^^ll^S^ ^^^i^^i^
IM
-AjV^
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/sownikjzykapolsk01karo
w
j^łrtBD
.^^^'^^
u
SŁOWNIK JEŻYKA POLSKIEGO
K l%44sl Karfoiiiicz, Jaru flfeKsaW^ UA.{LtrLH Ubuou^ (j-
SLOWNlI-#
JEŻYKA
LSKIEGO
ułożony pod redakcją
JANA KARŁOWICZA, ADAMA KRYŃSKIEGO
i
WŁADYSŁAWA NIEDŻWIEDZKIEGO
TOM I
5 04698
2e. a. so
A-G
WARSZAWA
łT stk ład em p r e n -u. m © r a. t or ó -w-
W drukarni E. Łabowskiego i S-ki
Szpitalna, 10
1900
Ji;o3Boa[eHO n,eH3ypoio,
BapmaBR, 28 A^Kaópa 1890 ro^a.
ALMAE MATRl CRA00VIEN8I
MCCCO-^MDCCCO.
Spis skróceń
a) Wyrazy:
a. = albo.
Ags. = anglosaski.
Ameryk. = amerykański.
an. = analogja, aaalogiczaie, analogiczny.
anat. = anatomiczny,
Ang. = angielski.
antr. = antropologiczny.
apt. = aptekarski.
Ar. = aryjski, indoeuropejski.
Arab. = arabski.
arch. = archeologiczny.
astr. = astronomiczny.
Azjat. = azjatycki.
bakt. = bakterjologiczny.
bart. = bartniczy.
bed. = bednarski.
Belg. = belgijski.
bil. = bilardowy.
biol. = biologiczny.
blach. = blacharski.
Big. = bułgarski.
blni. = bez liczby mnogiej.
blp. = bez liczby pojedynczej.
hi. = błędnie.
bot. = botaniczny.
Brs. = białoruski.
bud. = budowniczy.
bur. = bursztyuiarskl.
chem. = chemiczny.
Chin. := chiński.
Chor. = chorwacki.
cieś. = ciesielski.
CU. = celtycki.
cukier. = cukierniczy.
cukr. = cukrowniczy.
Cyg. = cygański.
cyk. =cyklistowskl.
cz. = czasownik, słowo.
czcion. = czcionkarski.
Cześ. = czeski.
częstot. = słowo częstotllwe.
częś. = częściej.
daw. = dawny, dawniej.
dent. = dentystyczny.
Dłż. = dolnołuzycki.
Dnm. = dolnonieniiecki.
dok. = słowo dokonane.
dom. = domy.ślii .się.
dosł. = dosłownie.
druc. = druciarski.
druk. = drukarski.
Duńs. = duński.
dziec. = dziecięcy.
Dżwn. = dźwiękonaśladowczy, onomatopeiczny.
Dżagatajs. = dżagatajskl.
ekon. = ekonomiczny.
elektrot. = elektrotechniczny.
embr. = embrjologiczny.
farb. = farbiarski.
fecht. = fechtunkowy.
fil. = filozoficzny.
flz. = fizyczny.
fizj. = fizjologiczny.
fi. = flisacki.
fortep. = fortepjanistowskl.
fot. = fotograficzny.
Fr. = francuski.
garb. = garbarski.
garn. = garncarski.
gie. = gieograficzny.
gieol. = gieologiczny.
gim. = gimnastyczny.
Głż. = górnołuzycki.
gm. = gminny.
Gnm. — górnoniemiecki.
gorz. = gorzeluiczy.
Got. = gocki, gotycki.
gór. = górniczy.
Gr. = grecki.
gram. = gramatyczny.
haf. = hafciarski.
han. = handlowy.
Hb. = hebrajski.
her. = heraldyczny.
hist. = histologiczny.
HI. = holenderski.
Hp. = hiszpański.
hut. = hutniczy.
im. = imiesłów.
in. = inaczej.
intr. = introligatorski.
inż. = inżynierski.
ir. = ironiczny.^
.Japońs. = japoński.
j(^z. = językoznawczy.
jub. = jubilerski.
kam. =-- kamieniarski.
karc. = karci arski.
kip. = kiperski.
kol. = kolejowy.
koń. = koniarsići.
kość. = kościelny, teologicz:iy.
kuch. = kucharski.
kuśn. = kuśnierski.
lek. = lekarski.
lekc. = lekceważący.
lep. = lepiej.
leśn. = leśniczy.
VII.
licz. = liczebnik.
Lif. = litewslci.
Im. = liczba mnoga.
]p. = liczba pojedyncza.
Ipd. = liczba podwójna.
Łć. = łaciusici.
Łt. = łotewslfi.
m. = rodzaj męski.
Mai. := maiajski.
malar. = malarski.
mat. = matematyczny.
mech. = mechaniczny.
Meksyk. = meksykański.
men. = menniczy.
mier. = mierniczy.
min. = mineralogiczny (i krystalograficzny, pe-
trograficzny).
ml. = młynarski.
Mongoł. = mongolski.
mor. = morski, marynarski
Moraw. = morawski.
mul. = mularski.
muz. = muzyczny.
myd. = mydlarski.
myśl. = myśliwski.
Ngr. = nowogrecki.
ni. = rodzaj nijaki.
nied. = niedokonany.
niek. = niekiedy.
nieod. = nieodmienny.
nieos. = nieosobowy.
Nm. = niemiecki.
Now. = w nowszych czasach dowolnie utwo-
rzony.
noż. = nożowniczy.
ogr. = ogrodniczy.
okrzyk. == okrzykowy, wykrzyknikowy.
org. = organmistrzowski.
Orm. = ormiański.
os. = osoba.
osn. = osnowa (temat, źródłostów)
p. = patrz.
pal. = paleontologiczny.
Pg. = portugalski.
piecz. = pieczętarski.
piek. = piekarski.
piern. = piernikarski.
piesz. = pieszczotliwy.
piw. = piwowarski.
pń. = pień (pierwiastek).
poch. = pochodny, pochodzi-
poot. = poetycki.
pog. = pogardliwy.
Pol. = polski.
por. .= porównaj.
posp = pospolity, nieliteracki
pouL = poufały.
pow. = powoźniczy.
powr. = powroźniczy.
późń. = późniejszy.
pp. = przypadek.
praw. = prawniczy.
prow. = prowincjonalny.
Prs. = perski.
Prz. = przysłowie.
przeć. = pojęcie przeciwne.
przen. = przenośnie.
przyi. = przylmek.
przym. = przymiotnik.
przyrod. = pr/yrodniczy.
przys. = przysłówek.
Pśń. =» piośń.
pusz. = puszkarski.
ret. = retoryczny.
ręk. = rękawiczHiczy.
rodź. = rodzaj (gramatyczny).
roi. = rolniczy.
Ros. = rosyj.sići.
rozk. = rozkazujący.
rub. = rubaszny.
Rum. = rumuński.
ryb. = rybacki.
rz. = rzeczownik.
rzem. = rzemieślniczy.
rzeź. = rzeźniczy.
rzeźb. = rzeźbiarski.
s. = staro -
S. Irl. = staro-irlandzki.
Skd. = skandynawski.
Skr. = sanskryckl.
St. = słowiański.
Słc. = słowacki.
słd. = stoworód.
sł. lud. = słoworód ludowy (nowotwór, analo-
, gizm;.
Słn. = słowlenskl.
sp. = spójnik.
Srb. = serbski.^
st. n. = stopień najwyższy,
stoi. = stolarski,
st. r. = stopień równy,
st. w. = stopień wyższy,
szczeg. = szczególnie,
szczot. = szczotkarskl.
szew. = szewckl.
Szwed. = szwedzki,
ś. = się.
ślus. = ślusarski.
Sr. = średniowieczny.
Śr. Grn. = średnlowleczno-górnoniemiecki
Śr. Łć. = średniowieczno-łaciński.
taP- = taplcerskl.
Tat. = tatarski,
teatr. = teatralny,
tecb. = technologiczny,
tel. = telegraficzny,
tkac = tkacki.
tok. =tokarskl.
Tor- = turecki,
ucz. = uczniowski.
Ukr. = ukraiński.
Ur. = uralsko-altajskl.
w. = wykrzyknik,
wet. = weterynarski.
Węg. = węgierski,
węgl. = węglarskl.
wlośl. = wioślarslci.
wł. = imię własne.
Włos. = włoski,
wog. = wogóle.
woj. = wojskowy.
wym. = wymawia się.
z. = zaimek,
zag. = zagadka.
zam. = zamiast,
zap. = zapewne,
zb. = zbiorowy.
Zd. = zendzki.
zdń. = zduński,
zdr. = zdrobniały,
zeg. = zegarniistrzow.ski.
zgr. = zgrubiały,
zi. = złodziejski,
zn. = znaczenie, w znaczenia
VliJ.
zool. = zoologiczny.
ż. = rodzaj żeński.
żart. = żartobliwy.
Żyd. = żydowski.
t staropolski.
! wyraz, którego unikać mileży.
X mało używany.
[ ] gwarowy.
< > uwaga o pochodzeniu wyrazu
* domniemana postać wyrazu.
b) Autorowie i źródła:
Abg. = Abgar Sołtan (Michał Abgarowicz).
Abr. = Władysław Abraham.
Ad. = Samuel Adalberg.
Alb. = Albertus z wojny.
Alber. = Jan Albertrandi.
An. = Władysław Ludwik Anczyc
And. = Antoni Andrzejewski.
And. z r.obyl. = Andrzej z Kobylina.
Ant. = Karol Antoniewicz.
Ask. = Szymon Askenazy.
Asn. = Adam Aonyk.
Auszp. = Kazimierz Auszpurgier.
Bach. = Feliks Bachowski.
Bale. = Oswald Balcer.
Bals. — Kacper Balsam.
Bał. = Michał Bałucki.
Ban. = Jerzy Samuel Bandtkc.
Ban. W. = Wincenty Bandtke.
Bar. = Sadok Barącz.
1'ardz. = Jan Alan Bardziński.
Bart. = Juljan Bartoszewicz-
Baz. = Cyprjan Bazylik.
Bądź. = Antoni Bądzkiewicz.
B. B. = Biblja Brzeska.
Beł. = Stanisław Bełza.
Bele. = Adam Bełcikowski.
Bent. == Feliks Bentkowski.
Bern. = Feliks Bernatovyicz.
Berw. = Ryszard Berwiński.
B. G. = Biblja Gdańska.
Biat. = Marcin Białobocki.
Bialob. = Marcin Białobrzeski.
Biel. = Tomasz Bielawski.
Biel. J. = Joachim Bielski.
Biel. M. = Marcia 'bielski.
Biel. P. = Piotr Bieliński.
Bies. = Biesiady Baltyzera.
Big. = Henryk Biegeleisen.
Birk. = Fabjan Birkowski.
Bliź. = Józef Bliziński.
Błaż. = Marcin Błażowski.
Bob. = Michał Bobrzyński.
Bóbr. = Floijan Bobrowski.
Bodz. = Bodżantowicz (Kajetan SuHczyński).
Bog. = Józef Jerzy Boguski.
Bogar. = Bogarodzica.
Bog. W. = Władysław Bogusławski.
Bog. Woj. = Wojciech Bogusławski.
Boh. = Franciszek Bohomolec.
Boh. J. = Jan Bohomolec.
Boh. K. = Ksawery Bohusz.
Bost. = F. Bostel.
Boż. = Bożydar (Edmund Bogdanowicz\
Bratk. = Daniel Bratkowski.
Brk. = Aleksander Bruckner.
Brodź. = Kazimierz Brodziński.
Bron. = Marcin Broniewski.
Brud. = Zygmunt Brudecki.
B. Sz. = Biblja Szaroszpatacka.
Bud. = Szymon Budny.
Bud. B. = Bieniasz Budny.
Buk. = Zofja Bukowiecka.
Bukar = Pamiętniki Bukara.
Byk. = Piotr Jaksa Bykowski.
Bz. = Abraham Bzowski.
Cham. = Ksawery Chamiec.
Chełch. = Henryk Chełchowski.
Chełm. = Zygmunta Chełmicki.
Chęć. = Jan Chęciński.
Chleb. = Bronisław Chlebowski.
Chł. = Kazimierz Chłędowski.
Chm. = Piotr Chmielowski.
Chm. B. = Benedykt Chmielowski.
Choć. = Józef Chociszewski.
Chodk. = Karol Chodkiewicz.
Chodk. A. = Aleksander Chodkiewicz.
Chodź. = Ignacy Chodźko.
Choin. = Teodor Joske Choiński.
Chr. = Wojciech Chróściński.
Chrząsz. = Pamiętniki Chrząszczewokieg*.
Chwal. = Stanisław Chwalczewski.
Ciek. = Piotr Ciekliński.
Cieszk. = August Cieszkowski.
Cyg. = Mateusz Cygański.
Cz. = Tadeusz Czackł.
Czahr. = Adam Czahrowski.
Czajk. = Michał Czajkowski.
Czart. A. = Adam Czartoryski G. Z. P.
Czer. = Rafał Józef Czerwiakowski.
Czerm. = Czermak Wiktor.
Czerń. = Gustaw Czernicki.
Cziach. — Piotr Cziachowski.
Czół. = Aleksander Czołowski.
Ćwik. = Ludwik Ćwikliński.
Dambr. = Samuel Dambrowski.
Dar. = Adam Darowski.
Darów. = Aleksander Weryha Darowski
Das. = Wacław Dasypodius.
Dąb. = Ignacy Dąbrowski.
Dek. = Jan Dekan.
Deo. = Deotyma (Jadwiga Łuszczewska).
Derd. = Hieronim Derdowski.
Dęb. L. = Ludwik hr. Dębicki.
Dęboł. = Wojciech Dębołęcki.
Djar. gr. = Djarjusz sejmu grodzieńskiego 178 i
Dm. = Franciszek Ksawery Dmochowski.
Dmusz. = Ludwik Adam Dmuszewski.
Dobrz. = Stanisław Dobrzański.
Donim. = Antoni Donimirski.
Dor. = Krzysztof Dorohostajski.
Dow. == Dowód jasnej szkody cudzoziemskich
pieniędzy, 1645 r.
Drużb. = Elżbieta Drużbacka.
Drz. — Pamiętniki Drzewieckiego.
Dub. = Piotr Dubiński.
= Marjan Dubiecki.
Michał Dudziński.
Dub. M.
Dudz. =
Dyak. = Mikołaj Dyakowski.
Dyg. = Adolf Djgasiński.
Dział. = Tytus Działyński.
Dzierż. = Józef Dzierzkowski.
Dzw. = Jan Dzwonowski.
Ejs. = Marcin Ejssymont.
Es. = Esteja.
Est. = Ewaryst Estkowski.
Ew. ś. Mat. = Ewangielja św. Mateusza.
Ext. = Eiterus (Godlewska).
Fal. = Krzysztof Falissowski.
Faleń = Felicjan Faleńskl.
Falib. = Krzysztof Franciszek Falibogowski.
Fel. = Alojzy Feliński.
IX.
Til. = Filozof bez religjl (Ksawery Bobusi)
Fin. — Ludwik Finkiel.
Fort. — Fortuny I cnoty różność.
Fred. A. = Aleksander Fredro.
Fred. J. — Jan Aleksander Fredro.
Fred. M. — Muksyruiljan Fredro.
Fur. — Stefan Furman.
Gac. = Józef Gacki.
Gał. = Jędrzej Gałka z Dobczynn.
Gam. = Gamaston (Gustaw Kamieński'.
Garcz. = Stefan Garczyński.
Gasz. = Konstanty Gaszyński.
Gaw. = Marjan Gawalewicz.
Gawar. = Wincenty Hipolit Gawareckl.
(iawiń. = Jan Gawiński.
Gers. — Wojciech Gerson.
Gili. = Agaton GUler.
Gil. = Paweł Gilowski.
Gl. = Zygmunt Gloger.
Glicz. — Erazm Gliczner,
Glin. = Kazimierz (ilińskl.
Glin. J. — J'ózef Gliński.
Gocz. = Wojciech Goczałkowski
Gcd. = Cyprjan Godebski.
Gol. = Filip Golański.
(jolj. = Krzysztof Goljan.
Goł. = Łukasz Gołębiowski.
Gom. = Wiktor Gomulicki.
Gor. = Antoni Górecki.
Gosł. = Stanisław Gosławski.
Gost. — Anzelm Gostomski.
Gostk. — Wojciech Gostkowski.
Gosz. = Seweryn Goszczyński.
Górn. = Łukasz Górnicki.
Gors. = Konstanty Górski.
Gors. J. = Jakób Górski.
Grab. — Ambroży Grabowski.
Grab. B. = Bronisław (Jrabowski.
Grabów. = Sebasljau Grabowiec ki.
Greg. = Jan Kanty Gregorowic/.
Greg. K. — Kazimierz (jregorowicz.
Groch. — Stanisław Grochowski.
Gród. = Jan Grodwagner.
Groic. = Bartłomiej (jroicki.
Grudz. — Stanisław Grudziński.
Grusz. — Artur Gruszecki.
Grz. — Stanisław Grzebski.
Haj. =: Hajota (Helena Janina z Boguski'1
Szok-Uogozińska).
Haur. — Jakób Kazimierz Haur.
Hel. = Zygmunt Antoni Helcel.
Henr. — Henrichman.
Herb. = Jan Herburt.
Hil. = Ojciec llilarjon (Falęcki).
Hist. Aleks. = Historja o zyworii^ i znamieni-
tych sprawach Alcksandia W.
Hist. w Łan. — Historja w Łand/.io.
Hist. rzym. = Historje rzymskie.
Jlist. uc. ^ Historja ucicszna.
H. Jana. = Historja prawdziwa księcia finlandz-
kiego Jana.
Hof. — Klementyna z Tańskich Holi mano wa.
Holew. — Władysław Holewiński.
Hoł. = Hołowiński Ignacy.
H. Pol. — Herbarz rodzin szlacheckich Króle-
stwa Polskiego.
Hrb. = .Benedykt Herbst.
H. Tr. --^ Historja Trojańska (z r. 1563).
Hubę =- Michał Jan Hubo.
Hubę R. - Boniiiald Hubę.
Hul. = Benedykt Ilnlowlcz.
Hylz. -- Jan Augu.styn Hylzen.
Ins. c. 1. — Instruktarz celny litewski.
Iż. — Iżycki.
Jabcz. = Jan Napomucen Jabczyński.
Jabł. = Jan Jabłonowski.
Jag. — Stanisław Serafin Jagodyński.
Jak. J. = Józef Jakubowski.
Jak. W. = Wojciech Jakubowski.
Jan. — Jan Januszewski.
Jan Kaz. = Jan Kazimierz król.
Jancz. — Pamiętniki Janczara Polaka.
Jar. = Feliks Paweł Jarocki.
Jaroch. = Kazimierz Jarochowski.
Jaś. — Jan Nepomucen Jaśkowski.
Jent. — Jentys.
Jez. = Franciszek Jezierski.
Jeż = Teodor Tomasz Jeż (Zygmunt Miłków
skl).
Jeżów. = Władysław Stanisław Jeżowski.
Jord. = Jordan (Juljan Wieniawski).
Jun. = Klemens Juno.>/,a (Szaniawski).
Jund. = l^onilacy Jundziłł.
Kaczk. = Zygmunt K.aczkowski.
Kai. = Walerjan Kalinka.
Kalie. = Bernard Kalicki.
Kam. — Jan Nepomucen Kamiński.
Kant. = Kantyczki.
Karł. = Jan Karłowicz.
Karnk. = Stanisław Karnkowski.
Karp. = Franciszek Karpiński
Kasp. = Jan Kasprowicz.
Kasz. = Kazimierz Kaszewski.
Kat. G. =: Katechizm Gdański.
Kawcz. = Maksymiljan Kawczyńskl.
Kaz. (inieź. = Kazania (inieżnieńskie.
Kaz. Święt. = lvazania Święto-krzyskie.
Kaz. 1555. — Kazania niedzielne i świąteczne
nieznanego autora, spisane około r. 1555.
wydał B. Erzepki, Poznań 18i}U r.
K^ąc. = Walery Kącki.
Kęt. = Wojciech Kętrzyński.
K. G. = Kancjouał Gdański.
Kir. = Adam "Honory Kirkor.
Kirch. = Henryk Kircheim.
Kis. = Aleksander Kisielewski.
Ivisz. = Leon Kiszka.
Klecz. = Stanisław Kleczewski.
Kin. = Antoni Kalina.
Klon. = Sebastjan Fabjan Klouowicz.
Kluk = Krzysztof Kluk.
Kł. — Tomasz I\.łos.
Kłok. = Hieronim Ktokocki.
lvłos = Tomasz ICłos.
Km. = Achacy Kmita.
Ivn. — (Grzegorz Knapski.
Kniaź. = Franciszek Djonizy Kniaźiiia.
Koch. W. = Wespazjan Kocho\\>;ki.
Koch. J. = Jędrzej Kochanowski.
Kochan. = Jan K^ochanowski.
Kolb. = Oskar Kolberg.
Kołak. = Stanisław Kołakowski.
Kołł. = Hugo Kołłątaj.
Ivon. = Marja Ivonopńicka.
Kon. St. — Stanisław Konar.ski.
Koń. = Michał Kończą.
Kop. = Izydor Kopernicki.
Kopcz. = Onufry Kopczyński.
Kor. = Wincenty Korotyński.
Korcz. = Wit K^orczewsici
K.oron. = Koronowicz (Walerjan Wróbipwcla").
Koryt. = Onufry Korytyński.
Kórz. = Józef Korzeniowski.
Kos. = Wincenty Kosiakiewicz.
I
ICoss — Józef Kossakowski
!i.08s. A. = Autoni Kossakowski.
Kosz. = Slaalsław Koszutski.
iCość. = Tadeusz Kościuszko.
Kot, = Józef Kotarbiński.
Kow. = Zofja Kowerska.
liozl. = Staiiisfaw Koztowski.
Koż. = Kajetan Koźmian.
Koź. A. = Andrzej Edward Kożiniaii
Kraj. =^ Jan Krajewski.
Kraj. M. — Michał Krajewski.
Kram. -^ Stanisław Kramsztyk.
Kras. — Ignacy Krasicki.
Kras. A. = Adain Stanisław Krasiń;
Krasiń. — Zygmunt Krasiński.
Krasz. = Józef Ignacy Kraszewsla.
Krasz. K. = Kajetan Kraszewski.
■vraus. = Aleksander Krausli:ir.
Krech. = Adam Krechowiecki.
Krem. = Józef Kremer.
Krów. = Marcin Krowicki.
Krum. = J. Kru^nłowski.
ii^rup. = Jędrzej Krupiński.
Ji^rup. F. = Franciszek Krupiński.
Kryn. = Adam Antoni Kryński.
Krzem. = Stanisław Krzemiński.
Krzyw. = Ludwik Krzywicki.
Kub. = Ludwik Kubala.
Kucz. = Walenty Kuczborskl.
Kul. = Jan Alojzy Kulesza
Kulicz. = Adam Kuliczkow.skl.
Kulig. = Mateusz Iguany Kuiigowsk.
Kurp. = Karol i^urpiński.
Kźm. = Kajetan Koźmian.
L. = Słownik Lindego.
Lach. = Sebastjan Lachowski.
Lachn. = Ignacy Lachnicki.
Lam =^ Jan Lam.
Lange = Antoni Lange.
Lat. = Jan Latoś.
Leg. Al. = Legienda o św. Aleksym.
Lekar. = Lekarstwo na uzdrowienie Rzpltej.
Lei. = Joachim Lelewel.
Len. = Teofil Lenartowicz.
Leon. = Leonard z Urzędowa.
JjCop. = Jan Lcupolita.
Les. = Józef Franciszek Loski.
Leszcz. = Stani.sław Leszczyński.
Leszcz. S. = Samuel Leszczyński.
Li. = Jan Libicki.
Lib. = Karol Libelt.
Lied. = Wacław Lieder.
Lip. = Pamiętnik Lipskich.
Lis. = Ksawery Liske.
liis. H. — Henryk Lisi.-ki.
]jub. = Edward Lubowski.
Lubien. = Stanisław Lubioniecki.
Jjubom. = Stanisław Heralcljusz Lubomirski.
Łab. = Hieronim Łabęcki.
Ład. = llemigjusz Ładowski.
Łag. = Stosław Laguna.
Łączn. = Jakób Łącznowski.
Łepk. = Józef Łepkowskt.
Łęcz. = Paweł Łęczycki.
Ło.ś = Wincenty Łoś-
Łoź. = Walery Łoziński.
Łs. = Józef Franciszek Łęski.
Mac. S. = Samuel Maciejowski.
Mac. z Róż. = Maciej z Różana.
Mag. = Antoni Magier.
Mahr. = Adam Mahrburg.
Maj. = Erazm Majewski.
Mai. = Mikołaj Malinowski.
Malcz = Antoni I\[alczew,ski.
Malin. = Lucjan Malinowski.
Mał. = Antoni Małecki.
Mank. = Aleksander Mańkowski.
March = Marchołt.
Mas = Toiuasz Masalskl.
Mask. = Samuel Maskiewicz.
Mat. = Marcin Matuszewicz.
-Matejko = Jan Matejko.
.Mat. L = Ignacy Matuszewski.
Matl. = Władysław Matlakowski.
Mącz. = Jan Mączyński.
Meli. = Zofja Mellerowa.
Meniń. = Fran';iszek Meaiński.
Mer. = Henryk Merczyng.
Mias. = Kacper Miaskow.ski.
Mick. = Adam Mickiewicz.
Mik. = ICacper Mikosza.
Miki. = Franciszek Miklosicz.
Mik. z Wilk. = Mikołaj z Wilkowiecka.
Min. = Józef Epifani Minasowicz.
Minisz. = Józef Aleksander Miniszewski.
Mir. = Mirjam (Zenon Przesmycki).
Ml. = Stanisław Mleczko.
Ml. duch. = Mleko duchowne.
Mochn. = Maurycy Mochnacki.
Módl. Wac. = Modlitwy Wacława.
Mor. = Hieronim Morsztyn.
Mor. A. = Andrzej Morsztyn.
Moracz. = Jędrzej Moraczewski.
Moraw. = Franciszek Morawski.
Mor. K. == Kazimierz Morawski.
Mor. T, = Teodor Morawski.
Mórz. = Walerja Morzkowska.
Moż. = Możdżeński.
Mrong. = Krzysztof Celestyn Mrongowjusz.
Mrów. = Jan Mrowiński. »
Mur. = Murmelius.
Murin. == Marcin Murinias.
Myc. = Jerzy Mycielski.
Mym. = Franciszek Mymer.
Nagan. = Edmund Naganowski.
Nagt. = Antoni Nagłowski.
Nagur. = Ignacy Nagurczewski.
Nałk. = Wacław Nałkowski.
Napom. = Napomnienie ku zgodzie (w. XVI).
Nar. = Adaoi Naru.szewicz.
Naw. = Książeczka Nawojki.
Nen. =* Marceli Nencki.
Niem. = Juljan Niemcewicz.
Niem. A. = Andrzej Niemojew.ski.
Niemoj. = Ludwik Niemojowski.
Nieś. = Kacper Niesiecki.
Now. = Maksymiljan Nowicki.
Nowin. = Józefat Nowiński.
Nr. = Władysław Nehring.
Ochoć. = Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego
Ochor. = Juljan Ochorowicz.
Ocz. = Wojciech Oczko.
Oczap. = Józef Bogdan Oczapowski
Od. = Antoni Edward Odyniec.
Okol. = Szymon Okolski.
01. = Władysław Olendzki.
Oliz. = Tomasz Olizarowski.
Olsz. = Jakób Olszewski.
Op. = Baltazar Opeć.
Opal. — Krzysztof Opaliński.
Opal. L. ~ Łukasz Opaliński.
Ork. — Władysław Orkan.
Oi-n. = Jan (irnowski.
Or Ot = Artur Oppman.
XI.
Ort. = Ortylc praM'a Magdeburskiego.
Orzech. = Stanisław Orzechowski.
Orzesz. = Eliza Orzeszkowa.
Os. = Ludwik Osiński.
Os. J. = Józef Osiński.
Oss. = Józef Ossoliński.
Ossol. = Jerzy Ossoliński.
Ost. = Ostoja (Józefa Sawicka).
Ostr. = Teodor Ostrowski.
Ostror. = Jan Ostroróg (Myśliwstwo z ogary).
Ostr. S. = Stanisław Ostrowski.
Ośw. = Stanisław Oświęcim.
Ot w. = Walerjan Otwinowski.
Papr. = Bartosz Paprocki.
Papr. F. = P'ranciszek Paprocki.
Park. = Jakób Parkosz z Żórawicy
l*as. = Jan Chryzostom Pasek.
Paszk. = Marcin Paszkowski.
Paszk. F. = F. Paszkiewicz.
Pat. = Jan z Szamotuł Paterek.
Paw. = Adolf Pawiński.
Pawi. = Stefan Pawlicki. _
P. cheł. = Prawo chełmińskie.
Perz, = Ludwik Perzyna.
Petr. = Sebastjan Petrycy.
Piek. = Franciszek Piekosiński.
Piel. = Eljasz Pielgrzymowski.
Pieńk. = lvarol Pieńkowski.
Piet. = Antoni Pietkiewicz (Adam Pług).
Pilch. = Dawid Pilfhowski.
Pim. = Eiizebjusz Pimin (Piotr Mohyła).
Piotr. = J. Piotrowski (1.581).
Pir. = Grzegorz Piramowicz.
Pis. == Szymon Pisulewski.
P. Koch. = Piotr Kochanowski.
P)eb. = Józef Kazimierz Plebański.
Poc = Hipacjusz Pociej.
Podcz. = Karol Podczaszyński.
Połuj. = Aleksander Połujański.
Popł. = Seweryn Popławski.
Poręb. = Edward Porębowicz.
Pot. — - Wacław Potocki.
Pot. A. = Antoni PotockL
Pot. L. = Leon Potocki.
Pot. S. = Stanisław Potocki.
Pow. o pap. Urb. = Powieść o papieżu Urbauie
Proch. = Antoni Prochaska.
Prot. -= Jan Protasewicz.
Prus = Prus (Aleksander Głowacki)
Prusz. = Seweryna Pruszakowa.
Przędz. = Przędziwa, lnu, konopi przyprawa
Przyb. = Jacek Przybylski.
Przybór. = Walory Przyborowskl
.Przybysz. = Stanisław Przybyszewski
P. Sand. = Pieśni Sandomierzanina
J's. flor. = Psałterz florjańskl
Ps. puł. = Psałterz puławski.
Ps. 1Ó40. = Psaiterz z r. 1-540.
Pulp. = Pulpit żyjący, 178L
Puł. = Kazimierz Puławski.
Radź. = Michał Iladziwłlł.
lladz. K. = ICrzysztof Kadzi wiH
Rak. = W. Rakowski.
Rej. = Mikołaj Rej.
Remb. = Aleksander Rembowski
Reym. = Władysław Stanisław lieycnool.
Rod. = Rodoć (Mikołaj Biernacki).
Rodź. = Marja Rodziewiczówna.
Rog. — Józef Kogosz.
Rogal. = Józef Rogaliński.
Rogoż. = Stefan Szolc-Rogozińskl.
Rog. St. = Stanisław Roguski.
Roi. = Antoni Rolle.
Rom. = Mieczysław Romanowski.
Rost. = Józef Rostafiński.
Rozł). = Soter Rozmiar Rozbicki.
Rozm. = „Rozmowa Polaka z Litwinem" 1564.
liul. — Józef Kulikowski.
Rut = Welamin Józef Rutski.
Ryb. = Maciej Rybiński.
Ryb. J. — Jan Rybiński.
Rys. = Salomon Rysiński.
Rzew. = Henryk Rzewuski.
Rzew. W. — Wacław Rzewuski.
Rzęt. = Stanisław Rzętkowski.
Sak. = Ka.sjan Sakowicz.
Salin. — Wojciech Salinarjusz.
Sar. = Stanisław Sarnicki.
Sarn. = Zygmunt Sarnecki.
Schot. = Herman Schotten.
Sekl. = Jan Seklucjan.
Sew. = Sewer (Ignacy Maciejowski).
Sęp. = Mikołaj Sęp Szarzyński.
S. Grodź. = Sejm Grodzieński 1793.
Siem. = Lucjan Siemieński.
Siem. J. — Juljan Siemaszko.
Sień. — Marcin Siennik.
Sienk. = Henryk Sienkiewicz.
Sier. = Wacław Sieroszewski.
Sir. = Bernard Maciej Siruć.
S. K. = Słownik łacińsko-polski wyrazów le-
karskich F. K. Skobla i A. Kremera.
Skal. = Pamiętnik Cefasa Skalskiego l<i85.
Skar. = Piotr Skarga.
Skarb. = Fryderyk Skarbek.
Skr. = Stanisław Skrodzki.
Skrzet. = Wincenty Skrzetuski.
Sk. umłer. = Skarga umierającego
Słotw. = Adam Słotwiński.
Slow. = Juljusz Słowacki.
SL wil. = Słownik wileński (wydanie Orgel-
branda>.
Sm. = Stanisław Smolka.
Smól. = Władysław Smoleński.
Smotr. = Melecjusz Smotryr-ki.
Sob. — Franciszek Maksymiljan Sobieszczańskl.
Sol. = Stanisław Solski.
Sow. = Leonard Sowiński.
Sp. = Wł. Spausta.
S. Par. = Sąd Parysa.
Spe.s. = Włodzimierz Spasowicz.
Spicz. = Hieronim Spiczyński.
Stadn. = Kazimierz Stadnicki.
Star. = Szymon Starowolski.
Stasz. = Stanisław Staszyc.
St. Aug. = Stanisław August Poniatowski.
Staw. ^ Sebastjan Stawicki.
Steb. = Ignacy Stebelski.
Stęcż. = Bohusz Zygmunt St(^czjński.
St. lit. ■= Statut litewski.
Str. = Henryk Struve.
Strój. = Stanisław Strojnowski.
Strum. ~ Olbrycht Strumieński.
Stryjk. = Maciej StryjkowsW.
St. wLśl. = Statut Wiślicki.
Sul. = Sulima (Walery Przyborowskl).
Susz. = Remigjusz Suszyć ki.
Syk. = Erazm Sykst.
Syn. = Michał Synoradzki.
Syr. = Szymon Syreńskl.
Syrok. = Władysław Syrokomla.
Sz. = Paweł Szczerbicz.
Szaj. = Karol Szajnocha.
Szaj. W. = Władysław Szajnocha.
XII.
Szawl. = Teodor Szawłowski.
Szt. = Jan Sztolcman.
Szuj. = Józef Szujski.
Szuk. = Wandal in Szukłewicz.
Szym. = Józef Szymanowski.
Szym. A. = Adam Szymański.
Szym. W. = Wactaw Szymanów
Szymon. = Szymon Szy:uonowic/
Szym. z Ł. = Szymon z ł^owlcza
Ślesz. = Sebestjan Śleszkowski.
Ślus. == Antoni Ślusarski.
Śniad. — Jan Śnladecki.
Święt. = Aleksander Świętochowski.
Świt. = Piotr Switkowski.
Św. z Woc. = Śwlętostaw z Wocleszyu..
Tacz. = Władysław Taczanowski.
Tam. = Stanisław Tarnowski.
Tarn. J. = Jan Tarnowski.
Tat. = Lucjan Tatomir.
Teof. = ks. Szymon TeoGl.
Tet. = Kazimierz Tetmajer.
T. K. = Tadeusz Korzon.
Toż. = Adam Tołoczko-
Tomk. = Stanisław Tomkowicz.
Torż. = Józef Torzewski.
Trejd. ==• Jan Trejdosiewlcz.
Tremb =» Stanisław Trembockt.
Tren. = Bronisław Trentowski.
Trep. = Nekanda Trepka.
Troć. = Mictiał Abraham Troć.
Trój. = Feliks Trojański.
Trzyc. = Jędrzej Trzycieski
Tuch. = Jan Tucholczyk.
Turcz. = Juljusz Turczyńskl.
Tw. = Samuel Twardowski.
Twórz. = Marcin Tworzydło (Marcin Łaszcz).
Tyra. =» Rantorbery Tymowski.
Tyt. pr. magd. = Tytuły prawa magdeburskiego.
Uj. = Kornel Ujejski.
Urs. = Jan Ursyn us.
Urzęd. = Marcin z Urzędowa.
Ust. = O ustanowieniu i upadku konstytucji.
Ustrz. = Andrzej Ustrzycki.
Vol. = Yolumina legum.
W. = Jakób Waga.
W. A. ^= Antoni Waga.
Wad. = Józef Wadowski.
Wag. = Stanisław Wagner.
Wal. = Aleksander Walicki.
Warg. = Andrzej Wargocki.
Was. = Edmund Wasilewski.
Wej. = Aleksander Wejnert
Wejs. = Józef Wejsenhof.
Wen. = Poemat Wenecja w. XVi
Wer. — Józef '',VereszczyńskL
Wern. = Henryk Wernic.
Wessl. = Marjs. Wesslówna-
Węg. = Kajetan Węgierski.
Węgrz. = Antoni Węgrzynowicz.
Wlel. = Aleksander Wielopolski.
Wielis. = Wielislaw (Ęugienjusz Skrodzki
Wil. = Paulina Wilkońska.
Wilcz. = Albert Wilczj^ński.
Wilk. = August Wilkoński.
Wiszn. = Michał Wiszniewski.
Wiśl. = Adam Wiślicki.
Wiśn = Michał Serwacy Wiśniowieckl.
Wit. = Stefan Witwicki.
Włod. = Ignacy Włodek.
Wol. = Konstanty Wolski.
Wol. W. = Włodzimierz Wolski.
Wor. = Jan Paweł Woronicz.
Wójc. = Kazimierz Władysław Wójcicki
Wr. = Walenty Wróbel.
Wuj. = Jakób Wujek.
Wyb. = Józef Wybicki.
Wybr. = Pamiętniki Wybranowsklego.
Wypr. = Wyprawa plebańska Albertus;;
Wyrw. = Karol Wyrwicz.
Wys. = Szymon Wysocki.
Wysz. = Walerjan Wyszyński.
Zab. = Ignacy Zaborowski.
Zabł. = Franciszek Zabło:;ki.
Zach. = Jan Zacharjasiewicz.
Zachar. = Grzegorz Zacharjasiewicz.
Zag. = Włodzimierz Zagórski.
Zaj. = Szymon Zajączkowski.
Zakrz. = Walenty Zakrzewski.
Zal. = Bohdan Zaleski.
Zal. K. = Kazimierz Zalewski.
Zał. = Andrzej Załuski.
Zam. = Andrzej Zamojski.
Zan = Tomasz Zan.
Zap. = Gabrjela Zapolska.
Zaw. => Teodor Zawacki.
Zaw. I. = Ignacy Zawadzki.
Zawil. = Roman Zawiliński.
Ząbk. = Stanisław Ząbkowicz.
Zbył. = Piotr Zbylilowski.
Zbył. A. = Andrzej Zbylitowskl.
Ziem. = Eleonora Ziemięcka
Zim. = Bartłomiej Zimorowicz.
Zm. = Roman Zmorski.
Zwr. M. == Zwrócenie Mathyasza z Podola.
Zigr. = Jan Zigroviu3.
Żarn. = Grzegorz z Żarnowca
Ż- B. = Żywot Św. Błażeja.
Ż. E. = Żywot Eufraksji.
Zebr. = Jakób Żebrowski.
Żegl. = Arnolf Żeg\icki.
Żel. = Władysław Żeleński.
Żm. = Narcyza Żraichowska.
Żółk. = Stanisław Żółkiewski.
Żólkow. = Alojzy Gonzaga Żółkowski
1. A I. brzmienie samof/hxkowe: A jasne, otwarte,
pochylone (a), długie, krótkie. 2. pierwsza głoska
w aiecadle; w dawnych drukach oznaczała to, co dzi-
siaj wyrażamy przez d. Przen.: początek: Nie umie
ani a, ani b ( = nic zgolą). Wszystko od a do z
( = U) rumel, co do joty, od początku do końca, od
deski do deski).
2. A w. I. ach!: A ty zbóju! A, co za okrop-
ny widok! 2. o! ach! ha! no-no! no! och!: A, to
cud! A, jak tu pięknie! A toś mu dał! A co tak,
to pozwolę! A pókiż t'^go, do djabła! A niechże
cię nie znam! 3. e! ech!: A, ktoby o tyra myślaJ!
4. jakże tedy? no! ha! hę?: A co, nie raówiłem?!
5. no: „Koncerty! tu! w moim domu!" — „A tak!"
3. A sp. I. ale, ależ właśnie: A nie tak jest! 2.
czy, czyż: A długoż będziesz nadużywał mojej
cierpliwości? 3. zaś, bo, loiec: A tobie co do tego?
(= Tobie zaś...). A za kogę ty mnie masz? { = Za
kogóż bo...) 4. i, nadto, a nadto, przytym, prócz
tego: Pracuj a oszez';;dzaj. Oszczędność a roz-
rzutność nie id;]; w parze. fKoń a muł. fW chle-
bie a wodzie, f Silny a stateczny. -{-Trzydzie-
sty a pifjty. -J- Pięćdziesią;t a dziewięć. fSto
a dwadzieścia a siedm. fTrzysta a pięćdzie-
siąt. 5. Łj^cz^c dwa te sam" przypadki jednego
rzeczownika, wyraża łudzące podobieństwo: To
Hiszpan a Hiszpan ( = wylca}mny Hiszjmn). 6. Łą-
cząc dwa razy powtórzoną iormę czasownika,
wyraża ciągłość działania: Bije a bije (= bije
i bije; jak bił, tak bije). 7- Przy powtórzeniu te-
go samego rzeczownika = som, tyllco i tylko i wciąż:
Nam chleb a chleb jeść każe. 8. wcale, zgoła,
ale to, zupełnie, słowem, jednym słowem: Nikomu
a nikomu nie mów. Nic a nic nie dam. Wszyst-
ko a wszystko mi zabrał. Wszyscy a wszyscy
zgodzili s. 9. Przy rzeczowniku z powtórzonym
zaimkiem ten = i: W tym a w tym miejscu.
Ten a ten pan {= wiadomy pan). 10. zaś, prze-
cież, lecz, jednak, pomimo to, wszelako, wszakże: Przy-
szedł do nich, a oni śpią. Nie wie, a guda. Prze-
strzegam, a ty swoje. "Cierpi, a nie płacze. II.
to: Wytłumacz jaśniej, a zrozumiem. |2. więc,
zatym, tedy: Nie wyszedł! a gdzież jest? 13.
A {ii.']s. = tak tedy, i tak, tak więc: A tak, czego
prośbą nie wskórał, przemocą dokazał, 14. [A]
ale, iecz: Oknem, a nie dźwierzami. W jednym
grobie, a nie w jednej trumnie. 15. [A ba!] =
ejże? czyżby? 16. f A no ^ I:icdy, jeśli: Jako chłop
ma być zdrów, a no we łbie kisa. Rej.
4. A I. jęz.: Szereg a, a. Szereg A, rząd a, a.
rz^d A., lep. niż A-szereg, A— rząd. 2. muz. = a)
szo.^ity stopień tonacji c major (podług niego stroją ś.
narzędzia muzyczne): A leży między g a h. Dawać
A ( = zagrać A do stroju). A francuskie niższe
jest od niemieckiego, b) A dur a. major, A moll
a. minor_= nazwy tonacji a. gam majorowej (twar-
dej; i minorowej fmiekkiej): Zagraj ganie a ma-
jor a. a dur. Z jakiego tonu a. tonacji jest ten
kwartet? — Z a minor a. z a moll. Koncert a mi-
nor a. z a minor.
5. [A on] = J:tóry: Ojciec prosi na tego jelenia,
a go z obory wyprowadzemy.
Abacysta, y, Im. ści mat. racJimistrz, posługują-
cy ś. metodami racJiowania na abaku.
Abak, u, Im. i, Abakus mat. deszczułka a. ta-
blica, którą posługiwano ś. w dawnych czasach do wy-
Iconywania rachunków arytmetycznycli. <Gr. abax>
Abakować, uje, owal fl. wytykać drogę spławną
na wodzie. <Nm. abbaken, p. Baka>
Abakowanie, a, blm., czynność cz. Abakować.
Abakus, a, Im. y p. Abak.
Abaijenacja, I, Im. e I. odstąpienie lołasności ol)y-
watela rzymskiego, drogą sprzedaży a. innym spo-
sobem. 2. wywłaszczenie. <Łó. abalienatio>
Abas, a, Im. owie p. Opat. <Łć. późn. abbas>
xAbaty8a, y, Im. y, XAbesa ksieni, opatka,
przełożona klasztoru żeńskiego. <Łć. późn. abba-
tissa; Fr. abbesse>
Abażur u, liu. y, Abażura ciemnik, osłonlca, um-
łjrelka, daszek na lampę. <Fr. abat-jour>
Abażura, y, Im. y p. Abażur.
ABC p. Abecadto: Wiodę ich od ABC sztuki.
2. apt. balsam, nazwa maści z żywicy elemi,
Abcas, a, Im. y gm. p. Obcas.
[Abceng, u, blm.] zł. baczność, czujność, uwaga.
<Może przekręcenie wyrazu obcęgi >
Abcug u, Im. I I. y^potrącenie: Na naprawę
broni przeznaczały ś. abcugi z lenungów oficer-
skich. Gors. 2. pociągnięcie, wyjście: Dama pi-
kowa w drugim abcugu przyniosła mi przyzwoi-
tą sumkę. 3. odstęp: Idą raarszałki, damy, urzęd-
niki w równych abcugach; pierwszy, drugi,
czwarty. Mick. W krótkich abcugach = w łcrót-
kim czasie, prędko, naprędce, nie czekając, nie na-
myślając ś., szach-mach: Załatwić co w krótkich
abcugach. Niemasz czasu do stracenia, raz,
dwa, trzy i żeńcie ś. w krótkich abcugach. Krasz.
4. blm., powr. resztki konopi, zostające na szczot-
ce po obciąganiu ( p. Obciągać). <Nm. Abzug>
XAbcug6wać, uje, OY/aI potrącić z wypłaty. For-
szus nie jest im abcugowany.
xAbcugowanie, a, blm., czynność ez. Abcu-
gować.
Abcup, u, Im. y szczot, p. Obciąg. <Z Nm.
Abzupf en = odszczypnięcie, oskubanie >
-|-Abdankować, lije, owal I. komu, czemu = zos/a-
wiać w społcoju, dawać pokój: Chciwość hamować
i rzeczom cudzym A. 2. odprawiać, uwalniać, rozpu-
szczać, abszytować: A. wojsko. <Nm. abdanken >
-[-Abdankowanie, a, blm., czynność cz. Abdan-
kować.
xAbderyta, y, Im. ci prostak, głupiec. <Gr.
Abderites = mieszkaniec miasta Abdery; głupiec >
Abdruk, u, Im. i I. nadbitlui. 2. przedruk, wy-
ABDRUKOWy
ABLEGIF.REK
<7rtni*e, przedrukowanie dzieła bez żadnej odmiany.
3. odbicie z rysunku ua stali a. miedzi, odbitka.
<Nin. Abdiuck>
Abdrukowy przyra. od Abdruk: Wyko"ić co
sposobem abdrukowyra.
[Abdukat, a, Im. yl p. Adwokat.
Abdykacja, i, Im. e zrzeczenie ś. tronu, złożenie
korony, rezygnacja. i'rzcn.: ustąpienie, usunięcie i.,
wyrzeczenie ś., zrzeczenie ś., rezygnacja: To było
abdykacją, z dotychczasowego stanowiska. Bał.
<Łć. abdi>atio>
Abdykacyjny przyra. od Abdykacja: Akt A.
-j-Abdykacz, a, Im. e ir. ten, co dbdykuje: Jan
Kazimierz, zwany przez niechętnyełi abdykaczem.
Abdykować, uje, owal dok. I. ziożyó urząd, god-
ność, koronę, zrezygnować, zrzec ś. korony. Przen.:
dać za wygraną, skwitować: Nie abdykowali ze
swych praw. 2. -j-kogo, praw, wyprzeć ś., wy-
rzec ś. go, nie chcieć go znać za kogo: A. syna,
zięcia.
Abdykowanie, a, blm., czynność cz. Abdykować.
xAbe, ego, blm. p. Labuś. <Fr. abbe>
Abecadlarka, i, Im. i forma ż. od Abccadlarz.
Abecadlarski przym. od Abecadlarz.
Abecadlarz, a, Im. e, xAbiecadlarz, xAbece-
darjusz I. ten, co ś. uczy dopiero abecadła. 2.
przen. początkujący w jakiej nauce, w rzemio&le. 3.
spis abecadłowy, skorowidz.
Abecadlnik, a, Im. i elementarz, książka począt-
kowa.
xAbecadlny p. Abecadtowy.
Abecadło, a, Im. a, fAbiecadlo, fObiecadlo,
[Abeceda] I. alfabet. 2. a. ABC przen. pierwsze po-
czątki jakiej nauki, elementarne jej zasady. Nie
zna abecadła filozofji, a wyrokuje o niej. 3.
pewna gra toiuarzyska. Goł. < Z nazw głosek abc>
Abecadłowy, XAbecadlny, fObiecadlowy I.
idący porządkiem gło.^ck w , abecadle, alfabetyczny:
Spis A. Układ, porządek A. 2. Pismo abeca-
ńi»we=fonetycz)te, głoskowe.
[Abeceda, y, Im. y] p. Abecadło. < Cześ. abe-
ceda >
xAbecedarju8z, a, Im. e p. Abecadlarz. <Zabcd
3 dodaniem zakończenia Łć.-arius>
X Abelagja, i, blm. praioo tyczące L pszczół, a mia-
nowicie nabywania samopas latających rojtm. < Śr.
Łć. abellagium a. abollagium, od abella, z Fr.
abeille = pszczoła >
Abelek, Ika, Im. Ikl, xHabelek, xChabeIek .'?fco'-
ra toyprawna z cielęcia podrosłego. <Śr. Ł(?.
abellus = jagnię nowonarodzone >
Abelkowy przym. od Abelek: Oprawa abol-
kowa.
f Abentajer, u, Im. y |. awantura, zatarg: Mieć
z kim A. 2. ryzyko, hazard : Sobole idą, na jego
własny nakład, A. i pożytek aż do Antwerpji.
<Nm. Abcntciier, z Fr. aventuro = awantura >
Aberacja, i. Im. e I. ast.v A. gwiazd = złu-
dzenie wzrokowe, wskutek klurego nie widzimy gwiazd
w miejscach, gdzie ś. ściśle znajdują. 2. fiz.: A.
chromatyczna = zjawisko, polegające na tym, że
przedmioty, widziane przez soczewkę, otoczone są barw-
»'{ obwódką. A. kulistości =nieskupianie w swym
ognisku przez zwierciadła wklęsłe a. soczewki pro-
mieni śioiatła. 3. lek. zboczenie, zwichnięcie ze sta-
nu prawidłowego, mianowicie w sferze umysłowej,
obłęd: A. umysłowa. <Łć. aberratio>
xAbe8a, y. Im y p. Abatysa. <Fr. abbesse>
Abfal, u, blm., I. garb. p. Kawałek. 2. zeg.
puls zegarka, cylcanie, kołatanie, spadki wychwytowe.
<Nra. Abfall = odpadek, spad i in.>
AbfalUty Ę^Ti\>, jji. Przepadzlsty.
Abgang, u, blm., men. ubytek metalu przy łopieniut
robocie. <r'Nm. Abgang >
XAbiecadlarz, a, Im., e p. Abecadlarz.
Abisologiczny przym. od Abisologja. <Now.
7 Gr. abyssos ż. =bezdnie, otchłań -f logia = na-
uka >
Abisologja, I, blm., gieol. nauka o wnętrzu ziemi.
Abjetyna, y, blm., apt. destylat z żywicy, pi.cho-
dzącej z drzewa sosna sabina (pinus sabiniana).
<Now. z Łó. abies= jodła >
Abjetynowy przym. od Abjetyna: Kwas A., ehem.
= otrzymywany z kolofonji. ;
xAbis, u, blm. p. Abyś.
XAblturja, i, Im. e szkolne świadectwo dojrza-
łości, matura. <Now. z Łć. abiturus =^ mający
odejść, oddalić ś.>
Abiturjent, a, Im. ci uczcA, przystępujący do
egzaminu dojrzałości.
f Abjudykacja, I, blm. odsądzenie, usunięcie od
czego, pozbawienie praw własności, których ś. ktoś
domaga. <Now, z Łć. abjudico = odsą,dzie, odmó-
wić >
f Abjudykować, uje, owal odsądzić, wyrokiem są-
dowym zaprzeczyć komu praw do czego, usuncfć od
czego.
f Abjudykowanie, a, blm., czynność cz. Abjudy-
kować.
Abjuracja, I, Im. e odprzysiężenie ś., wyparcie i.
uroczyste, wyrzeczenie ś. np. błędów kaeerskich,
wiary (= odwołanie, rewokacja) i t. p. <Łć,
abjuratio>
f Abjurata, y, Im., y zaprzysiężenie przez właści-
ciela ilości łanów kmiecych, od której ściągano po-
datek.
f Abjuratowy przyra. od Abjurata: Księga abju-
ratowa podymnego
Abjurować, uje, owal odprzysiąc ś., wyrzec ś., wy-
j)rzeć ś. czego uroczyście; odwołać, rewokować co.
Abjurowanie, a, blm., czynność cz. Abjurować.
Abkiebryt nieoil. powr. lina jednodrutowa , tj.
kręcona pojedynczo, loprost z nitek. <Może Nm.
Abkettbritt>
Ablacja, I, Im. e gie. zniesienie warstw gruntu
z pewnej obszernej powierzchni przez wodę płynącą,
przez lodowce a. wiatry. <łjć. ablatio>
Ablaktować, uje, owal ogr. p. Spowinowacić.
<Łć. ablactatio^ odstawienie, odłączenie (dzie-
cka od piersi) >
Ablaktowanie, a, bira., czynność cz. Ablaktować.
XAblatyw, u. Im. y szósty przypadelc iv dekli-
nacji łacińskiej, narzędnik. <Łć. ablatiyus, dom.
casus = przypadek >
Ablegacja, i, Im. e u dawnych Rzymian, ho-
norowe wydalanie obywateli prr.ez dawanie im urzę-
dów za granicą. <Łć. abIegatio>
XAblegat, a, Im. ci I. zastępca legata papie-
skiego. 2. legat drugiego rzędu od stolicy apostol-
skiej, poseł nadzwyczajny, wysłaniec papieski: A.
miał misję specjalną i tylko czasową. Kaczk.
3. delegat, deputat: Dziękowali mieszczanie przez
pośrednictwo swych ablcgatów. Roi. <Now.
z Łć. ablego = wysyłam >
Ablegier, gra, Im. gry, Aplegier I. ogr. p. Odkład.
2. X przen., nowy osobnik, uu/dany przez jakikolwiek
organizm; żart. potomek, latorośl, dziecię: Najstar-
szy organ panslawistyczny, pierwszy A. komite-
tu panslawistycznego. Dzieci te są ablegraml
na literatów. Moje ablegry (- moja dziatwa).
3. gra. guz, siniak, rana: Dał rau ablegra. Zdr.
Ablegierek. <Nm. Ableger>
Abiegierek, rka. Im. rki p. Ablegier. Przen.:
A. demokratyczny w obozie konserwatywnym.
Ablegrować, uje, owa< u^r. p. Odkładać.
Ablegrowanie, a, blra., czynność cz. Ablegro-
wać.
[Ableucha, y, Im. y, xApleucha, Opleucha] po-
liczek (soiifflet). <Rs. opleueha>
Ablucja, i, Im. e obmycie, umycie; obrządek, po-
leyająiy na umyicaniu; obmycie rąk przez księdza
przed ko munją: Wstał raźno i zabrał ś. do ablacji
i ubrania. Krasz. <Łć. ablutio>
Ablucyjny przym. od Ablucja: Operacja ablu-
cyjna. Jeż.
xAbluz, u, Im. y p. Obluz.
Abluzować, uje, owal zwalniać z warty szyldwa-
cha, zastępując ()0 innym. < Nm. ablosen>
Abluzowanie, a, blm., Abluzunek czynność cz.
Abluzować.
Abluzunek, nku, Im. nki p. Abluzowanie,
[Abłaucha, y. Im. y] czapka zimowa z uszami
futrzauemi. <Brs. abłaucłi>
xAbmaszerowanle, a, blm., xAbma8zerunek
odwrót marszem.
xAbmaszerunek, nku, blm., p. Abmaszerowa-
nie: Przed znacznym przełożonym A. odbywał
ś. półdy wizjami. <Z Nm. Abmarschieren = wy-
maszerowaó>
Abnegacja, i, blra. zaparcie i., wyrzeczenie ś.
czego dla dobra innych, poświęcenie ś., niedhanie
o siebie wobec wyższych celów: Z poświęceniem
wszystkiego, z abnegacja, jutra i przyszłości.
Krasz. Kolumna ruszyła do ataku z abnega-
cjjj., pomimo celnych strzałów, które raziły.
<Łć. abnegatio>
Abnegat, a. Im. cl człowiek nie dbający o siebie,
o swoją powierzchowność, żart. Jilozof; człowiek,
który i. zaparł własnych interesów dla celów wyż-
szych.
Abnegatka, i, Im. I forma ż. od Abnegat.
Abo p. Albo.
f Abociem sp. = albowiem: Biada narodu grzesz-
nemu a synom złośliwym, A. oddalili ś. od
Boga. <A-t-Bo-fCi, z podprowadzeniem pod
albowiera>
Aboć] p. Albo.
Abo jak5] p. Albo. <p. Albo i Jako>
'Aboli] p. Albo. <Abo-i-Li>
Abolicja, i, blm. p. Ułaskawienie. <Łe. abo-
Utio>
Abolicjonlsta, y. Im. ści zwolennik obalenia ja-
kiegoś prawa, instytucji, a szczeg. zniesienia nie'
wolniclwa.
Abominacja, i, blm., gm. Obominacja obrzydze-
nie, obrzydliwość, wstręt, odraza, ohyda, antypatja:
Zawsze miałem abominację do wody. Sienk.
Nienawidzę go tak, że bez abominacji wspom-
nieć jego djabelskiego nazwiska nie mogę. Sienk.
<Łć. abominatio>
Abominacyjny przym. od Abominacja.
Abonament, u, Im. y, gra. Ambonament przed-
płata, opłata z góry za otrzymywanie a. użytkowa-
nie z czego: A. książek, pism (^prenumerata).
A. kąpielowy, teatralny. Dziś w teatrze A. za-
wieszony. Bilety na A. sprzedają, ś. z ustęp-
stwem. Kupić A. na operę. A. na obiady.
<Fr. abonnement>
Abonamentowy przym. od Abonament: Bilet A.
Przedstawienie abonamentowe.
Abonent, a, Ira. ci korzystający z czego sposobem
abonamentu, abonujący: A. na ogłoszenia w kio-
skach. A. pisraa perjodycznego = prenumerator,
przedpłaciciel. Abonenci na telefony. Z fabryki
zegarów pneumatycznych odbywa ś. bezustanne
rozsyłanie godziny abonentom.
ABSENCJA
Abonentka, I, Im. I iorma ż. od Abonent.
Abonować, uje, owal, gra. Ambonować korzy-
stać z czego drogą abonamentu: A. pismo -prenu-
merować. <Fr. abonner>
Abonowanie, a, blm., czynność cz. Abonować.
AborygienI, ów, blp. ludność pierwotna, krajow-
cy, tubylcy, autochtoni, indygieni. <Łć. aborigi-
nes lm.>
f Aboś przys., p. Albo: Spodziewam ś., że A.
swoje nieszczęście przerobi. <Abo-ł-Si>
j-Abowiem p. Albowiem.
[Aboż] p. Albo. <Abo+Że>
Abrakadabra, Abrdagora nieod. I. wyrazy ka-
balistyczne, bez znaczenia, używane przez znacho-
rów przy zaklęciach i odczynianiu chorób. 2. A.
z krokodylowemi kroplami, żart. = wódka tę-
ga, wyborna, skuteczna, kurdjał. <Qr. (w na-
pisach) abrasadabra, Sr. Łć. abracadabra, mo-
że w związku z abraxas = symbol istoty naj-
wyższej u Gnostyków>
Abrakować, uje, owal mor. uwolnić ś. z nie-
bezpiecznego miejsca, z ławy piaszczystej. <Fr.
abraquer>
Abrakowanie, a, blm., czynność cz. Abrakować.
Abrazja, i, blm., gie. zestrychoicanie, zniżanie
brzegów przez fale mor.skie. < Fr. abrasion >
Abrdagora, nieod., p. Abrakadabra.
Abrenuncjacja, i. Im. e praw. I. zrzeczenie ś.
przez wyposażoną córkę praw do spadku przyszłe-
go. 2. zrzeczenie ś. , własnego forum, a przyjęcie
innego. <Now. ze Sr. Łć. abrenuntiare>
•j-Abrest, u, blm. dzikie wino. <Sr. Łć. abresta>
Abrewjacja, i, Im. e skrócenie wyrazu w piśmie
(jak: Rplta, t. j.). <Fr. abrćviation>
Abrewjator, a, Im. owie, a. rzy I, piszący przez
skrócenia. 2. sekretarz a. referent kancelarji pa-
pieskiej, nazwany tak od abrewjacji, używanych
w listach i brewach Stolicy apostolskiej. 3. autor
krótkiego wyciągu z obszerniejszego dzieła.
Abrewjatura, y. Im. y używanie abrewjacji.
<Śr. Łć. abreviatura>
Abrogacja, i, Im. e praw. I. odwołanie, uchyle-
nie, zniesienie prawa. 2. uchylenie uprzednio wy-
danego wyroku: A. wyraźna, domyślna, całkowi-
ta, częściowa. <Łć. abrogatio>
Abrogować, uje, owal znosić, uchylać, odwoły-
wać, kasować: A. libertacje kupieckie.
Abrogowanie, a, blm., czynność cz. Abrogo-
wać.
Abrotyna, y, blm., apt. substancja otrzymywana
z rośliny: bylica, boże drzewko (arteraisia abrota-
num). <Łć. abrotonum a. abrotanum = boże
drzewko >
Abrykotyn, u, blm. likier brzoskwiniowy. <Fr.
abricotine, od abricot = brzoskwinia >
Abryna, y, blm., cheni. substancja otrzymywana
z nasion rośliny: paciorkowiec modligroszek (abrus
precatorius). <Z Now. nazwy naukowej rośli-
ny powyższej >
Abrys, u, im. y I. narys, zarys, plan, rysunek,
szkic, projekt, kontury: Zrobić A. budynku. 2.X
przen. zarysu rzut oka, szkic, rys: Krótki A. hi-
storji. 3. X przen. wzór, pojęcie, wyobrażenie, jir o-
jekt: Mieć w głowie A. szczęścia i puste kie-
szenie. <Nm. Abriss>
lAbsces, u, Im. y wrzód. <Łć. abscessus>
xAbscy8a, y, Im. y mat. p. Odcięta. <Łe.
abscissa = odcięta, od abscindo>
XAbsencja, i, Im. e, Absentacja absentoumnie
ś., nieobecność, wydalanie ś., nieznajdowanie ś.
w miejscu, w którym ś. być powinno: O tyeli a b-
senejaeh jego wieczornych chodziły różne wie-
ABSENTAC.TA
ści. Krasz. Po długoletaiej abseaoji zawitat.
Kaczk Zażjjjdae na moey absencji matrymo-
njalaej rozwisizania węzła małżeńskiego. Jeż.
Uczniów, którzy w ei;},gu roku mieli wiele ab-
sencji, nie promowano. <Łó. absentia>
KAbsentacja, i, im. e p. Absencja: A bodaj-
cież z temi absentacjami! Kiasz. <Now. zŁó.
absens - nieobecny >
XAbsenteista, y, im, ści ten, co ś. ustawicznie
ahsentuje, który jest ciągle nieobecnym.
XAbsenteizm, u, blm. rozmyślna, .systematyczna
nieobecność na miejscu a. na stanowisku, w celu
uchylenia ś. od obowiązków: A. obywateli, czyli
przemieszkiwanie ludzi możuiejszych za granic;j,
i w miastach, zdała od swych majjj-tków. Glog.
A- nie znaczy nie innego, jak nieobecność; jest
to każenie języka ze swawoli. Skarb. Boha-
terstwem jest dotrwanie na stanowisku; A. do-
browolny jest tchórzostwem. Święt.
Absentować się, uje ś., owal ś. I. być nieobec-
nym, wydalać ś., spędzać czas gdzieindziej: Absen-
tował ś. po całycli tygodniach. Krasz. Uczeń
absentujjjjcy ś. Żeby ś. na jutro nikt A.
nie śmiał. Krasz. 2. X od czego = uciekać,
oddalać ś., stronić, usuwać ś.: Pod pozorem eks-
kursji mogłem ś. absentować od codziennego
sposobu życia. <Fr. s'abscnter>
Absentowanie się, a ś., blm., czynność cz. Ab-
sentować ś.: A. ś. w towarzystwach ( = me po-
kazywanie ś., nie bywanie).
Absolucja, i, Im. e I. rozgrzeszenie spowiadają-
cego ś. 2. zdjęcie klątwy kościelnej. 3. wszelkie
uwolnienie, odpuszczenie: A. obwinionego, oskar-
żonego. <Łć. absolutio>
Absolut, I. u, Im. y = a) byt hezwzr/lędny, zasa-
da bezwzględna, w sobie bez względu na cośkoltuiek
rozważana; b) byt a, zasada bezwarunkowe, przez
nic nieuwarunkowane, [)r/,i'.6. j)rzypadlość; c) coś pe-
wnego, doskonałego, w sobie skończonego. 2. a, Ira.
ci — a) sainowladca, jiumarclia nieograniczony; b)
człowiek rz(idzący ś. tylko lołasną wolą, nie cier-
piący, aby <iu i. sprzeciwiano. <Łó. absolutum
- zwolnione >
Absolutnie przys. oil Absolutny: Eządzić, po-
stępować A. DowieAć czegoś, uzasadnić coś
A. Człowiek A. głupi { = zupełnie, komplet nie, ze
wszystkim). A. nic ( — nic zgoła, zupełnie nic).
A. zrozumieć nie mogę, do czego to zmierza.
Kz(M'zy A. niemożliwe. Jeż. { = stanowczo).
Absolutność, i, blm., rz. od Absolutny, Absolu-
tyzm.
Absolutny I. fil. bezwzględny, w sobie rozważa-
ny; przeć, względny. 2. bezwarunkowy, nieuwa-
runkowany, niezależny, nieograniczony: Władza ab-
solutna. Monarcha A.- samowłailny; — nie podda-
j((cy ś. wptywom, samowolny, arbitrtdny, arogancki,
krnąbrny: Dzieciak A. 3. całkowity, skończony,
doskonały, peuniy, slaitowczy, nie ograniczony, nie
wzt/lędny, nie toarunkoioy: Prawda absolutna. Do-
bro absolutne. Wyroki krytyki absolutnemi nie
są,. .Jeż. ( - nieomylnemi); — zupełny, dokładny, ści-
sły, koiuplelny.
Absolutorjum w Ip. nieod., w Im. ja, ów zaak-
ceptowanie z góry czyich czynności, rachunków, ja-
ko dowód zaufania: Prezes udzielił mu A. z za-
rz!},du kasy. Zgromadzenie uchwaliło udzielić
dyrektorowi A. Żart.: Prawdopodobnie za ka-
żdym razem bierze A. od ciotki. <Łć. absolu-
torium >
Absolutysta, y. Im. ści zwolennik dlisolntyzmu
(despotyzmu).
XAb8olutystycznie przys. od Absolutystyczny.
ABSTTtAKCT.TNTF:
KAbsoIutystyczny przym. od Abso lutysta. Ab-
solutyzm.
Absolutyzm, u, blm. I. p. Absolutność. 2. sa-
mowola, arbitralność, narzucanie innym swej woli.
3. samowładztwo, despotyzm, władza nieograniczona,
autokracja. <Now. z Łć. absolutus = zwolnio-
ny >
Absolwować, uje, owal I. kogo -rozgrzeszyć.
2. ! ukończyć (szkoły). <Łć. absolyere>
Absolwowanie, a, blm., czynność cz. Absolwo-
wać.
Absorbcja, I, blm., Absorpcja, Absorbowanie
chłonienic: A. fizyczna, chemiczna, gruntowa, fi-
zjologiczna. A. u roślin. A. płynów, gazów,
światła. Współczynnik absorbcji. A. kary,
T^r aw.=pocMonienie, czyli wyłączenie jednej z kar
przy zbiegu przestępstw. <Łć. absorptio>
Absorbcjometr, u. Im. y, Absorpcjometr przy-
rząd do mierzenia ilości gazów pochłanianych przez
ciecz. < Absorpcja -f- Gr. mśtron;; miara >
Absorbcyjny I. przym. od Absorbcja. 2. chem.
i fiz.: Widmo ii\)SOvbc,y}nQ = przecięte linjami czar-
nemi, pochodzącemi z pocliłaniania promieni świa-
tła w substancjach, przez które przebiegają. Prążki
absorbcyjne.
Absorbować, uje, owal. I. chem. wciągać, wsy-
sać, pochłaniać, wchłaniać, chłonąć. Przen.: wcie-
lać w siebie: Mówi;j, że Ameryka absorbuje lu-
dzi, że wszystkicii, czy i)rędzej, czy później, ró-
wna strychulcem kosmopolityzmu. 2. przen.
zajmować wyłącznie, zaprzątać, pocliłaniać, wyczer-
pywać: Wszystkie raysli i czyny jego są. absor-
bowane na rzecz spraw publicznych. Wilcz. Te
plany absorbowały go całego. Bał. A. ś. ni-
szczeć, niłcnąć, ginąć przez absorbcję; łiyć trawio-
nym, zużywać ś.: Nieraz mocne nawet parcie zze-
wnątrz absorbuje ś. bez śladu przez środek.
<Łó. absorbere>
Absorbowanie, a, blm., p. Absorbcja.
Absorbowanie się, a ś., blm., czynność cz. Ab-
sorbować ś.
Absorpcja, i, blm., p. Absorbcja.
Absorpcjometr, u. Im. y }>. Absorbcjometr.
Absorpcyjny przym. od Absorpcja.
XAbstencja, i, blm. powstrzymanie ś. od udzia-
łu w czym: A., chciał przez ten wyraz wypowie-
dzieć umyślną nieobecność delegatów sejmowych
w parlamencie. <Now. z Łć. abstineo = po-
wstrzymuję >
Abstrahować, uje, owal i. Xco od czego =;)o-
mijać coś w rozumowaniu, nie uwzględniać cze</oś
świadomie, ignorować coś, odkładać na bok: Abstra-
hując wszelkie sztuczne podziały na epoki, za-
stanowimy się nad całością taktów. 2. fil. od-
osobniać w myśli cechy powiązane z sobą lo rzeczy-
wistości, uszczuplać treść pojęcia i przez to rozsze-
rzać jego zakres, tworzyć pojęcia oderwane: A. re-
guły ze studjów. A. cechy, przymioty. A. wy-
niki nauk. <Now. z Łć. abstraho = odciągam,
odrywam, oddalam >
Abstrahowanie, a, blm., Abstrakcja czynność
cz. Abstrahować.
Abstrakcja, i I. Ira. e pojęcie dalekie od rzeczywi-
stości, nie mające związku z rzeczywistością: To A.
Rodzina istniała dla niego tylko w abstrakcji.
Strzeżmy ś. nauki jako abstrakcji, uczmy ś.
wplatać ją w życie. 2. [A.] blra. dystrakcja,
roztargnienie. 3. fil. (w logice) = a) blm., czyn-
ność cz. Abstrahować, abstrahowanie, b) akt ab-
strahowania, c) Ira. e bł., p. Abstrakt.
Abstrakcyjnie przys. od Abstrakcyjny: Brać,
rozważać coś A. Niektórzy każ% tak A., że
ABSTRAKCYJNOŚĆ
Biełatwoby ś. domyślić, w jakich wiekach lub
wśród jakich Indów żyli.
Abstrakcyjność, i, bliu., rz. od Abstrakcyjny:
Zasady w gruncie rzeczy prawdziwe, z powodu
swej abstrakcyjaośei okazały ś. nieraz szkodli-
wemi.
Abstrakcyjny I. przyra. od Abstrakcja: Pojęcie
abstrakcyjne. Prawda abstrakcyjna. Upadłej
moralności niepodobna jak,^ś abstrakcyjn.-j, ety-
ką zastJipić- Nauki abstrakcyjne - oderwane,
czyste (jak filozofja, matematyka), nie stosowa-
ne, nie doświadczalne. 2. mat. p. Oderwany,
Abstrakt I. [A., a, Ira. y] dystrakt, roztargnio-
ny. 2. u, Im.y apt. toyciąg z ziót w postaci prosz-
ku, z dodatkiem cukru mlecznego. 3. u, Im. y p.
Oderwanie. 4. u. Im. y org. cienka listewka drew-
niana, lączfica klawisz z walcem a. walec z klap-
ką w wiairownicy.
[Abstryfikować się, uje 6,, owal ś.J p. Apszty-
fikować ś.
[Absłryfikowanie się, a ś., blm.j czynność cz.
Abstryfikować ś.
Abstynencja, I, blm. powściągliwość, wstrzemię-
iliwość: Długą, abstynencji}., umartwiony, już ś.
brał do anyżówki. Krasz. Żywioł niemiecki do
abstynencji w sejmie czeskim zmuszony. <Łe.
abstinentia>
xAbstynent, a, Im. ci człowiek wstrzemięźliwy,
powściągliwy.
Absurd, u, Im. y, Absurdum niedorzeczność, non-
sens, głupstwo, duby smalone, brednie, niestworzone
rzeczy: Sprowadzić co do a,hsurd\i = okazać fuł-
szywość twierdzenia przez wysnucie z niego niedo-
rzecznych wniosków. <Łć. absurdum = niedorze-
czne; coś niedorzecznego >
Fałszywe kierunki doprowadzają, do A. Krasz.
Kuszył ramionami... absurda! ot baśnie sobie
potworzyli. Krasz.
Absurdyczny przym. od Absurd: Twierdzenie
absurdyczne.
Absyda, y, Im. y p. Apsyda. <Gr. (h)apsis =
wiązanie, łuk, sklepienie >
Absynt, u, Ira. y piołunówka, wódka piołunkowa
rancuska. <Gr. apsinthion, Łe. absinthium>
Absyntol, u. Im. e apt. część składowa lotnego
olejku piołunowego.
Absyntowy przym. od Absynt: Likier A., czyli
tak zwany poprostu absynt.
Absyntyna, y blm., p. Piolunin.
xAb8zach, u, Im. y, Szach zaszachowanie: Dać
A. Przen.: Stawić komu K. = stawić opór, czoło;
stawić mu i. <Nra. Abschach>
[Abszaur, a, Im. y, Habszaur] urzędnik celny
akcyźnik. <Nm. gw. Abschauer>
fAbszejt, u, Im, y p. Abszyt. Pot.
xAb8zleg, u, Im. i p. Obszlega.
xAbszlus, u, Im. y hand. zamknięcie, zawarcie
zakończenie: A. ksiąg, bieżącego rachunku. <Nni,
Abschlu8S>
xAbszlusować, uje, owal hand. zamykać, za-
kończać: A. rachunek bieżący, księgę
xAbszlU8owanie, a, blm., czynność e . Abszlu-
sować.
Abszmak, u, blm. I. zepsuty smak napoju: To
wino ma A. 2. Xniesmak, niechęć, wstręt, odra-
za: A. do stanu małżeńskiego. <Nm. Ab-
6chmack>
Absznit, u, Im. y hand. weksel dopełniający; ka-
idy z weksli, na które łącznie dług zaciągnięto.
<Nm. Abschnitt>
ABYCIIĄ
Absznycel, cla, Im. cle piern. okrawek od pier-
nika, odcięty w czasie jego rohienia. <Nm. Ab-
schnitzc'l>
Abszpicować, uje, owal powr. czesać konopie na
hokhehdu z grubsza, po końcach. <Nm. absi>i-
tzen >
Abszpicowanie, a, blm., czynność cz. Abszpi-
cować.
Abszrot, u, Im. y p. Przecinak. <Nm. Ab-
6chrot>
Absztykowany powr.: Lina absztykowana, p.
Lina. <Za]). Nm. absteeken>
Abszyd, u, Im. y p. Abszyt: Byłabym Romul-
kowi A. dała. Orzesz. <Nm. Abscliied>
xAb8zyt, u, blm., Abszyd, fAbszejt I. odpra-
wa, uwolnienie, dymisja szczeg. z loojska: Dać żoł-
nierzowi A. A. wziąwszy, do Paryża odjechał.
Przen.: Dać A. = dać odkosza, odprawę; odprawić
z niczym, z kwitkiem: Starał ś. o pannę, ale do-
stał A. 2. [A.l wyrok sądowy.
xAbszytowac, uje, owal duć abszyt, uwolnić,
oddalić ze służby, odpraicić, usunąć, relegować: A.
żołnierzy. Gors. X A. Ś. uwolnię i., usunąć ś. ze
służby.
xAbszytowanle, a, blm., czynność ez. Abszy-
tować.
xAb8zytowanie się, a ś., blm., czynność cz.
Abszytować ś.
XAb8zytowany dymisjonowany, odprawiony ze
służby.
xAb8zytowy przym. od Abszyt: List A.
[Abtryt, u, Im. y] ustęp, wychodek. <Nm. Ab-
tritt>
XAbtulec, Ica, Im. Ice gór. wiązanie z drzewa
krokwiowego w opraioie szybu, cembrowina. <Nm.
Hauptholz>
•••"'• ■ ( i , .1 ^ -. s^ r • -^
koźlina wędzona. <Orra. aptieht = mięso so-
lone i suszone >
xAbulja, I, blm., fil. p. Bezwola. <Now. zGr.
aboulia = niezaradność, bezradność >
xAbundancja, i, blm. obfitość. <Łó. abun-
dantia>
xAbuś, a, Im, e p. Labuś. <Fr. abbć>
Aby sp. i. ażeby, żeby, iżby, by: Aby pozyskać
przyjaźń, trzeba... Abyś o tym wiedział! -I-A.=
abyś: Pomni, aby święcił. -J-Abych^a^m: Pro-
sił mię, abych to zeznał. -j-Abychmy, fAby-
ehom = abyśmy: Pójdziemy, abyehora uczynili.
•{•Abychowa, aby ehwa = ai^śmy dwaj, dwie, dwoje:
Chcesz, abychowa odpoezynęła. f Abychą =
aby oni, one: Abychą ś. nie radowali nade mną.
2. choć, chociaż, choćby, byle, byleby, przynajmjiiej:
Daj mu aby z czego żyć. Aby ten raz nie
kłam. Jestem w obawie, czy aby wszystko
przygotowane. Miej jeszcze cierpliwość aby do
roku. 3. skoro, gdy, jak: Aby tylko ś. odwrócić,
już nie uważa. 4. oby, bodajby: Aby ś. też Bóg
uad nim ulitował! Abyś ty mi wygodziła, że-
bym ja mógł zdrowo wstać. Pśń. Aby było,
bo ś. spóźni! Kon. 5. Aby aby -aby tylko, byle
tylko, tylko tylko: Idzie to tak powoli, jakby aby
aby zadość uczynić rozporządzeniom. 6. [A.] =
a) chybaby: Aby ja był błazen do tej wody ska-
kać. Pśń.; b) tylko, jedynie: Tam była aby sta-
ra baba. Tylko aby pies i kura widzą śmierć.
Nikogo nie było, aby jedna zbójczyna.*^ Jabyra
ci powiedział, aby ś. nie lękaj; c) Aby jak =
byle jak, byle zbyć. < A-j-By >
fAbych p. Aby: Chcesz, A. ci kości połomił?
Sienk. <A-ł-By>
i Abychą p. Aby. <A-ł-By>
ABYCHMY
•Abychmy p. Aby. <A+By>
•Abychom p. Aby. <A-ł-By>
■Abychowa, fAbychwa p. Aby. <A+By>
XAbyS, u, 1)1111., Abis miejsce bezdenne, bezdno,
przepaść, otchłań, czeluść. < Gr. śbyssos = bez-
denny, a jako rz. = bezdnie, otchłań >
Abzac, u, Im. e I. druk., miejsce na keglu, poza
oczkiem, gdzie ś. mieszczą akcenta i ogonki litery.
2. myd. nadszłukowanie naprędce formy do odle-
wu. <Nra. Absatz>
xAbza8, u, Im. y p. Obcas. <Nm. Absatz>
XAbzasowy przym. od Abzas, obcasowy.
xAbzaśnik, a, Im. cy ten, co robi obcasy.
Acan, a, Im. owie p. Waćpan. <WaBz-|-
Mił-f-Pan>
Acani, i, Im. e p. Waćpani.
Acanka, I, Im. i p. Waćpanna.
Acanna, y, Im. y p. Waćpanna.
Acaństwo, a, blm. p. Waćpaństwo.
Acefal, a, Im. owie p. Autocefal. <Qr. akó-
falos = bezgłowy >
Acetal, u, Im. e chem. ekstrakt, powstający przy
częściowym utlenianiu alkoholu pierwszorzędowego.
<Now. z Łe. acetum = kwas, ocet>
Acetamid, u. Im. y chem. amid kwasu octoivego.
Acetanilid, u, blm. p. Antyfebryna. <Now.,
p. Acetal-+-Anilina>
Acetfenetydyna, y, blm. apt. i chem. p. Fena-
cetyna. <Now., p. Acetal-f-Fenacetyna>
Acetometr, u. Im. y p. Octomierz. <Now.
z Łć. acetum = ocet -+- Gr. mótron = miara >
Aceton, u, Im. y i Keton, chem. związek orga-
niczny dwu rodników węglowodornych, złączonych
za pomocą grupy CO: A. dwumetylowy.
Acetyl, u, Im. e chem. rodnik, złożony z węgla,
wodoru i tlenu, występujący w związkach, pochodzą-
cych od kw. octowego.
Acetylen, u. Im. y chem. węglowodór, złożony
z dwu atomów węgla i dwu atomów wodoru.
Acetylenowy przyra. od Acetylen.
1. Achl, Ah! w. I. podziwienia = o/ oho] fit Jiu-
fiu! no! no-no!: A.! co ja widzę! 2. przestra-
chu = och! aj!: A.! co zrobiłeś! 3. radości = ha!
a! o!: A.l jak ś. masz! A.! co za miłe spotka-
nie! 4. smutku = o! och!: A.! jak to bolesne!
A.l jak całe życie jest obrazem nęzychylność, trzymanie ś. kogoś, cze-
goś, należenie do czego. < Ten i pięć następnych
wyrazów Now. z Łó. adhaereo = przylegam, na-
leżę >
Adherent, a, Im. ci stronnik, loyznawca, zwolen-
nik, jwzyjaciel, poplecznik.
Adherentka, i, łm. i forma ż. od Adherent.
Adhezja, i, Ira. e I. przystąpienie, przyłączenie
i. do czego. 2. a. X Przyczepność chem., fiz. przy-
leganie cząsteczek danego ciała do powierzchni in-
nego; lek. zlepianie ś., przyczepienie, zlepienie, przy-
lepienie.
Adhezyjny: Proces A. \\rsuw .= postępowanie przed
sądami karnemi z udziałem powoda cywilnego, t. j.
poszkodowanego.
Adjabatyczna krzywa rz., fiz. linja krzywa,
wskazująca zależność jnężności gazu od objętości
przy zmianie adjabatycznej. <Now. z Gr. a -nie
-f-diabatikós - przechodni >
Adjabatyczny fiz.: Adjabatyczna zmiana ob-
jętości gazu = taka, przy której gaz ani traci, ani
otrzymuje ciepła od swego otoczenia.
Adjatermiczny fiz. p. Atermiczny. <Now.
z Gr. a = nie -|- diathermaino - ogrzewam >
Adje, gm. Adju = zostań z Bogiem, bądź zdrów,
żegnaj. <Fr. adieu (a Dieu = do Boga, z Bo-
giem) = żegnaj >
Adju gm. p. Adje: A. Tatunio. Fred. A. A.,
panie Janie. Kórz. Przen. rub.: A. Fruziu! = bądź
zdrów— już przepadło, już klamka zapadła, już po
wszystkim, już po niewczasie. Jak z wąchają, co ś.
święci, to A. Fruziu!
Adjudykacja, I, Im. e praw. przysądzenie nieru-
chomości na publicznej licytacji sądowej najwięcej
dającemu. <ŁÓ. adjudicatio>
Adjudykacyjny przym. od Adjudykacja: Wy-
rok A.
Adjudykata, ów, blp., p. Przysądy.
[Adjukant, a. Im. y] p. Adjunkt
ADJUNKT
Adjunkt, a, Im. ci. [Adjukant, Jadyjonł, Jady-
jan, Adyjonk, Adukant, Adyjon, Adyjont, Hody-
jent]. poiiiociuk przy urzędniku: A. policyjny.
A. profesor (=profesor trzeciego rzędu). A. wy-
kłada ten przetlmiot. A. przy katedrze uniwer-
syteckiej. A. są,dowy. <Now. z Łć. adjunctus =
przył<*j;Czony, przydany >
Adjunktowa, ej, Im. e żona adjunkta.
Adjuracja, i, Im. e zaklinanie celem skionienia
ko(/oś do czynienia tego, czego żądamy. <Łć. adju-
ratio>
fAdjustunek, nku, Im. nki strój, ubiór. Łoi.
<Now. złacińszczenie Fr. ajustoment (z Łć. ad =
ku -|-justum = słuszne, sprawiedliwe) >
Adjutancik, a, Ira. i p. Adjutant.
Adjutancki przyra. od Adjutant: Urząd A.
Adjutant, a, Im. ci pomocnik w służbie wojsko-
v)ej, ojicer pod ręką starszego do komunikowania je-
go rozkazów. A. bataljonu a. bataljdnowy, puł-
ku a. pułkowy, dywizji a. dywizyjny; osobisty.
A. gienerała, naczelnego wodza. A. biurowy.
Przen.: człowiek nadskakujący, asystent, towarzysz,
galant, gach: A. nie tyle pana Erazma, ile pa-
ni Erazraowej. Dzierż. Przen.: Odprawiwszy tych
niepotrzebnych adjutantów (lokai), dalej ciągnę-
liśmy nasze opowiadania. Krasz. Zdr. Adjutan-
cik. <Now. zŁó. adjutor = pomocnik, przez Hp.
ayudante i Fr. adjudant>
Adjntantowa, ej. Im. e żona adjutanta.
Adjutantować, uje, owal hyó adjutantem, pełnić
służbę, obowiązki adjutanta: Adjutantując przy
głównym sztabie, znany i ceniony był powszech-
nie. Kaczk. Żart : asystować, nadskakiwać, zale-
cać ś., dotrzymywać placu, towarzyszyć: Został puł-
kownikiem z łaski kochanek jeneralskich, któ-
rym walecznie adjutantował. Dzierż. Będziesz
mi adjutantował, pójdziemy po obiedzie. Krasz.
Adjutantowanie, a, blm., czynność cz. Adjutan-
tować.
Adjutantowstwo, a blm., Adjutantura godnoić,
obowiązki adjutanta: Nie chciałem wrócić do puł-
ku, gdzie mnie czekało A. Fredro A.
Adjutantura, y, blm. p. Adjutantowstwo: Uwol-
nił ś. od adjutantury u gienerała. Kaczk.
Adjutor, a. Im. owie pomocnik, doradca: Bro-
nił swojej kieszeni i z nieufnością, spoglądał na
nowych adjutorów. Krasz. <Łć. adjutor >
Adjutum nieod. zapomoga, zasiłek, djety, płaca,
wyznaczona początkującym urzędnikom w Galicji,
przyjętym warunkowo: Zamałe do życia, a za-
wielkie do głodowej śmierci A. <Now. z Łć.
adjutus m. = zapomoga >
[Adjuwant, a, im. cij pomocnik bakalarza. <Now.
z Łć. adjuvans = pomagający >
Adlatus, a. Im. owie. i. urzędnik dodany komu
do pomocy w urzędzie: Zalecił biskup swemu adla-
tusowi. 2. w Austrji = (7(cnera? dodany do ciągłej
obecności przy głównodowodzącym a. namiestniku
prowincji. 3. tytuł biegłego dyplomaty, znajdujące-
go i. przy boku ambasadora. <Now. z Łć. ad =
do, ku -f- latus= bok >
Admanuacja, i, blm. doręczenie.
Admanuować, uję, owal praw. doręczać, wręczać
komu co. < Now. z łjć, ad - do -f- manus = ręka >
Administracja, i, blm. I. zarząd, zawiadywanie
dobrem cudzym, gospodarka: A. kraju, funduszu
małoletnich, interesów gminnych, gminna, linji
sądowej, kolejowa, dóbr, poręczająca. A. rzą-
dowa dochodu tabacznego. Sprawować admini-
strację. Dobra te są w administracji (w zarzą-
dzie niewłaściciela). 2. zbiór władz i osób, skJnda-
jących zarząd: Najniepoczciwsza A. majątek guio-
ADMIRATORKA
tła. Krasz. 3. nauka o sztuce rządzenia krajem,
prav)o administracyjne: Uczyć ś. administracji.
V7ykładać administrację. Kurs administracji.
Magister prawa i administracji. <Łć. admini-
stratio>
Administracyjnie przys. od Administracyjny.
Administracyjny przym. od Administracja: Pra-
wo administracyjne. Rada administracyjna.
Urząd, urzędnik A. Zajmował ważny posteru-
nek 'a. Człowiek niezwykłych zdolno.ści admini-
stracyjnych. Dom A. { = mieszczący biuro admini-
stracji). Kara administracyjna {-nie sądowa).
Władza administracyjna. Rozporządzenie admi-
nistracyjne. Decyzja administracyjna. Urzą-
dzenie administracyjne. Wydatek A. Droga
administracyjna. Środki administracyjne ( = r~a-
dowe). To rzecz administracyjna (-należąca do
administracji). Policja administracyjna. Wy-
dział A. { = ekonomiczny, gospodarczy). Budować
GO sposobem administracyjnym { = nie konkurso-
wym, nie przez licytację). Spory administracyjne;
{-między obywatelami a administracją).
Administrator, a. Im. owie a. rzy I. rządca,
zarządca, zawiadowca: A. kraju, dóbr, domu. 2.
czasowo zarządzający, pełniący obowiązki rzeczywi-
stego urzędnika. A. djecezji, parafji. <Łć.
administrator >
Administratorka, I, Im. i forma ż. od Admini-
strator.
Administratorski przym. od Administrator: Po-
wóz A.
Administratorstwo, a, blm. I. urząd, obowiązki
administratora. 2. okres czasu czyjego administro-
wania: Zubożył kraj w czasie swego admini-
stratorstwa.
Administrować, uje, owal I. zarządzać, rządzić,
zawiadywać, gospodarować: Teutonja (statek),
administrowana przez Niemców, odznaczała ś.
porządkiem. Beł. 2. co =■ udzielać komu czego, wy-
konywać co na kim: A. sakramenta. 3. dawać,
wymierzać, aplikować: A. komu rózgi. 4. zada-
wać, aplikować, przepisywać, zapisywać, zalecać: Na
niestrawność administrują emetyk. <Łć. admi-
nistrare >
Administrowanie, a, blm., czynność cz. Admi-
nistrować.
Admiracja, i, blm. admirowanie, uwielbienie, po-
dziwianie. <Łć. admiratio>
Admiralicja, i, blm. I. w Rosji i Francji, ogół
wydziałów marynarki i zakłady budowy, naprawy
i opatrzenia statków; w Anglji, kolcgjum tak zwa-
nych lordów admiralicji, będące władzą administia-
cyjną i sądową w sprawach marynarki. 2. dom,
gdzie ś. takowe biuro mieści, oraz zapasy i przed-
mioty, należące do marynarki: A. zgorzała.
Admiralicyjny przym. od Admiralicja: Fabryka
admiralicyjna.
Admirainość, I, blm. sądy admiralskie.
Admiralski przym. od Admirał: Mundur A
Okręt A {-na którym znajduje ś. admirał).
Admiralstwo, a, blm., x Amiralstwo urząd, god-
ność admirała.
Admirał, a, Im. owie I. naczelny wódz floty,
dowódca marynarki. 2. zool. (yanessa atalanta)
motyl dzienny z rodziny południc. <Arab. amir -;
dowódca (emir); wyraz podprowadzono pod Łć.
admirare — admirowae>
Admiralowa, ej, Im. e żona admirała.
Admirator, a, im. owie ten co admiruje, wielbi-
ciel, czciciel, adorator. <ŁĆ. admirator >
Admiratorka, i, hu. i torma ż. od Admirator.
8
ADMIROWAĆ
ADUKACIA
Admirować, uje, owal podziwiać; wielhić, uwiel-
biać, adorować; zac/iu\i/r(ió .s'., unosić ś. nad kim,
nad czym: Wszyscy atlmirowali jej ubianie, jej
grację, jej dowcip, jej zgrabność w tańcu. Kórz.
Adniiniję pańskt^ ziiuną krew. Kórz. <Łć. admi-
rari >
Admirowanie, a, blm., czynność cz. Admirować.
jAdmisja, i, Im. e lozr/lcdi/, fawor: Malkonten-
ci u króla większej ś. S])()dziewali admisji. Gie-
nerał, postrzcgszy Pat kula adiuisję u żony swo-
jej, oskarżył go przed Karolem XII. <Now. zŁć.
admissio — dostęp i t. d.>
Admonicja, I, Im. e ostrzeżenie, napomnienie,
przestroga, monita: Dał mu porzadnjj, admonicję.
<Łć. adMu>nitio>
Adnotacja, i, Im. e, xAnnotacja dopisek, przy-
pisek, uwaga, notatka. <Łć. adaotatio a. anno-
tatio>
xAdnotować, uje, owal, x Annotować zroUó adno-
tację, zanotować, zaznnczijć, zapisać: Kościuszko
kazał robić mapę, adnotuj^c, gdzie i ile żołnie-
rza stało. <Łć. adnotare a. annotare>
xAdnotowanie, a, blm., ezynnośl cz. Adno-
tować.
xAdolescent, a, Im. cl żart. i pouf. młodzie-
niec, młodzieniaszek, młokos, gołowąs, wyrostek:
Zguba wygląda zza kamizelki adolescenta.
Fred. A. <Łć. adolesceas, skąd Fr. adole-
8cent>
Adoniczny wiersz = składający i. z daktyla i spon-
deja a. trocheja. <Łć. adoneus, od Adonisa >
Adonidyna, y, blm. ai)t. trująca substancja glu-
kozydowa, otrzymywana z rośliny: milek wiosenny
(adonis vernali.s). <.0d nazwy rośliny adonis >
Adonis, a, I. Im. owie wielbiciel, adorator, ka-
waler, galant, gach, z<dolnik: Szpakowaci i nie-
szpakowaci adonisowie chodzili pomiędzy kobie-
ty i koperczaki stroili. Kaczk. Słucha tajemni-
czego szeptu, jakiegoś ugaloaowanego adonisa.
2, Im. y bot. p. Milek. <Gr. adonis >
Adopcja, i. Im. e p. Adoptacja. <Łć. adoptio
Adopcyjny przym. od Adopcja.
Adoptacja, i, Ira. e, Adopcja, Afiijacja akt ado-
ptowania.
Adoptować, uje, owal I. dziecko = przyjąć,
wziąć za swoje, przysposobić, przybrać, usynowić.
2. jyrzyjąć nieszlochcica do własnego herbu. 3. pa-
sować na rycerza, przyjąć do stanu rycerskiego:
Książę pasujący czyli adoptujący. Szajn. 4. przen.
przyswoić sobie: A. cudze idee, cudze pomysły.
<ł'jć. adoptare>
Adoptowanie, a, blm , czynność cz. Adoptować.
Adoracja, i, blm. I. cześć najwyższa, najgłębsza,
oddawana Bogu, najśw. sakramentowi i t. d.; pokłon,
wyrażający to uczucie, hołd. 2. muielbienie, cześć,
ubóstwianie, admiracja, zachwyt: Posuwa swą mi-
łość do adoracji. <Łć. adoratio>
Adorator, a. Im. owie ten, co adoruje, czciciel
wielbiciel, admirator: A. jej wdzięków. <Łć'
adorator >
Adoratorka, i. Im. i forma ż. od Adorator.
xAdornować, uje, owal przyozdobić, ozdobić,
upiększyć, udekorować: Ratusz adornowany por-
tretem króla. <Łó. adornare>
Adorować, uje, owal. I. składać adorację, hołd,
cześć, czcić, wielbić, upadać na kolana, oddawać po-
kłon, bić czołem przed kim, przed czym: A. najsw.
Sakrament. 2. admirować, uwielbiać, ubóstwiać:
U drzwi swej adorowanej odprawiasz straż.
Krasz. <Łć. adorare>
Adorowanie, a, blm., czynność cz. Adorować,
adora ej a.
xAdpozycja, i. Im, e p. Apozycja, <Łó. appo-
sitio>
Adra, y. Im. y I. druc. oddzielne kółko drutu
w bamlu. 2. stolar. inkrustacja z forniru a. z me-
talu. 3. Xw lin. żyły jaśniejsze a. ciemniejsze na
kamieniu a. drzewie, naturalne a. sztuczne: A. na
drzewie (= mazer, słoje). Zdr, Aderka. <Nra.
Ad er = żyła>
Adragantyna, y, blm., apt. substancja z gumy
tragakantu in. bano ry na. <Now. z przekrę-
cenia Gr. nazwy rośliny trag.'ikantha>
[Adrasować się,] uje ś., owal ś. z kim = bory-
kali ś., wodzić ś., pasować ś. < p. Adres >
Adres, u. Im. y, prow. Adresa. {.notatka o miej-
scu zamieszkania, wskazanie jego: Wskazać, po-
dać, dać, zakomunikować, zostawić, podyktować,
wypisać, umieścić na czym. A. Przen.: Mówić
coś pod czyimś adresem = stosując, odnosząc, pi-
jąc do kogo; mając go na myśli: Rzucali słówka
cięte; było to na jej intencję i pod jej adresem.
Jeż. Jako reżyser, połykał nieraz przesyłane
pod jego adresem gorzkie pigułki. Kasz. Aneg-
dotkę tę przytoczyliśmy pod adresem teatru
warszawskiego. Malesz. 2. pismo zbiorowe z wy-
rażeniem uczuć, przekonań, wystosowane d» monar-
chy a. osób znakomitych: Postanowiono odpowie-
dzieć na mowę tronową adresem. A., dziękczyn-
ny, powitalny, jubileuszowy. A. do Żółkowskie-
go z prośbą, aby zaszczycić raczył swemi wy-
stępami scenę lwowską. Malkontenci wyłożyli
swe krzywdy w adresie, podanym ministrowi.
Zdr. Adresik. <Fr. adresse>
Adresa, y. Im. y prow. p. Adres.
Adresant, a, Im. ci I. ten, co Ust zaadresował.
2. bł. zam. Adresat.
Adresantka, i. Im. i forma ż. od Adresant.
Adresat, a, Ira. ci I. ten, do kogo list jest adre-
sowany, odbiorca listu (bł: adresant). 2. osoba za-
rekomendowana, polecona komuś. 3. praw. osoba
wskazana na wekslu, mająca go przyjąć a. zapłacić
w razie niezapłacenia przez tego, na kogo weksel
wystawiony.
Adresik, u. Im. i p. Adres.
Adresomanja, i, blm. manja składania adresów.
< Adres -1- Gr. mania = manja >
Adresować, uje, owal I. co ~ wypisywać adres
na czym: A. list, kopertę, pakiet. 2. kogo =
odsyłać kogo do kogo: Adresuj go do ranie. 3. kie-
rować, zwracać, stosować, odnosić do kogo: Prze-
mowa, adresowana do tego, w czyje ręce przejść
miał kieliszek. A. Ś. I. udać ś., zwrócić ś. do ko-
go, uciekać ś., odwoływać ś. do kogo: Do kogo mara
ś. w tej sprawie A? 2. zalecać ś., mieć zamiary
(wzglądem panny), stroić koperczaki, smalić cholew-
ki: Śmiał ś. A. do mojej córfci.
Adresowanie, a, blm., czynność cz. Adresować.
Adresowanie się, a ś., blm., czynność ez. Adre-
sować ś.
Adresowy przym. od Adres: Biuro adresowe.
Wniosek A.
fAdrjan, u, Im y kaftanik kobiecy. <Fr. an-
drienne, od tytułu komedji Fr. Barona „An-
drienne", w której aktorka suknię nowego kro-
ju miała na sobie (1703)>
Adrogacja, i. Im. e p. Arrogacja.
Adrować, uje, owal stolar. inkrustować wyroby
stolarskie drzewem a. metcdem. <Nm. adern>
Adrowanie, a, blm., czynność cz. Adrować.
Adrytura, y blm., han. I. odebranie wprost od
dłużnika należności z wekslu. 2. bezpośrednie aa-
płacenie towaru.
[Adukacia] p. Adwokat.
ADUKACJA
[Adukacja, I, blra.J p. Edukacja.
[Adukant, a, Im. ci] I. p. Adjunkt. 2. p. Adwo-
kat.
[Adukat, a, Im. cl] p. Adwokat.
xAdulacja, i, blm. I. scklebianie, pochlełsłwo,
czolijunk L przed kim, czołobitność, pndUzi/wnnie i.:
Atraosleia, lululacjami, jak kadzidłem niezdro-
wym przesijj.kła. Krasz. 2. cześć bałwochwalcza,
adoracja: Był przedmiotem adalaeji. <Łó. adu-
latio >
Adular, U, Im. y min. p. Ortoklas. <0d Adular,
jednego z wierzchołków g^óry ś. Gotarda>
fAdumbrować, uje, ował I. przycieninć, przy-
ciemniać. 2. przen. szkicoiuaó, zarysowi/trać: Co
krasomówskie słowa dyktujjj,, to też malarskie
pędzle farljanii adumbrujjj,. <Łć. adumbrare>
XAdwena, y, Im. y ni. przychodzie^, przybysz,
przybłęda: A. z Litwy. Roi. <Łć. adyena m.>
Adwent, u, Im. y [Agwańt, Agwent, Agwent,
Jadwent, Jadwint, Jadwent, Jadwient, Jagwińt,
Jagwient, Janwent, Jai d<vent, Janwiet, Janwieta
ż., Jendwient, Jadwant, Jadwiet, Jagwiet] I. posi
czterotygodniowy przed Bożym Narodzenian. 2. [A.]
<Łe. adventus = przybycie>
[Adwentnik, a, im. i, Adwentowy, Jadwiętnik,
Jagwiętnik, Jadwent] grudzień.
Adwentowy I. przym. od Adwent: Post, czas
A. 2. [A.J rz., p. Adwentnik.
f Adwersant, a im. ci p. Adwersarz: A. duszny
(szatan). .<Now. z Łć. adversor = sprzeciwiam
6ię>
Adwersarja, ów blp. I. han. księgi kupieckie,
w których tyynczaaowo, naprędce zapisują ś. wszyst-
kie czynności, bruljon, strasu, prima nota. 2. fdzie-
ło, zawierające luźne wiadomości z różnych działów
wiedzy. <Łć. adversaria, Im. = rzeczy z prze-
ciwnej strony karty pisane, z Łć. adyersarius
= przeciwny >
Adwersarz, a, Im. e, fAdwersant, a, Im. ci
przeciwnik, nieprzyjaciel: "Walczyć z adwersa-
rzem. Krasz. <Łó. adyersarius >
Adwokacik, a, Im. I (z przeką,sem) p. Adwo-
kat.
Adwokacina, y, Im. y lichy adwokat: Młody A.
Sienk.
fAdwokacja, i, Im. e I. wójtowstwo. 2. wójtow-
stwo, wójtówka, posiadłość wójta miejskiego: Role
adwokacji dolskiej wcielił do gruntów kościoła.
3. opieka: Prawo adwokacji.
Adwokacki I. przym. od Adwokat: "Wymowa
adwokacka. Stan A. 2. Język A., cukier =
ciastko francuskie, cienko rozwałkowane na cukrze,
formy wielkiego języka. Po adwokacku przys.
jnk adwokat, zwyczajem adwokatów : Postą.pił po
adwokacku.
Adwokactwo, a, blm. p. Adwokatura.
Adwokat a, Im. cl [AduKant, Adukat, Abdukat,
Adwokat, Hadukat, Hajdukat, Awókat, Dukat, Ha-
dukant, Agwikwat; w im. Adukacia] I. broniaj-y
spraw w sądzie a. prowadzący sprawy cudze; obroń-
ca, patron, mecenas, rzecznik: A. przy sj^dzie ape-
lacyjnym Królestwa Polskiego. A. konsystor-
ski, prywatny, przysięgły, skarbowy, z urzędu.
2. Prałat A. kurji rzymskiej = teolog, prawnik,
urzekający w kwestjach prawnycli. 3. obrońca wo-
góle, stronnik, faktor: Proszę cię, bądź moim
adwokatem. Pozwól pani, abym był jej adwo-
katem. Siedź cicho! obejdzie ś. bez adwoka-
tów. Tej teorji zawsze byłem adwokatem. 4.
•j- wójt miejski ; sędzia, sądząaj z ławnikami. Zdr.
Adwokacik. <Łć. advocatus>
AEROSTATYCZNY
Adwokatka, I, Im. I forma ż. od Adwokat.
Adwokatowa, ej, Im. e żona adwokata.
Adwokatować, uje, owal komu = l>ronić go,
wstairiiiG ś., ujmować ś. za nim, brać czyją stronę:
Gwardjan adwokatował za prawami klasztoru.
Słów.
Adwokatowanie, a blm., czynność cz. Adwo-
katować.
Adwokatówna, y. Im. y córka adwokata.
Adwokatura, y, blm. I. a. Adwokactwo .itano-
wisko, obowiązki adwokata. 2. adwokaci, palestra,
ława olirończa: Grono SJ^downików i adwokatury.
[Ady] p. [Dy]. <A-)-Dv>
[Adyć] p. [Dy]. <A4-l)y^-0i>
[Adyjon, a, Im. y] p. Adjunkt.
[Adyjonk, a, Im. i] p. Adjunkt.
[Adyjont, a, Im. yj p. Adjunkt.
Adynol, u, blm., gór. gatunek feldspatu z zasa-
dą soli. <Now. z Gr. adinós = gęsty, zwarty >
-j-Adziamski perski: A. kobierzec. Siodło adziam-
skie. Goł. <Tur. adżam(e), adżćme (z Arab.)
=:obcy; nie arabski; perski; niedoświadczony;
głupi >
Aeroby, ów blp., lek. hakterje, żyjące w atmo-
sferze tlenu. <Now. z Gr. aer = powietrze >
Aerodynamika, i blm., tiz. dynamika ciał lotnycli,
nauka o rucłiu gazów. <Now. z Gr. a^r = powie-
trze-}- <lyii^™is = siła >
Aerofon, u, Im. y liz przyrząd do wzmacniania
głosu. <Now. z Gr. aer = powietrze -j- fóue =
dźwięk >
Aerofor, u, Im. y fiz. przyrząd, dostarczający
powietrza nurkowi pod wodą. <Now. z Gr. aer
- powietrze-[-f ćrO = niosę >
Aerokiłnoskop, u. Im. y fiz. przyrząd do sygna-
lizowania burz i wichrów. <Now. z Gr. aer —
powietrze -f- klino = chylę, gnę-|-skopćó = badam,
patrzę >
Aerolit, u, Im. y meteonjt, uranolit, głaz meteo-
ryczny, spadający z przestrzeni na ziemię: A. ka-
mienisty, żelazisty. <Now. z Gr. aer = powie-
trze-f-lithos = kamień >
xAerologja, i, blm. nauka o powietrzu. <Now.
z Gr. aer = powietrze -| — logia = nauka >
Aeromancja, i, blm, wróżenie z powietrza: Jest
mnóstwo sposobów dojścia do prawdy: A., py-
roraancja. Krasz. <Now. z Gr. aer = powie-
trze -f- manteia - wróżbiarstwo >
Aeromechanika, i, blm., fiz. mechanika ciał lot-
nych, nauka o równowadze i ruchu gazów. <Now.
i Gr aer = powietrze -f- raćclianike = mechanika >
Aerometr, u. Im. y narzędzie, wskazujące gęstość
powietrza; gazomierz. <Now. z Gr. aer = powie-
trze -f- metron = mierz >
Aeronauta, y, Ira. ci żeglarz napowietrzny; pu-
szczający ś. balonejn. <Now. z Gr. aer = powie-
trze -|- naytes = żeglarz >
Aeronautyczny przym. od Aeronautyka: Po-
pis A.
Aeronautyka, I, blm. żegluga poioietrza: A. sta-
tyczna p. Aerostatyka. A. dynamiczna p. Awja-
cja.
Aeronef, u. Im. y statek powietrzny, złożony z ba-
lonów, śrub i skrzydeł. < Now. z Gr. aer = po-
wietrze -|- Fr. net' (Łć. nayis) - statek >
Aeroplan, u, Im. y maszyna do latania, urzą^
dzona na zasadzie latawca. <Now. z Gr. a^r =
powietrze -f- planaó = bujam, bł;jkam się >
Aerostat, u, Im. y balon (do latania). <Now.
z Gr. aer 1^ powietrze -|- statós - stojący >
Aerostatyczny przym, od Aerostatyka: Kula
aerostatyczna ( = balon). Prasa aerostatyczna
10
AEROSTATKKA
AFISZOWAĆ
p. Prasa. Lampa aerostatyczna p. Uampa. Po-
czta ucrostatyczaa p. Poczta.
Aerostatyka, i, blm. liz. statyka gazów, nauka
o równoiundze (jazów.
Aerotermiczny: A. stopień gie.=z ilość jednostek
Unijnych (zwykle metrów), na którą trzeba ś.
wznieść pionowo, ahy temperatura powidrza spadla
o P. <Now. z Gr. aśr = powietrze | thermón =
ciepło >
[Af ! a. Afu !] naśladowanie zdmuchywania świecy^
Afanezyt, u, Im. y p. Miedniak. <p. Afanit>
Afanit, u, Im. y min. skala skrytoh-ystalicznay
zhila, wyliucliowa diwniejsza: A. djabasowy p*
Djabas A. djorytowy p. Djoryt. <Now. z Gr-
ahiii^.s - niewidzialny >
Afanitowy przym. od Afanit: Łupek A.
Afazja, i, blm., lek. bc.zmowność, niewy słowność,
chorobliwa niemożność należytego wymawiania. < Gr.
afasia >
|Afe!J siol (odganiając ptaki). <A-|-l''e>
Afekcik, u, Im. i p. Afekt.
xAfekcja, i, blm. I. afekt, skłonność ku komu,
ku czemu. 2. fil. wrażenie, podrażnienie, pobudzę-
nie. 3. lek. chorobliwe zaatakowanie, zajęcie, roz-
drażnienie chorobliwe: A. nerwowe. A. serea,
<Łó. affectio>
xAfekcjonalny pełen afektu, uczucia: Oczęta
afekcjonalne. Słów.
Afekcjonować, uje, owal obdarzać afektem: Sze-
dłem do dolnego kościoła św. Krzyża, aby tara,
raedytujfjc o znikomościach tego Awiata, ani go
nadto A., ani ś. nazbyt jego i przyszłości oba-
wiać. Od.
Afekcjonowanie, a, blm., czynność cz. Afekcjo-
nować.
Afekt, u, Im. y I. uczucie, wzruszenie, namiętność:
Afekty abo namiętności. Baz. Krasomówca
wzrusza afekty w słuchaczach. Rozum męż-
czyzną,, kobietą, A. rządzi. Afekty, chociaż bę-
dą święte, zawsze mają być rozumem ujęte. Pot.
Bardziej ś. afektem, niż słusznością uniósł. 2,
.tkłonność, si-npatja, przychylność, przywiązanie mi-
łość: Powziąć do kogo a. do czego A. Ojcowski
A. Chciałem ś. jej oświadczyć z afektem, f Po-
zostaję dla WP. ze szczerym afektem. Zdr. Afek-
cik. < Lć. afFectus>
Afektaoja, i, blm. I. przesada, wymuszonośĆ, nie-
naturalność, egzaltacja: A. w ubiorze, w ruchach,
w stylu. Chcąc być grzecznym, wpada w afek-
tację. 2. udawanie afektu, nieszczerość, obłuda.
3. żądanie, życzenie, pragnienie: Wiele rzeczy,
według afektacji i instrukcji sejmików, na sej-
mie do skutku nie })rzyszło. <Łć. afFectatio>
X Afektować, uje, owal. I. a.xA. ś. okazywać^
udawać ajekł, przeradzać w okazywaniu wzruszeń.
2. udawać, egzaltować ś., przesadzać: A. skrom-
ność, uczoność. 3. [pożądać, żądać usilnie, pra-
gnąć: Afektował wziąć cię w małżeństwo. Ale-
ksander afektował tytułów boskich. Afektował
po nim, aby... { = wymagał). Afektuje ode mnie
otrzymać zamek. < Łó. affectare >
Afektowanie, a, blm., czynność cz. Afektować.
X Afektowanie się, a ś blm., czynność cz. Afek-
tować ś.
xAfektowany, xAfektowny wymuszony, egzal-
towany, przesadny: Mowa afektowana. Ubiór A.
(= pretensjonalny ) .
Afektowny p. Afektowany: Afektowne świego-
tanie. Fred. A.
X Afektowny przym. od Afekt, uczuciowy, wzru-
tzeniowy.
Afeljum nieod., astr. p. Punkt. <Now. z Qr.
apó - od -\- helios = słońce >
Afemik, a, Im. cy człowiek dotknięty afemją.
Afemja, i, blm. utrata mowy.
Afer nieod. (w grze bilardowej): Biorę A.=
podejmuję ś. zrobić bilę. < p. Afera >
Afera, y Im. y. |. sztuczka, figiel, sprawa, .opraw-
ka, gieszeft: Czy niema tutaj na dnie jakiej,
sprytnie obmyślanej afery, mającej obejść nowe
przepisy? 2. zajście, scena, awantura: Zrobił mi
aferę w moim własnym domu! Z całej tej afe-
ry wychodził zwycięsko.
Aferez, u, blm. gatunek fosforanu miedzi <p.
Afereza >
xAfereza, y. Im. y odrzucenie głoski a. zgłoski
na początku łmjrazu <Gr. afairesis>
xAferować, uje, owal ^oqo = ambarasować, fra-
sować, kłopotać, turbować, niepokoić. <Fr. atfai-
rer>
xAferowanie, a, blm., czynność cz. Aferować.
Aferowicz, a, Im. e człowiek, który bywał w wie-
lu aferach: Nadto jesteś aferowiczem dobrym,
abyś ś. dał podejść i zjeść w kaszy. Krasz.
Aferzysta, y. Im. ści spekulant, gieszefciarz: Li-
czył ś. do owych aferzystów kupczących mająt-
kami, którzy umyślnie szukają interesów potrze-
bujących wyrobienia. Wilcz. Chłop sfał ś. ma-
terjałem do wyzyskiwania przez miasteczko-
wych aferzystów, pokątnych doradców.
Aferzystka, i, Im. i forma ż. od Aferzysta.
xAfidac]a, i, blm. wydawanie komu listu żela-
znego. <Sr. Łe. afńdare, z Łć. ad = do -j- fide-
re- zawierzyć >
Afidowany poufny, poufały, konfidencjonalny, za-
ufany.
Afiks, u, Im. y jęz. p. Rostek.
Afiijacja, i, Im. e. I. p. Adoptacja. 2. sto>ca-
Tzyszenie, korporacja. 3. przyjęcie mniejszej loży ma-
sońskiej do loży głównej. <.Fr. affiliation>
Afiijować, uje, owal przyłączyć, przygarnąć do
siebie: A. zakon mniej liczny do główniejsze^o.
Wolno damskiej Dobroczynności A. masonów
krajowych. Smól. <Fr. ai filier >
Afiijowany przypuszczony do związku, wtajemni-
czony: Dano mu przez jednego z afiljowanych
schadzkę. Krasz.
Afinacja, i, blm., hut. p. Wydzielanie. <Z Fr.
affiner = rafinować itd. >
Afinowanie, a, blm., p. Wydzielanie.
Afirmacja, i, Ira. e potwierdzenie. <Łć. affir-
matio >
Afirmatywa, y. Im. y zdanie twierdzące, gło?.
twierdzący, potakujący; wotum przychylne: Otrzy-
mał 10 afirmatyw a 3 negatywy przy wybo-
rach. <Łć. affirmativus = potwierdzający >
xAfirmatywny fil. twierdzący.
xAfirmować, uje, owal I. potwierdzać, potaki-
wać, przyświadczać: Jedni afirmowali, drudzy ne-
gowali. Dyak. 2. potwierdzić, stwierdzić, zaakcen-
tować, zaznaczyć: Swoje krzywdy tyra mocniej
mógł A. Sienk. <Łó. affirraare>
xAfirmowanie, a, blm., czynność cz. Afirmo-
waó.
Afisz, a, Ira, e doniesienie, ogłoszenie drukowana
o zabawie, koncercie, przedstawieniu, widotiusku..
Zgr. Afiszysko. <Fr. affiehe>
Afiszer, a, Im. rzy roznosiciel a. rozlepiacz afi-
szów: Powinszowaaie afiszera wileńskiego. Sy-
rok.
Afiszować, uje, owal co = okazywać jawnie, zdra~
dzać; popisywać ś., prezentować ś. z czym: Męż-
czyźni afiszowali wolnurayślaość, kobiety zosta-
11
AFISZOWANIE
wały przy starej wierze. Krasz. Trzeba być
naiwnjj; i A. wielkie sentymenta. A. ś. puhhko-
vmć 1, pnspolitoiraó L: Afiszuje ś. z nim i to na-
wet iMiblicziiie. Kaczk. Wyjechała o zmroku sa-
ma jedna z tym trzpiotem; czyż można tak A. s.
i jeszcze dla kono? Knrz. 2. z czym ^popii^ywać
L; ujawniać co (umyślnie): Afiszując ś. ze swoją,
>,n)rliwością reli-ijuą i kwestą dla biednych...
Bał. Zbyt wyraźnie afiszował ś. ze swoją sym-
patją. Bał.
Afiszowanie, a, blm., czynność cz. Afiszować.
Afiszowanie się, a ś., blm., czynność cz. Afi-
szować ś.: TakicMUU dobrze urodzonemu człowie-
kowi uwłacza A. ś. w pogoni za szwaczką. Dyg.
Afiszowy przym. od Afisz: Czcionki afiszowe.
Afiszysko, a, Im. a m. a. ni. p. Afisz: Jak
człowiek tyle tych aiiszysków przeczyta, to ś.
tak zmęczy, że...
[A flilt!] myśl. wołanie, gdy i. ujrzy sarnę.
fAflikcja, i, Im. e utrapienie, udręczenie, dole-
gliwoii: Aflikcje niedostatku. Łoz. <Łć. afliie-
tio>
XAfluencja, I, blm. napływ, tłumne przybycie:
Dla ks. Brzeskiego ta A. obywatelska stała ś.
ciężarem niemałym. Krasz. <Łć. aifluentia>
! Afonja, I, blm., lek. łn-ak zdolności głośnego
mówienia, utrata głosu, bezgłos. <Gr. afo-
nfa>
Aforystycznie przys. od Aforystyczny.
Aforystyczny, Aforyzmowy wyrażony w formie
aforyzmu, ucinkowy, lakoniczny, urywkowy, zwię-
zły: ' Styl A. Nie możemy szczegółów rozwijać
i chyba tylko w aforystycznej formie podamy
niektóre.
Aforyzm, u, Im. y zdanie krótkie oderwane, sen-
tencja, maksyma. <Now. z Gr. afórisma = coś
ograniczospgo, w;:!:r>zanego >
Aforyzmowy p. Aforystyczny: Aforyzmowe uj-
mowanie myśli w zwit^/.lą formę urywkową.
I Afranszować, uje, owal (w grze w wista) oswo-
bodzić kolor, wygrawszy najstarsze karty i uczy-
niwszy młódki fortami: A. piki <Fr. affran-
chir>
I Afranszowanie, a blm., czynnoi^ć cz. Afranszo-
wać.
Afrodyt, u, Im. y min. krzemian wodny magne-
zu, podobny do pianki morskiej. < Od bogini Gr.
Afroditc, zrodzonej z białej piany morskiej >
XAfrodyzja, I, blm. szał miłosny, cierpienie mi-
łosne. <Gr. Afrodisia>
Afront, u, Im. y ubliżenie, obelga, zniewaga,
knnfnzja: Zrobić komu A. Spotkał go wielki A.
Brać sobie, poczytywać co za A. <Fr. afłVont>
XAfrontowaó, uje, owal robić komu ajront,
ubliżać, uchybiać mu, znieważać go.
Afrontowanie, a, blm., czynność cz. Afronto-
wać.
X Afryk, u, Im. I wiatr, wiejący od Afryki: Po
morzu ś. puścił, lekkim afrykiem żeglując. Warg.
<Łć. africns = afrykański WSW., dom. ventus =
wiatr >
Afrykański I. prz^m. od Afryka: Upał A.
Przen.: Małpa afrykańska, gm. = cudak, dziwoląg,
raróg: Ty małpo afrykańska! 2. bot: Karczoch
A. p. Karczocli. Lilja afrykańska, p. Agapant.
3. zool.: Nosorożec A. p. Nosorożec. OsiełA. p.
Osiel. Pszczoła afrykańska p. Pszczola.
fAftarz, a, Im. e ji. Haftarz.
[Afteł, a, Im. e] p. Achtel.
Afteleder, a, Im. y szew. łata przy butach z cho-
lewami. < Nm. Afterleder>
fAftować, uje, owal p. Haftować.
AGIENCJA
f Aftowanie, a, blm., czynność cz. Aftować.
Afty, aft, blp. ł. lek. p. Pieśniawki. 2. wet.
małe om-zodzenia z obwódką czerwoną, zjawiające
ś. zwykle na błonie śluzowej w pysku bydła a.pta-
kóir.
Afu!] p. Af.
A ful!] myśl. wołanie, gdy i. ujrzy lisa.
Afyna, y, Im. y] borówka czernica (vaccinium
myrtillus). <Ukr. jafyna, przez Rum. afin, z Nm.
Atfcnbeere dosł. = małpia jagoda>
Aga, i. Im. i naczelnik, dowódca, dozorca turec-
ki. <Tur. aga = starszy brat; pan; naczelnik
Janczarów >
Agalmatolit, u, Im. y, Pagodyt, XObrazkowlec
min. wodny krzemian glinu i potasu, używany do
wyrabiania posążków. <Now. z Gr. Agalma =
ozdoba, klejnot, posąg -j- lithps -kamień >
Agalmatoiitowy przym. od Agalmatolit: Posą-
żek A.
Agama, y, Ira. y (agama) zool. jaszczurka z ro-
dziny tej nazioy. <Now. z Gr. ńgamos = nieżo-
naty >
XAgamja, I, blm. bezżeństwo, stan wolny. <Gr.
agamia>
Agamowaty podobny do agamy. Zool.: Jaszczur-
ki agamowate (agamidae).
Agapa, y, Im. y uczta pierwotnych chrześciian na
pamiątkę wieczerzy 1'ańskiej. <Z Gr. agape =
miłość; dowód miłości >
Agapant, u, blm. a. Zlellpan, Lllja afrykańska,
Baldasznik bot. (agapanthus) roś. z rodziny liljo-
wafych. <Now. z Gr. agape = miłość + jlnthos^
kwiat>
Agar, u, blm. a. Agar-Agar apt. wodorost mor-
ski: A. cejloński (sphaerococeus lichnoides).
<Now. niby Łć. agarum>
Agaryfcjr.rU, j, Ll.a., ^pt. s^Zslancja, :'::j./.-:j-
na z gąbki modrzewiowej (polyporus officiaalis).
<Gr. agarikón- rodzaj gąbki >
Agaryk, u, Im. I gąbka drzeuma; hubka do ta-
mowania krwi.
XAgasować, uje, owal gra. zaczepiać, nagaby-
wać kobiety na ulicy. <Z Pr. agacer>
XAgasowanie, a, blm., czynność cz. Agasować.
Agat, u, Im. y, f Achał, f Achates min. kamień
półszlachetny, złożony z mieszaniny krzemionki bez-
postaciowej z krzemionką krystaliczną, a. z samej
krzemionki krystalicznej, Zdr. Agatek. < Gr. achsl-
tes>
Agatek, tka, Im. tkl p. Agat.
XAgatologja, I, blm., fil. część etyki, traktująca
o dobru, nauka o dobru moralnym. <Now. z Gr.
agathós - dobry -{- -logia = nauka >
Agatowy przym. od Agat: Moździerz A. Ró-
żaniec 2 agatowych paciorków. Orzesz.
Agawa, y, Im. y a. Tęża, Strzelna, bot. (aga-
ve) roś. z rodziny amarylkowatych. Gatunek: A.
amerykańska a. aloes amerykań-
ski a. s t o 1 e t n i (a. americana). < Now. z Gr.
agaue = szanowna; świetna >
fAgażant, a, Im. y, fAngażant rękawek, długa
mankicika kobieca; daw. strój kobiecy na głowę.
<Fr. engageant (dosł. = wabiący) = kokarda na
piersiach; engageante = rodzaj mankietu >
Aglencja, I, Im. e, Ajencja, Aglentura, AJentu-
ra \. biuro rządoioe a. prywatne do załatwiania in-
teresów określonych; biuro agienta, dom zleceń, dom
handlowy, spedycyjny, kantor komisowy, biuro po-
średniczące: A. dyplomatyczna, skarbowa, han-
dlowa, komisowa, spedycyjna, telegraficzna. A.
podjęła ś. rozlokowania ludzi i uwiadomiła ol)y-
wateli, by k. zgłaszali w celu ich rozebrania.
12
AGffiNCYJNY
Projekt zorganizowaaia agiencji płodów rolnych
zmierza do otwarcia szerokiego zbytu w Cesar-
stwie. 2. Jilja handlowa, reprezentacja przedsię-
biorstwa: Browary jego posiadają agieacje w Ki-
jowie, Moskwie i Petersburgu. 3, a. Agiento-
Stwo, Ajentostwo czynność, obowiązek agienta.
<Fr. ageace, z Łć. ageQS = działaj;icy>
Agiencyjny przym, od Aglencja, Ajencyjny: De-
pesza agiencyjna.
Aglenda, xAjeiida, y, Im. y I. ksiąika do wpi-
sywania spraw, wymagających załatwienia. 2. no-
tałnih terminowy. 3. rytuał, księga obrzędów ko-
ścielnych: Ksiiłdz wiersz i)rześpiewał z agieady.
Zabł. Zdr. Agiendka. <Now. z Łć. agenda Ira.=
co się ma zdziałać, załatwić. Sr. Łć. agenda =
msza, nabożeństwo itd.>
Agiendka, I, Im. I p. Agienda: książeczka kie-
szonkowa do notowania, nolyska, notatnik, notes,
notesik: Anglik coś notował w swej agiendce po-
dróżnej. Krasz.
Agient, Ajent, a, Im, ol I. sprawujący cudze in-
teresu, wyręczyciel, mckle.r, pośrednik handlowy,
negocjant, reprezentant, przedstawiciel, urzędnik: A.
towarzystwa, przedsiębiorstwa. A. ubezpieczeń.
A. handlowy. A. giełdowy. A. policyjny. A.
l)olicji śledczej ( = gm. łapacz). 2. A. dyploma-
tyczny = niższy przedstawiciel dworu monarszego
za granicą. 3. X aplikant w palcstrze przy są-
dach, kształcący ś. na adwokata, sekretarz patrona.
4. fil. p. Czynnik. <Fr. agent >
Agientka, i, Im. I forma ż. od Agient, Ajentka.
Agientostwo, a, Im. a p. Agiencja.
Agientura, y, im. y p. Agiencja.
Aglenturowy przym. od Agientura: Przedsię-
biorstwo agienturowe. Dom agienturowo-komi-
syjny.
[fAgier, gru, Im. gry] p. Ajer.
Agitacja, i, Im. e I. ruch (ciała): Zażywać agi-
tacji, chodząc, przejeżdżając ś. 2. fil. porusze-
nie, podniecenie, podniecony stan psychiczny-, czyn-
ność: Umysł jego jest w ciągłej agitacji. 3. za-
biegi, krzątanie i. celem zjednania zwolenników
projektu, sprawy: A. przedwyborcza, polityczna.
Urządzający przytułek rozwinęli szeroką agita-
cję. "Wśród agitacji wyborczej pewne stronnic-
two nie waha ś. używać najdrastyczniejszych
śroiików. Zdr. Agitacyjka. <Łć. agitatio>
Agitacyjka, i, Im. i p. Agitacja. ,
Agitacyjny przym. od Agitacja: Środek A.
Agitator, a I. Im. rzy, a. owie ten, co agituje.
2. Im. y przyrząd mechaniczny do poruszania cze-
goś, używany w laboratorjach chemicznych, papier-
niach ild. <Łć. agitator >
Agitatorka. I, Im. i forma ż. od Agitator.
Agitatorskl przym. od Agitator: Zapał A. Kno-
wania agitatorskie.
Agitatorstwo, a, Im. a rola, działalność agita-
tora; agitowanie.
Agitować, uje, owal I. zabiegać, krzątać ś. w ce-
lu zyskania zwolenników projektu, sprawy, popie-
rać Je swym wpływem: Zwlókł ś. z łóżka i o kiju
agituje za sprawą kraju. Agitują tam zaciekle
pomiędzy ludem. A. na rzecz czyją. Agituje ś.
projekt. .. 2. apt. mieszać, kłócić: A. maść, tyn-
kturę. 3. praw.: A. sprawę = popierać, bronić,
prowadzić, posuwać: Sprawa ś. agituje w sądzie
(-odbywa ś., toczy ś.). Sądy agitują ś. ( = odhy-
loają ś., odprawiają ś., są czynne). <Łć. agita-
re = poruszać, pędzić itd. >
Agitowanie, a blm., czynność cz. Agitować.
Agitowanie się, a ś., blm., czynność ez. Agito-
wać ś.
AGONA
X Aglomeracja, I, Ira. e p. Aglomerat: Zastępy
te zdają ś. olbrzymią aglomeracją wieńców, cho-
rągwi i ludzi. <Łć. agglomero>
XAglomeracyjny przym. od Aglomeracja.
Aglomerat, u, Im. y. Aglomeracja zlepek, kon-
glomerat: Z zaborów powstają aglomeraty.
Agiomerator, a, Im. y elektrot. mieszanina wę-
gla koksowego sproszkowanego, manganu i masy
plastycznej, używana w stosach galwanicznych Jako
depolary zator.
Aglutynacja, I, Im. e I. fil. w psychologji, zc-
stawienie, zespolenie: A. wyobrażeń =p_(!)iqczeme i.
dwuch wyobrażeń w Jedno z zachowaniem świado-
mości o obu składnikach. 2. jęz. zlepianie, skle-
janie, przyczepianie, mechaniczne łączenie pni i przy-
rostków. <Łć. agglutinare = przyklejać; przykła-
dać >
Aglutynacyjny przym. od Aglutynacja, przy-
czepkowy, zlepkowy: Języki aglutynacyjne.
Agnacja, i, blm., Agnatyzm, pokrewieństwo po
mieczu. <Łć. agaatio>
Agnacki przym. od Agnat, Agnacyjny: Kobieta
przez zamążpójście traci prawo agnackie.
Agnacyjny p. Agnacki: Pokrewieństwo agna-
cyjne.
X Agnat, a, Im. cl krewny z linji męskiej, po-
chodzący po mieczu od wspólnego przodka: Prawo
spadkobrania rozciągało ś. na wszystkich agna-
tów zmarłe.Lfo. Spaś. <Łć. agnatus>
XAgnatka, I, Im. i forma ż. od Agnat.
Agnatyzm, u, blm., p. Agnacja.
Agnicja, i, blm. przyznanie autentyczności doku-
mentów prywatnych, tożsamości osób, rzeczywistości
długu itp. <Łć. agnitio>
Agnieszki rola teat. rola naiwnej. <Fr. Agnfes
= (dosł. Agnieszka) dziewczę naiwne >
XAgnoskować, uje, owal poznać, rozpoznać.
Gosz. <Łć. agnoscere>
XAgno8kowanle, a, blm., czynność cz. Agno-
skować.
Agnostycyzm, u, blm. fil. kierunek a. stanovń-
sko fil., j)rzyznające ś. do niewiedzy o Bogu. <Now.
z Gr. agnostos - nieznany; niepojęty; niewiedzą-
ey>
Agnostyk, a, Ira. cy fil. I. niewiedzący, nieituin-
domy czegoś. 2. zwolennik agnostycyzmu, Jilozof,
który nic nie twierdzi o Bogu a. przyznaje i. do
niewiedzy; przedstawiciel agnozy.
Agnoza, y, blm., fil. niewiedza, niezdolność do
twierdzenia czegokolwiek o pierwszych podstawach
bytu a. o Bogu. <Gr. agnosia = nieświadomość,
nieznanie >
Agnus, a, Im. y I. baranek z wosku Jarzęcego,
poświęcony przez papieża, mający chronić od złych
przygód. 2. wszelki wizerunek baranka (bożego).
3. nieod. baranek boży - część mszy. Spóźnił ś.,
przyszedł dopiero na A. Zdr. f Agnusek, f Agnu-
szek. <Łć. agnus = jagnię >
f Agnusek, ska, Im. ski I. p. Agnus. 2. bara-
nek, Jagnię: Przy tej okazji zażyjemy wielkopol-
skich aguusków i tłustych gomułek. Pas. 3. [A.
a. Jagnusek] medalik.
f Agnuskowy przym. od Agnusek.
fAgnuszek, szka. Im. szki p. Agnua.
fAgnuszkowy przym. od Agnuszek.
Agometr, u, Im. y elektrot. przyrząd do prze-
prowadzania porównawczych obliczeń oporów prze-
wodów elektrycznych. <Now. z Gr. ago = poru-
szam, prowadzę, gnam itd. -f- metron = -mierz >
Agona, y, Im. y, LInja agoniczna fiz. Unja, zie-
mię przebiegająca, na której niema zboczenia ma-
gnetycznego. <Gr. igóno8 = bezkątowy>
13
AGOITICZNT
AISIS
Agoniczny: Linja agoniczna, fiz., p. Agona.
Agonistyka, I, blm. nauka zapaśnicza, zapaśnic-
Iwo. <Z (ir. agonistikós = zapaśniczy >
Agonja, i, blm. konanie, pasowanie ś. z śmiercią:
Znaleziono go w ostatniej już agonji. Przen.:
ostatnie podrygi, wysiłki; upadanie, chylenie ś. ku
upadkowi, dogorywanie: A. towarzystwa, przedłu-
żana przez dyrektorów aż do chwili skandaliczne-
go upadku. <Gr. agonia - walka; trud; prze-
strach >
XAgracjacja, I, Im. e p. Ułaskawienie. <Sr. Lć.
aggratiatio, z Łó. gratia = łaska >
fAgracjować, uje, al p. Gracjować.
fAgracjowanie, a, blm., czynność cz. Agracjo-
wać.
Agraf, a, Im. y fortep. jedna z szeregu śrubek
z dziurkami, przez które są przewleczone struny.
<Vy. agrafe ż.>
Agrafa, y, Im. y zapinka, klamra, sprzączka.
Zdr. Agrafka.
XAgrafik, a, Im. cy człowiek dotknięty agraf ją.
X Agraf ja, I, blm., lek. niemożność pisania, bez-
piśmic/tność. <Now. z Gr. dgrafos ~ niepisany >
Agrafka, I, Im. i p. Agrafa.
XAgrarja, ów, blp. przedmioty potrzebne w rol-
nictwie. < Łć. agrarius = polny, do pola należący >
Agrarjusz, a. Im. e, Agrarysta, y, Im. ści czło-
nek stronnictwa politycznego rolników, domagają-
cych ś. uwzględnienia przedewszystkim interesów
właścicieli ziemskich.
Agrarny, Agraryjny tyczący ś. rolnictwa, ludno-
ści rolniczej i jej interesów: Ruch A. w Irlandji.
Rozruchy agrarne. Sprawa agrarna. Ustawa,
reforma agrarna. Przesilenie agrarne. Bil A.
Agrarno-przemyslowy. Agrarno-socjalny.
Agraryjne, ego, blm., rz. opłata z roli, łanowe,
gruntowe.
Agraryjny p. Agrarny.
Agrarysta, y, Im. ści p. Agrarjusz: Grupa agra-
rystów w Prusiech.
Agrawacja, i, Im. e (. y.ucisk, uciemiężenie,
uciążliwość: Co chcieli z faworem dla przyjaciół,
a z agrawacja, dla nieprzyjaciół czynili. Matusz.
2. fil. w spirytyzmie i inedjumizmie, zwiększenie
ś. ciężkości przedmiotu, dzięki wdaniu ś. duchów
a. siły medjumicznej. <Now. z Ł6. aggravare =
obciążyć >
XAgrawować, uje, owal, I. obciąiać, pogarszać:
A. sprawę. Goszcz. 2. uciskać, uciemiężać, cie-
miężyć: Awantażów swoich nie omieszkał, wybie-
rając kontrybucje i bogatszych agrawując.
XAgrawowanie, a, blm., czynność cz. Agrawo-
wać: Wójtostwo kupił dla agrawowania starosty.
Agregacja, i blm. I. X przyjęcie, przyłączenie do
kongregacji, towarzystwa, kółka. 2. fil. = a) sku-
pianie ś., gromadzenie ś.; b) skupienie, nagroma-
dzenie: A. atomów, p. Agregat. 3. min. tworze-
nie ś. agregatów. <Now. z Łć. aggregare = do-
dać, dołączyć >
Agregat, u, Im. y I. fil. skupienie, nagromadze-
nie, zbiór rzeczy bez względu na ich wzajemny sto-
sunek. 2. fiz. ]). Skupienie. 3. mat. zbiór a. .iu-
ma peumej liczby wyrażeń a. liczb, czyniących za-
dość pewnym warunkom, a. podległych pewnemu
prawu. 4. min. nagromadzenie ś. na jednym miej-
scu mnóstwa minerałów krystalicznych jednego a.
kilku gatunków: A. kryształów. A. jawnokrysta-
liezny, skrytokrystaliczny.
•J-Agregować, uje, owal przykomenderować, zali-
czyć tymczasowo do czego: A. oficera do jiulku,
zanim ś. gdzieś stały wakans nie otworzy.
f Agregowanie, a blm., czynność cz. Agregować.
[Agren, u, blm.] p. Agrest.
[Agres, u. Im. y] p. Agrest.
XAgre8Ja, i, Im. e napad, najście. <Łć. aggres-
sio>
Agrest, u, Im. y [Agrest, Agrest, Agres, Agrez,
Angres, Angrys, Angryz, Angrest, Cgrest, Han-
gres, Hangrest, Jagrest, Jangres, Jangrest] I. bot.
p. Porzeczka. 2. a. -j- [Agren] kwaśne, niedojrzałe
jagody a. sok z nich : Czekał, by ziemia zrodziła
winne jagody, alić zrodziła A. Zdr. Agreścik
[Angrestelc].
Agrestniić, a, Im. i gór. zielonawa odmiana gra-
natu.
Agrestowy przym. od Agrest: Sok A. Krzak A.
XAgresyjny przym. od Agresja, zaczepny, na-
pastniczy: ytrona, polityka agr«syjna.
Agreściak, a. Im. I zool. (zerene grossulariata)
owad łuskoskrzydły z rodziny miernicowatych.
Agreścik, u, Im. i p. Agrest.
[Agrez, u, Im. y] p. Agrest.
[Agrest, u. Im. y] p. Agrest.
Agronom, a. Im. owie I. uczony, wykwalifikowa-
ny rolnik. 2. rolnik, ziemianin. <Now. z Gr.
agronóraos=; wieśniak; dozorca pól miasta Aten >
Agronomicznie przys. od Agronomiczny: Prasa,
wyrażając ś. A., została zdrenowaną.
Agronomiczny przym. od Agronomja: Insty-
tut A.
Agronomja, i, blm. nauka o rolnictwie.
Agrykultura, y, blm. p. Rolnictwo. <Łe. agri-
cultura>
p. Adwent.
p. Adwent.
. Adwent.
^J P- A
• yJ p-
Adwokat.
Agwańt, u, Im. y
Agwent, u, Im. y'
Agweńt, u, Im. y'
'Agwikwat, a. Im.
Agzorta, y, Im. y] p. Egzorta.
.1 Ah! p. Acii!
Aiia! w. I. przypomnienia, al: A.! już wiem. 2.
potwierdzenia: A. tak, tak jest! 3. zadowolenia,
hal otóżl: A.! mam cię przecież! hol ho-ho!, oh
A., wina co nie miara w piwnicy!
'A he!] p. He!
'A heruś ha! a. A haruś ha!] p. Heruś.
A het! a. A hojt!] wołanie na konie, aby szły
w lewo.
[A hiia!] p. Hiia!
[f ~
A ho!] wykrzyk poganiającego konie a. woły:
Co~ chłop naprzód powie, jak do łasa przyje-
dzie? — A ho! Zagadka.
A hojt!] p. A het!
Ahu!] biada, niestety!
A hula ha!] p. Hilal
Ahużhal p. Wyczha!
[A hyj!J wykrzyk przy odpędzaniu psów, pój-
dziesz!
Ahyżha! p. Wyczha!
Aideiczny p. Bezwyobrażenny. <Now. z Gr.
a = bez, nie -|- idóa = idea>
Aideizm, u, blm., fil. p. Bezwyobrażenność.
I A ino!] w. a tylko! a tyllco co! a jalcżel a ju-
ści! a nie inaczejl a taki taki naturalnie, a natu-
ralnie, ma i. rozumieć, spodziewać ś.l a to dobre!:
Toś ty tu jeszcze? — A ino! Gawal. Przecie to
twój pan. — A ino! Kaczk.
[A inoć] p. Jedno.
Ais nicod., imiz. nuta a z krzyżykiem, czyli pod-
wyższona o pół tonu, równająca się b (na narzę-
dziach utemperowanych). <A muz. -|- -is, cecha
krzyżyków >
Aisis nieod., muz. nuta a z krzyżem (a. z po-
dwójnym krzyiylciem), czyli podwyższona o ton, rów-
U
A IŚCI
nnfąca i. h (^na narzędziach utemperowanych).
<Ais -|- is powtórzonij; cechą, krzyżów >
AlścI p. AjuścI.
Aj I w. zad/iwicnia, boleści, och! oj! o jej! o joj!
ach!: Aj boli! Aj co tu ludzi!
[A ja] p. Jak.
|A jakj p. Jak.
Ajaks, a, Im. y bot. (ajax) roś. z rodziny ama-
ryllcowatych. Uatiinek : A. leśny a. N a r Ci-
szek leśny, Narcyz żółty a. większy,
N i b y n a r c i s z e k, R o z s i a d (a. pseudonar-
cissus). <0d imienia bohatera Gr. Aias>
XAjduk, a, Im. cy p. Hajduk.
[AJejIJ wi/JcrzijIc zachicylu, biadania itp. ( = o Bo-
że! o Jezu!). < A-(-Jej = Nni. Je!, zam. Jesus >
Ajenc- p. Agienc-.
[A jeno] p. Jedno.
Ajent- p. Agient-.
[Ajer, u, liii. y] f Agler, a. Tatarskie ziele,
Tatarski korzeń, Kalmus, Tatarak, Szuwar, f Gal-
ga bot. (acorus calamiis) roL z rodziny obrazJco-
icatych: Dziewięć dromaderów chodziło karmić ś.
chwastem nadmorskich ajerów. Słów. Por/iewny
liść ajeru. Słów. < Przez Ukr. air, ajer, z Gr.
aira - rodzaj trawy >
[Ajerowyl przym. od Ajer: Korzeń A.
[Ajerówka, i, im. I] tcodlcn, przez nlemhik prze-
puszczona z ajerem, kalmusów!ca, kalmus.
Ajngus, u. Im. y wlewek, forma do odlewania
t metalów. <Nm. Einguss>
AjnIaga, I, Im. I szczot, włosy środkowe w pę-
dzlu. <Nm. Einlag'e>
[Ajno] I. p. Jedno. 2. p. Hajno.
|Ajnok| p. Jedno.
Ajnszlak, a. Im. I powr. nitka, poprzeczna, wą-
tek w taśmie. <Nm. Einschlag'>
[Ajnszpener, a. Im. y] jednokonka, dorożka Je-
dnokonna. <Nm. Einspanner>
[Ajnu] p. Hajno.
[Ajskieler, a. Im. y] lodownia. <Nm. Eiskel-
lcr>
Ajta p. Hajta.
XAjtjologiozny p. Etjologlozny.
XAjtjologja, I, bim. p. Etjologja. <Gr. aitio-
logia >
[Ajtować, uje, owal] p. Hajtować.
I Ajtowanie, a, blm.J czynuo^ść ez. Ajtować.
Ajtu p. Hajta.
[AjtuśJ połajanka: Szelma Węgrzyn, A. pajtuś!
Ajty i». Hajta.
•j-Aju! aju! wołanie woźnicy na konie. Goi,
[A jiiksz!) ]). A jiiś!
XAju8terunek, nku, Im. nkl woj. umundurowa-
nie: W brygadach A. nierówny i munsztuki nie-
jednostajne. Koźm. <Nm. Ajiistierung, z Fr.
ajuster = urządzić, ajustement = ubranie, strój >
[A jUŚ !, A jiiksz !] wołanie na świnie przy odpę-
dzaniu a. wyganianiu ze szkody.
AjuścI, Ajuścik, Ajuściż, AIścI posp. przys. I.
tak, tak właśnie, a jakże, naturalnie, spodziewać ś.,
ma ś. rozumieć: Co to jest? jakaś muzyka? —
A., grają. Kaczk. Rozumiesz? — A., rzecz
zresztą jasna i łatwa do pojęcia. Krasz. 2. (za-
przeczenie, odmowa, wątpliwość) zapewne! a jak-
że! niby też to! nie wierzę! jeszcze czego! a zaraz!
i zaraz!: Kaśka! pocałuj mnie. — Ajuści! <A-ł-
już-fci>
[A juścik] p. AjuścI.
Ajuściż p. AjuścI.
[A jużci!] p. AjuścI.
[A jużeć] p. Już.
AKADEMJA
[Ajw, Ajwo, Ajwok, Ajwu, Ajwuj] tu (ku mnie):
Pójdź ajwo! Ajwo sa! (okrzyk kierującego woły
na lewo). Por. Ha(j)w.
[Ajwa, y, Im. y] p. Pigwa. <Tur. ajwa, przez
Ukr. A.jwa>
Aj-waj! w. żydowski I. aj! o joj! o jej! ach!
och! eh! fiu-Jiul Ji! fi-ji! no-no! gwałtu! niestety!
biada!: A.! co to za rozumny człowiek! Twoje
dalibóg, a żydowskie A., to jedno. A.!, krzy-
knął Abramko, co ranie z tego za pożytek? Kórz.
2. rz. nieod. popłoch, przerażenie, panika, trwoga,
rwetes, gwałt: Cały ten adres, to wielkie A. na
myśl o wojnie. <Aj -|- Nm. weh! = biada.' >
[Ajwela!] toohmie na świnie.
Ajwo] p. Ajw.
AjWok] p. Ajw.
Ajwu] p. Ajw.
Ajwuj] j). Ajw.
f Ajza Sj). czyż:
I4-Za>
[Ajzybon, u, Im.
bon] kolej żelazna.
Akacja, I, Im. e,
A. ś. będzie gniewać. <A4-
y, Hajzybon, E(j)zybona, Izy-
<Nm. Eisenbahn>
[Wakacyja] I. a. Czulek, Cza-
lodrzew, Ostostręczyna, Ostrostrężyna bot. (aea-
cia) roś. z rodziuy czulkowatych. 2. a. Grochow-
nlk, Grochowiec, Grochodrzew, Grochowe drze-
wo (robinia) roś. z rodziny motyllcowatych. Ga-
tunki: A. biała (r. pseud-acacia); A. żółta
a. Groszek syberyjski a. Robinia
groszek syberyjski (r. caragana a. ca-
ragana arboreseens). 3. p. Czulek. Zdr. Aka-
cyjka. <Gr. akakia>
Akacjowy przym. od Akacja: Kwiat A.
Akacyjka, I, Ira. I p. Akacja.
Akademicki I. a. XAkademłczny przym. od
Akademja, uniwersytedci: Profesor A. Wykład
A. Nauczycieli uważano w komisji edukacyj- '
nej za stan tak zwany A. 2. od akademika, stu-
dencki: Senat A. Stopień A. Dyplom A. Mun-
dur A. 3. czysto naukowy, teoretyczny, (o sztu-
kach piękn.) wzorowy, poprawny, stylowy, klasy-
czny : Spór A. Pozy akademickie. Śpiew po-
prawny, A. Ani twarz jej, ani kształty nie
przedstawiają tej klasycznej prawidłowości i tej
akademickiej harmonji, która... Wł. Bog. Po
akademicku, Akademicko przys. jak akademicy;
sposobem akademickim.
Akademicko p. Akademicki: Te rzeczy trakto-
wane są A.
XAkademiczny p. Akademicki: Gmach A.
Akademik, a, Im. cy 1. uczeń akademji a. uni-
wersytetu, student. 2. członek akademji umiejętno-
ści a. sztuk pięknych. 3. ir. A. smorgoński =
niedźwiedź; przen. człowiek niezgrabny, źle wycho-
wany, rubaszny.
f Akademika, I, Im. I I. p. Akademj?.. 2. po-
siedzenie akademji, rozprawa akademicka: Odpra-
wiła ś. A. o celu edukacji. Sraol.
XAkademl8ta, y, Im. śol uczeń szkoły wojsko-
wej.
Akademizm, u, blm. stosowanie ś. do reguł szkol-
nych w sztukach pięknych.
Akademizować, uje, al rozprawiać po akade-
micJcu.
Akademizowanie, a, blm. czynność cz. Akade-
mizować.
Akademja, I, Im. e 1. uniwersytet, szkoła głó-
wna, wszechnica, wyższy zakład naukoioy: A. Kra-
kowska, Jagiellońska, Wi'eńska, Zamojska. Żart.
A. Siaorgońska = . szfcoM niedźwiedzi, przen. szlcola
niegrzecznych i źle wychowanych. 2. wyższy za-
kład naukowy specjalny: A. wojskowa, duchowna,
15
ATtALTFA
AKCJA
medyczna, Bztuk ^^icIcnToh. 3. a f Akademika,
instytucjn, pielęgnująca nauhi: A. umiejijtnośei.
<Gr. .'tkadernia a, akademoia, odimienia mitycz-
nego Ak;iiiemos>
^Akalifa, y, Im. y bot, p. Ostka. <Qr. aka-
lelo >
Akant, u, Im. y 1)ot. p. Rozdzlenlec. <Gr. ikan-
tlios>
Akantowy przyra. od Akant: Liść A. Olej A.
XAkaparacja, I, blm. 1. spekulacja, polegająca
na wykupywaniu w danym miejacu a. czasie jak-
największej ilości towarów, celem następnej odsprze-
daży za dowolną cenę. 2. ! nagromadzenie poszu-
kiwanego towary w ilości przechodzącej potrzehy.
XAkaparować, uje, owal zabrać, zagarnąć dla
siebie. <Fr. aceaparer>
Akapit, u, Im. y druk. wiersz od ustępu. <ZŁd.
a capite-od ustępu, od rozdziału >
XAkatalektyczny wiersz = me.<tfcrocon?/, zupełny,
w którym nie brak ostatniej stopy. < Gr. akata-
lcktos>
Akatalepsja, I, blm., fil. niezrozumiaiośó, niemoż-
ność pojęcia czegokolwiek; dogmat stoików. < Gr.
akatalepsia^stan niedokładnego pojmowania>
Akatolicki niekatolicki, heretycki, kacerski: Księ-
gi akatolickie. Szkoły akatolickie. <Now. z Gr.
aminie -f- katolicki >
Akatollozka, I, Im. i forma ż. od Akatolik.
Akatolik, a, Im. cy niekatolik; kacerz, heretyk.
Akażu nieod. apt. 1. guma A. = pochodząca
z drzewa: cedrówka wonna (cedrela odorata). 2.
-rzęchy A. = owoce rośliny rmkarp zachodni (ana-
cardium occidentale). <Fr. aeajou>
f Akcedować, uje, owal przystąpić: A. do kon-
federacji. Mich. <Łe accedere>
f Akoedowanie, a, blm., czynność cz. Akcedo-
wać.
X Akceleracja, I, blm. przyspieszenie: Dokuczał
o akcelerację interesu. Krasz. <Łć. aecelera-
tio>
Akcelerometr, u, Im. y przyrząd do mierzenia
szybkości wystrzelonego pocisku. <Now. z Łć.
accelerare =; przyspieszać -f- Gr. mćtron = -mierz >
Akcencik, u, Im. i p. Akcent.
KAkcencIsta, y, Im. ści, X Akcentysta żartow-
niś, dowcipniś. <No\v, na wzór Łć. aecentor =
śpiewak, chórzystaj a później przodownik chóru >
Akcent, u, Im. y a. a 1. jęz, = a) przycisk, na-
cii^k przy wymawianiu zglo-iek a. wyrazów: A. gra-
matyczny, logiczny; b; zrucczek, znamię nad literą
dla oznaczenia takiego przycisku: Położyć A. nad...
A. lekki, ciężki (w Gr.). 2. zaakcentowanie, wy-
razistość, dosadność, nacisk: Wymówić co z akcen-
tem. 3. wyraz, ton, odcień: Takich rozdzieraj^^-
cych akcentów niema w żadnej poezji świata,
jak w poezji hebrajskiej, w prorokach. Tarn.
A. prawdy wydobywał ś. z jej dykcji. Bog. Wł.
Mówił z akcentem prostoty i skruchy. Sienk.
Grała z dramatycznym akcentem, jak ś. godziło
na j)iorw6Zc*j; artystkę. 4. wymowa, sposób wyma-
wiania, ton mowy, intonacja, modulacja głosu: Ma
zły A. francuski. Każde prosięta majjj, swoje
akcenta. Prz. 5. A. kościelny = rodź. recytatijwu.
6. •)* werwa, fantazja, animusz: Szlachcic z akcen-
tom. Zera. 7. muz. nacisk, przycisk ita jakiejś nu
cie, wyrażany znakami > V. Zdr. AkcencIk.
<Now. z Łć. aecentus =■ granie; brzmienie; wzrost,
wzmożenie się>
Akoentacja, 1, blm. p. Akcentowanie: Śpiewał
z doskonałij; akcentacjjj,.
Akcentować, uje, owal I. wymauńać według
akcentów, 2, kłaść akcenty nad głoskami. 3. za-
znaczać « naciskiem, podnosić, uwydatniać co, dać
czemu, loyraz: Głowę przykrył czapeczki}, prze-
fcnaczonjj. na to jedynie, ażeby minę gęst;j. akcen-
ti)wała. ileż. Wygłosił zwolna, akcentując każde
słowo. Pewne zmiany cora:'> bardziej ś. akcen-
towały. 4. muz. = dawać, kłaść nacisk napewnycli
nutach.
Akcentowanie, a, blm., czynność cz. Akcento-
wać, Akcentacja: Prozodja oparta na akcento-
waniu. Bog. Wł.
Akcentowany mający nad sobą akcent: Zgłoska
akcentowana.
Akcentowy przym. od Akcent: Utwór pisany
wierszem, polegającym na zasadzie akcentowej.
Znak A.
X Akcentysta, y, Im. ścI p. Akcencista.
Akcept, u, lin. y I. zobowiązanie ś. do zapłace-
nia loekslu w terminie. 2. weksel w stosunku do
akceptanta. <Now. z Łć. acceptus = przyjęty >
Akceptacja, I, blm. 1. zaakceptowanie, przyjęcie,
uznanie za swoje, przyjęcie na siebie: A. wekslu
określona, warunkowa, wyręczna. A. darowizn)',
zapadłego wyroku. 2. yCwzietość, wzięcie, powa-
żanie, zachowanie: Był on u dam w wielkiej ak-
cej)tacji. 3. zdanie, mniemanie, opinja, sąd, po-
gląd, zapatrywanie: Bogactwa roli s<ą ])rawdziwe,
od akce])tacji ludzi szacunku nie biorąc.
Akceptant, a, Im. cl han. ten, co akceptuje: A.
wekslu.
Akceptować, uje, owal I. przyjmować, uznawać
za swoje, przyjmować na siebie, przyznawać, po-
twierdzać: A. umowę, weksel, darowiznę. 2. po-
dzielać, j)ochwalać; godzić ś., pisać ś. na co; a^rro-
bować co, sympatijzować z czym, uznawać za słusz-
ne: Zdania twego nie akceptuje. 3. X kogo =
mile widzieć, być rad komu: Wynośmy ś. stąd,
bo nas tu jakoś nie akceptują. <Łć. aceipere=:
przyjąć >
Akceptowanie, a, blm., czynność cz. Akcepto-
wać, Akceptacja.
Akceptyiacja, I, blm. I. w prawie rzym. uiuol-
nieyde ś. od zohoiciązania j>rzy użyciu pewnej for-
muły. 2. pokwitowanie wierzyciela, dane dłużni-
kowi co do długu jaktycznie niezapłaconego. 3.
zwrócenie tytułu przez wierzyciela dłużnikowi. 4.
w prawie pol. przepuszczenie długu. <Łć. acce-
ptilatio>
Akces, u, blm. I. dostęp, wzięcie, zachowanie:
Ifa wielki A. do dworu. 2. przystąpienie do aktu,
przystanie, przyłączenie ś. do konfederacji itp. <Łć.
accessus>
Akcesja, i, blm. praioo przybycia do własności.
<Łć. aceessio>
Akcesorja, ów, blp. I. dodatki, przydatki, uzu-
pełnienia, przybory: Przyłbica, pancerz, kopja
i inne A. rynsztunku. Ramy, drajjcrje i inne A.
potęgowały wrażenie obrazu. A. teatralne ( = re-
kwizyta, przedmioty potrzebne na scenie podczas
przedstawienia). 2. X praw. = a) wyroki niesta-
nowcze, rozstrzygające spory, a nie rozsądzojtire
głównego przedmiotu sprawy; b) wstępne rozprawi/
stron, punktu incydentalne. <Now. z Łć. aceede-
re = przystąpić; być dodanym itd.>
Akcesoryczny przym. od Akcesorja: Odmiany
akci-soryc/.m', przypadkowe.
Akcik, u, lai. I p. Akt: Na jutro będziemy mie-
li A., a za tydzień kamieniec. Prus.
Akcja, I, lin. e I. działanie, działalność, czyn-
ność, ruch, ioyati [pienie, kampanja; fil. działanie na
coś, zachoiuanie ś. czynne: Akcję ratunkową jiro-
wadzouo energicznie. W akcji antyrządowej
główną rol^ odgrywa stronnictwo republikańskie.
Itt
AKCJONALISTA
AKOMODACJA
A. i reakcja. 2. kampanja, utarczka, hifwa, po-
tyczka, utarcie, bój: W niejednej akcji okazai od-
wagę. 3. ruchy, giesty, giestykulncje, ożywienie,
mimika; gra aktora: Nasz kaznodzieja mówi bez
akcji. Przypatrywał ś. w zwiercie<lle swej ak-
cji. 4. w dramacie, w poemacie - a) ruch, ruch-
liwość, ożywienie: A. słaba, jałowa, leniwa. A.
toczy ś., odbywa ś., postępuje, ożywia ś.; b) dzia-
lanie: Jedność akcji. 5. fiz. działanie, działanie
siły jakiejś: A. i reakcja. 6. han. dowód lolożo-
nego w przedsiębiorstwo wkładu; iidziai: Założyć,
zbudować co na akcjacli. Akcje spadajij., idij.
w górę, podnoszjj, ś., źle a. dobrze stoją.. A. imien-
na, bezimienna. Akcje gwarantowane (przez
rząd). A. pożytkowa ( = dokument wydawany po
umorzeniu akcji i zapewniaj.ący prawo do super-
dywidendy). Akcje drogi żelaznej. Akcje fabry-
ki żelaznej. Bank, towarzystwo, spółka na ak-
cjach. A. pierwszeństwa a. oblig pierwszeństwa
( = dająca prawo do przywilejów przed innemi
akcjonarjuszami). Przea.: Widząc, że jego ak-
cje idą w górę, gładził brodę ( = że zaczyna mu
się powodzić). 7. praw. powództwo, proces, spra-
wa, postępowanie sądowe: Wystąpił z akcją przed
trybunał. Mieć z kim akcję. A. cywilna zosta-
ła przez sąd oddalona. A. incydentalna, han-
dlowa, wzajemna, regresowa, rekonwencj'jna, in-
terwencyjna, jednostronna, posesoryjna, petyto-
ryjna, główna, o rozwiązanie umowy, o wyna-
grodzenie szkód i strat. <Łe. actio>
f Akcjonallsta, y, Im. ści ]). Akcjonarjusz. Wej.
Akcjonarjusz, a, Im. e, x Akcjonator, f Akcjo-
nallsta uczestnik, posiadacz akcji, współwłaściciel
przedsiębiorstwa założonego na akcjach: Zebranie
ogólne akcjonarjuszów kolei żelaznej. <Now.
z Łć. actio- działanie; działalność; proces itd.>
Akcjonarjuszka, I, Im. I forma ż. od Akcjona-
rjusz.
AkcjonarjuszowskI przym. od Akcjonarjusz.
Akcydens, u, Im. y a. a, x Akcyciencja. I. do-
chód postronny, często nieprawy. 2. dochód księdza,
dodatek do stałego uposażenia, przychód niestały
z opłat. 3. A. \eŚJij - tantjema służby leśnej. 4. fil.
przypadłość, przymiot przypadkoioy , cecha nieistot-
na. 5. druk. robota zecerska drobna wykwintna
(rachunek, adres, blankiet, zaproszenie itp.). Zdr.
AkcydensIk. <Łć. accidens = coś przypadkowego,
przygodnego; wypadek >
AkcydensIk, u, Im. I p. Akcydens.
Akcydensowy przym. od Akcydens: Dopłata
akcydensowa. Robota akeydensowa. Zecer A.
xAkcydentalnle przys. od Akcydentalny.
XAkcydentalny przypadkoioy, przygodny, tra-
funkowy.
Akcyjny przym. od Akcja, udziałowy: Towa-
rzystwo akcyjne. Bank A. Łazienki akcyjne.
Akcype rz. nieod., żart. łapóiuka, łapowe: Eko-
nom chciwy na A. <Łć. Accipe = przyjm, weź>
Akcyza, y, blm. t Cyza, f CIża, f Czyża. \. po-
datek skarboioy od niektórych toioarów produkcji
wewnętrznej krajowej: A. od spirytusu, cukru, pi-
wa, tytoniu, zapałek. 2. urząd zbierający ten po-
datek: Brat służy w akcyzie. 3. daw. konsumpcja.
^ <Sr. Łe. accisia, skąd Nm. Ziese = cło>
Akcyznik, a, Im. cy poborca akcyzy, dozorca cel-
ny, celnik, strażnik poborowy.
lAkcyzny p. Akcyzowy.
Akcyzowy, Akoyzny przym. od Akcyza: Straż-
lik A. _ Urząd A. ( = urząd akcyzy).
TA-kieĆl] okrzylc odpędzania cieląt.
XAklurgja, I, blm. lek. nauka w operacjach chi-
rurgicznych. <Now. z Qr. akis = ostrze -}--our-
gia = działanie, operowanie >
Aklamacja, 1 Im. e I. okrzyk, oznaka uwielbie-
nia, pochwały. 2. okrzyknięcie, uznanie jednogłoś-
ne: Wybrany został przez aklamację (bez gło-
sowania). 3. f Icrzyk, narzekanie, skarha: Różno
na mnie były aklamacje i instygowania. Mich.
<Łć. acclamafio>
Aklamacyjnle przys. od Aklamacyjny: A. we-
zwano dawne prezydjum do pełnienia nadal obo-
wiązków.
Aklamacyjny przym. od Aklamacja: Wybór A.
Aklamować, uje, owal. I. kogo = wybrać przez
aklamację. 2. •}■ na kogo = krzyczeć, powstawać:
Zaczął na mnie A., że szlachtę więżę. Mich.
<Łć. acclamare>
Aklimatyzacja, i, blm. p. Akllmatyzowanie.
<Now. z Łć. ad = do, przy -j- Gr. klima = oko-
lica >
Aklimatyzacyjny przym. od Aklimatyzacja:
Ogród A. Emigranci nasi przechodzą w Brazylji
chorobę aklimatyzacyjną.
Akllmatyzować, uje, ował przyzwyczajać do da-
nego klimatu istoty, zrodzone w innym klimacie:
A. rośliny, zwierzęta. Przen.: przyjmoicać, przy-
swajać, zaszczepiać, u siebie, nadawać prawa oby-
watelstwa, przybierać za swoje: Hei-b angielski
u nas aklimatyzowany. A- ś. przyjmować ś.
w obcym klimacie, zżywać ś. z mm, przyzwyczajać
i. doń; przen. przywykać do otoczenia, oswajaś ś.
z miejscowemi warunkami; przyjmować ś. gdzie:
Mieszkając już drugą zimę poii italskim niebem,
aklimatyzuję ś. tam coraz bardziej. U nas z trud-
nością akliinatyziiją ś. nawet najjawniej koi'zyst-
ne innowacje. Krasz.
Akllmatyzowanie, a, blm.. Aklimatyzacja czyn-
ność cz. Akllmatyzować.
Akllmatyzowanie się, a ś., blm. czynność cz.
Akllmatyzować ś.: Wszystko to świadczy o akli-
matyzowaniu ś. naszych pobratymców w Hisz-
panji. Szaj.
Aklina, y, Im. y a. Linjaakliniczna = ro'wmfc ma-
gnetyczny ziemi. <Gr. aklines = niewzruszony,
stały >
Akllniczny: Linja akliniezna, p. Aklina.
[Ako] p. Jak.
XAkoladować, uje, owal kogo klapsem itp.=
obdarzyć, uderzyć: Wiem z pewnością, że mnio
obudził, akoladując klai)sem po ramieniu. Od.
<z Fr. aecolade = uścisk >
XAkoladowanle, a, blm., czynność ez. Akola-
dować.
Akoliktyna, y, blm., apt. substancja roślinna
otrzymywana z tojadu wilczego (aconitum lycoeto-
mim). <Now. z dwuch początków nazwy Łć.
rośliny powyższej >
f Akollt, a. Im. cl p. Akolita: A. a. pirwego świę-
cenia żak. Mur.
Akolita, y. Im. cl, Akolit. 1. niższy stopień du-
chownego w kościele katolickim. 2. służący do mszy
ze świecą w lichtarzu. 3. dozorca, ochmistrz, słu-
żący: Często pochlebstwo i podłośd akolitów,
przydanych do pilnowania panicza, wszystko psu-
je. <Gr. akólouthos = towarzysz; jednomyślny >
Akomodacja, i, blm. I. stosowanie ś., przysto-
sowanie ś., zastosowanie ś. 2. -j- datek dla zaspoko-
jenia, złagodzenia kogo: Wziąwszy od poilstolego
znaczną akomodację, z uami ś. złączył. Mich. 3.
lek. A. oka = nastavmość oka, zdolność jego do na-
strajania ś., nastawiania ś. do widzenia lo różnych
odległościach, stosowanie wzroku do odległości: Si-
17
AKOMODACY.INY
AKRONIKTYCZNY
łft akoraodacj}. ObBzernoś<5 akomodacji a. prze-
Pdzeń Hkomodsicy ']na, = odległość między najbliż-
fzym a najdahzym punktem, na jaki oko do wyraź-
nego widzenia nastawić możemy. 4. zool. zdolność
przystosowymania i. do zmienionych warunków ży-
cia, do aliimatyzowania ś. <Łć. accomiiiodatio>
Akomodacyjny przym. od Akomodacja: Prze-
strzeń akoiuodacyjna, p. Akomodacja. Zakres A.,
siła akoiuodacyjna = nnstawniczy, nastawnicza. Mię-
sień A. (iniisculus tensor ehorioideae) = Tias^aM,'cz_?/.
xAkomodować, uje, owal I. stosować, naginać,
do kogo, do czego, nałamywać do czego. 2. "J* ła-
godzić, zaspakajać, zadowolniać : W pretensjach
moich akomodowany r.ie będę. Jan Kazim. A. ś.
a. A. ś. komu, ezemn = słosoivać ś., naginać ś. do
kogo, do czego, nałamywaó ś. do czego, godzić ś.
z kim, z czym: Człowiek dobry, umiał A. ś. ka-
żdemu. Biel. M. Umiała świeckim zwyczajom A.
ś. Skar. Strojowi wołoskiemu A. ś. 3. przyrzą-
dzić, przyprawić : Znalazł dla niego karpia, akomo-
dowanego po polsku. Krasz. <Łć. accomraodare>
XAkoniodowanie, a, blm., czynność cz. Akomo-
dować.
XAkomodowanie się, a ś., blm., czynność cz.
Akomodować ś.: Akomodowaniem ś. zyskałem
serce ucznia i łaskę hrabiny. Krasz.
Akompaniament, u, Im. y I. towarzyszenie, wtó-
rowanie na instrumencie muzycznym: Konkurs na
kompozycję głosów mieszanych bez akompanja-
mentii. ńpiew z akoinpanjamentem fortepianu.
I*rzen.: Począł się modlić przy akompanjameneie
chrapania swego słuit!:i. Krasz. Maleńka wojna
z akompanjamentem huku, pukaniny i krzyków.
Krasz. Kichał jak koń, a zawsze z akompanja-
mentem kaszlu, [""red. A. 2. y. przydatek, doda-
tek, garnitur: Kiedy, co i po czym i z jakim po-
dać akompanjamentem. Krasz. <Fr. aceompa-
g:nement>
Akompanjamentowy przym. od Akompanjament:
Figura akomjianjamenfowa.
Akompanjator, a, Im. owie ten, co akompanjuje,
tou;a7-zyszący, przygrywający.
Akompanjatorka, {, Im. I forma ż. od Akompa-
njator.
Akompanjować, uje, owal towarzyszyć grą a.
śjnewcm, wtórować, przygryioać a. przyśpiewyumć:
Akompanjowalem jej do śj)iewu. Czyżyki krzy-
czą radośnie, piesek akompanjuje im wesołym
szczekaniem. <Fr. accompagner>
Akompanjowanie, a, blm., czynność cz. Akom-
panjować.
Akonitowy kwas, ajtt. = znnjdująay ś. w roślinie
tojad ('aeonitum). <Gr. akóniton = tojad >
Akonityna, y, blm., apt. substancja z rośliny: to-
jad mordownik (aeonitum napellus).
Akord, u, Im. y a. X a I. współczesne brzmienie
dwuch a. więcej tonów, oparie na prawach harmonji
muzycznej, dioudźwięk, łrójdźwick, czwórdźwięk itd.;
A. zgodny, niezgodny; majorowy, minorowy; to-
aiczny, dominantowy itd. A. c major, e minor itd.
A. muszek i półton komarów. Mick. 2. przen.
zgodność, harmonja: Czuli, że ich głosy, choć
w najzwyczajniejszej rozmowie, brzmią czaro-
wnym akordem miłości i szczęścia. Kórz. X A.
barw. 3. X układ, zgoda, umowa: Miasto wzię-
to zostało przez A. "Wszedł w akorda ślubne
» Krystyną. Roi. 4. a. fAnkord] rzem. zapłata
rzemieślnika od sztuki: Robić na A. (-na sztu-
k<j), < Kr. accord >
Akordant, aj Im. cl ten, co podejmuje ś. na
akord czyści większego przedsiębiorstwa.
Akordeon, u, Im. y p. Akordjon.
Akordjan, u, Im. y, Akordeon rodzoj harmo-
nijki.
Akordować, uje, owal I. X zgadzać ś., paso-
wać, kwadrować: Co z jego nie akordowało po-
glądami, uważał za niegodne. 2. umawiać ś.
z rzemieślnikiem o zapłatę od sztuki. 3. •j' udzie-
lać, przyznawać: To mu książę akordował. Mieh.
Akordowanie, a, blm., czynność cz. Akordować.
Akordowy przym. od Akord: Uderz w struny,
w akordowe graj pioruny. Krasiń.
Akoretyna, y, blm., chem. związek chemiczny,
powstający przy rozkładzie dkoryny. <Now. z Gr.
jlkoros = tatarak >
Akosmizm, u, blm., fi\.kierunek filozoficzny zaprze-
czający pozapodniiotowego istnienia świata. < Now.
z Gr. a = nie, bez-f-kósmos = wszechświat >
XAkownica, y. Im. e p. Hakownica.
Akr, u, Im. y angielska miara powierzcłni ( =
0,722 morga nowopolskiego. <Ang. acre>
Akredytować, uje, owal I. uwierzytelnić, upeł-
nomocnić : A. posła na obcym dworze. 2. han.
wyrobić komu kredyt, poręczyć, zaręczyć za kim.
<Fr. accrćditer, z Łć. aecredo - ufam, wierzę >
Akredytowanie, a, blm., czynność cz. Akredy-
tować.
Akredytowany, ego. Im. I. rz. osoba, na której
imię akredytywę wydano.
Akredytywa, y, Im. y han. I. przekaz, czek.
2. dowód otwierający okazicielowi kredyt.
Akroamat, u, Im. y til. I. nauka, wykład dla
słuchaczy a. tclajemniczonych w doktrynę. 2. natt-
ka tajemnicza, dla jtrofanów niedostępna, niezrozu-
miała. 3. pod.^tawa rozumotoa a. racjonalna objaś-
nienia. <Gr. akróama ni. = rozrywka, zabawa >
Akroamatyczny I. przym. od Akroamat : Meto-
da akroamatyczna = me/orfa wykładu ustnego, bez
książki, a. w ciągu którego słuchacz nie bywa za-
pytywany. 2. fachowy, specialnie fil., czysto nau-
kowy,
Akrobata, y, Ira. cl linochód, skoczek, Unoskok,
gimnastyk, hecarz, pajac. < Gr. akróGatos = chodzą-
cy na końcach palców >
Akrobatka, I, Im. I forma ż. od Akrobata.
Akrobatyczny przym. od Akrobata: Sztuki akro-
batyczne ( = łamane, karkołomne, łamańce). Przed-
stawienia akrobatyczne. Skok A.
Akrobatyka, I, blm. sztulca akrobatyczna, jej pro-
dukcje: Ciekawe widowisko przedstawia j)olity-
ka i dyplomacja... widowisko akrobatyki, usiłu-
jącej pozostać w równowadze wśród najsprzeez-
niejszych z sobą żywiołów. Jaroch.
Akroleina, y, blm., chem. aldehid aliloioy. <Now.
z Łć. acer = kwaśny -|- oleum = olej >
Akrolit, u, Im. y I. bud. rzeźba drewniana
z porołoką, nadającą jej powierzchowność kamiennej.
2. posag drewniany z kończynami kamiennemu < Gr.
akrólithos>
Akronogram, u, Im. y poemat, w którym każdy
wiersz zaczyna ś. od litery kończącej mersz poprzed-
ni. <Now. z Gr. ."ikron - szczyt, brzeg, koniec
-j-monogrammatos -je(ln()głosk()wy>
Akromonogramatyczny przym. od Akromono-
gram.
Akronicznie przys. od Akroniczny : Gwiazda
wschodzi A. ( = zachodzie słońca). Gwiazda za-
chodzi A. ('=0 wschoilzie słońca).
Akroniczny as. będący w przeciwnej stronie nie-
ba: Gwiazda, i)laneta akroniczna. <Gr. akró-
nyehos - wieczorny >
Akroniktyczny wschód gwiazd stałych (u staro-
żytnych) =^7)r2:jfparfnyffc?/ o zachodzie słońca. <Gr.
akronykt(i)os = zmierzchowy, wieczorny >
18
AKROSTYCH
Akrostych, u, Im. y utwór wierszowany, którego
początkowe litery poszczególnych ii\crszy składają
•vyrazy. <Gr. akróstichoa>
Akroterjum, w Ip. nit^od., Im. a, ów bnd. p. Na-
szczytek. <Gr. akrOteiion = kończyna >
Akrydyna, y, blin., chein. zasada pochodząca od
antracenu CijHgN. <Now. zŁć. acer = kwaśny >
fAkrymonja, I, blin. cierpkośó, gorycz, zgryżli-
(ooic'. <Łi'*. aci-iinonia>
KAksamlcenie, a, blm., czynnośó cz. Aksa-
micić.
XAksamlcić, i, II, pokrywać aksamitem, ubierać
w aksamit.
fAksamlnt, a, Im. y, p. Aksamit.
Aksamit, u, Im. y, fAksamint, fHaksamlnt [Ja-
ksamit, EksamitJ tkanina jedwabna kosmata: A.
g-ładki, strzyżony, wzorzysty. Chodzić w aksa-
mitach, f Aksamitu a zlotu każdy pokłon daje.
Papr. Pizen.: Dziedziniec usłany aksamitem mu-
rawy. Przen.: Wyjść, stanąć na aksamicie =
gładko, na czysto: Sędzia przegrał do ranie 34
srebrniki w wiska, a landrat wyszedł na aksa-
micie. "Wilk. Dźwignie naize interesa, i stanie-
my znowu na aksamicie. Krasz. <Gr. późn.
hexamiton dosł.=:sześcionit>
Aksamitek, tka, Im. tki. I. bot. p. Aksamitka.
2. zool. (clubiona) pająk osiadły z rodziny dras-
sidae.
Aksamitka, I, Im. I. I wstążeczka, ojyaska z aksa-
mitu. 2. bot. a), a. Szarańcza (tagetes) roś. z rodzi-
na złoionych. Gatunek A. rozpostarta a. A k s a-
mi t ck.niek. goździkami zwaaa(t. patula).b)a.
Kąkol ogrodowy (agrostemraa eoronaria) roś. z ro-
dziny Upnicowatych.
Aksamitny, [Aksąmitowy]. I. przym. od Aksa-
mit : Kaftan A. Żart.: Ciotka aksamitna. Prus.
(—ul/rana w aksamity). Przen.: Gazon A. Kórz.
2. przen. miły, przyjemny, jedwabny, delikatny,
miękki, rozkos-zny : Głaszcze aksamitną, ręką. Wilcz.
łióża aksamitnego dotknęła ś. łona. Słów. Głos
A., przejęty pieszczotą. Orzesz. Aksamitne spoj-
rzenie. Krasz. Spoglądał na te oczy aksamitne.
Sienk.
Aksamitowaty podobny do aksamitu; lek.: Prze-
istoczenie aksamitowate chrząstek stawowych.
Aksamitowlec, wca. Im. wce bot. p. Maranta.
[Aksąmitowy] p. Aksamitny.
XAkseiband, u, Im. y p. Akselbant. <Nm.
Aclis('lbaud>
Akselbant, u część, w Im. y, xAkselband sznur
zawieszony na pranym ramieniu jako ozdoba u mun-
durów niektórych wojskowych.
XAksjoma, nieod. ni. p. Aksjomat: Jak ludzie
mogli upowszechnić fałszywe A., że szczęścia nie-
ma na całym świecie? Fred. A. <Gr. axiGma>
Aksjomat, u, Im. y a. a, Aksjoma I. fil. = a)
peiiinik, prairda bez dotcodóic oczyuista; prawda po-
wszechnie przyjęta, niewątpliwa; prawda, której do-
wodzić a. uzasadniać nie trzeba i niepodobna, b)
pierwsza zasada jakiejś nauki. 2. mat. pewnik,
prawda oczywista, postulat a. hipoteza przyjęta za
podstawę badania: A. gieoraetrji. A. Euklidesa.
Aksjomatyczny przym. od Aksjomat.
Aksjometr, u. Im. y w żegludze, narzędzie do
mierzenia kątów pomiędzy Unją rudla a średnicą
podłużną okrętu. <Now. z Łć. axis=oś -f-Gr.
— mćtron= — mierz >
Aksolotl, a, Im. e p. Wyrybnik. <Z języka
Meksyk. >
Aksonometrja, I, blm. mat. dział gieomefrji wy-
kreślnej ^podającej metody kreślenia rzutów figur na
płaszczyźnie pochyłej, względem ich kierunków głów-
AKTOR
nych. <Now. z Gr. axón — oś -|--metria = mie-
rzenie >
AksonometryoznIe mat. przys. od Aksonome-
tryczny.
Aksonometryczny przym. od Aksonometrja:
Rzut A. Perspektywa aksonometryczna.
Aksulal] wołanie na świnie,
A ksy!] p. Ksy!
'A ksycha!] }>. Ksy!
A ksykij p. Ksy!
Aksymit, u. Im. y min. p. Kllnlastek. <No'w.
z Gr. axine=topó.r, siekiera>
Aksys, a, Im. y zool. (eeryus axis) zwierzę ra-
cicowe, przeżuwające, pełnorogie. <Łć. axis=na-
zwa jakiegoś zwierzęcia indyjskiego u Plinju-
sza>
Akt, u. Im. y, [Acht] I. obchód uroczysty,
obrząd, ceremonja, ceremonjał, uroczystość: A. we-
selny {—gody), pogrzebowy, koronacyjny. A. stra-
cenia winowajcy. A. uroczysty, publiczny w in-
stytucji. 2. czyn, objaw: A. miłosierdzia, poko-
ry. Czynem tym dokonałeś aktu sprawiedliwo-
ści. 3. rodzaj modlitwy: A. wiary, miłości. Akty
strzeliste. 4. dział w sztuce teatralnej: Komedja
w pięciu aktach. 5. w malarstwie i rzeźbiar-
stwie, nagi model ludzki: Rysować A. Malować
do pół aktu. 6. fil. objaw działania a. czynności;
pojedynczy moment działania. W psychologji :
A. woli, wyobraźni. W etyce: A. sprawiedliwo-
ści, skruchy. 7. spisanie czynności prawnej, pry-
watnej, urzędowej, sądowej, rejentalnej: A. alewja-
cyjny, aljenacyjny, apelacyjny, darowizny, dobrej
woli, donacyjny, działowy, handlowy, hipoteczny,
intromisji, konfederacji obojga narodów, kupna,
między żyjąeemi, nadawczy, najmu, oblatowany,
oskarżenia, podawczy, podziału, pokwitowania,
pi'zez testament, przysposobienia, przyznania, re-
jentalny a. notarj.ilny, rozdziału, składu, spółki,
sprzedaży, stanu cywilnego, tj. A. urodzenia (=
metryka), chrztu, ślubny, zejścia, zgonu (=sepul-
tura); udziału, ugody, uposażenia, urzędowy, usta-
nowienia Rzeszy niemieckiej, uszanowania, wie-
czysty, zajęcia, zapowiedzenia, zastawu, zezna-
nia, znania, z podpisem prywatnym. 8. w Ira.
Akta = a), ów księgi dziejów, pomniki: Czytamy
w aktach apostolskich (==w historji działalności
apostołów), b), akt zbiór ksiąg publicznych a. pa-
pierów urzędowych, dotyczących czynności urzędo-
wych a. umów prywatnych: Akta stanu cywilne-
go (urodzeń, małżeństw, śmierci). Akta notarjal-
ne, śledcze, sądowe, sprawy procesowe. Podać,
wnieść, złożyć do .akt. Wymazać, wyeliminować
z akt. Przejrzeć, zakomunikować akta. Złożyć
akta na stole sądowym. Wypis, wyciąg z akt.
Archiwum akt dawnych. Akta grodzkie, miej-
skie, ziemskie, kanclerskie czyli mefrj/fc?. 9. [Acht]
weselnicy, gromada iceselna: Cały A. weselny
idzie do organisty. Zdr. Akcik. <Łć. actns=
działanie, postępowanie; akcja sądowa; gra akto-
ra itd.>
[Aktatórka, i. Im. I] p. Aktorka.
[Aktellk, a, Im. I] p. Achtel.
Aktor, a, Im. owie a. rzy I. działacz, spraw-
ca, biorący udział w działaniu : Być aktorem w ja-
kim zdarzeniu. 2. grający rolą w sztuce teatral-
nej, artysta dramatyczny: Wszyscy odeszli, wi-
dza i aktorzy. Mick. 3. [A] dziedzic, właściciel.
4. praw. strona pozywająca do sądii, występująca
z powództicem, strona powodowa, poroód, pierca, iś-
ciec, powódca, oskarżyciel. <Łć. actor=wykonaw-
ca; powód (sądowy); obrońca (sądowy); rządca*
urzędnik; aktor (teatralny) >
19
AKTORAT
Aktorat, u, Im. y praw. I. treść spraioy, wpi-
sana do rejestru upraw sądowych. 2. wnoszenie
aktu czyli sprawy przed sądy.
Aktoreczka, I, Im. I p. Aktorka.
Aktorka, I, Im. I forma ż. od Aktor, [Aktatórka].
Zdr. Aktoreczka.
XAktorować, uje, owal być aktorem: Chodzą, jjo
teatrach, a potym sami aktorują w życiu. Grusz.
(^=zodgrywają komedję).
XAktorowanie, a, blm., ezyanośd ez. Akto-
rować.
Aktorski przym. od Aktor : Postawa aktorska,
ruchy przesadne. Kraez. Strona aktorska w pro-
cesie {—powodowa, pozywająca).
Aktorstwo, a, ^Im. I. stan, powołanie aktora.
2. przen. udawanie, komedjanctwo, komedja: Te
wszystkie przymioty są, aktorstwem, nie są jej
naturą, nie są nią samą. Kórz. 3. prawo skarże-
nia u sądu, powództwo.
Aktorzyca, y, Im. e pog. od Aktorka: Pijana
i płytka A. eleganckiego świata.
Aktorzyna, y, Im, y m. lichy aktor : A. grywa-
jący samych lokai.
Aktowy przym. od Akt, od Akta : Sala aktowa.
Oryginał A. Papier A. Rysunki aktowe = zdej-
mowane z aktów (p. Akt pod 5). X Pisarz A. Kró-
lestwa Polskiego.
Aktualnie przys. od Aktualny. <Łć. actualis=
czynny; skuteczny; praktyczny >
Aktualność, I, blm., rz. od Aktualny: Charakte-
rystyka ostra ale silna aktualnością, tym, że
chwytała rysy na gorąco. Chm.
Aktralny I. czynny, Jaktyczny, prawdziwy, rze-
czywisty, istotny: Urzędnik A., nie tytularny. 2.
!z życia wzięty, żywcem pochwycony. 3. fil.=a)
w czyn wprowadzony, urzeczywistniony, rzeczywisty,
faktyczny, b) pozytywnej, rzetelnej wartości: Ma-
terjał ilustracyjny bardzo A.
Aktuarjusz, a. Im. e I. pisarz sądowy, sekre-
tarz, ref/iestrator, protonotarjusz, urzędnik zawiadu-
jący akiami, archiwista. 2. daw. wójt w kilku po-
łączonych gminach.
AktuarjuszowskI przym. od Aktuarjusz.
Aktykacja, I, blm. I. przepisanie aktu z ksiąg
grodzkich do właściwego ziemstwa. 2. daw. przed-
stawienie aktu prywatnego do wpisania w akta czyli
księgi s({dowe.
Aktykować, uje, owal wnieść, podać, wpisać do akt,
do protokółu (np. umowę, kontrakt, itd.).
Aktykowanie, a, blm., czynność cz. Aktykować.
Aktyniczny 1. chem.: Działanie aktyniczne =
działanie chemiczne promieni światła. 2. iiz.: Pro-
mień A., właściwiej: działanie aktyniczne jjromio-
nia, p. wyż. 3. Kolor A., fot. = wrażliioy na jasne
śioiatło. <Now. z Gr. aktis — proiiiioń>
Aktynograf, u, Im. y liz. aktynometr, który sam
notuje sir<je toskazania. <Now. z Gr. aktis = pro-
mień -f- grafo=notuj(2, zaj)isujc >
Aktynolit, u. Im. y, Aktynot, Promienieć min.
amjihul porowy, ciemnozielony. <Now. z Gr. aktis =
promień -j- lit hos =ka mień >
Aktynolltowy przym. od Aktynolit: Łupek A.
Aktynometr, u. Im. y fiz. I. przyrząd do mie-
rzenia energji promienistej, w szczególności zaś
energji promieni słonecznych. 2. przyrząd do oce-
ny działalności chemicznej promieni. <Now. z Gr.
aktis -^promień -|- mćtron= -mierz>
Aktynometrja, I, blm., fiz. mierzenie energji pro-
mienistej.
Aktynot, u. Im. y p. Aktynolit.
Aktynotowy przym. od Aktynot: Łupek A.
AKUSZERA
Aktywa, ów, blp. .^tan czynny majątku, nie pasy-
wa: A. przedsiębiorcy, przcMuysłowca. Pizen.:
Wystawa nie przeszła bez śladu, a i to powin-
niśmy zapisać do aktywów naszego rachunku.
<Now. z Łó. actiyus = czynny; praktyczny >
X Aktywnie przys. od Aktywny, czynme: Sta-
nowczo i A. oświadczyła ś. za reformami. Spaś.
X Aktywność, I, blm., rz. od Aktywny, czynność.
X Aktywny fil. p. Czynny.
Akumetr, u Im. y przyrząd do oceny bystrości
słuchu. <Now. z Qr. akoiio = słyszę -f- mltron=
-mierz >
X Akumulacja, I, blm. nagromadzenie, napływ,
nadmiar: A. złota, srebra (np. w banku). <Łó.
aecumulatio>
Akumulator, a, Im. y fiz. przyrząd do gromadze-
nia zapasu energji: A. mechaniczny jak spręży-
na, waga w zegarze. A. hydrauliczny. A elek-
tryczny a. stos wtórny.
XAkumulować, uje, ow&l gromadzić (na zapas):
Małe parcie z zewnątrz wystarczy do sprawienia
wybuchu akumulowanej energji. Spaś. <Łe.
accumulare>
XAkumulowanle, a, blm., czynność cz. Akumu-
lować.
X Akupunktura, y, blm., lek. nakłówanie, szpil-
kowanie ciała w celu leczniczym. <Now. z Łć.
acus=igła -j-punctura — kłócie>
[A kurIJ p. Kur.
XAkuraclk p. 2. Akurat: Co to paa myśli, że
to niby nic? A.! Haj.
1. Akurat, Akuratnie, [Rekurat, Rekuratnie, Ja-
kurat, Jekurat, Jakuratnie] przys. 1. zupełnie tak,
punktualnie, właśnie, w sam raz, dokładnie: Mu-
siał obierai! kartofle, A. jak kobieta. Jun. Te
buty na ciebie A. {—prawie). Jest teraz A. pią-
ta {=punkt). On A. tyle dba o nią, co pies o pią-
tą nogę. Wypisałem A. wszystko co potrzeba.
Sienk. Nazywa ś. A. tak, jak ja. Kórz. 2. wła-
śnie, jak na to: Matka A. wtedy naleśniki sma-
żyła. Orzesz. A. tak szczęśliwie zdarzyło ś., że
to była wiosna. Jun. W głowie mi ś. pomieścić
nie może, żeby to było A. prawda. Haj. <Lć.
accurate>
2. Akurat, X Akuraolk w. = jeszcze czego! a jak-
że! a zaraz! zapewne!: Dajmy mu buzi! A. bu-
zi! Lub.
Akuratnie I. przys. od Akuratny. Wypłaca-
ją ś. A. Kórz. 2. p. I. Akurat.
Akuratność, i, blm., rz. od Akuratny.
Akuratny ścisły, dokładny, loykończony, punktu-
alny, skrupidatny, rzetelny, pedantyczny : Robota,
miara akuratna. Wyliczenie akuratne. Czło-
wiek, nauczyciel, płatnik A. <Łć. accuratus>
Akustycznie przys. od Akustyczny: Sala A.
zbudowana.
Akustyczność, 1, blm., rz. od Akustyczny, Aku-
styka: A. sali teatralnej.
Akustyczny przym. od Akustyka: Przyrządy
akustyczne. Tuba akustyczna. (= rura ułatwiają-
ca słyszenie). Sala akustyczna (=z dołmjm re-
zonansem, odgłosem). Złudzenie akustyczne. <Gr.
akoustikós>
Akustyka, 1, blm. 1. dział fizyki nauczający
o głosie. 2. a. Akustyczność toarunki sprzyjajii-
ce należytemu rozcJiodzeniu ś. głosu: A. tego au-
dytorjum wiole pozostawia do życzenia.
[A kuszl] p. Kysz!
Akuszer, a, Im. owie a. rzy lekarz położniczy,
położnik. <Fr. accoucheur>
Akuszera, y, Im. y pog. od Akuszerka.
so
AKUSZERJA
ALATtMISTYCZNY
Akuszerja, I, blin., Akuszerstwo położnictwo,
tztutd jiohiżnicza.
Akuszerka, i, Im. I [Ankusierka, Arkuslerka,
Kusierka, Kuśmierka] kohleta zajmująca ś. aku-
szersticem, hahka położnicza.
Akuszerować, uje, owal występować w roli aku-
szfird, przjijmnwaó rodzące i. dzieci.
Akuszerowanie, a, blm., czynność cz. Akusze-
rować.
AkuszerskI przym. od Akuszer, położniczy.
Akuszerstwo, a, blm. I, p. Akuszerja. 2. za-
trudnienie, zawód akuszerki: Wzięła ś. do aku-
Bzerstwa.
Akuta, y, Im. y org. jeden z regiestrów, stro-
jów, nastrojów głosów organowych, brzmiący wyso-
ko ij. cienko. <Now. z Łć. acuta = ostra, dono-
śna, głośna >
Akuzacja, I, Im. e p. Oskarżenie. <Łć. acca-
s. 'io>
Akuzacyjny przym. od Akuzacja: System A.
w procesie karnym.
XAkuzator, a, Im. owie oskarżyciel: Akuzato-
ra postawić im w oczy. Słów.
Akwaforoista, y, Im. ści ten, to wykoriywa akwa-
forty.
Akwaforta, y, Im. y rysunek wytrawiony chemicz-
nie na miedzi. < Włos. acqua forte = eeeiwa-
ser, sztych waser>
Akwamaryn, u, Im. y p. Beryl. <Now. i Ł&.
aqiia marina = woda morska >
Akwamaryna, y, Im^ y p. Beryl.
Akwarela, i, Im. e I. malowidło farhami wodne-
mi 7ia papierze. 2. sposób wykonywania takich
niolowideł: A. nie jest mu obcą. Gers. Malowa-
nie akwarelą, na białej luaterji. Zdr. Akwtkrei-
ka. <Włos. acquerello>
Akwarelista, y, Im. ścI malujący akwarelą.
Akwarelistka, i, Im. I fonua ż. od Akwarelista.
Akwarelka, i, Im. I p. Akwarela.
Akwarelowy przym. od Akwarela: Studjum
akwarelowe. Farby akwarelowe.
Akwarjum, w Ip. nieod., Im. a, ów naczynie,
skrzynia, basen, grota sztuczna itp., napełnione wo-
dą, do przechowywania zwierząt i roślin wodnych:
W oknacli siały akwarja ze złotemi rybkami,
żółwiami, salamandrami. Bał. A. kielichowe, po-
kojowe. <Now. z Ł/: aquarius = wodny >
Akwatynta, y. Im. y I. u sztycharzy rodzaj tu-
szu, którym naśladują rysunki tuszowane. 2. ma-
lowidło, robione tuszem. 3. rycina, naśladująca
malowanie tuszem. <Włos. acqua tinta dosł. =
woda zabarwiona >
XAkwawlta, y, blm. okowita: Jak gościa przy-
wita, zaraz na stole A. <Now. z Łć. aqua vi-
tae dosł. =; woda życia, żywiąca>
Akwedukt, u, Im. y wodociąg, kanał prowadzą-
cy ivodę zdaleka. <Łć. aquaeductus>
XAkwilon, u. Im. y wiatr północny, boreasz: Im
akwilony zbrzydz.-j, prędko oblężenie. Sienk. <Łć.
aqiiilo>
Akwirować, uje, owal nahywaó, kupować, wcie-
la/', przyłączać. <Łć. acqiiirere>
Akwirowanie, a, blm., czynność cz. Akwirować.
X Akwizycja, i, Im. e i. kupno, kupowanie, na-
bywanie, nabycie. 2. rzecz nabyta; przen. nabytek.
<Łć. acquisitio>
Akwizycyjny przym. od Akwizycja.
Akwizytor, a, Im. owIe ten, co akwiruje: A. to-
warzystwa ubezj>ioczeń = ten, co zjednywa ubez-
pieczających i., ajent.
[Ala, Alaże, Ala sa, Alala ha] w. I. wyrażając
Cdziwieaie : Ala \iog\iA = dla Boga! Ala złomu! =
do Ucha. 2. nuże, e/że! 3. przywołując gęsi^
szczując świnie itd. 4. ala sa! = pójdź tul Poiv
hala, ola.
f Aiabard, u, Im. y p. Halabarda.
+Alabarda, y, Ira. y p. Halabarda.
■j-Alabart, u, Im. y p. Halabarda.
Alabaster, tru, Im. try, f Alabastr I. min., p.
Gips: Harda, jako alabastry twarda. Słów. 2,
X słoik, flakon, Jlakonik, bańka, naczynie alaba-
strowe: Miała A. olejku i wylała go na głowę
jego. 3. w Im. wyroby z alabastru; przen. ciało
alabastrowej białości: Ręce skrzyżowane kładła
na alabastry widne, choć zakryte. Słów. <Łć.-
Gr. alabastrura>
f Alabastr, tru, Im. try p. Alabaster.
Alabastrowy I. z alabastru składający ś.: Po-
kład A. 2. 2 alabastru zrobiony: Wazon A. 3.
do alabastru podobny: Cera, białość alabastrowa.
Alabastrowa miłości bogini. Słów. Ręce alaba-
strowo-białe.
Alabastrył, u, Im. y alabaster gipsowy.
f Alaborować, uie, owal pracować, usiłować, sta-
rać ś.: Alaborował, żeby ś. w uwadze bolesnego
Jezusa serdecznie egzercytował. Hil. <Łć. al-
laboro >
XAIabry8, u, blm., kuch. buljon świeży. QoL
< Z Fr. h. la braise = na żarze >
[Aiagant, a, Im. y] p. Elegant.
Alagier, a, blm. rodź. gry w bilard we dunicht
A. pula = /a;ł gra w kilku. <Fr. a la guerre —
w wojnę >
Alagrek, a, Im. I I. p. Węgłownlk. 2. f taniec,
którym dawniej u nas kończono bale. <Fr. L la
grecque = z grecka, po e:reekTi>
fAłakairt, u, im. y p. Alikant.
jAlala ha] p. Ala.
Aiamanda, y. Im. y bot. p. Dzierbfan. <0d
nazwiska profesora Allamand f 1797 >
■f Alambik, u, Im. I p. Alemblk.
•j-Alamoda, y, Im. y I. modność, noioość w ubio-
rze. 2. rodź. sukni kobiecej: A. aksamitna, czar-
na, rysiami podszyta. <Fr. k la modę dosł. =
podług mody>
f Alamodzkl przym. od Aiamoda: Alamodzka,
nowoświeeka suknia.
[Alamuczny] p. [Alamuśny].
[Alamuśny, Alamuczny, Haiamuśny] sprzeczny,
dokuczliwy; dziwaJc, uparty, kapryśny; niegodziwy.
< Przekręcenie Animuszny, patrz ten wyraz;
Alanina, y, Im. y chem. związek amidowy, po-
chodzący od kwasu mlecznego, CH^. OH NHg.
CO2H. <Now., Nm. Allanin, niby Łć. allani-
num>
[Ałap, a, Im. y, Halap] ^oKczefc (soufflet). <Łć.
alapa>
XAIaputra, y, Im. y dasto zaparzane, suche.
<Może Hp. olla podrida a. pudrida (dosł. = gar-
nek zgniły) = Hp. potrawa ludowa ze skrawków
mięsa, jarzyn i korzeni >
XAIaputrynowy przym. od Alaputra: Pasztet A.
Alarm, u, Ira. y I. larum, gwałt, trwoga, pani-
ka, popłoch: Dzwonić na A. Bić w boben na A.
Trąbić na A. Uderzyć na A. Powstał A. 2.
znak dany trąbą, bębnem, dzwonami, na gwałt; po-
budka, zaalarmowanie: Fałszywy A. <Wł. al-
larme, z airarme! = do broni I >
Alarmlsta, y. Im. ścI ten, co alarmuje, trwoży-
cid: A. giełdowy.
Alarmistyczny przym. od Alarmlsta: Kampanja
alarmistyczna (zmowa celem wywołania paniki
na giełdzie).
21
ALARMOWAĆ
Alarmować, uje, owal I. uderznó w łrąhy, hc-
hny, dzwon}! na ulana, dawać hasło, pobudkę, zry-
wać na nogi: Przerażona, alarmuje dzwonkiem
stróża. A. straż ng-niową. 2. robić alarm, trwo-
żyć, przerażać, niepokoić: Przerażają.ce wieści
alarmuj.*]; spokojnych mieszkańców.
Alarnfiowanle, a, blm., czynność cz. Alarmować.
Alarmowy jtrzyra. od Alarm: Strzały alarmowe.
Syiinal A.
Alarmująco przys. od Alarmujący: Zadźwięknie
A. dzwonek startera.
Alarmujący im. od Alarmować: Przyrządy alar-
mujące — sygnalizujące; ostrzegające p niebezpie-
czeństwie. Wieści alarmujące = za/rwaity^ce, prze-
rażające.
[AlarusI] w. w tańcu.
[Ala sa] p. Ala.
Alasz, u, Im. e a. Alasz kimel słodka hnin-
kówka, likier kminkowy, słodki kimel. < Podo-
bno od nazwy wsi pod Rygą, po Nm. Allasch>
[Alaże] p. Ala.
Alba, y, Im. y biała, długa szata, którą księża
katoliccy pod ornat wdziewają. < Łć. alba = biała >
Albanka, I, Im. I rodź. tabaki: Doskonała ta-
baczka, prawdziwa A. Dzierż. Zażyć albanki.
Bał. <0d krainy Albanji>
f Albarda, y, l.ii. y p. Halabarda.
Albatros, a, Ira. y zool. (diomedea) ptak ple-
twonogi, długoskrzydly, z rodziny petreli. < Po-
dobno przekręcenie Hp. alcatraz =• pelikan (ono-
erotalus) >
Albert, a, częś. w Im. y cukier., ciastko w ro-
dzaju angielskiego. Zdr. Albertkl. <0d imienia
Albert >
Albertkl, ów, blp. p. Albert: Ciastka deserowe, A.
Albertotypja, I, blm., tech. udoskonalona meto-
da sporządzania płyt do odbijania tuszem drukar-
skim. <0d nazwiska wynalazcy Józefa Alber-
ti'ego, ur. 1825 + typja, p. Typ>
Alblnlzm, u, blm. p. Blelactwo.
Albinos, a, Im. y I. p. Bielak. 2. pszczoła śle-
pa, z jajeczka matki wadliwej wylężona. <Hp.
albino = bielak; s jest cechą Hp. Im. >
Aibinoska, I, Im. I forma ż. od Albinos.
Alblt, u, Im. y a. Feldspat sodowy min. bez-
wodny krzemian glinu i sodu. <Now. z Łć. al-
bus = biały >
Albltowy przym. od Alblt.
Albo, gm., f [Abo fAlibo] sp. \. jeżeli nie—to :
A. wszystko, A. nic. 2. łiądź—bądź, o tyle o ile,
czyło — czyto, jużto^/użlo, to — to, tak— jak również,
częścią — częścią: Ludzie grzeszą A. myślą, A. mo-
wą, A. uczynkiem. Oblężenie to tysiąc jdęknych
czynów A. w obronie, A. w dobywaniu, tam do-
kazanych, pamiętnym uczyniło. 3. sp. j)rzys. =
a) czyli, to jest, inaczej: Gieogratja A. opisanie
ziemi; b) i z naciskiem Aiboż, skrócone Bo, Boż
[Alboć, Aboll] czy, czyż: A. ja wiem? A. ty nie
wiesz? ( = ło). A. ja głupi?! A. co? A. to twój
syn jaki wojewodzin? Pśn. Aboli to chciał?; c)
a. -]-AlboŚ, -f Aboś czyhy, czy, czyż, czy może, mo-
że: Pocoście tu przyszli, A. dla przejrzenia woj-
ska? Spodziewam ś., że A. swoje nieszczęście
przerobi; d) [Abo jako] t bardzo, i jak jeszcze!:
Czy ta krowa bodzie? — A. jako!; e) [Aboż] atak!
(% juści!: Czyś chory? — A.I < A-f-Li-j-Bo >
[Alboć] p. Albo.
I Albom, u, Im. y p. Album.
fAlboś p. Albo.
Alboż )). Albo.
Albowiem, f Abowlem sp. gdyż, Immem, ho, po-
nieważ, dla tego iż: Spocznij, A. si)racowałe3 ś.
ALE
Błogosławieni ubodzy duchem, A. ich jest króle-
stwo niebieskie. < A-|-Li-(-Bo-f-Wiem>
Album, u, Im. y m., I Albom {.pamiętnik, imion-
uik, .sztambuch: Wpisać 6. komu do albumu. 2.
księga z fotografjami. 3. zbiór rysunków, wido-
ków, oJirazów, galerja: A. malarzy polskich, Ma-
tejki, Warszawy, Wilanowa, Tatrzańskie. 4.
-}• nieod. księga obyioateli miasta: Nikt pierwej do
A. obywateli krakowskich przyjętym nie był.
Zdr. Albumik. <Łe. album (dosł. = białe) >
Albumik, u. Im. I p. Album.
Albumin, u, Im. y chem. ciało białkowate zwie-
rzęce. <Łć. albumen = białko >
Albuminoid, u, blm., chem. ciało, z własności
cłiemlc.znyr.h podobne do białka. <Now. Łć. al-
buiiien = białko -|- Gi"- -eides = -kształtny >
Albumowy przym. od Album: Dwanaście szki-
ców albumowych Grottgera.
fAlcbant, u. Im. y p. Halsbant.
Alcejski wiersz, p. Wiersz. < Gr. alkaikós, od
poety Gr. Alkaios = Aleeusz>
f Aloembra, y, Im. y gór. p. Podwiązka.
■j-Alcemra, y, Im. y gór. p. Podwiązka.
Alchemicznie przys. od Alchemiczny.
Alchemiczny przym. od Alchemja.
Alchemik, a, Im. cy, XAIchimik, XAIchemlsta,
f Alchymik, f Alchymista uczony, oddający ś. al-
chemji: Patrzyłem w czaszki, jak A. w słoje.
.Miek.
XAIchemista, y, Im. śol.p. Alchemik.
Alchemja, i, blm., XAIchimja, f Alchymja che-
rnja średniowieczna. < Ai-ab. al-kiiiiia, z Gr. pó-
źniejszego ehymeia, ehemeia = chemja>
XAlchlmijka, I, blm. p. Alchimja: A. cnotliwa,
początek mądrości. Klon.
XAIchimik, a, Im. cy p. Alchemik. Chodź.
X Alchimja, I, blm. p. Alchemja. Zdr. XAIchl-
mljka.
fAlchym-, p. Alchem-.
Aicista, y, Im. ści, Altysta !. śpiewający altem.
2. grający na altówce. 3. f przen. człowiek wy-
noszący ś., pyszałek, zarozumialec: Aleistowie w ho-
norach ziemscy, mówicie: jam pan... Hil. <p. Alt>
Alcistka, I, Im. I forma ż. od Aicista.
fAlcymbra, y, Im. y gór. p. Podwiązka. <Zap.
Nm. Haltzimmer, p. Halt i Cerabrowad, więc
dosł. = cembrunek podtrzymujący >
f Alcymra, y. Im. y gór. p. Podwiązka.
Aldehid, u, Im. y cham. alkołiol pozbawiony czte-
rech atomów tlenu. <Now., utworzony przez Lie-
biga z pierwszych zgłosek wyrazów: aZkohol
liehydrogeniitMS = wyskok odtleniony >
Aldehidoamonjak, u, Im. I chem. związek amo-
njaku z aldehidem octowym; CHj. CII (OH). NH^;
wogóle związek amonjaku z jakimkolwiek aldehi-
dem. < Aldehid-(-Amonjak>
Aldehidowy przym. od Aldehid: Rodnik A.
Aldol, u. Im. e chem. produkt kondensacji alde-
hidu octowego, CHj. CH (OH). CH,. CHD. <Now.
z Aldehid >
Aldrowanda, y. Im. y bot. p. Szumotiln. <0d
nazwiska botanika Aldrovandi'ego f 1605 >
Aldyny, yn, blp. książki wyszłe z drukarni Ma-
nucjuszów. <0d nazwiska Włos. Aldo>
Aldyńskle czcionki zwane tak od Aida Manu-
cjusza, drukarza.
fAldzbant, u, Im. y p. Halsbant.
i. Ale sp. = lecz; w.tzakże, a, jednak, wszelako,
atoli: Nie chciałbym, A. muszę. Powiem ci, A.
nie rozgłaszaj (= tylko). A. że jegomości dotąd
nie widać! A. nie należy kłaść w środku zda-
uia, z uiemiecka: IJakież A. skutki? <A4-I.<«j>
22
A L fe
ALfeOPATYCZNite
2. Ale w. I. aha! a jakże! a zaraz!: A.! wła-
śnie ! 2. lo co innefjo ! to rozumiem ! to nie mówię !:
A co tak, to A.! Fred. A. Z naszym kochanym
K. to mi to A.! Z. tak! no tak ! a tak ! właśnie !
zapewne! nie inaczej!: O co mię pytałeś, czy po-
jaclt^?— A.! Ordynarja?— A.! Orzesz. 4. (z ak-
eenfein na e) - a) a jakże! czy podobna! gadaj
zdrów! gdzie tam! co znowu! nie dokażesz tego!:
Wrócę jeszcze na południe. — A.! Ani ś. spo-
dziewał. A.! nie spodziewał ś.? mógł -ś. spo-
dziewać, bo... Jeż; b) CZ1JŻ takf naprawdę? do-
prawdy f serjo ? e !f czy być może ? czy podobna ?:
W jeden wieczór zjedliby.— A.!? 5. [A.? A.?] ^
czy tak f 6. a. (z naciskiem) Ależ = otóż, no ! nu-
że!: A. tak! A. nie! Ależ bo, mospaneńku, wy-
pijcie! Jeż. Nawet mnie? — A. nikomu a nikomu.
Krasz. 7. ah! aha!: A.! A.! miałem ci coś po-
wiedzieć. 8. a to! atol: Alera ci mu dał! 9. [A.]
a oto ! otóż ! więc !
3. Ale rz. nieod. I, wada, brak, przywara, stro-
na ujemna, skaza, plama: Nikt bez A. Ma i on
swoje A. 2. przyczyna, powód, kozera: Widząc,
że podjeżdża do karczmy, pomyślałem sobie, że
to nie bez A.!
XAIea, I, Im. je p. Aleja.
Alef nieod., mat. nazwa pewnych funkcji syme-
trycznych, (u Wrońsniego). <Z nazwy głoski
Hb. alef>
KAIegacja, I, Im. e czynność cz. Alegować:
Alegacje a. obrony ku spomożeniu rzeczy swojej
pisa-ł.
[Alegant, a, Im. y] p. Elegant.
[Alegantka, i, Im. i] forma ż. od Alegant.
Aiegat, u, Im. ta a. ty przytoczenie, cytata, do-
wód, ilustracja : Złożył alegaty do swojej sprawy.
Weź więc W. Mość do siebie one i)isma, jako
najwyborniejsze alegata do listu Pani Stolniko-
wej. <p. Alegować >
Alegorja, I, Im. e I. przenośnia, podobieństwo:
Mówić pod alegorj,^. 2. uosobienie, upostaciowa-
nie; A. cnoty, męstwa. 3. symbol, godło, oznaka,
emblemat: Kotwica jest alegorja, nadziei. <Gr.
allegorfa >
Alegorycznie przys. od Alegoryczny.
Alegoryczność, I, blm., rz. od Alegoryczny.
Alegoryczny przym. od Alegorja: Wykład,
obraz A.
Alegorysta, y, Im. ści I. posługujący i. alego-
rja. 2. objaśniający coś przez alegorję, symbolik.
Alegorystycznle przys. od Alegorystyczny: Poj-
mować, objaśniać A.
Alegorystyczny przym. od Alegoryzm.
Alegoryzm, u, Im. y I. objaśnianie czegoś jako
ab'(jorji. 2. kierunek posługiwania ś. alegorjami.
Alegoryzować, uje, ował I. wyrażać coś pod
alegorja. 2. upatrywać w czymś alegorję, pojmo-
wać a. objaśniać coś jako alegorję.
Alegoryzowanle, a, blm., czynność cz. Alego-
ryzować.
fAlegować, uje, owal czym składać dowód;
składać jako dowód; dowodzić, popierać, cytować,
przytaczać, powoływać ś. na co : Dawnością. ale-
gujij.c a. dowodząc, tak pisze. Czasem aposto-
łowie kilkiem słów tylko alegują. Sekl. Na udo-
wodnienie, że tam nie był, alegował świadectwo
władzy. Wszystkie alegowane aneksy znajdują
ś. w aktacli. Alegowano artykuł pierwszy na
poparcie wniosków. <Łć. allegare między in. =
przytaczać, opowiadać >
f Alegowanie, a, blm., czynność cz. Alegować.
I. Alegreio, Allegretto ni., prawie nieod. iniiz.
I. ruch (tempo) dość żyvfy. 2. część większego
utworu a. oddzielna kompozycja muz., mająca na,
czele rueh ten wskazany: Serenada ta składa się
z alegro, A. (a. alegreta) i andante. Mozart na-
pisał A. na klarnet. <Włos. allegretto = weso-
lutki ; pręciutki>
2. Alegreto, Allegretto przys. dość żywo: Kom-
pozytor chciał, abyśmy grali to nie alegro, ale A.
1. Alegro, Allegro ni., prawie nieod. muz. I.
ruch (tempo) żywy, żwawy, prędki. 2. część męk-
szego utworu, a. oddzielna kompozycja muz., ma-
jąca na czele ruch ten wskazany: Haydn celuje
w A. (a. w alegrach). W symfonji musi być
choć jedno A. Elwiro, uszy moje! Daruj im to
A.! Fred. A. Przen.: Chodziło o to, aby w zbyt
poważną symfoaję polityczną wpleść jakieś we-
sołe A. < Włos. allegro = wesoły; żwawy >
2. Alegro, Allegro przys., żywo, żwawo, prędko:
Graj A., ale nie lento.
Aleja, i. Im. e, XAIea droga, ulica wysadzona
drzewami, szpaler: Ukazała ś. zrana u kapucy-
nów, potym wieczorem w alejach. Krasz. ( = w ale-
jach Ujazdowskich w Warszawie). Wjechali
w aleję, stareml lipami sadzoną. Krasz. Przez
bramę widać było szeroką, wspaniałą aleję. Bał.
Zdr. Alejka. <Fr. allće>
Alejka, I, Im. I p. Aleja: Pośrodku ważkiej alej-
ki. Orzesz.
Alejowy przym. od Aleja: Ulica alejowa.
fAlekant, u, Im. y p. Alikant: Zagraniczne na-
poje, alekanty. Rej.
Aleksandryn, u. Im. y wiersz dwunasto- a. trzy-
nastozgioskowy. < Od Aleksandra Paris'a, dawne-
go poety Fr., albo od średniowiecznego roman-
su o Aleksandrze W. >
[A lela ha!] w. odpędzając gęsi.
[AlelljaJ p. Aleluja.
Aleluja! [Leluja, Alelu lelu, Alellja] w. I. okrzyk
radosny w pieśniach kościelnych wielkanocnych:
Tego dnia Chrystus zmartwychwstał, A.! A.!
Pśń. 2. przen. święta wielkanocne: Życzę weso-
łego A.! W domu A. Prz. (=^niema nikogo).
<Hb. halelu-iah dosł. = chwalcie boga!>
[Alelu lelu] p. Aleluja.
XAIemand, u. Im. y p. Alemanda.
XAIemanda, y, Im. y, XAIemand, XAImand
rodzaj tańca: Tańcować alemandę. Roi. <Fr.
allemande dosł. = niemiecka, dom. danse = taniec >
Alemblczek, czka, liu. czki p. Alemblk.
Alemblk, f Alambik, u. Im. I I. przyrząd, apa-
rat do destylacji a. do rozkładania i przetapiania
kruszców: Pędzić gorzałkę przez A. Żyd, co łzy
chłopskie przez A. na złoto zamienia... Krasz.
Żart.: Przepędzić pismo jakie przez A.^poddać
krytyce, cenzurze. 2. Przen.: wazki korytarz, szy-
ja: Przez długie alembiki dostać ś. zaledwie mo-
gli wyborcy do małego pokoiku. 3. a. Alembl-
kowa wódka a. Alembikówka, wódka czysta, prze-
palanka. Zdr. Alemblczek. <Arab. al - anbik
(z Gr. ambix = rodzaj naczynia) >
Aiembikować, uje, al przepędzać przez dlemhik,
destylować ; przen. spijać wódkę, oddawać ś. pijań-
stwu: Powszechna ich wada zrana A.
Alembikowanle, a, blm., czynność cz. Aiembiko-
wać; przen.: A. druków na esencję myśli. Słów.
Alemblkowy przym. od Alemblk: Wódka alem-
bikowa (= alembikówka, alembik).
Alembikówka, I, Im. I p. Al«mbik.
Alemontyt, u, Ira. y gór. arsenek antymonu.
<0d miejsc. Allemont we Francji >
I Aleopata, y, Im. cl p. Alopata.
! Aleopatja, I, blm. p. Alopatja.
I Aleopatycznie p. Alopatycznle.
23
ALEOPATYCZNT
ALIKWOT
I Aleopatyczny p. Alopatyczny.
Alepin, u, Im. y tkanina z jedwabiu i wełny, po-
dobna do kamlotu. <0d miasta Alep(po), przez
Fr. alópine>
Alepinowy przym. o 1 Alepin: Żydzi w atłaso-
wych i alepiaowych żiipanach. Kiasz.
•j-Alerz, a. Im. e p. Halerz.
Aleuromełr, u, Im. y p. Mąkomlerz. < Qr. Aleu-
ra Im. = ms^ka -{- mśtron = miara >
[Aleweja, i, Im. e] p. Aloes.
XAlewjacja, I, Im. e ulżenie ciężaru, ulga; ulga
w podatkach gruntowych mieazkańcom, uległym klęs-
kom żywiołowym: Włość podana do alewjacji.
Otrzymali alewjację w podatkacli. Płacić ale-
wjację (ap. połowę podatków). <Łć. allevatio,
Śr. Łć. alleviatio>
Alewjacyjny przym. od Alewjacja: Sprawa ale-
wjacyjaa (-0 alewjac.ję). Akt. A.
Alewjować, uje, owal czynić ulgę w płaceniu
podatków.
Alewjowanle, a, blm., czynność cz. Alewjować.
Ależ w. I. p. Ale. 2. ale też, otóż: A. gra!
o toż gra! bodaj go lictio porwało! Jeż. <A-}-
Le-fŻe>
fAleż sp. aż, dopóki nie: Rogami żelaznemi
będziesz przemiatał ziemię, A. ją nie skazisz.
Alfa, y. Im. y przen. początek: Ja jestem alfa
i omega. <Gr. dlfa = a, nazwa pierwszej głos-
ki abecadła (z Hb. alef)>
Alfabeclk, u. Im. I p. Alfabet.
Alfabet, u, Im. y abecadło, ABC; -cri^^. począt-
ki jakiejkolwiek nauki: Zapragnąłem teorji i prze-
konałem ś., że wypadło zacząć od alfabetu.
Krasz. Zdr. Alfabeclk. <Łć. alfabetum, z Gr.
nazw dwuch pierwszych głosek abecadła: dlfa -f-
beta >
Alfabetnlk, a, Im. i abecadltiik, tablica z abeca-
dłem: Pudle wybierały z alfabetnika zażądane
litery.
Alfabetowy przym. od Alfabet, Alfabetyczny,
dbecadłowy.
Alfabetycznie przys. od Alfabetyczny.
Alfabetyczny, Alfabetowy przym, od Alfabet,
abecadłowy.
Alfenid, u. Im. y, chem. mieszanina miedzi, cyn-
ku i niklu, argientan, pakfong. <0d nazwiska
wynalazcy: Halphen>
Alfons, a. Im. y, a. Loczek, a. Im. i cukier.,
ciasteczko krokantowe w formie loczka, in. w Im.
wiórki. <0d imienia Alfons >
Alfresko nieod., rz., p. Fresko.
Algaroblla, i, blm. garb. garbnik ze strączków
akacji amerykańskiej. <Now. algarobiila, z Hp.
algarroba = bób świętojański (glycine)>
Alglebra, y, blm., mat. nauka, której zadaniem
jest badanie form, zbudowanych za pomocą skori-
czonej liczby działań zasadniczych, równań z ta-
kich form utworzonych, liczb oraz ftmkcji przez
takie równania określonych: A. niższa a. elemen-
tarna. A. wyższa. A. nowa a. teorja form.
<Arab. al-dżebr a. al-gebr dosł. = spojenie; in-
tegracja >
Algiebraicznle przys. od Algiebraiczny.
Alglebralczny I. przym. od Alglebra: Rachunek
A. Dzieło algiebraiczne. 2. nazwa określonych
kla.-i liczb i funkcji: Liczba, funkcja algiebraicz-
na. Równanie algiebraiczne. Krzywa algie-
braiczna.
Alglebralk, a. Im. cy, Alglebralsta, Alglebrzy-
Sta matematyk zajmujący i. algiebrą, znawca al-
gie.bry.
Alglebralsta, y, Im. śol p. Alglebralk.
Aiglebrzysta, y, Im. ści p. Alglebralk.
Alglera, y, Im. y rodzaj długiego, sutego palta
męskiego. Zdr. Alglerka, Alglereczka. < Od na-
zwy krainy Algieru >
Alglereczka, I, Im. I p. Alglera.
Alglerka, I, Ira. I p. Algiera.
Alglerkowy przym. od Alglerka: Krój A.
1 Alglerować, uje, owal p. Aliglerować.
Algologja, i, blm. nauka o wodorostach. <Łd.
alga ^ wodorost -\- Gr. -logia = nauka >
Algorytm, u, Im. y I. fil. w logice system sym-
bolicznego oznaczania form i działań logicznych;
symboliczne wyrażanie działań nad pojęciami; sy-
stem znaków a. symbolika logiczna. 2. mat. = a)
rachunek przy pomocy cyfr i metod arabskich; b)
pewna ściśle określona metoda a. schemat postępo-
wania rachunkowego: A. największego wspólnego
dzielnika. <0d nazwiska matematyka Arab.
Al-ChowaresmI ( = Chowarezinijczyk) >
Algorytmicznie przys. od Algorytmiczny.
Algorytmiczny mat. przym. od Algorytm a. od
Algorytmja: Gieometrja algorytmiczna,
Aigorytmik, a. Im, cy I. rachmistrz używający
metody arabskiej w przeciwstawieniu do abacysty.
2. analityk.
Algorytmja, i, blm,, mat. ogólna nauka o ilo-
ściach, obejmująca algiebrę i rachunek wyższy.
•J-Alherunt, u, blm, nędza, tkanina z szychu: Od
sztuki alheruntu, alias nędzy bogatej, szerokiej,
złoty jeden. <Arab,>
fAii p, Alić.
Alibi nieod,, praw, bytność na innym miejscu
w czasie spełnionego przestępstwa, jako dowód obro-
ny: Obwiniony wykazał swoje A.
fAllbo, Allboż sp, I. p. Albo: A.„ lubo; A...
lub; lubo,,. A. Przyjadę jutro, A. pojutrze po-
kłonić ś. wam. Sienk, 2. lubo. <A-i-Li-4-Bo>
fAliboż p. Aiibo.
Alić, Aliści, XAIiż, fAliżścI, fAli sp,, przys, I.
gdy naraz, aż oto, aż tu, właśnie: Chodzę, szukam go,
A, nadchodzi. Patrzę zasię po chwili, A. z sobą
piją, A. o to idzie, 2. f chyba: Nikt kromie wo-
lej czyjej żadnej rzeczy nie ma wziąć, alićby
jego uprosił. 3. -f jednak, lecz. <A-)-Li-f-Ci>
Alidada, y. Im, y fiz. część .składowa kątomierza.
<Arab. al-idada>
Alifatyczny: Gromada alifatyczna, chem. = (7ro-
mada związków tłuszczowych. <Now. z Gr. dlei-
fa(r) = tłuszcz >
Aligacja, i. Im. e mieszanie kruszców przez to-
pienie, <Łć. alligare = związać, połączyć >
XAIigacyjny rachunek, mat, = reguła miesza-
niny.
Aligator, a, Im, y. Kajman zool, (alligator)
wielki gad czworonogi, opancerzony, ze skupienia
krokodyli. <Hp. el lagarto = jaszczurka (Łć, la-
certus), podprowadzone pod Łć, alligator = przy-
wiązywacz>
fAligierować, uje, owal, ! Alglerować przymie-
szać, przytopić jednego kruszcu do drugiego: Sre-
bro domowej roboty aligierują na 7 lutów fajn-
zylbru, 8 łutów miedzi. <Nm, alligieren, p. Ali-
gacja >
Allgierowanie, a, blm., czynność cz, Aliglero-
wać.
Allkant, u. Im. y, f Alakant, fAlekant, f Alkant
v)ino hiszpańskie, alkoństie: Alikantoin j)ić za
szczęśliwą podróż. Słów, por, Alkoński, <0d
miasta Hp. Alicante (Łć, Ijucen(uiii)>
Allkwot, u, część, w Im. y liz,, muz., p. All-
kwota.
24
ALIKWOTA
Allkwota, y, część, w Im. y, Allkwot, fiz, muz.,
przytony, tony hariuoiiiczitc, f/urne, dodatkowe, aku-
styczne, Jłażeolety: Narzędzia smyczkowe najbo-
gatsze są, w alikwoty. <Now. z Ł6. allquot =
kilka >
Alikwotowy pizyra. od Allkwota: Fortepjan A.
ma po cztery struny na każdy klawisz.
Alllen, u, im. y chera. węglowodór homologiczny
z acetylenem.
Aliment, u, Im. a I. -^posiłek, pożywienie, iyw-
noii: Żalowi i erniewnyiii moim afektom nowego
tylko przydawali alimentu. 2. w Im., sądownie
przyznana suma do wypłacania na czyjeś utrzy-
manie. 3. płaca, którą wnosi wierzyciel na utrzy-
manie dłużnika, osadzonego w areszcie za długi.
<Ł(5. alimentum>
Alimentacja, I, blm. zaopatrywanie, zasilanie:
Kwestja alimentacji wodą jest dla Ciechocinka
l)al;}eą. A. całego dworu. Krasz.
Alimentacyjny przym. od Alimentacja: Kapitał
A. Woda alimentacyjna ( = woda w kotłachpa-
rowych). Pompa alimentacyjna a. karmiąca
(= dostarczająca wody do kotia parowego).
Allmentarny, Allmentaryjny przym. od Ali
menta:
Alimentaryjny p. Allmentarny.
Alimentator, a. Im. y przyrząd do zasilania
wodą kotła parowego.
Allmentować, uje, owal. I. kogo—dawaó muali-
menta. 2. ■'c podsycać: Sejm, wyznaczając kolo-
Balne pensje dygnitarzom, alimentował butę pań-
ską.
Allmentowanie, a, blm., czynność cz. Allmen-
towsić
Allś'cl p. Allć. <A + Li-|-Że-|-Ci>
Allteracja, I, blm. w poezji rym spółgłoskowy,
powtórzenie najczęściej trzykrotne tego samego dźwię-
ku w nagłosie ważniejszych w zdaniu wyrazów fnp.
Zdała mu wtórzą z bagien basem bąki. Mick.).
< Now. z Łć. ad literam dosł.=do gł'oski>
Allzaryna, y, blm. I. barwnik z korzenia rośli-
ny: marzanna farhierska (rubia tinctorum). 2.
cli om. dwuoksyantrachinon, ciało macierzyste barw-
ników alizarynoioych. <Arab. al-asara=6ok wy-
ciśnięty z rośliny >
Allzarynowy przym. od Allzaryna: Barwnik A.
Atrament A.
Alizejskl wiatr, p. Wiatr. <Fr. alizć, Hp. ali-
sios, może z Hp. alisar=wygładzió>
f Allż przys. aż: Nie wnet i owszem A. na
drugie roki. A. do obłoków. Nie będę jeść drze-
wiej, A. poselstwo zjednam.
iAllżścI p. Allć.
AIjanckI przym. od AIjant: "Wojsko aljanckie.
AIjans, u, f AIjansa, I. sojusz, przymierze, sprzy
mierzenie, związek, traktat między rządami państw '•
A. zaczepny, odporny. Zawrzeć A. 2. -^związek,
7i}ęzeł małżeński. 3. cukier, tort, w którym każda
warstwa jest innego koloru i składu. <Fr. allian-
ce>
fAIjansa, y, Im. y p. AIjans: Z Rosją mająe
aljansę. Mich.
AIjansowy przym. od AIjans: Kombinacje aljan-
sowe.
AIjant, a, Im. cl sprzymierzeniec, sojusznik.
AIjantka, I, Im. I forma ż. od AIjant.
AIjaż, u, Im. e stop, spław, kompozycja, miesza-
nina dwu a. więcej metali: A. Wooda, Rosćgo,
d'Areeta. A., w którym przeważa mieiż=spiż,
bronz. <Fr. alli{ige>
ALKIERZ
Aijenacja, I, Im. e przeniesienie praw przez je-
dną osobę na korzyść drugiej, w formie sprzedaży,
darowizny a. testamentu. <Łć. alienatio>
AIjenacyjny przym. od Aijenacja: Akt A. Opła-
ta aljenacyjna.
AIjenista, y, Im. ści psyclijatra: Towarzystwo
aljenistów. Roi. <Fr. aiićniste>
AIjenIstyka, I, blm. psychjatrja.
AIjenować, uje, ov/a\ przenieść tytuł własności na
inną osobę: Ważył s. ordynację dzielić i A.
Mich.
AIjenowanIe, a, blm., czynność cz. AIjenować:
Nietylko mu poruezył administrację schedy, ale
mu nawet przyznał prawo aljenowania jej. Rzew.
Alka, I, Im. i zool. (alca) bezlot, ptak pietwono-
hi, krótkoskrzydły, morski. <Now. niby Łć. alca,
zap. ze Szwed. alk>
Alkaest, u, blm. Alkahest, u alchemików, płi/n
mający rozpuszczać wszelkie ciała. <Now., podo-
bno przez Paraeelsa utworzony wyraz >
Alkahest, u, blm. p. Alkaest.
Alkalczny wiersz p. Wiersz.
Alkall, w Ip. nieod. Im. Ija, Im. ów chera. zirią-
zek metalu z gromady potasowców z wodorem i tle-
nem, zasada: A. gryzące, żrące, kaustyczne=MJO-
dan potasowca. A. ]otne=rosfwo'r atnonjaku w wo-
dzie. Alkalja org&Ql(izne=alkaloidy. <Arab. al-
ka]I=popiół sodowy; roślina soda>
Alkaliczny chem. przym. od Alkail, zasadowy:
Odczyn A. Działanie alkaliczne. Barwniki alka-
liczne. Woda alkaliczno-jodowa.
Alkallmetr, u, Im. y narzędzie do wymierzania
ilości węglanu potażowego w danym handlowym al-
kali, czyli do badania dobroci potażu, sody iid.
Alkalimetrja, I, blm. teeh. nauka oznaczania za-
wartości lugowców w potażach handlowych. <p. Al-
kali -|- Gr. -raetria=mierzenie >
Alkaloid, u, Ira. y chem., zasada roślinna, zwią-^
zek organiczny z charakterem zasadowym, w orga-
nizmach zwłaszcza roślinnych. <Alkali -{- Ur.
-eides = kształtny >
Alkanina, y, Im. y tech. barwnik z rośliny: czer-
wieniec barwierski. <p. Alkanna>
Alkanna, y, Im. y bot. p. Turecznia. <Wł.
alcanna, z Arab. Tur. hinml, hcua>
f Alkant, u, Ira. y p. Allkant.
Alkaraza, y, Ira. y. I. naczynie z cedzeńca do
napojów, dla utrzymania ich w stanie chłodnym.
<Hp. alcarraza (z Arab.)>
Alkarazas, u, Im. y p. Cedzeniec.
Alkarsyn, u, Im. y chem. produkt destylacji trój-
tlenku arsenu z octanem potasu. <Now. z alkali
-|-arszenik : alk-ł-arsin>
Aiklermes, n. Im. y a. Klermes I. gatunek ro-
baczków, do których należy czerwiec polski. 2. sy-
rop z tych robaczków: Nie poratuje już ciebie
żaden A. 3. = a) barwnik z tych robaczków, b)
a. prow. Alkiermus Tphytolącca) bot. roś. z rodzi-
ny szkarłatkowatych: Jak A. spłonął Nowina,
usłyszawszy tę niespodziewaną uwagę. Roi.
<Arab. al-kirmiz, z Skr. kr(i)mi = robak, czer-
wiec >
Alkiermesowy przym. od Aiklermes: Wódka
alkierraesowa ( = alkiermesówka).
Alkiermesówka, I, Im. i wódka alkiermesowa.
Alkiermus, u, im. y prow., p. Aiklermes.
Alkierz, a, Im. e [Ałklerz, Anklirz, Walkierj.
I. pokoik boczny, bokówka, przegrodzenie w izbie :
Odnajraować A. Zdr. Alkierzyk. 2. ■'^ v)ypustek,
narożnik, wyskok, część budowli; naprzód wysunię-
ta: Zbudował w ścianie kośeielncij alkierzyki,
25
ALKIERZANY
ALOFAN
czyli ganti wkoło. <Nra. Erker (Sr. f^d. arco-
i\a= balkon, z Łe. areus=łuk, sklepienie >
X Alkierzany p. Alkierzowy: W alkierzowych
eiciiiacli. Slow.
Alkierzowy, Alkierzany inzym. od Alkierz.
Alkierzyk, a, lin. i ]). Alkierz: Karczemka raia-
Ja tylko jeilnij, duż,"), izb(^ szynkowną i A. Dar.
Alkil, u, lin. e eliem. rodnik jednowarlościoioy,
p(>inst(ij((cy przez stratę jednego atomu wodoru z wc-
</loii:odoru szeregu metanowego <Now., z Alko-
Alkilen, u, Im. y chem. rodnik dwuwartościowy,
juiirslający przez stratę dwuch atomów wodoru z wę-
gliiinodorii szeregu metanowego; węglowodór szere-
gu etylenowego.
f Alkoba, y, Im. y p. Alkowa.
Alkohol, u, Im. e I. wyskok, spirytus bardzo
mocny. 2. chem. związek organiczny, złożony
z węgla, wodoru i tlenu. A. absolutny ( = bez-
wodny). A. kwartylowy, butylowy. <Ar. al-
kohol = proszek; sublimat; wyskok >
Alkoholan, u, Im. y chem. p. Alkoholat.
Alkohoiat, u. Im. y. Alkoholan chem. związek
solny, powstający z allcoh'du przez zastąpienie me-
talem wodoru hidroksylowego.
Alkoholatura, y. Im. y apt. tynktura wyskoko-
wa nastawiona na świeżym zielu.
Alkoholiozka, I, Im. I forma ż. od Alkoholik.
Alkoholiczny I. przym. od Alkohol. 2. zatruty
alkoholem, a. oddający ś. pijnAstwu: Szpitale, ma-
jij,ce do czynienia z indywiduami alkoholieznerai.
Alkoholik, a Im. cy, Alkoholista czlomek zatru-
ty alkoholem; pijak: U alkoholików każda cho-
roba występuje z większym natężeniem.
Alkoholista, y. Im. ści p. Alkoholik.
Alkoholistka, i, Im. I forma ż. od Alkoholista.
Alkoholistyczny przym. od Alkoholista: Rady
anty-alkoholistyeznyeh tyrad parafjalnego agita-
tora.
Alkoholizm, u, blm., lek. zatrucie ustroju wysko-
kiem: A. ostry = Mpia'e ś. A. przewlekły = oWęd
opilczy.
Alkoholokwas, u. Im. y chem. oksykwas, ciało,
ł)fczące w sobie własności alkoholu i kwasu (np.
kw. mleczny) < Alkohol -|- Kwas >
Alkoholometr, u, Im. y chem. wyskokomierz, are-
ometr, za pomocą którego oznacza s\ę ilość alkoho-
lu etylowego w płynach spirytusowych, alkoholo-
mierz. < Alkohol + Gr. raśtron = miara >
Alkoholometrja, I, blm. zbiór metod służących do
oznaczania ilości alkoholu etylowego w płynach spi-
rytusowych.
' Alkoholomierz, a, Im. e p. Alkoholometr.
Alkoholowany zaprawiony alkoholem: Napój A.
Alkoholowy przym. od Alkohol : Fermentacja al-
koholowa.
AlkońskI: Wino s.]końskie- gatunek wina hisz-
pańskiego słodkiego a. cierpkiego. Goł. <p. Ali-
kant>
Alkowa, y, Ira. y, f Alkoba sypialnia bez z okna.
Zilr. Alkówka.. <Arab. al-kobba = pokoik, przez
lip. alcoba>
Alkowlany przym. od Alkowa: Idealizowanie
Balonowych a. alkowianych intryg. Jeż.
Alkówka, I, Im. I p. Alkowa.
Allodoksja, I, Im. e p. Alodoksja.
f Almakować, uje, owal ucztować, balować :
W RydzG almakowałem par^ dni, a to z powo-
du, że w gospodzie, gdzie zajechałem, zastałem
pana O., dobrego mojego przyjaciela. Mich. <A1-
inacks = bale modne londyńskie podczas sezonu
a. u wód, od 1765 r.>
t Almakowanie, a, blm., czynność cz. Almako-
wać.
Almanach, u Im. y, dawniej Almanak I. ka-
lendarz, osobliwie z uwagami astrologicznemi : W go-
rączce zbytniej, nie patrzące w A., krew puszcza-
my. 2. astronomja praktyczna kalendarzowa : Pro-
fesor wykłada A. 3. album, zbiorek utworów be-
letrystycznych, twworocznik. < Zap. Gr. - Egips.
almenichiaka = kalendarz >
Almanachowy przym. od Almanach : Wyele-
gantowana poezja almanachowa.
Almanak, a, Im. I p. Almanach.
f Almand, u. Im. y p. Alemanda: Od menueta
nogi drętwieją, od airaandu ręce ś. łamią. Roi.
<p. Alemanda >
Almandyn, u, Im. y min. p. Granat. < Zepsute
z alabandyn, od miasta Alabanda w Karji>
f Almarja, I, Im. e, -{- Olmarja, f Almarka scho-
wanie, szaf a, skrzynia, schowanko, szkatułka : K\e]-
noty w cudownych almarjach rozłożone. <Łć.
armarium = szafa (na oręż)>
f Almarka, i, Im. I p. Almarja.
Almawiwa, y, Im. y płaszcz hiszpański kolisty
bez rękawów. Rozwiana szeroko A. lekarza. Jun.
<0d osoby w komedji Cyrulik Sewilski Beau-
raarchais'go: hr. Alraayiya>
Almeja, I, Im. e tancerka indyjska, hajadera:
Almeje tańczą przy fontan lazurowych chłodz«e.
Słów. <Arab. almet = uczona (śpiewu, tańca
itd.)>
Almomor, u Im. y u Żydów, stół przed ołtarzem.
<Hb. almomor>
f Almucja, Ij Im. 9 kożuszek a,, futerko popieli-
cowe z kapturkiem. < Sr. Łć. almucia (Arab. al -f-
Nra. MUtze = czapka) >
Aimukantarat, u, Im. y astr. I. koło sfery nie-
bieskiej, róumoległe do poziomu, równoleżnik pozio-
mowy a. równoleżnik wysokości. 2. przyrząd do
oznaczania wysokości gwiazd. <Arab. al-mukan-
tarat>
[Aln] p. Aun.
Alod, u. Im. y wszystkie dobra czyjąś wyłączną
własność stanowiące.
Alodjalnie przys. od Alodjalny: "Wygórowało
A. możnowładztwo ,w podzielonej na księstwa
Polsce Szajn. < Sr. Łć. allodium = własność
(z Gierm. all = wszystek -|- ot = własność) >
Aiodjalność, i, blm. rz. od Alodjalny : W Niem-
czech szerzył ś. system feudalny, w Polsce wzma-
gała ś. A. Szajn.
Alodjalny dziedziczny, rodowy, nie lenny: A. ma-
jątek. Dobra alodjalne.
Alodjum, w Ip. nieod., Im. a, ów, Alodjalny mają-
tek = majątek dziedziczny, nie lenny.
Alodoksja, i, Im. e błędne, fałszywe mniemanie re-
ligijne w przeciwstawiemu do ortodoksji. <Gr. al-
lodoxIa>
Alodyzowaó się, uje ś., owal ś. stawać ś. alo-
djalnym: Posiadłości współklejnotników ś. alo-
dyzowały i przechodziły na nieograniczoną włas-
ność posiadaczy.
Aloes u. Im. y bot. (aloe) [Aleweja, Elijasz, Ell-
jo8, Heliios, Alona, HalenaJ I. roś. z rodziny
liljowatycti. Gatunki: A. pospolity (a. vulga-
ris); A. sokotrjański a. sokotryjski (a.
socotrina). 2. p. Agawa. <Gr. alóć (Wschod-
niego pochodzenia) >
Aloesowy przym. od Aloes : Zapach A. Kro-
ple aloesowe.
Alofan, u, Im. y gór. krzemian glinki z wodnia-
nem glinki. <Now. 1 Gr. śUos = inny -|- faino-
mai = zdaję sic>
(
26
ALOGICZNt
XAIoglc2ny p. Nielogiczny. <Qr. a = nie -f
Log-iczny >
Aloina, y, blin., chem. i apt. substancja o wiasno-
iciach silnie przeczyszczających, otrzymana z aloesu.
Aiol(acja, i, Im. e I. lokacja, ulokowanie, umiesz-
czenie: Alokacja sumy posagowej 2. przyznanie
jakiej pozycji w rachunku a. w budżecie. < Sr. Łć.
allocatio>
Alolcucja, i, Im. e uroczysta przemowa, odezwa
szczeg. papieża: A. pajiieska. A. do wojska, do
uczniów. <Łć. allocutio>
[Alona, y, Im. y] bot. p. Aloes. <p. Aloes >
Alonż, u, Im. e I. chem. przedlużalnik, rurka
nasuwana na szyję retorty, Łeby Ją przedłużyć. 2.
han. kawałek papieru, który ś. przykleja do wekslu,
dla wypisania dalszych przekazów. < Fr. allonge >
Alopata, y, Im. cl, lAleopata lekarz stosujący
zasady alopatji, nie homeopata: Gdybym alopatę
wzywiił, nie wyglądałbym tak. Jeż.
Alopatja, i, blra., I Aleopatja leczenie przeciwni-
cze, powszechnie używane, nie homeopatja: Zaraz
wziijł 8. do homeopatji, umiał zawiązać powoli
przymierze z alopatja i dorobił ś. majątku. Krasz.
<Gr. allopatheia dosł. = ulegający cudzemu wpły-
wowi ; w naszych czasach nadano wyrazowi inne
znaczenie, przeciwstawiać go wyrazowi homeo-
patja >
Alopatycznle przys. od Alopatyczny, lAleopa-
tycznie.
Alopatyczny przyra. od Alopatja, I Aleopatycz-
ny: Środek A. Leczenie alopatyczne. Dawki
alopatyczne.
Alotrja, ów, blp. rzeczy uboczne, postronne: Po-
za obrębem swego zawodu nie znał żadnych
alotrjów. <Gr. allótrios = cudzy; ta allótria
Im. = cudza własność >
Alotropja, l. Im. e chem. właściwość niektórych
pierwiastków chemicznych przyjmowania różnych wła-
sności i postaci, in. polimorjja. <Now. z Gr. al-
lotrópós = inaczej >
Alotropijny przym. od Alotropja: Forma alo-
tropijna azotu.
Alóza, y. Im. y zool. (alausa yulgaris) [Fiu-
ta] ryba członkopromienna, oiwarlopęcherzowa, brzu-
chopłeiwa, śledziowata. < Łć. alausa a. alosa>
Alpaga, i, Im. I, Alpaka tkanina wełniano-ba-
welniana, rzadka, połyskująca. <p. Alpaka >
Alpagowy przym. od Alpaga: Marynarka, pod-
szewka alpagowa.
Alpaka, I, Im. I I. p. Alpaga. 2. min. miesza-
nina miedzi, cynku i niklu; p. Pakfong. 3. zool.
(auchenia pacos) zwierzą racicowe, bezrogie, z ro-
dziny wielbłądów. <Hp. alpaca>
Alpakowy przym. od Alpaka.
Alpejski I. bot. = a) Fijołek A., p. Gduła; b)
Róża alpejska, p. Róża. 2. zool. Płochacz A.,
p. Płochacz.
Alpinista, y, Ira. ści miłośnik, badacz, znawca
Alp: Klub alpinistów.
Alpinistka, i, Im. I forma ż. od Alpinista.
Alpinja, I, Im. e bot. (alpinia) roś. z rodziny
imbierowatych. Gatunek: A. galgant a, gał-
gan (a. galanga).
xAlpy, alp a. pów blp. wijsokie góry wogóle.
+Alsbancik, a, Im. I p. AIsbant.
•Alsbaniczek, czka. Im. czki p. AIsbant.
fAlsbant, a. Im. y p. Halsbant: A. z przepysz-
nych kamieni. Krasz. Zdr. f AIsbancik, f Alsba-
niczek.
f AIsikiecza, y, Ira. e rodź. sukna. <Wcg. al-
BÓ = spodni 4" kecse = płaszcz >
ALTERNACYJNY
[AIskleta, y, Im.y] naszyjnik. <Nm. Halskette>
AIstonIna, y, blm. a. Chlorogienina apt. sub-
stancja z kory drzewa : dwuczub zwężony (astonia
constricta). <0d Alstona, botanika szkockie-
go-)- 1760 >
f Aiszbancik, a, Im. I p. AIszbant.
fAlszbaniczek, czka, Im. czki p. AIsbant: Łań-
cuszek z alszbaniczkiem, a serduszko na nim.
Rej.
[-AIszbant, u, Im. y p. Halsbant. Zdr. f Aiszban-
cik, fAlszbaniczek.
xAl8ztuch, a. Im. y p Halsztuk.
xAlsztuk, a. Im. i p. Halsztuk.
xAlsztukowy przym. od AIsztuk, krawatowy:
Szpilka alsztukowa.
[AIsztybel, bla. Im. ble] trzewik wysoki, bucik.
<Nm. Halbstiebel>
•J-Alsztyn, u, Im. y kamienie drogie, noszone przez
kobiety na szyi; naszyjnik z drogich kamieni. <Nra.
Hals = szyja -|- Stein = kamień >
Alt, u, Im. y a. Kontralt I. rauz. = a) niższy głos
kobiecy, grubszy od dyszkantu czyli sopranu : Śpie-
wać altem. Głos u chłopców przechodzi z altu
na tenor, a. na bas. b) partja altowa w chó-
rze: Rekwjem to napisane jest na dyszkant
i dwa alty. 2. myśl- rodzaj głosu psa. <Łi.
altus = wysoki >
[Alt!] w. halt, stój! <Nm. halt!>
Altana, y. Im. y lekki budyneczek, przewiewni/,
ocieniony roślinami a. oszklony, chłodnik, dennik,
kiosk, budka: A. z wodą sodową. Zdr. Altanka,
[Antałka], Altaneczka. <Włos. altana, z Łć.
altus = wysoki>
Altaneczka, i, Im. I p. Altana.
Altanka, i, Im. I I. p. Altana. 2. p. Węgielnik.
Altarja, I, Im. e fundusz na ołtarz, zapis na
utrzymanie ołtarza. < Łć. altaria Im. = ofiara na
ołtarzu; ołtarz >
Altarysta, y. Im. ści, Altarzysta, f Gitarzysta
1. ksiądz, pomocnik plebana; wikarjusz; ksiądz,
opłacany z altarji: W imię Ojca... niech biega...
altarystę zbudzi. Miek. 2. służący do mszy, mi-
nistrant.
Altarzysta, y, Im. ści p. Altarysta.
Altazymut, u. Im. y astr. kątomiar ogólny, przy-
rząd astr., służący do mierzenia wysokości gwiazd
i ich azymutu. <Łć. altus = wysoki -f- Azymut>
•J-Alteca, y, blm. I. pańskość, wyniosłość, wystaw-
ność, pompa, parada, przepyoh, blask: Przypa-
trywał ś. wszystkiej dwornej altecy i armatom.
2. arystokracja, magnaterja: Sama A. jedzie.
<Włos. altezza>
Altembas, u, Im. y, f Ałtembas tkanina o osno-
wie jedwabnej a wątku złotym. <Tur. alten a. al-
tun = złoto -f- bazz = tkanina >
Altembasowy przym. od Altembas.
Alteracja, i, blm. I. •]• wzruszenie, pomieszanie :
Doznać na sobie alteracjej. 2. zmartwienie, stra-
pienie, zgryzota, smutelc, frasunek. 3. muz. zmia-
na jednej nuty w akordzie przez podwyższenie jej
a. zniżenie o pół tonu. 4. praw. podrobienie, sfał-
szowanie aktu prywatnego a. urzędowego. < Śr.
Łć. alteratio, z Łć. alter = inny (zmieniony dom.
w usposobieniu) >
f Alterkacja, i, blm. spór, sprzeczlca, rozjyrawa,
nieporozumienie, zatarg: Za Ludwika o poradlnym
długa była A. <Łć. aItercatio>
Alternacja, I, Ira. e I. zmiana, odmiana: Alter-
nacje atmosfery. Sienk. 2. jęz. p. Oboczność.
<Łć. alternatio>
Alternacyjny przym. od Alternacja.
27
^■*
ALTERNATA
AŁUNOWAĆ
XAIternata, y, Im. y I. kolej, zmiana kolejna,
odmiana, przemiana: W klasztorach powinna być
A., żeby raz Polacy, a drugą, rażą, Niemcy byli
opatami. A. sejmów = odbywanie ich na prze-
mian: to w Koronie, to w Litwie. Wymyśla
różnych igrzysk alternaty. Kras. 2. X p. Al-
ternatywa. 3. w daw. Polsce, prawo określające
władzę przy sporze dwu równych dostojników a.
urzędników, oraz czas, miejsce i sposób wykonywa-
nia ich ałryhucji.
Alternator, a, Im. y elektrot. maszyna dynamo-
elekłryczna, wytwarzająca prądy elektryczne zmien-
nych kierunków.
Alternatywa, y, Im. y wybór pomiędzy dwoma
postanowieniami ; rzecz do wyboru ; jedno z dwojga ;
albo... albo; dylemat: Dwa bataljony piechoty
zast!}.piły mu drogę, pozostawiając mu alterna-
tywę: poddać ś. a. przebić ś. przez zaporę. Jeż.
A. w logice = sąd rozjemczy.
Alternatywnie przys. od Alternatywny : Zdawna
zbierały ś. sejmy A. to na Litwie, to w Ko-
ronie.
Alternatywny przym, od Alternatywa.
XAIternować, uje, oyiaiiść naprzemian, przepla-
tać ś. z kim, z czym.
xAlternuJący mat. p. ZnakozmIenny.
XAIterować, uje, al I. odmieniać, zmieniać, ro-
bić różnicę : Są to szczegóły, które ogólnego ty-
pu nie alterują. Bliz. 2. martwić, gryźć, trapić,
smucić, frasować : Każde takie zajście alterowa-
ło ją, niepomału. Dzierzk. A. ś., martwić (itd.,
p. wyż. pod 2) ś.: Chociaż wiedział o potwa-
rzy, nie alterował ś. 3. muz. zmieniać jedną nu-
tę akordu, podwyższając ją a. zniżając o pół tonu.
Ałterowanle, a, blm. czynność ez. Alterować.
Alterowanie się, a ś„ blm., czynność ez. Alte-
rować ś.
Alterowany akord muz. = ulegający alłeracji.
Altowy przym. od Alt: Głos, śpiew, utwór,
klarynet, puzon, klucz A.
Altówka, i, Im. i instrtement rznięty, tej samej
budowy, co skrzypce, ale loiększy i niższy o kwintę.
Altruista, y, Im. ści cztwmek przejęty żyadiwo-
ścią i spółczuciem wszechludzkim, nie samolub, nie
egoista. <Now. z Łć. alter = inny; bliźni; wy-
raz utworzony w przeciwieństwie do egoista >
Altrulstka, 1, Im. i forma ż. od Altruista.
Altruistycznle przys. od Altruistyczny: Wy-
chowanie wiekowe usposobiło nas A. Kasz.
Altruistyczny przym. «d Altruizm: Uczucia al-
tiuistyczne. Bodźce altruistyczne mniej silne,
ftzęsto zaniedbywane, potrzebują, podniety etycz-
nej. Karł.
Altruizm, u, blm. życzliwość i spólczucie dla lu-
dzi, niesamolubstwo, nieegoizm.
-j-Altymetrja, i, blm. mat. częić gieometrji prak-
tycznej, podająca sposoby mierzenia wysokości.
< Now. z Łć. altus = wysoki -+- Gr. -metrfa =
mierzenie >
Altysta, y, Im. ści p. Alcista.
Altystka, i, Im. i forma ż. od Altysta.
[Alu alusiel] w. wabiąc świnie. Por. Lusia.
f Aludel, u, Im. e chera. naczynie gruszkowate,
z obu końców otwarte, używane niegdyś do subli-
macji rozmaitych przetworów. <Może z Łć. lu-
tum = glina >
xAludować, uje, owal na kogo, na co = robić
aluzję, nupoinyknć, dawać przytyk, potrącać o co,
zmierza/, dairai''. do zrozumienia. <Łć. allu(Iere>
xAludowanie, a, blin., czynność cz. Aludowaó.
Aluminit, u. Im. y min. wodny krzemian glinu,
^i-^. Hlumon-alun>
Aluminjowy przym. od Alumlnjum: Płyta ala-
minjowa.
Alumlnjum chem. p. 6lln.
Alumn, a, Ira. owie a. I I. x uczeń, wychowa-
nieć, utrzymywany cudzym kosztem. 2. kleryk. <ŁĆ.
aluinnus>
Alumnat, u, Im. y zakład naukowy, w którym
uczniowie otrzymują darmo naukę i utrzymanie.
AlumokaJcyt, u, Im. y gór. odmiana opalu z do-
mieszaniem glinki i wapna. <Now. z Łć. alu-
raen - ałun Ą- calx = wapno >
Alunit, u, Im. y min. siarczan potasu z siarcza-
nem i wodanem glinu. <Now. z Łć. alumen =
ałun>
[Aluslal] w., odganiając owce.
Aluwjalny przym. od Aluwjum: Okres A. Ka-
mień, utwór, osad A. Formacja aluwjalna, p.
Formacja. <Now. z Łć. alluvies = napływ; na-
muł>
Aluwjum nieod., gieol. napływy czyli osady czioar-
torzędowe najmłodsze, podyluwjalne, polodowcowe.
Aluzja, i, Im. e przymówka, przytyk, napomknie-
nie, potrafienie o co, danie do zrozumienia: Wy-
szydzać kogo nie wręcz, ale aluzją. Była to
widocznie A. do jego słabostki. <Łć. allusio>
[Aiwa, y, Im. y, a. Kołacz] narzędzie skręcone
z wici w kształcie obwarzanka, do łączenia części
tratwy. < ? >
Alwarowy przym. od Alwar: Ukończył alwa-
rową naukę. Kaczk. Alwarowa edukacja. Roi.
<0(l nazwiska Alyarus, autora gramatyki Łć.
-+-1583>
Alwarzysta, y, Im. ści znawca gramatyki Al-
war a.
f Alzbant, u, Im. y p. tialsbant.
I Aizaryn, u, blm. atrament alizarynowy.
[Alkierz, a, Im. e] p. Alkierz. Zdr. [Alkirze-
czek].
fAlkIrzeczek, czka. Im. czki] p. Alkierz.
Ałłaehować, uje, owal, Allakować, Hallakować,
wołać: Ałłachl: Tatarzy, ałłachując coraz prze-
raźliwiej, zachęcali ś. wzajemnie. Sienk. <Arab.
allah = b6g>
Allacliowanie, a, blm,, czynność ez. Allacłio-
wać.
Allakować, uje, owal p. Allachować: Tatarzy,
ałłakująe przeraźliwie, poczęli ś. zbierać w czam-
buł. Sienk.
Allakowanie, a, blm., (czynność cz. Allakować.
•j-Altarz, a. Im. e p. Ołtarz.
■j-Altembas, u, Im. y p. Altembas.
Altyn, a, Im. y, Altynnik, daw. drobna moneta
rosyj. <Tur. alten, altun = złoty >
Altynnik, a. Im. I p. Altyn.
Ałun, u, Im. y, f Halun chcm. I. sól podwójna,
powstała z połączenia siarczanu glinu z siarczanem
potasu, sodu a. amonu. 2. podobny związek, w któ-
rym miejsce siarczanu glinu zajmują: siarczan tlen-
nika żelaza, siarczan tlen)uka manganezu a. tlenek
chromu. A. amonjakowy, magnezjowy, palony,
potasowy, prażony, sodowy, surowy, żelazny.
<Łć. alumen >
Aluniarnia, i. Im. e fabryka ałunu. <Łć. alu-
men = .nłun>
Alunlarz, a, Im. e wyrabiający ahm.
Alunisty, xHalunlsty zawierający w sobie znacz-
ny procent atunu.
Alunit, u, Im. y chem. siarczan glinku i potasu.
Alunować, uje, owal, xHalunować zaprawiać,
naposzczać altaian; A- wódkę. A. kliszę foto-
graficzną.
28
AŁDNOWANIE
Alunowanle, a, blra., t Halunowanie, czynność
cz. Alunować.
Ałunowy przyra. od Ałun: Kamień, smak A.
Garbowanie ahinowe (-białoskórnictwo).
i Mus, u, blm] /JJwo. <Litews. alus>
ilwa, y, blm. p. Halwa.
xAmalgam, u, Im. y p. Amalgamat: Społecz-
ność wy/s/a jest kosmopolitycznym amalgaraem
prawie wszędzie i zawsze. Krasz. <Zap. Gr.
millagma- plaster miękczą,ey, z dodaniem przed-
iraka Arab. al">
tAmalgama nieod p. Amalgamat.
Amalgamacja, I, blm., Amalgamowanie czyn-
ność ez. Amalgamować; hut.: odciąganie za pomo-
cą rtęci zii(ijdiiJące;jo ś. w rudach złota.
Amalgamat, u, hu. y, X Amalgam, f Amalgama
I, chem. ortęi, rtęciak, zwiąiek jukiegohądi metalu
z rtęcią: A. miedzi. 2. elektrot.: A. I}erjota =
mieszanina kwasów i rtęci do powlekania elektro-
dóto ujemnych w stosach galwanicznych. 3. przen.
połączenie, mieszanina, zlepek.
Amalgamować, uje, owal, ! Amalgować \. powlekać
amalgamatem: A. elementy cynkowo. 2. chem.
l({czyó metal z miedzią, ortęcać, urtęcać. 3. przen.
łączyć, jednoczyć, zespalać: Ruś z Polsk.], amal-
garaował. A. Ś. zlewać ś., spływać ś.: Nawet
nadbrzeżne śmieciska Warszawy, kiedy patrzeć
z wieży, amalgamuj."]; ś. w ogólnej harmonji
krajobrazu.
Amalgamowanie, a, blm. p. Amalgamacja: Owo
A. ludów spełzło na niczym, z powodu różnic
wyznaniowych.
Amalgamowanie się, a ś., blm., czynność cz.
Amalgamować ś.
I Amalgować, uje, ował p. Amalgamować:
Strój dawny polski amalgował ś. za Sasów
z niemieckim ubraniem. Kórz.
I Amalgowanie, a, blm., czynność cz. Amal-
gować.
.'Amalgowanie się, a ś., blm., czynność ez.
Amalgować ś.
xAmalja, i, Im. e p. Emaija.
xAmaljować, uje, ował p. Emaijować.
xAmaljowanle, a, blm., czynność cz. Amaljo-
wać, emaljowanie.
Amanat, a. Im. cl zakładnik, wzięty przez nie-
przyjaciela na pewność wiernego dotrzymania ugody
międzynarodowej. <Now. z Arab. araan = pew-
ność, obrona >
Amancik, i, Im. I p. Amant: Sprytna aktorecz-
ka, zgrabny A. mają, więcej powodzenia, niż po-
ważny tragik.
Amant, a. Im. ci I. kochanek, ulubieniec, gach,
faworyt. 2. aktor, grywający role kochanków :
W jednym dniu stracić trzech amantów, komi-
ka i naiwną,, to cios dla teatru. Zdr. Amancik.
<Fr. amant >
Amantka, i. Im. i forma ż. od Amant.
xAmanuen8, a, Ira. owie, X Amanuent pomoc-
nik, sekretarz: Przy kancclarji hetmana był ama-
nuensem do pisania listów i rozkazów. Krasz.
<Łć. amanuensis (a manu = do, od ręki)>
xAmanuent, a, Im. cl p. Amanuens.
Amarant, u, Ira. y I. a. Szarłat, Szarlatek,
Szkarłat, Kwiat miłości, bot. (amarantus) roi.
z rodziny amarantowatych. Gatunki : A. b o t w i n-
kowy a. pos polity (a. blitum) a. Żminda;
A. zwisły (a. caudatus) a. Sarait, Lisi
ogon. 2. a. [Aramant] barwa amarantowa : Chorą-
giewki u lane mieli białe z żółtym, a my z araa-
rantem. <Qr. amarantos (dosł.=niewiędnący)>
AMBALOWAĆ
Amarantowate a. Szarlatowate, Szkarlatowate
rośliny bot. (amarantaceae) rodzina przyrodzona
roślin kwiatowych dwuliściennych.
Amarantowieć, eje, owiał stawać ś. amarantowym ;
czerwienieć, czerwienić ś., ponsowieć, oblewać ś. pon-
sem: Już na nosie siedział gil, uszy amaranto-
wiały. Jeż.
Amarantowo przys. od Amarantowy.
Amarantowy [Aramantowy] mający barwą ama-
rantu.
tAmarykować, uje, ował gorzko narzekać, uskar-
żać ś. z goryczą, utyskiwać, ubolewać: A. na ogól-
ne zepsucie. <śr. Łć. amaricare, z Łć. ama-
rus = gorzki >
fAmarykowanie, a, blm., czynność cz, Amary-
kować.
Amarylek, a, Im. i, Amarylka, a. Nadobnia,
Nadobnica, Narcyzowa liija, bot. (amaryllis) roś.
z rodziny amaryUcowatych. Gatunek: A. ozdo-
bny a. Lii ja meksykańska (a. bella-
donna). <Gr. Araaryllfs, imię dziewczyny w Sie-
lance Teokryta>
Amarylka, 1, Im. i bot. p. Amarylek.
Amarylkowate rośliny, bot. (amaryllideae, ama-
ryllidaceae) rodzina przyrodzona roślin kwiatowych
jednoliściennych.
Amaryna, y, blm. in. Benzolina, Pikramina
chem. związek organiczny, tworzący ś. przy działa-
niu anionjaku na olejek lotny migdałów gorzkich.
<Now. z Łć, amarus = gorzki >
Amator, a, Im. owie a. rzy I. lubownik, zwo-
lennik, miłośnik: A. psów, koni, polowania. Rzecz
ta, jak na amatora, wiele warta. Znajdzie i ona
swego amatora. 2. zajmujący ś. sztuką, dyletant:
Chcąc osądzić artystę lub amatora, słyszeć go
potrzeba, gdy fantazjuje. Krasz. 3. ir. człowiek
występujący z dziwną pretensją do czegoś: A.! onby
chciał przewodzić tutaj. Żart.: A. kwaśnych
jabłek. 4. wiośl. biorący udział w regatach nie
■dla nagrody. <Łć. amator >
Amatorka, i. Im. i forma ż. od Amator.
Amatorski przym. od Amator: Teatr A. Ceny
amatorskie. Zwolennicy jazdy amatorskiej (a.
kawalerskiej) byli nieraz przyczyną przejechań.
Sztukamięs amatorska ( = tylko przez amatorów
lubiana). Po amatorsku przys. =yafc amator: Pła-
cić po amatorsku.
Amatorstwo, a, blm. I. zamiłowanie, upodohanie
w czym, lubownictwo, przejęcie ś., predylekcja : My
przecież jadamy kapitalnie, znakomicie, z ama-
torstwa. Zajmuje ś. muzyką z amatorstwa. 2.
dyletantyztn.
! Amauroza, y, blm., lek. porażenie nerwu wzro-
kowego, zupełna utrata lozroku, jasna ślepota. < Gr.
amaurosis = osłabienie (szczeg. wzroku) >
Amazonka, i, Ira. I i. kobieta jeżdżąca konno.
2. suknia kobieca do konnej jazdy. <Gr. Ama-
zoa = Amazonka >
Amazoński I. przym. od Amazonka: Amazoń-
ska, wojownicza a pełna wdzięku, Krasz, 2. min.
Kamień A. p. Mikroklln.
[Amąn] p. Amen.
xAmbaje, ów, blp. I. p. Androny. 2. mrzon-
ki, urojenia, przywidzenia, majaczenie: Śmieszne
sobie w głowie uprządłeś A. Zabł. <Łó. am-
bages Im. = zakręty, zawroty >
Ambalaż, u, blm. i. umiejętne pakowanie wysy-
łanych towarów. 2. opakowanie, opdkunek: "Waga
towaru bez ambalażu. <Fr. emballage>
X Am balować, uje, ował pakotoać, zapakowywać:
A. towary. <Fr. emballer>
29
^ V. AMBALOWANIE
xAmbalowanie, a, blm., czynaośd cz. Ambalo-
waó.
[Atnbałek, Ika, im. Ikl, Atnbolek, Hymbalek]
bant, spojenie krokwi u wierzchołka dachu. <Nra.
Hahn(eii)balken (dosł. = kuiza belka) beleezka
górna w krokwi, gdzie kury nocują >
[Ambar, u, Im. y] spichrz, komora, lamus. <Tur.
(z Pers.) anbar, (h)ambar = stodoła, spichrz >
Ambaras, u, Ira. y kłopot, tarapaty, trudnoici;
niepokój, troska, niepewność; niezdecydowanie, wa-
hanie, trudne położenie; fatyga, różnica, zachód,
trud, skrępowanie = ceremonja, ceregiele: Narobić
komu ambarasu. Uwolnić kogo z ambarasu.
Jestem w ambarasie o niego. Tyle tu pięknych
rzeczy, że jestem w ambarasie, co wybrać. Nie
rób sobie ze mną ambarasu. <Fr. embarras>
Ambarasować, uje, owal robić ambaras, kłopo-
tać, niepokoić, turbować; trudzić, zaprzątać, fatygo-
wać, krępować; wprawiać w kłopot, żenować, onie-
śmielać: Ambarasują, mię wasze niepowodzenia.
Nie b^dę pana ambarasował swemi interesami.
Tak jest skromną, że ją arabarasuje towarzy-
stwo młodzieży. A. Ś. kłopotać (itd., p- wyż.) ś.,
robić sobie ambaras, ceremonjować ś.: Nie ambara-
suj ś. o mnie. Nie ambarasu) ś., sam to zała-
twię.
Ambarasowanie, a, blm., czynność cz. Amba-
rasować.
Ambarasowany zaambarasowany, zmieszany, za-
kłopotany, zaniepokojony, żenowany, skrępowany, nie-
zdecydowany : Na tej wizycie będziemy głodni
i ambarasowani. Krasz.
Ambarasowny ambarasujący, kłopotliwy, niewy-
godny, ulrudzający, przysparzający wiele zachodu.
Ambarasujący wprawiający w ambaras, kłopotli-
luy, drażlixvy: Ukontentowana, że od ambarasu-
jącej odpowiedzi uwolnioną została. Kórz. Oby-
wał ś. bez tej ambarasującej ozdoby (rękawi-
czek). Jord.
Ambargo nieod. Embargo areszt, sekwestr na
okręt, nałożony przy jego odejściu : Nałożyć, znieść
A. <Fr. Hp. embargo, od Hp. embargar = prze-
szkadzać, od Hp. barra = rygiel >
Ambarkader, u, Im. y magazyn, z którego wy-
wożą towary koleją a. statkiem ; peron kolei żelaznej
dla wyjeżdżających. <Fr. erabaread^re>
Ambarkować się, uje ś., owal ś. wsiadać na
okręt, na statek. Słów. <Fr. s'embarquer>
Ambarkowanie się, a ś., blm., czynność cz.
Ambarkować ś.
Ambasada, y, Im. y I. biuro ambasadora, posel-
stwo: Służyć w ambasadzie. 2. orszak ambasa-
dora, personel Jego biura: A. francuska wyjecha-
ła z Londynu. 3. dom, gdzie mieszka i urzęduje
ambasador: Chodził do ambasady angielskiej.
<Fr. ambassade, z Śr. Łć. arabactia = polece-
nie (z Łć. ambactus = posługacz) >
Ambasador, a, Im. owie a. rzy poseł pierwszo^
rzędny, przedstawiciel swego monarchy na dworze
zagranicznym: Uwierzytelnić ambasadora.
Ambasadorowa, ej, Im. e żona ambasadora.
Ambasadorski przym. od Ambasador: Służba
ambasadorska.
Ambasadorstwo, a I. Im. a godność, urząd am-
basadora, poselstwo. 2. blm. ambasador z żoną :
A. będą na balu.
fAmber, bra. Im. bry rodź. drogiego kamienia.
1 Ambetować, uje, owal dokuczać, niecierpliwić.
<Fr. embeter>
I Ambetowanie, a^ blm., czynność oz. Ambeto-
wać.
AMBRAINA
Ambicja, I, Im. e I. duma szlachetna, cześć, ho-
nor, miłość własna, godność osobista, poczucie god-
ności osobistej: To człowiek bez ambicji. A. rai
na to nie pozwala. Obrażona A. Z młodzień-
cem prędzej dojdziesz do celu ambicją, niż su-
rowością. Szlachetna A. Odwołać s. do czyjej
ambicji. 2. duma, pycha, buta, zarozumiałość,
chełpliwość, żądza sławy, zaszczytów i panowania :
Uniesiony ambicją, chciał Litwę zagarnąć. 3.
wspaniałomyślność: Uniósł ś. ambicją. <Łć. am-
bitio>
Ambicjant, a. Im. ci, X Ambitnik, żart. Ambi-
CJUSZ człowiek ambitny, zarozumialec, pyszałek:
Przez wojny pną ś. ambiejanci do tronu.
xAmbicjonować, uje, owal mieć, rościć do cze-
go pretensję, ubiegać ś. o co, dobijać ś. czego, piąć
ś., pretendować, aspirować do czego : "Wyborny ko-
mik, ale ambiejonuje do ról charakterystycz-
nych. Ambicjonują o sławę wzorowych organi-
zatorów.
Ambicjusz, a, Im. e p. Ambicjant: Przyjął man-
dat i wystąpił do walki z antynarodowym am-
biejuszem.
Ambicyjka, I, Im. i ambicja w błahostkach : Sin-
żył ideałom, a nie swoim interesom osobistym
i arabicyjkom pisarskim. Złożyli na ołtarzu za-
grożonej ojczyzny swe ambicyjki.
■I. Ambit, u. Im. y krużganek, obejście, galerja,
miejsce przechadzki. <Łć. ambitus>
2. Ambit ambicja, tylko w wyrażeniu: "Wziąć
na A. -unieść ś. ambicją.
Ambitnie przys. od Ambitny.
Ambitnieć, eje, al stawać ś. ambitnym, dumnieć.
X Ambitnik, a, Im. cy p. Ambicjant: Kogo nie
zrobiły dzienniki podłym aiubitiiikieni. Tarn.
Ambitność, I, blm. żart. rz. od Ambitny: Znie-
nawidzili go za A. Prus.
Ambitny pełen ambicji, ceniący godność własną;
dumny, pyszny, zarozumiały, butny ; żądny sławy,
zaszczytów, panowania.
xAmblemat, u. Im. y p. Emblemat.
Ambo, a, Im. a mat. kombinacja a. zestawienie
dwuch elementów, np. dwuch liczb a. numerów: A.
w loterji liczbowej. A. w loteryjee - dwie liczby
rzędem nakryte: Grać do amba. Byłbym za tym,
żeby prócz głównego terna, stawiać coś na A.
"Wilcz. <Łć. ambo = oba >
[Ambolek, Ika, Im. Ikl] p. Ambalek.
Ambona, y, Im. y I. kazalnica, mównica kościel-
na. Przen.: Spaść z ambony = mieć ogłoszone
swoje zapotoiedzi przed ślubem. 2. przen. naucza-
nie z ambon, kaznodziejstwo: Wybornym środ-
kiem rozpowszechnienia tego mogłaby być A.
Zdr. Ambonka. <Qr. Ambon = trybuna >
! Ambonament, u, Im. y p. Abonament.
! Ambonamentowy przym. od Ambonament, abo-
namentowy.
Ambonka, I, Im. I p. Ambona : Zewnątrz, z przy-
stawionej do kościoła ambonki opowiadać mu-
siał słowo boże. Krasz.
I Ambonować, uje, owal p. Abonować.
! Ambonowanle, a, blm., czynność cz. Ambono-
wać, abonowtinie.
Ambos, a, Im. y szew. p. Ambus.
Ambra, y, Im. y I. chem. materja pachnąca, wy-
dzielana z kiszek przez niektóre zwierzęta tciilory-
bowaie: A. szara. 2. pachnidło, looda z tej ma-
terji pędzona: Ekspensowali ś. dla niej na po-
mady i ambry. Jeż. 3. bot. p. Styracznik. <Aral>.
anber>
Ambralna, y, blm. apt. tłuszcz, stanoiciący skła-
dową część ambry szarej.
30
AMBRAN
tAmbran, a, Ira. y duia buika z szafranem, po-
lewana miodem, którą Ormianie rozsyłali po sty-
pach krewnym, przyjaciołom i ubogim. <Orra.>
Ambrasy, ów, blp. pasy z materji a. sznury Ja-
ko przepaski do firanek a.portjer. < Fr. erabrasse >
Ambrazura, y, Im. y I. strzelnica w murze: To
obwarowanie opatrzone było w ostrokół i am-
brazury. Tu i owdzie rozpadlina przybierała
kształt ambrazury lub niszy. Jeż. 2. framuga
okna. 3. skośność muru w framudze. <Fr. eni-
brasure>
Ambrotyp, u, Im. y fot. odbitka dodatnia, otrzy-
mywana na kolodjum. <Now., może z Ambra -f-
Typ>
Ambrowlec, wca, Im. wce bot. p. Styracznik.
Ambrowy przym. od Ambra, bot.: Drzewo am-
browe, p. Styracznik. Ziele ambrowe, p. Ziele.
Ambrozja, i I. blm. pokarrr. nieśmiertelność da-
jący : E! gdyby to była wódka! przerwał na-
gle, spluwajcie na wspomnienie ambrozji. Krasz.
2. przen. pokarm a. napój idealny najprzedniejsze-
go smaku, nektar; słodycz, rozkosz, delicje: Chcę
skosztować wszystkiego, spróbować, co niezna-
ne, umoczyć usta w ambrozji. Krasz. Uśmiech,
piołuny i ambrozje. <Gr. ambrosia>
AmbrozyjskI przym, od Ambrozja, rozkoszny,
cudny : Piękne noce zwał Homer ambrozyjskie-
mi. Sienk. Zapach A, rozchodził ś, po całej
przestrzeni.
Ambulans, u, Im. e ruchomy szpital wojskowy,
szpital polowy, furgon kryty dla żołnierzy rannych,
chorych: Wszystkie ambulanse i szpitale polo-
we zapełniły ś. konającemi, <Fr. arabulance,
z Łć. ambulare = chodzić, przechadzać ś. >
Ambulansowy przym, od Ambulans: Chory A.
Wóz A. Służba ambulansowa.
Ambulatorjum, w Ip. nieod., Im. a, ów miejsce
porad lekarskich dla przychodzących chorych, klini-
ka ruchoma.
Ambulatoryjny przym. od Ambulatorjum: Le-
czenie ambulatoryjne.
Ambus, a, Im. y I. blach. rodź. kowadła do pro-
stowania blachy. 2. a. Ambos, Krajec szew. roz-
palone żelazo, na którym szewcy topią czarny wosk
do czernienia obcasów. <Nm. Amboss = kowa-
dło >
Ameiwa, y, Im. y zool. (ameiva) duży gad
czworonogi Ameryki południowej, spokrewniony z na-
szemi jaszczurkami. <Now. araeiva>
Amellka, I, Im. i p. Ameija.
Ameija, I, Im. e 1. puszka, puzderko toaletowe ;
torebka kobieca, kaleta. 2. frodz. ładownicy: A.
mu wisi aż na brzuchu. Koch. Zdr. Amelka,
Amellka. <Arab. hamulat = co ś. nosi, tegoż
pochodzenia, co Amulet >
Ameijoracja, I, Im, e, Meijoracja ulepszenie,
przyprowadzenie do lepszego stanu, podniesienie:
A. rolna. <Fr. amólioration, z Łć. melior =
lepszy >
Ameljoracyjny przym, od Ameijoracja, melio-
racyjny : Fundusz A, Spekulacje ameljoraeyjne
stawiaj;^ go na granicy bankructwa.
Amelka, I, Im. I p. Ameija.
Amen nieod. [Amąn, Haman, Jamen] I. wtjraz,
kończący modlitwy : Nie minie cię to, jak A. w pa-
cierzu. To tak pewna, jak A. w pacierzu (=jak
dwa razy dwa, cztery). 2. przen. koniec: Jeszcze
nie A.! Już A.! (=po wszystkim, już klamka za-
padła, stało ś.). Powiedz A.! ( = powiedz: zgoda!
zgódź ś.l). [Na A. = do szczętu, do cna] : Owca na
A. stratowana. 3. fecht. rodzaj cięcia, sekunda ze
AMFILOGJA
zgięciem ręki w łokciu. < Hb. amen = zaprawdę ,
niech tak będzie >
KAmernIa, I, Im. e p. Kuźnica. <Nm. Ham-
mer = młot; kuźnica >
Amerszlag, u, blm. p. Mlotowlny. <Nra. Hara-
merschlag>
Amerykan, a. Im. y I. a. Amerykanka powozik
odkryty, bez kozła a. z kozłem z tyłu. 2. blp. a.
[Ameryki] gatunek kartofi. 3. rodź. gry w bilard.
Amerykanista, y Im. ści badacz rzeczy amery-
kańskich: Kongres amerykanistów.
Amerykanizm, u I. blm. to, co cechuje Amery-
kanów a. Amerykę. 2. Im. y u>łaściwość mowy an-
gielskiej w Ameryce.
Amerykanlzować, uje, owal przerabiać na spo-
sób amerykański. A. Ś. nabierać cech, właściwych
Amerykanom a. Ameryce.
Amerykanka, I, Im. I I. p. Amerykan: Obaczvł
go ubranego z szykiem, rozpościerajjj-cego ś.
w amerykance, Zach, 2. rodź. łyżwy. 3, druk.
maszynka drukarska, obsługiwana przez jednego ro-
botnika.
Amerykański I. blach. Futro amerykańskie, p.
Futro. 2. cukier. Napój A., p. Napój. Po ame-
rykańsku fTzjs.=jak Amerykanie, jak w Ame-
ryce. Patrzeć po amerykańsku - z ukoiła, z pod
oka: Spojrzała z ukosa, och! tak po amerykań-
sku, aż s, serce do niej rwało. Es.
[Ameryki, ów, blp.] p, Amerykan.
Ametyst, u, Im, y min. p. Kwarc. <Gr. amć-
thystos>
Ametystowy przym. od Ametyst: Tabakierka
ametystowa. Pierścień, kolor A,
I Amfatycznie przys. od Amfatyczny, emfa-
tycznie.
I Amfatyczny p. Emfatyczny.
! Amfaza, y, blm. p. Emfaza.
Amfibjum, w Ip. nieod.. Im. a, ów zu-ierzę ziem-
nowodne. <Gr. amfibios (dosł. = dwużyciowy)>
Amfibol, u, Im. e min. krzemian magnezu waj>-
nia i żelaza : A. glinkowy - krzemian wapnia, ma-
gnezu, żelaza i glinu. <Now. z Gr. amiibolos, p.
Amfiboliczny>
XAmfibollc2nle przys. od Amfiboliczny.
XAmfiboliczny przym. od Amfiboija: Zdanie
amfiboliczne. Sąd A. <Gr. amfibolos = dwu-
znaczny >
Amfibolit, u, Im. y a. Skala hornblendowa min.
masa ziarnista, złożona z hornblendy z 7naią do-
mieszką feldspatu, kwarcu i biołytu, a. masa łuj)-
kowa, nazywana łupkiem amfibolilowym a. hornblen-
dowym.
Auifibolltowy przym. od Amfibolit: Łupek A.
p. Amfibolit.
Amfiboija, I, Im. e til. dwuznaczność; dwuznacz-
ne rozumienie czegoś: A. transcendentalna =/)o-
mieszanie pojęcia czegoś z przedmiotem rzeczywi-
stym temu pojęciu odpowiadającym.
Amfibrach, u Im. y stopa wierszowa, złożona
z trzech zgłosek, z których środkowa długa a. akcen-
towana. <Gr. arafibrachys>
Amfibrachiczny przym. od Amfibrach: Stopa
amiibrachiczna. Wiersz. A.
X Amfigien, u, Im. y chera, pierwiastek z groma-
dy tlenowców. <Now. z Gr. amfi = między, dwo-
jako -\- gen^z = -rodny >
Amfilada, y, blm., Anfilada rząd, szereg rzeczy,
po sobie idących, np. pokojów, budynków, kolumn:
Są, tam .3 pokoje w amfiladzie. { = na przestrzał).
<Fr. onfiladO
XAmfiiogja, i. Im. e fil. sprzeczność; niezgod-
ność logiczna. <Qr. amfiIogia>
31
AMFIMACER
A M P E R
Amfimacer, a, Im. y stupa wierszowa, składająca
i. z trzech zgłosek, z których środkowa krótka.
<Gr. amfimakros>
Amfiteatr, u, Ini. y I. siedzenia spiętrzone jedno
nad drugim, okalające widownię ; teatr pod goIi/m
niebem w ten sposób urządzony . A. anatomiczny. =
$ala amfiteatralna do wykładu anatomji na oka-
zach. 2. miejsce dla widzów w teatrze wprost sce-
ny, <Gr. amfith(5atron>
Amfiteatralnie przys. od Amfiteatralny: Pasmo
gór, pictrzą,cych ś. A. Galerja pałacowa, A. ku
głębi podniesiona. Szaj.
Amfiteatralny przym. od Amfiteatr: Amfitea-
tralne podwyższenie galerji. Szaj.
Amfitrjon, a, Im. owie gospodarz uczty, funda-
tor = podejmujący gościnnie: Kolacja! Cymbuś!
ruszaj po kotlety! zawołał A. Krasz. <0d bo-
łiatera komedji Plauta i Moli5ra Gr. Amfi-
tryón>
Amfora, y, Im. y u starożytnych, rodzaj dzba-
na z dwoma uszkami. <Łć. ampłiora, z Gr. am-
foreys >
Amfrysz, u, blm., piek. podmłoda do chleba żyt-
niego. <Z Nm. anfrischen = odświeżyć >
Amiant, u, Im. y min. giętkie i cienkie włókna
gramatytu i aklynotu. <Gr. amiantos dosł. = nie-
splaniiony>
Amid, u, Im. y chera. związek organiczny, tv któ-
rym rodnik, z węgla, wodoru i tlenu złożony, łączy
się z grupą NH.^ - amidową. < Now. ; ten i na-
stępne dziesięć wyrazów utworzono z Fr. aini-
don = krochmal i z Gr. iiuiylon - m^ka (dosł. nie-
raielona), skąd Fr. amidon>
■j-Amidam, u, Im. y rodzaj przyprawy korzennej,
w daw. kuchni polskiej.
Amidobenzol, u, Ira. e chem. p. Anilina. < Amid
-(-Benzol>
Amidol, u, blm., fot. preparat chemiczny do wy-
woływania obrazu na płytach emulsyjnych.
Amidowy przym. od Amid : Grupa amidowa.
Amidyna, y, blm. substancja roślinna z przegni-
łego krochmalu.
Amil, u, Im. e chem. peniyl, rodnik jednowartoś-
ciowy, C^lĄi -, pochodzący od pentanu.
Amilen, u, Im. y chem. pentylen, węglowodór ze
składem C^IfiQ.
Amilowy przym. od Amil: Alkohol A., chem.=
alkohol pentylowy, C^H^iOH.
Amin, u, Im. y chem. związek organiczny, w któ-
rym rodnik, z węgla i wodoru złożony, łączy ś. z gru-
pą NIT.^ — amidową ; amonjak organiczny, amonjak
złożony.
Aminek, nku, Im. nki bot. I. a. Marchiewek,
(ammi) roś. z rodziny baldaszkowych. 2. p. Prze-
wiercień. <Gr. ammi>
[Amiol.] a, Im. y p. AnIol.
XAmiralstwo, a, blm. p. Admiralstwo.
Amieja, i, Im. e w daw. procesie litewskim,
orzeczenie sądu eksdywizorskiego, mocą którego nie-
stawnjący a wezwany j)ozwem wierzyciel tracił mnż-
nośó poszukiwania swej należności <Łć. amissio>
Amnestja, I, Im. e, f Amnistja ułaskawienie,
uwolnienie od kary, udzielone przez panującego.
<Gr. amnestia dosł. = zapomnienie >
Amnestjonowaó, uje, owal Vogo = udzieli6 mu
amnestji, ulaskiiwió go.
Amnestyjny przym. od Amnestja.
XAmnestyka, I, blm. fil. umiejętność a. sztuka
sprawdzania niepamięci, zapomnienia; przepisy na
znoszerue a. usuwanie pamięci. <Now. z Gr. a-
mnestćó = zapominam >
Amnezja, I, blm. p. Bezpamlęó. <Now. z Qr.
amnestćo = zapominam >
f Amnistja, i, Im. e p. Amnestja.
Amomek, mka, Im. mki a. Ormusz, Kardamom
bot. (amomum) roś. z rodziny imbierowatych jAe-
mienia amomkowych. <Gr. am6mon>
Amomkowe rośliny bot. (amomeae) plemię ro-
dziny imbierowatych.
Amon, u, blm., chem. rodnik jednowartościowy
z charakterem metalu, powstający przez przyłącze-
nie ś. atomu wodoru do cząsteczki amonjaku. <p.
Amonjak >
Amonek, nka, Im. nki a. Śnitka bot. (sison)
roś. z rodziny baldaszkoroych <p. Amomek >
XAmonica, y blm. (ammoniaemia) lek. zakaie-
nie amonowe, zakażenie krwi amonem. <p. Amo-
njak >
Amen t, u, Im. y pal skorupa skręcona, znajdo-
wana w utworach osadowych arugorzędowych, nale-
żąca do zaginionych mięczaków gromady głowono-
góio. <0d nazwy bóstwa Ammona>
Amonitowy przym. od Amonit: Skorupa amo-
nitowa. Pokład A.
xAmonja, I, Im. e chem. wodan amonu, roztwór
amonjaku w wodzie.
Amonjak, u. Im. I chem. związek azo'u z wodo-
rem: A. złożony. A. organiczny, p. Amin. <Łć.
ammoniacum = ciecz z drzewa przy świijtyni Jo-
wisza Ammona>
XAmorantyczny żart. od amorów, romansowy,
romantyczny: Amorantyczne konfidencje.
Amorek, rka, blp. rodź. gry w karty, nerwówka.
<Fr. araour>
Amoretki, ek blp., LamoretkI kuch. potrawa ze
szpiku cielęcego. <Fr. amourettes>
Amorficzność, I, blm. rz. od Amorficzny, Jcz-
posiaciowość. < Gr. amorfia>
Amorficzny chem. p. Bezpostaciowy.
Amorfizm, u, blm. min. p. Bezpostaciowość.
Amortyzacja, i, blm. I. amortyzowanie, uma-
rzanie, umorzenie, amortyzowanie ś., spłata kapitału
zakładowego lub pożyczonego częściami: Odliczyć
z zysków procent na amortyzację. 2. nagroma-
dzanie ś. dóbr i kapitałów w tak zwanej „martwej
ręce" (manus morlua), czyli il\ rękach duchowień-
stwa. <Fr. amortisation, z Śr. Łć. admortiza-
tio>
Amortyzacyjny przym. od Amortyzacja: Ka-
pitał A. Prawa A. = prawa średniowieczne prze-
ciwko amortyzacji w znaczeniu 2.
Amortyzować, uje, owal umarzać, spłacać częś-
ciowo: A. dług, akcje, weksle, papiery publicz-
ne. A. Ś. być umarzanym, być .'opłacanym : Listy
te amortyzują, ś. w przeciągu dwudziestu lat.
Amortyzowanie, a blm., czynność cz. Amorty-
zować, amortyzacja.
Amortyzowany zamortyzowany, umorzony, spła-
eony, pokryty: Nakład A.
Amory, ów, blm. [Jamoryl kochanie, miłostki,
romanse: Z nią miał różno A. Fred. A. "Wybi-
je ja ci z głowy te A! Wdać ś. w A. Praktyk
w amorach znakomity. Sienk. <fjć. amor>
Amoryczny przym. od Amory: Nie czytała ko-
medjalnych błazeństw, ani amorycznych roman-
sów. Chra.
Ampelit, u. Im. y gór. łupek łojkoioy gliniany.
<Now. z Gr. łlmpelos= winorośl >
[Ampel, a, Ira. y] p. Hampel.
Amper, a. Im. y fiz. praktyczna jednostka natę-
żenia prądu elektrycznego : Machina dynamo-elek-
tryczna o sile pięciuset amperów. <0d nazwi-
ska Fr. Amp6re tl836>
32
AMPERMETR
ANAGRAMAT
Ampermetr, u, Irn, y fiz. p. Amperometr.
Ampero-godzina, y, Im. y elektrot. siła slru-
tnicniii cleldrycznegu dzuilnjąca w ciągu jednej go-
dziny. < p. Aiuj)er>
Amperometr, u, Im. y, Ampermetr fiz. rodzaj
galn-dnonielru, wskazujący natężenie prądu elek-
trycznego bezpośrednio w ilości amperów. <Am-
j)er -(- (ir. mótron = miara >
Ampijacja, I Im. e I. w prawie rzym., odro-
czenie sprawy dla bliższego jej rozpoznania. 2. dziś :
kopja urzędowa aktu administracyjnego. < Łć. aiu-
pliatio>
Ampla, I, Im. e lampa wisząca z banią szklaną:
Błękitna A. rzucała księżycowe blaski. Ext. <Łe.
ampulla>
jAmpleks, u. Im. y, Amplekt uścisk, uściśnienie,
objęcie: Idzie do duszy mojej, oblubiennicy swo-
jej, z serdecznym ampleksem. Hil. <Łć. am-
plexus>
f Amplekt, u, Im. y p. Ampleks.
XAmplety, ów, blp. .sprawunki: Przyjecliał do
miasta robić A <Fr. empli!tte>
Ampllfikacja, i, blm., ezynnośe ez. Amplifikować.
< Lć. am|)lilicatio>
Ampiifikator, a, Im. owie ten, co apUJikuje.
Amplifikatorka, I, Im. I forma ż. od Ampiifi-
kator.
Amplifikować, uje, owal rozszerzać, rozwlekać,
rozirodzic ś. nad czym, dodawać, opowiadając ; roz-
wijać, wyświetlać drobiazgowo: A. temat.
Amplifikowanie, a, blm., czynność cz. Amplifiko-
wać.
XAmplikowany, XAmpljowany, XAmplojowany
jirzyilany, dodany, przykomenderowany: Jenerał
|irzy boku J. K. Mości A. <Fr. employe>
Amplituda, y, Im. y I. fiz. p. Obszerność. 2.
mat. jeden z czynnikóio w luyrażeniu trygonome-
tryrziiyin liczby zespolone]. <Łć. amplitudo >
XAmpliowany p. Amplikowany : Gienerał do
dywizji A.
XAmplojowany p. Amplikowany: Wstijpił
w służbę z rangą, podpułkownika, A. od świty
ksi.ążęcej. Ochoć.
Ampoma, y. Im. y ręk. część rękawiczki od obsa-
dy palca wskazującego do obsady wielkiego palca.
< Fv. empaume >
XAmpula, y. Im. y I. f p. Ampułka. 2. niezda-
ra, safandula.
Ampułka, I, Im. I I. f dzban, bania do oleju.
2. banieczkn do wina a. wody, używana przy mszy.
Zgr. f Ampula. <Łć. arapulla>
Amputacja, I, Im. e lek. odjęcie, odcięcie człon-
ka ciała ludzkiego: A. SSim.ov; o\nn, = oddzielenie
członka w życiu płodowym, śródmacicznym ])rzez
pętle pępowiny a. nitki wypocinowe (amputatio spon-
tanca). <Łć. amputatio >
Amputaoyjny przym. od Amputacja: Nóż A.
Amputować, uje, owal dokonywać amputacji;
przen. : obcinać, przystrzygać, przycinać. Droga
wysadzona wierzbami amputowanemi niemiłosier-
nie. Krasz.
Amputowanie, a, blm., czynność ez. Amputo-
wać.
XAmt, u, Im. y w części Polski, dawniej pod
panowanicMU pruskim pozostającej, ekonomju,
klucz >r dobrach rz>{dowych. <Ńm. Amt>
XAmtman, a, Im. owie dzierżawca amtu. <Nm.
Amtinann >
Amulecik, u, Im. i p. Amulet.
Amulet, u, Im. y talizman, przedmiot jakiś, np.
drogi kamień noszony szczególnie na .izyi, jako śro-
dek sy apatyczny, któremu przypisywano w[)lyw na
zdrowie i szczęście czhnoieka, oraz siłę broniącą od
czarów i nieszczęść. Zdr. AmulecIk. <p. Aniel-
ka >
Amunicja, I, blm. materjały do strzelania, (np.
proch, kule itp.^. <Fr. amunition, Sr. Łć. admu-
nitio>
Amunicyjny przym. od Amunicja : Wóz A.
XAmuretka, i, Im, I miłostka, romansik: Mieli
z sobą jakąś amuretkę, gdy byli jeszcze bardzo
młodzi. Krasz. <Fr. amoiiri'tte>
Amilometr, u, Im. y p. iMączkomlerz. <Gr.
amyldu = mąka -|- metron = miara >
Amilodekstryna, y, Im. y modyjikacja przejściowa
między .skrobią a cukrem. < Gr. amylon = mąka -|-
Dekstryna>
tAn = a on.
■fAna = rt ona.
xAnachorecki p. Anachoretyczny : Ubranie
anachoreckie. Krasz.
Anachoreta, y, Im. ci pustelnik, samotnik, ere-
mita; przen. odludek, dzikus: To A.! <Gr. ana-
ch6rótes>
Anacłioretka, i, Im. i forma ż. od Anachoreta.
Anachoretyczny, x AnachoreckI przym. od Ana-
choreta.
Anaohoretyzm, u, blm. sposób życia anachorety.
Anachronicznie przys. od Anachroniczny.
Anachroniczny, Anachronisłyczny I. mylny pod
względem chronologicznym: A. koloryt obrazu
dziejowego. 2. przen. przestarzały, przedawniony,
nie na dobie będący, niewczesny.
Anachronistyczny p. Anachroniczny.
Anachronizm, u, Im. y, xAntychronizm błąd
cłironologiczny : Nasza scena popełnia anachro-
nizmy w kostiumach. 2. rzecz bez znaczenia,
rzecz nie nn czasie: Znaczenie twierdzy poduj)a-
dło, a więc zabronienie wznoszenia murów w mie-
ście stało ś. [)()prostu anachronizmem. Baba ze
swoim słodki ni uśmieszkiem piętnastoletnim... to
A. Krasz. <Now. z Gr. anaehronizó =: przeno-
szę w czas niewłaściwy >
Anaeroby, ów, blp. bakterje żyjące w atmosferze
beztlenowej. <Now. z Gr. an-==nie, bez-|-aer =
powietrze >
Anafora, y. Im. y powtórzenie wyrazu na po-
czątku kilka zdań kolejnych. <Gr anaforJl>
Anagiryna, y, blm., apt. substancja należąca do
rzędu alkaloidów, otrzymywana z rośliny : tcyżygin
cuchnący (anagyris foetitla). <Gr. anagyris>
Anaglify, ów,"bli)., p. Anaglipty.
Anaglipty, ów, blp. Anagiify płaskorzeźby na
dzbankach, puharach ifp. < Gr. anaglyptos ~ wy-
pukło rzeźbiony. >
Anagliptyka, I, blm. sztuka robienia płaskorzeźb,
anagliptów.
Anagnosta, y, Im. ŚCi lektor, niższe święcenie
duchowne. <Gr. anagnostes>
XAnagoglczny wzniosły, wspaniały, majestatycz-
ny, podniosły, zachwycający.
XAnagogja, I, blm. wzniesienie duszy do Doga,
zachwycenie, zachwyt, ehstaza. <Gr. anagóge>
Anagraf, u, Im. y narzędzie sztycharskie do wy-
wrotnego rycia. <Now. z Gr. anagrafó = nad[)i-
suię>
Anagram, u, Im. y, Anagramat, f Anagrama
łamigłówka polegająca na przestawieniu gh)sek a.
zgłosek, np. Adam — dama. Pseudonim budził
ciekawość: podejrzewali w nim A. Jeż. Zapa-
nował zupełnie koncept. A., akrostych, gra wy-
razów. <Gr. anagramma ni.>
-]- Anagrama nieod. ni., p. Anagram.
Anagramat, u, Im. y p. Anagram.
ANAKAMPTYKA
ANANASOWATE
XAnakamptyka, i, blm. p. Katoptryka. <Now.
z Gr. anaknmptó - zawracam, skręcam >
XAnaklastyka, I, blm. p. Djoptryka. <Now.
z Gr. anaklaó-odlłijam (promień, clźwi(^k)>
Anakonda, y, Im. y (eunectes) zool. wielki wąż
niejadowitii Ameryki południowej. <Now. anaeon-
da, zap. z języków Amcr. >
Anakreorityczny przym. od Anakreontyk : Wiersz
A. = złożony z Icrótkicli wierszy trocJiaicznycJi, po-
przedzanych przez anahruzę. <Ł(5. anaereonticus,
od imienia poety Gr. Anakre5a>
Anakreontyk, a, Im. I lekki mersz żaptohliwy a.
miłosny.
Anakruza, y Ira. y piericsza zgłoska w wierszu,
przedmiarowa. < Gr. ansikrousls >
Analcym, u, Im. y min. wodny krzemian glinu
z krzemianem sodu. < Now- z Gr. analkis = bez-
si!niy>
Analekta, ów, blp. wybór ustępów z pisarza a.
pisarzy: A. do dziejów. A, gramatyczne <Gr.
analekta Im. = zebrane dom. rzeczy >
Analgiezja, I, blm., p. Bezbolesność. <Gr. anal-
gesia >
Analglezyna, y, blm., apt. p. Antypiryna.
lAnalgja, I, blm. p. Bezbolesność. <Now. zGr.
analges = bezbolesny >
Analfabeta, y. Im. cl człowiek niepiśmienny, nie
umiejący czytać i pisać. < Gr. an - = nie, bez -|-
Alfabet>
Analfabetka, I, Im. i forma ż. od Analfabeta.
Analfabetyczny ])rzym. od Analfabeta: Czło-
wiek A. p. Analfabeta.
Analln, u, blm. gips sztuczny, używany to papier-
niach, hiel mleczna. <Now, z Gr. Analos = nieso-
lony, bezsolny>
Anallsta, y, Im. śc! p. Analityk. <p. Ana-
liza>
Analitycznie przys. od Analityczny.
Analityczny I. przyra. od Analiza = a) analizę
sliisuji^cy, rozJdadaJący, rozbierający: Metoda ana-
lityczna, b) osiągnięty przez analizę : Sąd A. c)
biegły w analizie, skłonny do niej: Umysł A.
2. jęz. Języki analityczne = Jleksyjnie zt(hożałe,
niesyntetyczne. 3. mat — a) rozł)ioroivy, rachun-
kowy, ilościowy, algorytmiczny: Gieometrja anali-
tyczna. Mechanika analityczna. Dowodzenie ana-
lityczne (—algicbraiczne). h) nazwa pewnej obszer-
nej klasy funkcji.
Analityk, a, Im. cy I. fil. = a) kierujący Ł a.
postępujący metodą analityczną ; stosujący analizę ;
analizujący, b) w analizie biegły, c) analitykę
upraiuiający ; w analityce biegły. 2. a. Analista mat.
matematyk uprawiający algiebrę i rachunek toyż.fzy.
Analityka, i, blm. I. fil =. a) dział logiki o ana-
lizie : A. pojęć, sądów i wniosków, b) dział teo-
rji poznania a. jnetodologji. 2. mat. ogół metod
rozwiązywania pewnego szeregu zagadnień metodą
analityczną: A. nieoznaczona — metody rozwiązy-
wania równań nicoznaczomfch.
Analiza, y, blm. I. rozkładanie, rozbiór na czę-
ści skludokoe, na składniki: Przedsięwzięto sądo-
wą obdukcję dla analizy chemicznej. Poddać
analizie. Zrobić, przeprowadzić analizę. Doko-
nać analizy. A. wykazała taki rezultat... Zby-
tek zaufania i brak głębszej analizy. Zastąpił
krytykę i analizę intuicją poetyczną. Jeż. A. che-
miczna: jakościowa, ilościowa, elementarna. 2.
lii. ~ a) rozwijanie treści pojęcia przez wyszczegól-
nienie jej składników, h) metoda rozbioru, rozkła-
dania, c) metoda przechodzenia od ogółu do .szcze-
gółów w nirn zawartych. 3. fiz. A. spektralna -
rozbiór widmowy, rozbiór chem. ciał na podstawie
ich światła rozszczepionego w widmo. 4. mat. = a)
rozbiór, roztrząsanie zagadnień, b) jedna z gałęzi
matematyki: A. niższa, algiebraiczna. A. wyż-
sza - rachunek wyższy a. nieskończonościowy. < Gr.
analysis>
Analizator, a I Im. owie ten co analizuje: Na-
wet najzimniejszy A. estetyczny nie mógłby nie
uchylić czoła przed obliczem Zbawiciela. 2. Im.
y gorz. p. Skraplacz.
Analizować, uje, owal dokonywać analizy, roz-
bierać, rozkładać : A. wodę. Przen.: A. głąb serc
ludzkich. Przestał ś. nawet A. i dziennika nie
pisał.
Analizowanie, a, blm., czynność cz. Analizo-
wać.
Analog, u, Im. i elektrot. biegun dodatni w sto-
sach termo-elektrycznych.
Analogicznie nrzys. od Analogiczny.
Analogicznośc, i, blm. rz. od Analogiczny.
Analogiczny przym. od Analogja: Wypadek A.
Wniosek A. Prawdopodobieństwo analogiczne.
Objaśnię to na przykładzie analogicznym. <Gr.
analogos>
XAnalogizm, u, blm. fil. p. lep. Analogja.
Analogizować, uje, owal I. przyrównywać; upo-
dabniać. 2. ^\. przez analogję wnioskować; na pod-
stawie analogji dowodzić; postępować według meto-
dy analogji.
Analogizowanie, a, blm., czynność cz. Analogi-
zować.
Analogja, i, Im. e I. podobieństwo, odpowied-
niość, zgodność, paralela, paralelizm: A. zacho-
dząca między pokarmem matki a konstytucją cia-
ła dziecięcego. 2. rzecz podobna, odpowiednia,
zgodna. 3. a. XAnalogizni wniosek i^rawdopodołt-
ny z podobieństwa częściowego o podobieństwie zgod-
ności wogóie: Wniosek przez analogję. Opierać
dowodzenie na analogji. Objaśniać co przez ana-
logję. A. a. wykładnia analogiczna, praw. - wy-
rokowanie w ducJiu przepisów prawnych o wypad-
kach przez prawo nieprzewidzianych. 4. jedna z me-
tod logicznych. Kość.: Wykład według analogji
wiary - według zgodności wiary z Pismem św.
5. jęz. przeniesienie J'oi'm do innej kategorji, pod-
prowadzanie, sloworód ludowy. < Gr. analogia >
Anamezyt. u, Ira. y min. skała wulkaniczna, kry-
staliczna, złożona z labradoru, augifu i magnetytu.
<Now. z Gr. anamesos = środkowy, wewnętrz-
ny >
! Anamneza, y, blm., lek. dochodzenie szczegó-
łów poprzedzających chorobę, wywiady. < Gr. ana-
mnćsis = wspomnienie >
Anamorfoza, y, blm. karykatura przedmiotu
umyśnie tak sporządzona, ażeby za pomocą pewnych
środków wydał ś. on w naturalnej postaci: A twa-
rzy w zwierciedle wklęsłym. A. optyczna, ka-
toptryczna, djoptryczna. <Gr. anamórfosis>
Ananas, u, Im. y \. bot. (ananassa) roślina
z rodziny zapylcowatych. Gatunek : A. j a d a 1 n y
a. zwyczajny (a. sativa a. bromelia ananas):
2. owoc tej rośliny. 3. w Ira. przen. — przy-
smaczki, frykasy, delicje, .'specjały. 4. przen. rzecz
ponętna, delicje, specjał, cukierek: Nataleia to A.
dziewczyna. Ir.: ciekawy okaz, icesoły pasażer: Uwa-
ża te akwarele za lichotę. A! 5. przen. ptaszek,
ziółko, sztuczka: To A! mam ja od niego za swo-
je. Dobrali ś. dwa ananasy! Dyg. Zdr. Ana-
nasik. <Peruwjań. nanas, Hp. ananas>
Ananasarnia, i, Im. e cieplarnia, w której hodu-
ją ananasy.
Ananasik, a, Im. i p. Ananas.
Ananasowate rośliny, bot. p. Zapyl cowate.
34
ANANASOWY
ANDRÓT
Ananasowy przym. od Ananas: Sok A. Przen.
żart.: wyborny, kapitalny, znakomity, dobry, zloty:
Kopalnie te przedstawiają, bardzo dobry interes,
„A.", jak mówią, w Warszawie. Prus.
Ananasówka, I, Im. I rodź. drzewa gruszkowego
i Jego owocu.
Anapest, u, Im. y stopa wierszowa z trzech, zgło-
sek, z których ostatnia długa a. akcentowana. < Gr.
anapaistos>
Anapestyczny przym. od Anapest: Rytm A.
Anapiktograficzny : Druk A. = dnik odbity z je-
dnej strony papieru na pierwotnym przyrządzie do
drukowania. < Now. z Gr. ana = na -|- Łć. pie-
tum = wymalowane -}-Gr. gnifó - piszę, rysuję >
Anarchicznie przys. od Anarchiczny.
Anarchiczny przym. od Anarchja: Zaczęły ś
wkradać żywioły anarcłiiczne, niepokojące pań-
stwo.
Anarchista, y. Im. ści zwolennik anarchji: Usta-
wa j>rzeeiw socjalistom i anarcłiistom,
Anarchistka, i, Im. I forma ż. od Anarchista.
Anarchistowski p. Anarchistyczny.
Anarchistyczny, Anarchlstowslci przym. od Anar-
chista.
Anarchizm, u, bim. p. Anarchja.
Anarchja, i, blm., Anarchizm nierząd, bezrząd,
rozkład, chaos, zamęt, dezorganizacja, rozprzężenie,
nicsworność : W państwie, w stowarzyszeniu za-
panowała zupełna A. <Gr. anarchia >
Anastatyczny : Drukarstwo anastatyczne = pe-
wien spo.ióh kopjowania sztychów i druków. <Now.
z Gr. anastasis = powstanie i in.>
Anastatyka, I, Im. I bot. p. Zmartwychwstanka.
xAnastomoza, y, blra., lek. połączenie, zespole-
nie gałęzi naczyń krwionośnych pomiędzy sobą. < Gr.
anastómósis = otwarcie; ujście >
Anastrofa, y. Im. y umieszczanie wyrazu zależ-
nego przed głównym, np.: Kwiatów zapacłiy. < Gr.
a!iastrofe>
Anastygmat, u, Im. y fot. rodzaj objektywu fo-
tograficznego < Now. z Gr. ani = na -{- stigma =
znak >
Anatas, u. Im. y min. bezwodnik kwasu tytano-
wego. <Now., np. Nm. Anatas >
Anatema, y. Im. y, x Anatemat klątwa kościel-
na, yjyklęcie, ekxkomunika ; przen. przekleństwo,
gromy, pioruny - złorzeczenie : Nie rzuca anatem,
ani ś. unosi. <Gr. anatheraa ni. >
X Anatemat, u, Im. y p. Anatema.
Anatematyzować, uje, owal rzucać anatema, wy-
klinać, ekskoinunikować: A. kacerza.
Anatematyzowanie, a, blm., czynność cz. Ana-
tematyzować.
Anaterynowy: Woda anaterynowa = worfa do
piókania ust. <Now. anatłierin, niby z Gr.>
XAnatocyzm, u, Im. y procent od procentu.
<Gr. anatokisraós>
Anatom, a, Im. owie, X Anatomista, X Anato-
mik ten, co ś. zajmuje anałomją, biegły w niej.
Anatomicznie przys. od Anatomiczny.
Anatomiczny przym. od Anatomja: Preparat,
nóż, stół, teatr, atlas A, Postać Chrystusa na
krzyżu odznaczała ś. dokładną anatomiczną praw-
dą.
XAnatomlk, a, Im. cy p. Anatom.
X Anatomista, y, Ira. ścI p. Anatom.
XAnatomizować, uje, owal I. lek. rozbierać
ciało, rozczłonkołcywuć. 2. przen. rozbierać, ana-
lizoicać: A. rzecz, myśl, dzieło.
Anatomja, I, blm.,' X Czlonkownlctwo, X Roz-
czlonkownictwo I. umiejętne rozbieranie i badanie
ciał, w celu poznania ich budowy i ustroju. 2. nau-
ka o budowie i składzie ciała ludzkiego, zwierzę'
cego i roślinnego : A. ogólna, pi'aktyczna. A. po-
wierzchowna (dla malarzy i rzeźbiarzy), fizjolo-
giczna a. opisowa, patologiczna, porównawcza, to-
pograficzna a. X chirurgiczna. A. drobnowidzo-
w;i, p. HIstologja. <Now. z Gr. anatome>
Anaty, at, blp. p. Annaty.
Ancugmajsel, sla, Ira. sle blach, narzędzie do
przyciągania nitów. < Nm. Anzugmeissel >
[Ancychryst, a, Im. owiej p. Antychryst.
I Ancykryst, a, Im. owIe] p. Antychryst.
Ancyz, a. Im. y dawna nazwa (tańca) angleza:
Ancyzami zwano je przedtym, w których tak
wartkim być potrzeba, wedle przysłowia, aby ś.
na ostrzu szpilki wykręcić. Goł. <?>
f Anczosy, ów, blp. (engraulis encrasicholus)
rybki podobne do sardeli i czasem sardelami na-
zywane. <Hp. anchoa, Fr. anchois, może z Gr.
afye = sardynka >
Andaluzyt, u. Im. y min. bezwodny krzemian
glinu. <0d nazwy krainy Andaluzja >
1. Andante rz. nieod. muz. I. ruch (tempo) dość
wolny. 2. część większego utwrru, a. oddzielna
kompozycja muz., mająca na czele ruch ten wska-
zany : W drugiej symfonji Beethovena jest piękne
A. Zdr. Andatino. <Włos. andante dosł. = idą-
c(y), dom. wolno >
2. Andante przys., muz. dość wolno: Śpiewaj tę
pieśń A., ale nie presto. Zdr. Andantino.
Andantino, nieod., mnz. p. I, 2 Andante.
[Andaraczek, czka. Im. czki] I. p. Andarak. 2.
przen. kobieta: Podejrzanych andaraezków snuło
ś. mnóstwo, które podówczas zwano, nie wiem
skąd, „fraucymerem św. Marka". Krasz.
[Andarak, a, Im. i, f Inderak] spódnica. Zdr,
Andaraczek. <Nra. Unterroek>
Andezyn, u, Im. y a. Feldspat wapienno-sodo-
wy bezwodny krzemian glinu, sodu i wapnia. < Ten
i następny wyraz od Andów, gór amerykańskich >
Andezyt, u, Im. y min. skała, złożona z oligo-
klazu, Jiornblendy a. augitu.
Andezytowy przym. od Andezyt.
Andraszek, szka, Im. szki bot. (andraehne) roś
z rodziny wilczomleczowatych. < Waga tak prze-
kręcił Gr. andraehne na pamiątkę botanika Ks.
Andraszka f 1837>
Andreea, y. Im. y bot. p. Naleźlina. <Now.
z Gr. andreios = męski >
Andreeowe rośliny bot. (andreaeaceae) rodzina
mchóuj liściastych.
Androginetyczny herma/rody czny, dwupłciowy :
A. ideał Platona. Morzk. <Gr. andrógynos>
X Android, u, Im, y automat mający postać czło-
wieka. <Now. z Gr. aner = mąż, człowiek -\-
-eides = kształtny >
Androfag, a, Im. 1 p. Antropofag. <Gr. an-
drofc4gos >
Andromanja, I, blm. p. NImfomanja. <Gr. an-
dromania>
Andromey-
proiiiicni. Krasiń.
[Anielucli, a. Im. y] I. p. Jemioła. 2. p. Je-
miołucha.
Anihilacja, Annihilacja, i, blm. czynność cz.
Anihilować. <Now. z Lć. annihilo = niweczyć,
nis7c*zvć>
ANIiyiUSZNT
Anihilować, uje, ował, Annihiiować, Annulowaó,
unieważniać, znosić, niweczyć, umarzać, odwoływać :
Małżeństwo moje zostało anihilowane. Fred. A.
Jak ojca uwikłali, jak starościnę anihilowali!
Krasz, { = obezioładnili).
Aniiid, u, Im. y chem. związek, pochodzący od
aniliny przez zastąpienie wodoru w grupie amido-
wej rodnikiem kwasowym. < p. Anilina >
Aniilna, y, blm. I. a. I Amidobenzol, Feniljalc,
Cjanol, Krystalina chem. jedna z materji, których
dalszemi produktami są barwniki anilinowe. 2. far-
ba z tych barwników. <Now. z Fr. Pg. anil =
indygo, to zaś ostatecznie z Skr. nlla = ciemny
błękit >
Anilinowy przym. od Aniilna: Cukierki za-
prawne farbami anilinowemi.
XAnimacja, i, blm., czynność cz. Animować a.
Animować ś. : A. serdeczna. <Łć. animatio>
XAnimadwersja. i, blm. I, spostrzeżenie, zmiar-
kowanie, uwaga, ziorócenie uwagi: Stał ś. taki
zamęt, że nie byłoby to animadwersji wzbudziło.
Krasz. 2. przestroga, zwrócenie komu uwagi, wy-
mówka, napomnienie, nagana, strofowanie : Nakaz
strzeżenia granicy pod aniraadwersją artykułów
wojskowych. <Łe. animadversio>
X Animalizm, u, blm. fil. zwierzęcość, ogół zna-
mion życia zwierzęcego. < Now. z Łć. animal =
zwierzę >
Animeia, 1, I. \ blm., kuch. mleczko cielące^
móżdżek, używane do idńerania potraw. 2. Im. e,
klapka w pompie. < "Włos. animella, z Łć. ani-
ma = dusza >
Animista, y, Im. ści fil. zwolennik, wyznawca ani-
mizmu. <Now. z Łć. animus = duch>
Animistyczny til. przym. od Animizm: Pogląd
A. Teorja animistyczna.
Animizm, u, blm. I. fil. teorja fi., według któ-
rej dusza jest początkiem i przyczyną czynności ży-
wotnych w ustrojach żywych. 2. używotnianie, przy-
pisywanie czemu-ś cech ludzkich.
X Animować, uje, ował ożywiać, zachęcać, pobu-
dzać, podnszczać, zagrzewać, dodawać animuszrc, od-
wagi, zapalać : A. kogo na bój. Był w dobrym
humorze i animował towarzystwo. Krasz. A. ś.,
ożywiać ś., rozgrzewać ś., rapalać ś., nabierać ani-
muszu: Pędząc (konno) animowałaś, prawie do
szału. Krasz. <Łć. animare>
xAnimuwanie, a, blm., czynność cz. Animować.
xAnimowanle się, a ś., blm. czynność cz. Ani-
mować ś.
X Animozja, i, blm. zawziętość, zapalczywość, roz-
j<}trzeiiie, tozburzenie, zapamiętałość, rozdrażnienie,
roznamięłnienie : A. przeciw komu. <Now. z Łć.
aniiuosus = odważny; dumny itd. >
Animusz, u, blm. I. x duch. serce, umysł; du'
sza, charakter, uspo.tobienie : Nie była animuszu
niewieściego. Lech był serca wielkiego, animu-
szu wspaniałego. Wielki A. w uciskach nie usta-
je. 2. odwaga, męstwo, duch, fantazja, junakicrja,
zuchowatość, śmiałość; buta, wesołość; werwa, brawu-
ra: Mały wzrostem, wielki animuszem. Bole-
sław od wielkiego animuszu śmiałym nazwany.
Wielki A., a intrata mała. Nabrać, dodać ani-
muszu. 3. y.gniew, złość, chrapka na kogo, za-
wziętość: Mieć A. na kogo. <Łć. animus =
duch itd. >
fAnimuszny przym. od Animusz: Despota swe
posłuszne a ubogie poddane, niźli aniinuszne wi-
dzieć wolał. Tw. Złożyli z serca dumy ani-
muszne. Por. [Alamuśny].
S8
ANIMUSZOWATY
ANNIH
Animuszowaty pełen animuszu, zuchowaty, dum-
ny, chełpliwy: Animuszowata starożytności, szezyć
ś. przodków przysługą.. Kochan.
Aniol, a, Im. owie, a. eli, a. oly, [Amiol, Ja-
miol, Janiol, Haniot] f Angiel, f Angiol I. duch
nielńański : Ach, nie wiem, co mi ś. stało! czy
mnie anieli do nieba zabiorą. Słów. Masz taką
postać, jakbyś ś. do aniołów myślała już dostać.
Malcz. 2. istota niepokalana, doskonała : Nie
wszyscy i tu aniołowie, ale przynajmniej grze-
chy wstydzą ś. siebie. Krasz. 3. A. czego =
ideał, uosobienie czego: A. dobroci kobieta. Krasz.
A. pocieszyciel. A. piękności. Krasz. 4. do-
broć uosobiona, ideał łagodności: Obwiniaj mię,
żem nie był zupełnym aniołem. Słów. Tu i A.
by zaklął. Ir.: A. z pazurkami - szatanek. 5.
A. stróż = duch, gienjusz opiekuńczy, patron : Niech
cię aniołowie stróżowie prowadzą. Krasz. To
głos twojego anioła stróża. Chęć. Ir. : A. stróż =
szpieg, nieodstępny a. niepożądany towarzysz : Gdzie
ś. obrócił, zawsze widział około siebie tego
anioła stróża. 6. duch, gienjusz, posłaniec, go-
niec, zwiastun, demon : A. cichego smutku, A.
rzewności i A. łez uleciały ode mnie. Sienk. A.
burzy rozświeci twarz. Mick. Posłannictwo swe
anioła pokoju, pociechy i miłosierdzia przyjęła
z zapałem męczennicy. Krasz. Czy A. śmierci
powiał zabójczym tchnieniem? Jakby A. prze-
leciał. Fvz. (= jakby makiem posiał). Cisza, jak-
by A. przeleciał. 7. nieod. A. Pański- Pozdro-
wienie aniebkie. Zdrowaś Marja : Odmówić, zmó-
wić A. Pański. Dzvonią ua A. Pański. Lud na
klęczkach A. Pański mówi. Mick. Przon. : pora,
w której dzwonią na tę modlitwę: Już było po A.
Pański. Krasz. 8. Im. y, posąg anioła: Robiąc
aiioły na urząd, jednak woli djabłyna codzień.
9. śpi jak A, = łagodnie, spokojnie. Żart.: Pije
jak A. = aż miło patrzeć, gładko, wprawnie, jak
z nut. 10. [A. i djaboł] gra wiejska. Zdr. Anio-
łek, Aniołeczek, xAnlellk. <Gr. Aggelos= po-
seł, posłaniec >
Aniołeczek, czka, Im. czki p. Anioł : A. jasny
i święty. Sow.
Aniołek, łka, Im. Ikl p. Aniol : Powitają, przy-
jaciele mię, wiosny młodej aniołka { = zwiastu-
na). Mick.
Aniolko waty /)o<fo6ny do aniołka: Myślał o anioł-
kowatej Paulisi. Zach. Aniołkowata, jasnowło-
sa główka. Zach.
Aniołkowy przyra. od Aniołek, anielski: Twarz
aniołkowa. Słów.
Aniołowy przym. od Aniol, anielski: I zdawało
ś. jakieś śpiewanie aniołowe nad chatą. Słów. Po
tych tęczach aniołowe konie będą latały. Słów.
f Aniwersarz, a, Im. e, Anniwersarz I. rocz-
nica jakiegoś wypadku, pamiątka : Dzień aniwer-
sarza Koronacji J. K. Mości. 2. nabożeństwo,
egzekwje doroczne za zmarłego, nabożeństwo żałob-
ne: A. coroczny, mający ś. odprawiać w dniu
jego zgonu. <Z Łć. anniversarius = coroczny,
doroczny, na wzór Fr. anniversaire>
Anizetka, I, Im. \ anyżówka, likier anyżowy, <Fr.
anisette >
[Aniżll] p. Aniżeli.
f Aniż p. Niż: Lepiejby świnią, była, A. bia-
łoorłową. Papr. < A -|- Ni -f- Że >
Aniżeli I. p. NIŻ. 2. [A.., Aniźll] = a) jeżeli.
b) zanim, nim. < A -|- Ni -f- Że — Li >
Anjon, a, Im. y chem. część składowa związku,
zbierająca ś. przy elektrolizie na wodzie. < Wy-
raz wymyślony przez Faradaya, niby Gr. a(n) =
nie-h łon, p. Ion>
Ankier, kra Ira, kry I. kotwica. 2. mechanizm
w zegarku do regulowania go, wychwyt. 3. zegarek
z takim mechanizmem. 4. liz. pręt z żelaza miękkie-
go przykładany do magnesów dla ich ochrony; induk-
tor, armatura w maszynach dynamoelektrycznych,
5. bud. p. Ankra. Zdr. Ankierek. <p. Ankra>
Anklerek, rka, Im rkl I. p. Ankier. 2. becz-
ka dębowa do płynów, 6 — H-garncowa.
Anklerhak, a, Im. I zeg. kotwica poruszająca wa-
hadło w zegarze. <Nm. Ankerhaken>
Ankieta, y, Im. y I. komisja śledcza, grono rze-
czoznawców: Minister zwołał ankietę cukrowni-
czą dla wysłuchania życzeń fabrykantów. A.
chraielarzy dla obmyślenia... 2. .'sprawozdanie, me-
morjał,przedstawienie stanu rzeczy : Komisja do opra-
cowania ankiety cukrowniczej. <Fr. enquete>
Ankietowy przym. od Ankieta.
I Ankllotyczny przym. od Ankiloza: Staw A.
I Ankiloza, y, Im. y lek. zrost stawowy, stężenie
stawu. < Gr. agkylósis >
Ankin, u, Ira. y] p. Nankln.
Anklirz, a, Im. e] p. Alkierz.
Ankor, u, Im. y] p. Ankur.
Ankord, u, Ira. y] p. Akord.
Ankorny] p. Ankurny.
Ankorzyc się, y ś, yl ś.J gniewać i. < p. Ranlcor >
Ankra, y, Ira. y 1. a. Ankier bud. i eies. ścią-
gacz, klamra żelazna do spajania, wiązania ze so-
bą części budowli, belek lub muru: Spoić, ściąg-
nąć ank«'ami. 2. klamra, spinka haczyk, spięcie
u pasów. 3. -^pas ze spięciem do ubioru kobiece-
go. <Nm. Anker ra., Fr. aacre ż, z Łć. aneo-
ra = kotwica (z Gr. agkyra)>
Ankrować, uje, owal I. spajać, ściągać ankra-
mi, klamrować : A. mury. 2. tl. .' A. tratwy, statki =
nakierowywać, spuszczając na dno rzeki kotwicę.
Ankrowanie, a, blm., czynność cz. Ankrować.
Ankrownik, a, Im. cy fi. p. Kotwiarz.
Ankrowy przym. od Ankra : Żelazo ankrowe.
Sztaba ankrowa. Kółko ankrowe (w zegarku).
[Anksel, Sla, Im. sle] wieszadło przy suhiiach,
wieszak, hycel. <Nra. Hangsel>
[Ankur, u. Im. y] I. p. Rankor. 2. a. [Ankor, An-
kurka, Jankur, Jankor, Lankur=a) popęd, ochota,
animusz, h) żal, smutek. <p. Rankor >
Ankurka, I, Im. i] p. Rankor.
AnkurliwyJ p. Ankurny.
Ankurność, i, blra] rz. od Ankurny.
[Ankurny, Ankorny, Hankorny, Ankurliwy]przym.
od Ankur.
[Ankusierka, I, Ira. I] p. Akuszerka.
Aniaga, I, Im. I czeion. część besłocajgu, to któ-
rej ś. szpanuje litery. <Nra. Anlage>
AnIaufrad, u Ira. y zeg. kółko zabiegowe, im/-
wolujące cyknięcie przed biciem zegara, kółko sy-
gnałowe. <Nm. AnIaufrad >
Annale, ów, blp., Annały, Annuarjusze roczniki.
<Łć. annales Im. (dom. libri = księgi) = roczne,
kronika >
Annalista, y, Im. ści ten, co pisze annale, roiz-
nikarz.
AnnallstowskI przym. od Annalista: Ton A. Lei.
X Annallstowstwo, a, blra. zawód annalisły ; sztuka
pisania annałów, rocznikarstwo : Dzierzwa kroni-
karstwo spaja niejako z annalistowstwem. Lei.
Annały, ów, blp. p. Annale.
Annaty, at a. atów blp. pierwszoroczne inłraty
z beneficjów dawane stolicy apostolskiej, a potym
obracane na obronę Rzeczypospolitej. < Sr. Łć. aa-
nata, z Łć. annus = rok>
Annek — , p.Anek.
Annih — , p. Anih — .
39
ANNTWERSARZ
Anniwersarz. a, Im. e p. Aniwersarz.
XAnnotacja. i, Im. e y). Adnotacja.
xAnnotować, uje, owal j). Adnotować.
Annuarjusz, a, Im. e rocznilc, m- Im. annale, an-
iKihj. <Now. z Łe. aninis = rok>
Annuata, y, Im. y praw. /lochód roczny za kapi-
tał zlożomj bezzwrotnie. < Sr. z Łć. annuata, z Łć.
annus --rok>
Annuity, ów, blp. obliczenie matemalyczne opłaty
i sama oplata wnosić i. mająca w stałych terminach,
celem lanorzcnia długu, a. utworzenia oznaczonego
tapitahi. <Śr. Lc. annuitas, Łe. auiiiis = rok>
Annulować, uje, owal p. Annihilować.
Annulowanie, a, blm., czynność ez. Annulować.
Ano sp. I. -j-a to, aż to, aż tu, ot! tymczasem:
Usłyszał, A. grają.. Mniema, że dobrze, A. źle
będzie. 2. tak, tak Jest. 3. fże, iż, jako: Do-
brotliwy, gdy widzi, A. ty ś. starasz, A. bie-
gasz dla niego, wnet rzecze: nie frasuj ś. 4. no
dobrze! ha! : Pójdź, a nie pożałujesz. — A.! Opo-
wiedz! — A., dobrze, - kiedy chcecie koniecznie.
5. [A.] otóż tedy, więc, zatym : A. więc posed ten
leśny pod te jodłę i brał se stamtąd pieniądze.
6. [A., Hano, Ąnu, Hanu, Anoll, Anok no, to, otóż.
7. [A. jako] a tak, nie inaczej, albo co? <A-j-
No.>
f Ano = a no.
Anod, a, lin. y, XAnoda elektrot. elektrod bie-
guna dodatniego w stosie galwanicznym. <Now.
z Gr. ano - na, w górc>
XAnoda, y, Im. y j). Anod.
Anodynista, y, Im. ści człowiek zażywający na-
łogowo anodyny.
Anodynistka, I, Im. i forma ż. od Anodynista.
Anodynowy przym. od Anodyny : Krople ano-
dynowe.
Anodyny, dyn blp. apt. mieszanina eteru siarcza-
nego z icyskokiem (Iniuor anodynus Iloffmanni;.
<Now. z Gr. anodes = bezwonny >
[Anok, Anoll] I. p. Ano 2. tak, tak jest.
[Anoli] p. Anok.
XAnomaliczny p. Anomalny. <Now. z Łć. ano-
malia >
! Anomalistyozny I. p. Anomalny. 2. astr :
liok A., p. Rok.
Anomaija, I, Im. e I. fil. - a) lueprawidłowośó,
nieregularność, niejoremność; zboczenie : A. psy-
chiczna, b) zboczenie a. uchylenie .4. od peimej re-
guły, normy prawa. 2. wogóle nienormalność. 3. 7-zecz
niebywała, wyjątek, rzadkość, fenomeni : Taka so-
lidarność jest dziś anomalją. 4. astr. b^t, jaki
w danej chwili promień wodzący planety tworzy
z osią wielką jej drogi: A. i>rawdziwa. A. śred-
nia. A. mimośrodowa a. ekscentryczna. "W me-
teorologji : A. termiczna a. cieplikowa = )7»in/(:-«
między temperaturą normalną danego miejsca a tem-
peraturą średnią równoleżnika, na którym miejsce to
przypada. <Łe. anomalia, z Gr. anomia = bez-
prawie >
Anomalny przym. od Anomaija; XAnomaliozny,
! Anomallstyczny : Anomalne rozszczepienie świa-
tła, p. Rozszczepienie.
Anonim I. a, Im. owie autor bezimienny, bez-
imiennik, nie podpisujący i. : Kronika Anonima.
2. u, Im. y list bez podpisu., list bezimienny, przez
anonima pisany. < Gr. anonymos = bezimienny >
Anonimowy przym. od Anonim, bezimienny:
l.ist A.
Anons, u, Im. y I. anonsoioanie, meldoioanie przy
wejściu ilo mieszkania : Mam osobne |)()mio.^zk<a-
nie, nie trza żadnych anonsów. Kaczk. 2. ogło-
ANSZKOT
szenie, doniesienie, obwieszczenie, zaiciadomicnie w pis-
mach, inserat: Przyznacie, że mnie ten A. mógł
oszukać. Fred. A. 3. teatr, zawiadomienie ze sce-
ny o zmianie widowiska a. o zastępstwie to roli. < Fr.
annonce>
Anonsować, uje, owal I. kogo = ogłaszać, wy-
mieniać nazirisłci) wchodzącego, meldować: Wybacz
pani, że wchodzę nie anonsowany. Fred. A. Ka-
zał ś. A. Kaczk. Wizyty jego nie anonsowały
ś. ( = me anonsowano ich). 2. donosić, dawać znać,
zawiadamiać, oznajmiać: A., że do stołu podano.
3. teatr, zawiadamiać publiczność ze sceny o zmia-
nie widowiska a. o zastępstwie w której z ról.
Anonsowy }»rzym. od Anons: Gazeta anon-
sowa.
Anorganiczność, 1, blm. rz. od Anorganiczny.
Anorganiczny ideorganiczny, martwy, hez życia,
nieżywotny. < Now. z Gr. anórganos = beznarzęd-
ny, bezorganowy>
Anorganizm, u, blm. nieorganicznoić, nieżywot-
ność, martioość przyrody, martwa natura.
Anormalnie juzys. od Anormalny. <Now. z Gr.
a = bez, nie-l- Łe. norma- norma >
Anormalność. i, blm., rz. od Anormalny, ano-
maija: A. fizyczna a. umysłowa.
Anormalny I. nienormalny, niepraioidłoioi/, nie-
mduralny, ivyjątkowy, niezwykły: A. stan umysłu.
Uczułem jakieś anormalne bicie serca. Krasz.
Chłop, mówiący po francusku, to coś anormal-
nego ! Krasz. 2. fil. niezgodny z normą, prawem
a. regułą; zbaczający od normy.
Anortoskop, u, Im. y przyrząd optyczny do ulca-
zywania we właściwej postaci pewnych unamorjoz.
<Now. z Gr. anortlióo = przyrządzam; przywra-
cam -f- skopćó -■ badam, patrzę >
Anortyt, u, Im. y min. a. J^eldspat wapienny, spat
polny, icapienny, bezwodny krzemian glinu i wapnia,
znajdujący ś. iv djoryfach, lawacli i niektórych me-
teorytach. <Now., może z Gr. an = nie, bez 4-
ortliós = i)rosty>
Anortytowy przym. od Anortyt, anortyt zawie-
rąpicy : Skały anortyfowe.
Ansa, y, bliii. [Ansja] I. uraza, niechęć, preten-
sja, złość, chęć zemsty: Mieć do kogo ansę {-mieć
z nim na pieńku). 2. y^poicód, okoliczność, spo-
sobność, ołcazja, pochop : Nie dawaj mu ansy do
tego. <Łć. ansa = sposobność, powód >
Ansambl, u, Im. e I. zgodność i liarmonja ca-
łości z punktu artystycznego : Do obrazu trzeba
punktów widzenia, grupy, ansamblu i nieba. Mick.
Spektakl odznaczał ś. rzadkim u amatorów an-
samblem. Gra artystów, tworząca A. dobry, nie
odznaczała ś. wyższym polotem. 2. scena zbio-
rowa w operze a. w sztuce teatralnej; muzyka zbio-
rowa, pokojoroa, kameralna: Zarówno A., jak też
i role poszczególne wypadły zadawalająco. Dy-
rektor towarzystwa muzycznego winien urządzać
ansamble, np. tria, kwartety itp. <Fr. ensem-
ble >
Ansambiowy przym. od Ansabi, zbiorowy: Utwór
skrzy ś. dowcipem w ans;iniblowych scenach.
(Ansja, i, blm.] p. Ansa.
-f Anstrycha, y. Im. y górn. p. Rozpora. <Nra.
Anstrich>
Anszef, a, Im. owIe, na czele stojący, naczelnik:
Gieneral A. ( tytuł dowodzącego całą siłą zbroj-
ną a. pełnego ienerała piechoty, jazdy, artylerji).
Inżynier A. ( = zawiadujący częścią drogi a. całą
drogą). < Fr. en chef dosł. =jako wódz = głów-
ny >
f Anszkot, u, Im. y rodzaj materji. <Może od
Szkocji >
40
ANSZLACZKK
Anszlaczek, czka zwykle w Im. czki szew.
kairdlLi .<ki',rij, kiónini L szliihuje podeszew.
Ansziag, u, Im. i I. kosztorys, wykaz kosztów,
ohliczoiie iL-ytlatków nj). na prz(!(lsifiwzi(^itą; budo-
wę; Tłukł.i ś. Z.1 nim climani faktorów i stręfzj'-
cieli z anszlagami na majątki ziemskie. Jord. 2.
tt)rtej). yniejsce stru/iy, w które młotek uderza. 3. kip.
heczka wykadzona siarką. 4. stoi. anzac, Jelc, li-
stewka wystająca naokoło drzwi a. okna i zacho-
dz([{ia na ramę. <Nm. Anschlag>
Anszlagować, uje, owal robić ansziag, obliczać
kasztu przyszhj budowy.
Anszlagowanie, a, blm., czynność cz. Anszlago-
wać.
Anszlagowy przym. od Ansziag, kosztorysowy.
Antaba, y, Im. y I. X rękojeść, rączka, ucho,
rękojmia, ujęcie jakiej rzeczy np. garnka, .statku.
2. ucho, kółko ozdobne zwieszające ś.: Szuflada,
trumna z antabarai. 3. klamra do zczejńenia uchy-
lonych skrzydeł okna, szl,d)a : Założyć okno na
antab(^. 4. [A] klamka ślusarska u drzwi. 5. pow.
żelazne wiązanie pudła powozu z resorem w tyle.
6. pusz. obwódka osłaniająca cyngle, ohłąk. Zdr.
Antabka. <Nm. Han(lhabe>
Antabka, I, Im. i p. Antaba: Drzwi oboje za-
mknięte na antabki i kłódki. Krasz,
Antagonista, y, Im. ści I. przeciwnik, adwer-
sarz, rywal, współubiegający ś. : Uciekał ś. do za-
j(^'ezycii skoków: aby zbić z drogi antagonistę.
Krasz. 2. fizj. mięsień przeciwnie działający:
Mięśnie wyprostne są antagonistami zginają.-
eycłi. <(Tr. antagónistes>
Antagonistka, I, Im. I forma ż. od Antagonista.
Antagonistyczny przym. od Antagonizm: Dąż-
ności antagonistyczne.
Antagonizm, u. Im. y I. posp. rywalizacja, prze-
ciwieństwo, duch przeciwieństwa ; nieprzyjaźń, współ-
idtieganie ś. wzajemne ; walka ; zawistna chęć zaka-
sowania : Pomiędzy Żydami z południowycli gu-
l)ernji a Żydami litewskiemi istnieje dziwny A.
W łonie gabinetu nad antagonizmami religijne-
mi weźmie przewagę roztropność polityczna. 2.
til. = a) przeciwieństwo; przeciwstawność ; opór
wzajemny, walka: A. charakterów, usposobień,
poglądów, b) przeciwdziałanie: A. w dziedzinie
materjalnej i duchowej. X Prawo antagonizmu.
3. blra. lek., przeciwieństwo; czynność przeciwni-
cza, przeciwnictwo pomiędzy dwiema czynnościami
orgauicznemi. < Gr. antagonisma>
[Antałka, 1, Im. i] p. Altana.
Antal, a, a. u, Im. y p. Antałek. <Węg.
a(n)talag, altalag>
Antaleczek, czka, Im. czkI p. Antałek: "Wina
A. na mój żołądeczek. Krasz.
Antałek, łka, Ira. łkl, Antał I. achtel, ósemka
C/g oksefta). 2. beczul'.:a, baryłka piwa, dwuwia-
drówka. Zdr. Antaleczek.
Antałkowy przym. od Antałek: Piwo antałko-
we f - niebiitelkowe).
Antałowicz, a, Im. e pilnujący antalów = pijak,
piwosz, bibosz, wydmikufel, dusikufel.
Antarktyczny gie. położony w pobliżu bieguna po-
łudniowego : Ląd,ocean A. <Gr. antarktikósdosł. =
przeeiwpółnocny >
Antecedencje, I, l»lp. p Antecedensa: Wnosząc
z antecedencji, jjrzyszłość zapowiada ś. nie bar-
dzo świetnie. < Łć. antecedentia Im. ni. od an-
tecedenł- poprzedzający >
Antecedensa, a. y, ow, blj). Antecedencje prze-
.szloić, poprzednie zachowanie się człowieka, nnter-
jora ; poprzednie wypadki, dzieje ; to, co poprzedziło
stan oł)ecny: Nie dopuszczono go, i nie dziw:
ANTRAKONIT
usunięcie jest logicznym i naturalnym anteceden-
sów następstwem. Jeż. Jeżeli będziemy szli na
odwrót, trafimy na dwa antę 'i/densy. Spaś.
XAntecesor, a. Im. owie pra-.v. przodek, poprze-
dnik. < Lć. antecessor = p()iuzednik>
Antedata, y, Im. y data wcześniejsza, wsteczna.
Antedatować, uje, ował, .'Antydatować wcześniej-
.•izą, Ulż icynilczesna, wsteczną datę zapisywać: A.
weksel. Przen.: cofać, cojnąć: Julja sypała
wejrzeniami, któreby mogły spalić nieszczęśli-
wego, gdyby o lat 20 mogła je A. Krasz. <Now.
z Łć. antę = przed -f- p. Data>
Antedatowanie, a, blm., .'Antydatowanie, czyn-
ność c/,. Antedatować.
Antedyluwjalny, lAntydyluwjalny przedpotopowy.
<Now. z Łć. antę = przed -f diluvium = po-
wódź >
Antek, tka, Im. tkl zł. łobuz, terminujący na
złodzieja.
Antekonwokacyjny który miał miejsce przed kon-
wokacją: Kórz. Sejmik A. <Now. z Łć. antę =
przed -j- p. Konwokacja>
Antenat, a. Im. ty a. ci poprzednik w rodzinie,
przodek, dziad, pradziad (nie żyjący już). <Now.
z Łć. antę = przed -|- natus ^^ urodzony >
Antepedjum w \\). nieod., Ira. a, ów, .'Antype-
djum, X Antependjum ścianka frontowa, od stołn
ołtarza do jego stopni. < "Właściwie antei)endjum,
z Łć. antipendium a. antependium ^^ co wisi
z przodu, zasłona przednia >
X Antependjum, w Ip. nieod., Im. a, ów p. An-
tepedjum.
Anterjora, ów, blp. i. p. Antecedensa. 2. ak-
ta poprzednie, poprzednie korespondencje.
f Antfas, u. Im. y p. Antwas.
Anti — p. Anty — .
Antkowski zł. przym. od Antek, łobuzowski, an-
drusowski, złodziejski.
XAntioch, a, Im. y, Hantloch gór. szyb, lo któ-
rym pompy .tłoją, szyb wodny. <Niby Nm. Hand-
loch; hant- pojmowano jako pompę (hant-
werk); Nm. Loch — dziura, szyb>
t Antolarz, a. Im. e, f Antulaż, -f Antuiarz, f An-
tualarz rodź. koronek nicianych. <Fr. entoilage>
Antolog, a. Im. owie, Antologlsta autor anto-
h;iji.
'\rt3loglczny przym. od Antologja.
Antologja, I, Im. e wybór najpiękniejszych miejsc
z pisarzów. <Gr. anthologia dosł. = zbiór, wy-
bór kwiatów — zbiorek wierszyków >
Antonomazja, i, Im. e rodź. metonimji, polegają-
cej na użyciu określenia a. imienia własnego, insjca-
zującego rodzaj, kategorję — zam. imienia osoby,
np. Syn Afrodyty, zam. Amor ; prawdziwy Cycc-
ro, zam. mówca. <Gr. antonomasia>
Antonówka, I, Im. I rodź. jabłek. <Rs. antft-
novka>
XAntozon, u, blm., chem. rzekoma część slcłado-
wa tlenu, a. jego odmiana alotropijna. <Now.
z Gr. anti - przeciw -+- p. Ozon>
Antracen, u, Łlm., ehem. węglowodór otrzymy-
wany ze smoły węgla kamiennego. < Now. z Gr.
anthrax -= węgiel kamienny >
Antrachinon, u, blm., ehem. chinon antraceno-
wy, OnHgO-y <Now. z Gr. dnthrax = węgiel
kamienny -|- p. Cliinon>
Antracyt, u, Im. y, chem., min. jedna z odmian
węgla kopalnego.
Antrakonit, u. Im. y min. kalcyt zabarwiony
przez węgiel na czarno. < Now. z Gr. 4iithrax =
węgiel kamienny >
41
ANTRAKS
Antraks, u Im. y lek. p. Czyrak. <Gr. an-
thrax = węgiel kamienny >
Antrakt, u, lin. y I. pauza, przerwa, czas mię-
dzy aktami; miądztjakt. 2. żart: „"W antrakcie" =
tymczasem, w przerwie między dwoma zajęcivmi:
No i dalej nie masz-że nam co cowiedzieć? spy-
tał Long:in — a zatym, Cymbusiu, w antrakcie
dawaj wieczerzę. Krasz. <Fr. entractO
Antraktowy przyra. od Antrakt: Czas A.
lAntre nieod. opłata za wejście, wstępne; wstęp,
wejście ; wchód, przedpokój, przedsionek : Tu ś. nie
płaci A. Ma piękne A. do mieszkania. <Fr.
entrće ż. >
Antreprener, gm. Antrepryner, a Im. rzy przed-
siębiorca; dostawca, liwerant. <Fr. entrepreneur>
Antreprenerka, I, Im. I forma ż. od Antrepre-
ner.
Antreprenerskl przyra. od Antreprener: Komi-
sja odkupiła od spółki antreprenerskiej założone
przez nią fabryki. Kórz.
Antrepryner, a, Im. rzy gm., p. Antreprener.
Antreprynerka, I, Im. I gm. forma ż. od Antre-
pryner.
AntreprynerskI gm., przym. od Antrepryner.
Antrepryza, y, Im. y I. przedsiębiorstwo ; do-
stawa, liwerunek: Podjąć ś. antrepryzy. Mieć co
w antrepryzie. 2. towarzystwo przedsiębiorcze:
Zbliżał ś. termin kontraktu zawartego z antre-
pryza tabaczną. Kórz. 3. przedsięwzięcie, zamiar,
projekt. <Fr. entreprisO
Antresola, I, Im. e I. półpiętro między parterem
i pierwszym piętrem, z pośledniej szemi mieszka-
niami, międzypiętrze, pólpiętrze. 2. pawlacz, górka :
Kuchnia z antj-esolą. 3. ucz. tylek. Zdr. Antre-
solka. <Fr. antresol >
Antresolka, i, Im. i p. Antresola.
Antropooentryczność, I, blm., p. Antropocen-
tryzm.
Antropocentryczny przym. od Antropocentryzm.
< Now. z Gr. dnthrópos = człowiek Ą- Łć. cen-
trum (z Qr. kentron) = środek >
Antropocentryzm, u, blm., Antropooentrycz-
ność fil. doktryna, kierunek fil. uważający człoioie-
ka za punkt środkowy, za cel wszechświata.
XAntropoetyzni, u, blm., fil. I. odmiana antro-
pomorfizmu ; pojmowanie a. objaśnianie świata jako
całości urządzonej według zasad i celów moralnych
człowieka. 2. doktryna porządku moralnego w świe-
cie, zgodnego z etyką ludzką. <Z Qr. anthropos =
człowiek -f- ethismos = zwyczaj >
Antropofag a, Im. I, Androfag ludożerca, kani-
oal. <Gr. anthr5pofagos>
XAntropofaglzm, u, hlm. nieprzeparty popęd do
ludoźerstwa; przen. : Ten A. jenjalny, który ją
zmusza pożerać każdego, co wnijdzie w zacza-
rowane koło jej życia, zachowała w całej potę-
dze. Blrasz.
Antropofagja, I, blm. ludoierstwo, kanibalizm.
Antropogieografja, I, blm. gie. gieografja an-
tropologiczna, traktująca człowieka już to w jego
zależności od ziemi, już to w jego wpływie na zie-
mię. <Now. z Gr. Antrópos = człowiek -f- p.
Gieografja >
Antropolog, a, Im. owie, a. odzy znawca antro-
pologji; badacz w dziedzinie antropologji. <Gr.
anthropológos>
Antropologicznie przys. od Antropologiczny.
Antropologiczny przym. od Antropoiogja: Ba-
dania antr()j)ologicznc.
Antropoiogja, I, blm. I. nauka o człowieka ze
.stanowiska przyrodniczego, zajmująca i. badaniem
rozwoju człowieka pierwotnego^ cechami ras, sta-
ANTRYKOT
nem ich kultury, obyczajami, zwyczajami itp. 2. fil-
dział filozojji traktujący o człowieku ; nauka o tut'
turze ludzkiej a j)rzedewszystkim o duchowej jej
stronie.
Antropometrja, I, blm. nauka o wymiarach czę-
ści data ludzkiego. <Now. z Gr. anthrópos =
człowiek -f- -metria = mierzenie >
Antropometryczny przym. od Antropometrja:
Badania antropometryczne. Biuro antropome-
tryczne.
Antropomorficznie przys. od Antropomorficzny.
Antropomorficzny przym. od Antropomorfizm,
I Człekokształtny. <Now. z Gr. anthrópómor-
fos = człekokształtny >
Antropomorfizacja, I, blm. nadawanie czemukol-
wiek cech ludzkich : A. Bóstwa.
Antropomorfizm, u, blm., ! Człekoksztaitność
fil. I. pojmowanie natury boskiej na podobieństwo
ludzkiej; przypisywanie Bogu, światu, woyóle rze-
czom własności i pobudek człowieka. 2. kierunek,
doktryna fil., objaśniająca wszechświat za pomocą
własności i pobudek czynnych w życtu a. postępo-
waniu człowieka.
Antropomorfizować, uje, owal fil. pojmować coś
w duchu antropomorfizmu ; objaśniać coś przez po-
dobieństwo do człoioieka ; przypisywać czemuś włas-
ności natury ludzkiej.
Antropomorfizowanie, a, blm., czynność cz. An-
tropomorfizować. A. natury. Ohm,
Antropomo.ł-fny mający kształt ludzki, o postaci
ludzkiej: Antropomorfne małpy budują na drze-
wach platformy.
Antropomorfoza, y, Im. y wytwór antropomorfi-
zacji, coś upostaciowanego po ludzku : Mit o Achi-
lesie przedstawia antropomorfozę dzikiego poto-
ku górskiego.
XAnrtoponoetyzm, u, blm., fil. I. odmiana an-
tropomorfizmu ; pojmowanie a. objaśnianie świata
jako całości urządzonej tuedług zasad rozumu ludz-
Jciego. 2. doktryna świata stworzonego i rządzone-
go przez rozum do ludzkiego podobny. <Now.
z Gr. anthrópónoos — myśleniem ludzkim obda-
rzony >
XAntropopatyzm, u, blm. fil. I. odmiana antro-
pomorfiziuu ; przypisywanie Bogu a. przyrodzie ludz-
kich uczuć, afektów. 2. doktryna objaśniająca świat
pobudkami uczuciowemi przypisywanemi Stwórcy a.
przyrodzie. < Now. z Gr. anthrópopśtheia = uczu-
cie ludzkie >
XAntropoteletyzm, u, blm., fil. I. odmiana an-
tropomorfizmu ; pojmowanie a. objaśnianie świata
zgodnie z celowością ludzką. 2. doktryna przy-
czyn celowych podobnych do pobudek celowych w po-
stępowaniu ludzkim. <Now. z Gr. anthrópos =:
człowiek -f- thćl6 = chcę >
Antropozof, a. Im. owie fil. znawca a. badacz
antropozofji.
Antropozoficzny przyra. od Antropozofja.
Antropozofja, I, blm., fil. filozoficzna część an-
tropologji ; wykład zasad filozoficznych nauki o na-
turze człowieka. <Now z Gr. 4nthrópos = czło-
wiek -\- sofia = umiejętność >
XAntrsza, nieod., w tuńen: pewne przebieranie
nogami w powietrzu ; krok napowietrzny. < Fr. en-
trechat>
t Antrycharz, a, Im, e, f Handrycharz gór. po-
mocnik ręczny kopacza. <Z Nm. handreichen =
pomagać >
Antrykoolk, a, Im. I p. Antrykot.
Antrykot, a, Im. y kuch. potrawa z mięsa tvoło-
wego. Zdr. Antrykocik. <1?Y. entrocóte (dosł. =-
między żebrze) >
4:s2
ANTUALARZ
ANTYFEBRYNA
fAntualarz, a, Im. e \>. Antolarz.
XAntuka, I, Im. i pótdtszczówka, parasolka od
słońca i od deszczu. <Fr. en-tout-cas (dosł. = na
wszelki wv|ia(iok)>
fAntularz, a, Ira. e p. Antolarz.
fAntulaż, a, lin. e, p. Antolarz.
! Anturaż, u, blm. otoczenie: Jej przeznacze-
niem jest żyć i kwitnąć w antiirażu wyższym
i inteiiirientnym. Orzesz. <Fr. eiitoiirage>
fAntwas, u, Ira. y, f Antfas miednica z dzba-
nem, umywalnia. <Nm. Han(ifass>
fAntwerk, u, Ira. I, f Hantwerk gór. pompa
ręczna do wyciągania wód szybem. <Nra. Hand-
werk >
Antyalkohollczka, I, Ira. i forma ż. od Antyal-
koholik, unfi/(dho/iolisika.
Antyalkohoiik, a, Im. cy, Antyalkohollsta prze-
ciwnik pijaństwa, członek towarzystwa wstrzemięźli-
wości. < Now. z Gr. anti = przeciw -{- p. Alko-
hol >
Antyalkohollsta, y, Im. ści p. Antyalkobollk.
Antyalkohollstka, I, Im. i forma ż. od Antyal-
kohollsta, untijalkoholiczka.
Antyalkoholowy przyra. przecito pijaństwu wy-
mierzony : Kuracja antyalkoholowa.
Antybachiczny wiersz a. Antybachjus wiersz skła-
dający ś. ze stóp trzyzgioskowych, z których ostatnia
krótka Cprzeciwny bachicznemu). <Łć. antibae-
chius>
Antybachjus, a, Im. y p. Antybachiczny:
W" dwuch lub trzech miejscach daktyle zastą-
pione są przez A. Mick.
Antybajronowski przeciwny bajronotuskiemu, pa-
raliżujący bajronizm: "Wpływy antybajronowskie
Mickiewicza. Chm. <Now. z Gr. anti- przeciw
-j- Byron >
Antybiblijny przym. przecirony biblji. <Now.
z Gr. anti = przeciw 4- P- Riblja>
Antybka, I, Im. 1 p. Antypka : Skłonił ś. z dwu-
sążniową ku panu antybką. Mick.
Antychlor, u, blm., chem. jakakolwiek materja,
używana do zniweczenia szkodliwych skutków nad-
miaru chloru. < Now. z Gr. anti = przeciw -f- p.
Chlor >
Antycholeryczny przeciwcholeryczny, zapobiega-
jący cholerze: Środek, kongres A. <Now. z Gr.
anti = przeciw -(- P- Cholera >
xAntychronlzm, u, Im. y p. Anachronizm.
< Now. z Gr. anti = przeciw -\- chrónos = czas ;
Gr. antichronismós ma znaczenie tylko grama-
tyczne >
Antychryst, a, Im. owie, [Ancychryst, Ancy-
kryst, Antychrysta, Jancykryst], fAntykryst I.
przeciwnik, antagonista Chrystusa, fałszywy Chry-
stus, czart. 2. złośnik, furjat, pasjonat, potępie-
niec, z piekła rodem, piekielnik. Zdr. Antychry-
stek. <Gr. późn. Antichristos>
[Antychrysta, y, Ira. y] p. Antychryst.
Antychrystek, tka. Im. tki p. Antychryst: Prze-
mawiał do pana zamku, jak do antychrystka.
Słów.
Antychrystka, tki, Im. tki forma ż. od Anty-
chryst, kobieta-anfychryst : Nie wiesz nic, to A.!
nie^-odna zwodniea! Krasz.
-j-AntychrystowaĆ, uje, owal nazywać kogo an-
tychrystem, wymyślać komu od antychrystów : Ka-
cerze jtapieża znieważają, łają, sromocą, anty-
chrystują. Smotr.
fAntychrystowanie, a, blm., czynność cz. An-
tychrystować.
Antychrystowy, Antychrystyczny przyra. od An-
tychryst: Wstała na ziemi moc antychrystowa.
Słów. Druga część Żywota człowieka poczciwe-
go czasy antychrystowe głosi. Krasz.
XAntychrystycznle przys. od Antychrystyczny :
Idea Chrystusowa gwałcona A. Krasiń.
X Antychrystyczny przym. od Antychryst.
AntychrzeŚcIjańskI nieprzyjazny chrześrijańslwti.
<Now. z Gr. anti =: przeciw -j- p. Chrześcijań-
ski >
Antycyklon, u, Im. y gie. ruch powietrza doko-
ła najwickszości barometr ycznej, wiatr, j)cdzący od
miejsca nujwiększości barometr ycznej po drogach
skrzyiuionych.
Antycypacja, i, blm. I. przypuszczenie czego
z góry, uprzedzenie faktów, przewidywanie. 2. fil.
a) przypuszczenie, sąd a. twierdzenie, wyprzedzają-
ce dowodzenie a. uzasadnienie; założenie wyprze-
dzające doświadczenie a. dowody, b) co dane jest
przed doświadczeniem i dzięki czemu jedynie do-
świadczenie jest możebne. 3. muz. użycie w akor-
dzie nuty, należącej do akordu następnego. 4. praw.
pobór a. wypłata przed terminem, np. dzierżawy,
płacy urzędników, podatków w razie potrzeby.
5. ret. zwrot : odpowiedź na zarzuty jeszcze nie
uczynione.
Antycypacyjnie przys. od Antycypacyjny: Są-
dzić, twierdzić A.
Antycypacyjny przym. od Antycypacja: Sąd,
twierdzenie antycypacyjne.
Antycypować, uje, owal I. uprzedzać, robić co
wpierw, niż z porządku rzeczy wypada: Nim bę-
dzie drukować, chce antycypowanej owacji. Krasz.
Uczuciem już antycypowanym raężowskira doray-
ślił ś., że stosunki owe młodości mogły być czul-
sze... Krasz. 2. podsuwać co komu, domyślać g.
czego bez podstawy : Ci pisarze antycypowali na-
sze myśli i uczucia. Spaś. 3. fil. - a) z góry a.
naprzód przypuszczać ; coś zakładać przed dowo-
dzeniem; twierdzić przed doświadczeniem a. doime-
dzeniem. b) sądzić zbyt pośpiesznie. 4. praw. ivy-
bieruć przed czasem a płacić naprzód, z góry : Za-
płata antycypowana. <Łć. anticipare>
Antycywllizacyjny przeciwny cywilizacji, niezgod-
ny z duchem postępu, zacofany, wsteczny: Zwy-
czaje antycywilizacyjne. <Now. z Gr. anti=:
przeciw -f- P- Cywilizacyjny >
Antycznie przys. od Antyczny.
Antyczny przym. od Antyk, X Antykowy, I. sta-
rożytny: Antyczne dramaty Szekspira. 2. staro-
świecki, odwieczny: Ubiór, strój A. <Now. z Łć.
antiąuus = starodawny >
I Antydatować, uje, owal p. Antedatować.
! Antydatowanie, a, blm., czynność cz. Anteda-
tować.
Antydemokrata, y. Im. cl przeciwnik demokra-
cji. <Now. z Gr. anti = przeciw -}- p. Demokra-
ta >
Antydemokratyczny przyra. od Antydemokrata:
"W duchu antydemokratycznym.
Antydot, u, blm., Antydotum I. lekarstwo prze-
ciw zażytej truciźnie, odtrutka. 2. przen. środek
zapobiegawczy, zaradczy, lekarstwo: Antydotem na
nudy jest praca. <Gr. antfdoton ni. >
Antydotum, w Ip. nieod.. Im. a, ów p. Antydot.
! Antydyluwjainy p. Antedyiuwjalny: Do naszej
sfery należała, pomimo idylicznego warkocza
i antydyluwjalnej sukni. Orzesz.
Antydynastyczny przeciwny interesom dynastji,
nieprzyjazny jej. <Now. z Gr. anti = przeciw -{-
p. Dynastja>
Antyfebryna, y, blm., chem. farmaceutyczna na-
zwa acetanilidu, środek lekarski przeciwgorączko-^
43
ANTYFEMINISTA
ANTYMONJAK
wy. < Now. z Gr. aati = przeciw -\- Łć. febris -
gorączka >
Antyfeminista, y, Ira. ści przeciwnik feminizmu;
nieprzyjaciel kobiet. <Now. z Gr. anti = przeciw
-|- Łć. fciiiiiia- kobieta >
Antyfeminizm, u, blin. nienawiść do kobiet; nie-
iizHdwanie ciiiancyparji kobiet.
Antyfilozoficzny fil. I. przeciwny zasadom a. wy-
nuiganiom Jilozof ji. 2. wrogi a. nieprzyjaźnie uspo-
sobiony dla Jilozofji. <Now. z Gr. anti - prze-
ciw -f- P- Filozoficzny >
Antyfona, y, Im. y ijńew chóralny, kończący li-
Uinję a. wo//ul.e śpiew podobny. <Now. z Gr. an-
tiTónos (dosl. = przeciwbrziinijcy) = odpowiadający;
towarzyszący (akompaiijujacy) >
Antyfonarjusz, a, lin. e, Antyfonarz księga z an-
tyfonami i nutami do nich.
Antyfonarz, a, Ira. e p. Antyfonarjusz.
Antyfraza, y, Im. y fig-ura retoryczna: wyraże-
nie, pod którym zupełnie co innego i. rozumie.
<Gr. anti'frasis>
Antygraf, a, Im. owie piszący odwrotnie, na wspak.
<N()W. z Gr. anti = przeciw -|- &'"^'*J = piszę >
Antygrafja, I, blm. pismo odwrotne, pisanie na
wspak.
Antyk, a, Ira. i I. zabytek starożytniczy, jak po-
sąg, obraz, zegar itp. 2. jjrzedmiot przestarzały,
staroświecki, niemodny: Kredens, w czasach pono
pradziadka już antykiem zwany. Moraw. 3. przen.
człowiek .ttaroświecki, starej daty. <Now. z Łć.
antiqiius - starożyiny >
jAntykamera, y, Im. y przedpokój, sień, przed-
sionek: Z pokojów królowej przyszedł do anty-
kamery. Krasz. <Now. z Łć. antę = przed -|-
camera dosł. = sklepienie, sufit >
Antykatolicki przym. od Antykatolik. <Now.
z Gr. anti=: przeciw -|- p. Katolicki >
Antykatoliczka, i, Im. I forma ż. od Antykato-
lik.
Antykatolik, a, Im. Cy nieprzyjaciel kościoła ka-
tolickiego.
Antyklerykalny przym. nieprzyj zny klerowi,
wrogi duchowieństwu, występujący przeciw niemu :
Polityka antyklerykalna. <Now. z Gr. anti =
przeciw 4- P- Klerykalny>
Antykonstytucjonista, y, Im. ści członek stron-
nictwa politycznego, przeciwnego rządom reprezen-
tacyjnym. <Now. z Gr. anti = przeciw -|- p. Kon-
stytucjonista>
Antykościelny występujący przeciw kościołoici,
przeciw kościołowi zwrócony, nieprzyjazny, wrogi
kościołowi. < Now. z Gr. anti = przeciw -j- P- Ko-
ściół >
XAntykowy p. Antyczny.
fAntykryst, a. Im. owie p. Antychryst.
Antykrytyka, I, Im. I krytyka krytyki, odpowiedź
na krytykę, replika. <Now. z Gr. anti = i)rzeciw
-f p. ■krytyka>
Antykwa, y, blm., druk. rodzaj czcionek: pismo
o oczku prostopadłym, składające ś. z zwyczajnego
małego (djabelu. <Now. z Łć. anti(]ua = staro-
żytna >
xAntykwarja, I, blp. starożytności, antyki, rze-
czy stare: Aliłośnik antykwarji.
Antykwarjat, u, Im. y p. Antykwarnia.
Antykwarjusz, a, Im. e X Antykwarz I. staro-
żytnik, znający ś. na starożytnych jirzCdmiotach
.sztuki. 2. handlujący staremi książkami a. dzie-
łami sztuki.
Antykwarjuszowski |i. Antykwarski.
Antykwarjuszowstwo, a, Mm.. Antykwarstwo ;:«-
miłowanie a. manja do zbierania starożytnych
przedmiotów sztuki a. starych książek: Nieznacznie
wpadł w A., w bibljomanjc. Krasz.
Antykwarnia, i, Ira. e, Antykwarjat I. skład a.
sklep sprzedaży i Jcupna starożytnych dzieł sztuki,
monet itp. 2. księgarnia 1iandlnj({ca książkami
dawnemi, wyczerpanemi a używanemi.
Antykwarski i)rzym. od Antykwarz, Antykwa-
rjuszowski, X Antykwaryczny: Sprztjty stare, zu-
żyte, .jakby z antykwarskicb składów zbierane.
Bał. Zakład A. Firma antykwarska.
Antykwarstwo, a, blm. p. Antykwarjuszostwo.
Krasz.
XAntykwaryczny p. Antykwarski.
XAntykwarz, a. Im. e |i. Antykwarjusz.
Antyliberalizm, u, blm. niechęć do liberalizmu,
nieuzudicanie go. <Now. z Gr. anti = przeciw -f-
\). Liberalizm >
Antyiiberalny przeciwny liberalizmowi, nieuzna-
j(łcy go.
Antylog, a, Im. i elektrot. biegun ujemny w sto-
sach elektrycznych, wytwarzających p^ądy przez
działanie ognia. <Z Gr. antilogos = przeciwny >
Antylogarytm, u, Im. y mat f. logarytm, stojący
w szeregu obok odpowiadającej mu liczby. 2. d<iw.
logarytm dostawy. <No\v. z Gr. anti - przeciw -j-
p. Logarytm >
Antylogja, i. Im. e I. sprzeczność to dziele a.
dziełach jednego pisarza. 2. fil. sprzeczność pod-
staw a. zasad (u sceptyków starożytnych). <Gr.
antilogia>
Antylopa, y. Im. y zool. (antilope) zwierzę ra-
cicowe, przeżuioające, pochicorogie. Gatunek: G a-
zela (a. dorcasj. Zdr. AntyJopka. <Now. z Fr.
antilope. Włos. antilopa itd. Pochodzenie wyra-
zu ciemne >
Antylopi przym. od Antylopa: Skok A. Mięso,
stado antylopie.
Antylopka, i, Im. i p. Antylopa.
Antymaterjalista, y, Im. ści przeciwnik materja-
lizmu. <Now. z Gr. anti = przeciw -(- p. Mate-
rjalista>
Antymilitarny przyra. przeciw militaryzmowi wy-
mierzony, skieroicany. <Now. z Gr. anti =; prze-
ciw -|- P- Militarny >
Antyministerjalny nieprzyjaźnie usposobiony dla
gabinetu, dla rządu. <NoM-. z Gr. anti = przeciw
-f- p. Miuisterjalny>
Antymins, u. Im. y ]>. Antymis.
Antymis, u, Im. y, Antymins obrus poświęcany,
pokryioający ołtarz w cerkwi. <Gr. późn. anti-
raiusiou, Łć. późn. antimensium>
Antymon, u, blm., X Antymonjum, X Surmik
chem. i min. 7netal rodzimy, kruchy i czasem z sza-
rą na powierzchni naleciałością, zaioierający małą
domieszkę srebra, żelaza i arsenu. < iŚr. Łć. an-
timonium, może z Arab. athmud, ithmid, to zaś
z Gr. stimmi(s)>
Antymonarchiczny przym. przeciicny, torogi mo-
narchizmowi. <Now. z Gr. anti = przeciw -|- p.
Monarchiezny>
Antymonarchista, y, Ira. ści przeciwnik monar-
cłiizmu.
XAntymonica, y, blm., X Surmica lek. otrucie
przewlekle antymonem (raorbus antimonialis).
Antymonil, u, blm., cheni. rodnik, złożony z jed-
nego atomu antymonu i jednego atomu tlenu.
Anty monit, u, Im. y min. siarek antymonu, czę-
sto nnijiicy na powierzchni czarną a. pstrą nalecia-
łość, używany do otrzymywania anti/monu.
Antymonjak, u, blm. cliera. związek antymonu
z wodorem, Sb Hj, a n t y ni o n o w o d ó r.
44
ANTYMONJALNY
ANTYREPUBLIKAl^SKI
Antymonjalny przym. od Antymonjum, Antymo-
nowy.
XAntymonjuin nieod. p. Antymon.
Antymonowodór, oru, blin. ehein. p. Antymo-
njak.
Antymonowy przym. od Antymon : Kwiat A.,
chem. = sub liniowany w postaci jedwahistych igiełek
trójtlenek antymonu. Masło antymonowe (l)Uty-
rum •Antimonń) = trójchlorek antymonu. Szkło an-
tymonowe (vitrum antimonii) = .<:<o/)eona i .tzklista
mieszanina tlenków i siarków antymonu.
XAntymorallzm, u, blm. fil. kierunek Jil. moral-
ności przeciwny ; system Jil. w konsekwencjach .iwo-
ich burzący podstawy moralności, np. fatalizm, ma-
terjalizm. <Now. z Gr. anti = przeciw -|- p. Mo-
ralizm >
Antymoralny niemoralny.
Antynacjonalista, y, Im. ści człowiek, nie uzna-
jący wyłączności narodowej, nie przekładający swej
narodowości nad inne, kosmopolita. <Now. z Gr.
anti' = przeciw -f- p. Nacjonalista >
Antynacjonalistyozny j). Antynaojonalny.
AntynaCjOnalizm, u, blm. nieuznawanie wyłącz-
ności narodowej ; zasada, według której wszystkie
narodowości stawiać należy na równi, kosmopoli-
tyzm.
Antynaojonalny przym. od Antynacjonalizm, An-
tynacjonalistyozny, antynarodowościowy : Przeko-
nania anfynacjonaJne.
Antynarodowościowy p. Antynaojonalny: Wpływ
A. <Now. z Gr. anti = przeciw -[- P- Narortowo-
(ściowy>
Antynarodowy przeciwny, nieprzijjazny, wrogi in-
teresom narodu: Agitacja, tendencja antynaro-
dowa.
Antynaturalny przym. przeciwny naturze, niena-
turalny. <Now. z Gr. anti = przeciw -|- p. Na-
turalny >
Antynomlozny przym. od Antynomja.
Antynomja, I, blm, I. fil. = a) niezgodność a.
s/irzcczność z prawem, b) sprzeczność pomiędzy
dwoma prawami, pomiędzy tezą i antytezą, c)
sprzeczność wynikajiica z zastosowania praio czys-
tego rozumu do zinysłoioości; sprzeczne twierdzenia
o tym samym i)rzedniiocie, udowodnione z różnych
slaunwi.sk, np. świat jest skończony i świat jest
nieskończony. 2. praw. sprzeczność ustaio. <Gr.
itnfin(tmi'a>
Antynous, a, blm. typ piękności męskiej. <Gr.
AnfiMoos a. Antinous = cudnej piękności zalotnik
Pcnclojiy >
XAntynousostwo, a, blm. dorównywanie Aniy-
uou.sdwi w piękności, piękność idealna : Pełen uf-
ności w niezwyciężone swe A., był pewny, że
konfcssa pójilzie za niego. Krasz.
xAntynousowski przym. od Antynous: Przy
l)ierał antynousowskie pozy. Krasz.
Antypaństwowy przym. przeci%vny, wrogi pań-
stwu. <Now. z Gr. anti =^ przeciw -f- P- PaństM^o-
wy>
Antypapa, y, Im. y m. p. Antypapleż. <Now.
z (ir. anti^]irzeciw 4- Łe. późn. papa^ papicż>
Antypapieski przym. nieprzyjazny, wrogi papie-
żowi.
Antypapież, a, Im. e, Antypapa nieprawy pa-
pież; przeciwnik i lospółzawoilnik prawowitego pa-
pieża: Pod tenże czas zjawi ś. Pseudo-Prorok,
A., wierny towarzysz Antyclirysta. <Now. z Gr.
anti = przeciw -f- P- Papież >
Antypapleżniczka, I, Im. I p. Antypapistka.
Antypapieżnik, a, Im. cy p. Antypapista.
Antypaplsta, y, lin. ścI, Antypapieżnik jirzeciw-
nit papiestica.
Antypapistka, I, Im. I forma ż. od Antypaplsta,
Antypapleżniczka.
Antypapizm, u, blm. wstręt, niechęć, nienawiść
ku papiestwu.
Antyparalogizm, u, blm. fil. dowodzenie obalają-
ce paralogizm a. błędnik; dowód wymierzony prze-
ciw paralogizmotci. <Now. z Gr. anti - przeciw
-|- p. Paralogizm >
fAntypast, u, Im. y przekąska, przegryzka a.
napój przed obiadem dla zaostrzenia apetytu, przy-
smaczek; przen. rozkosz, ucieclia, szczęście, przy-
jemność: Antypasty małżeńskie. Mor. <Włos.
antipasto>
Antypatja, I, blm. I. odraza, wstręt, obrzydzenie,
niechęć: Mieć do kogo antypatję. 2. przedmiot
antypatyczny, osoba antypatyczna: Ten człowiek
to moja A. <Gr. antipatheia>
Antypatycznie przys. od Antypatyczny : A. uspo-
sobiony — żywiący antypatję.
Antypatyczność, I, blm. rz. od Antypatyczny.
Antypatyczny j)rzym. od Antypatja 1. odra.ę,
niechęć, wstręt sprawiający : Jest to człowiek A. -
wstrętny, odrażający, obrzydliwy, odpychający, nie-
sympatyczny. 2. antypatja nacechowany: Stosu-
nek A.
•{-Antypeclk, a, Im. I staropolska legumina : pasz-
tecik z /mięsa i owoców, wjormie wypiekany. < Mo-
że z Sr. Gr. antipćsso a. aatipćtt5 = piekę po-
wtórnie >
! Antypedjum, w Ip. nieod., Im. a, ów p. Ante-
pedjum.
Antypiryna, y, blm., Analgiezyna chem. nazwa
farmaceutyczna pirazolonu fendodwumetylotoanego,
środek lekarski przeciwgorączkowy. <Now. z Gr.
anti = przeciw -f P.vr = o,:^-icń-, gorączka>
Antypka, I, Im. i, Antybka I. loiśnia, czereśnia
turecka. 2. cybnclt z czereśni tureckiej: Pociągał
z długiej antypki. Zach. <A. od Tur. antep =
wiśnia, a. od miasta Fr. Antibes>
[Antypko, a, blm] djabeł. <Ukr. Antypka >
Antypkowy przym. od Antypka: Cybuch A.
Antyplanat, u, Ira. y fot. rodź. ohjcktytou foło-
grajicznego. < Now. z Gr. anti = i)rzeciw -j^ Łó.
planus = równy >
XAntypod, a. Im. y p. Antypoda.
Antypoda, y. Im. y, X Antypod, x Przeciwnóg,
X Przeciwnożnik, x Przeciwkostop, w Im. Miesz-
kańcy przeciwni, przeciwnożni, X przeciwko-
stopni, X przeciwstopl, x przeciwkostopl miesz-
kaniec drugiej półkuli, mieszkający na przeciwnych
końcach tej samej średnicy ziemsldej ; przen. prze-
ciwieństwo : Polak z Prusakiem są sobie antypo-
dami. <Gr. antipodes lra.>
f AntypodyjskI przym. od Antypoda przrciwnuż-
ny: Strój A. Jeżów.
Antypoiltyczny wrogi państwu: Odkrywamy
przyczynę długotrwałości tych instytucji: ich
antyspołeczną i antypolityczną wygodę. Szuj.
Antypostępowy icrogi dla postępu, wsteczny:
Krytyka oskarża tę dobr% komedyjkę o dążności
antypostępowe. <Now. z Gr. anti = przeciw -j-
p. Postęp >
Antyrellgljny wrogo względem religji usposobio-
ny, niereligijny : Usposobienie antyreligijne. Ten-
dencja antyreligijna. Wiek XVIII — wiek A.
<Now. z Gr. anti ^ przeciw -(- p. Religijny >
Antyrepublikański przeciwny a. wrogi rżeczypo-
spolitej, pojęciom a. zasadom republikańskim : Agi-
tacja antyrepublikańska. <Now. z Gr. anti =
przeciw -f p. Republikański >
45
ANTYREWOLUCTINT
Antyrewolucyjny przeciwnij rewolucji. <Now.
z Gr. anti' = przeciw -|- p. Rewolueyjny>
AntyrząÓ0)My przeciwny a. wrogi rządowi: W ak-
cji antyrz^J(lowej główną rolę odgrywa stronnic-
two republikańskie. <Now. z Gr. anti = prze-
ciw -f- p. Rządowy >
Antysemicki przym. od Antysemita, antyżydow-
ski.
Antysemita, y, Im. cl przeciwnik, wróg Żydów.
<Now. z (ir. anti = przeciw -(- P- Seniita>
Antysemityzm, u, blra. uienawiść do Żydów
giównie z pobudek politycznych i socjalnych, dąż-
ność do usunięcia przewagi Żydów w życiu spo-
łecznym i towarzyskim.
Antyseptyczny lek. przym. od Antyseptyka,
przeciwgnilny. <Now. z Gr. anti - przeciw -f-
septikós - gnojący >
Antyseptyka, I, blm., ehir. stosowanie środków
przeciwgnilnych, postępowanie przeciwgnilne.
Antysocjalistyczny przeciwny socjalizmowi, wy-
mierzony przeciw niemu : Stronnictwo antysocja-
listyczne.
Antysocjalizm, u, blm. I. usposobienie wrogie dla
społeczeństw ludzkich: Byrona oskarżano o bez-
bożność i A. Mick. 2. usposobienie wrogie socja-
lizmowi.
.Antysocjalny, Antyspołeczny wrogi porządkowi
społecznemu, przeciwny społeczeństwu. < Now. z Gr.
anti = przeciw -|- p. Socjalny >
Antysofizmat, u, Im. y fil. dowód wymierzony
przeciw sofizmatowi. <Now. z Gr. antisoffzomai -
używam sofizmatu przeciw sofizmatowi >
Antyspast, u, Im. y stopa wierszotca z czterech
zgłosek, z których druga i trzecia są długie. < Gr.
antispastos >
Antyspirytysta, y, Im. ści przeciwnik spirytyz-
mu. <Now. z Gr. anti = przeciw 4" P- Spiry-
tysta >
Antyspołeczny p. Antysocjalny. <Now. z Gr.
anti - przeciw -j- P- Społeczny >
! Antyszambrować, uje, ował czekać, wyczekitmć
w przedpokoju długo : U pana senatora potrzeba
A., a ja jestem bardzo zajęty. Krasz. <Now.
z Fr. antichambre = przedpokój >
! Antyszambrowanie, a, blm., czynność cz. An-
tyszambrować.
AntyszlacheckI przeciwny, wrogi szlachcie. Szaj.
<Now. z (Jr. anti = przeciw -j- P- Szlachecki >
Antytermina, y, ))lm., cliem. nazwa farmaceu-
tyczna hidrazonu kwasu lewulinowego. < Now. z Gr.
anti = przeciw -\- tbermós =: gorący >
Antytetycznie fil. przys. od Aiitytetyczny.
Antytetyczny fil. I. przeciwny; przeciwstawny,
hęiląry antylezą. 2. obalający to, co teza orzeka.
3. wyrażający stosunek antytezy do tezy.
Antytetyka, I, Im. I fil. nie dająca i. usunąć
sprzeczno.ić dwuch twierdzeń a. antynomji : A. trans-
cendentalna = traktat o antynomjach czystego ro-
zumu.
Antyteza, y, Im. y I. fil. sprzeczność dwuch są-
<lów; przeciwieństwa do tezy. 2. ret. przeciwsta-
wienie, zestawienie ze sobą jyojęć wprost przeciic-
nych (np. Rozwożą z nowym towarem stare
oszukaństwa. Mick.). 3. przen. coś wprost prze-
ciwnego, kontrast, przeciwieństwo, sprzeczność: Hra-
bia tila Luci przedstawiał antytezę tego, co by-
ło jej ideałem. Krasz. 4. muz. drugi, występu-
jący po pierwszym, motyw. <Qr. antithesis>
Antytrynitarjusz, a, Im. e, Antytrynitarz czło-
nek sekty, zaprzeczającej bói^twa Chrystusa, uniła-
rjusz, socyujanin, ai Janin, w ]m. = bracia polscy.
APARACIK
<Now. z Gr. anti = przeciw -|- Ł<?. trinitas ==
trójca >
Antytrynitarz, a, Im. e p. Antytrynitarjusz.
Antyżydowski wrogi dla Żydów, _ antysemicki.
<Now. z Gr. anti = przesiw -j- p. Żydowski >
[Anu, Anuż, Anuże] sp I. miże, no, no dalej:
A. zaraz gadaj, bo cię rozsiekamy. 2. tak jest.
3. no, to, otóż. < A-f-Nu-j-Że >
[Anucza, y, Im. e] p. Onucza. Zdr, [Anuczka].
[Anuczka, I, Im. ij p. Anucza.
[Anuż] sp. i. p. Anu. 2. a jeśli: A. on przyj-
dzie?
[Anuże] sp. p. Anu.
Anyż, u, blm. [Hanyż] bot. I. pospolita nazwa
rośliny biedrzeniec anyż (pimpinella anisura) i ;e/
owoców. 2. A. gwiazdkowy (illieium ani.sa-
tura) roś. z rodziny bohrownikowatych z rodzaju
bodzianu. 3. A. polny p. Karelek. Zdr. Any-
żek. <Gr. anison>
Anyżek, żku blm. [Hanyżek] I. p. Anyż. 2. na-
sienie anyżu: Chleb, śliwki z anyżkiem. 3. wód-
ka anyżowa, anyżówka: Koło apteczki przesze-
dłem niechcący, A. mię zaleciał. Kras. 4. cu-
kier, p. Anyżkuchen.
Anyżkowy przym. od Anyżek [Hanyżkowy]:
Ulepek A.
Anyżkuchen, a, Im. y, Anyżek cukier, masa
w rodzaju biszkoptu, bita na ogniu z dodaniem
anyżu. <Now. z Anyż -f- Nm. Kuchen = ciasto >
Anyżowy przym. od Anyż: Ulepek, olejek,
kwas A.
Anyżówka, I, Im. I wódka destylowana z any-
żem, wódka anyżowa, anyżek.
Anyżynki, nek, blp. kuch. ciasteczka z anyżem.
Anzac, u. Im. e I. stohfelc: Drzwi z anzacem
( = z Jelcem, pasującym do felcu ramy). Przen.:
zapał, przejęcie ś., pilność: Patrz! z jakim anza-
cem tańczy. 2. zeg. oparcie osi na płaszczyźnie.
<Nra. Ansatz>
Anzacfajla, I, Ira. e noż. pilnik owalny, ze
wszystkich stron nacinany, do piłowania w częś-
ciach tcewnętrznych, nj). w środku kółek. <Nin.
Ansatzfeile ż. >
Anżelika, I, Im. I cukier, roślina wodna, używa-
na do konjiłur, dzięgiel. <Pr. ang<51ique = dzię-
giel >
Aoryst, u, Im. y czas przeszły chwilowy.
XAorystja, I, blm. fil. I. nieokreśloność sądu,
niemożność zdecydmcania ś. na sąd pewny. 2. nie-
możność rozstrzygnięcia wobec sprzeczności zasad
poznania (u starożytnych sceptyków). <Gr. ao-
ristia>
Aorta, y. Im. y, X Arterja początkowa anat.
tętnica główna, z lewej komórki serca ivychodząca :
A. wstępująca, wstępna, górna, zstępująca, Kdol-
na, X niższa, X zstępna, piersiowa, brzuszna.
Łuk aorty, f Obłąk aorty. <Gr. aorte>
[Aó] w. oto, a oto, ot tu.
Apagogiczny fil. i mat. oparty na udowodnionej
falszywości twierdzenia sprzecznego : Dowód A. =
dowód pośredni twierdzenia przez okazanie niemo-
żliivości twierdzenia przeciwnego. <Gr. apagogós
dosł. = odwodzący >
Apaksel, ksiu, blm. szczot, odpadki włosa.
<Nm. Abfechsel>
Apanaże, ów a. y, bip. pensje, dobra, dochody,
zabezpieczające byt członkom rodziny panującego ;
osobista własność nieruchoma panującego. 2. za-
rząd majątkami panującego : Departament apana-
ży. <Fr. apanage>
Aparacik, u, Im. I p. Aparat.
46
APARAMENT
fAparament, u, lin. y p. Aparat: "Wojsko wy-
prawione z słusznym aparamenteiu Pas. <N.ow.
z Łć. apparare = przygotować, przysposobię >
Aparat, u, Im. y I. przyrząd, maszyna: A. fi-
zyczny, telegraficzny, fotograficzny. A. Berge-
ra. 2. i)rzen. maszynerja, machina, gmach, hudo-
wa, rusztowanie, system: Czarownice, rusałki, upio-
ry itp. zastąpiły u romantyków cały A. mitolo-
giczny poezji greckiej. Runął cały A. sztucznie
zestawionych dowodów. Kosztowność powyższe-
go aparatu (koszta utrzymania prefektur i pod-
prefektur) dawała ś. czuć krajowi. 3. przybo-
ry, przynależnoici, akcesorja, rekwizyty : a) teatr.:
A. teatralny = urządzenie sceniczne. A. kome-
djalny. Kn.; b) woj. a. f Aparament: Działa,
kule, prochy, wozy i inne aparaty wojenne. Biel.
4. kość. a. f Aparament ubiór kościelny. Zdr.
Aparacik. <Łć. apparatus = przygotowanie,
])rzyrząd >
Aparatowy przym. od Aparat : Części, przyrzą-
dy aparatowe. Urządzenie aparatowe.
fAparencja, I, Im. e pozór, bla.<ik, okazałość:
Oczy na błyszczące apareneje i znaki panowa-
nia patrzyć przyuczone.
! Apart przys. I. oddzielnie, osobno, na swoją rę-
kę: A. sobie zawsze chodził, a gdzie mógł, to
urywał Turków. Dyak. 2. [A.] niezależnie od,
poza rachunkiem, prócz tego, nadto : Otrzymał tan-
fjemę A. pensji. <Fr. k part (dosł. = na stro-
nie) = oprócz, okrora>
Apartamencik, u, Im. I p. Apartament: Miał
A. Iiardzo przyzwoity. Krasz.
Apartament, u, Im. a a. y mieszkanie wygodne,
iiiuiej więcej wykwintne, jmkoje, salony: A. gościn-
ny dla dostojnego pana. Krasz. Publiczność na-
jM-łniła salę i poboczne apartamenta. Zdr. Apar-
tamencik. <Fr. appartement>
(Apart nie] na stronie, tajemnie.
jApatekarz, a. Im. e aptekarz.
Apatja, I, blm. fil. I. niezdolność do odczuwania
wzruszeń, obojętność, zobojętnienie, nieczulość, odrę-
twienie umysłowe, gnuśność moralna : Jest to go-
rzej niż rozpacz, bo zimny sen, zdrętwiałość ja-
kaś, A. Krasz. 2. wolność od afektów i namięt-
ności, równowaga ducha, który rozumem pokonał
namiętności; spokój ducha. <Gr. apatheia>
Apatycznie przys. od Apatyczny: Spełniał swe
obowiązki jiowoli, A.
Apatycznieć, eje, al stawać ś. apatycznym.
Apatycznienie, a, blm., czynność cz. Apatycz-
nieć.
Apatyczność, 1, blm. fil. rz. od Apatyczny:
Najpiękniejszy egzemplarz flegmy i apatycznoś-
ci. Orzesz.
Apatyczny fil. dotknięty a. nacechowany apatją,
obojętny, nieczuły, nieskory a. niezdolny do wzru-
szeń: Była w usposobieniu apatycznym, znużona,
tęskniąca prawie do śmierci. Krasz.
Apatyk, a. Im. cy człowiek dotknięty apatją :
Słowem swoim wyciskał łzy egoistom, budził
z letargu apatyków.
[Apatyk, u, blm.] p. Apetyt.
Apatyt, u, Im. y, X Mylnlk min. fosforan wap-
nia z chlorkiem wapnia = C h 1 o r o a p a t y t ; a.
fusjoran wapnia z Jłuorkiem wapnia = F 1 u o r o-
apatyt; w postaci kul i mas ziarnistych, włók-
nistych i zbitych nazywa ś. Fosforytem. <Now.
z Gr. apatció = mylę, oszukuję >
Apel, u, blm. I. woj. a) sprawdzanie osobiste/
obecności żołnierzy ; b) zwoływanie jazdy do sku-
pienia ś. po ataku : Stanąć do apelu, trąbić na
A. Przen.: Na wystawie żadna firma warszaw-
APERCEPOWANIE
ska nie stanęła do apelu. Do apelu stanęli
wszyscy ci, którym dobro ogółu leży na sercu.
2. przen. znak zwoływania, sygnał, hasło : Ozwa-
ły s. bębny; na ten A. rozkazał oficer dżokiejów
z hrabią zamknąć. Mick. Rozmowa nasza i mo-
je rozwagi przerwane zostały ogólnym apelem
do odjazdu. Orzesz. 3. odwołanie ś., zaapeloioa-
nie : Gotowi byli odstąpić od swych uprzedzeń,
gdy ktoś logicznie zrobił A. do ich serca. Es.
<Fr. appel>
Apelacja, I, Im. e praw. I. wywołanie sprawy od
niższego do wyższego sądu, odwołanie ś. do wyż-
szego sądu, nie poprzestając na wyroku niższej in-
stancji: Apelację założyć, poprzeć, odwołać. Za-
skarżyć wyrok w drodze apelacji. Miesięczny
termin do apelacji. Służy ci, przysługuje A.
Przen.: Każesz-li im ś. nagrody z nieba spo-
dziewać, mówią: daleka A. Falib. 2. sąd wyż-
szy, sąd apelacyjny, sądzący sprawy w apelacji:
Przegrać w apelacji. <Łć. appellatio>
Apelacyjny praw. przym. od Apelacja : Sąd A.
C= do którego można ś. udać w razie niezadowolenia
z wyroku sądu niższej instancji). Sędzia A. Wi-
ny a. koszta apelacyjne: (kary za niesłusznie za-
łożoną apelację). Wyrok A. termin A. (czas do
założenia apelacji).
Apelant, a, Im. ci prow. p. Apelator.
Apelat, a, Im. ci praw. pociągnięty do apelacji,
pozwany w spraioie apelacyjnej, t. j. do sądu wyż-
szego.
Apelatka, I, Im. I forma ż. od Apelat.
Apelator, a, Im. rzy, prow. Apelant ten, co ape-
luje.
Apelatorka, I, Im. I forma ż. od Apelator.
XApelcyna, y, Im. y \. gatunek pomarańczy :
Jedne pomarańcze są kwaśne, drugie słodkie,
odmianą tylko są apelcyny. Kluk. 2. a. [Apel-
zyna] pomarańcza. <Nm. Apfelsine (na wzór
Fr. pomme de Sine = jabłko chińskie) >
Apelować, uje, owal praw. odwołać ś. do sądu
wyższego, nie poprzestając na wyroku sądu niższe-
go : A. od wyroku. Nie zgadzam ś., apeluję,
f Wolno każdemu A. na sejm koronny, f Sąd,
ku któremu apelowano. Może A., kędy chce.
<Łć. appello>
Apelowanie, a, blm., czynność cz. Apelować.
[Apelzyna, y. Im. y] p. Apelcyna: Zaopatizy
ś. w apelzyny i karmelki. Wilk.
[Apem] przys. otworem, bez zamknięcia : Drzwi
zo&tawił A. <Dnm. apen = otwarty >
[Apen] otwarty, niezamknięty. <Dnm. apen>
XApendyks, u. Im. y dodatek do dzieła a. pisma,
suplement. <Łć. appendix>
Apercepcja, I, blm. fil. I. jasne uświadomienie ;
świadome zastanawianie ś. nad własnemi j)Ostrzeże-
niami a. wyobrażeniami. 2. akt samowiedzy, syn-
tezujący dane świadomości w jedność z podmiotem.
A. empiryczna, transcendentalna. 3. przyswaja-
nie nowych postrzeżeń przez dawniej nabyte wyobra-
żenia; proces asymilacji nowej treści przez stary
obraz pamięciowy. 4. akt uwagi biernej a. czyn-
nej ; wyraźne uświadomienie sobie unjobrażenia. n.
pewnej dowolnej części jego ; akt woli w zakresie
myśli: A. bierna, czynna, doraźna, kolejna. <Now.
np. Fr. aperception (właściwie apperception),
z Łć. ad = do, ku -f- percipio = dostrzegam, poj-
muję >
Apercepcyjny fil., przym. od Apercepcja: Prze-
bieg myśli, proces, akt A.
! Apercepować, uje, owal fil. p. Apercypować.
1 Apercepowanie, a, blm. fil. czynność cz. Aper-
cepować,
47
APERCYPOWAĆ
APOFILLIT
Apercypować, uje, owal, lApercepować iil. do-
koni/icaó czynnoAci (ipercepcji.
Apercypowanie, a, blm. fil. czynność cz. Aper-
cypować.
•J-Apertura, y, Im. y I. lek. sztucznie yrywola-
nc gnojenie, owrzodzenie w celu leczniczym, źródeł-
ko, jątrznica. 2. żart. dziura w aukni. <Now.
z Łł'. a|)ertura = otwór, dziura >
Apetycik, u, blm. p. Apetyt.
Apetycznie przys. od Apetyczny.
Apetyczny, XApetytny I. przym. od Apetyt,
wzbudzający apetyt, smaczny, łakomy: Obiad A.
2. przen. wzbudzający pożądliwość, ponętny, nęcą-
cy, oociągający, powabny : Apetyczna dziew-
czyna.
fApetyk, u, blm.] p. Apetyt.
Apetyt, u, [Apetyk, Japelyk, Hapetyk, Apatyk]
I. blm. popęd do jedzenia, rhęó do jadła, łaknie-
nie: Mieć, stracić, zaostrzyć, ostrzyć sobie na
co, podniecić, pobudzić A. Smacznego apetytu!
Przen.: Smacznego &i>etjt\\ I = dziwny gust ! jak
można jeść coś podobnego a. w podobnych warun-
kach! wątpię, żeby smakowało!: Kluski i flaki!
smacznego apetytu ! Kicha przy jedzeniu! smacz-
nego apetytu! 2. Im. y, żądanie, żądza, chuć, po-
żądliwoś'^, lubieżność, pragnienie, chęć, zapęd, osko-
ma, ślinka na co: Na Marysię z wielkim ape-
tytem spoglądał. Pohamuj swoje apetyty. Fał-
szywy A. — daremny : Zapalając ś., mniemał, że
już trafił na drogę właściwą, ale to był fałszy-
wy A. człowieka, co czuje pragnienie strawy,
a jeść nie może. Krasz. 3. chrapka na kogo,
szczeg. chęć bicia : Ma A. na niego = ostrzy na
niego zęby. Zdr. Apetycik. <ŁĆ. appetitus>
XApetytnlk, a. Im. cy chciwiec, łakomiec
XApetytny p. Apetyczny.
[Apf j w. gdzie tam, nie 1
Aplryt, u Im. y min. p. Tur malin. <Now.
z Gr. a :^ bez, nie -\- pyr = ogień >
Aplanat, u, Im. y fot. objektyw aplanatyezny.
<N()W. z Fr. aplanir = wyrównać, wyprostowat^,
ze Śr. Łć. aplanare>
Aplanatyezny fiz. : Soczewki aplanatyczne ^
soczewki a. układy soczewek wolne od aberacji ku-
listości. Objektyw A. Luneta aplanatyczna.
XAplaudować, uje, owal klaskać, oklaskiwać ; bić
oklaski, brawo : Odśpiewawszy piosnkę, której
głośno i z zapałom aplaudowano dokoła, panna
Leonja padła na krzesło. Krasz. Przen.: pochwa-
lać; przyklaskiwać czemu, ivyraża6 uznanie. <Łć.
applaudere>
Aplaudowanle, a, blm., czynność cz. Aplau-
dować.
XAplauz, u. Im. y oklask, brawo, okrzyk a. znak
prawdziwego zadowolenia, uznania. <Łó. applau-
sus>
Aplegier, gra. Im. gry p. Ablegler. Zdr. Aple-
glerek.
Apiegierek, rka, Im. rki p. Aplegier.
Aplegrować, uje, owal p. Odkładać.
Aplegrowanie, a, blm., czynność cz. Aple-
grować.
[Aplendować, uje, owal] p. Aprendować.
[Aplendowanie, a, blm.] czynność cz. Aplen-
dować.
[Apleucha, y. Im. y] p. Ableucha.
Aplikacja, I, blm. I. Xpilność, usilne przykhi-
dunie ś. do czego: (idyby A. do talentów była
dodana, ledwoby ś. mógł który nari)d z naszym
mierzyć w naukadi. Leszcz. 2. uczenie ś. prak-
tyczne, sposobienie ś. do urzędu a. do slu)ni praw-
niczego: IJył trzy lata na aplikacji u slaw.u-go
mecenasa. Przypuścić do aplikacji. Odbyć pię-
cioletnią aplikacje. A. szła mu niesi)oro, akta
go nudziły, ziewał ])rzy ])racy. Kórz. 3. zastoso-
wanie, przystosowanie, praktyka: Zasada, prawo
bez aplikacji nic nie znaczy. 4. nakładanie róż-
nokolorowych liści i kwiatów, wykrawatiych z plu-
szu a. aksamitu i naszywanie ich na tle odpowied-
nim ; rodź. haftu, w którym tozory, loycięle z jednej
materji, wszywają ś. w drugą : Figury aplikacji
wyciąć i umocować je na tle.
Aplikacyjny przym. od Aplikacja, przygotowaut-
czy, przysposabiający: Szkoła aplikacyjna.
Apllkancik, a, Im. i j). Aplikant : Biedny A.
Aplikant, a, Im. ci I. praktykant, sposobiący i,
do urzędu sądowego a. administracyjnego : A. są-
dowy. Aj)likanci notarjuszów. Być wykreślo-
nym z listy aplikantów. 2. człowiek praktykują-
cy, uprawiający co, oddany czemu : Niemało włó-
czyło ś. ludzi ])odejrzanych, cyganów, urwiszów
i innych podobnych aplikantów. Kaczk. Zdi-. Apli-
kancik.
Aplikatura, y, blm. muz. palcowanie.
Aplikowanie, a, blm., czynność cz. Aplikować.
Aplikować, uje, owal I. a. XA. ś. wprawiać ś.
w czynności urzędowe, sposobić ś. do urzędu : A,
u adwokata, w biuiiie. Wiele tu jest mecena-
sów, prokuratorów, patronów, wszystko to apli-
kowało przy mnie. ilrasz. 2. co a. kogo do cze-
go - .-^tasować, .y)'Jsobić, układać, ćwiczyć : Ojciec
ten córkę do świata aplikował. Skar. A. lekar-
stwo w chorobie = zastosowywać, przepisywać, zale-
cać do użycia : Z półkopy baniek na brzuch A.
Fred. A. Żart. : W owej epoce po kilka t)'się-
cy kijów aplikowano w wojsku na pojedyncze
grzbiety żołnierskie. Roi. A. ś. i. przykładać ś.
do czego, pilnie około czego chodzić. ])il7wwać cze-
go : Aplikował ś. w szkołach, na dobre mu wy-
szło. Krasz. Młodzieniec nie aplikował ś. w ra-
chunkowości, a więcej miał pociągu do rolnego
gospodarstwa. Roi. 2. X p- Aplikować. 3. ko-
mu = przy podchlebiać ś., nadskakiwać, -zaslfigiwać ś.:
Aplikowałem mu ś., ale jednakże więcej paniiie.
Kaczk. <Łć. applicare>
Aplikowanie, a, blm., czynność cz. Aplikować.
Aplikowanie się, a ś., blm., czynność cz. Apli-
kować ś.
Aplon, u, Im. y min. p. Granat. <Now. np.
Nm. Aplom>
! Aplomb, u, blm. pewność siebie w zachowaniu ś.:
Mowa była wypowiedziana z taką elegancją,
aplombem, wyrazistością, iż słuchać jej milo by-
ło. Krasz. Podobne stosuneezki d^iii} młodym lu-
dziom, że tak nazwę, pewien A. w towarzystwie.
Byk. <Fv. applomb>
Apodyktycznie przys. od Apodyktyczny. <Gr.
apo(leiktikós>
Apodyktyczność, i, blm. fil. rz. od Apodyk-
tyczny.
Apodyktyczny lii. I. \)r:ekonywający, oczywisty,
jasny, dowodny. 2. pewny, niezbity, niczaprzeczo-
ny. 3. konieczny, stanowczy. 4. wyrażający ko-
nieczność, twienlzący coś jako konieczność : S;)d A.
Zdanie apodyktyczne. 5. bezwarunkowy, hezwzględ-
nie obowiązujący: Nakaz A. (-nalcaz kategorycz-
ny, zasada iiiondności).
Apodżjatura, y, Im. y muz. krótka )iuta prz^l
dłuższą, rod:(rj forszlaku. < Włos. a}ipoggiatura>
Apofillt, u. lui. y min. wodny krzemian wapnia
i fluorek potasu. tn'or:(icv kyiisrJoly w, próżnych
przestrzeniach .tkał wyimchowych. <Now. z ćjr,
apofyllo = pozbawiam liści, skubię >
48
APOFTEGMATA
APOSTOLSKI
Apoftegmata, ów, blp. rodź. epigramatów, ■przy-
powieści moralnych, fraszek: A. to jest krótkie
a roztropne powieści. Rej. < apóftegina ni. >
Apogleum, nieod. I. a. Punkt odzlemny astr.
punkt drogi księżyca najbardziej oddalony od zie-
mi. 2. przen. szczyt: Mógłbym w A. oburzenia
zabić tę kobietę. Bał. <Qr. apógaios dosł. =
odziemny>
Apokalipsa, y, lim., f Apokalipsys Objawienie
iw. Jana, oalatnia księga Nowego Testainentu :
A wiesz w apokalipsie co znaczy bestja? Mick.
<Gr. późn. apokalypsis>
f Apokalipsys nieod. p. Apokalipsa.
Apokaliptyczny I. znajdujący i., wspomniany
w apokalipsie: Ryczą bestje apokaliptyczne.
Krasz. 2. przen. fantastyczny, potworny, pełen gro-
zy, straszny, okropny, monstrualny : Nad miastem
chmury apokaliptyczne. Krasiń. Machiny, jak
apokaliptyczne potwory, pracują dzień i noc. 3.
tajemniczy, ciemny, zagadkowy: Twój list A.
Siow.
Apokryf, u, Im. y księga, pismo mylnie a. fał-
szywie przypisywane jakiemuś autorowi. < Gr. apó-
kryl'os>
Apokryficzny x Apokryfowy przym. od Apo-
kryf stanowiący apokryf, mylny, wątpliwy, fałszy-
wy, zmyślony, nieautentyczny: Pisma apokryficz-
ne. Wiersze A.
Apokryfowy p. Apokryficzny: Sama księżna
dowiedziała s. niektórych apokryfowych, ale do-
brze dosztukowanych szczegółów od swojej gar-
derobianej. Krasz.
Apollnarysta, y, Im. śol p. Czterdzleslątnik.
Apoll-,p. Apol-.
Apolo, la. Im. fony, Apollo zool. (parnassius
apollo) motyl dzienny z rodziny witeziów. <0d
imienia bóstwa Gr. Apóllón>
Apolonikon, u, Im. y, Apollonikon wielkie orga-
ny z cylindrem.
Apolonjon, u, Im. y, Apollonjon instrument muz.
o dwuch ktawjaturach.
Apoloństwo, a, blm., Apollo ństwo •podobieństwo
z piękności do Apolina: Ufny w swe A. belwe-
derskie, był pewny, że kontessa pójdzie za nie-
go. Krasz.
Apolog, u, Im. I bajka, w której występują i roz-
mawiają zwierzęta i drzewa. <Gr. apólogos>
Apologiczny, przym. od Apologja. <Now. z Gr.
apologeoraai = bronię >
Apologiema, u, Ira. y fil. punkt obrony, fil. ar-
gument obrończy, szczegół apologietyki flozofcznie-
rozwinięty.
Apologleta, y, Im. cl, Apologista fil. I. obrońca,
chwalca w celu obrony. 2. filozof, teolog, broniący
chrześcijaństwa, pisarz apologietyczny.
Apologietycznie fil. przys. od Apologietyczny.
Apologietyczny przym. od Apologletyka: Pi-
sarz A. Pismo apologietyczne.
f Apologletyk, u. Im. I Ust obronny, mowa uspra-
wiedliwiająca: A. Św. Hieronima za małżeń-
stwem. Skar.
Apologletyka, I, blm., Apologletyzm fil. I. kie-
runek fil. broniący chrześcijaństwa przeciw napaś-
ciom filozofów pogańskich, fil. system obrony chrześ-
cijaństwa. 2. piśmiennictwo, broniące chrześcijaństioa.
Apologletyzm, u blm. fil. p. Apologletyka.
Apologista, y. Im. ści fil. p. Apologleta: A. szla-
checki ( = chioalca szlachty).
Apologlstyczny przym. od Apologista.
Apolog Izo wać, uje, owal wychwalać, bronić.
ApologIzowanIe, a, blm., czynność cz.Apologizo-
wać.
Apologja, I, Im. e fil. I. obrona, usprawiedliwie-
nie, pochwała w celu obrony: A. doktryny, po-
glądu. 2. mowa a. pismo broniące czegoś a. kogoś:
A. chrześcijaństwa. A. Sokratesa. <Gr. apo-
logia>
Apomorfina, y, blm. apt. związek chemiczny,
otrzymywany z morfiny i używany jako środek wy-
miotowy. <Now. z Gr. apó = od -j- p. Morfina >
Apopleksja, I, blm., Udar, f Naglą śmierć,
[Szlak] lek. porażenie loładzy ruchu i przytomności
w następstwie wylania krwi w mózgu. Zdr. Apo-
pleksyjka. <Gr. apoplexia>
, Apopleksyjka, I, blm. żart. p. Apopleksja:
Śmiertelni jesteśmy, wódkę pijemy, jednego wie-
czoru palnie A. Krasz.
, Apoplektyczny przym. od Apopleksja: Atak A.
Środek A. ( -przeciw apopleksji). 2. (o człowie-
ku) skłonny, usposobiony do apopleksji: Mając
usposobienie apoplektyczne, dawał gwarancję, że
niedługo będzie zawadzał. Bał. Krępy, apoplek-
tycznej budowy jegomość.
Apoplektyk, a, Im. cy człowiek skłonny do apo-
pleksji. <Gr. apoplektikós>
XAporetyk, a, Im. cy ^\. filozof powątpiewają-
cy, nie mogący zdobyć ś. na sąd stanowczy, scep-
tyk. <Now. z Gr. aporetikós = wątpiący, wątpi-
eiel>
Aporja, I, blm. fil. powątpiewanie, zwątpienie,
niemożność powzięcia stanowczego sądu o rzeczach
z powodu zasadniczych wątpliwości a. sprzeczności
(u starożytnych sceptyków). < Gr. aporfa - wąt-
pienie >.
Aport ! w. wołanie na psa, aby rzecz rzuconą
przyniósł nazad, przynieś ! daj tu !: Pies stoi jak
mur... biegniesz... pójdź dalej, pyf! frrru! puf!
A.! Fred. A. <Fr. apporte = przynieś >
Aportować, uje, owal (o psie) I. przynosić rzecz
rzuconą: W podartej czapce, którą uczył psy
A. Fred. A. 2. myśl. przynosić i podawać zabitą
a. zbarczoną zwierzynę.
Aportowanie, a, blm., czynność cz. Aportować:
Rzuciła mu jak psu do aportowania. Gaw.
Apostata, y, Im. cl ten, co dopuścił ś. apostazji,
odstępca, odszczepieniec, zaprzaniec, renegat: Jul-
jan A. <Gr. apostates>
Apostatować, uje, owal dopuścić ś. apostazji,
odstąpić od wiary chrześcijańskiej, odpaść od ko-
ścioła: Wrócili do kościoła, od którego przodko-
wie ich apostatowali.
Apostatowanie, a, blm., czynność ez. Aposta-
tować.
Apostazja, 1, blm. I. jawne wystąpienie ze spo-
łeczności chrześcijańskiej, zaparcie ś. wiary, odstęp-
stwo, odszczepieństwo, 2. wyrzeczenie ś. swego po-
przedniego zdania, przejście do innego obozu, par-
tji; odstąpienie od pewnych zasad. < Gr. aposta-
sia>
Aposterjorycznie przys. od Aposterjoryczny.
<Now. z Łć. a posteriori dosł. = z następnego,
z ostatniego >
Aposterjoryczność, 1, blm. rz. od Aposterjo-.
ryczny.
Aposterjoryczny fil. pewny zależnie od dowodów
a. przesłanek; pewny zależnie od doświadczenia,
empiryczny, doświadczalny.
Apostolski przym. od Apostoł: Skład A. Dzie-
je apostolskie. Stolica apostolska. Jego Apo-
stolska Mość (tytuł cesarza austryjackiego). List
A. - papieski. Błogosławieństwo apostolskie =
papieskie. Bracia apostolscy (sekta). Ojciec A. =
pisarz teologiczno -filozoficzny, będący pod bezpośred-
nim wpływem apostołów., Ojciec 'tcolcioła. Po apo-
49
APOSTOLSTWO
stoisku przys. =jah apostoł, gorliwie, z namaszczę-
idem : Uczyć, mówlc po apostolski!.
Apostolstwo, a, blm. rola, działalność apostoła,
apostołowanie; posłannictwo, misja, propagowanie,
j)ropaganda, krzewienie.
Apostoł, a, Im. owie [Aposztól, Japostol, Pos-
toi] I. uczeń Chrystusa, krzewiciel nauki Chrys-
tusa: Dwunastu apostołów. Książę apostołów
(-&W. Piotr). 2. przen. zwolennik i krzewiciel ja-
kich zasad, propagator, szerzyciel. 3. doradca,
opiekun, mentor: Mam swój rozum, obejdę ś. bez
apostoła. 4. wysłannik, szpieg, podsłucłiiwacz. 5.
w Im. ciężkie, niezgrabne buciska, postoły. Zdr.
Apostołek. <Gr. apóstolos = poseł >
Apostołek, łka, Im. łkowle żart. p. Apostoł.
Apostołka, I, Im. I I. forma ż. od Apostoł : Oda
mniszka, A. w Polsce. Lei. Zemsta, jako pierw-
sza, A. kłóciła mię z ludźmi i z losem. Słów.
2. apostołowanie, apostolstwo : "Wojciecłi Św. puś-
cił s. na niebezpieczną apostołkę. Lei. 3. [A]
książka z ewangieljami, ewangieliczka.
Apostołować, uje, ował pełnio posłannictwo apo-
stola, być apostołem ; ogłaszać, propagować, sze-
rzyć, krzewić, szczepić, rozprzestrzeniać zasady,
naukę: Dąbrówka w Polsce, Jadwiga w Litwie
apostołowały. A. nad kim a. kogo = nawracać
kogo, wpajać weń naukę, zasady, pracować nad kim,
celem ich wszczepienia: Aaron dopuszczał dni
dziesięć Mojżeszowi nad sobą A. Zacli. Nie bę-
dę cię długo apostołował. Chodź.
Apostołowanie, a, blm., czynność cz. Apostołować.
Apostrof, u. Im. y, Odcinek znak pisarski w kształ-
cie przecinka nad wierszem a) w miejscu samo-
głoski zanikłej w pewnych językach: L'ami (Fr.,
= le ami) ; b) dla oddzielenia końcówki od wy-
razu, np. Nm.: Sprachen Europa's-, w Pol.: La-
place'a; c) f skrócenie = e, ie: Toh' { = tobie), ka-
żd'go {-każdego). <Fr. apostrophe, z Gr.>
Apostrofa, y, Im. y I. ret., przemówienie, zwró-
cenie mowy do osób a. rzeczy martwych, do same-
go siebie, do Boga dla podniesienia yyrażenia. 2.
odezwanie ś., przemówienie, zabranie głosu: Ostra
A., z jaką zwraca ś. organ kanclerza przeciw
gazecie. <Gr. apostrofę >
Apostrofować, uje, ował zagadywaó kogo z na-
ciskiem, wybadywać z rodzajem nagany : Gdy Wan-
da wyszła na chwilę, starosta inię apostrofował:
cóż hrabio, robisz? czym ś. zajmujesz? Krasz.
Hulewicz i insi z tego niekontenci apostrofowali
drugich biskupów. Kai.
Apostrofowanie, a, blm., czynność ez. Apostro-
fować.
[Aposztół, oła, Im. ołowie] p. Apostoł.
fApotekarski p. Aptekarski.
f Apotekarzów p. Aptekarzowy.
XApotema, y, Im. y mat. promień koła wpi-
sanego w wielokąt foremny. <Now. z Gr. apo-
tithcmi = odłożyć; usunąć >
Apoteoza, y, Im. y I. obraz, przedstawiający co&
w całej świetności, w całej glorji; podniesienie do
ideału, zidealizowanie, ubóstwienie : W górze nie-
siona przez aniołów matka-dziewica w apoteozie.
Krasz. A. Kopernika. A. na zakończenie sztu-
ki w teatrze. 2. i)rzen. wyniesienie, wywyższenie
nad zasługi, nad luartoić: A. bydlęcia strąca
mnie z piedestału, na którym stałem Dliżej anio-
łów. Krasz. liobił niejako apoteozę zbrodni.
Miok. <Qr. apothć6sis>
Apoteozować, uje, ował podnosić do apoteozy,
przedstawiać to apoteozie: Poeci nasi nadto apo-
teozują tę przeszłość, stawiają w obłokach, a ona
tylko stąpała po ziemi. Bał.
APROBOWAĆ
Apoteozowanie, a, blm., czynność cz. Apoteo-
zować.
Apozycja, I, Im. e XAdpozyoja gram. dopowie-
dzenie, określeślenie rzeczowne. <Łć. appositiO
Aprak, u, Im. i p. Tytuń. <?>
f Apreendować, uje, ował p. Aprehendować:
Nie apreendował on tego. Kn. <Łć. apprehen-
dere >
f Apreendowanie, a, blm., czynność ez. Apre-
endować.
XAprehendować, uje, ował, f Apreendować,
zważać, zwracać uwagę na co, dbać o co, brać co
do serca.
f Aprehendowanie, a, blm., czynność cz. Apre-
hendować.
[Aprens, u, Im. y] pretensja, żądanie.
■fAprehensJa, i, blm., f Aprensja 1. baczność,
uwaga, dbanie o co. 2. smutek, rozpacz. <Łć.
apprehensio>
[Aprendować, uje, ował, Apiendować] 1. zważać
na co, poważać, obawiać ś. 2. wahać ś., namy-
ślać i.
[Aprendowanie, a, blm.] czynność cz. Aprendo-
wać.
f Aprensja, i, blm. 1. p. Aprehensja: Umarł
z samej aprensji. 2. [A.] poważanie: W apren-
pji być.
Apreter, a, Im. rzy robotnik, nadający fason ka-
peluszom słomkowym i prasujący je. < Fr. apprg-
teur>
Apretować, uje, ował, Apreturować tkać. pod-
dawać tkaninę apreturze: A. płótno. <Fr. appre-
teur >
Apretowanie, a, blm., czynność cz Apretować.
Apretownia, i, Im. e warsztat, pracoa-nid, gdzie
ś. dokonywa apretura wyrobów tkackich.
Apretura, y, Im. y 1. garb. p. Krasa. 2. tkać.
a) przyrząd do ostatecznego wtjkończenia wyrobów
w tkalniach: Maszyna parowa porusza apreturę
i folusze, b) czynność, przez którą tkaninie nada-
je ś. pozór i wygląd wymagany w hafidlu, tj. po-
łysk, czystość, gładkość itd. <Nm. A])pretur, z Fr.
appreter>
Apreturować, uje, ował 1. garb. p. Krasić.
2. tkae. p. Apretować.
Apreturowanie, a, blm., czynność ez. Apretu-
rować.
Apreturowy przym. od Apretura: Masa apre-
turowa.
Aprjorycznie przys. od Aprjoryczny. <Now.
z Łć. a priori dosł. = z pierwszego, z najplewsze-
go, z góry>
Aprjoryczność, i, blm. rz. od Aprjoryczny.
Aprjoryczny fil. peiony niezależnie od dowodów
a. przesłanek, oczywisty bez dowodów ; peumy przed
doświadczeniem; pomijający a. lekceważący dowody
doświadczalne : Sąd A.
Aprobacja, i, Im. e. Aprobata pochwala, uzna-
nie, przyzwolenie moralne, podzielenie zdania, do-
bre przyjęcie: Zyskał powszechną aprobaeję. <Łć.
approb.atio >
Aprobata, y, Im. y I. fil. p. Aprobacja. 2. po-
twierdzenie, pozwolenie, zezwolenie, upoważnienie,
zgoda na co, sankcja: Zyskać aprobatę cenzury.
A. władzy duchownej na książce do nabożeństwa.
<Now. z Łć. approbatus =: przyjęty, zatwierdzo-
ny, stwierdzony >
Aprobować, uje, ował I. zatwierdzać, potwier-
dzać, pozwalać, uznaioać za dobre, sankcjonoioać.
2. pochwalać, podzielać; godzić ś., pisać ś. na co,
protegować = lubić, potakiwać czemu: Pochlebstwa
nie aprobuję. <Łć. approbare>
50
APROBOWANIE
Aprobowaflie, a, blm., czynność cz. Aprobować.
Aproprjacja, i, blm. przywłaszczenie. <Łć. ap-
propriatio >
Aprosza, y, Im. e woj. przykop, podchód, rów
kopany dla dojścia do walów fortecy : Zbliżyć ś.,
podejść aproszami do twierdzy. <Fr. approche>
Aprykoza, y, Im. y I. większy gatunek moreli.
Kluk. 2. [A.] morela. <Nm. Abricose, Apiico-
se, zap. z Łć. praecox = wcześnie dojrzewający,
przez Arab. al-barkuk>
Aprykozowy przym. od Aprykoza.
XApryl, a, Im. "e kwiecień: Chwała Bogu, że
przecie stoję o swej sile na brzegu, kędy maje
widzę i apryle. Słów. <Łć. aprilis >
XAprylowy przym. od Apryl: Cliłód A. Słów.
[Aprymować się, uje ś., owal ś.] kształcić i.,
uczyć L, edukować ś. < Z Fr. apprendre (im. ap-
pris) = uczyć, uczyć ś. >
Apsik, w. I. głos, naśladujący Tcichonie: Gdy-
bym ja miał tak% córę, wyrżnąłbym jej rózgą...
A.! na zdrowie ! 2. a. Psik głos, odpędzający ko-
ta. <A + Pies>
Apsyda, y, Im. y, Absyda, I. sklepiona, półko-
lista część kościoła, mieszcząca wielki ołtarz. 2. Ap-
sydy, yd, blp. astr. dwa punkty eliptycznej drogi
planety, w których planeta ta najbliżej i najdalej
znajduje ś, od słońca. < Gr. (h )apsis = wiązanie,
łuk, sklepienie >
Apszlag, u, Im. I, f Abszleg wyłoga tui stroju,
obszlega. <Nm. Auf8chlag>
[Apsztyfikant, a, Im. ci] zalotnik, konkurent,
kawaler, starający ś.
Apsztyfikować się, uje ś., owal ś. [Apstryfike-
wać Ś.] żart. zalecać ś., przy pochlebiać ś., wdzię-
czyć ś., mizdrzyć ś., nadskakiwać, tańcować około
kogo : Dla czegóż to on ś. tak absztyfikuje, pe-
wnie nie z czułości. Bliz. Jakoś wczoraj bar-
dzo ś. absztyfikowałeś do królowej balu. < Mo-
że na wzór amplifikować, a. może do gw. szty-
felkować ś. >
Apsztyfi kowanie się, a ś., blm., czynność cz.
Apsztyfikować ś.
Apteczka, I, Im. I I. izdebka a. schowanko w do-
mach gospodarskich na korzenie kuchenne, spiry-
tualja, lekarstwa domowe i różne przysmaczki: Do-
mowa A. żony mojej nie tylko od wódek i przy-
smaczków, ale i od lekarstw. Kras. Koło ap-
teczki przeszedłem niechcący, anyżek mnie zale-
ciał. Kras. 2. A. domowa, -lekarskie środki do-
mowe.
Apteczny przym. od Apteka: Skład A. Rośli-
ny apteczne. Materjały apteczne { = do lekarstw
używane).
Apteka, I, Im. I [Aptyka, Haptyka, Japtyka] f Apo-
teka miejsce, gdzie sprzedają a. tylko przechowują le-
karstwa: Waży, jak w aptece ( = skąpo, skrupu-
latnie). 2. żart. wychodek. Zdr. Apteczka. <Now.
z Gr. apotheke = skład, magazyn >
Aptekarczyk, a, Im. i uczeń, praktykant, pomoc-
mk aptekarza.
Aptekarka, I, Im. I I. forma ż. od Aptekarz:
Zakonnica A. 2. żona aptekarza, aptekarzowa.
Aptekarski przym. od Aptekarz, f Apotekarski:
Uczeń A. Cena aptekarska { = za wy<;oka, wygó-
rowana, słona). "Wagi aptekarskie.
Aptekarstwo, a, blm. zajęcie aptekarza, sztuka
aptekarska, farmacja.
Aptekarsżczyzna, y, blm. środki a. materjały
aptekarskie.
Aptekarz, a, Im. e, fApatekarz [Japtycarz] I.
przyrządzający i sprzedający lekarstwa, właściciel
AR ALD
apteki, zarządzający apteką, Jurmaceuta. Pr zen.:
To A. (skąpo wydziela, daje),
Aptekarzątko, a. Im. a I. m. a. ni. lichy aptekarz,
aptekarzi/iia. 2. ni. dziecko aptekarza.
Aptekarzęta, ąt, blp. żart. dzieci aptekarza.
Aptekarzowa, ej, Ira. e żona aptekarza.
Aptekarzowy, Aptekarzów przym. od Aptekarz,
f Apotekarzów: Dom A.
Aptekarzów p. Aptekarzowy.
Aptekarzówna, y, Im. y córka aptekarza.
Aptekarzyna, y, Im. y m. biedny a. kiepski, lichy
aptekarz.
[Aptyka, 1, Im. I] I. p. Apteka. 2. p. Hipo-
teka.
Ar, a, Im. y francuska miara powierzchni, dzie-
sięć metrów w kwadrat.
Ara, y, Im. y zool. (sittace) długoogonowa pa-
puga Ameryki południowej. Gatunki : A. czer-
wona (s. raacao). A. żółta (s. ararauna).
< Nazwa z naśladowania krzyku papugi >
Arab, a, Im. y p. Arabczyk.
Arabczyk, a. Im. 1, Arab koń arabski: Pod nim
smukły A. Zabł. Przyprowadził ślicznego konia,
arabczyka czystej krwi. Przyb.
Arabesk, u, częś. w Im. Arabeski, ów, X Ara-
beska, rodź. ornamentu: maloioidło, złożone z linji
i figur fantastycznie powikłanych, z esów i flore-
sów. < Przez Fr. arabesąue, z wł. Arab->
X Arabeska, I, Im. I p. Arabesk: Wdzięczny
snop wschodnich arabesek. Orzesz.
Arabeskowy przym. od Arabesk: Skała rośnie
złota z arabeskowym rysunkiem Callota. Słów.
Arabski fantastyczny, niemożliwy, nieprawdopo-
dobny, zmyślony: Historje arabskie. Awantury
arabskie (z „Tysiąca nocy"). Gada po arabsku.
Oss. ( -językiem niezrozumiałym).
Arabszczyzna, y, blm. wszystko, co arabskie : ję-
zyk, styl, moda Ud., świat arabski: A. wywarła
wpływ na budownictwo chrześcijańskie. Pol.
Arachnolog, a, Ira. dzy zajmujący ś. arachnolo-
gją, badacz pająków.
Arachnologiczny przym. od Arachnologja: Zbiór
A.
Arachnologja, I, blm., Araneologja część zoo-
logji, traktująca o pająkach. <Now. z Gr. ara-
chne = pająk -f- -logia = nauka >
Araczek, czku, blm. p. Arak: Chyba z araez-
kiera zmieszany, bo likier za słaby. Wilk. Mo-
że herbatki z araczkiem?
Aragonit, u, Im. y min. węglan wapnia z małą
czasem domieszką węglanu strontu, tworzący krysz-
tały rombowe. Odmiany: a) G r o c h o w i e c a.
kamień karlsbadzki, złożony z niezliczo-
nej liczby kulek i osadzający ś. ciągle ze Sprudla,
źródła gorącego w Karlsbadzie, b) Kamień
sprudlowy, utwór naciekowy z tegoż źródła.
<0d wł. Aragonja>
Arak, u. Im. I [Harak] napój wyskokowy z ryżu
a. trzciny cukrowej, rum. Zdr. AraCzek. <Tur,
(e)rake, arak (z Arab.)>
Araka, I, blm. napój wyskokowy z kumysu.
Arakacznik, a, Im. I a. Ziemniara bot. (arra-
eacha) roś. z rodziny baldaszkowych. <Hp. arra-
cacha, zap. z języków Ameryk. >
Arakowy przym. od Arak, z arakiem przyrzą-
dzony, ponczowy : Poncz A. Karmelek A.
fArald, a. Im. owie p. Herold: Już ś. obadwa
rycerze byli zmordowali, wtym araldowie dwaj
na plac wjechali, którzy je rozwieść i rozwa-
dzió chcieli. P. K.
51
ARAUOWATT
Aratjowaty: Rośliny araljowate, bot. p. Dzię-
glawowaty. < Now., niby Łć. aralia zap. od na-
zwy morza Aralskiego>
[Aramant, u, Im. y] p. Amarant.
[Aramantowy] przyra. od Aramant : Krople ara-
mantowe = tinciura coccmellae.
Araneologja, I, blm. p. Arachnologja. <Now.
z Łć. aranea - pająk -f Gr, -logia = nauka >
Aranżer, a, Im, owie a. rzy ten, co aranżuje,
prowadzi tańce, wodzirej: Młodzieniec z wielkim
szykiem i nieporównany A. tańców. <Fr. ar-
rangeur>
Aranżować, uje owal I. porządkować, szyko-
loaó, zaproioadzać lad, organizować, urządzać, prze-
wodniczyć, wodzić rej, dowodzić, prowadzić tańce:
Do kadryla stanęło 120 par, aranżował doświad-
czony na tym polu strategik. Oprócz ogrodo-
wych muzyk i koncertów, aranżujemy wyciecz-
ki. <Fr. arranger>
Aranżowanie, a, blm., czynność cz. Aranżować.
Arap, u, Im. y p. Harap.
fAras, u, Im. y p. Rasa.
Araukarja, i, Im. e bot. p. Igława. <Zap.
w zwią.zku z nazwą, krainy Araukanji>
Araukarjowy przym. od Araukarja: Lasy arau-
karjowe.
[Arba, y, Im. y] prosty wóz tatarski. <Tur.
araba >
Arbata, y, Im. y prow. p. Herbata: Siedząc
przy arbacie, rozpowiadałem Zefiryńci o mojej
podróży. Zag.
Arbiter, tra. Im. trowie I. sędzia polubowny
w sprawach pryioainych, a. powołany do rozstrzyg-
nięcia sporu międzynarodowego, rozjemca, pojednaw-
ca stron, pośrednik. 2. świadek przy rozprawach
publicznych, jako strona interesowana, a. przez cie-
kawość przybyły. Arhitroyfi^^ publiczność obecna
na posiedzeniach sejmowych. 3. wiośl. ten, co na
regatach przyznaje nagrody. < Łć. arbiter >
Arbitralnie fil. przys. od Arbitralny.
Arbitralność, I, blm. rz. od Arbitralny: A. są-
du, postępowania, działania w sądacli i postęp-
kach.
Arbitralny fil. I. dowolny, samowolny. 2. nie-
uzasadniojiy, nieumotywowany.
Arbitraż, u. Im. e I. a. Rachunek przebler-
stwa porównywanie cen Jednego i tego samego to-
waru, j)apieru publicznego, lualuty zagranicznej itd.
na różnych rynkach, w celu dokonania lospółcześnie
najkorzystniejszego kupna w Jednym miejscu i zby-
tu najdroższego na innym rynku : A. bankierski,
wekslowy, bezpośredni, papierów publicznych,
złota, srebra. 2. sąd polubowny między handlu-
Jącemi. <Pr. arbitrage>
Arbitrażowy przym. od Arbitraż: Prowadził
interesa wekslowe i arbitrażowe. Tablice arbi-
trażowe. Rachunek A. Komisje arbitrażowe
( = sądy rozjemcze).
Arbuz, a, Im. y, Harbuz, x Karbuz, f Garbuz
bot. p. Dynia. Przen.: Dostał arbuza { = odko-
sza). <Prs. i Tur. karpuz>
Arbuzowy przym. od Arbuz: Kasza arbuzowa.
Arcab, u, Im. y I. j). Warcab. 2. [Arcaby] ramy,
futryny, %o które wstawiają ś. okna.
Arcabnlca, y, Im. e p. Waroabnica.
Arcap, a, Im. y p. Harcap : Stangret z długim
arcapein. Rzew.
fArcerz, a, Im. e p. Harcerz.
Arcewiza, y, blm., Arcywiza zł. prow. woda.
< Zap. Lć. cerevisia = piwo>
|Arch, u, lin. y| I. arkusz papieru. 2. arkusz
katastralny. <CzeB. arch>
ARCHEOLOGICZNIE
fArcha, y. Im. y arka: Skakał i śpiewał z ar-
fą przed archą Pańską.
[Archada, y, Im. y] p. Arkada.
Archaicznie przys. od Archaiczny.
Archaiczność, i, blm. rz. od Archaiczny.
Archaiczny, Archaistyczny mający cechy staro-
żytnoici, starożytny, starodawny, antyczny, staro-
świecki, przestarzały (szczeg. o języku i utworach
sztuki plastycznej) : Zwróciłem oko na kształty
dziewczęcia... była w nich archaiczna jakaś su-
chość. Krasz. Pismo jego miało cechę i formę
archaiczną. <Gr. archaikós>
Archaistycznie przys. od Archaistyczny.
Archaistyczny p. Archaiczny: Styl A. Wy-
raz A.
Archaizm, u, Im. y icyraz a. wyrażenie przesta-
rzałe; staroświecczyzna, starzyzna, antyk, rzecz od-
wieczna, wyszła z użycia : Popularyzuje archaizmy
muzyczne przed nowoczesną publicznością. <Gr.
archaismós >
Archalzować, uje, owal naśladować starożytność,
podszywać ś. pod nią, robić coś na sposób staro-
dawny, archaiczny, naśladować Język i styl staro-
dawny : Powieściopisarze, tę obierający drogę,
archaizują, co nie jest bez wdzięku. Jeż.
Archalzowanie, a, blm., czynność cz. Archal-
zować.
fArchandrja, i, blm., f Archandza, fAchan-
dja + Akandja, f Okindja, orszak, tłum, rzesza, ga-
wiedZf rój, poczet, kupa : A. krewnych, sług dwor-
skich. <Tur. akyndży = żołnierz do rabunku,
przez różne sł. lud.>
f Archandza, y, blm. p. Archandrja: Króla A.
dworska niosą na pałac. Pot.
Archangiellka, I, Im. i bot. p. Arcydzlęgiel.
<Now. z Łć. nazwy rośliny >
[Archangielski] p. Archanielski.
Archanielica, y, Im. e forma ż. od Archanioł:
Ty wart jesteś archanielicy, ale bez złotych
skrzydeł. Krasz.
f Archanlelika, i, Im. I p. Arcydzlęgiel. Syr.
Archanielski, Archanioiowy, [Archangielski] I.
przym. od Archanioł: Z archanielskiemi skrzyd-
łami i głosem ty czasem miewasz i broń archa-
nioła. Miek. Dzieje nie brzmią już hymnem wia-
ry archanielskim. Sow. Trąba archanielska.
Chóry archanielskie. 2. bot.: Korzeń A., p. Ar-
cydzlęgiel.
Archanielsko przys. od Archanielski : Widmem
A. wielkim, białym. Krasiń.
Archanielstwo, a, blm. natura, doskonałość ar-
chanioła: Przeznaczeni jesteśmy do archaniel-
stwa. Krasiń.
Archanioł, a. Im. owie anioł wyższego rzędu:
Michał A. Trąba archanioła wezwie na sąd
ostateczny. <Now. z Gr. archi- = arcy- -|- p.
Anioł >
Archanioiowy p. Archanielski: W arehanioło-
wym on jeden obozie latarnią zda ś. Słów. Pan
swą prawdę nie zawsze na mieczach archanio-
łowych niesie. Kon.
Archeograf, a, Im. owie badacz archeografji.
< Now. z Gr. archatos - starożytny -|- grdf5 =
piszę >
Archeograficzny przym. od Archeografja.
Archeografja, i, blm. opisanie starożytności, an-
tykóto, zabytków, pomników, rzadkości starożytnych.
Archeolog, a. Im. owie a. odzy badacz archeo'
logji, starożylnik.
Archeologicznie przys. od Archeologiczny: A.
wyglądać.
52
ARCHEOLOGICZNY
Archeologiczny przym. od Archeologja: Zaby-
tek A. Żart.: stary : Rękawiczki archeologiczne.
Krasz.
Archeologista, y, Im. Ści miiośnik archeologji;
pog. szperacz w starożytnościach, manjak w zakre-
sie archeoloijji.
Archeologistka, I, hu. i forma ż. od Aroheolo-
glsta: Uczona A.
Archeologizm, u, blm. kierunek archeologiczny,
archaistyczny ; skionność ku archeologji: Zniechę-
cony do areheologizrau Koliara, zai)alił ś. on do
bohaterskich dusz, które tworzył Byron.
Archeologja, I, blm. nauka o starodawnych za-
bytkach i zicyczajach, o zamierzchłej przeszłości,
starożytnictwo. <Gr. archaiologia>
Archeoteka, L, blm. muzeum, galerja starożytno-
ści: To moje muzeum i A. Krasz. <Now. z Gr.
archaios = starożytny -\- theke = (teka) skład >
Archetyp, u, Im. y I. pierwowzór, wzór, proto-
typ, modlą. 2. men. miara normalna, służąca za
prawidło.
Archldjakon, a, Im. I, f Arcydjakon, f Arcy-
dzlakon, f Ardzlakon, I. X najstarszy z dja'co-
nów przy kościele katedralnym. 2. kapłan prałat,
członek kapituły, zcuitępca biskupa, mający osobny
okrąg jurysdykcji, zarządzający nadto majątkiem
kapituły. 3. dziś urząd kapitularny honorowy.
<Now. z Gr. archi = arcy- -}- p. Djakon>
Archidjakonat, u, Im. y, X Archldjakonja, f Ar-
cydjakonat I. stopień, godność archidjakona. 2.
daw., część djecezji, podległa władzy archidjakona.
X Archldjakonja, i, Im. e I. p. Archidjakonat.
2. mieszkanie archidjakona: Przestąpić próg archi-
djakonji. Jeż.
Archidjecezja, I, Im. e djecezja, prowincja ko-
ścielna pod zarządem arcybiskupa, arcybiskupstwo.
<Now. z Gr. archi- = arcy- H- p. Djecezja>
XArchlduk, a, Im. owie arcyksiążę: Jam nie
prince, alem archiduków więźniami miewał.
Sienk.
Archlerej, a, Im. owIe, Archijerej, Archirej,
arcybiskup w kościele wschodnim. <Now. z Gr.
archi- = arcy- -|- hiereus = kapłan >
ArchierejskI przym. od Archlerej: Płaszcz A.
Archijerej, a. Im. owIe p. Archlerej: Biskup
lab A. jest jenerałem. Miek.
Archikatedra, y. Im. y katedra arcybiskupia, ko-
ściół główny w archidjecezji, w którym odprawia
nabożeństwo arcybiskup. <Now. z Gr. archi- =
arcy- -f- p. Katedra >
Archlkatedralny przym. od Archikatedra: Ko-
ściół A.
Archlkonfraternia, I, Ira. e arcybractwo: A. li-
teracka przy kościele Św. Jana w Warszawie.
<Now. z Gr. archi- = arcy- -f- p. Konfraternia >
Archllutnia, i, Im. e instrument muz. podobny do
lutni. <Now. z Gr. archi- = arcy- -|- p. Lut-
nia >
XArchlmandryckl przym. od Archimandryta.
XArchlmandryctwo, a, Im. a godność ar chiman-
dryty, opactwo w kościele wschodnim.
Archimandryta, y, Im. cl przełożony w klaszto-
rze obrządku toschodniego <Gr. późn. arehiman-
drites, z Gr. archi- = arcy- mdndra = zagroda,
później klasztor >
Archipelag, u, Ira. 1 grupa, gromada wielu un/sp,
wielowysep. wyspozbiór. <Now. z Gr. archi- =
arcy- -|- pelagos - morze >
Archiprezbiter, a. Im. rzy ksiądz prałat czło-
nek kapiluhj biskupiej, kierujący nabożeństwem w ko-
ściele katedralnym i mającif ze zlecenia biskupa
nadzór nad pewną ilością paraf ji. <Now. z Gr.
ARCHIWUM
archipresbeutes = pierwszy, najstarszy poseł;
presbyteros jest stopniem wyższym od prśsbys =
stary, zasłużony >
Archiprezbiterjalny przym. od Archiprezbiter :
Kościół Panny Marji A. Plebanja ta była ar-
chiprezbiterjalną, nad piętnastu innemi kościoła-
mi parafjalnemi.
Archirej, a, Ira. owie p. Archlerej.
Archirejskl przym. od Archirej.
Architekt, a, Ira. cl, x Architekta, budowniczy.
<Gr. archit(^kt5n>
XArchitekta, y. Im. ci p. Architekt: Andrij
zostałby znakomitym architekta. Jeż.
Architektonicznie przys. od Architektoniczny.
Architektoniczny przym. od Architektonika,
X ArchitektońskI budowniczy: Ozdoba architek-
toniczna. Malarstwo architektoniczne. Nomen-
klatura architektoniczna.
Architektonika, I, blm. I. bud. nauka budow-
nictwa, technika budowania, zasady, przepisy archi-
tektury, urzeczywistnione w dziele sztuki. 2. przen.
ład, układ według zasad architektury; architektura:
Przepisy architektoniki artystycznej. Jeż. "W" tej
budowie piękna jest A.
X ArchitektońskI p. Architektoniczny: Nauka
arehitektońska = architektura.
Architektura, y, blm. I. budownictwo, sztuka
budowania, architektonika, jedna ze sztuk pięknych ;
styl, struktura: Prawidła architektury. A. go-
tycka. 2. przen. budowa, układ, plan: A. dra-
matu, powieści. <Łó. architeetura, z Gr., p.
Ai-chitekt>
Architekturalny przym. od Architektura: An-
drij myślał, że jedni przed drugiemi na wyścigi
będą udzielali mu architekturalnych wiadomości.
Jeż. Porządki architekturalne greckie. Sienk.
Architraw, u. Im. y, Nadsłupie bud. najniższa
część belkowania, łącząca bezpośrednio słupy wolno
stojące: Szereg złotawych kolumn, połączonych
wyszczerbionemi architrawami. Sienk. <Fr, ar-
chitrave, z Gr. archi- = arcy- -ł- Łó. trabs =
belka >
fArchitryklln, a I. Im. y główny pokój bawial-
ny w domach staropolskich, sala, salon. 2. przeło-
żony gospodarstwa domowego, gospodarz, rządca;
starosta weselny: Skosztował A. wody i zowie
oblubieńca. Bud. <Łć. architriclinium = główna
jadalnia i z architriclinus (z Gr. architriklłniar-
ehes) = stolnik, podstoli>
ArchIwaIja, ów, blp. materjały archiwalne, do-
kumenty rękopiśmienne, wyjęte z archiwum.
Archiwalnie przys. od Archiwalny: Da ś. to
stwierdzić A. (-na mocy dokumentów archiwal-
nych).
Archiwalny przyra. od Archiwum, w archiwach
przechowywany, z archiwum wydobyty, źródłowy :
Zarząd A. Źródła, zabytki archiwalne. Poszu-
kiwania archiwalne (= w archiwach robione). Ma-
terjał A.
xArchlwarju8Z, a. Im. e p. Archiwista.
Archiwista, y, Im. ścI, X Archiwarjusz urzęd-
nik, zawiadujący archiwum, kustosz archiwum.
Archiwiścina, y, Im. y żona archiwisty.
Archiwola, I, Im. e mul. p. Archiwolta.
Archiwolta, y, Im. y bud., Archiwola mul. ozdo-
ba architektoniczna łukowa, umieszczona nad otwo-
rem krzywolinijnym.
Archiwum, w Ip. nieod., Im. a, ów I. zbiór
pism publicznych i dokumentów. 2. miejsce prze-
chowywania ważnych papierów i dokumentów: A.
sądowe. A. akt dawnych. A. jeneralne krajo-
we, koronne, domowe. Złożyć do A. (=do akt).
53
ARCHONT
ARCYŁOTB
3. wydawnictwo perjudi/czne, przeznaczone do ogła-
szania dokumentów archiwalnych: A. do dziejów
literatury i oświaty w Polsce. <Łć. archi vum>
Archont, a, Im. owie nazwa najuoyiszych urzęd-
ników ateńskich.
Arcioch, a, Im. y bot. p. Karczoch. <p. Kar-
czoch >
Arciok, a, Im. i bot. p. Karczoch.
Arcy przys. I. w połij;Czeniu z innem! wyra-
zami = bardzo, wielce, nadzwyczaj, nadzwyczajnie,
nader, w wysokim stopniu : A. - zacny człowiek.
2. Xwybornie, doskonale, pięknie, chwalebnie, zna-
komicie, ślicznie : Była chwała, bo też było A. !
Pol. <Gr. archi- >
Arcybibosz, a, Im. e zawołany, znany, znakomi-
ty, dzielny, tęgi bibosz, bibosz nad bibosze a. nad
biboszami: A. w całej Rzeczypospolitej. <p.
Arcy- -|- Bibosz >
Arcybiskup, a, Im. I najwyższy biskup w kraju
a. w pewnej prowincji, arcypasterz : A gnieźnień-
ski. < p. Arcy- -|- Biskup >
Arcybiskupi przym. od Arcybiskup: Pałac A.
Sąd A. archidjecezji warszawskiej.
Arcyblskupstwo, a, Im. a I. urząd, godno&ó,
dostojeństwo arcybiskupa. 2. djecezja arcybiskupa,
archidjecezja.
Arcy-boleść, I, Im. I boleii nadztoyczajna : Po-
wołam duch niewieści do arey-boleści. Erasiń.
<p. Arcy- -fBOL>
f Arcybożniczy przym. od Arcybożnik.
f Arcybożnik, a. Im. y, f Aroyszkolnik przelo-
iony bożnicy żydowskiej. <Acy-l-BOG>
Arcybractwo, a, Ira. a bractwo uprzywilejowane
przy kościele, archikonfraternia. < Arcy -f- BRAT >
-j- Arcycelnik, a, Im. cy przełożony nad celnikami,
najstarszy celnik: Zacheusz A. Skar. < Arcy-|-Cło>
ArcychrześcijańskI tytuł królów francuskich .-
Arcychrześcijańeka Mość. < Arcy -f- Chrześci-
jański >
Arcycudo, a, Im. a wielkie, nadzwyczajne cudo,
cud nad cudami: Arcydzieła mistrzów, arcycu-
da natury. Krasz. < Arcy -f CUD >
f Arcycześnik, a, Im. cy wielki cześnik, wielki
podczaszy : Król czeski był arcycześnikiem pań-
stwa rzymskiego. <Arcy-|-CŻ('S)T>
t Arcydjakon, a, Im. I p. Archidjakon.
t Arcydjakonat, u Im. y p. ArchIdjakonat. < Ar-
cy -j- l)jakonat>
Arcydoskonały najdoskonalszy, bardzo dobry, wy-
śmienity . < Arcy -f- DO 4- Z -f KON >
Arcydyplomatyczny wielce dyplomatyczny : TJś-
raiechną.? ś. uśmiechem arcydyploraatycznym.
Dzierż. <Acy -}- Dyplomatyczny >
ł Arcydzlakon, a, Im. I p. Archidjakon. Wuj.
Arcydzielny bardzo dzielny, przewyborny : Śro-
dek A. < ^rcy-ł- DZIAŁ >
Arcydzieło, a, Im. a, Arcytwór, XArcysztuka
I. til. a) dzieło sztuki celujące, wzorowe, do ideału
zbliżone a. ideałowi odpowiadające: Arcydzieła
Rafaela. "Wysłuchawszy rogowej A. sztuki, po-
wtarzały je dęby dębom. Mick. b) twór przyro-
dy doskonały, w swoim rodzaju jedyny, okaz, po-
dziw budzący: A. natury. 2. najdoskonalsze czy-
jeś dzieło: Arcydziełem Mickiewicza i poezji pol-
skiej jest Pan Tadeusz.
Arcydzlęglel, gla, Im. gle, Anielika, Archangle-
Jlka, t Archanielika, + Korzeń archanielski bot.
(angclica archangelica) roś. z rodziny bnldaszko-
walych. < Arcy -{- Dzięgiel >
ArcygtębokI bardzo, nadzwyczaj głęboki : Uwag<*i
damy o chrześcijaństwie Konrada jest arcygłę-
boka. Mick. <Arcy -|- GŁ4B>
Arcygłębokość, i, blm., rz. od ArcygtębokI:
Uznaję A. uwagi pańskiej.
ArcygiupI bardzo głupi. < Arcy -+- GŁUP >
Arcygłupstwo, a, Im. a szczyt głupoty : Byłoby
to A. Ost.
Arcygrzesznik, a. Im. cy wielki grzesznik, grze-
sznik nad grzesznikami. < Arcy -|- GRZECH >
Arcyheretyk, a, Im. cy, Arcykacerz zagorzały
heretyk, wielki heretyk. < Arcy -j- Heretyk >
f Arcykacermlstrz, a. Im. e naczelnik, głowa
kacerzy, herezjarcha. < Arcy -|- Kacerz -|- Mistrz >
t Arcykacerz, a, Im. e p. Arcyheretyk: Nie-
którzy arcykacerze przekładają s. nad ojee świę-
te. Wuj. < Arcy -\- Kacerz >
Arcykanclerski przys. od Arcykanclerz. < Ar-
cy -f- Kanclerz >
Arcykanclerstwo, a, Im. a urząd, godność arcy-
kanclerza.
Arcykanclerz, a, Im. e wielki kanclerz, tytuł,
dawany kanclerzom dla odróżnienia od podkancle-
rzych, noszących tytuł Cancellarius alter.
Arcykapłan, a, Im. i I. najwyższy kapłan, wiel-
ki kapłan. 2. -^ archiprezbiter : Arcybiskupom,
opatom, przeorom, arcykapłanom i innym kościo-
ła prałatom. Birk. < Arcy -|- Kapłan >
Arcykapłanka, I, Im. I forma ż. od Arcyka-
płan.
Arcykapłanować, uje, owal pełnić urząd arcy-
kapłana: Aleksy arcykapłanował sekcie. Bart.
Arcykaplanowanle. a, blm., czynność cz. Arcy-
kaptanować.
Arcykapłartskj przym. od Arcykapłan: God-
ność arcykapłańska. Ubiór A.
Arcykapłaństwo, a, Im. a urząd, godność arcy-
kapłana.
Arcyklopotliwy bardzo, wielce kłopotliwy: Spra-
wa to arcykłopotliwa. < Arcy -(- KLEP >
Arcykomtur, a. Im. uwie najstarszy, naczelny
komtur, najwyższy po wielkim mistrzu dostojnik
u Krzyżakóto : A. chwil darmo nie traci. Mick.
< Arcy -|- Komtur >
Arcykrawlec, wca, Im. wcy znakomity krawiec
mistrz w swoim fachu: Sukienne arcydzieło arcy-
krawca Chabou. Orzesz. < Arcy -|- KROI >
•J- Arcykról, a. Im. owIe król królóto : Arcykró-
lu wszechmocny, racz wejrzeć na nas. Leop.
Arcyksiąstewko, a. Im. a p. Arcykslęstwo.
Arcykslążątko, a. Im. a, m. a. ni. I. dziecię ar-
cyksięcia. 2. lichy, biedny arcyksiążę.
Arcyksiążę, żęcia a. księcia. Im. żęta wielki kią-
żę, tytuł książąt domu ausiryjackiego. < Arcy -|-
KsiJiżę>
Arcykslążęcy, xArcyk8lęskl, przym. od Arcy-
książę.
xArcykslęskl p. Arcykslążęcy Kanclerz ar-
cyksięsko-austryjaeki,
Arcykslęstwo, a. Im. a I. państwo arcyksięcia.
2. arcyksiążę z żoną. Zdr. Arcyksląstewko.
Arcykslężna, y a. ej, Im. y a. e I. pannj(fca
w arcyksięstwie, wielka księżna. 2. żona arcy-
księcia.
Arcykslężniczka, I, Im. I córka arcyksięcia.
f Arcylichwiarka, I, Im. I forma ż. od Arcylich-
wlarz. < Arcy -\- Lichwa >
t Arcylichwiarz, a, Iru. e nielitościwy lichwiarz,
lichwiarz nad lichwiarzami. Wuj.
Arcylgarka, I, Im. I forma ż. od Arcylgarz.
< Arcy 4- LG >
Arcylgarz, a, Im. e kłamca bezczelny, łgarz za-
wnlnny, łgarz nad tgarze.
Arcyłotr, a, Im. owIe melki łotr, łotr nad łotra-
mi, herszt: Był ich łotrostwa wodzem, a jednym
54
ARCYMALARZ
ARCYWRÓG
fiłowera mówiąc, arcyłotrem. Groch. <Arcy -\-
Łotr>
xArcynialarz, a, Im. e mistrz w malarstwie, ma-
larz nad malarzami: Malarz mię głową trafił,
lecz rozumu w głowie A nie trafi. Groch. <Ar-
cy -I- Malarz >
Arcymarszalek, Ika, Im. (kowie melki marsza-
łek: Elektor Saski, A. Niemiec. <Arcy-ł- Mar-
szałek >
Arcytnarszalkowa, ej, Im. e żona arcymar-
tzalka.
Arcymarszalkowski i)rzym. od Arcymarszalek.
Arcymarszałkowstwo, a, Im. a I. dostojeństwo,
urząfl arcymarszulka. 2. blm. arcymarszalek
z żoną.
Arcymarszałkówna, y, Im. y córka arcymar-
szalka.
Arcymężny bardzo mężny: A. odpór daje. <Ar-
cy -hMĄŻ>
ArcymIIjoner, a, Im. rzy miljoner nad milione-
rami. < Arcy -{-Miljoner>
Arcy mistrz, a, Im. e toielki mistrz, wielki arty-
sta: Arcydzieło a:3ymistrza. Xrasz. Ai"cyrai8-
trze -w tyra rodzaju — Szekspir, Bajron Spaś.
< Arcy -f- Mistrz >
Arcymożebny wielce możebny. Spaś. <Arcy4-
M0G>
Arcynadobny bardzo, wielce nadobny: Arcy-
nailobna niewiasta. Mick.
fArcynauka I, Im. I nauka główna, zasadnicza,
podstawowa, najważniejsza: Polityka jest naj-
przedniejszą i arcynauką między wszystkiemi.
Petr. <Arcy4-NA-f UK>
Arcyniemily wielce niemiły: Znaleźć ś. w ar-
eyniemiłej sytuacji. < Arcy -|- Nie -j- MIŁ >
Arcynudny nadzwyczaj nudny : Rzecz arcyuud-
na. < Arcy -hNUD >
t Areyociec, oćca, Im. ćcowle p. Patrjarcha.
< Arcy -h Ojeieo
t Arcyodszczepieniec, ńca, Im. ńcy głowa od-
szczepieńców, główny apostata : Sprośnym arcy-
otlszczepieńcem i fałszerzem brzydkim. Skar.
t Arcyofiarowniczy, f Arcyofiarownikowy przym.
od Arcyofiarownik. Bud.
f Arcyofiarownik, a, Im. cy arcykapłan. Bud.
t Arcyofiarownikowy p. Arcyofiarowniczy. Bud.
Arcyopactwo, a, Im. a opactwo mające zwierzch-
ność nadzorczą nad innemi: Opactwo to (ty-
nieckie) b3-ło niekiedy nazywane arcyopaetwem.
Mał. < Arcy + Opactwo >
Arcyoszust, a, Im. ści unelki, wyrafinowany
oszust, oszust nad oszustami. <Arcy -j- O -f-
SZUK>
Arcypasterski przym. od Arcypasterz: List
A. <Arcy-f-PAS>
Arcypasterstwo, a, Im. a urząd a. godnoió ar-
cypasterza.
Arcypasterz, a, Im. e \. papież: Papieżu, ar-
cyi)asterzu kościoła, wspomóż. Skar. 2. arcy'
hiskup.
Arcypasterzenie, a, blm., czynność cz. Arcypa-
sterzyć.
Arcypasterzyć, y, yl być arcypasterzem.
Arcypleklelnik, a. Im. cy człowiek z pieklą ro-
dem, szatan: O zdrajcy! O arcypiekielnicy 1
Sienk. < Arcy -|- PIEK >
Arcyples, psa Im. psy arcyłotr, skończony nie-
godziwiec, wyrafinowany łajdak, arcyszelma: Jes-
teś szelma, zdrajca, łotr, rakarz i A. Sienk.
Jeśli łżę, jestem A., nie szlachcie. Sienk. A.
byłbym, gdybym do Warszawy nie pojechał.
Krech. < Arcy -f- Pies >
Arcyplywacz, a, Im. e doskonały pływacz, pły-
wak nad pływakami: Można go liczyć za arcy-
pływacza. Mick.
Arcypodkomorzostwo, a, Im. a godnoió arcy-
podkomorzego.
Arcypodkomorzy, ego, Im. owie wielki podko-
morzy :Ele]i.tor Brandenburski, A. państwa rzym-
skiego. < Arcy -|- Podkomorzy >
ArcypodskarbI, ego. Im. owIe wielki podskarbi :
Elektor Palatyński, A. państwa rzymskiego.
< Arcy -I- POD -+■ SKARB >
Arcypodskarbstwo, a, Im. a urząd, godność ar-
cypodskarbiego.
Arcyponętny melce ponętny. <Ai*cy + Po -f-
NET>
Arcypopularny bardzo, nadzwyczaj, wielce popu-
larny. < Arcy -\- Popularny >
[Arcyposada, y, blm.] p. Arkiposada.
Arcypotęga, i, Im. i największa potęga : Toć są
okręgi arcyzwycięstwa i areypotęgi. Krasiń.
<Arcy-f- Potęga >
Arcypożyteczny wielce, bardzo pożyteczny. < Ar-
cy + PO -f ŻY >
ArcyprzednI bardzo przedni, doskonały : Jest
to arcyprzednia myśl. Sienk. < Arcy -|- PRZED >
Arcypusada, y, blm. p. Arkiposada.
f Arcyrozbójnik, a, Im. cy zbój nad zbóje, herszt
rozbójników : < Arcy -f" ROZ -|- BI >
ArcyserwIs, u, Im. y serwis nad serwisy, sław-
ny serwis. < Arcy -j- Serwis >
Arcystolnlk, a, Im. cy wielki podstoli: Elektor
Bawarski, A. państwa rzymskiego. <Ai"ey -\-
Stolnik>
Arcyszczęśllwy bardzo, nadzwyczaj, nad wyraz
szczęśliwy: Mysi arcyszezęśliwa. Fred. A. (na-
der trafna). < Arcy -f- Szczęśliwy.
Arcyszelma, y, Ira. o wie wielki szelma, arcy-
łotr, oszust, zdrajca główny : Bogusław, wziąwszy
mnie za areyszelmę, całą duszę mi odkrył. Sienk.
<Arcy -{- Szelma >
t Arcyszkolnik, a, Im. cy p. Arcybożnik.
xArcysztuka, I, m. i p. Arcydzieło : Zatarły
ś. rysy, któremi twórca tej arcysztuki chciał
swą pobożność wsławić. Mick. < Arcy -|- Sztu-
ka >
Arcyśmieszny bardzo, nader śmieszny: , Arey-
śmieszna komedyjka. Fred. A. < Arcy -f- Śmiesz-
ny >
Arcyświetny nadzwyczaj świetny, prześwietny:
Miało to być coś arcy świetnego. <Arcy -|-
Swietny>
Arcytajemniczy bardzo, wielce tajemniczy: To
światło rzucało jakiś A. odblask na wszystko.
Przyb. < Arcy -}- Tajemniczy >
Arcytrud, u, Im. y trud nadzwyczajny: Powo-
łam duch niewieści do arcy-trudu. Krasiń. < Ar-
cy -ł- Trud >
Arcytwór, oru. Im. ery p. Arcydzieło: Staną
ś, jej (ludzkości) plemiona jednym ducha arcy-
tworera. Krasiń. <Ar('y -f-Twór>
Arcytyp, u. Im. y wzorowy, doskonały typ.
"Wspaniałe czasy Peryklesa i Augusta dostar-
czyły pewnej sumy arcy typów literackich. < Ar-
cy -|-Typ>
Arcywlelkl nac^er, niezwykle wielki: Chcesz z ar-
cywielkiej łaski mego syna dzielić łoże. Fred.
A. <Arcy-|- Wielki >
Arcywiza, y, blm. p Arcewiza.
Arcywróg, oga, Im. owIe a. 1 zacięty wróg, wróg
nad wrogi; czart, herszt czartów: Czart A., któ-
ry był nazwany w niebie od przywodzenia ro-
koszan szatan«m. J. Przyb. <Arcy -f- WROG>
55
ARCYZ
Arcyz, a, Im. y bot. p. lep. Narcyz.
Arcyzbawlenny hardzo, nadzwyczaj, wielce zba-
wienny. < Arey -f Zbawienny >
f Arcyzdrajca, y, Ira. y pierwszy zdrajca. "Wuj.
<Aiey -f- Zdrajca >
Arcyzemsta, y, Ira. y najlepsza, największa zemsta:
W arcyzemstę czyny swe zapłodni. Krasiń. < Ar-
ey + Zemsta>
Arcyzłodziej, a, Im. e wytrawny złodziej; mistrz,
herszt złodziejów. < Arcy -|- Złodziej >
Arcyzwycięstwo, a, Im. a największe zwycięstwo:
Toć są. okręgi arcyzwycięstwa i arcypotęgi.
Krasiń. < Arcy -|- Zwycięstwo >
fArdość, i, blm. p. Hardość.
fArdziakon, a, Im. i p. Archidjakon. Herb.
XArealny przym. od Areał. <Now. z Łd. area-
lis dosł. = klepiskowy (area = klepisko >
X Areał, u, blm. obszar powierzchni roli, rozle-
głość, płaszczyzna, grunta, rola.
Areka, I, Im. i a. Zuwna, Żuwlpaima bot. (are-
ca) roL z rodziny palm. Gatuaki : A. g u w a k a
(a. guyaca); A. kat echu (a. eatechu). <Now.,
zap. z języków Ameryk. >
Arena, y, Im. y I. środek cyrku, przeznaczony
do popisów, pole zapasów. 2. wszelkie pole popi-
su, szranki, teren, widownia, scena, tor tcyścigoioy :
Upadek twój dla ludzi A. do popisów z dowci-
pem. Meli. A. życia parlamentarnego. A. dzia-
łania. <Ł6. arena >
Arenda, y, Im. y xAręda, XArenta, [Haren-
da] I. dzierżaioienie, dzierżawa: Trzymać co
w arendzie. Puścić w arendę. A. mleczywa =
pacht. 2. dzierżawienie prawa szynkowania, propi-
nacja : Sucha A. = czynsz dodatkowy od sprzedaży
wiktuałów tv karczmie: Płacą 400 złp. suchej
ai-endy. Wilk. 3. szynk, szynkownia, karczma,
propinacja : Ciągle przesiaduje w arendzie. Obra-
ny do arendy. Fred. A. 4. pieniądze, płacone za
dzierżawienie, dzierżawa, czynsz. < Śr. Łe. renda,
renta (z Łć. reddere = oddawać >
Arendarka, I, Im. i I. forma ż. od Arendarz;
XArędarka. 2. żona arendarza.
Arendarski przym. od Arendarz; xArędarskl.
Arendarz, a, Im. e, Arędarz, Arendator, xAren-
dowiec I. ten co trzyma coś w arendzie, dzierżaw-
ca, szczeg. karczem a. młynów: A. mleczywa =:
pachciarz. A. prawa szynkownia - propinator.
2. karczmarz.
Arendarzować, uje, ował byó arendarzem: Już
blisko 40 lat arendarzował i faktorował.
Arendarzowanie, a, blm., czynność ez. Aren-
darzować.
Arendator, a. Im. rzy p. Arendarz.
Arendatorka, I, Im. I I. forma ż. od Arenda-
tor. 2. żona arendatora.
ArendatorskI przym. od Arendator.
Arendować, uje, ował, XArędować I. oddawać
w arendę, wydzierżatoiać, puszczać w arendę, w dzier-
żawę. 2. trzymać, mieć w arendzie, dzierżawić,
chodzić dzierżawą: A. od )s.o^o = hrać w arendę.
Arendowanie, a, blm., czynność cz. Arendować;
xArędowanle.
XArendowlec, wca, Im. wcy p. Arendarz: Już
u arendowców na kwitki biorę. Krasz.
Arendowny, Arendowy przym. od Arenda; XArę-
downy: Kontrakt. A. Posesja arendowa.
Arendowy p. Arendowny: Oddawał wielkiemu
panu na posesję zastawną lub arendowa. Kórz.
XArenta, y, Ira. y p. Arenda.
Areometr, u, Im. y, Gęstośclomlerz X6ę8to-
Mlerz, Oensymetr, Oenzymetr przyrząd do ozna-
czania ciężarów właściwych, czyli gęstości ciał sta-
AR F A
łycJi i ciekłych, oraz do oznaczania względnej gęs-
tości ciał ciekłych. <Now. z Gr. araiós = cienki,
wazki, luźny -\- mćtron = mierz >
Areopag, u. Im. I I. trybunał kryminalny w Ate-
nach, mający pieczę nad skarbem publicznym i naj-
wyższą władzę podczas wojny. 2. wszelki sąd,
wszelkie zebranie, grono, koło deajdujące, wyroku-
jące: Anglja zajmowała decydujące miejsca
w areopagu europejskim. Cały A. intrygantek
obsiada zamek drezdeński. Krasz. <Gr. Areió-
pagos dosł. = wzgórek Aresa >
Aresowy bojowy, wojowniczy : Męstwo aresowe.
<0d wł. Gr. Ares = Mars >
Areszcik, u, Im. I p. Areszt.
Areszt, u. Im. y [Hareszt, Hareśt] I. przytrzy-
manie, umęzienie, urzędowe zatrzymanie osoby
w miejscu zamkniętym, czasowe pozbawienie swobo-
dy : Położyć A. na kogo. Kładę A. na Wa-
szeci. Mick. A. cywilny = przymus osobisty. A.
dotencyjny, sądowy, policyjny, domowy, śledczy,
inkwizycyjny. 2. zajęcie rzeczy a. nieruchomości
z mocy wyroku sądowego. 3. a. Zapowiedzenie
pozbatmenie dłużnika możności korzystania z docho-
dów: Położyć komu areszt na pensji. A. na do-
chodach z mAJiiikn -sekwestr. 4. karc: A. poło-
żyć w marjaszu = doliczywszy ś. oznaczonej ilości
oczek, zakończyć tak zwaną dograną. 5. miejsce
aresztu, koza, wieża : "Wziąć wsadzić, zapako-
wać, wpakować, zasadzić kogo do aresztu. Osa-
dzić kogo w areszcie. Odsiadywać A. Wypuś-
cić, uwolnić z, aresztu. !W A. brano. Mick. Zdr.
Areszcik. < Śr. Łe. aresta a. arestum = wyrok
sądowy; arestare = uwięzić (Z Łć. ad -{- resta-
re>
XAresztaCJa, i, Im. e aresztowanie, areszt:
Aresztaeje ciągłe nie ustawały. Roi.
XAresztagracki przym. od Aresztagrata: A.
świat. Krasz.
X Aresztagrata, y, im. y ir. arystokrata: Pan
całą gębą i A. okrutny ! Krasz. < Umyślny sł.
lud. do arystokrata >
XAresztancik, a. Im. i p. Aresztant.
Aresztancki przym. od Aresztant : Ubiór A.
Wagon A. Sprawa aresztancka ( ^przeciwko od-
powiadającym z więzienia). Aresztanekie roty =■
kara poprawcza w Rosji, polegająca 7ia przymuso-
wych robotach w twierdzach, obostrzona rygorem
wojskowym.
Aresztant, a, Im. ci, [Haresztant] człowiek aresz-
towany, osadzony w areszcie, więzień. Zdr. Aresz-
tancil(.
^ Aresztantka, i. Im. I forma ż. od Aresztant.
Aresztować, uje, ował, [Haresztować] I. przy-
trzymywać kogo urzędowo, osadzać w areszcie, po-
zbatoiać wolności. 2. zajmować rzeczy, kłaść areszt
na nie. 3. kłaść areszt na dochodach dłużnika,
zabraniać właścicicloun z mocy toyroku sądowego
użytkowania z dochodów.
Aresztowanie, a, Im. a czynność cz. Aresz-
tować.
xAre8ztowny p. Aresztowy: Pozew A. Ostr. ( =
na mocy krórego oskarżonego stawiają przed są-
dem a. na mocy którego na jego rzeczy kładzie i.
areszt).
Aresztowy przym. od Areszt, XAre8ztowny.
XAretologja, i, blm. fil. część etyki, nauka o cno-
cie. <Now. z Gr. arete = zacność, cnota -j- -lo-
gia = nauka >
Aręd — , p. Arend — .
Aria, y, Im. y |. a. Harfa narzędzie muzyczne
ze strunami: A. eolska. 2. a. Harfa rama z prze-
ciągniętemi drutami, rodzaj sita do przesiewania zbo-
r.o
ARFIANT
ła, żwiru itp. 3. [A] młynek do mania zboża, do
odłączania ziaru od pltwy. 4. zool. (haipa) ślimak
morski z okazałą skorupą, < Gr. harpe = sierp; narzę-
dzie do kierowania sJionia itd.; st^d Sr. Łć. har-
pa = sierp; harfa i Nm. Harfę = wialnia >
Arfiany przym. odArfa: Struny arfiane. Goaz.
Arfianym śpiewem wtórował. Glin.
Arfiarka, I, Im. I forma ż. od Arfiarz.
Arflarskl przyra. od Arfiarz: Sztuka arfiarska.
Gra arfiarsiia.
Arfiarz, a, Im. e, Harfiarz I. a. Arfista, Har-
fista ten, co z rzemiosła grywa na arjie. 2. fa-
hrykunl arf.
t Arfista, y, Im. ści p. Arfiarz: A. ten był
chłop jak dąb, ale grał ladaiako, Bud.
Arfować, uje, owal. Harfować przepuszczać,
przesiewać przez arjc, czyścić za pomocą arfy, ra-
fować: A. zboże, żwir.
Arfowanie, a, blra., czynność ez. Arfować.
[Arfrung, u, Im. I] jakaś roślina. <Może z Nm.
Alpranke>
Argientan, u, blra. chem. p. Alfenid. <Now.
z Łć. argentum = srebro >
f Arglenterja, i, Im. e srebro kościelne; srebra:
Kapliczną argienterję wywieziono do Krakowa.
Roi. <PY. argenterie>
Arglentyt, u, im. y min. siarek srebra, często ma-
jący na powierzdini czarną a. brunatną naleciałość,
należący do najbogatszych i najważniejszych rud
srebra. <Now. z Łć. argentura = srebro >
Argosy, ów, blp. szelki na bloczkach, nie tamu-
jące swobodnych ruchów Jigury. <0d Węg. wł.
Arkossy >
fArgować się, uje Ś., owal Ś. udowadniać, ar-
gumentami wywodzić ś. <Łć. arguere>
fArgowanie się, a ś., blm., czynność cz. Ar-
gować ś.
Argumencik, u, Im. I p. Argument.
Argument, u, Ira. y a. a I. fil. a) dowód, ra-
cja, motyw : Mieć co postawić przeciw argumen-
tom przeciwnika. Krasz. Dyplomacja i królowie
zwracają ś. ze złoterai argumentami do wojewo-
dziny łęczyckiej. Jaroch. b) bł. rozumowanie.
C) bł. sylogizm, wniosek, d) przesłanki a. zasady,
na których ś. wynik sylogizmu a. rozumowania
opiera, e) pojęcie, służące za dowód pewnej rzeczy,
iredni termin sylogizmu. f) w estetyce : treść sztu-
ki, wiązany ciąg zdarzeń: A. komedji. 2. astr.
wielkość, od której zależy pewne równanie a. jaka-
kolwiek okoliczność, tycząca ś. biegu planety : A.
szerokości. A. roczny. A. paralaksy. 3. mat.
ilość zmienna niezależna, od której zależy inna.
Zdr. Argumencik. <Łć. argumentum>
Argumentacja, I, Im. e I. fil. a) dowodzenie,
popieranie argumentami, uzasadnianie, rozumowa-
nie, motywowanie, b) sposób a. metoda dowodzenia.
e) ciąg rozumowania, zmierzający do uzasadnienia
czegoś.
XArgumentalny poparty argumentami, uzasad-
niony : Zapytanie to wydało ś. racjonalnym i ar-
gumentalnym. Jeż.
Argumentator, a, Im. owie a. rzy djalektyk^
ten, co argumentuje.
Argumentować, uje, owal fil. podawać dowody,
przytaczać argumenty, dowodzić czego, popierać ar-
gumentami, przekonywać, motywować, rozumować:
Starali ś. najgorliwiej tego dokonać i argumen-
towali silnie.
Argumentowanie, a, blm., czynność cz. Argu<
mentować.
ARKA
Argumentowicz, a, Im. e ten, co lubi argumeri-
tować, umiejący popierać co argumentami : Oto łeb-
ski z waszeci A.! Chodź,
Argumentowy przym. od Argument: Prawie
bezbronną pomyłkę musieliśmy brać szturmem
ogromnych zastępów argumentowych. Szaj.
fArgumentulak, a, Im. cy człowiek drobiazgo-
wy, pedant, subtelny w dowodzeniu: O mili djalek-
tykowie, naprzeciw jasnemu pismu św. argu-
montulaey! Herb.
Argus, a. Im. owie I. stróż czujny i niedoioie-
rzający : Jej szczera miłość, dobre wychowanie
za stu argusów stanie. Fred. A. Otoczyli ją
argusami, strzegącemi wszelkich stosunków
z Turczynem. And. Żart.: stróż domu : A. domo-
wy w postaci stróża. 2. zool. (argus giganteus)
okazały ptak kurowaty, z rodziny bażantów. < Od.
Gr. wł. Argos, skąd Łć. Argus >
Argusować, uje, owal występować w roli argu-
sa, strzec, pilnować, czuwać, stróżować: A. musi,
a Rózia nie łatwa do upilnowania. Krasz.
Argusowanie, a, blra., czynność cz. Argusować.
Argusowy przym. od Argus, czujny, baczny, pil-
nujący, zawistny, zazdrosny: Spojrzenie Antosi
przygniatało go więcej, niż argusowe oczy ca-
łego niegdyś areopagu profesorów. Grudz. Czuj-
ność argusowa. A. wzrok żony.
XArhara, y, Im. y m. lichy koń, szkapa, chabe-
ta, wywłoka. Chodź.
Arja, i, Im. e maz. 1. utwór solowy z towarzy-
szeniem, oddzielny a. wchodzący w skład większej
całości (np. oratorjum, opery itd.): A. brawurowa,
koncertowa, kościelna. Wagner wyrzucił arję
z dramatu lirycznego. 2. melodja, pieśń. Zdr.
Aryjka, Arjetka. <Włos. aria, z Łć. aer (z Gr.
aer) = powietrze; blask; wyżyna; obłok; zapach;
przejście znaczenia niewyjaśnione >
■j-Arjanleć, eje, al stawać ś. arjamnem,
+Arjanlenle, a, blm., czynność cz. Arjanieć.
Arjanin, a. Im. anie i. zwolennik nauki Arju-
sza. 2. socynjanin, antytrynitarjusz. 3. niek. o/i«-
baptysta, notoochrzczeniec. < Od założyciela sek-
ty Arjusza f 336 po Chr. >
Arjanizm, u, blm., Arjaństwo nauka arjanów.
ArjańskI przym. od Arjanin: Groby, mogiłki
arjanskie, gm. = cmentarzyska słowiańskie z czasów
przedhistorycznych. Sekta arjańska a., jak j^
niektórzy zowią, nowochrzezeńska. Vol.
Arjartstwo, a, blm. I. p. Arjanizm : A. ś. było
w ten zacny dom wplątało. Nieś. Namawiali
go do arjaństwa. Skar. 2. zbiór, wyznawcy arja-
nizmu.
Arjergarda, y, Im. y, f Arjergwardja woj. 8tr(Ui
tylna. <Fr. arriferegarde >
i-Arjergwardja, I, Im. e p. Arjergarda.
Arjetka, I, Im, I muz. p. Arja: Nuc% sobie
arjetkę.
Arjostyczny i. w rodzaju, w duchu Arjosta:
Oktawy arjostyczne. Na spotkanie twojej czar-
nej, piorunowej, dantejskiej chmury prowadzą
lekkie, tęczowe, arjostyczne obłoki. Słów. 2.
zlekka ironiczny, żartobliwy: "Wychodzi na świat
Balladyna z arjostycznym uśmiechem na twa-
rzy. Słów. <0d wł. Włos. Ariosto>
XArk, u, Im. I I. łuk, arkada w budowie:
Przez połamane arki i okna świeciły promienie
słońca. Kórz. 2. brama tryumfalna: A tam to A.
nasz zwycięski. Krasz. <Łć. arcus>
Arka, I, Im. I, fArcha I. skrzynia: A. przy-
mierza. W starym zakonie A., skrzynia, w któ-
rej było przykazanie Boże, Rej, 2. loielka łódź,
okręt Noego, korab. Za.rt.- wielki, ciężki powóz^
57
ABEABUZ
ARMARYNTA
landara, niezgrabny wehikuł: Nareszcie i A. owa
wstrzą,sła ś., konie ruszyły, zabrzęczały dzwon-
ki, bryka, kołysząc ś., posunęła po bruku. Krasz.
Opuściliśmy wnętrze arki płóciennej z rozkoszą,.
Roi. 3. zool. (arca) małż morski. <Łć. arca>
fArkabuz, a, Im. y, fArklebuz, fHarkabuz
woj. I. a. f Berdebuska hakownica, broń ręczna,
bez bagneta, o zapale lontowym, używana w drugiej
połowie XV wieku: Tam dziwne arkabuzy zawżdy
we łbie huczeć muszą. Rej. Arkabuzy donośne.
Zim. 2. Im. owie p. Arkabuzer. Zdr. t Arkabuzik.
<Dnm. haakbus (niby Nm. Haekenbiichse), skąd
Fr. arquebuse>
fArkabuzer. a, Im. owie, fArkabuzyr, fAr-
kabuzjer, f Arkiebuzjer, fArkabuz, fHarkabu-
zjer, -f Berdebusz żołnierz, uzbrojony arkabuzem,
husarz: Jazdę pod tytułem arkabuzerów, jako
milicje, mniej potrzebną, zwijamy. Vol.
fArkabuzik, a, Im. i p. Arkabuz: Dla synacz-
ka kazał narobić arkabuzików. "Wys. To A.
porwie na ścianie, to siekiereezkę, to czapecz-
kę. Rej.
fArkabuzjer, a, Im. owie p. Arkabuzer.
fArkabuzjerskl przym. od Arkabuzjer: Trzy
cliorągwie husarskie czyli arkabuzjerskie. Paw.
fArkabuzyr, a, Im. owie p. Arkabuzer: "Wszy-
scy z ruśnicami arkabuzyrowie. Star. Dojazdy
ciężkiej należą arkabuzyrowie, którzy arkabu-
zów czyli muszkietów do boju używają. Papr.
Arkada, y, Im. y [Archada],bud. sklepienie łu-
kowe, wsparte na filarach. < Sr. Łć. areata, z Łć.
arcus = łuk>
Arkadja, i, blm. kraina wszelkiej szczęśliwości,
raj ziemski: I mnie w arkadji pierwszy dzień
zabłysnął. Fred. A. I ja byłem w arkadji i wiem,
jaką ś. drogą z krainy czarów wychodzi. Krasz.
<0d nazwy krainy Qr. Arkadia >
Arkadowanie, a. Im. a bud. szereg arkad, prze-
dzielonych kolumnami, Jilarami a.pilastrami.
Arkadowy przym. od Arkada: Fryz A.
Arkadyjny p. Arkadyjski: Dwa głosy spotka-
ły ś. w arkadyjnym jakimś duecie. Orzesz.
Arkadyjski, Arkadyjny przym. od Arkadja, roz-
koszny, błogi, szczęiliwy, czarowny, sielankowy:
Rozkoszne arkadyjskie uniesienia ustępują chłod-
nej rozwadze. Rzęt. Prostota arkadyjska. Idy-
la arkadyjska.
1. X Arkan, u, Im. y p. Arkanum : Wynalazł
wielką tajemnicę, ale tego arkanu nikomu po-
wierzyć nie chciał. Krasz. Od>słonienie wielkie-
go arkanu. Krasz. <ŁĆ. arcanum ni. = tajemni-
ca >
2. Arkan, a, Im. y I. postronek z włosia, uży-
wany do łowienia dzikich koni w tabunie, lasso.
2. wędzidło, uzdeczka, pęto : Rumaki chciwe biegu
arkany mocne targają. Bardz. 3. przen. więzy,
hamulec, pęta, niewola, jarzmo : Kmieć i szlachcie
•w A. idzie społem. J. Jabł. 4. [A.] rodzaj tańca
Huculskiego. <Tur. i Tat. argan, organ, arkan
c sznur >
Arkanum, w Ip. nieod., zwykle w Im. a, ów,
X Arkan 1. tajemnica, sekret, skrytość, tajnik, za-
gadka ; środek a. sposób sekretny, tajemniczy : Zna
myśliwskie arkana. Pol. Wtajemniczał w arka-
na polityczne. Krasz. Tak zacnemu kawalero-
wi wszystkie arkana duszy otworzy. Sionk. 2.
irodek lekarski tajemniczy, niby niezawodny: Na
pokrzepienie rezonu A. spirytusowe. Łoz.
Arkas, u, blm., kuch. I. potrawa na zimno
z mleka, śmietany i żółtek: Te pńłini.ski kontu-
rów, arkasów, blemasów. Mick. 2. galareta
z mleka przegotowanego i ściętego cytryną. < Może
z Hp. arcaz = skrzynia, jak Włos. formaggio =i
ser z Łć. forma>
fArklebuz, a, Im. y p. Arkabuz: Pukanie
z dział, dubeltówek, z flinty, z arkiebuza. Słów.
f Arkiebuzjer, a. Im. owie p. Arkabuzer: Pod
dowództwem pułkownika arkiebuzjerów. Roi.
Arkiposada, y, blm., Arcypusada lek. (mixtura
Yulneraria acida) lek płynny, do gojenia ran słu-
żyć mający. <Fr. (eau d')arquebusade dosł. =•
(woda) arkabuzowa, tj. dla arkabuzerów, sł. lud.
do Arcy -|- Posada >
[Arkoczenie, a, blm.] czynność cz. Arkoczyć.
[Arkoczyć, y, ylj naradzać ś., umawiać ś.
<HAKK(OT)>
Arktyczny gie. północny; położony w okolicach
bieguna północnego, właściwy okolicom bieguna pół-
nocnego : Biegun, ląd, ocean A. Flora arktycz-
na. < Gr. arktikós = północny >
Arkufikaoja, I, Im. e mat. zamiana prostej na
łuk kołowy tejże długości. <Now. z Łć. arcus =
łuk -j- -ficatio = robienie >
Arkul, a, Im. e fl. p. Hartful.
f Arkus, a, Im. y brama w kształcie łuku na
końcu ulicy ogrodowej: Arkusy po ogrodach,
tryumfalne bramy, mogą być na końcu ulic da-
wane. Kluk. Ai"kusy czyli łuki w ogrodach na
końcach ulic. Goł. <Łć. arcus >
[Arkusierka, i, Im. I] p. Akuszerka.
Arkusik, a. Im. I p. Arkusz: A. papieru listo-
wego.
Arkusz, a. Im. e I. wszelka masa, wzdłuż
i wszerz rozpostarta; jednostka wielkości, określona
pewną długością i szerokością: A. papieru, tektu-
ry, waty, blachy. 2. druk. 16 stronic druku (bez
względu na wielkość stronic): A. druku. 3. kolej.
A. osobowy = stan służby. A. płacy = lista płacy.
Zdr. Arkusik, x Arkuszek, X Arkuszyk. Zgr.
Arkuszysko. <Łć. arcus = łuk; przejście zna-
czenia, jak w Nm. Bogen, od wyglądu wiszące-
go w czasie suszenia arkusza >
XArkuszek, szka. Im. szki p. Arkusz.
Arkuszowy przym. od Arkusz tdelkości, forma-
tu arkusza: Książka w formie arkuszowej (=in
folio ; foljał). Przen. zbyt wielki, sążnisty, łokcio-
wy : Nabasował mu A. rachunek.
X Arkuszyk, a, Im. I p. Arkusz.
Arkuszysko, a, Im. a m. a. ni. p. Arkusz.
Arlekin, a, Im. owie I. błazen w stroju pstrym,
szachowanym, pajac, śmieszek, trefniś : Któż ma
powagę w stroju arlekina? Wygląda jak A.
(= cudak). 2. karę. as w dawnych karlach fran-
cuskich. Zdr. Arleklnek. <Włos. arlecchino,
Fr. arlequin (źródło niewiadome) >
Arlekinada, y. Im. y błazeństwa, błaznowanie,
fgle, sztuki arlekina.
Arleklnek, nka, Im. nkl p. Arlekin.
Arlekiński przym. od Arlekin: Strój A. (= dzi-
waczny, pstry). Po arlekińsku przys. jak arlekin:
Ubrany po arlekińsku.
X Armadę, ęcla, Im. ęta żart. licha armata:
Już im teraz i armacięta musiały od ciągłego
kichania pochrypnąć. Sienk.
Armacina, y, Ira. y licha, nędzna armata.
Armacisko, a, Im. a p. Armata.
[Armaczenle, a, blm.] czynność cz. Armaczyć.
[Armaczyć, y, yl] jarmarczyć, głośno i gromad-
nie ś. naradzać. <Ód Jarmark >
Armada, y. Im. y wielka Jlota wojenna.
Armadyl, a, Ira. e zool. p. Pancernik. <Now.
z Hp. armadilla = fregata>
Armarynta, y, Im. y bot. p. Zmiód.
58
ARMATA
Armata, y, Im. y, Harmata woj, I. działo:
Walić z armat. 2. t wszelka broń zaczepna i od-
porna, oręż, uzbrojenie : Kupidzie wydziera łuk,
pochodnię i strzały — cał<^ jego armatę. Gawin.
3. ta- t Strzelba amunicja, artylerjn : Starszy
nad armatą koronną. Vol. Przełożony nad strzel-
bą lub armatą. Dek. 4. t a. t A. wodna =/o/a,
wojsko morskie, marynarka: Wojsko z portu w ar-
macie przeprawił. P. Koch. A. strudzona weszła
na brzegi. Zebr. Hetmana z armatą wodną wy-
prawił. Skar. Zdr. Armatka. Zgr. Armacisko.
<Now. z Ł6. armata dosł. = uzbrojona >
Armatka, I, Im. i p. Armata.
Armatni, tArmatny [Armatowy] przym. od Ar-
mata: Kula armatnia. Oddalił s. na strzał A.
Armatnica, y, Im. e a. Rurnica, Drążnia, Trzci-
na dudkowata bot. (cecropia) roi. z rodziny chle-
bowcowatych. Gatunek : A. tarczowata (c.
peltata).
fArmatno przys. od Armatny: Mieszczanie na
ten huk A. wypadli. Zim.
tArmatny I. p. Armatni: Narzędzia arraatne
szutle, szczotki, stemple. J. Jak. ( = dziaiowe).
2. zbrojny: Flota armatna. Pot. Mieszczanie
wysypani arraatną gromadą z miasta w pole
wychodzą. Tw. Szwedom cztery okręty armat-
ne wziął. Tw. (=wojenne). A., ego. Im. I rz. prze-
lozony nad artylerją, jenerai arlylerji: Kozacy
pod władzą samego starszego armatnego zosta-
wać mają. Vol.
Armator, a. Im. rzy a. owie dostawca okrętowy
a. przedsiębiorca, zaopatrujący okręt we wszelkie
zapasy na czas żeglugi.
1 Armatowy] p. Armatni,
irmatura, y. Im. y I. zbroja, rynsztunek, przy-
bór wojenny: Wojsko zmieściło ś. na kępie z ar-
maturami. Dyak. Zamiast kunsztownej z stali
armatury, broń stron obudwueh: zęby i pazury.
Kras. 2. zbroja, malowniczo ugrupowana, jako
ozdoba architektoniczna ; ozdoby, otaczające tarczę
herbową: Atyk z armaturą, jako ozdoba archi-
tektoniczna, — na tarczy nie było żadnego herbu.
Kórz. Dwuch spiżowych rycerzy dzierżyło w że-
laznych dłoniach armatury, w których miasto
lanc i chorągwi haczyki i szczypce utkwiono.
Jord. 3. elektrot. = a) zewnętrzna powłoka lin te-
legraficznych podwodnych, b) system zwojów w ma-
chinie elektrycznej, wytwarzający prądy. 4. fiz. p.
Induktor. 5. mech. wszelkie przybory do kotłów
parowych, lokomobil, jak : krany, wentyle, iwistawki
itp. <Łó. armatura = uzbrojenie itd. >
Armelina, y, Im. y pow. rodzaj wy ściłki w powo-
zie pod łokcie, oparcie dla ramion w siedzeniu.
Zdr. Armelinka. <Fr. armeline>
Armellnka, I, Im. I p. Armelina.
xArmlder, u a. dru, y a. d;y p. Harmider.
[Armikut, u, Im. y] korpus, armja. <Nm. (zFr.)
Armeecorps>
Armilarny astr.-. Sfera armilarna, p. Sfera.
<Now. z Łć. armilla = obrączka, naramiennik,
bransoleta >
Armistycjum, w Ip. nieod., Im. a, ów rozejm,
zawieszenie broni. <Now., np. Fr. armistice,
z Łd. arma Im. = broń, oręż -{- sistere = wstrzy-
mać, por. solstitium dosł. = wstrzymanie słońca =
przesilenie >
ArmJa, I, Im. e woj. I. wojsko ogółem wzięte:
A. potężna, wielka Napoleona, nieprzyjacielska,
zdezorganizowana, upadła na duchu, zwyciężona,
niezwyciężona, pobita, waleczna, zwycięska. 2.
wyższa jednostka w organizacji wojskowej, z kilku
Icoijiusów złożona. 3. przen. mnóstwo, tłum, chmara,
AROMAT
ciżba, kupa, tłuszcza, zgraja: A. ludu zbiegła fe.
<Now. z Łć. arma Im. = oręż, skąd Fr. armśe>
[Armija, I, Im. e] dużo ludzi razem idących.
XArmonijka, I, Im. i p. Armonja.
xArmonlka, I, Im. i p. Harmonja.
xArmonja, I, Im. e p. Harmonja. Zdr XArmo-
nljka.
[Armoryty, ów, blp.] pewna potrawa mączna.
<Nm. arme Ritter (dosł. = ubogi szlachcie) = po-
lewka z chleba i raąki>
tArmować, uje, owal, t Harmować uzbrajać,
przygotowywać do wojny. XA. Ś., t Harmować Ś.
uzbrajać i., przygotowywać i., szykować ś. do woj-
ny : Jęli ś. A. przeciw Bolesławowi. Biel. M.
Krzyże osikowe poświęcone zakopywali, a to
armując ś. od upiorów cudzych. Smól.
tArmowanie, a, blm., czynność ez. Armować.
XArmowanie się, a. ś., blm., czynność cz. Armo-
wać ś.: A. ś. znaczy zaciąganie ludzi i przygo-
towanie sprzętów wojennych. Papr.
[ArmunIJa, i, Im. e] p. Harmonja.
XArmuszmal, u, blm. p. Arumszmalc.
[Arnatel, tla. Im. tle] szpilka podwójna do wło-
sów. <Nm. Haarnadel>
Arnautka, i, Im. I bot. (triticum sativum) na-
zwa odmiany pszenicy zwyczajnej. <0d nazwy
ludu Arnauci>
ArnI, nieod., zool. p. Bawół. <Now., zap. ze
Wschodu >
Arnika, I, Im. I I. bot. p. Pomórnik. 2. pre-
parat aptekarski, lekarstwo przeciw skaleczeniom
i potłuczeniom : Rany płatami obwiła, zmaczawszy
w arnice. Pol. <Now., jakoby z Gr. ptarmi-
ke = roślina pobudzająca do kichania (ptarnymai
= kicham) >
Arnota, y, Im. y bot. p. Orlean. <Z Hp. ar-
notto = woreczek nasienny drzewa orleanu >
Arnotowaty bot.: Rośliny arnotowate, p. Or-
leanowaty.
Arogacja, I, blm., Arrogacja, Adrogacja t^mWicz-
ne przyjęcie, przybranie, adaptacja, adojicja, usy-
nowienie. < Łć. arrogare >
Arogancja, I, blm. zarozumiałość, buta, imperty-
nenckie zarozumienie, zarozumiała, bezczelna pew-
ność siebie, połączona z pomiataniem innych, zu-
chwalstwo, zuchwałość: A. nieuctwa. Nie ma on
sympatji między kolegami dla swojej dumy i aro-
gancji. Bał. <Łć. arrogantia>
Arogancki przym. od Arogant: Zachowanie ś.
aroganckie. Mowa arogancka. Z podniesionym
czołem i arogancką miną przeprowadzał metresę
swoją po sali. Bał.
Arogancko przys. od Arogancki: Mówiła zim-
no, obojętnie, prawie A. traktując archiwistę.
Arogant, a, Im. cl człowiek występujący z aro-
gancją, zuchwalec, impertynent, zarozumialec : Je-
szcze żeby A. zdjął kapelusz z głowy, ale nie.
Gaw.
Arogantka, 1, Ira. I forma ż. od Arogant.
XArogowaĆ, uje, owal przywłaszczać, przypisy'
wać sobie ; przyznawać i. zuchwale, rościć pretensje
do czego : A. sobie wyjątkowe jakieś w państwie
i społeczeństwie stanowisko. 01. <Łć. arroga-
re >
XArogowanle, a, blm., czynność cz. Arogować.
fAroma, atu, Im. ata ni. p. Aromat. <Gr.
Aroma ni.>
Aromat, u, Im. y, -j- Aroma I. silny, przyjemny
zapach, woń roślinna, wonność: A. siana. JPowie-
trze dokoła zionie aromatem. Miek. A. wina a.
piwa = 6Mfcie<. 2. ogr. korzenność smaku u gru-
szek, 3. ■];■ zioła i korzenie z silnym zapachem.
59
AROMATYCZNY
ARTYKUŁOWANIE
Aromatyczny I. pełen aromatu, pachnący, won-
ny, woniejący: Zioła aromatyczne. 2. chein.: Związ-
ki Rromnijczue^pocłiodzące od benzolu i jego no-
mologów.
Aron, a, Im. y, Aronek, Obrazkowiec, Obrazki,
bot. (arum) roi. z rodziny obrazkoiratych. Gatun-
ki : A. plamisty a. pospolity (a. maeu-
latum), daw. Obrazki wielkie, Djablik,
Głowa Św. Jana, Wężownik większy
a. biały, Kozia a. Aronowa broda,
Wiele złego; A. włoski (a. italicum) daw.
Obrazki włoskie, "Wężownik mniej-
szy, Djablik wielki, Żmijowiec, Zie-
jec wielki. <Gr. aron z= jakaś roślina>
Arondować, uje, owal zeg. zaokrąglać końce.
<Fv. anondir>
Arondowanie, a, blra., czynność cz. Arondować.
Aronek, nka. Im. nkl bot. p. Aron.
Aronowy: Aronowa broda, bot. p. Aron.
(Arować, uje, owal] p. Harować.
1. Arpedźjo prawie nieod., rz. ni., muz. akord
rozerwany, zagrany niejednocześnie, nie razem.
<Włos. arpeggio, od arpa = harfa >
2. Arpedźjo przys. nie razem, sposobem harfy :
Trzeba akord ten grać nie razem, ale A.
Arpedżjować, uje, owal muz. grać akord nie ra-
zem, niejednocześnie.
Arpedźjowanie, a, blm., czynność cz. Arpedżjo-
wać.
Arrogacja, i, Im. e p. Arogacja.
Arsen, u, blm. min. metal rodzimy, kruchy, za-
wierający nieco antymonu, także ślady srebra, żela-
za i złota. <p. Arszenik>
Arsenalik, u. Im. I p. Arsenał: A. wcale pięk-
ny, bo obok szabel, pistoletów, kruciczek, spo-
ry ich zapas jeszcze w lamusiku spoczywał. Roi.
Arsenalnlk, a, Im. cy więzień, kajdaniarz, zbro-
dzień, zbrodniarz, prochownik.
Arsenalski p. Arsenalowy: Bibljoteka arsenal-
ska w Paryżu.
Arsenał, u, Ira. y I. gmach przeznaczony na
.tklad wszelkiej broni, zbrojownia, cekauz. 2. woj-
skowa fabryka broni ; puszkarnia, ludwisarnia rzą-
dowa 3. muzeum broni. 4. główny dom kary
w Warszaicie, kryminał, prochownia : Siedzi w ar-
senale. 5. przen. zapas, zasób, skarbiec, skład:
Trzeba było przetransportować paczki, pudełka,
pudełeczka, koszyczki, w których mieścił ś. ca-
ły A. toaletowy. Bał. Rozwinięto cały A. przy-
nęt. A. wiadomości. Uzbrojona w cały A. nie-
wieścich środków i sposobów. Dyg. 6. warsztat
okrętotuy. Zdr. Arsenallk. < Arab. darsana - dom
fabryczny; warsztat oki-ętowy; Prs. tarsanah>
Arsenalowy, Arsenalski przym. od Arsenał.
Arsenica, y, blm., x Arsenizm lek. (morbus
arsenicalis) choroba powstała z przewlekłego otru-
cia ś. arszenikiem. <p. Arszenik>
XArsenlny, nin, blp., apt. (remedia arsenica-
lia) przetwory, do których składu wchodzi arszenik.
Arsenit, u, Im. y, Arsenolit, Arszenik min.
rodzimy trójtlenek arsenu.
XAr8enizm, u, blm., lek. p. Arsenica.
Arsenjak, u, blm., chem. związek arsenu i wo-
doru, arsenowodór.
XArsenojad, a. Im. y lek. (arsenicophagus)
człowiek przyzwyczajony do spożywania codziennie
pewnej ilości ar szeniku. <p. Arszenik -|- JAD >
Arsenolit, u. Im. y min. p. Arsenit. <Now.,
p. Arszenik -f- Gr. lithos = kamień >
Arsenopiryt, u, Im. y min. dwusiarek żelaza
z dwuarsenkiem żelaza, zawierający czasem nie-
wiele srebra a. ślady złota, używany do otrzymy-
loania arsenu. <Now., p. Arszenik -}- Piryt >
Arsenowy przym. od Arsen: Kwas A.
[Arszenica, y. Im. e] zła baba, jędza, wiedźma
<p. Arszenik >
Arszenik, u, blm. min. p. Arsenit. <Now. z Gr.
arsenikós ( = dosł. męski), skąd Łć. arsenicum>
Arszenikainy p. Arszenikowy. Kluk.
Arszenikowy, X Arszenikainy przym. od Arsze-
nik.
Arszyn, a, Im. y I. rosyjska miara długości.
2. f miara długości, użyioana we Lrcowie : A. lwow-
ski ma w sobie łokcia krakowskiego ćwierci pięć.
Sol. <Tur. arszyn := łokieć, przez Ros. arśini>
Arszynowy przym. od Arszyn długości arszyna:
Arszynowe gonty. Kącki.
XArte przys. artystycznie, ze znajomością sztuki,
wybornie, doskonale, znakomicie, biegle, mistrzow-
sko, jyysznie, umiejętnie: A. grał, A. podglądał.
Prosię pieczone A. Jeż. <Z Łć. arte dosł. =
sztuką, umiejętnością >
Artemizja, 1, Im. e bot. p. Byiica. <Gr. arte-
misfa>
Arterja, 1, Im. e I. a. Tętnica anat. naczyme
krwionośne, prowadzące krew utlenioną z serca do
wszystkich części ciała. 2. przen. droga a. ulica
ożywiona, ruchliwa: A. komunikacyjna. Ważna
A. komunikacyjna. <Gr. arteila>
I Arterjainy przym. od Arterja, lep. tętniczy.
I Arterjotomja, i, Ira. e otwarcie, nacięcie tętnicy.
fArterkacja, 1, Im. e sprzeczka.
fArtetyKa, I, blm. niemoc, ból w stawach.
Artezyjski: Studnia artezyjskA = wytrysk wody,
wybiegającej z otworów sztucznie tcywierconych ;
wogóle studnia głęboko wy wiercona. <Sr. Łć. arte-
sianus, przym. od nazwy prowincji Fr. Artois>
Artful, a, Im. e fl. p. Hartfui.
Artfuinik, a, Im. cy p. Hartfulnlk.
[Artos, a. Im. y] p. Artus.
Artretyczny p. Artrytyczny.
Artretyzm, u, Im. y p. Artrytyzm.
Artrytyczny przym. od Artrytyzm, Artretycz-
ny, ! Atretyozny, dnawy.
Artrytyzm, u, Im. y, Artretyzm, ! Atretyzm lek.
(arthrytis) i. choroba stawów, połączona z zapale-
niem. 2. szczególne długotrwałe cierpienie stawów
z zakażenia krwi moczanami pochodzące, dna. < Gr.
arthritis przym. (dom. nósos = choroba) dosł. człon-
kowa>
Artul, a, Im. e fl. p. Hartfui.
[Artus, a. Im. y] p. Artuz.
[Artuz, a. Im. y, Artus, Artos] święcony chleb
wielkanocny. < Przez Ukr., z Gr. artos = chleb >
[Artycłia, y. Im. y, Artyita] zł. wódka, gorzałka.
<?>
lArtyficjalny sztuczny. <Łć. artificialis>
[Artyka, I, Ira. I] p. Artycłia.
Artykulacja, I, Im. e I. dent. sposób schodzenia
i. zębów przy zamykaniu szczęk, zgryz. 2. jęz.
członkowanie. <Now. z Łć. articulatio = pączko-
wanie, kolankowanie>
Artykularz, a. Im. e żart. pisarz artykułów:
Najlepiejby ś. przydał na dziennikarza i "artyku-
larza. Krasz.
Artykulik, u, Im. I p. Artykuł: Pisarz drob-
nych artykulików. Krasz. Pisanie artykulików
gazeciarskich.
Artykułować, uje, owal I. jęz. członkotuać, wy-
mawiać (mową ludzką). 2. wymawiać dobitnie,
zgłoskę po zgłosce. <Łć. articulare>
Artykułowanie, a, blm., czynność cz. Artykuło-
wać.
GO
ARTYKUT.OWANY
ARYSTARCH
Artykułowany przym. czhnkowany : Mowa ar-
tj^kulowana = ludzka (w przeciwieństwie do nie-
czionkowanej, zwierzęcej).
Artykuł, u, Im. y I. część pisma, rozdziai, ustęp,
paragraf, dział, punkt. 2. rozprawka o pojedyn-
czej kwestji w dzienniku a. piśmie zbiorowym :
"W gazecie pojawił ś. A. Pomieścić, wydruko-
wać A. Wystąpił z artykułem. "Wyciął mu A.
w Kurjerze. W dzisiejszym numerze rozpoczęto
szereg artykułów o Łodzi. A. polityczny, lite-
racki, gazeciarski. 3. oddzielny przepis, oddziel-
na część pewnej ustawy: A. prawa. A. kodeksu.
Artykuły tajemne ( = punkta tylko stronom uma-
wiającym ś. wiadome). Artykuły dowodowe C=/3un-
kia, pozycje .'sporne, które strony i świadkowie ob-
jaśnić muszą). Kość.: A. -wi&rj = dogmat : Skład
Apostolski składa ś. z 12 artykułów. Przen.:
On ma to za A. wiary. 4. f w Im. =przepisy a.
instrukcje: a) Artykuły hetmańskie =^r2episy het-
manów melkich koronnych w przedmiocie regulami-
nu obozowego i dyscypliny wojskowej, b) Artykuły
marszałkowskie = przepisy policyjne marszałków
nadwornych w Polsce, dotyczące porządku publicz-
nego, c) Artykuły sejmikowe -/)oZecenta, dawane
posłom, na sejm obranym. 5. f Artykuły grodz-
kie = występki, których dochodzili z urzędu starosto-
wie grodowi. 6. przedmiot handlu, towar: A. żyw-
ności. Artykuły spożywcze, kolonjalne. Arty-
kuły pierwszorzędnych potrzeb. Artykuły mody,
konfekcji. Zdr. Artykulik. <Łó. articulus>
Artykułować, uje, o wał układać artykułami:
Przedstawiać monarsze artykułowane prośby.
Rerab.
Artykułowanie, a, Im. a, czynność cz. Artyku-
łować.
Artykułowy przym. od Artykuł.
Artylerja, i. Im. e woj. I. a. f Wielka strzel-
ba działa wraz z taborem: A. polowa, ciężka,
lekka, wielkiego a. małego wagomiaru (kalibru),
forteczna a. wałowa, oblężnicza. Przen.: zapas,
zasób, arsenał: Strzelała na starego wojaka ca-
łą artylerja zalotnych spojrzeń. Dzierż. 2. nau-
ka traktująca o artylerji, kanonierstwo. 3. zbiór.
rodzaj broni, arłylerzyści, kanonierzy : A. piesza,
konna. Przen.: A. niebieska rozpoczęła teraz
kanonadę. Sienk. Żart.: Ciężka A. = starzy, ocię-
iali, nieruchawi, leniwi, kawalerowie. <Fr. artil-
lerie, ze Śr. Łć. artillator = armatnik, od Śr. Łć.
ars=: machina >
Artylerski p. Artyleryjski : W artylerskim słu-
giwał gdzieś pułku. Kon.
xArtyleryczny p. Artyleryjski: Umiejętność
artyleryczna. Łęski.
xArtyleryjny p. Artyleryjski.
Artyleryjskl,XArtyleryjny,xArtyleryczny,x Ar-
tylerski, XArtylerzyckl przym. od Artylerja: Ar-
senał A. Parki, pociągi, wozy, konie artyleryj-
skie.
xArtylerzyckl prow. p. Artyleryjski: Arsenał
A. Sztuka aKtylerzyeka.
Artylerzysta, y. Im. ści żołnierz a. oficer, służą-
cy w artylerji.
Artyll-, p. Artyl-.
Artysta, y, Im. ści I. fil. sztukmistrz, mistrz
w pewnej sztuce, posiadający a. uprawiający pewną
sztukę; twórca w zakresie jakiejś sztuki pięknej;
przedstawiciel sztuki .'scenicznej, aktor: A. drama-
tyczny. 2. przen. majster, mistrz, człowiek zręcz-
ny, jedyny do czego, zuch : Na to to on A.! < Sr.
Łć. artista, z Łć. ars = sztuka >
X Artysteczka, i, Im. i p. Artystka, aktoreczka:
Ulubiona A. wyjechała na urlop.
Artystka, I, Im. I forma ż. ol Artysta: Ty je-
steś artystką we wszystkim, masz duszę pło-
mienistą. Krasz. Albo była wielką artystką,
albo białą bez pomocy sztuki. Krasz. Zdr. XAr-
tysteczka.
XArtystowskl fil. p. Artystyczny: Konrad "Wal-
lenrod jako twór sztukmistrza 1 we względzie
artystowskim całością organiczną, poetycką nie
jest. Mochn. Zechce zapewne odetchnąć powie-
trzem twojej artystowskiej dziedziny. Słów. Pod-
suniemy jedną tylko jej stronę, podniesioną do
piękności artystowskiej. Gosz. Szczegół, dowo-
dzący głębokiego rozmysłu artystowskiego. Gosz.
XArtystostwo, a, blm. p. Artyzm: Płótno na
obraz robione większym ś. artystostwem odzna-
cza. Słów.
Artystycznie fil. przys. od Artystyczny : Był
człowiekiem A. wyrobionym. Krasz. Rzecz A.
wykonana. Piękny puhar srebrny, A. rzeźbiony
i emaljowany.
Artystyczność, I, blm. 1. fil. a) biegłość crty-
zmowi właściwa, artyzm, cechy, własności artystycz-
ne, piękno sztuki, mistrzostwo, kunsztowność : Praw-
dziwa A. wieje z tego obrazu, b) zgodność z prze-
pisami sztuki a. wymaganiami piękna, c) przyna-
leżność do zakresu sztuk pięknych. 2. poczucie ar-
tystyczne, poczucie piękna (estety czność), smak arty-
styczny, porywy artystyczne : Jaki w nim brak ar-
tystyczności. Słów.
Artystyczny, xArtystowskl fil. I. artyzmem na-
cechowany, kunsztowny. 2. z przepisami sztuki
zgodny, wymaganiom piękna odpowiadający, este-
tyczny : "Wykształcenie, wykonanie artystyczne.
Smak A. Usposobienie, zamiłowanie artystycz-
ne. Zdolność artystyczna. Salon artystyczny.
Pracownia artystyczna. Zapał A. 3. artyście
właściwy do artysty należący, od artysty a. artystów
pochodzący: Dzieło artystyczne. Z artystycz-
nych i literackich kieszeni wytrząśniono paręset
rubli na otarcie łez sieroctwa. Majówka arty-
styczna.
Artyzm, u, blm., XArtystowstwo fil. I. biegłość
w pewnej sztuce, w tworzeniu i odtwarzaniu dzieł
sztuki. 2. rodzaj a. kierunek twórczości artys-
tycznej.
Artyścina, y, Im. y I. ż. żona artysty. 2. m.
pog. lichy a. niewielkiego talentu artysta.
fArumszmalc, u, blm.,x Armuszmal ^o^mwa storo-
polska z jaj sadzonych. <Nm. Eier im Sehmalz =
jaja w szmalcu >
f Arus, a, Im. y, f Harus rodzaj tkaniny: A.
wazki, A. szeroki. Ins. c. 1. A. vel harus, ma-
terja ta wazka bywała i szeroka. Goł.
[Arwan] przekleństwo, oznaczające „porwaneś ka-
tu!" (bodaj cię kat porwał): Arwanaś katu!
<A-{^RW>
Aryjka, I, Im. I p. Arja: Zaśpiewaj nam jaką
aryjkę.
Arynga, I, Im. I I. praw. formuła pisania wy-
razu z przepisu władzy a. ze zwyczaju; przepis^
formuła pisania, mówienia, witania, modła ; sche-
mat, wzór przy sporządzeniu loykazów, rachunków,
aktów rozmaitych: Proszę mi udzielić aryngi dla
napisania prośby do króla. 2. a. Harynga prze-
mowa : Do każdej z rot aryngę krótką miał. Łoz.
<Włos. aringa = mowa (publiczna^, ze Śr. gnm.
hring (Nm. Ring) = koło, plac, rynek; szranki,
miejsce sądu>
Arystarch, a, Im. owie, xArystarcha, XAry-
starchus surowy sędzia utworów literatury a. sztu-
ki: Uciął satyrę przeciwko arystarchom wileń-
skim. Krasz. Powieściopisarstwo polskie trakto-
d!E
ARYSTARCHA
ASAFETTDA
wane po macoszynemii przez arystarchów litera-
tiry naszej. Jeż. <0d wł. Gr. Aristarchos, kry-
tyka pieśni Ilomerycznych>
KArysłarcha, y, Im. owie p. Arystarch: Ni-
gdy nie miałem powołania do tego, anim chciał
za arystarcłie uchodzić. Krasz.
xAry8tarcnu8, a, Im. owie p. Arystarch: Po-
ezja tego rodzaju nie na dobie, rzekł pedancko
A. Krasz.
Arystokracenle, a, blin., czynność cz. Arysto-
kracieó.
Arystokracleć, eje, al, Arystokrałnleć, Arysto-
kratyzować Ś., stawać ś. arystokratą, w arystokra-
tę ś. zamieniać, przesiąkać zasadami a. formami ary-
stokratycznemi ; do arystokracji ś. zbliżać ; nabierać
cech arystokraty, dumnieć.
Arystokracja, I, blm. I. rządy uprzywilejowanej
klasy narodu, możnowładztwo : Podług Arystote-
lesa są. trzy formy państwowe: monarchja, A.
i demokracja. 2. wyższa sfera społeczeństwa, ma-
gnaterja: A. rodowa, A. pieniężna a. finanso-
wa {=plutokracja). A. urzędnicza { = biurokracja).
Choruje na arystokrację (=j>a?4sfcoi^^. Przen. : A.
uiU) słowa ( = klasa ludzi odznaczająca i. nauką) < Gr.
aristokrateia dosł. = panowanie najlepszych >
xAry8tokracki p. Arystokratyczny: Czy A.,
czy plebejowski (obiad), to wszystko jedno dla
mnie, byleby był dobry. Skarb.
XArystokracyjny p. Arystokratyczny: z powa-
gą prawie arystokracyjną. Krasz.
XArystokrat, a, Im. cl p. Arystokrata. Sarn.
Arystokrata, y, Ira. cl, XArystokrat I. czło-
nek arystokracji, magnat, członek znakomitego rodu,
pan możny. 2. zwolennik zasad a. form arysto-
kratycznych, stronnik arystokracji, człowiek, choru-
jący na arystokratę; dumny, wyniosły; pyszałek,
zarozumialec.
Arystokratka, I, Im. I forma ż. od Arystokrata.
Arystokratnieć, eje, al p. Arystokracleć.
Arystokratnienie, a, blm., czynność cz. Arysto-
kratnieć.
Arystokratycznie przys. od Arystokratyczny.
Arystokratyczność, I, blm. I. a. Arystokra-
tyzm zasady a. cechy arystokratyczne, upodobanie
w zasadach arystokratycznych: Towarzystwo nie
pozbyło ś. ani odrobiny swojej arystokratyczno-
ści. 2. pochodzenie arystokratyczne : A. jego ro-
du podejrzana.
Arystokratyczny I. moźnowladczy, oligarchicz-
ny: Ustrój A. Rzeczpospolita arystokratyczna.
2. a. X ArystokrackI, X Arystokracyjny magnac-
ki, wielkopański, znakomity: Tradycje, zaskoru-
pione w formie arystokratycznej. Spaś. 3. dum-
ny, loyniosly, pyszaikowaty, zarozumiały, butny:
Przemawiać tonem arystokratycznym. <Gr. ari-
stokratikós>
Arystokratyzm, u, blm. p. Arystokratyczność:
A. daje wdzięk, polor, zamiłowanie w estetyce
i artyzmie, miłą, płochość. Orzesz. Społeczeń-
stwo upadłe skutkiem nadmiaru arystokratyzmu.
Spaś.
Arystokratyzować, uje, owal naśladować arysto-
kraiję, pozować na arystokrację: Arystokratyzująea
szlachta. Prus. A. ś. p. Arystokracleć: Wyrzu-
cają pieniądze, byle A. ś. Dzierż.
Arystokratyzowanie, a, blm., czynność cz. Ary-
stokratyzować.
Arystokratyzowanie się, a i., blm., czynność
cz. Arystokratyzować ś.
Aryston, u, Im. y instrument muzyczny w rodza-
ju pozytywki. <Now. z Gr. driston przyra. ni. =
najlepsze >
ArystotelesowskI, x Arystotelesowy, X Ary-
Stotcliczny fil. z arystotelizmem zgodny, w duchu
arystotclizmu pojęty.
xArystotelesowy fil. p. ArystotelesowskI.
XArystoteliczny fil. I. przym. od Arystotellk.
2. p. ArystotelesowskI.
Arystotellk, a, Im. cy fil. uczeń Arystotelesa;
zwolennik arystotclizmu. < Z Gr. wł. Aristotćles >
Arystotelizm, u, blm., fil. I. flozofja Arystote-
lesa ; kierunek filozof ji Arystotelesa, perypatetyzm.
2. bł. scholastycyzm.
Arytmetycznie I. mat., przys. od Arytmetycz«
ny, sposobem arytmetycznym, metodą arytmetyczną.
2. przen. z wyrachowaniein, skrupulatnie, licząc ś.,
ekonomicznie, z kredką: Żyć, robić co A.
Arytmetyczny 1. przym. od Arytmetyka : Dzia-
łania arytmetyczne. Zadanie arytmetyczne. 2.
różnicowy: Proporcja arytmetyczna. Postęp A.
Szereg A.
Arytmetyk, a. Im. cy I. zajmujący ś. arytme-
tyką, szczeg. badaniami teorji liczb. 2. przen. czło-
wiek liczący ś., wyrachowany, oględny, oszczędny,
skrupulat.
Arytmetyka, I, blm., mat. nauka o liczbach
i działaniach z niemi: A. liczb całkowitych, ułam-
ków, niższa a. elementarna, wyższa a. teorja
liczb, praktyczna, handlowa. <Gr. arithmetike
przym. ż. (dom. tćchne:^ sztuka) >
Arytmograf, u, Im. y łamigłówka arytmetycza a.
liczbowa : A. kryształowy. <Now. z Gr. arith-
raós = liczba -|- grdfo = piszę >
Arytmologja, 1, blm. nauka o własnościach liczb.
<Now. z Gr. arithmós = liczba -|- logia = nauka >
Arytmometr, u, Ira. y machina rachunkoioa do
wykonywania działań arytmetycznych : A. Thomasa.
<Now. z Gr. arithmós = liczba 4- mćtron =
-mierz >
xArytmlczny przym. od Arytmja.
XArytmja, I, blm., lek. (arythmia pulsus) nie-
miarowy, nieporządkowy bieg tętna. <Now. z Gr.
a = bez, nie -|- rythraós = rytm, takt>
fArzekąc, f Arzkąc, f Arzką mówiąc.
Arzenaglel, gla, Ira. gle powr. drąg żelazny,
używany do różnych czynności przy wyrabianiu lin
grubych. <Zap. Nm. Eisennagel>
f Arzką p. Arzekąc: Tedy on odpowiedział, A.
•j-Arzkąc p. Arzekąc: Zawołał Pan Bóg na
Adama, A. k niemu.
1. As, a, Im. y I. karę. tuz: A. — bank trząsł.
Prz. A. na warcie, djabeł w karcie. Prz. ( = A.
loyświęcił ś., a do ręki przyszły miodki). Gdzie
czteiy pasy, tam w kupnie asy. Prz. Przen.: Ma
zawsze asa i króla w renonsie = zawsze szczęśli-
wy, los mu sprzyja, znajduje pomoc. 2. (w grze
kostkowej) oko. Zdr. Asik. <Łć. as = jednost-
ka; miedziak; waga>
2. As nieod., muz. nuta a z bemolem, czyli obni-
żona o pół tonu, równająca i. gis (na narzędziach
utemperowanych): Ton a. tonacja as major, mi-
nor. Kwartet z (tonu) as. Symfonja as minor.
Gama (z) as major. <A muz. -|- s, cecha be-
molów >
[As] sp. a, i, tedy. <Może z Nm. als>
Asafetyda, y, blra., Smrodzienlec, Czarcie łaj-
no, X Czartowskle łajno, f Czartowe łajno, Taj-
feldrek, [Oajweldrek, Oeweldrek, Oejweldrek, Dy-
weldrek, Oywelsdrek], x Djabelskle gówno, X Dja-
belskle łajno, X Czarczyniec, apt. skrzepły .lok
z rośliny feruła asa foetida, nader przykrej woni:
Przybierał minę artysty, dla którego świat stał
8. pieprzem i asafetyda. Krasz.
62
ASAMBLE
Asamble, ów, blp. zebrania towarzyskie, hale,
wieczory, rauty: Bywać na asamblach. Bit-gać
po asamblach. <Fr. assemblće = zgromailzenie
itd.>
Asan, a, Im. owie p. Waćpan: Wie A. dobro-
dziej? Mick. A. bałamut i trzpiot. A. głupstwa
gadał ! Mick. < Wasz + MIŁ -f PAN>
Asanacia, I, blin. p. Asenizacja.
AsanI, I, Im. e p. WaćpanI: Takiej kminkówki
nigdzie nie znajdzie A. Krasz. < Wasz -}- MIŁ
+ PAN>
Asanizacja, I, blm. p. Asenizacja.
[Asanka, I, Im. i] p. Asanna.
Asanna, y, Im. y p. Waćpanna: Co ś. A. mie-
szasz! Jeż. Zdr. [Asanka]. < Wasz -f MIŁ -f
PAN>
Asaristwo, a, blm. p. Waćpaństwo: Przypomi-
nacie sobie A., com mówił. Kaczk.
Asaul, a, Im. owie p. Asawuta.
Asaula, y, Im. y p. Asawuta.
Asawulstwo, a, Im. a godność asawuly: Z asa-
wulstwa i poddaństwa kontent jestem. Słów.
Asawul, a, Im. owie p. Asawuta.
Asawuta, y. Im. owie a. y, Asauta, Asawut,
Asaut, Esaut I. ojicer kozacki, adjutanl atamana.
2. [A.] strażnik, dozorca polotvy. 3. przen. czło-
wiek niezgrabny, ograniczony, safnnduła, fafuła.
<Tur. jesa(w)uł- pomocnik, adjiitant wodza >
Ascedent, a, Im. cl, Ascendent krewny w linji
wstępnej (ojciec — dziad — pi-adziad itd.). < Wła-
ściwie Ascendent, z Łć. aseendens>
Ascendent, a, Im. ci p. Ascedent.
Asceta, y. Im. cl, X Askleta \. ćwiczący i.
w pobożności i cnotach przez rozmyślania religijne,
modlitwy i posty. 2. odmawiający sobie tuygód
i przyjemności w celu stłumienia w sobie złych po-
pędów i namiętności; umartwiający ciało w celu
loyzwolenia i podniesienia ducha. 3. wsłrzemięźli-
loy. 4. j)okutnik. 5. samotnik. <Now. z Gr. as-
ketós - sztuczny; wyćwiczony >
Ascetycznie przys. od Ascetyczny.
Ascetyczny przym. od Asceta, x Askietyczny
I. z pobożnemi ćwiczeniami i umartwieniami
])ołączony, z wymaganiami ascetyzmu zgodny: Ży-
wot A. Usposobienie ascetyczne. 2. ascetyce
pośmęcony : Pisma ascetyczne. <Now. z Gr. as-
kćtikós - pracowity >
Ascetyk, a, Im. cy, X Askietyk autor pism
pobożnych, ascetyce poświęconych, religijnie i mo-
ralnie budujących, pisarz kierunku ascetycznego.
Ascetyka, i, blm., x Askletyka praktyczna
część etyki chrześcijańskiej, zbiór przepisów o ćwi-
czeniu ś. w cnotach i pobożności.
Ascetyzm, u, blm., x Askietyzm I. ćwiczenie
ś. w pobożności i cnocie. 2. umartwienie ciała w ce-
lu stłumienia złych popędów i namiętności a. w ce-
lu loyzwolenia i podniesienia ducha. 3. kierunek
etyczny, krzewiący surowy tryb życia i surowe za-
sady moralne. 4. wstrzemięźliwość pod względem
przyjemności i użycia.
Asceza, y, blm., X Askleza fil. oddanie ś. asce-
tyzmowi, praktyki ascetyczne. < Gr. dskesis = ćwi-
czenie ; profesja >
Asekuracja, I, Im. e i. zabezpieczenie, ubezpie-
czenie: A. od ognia, od nieszczęśliwych wypad-
ków, na przeżycie. A. pożyczki premjowej. Rzą-
dowa A. iomn = składka ogniowa, fajerkasa: Za-
płaci ó asekurację. Kolej.: A. dostawy termino-
wej = należytość opłacona za zapewnienie kwoty pie-
niężnej, którą towarzystwo drogi żelaznej ma wy-
płacić odbiorcy w razie .^późnienia ś. przesyłki. 2.
X konwój: Napadł na asekurację, która działa
ASESOR
przeprowadzała. Rzew. <Now. z Łć. ad = do-|-
securns = pewny >
Asekuracyjny przym. od Asekuracja, ubezpiecze-
niowy: Składka asekuracyjna. Towarzystwo ase-
kuracyjne (= ubezpieczeń, podejmujące ś. ubezpie-
czać od nieprzewidzianych wypadków).
Asekurant, a, Im. cl a. AŚekurator obowiązują-
cy i. za pewne wynagrodzenie w ciągu oznaczone-
go czasu wynagrodzić wszelką stratę, poniesioną
bez winy tego, który swą tolasność asekuruje. 2.
[A. a. Asekuranty, ów, b!]).] asekuracja, ubezpie-
czenie od pożaru : Wzifjć, spłacić A.
Asekurator, a. Im. owie a. orzy p. Asekurant.
Asekuratorka, I, Im. I forma ż. od Asekurator.
Asekurować, uje, owat I. warować co, zapew-
niać, poręczać. 2. ubezpieczać, podawać do ubez-
pieczenia: A. dom, pożyczkę prerajową, bydło od
pomorku. A. ^.-ubezpieczać siebie a. swoje mie-
nie: A. ś. na życie, od gradobicia.
Asekurowanie, a, blm., czynność cz. Asekurować.
Asemita, y, Im. cl zwolennik asemityzmu. <Gr.
a = nie -|- Semita>
Asemltyzm, u, blm. dążenie do takiego zorgani-
zowania i wzmocnienia społeczeństwa chrześcijań-
skiego, aby i. mogło obywać bez Żydów.
Asenizacja, i, blm., Asanizacja, Asanacja lek.
ulepszenie, poprawa warunków zdrowotnych, uzdro-
wotnienie. <Now. z Fr. assainir =:; uzdrawiać,
uzdrowotniać, z Łć. ad = do -1- sanus = zdrowy >
Asenizacyjny przym. od Asenizacja: Kompanja
asenizacyjna.
Asenizować, uje, owal poprawiać warunki zdro-
wotne.
Asenizowanie, a, blm., czynność cz. Asenizować.
[Asenterować, uje, owal] zarządzać pobór ivoj-
skoioy ; brać do wojska, werbować żołnierzy. <Z Nm.
assentiren = przyjąć do wojska, z Łć, assentire =
zgadzać się>
[Asenterowanie, a, blm.], czynność cz. Asente-
rować.
Asenterunek, nku. Im. nki prow. spis i pobór
roojskowy, konskrypcja, rekrutacja, branka : Stawać
mający do asenterunku piją przez dni parę
z próżniactwa. Kolb. <Nm. Assentirun,u:>
Asenterunkowy prow. przym. od Asenterunek,
poborowy, konskrypcyjny : Komisja asenterunkowa.
Izba asenterunkowa.
Aseptoi, u, blm. chem. kwas sozolowy, kwas or-
tofenolo-sulfonowy (środek antyseptyczny). < Now.
z Gr. a = bez, nie -(- septós = gnojący >
Aseptyczny lek. I. pozbawiony wszelkich pier-
wiastków zakażających a. gnicie wywołujących:
Opatrunek A. Rana aseptyczna. 2. baczący na
usuwanie a. niedopuszczanie pierwiastków zakaża-
jących: Postępowanie aseptyczne = asept.yka. Śro-
dek A.
Aseptyka, I, blm. postępoioanie aseptyczne.
XAsercja, I, blm. fil. I. zapewnienie ; wmawia-
nie czego. 2. proste bez dowodów twierdzenie, że
coś jest a. że czegoś niema. < Łć. assertio >
Asertorycznie przys. od Asertoryczny. <Now.
z Łć. assertum^: twierdzenie, dowód >
Asertoryczny fil. I. zapewniający; twierdzący.
2. bez dowodzenia twierdzący istnienie a. nieistnie-
nie czegoś : Sąd A.
Aserwować, uje, owal strzec co a. kogo, pilnować,
czuwać, zachoioywać: Archiwum aserwowało do-
wody (-zachowało je u siebie). <Łć. asservo>
Aserwowanie, a, blm., czynność ez. Aserwować.
Asesor, a, Im. owie a. orzy I. urzędnik dele-
gowany przez magistrat dla spisania p>rotokułu po-
siedzeń urzędu starszych, tj. majstrów i pilnowania
63
ASESOKEK
ASPIRACJA
ustatoy cechowej. 2. A. kolegjalny = ranf/a urzęd-
nika cywilnego. 3. praw. - a) v;spóltcdzia, icsjwł-
iawnik, młodszy sędzia, zasiadający dawniej z głów-
nym sędzią na sądach: A. sądu poprawczego. A.
trybunału. A. sądu kryminalnego. A. honoro-
wy, b) A. skrzynkowy = daw. woźny, ściągający
po skończonym trybunale grzywny od skazanych na
nie, oraz dozorujący nad porządkiem, sprzętami
i materjalami piśmiennemi w trybunale, c) (na Li-
twie) urzędnik policji ziemskiej, mający pod stoym
dozorem część powiatu. <Łć. assessor>
Asesorek, rka, Im. rkl lekc. asesor.
Asesorja, I, Im. e I. in. s ą. d asesorski,
czyli kanclerski w daw. Polsce = sąd złożo-
ny z dygnitarzy królewskich i rejentów, w którym
rozpatrywano sprawy o dobra królewskie oraz o przy-
wileje: A. koronna, litewska. 2. posada, urząd
asesora.
Asesorowa, ej, Im. e żona asesora.
Asesorowicz, a, Im. e syn asesora.
Asesorówna, y, Im. e córka asesora.
Asesorski przym. od Asesor: S%d A. p. Ase-
sorja.
Asesorzyna, y, Im. y lekc. asesor.
Asfalt, u, Im. y I. min. smołowiec, smoła ziem-
na, smoła kopalna, masa smolista, złożona z węgla,
wodoru, tlenu i azotu w niestałym stosunku i za-
nieczyszczona nieco krzemionką, glinką i tlennikiem
żelaza. 2. mieszanina asfaltu ze żwirem i wap-
ne?n, używana do wykładania chodników i ulic. 3.
przen. przestrzeń wylana asfaltem: Iść po asfal-
cie. 4. farba malarska ciemnobrunatna. < Gr.
asfaltos >
Asfaltować, uje, owal loylewać, pokrywać asfal-
tem: A. chodnik, ulicę. Tor asfaltowany.
Asfaltowanie, a, blm., czynność cz. Asfaltować.
Asfaltowy przym. od Asfalt: Tektura asfalto-
wa ( =. smołowcowa). Warstwa asfaltowa (=z as-
faltu). Chodnik A. (= wylany asfaltem). Roboty
asfaltowe.
! Asfiksja, I, blm. lek. głębokie omdlenie, śmierć
pozorna, martwota, zamartwica. <Gr. asfyksia>
Asfiksyjny przym. od Asfiksja: Kamera asfik-
syjna (-do duszenia psów kwasem węglanym).
Asfodyla, I, Im. e bot. p. Złotogłów. < Gr. as-
fódelos in.>
Asik, a, Im. I p. As.
xAslndzl, ego, Ini. eje p. Asindzlej: A pali A.
lulkę? Kaczk.
XAsindziej, a, Im. e, X Asyndzlej, x Aslndzi,
XAsyndzi pouf. skróć, z: asan dobrodziej: Cału-
ję nóżki asindzieja i wynoś mi ś. pókiś cały.
Krasz. Pozwól A. Słów. < Wasz -|- MIŁ 4-
PAN -fDOBR-fDZIE>
-fAsIńdźka, i Im. I, xAsyńcka forma ż. od
Aslndzi: Dałabyś A. pokój ceremonjom. Krasz.
Zastęi)ują szlachcicowi dwie asińdźki: kluczniea
I służebna jejmości. Kaczk. (jejmoście, imoś-
cianki).
X Askarydy, ów, blp. zool. (oxyuris verrai-
cularis) [Rupie, Owsik] glistnica robaczkowa (mia-
no niewłaściwe).
Askie- p. Asce.
Asklepjadyczny: Wiersz A. = złożony ze spon-
deja, dwu chorjaiiibów i jednego jambu : Oda askle-
pjadyczna. < Łć. Asclepiadeum (metrum = miara) =
od poety Asklopja(k'sa>
Askultaoja, i, Im. e ]k Auskultacja.
Askultant, a, Im. cl p. Auskultant.
Asmanit, u, Im. y min. krzemionka h-ystaliczna
pochodzenia kosmicznego, znajdująca ś. w meteory-
tach. <Now. z Skr. acma(n) = kamień; nazwę fc
dał Storę Maskelyne>
Asmodeusz, a. blm. zły duch, djabeł, jako wróg
stanu małżeńskiego. Zdr. Asmodeuszek. <Hb. wł.
Asmodi, po Gr. Asmodaios>
Asmodeuszek, szka, blm. p. Asmodeusz. Spa-
dła jak A. z obłoków. Byk.
Asocjacja, I, Im. e I. stowarzyszenie, spółka,
kompanja, konsorcjum. 2. fil. a) kojarzenie, sko-
jarzenie, akt kojarzenia: A. wyobrażeń, b) wy-
nik kojarzenia. <Now. z Łć, associare = łączyć,
kojarzyć >
AsocjacjonIstyczny przym. od Asocjacjonizm.
Asocjacjonizm, u, blm. fil. kierunek psycholo-
giczny na prawie asocjacji oparły, przyjmujący pra-
wo kojarzenia za podstawę wszelkich objaśnień; an-
gielska psychologja dośmadczalna.
Asocjacyjny przym. od Asocjacja: Proces A.
Synteza asocjacyjna.
XAsocjować, uje, owal fil. p. lep. kojarzyć.
<Łć. associare — łączyć, kojarzy^e>
Asocjowanie, a, blm., czynność cz. Asocjować.
Asonancja, I, blm. podobno-brzmienne zakończe-
nie wyrazów, powtarzanie ś. samogłosek, nie two-
rzące jednak rymu zupełnego. < Now. z Łć. as-
sonare = współbrzmieć >
Asortyment, u. Im. y p. Sortyment. <Fr. assor-
timent>
Asortymentowy przym. od Asortyment; Sorty-
mentowy.
Aspan, a, Im. owie p. Waćpan : Co bo A. (akie
rzeczy ranie gadasz. Krasz. At! proszę aspana,
młokos jesteś i kwita. Syrok. < Wasz -|- MIŁ -}-
PAN>
AspanI, I, Im. e p. Waćpanl.
Aspanna, y, Ira. y p. Waćpanna: Co ś. A. mie-
szasz w to? Jeż. Powiedz nam A. Krasz. Głu-
piaś A. ! Rog.
Aspaństwo, a, blm., zbiór. p. Waćpaństwo.
AsparagIna, y, blm. chem. amid kwaśny kwasu
amidojabłkowego. <Now. z Gr. asparagos = szpa-
rag >
Aspekt, u. Im. a a. y, ów I. Xwidok, wygląd,
spojrzenie, wejrzenie : Za jedno na ukrzyżowane-
go Jezusa spojrzenie mieć widzenie Boga, a prze-
cie i tego żałujemy aspektu. Hil. Ludzi z as-
pektu, z przyborów, ze stroju, z miny nauczył ś.
poznawać. Krasz. Przybył, aby sobie coś wy-
wróży(5 z aspektu elekta. Krasz. 2. astr. różne
położenia słońca, księżyca i planet, jakie ciała te
na niebie względem siebie zajmują, W astrologji,
położenie gwiazd i planet, zwłaszcza tv czasie uro-
dzenia czyjego: Dobre a. złe aspekty. 3. zły,
a. dobry znak, którego ś. astrologowie w pewnym
położeniu względem siebie ciał niebieskich dopatry-
wali; horoskop, widok, prognostyk, wróżba, prze-
powiednia, wszelkie oznaki na przyszłość : Złe dla
mnie aspekta. U panny żadnych aspektów nie
miał. <Łć. aspcctus>
XAspektować, uje, owal oglądać co, rozpatry-
loać co, przyglądać ś. czemu: Strzelczykiem go
nazywał, z różnych stron aspektując jego figu-
rę. Chodź.
XAsper8Ja, I, Im. e pokropienie obecnych w koi-
ciele icodą święconą przez księdza przed sumą. < Łć.
aspersio >
Aspiracja, i. Im. e I. pożądanie, zachcianka,
pretensja do czegoś, pragnienie czegoś, dążenie do
osiągnięcia czegoś ; rczdychanie do czegoś, marzenie
o czymś : Aspiracje polityczne. Mieć wyższe aspi-
racje. Cudzoziemskie aspiracje ustępują silnie
rozbudzonemu uczuciu narodowemu. 2. fil. dążę-
6-t
ASPIIIACYJN^'
ASTRONOMICZNIE
nie do Boga ; wzniesienie ś. myślą do Boga ; wznie-
sienie driszy do Boga ; stan mistykom wiaściwy :
Westchnienie do Bogn. 3. gram. przydech, przy-
glos. 4. ,lek. a) wysysanie, wyciąganie płynów cho-
robnych z Jam dala za pomocą przyrządów właści-
wych, b) todychanie. c) wyciąganie zepsutego po-
wietrza z mieszkania przy odwietrzaniu. <Now.
z Łać. aspiratio = powiew; wyziew; przydech >
Aspiracyjny przym. od Aspiracja: Przyrząd A.
SysftMii A.
Aspirant, a, Ini ci I. a. Aspirator ten, co aspi-
ruje, ubiegający ś., kandydat, konkurent, starają-
cy i., pretendent: A. do jtosady. A do stanu mał-
żeńskiego a. duchownego. Deklamowanie wier-
szy przez młodszych aspirantów do parnasu.
Chra. 2. (w klasztorach) ten, co ukończywszy no-
wicjat, pragnie być przyjętym do zakonu.
Aspirantka, I, Im. i forma ż. od Aspirant : De-
biut asj)irantki do sceny.
Aspirator, a I. Im. owie a. orzy p. Aspirant:
Aspiratorowie do serca panny Karoliny. Jeż.
2. Im. y = a) ehem. przyrząd wciągający powietrze
lub inne gazy, wziewnik. b} lek. przyrząd do wy-
konywania a.tpiracji.
Aspirować, uje, owal starai i., ubiegać ś., pre-
tendować, kandydoiuać, konkurować, mieć pretensje
do czego, marzyć o czym : A. do posady, do sławy
artystycznej. Robiono mi propozycję, abym...
aspirował do tej panny. Słów. <Łe. ■•i.«pirare>
Aspirowanie, a, bim., czynność cz. Aspirować.
[Aspoń] przys. przynajmniej. <Czes. aspoii>
I Astenja, i, blm. lek. bezsilność, słabość, nie-
moc. <(ir. astheneia>
lAsteniczny lek. przym. od Astenja.
Aster, stra. Im. stry, Jaster, xAstr, X Astra
Gwiazdosz, Gwiazdokwiat, Oymieniczne ziele, Je-
sionki bot. (aster) roś. z rodziny złożonych. Ga-
tunki: A. zaleśny a Gwiazdosz trzyner-
w o w y a. Gawęda, Wołowe oko (a. arael-
lus); A. ogrodowy a. Kompostela (a.
chinensis); A. nadmorski (a, tripolium). Zdr.
Asterek. <Gr. aster- gwiazda >
Asterek, rka. Im. rkl p. Aster: Astry i aster-
ki schylały głowy. Krasz.
Asterja, I, Ira. e jub. szafir, chryzoberyl a. gra-
nat z odcieniem gwiazdowym. < Now. z Gr. aster =
gwiazda >
[Asterlog, a. Im. I] p. Astrolog.
Asteroida, y, zwykle w Im. y a. Planetoldy
drobne planety krążące między Marsem a Jowi-
szem. <Now. z Gr. aster = gwiazda -f- eides =
kształtny >
Asterysk, a Im. i I. X gwiazdka, używana, ja-
ko odsyłacz a. jakaś szczególna odznaka. 2. kość.
w obrzjjdku greckim : gwiazda złota, kładąca ś. na
patenę dla pokrycia hostji. <Gr. aster/skos >
Asteryzrn, u, blm. min. własność szafiru, chry-
zoherylów i granatów, świecenia promienistego czyli
gwiaździstego. <Now. z Gr. astensmós=: rysunek
gwiazd na globusie niebieskim. >
Astma, y, blm. lek. duszność, brak tchu, w na-
padach występujący, dychawica. <Gr. asthma>
Astmatyczka, i, Im. i forma ż. od Astmatyk.
Astmatyczny przym. od Astma, dychawiczny :
Kaszel A. Miał nadzieję mnogich sukcesji na
astmatycznej babce. Krasz. Była silnie astma-
tyczną. Orzesz.
Astmatyk, a. Im. oy cierpiący na astmę, dycha-
wiczny. dychaioicznik.
XA8tr, a. Im. y p. Aster.
XA8t;a, y, Im. y p. Aster: A., świadek twych
jesiennych przechadzek. Krasz.
Astralny \. astr. gwiaździsty : Światło astral-
ne = miejsca jaśniejsze na niebie między gwiazdami
drogi mlecznej, ]iochodzące ze skupienia drobnych
gwiazd, nie dających ś. oddzielnie rozróżnić. 2. fil. :
Ciało astralne p. Ciało. 3. liz. Lampa astralna
p. Lampa. <Łć. astralis = gwiazdowy >
Astrofizyczny przym. od Astrofizyk.
Astrofizyk, a, Im. oy astronom, zajmujący i.
astrojizyką.
Astrofizyka, I, blm. część astronomji, zajmująca ś.
badaniem budowy fizycznej ciał niebieskich. <Now.
z Gr. as(er = gwiazda -j- fysike = fizyka>
Astrofotografja, I, blm. Jotografja ciał niebies-
kich, zastosowanie fotografji do badań astronomicz-
nych. <Now. z Gr. aster = gwiazda-j-p. Foto-
grafja >
Astrofotometr, u, Ira. y fotometr zastosowany do
mierzenia siły czyli natężenia światła ciał niebies-
kich. < Now. z Gr. aster = gwiazda -\- p. Fo-
tometr >
Astrofotometrja I, blm. ogół metod służących do
oceny natężenia światła ciał niebieskich.
Astrofotometryczny przym. od Astrofotometrja:
Przyrząd A. Badania astrototometryczne.
Astrognozja, i, blm. część astronomji, zajmująca
ś, położeniem na niebie gwiazd i gwiazdozbioróio.
<Now. z Gr. aster = gwiazda -|- gnósis - wie-
dza>
Astrograf, u, Im. y przyrząd do szybkiego i me-
chanicznego rysowania mapy nieba. <Now. z Gr.
aster = gwiazua -|-graf5 = piszę, rysuję >
XA8trolab, u, Im. y p. Astroiabja.
xAstrolabja, i, Im. e, XAstrolabjum, XA8tro-
lab najprostsze narzędzie w miernictwie do mierze-
nia kątów, a w żeglarstwie do mierzenia wysokości
ciał niebieskich.
XAstrolabjum, nieod. p. Astroiabja.
Astrolog, a, Im. owie, a. odzy [Asterlog] fil. I.
badacz wpływu gwiazd na sprawy ludzkie; iv astro-
logji łńegły; filozof-astronom średniowieczny. 2.
wieszczhiarz wyprowadzający horoskopy, wróżący
z gwiazd. < Gr. astrológos>
Astrologicznie przys. od. Astrologiczny.
Astrologiczny przym. od Astrologja, f Astro-
logski. Przepowiednia astrologjpzna.
Astrologja i, blm. fil. część filozofji średniowiecz-
nej : umiejętność, sztuka j^rzepo władania z gwiazd,
sztuka czyiania z gwiazd horoskopów, przepowiedni
o losach jednostek, wypadkach łustorycznych; nau-
ka o wpływacli ciał niebieskich na człowieka i losy
jego. <Gr. astrologia >
Astroiogować, uje, owal bawić ś. to astrologa,
naśladować astrologa, zajmować ś. astrologja, pro-
gnostykować, wróżyć, roić: Nieustannie wzdycha-
jąc, tylko astrologuje.
Astrologowanie, a, blm., czynność cz. Astroio-
gować.
f Astrologski p. Astrologiczny.
XA8trolgarz, a, Im. e gwiaździarz Icłamliwy.
Zebr.
Astrometeorologiczny przym. od Astrometeoro-
iogja.
Astrometeorologja, i, blm. sztuka przepowiada-
nia pogody z położenia ciał niebieslcich. <Now.
z Gr. aster = gwiazda -f- p. Meteorologiczny >
Astrometr, u, Ira. y p. Heijometr. <Now.
z Gr. aster = gwiazda -h raćtron = -mierz >
Astronom, a, Im. owie zajmujący ś. astronomja,
badacz dal niebieskich, ohserioaior nieba, guńaź-
dziarz: Zaszło słońce, wołają astronomy z wie-
ży. Miek. <Gr. astronómos>
Astronomicznie przys. od Astronomiczny.
65
ASTRONOMICZNY
Astronomiczny pizym. od Astronomja: Narzę-
dzia astronomiczne. Tablice astronomiczne. Rocz-
niki astronomiczne = e/emer?/(fi/. Zegar A. Prze-
powiednie astronomiczne. Obserwatorjum astro-
Tioraiczae. Czas, dzień A. Godzina astronomicz-
na ( = ściśle podług wyrachowania astronomów, sło-
neczne).
Astronomja, i, blm. nauka o ciałach niebieskich,
f/wiaździarstwo: A. sferyczna. A. teoretyczna. A.
fizyczna (= mechanika niebieska). A. praktyczna.
<Gr. astronomia >
Astronomka, i, Im. i forma ż. od Astronom :
Szukała na niebie tych gwiazd... które ty nie-
gdyś, A. złota, pokazałaś mi. Słów.
fAstryoh, u, Im. y, f Jastrych, I. zaprawa
z potłuczonych kamieni, cegły i wapna: Podłoga
z astrycłm. 2. [A.] = a) podłoga z cegły, b) strych,
poddasze. <Nm. Estricli, zap. z Gr. emplas-
f(r)on, sk<ąd Śr. Łó. astriciis = podłoga, bruk>
Astrychowy przym. od Astrych : Zaprawa
astrycliowa.
[Astyczny] skłonny do gniewu, gniewliwy, kłó-
tliwy.
Astygmatyzm, u, blm. wada wzroku. <Now.
z Gr. a -nie, bez -|- p. Stygma(t)>
Asumpt, u, blm. pretekst, pochop, pobudka, za-
chęta, okazja, powód: Wziąć z czego A. do mó-
wienia. <Łe. assumptus, im. od assuraere>
Asydent, a, Im. cl p. Asystent. <Z Ł6. assi-
dcns, im. od assidere = zasiadać itd.>
Asyderyt, u, Im. y aerolit, nie zawierający że-
laza lu stanie metalicznym. <Now. z Gr. a = bez,
nie -|- sideros = żelazo >
Asygnacja, I, Im. e, X Asygnata, y, [Asygnów-
ka, Sygnacyja] I. polecenie piśmienne toyplacenia
okazicielowi pieniędzy z kasy wydaj'(icego polecenie,
a. oznaczonej ilości pewnych przedmiotów ; przekaz,
czek: A. na 100 rs. 2. Asygnacje kasowe =/>«-
piery oprocentowane, v!ydawa)ie na czas krótki przez
kasy rztidoicc. <Łć. assignatio>
Asygnacyjny ])rzym. od Asygnacja: Rubel A. =
r-ubel asygnata. Papier A.
Asygnarjusz, a. Im. e księga, złożona z druków
podwójnych asygnacji, dla zachowania w kopji wy-
danych przekazów.
XAsygnat, u, Im. y p. Asygnata.
Asygnata, y. Im. y, X Asygnat \. pieniądz pa-
pierowy, papierek, asygnacja, bankocetel, banknot,
bilet kredytowy. 2. p. Asygnacja.
AsygnatarjUSZ, a, Im. e praw. daji^cy asygnację.
Asygnować, uje, owal I. co \unn\\ = xoydać asy-
gnację na co, przekazać, kazać wypłacić za asygna-
cja. 2. [A.] sygnować, dzwonić w sygnaturką. <Ł(5.
assignare>
Asygnowanie, a, blm., czynność cz. Asygno-
wać.
jAsygnówka, I, Im. i] p. Asygnacja.
Asymetrja, i, blm. brak sym/trji, niesymetrycz-
ność, nicrównoinicrność. <Gr. asymmc^trfa >
Asymetryczny I. przym. od Asymetrja. 2. gio.
Góry asymetryczne p. Góra.
Asymilacja, I, blm. I. upodobnienie, przyswoje-
nie, wcielenie: Oj)ór ten utrudni asymilacj*^ nowo
zdobytych prowincji. 2. fil. w psychologji = a)
upodobnianie, przyswajanie : A. czuć a. wyobra-
żeń, b) zlewanie ś. wyobrażeń świeżych z dawniej
nabytemi. 3. jęz. upodobnienie: A. fonetyczna,
morfologiczna. 4. przyrod. czynność fizjologiczna
przyswajania pokarmów i napojów. <Now. z Łć.
assimnlatio >
Asymilacyjny przym. od Asymilacja: Proces A.
Kierunek A. Szlachta i arystokracja pochła-
ASYSTOWAĆ
niała i przyswajała sobie, bogaciła ś. wszelkie-
mi żywiołami, a poty była żywą, dopóki miała
tę siłę asymilacyjną. Krasz.
Asymilować, uje, owal I. upodabniać, przyswa-
jać, przystosowywać jedno do drugiego, zespalać,
wcielać do siebie, zrównywać, wyrównywać, zlewać
w jedno, łagodzić odrębności dwuch rzeczy : A. kraj
podbity. 2. Ul. upodobniać ; przyswajać : "Wyobra-
żenia asymilujące, asymilowane. 3. przyrod. przy-
swajać, przi-rabiać na swe soki: A. pokarmy. A.
Ś. upodabniać ś., przystosowywać ś., zlewać i.:
Zwykle już dzieci tych przybyszów asymilują ś.
z miejscowym społeczeństwem. <Łć. assimulo>
Asymilowanie, a, blm., czynność cz. Asymilo-
wać, asymilacja.
Asymilowanie się, a ś., blm., czynność cz. Asy-
milować ś.
Asymptota, y, Im. y mat. linja Uizkostyczna, li-
nja prosta a. krzywa styczna do linji krzywej
w punkcie nieskończenie odległym tej ostatniej:
Asyraptoty hiperboli. <Gr. asyraptótos - nie-
zbieżny, niespotykający ś.>
[AS3/'n, u, blm.] krew (w pieśni o męce P. Je-
zusa). <;Może zamiast azym, p. Azyma>
XAsyndzi, ego. Im. owie p. Waszmość. < Wasz
-i^ MIŁ -f PAN + DÓBR -f DZIA>
xAsyndziej, a, Im. e p. Waszmość.
XAsyńdźka, I, Im. 1 forma ż. od Asyndzl.
Asysta, y, blm. i. orszak, poczet, świta, dwór,
drużyna, otoczenie, towarzystwo : Odprawiać nabo-
żeństwo z asystą (=z klerykami, djakonem i suh-
djakonem w dahnatykach). A. biskupia. 2. p.
Asystencja: Nie dla asysty on był nam przyda-
ny, jeno dla bezpieczeństwa. Sienk. <Now. z Łć.
assisto>
Asystencik, a, Im. I p. Asystent.
Asystencina, y. Im. y p. Asystentowa.
Asystencja, I, blm. I. a. Asysta asyslowaiue,
towarzyszenie, obecność przy kim a. przy czym dla
parady, świetności a. podniesienia powagi : A. bisku-
pa przy mszy Św. A. proboszcza przy ślubie.
Cesarz wystąpił w asystencji dworu. Zeszła ko-
misja w asystencji policji. 2. praw. obecność
konieczna pewnych osób postronnych przy czynnoś-
ciach urzędowych: Prawo asystencji męża j)rzy
aktach prawnych żony. A. rodziców przy akcie
małżeństwa małoletniej córki.
Asystencki przym. od Asystent.
Asystent, a, Im. ci I. ten, co asystuje, co jest
dodany dla asystencji: A. przy egzaminie. 2. czło-
nek asysty, orszaku, śioity, dworzanin, pomocnik.
3. kapłan, posługujący biskupowi przy obrzędach
Św. a. kleryk służący do asysty celebrującemu. 4.
pomocnik profesora, adjunkt: A. przy katedrze.
A. kliniki. 5. pomocnik a. zastępca przełożonego
zakonu. 6. wolny słuchacz : Do zapisania ś. na
asystenta w Gienewie nie wymaga ś. żadnych
świadectw, ani egzaminów. 7. asystujący kobie-
tom, naikkakujący, galant, towarzysz, adjutant:
Gdzie ś. obróciła, pełno miała asystentów. 8.
a. Asydent praw. obecny przy protokóle w proce-
durze kryminalnej. Zdr. Asystencik.
Asystentka, I, Im. I forma ż. od Asystent.
Asystentowa, ej, Im. e, Asystencina żona asys-
tenta.
Asystentówna, y. Im. y córka asystenta.
Asystować, uje, owal komu I. być asystentem,
towarzyszyć, być przy boku, nie odstępować, służyć
a. pomagać komu w urzędzie, czynności, obrzędzie;
atentować: A. przy egzaminatorze, do mszy. 2.
być obecnym: Biskup asystuje przy mszy Św. 3.
nadskakiwać; kręcie ś., uwijać ś. około kogo a.
66
ASYSTOWANIE
czego, iwiadczyó komu godność : A. damom. PlcS
asystuje przy stole. <Łć. assistere>
Asystowanie, a, blm., czynność cz. Asystować.
[Aszka] w. wołanie na świnie.
KAszleder, dra, Im. dry gór. p. Natylnik.
<Nm. Arschleder - fartuch tylny u górników >
[^Ś]^aleś. <A-fLE + Ś>
xAść, nieod. p. Waszmość. <"Wasz -f- MIŁ>
XAścij ego, Im. owie p. Waszmość: Musiałeś
A. przeziębajjć. Skarb.
[A Ścio halj w. odpędzając bydło od szkody.
Aśćka, i, Im. I torma ż. od Aść; Aśka: Widzi
A., od czasu, jak tu u nas gości Tadeuszek,
niemało mam nłespokojności. Mick.
Aśka, I, Im. I p. Aśćka: Co też A., pani sio-
stro, mówisz? Skarb.
A ŚtO ha] w. odpędzając irehięia.
Aśtych] jrrędko, żywo. <Nra. liastig>
Asiyczny] prędki, porywczy. <Nia. hastig>
A Śwe haj w. odpędzając nierogaciznę.
At! w. I. ott eh! e! t! I rzekł, ziewajj^e: At
sobie kobieta! Mick. Powiedzą., że nasza miłość
at sobie... fraszka ! Syrok. At zachciałeś! Kórz.
A. staremu ś. ubrdało ! Krasz. At ! mówcie, co
chcecie, ja tędy nie pojadę. Zach. 3. [A. a.
Atenkaj wołanie na woły, kierując je na prawo.
Atagan, u. Im. y p. Jatagan: Każdy z jan-
czarką, łukiem, ataganem. Mick. Wydobył no-
że, szable, atagany. Słów. <Tur. jatagan >
Atak, u, Im. i I. woj. napad, uderzenie, natar-
cie, szturm : A. gwałtowny, słaby, udany, fałszy-
wy, niespodziany, jednoczesny z czoła i ze skrzy-
deł, od prawego a. lewego skrzydła, równoległy
częściij sił a. całemi siłami. Rozpocząć, ode-
przeć, odbić, wstrzymać, wytrzymać mężnie, ciąg-
uą.ć A. Iść, gotować ś. do ataku. Pierzchnąć
za pierwszym atakiem. Dać znak do ataku.
l'oprowadzić żołnierzy do ataku. Takt marszu,
wojna, A., szturm. Mick. 2. lek. wystąpienie
nagłe, najmd choroby, paroksyzm: A. apoplektycz-
ny, zimniezy, sercowy. Nazajutrz powtórzył ś.
A. i z niego rozwinął ś. tyfus. Krasz. <Fr. at-
taque>
Atakować, uje, owal I. woj. napadać, nacierać,
uderzać, dobywać, szturmować: A. sposobem uda-
nym, z czoła, z boku, od prawego, lewego skrzy-
dła, stopniowo linjami a. jednocześnie z czoła
i z boków: A. wroga, miasto. Pułki napadały
na siebie, atakowały ś., nacierały. Krasz. 2.
kogo o co : nagabyiuać, napierać na kogo, niepo-
koić, naprzykrzać ś. koniu, molestować. 3. oddzia-
ływać, działać, wywierać wpływ: Kwas lluowodor-
ny silnie atakuje szkło. <Fr. attaquer>
Atakowy przym. od Atak: Ruch A.
! Ataksja, I, blm. lek. forma choroby, objawia-
jąca ś. nieprawidłowością porządkowych ruchów
przy sianiu i chodzeniu, bezład, nieład. < Gr. ata-
xia>
i Ataktyczny przym. od Ataksja lek. bezładny.
<Now. z Gr. śtaktos = nieporządny; niespokoj-
ny >
Atalja, I, Ira. e a. MIąglina bot. (attalea) roś.
z rodziny palm. <Może od miasta w Pamfilji,
Gr. Attaleia>
Ataman, a, Im. I I, hetman, naczelny dowódca
kozaków: Jestże ich wodzem ? baszą? atamanem?
Slow. 2. dowódca bandy zbójeckiej, herszt. 3.
[A.] na Ukrainie, karbowy, pomocnik ekonoma;
wójt po wsiach i miasteczkach. <Ukr. ataman,
z Nni. Hauptmann = naczelnik, przez Pols. het-
man';*
ATKNTOWAĆ
Atamanić, I, Jł, Atamanować być atamanem, peł-
nić urząd atamana, dowodzić w roli atamana : Ata^
manił kozakom.
Atatnanka, I, Im. I forma ż. od Ataman: Klę-
kał przed tą, która tytuł żony jego i atamanki
nosiła. Jeż.
Atamanować, uje, owal p. Atamanić.
AtamańskI przym. od Ataman: Władza ata-
mańska.
Atamaństwo, a, blm. urząd, godność atamana.
Ataraksja. I, blm. fil. I. spokój, równowaga du-
cha ; niezaldócony spokój duszy. 2. wolność od
wszelkich przesądów, zwątpień i sprzeczności. < Gr.
ataraxia >
Atawistycznie przys. od Atawistyczny: Poku-
tował w nim A. duch któregoś z jego przodków.
<Now. z Łć. atavus = pradziad, przodek >
Atawistyczny przym. od Atawizm : Objaw A.
Atawizm, u, blm. dziedziczność pośrednia, poka-
zywanie ś., występowanie w potomstwie cech fami-
lijnych dalszych przodków: Skąd ta ochota "wy-
kształcenia ś. wzięła ś. w dziecku opuszczonym,
poniewieranym; chyba cudem jakiegoś atawiz-
mu. Krasz.
Ateista, y, Im. ści, Ateusz fil. I. nie wierzący
w istnienie Boga; nie uznający Boga. 2. filozof
odrzucający pojęcie Boga a. pierwiastek boski przy
objaśnianiu świata; zwolennik, wyznawca ałeizmu.
3. bezbożnik, niedowiarek. <Now. z Gr. atheos
= bezbożny >
Ateistka, i. Im. I forma ż. od Ateista.
Ateistyczny przym. od Ateizm; Ateuszowskl.
Ateizm, u, blm., Ateuszostwo fil. I. nieuzna-
wanie, zaprzeczanie istnienia Boga a. bogów. 2.
kierurtek fil., odrzucający pierwiastek boski a. po-
jęcie Boga przy objaśnianiu świata. 3. bł. agno-
stycyzm. 4. bezbożność, niedowiarstwo.
! Ateiektaza, y, blm. lek. a) stan bezpowieirzny
pęcherzyków płucnych u płodu, nierozwit płuc ; h)
takiż stan za życia chorobą wywołany, niedodma.
<Now. z Gr. atćleios - niedokończony -j- ćktasis
= rozwój, rozciągnięcie >
Ateieoiogiczny przym. od Ateieoiogja. <Now.
z Gr. a = nie, bez -(- p. Teleologiczny>
Ateieoiogja, i, blm. fil. I. bezcelowość, niecelo-
wość. 2. pogląd fil., nie uznający istnienia przy-
czyn celowych, odrzucający przyczyny celowe.
Atencja, i, blm. I. uwaga, uważanie, baczność,
baczenie, natężenie uwagi, wytężenie słuchu : Słu-
chał z wielką atencją (-z namaszczeniem). 2.
poważanie, szacunek, uszanowanie, wzgląd na ko-
go,^ respekt, poszanowanie: Jest dla niego z wiel-
ką atencją. <Łć. attentio>
fAtendent, a, Im. cl strażnik celny. <Now.
z Łć. attendens, im. od attendere = pilnować >
Ateneum, w Ip. nieod., Im. ea, eów tytuł pisma
zbiorowego, poświęconego naukom. < Now. z Gr.
Athenaion = świątynia Ateny (Minerwy)>
1. [Atenkal p. At. < AT -ł- zakończenie, wzię-
te z [Ben], [Buten], [Ruten]>
2. [Atenka, i, Im. I] rola po prawej ręce, po
prawej stronie.
! Atcntat, u. Im. y zamach, napaść zbrodnicza,
pogwałcenie prawa. <Fr. attentat, z Łć. atten-
tare >
Atentować, uje, owal I. naruszać cudze prawa,
napastować, nagabywać, napadać. 2. pilnować, do-
glądać, być obecnym, asystować, być na czyjeś usłu-
gi, słuchać z atencją, uszanowaniem: Sprawy sej-
mikowe swego pana atentował. Byk. Atento-
wał w drobnych sprawach na ratuszu. Krasz.
67
ATENTOWANIE
Gawędził z ekonomem u drzwi z założonemi rę-
koma atentują.eym. Krasz. 3. praw. hyó obec-
nym przy sprawie lub czynności urzędoiuej : A. i)rzy
licytacji. Urzędnik atentował przy śledztwie.
A. Ś. komn = zasługiwać i., godność świadczyć, okor
zywać grzeczność, szacunek, asystować — nadskaki-
wać: Atentuj ś. Waśó kasztelanowej i baw.
Słów. <Łć. attentare>
Ałentowanie, a, blm., czynność cz. Atentować.
Atenuacja, i, blm. chera. zmniejszenie ś. ciężaru
włdiciu^ego brzeczki piwnej podczas fermentacji.
<Łe. attcnuatio>
Aten czy k, a, Im. cy należący do stronnictwa t.
z. ateńczyków, partji podolaków, uczonych konser-
loatystów w sejmie galicyjskim. < Od nazwy miesz-
kańców miasta Gr. Athenai = Ateny >
Atermiczny, Adjatermiczny fiz. nieprzecieplają-
cy, nieprzepuszczający ciemnych promieni ciepliko-
wych. <Gr. athermos = nieeiepły: adjatermiczny
Now. z Gr. a=bez, nie -f- dia = przez + thśrme
- ciepło >
! Ateromat, u, im. y lek. p. Kaszak.
! Ateromatyczny przyiu. od Ateromat: Sprawa
ateromatyczna, p. Miażdżyca.
! Ateroza, y, Im. y lek. p. Miażdżyca.
! Atest, u, lin. y [Me%i\, M^^isA. atestacja, świa-
dectwo, poświadczenie, zaświadczenie : Wydali mu
A. ubóstwa dla otrzymania wsparcia. Wyrobić
sobie A. ubóstwa. <Now. z Łe. attestari =
świadczyć, stwierdzać >
! Atestacja, i. Im. e I. zaświadczenie, świadectwo,
atest. 2. atestowanie.
! Atestat, u, Im. y I. p. Atest. 2. bł. zam.
świadeclico z ukończenia szkól, patent, matura.
! Atestować, uje, owal wydać atest, zaświadczyć.
! Atestowanie, a, blm., czynność cz. Atestować
atestacja.
Ateusz, a, Im. e fil. p. Ateista.
Ateuszostwo, a, blm. fil. p. Ateizm.
Ateuszowski przym. od Ateusz; Ateistyczny.
[Atk, a, Im. i] jńes (w moivie dziecinnej).
fAtlant, a. Im. y p. Obrotnik.
Atlant, a, Im. y bud. ])odpora w postaci olbrzy-
miej figury, dźwigającej belkowanie, karjatyda.
<Now. z Gr. „tlas = mityczny olbrzym, podtrzy-
muj{5.('y słupy niebieskie >
Atlas, u, Im. y I. komplet map gieogrąficznych
kuli ziemskiej a. części świata, lub kraju. 2. zbiór
tablic z figurami objaśniającemi jakiś wykład : A.
anatomiczny. A. do historji powszechnej konia.
3. X A. lok. p. Obrotnik. "Zdr. Atlasik.
Atlasik, a, Im. i ]>. Atlas. -
Atlasowy przym. od Atlas.
Atleta, y, lin. ci I. szermierz, zapaśnik, bojow-
nik, człowiek polykajtycy ś., boryk(tjiicy ś., nwcu/ąci/
ś.: Byłem bezsilny, jak A. ze związanemi ręko-
ma. Sienk. 2. a. Atletyk człowiek silnej budowy
ciała, siłacz: Rzekłbyś, A., co drze ś. z dzikim
zwierzęciem. Krasz. Pr/.OD.: tytan, mocarz: Świat
w potomkach owycii olbrzymów widzi atletów
sławy. Byk. Wydał mi ś. istnym atletą ducha.
<{3r. athlćtcs>
Atletka, I, Im. I forma ż. od Atleta: To praw-
dziwa A., gotowa na swoje barki wziąć całą.
sztukę i podnieść ją.
Atletyczny przym. od Atletyk barczysty, korpu-
lentny, ollirzymi, muskularny, tęgi, silny, mocny,
krzepki: Mężczyzna atletycznej budowy. Krasz.
Zwierz zdawał ś. być zdziwiony nagłym wido-
kiem człowieka atletycznej postawy. Mick. Ma-
łego wzrostu, ale atli-tycznej budowy ciała. Jord.
Atletyk, a, Im. cy p." Atleta
ATOLI
Atletyka, I, blm., Atletyzm I. sztuka zapaśni'
cza, zapaśnictwo, szermierstwo (jako grJąź gimna-
styki). 2. popisywanie ś. z siłą atlety.
XAtletykować się, uje ś., owal ś. I. ćwiczyć i,
na atletę. 2. podnasić znaczne ciężary, popisywać
ś. z siłą wobec publiczności.
xAtIetykowanle się, a ś., blm., czynność cz.
Atletykować ś.
AtletyzTi, u, blm. p. Atletyka.
Atlas, u, 'm. y, x Hatlas I. gatunek małerji
jedwabnej : A hiszpański p. Zanela. Szkoda cza-
su i atłasu. Prz. 2. w Im. suknie atłasowe: Aksa-
mity, atłasy sławy nie czynią. < Arab. Prs. Tur,
atlas = gładki; atłas >
Atlasek, sku, blm. haft wypukły: Haftować
atłaskiem.
Atlaskowy wyhaftowany atłaskiem: Haft A.
Atłasowo przys. od Atlasowy; przen.-. delikat-
nie, łatwo, gładko, jak po maśle: Naucza sposo-
bów, jakiemi łagodnie, nieznacznie. A. dojść mo-
żna do jak największej potęgi wpływów. Orzesz.
Atlasowy przym. od Atlas: Suknia atlasowa.
Koń atlasowej maści. Przen.: gładki, miękki, de-
likatny, aksamitny, jedwabny, .'(łódki, pełen słody-
czy : Wejrzenia ich były atłasowe, słowa cukro-
wane. Krasz. Atlasowo-cukrowy Tabbć. Orzesz.
Spiczaste wąsiki przyciskał do jej rąk atłaso-
wych. Sienk.
X Atlaśny podobny do atłasu, gładki jak atłas :
Papier A.
Atmidometr, u, Im. y, Atmometr, Atmidoskop,
Ewaporymetr chem. przyrząd, służący do ozna-
czeniu ilości wody, jaka w ciągu oznaczonego czasu
przechodzi w stan pary. <Now. z Gr. atmis, 2
pp. atmidos - para -|- mćtron = -mierz, a. skopćo
= badam, patrzę >
Atmidoskop, u, Im. y chem. p. Atmidometr.
Atmollza, y, blm., chem. rozkładanie powietrza
na tlen i azot za jwmocą przeciągania przez błonę
kauczukową. < Now. z Gr, atme = para -j- lysis =
uwolnienie, wydzielenie >
Atmometr, u, Im. y p. Atmidometr.
Atmosfera, y 1. h\n\. jwwietrznia, powiełrzokrąg,
j)owietrze, otaczające kulę ziemshf. 2. przen. .^fe-
ra, otoczenie, towarzystwo: Byli ludźmi tej samej
atmosfery i zasad podobnych. Krasz. Wzrósł
w dusznej atmosferze intryg. W domu egoizmu
i zimna, napełnionym atmosferą złota. Słów, A.
imaginaeji. Slow. Z listu zdała ś, wiać jakaś
upajająca A, poezji. Łoz, 3. chem. poicłoka ga-
zowa, otaczająca pewne ciało a. zawartość gazowa
petonej przestrzeni. 4. Im. y mech, jednostka siły
przy obliczaniu ciśnienia powietrza : Ciśnienie dwuch,
trzech atmosfer. <Now. z Gr. atmś = para -j-
sfaira = kula; ciało niebieskie >
Atmosferologja, I, blm. nauka o atmosferze, o po-
wietrzu. <Now., p. Atmosfera -f- Gr. - logia =
nauka >
Atmosferyczny przym, od Atmosfera, tyczący
ś. atmosfery, klimatyczny, barometryczny : Roślinka
rozwija ś. przy sprzyjających warunkach atmo-
sferycznych. "Kataklizmy atmosferyczne. Zmia-
ny, opady atmosferyczne. Ciśnienie atmosfe-
ryczne.
[A to] i f a oto, oto, ot I ; (o : Czego chcecie? —
A. list przynoszę, f Toć jest Bóg rzekł k Noe-
mu : A. też ustawię ślub mój miedzy wami.
Atol, u, Im. e gio. pewna forma rafy koralowej,
mianowicie tcyspa pierścietiiowa z jeziorem we środ-
ku. <Z języków Malajskich>
Atoli, X Otoil, [Toli(ć)] sp, I. jednak, jednak-
ie, wszakże, wszelako, mtmoto, pomimoto: Z tego
68
ATOM
AUCUZEK
A. oznaczenia wyrazu nie można przypuścić,
ażeby to, co romantyczne sprawia wrażenie, je-
dynie do (średnich wieków należało. Brodź. A.
wnc^trze tych domów dopiero poetyczne jest.
Siow. Lubo nie wychodzi, lepiej ś. ma A. 2.
[A.] ot! oto! ano /.-Gdzież on jest?— A. tu! Któ-
re?— A. (a toli) te! <A -f To + Li>
Atom, u, Im. y I. chera. najmniejsza iloiópier-
wiast]cu, wchodząca do składu związlców chemicz-
i^ych, niedziałka. 2. fil. = a) najprostszy i niepo-
dzielny pierwiastek wszechrzeczy; cząstka inaterji
niepodzielna pod wzglądem fizycznym a. chemicznym ;
nieskończenie mała cząstka matcrji pod względem
gieometrycznym. b) pierwsza zasada bytu u Demo-
krytd. <(ir. atomos ż.>
I Atomlczny lii. bł. zam. Atomistyczny.
Atomista, y, Ira. Ści lii. zwoU-nnik atomizmu a.
atv7nislyki ; wyznawca filozof ji, teorji atomistycznej.
Atomistyczny przym. od Atomistyka, bł. Ato-
miczny: Teorja atoraistyczna.
Atomistyka, I, bira. fil. I. nauka o atomach, ja-
ko pierwiastkach bytu. 2. kierunek fil., przyjmują-
cy atomy za pierwsze zasady bytu; odmiana mate-
rjalizmn a. mechanizmu filozoficznego.
Atomizm, u, blm. fil. filozof ja atomistyczna.
Atomowy przym. od Atom : Ciężar A. Objętość
atomowft. Ciepło atomowe = i7oce?/n z właściwego
ciepła danego ciała i jego ciężaru atomowego.
i Atoniczny przym. od Atonja.
lAtonja, i, blm. lek. wątłość, zwątlenie, zwiot-
szenie tkanek, narządów: A. kiszek. <Gr. ato-
nia >
Atrakcja, I, blm. I. chem. A. chemiczna ^^rzy-
ciąganie chemiczne, przypuszczalny rodzaj energji,
od którego zależą zjawiska chemiczne. 2. fi z. p.
Przyciąganie; przen. mimowolne przyciąganie, cią-
żenie, dążenie, pociąg, sympatja : Co w tym złego,
że my żenimy ś. z kobietami posażnemi? To jest
naturalne prawo atrakcji dwuch sprzeczności.
Wilez. 3. jęz. a) w głosowni p. Upodobnienie
(asymilacja), b) w składni : niewłaściwe nadanie
formy wyrazowi, pod wpływem poprzedzającej. <Łć.
attractio>
Atrakcyjny przym. od Atrakcja spajający; po-
ciągający, nęcący, wabiący, interesujący: Wyścigi
wczorajsze nie miały w sobie siły atrakcyjnej.
Atramencik, u, Im. i p. Atrament.
Atramencina, y, blm. lichy atrament.
Atramencisko, a. Im. a m. a. ni. p. Atrament.
Atrament, u, blm. płyn do pisania, j- inkaust:
A. czarny, kancelaryjny, alizarynowy, anilinowy,
kolorowy, karminowy, koj)jowy, sympatyczny.
Zdr. Atramencik. Zgr. Atramencisko. <Łć. atra-
mentum>
Atramentnica, y, Im. e zool. p. Kalamarnica.
XAtramentnik, a, Im. I zool. p. Kałamarnica:
O ! Boże ! oto w polipie, oto w atramentniku wi-
dzę zjawienie ś. mózgu i słuchu. Słów.
Atramentowy przym. od Atrament : Plama atra-
mentowa. Przen.: pisany, pismem wyrażony, piś-
mienny, pisarski: Literaci mają ś. obywać bez
atramentowych bójek i nienawiści. Nie pusz-
czajmy ś. na atramentową drogę. 2. X czarny
juk atrament: Panowała atramentowa ciemność.
lAtretyczny p. Artrytyczny.
lAtretyzm, u, Im. y p. Artrytyzm.
! Atrofja, i, blm. lek. uszczuplenie, zmarnienie,
pomniejszenie, zanikanie tworów ustrojowych a. ca-
łych narządów, zanik. <Qr. atrofia>
Atropina, y. blm. chem. alkaloid wilczej jagody
(atropa belladona) C,^ 11.^, NO,. <Z nazwy roś-
liny atropa, z Gr. a = nie, bez -)- trćpo = obra-
cam >
Atrybucja, I, Im. e kompetencja, prawo czyje,
specjalność, zakres dzi/ilania właściwy; icładza,
rzecz czyja: Wdzierać ś. w czyje atrybucje.
Praw. = przymiot władzy, wypływający z obowiąz-
ków ustawami wslcazanych: A. władzy Sij^dowcj.
Atrybucje i podział sądów administracyjnych.
Sprawa należy do atrybueji sądu gminnego (= <io
kompetencji).
xAtrybucyjny fil. bł. zam. Atrybuty wny.
Atrybut, u. Im. y I. przymiot, własność, przy-
roda, właściwość czego. 2. godło, oznaka, symbol:
Orzeł, A. Jowisza. 3. fil. — a) przymiot, cecha,
właściwość: A. pewnej rzeczy, h) przymiot istot-
ny, zasadniczy, nieodjemny substancji: Myśl i roz-
ciągłość są atrybutami Boga i podstawami zja-
wisk. <Łć. attributum>
Atrybutywny, bł. Atrybucyjny przym. od Atry-
but.
Atu nieod.. Atut w kartach, kolor świetny, biją-
cy inne, kozera, tromf: Widziałem go u stolika,
wywołującego osiem bez A. Krasz. <Fr. atout,
czyli k tout = na wszystko (tj. wszystko bijący) >
I A tu ha] w. odpędzając pawie.
Atut, u, Im. y p. Atu : Bić atutem. Przen.: Do
kampanji wyborczej mógł stanąć w czasie wła-
ściwym, mając wszystkie atuty w ręku (-szan-
se, dane).
Atutnąć, nie, ąl, nieod. Atutować karc. zagrać
w atu, wyjść w kolor świetny.
Atutować, uje, owal p. Atutnąć.
Atutowanie, a, blm., czynność cz. Atutować.
Atutowy przym. od Atut, świetny: Kolor A.
[Atwor, a, Im. y] latawiec mityczny, noszący pie-
niądze. <Lit. ajtwaras, może z Pols. [oćwia-
i"a] >
Atyk, u, hlm. bud. p. Atyka: Środkowa wysta-
wa o trzech oknach, wysunięta cokolwiek na-
przód, miała na sobie odpowiedni A. z bogatą
armaturą. Kórz. <Now. z Gr. Attikós = attyc-
ki>
Atyka, i, blm., Atyk bud. upiększenie w kształ-
cie ścianki, zakończającej wyższą część fasady i za-
krywającej dach,
Atycki: Sól atycka =>sposo& wyrażenia ś. lekld,
powabny a dowcipny i gryzący: Gdy chodziło o roz-
kosz bydlęcą, przyprawioną solą atycką, doweip-
kiem, gracją, szli do dworek. Krasz.
Atycyzm, u, blm. I. dowcip wykwintny: Jej
dowcip, byle chciała, był czysty A. Spaś. 2.
zgodność, jednolitość formy z treścią, wytworność
okresów w prozie a. w rytmie w poezji, klasycyzm.
Atyla, i. Im. e kaftan węgierski, rodzaj kaftana
z wylotami, dolman, huzarlca. < Od historycznego
Attyli >
Atynencja, i. Im. e praw. przyległość, przijiinle-
żytość: Dobra kupione na rzecz skarbu ze wszyst-
kiemi do nich należąeemi atynencjami. <Now.
z Łć. attinere = trzymać przy..; należeć itd.>
X Atypiczny nietypowy, nieregularny, niewyrazisty.
Cechy nienormalne atypiczne, pochodzące z okre-
su, kiedy osoba była jeszcze w stanie zarodko-
wym. Spaś. <Now. z Gr. a = nie, bez -j- typi-
kós = typowy >
[Au, Awu, Ou] w. I. naśladowanie głosu willca
(w piosnkach). 2. A.Ti. = wołanie na konie, aby ru-
szały lub szły w prawo.
lAucug, u. Im. I p. Auscug. Zdr. Aucużek.
lAucuk, u, Im. I p. Auscug.
I Aucużek, żka, Im. źkl p. Aucug.
C9
AUD.IE>łCJA
Audjencja, i, blm. I. posłuchanie, widzenie i.
z osoh/i wysoko położoną, przyjęcie przez nią w ce-
lu rozmówienia ś.: Zyskać, udzielić, wyjednać
komu audiencję. Starać ś. o audjenejc. 2. praw.
A. Sc-^dowa = posiedzenie sądowe, rozpatrywanie
sprawy w sądzie: Wezwać, stawić ś. na audjen-
cji trybunału. Sprawa wniesiona będzie na au-
djeneję sądu. < Łó. audientfa>
Audjencjonalny przyra. od Audjencja posłuchal-
ny, recepcyjny: Sala audjencjonalna. Praw. : Izba
audjenejonalna. Sesja audjencjonalna. Proto-
kół A.
Audycja, I, blm. jęz. słyszenie. <Łć. auditio>
Audyfon, u Ira. y przyrząd, ułatwiający rozmo-
wę z gtuchemi, ułatwiający słyszenie głuchym.
<Now. z Łć. audio = słyszę -1- Gr. fóni^ dźwięk >
Audytor, a, Im. rzy, a. owie I. słuchacz, słu-
cłiający. 2. A. wojskowy = rzeczmA; rządowy przy
sądzie wojennym, sędzia wojenny, członek sądu wo-
jennego, utrzymujący korespondencję komendanta,
sporządzający protokuły : A. wojska polskiego.
A. pułkowy. A. dywizji. A. gieneralny. 3. bi-
skupi = zastępca, surrogat, sędzia-surrogat, ojicjał;
namiestnik biskupi.^. X szkolny = ucze7'ł, wysłuchu-
jący kolegów lekcji przed przyjściem nauczyciela,
z jego polecenia i zdający mu z tego sprawę. <Łć.
auditor>
Audytorjat, u, Im. y I. wyższy sąd wojenny:
A. polowy a. polny = sąd wojskowy, sąd wojenno-
polityczny. Wejście Janka do audytorjatu półko-
wego dało staremu wysokie o jego rozumie wy-
obrażenie. Jeż. 2. urząd audrjtora. 3. zam. Au-
dytorjum. Wobec całego audytorjatu, t. j. głó-
wnych aktorów sztuki.
Audytorjum I. w Ip. nieod., Im. a, ów sala
wykładów profesorów, prelegientów : Na wykła-
dacłi panowały w A. pustki. Jeż. 2. blm. publicz-
ność słuchająca, słuchacze: A. hucznemi oklaska-
mi przyjęło artystkę. <Łć. auditorium>
Audytorowa, ej, Im. e żona audytora.
Audytorówna, ej, Im. e córka andylora.
Audytorski przyra. od. Audytor: Są,d, urząd,
wyrok A.
Aufborać, a, al szczot, rozwiercać wierzch dziur-
ki w desce u .'szczotki. <Nm. aufbohren>
Aufboranie, a, blm., czynność ez. Aufborać.
Auflega, I, Im. I, Oflega I. rzem. składka mie-
sięczna do kasy cechowej 2. sesja cechotoa, na
której zbierają stałe .tlcładki od rzemieślników : Od-
być auflegę. <Nm. Auflage>
Auflegowy przym. od Auflega: Zapisani do
książek towarzyskich auflegowych. Kórz.
Auflezy, ów, blp. piek. rozczyny z miewa prze-
nicy. <Z Nm. auflSsen = rozwiązać ; rozczynić ;
rozpuścić itd.>
Aufszlag, u, Im. I garb. p. Pomost. <Nm.
Aufschlag>
Aufzao, u, Im. e zdun. częś6 ornamentacji pieca,
stojąca na gzymsie, górne zakończenie pieca. < Nm.
Aufsatz >
Augit, u, Im. y min. p. PIroksen. <Now. z Gr.
auR^ - blask >
Augjaszowy: Augjaszowe stajnie czyścić = ««/-
konywać ciężką, mozolną, syzyfową pracę : Staj-
nie augjaszowe czyścić, a niema zjadliwszej rze-
czy, jak brud. Krasz. <0d mitologicznego Gr.
wł. Auge(as>
XAugmentacja, i, blm. powiększenie: Zrze-
kam ś. cząstki mej fortunki i przeznaczam na
augmenntację Haninej oprawy. Łoz. <Now. z Łć.
Niitj[inetuia=przyro8t, zwick6zenie>
AURTItLA
fAugmentować uje, owal pomnażaó, powiększai:
A. fortunę. Hil. A. dobra. Vol. <Łe. augmnen-
tare>
Augur, a, Im, OwIe ir. mający pretensję do de-
cydującego głosu, do wyrokowania, przypisujący so-
bie prawo przewodniczenia społeczeństwu : Ukazu-
ją s. na wszystkich obiadach bez różnicy prze-
konań, byleby posiadały pieczęć uznania augu-
rów naszej opinji. <Łć. augur >
Augurowy przyra. od Augur.
X August, a, blra. sierpień. <Łć. Augustua,
dom. mensis = miesiąc>
Augustjanin, a, Ira. anie, ów, xAugustynjanin,
XAugustnik I. zakonnik reguły śiu. Augustyna.
2. w Im. klasztor, kościół a. zakon augustjanów.
<0d Św. Augustyna >
Augustjański przym. od Augustjanin: Kościół,
klasztor A.
XAugustnik, a Im. cy p. Augustjanin.
Augustówka, I, Ira. i rodzaj szabli: Przypasa-
łem szablę augustówkę. Chodź.
XAugustynjanln, a, Im. owie, ów p. Augustja-
nin. Pol.
XAukcja, I I. blm. powiększenie, pomnożenie^
przyczynienie: A. wojska spowoduje aukcję po-
datków. 2. Im. e han. przetarg, licytacja: Ku-
pić na aukcji. Sprzedać przez aukcję. <Łć.
auctio>
XAukojonator, a, Im. rzy a. owIe licytujący,
licytant.
XAukcjonowaĆ, uje, owal I. podicyższaó, po-
większać: A. opłatę dzierżawną. Zamiast A. do
stu tysięcy, przymusi niedostatek zwinąć i to, co
ś. zwerbowało. Kai. 2. licytować.
XAukcjonowanie, blra., czynność cz. Aukcjo-
nować.
X Aukcyjny przym. od Aukcja, licytacyjny.
Auksanometr, a, im. y p. Wzrostomlerz. <Now.
z Gr. auxdno = rosnę 4" "i*^f''*^"= ""ii6rz>
Auksometr, u, ira. y, Auzometr, a. Dynametr
przyrząd do oceny stopnia powiększania lunet.
<Now. z Gr. aiixe = wzrost -j- "ii^fi^f"! = -mierz >
XAuktoranient, u. im. y p. Autorament.
Aula, I, Im. e I. wielka sala szczeg. w unituer-
sytetach, do uroczystych aktów i posiedzeń, sala ak-
towa; przen. ciało naukowe uniwersyteckie, areo-
pag akademicki: Wpływ auli akademickiej. 2.
f pałac, siedziba, rezydencja królewska. < Gr. aule =
podwórze; dwór>
[Aun, Aln] hen tam, ot tam I <A-ł-ON>
Aura, y, blm., xAerja i. pogoda, wolne, świeże
powietrze: A. nie sprzyja. 2. !lek. : A. epilep-
tyczna (padaczkowa) =/)o«f/ew, mrowie padaczko-
we, jako zapowiedź napadu padaczkowego <Łć.
aura>
Auramina, y blm. chem. materja pierwotna gro-
madki barwników żółtych, pochodząca od dwuatni-
dobenzofenonu czterometyloioanego. <Now. z Łć.
anrum = złoto >
Aureola i, blra. I. świetlany krąg, promienna
obwódka, otaczająca głowę świętego na obrazku,
nimb, glorja. 2. przen. chwała, urok, blask, świet-
ność, glorja: Otoczony aureolą chwały. 3. <iz.
powłoka świetlna, .^taczająca w pewnych przypad-
kach silną iskrę elektryczną. <Now. z Łć. aure-
ola = złota, złocista >
Aurora, y, blm. I. poet. ./u/rzenfca, zorza: Ogniem
płonąca A. Słów. 2. kość. czas środkujący po-
między dniem a nocą: Przed aurorą wolno od-
prawić tylko pasterkę. < f^ć. aiirora>
Aurykiel, kia, Ira. kle bot. |). Pierwiosnek.
Aurykla, I, Im. e bot. j). Pierwiosnek.
70
AURYKDŁ
Aurykul, a, Ira. y bot. p. Pierwiosnek. <Now.
z Lć. auricula dosł. = uszko >
Auryna, y, blin. chem. kwas rozoloioy, harmnik
czerwony. < Now. z Łć. aurum = złoto >
Aurypigment, u, blra., Orplment, f Operment
min. zlotokost, ziolułusk, trójńarek arsenu, Idenda
arsenowa żółta, barwnik złotawy. <Łd. auripig-
nientuiu>
Auryskop, u, Ira. y lelr. p. Otoskop. <Now.
?. Łć. auris = ucho -\- Gr. skopóo = badam, pa-
trzę >
1 Aus przys. i. koniec, po wszystkim, dosyć,
przepadło, klamka zapadła, basta: No, teraz już
wszystko A., Madziary łatwiej swoje ucho, niż
Szegiedyn zobaczij. Jeż. 2. gór. = hasło wyjścia
z kopalni po ukończeniu dziennej pracy. 3. przy
grze w loteryjka = oznajmienie, ie dostało ś. kwin-
temo. <Nm- aus!>
Ausbruch, u, Im. y kip. uńno tłuste, fabrykowa-
ne z rodzynków; przednie wina z najlepszych wino-
gron. <Nra. Ausbruch >
lAuscug, u, Ira. i, lAucug, lAucuk, lAussztuk,
lAusztuk, lAusztuch wyciąg, wypis z rachun-
ku, wykaz, rejestr, specyjikacja, faktura: Spiża wa-
żyła centn. 80, podług auscugu ważaika kra-
kowskiego. Grab. <Nm. Auszug>
Auserarbajter, tra, Ira. try fortep. ten, co wy-
ko/teza zewnętrzne części mechanizmu. < Now. z Nra.
ausser = zewnątrz -\- Arbeiter = robotnik >
[Ausknecht, a, Im. owie] p. Hausknecht.
Auskultacja, i, lui. e, Askultacja I. lek.^^a-
danie chorób przez wysłucl>iwanie szmerów w orga-
nizmie ludzkim; wysłuchiwanie, przysłuch, nasłu-
chiwanie, obsłuchiwanie, opukiwanie chorego, aus-
kultowanie. 2. praw. praktykowanie na prawnika.
<Now. z Łć. auseultatio=^ słuchanie >
Auskultacyjny przyra. od. Auskultacja.
Auskultant, a, Im. cl, Askultant I. niższy urzęd-
nik sądowy, pomocnik sędziego, aplikant, dependent.
2. kandydat na profesora, aspirant do katedry.
<Now. z Łć. auscuitans ira = słuchający >
Auskultantyztn, u, blra. praw. wstępne czynności
sędziowskie.
Auskultator, a, Ira. owie I. lek. = ten, co aus-
knltuje chorego. 2. praw. = praktykant sądowy; sę-
dzia śledczy, audytor: Dopiero ich auskultator^,
młotki, podniesione brwi i katowska delikatność
przypominają rai, że nieodwołalnie jestem ska-
zany. Prus.
Auskultować, uje, owal I. badać, wyrozumie-
wać : A. zdanie radnych. 2. lek. badać chorego
za pomocą auskultacji, opukiwać, obsłuchiwać go.
A. Ś. badać samego siebie. <ŁĆ. auscultare =
słuchać, wysłuchiwać >
Auskultowanie, a, blm., czynność cz. Auskulto-
wać.
Auslezer, u, Ira. y fortep. część mechanizmu,
podrzucająca młotek do góry. <Nm. Ausl(5ser>
Auslezerlistwa, y, Ira. y fortep. spodnia listwa,
do której są przyklejone auslezery. < Auslezer -f-
LiRtwa>
Ausplcja, ów, blp. wróżby (z ptaków) ; opieka,
kierunek, zwierzchnictwo : Doktoryzacja pod auspi-
cjami cesarza. Wesele w obecności i pod aus-
picjami młodego pana odprawiać. Jeż. ( = w obec-
ności, pod okiem). <Łć. auspicia lm.>
Aussztecher, a. Im. y cukier, foremka do wy-
cinania ciastek. <Nm. Ausstecher>
lAussztuk, u, Ira. i p. Auscug: Odesłałem spra-
wunki, przyłączywszy regiestr* i aussztuki z lis-
tera. Ochoe.
lAusszus, u, Ira. y p. Auszus.
AUTOANALIZA
jAuster, tru, Im. try wiatr południowy. <Ł(5.
auster>
Austerja, I, Im. e karczma, zajazd, gospoda,
oberża (szczeg. w mieście): Serce jak A. Pi/ami.
(z^ łatwo je posiąść). Zdr. Austeryjka. <Włos.
osteria, z Łć. hospes = gość>
Austernica, y, Im. e p. Austerniczka.
Austernictwo, a, blra. zawód austemika, karcz-
marstwo.
Austerniozenie, a, blra., czynność cz. Auster-
niczyć.
Austerniczka, i, Im. i, Austernica I. forma ż.
od Austernik. 2. żona austemika.
Austerniczy przyra. od Austernik.
Austerniczyć, y, yl karczmarzyć, gosj>odaro>rać
w auslerji.
Austernik, a, Ira. cy utrzymujący austerję, karcz-
marz, oberżysta.
Austeryjka, i, Ira. I p. Austerja.
Australny: Len A. p. Len. <p. Auster>
fAustryga, I, Im. I p. Ostryga.
XAusus, u, Ira. y p. Auszus: Papier podły do
owijania, alias A. Vol. <Nm. Ausscliuss>
lAususz, u, Ira. e p. Auszus: Płótna aususza
sztuka. Ins. c. 1.
lAususzowy przyra. od Aususz: Koszula ausu-
szowa. Goł.
Auszpant, u, Im. y tap. tył mebla, do oparcia
(od ściany) obity maierjałem. <Zap. z Nm. auf-
spannen = naciągn.-jć, napiąć >
Auszpik, u, Im. I kuch. galareta z ryb a. mięsa:
Patrz, jak żarłocznie połyka A. Bał. <Fr. as-
pic>
I Ausztuch, u, Im. y p. Auscug.
I Ausztuk, u, Im. I p. Auscug.
I Auszus, u. Im. y, X Ausus, ! Ausszus, I Au-
susz brak, rzecz luybrakowana, towar wybrakowa-
ny, brakowy, wybiorki; szczeg. płótno pośledniej-
szego gatunku. Goł. <Nm. Aussehuss>
xAutencja, i, blra. lep. Autentyczność. <Gr.
authentia>
Autentycznie przys. od Autentyczny.
Autentyczność, I, Im. I rz. od Autentyczny;
XAutencja: Zestawiając autentyczno.ści owe ra-
zem, otrzymał w rezultacie zero. Jeż. A. ksiąg
świętych, Wulgaty.
Autentyczny I. prawdziwy, rzeczywisty, wiaro-
godny, niewątpliwy, oryginalny, faktyczny, dowoda-
mi stvńerdzony, niepodrobiony : List, dokument,
przywilej dowód, fakt A. Wieść, interpretacja
autentyczna. Pismo autentyczne. 2. rauz.: To-
nacje a. melodje autentyczne (kościelne) = za6';:y-
nające ś. od nut d, e, f g, autentyki, melodje ain~
brozjańskie. <Now. z Gr. aiithćntes>
Autentyk, u, Ira. I I. dzieło, pismo autentyczne,
rzecz niepodrobiona, oryginalna, nie falsyfikat ; ory-
ginał, nie kopja ; pismo lołasnoręczne, autograf: A.
Libri beneficiornra znajduje ś. w kapitule kra-
kowskiej. 2. pismo urzędowe z pieczęcią i podpi-
sami; pełnomocnictwo, plenipotencja, upoważnienie:
Mój A. tak daleko nie rozciąga ś. 3. rauz. me~
lodje autentyczne, ambrozjańskie. <Gr. authenti-
kós>
X Autentykować, uje, owal I. pisrao jakie = uwie-
rzytelniać, stwierdzać podpisem i pieczęcią ; wciągać
w księgi, do akt. 2. dowodzić autentykami.
XAutentykowanle, a, blm., czynność cz. Au-
tentykować.
Autoanaliza, y, blra. rozbiór a. roztrząsanie
własnej istoty a. własnych czynów. <Now, z Gr.
autós = sara -[- p. Analiza >
71
AUTOAPOTKOZA
AUTOM KDOK
Aułoapoteoza, y, blin. ubóstioianie a. wynoszenie
Kdmego siebie. <Now. z Gr. autós = sa lu -+- p.
Aj)oteoza>
Autobiograf (autobi-ograO, a. Im. owie autor
ivłusne[/o żyeiorysu, autor autohiografji. <Now.
z Gr. autós - sam -j- Biograf >
Autobiograficzny (autobi-ograficzny) przym. od
Autobiografja.
Autobiografja (autobi-ografja), I, Im. e opis
własnego życia, żywot, życiorys samego autora, któ-
ry go pisze.
Autocefal, a, Im. owie, Acefal kość. biskup, nie
uznający supremacji pewnych kościołów a. patrjar-
chów, którym inni podlegali. < Now. z Gr. autós
-sam -|- kefale = głowa >
Autooefalny przym. od Autocefal.
Autocefaija, i, blm. kość. niezależność od inne-
go kościoła a. patrjarchy.
Autochton, a, Im. I a. owie tubylec, nie przy-
bysz, nie najeźdźca, pierwotny, najdawniejszy miesz-
kaniec kraju. <Gr. autóchthón przym. >
Autochtoniczny przym. od Autochton \q^. tubyl-
czy.
Autodafe nieod. akt wiary ; egzekucja wyroku
Inkwizycji; spalenie żywcem na stosie: Z płaczem
mówiła, jakie tam miało być z niej A. Slow.
<Hp. auto de fe dosł. = akt wiary >
Autodydaitsja, i, blm. p. Autodydaictyita: W mia-
rę rozwoju wychowańca pomagać należy jego
autodydaksji. Chm.
Autodydal(t, a, Im. ci p. Autodydal(ta.
Autodydal(ta, y, Im. y a. ci, Autodydaict, Auto-
dydal(tyl( m. samouk, samouczek.
Autodydaittyczny przym. od Autodydai(tyi( : Sy-
stem A. Metoda autodydaktyczna.
Autodydal(tylc, a, Im. cy p. Autodydal(ta.
Autodydaittylca, i, blm., Autodydaksja, Autody-
dalctyzm samouctwo, samokształcenie ś. < Gr. auto-
didaktos>
Autodydal(tyzm, u, blm. p. Autodydaictylca:
W wykształceniu ks. gienerała znać było A.
wielkiego pana. L. Dęb.
Autofagja, i, blm. utrzymywanie życia kosztem
własnego ciała. <Now. z Gr. autós = sam -|- f^.-
gein = jeść, żreć>
Autofonja, i, blm. odrębny sposób auskultowania,
przysluchu. <Now. z Gr, autós = sam -h fóne =
dźwięk >
Autogienetycznie przys. od Autogienetyczny.
Autogienetyczny til. I. powstały drogą autogie-
nezy; samorodny, pierwotny : Objaw A. Zjawisko
autogienetyczne. 2. dotyczący autogienezy : Auto-
gienetyczna teorja życia, woli. <Now. z Gr.
autós = sam -|- p. Gienetyczny>
Autogieneza, y, blm. fil. samoistne powstanie,
niepocliodność, samorodność: A. woli, uczuć, życia.
<Now. z Gr. autós = sam -}- P- Gieneza>
XAutognoza, y, blm. fil. I. poznanie samego
siebie; badanie siebie samego. 2. metoda psycho-
logiczna, polegająca na badaniu własnej świadomo-
ści. < Now. z Gr. autós = sam -}- gnosis = pozna-
nie >
Autograf, u, Im. y I. pismo własnoręczne, dzie-
ło, utwór własną ręką autora napisany, oryginał.
2. zool. (bostrychus autograi)hus) rodzaj chrząsz-
cza. <(ilr. antógrafos przym. >
Autograficzny I. własną 7-cką autora napisany.
2. f\y.. - samopi.-izący : Przyrzą,dy autograficzne.
Autografja, I, blm. I, kopjowanie pisma i ry-
sunków, robienie ich podobizn, faksymiljóio. 2. za-
kład, odbijający (listy, okólniki, podobizny) spo-
sobem autograjicznym. 3. kopje autograficzne, po-
dobizny, jaksymilja.
Autografować, uje, owal kopjować pismo a. ry-
sunki: Tablice, okólniki autografowane.
Autografowanie, a, blm., czynność cz. Auto-
grafować.
Autohipnotyzm, u, blm. wprawianie samego sie-
bie w stan hipnotyczny. < Now. z Gr. autós =
sam -f- P- Hipnotyzm >
Autoinfeiccja, I, Im. e lek. p. Samozalcażenie.
<Now. z Gr. autós = sam -(- P- Infekcja >
! Autointol(syl(acja, i, Im. e lek. p. Samozatru-
cie. <Now. z Gr. autós = sam -|- p. Intoksyka-
cja >
Autoltllnilca, i, blm. spostrzeganie objawów cho-
robowych na samym sobie. < Now. z Gr. autóe =
sam -f- P- Klinika >
Autoidiza, y. Im. y przyrząd do dawania .'same-
mu sobie lewatyw. < Now. z Gr. autós = sam -|-
klyzó = płóczę>
Autoicracja, I, blm., Autoliratyzm samowładztwo,
absolutyzm ; rząd jednego, nieograniczony ; zasada
rządów samowładnych ; sposób myśli i działań sa-
mowładcy. <Gr. autokrateia>
Autoicrata, y, Im. ci m. samowładca, samo-
dzierica: Moim pierwszym autokratą umysłowym
był H., nie tęgo uczył, ale tęgo ciągną.ł za uszy.
Fred. A. <Gr. autokrates przym. >
Autoicratlca, I, Im. i forma ż. od Autolirata.
Autoliratycznie przys. od Autoliratyczny : Rzą-
dzić A.
Autoi^ratyczny przym. od Autokracja: Rząd,
system A.
Autokratyzm, u, blm. p. Autokracja.
Autokrytycyzm, u, blm., Autokrytyka krytyka,
krytykowanie samego siebie, swoich dziel: Choro-
bliwy A. <Now. z Gr. autós = sam -|- p. Kryty-
cyzm >
Autokrytyk, a, Im. cy ten, co krytykuje samego
siebie, swoje dzieła,
Autokrytyka, i, Im. I I. p. Autokrytycyzm. 2.
artykuł, krytykujący stosunki okolicy i otoczenia au-
tora: Autokrytyki, datowane z Szaweł, Tauro-
gień, często gęsto ukazują ś. w gazetach. Krasz.
Autoiatrja, i, blm. ubóstwianie siebie : Z tą au-
tolatrją bezmierną, która żądzom nie zna gra-
nic, niczym ś. nie dając pohamować... Krasz.
<Now. z Gr. autós = sam -|- latrćn5 = służę,
czczę >
Automat, u, Im. y fiz. I. przyrząd z ukrytym
mechanizmem, wprowadzającym go w ruch. 2. Ji-
gura istoty żyjącej a. manekin, naśladujący jej ru-
chy ; android. 3. fil. mechanizm, działający nieza-
leżnie od świadomości, woli a. zamiaru; przypadek
(u Arystotelesa). 4. muz. = instrument w postaci
człowieka, grający za pomocą ukrytego mecliani-
zmu. Przen.: człowiek niesamodzielny, manekin, la-
la, kołek, bałwan. <Gr. autómatos przym. >
Automatycznie przys. od Automatyczny.
Automatyczność, i, blm. rz. od Automatyczny.
Automatyczny I. a) samodziałający, mecłmnicz-
ny. b) machinalny, bezmyślny, nierozmyślny. 2.
lek. odbywający ś. bez upływu woli i wiedzy, bez-
wiedny : Ruch A. serca, kiszek, płuc. Ruch A.
bywa rytmiczny, ciągły a czasowy.
Automatyzm, u, blm. I. właściwość automatu;
samoistne, samorzutne, niezależne od zewnętrznych
pobudek poruszanie ś. a, działanie. 2. bezmyślność
mimowolność.
Automedon, a, Im. y a. owie żart. woźnica ; do-
rożkarz: Nieszczęśliwy ten A. wjechał naprzód
AUTOMOLTT
na pieniek i mało nie wywrócił. Kórz. <Z Gr.
wł. Autem ''ilGii>
Autotnolit, u, Im. y min. (jahnit, spinel cynkowy,
glinknu cynku. <Now. może z Gr. autoiuoleó =
przebiegać, przechodzić, uciekać + litlios = ka-
mień >
Automorficzny przym. od Aułomorfizm. Mat.:
Funkcje automorliczne = nie znneni(tj(ice i. jnzez
podstawienie linjowe.
Automorfizm, u, blm. rrcielanie w dzieło aztttki
wiasnej postaci. <Now. z Gr. autós = sam -f mor-
f^ - postać >
Autonomicznie przys. od Autonomiczny: Rzą-
dzić ś. A.
Autonomiczny przym. od Autonomja: Władze
autonomiczne.
Autonomista, y, Im. ŚCi stronnik a. zwolennik
(lutoitoniji, samorządu (w parlamencie, rządzie),
broniący pruto swej narodowości i szanujący takież
prawa innych: Czesi, Słowieńscy, Polacy stano-
wią w radzie państwa zastęp autonomistów.
Aułonomistyczny przym. od Autonomista : Stron-
nictwo autitnumistyczne.
Autonomizm, u, blm. system polityczny, polecają-
cy na obronie praw każdej narodowości. A. w Austrji
opiera ś. centralizmowi.
Autonomja, i, blm. (. samorząd, nie centraliza-
cja, wolność rządzenia ś. u siebie własnemi prawa-
mi, nadana prowincji: Walka o centralizm lub
autonomjc. 2. inicjatywa osobista, pole do działal-
ności indywidualnej: Dowódcom oddziałów na-
dano szerok.-j, autonoraję. 3. fil. dyktowanie praw
samemu sobie : A. woli = wolność a. niepocJiodność
woli. <Gr. autonomia >
Autoplastyka, I, blm. I. Jizjotypja, druk auto-
plastyczny, samodruk, otrzymywanie form drukar-
skich, bezpoirednio z samego przedmiotu. 2. lek.,
operacja plastyczna, zastępowanie brakującej części
ciała fnosa, ust, powiek) skórą z innego miejsca.
<Now. z Gr. autós = sam 4-p- Plastyka >
Autopsja, I, Im. e I. oglądanie naoczne, włas-
nemi oczyma: Tylko na podstawie autopsji moż-
na wzmiankować o filjacji rękopisów. 2. oglę-
dziny pośmiertne, rozbiór zwłok, sekcja. < Gr.
autopsia>
Autor, a, owie a. rzy I. y^sprawca, twórca,
vrynalazca, założyciel, fundator : Zdrada na auto-
ra zawsze spada. A. mego szczęścia. A. zako-
nu. 2. pisarz, układacz : Powadził ś. kałamarz
z piórem, kto księgi bj'ł autorem. Krasz. 3.
przen. sam utwór pisarski, dzieło : Objaśniać sta-
rożytnych autorów. 4. f oskarżyciel, powód. 5.
poprzedni właściciel: Prawa od autora przecho-
dzą na sukcesora, 6. zool. (tinea cinella):^
rodzaj motyla. Kluk. Zdr. Autorek. <Łe. auctor
a. aut(h^or>
Autorament, u, Im. y, XAuktorament. I. ro-
dzaj, gatunek, styl, pokrój, moda, gust: Ekonom
starego autoramentu. Krasz. Piosnki starego
autoramentu. Bał. 2. f woj. = a) urządzenie, uzbro-
jenie, wyćwiczenie i cały byt wojska według pewne-
go wzoru, regulamin, b) zaciąg wojska, pobór woj-
skowy, rekrutacja: Regimenty cudzoziemskiego
i narodowego autoramentu, e) obowiązek służby
wojskowej. <Łć. auctoramentum>
Autorek, rka, Im. rkowie p. Autor.
Autorka, i. Im. i forma ż. od Autor.
XAutorów p. Autorski.
Autorski, X Autorów przym. od Autor: Sława
autorska. Autorsko-obywatelskie sumienie strasz-
liwyby ueayniło zarzut. Jeż. Prawa autorskie ( =
AWANS
ustawy zabezpieczające autorom i artystom korzy-
stanie z owoców ich pracy).
Autorstwo, a, blm. rola, charakter autora, jego
zatrudnienie, pisarstwo: Zaprzeczają mu autorstwa
tego dzieła.
Autorytet, u, Im. y I. powaga, przewaga, zna-
czenie, wyrocznia: Chęć wyswobodzenia ś. z pod
autorytetu kościoła. Kra.sz. Znajomość służby
była autorytetem w całym pułku. Jeż. 2, czło-
toiek, mający powagę, znaczenie, głos przeważ-
ny, specjalista, znawca, biegły: Pewnym autory-
tetom zdaje ś., że stanowiska publiczne wyna-
jęli w pacht wieczysty. <Łć. auetoritas>
Autoryzacja, I, Im. e p. Autoryzowanie.
Autoryzować, uje, owal potwierdzać, sankcjono-
wać, korifirmować, uwierzytelniać ; upoważniać, umo-
cowywać, dawać pełnomocnictwo : A. wyrok. A. po-
sła przy dworze zagranicznym. <Fr. autoriser,
z Łć. auctor >
Autoryzowanie, a, blm. czynność cz. Autory-
zować; Autoryzacja.
Autorzyna, y, im. y m. pog. lichy, mamy
autor.
XAutoskopja, 1, blm. lek. oglądanie za pomocą
stosownych przyrządów organów własnego ciała ;
przen. przyglądanie ś. sobie (np. w zwiereiedle) :
Zabierał ś. do długiej autoskopji, gdy przerwa-
ły mu to zajmujące badanie nadciągające z ha-
łasem furmanki. Krasz. <Now. z Gr. autós =
sam + skopćó = badam, patrzę >
Autosomnambulizm, u, blm. wprawianie siebie
samego w stan somnambulizmu. <Now z Gr. au-
tós -\- p. Soranarabulizm>
Autosuglestja, i, blm. wmawianie w siebie: Ta
A. namiętności to najgłębszy rys psychologicz-
ny. Ohm. <Now. z Gr. autós = sam -ł- Łć. sug-
gestio >
Autoterapja, i, blm. uleczenie choroby własnemi
siłami ustroju. <Now. z Gr. autós = sam -|- p.
Terapja>
Autotransfuzja, I, Im. e lek. napędzanie krwi
z kończyn i żył brzusznych do serca, płuc i mózgu.
<Now. z Gr. autós = sam -f- p. Transfuzja >
Autotyp, u, Im. y cynkotyp, światłodruk. <Now
z Gr. autótypos przym. dosł. = samobitny, p.
Typ>
Autotypja, I, Ira. e I. cynkotypja. 2. autotyp.
Autunlt, u, blm. min. p. Uranit. <0d miasta
Fr. Autun>
Auzometr, u, Im. y p. Auksometr.
fAwa przys. oto.
[Awa] sp. czyż: A. nie przyjedzie? <A4-
Wa>
Awa, y, ]m. y bot. roś. piper methysticum.
<Z języka tahityjskiego>
lAwalansza, y, Im. e lodowiec, ludozwał, gle-
czer; lawina śniegu. Garcz. <F'r. avalanclie>
Awanfosa, y, Im. y woj. p. Przekop. <Fr.
avant — fossć>
Awangarda, y, Im. y, XAwangwardja straż jirzed-
nia. <Fr. aTant-garde>
lAwanja, I, Im. e I. ucisk, krzywda, obelga:
Wyrządzano jej rozmaite awanje. Byk. 2. nie-
prawny podatek celny. <Fr. avanie, z Ngr. aba •
nia>
XAwanpost, u, Im. y p. Forpoczta.
I. Awans, u, Im. e i. podniesienie do wyższej
godności, promocja, posunięcie a. posunięcie ś. na
wyższe stanowisko: A. szybki, łatwy, powolny,
trudny. Starać ś. o A. Przeszkoda do awansu.
2. w Im.. Robić komu abw^inse^ grzeczności, ho-
nory; obchodzić ś. z uprzedzającemi względami i
73
AWAKS
AWIZOWAĆ
Jak może ż^da(?, aby ś. wdawała z tak^ knbie-
t.'i i robiła jej jakieś awanse? Kórz. 3. I zalicz-
ka, zaliczenie, wypłata pieniędzy z góry, przed ter-
minem, na poczet zarobku. Zdr. Awansik. <Fr.
avance >
2. Awans w. mjkl. pójdź dalej I postąpi (do wy-
żła). <Fr, avance! = idź naprzód! >
Awanscena, y, Im. y przestrzeń w teatrze mię-
dzy kurtyną a orkiestrą. <Fr. avant-scene>
Awanśik, u, Im. i p. Awans.
I Awansirować, uje, owal] awansować.
Awansować, uje, owal I. cz. ni = a) posuwać ś.
naprzód, pomykać, zbliżać ś., podchodzić, następo-
wać: Nieprzyjaciel awansuje, b) a. A. ś., otrzy-
mywać awans, posuwać ś. wyżej na urzędzie, w ran-
dze: A. na pułkownika. Prędko ś. awansowali,
a jeszcze prędzej na dół zst.-jpili. Szaj. b) robić
postępy, iść naprzód w nauce, doskonalić ś. : A.
w muzyce. 2. kogo = podnosić do loyższej rangi,
posuwać na wyższy urząd: Z lirnika na królewi-
cza awansowany, kochanek wyznał pannie swą
miłość. Krasz. 4. I dawać zaliczkę. <Fr, avan-
cer>
Awansowanie, a, blm., czynność cz. Awansować.
fAwantazja, I, Ira. e, p. Awantaż: Cieszyłem
k. awantazją, któnj, i chudzi pachoły miewają.
Arc. <Fr. ayantage, "Włos. avvantagio>
Awantaż, u, Im., e fAwantazja pomnożenie do-
bra materjalnego a. moralnego, zysk, korzyść, za-
robek, pożytek, przewaga, piencszeristiuo, zaleta:
Piękność ma pewnych zwycięstw awantaże. Być
w awantażu, mieć A. nad kim. Wyglądać, zmie-
nić ś. na A. = dobrze, doskonale, lepiej niż dotych-
czas, korzystnie, pochlebnie, pięknie. <Fr. avan-
tage>
KAwantażownIe przys. od Awantażowny.
XAwantażowny korzystny, zyskowny, pożyteczny:
Posesja awantażowna.
Awantura, y. Im. y I. przygoda, osobliwe zda-
rzenie, przypadek, historja: Sowizdrzał i jego
awantury. Opowiada pięć dziwów, sześć awan-
tur. Prz. 2. burda, kłótnia, scena, heca, chryja,
skandal, afera, zajście, brewerja : Pijatyki częste,
awantur dużo. Krasz. Przyjść mogło do burdy,
do awantury, do bitwy może. Kaczk. 3. f praw. =
ostrzeżenie, zawiadomienie. Zdr. Awanturka. <Fr.
aventure, z Śr. Łć. adventura>
Awanturka, I, Im. I p. Awantura.
Awanturnica, y, Im. e, XAwanturniozka I. for-
ma ż. od Awanturnik. 2. kobieta złych obycza-
jów, dziwnych a. podejrzanych przygód, inlry-
ganlka.
Awautnrnictwo, a, blm. usposobienie awanturni-
cze, zawadjactwn.
XAwanturnlozek, czka, Im. czki p. Awan-
turnik.
XAwanturniczka, I, Im. I p. Awanturnica.
Awanturniczo przys. od Awanturniczy : A. uspo-
sobiony. A. rzucają ś. na rzeczy nowe, nie wy-
próbowane. Krasz.
Awanturniczość, I, blm. rz. od Awanturniczy:
Młodzieńczy entuzjazm nie obywa ś. bez szału
i awanturniczości. Bał.
Awanturniczy I. awanturujący ś., hazardujący,
ryzykowny, zbyt śmiały, narażający ś., rzutki lek-
komyślnie, zdający ś. na przypadek: Polityka
awanturnicza. 2. narażony na przygody, wysta-
wiony na osobliwe zdarzenia, pełen atoantur, zajść :
Żyoie awanturiiif/,0. 3. cechujący awanturnika,
nirantuniikotn właściwy; burzliwy, niespokojny, za-
tsadjacki, kłótliwy ; z aioanttirnikuw złożony : Jaz-
da, która ś. z dwuch pułków zbieraniny awantur-
niczej składała. Krasz.
Awanturnik, a, Im. cy, XAwanłurzysta. I. czło-
wiek szukający awantur, lubiący przygody, prowa-
dzący życie awanturnicze ; błędny rycerz. 2. kłót-
nik, zawadjaka; skłuiniy do wszczynania awantur,
zaczepek ; burda, hałaburda, człoioiek niespokojne-
go charakteru, burzliinj. Ziir. XAwanturniczek.
Awanturować, uje, owal, XAwanturzyć wypra-
wiać awantury, hece ; robić sceny, brewerje ; hała-
sować, wszczynać burdy, kłótnie; rzucać ś., rozbijać
i., szarpać ś., ciskać ś. : Zrobi ś. wykradzenie ;
co to ś. hałasu narobi, a stara dopiero będzie
A.! A. Ś. i. puszczać ś. awanturniczo na przygo-
dy, szukać przygód, nadzwyczajnych przypadków :
Nie wolno A. ś. w takich dalekich imprezach.
Kaczk. 2. decydować ś. lekkomyślnie, odważać ś.,
narażać ś., hazardować ś., ryzykować, brnąć w co,
zapędzać ś.: A. ś. w miłostki. Handlujący, mając
szczujyłe środki, nie powinien A. ś. (puszczać ś.
na spekulacje). 3. = aioanturować.
Awanturowanie, a, blm., czynność cz. Awantu-
rować.
Awanturowanie się, a ś., blm., czynność cz.
Awanturować ś.
Awanturyn, u. Im. y min. odmiana kwarcu. < Now.
z Fr. aventure = przygoda, traf itd>
XAwanturzenie, a, blm., czynność cz. Awan-
turzyć.
xAwanturzyć, y, yl p. Awanturować.
XAwanturzysta, y, Im. ści p. Awanturnik.
Awaria, i, Im. e, XHawarja uszkodzenie okrętu
w podroży ; straty w towarach na okręcie ; wydatki
okrętowe. <Śr. Łć. (h)avaria, skąd Fr. avarie>
[A wej] p. [Wej].
fAwerny, ow, blp. piekło.
XAwer8, u, blm. główna, czołowa strona monety
(z wizerunkiem panującego a. herbem). <Łć. ad-
yersus - przodem obrócony >
Awersja, i, Im. e I. wstręt: Dziwną jakąś
awersję czuł do tego podstarościego. Sienk. 2.
•^'^v3iW. = wynagrodzenie za pozbawienie korzyści ze
służebności: A. za pańszczyznę, za prawo polo-
wania. 3. ■^ przeszkoda, oderwanie a. odtorócenie
uwagi i usiłowań od czego, dywersja: Wenetowie
czynili awersję wojny, bo trzymali na sobie wiel-
ką część tego wojska. Pas. <Łć. aversio>
Awiceptologja, i, blm. nauka, sztuka łowienia
ptaków. <Now. z Łć. auceps (zam. arł -|- ceps) =
ptasznik -|- Gr. -logia = nauka >
Awiważ, u, blm. farb. p. Ożywianie. < Fr. avi-
Tage >
Awiz, u, Im. y I. zawiadomienie, zaświadczenie.
2. han. zawiadomienie o toysłaniu towaru a. prze-
kazu: A. wekslowy. <Fr. avis>
XAwiza, y, Ira. y doniesienie, wiadomość, depe-
sza, nowina, wieść, pogłoska: Komendant słał
awizy o niebezpieczeństwie. Roi. Były między
temi awizami klęski i śmierci nieprawdziwe i prze-
sadzone. Sienk.
Awizacja, I, Ira. e praw. zauńadomienie, donie-
sienie, oznajmienie ; pismo urzędowe, wzywające oso-
bę prywatną: A. celna, magistratu, pocztowa,
sądowa. Wręczyć, doręczyć, otrzyraać awizaeję.
Awizacyjny przym. od Awizacja: Blankiet A. =
zawiadomienie, awizacja.
Awizo, nieod. Awizowlec I. mały, lekki statek
morski do posyłek a. szybkiego rozwożenia rozka-
zów a. depesz między okrętami a. punktami wybrze-
ża. 2. doniesienie, zawiadomienie. <Hp. a\iso>
Awizować, uje, owal I. uioicuiamiać, donosić,
oznajmiać, opowiadać, przestrzegać, uprzedzać, da-
74
AWIZOWANIE
wa6 znaó, meldowaó. 2. zam. Wizować: A. pas-
por(» A. Ś. przedslairidć ś., meldować ś., stawiać
i. przed kim: Dostali ś. do Kamieńca, nie awi-
zując ś. gubernatorowi. Roi. <Fr. aviser, Wios.
avvisare>
Awizowanie, a, blin., czynność cz. Awizować.
Awizowanie się, a ś., blra., czynność cz. Awi-
zować ś.
Awizowleo, woa, Im. wce p. Awizo.
Awjacja, i, blm. aeronaulyka dynamiczna, sztuka
latania po powietrzu zapomocą skrzydeł, latawców,
śrub. <Now. z Łć. a vis = ptak, stąd Fr. avia-
tion>
Awjacyjny przym. od Awjacja: Przyrząd A.
Lilienthala.
fAwo, f Awoż przys. 1. nuż, może, przecież:
A. nam Bóg da pokój. "Warg. Awo dostaniemy
takich przyjaciół, za których radą... Orzech. 2.
owo, owóż, oto, ot: Awom ja jest. Koch. 3, Awo
zgoła, awo krótko =ye'//i//ffi słowem, krótko mówiąc,
słowem: Awo krótko, wojował Demosten z na-
turą i otrzymał zwycięstwo. "Warg. Awo zgoła,
wszystkie postępki Kazimierza są chwały godne.
Błaż. <A-fWo-fŻe>
Awoceta, y, Im. y zool. ptak recurmrostra. Jun.
<Hp. avoceta>
Awoira, y, Im. y bot. roś. elaeis guinensis
<Z języków Gujany >
fAwoż przys. p.' Awo: Zbytnie h. objadszy,
odszedł od pamięci: A tobie, braciszku, nie
wstrzymywać chęci! Pot. < A -j- Wo -t- Że >
[Awu] p. [Au].
XAwul8, u, Im. y I. folwark zwykle bez wło-
ician, należący do większej majętności. 2. gieol.
oderwisko zrosie. 3. fpraw. grunt, nieprawnie
oderwany od majątku ; oderwanie części kraju. < Łć.
ayulsus = oderwany >
XAwulsja, i, Im. e oderwanie nieprawne gruntu
od majątku : Król wziął na siebie obowiązek uspo-
kojenia dóbr tych od wszelkich pretensji, impe-
ty cji i awulsji. Bart. <Łć. avulsio>
fAza, fAzaż, tAzall, fAzaliwiem. lAża, lAżall,
fZa, fZaż, [Azać, Azaż, Ażll] sp. I. czy? czyż?
czyli? albożf: Aza Bóg wywraca sąd? a Wszech-
mocny aza nicuje sprawiedliwość? Bud. Aza-
by ś. nie mogła znaleźć insza krotochwila, niż
też te ustawiczne karty? Górn. 2. może, a nuż:
Będę pościł, aza jaką pociechę odniosę. Skar.
Oszj łzami zamoczę, aza napłakawszy ś. pocie-
chę odniosę. Groch. <A-f-ZA>
Aza, y, blm. apt. I. A. słodka, p. Benzoes 2.
A. śmierdząca, p. Smrodzienieo. <Now. as(s)a,
aza niewiadomego pochodzenia; może od nazwi-
ska J. Asso y del Rio, botanika Hp. XVIII w. >
[Azać] p. fAza.
Azala, I, blm., PInkofina żółty proszek po zługo-
waniu krapu alkoholem metylowym. <Now. z Gr.
azalćos = suchy >
Azalea, I, Im. e p. AzaIja.
Azaleina, ", blm. chem. azotan rozaniliny, barw-
nik czerwony anilinorjoy.
"i-Azali p. •]- Aza : Spodziewać ś. trzeba odpisu,
który azaliby (=jeślihy, gdyby) hjl pomyślny, do-
godziłoby 6. woli stanów. St. Aug. Połączone
już rzeki, a w czasie A. nieodległym, połączone
będą i morza. St. Aug. <A-|-ZA4-LI>
fAzaliwiem sp. p. fAza. < A -f ZA -f- LI +
WIEM>
AzaIja, I, Im. a, Azalea, Polanka, Bahun, Ba-
gienko, Kwiaolenlec bot. (azalea) roi. z rodziny
wrzosowatych. <Now. z Gr. azalćos = suchy >
XAzard, u, Im. y p. Hazard.
AZURYNA
KAzardować, uje, owal p. Hazardować: Przy
wolnej Stani.siawa elekcji na wszystko byli azar-
dowani. .Alat. A. ś. p. Hazardować ś.
XAzardownie przys. od Azardowny.
XAzardownik, a, liu. cy p. Hazardownik.
XAzardowny p. Hazardowny.
XAzardzista, y. Im. ści ]>. Hazardownik.
Azaryna, y, blm. apt. kamfora kopytnikowa. < Od
rośliny azara, tak nazwanej od botanika Hp.
Azara f 1804>
[A zatem] a zresztą. < A -[- Za -f- Ten >
f[Azażj p. fAza: Azażeś ty sam od Greków
niemało lekkości nie użył? H. Tr. A. i w święto
jeść nie potrzeba? Paszk. A. rai źle było nie
mając pracy? Skar. < A + ZA -[- ŻE >
Azbest, u, Im. y min. p. Amfibol. <Gr. dsbes-
tos (dosł. = niegasnący)>
Azbestowy przym. od Azbest: Knot A.
XAzimut, u, Im. y p. Azymut.
xAzimutalny p. Azymutowy.
xAzimutowy p. Azymutowy.
Azjanka, I, Im. i zool. (elops) rodzaj ryby. Kn.
<0d Azji>
Azjatyzm, u, blm. ogói przymiotów, cech właści-
wych Azji, dzikość, pierwotność : Piękności grec-
kie i rzymskie jakoby foremne i postrzyżone
ogrody, nie tak przypadają do jej (roraantyez-
ności) smaku, jak bujne stepy i zarosłe azja-
tyzmu. Sniad.
Azobarwnik, a, blm. żółcień anilinowa. <Now.
z azo- = może z Gr. a = nie, bez -j- zoós = żywy -f-
Barwnik>
[Azooh, u, Im. y] zaduch, fetor. <Może
z Azot?>
Azoiczny gieol. martwy, nieżywotny (o pokła-
dach ziemi nieznanych, które są może pierwot-
nemi skałami): Skały azoiezne (pochodzenia
ogniowego). <Gr. dzóos = nieżywy >
Azorka, I, Im. I bot. roś. azorella. Czer. <Now.
azorella, zap. z języków Ameryk. >
Azoryt, u, Im. y min. tantalan wapna <0d
wysp Azorskich >
Azot, u, blm. gaz, pierwiastek chemiczny, naczel-
ny w gromadzie azotowców, część składowa powie-
trza, Isaletroród: Tlenek a7.otn = gaz rozweselają-
cy. <Gr. a^bez, nie -|- zoo = żyję >
Azotan, u, Im. y chem. saletrzan, połączenie kwa-
su azołnego z tlenkiem metalu: A. potasa = saletra
zwyczajna. A. sodn~ saletra chilijska. A. srebra =
lapis. A. bizmutu.
Azotek, tku. Im. tkl chem. związek jakiegokol-
wiek pierwiastku z azotem. Azotek boru.
Azotny, Azotowy przym. od Azot: Kwas A.=
kwas saletrzany.
Azotometr, u Im. y chem. przyrząd do oznacza-
nia ilości azotu w związku. <Now. Azot -j- Gr.
mćtron = -mierz >
Azotowodorny przym. od Azotowodór. <Now.
Azot -f- Wodór >
Azotowodór, oru, Im. ory chem. kwas azotowo-
dorny, azoimid.
Azotowy p. Azotny: Nawozy azotowe.
Azoturja, I, blm. lek. moczenie azotne, moczówka
prosta. < Now. Azot -|- Gr. ourćó = moczę ś. >
fAzuka, i, Ira. I p. Hazuka.
Azulina, y, blm., Azuryna barwnik błękitny. <0d
Lazur >
Ażur, u, blm. p. Lazur.
Ażurowy przym. od Ażur.
Azuryna, y, blm. p. Azulina.
75
AZURYT
Azupyt, u, Ini. y min. icęfjlan miedzi zasadowi/,
rudic iiuedzidiia.
Azyl, u, lia. e schronienie w ucieczce, przytuli-
sku, przytułek, zwłaszcza dla ściganych przez pra-
u-i). <Gr. asylon>
Azyma, y, Im. y, Azymus, Azymum kość. chleb
przaśny, przaśnik, opłatek, maca. <(ir. azyinos =
iiiekwaszony.
Azymum nieod. p. Azyma.
Azymus, u, Im. y p. Azyma.
Azymut, u, Im. y, KAzimut, Acimut I. astr. ^(/fc
poziomy, pozioinoluk, kąt mit^dzy pobidniidem dane-
go miejsca a kołem wysokości (/loiazdy. 2. niier.:
A. hokvL-k(it między linją południkową a bokiem
trójlcąta tryanr/ulacyjnego. <Now. z Arab. as-
-scmt ~ po/.ioraołuk >
Azymutalny p. Azymutowy: Kolo azymutalne.
Azymutowy przyiii. od Azymut; x Azimutowy,
Azymutalny, xAŻimutalny: Stopień, łuk A.
Azyna, y, Im. y eiieiu. związek azotu z wodo-
rem: Azyny złożone, np. fenazyna. <Now. mo-
że od Azot, a. od Gr. asines = nieszkodliwy >
[Aźli] p. I. Aza.
1. Aż, f Aże, [Aże, Jaż, Jaże] przys. I. wyraża
odległą granicę czasu, miejsca, kres oddalony, znacz-
ny stopień natężenia, mocy : Aż do Mazowsza bie-
żał. Biel. Mór był wielki, przed którym aż król
ustiipił. Biel. Podbródek aż do ust skaacerowa-
ny. "Skar. Zabawił aż do rana (=do samego ra-
na). Bił aż do krwi. Robił miny, że aż ( = na-
wet.) ojciec śmiał ś. Piękny, patrzeć na niego
aż miło. Kras. Szczęśliwy to był wiek, aż raiło
wspomnieć. Kniaź. Aż ( = dopiero) za wtór.*], wy-
prawą, nieprzyjaciół zhołdował. Stryjk. Poka-
zał, aż dokąd rozpusta zapędzić ś. może. Oss.
Czechowie porażeni aż uciekli do Pragi. Biel.
2. otóż, naraz, wnet, a oto: Aż o północy zorza
rozciągnęła ś. Słów. Aż raz, a było to już
w trzecim roku... Kaezk. Prz. <A-f-ŻE>
2. Aż, f Aże, [Aże, Jaż, Jaże, Ażno, Auż] sp. I.
nim, póki, dopóki nie, aż dopiero, chyba: Mądry nie
mówi, aż głupi przestanie. Prz. Złemu, aż jest,
nie wierzymy. W. Jak. 2. gdy już, gdy wnet, aż
oto, a oto: Niema pana w domu, aż u sług gody.
Min. Jak tylko rzekł, aż czeladź swych panów mor-
duje. Bardz. Ledwiem ś. ucieszył z wdzięcznej
swojej cói-y, aż jej płaczę. Tw. Nie wyjdzie
strumyk dziesiątego kroku od swego źródła, aż
go drugi wspiera, aż dalej trzeci przybywa mu
z boku. Pot. 3. igdy tylko, skoro ty lico: Aż im to
odmówił, żądali powtóre. Warg. 4. f chyba, chyba
gdy: Statua tu stać przez ś., aż żelazem przybi-
ta, nie może. Skar. Ażby proszon, to uczyni.
Włod. 5. [Aż, Aże] niech, aby: Zagrajcie, aż
potańczę! 6. [AżJ niż, Jak: Nie więcej nie uło-
wiłem, aż jednego szczupaka.
I Aża sp. p. I. Aza.
! Azali sp. p. I. Aza : Na ganek kroczy, A.
ksij^żę wołać nie rozkaże. Mick.
AGREST
•J-Ażard, u, Im. y I. p. Hazard: Szlachta osta-
tnim i)otykala ś. ażardcm. Mat. 2. karc. renons,
kurty zostawione na ćwika a. pomoc.
Ażardować, uje, owal p. !lazardować: Oświad-
czamy ś. życie A. i krew wylewać.
Ażardowanie, a, Im. a, czynność cz. Ażardo-
wać.
1. -}-[Aże] p. I. Aż: Duszyczki aże pachną. Pa-
nu Jezusowi. Kon. <A-|-ŻE>
2. t[Aże] p. 2. Aż: Nie przyjdę, A. za
roczek. Jechali, A. zza krzaka ujrzą, wilkoła-
ka. Poślijcie po doktora, A. mię uzdrowi. <A
+ Że>
Ażeby sp. p. Aby. <A -f- ZE -f BY>
Azjo nieod. han. mienne, vjymienne, nadpłata,
przewyżka ceny targowej, pieniędzy a. papierów
wartościowych nad ich nominalną wartość, zwyżka,
laża. < Włos. aggio, z agio = wygoda ; Laża
z Vr. l'agio>
Ażjotaż, u, blm., Ażjoterstwo gra giełdowa, spe-
kulacja na zwyżkę i zniżkę papierów publicznych,
zboża, towarów itp., zyskowne obroty wekslowe
(w zn. ujemnym): A. i lichwa są ich głównym
zajęciem. Popyt na bilety (na koncert) nieby-
wały, ale, dzięki wczesnym zamówieniom, A. wy-
kluczony.
Ażjoter, a, Im. owie zajmujący ś. ażjotażem.
Ażjoterski przym. od Ażjoter.
Ażjoterstwo, a, blm. p. Ażjotaż.
AżkIos, u. Im. y hut. szkło, zmieszane z popio-
łem. <Nra. Aschglass>
[Ażno] aż tu, aż oto: Patrzę, A. idzie niedź-
wiedź.
f Ażucka, i, Im. I p. Hazuka.
•j-Ażuka, i Im. i p. Hazuka.
1. Ażur, u, Im. y I. rzecz ażurowa, filigran:
A. na \tim\Mi = abażur, ciemnik. 2. ')\ih. = oprawa
drogich kamieni, bez okrycia icli strony spodniej:
Oprawić djament w A. <Fr. a jour dosł. =
światłeui, ze światłem >
2. Ażur nieod. przym. ażuromj, przejrzysty,
dziurkowaty: Ściany, materja A.
3. Ażur przys. ażurowo, przejrzyście, dziurko-
wato.
Ażurek, rku, Im. rki hat. dziureczki, wyrabiane
w szerszych miejscach liaftowanycli liter a. deseni.
Ażurowo przys. od Ażurowy: Osadzać turku-
sy A.
Ażurowy przym. od Ażur, przezroczysty, przej-
rzysty, przebijający, filigranowy, dziurkowaty, rzad-
ko tkany, gęstosiatkowy : Zosia kładzie pończoszki
białe, ażurowe. Mick. Przen. żart.: wytarty, dziu-
rawy, podziurawiony, świecący dziurami: Rozsta-
łem ś. raz przecie z moim arcy już ażurowym
fraczkiem.
fAżusta, y, Im. y rodzaj ubrania. <Z Fr. ajus-
tee dosł. = przystrojona, ozdobiona>
[Agrest, u, Im. y] p. Agrest.
76
B I. spółgłoska wargowa twarda, głośna ezyli
dźwięczna, wybuchowa (doraźna). Przed spół-
głoskami cichemi oraz na końcu wyrazów ma
brzmienie p (babka, chleb). Miękkie h na koń-
cu wyrazów traci obecnie w wymawianiu swo-
ją miękkość (jedwab), dawniej zaś oznaczało ś.
tu przez ft' (jedwab'); przed samogłoskami
(oprócz przed i) wyraża ś. przez hi (bieda). 2.
w skróceniach = a) przed rzeczownikami i;//?/, a.
bieżący, np. b. urzędnik (=hijły urzędnik), b. m.
i r. (-bieżącego miesiąca i roku, a w bibljogra-
fjach = bez miejsca i roku), b) przed przy-
miotnikami i przysłówkami = 6ard2o, np. b. do-
bry, b. dobrze, c) b. it. = błogosławionej pamięci.
3. muz. a) b. = bas; bemol, b) stanowi nazwę ob-
niżonego o pół tonu siódmego stopnia skali muz.
(tonu h). c) jest znakiem obniżenia każdego to-
nu o pół tonu; dwa bb obniżają o dwa półtony.
Tonacje B major (dur) i B minor (moll).
Ba w. I. zaiste, tak, doprawdy: Jak nie osza-
leć, na tym cała sztuka, ba! Fred. A. 2.jużd!, o I,
tak !. a tak !, no tak !, jeszczeby też ! Ba, łatwo
to mówić! Ba, jemu w to graj! 3. nawet, ow-
szem, ale co, co wic'- j : Nie wie, ba i wiedzieć
nie chce! W Europie, ba i w całym świecie!
4. przeciwnie, owszem, włahiie, otóż : Nie nam do
tego, ba i bardzo do tego! 5. no!, nuż!, nuże!:
Ba, toć 8. nie godzi! Ba, obacz, jak jest pięk-
ny ! 6. masz tobie !, dohryś !, a do licha !, ot masz !:
Ba, powiedział, co wiedział! 7. aJia!, to tak!,
to co innego!, to rzecz inna!, a!: Ba, tak mi mów-
cie, teraz rozumiem! 8. a ba! = <o co innego!,
to rzecz inna!: „Dam ci reńskiego, a zrób, co
każę." „I za dziesięć nie zrobię." „Dam ci
dwa." „A ba!" Fred. A. 9. be!, e!, no!: Ba, i na
co to 6. zdało! 10. ale!, aha!, oho!: „To próżne
płowa." „A ba! słowa, nie słowa." Fred. A. II. ir.
ba, ba!; ba i bardzo a. [bajbardzo; ba i prawie
a. bajprawie ; ba i co to] jeszcze jak !; tak, tak !;
oho !, aha !, ehe !, a jakże !, a zaraz !, a nawet !,
pewrne!, zapewne!, ale!: Ba, ba, interesa! chyba
cię jaka dziewczyna zatrzymała. Ba! ba! klasz-
tor ubogi!, wy we wszystko opływacie! Mówi,
żem zalotna, ba i bardzo ! 12. [Ba] = a) tak, nie
inaczej, no przecie, a jakże, naturalnie, ma ś. ro-
zumieć, spodziewać ś., właśnie (tylko w odpowie-
dziach): „Z domu idziesz?" „Ba!" „Więc to
on ma płacić?" „Ba, ba!" b) lecz, ale, tylko.
13. ba! ba ! = no-no/, pi-pH, ho-ho!, oho!: Ba, ba,
ba! kogo ja to widzę! 14. [ba, ale ba, bajdu-
że] to i cóż?, no i cóżf, ha!, mniejsza o to!, cóż
robić!, nic nie szkodzi!, cóż z tego'?, wielkie rze-
czy!, wielka rzecz!, loięc cóż?: Ba! alboż to ko-
niec świata, alboż nie ma on przed sobą czasu?
„Pijcie, tylko patrzcie, aby..." „Ale ba! albo
wszyscy nie poumieramy?" 15. [ba, ba i co to!]
no i co to (warto) : Trafiłem zająca, ale mi uciekł,
ba i co to ! 16. [ba nu, ale] a jakże.
Baba, y, Im. y I. stara kobieta, starucha: .B
o siedmiu krzyżykach, bez zębów, ślepa. B.-by
go pęcherzem wystraszyła. Prz. 2. żebraczka,
uboga, biedna: B. z pod kościoła. Przyszła B.
po prośbie a. po proszonym. 3. częś. Babka =
matka ojca a. matki. 4. rub. mężatka: Skoro dzie-
weczce czepiec włożą, już ona B. 5. [B] i rub.
-żona, stara, jejmość, połowica, magniftka: Moja
B. Babę brać. Sienk. (ożenić ś.). 6. [H., Bab-
ka, babia mać, Babuńcia, Babica, Babiarka, B.
położna], •]• B. ])omoea& — kobieta czuwająca przy
położnicy, odbierająca dziecko, akuszerka. 7. ko-
bieta sprawiająca kłopot, krępująca, kumoszka :
Tylko kłopot z babami. B. z wozu, koniom lżej.
Prz. 8. poĘ. kobieta: Gdzie djabeł nie może,
tam babę pośle. Prz. 9. kobieta, posiugaczka, na-
jemnica, wyrobnica, robotnica : B. do posług, do
mycia podłóg. B. a. Babka kościelna. \0. prze-
kupka, krupna B.: Kłócą ś baby na rynku; wiO'
ścianka, kobieta wiejska, wieśniaczka, chłopka, przy-
była z produktami na rynek: Kupować u bab ko-
rzystniej, niż u przekupek. II. B. jędza = czaro?/;-
nica, wiedźma, ciota; przen. złośnica, sekutnica,
kłólnica, świegoi, kobieta swarliwa, furja, herod B.:
B. swoje, czart swoje. Prz. Gdzie doktór nie
może, tam B. pomoże. Prz. 12. sfręczycielka nie-
rządu. 13. przen. o mężczyźnie = babiarz, niewieś-
ciuch, piecuch, niedołęga, tchórz, papla, plotkarz.
14. [Psie babyj p. Przebaby. 15. fw szachach
= królowa, pani, marszałek. 16. kloc w kształcie
głowy ludzlciej, który na komorach wodnych dają
frycom do całowania: Jak to tam będzie na ko-
morze, kiedy ci ś. B. nadstawi! 17. bałwan ze
śniegu, który chłopcy lepią. 18. ■^[Q.\- posąg ka-
mienny męski a. żeński, znajdowany w kurhanach.
19. ciężar do wbijania pali, do wytłaczania oleju
itp., baran, odbijak, bitnia, część składowa kafaru,
uderzająca o pal. 20. kłoda dębowa z rękojeścią
do wbijania, ubijania, taranek. 21. czop, pęk ze
szmat do zatyJcania czeluści pieca, komina, zatyka-
dło. 22. smark zatykaj(f.cy nos, babok. 23. loie-
cha zatykana w miejscach niebezpiecznych dla prze-
jazdu, przejścia. 24. szczotka, miotła, gnłgan na
długim kiju do omiatania sufitów, ścian. 25. B. a.
Babka [Babica] = ciasto pieczone w donicach: B.
wielkanocna. 26. B. a. Babka = Zeyj/mma ?/;»e-
czona w okrągłej foremce. 27. [B.]-duży ostatni
snop podczas żniwa. 28. \Ji.^ = beczułka do nawi-
jania liny podczas łowienia ryb na lodzie. 29. ./or-
ma drewniana, na której prasują i fasonują kape-
lusze. 30. [B.] = żelazko, na którym klepią kosy
i sierpy. 31. na okrętach = ^afc, bosak. 32. [B.J
pewna część kołowrotka do przędzenia. 33. a. Pi-
kieta. = kołek, od którego zaczyna ś. gra w krokie-
ta. 34. f koza, areszt. Tw. 35. Baby a. Babki
astr. plejady, dżdżownice, kwoka z kurczętami
(gwiazdozbiór). 36. bot. = a) p. Babka. h)rod.-:,ij
gruszelc baniastych. 37. fi. - a) supeł na skrętce
sztabowej, kiedy oryle, zwijając ją, dobrze jej nie
wyciągną, b) wiecha, którą stawią w miejscach
niebezpiecznych na rzekach, aby nie wprowadzić
tratwy na mieliznę. 38. gór. p. Posult. 39. leśii.
p. 2. Chluba. 40. myśl. = a) sójka, b) rodzaj
kaczki dzilciej. 41. ucz. piłka do grania nie gu-
mowa, obszyta w slcórę. 42. zool. = a) p. Pelikan.
b) [B., Babka] sójka; p. Głowacz, e) p. Babka.
d) p. Tuńczyk. Zdr. Babka, Babcia, Babciutka,
Babeczka, Babusla, Babuś, Babuchna, Babunia,
[Babuńcial, Babunieczka, Babula, Babulka, Ba-
buleńka, [Babuleńka], Babulinka, [Babulińka]. Zgr.
pog. Babsko, Babisko, Babizna, Babsztyl, Bab-
sztel, Babsztrych, Babus, [Babsztur, Bablono,
Babiszcze]. <Pń. Bab>
77
BABA
BABKA
[Babel a. Babach] •w. = huch, bach, huś (o upad-
nic<'iii, w mowie dziecięcej): Lala B. <I)źwn.>
[Babach] p. Baba.
XBabak, a, Im. I staruszek, dziad: I babaki
i kobiety i dzieci. Jeż. <Rum. babac, z Tur.
baba = ojciec>
Babaszka, I, Im. I druk. sztabik (justunek) z obu
boków długich wydrążony dla lekkości i taniości.
<?>
Babcia, i, Im. e p. Baba.
Babcin należącij do babci.
Babciutka, i liii. i p. Baba.
Babczany korzeń I. p. Korzeń. 2. p. Zabiniec.
Babczenie, a, blm., czynność cz. Babczyć.
[Babczur, a, Im. y] p. Głowacz.
Babczy czosnek p. Czosnek.
[Babczyć, y, ył] być babką — akuszerką, babio.
Babczyn przym. od Babka, f Babisty; przea :
Babezyne wychowanie (-pieszczone).
Babeczka, I, Im. I p. Babka.
Babeczny żart. przym. od Babka: Był koliga-
tem cioteczno-stryjeczao-wujeczno-babeczno i ba-
jeczno, a nie rodzonym. Krasz.
fBabejski p. Babi. Tw.
Babi, Babski, X Babiński, f Babisty, f Babej-
ski I. tyczący ś. baby, babom właściwy, do nich
należący: Babie plotki, zabobony. Dość ranie
nudzi ta cała historja babia. Mick. B. kołacz
= baba, babka (ciasto). Babia g-óra (=2 Łysa gó-
ra). [Babia mad] p. Mać. [Babia łyta] p. Ły-
da. 2. kobiecy, żeński, niewieści, białogłotuski : B.
naród chytry! 3. Babi gnój p. Gnój. Babia ja-
goda a) p. Jagoda, b) p. IWyszopłoch podiistny.
c) [Babi korzeń] p. Korzeń, d) [B. pies] rodzaj
gąsienicy, e) Babia sól p. Sól. f) [Babie uszy]
p. Ucho. g) Babie zęby p. Ząb. 4. Babie a.
Babskie lato p. Lato.
Babiarka, i, Im. I p. Baba pod 6.
Bablarnia, I, Im. e p. Babiniec.
Babiarski przym. od Babiarz babski, plotkar-
ski: Babiarskie wieści, liol.
Babiarstwo, a, blm. charakter babiarza.
Babiarz, a, Im. e I. p. Baba pod 13. 2. czło-
wiek oddany kobietom, zniewieścialy, kobieciarz, ba-
łamut, gamrat.
Bąblasty, Babkowaty zakrawający na babę, do
babki podobny, babi, babski, zniewieścialy, papin-
kowały.
[Babica, y, Im. e] I. część pieca 2. p. Baba
pod 6.
[Babiczka, I, Im. I] krzew róży polnej.
Babić, I, II [a. Babkować, uje, owal] I. czuwać
przy położnicy ; przyjmować, odbierać dzieci; trud-
nić ś. akuszersłwem. 2. [babić] czepić, oczepiać,
wkładać czepek podczas oczepin.
XBabiec, bca. Im. bcy lekarz akuszer, położ-
nik.
Babieć, eje, al stawać ś. babą, stawać ś. podob-
nym do baby, starzeć i.: Grzbiet zgarbaciał, twarz
babieje.
Btb.enie, a, blm., czynność cz. Babić.
iBablenlec, ńca, Im. ńce] p. Babiniec.
Babikęs, u, Ira. y bot. p. Pantofelnik. <Baba
+ Kęs>
Bablkrówka, I, Im. I bot. I. p. Kokoryczka. 2.
p. Ziarnoplon. < Baba -f- Krowa >
Bablmór, oru, lin. ory bot. p. Widłak. <Baba
-^-Mór; litiMliiie ijiszjj. Babiinur, gdyż jest rośli-
na Morzy bab >
Babimórowy przym. od Babimór; ! Babimurowy:
Proszek H. (stunen lycoj)oiliij.
I Babimur, u, Im. y bot. p. Bablmór.
I Babimurowy p. Babimórowy.
[Babin] przym. od Baba; nrdeżący do baby; jej
właścitcy, babski: [B. mróz] p. Mróz.
Babina, y. Im. y, [Babowina, Babiono] biedna,
poczciwa staruszka, stara toJiiccina. Zdr. Babinka.
[Babiniak, a, Im. i] krzew, używany do żywopło-
tów.
Babiniec, ńca, Im. ńce I. a. [Babnica] kruch-
ta, przedsionek, przysionek kościelny, gdzie ba-
by siadują. 2. [Babinioc] miejsce pod daszkiem,
opasującym wiejską cerkiewkę. 3. a. Bablarnia,
[Babieniec] mieszkanie kobiet, fraiici;mer, gyneceum.
4. [Babieniec] izba dla służby kobiecej.
Babinka, i, Im. I I. p. Babina. 2. a) p. Grzyb.
b) p. Kolczatek.
Babinos, a. Im. y cukier, ciastko półfrancuskie
w kształcie nosa. <Baba -\- Nos>
xBabińskl p. Babi: Babińskie plotki, zbytki,
zabobony.
[Babiono, a, Im. a] I. p. Babina. 2. p. Baba.
Babirusa, y, Im. y zool. (poreus babirussa)
zwierzę parzystokopytowe z rodziny świń. <Mal.
babirusa - świnia-jeleń >
Babisko, a, Im. a ni. p. Baba.
f Babisty p. Babi: Posag B.
[Babiszcze, a, Im. a] p. Baba.
Babit, u, Im. y p. Metal panewkowy. <?>
Babiząb, u, Im. y bot. ludowa nazwa rośliny:
łrzmielina (evonymus). <Baba-|-Ząb>
Babizna, y, Im. y I. spadek po babce: Wnuki
z ciotkami babiznę a. dziadowiznę równo biorą.
2. f mienie babki. 3. [B.] a) spadek po matce:
Po matce grunt zwał ś. babizną. b) spadek po
żonie, c) własność żony. 4. stan żebraczki pod
kościołem. 5, -J- życie starej kobiety w przytułku :
Poszła na babiznę do szpitala. 6. p. Baba.
Babka, I, Im. I I. p. Baba. 2. zdr. od Baba
pod 1: Na dwoje B. wróżyła. Prz. ( = rzecz je-
szcze wątpliwa, szeroko o tym Dawid pisał);
pod 2: Babko, dałem ci grosz? Prz. (gdy kto
wymawia bagatelną łaskę) ; pod 3, żart.: Szlach-
cie po babce = nieprawdziwy ; pod 6: a. Babecz-
ka; pod 25: B. śmietankowa, ponczowa. B. hisz-
pańska (z masy biszkoptowej i esencji ponczo-
wej). B. kartoflana, piaskowa a. Żandbabka
(biszkoptowa z mąką kartoflaną). Gry: Ślejia a.
X ciemna B. a. zmrużek a. ciuciubabka : Grać
w ślepą babkę. Fortuna w ślepą babkę grać
z ludźmi lubi. W ciemną babkę grać. Krasz.
3. nazwa kostki, używanej lo grze dziecięcej, zwa-
nej Babką. 4. gatunek .'strzelby. 5. rodzaj kowa-
dełka do zaginania jniłąków u kłódek zwyczajnych.
6. młotek gruby, z obu stron jednakowy. 7. f mo-
neta drobna, halerz: Złamana Ti. = nic zgoła, zła-
many grosz, fenig, szeląg : Nie dam ani złamanej
babki. 8. [B.] a) ława piecowa i sam piec (na-
lepa), b) garnek pękaty do mleka, c) mendel
(zbożowy), d) kowadełko, na którym klepią kosy.
e) astr. p. Baba pod 33. 9. bot. a) (plantago)
a. Baśki roś. z rodziny łtabkowatych (plantagiaa-
ceac) ; gatunki : B. 1 a n c e t ó w k a (p. lanceo-
lata) a. Pchle ziele. Języczki; B.
piaskowa (p. aronaria) a. Pchle ziele
piaskowe; B. p ł o s z n i k (p. psyllium) ; B.
średnia (p. modin); B. wielka a. gład-
ka (p. m.ijor) a. Skołojrza. bV B. wod-
na a. Zabiniec bab k a , p. Zabiniec
babczany. c) p. Grzyb chropawy, d) j). Bag-
niątko. e) w Im. ogólna nazwa drobnych zinrn
spłaszczonych, np. w i^trączkach akacji. 10. H. kloc
sosnowy trzysążniowy, ociosany z kory do spławu.
II. gór. kamień, którym zamykają wejście do ko-
78
BABKOWAĆ
BACIIARZYNA
palni. 12. hut. kamień, zaim/kający skrzynie za-
jtrawij wielkopiecowej, zawora otworu pieca liutni-
czcf/o, zalepa. 13. zool. a) B. pępówka a.. [Baba,
Babec, Czopyk, Ćwioczek, KostrysaJ (i,'oLiu8; ry-
tm cierrtiopromieniia, yardłopiclwa, z rodziny pępó-
tcek. Gatunki: B. barczysta (g. nietanosto-
nus); B. łysa, n a g o w i e k a (g. gymnotra-
chelus); B. mała (g. marmorattis); B. szczu-
pła (g. fluviatilis); B. wielkogłowa (g.
Kessleri). b) [B.] owad biedronka : Choćby nad-
wodnej babki, choć muszki. Gosz. c) [B.] p.
Głowacz.
[Babkować, uje, owałj p. Babló.
Babkowanie, a, blm., czynność cz. Babkować.
Babkowaty I. p. Bąblasty: Twarz babkowata,
jak grzybek. Kaczk. 2. bot.: Babkowate rośliny
(plantaginaceae) rodzina roślin kwiatowych dwu-
liściennych. 3. zool.: Babkowate = rodzina ryh
ciem iopromiennych.
Bablach, u, blm., Babolach, in. dębianki
indyjskie, galasówki indyjskie a.
wschodnie, garbnik ws eh o d ni = owoc
drzewa ostrostręczyna arabska (acacia arabica).
< Wschód. bablah>
(Bablać, a, a.l]-płókaó, moczyć w wodzie. <Pń.
Babr/Babł>
Bablać, a a. ble, blal p. Babrać.
IBabnlca, y, Im. ce] p. Babiniec.
JBabok, a, Im. i a. Babuk] 1. p. Bobo: Nie
płacz, bo cię B. zje. 2. p. Smark. < Pń. Boj >
fBabol, a, Im. e p. Bąbel. <Pń. Bąbl>
Babolach, u, blm. p. Bablach.
Babosze, ów, blp., Babusze, [Bambosze] trze-
wiki tureckie, papucie, pantojle. <Tur. (z Prs.)
pa pusz, pa]iiidż, papiicz, papuk>
[Babowina, y, Im. yj p. Babina.
XBabożert, a, Im. owie ten, co i. ze starą
babą ożenił. < Baba -|- Żon >
jBabracz, a. Im. e|, Babrała, Babręga który ś.
bnbrze. <Pń. Babr/Babł>
Babrać, brze, al, Bebrać, Bablać, Beblać, [Be-
blać] I. babrać ś., paprać, gmerać, grzebać, plus-
kać, mącić, hełtać, brzechtaó ś., walać ś., paćkać,
pluskać ś., chlapać ś.: Dziecko babrze w cieście.
2. licho malować, gwizdać, paćkać, bazgrać. 3.
gmerać, grzebać, szperać w czym, wertować co : Już
byłeś żołnierzem, kiedy ja jeszcze babrałem
w Alwarze. 4. [B.] = a) kraść na szałasie, b) ro-
bić szkodę, c) czarować (mleko), d) kwasić mle-
ko, e) brudno a. bezładnie coś robić. B. Ś. I. p.
wyż. pod 1., nurzać ś., peckać ś.: Poniewieraj ś.
w błocie, w którym babrali ś. pisarczyki, Sto-
larczyk!, szewczyki. Jeż. 2. [B. ś.] (o "dziecku)
mazać ś., być mazgajowatym. 3. marudzić, wybie-
rać ś. nies/wro, gmerać ś., grzebać ś., guzdrać ś.,
nudzić, bałamucić.
[Babrak, a, Im. I] ten, co brzydko pisze, gryz-
moła. gwazdacz.
Babrała, y, Im. y ten, co babrze, paprała, gwaz-
dacz, flejtuch; guzdrała, guzdralski, maruda, nu-
dziarz, grzebała.
Babranie, a, blm., czynność cz. Babrać.
Babranina, y I. blm. p. Babranie. 2. Ira. y
przedmiot, powstały icskutek babrania: licłie pismo,
malowidło, gwazdanina, gryzmoły.
[Babręga, i. Im. I] p. Babracz.
fBabroń, a, Im. e] szkodnik.
[Babrotać, ocze, ial] mówić pod nosem, mamro-
tać, bąkać. <Dźwn. >
Babski p. Babi pod 1. i 2.: Babska rzecz na-
r70'cać. Mick. Urok B. Bai)ska koszula. Bab-
skie boże drzewko. [B., ego] rz. rodzaj tańca.
Po babsku, f Babski, f Babskie przys. =jak baba,
po kobiecemu: Przebrany po babsku = ra babę.
-f-Babskie przys. po babsku.
Babsko, a, lin. a p. Baba.
Babsztel, a. Im. e m. p. Baba.
Babsztrych, a, Im. y m. p. Baba.
[Babsztur, a. Im. y] m. p. Baba.
xBabsztych, a, Im. y m. p. Baba.
Babsztyl, a. Im. e m. p. Baba.
Babuchna, y, Im. y p. Baba.
[Babuk, a. Im. i] p. Babok.
Babula, I, Im. e I. p. Baba: Kiedy jest zbo-
że, to hula B.! (= kiedy jest, to szelest). 2. [B.j
rodzaj kominka przy piecu.
[Babuleńka, i, Im. i] p. Baba.
Babuleńka, i, Im. i p. Baba: Miała B. kozła
rogatego. Pśń.
Babulin przym. od Babula: Pokój B. Roi.
Babulinka, i, Im. I p. Baba.
[Babullńka, I, Im. IJ p. Baba.
Babuika, I, Im. i p. Baba.
Babunia, I, Im. e p. Baba.
Babunieczka, i, Im. I p. Baba
Babunin należący do babuni: Miljony babunine
spać nie dawały. Krasz.
[Babuńcia, I, Im. e] p. Baba.
Babus, a, Im. y m., pog. od Baba.
Babusla, I, Im. e p. Baba.
Babusin należący do babusi: Babusina wnucz-
ka, młynarska suczka, obiedwie dobrze ś. mają.
Pr z.
Babusz, a. Im. e p. Babosze: Zdejmuje z nóż-
ki B. Słów.
[Babuszerja, I, blm.] plotkarstwo, plotki: Bawi
ś. babuszerja. Kaczk. < Por. poczta a. wiadomość
pantoflowa >
Babuś, a. Im. e m. p. Baba; ir. babsko: Śmiesz-
nie, gdy 6. B. wymuszcze.
1. Bac, a, Im. e p. I. Pac.
2. Bad p. 2. Pad <Pń. Bac>
[Baca, y. Im. owIe a. Baczą] m. stary pasterz,
dozorujący nad juhasami, pasącemi owce w Ta-
trach. <.W^g. baes, bacsa, bacsó = pasterz >
1. Bach! w. I. buch I łupi bafljmf! bęc! pac!
brzdęk! fajt! rym! łomot! chlap! chrost! chlast!:
Ja go harapnikiem, a on B. o ziemię. 2. rym!
łup! buch! akurat, raptem, jak na złość, właśnie,
na nieszczęście, naraz: Aż tu jednego wieczora
B.! pan Wit wszedł znienacka do alkierzyka.
Kaczk. <Dźwn.>
2. [Bach, a, Im. y, BechJ bachur, bęben, berbeć,
fąfel. <p. Bachur >
3. Bach, a, blm. p. Bachus.
Bachanaija, i, Im. e, BakchanaIja, Bachandrja
hulanka, biesiada, biba, libacja, pijalylca, orgja :
Po bachanaljach nastąpił post wielki. Kaczk.
<ŁĆ. bacehanalia Im. = święta Bachusowe >
Bachanek! przym. od Bachant; Bachiczny,
Bakchiczny.
Bachandrja, i, Im. e I. p. Bachanaija. 2. [Ba-
chandryja] zabawa taneczna; przen. ir. : Sprawię
ja ci bachandrję! { = bal, łaźnię). <Słd. miesza-
ny z bachanaija -j- ttiby z Gr. -andrja>
[Bachandryja, I, im. e] p. Bachandrja.
xBachant, a, Im. cl, XBakchant hulacz, hula-
ka, bibosz, birbant. <Łć. bacchant — ira. od bac-
chari = obchodzić święta Bachusowe >
Bachantka, I, Im. I I. forma ż. od Bachant. 2.
bot. p. Komarnik.
[Bacharzyna, y, Im. y] I. pęcherz. 2. woreczek
(z pęcherza), kapciuch. Por. Macharzyna. <?>
79
RACHEHKA
BACZNOŚĆ
Bacherka, I, Im. i garn. narzędzie używane przy
wyrahiuniu misek. < koże Słe. bahra, p. Ba('hr()>
Bachiczny p. Bachanek! : Iście bachiczna
Pcena.
Bachmacik, a, Im. I p. Bachmat.
Bachmat, a, Im. y koń tatarski gruho-płaski na
uizkieh not/ach; wocjóle koń tej postaci: B. perski.
2. przen. człowiek otyły, opasły, otylec, opas, tihe-
tlcuia, l)rzucliacz, hrzuclud. Zdr. Bachmacik. Zgr.
Bachmacisko. <Tat. (z Prs.) bachn = szeroki -|-
Tiir. at = koń>
Bachmato przys, od. Bachmaty.
Bachmatowaty (o człowieku) nizki, krępy, ])rzy-
sailzisty, okrągły, otyły, opasły, brzuchaty.
[Bachmaty] bachmatowaty, niezgrabny, obwisły,
hiichasty, za szeroki, za suty, obszerny. Rękaw 15.
[Bachmeta, y, Im. y] ra. niezgrabny człowiek,
■przedmiot. <p. Bachmat >
Bachmistrz, a, Im. e p. Barkmistrz.
Bachmistrzostwo, a, Im. a gór. p. Barkmi-
strzostwo.
BachmistrzowskI przyra. od Bachmistrz : Urząd
[Bachnąć, nie, nąl] bucJmąó, icalnąć, palnąć,
pacnąó, łomotnąó, grzmotnąć, dzbęknąć, chrosnąć,
wyciąć, łupnąć, lunąć, maclinąć — uderzyć. < Dźwn. >
[Bachnlatki, ów, blm.] dziki agrest. Por. Bag-
niątko pod 2. < Słc. bahńatko, a. Ukr. bahiiit-
ka - kotka, bazia >
Bachor, a, Im. y I. p. Bachur pod 1 i 2.:
Żeby ciebie razem z twoim bachorem l)ior^InJ^..
Bał. 2. laska z liakiem żelaznym, używana na
statkach wodnycli, zwanych bajdakami. Zdr. Ba-
chorek. <p. Bachur >
[Bachora, y, Im. y] p. Bachórz.
Bachorek, rka. Im. rkl p. Bachor.
[Bachorza, y, Im. e, Bachorze] błotna nizina^
błota, mokradlina, trzęsawisko, mokradło. <?>
[Bachorze, a, Im. e] p. Bachorza.
Bachorze, ęcla, Im. ęta mały bachur : Bacho-
rzęta, jakby gradem rzucił. Wilk.
Bachorzy przym. od Bachor.
Bachować, uje, owal, Bachusować ludać, ra-
czyć L, pić, lusztykować, baidcielować, birbantować,
używać, bajrainoioać. < Bachus >
Bachowanie, a, blm., czynność ez. Bachować.
Bachowy p. Bachusowy: Napój B. ( ^wino).
[Bachórz, orzą. Im. orze, Bachora] I. pog.
brzuch, kałdun, maciek, wahtuch. 2. p. Bachur.
<Może do Pęcherz? Por. Cześ. bachor = brzuch >
[Bachro, a, Ira. a, Bahro] dzwono u kola <Słc.
babra = toż zn.>
Bachur, a, Ira. y, Bachor I. a. [Bachor,
Bęchor, Bachórz] niesforne, nieznośne dziecko,
szczeg. żydow.^skie, dzieciak, hech, bęben. 2. zwylc-
ły uczestnik gry w palanta. 3. [B.] bękart. Zdr.
Bachurek. <Hb. b;Ichur = młodzian >
2. Bachur, a. Im. y młotly kiernoz, .<!tadnik. Zdr.
Bachurek. <Nm. myśl. Bacher = dzik>
Bachurek, rka, Im. rki p. Bachur: Rozkoszne,
ucic-zne, figlarne bachurki.
Bachurowaty brzuchatt/, pękaty, baniasty, odęły :
Ogórek B.
Bachus, a, Im. y I. a. Bach wino, winko. 2.
czciciel Bachusa, pijak, opój, pijus, opilec, wydmi-
kuj'el, moczymorda. 3. grubas, otylec, opas, brzu-
chul, brzuchacz. 4. [B.] lalka wystrojona, obnoszo-
na podczas zahawy ire .h-odę popielcową w Radom-
skim. 5. [Bachusy czynne a. skoczne] ostatnie
dni zapust. Por. [Bekusy]. Zdr. Bachusek. <Gr.
Bakchos, Łó. Bacchus^ bożek Baclius>
Bachusek, ska, Im. ski I. p. Bachus. 2. [3a-
Chuski, Bekusy, ów, blp.j a) o.ioby przebrane dzi-
wacznie, obcliodzące wieś w zapusty, b) sam zwy-
czaj obchodzenia: Chodzić na bachuski.
Bachusować, uje, owal, p. Bachować.
Bachusowanie, a, blm., czynność cz. Bachuso-
wać.
[Baciak, a, Im. I] bacik, biczyk, bałożek. <p.
Bat>
[Baciarka, i. Im. I] forma ż. od Baciarz.
[Baciarz, a. Im. e, Batlar, Byclar] I, chłopak
dojrzewający, podrostek, wyrostek. 2. włóczęga, ło-
buz, urwis, ulicznik, oberwaniec: Ten stróż to B.
jest..., wody nie daje nosić po schodach. Wilcz.
3. człowiek nieokrzesany ; przewrotny ; głupi. < Węg.
betyjir = grubjanin, zucliwalec>
Bacik, a. Im. I I. p. Bat. 2. [B.] plecionka
z prętów wierzbowych, którą ś. uderza w pierwsze
święto Wielkanocy (na Sziąsku). <p. Bat>
Bacisko, a, Im. a, m. a. ni. p. I, 2 Bat.
1. [Backa, i, Im. I] ręka (w mowie dzieci) <Pń.
Bae>
2. [Backa, i. Im. I] wielki placek z mąki żyt-
niej, piach. <Nm. Batze — ciasto >
Bacnąć, nie, nąl p. Pacnąć.
Bacować, uje, owal] być bacą. <p. Baca>
Bacowanie, a, bini.l czynność cz. Bacować.
Bacówka, i. Im. ij szałas pasterski w Ta-
trach.
Bacyius, Bacyllus, a. Im. y lek. p. Lasecznik.
<Łć. bacillus= łaseezka>
Bacyllus, a, Im. y p. Bacyius.
Bacylowy, przym. od Bacyius: Gruźlica bacy-
lowa.
[Baczą, y. Im. owie] p. Baca.
Baczek, czka, blm. in. maczek p. Bakarat.
Baczenie, a, blm. I. dogląd, dozór, baczność,
zwracanie baczności na kogo, na co, mienie kogo
a. czego na oku, uwacanie na kogo, na co :
Daj B., aby... Dać, mieć B. na kogo, na co. 2.
y^wzgląd, atencja, poszanowanie, zachowanie, tro.-^k-
liwość, piecza: Cudzoziemców miał na więk-
szym baczeniu, niż swoich. 3. ^rozwaga, roz-
tropność, pojęcie, objęcie, potnanie, świadomoś';
rozgarnięcie, rozum: Baczeniem różninij' ś. ol
zwierząt. Dziecko w siódmym roku zaczyna
mieć B. Jeszcze jest przy baczeniu (przy zmy-
słach, przytomności). 4. zastanowienie, rozsądek,
rejlehya, rozum, pamięć, rozwaga ; rozmysł, na-
7nysł, baczność, przezorność, roztropność: Ucisz-
cie ś! miejcie też B. Mick. Owa już mam
stracić i pociechę, i B. swoje. Kochan. B. do-
bre ma ci być wodzem do wszystkiego. < Pń.
Bak>
Baczka, i. Im. i fortep. kawałek drzewa buko-
wego, w który wśrubowany jest kapsel na wierz-
cliu każdego z tylnych końców klawiszy. <?>
Baczki, ów, blm. p. Baki.
xBaczliwie p. Bacznie.
XBaczliwość, i, blm. p. Baczność.
xBaczliwy p. Baczny. < Pń. Bak>
fBaczmag, a. Im. i, f Baćmag, f Baczmaga,
[Baszmakil gatunek obuwia, but, trzewik. Przen.:
Wdział z j)ycliy szyte baczmagi. <Tur. baszmak,
paszmak = sandał, trzewik >
f Baczmaga, I, lui. I p. Baczmag.
Bacznie jirzys. od Baczny, xBaczliwle. <Pń.
Hak>
Baczność, I, blm., XBaczIiwość I. uw ga, wzgląd,
baczenie na co, dogląd, dozór, oko ; ostrożność
80
BACZNY
BADLIWY
oględność, przezorność: Dać B. na co. Mieć ś.
na baczności. B. ! { — miej ś., miejcie ś. na hacz-
noici! uważaj] uważajcie 1). Przysuńcie ś. do
mnie, przygotować broń... a teraz B. ! ( = uu-ac/a !
uważać!). Woj.: B.! prezentuj broń! (komenda).
Baczny, XBaczliwy I. xuważający, uważny,
przezorny, przewidujący, ostrożny, świadomy, oględny :
Niech B. uczy błędliwego. Mądry a B. sędzia. 2.
czujny, pilny : Zwróć baczną uwagę na... 3. Xma-
jący wzgląd, względny, delikatny : Nie był tyle B.,
ażeby gościa prosie siedzieć. 4. roztropny, roz-
sądny, rozumny, logiczny, rozważny, obmyślany :
Ganię zdrożności i zdania raniej baczne. Por.
Niebaczny.
Baczyć, y, yl I. f widzieć, spostrzegać: Który
stworzył ucho, zaś nie usłyszy? Który sprawił
oko, nie będzie baczył? Bacząc wielliie zbiego-
wisko, pytała... Jeden dzień, jedna chwila sto-
jące i poległe baczyła (oglądała). 2. y^dos^trzegać,
uważać, obserwować: Jeden nie wszystkiego ba-
czy. Baczyłem, że jej czegoś nie dostawało.
Przez palce patrzeć, widzieć, jakoby nie bacząc.
Wielkiemu ])anu nie wszystkiego trzeba B. ( = wie-
le 6. wybacza). 3. mieć wzgląd, zważać, uważać,
brać w rachubę, liczyć ś. z czym, powodować ś.
czym, pamiętać na co: B. na czyje zasługi. 4.
•j;'uważać, rozbierać, rozważać, zioażać, roztrząsać,
brać na uwagę, zastanawiać ś.: Będziemy B. jed-
no wielkie pytanie. Gospodnie, bacz na głos mój.
B. g\ OB pvokhy = xcy słuchaj go. Pilnie bacz moje
słowa. B. przyszłość. 5. -j- co do siebie = poczu-
wać ś. do czego, uznawać, przyznawać, czuć, od-
czuwać, być świadomym, iciedzieć do siebie : Ża-
den swej wady do siebie nie baczy. Baczymy
to do siebie, żeśmy grzesznicy. 6. o czym -
troszczyć ś. o co, opiekować ś. czym, pamiętać
o czym: Boże bacz o jego duszy. Rej. 7. [Ba-
czyć] a.) pamiętać, pomnieć, przypominać sobie ftyl-
ko w cz. teraźń.): Nie baczę, którego to roku
było. b) myśleć. B. Ś. I. X opamiętywać ś., reflek-
tować ś., wnikać w siebie, statkować, mitygować ś.,
miarkować ś. : Bacz ś. narodzie i obacz ś. w Bo-
gu. Pol. 2. -J-w czym = starać ś. pilnie o co.
[Bać, oi, jałj p. Bać ś.: Nie bój!
[Bać to] ale prawda, ależ to. <Ba-|-Ci>
Bać się boi ś., bal ś., ! bojał ś., [Bajać ś.] I.
B. ś., B. ś. kogo, czego = doznawać bojaźni, lękać
ś., strachać ś., obawiać ś., tchórzyć, niepokoić ś.,
żart. mieć pietra = stracha, boja, tchórza, być tchó-
rzem podszytym : Niech nienawidzą, byleby ś.
bali. Bój ś. Boga! co robisz, {na Boga, prze-
bóg). B. ś. piorunów, śmierci ; nie śmieć, nie
odważać ś. : Bał ś. ust roztworzyć. 2. B. ś., B. ś.
o kogo, o co =^ lękać ś., niepokoić ś., obawiać ś.,
drżeć, troszczyć ś., turboicać ś., frasować ś., być nie-
spokojnym, kłopotać ś. o kogo, o co : B. ś. o syna,
o przyszłość. Nie bój ś. ! pókim żyw, nie pozwolę
na to. „Nie bój ś." = a) tak tak, nie inaczej, bądź
pewnym, zobaczysz, będziesz uńdzial, przekonasz ś. :
Ja cię nauczę rozumu! nie bój ś. ! b) = no no I
widzisz ! patrz-no ! patrzcie-no ! patrzaj go ! patrzcie
go!: Nie bój ś., jaki siłacz! <Pń. Boj>
[Baćkać się, a ś., ał ś.] p. Paćltać ś. <Dźwn.>
[Baćltor, a, Ira. y] I. a. [Boczkor] przezioisko
tłustego dziecka, por. Boczlcor. 2. w Im. 1)erla-
cze, berlecie, babosze, babusze, papucie, pantofle;
obszerne a niekształtne obuwie. <Słc. (z Węg.
bocskor) baćkor>
fBaćmag, a, Im. i p. Baczmag.
Badacz, a, Im. e ten, co bada |. B. starożytno-
ści, języka, serca ludzkiego. Towarzystwo
badaczy przyrody. 2. -f inkwizytor : B. a. do-
zorca wiary. 3- f wieszczek, uyróżhita. <Pń.
Bod>
Badaczka, i. Im. i forma ż. od Badacz.
Badać, a, faje, al I. co a. -^ cz&go- rozbierać,
roztrząsać, szperać, studjować, zgłębiać, śledzić,
trutynować co, docliodzić, dociekać, szukać czego,
zaciekać ś. w co : B. pismo św. B. chorego =
egzaminować. W głosie bada tonu. Mick. { = dosłv-
chuje ś., dopatruje ś.) -j-Będę B. kaźni Boga. 2.
kogo o co a. o cym = egzaminować, inkwirować,
przesłuchiwać, macać = indagować, sondotcać, do-
patrywać ś., wypytywać, śledzić: Służącego bada
o owych w kochaniu przygodach, Mick. B. oskar-
żonego, świadków. 3. przenikać, zgłębiać, odga-
dywać : Ztajnemi rozkazy biegał po różnych stro-
nach ducha ludzi B. Mick. Zdawała ś. go B., cie-
kawością zdjęta. Mick. Bóg wzrokiem swoim my-
śli bada. xB. ś. dobadywać ś., dopatrywać ś., wypy-
tywać ś., przepytywać ś., dowiadywać ś., wywiady-
loać ś., dochodzić, zagłębiać ś. : Rozum ludzki, ba-
dając ś., coraz dalej przychodzi. B. ś. o stały
wątek waszych jestestw. Wor. B. ś. od mędrców.
B. ś. czego.
Badanie, a, Im. a, czynność cz. Badać; poszu-
kiwanie, studja: Życie duszy czyż nie jest war-
te badań? Mick. Badania naukowe. B. chore-
go przez lekarza = auskuliacja, wysłuchiwanie,
egzaminowanie. Praw. = inkwizycja, indagacja,
śledztwo, dochodzenie: B. sądowe. B. oskarżone-
go, świadków. B. ustne, piśmiennie protokular-
ne, przedwstępne, artykułowane. B. biegłych.
fBadatliwy p. Badiiwy.
Badawczo przys. od Badawczy: Spoglądał B.
z pod oka.
Badawczość, I, blra. rz. od Badawczy: Wpa-
truje ś. z badawczością.
Badawczy I. j^rzenikliwy, ciekawy: Rzuciła nań
badawcze spojrzenie. 2. lubiący badać, śledzący,
śledczy: Konrad badawczym i szyderczym okiem
Witolda lieów i poruszeń śledzi. Mick. Morze
badawczego zajiału w tobie nie wyziębi. Mick.
3. przym. od Badanie : B. protokuł sądowy.
Badawja, I, Im. e ż. I. a. Bedew m. koń dziel-
ny, Jiiegun, rumak, wierzcliowiec. 2. •]" koń rasy
tureckiej. <Tur. bedevi (dom. at = koń) = pusty-
niowy >
XBadei, a. Im. e p. Badyl.
[Badelak, a, Im. I] listek na badylu.
Bademajster, stra. Im. strowie dozorca kąpie-
lowy, iazicnnik. <Nra. Bademeister>
Baderka, rki, Im. rki kąpielowa, posługaczka
w kąpielach, zakładacli wodoleczniczycJi, łaziennicz-
ka, łazienna. <Nm. Bader - łaziennik >
fBadetucii, u, Im. y, f Botuch, -|-Botlocłi7"-2e-
ścieradlo ]:.ąj)ielowe. <Nm. Badetuch>
Badiaga, i, Im. i zool p. Nadecznik. Por. Ba-
diok. <Ukr. badiaha>
[Badiok, a. Im. I] p. Bodziak. <p. Bodziak>
Badja, i, Im. e a. Kibel gór. miara objętości do
mierzenia rud ( =^ 35 garncy). <Ros. badtja
(z Tur. badia = dzban) >
Badjan, u, Im. y bot. p. Bodzian. <Włos. Hp.
badiana (z Prs. badian = anyż) >
Badjanek, nku, część, w Im. nkl I. a. [Ba-
dzianek] bot. owoc rośliny illicium anisatum,
w kształcie gwiazdeczek. 2. 2 pp. a rodzaj ciaste-
czek krucłiych fakiejże a. innej Jormy, używanych
do kawy a. łierbaty.
fBadliwy, f Badatiiwy, f Bedliwy, -|- Botliwy,
lubiący badać, badawczy, ciekawy, szperający . < Pu.
Bod>
81
6
BADNIAK
BAGNIKNIE
Badniak, u, Im. i surowa kłoda dębowa, kła-
dziona do ognia u Serbów w wilję Bożego Naro-
dzenia. <Srb. badnjak>
[Badunia, i, Ira. e] bagienko, kałuża na drodze.
<Uki-. bad6nia>
xBadurzyć, y, yl p. Bajać.
Bady, ów, bl]). żart. kąpiele, miejsca kąpielowe :
Włóczyć 6. po badach. <Nm. Bad = kąpiel >
Badyl, a, Im. e, X Badel I. łodyga, źdźbło,
pienieic rośliny: (Jeleń), widząc swoje nogi ciea-
kie jak badyle, narzekał. Tremb. 2. trawa su-
cha, chwast, chwaścisko, zielsko. 3. [Badyle] myśl.
itogi jelenia. 4. bot. p. Poziewflik. Zdr. Badylek,
Badylak, Badylka. <Pń. Bod>
Badylak, a, Im. i p. Badyl.
Badyiarka, i, Im. i I. forma ż. od Badylarz
zielenidrka. 2. żona badylarza.
Badylarz, a, Im. e \)og. I. or rodnik podmiej-
ski, upraioiający warzywa i handlujący niemi, wa-
rzywnik. 2. przekupień, handlujący na rynku zie-
leniną.
Badylek, Ika, Im. Ikl p. Badyl. Mick.
[Badylka, I, Im. ij p. Badyl.
XBadynka, I, Ira. I laseczka. Nieme. <Fr. ba-
dine>
[Badzlać się, a ś., al ś., Bodziać ś.] I. włó-
czyć ś. a) po ziemi, h) -wałęsać ś. 2. walać ś.,
wycierać ś. 3. dyndać ś. <Brs. badziać sa>
[Badzianek, nka, Im. nkij p. Badjanek.
[Badziewie, a, blm.] zbiór, kawałki słomy, chrós-
tu, traw. < Pń. Bid >
Baf! p. Bach. <I)źwn.>
[Bag, a, Im. I] p. Bocian. <?>
[Baga, I, blm. a. Bago] tytuA do żucia, prymka ; ty-
tuh przeżuty ; sok iytuniowy. < Węg. bagó >
[Baganciarz, a, Im. e] niezgrahjasz ; niezdara;
żebrak.
[Bagańcze, ów, blp.] p. Bagańć.
[Bagańć, a, Im. e a. Bagańcze] I. trzewik.
2. duży, stary but. 3. niezgrabne a obszerne obu-
wie. <Słe. baganće = stary trzewik >
XBagatel, i. Im. e p. Bagatela: Nie mówmy
o tym, to B.! Krasz. <Fr. bagatelle>
Bagatela, I, Ira. e, X Bagatel I. a. [Bagatel-
nośćj fraszka, drobnostka, drobiazg, małostka, baj-
ka, błahostka, głupstwo, maleństwo ; fatałaszek :
Poszło ira o bagatelę. Sumienie jest u złych
ludzi bagatelą. Ir.: Dwa tysiące talarów, B.!
Trwoni pieniądze na bagatele. 2. muz. krótka,
lelcica kompozycja. Zdr. Bagatelka.
1 Bagatelizować, uje, owal cz. czyn. a. ni. lek-
cewnżyó, mieć za nic: Bagatelizują rozporządze-
nia rządowe. Lekarz bagatelizował, uspakajał,
dziecku było coraz gorzej.
! Bagatelizowanie, a, blm., czynność cz. Baga-
telizować.
Bagatelka, I, Ira. I p. Bagatela.
[Bagatelność, I, Im. i] p. Bagatela.
Bagatelny błahy, drobnostkowy, nieznaczny, drob-
ny, mdły: Bagatelna rzecz, suiua.
xBagazik, a, Im. I p. Bagaż: Odesłałem swój
B. Mich.
■{- [Bagazja, I, Im. e] tkanina bawełniana. <Tur.
bagazija (z Ar.) = tkanina jedwabna>
Bagazjowy przym. od Bagazja: Kaftan B.
Bagaż, u, Im. e I. towar, toszelki ciężar, wypra-
wiony w drogę; rzeczy .'^pakowane do przewozu,
tłumok, pakunek, juk, tobol, tobołek; waliza, torba,
napełniona rzeczami: Oddać B. do wagi na ko-
lei. Oddać v7.QQ7.y na B. (do wagonu towarowe-
go). Mieć za wiele bagażu. 2. woj. rucłwmoi-
ci, prowjant^ amunicja armji w czasie pochodu, ju-
ki; koń, wóz bagażowy. Zdr. Bagażyk, X Baga-
zik. <Fr. baf;age>
Bagażowe, ego blm., rz. oplata za przewóz ba-
gażu, przewoźne.
Bagażowy przym. od Bagaż juczny, przewoźny,
transportowy.
Bagażyk, a, Im. i p. Bagaż.
Bagdat, a, Im. y zool. p. Gołąb. <0d miasta
Bagdad >
f Bagienka, i, Im. i trawa na bagnach. <Pń.
Bagn>
Bagienko, a, Im. a I. p. Bagno. 2. [B.] wiel-
kanocna gahizka wierzbowa. 3. bot. a) p. Azaija.
b) p. Modrzewnica.
Bagiennica, y. Im. e lek. malarja.
Bagienniczy przym. od Bagiennica: Choroba
bagiennicza.
Bagienny przym. od Bagno: "Wyziew, gaz B.
Choroba, gorączka hSigienna - pochodząca z dzia-
łania powietrza bagnistego, malaryczna: Zapach,
smak B.
Bagler, gra, Im. gry a. Szufllca przyrząd a.
machina do pogłębiania dna w kanałach, przysta-
niach itd. <Ńm. (z HI.) Bagger>
Bagierować, uje, owal oczyszczać, pogłębiać ba-
grem.
Baglerowanie, a, bira., czynność cz. Bagiero-
wać.
Bagieta, y, część, w Im. y listwy do ram, szta-
biki. <Fr. baguette>
Bagietka, i. Im. i i. pręcik, laseczka, pałeczka:
Nie położyła rąk zmęczonych na bagietki pulpi-
tu. 2. pręcik szklany do kłócenia j^łynów w labo-
ratorjach.
Bagnecik, a, Ira. i p. Bagnet.
Bagnecina, y, Ira. y m. lichy, nędzny bagnet.
Bagnecisko, a, Ira. a, m. a. ni Bagnet.
Bagnet, u, Im. y rodzaj puginału, osadzanego na
broni ręcznej: Kłóć ś. bagnetami. Już przyszło
do bagnetów. Zdobyć pozycję z bagnetem w rę-
ku. Bić ś., iść, fechtować ś. na bagnety. Ra-
niony bagnetem a. ranny od bagnetu. Przy nim
dwaj z gołemi bagnetami stoją drabi. Mick. Ko-
menda: Bagnety na broń! Na bagnety! Zdr.
Bagnecik. Zgr. Bagnecisko. <Fr. baTonette>
Bagnetowy 1. przym. od Bagnet: Rana bagne-
towa. 2. elektrot.: Nasada bagnetowa w lamp-
kach żarowych = w której zamykanie prądu dolco-
nyica ś. za pomocą klucza, podobnego do bagnetu.
Bagnetówka, i, Im. i strzelba, opatrzona bagne-
tem.
Bagnetsztanga, 1, Im. 1 ślus. p. Paszkwil. < Ba-
gnet -|- Nm. Stange = pręt>
Bagniak, a, Ira. i bot. naztua ludowa roiliny :
grzyb pstry (boletus variegatus). <Pń. Bagn>
[Bagniąć, i, Ira. e] p. Bagniątko.
Bagniątko, a. Im. a 1. ■];■ baranek, jagnię. 2.
[B.{ ; . [Bagniąć, Bagnięć, Bagnieć, Bagnić, Bag-
nięciej pączek kosmaty niektórych roślin, bazia,
baska, kotka, Imranek, babka: W kwietnia nie-
dzielę kto bagniątka nie połknął, to już zbawie-
nia nie otrzymał. W" palraową niedzielę łykają
B., jako pierwsze święcone. <Pń. Jagn>
Bagnica, y, Im. e a. Błotnica, Grzężnica bot.
(scheuchzeria) roś. z rodziny bloinicowafych. (Ja-
tunek: B. torfowa (s. pjilustris). <Pń.nagn>
[^Bagnić, I, Im. e] p. Bagniątko. <p. Obagnić
h.y
fBagnIć się, I ś., II ś.] (o owcach) kocić ś. Por.
Obagnić ś.
[Bagnieć, I, Ira. e] p. Bagniątko.
[Bagnienie, a, blm.] czynność cz. Bagnić ś.
nAGNIKC
TIA.TDRAK
[Bagnlęó, I, Im. e] I. p- Bagniątko. 2. palmy,
wierzliy wielkanocne.
fBagnik, a, Im. i I. p. Tuńczyk. 2. [B.] psfcorz.
<Pń. Bn<>-ii>
Bagniówka, I, Im. I I. [B.] rodzaj gruszki. 2.
a. Bagnisko, Bażyna, bot. (empetrum) roL z ro-
(Iziiiij hużynowaiycli (eiiipetraceae). Gatunek: B.
czarna a. małpia j a g o d a (e. nigriim).
Bagnisko, a, Im. a I. p. Bagno: Wyziewy
bagnit^lc. Orzesz. 2. p. Bagniówka. < Bagno >
Bagnisty oltfity w i>tifjna, błotnisty, grzązki. ka-
htżysty : Okolica bagnista. Ruda łączna a. bag-
nista.
Bagno, a, Im. a I. gąszcz z wody i ziemi, bło-
to, trzęsaicisko, trzęsanńca, grzęzawica : Ugrzęznąć,
utonąć, uwięznąe w bagnie. B. słone = z którego
sól warzą. 2. a. Bagnisko, Bagienko, bot.
(leihiiii) roś. z rodziny wrzosowalych (ericaceae).
(iatiinek: B. pospolite a. zwyczajne, a.
świnie a. r o z ra a r y n d z i k i a. e z e s k i ,
b a h u n (1. palustre). Zdr. Bagienko. Zgr. Bag-
nisko. <Pń. Bagn>
[Bagnowina, y, Im. yj torf. <Czes. bahnovi-
na>
Bagnowisko, a. Im. a] torfowisko.
Bago nieud.] p. Baga.
Baiiro, a, Im. a] p. Baciiro.
[Bahun, a, Im. yJ bot. I. p. Azaija. 2. pospo-
lita nazwa rośliny bagno pospolite (ledum palu-
stre . <Brs. bahun >
[Baić, I, II] tnówić. <Pń. Ba>
fBainkować, uje, owal] gór. p. Bankować.
Baj, a. Im. e, Baja, x Bajobaśń. [Bajbuga, Ba-
juga, Bajda, Bajdata, Bajtala, Bakuła, Balaka,
Bajdula, Bajdura, Bajduś, Bajduśnik, Bajdyga,
Bajdziarz] I. bajarz, bajacz, plotkarz, pleciuch,
pleciiiga, gaduła, papla: Baj, baju, będziesz w ra-
ju. Prz. (=gadaj zdrów). Biegaj, a nie myśl,
baju, o perorze. Chodzi Baj po ścianie w czer-
wonym żupanie. <Pń. Ba>
[Baj, u, Im. e] p. 2. Baja.
1. Baja, I, Im. e I. p. Bajka : To już nie baj-
ka, ale całą gębą B. 2. p. Baj. < Pń. Ba>
2. Baja, I, Im. e I. a. Beja [Baj] sukno grube,
miękkie, kosmate: Burka z bai. 2. [B.]- a) spód-
nica zimowa, b) gruby surdut roełniany. c) tvłos
na tkaninie, kutner, barwa, d) barchan. Zdr. Baj-
ka. <I)nm. baje (z HI. baai, to zaś z Fr. boie)>
Bajacz, a, Im. e p. Bajarz. <Pń. Ba>
Bajaczka, I, Im. i forma ż. od Bajacz.
Bajać, je, jal, [Bajdać] I. mówić bajki, opowia-
dać barnie, gawędzić, rozprawiać, prawić, impro-
wizować: Czy to prawda, czy tylko tak bają?
Bają od wieków poeci. O roku ów, dotąd lubią
starzy o tobie B. Mick. 2. a. Bajdurzyć, [Baj-
dzlurzyć, Balahać, Balakać, Balbotać, Bołbotać]
pleść, paplać, ględzić, majaczyć, gadać nie wiedzieć
co, zawracać giowę, bałamucić: Nie wiesz, co ba-
jesz. Upiwszy ś., baje ni to, ni owo, 3. igać,
kłamać, zmyślać: Co ty rai tara bajesz! <Pń.
Ba>
fBajadeP, a, Im. y rodzaj woreczka jedwabnego.
<Fr. bayadfere>
Bajadera, y, Im. y, x Baiiadera I. a. Baja-
derka indyjska śpiewaczka i tancerka publiczna.
2. dawma tkanina indyjska. <Fr. bayadśre (z Pg.
baiiadera = tancerka) >
Bajaderka, I, Im. I p. Bajadera.
[Bajak, a, Im. I] bajarz, gawędziarz; błazen.
<Pń. Ba>
Bajanie, a I. blm., czynność cz. Bajać. 2. Im.
a ]t. Bajka; długie, nudne opowiadanie: Skończ
już raz swoje B.
Bajarka. i, Im. I forma ż. od Bajarz.
Bajarski przym. od Bajarz: Nie jest to rzecz
bajarska zapuszczać ś. w dziedzinę historji. Byk.
Bajarstwo, a, blm. I. prawienie bajek. 2. plot-
karstwo, świegotliwość. 3. bajkopisarstwo.
Bajarz, a, Im. e, Bajacz I. p. Baj. 2. żart.
pisarz, autor bajelc, bajkopis, bajkopisarz.
[Bajbak, a, Im. I] bobak (o leniuchu): Leży,
wylęga ś. jak B. <Ukr. Brs. bajbak = bobak>
[Bajbarak, a, Im. i] serdak bez klinów. < Patrz
Bajboi ■ak>
Bajbardzo rz. nieod. byleco, ladaco, lietka pętel-
ka, nic: Lękają ś., aby ich za B. nie wzięto. Za
B. miała serce Sydorowe. < Ba -j- I -f- Bardzo >
Bajbas, a, Ira. y prow. drągal, dryblas. <j).
Bobak >
X Bajborak, u, blm. rodzaj tkaniny jedwabnej.
<Ukr. bajbarak = 1) suknia zwierzchnia kobiet;
2) serdak huculski. Kos. bajbarak^ = l) rodzaj
tkaniny; 2) szuba żeńska. Zap. z języków
wschodnich >
[Bajbór, a, Im. yj I. o pęcherzach z puchli-
ny: Ręce spuchły, j.ik bajbóry. 2. człowiek pę-
katy, opasły, ołylec, opas, brzucłial. <p. Bam-
bry>
[Bajbuczyć, y, yl] robić plotki. <Pń. Ba>
[Bajbuga, i. Im. i] I. plotkarz, plotkarka, baj,
papla. 2. bajda, baja: Opowiadać bajbugi (-nie-
stworzone rzeczy).
Bajoować, uje, owal I gra. żart. hlagować, du-
rzyć, okłamywać, zawracać głowę. 2. p. Bejco-
wać: Trumna prosta, sosnowa, czarno bajcowa-
na. Kon. < p. Bejcować >
Bajcowanie, a, blra., czynność cz. Bajcować.
XBajCzany bajeczny, plotkarski.
Bajczarka, I, Im. I forma ż. od Bajczarz, XBa-
jeczniczka. <Pń. Ba>
Bajczarstwo, a, blra. postępowanie bajczarzy.
Bał.
Bajczarz, a. Im. e, X Bajkarz, [Bajecznik] I.
ten, co ])rawi baje, gaduła, gadulshi, żartowniś, no-
winiarz, gawęda = gawędziarz, gadatywus ; umiejący
luiele bajek; lubiący ich. słuchać. 2. [Bajczarz]
plotkarz. Bał.
[Bajczyć, y, yl] gwarzyć, gawędzić.
1. Bajda, y, Im. y I. p. Baj. 2. p. Bajka.
3. [B.] pleciuga, bajczarz. <Pń. Ba>
2. [Bajda, y, Im. y] p. Pajda. Zdr. Bajdeozka.
3. Bajda, y, Im. y p. Koryto. <Nra. Beute>
[Bajdać a. Bejdać, a, al] bajać, prawić, gadać.
<Pń. Ba>
1. [Bajdak, a a. u, Ira. i, Bejdak, Bajdas] rodzaj
statku wodnego bez dachu: Jak maszt bajilaku,
gdy żagiel rozdęty. Gosz. <Ukr. Br. bajdak =
rodzaj statku; zap z języków wschodnich >
2. [Bajdak, a, im. ij p. Bajtala. <Pń. Ba>
[Bajdaianka, I, Im. ij foima ż. od Bajdala:
Czeraużeś ś. nie ożenił, bajdała? — Czemużeś mię
bajdalanko nie chciała? Pśń. <p. Bajtała>
[Bajdala, y, Im. y] p. Bajtala.
[Bajdczarlća, I, Im. I] bajczarka, bajarłca. <Pń.
Ba>
[Bajdeczka, I, Im. I] p. 2. Bajda.
XBajdek, dka, im. oki bajarz, kłamca, łgarz:
O sprośny bajdku !
Bajdka, I, Ira. I] p. 1. Bajda.
Bajdrak, u, Im. I] oset (carduus). <Ukr. baj-
drik>
8a
BAJDDfcA
[Bajdula, y, Im. y] p. Baj: Baj, B., kiej ci
eiej)l(i. Piz. <Pii. Ba>
(Bajdura, y, Im. y] p. Baj. <Pń. Ba>
Bajdurzenie, a, blni., czynność cz. Bajdurzyć.
Bajdurzyć, y, yl I. p. Bajać: Mnie to tak nie
wiedzieć skj^d przyszJo, ot, aby ś. bajdurzyło.
Krasz. 2. lek. bredzić, majaczyć w gorączce.
Bajduś, a, Ira. e p. Baj: Klitiuś, B., módl ś.
za nami. Prz. (tere-Jere).
[Bajduśnica, y, Im. e] forma ż. od Bajduśnik.
[Bajduśnik, a, Im. i] ]>. Baj.
[Bajduże nieod.] rz. bajbardzo, niewielkie rzeczy ;
p. Ba pod 13. <Ukr. bajduże >
[Bajdyga, I, Im. i] p. Baj. <Pń. Ba>
Bajdy kować, uje, owal] wałęsać ś., próżniaczyó:
Co ty tu robisz? — Bajdykujc... albo co? Jeż.
<'Ukr. bajdykuwaty>
[Bajdykowanie, a, blm.] czynność cz. Bajdyko-
wać,
Bajdziarka, i, Im. I forma ż. od Bajdziarz.
<Pń. Bh>
Bajdziarstwo, a, blm. nałóg bujania, roznosze-
nia bajek; rozsiewanie plotek, gadulstwo, plotkar-
stwo.
Bajdziarz, a. Im. e p. Baj.
[Bajdziurzyć, y, yl] p. Bajać.
Bajeczka, i, Im. I p. Bajka. <Pń. Ba>
[Bajeczniczka, I, Im. i] forma ż. od Bajecznik,
Bajczarka.
Bajecznie przys. od Bajeczny: To B. tanio!
[Bajecznik, a, Im. cy] p. Bajczarz.
Bajeczność, i, blm. rz. od Bajeczny.
Bajeczny I. od bajek, baśni, niepeumy, zmyślo-
ny, nieprawdziwy, kłamliwy, fałszywy : Czasy ba-
jeczne. Podanie bajeczne. "Wieść bajeczna. 2.
przen. niesłychany, znakomity, kapitalny, wyj<{tko-
wy, toyborny, ogromny; niezwykle, nieprawdopodob-
nie wielki: Gdyby ś. niemi zaj.-ić, mogłyby dać
intratę bajeczna. Krasz. Owies B., bo widzia-
łem i po trzynaście kóp z morgi.
f Bajeran, u, Im. y p. Bajram.
[Bajerować, uje, owal] dzwonić „za poległych".
<Nm. gw. beiern>
Bajeryn, u, blm. chem. taniahm żelaza i man-
ganu. <Może od nazwiska Bayer, Beyer?>
Bajęda, y. Im. y p. Bajka pod 1. Fred. A.<Pń.
Ba>
Bajgiete nieod. obwarzanek kręcony żydowski p.
Begiel, Bygiel. <p. Bygiel>
1. Bajka I. baśA, bajda, gadka, gadanina, plot-
ka, bąk, kaczka, bajanie, brednia ; fałsz, zmyślenie,
kłamstwo, loymysł: Rozsiewać, roznosić, zmyślać
bajki. Wszystko to bajki wierutne. W nocy
musiano mu gwarzyć pacierze różańcowe a. ga-
dać bajki. Mick. 2. p. Bagatela: Już to tam B.
o skórkę. Kaczk. To nie bajki (-nie żarty, nie
przelewki). 3. rodzaj poezji dydaktycznej, powiast-
ka pouczająca: Bajki Ezoj)owe Krasickiego. 4.
p. Fabuła. 5. X Im. owie m. bajarz, bajkarz, wy-
kfadacz bajek. 6, j). [Bajki]. <Pń. Ba>
2. Bajka, I, Im. I p. 2. Baja.
Bajkallt, u, lin. y, Bajkalsztajn, talk zielony,
dwukrzemian magnezji, wapna i żelaza. <0d na-
zwy jeziora Bajkał ; -sztaja Nm. Stein = ka-
mień >
Bajkalsztajn, u. Im. y p. Bajkallt.
X Bajkarz, a, lin. e I. p. Bajczarz. 2. p. Baj-
ka pod f). < V\\. Ba>
[Bajki I przy.s. bardzo, doskonale, i jak jeszcze!
Bajkopis, a, im. owIe p. Bajkopisarz. < Bajka
4" pń. Pis>
BAiHONISTA
Bajkopisarstwo, a, blm. I. sztuka pisania ba-
jek: Krasicki celował w bajkopisarstwie. 2.dziai
literatury, obejmujący bajki: Trembecki wzbogacił
B. polskie. <Bajka-f-pń. Pis>
Bajkopisarz, a, Im. e, Bajkopis pisarz, autor
bajek, żart. bajarz, bajacz,
XBajobaśń, i, Im. e m. p. Baj. <Baja-f
Baśń>
Bajek, a, Im. I, Bajoko drobna moneta włoska.
<A\^los. bajoeco>
-J-Bajolap, a. Im. y człowiek, uganiający i. za
nowinkami, plotkarz. <Baja -\- Łap>
Bajonet, u. Im. y dent. kleszcze do zębów, ma-
jące kształt bagnetu.
[Bajori, a, Im. e] plotkarz.
Bajoński : Sumy bajońskie. Kaczlr. p. Suma.
<0d nazwy miasta Bayonne>
Bajopis, a, Im. owie pog. I. bajkopisarz. 2.
plotkarz dziennikarski. <Baja-f-pń. Pis>
Bajor, a. Im. y, Bajoro, Bajorzysko, [Bajura,
Bejoro] bagno, trzęsawisko, błoto, kałuża. Zdr. Ba-
jorek. <Zap. Nm. Weiher = staw, z Łć. Tiva-
rium - staw >
Bajorek, rka. Im. rkl I. p. Bajor. 2. nitka a.
drucik metalowy do haftów i ozdób sz}nHklerskich.
3. struna zwyczajna, okręcona drucikiem metalo-
wym. <Może z Włos. bagliore^; blask >
Bajorko, a, Im. a p. Bajoro.
Bajoro, a, Im. a p. Bajor. Zdr. Bajorko. Zgr.
Bajorzysko.
XBajoras, a, Im. y p. Bojar: Na króla ocze-
kiwali bajorasy i kniaziowie. Krasz. <Lit. ba-
joras, z Brs. >
Bajorzysko, a, Im. a p. Bajoro: Buch razem
na łeb w B. Oss.
1. Bajowy przym. od 1. Baja bajeczny.
2. Bajowy przym. od 2. Baja: Paltot B.
[Bajówka, i, Im. i] ciepła spódnica wełniana,
wełniak, wełnianka.
Bajprawle w. p. Ba pod 11. <Ba -|- I -f pra-
wie >
Bajraczek, czka. Im. ozki p. Bajrak.
[Bajrak, a, Im. I] I. sosna karłowata. 2. p.
Czahar. 3. oddział hordy tatarskiej. Roi. Zdr.
Bajraczek. <Ukr. bajrak, zap. z Tur. bajrak =
chorągiew >
[Bajrakowaty] (o drzewie) wyglądający jak baj-
rak, karłowaty: Sosny pięknego wzrostu i bajra-
kowate. Krasz. Dąb B
Bajram, u. Im. y, Bejram, f Bajeran I. jedno
ze świąt mahometańskich. 2. [B.] czas wolny od
zajęć. <Tur. (z Prs.) bajram = święto po rama-
zanie>
Bajramować, uje, owal I. obchodzić święto baj-
ramu. 2. przen. hulać, bawić ś., raczyć ś., uży-
wać. 3. [B.] nic nie robić, próżnować.
Bajramowanie, a, blm., czynność cz. Bajramo-
wać : Patrzcie, aby B. nie skończyło ś. śmiercią.
Krasz.
Bajramowy przym. od Bajram : O cudacli baj-
ramowych. Jeż.
Bajronlcznie przys. od Bajroniozny. < Od na-
zwiska poety Ang. Byron >
Bajroniczność, i, bim. rz. od Bajroniczny: B.
Wallenroila. IS|ias.
Bajroniczny, Bajronowskl, BajrońskI przym. od
Byron; przen. .<ccptyczny, mcUincholiczny : Zna-
kiem, że nie czytał pani Sand! że ś. bajronicz-
nym cieniem nie okrył. Słów.
Bajronista, y, Im. ści I. zwolennik, naśladowca
Bajrona: O melancholjo! za twoim przewodem
BAJBONISTKA
BAKAŁARZYĆ
ja sam wędrówkę już odbyłem... jestem istny B.
Słów. 2. przea. człowiek rozczarowany, pesymisia,
meldiicholit.
Bajronistka, I, Im. I forma ż. od Bajronistą.
Bajronistycznie przys. od Bajronistyczny.
Bajrouistyczny przym. od Bajronistą: Poezje
bajionistyczne.
Bajronizm, u, blra. duch, kierunek, charakter
utworów Byrona; zamiłowanie, naśladownictwo By-
rona, jako poety.
Bajronizować, uje, owal tworzyć poezje w duchu
Byrona: Mogę wieczorem lampę zapalić i B.
Słów. Nie jest to urojona liberja przesytu i pysz-
nego nieszczęścia, nadziewana dobrowolnie przez
bajronizujących młodych marzycieli. Siem.
Bajronizowanie, a, blm., czynność cz. Bajroni-
zować: Od czaju pojawienia ś. pieśni Janusza,
Nieboskiej Komedji i Pana Tadeusza B. należa-
ło już do zjawisk wyjątkowych. Mał.
Bajronowski p. Bajroniozny: Dopatrywać ś. po-
sępnych barw bajronowskich. Mał. Po bajronowsku,
przys. yaJfc Byron: Był fantastycznie, po bajro-
nowsku wesołym, dowcipnym, złośliwym. Krasz.
BajrońskI p. Bajroniczny: Forma bajrońska.
Wiersze bajrońskie. Krasiń. Desperacje bajroń-
skie. Mał. Wierzaj mi, mój ty poeto, poderwał
z zimnym bajrońskim uśmiechem, ubóstwo ma
swoje korzyści. Zachar.
Bajscęgl, ów, blp. rodzaj obcęgów do ucinania
gwoździ, sztyftów itp. <Nm. Beisszange>
[Bajstroń, a, Im. e] p. Bękart.
[Bajstruczka, I, Im. i] forma ż. od Bajstruk.
[Bajstruk, a, Im. i] I. p. Bękart. 2. zły duch,
tiedzący pod korzeniem bzu. <p. Bastard >
Bajta, y, Im. y p. Koryto. <Nm. Beute>
[Bajtalanka, i, Im. i] forma ż. od Bajtata.
<BA>
[BaJtalina, y, Im. y] forma ż. od Bajtata: Cze-
raużes ś. nie ożenił bajtala? — Czemużeś ranie
B. nie chciała? Pśń.
[Bajtala, y, Im. y, Bajdala] m. I. a. [Barabula,
Bajdak, Balanda, Balaban] niedojda, niezgrabjasz,
niezdara, niedołęga. 2. p. Baj.
[Bajtalaohy, ów, blp.] p. Bajtalaszkl.
[Bajtalaszka, I, Im. I] p. Bajtaląszki.
[Bajtalaszkl, ek, blp., Bajtalaohy, ów, Bajta-
laszka] głupstwa, fraszki, androny, gadanina, du-
by smcUone, koszałki-opalki, bajki, banialuki, baia-
muctwa: Pisać, prawić B.
XBajtko, a, Im. owie p. Batko.
[Bajtlik, a, Im. I] torba ze śrutem i loftkami.
<Nm. Beutel>
Bajtlowal, uje, owal I. B. p. Bajcować. 2.
[B] = Bajać poi' 2). [B] komuś głowę — zawracaó,
durzyć głowę. 3. szczot. ~ mieszać odpadki włosa ce-
lem użycia ich jeszcze. <Nra. beuteln = dosł. py-
tlować >
[Bajtiowanie, a, blm.] czynność cz. Bajtiować.
[Bajuga, I, Im. I] p. Baj. <BA.>
XBajuk p. Balyk.
XBajunk p. Balyk.
[Bajura, y, Im. y] p. Bajor.
[Bajusy, ów, blp., Biiusy]^ faworyty. <Wąg.
baj(ujsz = wąsy>
fBajuta, y, Im. y kołnierz, kapiszon u domina:
Widywał go Niemcewicz uróżowanego, w baju-
cie i złotej siatce. Kniaź. <Hp. bayutta>
[Bajwól, olu. Im. oly] p. Bawol.
Bajzycmajster, tra, Im.trowle delegowany z urzę-
du starszych na gospodę cechową. Eorz. <Z Nm.
Beisitzmei6ter>
fBak, u, blm., f Bąkanie sztner, chrobot, hałiu,
gwar, zgiełk: Z bakiem a z gwałtownym gieł-
kieni przydać do sądu.
Bak, a, blm., p. Bakarat.
[Bak] sp. zaś. <p. Ba>
1. Baka, I, Im. I p. Baki.
2. Baka, I, Im. I I. w wyrażeniu : Bakę a.
baki komu świecić = nadskakiwa(5, pochlebiać.
2. forte p. kwadrat drewniany z gwintem do wkrę-
cania nogi u fortepianu; jeden z dwuch kawałków
drewnianych, wypełniających miejsce między końca-
mi klawiatury a ścianami instrumentu. 3. org. je-
dna z dttmch podkładek drewnianych, na których
przybita jest blaszka, przysłaniająca wargę, dla
przytłumienia głosu piszczałki. <Ukr. baky =
oczy >
3. Baka, I, Im. I wieża wysoka w przystani. <Nm.
Bakę (z Hl.)>
f Bąkać, a, ał I. wykrzykitoać z wesołości, hu-
kać. 2. wołać, nawoływać: Bąkałem, a nie by-
ło, ktoby słyszał. 3. łajać, strofować, upominać,
zaklinać: Bąkali na mię. Bąkając a karząc.
Bąkając go z jego śmiałości (= za jego śmia-
łość). <BA>
Bakaiarka, i, Ihl I I. uczennica z bakalami. 2.
nauczycielka elementarna, ir. każda nauczycielka.
3. p. Bakałarzowa. 4. blm. a. Bakalarstwo, stan,
zajęcie bakałarza, bakałnrzenie, nauczycielstwo, bel-
ferka, belferstwo. <Śr. Łć. baccalarius, bacealau-
reus = właściciel ziemski; młody szlachcic; po-
siadający niższy od doktorskiego stopień nau-
kowy >
Bakaiarnia, i. Im. e pog. szkoła elementarna,
początkowa; szłuha; licha, ladajoka szkoła: Mal-
tretował go, jak dzieciaka z bakalarni.
Bakaiarski, przym. od Bakałarz belfrowski, na-
uczycielski. Po bakalarsku przys. po pedancku. po
szkolarsku.
Bakalarstwo, a, blm., x Bakalarstwo I. a. Baka-
laurja, Bakalaureat dmv. pierwszy stopień akade-
micki. 2. pog. p. Bakaiarka. 3. j^^danterja, szko-
larstwo.
Bakalarz, a, Im. e i. uczeń z bakalami, sztu-
bak, żak. 2. [B] p. Bakałarz.
Bakaiaureat, p. Bakalarstwo.
Bakalaurja, I, Im. e p. Bakalarstwo.
Bakaiijka, I, Im. I p. Bakaija: Bakalijki tu-
reckie. Sienk.
Bakaija, i, ezęś. zb. w Im. e, I owoce połu-
dniowe suszone, jak rodzynki, migdały itp., oraz sło-
dycze owocowe: Ten piękny rycerz w bakaljaeh
chowany. Malcz. Zdr. Bakaiijka. <Tur. (z Arab.)
bakkal = handlarz korzeni >
X Bakalarstwo, a, blm. p. Bakalarstwo: Baka-
łarstwa dobijać ś. nie spieszę. Krasz.
Bakalarz, a, Im. e I. ten, co otrzymał bakalau-
reat. 2. a. [Bakalarz] nauczyciel elementarny, pe-
dagog, belfer. 3. pedant, szkolarz : To mi B. !
nawet kicha nauką. 4. doświadczony myśliwy.
5. myśl. najstarszy z dojeżdżaczy. Zdr. Bakala-
rzyk.
Bakalarzenie, a, blm. p. Bakaiarka: Sprzy-
krzyło jej ś. B. Orzesz.
Bakałarzowa, ej, Im. e, Bakaiarka żona ba-
kałarza
Bakałarzować, uje, owal p. Bakalarzyć.
Bakałarzowanie, a, blm., czynność cz. Bakała-
rzować.
Bakałarzowy przym. od Bakalarz: Zawód B,
Bakałarzówna, y, Im. y córka bakałarza.
Bakalarzyć, y, yl, Bakałarzować trudnić ś. ba-
kalarstwem, uczyć dzieci : Że też panu chce ś. tak
85
BAKAŁARZYK
B. z dzieciakami. Orzesz. Uproszę księdza de-
finitora, niech B. nad tob.-^ pocznie. Syrok.
Bakałarzyk, a, Im. i, p. Bakalarz. Krasz.
tBakanie, a, bhn. I. czynność cz. Bąkać. 2.
p. fBak: O bąkaniu w sądzie.
fBakar, u, Im. y miara = 4 beczki. <Tur.
baker- miedź; koeieł>
Bakar, a, blra. p. Bakarat.
Bakara, y, blm. p. Bakarat.
Bakarat, a blm., Bakar, Bakara, Bak peiona
gra w karty. <0d miasta Fr. Baccarat>
Bakaratowy przyra. od Bakarat.
Bakbord, u. Im y p. Bakort.
Bakchant, a. Im. ci p. Bachant: Ze nie wszy-
scy trzeźwo żyli, bakchantami ich szydersko mia-
nowano. Krasz. <p. Bachus >
Bakchiczny p. Bachiczny: Uśmiech B, Spaś.
Bakchjus, a, Ira. y stopa rytmiczna trzyzgłos-
kowa. <Łć. baechius, dom. pes = miara (wier-
sza) bachiczna, p. Bachus >
Bakcukier, kru, blm., cukier, miał cukrowy
średniej grubości. <Nm. Backzueker = dosł. cu-
kier do pieczywa>
Bakfong, u. Im. i I. p. Alpaka. 2 [B. a. Bak-
wan] najzylber, nowe srebro. <Nm. Pakfong
(_z Chiń.)>
Baki, Bakiembardy, Bakiembrody, Bokobrody,
ów, blp. I. faworyty : Mężczyzna z bakami. 2. Baki
p. Policzki. <Nm. Backe = policzek; Baeken-
bart = faworyty >
Bakiembardy, ów p. Baki : B., jak dwie wie-
chy. Krasz.
Bakiembardzista, y, Im. ści mężczyzna z wiel-
kiemi bakieinbardami.
Bakiembardzisty mający okazale bakiembardy.
"Wysoki B. mężczyzna. Krasz.
Bakiembrody, ów, blp. p. Baki.
Bakier, tylko w wyraź.: Na B. = 1. na bok, na
ukos, przekrzywiwszy : Junak, nosi czapkę na B.
2. przen. nuopak, krzywo, źle, niepomyślnie, nie
po myśli: Wszystko idzie na B. 3. przen.: Być
z kim na B. =: w ziych stosunkach, w niezgodzie.
<Zap. Nm. back - w tył -f- kehr(e) = kieruj,
okrzyk żeglarski >
[Bakiera, y. Im. y] koszyk. <Może Nm. bak(e)-
beien - manatki, dosł. co ś. niesie na plecach >
xBakierować, uje, owal rub. I. eo = krzywić,
przekrzywiać na bakier, kierować, sprowadzać na
bok: Przy tym ruchu bakieruje czapkę na jedną,
stronę. Wilcz. Jakoś bakieruje konie ku karcz-
mie (zbacza), 2. naprowadzać, kierować, zdążać,
zmierzać ku czemu: Rozmawiając, ciągle bakie-
ruje ku temu, co mu dolega.
XBakierowanie, a, blra., czynność cz. Baklero-
wać.
[Bakiesisty] okazały (o owcy); kędzierzawy
(o człowieku, owcy). <Ukr. bakesystyj>
[Bakleszka, i, Im. i] nazwa owcy białej, o po-
liczkach cisawych a. czarnych. <Może Węg. bak
kocske-cap>
fBakliwoŚĆ, i, blm. krzykliwość, hałaśliwość:
Do sądów przyszedszy, przez B. wyciężstwo obyk-
ii odnosić
[Bakombardy, ów, blp.] p. Baki. Bał.
Bakonista, y, Im. ści zwolennik filozof ji Bąka-
na. <0d nazwiska filozofa Ang. Bacon >
Bakonizm, u, blm. ^7o~()/.7« Bakona.
Bakord, u. Im. y p. Bakort.
Bakort, u. Im. y, Bakord 1. a. Bakbord lewy
hyzeg okrętu, lewa burta, tiważana od rudla. 2.11.
lewy brzeg rzeki. <Nm. gw. bakbord >
n A L
XBakón. u, blra. p. Bakun.
Baksztyn, u, Im. y p. Baksztyna.
Baksztyna, y. Im. y, Baksztyn, Buksztyna, Buk-
SZtyn gór. bocznica, kamieh a. ściana boczna iv za-
prawie wielkopiecowej. <Nm. Backstein = cegła >
Bakszysz, a, Im. e napiwek, dar na Wschodzie.
<Tur. (z Prs.) bagszesz>
Bakterja, i, Im. e p. Lasecznik. <Gr. bakte-
ria = kij, laska >
Bakterjalny przym. od Bakterja: Natura bak-
terjalna choroby.
Bakterjobójczy niszczący bakterje, prątkobójczy :
< Bakterja -i-BI>
Bakterjolog, a, Im. owie a. odzy uczony, zaj-
mujący ś. badaniem bakterji.
Bakterjologicznie przys. od Bakterjoiogiczny:
Trzeba B. stwierdzić, czy to cholera.
Bakterjoiogiczny przym. od Bakterjologja: Sta-
cja bakterjoiogiezna. Badania bakterjołogiczne.
Bakterjologja, i, blm. nauka o bakterjach. < Bak-
terja -\- Gr. -logia = nauka >
Bakterjometr, u, Im. y przyrząd do wyszukiwa-
nia bakterji vj powietrzu. < Bakterja -|- Gr. me-
tron = -mierz >
Bakterjoskop, u. Im. y przyrząd kieszonkowy do
rozpoznawania ilości bakterji w powietrzu. < Bak-
terja -{- Gr. -skop = -skaz >
Bakullt, u, Im. y pal. zaginiony rodzaj głowo-
nogóiu, zwyrodniałych amonitów, którego skorupy,
rozwinięte w linję prostą, znajdują ś. obficie w po-
staci odcisków a. odlewów w skałach piętra senoń-
skiego jbrmacji kredowej. <Now. z Łć. bacu-
lum alaska, kijek >
XBakulometrja, i, blra. najprostszy sposób mie-
rzenia wysokości gruntu za pomocą prętów i łań-
cuchów. <Now. z Łć. baculura alaska, kijek -}-
Gr. -metria = -mierstwo>
Bakulometryczny przym. od Bakulometrja.
XBakula, y, Im. y m. I. = Baj. 2. [Bakuly
blp.] pog. oczy. <BAK>
Bakun, u, blra., x Bakón, Bakuń bot. lichy ty-
tuń; p. Tytuń. <Ukr. bakun >
[Bakuniarski] przym. od Bakuniarz: Manowiec
B.
[Bakuniarz, a, Im. e] przemytnik bakunu z Wę-
gier.
Bakunowy przym. od Bakun: Liść 6. Łoz.
Bakuń, u, blm. p. Bakun.
Bakwan, u, Ira. y p. Bakfong.
i. Bal, a, lin. e dyl od trzech do sześciu cali
grubości: Ocmbrowanic, poraost z bali. Zdr. Ba-
lik, Baiiczek. <Nm. gw. balc>
2. X Bal, u, Ira. e paka towarów pewnej obję-
tości. <Nm. Balic >
3. Bal, u. Im. e I. zabawa taneczna, wieczór,
biesiada z tańcami: B. przyjacielski, składkowy,
kostjumowy, maskowy, publiczny. Dawać, wy-
prawiać, urządzać B. Być na balu. Włóczyć
s. po balach. Królowa balu. Brylować na ba-
lu. Przen.: uciecha, rozkosz: Mieliśmy prawdzi-
wy B., czytając te poezje, słuchając mistrzow-
skiej gry. 2. przen. uciecha, i)0częstunek, stypa,
wyżerka, feta, uczta: Sprawił nam B., składają-
cy ś. z palonego krupniku i zrazów w obfitości.
3. .^kweres, bieda, awantura, nieprzyjemność: To
ci B., będziemy mieli pogrzeb (~los). A już
niech mamina noga u nas nie postanie, bo miał-
by m H. (-miałbym ś. z pyszna). 4. łaźnia, wały,
cięgi: Sprawne ja ci B.! (=<lamja ci!). Zdr. Ba-
llk, Baiiczek. <Fr. bal>
86
BAL
4. Bal, a, Im. e szew. szerokość hula pod
palcami: B. wazki, szeroki. <Nia. Ballen = czt^ść
nogi kolo wielkiego i)alca>
XBala, I. Im. e p. Bela.
[Balabajda, y, Im. y] m. zawadjaka. <Por. Ba-
ła baja >
Balada, Ballada, y, Ira. y I. rodzaj poezji opi-
sowej: Balladę ułożyłem podług piosnki. Mick.
B. ludowa czyli dumka. 2. muz. rodzaj utworu
muzycznego. <Wlos. bjtllata, Fr. balladę >
xBaladera, y, Im. y p. Bajadera.
Baladomanja, I, blm., Balladomanja rnanja two-
rzenia balad. <Now. z Balada -|- Gr. mania =
mania >
Baladować, uje, owal, Balladować tworzyć ba-
lad y : Odyniec baladował bez końca. Chm.
Baladowanie, a, blm., Balladowanie czynność
cz. Baladować.
Baladowy przyra. od Balada, Balladowy: Bala-
dowe przedstawienie postaci. Tarn.
Baladzista, y. Im. ści, Balladzista amor balad.
Baladzistka, I, Im. I forma ż. od Baladzista;
Balladzistka.
Bałam, u, Im. y gospoda, zajazd na Wschodzie.
< Wschód, bałam >
Balanid, a, Im. y pal. rodzaj .skorupiaków, znaj-
dujących ś. w formacji eoceńskiej i polioccńskiej.
<Now. z Qr. balaQites=:żołędziowaty>
Balans, u, Im. y I. blm. równowaga p. Balan-
sjer. 2. drążek, trzymany przez linoskoka dla rów-
uor-.tji. 3. han. n. Bilans. 4. noż. wypukłość
klingi noża przy zetknięciu ś. Jej z trzonkiem. < Fr.
baiance >
Balans-maszyna, y, Im. y maszyna parowa z ba-
lansem. < Balans -f- Maszyna >
Balansjer, a, Ira. y mech. I. wahacz, balans,
część maszyny wahająca ś. i nadająca innej części
ruch w obie strony: B. w motorze parowym, w si-
kawce. B. w zegarze sprężynowym = rowno?/jaż-
nik wychwytowy, kółko wahające ś. ze sprężyną czy-
li włosem. 2. belka w środku podparta. 3. kibić
u wagi. 4. gór. wahacz, dźwignia.
Balansoar, u, Im. y p. Zwierciadło. <Fr. ba-
lancoire>
Balansować, uje, ował I. ważyć i. na obie stro-
ny, chwiać ś.; robić balanse w tańcu: Trzymaj ś.
na jednym palcu, czyli balansuj. Zabł. Zóraw
od studni z balansującym na żerdzi wiaderkiem.
Wilcz. 2. nożow. = przeważać: Nóż balansuje
( ~ waży 8. w stronę trzonka, nie dotyka ostrzem
serwety). 3. przen. bujać sobie, bawić ś., hulać,
włóczyć i.: Nie każe fircykowaó, po kuligach B.
Fred. A. 4. han. zobojętniać rachunki w wielkiej
księdze, robić bilans. B. Ś. równoważyć ś. <Fr.
balancer>
Balansowanie, a, blm., czynność cz. Balanso-
wać.
Balansowy przym. od Balans: Prasa balanso-
wa, p. Prasa.
Balanus, a, Ira. y gieol. pąkla, żołądź morska,
tuUpaniec, małża kilkoskorupowa wąsopława. <Gr.
balanos, Łć. balanus = żołądź >
1. Balas, a, Im. y, [Balasa] I. toat, słup okrąg-
ły, Jilar. 2. żart. kał wałkowały: Sadzi komple-
ment, jak B. Zdr. Balasek, Balasik. < Prze-
kręcenie Łć. balaustium (z Gi*. baldustion) =
kwiat dzikiego granatu, przez Włos. balaustro,
Fr. balustre = słupek balustrady. Por. Balustra-
da >
2. Balas, u. Im. y I. rubin blado -czerwony a.
różowo-czerwony. 2. a. Ballas ruińn winny. <,^m.
baleja
Ballas, z Arab. balaksz, to zaś od Prs. nazwy
krainy Badaksz4n>
[Balasa, y, Im. y] p. I. Balas.
Balasek, ska, Im. skl p. 1. Balas: Na balas-
kach, stupach, sznurach czepiały ś. stroje, łach-
many. Krasz.
Balasik, a, Ira. i p. 1. Balas: Ławki z toczo-
nemi balasikami. Szaj.
[Balasowanie, a. Im. a] przestrzeń ogrodzona
sztachetami.
Balast, u, Im. y I. ciężar dla równowagi na
dnie oki ęlit, balonu iid.; przen.: Krytyka była tam
niejako dodatkiem, jako konieczny w piśmie B.
literacki. 2. wszelki nieużyteczny ciężar, obciąże-
nie: Niepotrzebny B. 3. żwir a. piasek, sypany
pod podkłady na plancie kolejowym. <Nm. Bal-
last zam. daw. barlast = czysty, sam ciężar >
Balastować, uje, owal tor kolejowy -podsypy-
wać na nim żwir pod podkłady.
Balastowanie, a, blm., czynność cz. Balasto-
wać.
[Balasy, ów, blp.] p. Balustrada.
[Baląg, częś. Im. Balągl, ów] banialuki, nie-
dorzeczności: Puszczać, pleść B. <?>
Balbierz, a. Im. e p. Balwierz.
XBalbot, a. Im. y bełkot. Jąkała. <Dźwn.>
XBalozany p. Belkowy: Bant B. (-drzewo,
które spaja dwie belki). <p. 1. Bal>
Baldach, u. Im. y I. p. Baldachim. 2. bot.
(urabella) powierzchnia wypukła, którą tworzą
kwiaty, osadzone na szypulkach, wyrastających
z końca głównej szypułki. Zdr. Baldaszek.
Baldachim, u, Im. y, Baldaohin, Baldakin, xBal-
dekin, gm. Baldach I. daszek rozpięty na drąż-
kach nad krzesłami a. do noszenia, tron : Nad oł-
tarzem wisiał B. złotogłowy. W czasie proce-
sji noszą nad celebransem B. 2. Xparasol. Zdr.
Baldachimik, Baldachinik. <Śr. Łć. baldaklnus, od
miasta Baldak -Bagdad >
Baldachimik, u, Im. I p. Baldachim.
Baldachimowy przym. od Baldachim: Dekora-
cja baldachimowa.
Baldachin, u, Im. y p. Baldachim.
Baldachinik, u, Im. I p. Baldachim.
Baldachogron, u, Im. y, Baldaszkogron bot. (co-
rymbus) grono kwiatów, które loyraslują z gałąz-
ki na szypułkach różnej długości i dochodzą do
tej samej prawie wysokości. < Baldachim -|-
GRON>
Baldakin, u, Im. y p. Baldachim.
Baldaszek, szka, Im. szki p. Baldach.
Baldaszkogron, u, Im. y p. Baldachogron.
Baldaszkogronowe rośliny bot. (eorymbiferae)
dział roślin rodziny złożonych.
Baldaszkowate rośliny bot. p. Baldaszkowe roś-
liny.
Baldaszkowe a. Baldaszkowate a. Okółkowe
rośliny bot. (umbelliferae) rodzina przyrodzona
roślin kwiatowych dwuliściennych.
Baldasznik, a, Im. i bot. p. Agapant.
xBaldekin, u, Ira. y p. Baldachim.
Balderdasz, u, blra. wino sfałszowane. <Ang.
balderdash>
Baldrjan, u, Ira. y bot. p. Kozłek. <Nm. Bal-
drian, ze Sr. Łć. valeriana>
■\-Ba.\e STj^.-ba! alei < Ba -f- A -(- Le >
Balecik, u, Im. i p. Balet.
xBaleczka, I, Im. I p. Balka.
Baleder, dru. Im. dry szew. kawałtk skóry na
brandzlu dla wyróicnania. <Niii. Ballenleder>
[Baleja, I, Im. e] p. Baija.
87
HALEJZA
BALSAM
Balejza, y, Im. y fulhanka podszyta pod dolny
hrzeij sutni, wyMając.u hrzegiem nu zewnątrz. < Fr.
balay(ni!-e ^^dosh zamiat;iczka>
(Balejka, i, Im. I] p. taija.
Balejzen, a, Im. y dłuto ukośne. <Nm. Ballen-
eisen >
■j-Balena, y, Im. y wieloryb.
Balenologja, I, blm. nauka o wielorybach. <Łć.
balacna (z Gr. iYilaina) = wieloryb -f- P- Logos >
Baleron, u, Im. y rzeź. .szynka w pęcherzu. <Fr.
paleron = l(i])atka (zwierza) >
Baleryna, y, Im. y tancerka teatralna solistka.
<Wlos. ballerina>
Balet, u, liu. y I. utwór sceniczny, wyrażony
tańcauii. 2. ogół tancerzy i tancerek teatru: Pan-
na z baletu. Zdr. Balecik. <Fr. baUet>
Baletmistrz, a, Im. e dyrektor baletu, tancmistrz.
< Balet -f- Mistrz >
Baletmistrzostwo, a, blm. zajęcie, stan, god-
ność hide.lmistrza, tancmistrzorcstioo.
Balet.nlstrzowski przym. od Baletmistrz tanc-
mistrzotrski.
Baletnica, y, Im. e, Baletniczka, I, Im. I tan-
cerkd teatralna.
Baletnicki, tylko w wyraź.: Po baletnicku =
sposobem baletników, baletniczo.
Baletniczka i, Im. I p. Baletnica.
Baletniczo przys. od Baletniczy, po baletnicku:
Tańczono sztueznie, B. Fred. A.
Baletniczy przym. od Baletnik: Kostjum B.
Baletnik, a, Im. cy tancerz teatralny, członek
baletu.
[Bali] a także, owszem, nawet, ha: Przed sienią,,
bali i w komórce. <Ba-f-Li>
XBalica, y, Im. e p. Bela.
Baliczek, czka, Im. czki p. I, 3 Bal.
[Bali> i. Im. e] p. Baija. <p. Balja>
[Balijer, a, Im. y] p. Barjera.
Balljka, i, Im. I p. BaIja.
Balik I. u, Im. I p. 3. Bal pod i.; zabawa na
mniejszą skalę. B. dziecinny. 2. a, Im. I p. I.
Bal.
Bailsta, y. Im. y ż. woj. wielka kusza, maszyna
wojenna do toyrzucania poci.'<ków: Kamień wyrzu-
cony z balisty. <Łć. ballista (z Gr. balló = rzu-
cam) >
Balistarz, a, Im. e żołnierz obsługujący balistę.
Krasz.
Balistyczny przym. od Balistyka : Linja bali-
styczna (-droga, którą przehiega j^ocisk). Waha-
dło balistyczne. Galwanometr B.
Balistyka, I, blm. częić mechaniki, traktująca
o biegu ciał rzuconych.
BaIja, 1, Im. e, [Balija, Baleja] I. płytkie na-
czynie bednarskie do prania bielizny Zdr. Balljka,
[Balejka]. 2. lub obejmujący spodni kamień młyń-
ski. <Nm. gw. balje (z Fr,)>
XBalk, u, Im. I p. Belka.
xBalka, I, Im. i p. Belka. Zdr. X Baleczka.
Balkon, u. Im. y I. ganek, galeryjka napiętrze.
2. miejsce dla widzów w teatrze, wprost sceny nad
lożami. Zdr. Balkonik. <Fr. balcon>
Balkonik, u. Im. i p. Balkon.
Balkonowy przym. od Balkon: Drzwi balko-
nowe. Balustrada, publiczność balkonowa.
XBalkować, uje, owal p. Belkować.
XBalkowanle, a. Im. a I. p. Belkowanie. 2.
oranie na zimę z opuszczeniem dwuch skib co dwie
skiby.
XBalkowany p. Belkowany.
XBalkowy p. Belkowy.
Ballad-, ji. Balad-.
[Baimosz, u, blm.] ka.<iza kukurydzotca, gotowa-
na na śmietanie. <Wcg. balnios>
Balneator, a, Im. rzy posługacz kąpielowy, ła-
ziennik: Dwaj ogromni balneatorzy złożyli go.
Sienk. < Łe. "balneator >
Balneograficzny przym. od Baineografja. <Łć.
bal(i)neum = k;ipiel -f Gr. graf5 = piszę, opisuję>
Baineografja, i, blm. lek. opis zdrojuw mineral-
nych leczniczych, opis miejsc kąpielowych.
Balneologiczny przymJod Balneologja: Komisja
balneologiczna.
Balneologja, i, blm. lek. nauka o działaniu
i sposobach użycia wód i kąpieli leczniczych. <Now.
z Łć. bal(i)neum = kąpiel + Gr. -logia = -znaw-
stwo >
Balneotechniczny przym. od Balneotechnika.
<Now. z Łe. bal(i)neum - kąpiel -|- Technicz-
ny >
Balneotechnika, I, blm. lek. nauka o urządzaniu
zakładów kąpielowych.
Balneoterapeutyczny przym. od Baineoterapja.
<rNow. z Łć. bal(ijneum - kąpiel -{- Terapeutycz-
ny>
Baineoterapja, i, blm. lek. nauka o leczeniu wo-
dami i kąpielami mineralnemi.
Balon, u. Im. y i. powłoka wydęta gazem do
wzbijania ś. w powietrze, aerostat: Puszczać B.
Puszczać ś. balonem. 2. a) wielka butla pękata,
bania, gąsior do przechowywania przetworów che-
micznych i gazów, b) ilość zawierająca ś. w takim
naczyniu: B. kwasu siarezanego, esencji octo-
wej. B. wody f^odowej ^S!(fon miedziany. 3. astr. =
drobny gwiazdozbiór wydzielony z konstelacji ko-
ziorożca. Zdr. Balonik. <Fr. ballon (z Gr. bd,l-
I5 = rzucaiir)>
Balonik. " Im. i p. Balon.
Balonowy jiizym. od Balon.
Balotować, uje, owal głosować za pomocą gałelc
a. kaitek: B. nowych członków { = wybierać przez
balotowanie). <Fr. ballotter>
Baiotowanie, a, blm. I. czynność cz. Baloto-
wać: Nie przeszedł przy balotowaniu na człon-
ka. 2. lek. bujanie ś. płodu, jego główki, uczuwa-
ne przez lekarza za przyłożeniem ręki do żywota
ciężarnej.
Balować, uje, owal 1. dawać bale, chodzić po
balach; przen. hulać, ucztować, użytcać: Nie wi-
dać go już drugi dzień: wciąż baluje. 2. rub.
paradować: B. w nowym ubraniu.
Balowanie, a, blm., czynność cz. Balować,
balowicz, a. Im. e człowiek chętnie i często by-
wający nu balach.
[Balownik, ka. Im. cy] balujący, hulaka.
Balowy i)rzym. od Bal: Strój B. Sala ba-
lowa.
[Baisada, y. Im. y] płot wysoki (z palisada,
z przystosowaniem do: balasy, bal) <p. Pali-
satia>
Balsam, u, Im. y I. apt. istota żywiczna z do-
mieszką olejków lotnych pochodzndu roślinnego :
Bj^ g i 1 e a c k i, prawy, żydowski (balsamum
gileadense s. b. de Mecca). B. gurjuński (b.
gurium). B. indyjski a. biały (b. indicum
album s. opobalsamura siceum). B. kanadyj-
ski a. terpentyna k a n a d z k a (b. canaden-
se). B. karpacki (b. carpathicum). Kinder-
b al sam (b. embrionum). B. kopaiwiany (b,
Copai vae). B. m u s z k a t o ł o w y, a. łój mus z-
katołowy (b. nucistue). B. peruwjański
a. indyjski czarny (b. peruvianum). B. Iv u-
landa (oleum terebinthinae sulfuratum. B. to-
lutański (b. tolutanum). B. żywotny Hoff-
blS
BALSAMA
BAŁAGULIZM
manna (mixtura oleoso-balsamiea). 2. przen.
vlfja, ukojenie, pociecha., lek.irsiwo, środek uspaka-
j"J<(cy: To B. na moje cierpienia (moralne).
3. bot. B. polski, p. Bazyija. 4. B. ryski -^^"'m-
nek yóilki. <Gr. balsaraon>
Balsama, y, Im. y bot. p. Cmirnia.
Balsamica, y, Im. e ciało zabalsamowane, mu-
mja: W tnimuidy wiekiby spał nakształt egip-
skiej wonnej balsamicy. Słów.
Balsamicznie przys. od Balsamiczny: Jakże
pis/e śliczn/e Lenartowicz! tak jakoś miodno,
B. I j.
Balsamiczny/) Jen balsamu, pachnący, wonny, aro-
malt^i:ni/ : Powietrze balsamiczne.
Balsamić, I, II nasycać balsamem, robić balsa-
miziuim: Wiatr zapachy ich balsami. Lange.
BalsflmIec, mca, Im. mce bot. p. Mlrnik.
Balsamina, y, Im. y bot. (impatiens balsamina)
roL z roilzdju niecierpka.
Balsaminka, i, Im. I bot. (impatiens balsamina)
roL z rodzaju niecierpka.
Balsaminkowate rośliny bot. p. Balsaminowate
rośliny.
Balsaminowate a. Balsaminkowate rośliny bot.
(balsaminaceae) rodzina jirzyrodzona roślin kwia^
iowi/c/i dwuliściennych.
Balsamka, i, Im. I I. jmszka, bańka, naczyńko,
jablu.<zko nu lialsamy i wonie ; Jlakonik : Na łań-
cuszku B. z agatu, w złoto oprawna. Krasz.
Jedna z wonna balsamka, a druga z różyczką. Mo-
raw. 2. a. Balsamowe jabłko, Przepękla, Tryskacz.
Żydowskie jigody bot. (momordica) roś. z rodzi'
ny dyniowatych. Gatunek . B. niecierpek (m.
eiaterium).
Balsamodajne rośliny bot. (balsaraifluae) rodzi-
na przyrodzona roślin kwiatowych dwuliściennych.
< Balsam + DA >
Balsamodrzew, u, Im. y bot. I. p. Okrętnica.
2. p. Mlrnik. < Balsam + DRZEW >
Balsamokrzew, u, Im. y bot. p. Omirnia. < Bal-
sam 4-KRZKW>
Balsamorodny wydający balsam: Arabja bal-
samorodna. < Balsam -|- ROD >
Balsamować, uje, owal zabezpieczyć zwłoki od
gniciu za ])i)niocą odpowiednich wytworów. Przen. :
Jutrzenka rosami świeżemi balsamowała ziemię.
Balsamowanie, a, blm., czynność cz. Balsamować.
Balsamowiec, wca, Im. wce bot. I. p. Omirnia.
2. |>. Mlrnik.
Balsamowy I. od balsamu: Zapach B. To-
pola balsamowa. 2. od drzewa balsamowego:
Olejek B. 3. bot. Balsamowe drzewo p. Drzewo.
Balsamowe jabłko p. Balsamka. Balsamowe zie-
le |). Omirnia.
Balsainówka, i, Im. i bot. p. Omirnia.
Balustrada, y, Im. y, xBalustrata (Balasy,
Balaski] szereg słupków związanych poręczą : B.
]»rzy prezbiterjum, j)rzy schodach. Ganek z ba-
lustradą. B. przejrzysta, ślepa. <Fr. balustra-
dę, z Gr. balaustion = kwiat granatu; przejście
znaczenia na słupek przez poilobieństwo postaci
jego do kwiatu; stąd. zap. Balas>
XBalustrata, y, Im. y p. Balustrada.
Balustrowany otoczony balustradą: Fasady ba-
lustrowane. Jeż.
Balwierka, I, Im. i torma ż. od Balwierz pod
1) y^barwierka, golarka. <Fr. barbier>
Balwiernia, I, Im. e, XBarwiernia golamia, ra-
zura, salon do golenia i strzyżenia włosów, izba
felczerska.
Balwierski przym. od Balwierz, X Barwierski
cyruticki, golarski: Sztuciec B.
Balwlerstwo, a, blm., XBarwler8two sztulca,
rzemiosło balwierza, cyruliclwo.
Balwierz, a. Im. e, Balbierz, XBarbierz, XBar-
wierz, xBałwierz, fBarwirz I. goUbroda, go-
larz. 2. cyrulik, felczer.
Balwierzowa, ej, Im. e, x Barwierzowa żona
balwierza.
Balwierzowy, X Barwierzowy należący do bal-
wierza.
[Balwinek, nka, Im. nki] p. Barwinek.
Balzak, a, Im. I rodzaj uizkiego szeslongu o wy-
giętym materacu: Książka leżała na balzaku.
Lam. <0d nazwiska pisarza Fr. Balzac>
[Bala, y, Im. y, Gala] imię głupca w bajkach
'udowych: Głupi B. a. Gała. <? Por. Ukr. ba-
ła = głupiec >
[Balabaja, I, Im. e] m. I. imię człowieka w we-
sołych pieśniach ludowych. Por. Szałamaja, Bała,
Gała. 2. p. Balaban. <?>
Balabajka, I, Im. i. Bałałajka] I. ruskie narzę-
dzie muz. ludowe, rodzaj mulej gitary: Watażka
swemu śpiewaniu na bałabajce przygrywać bę-
dzie. Sienk. 2. p. Balaban. <Ukr. bałabajka,
Ros. bałałajka >
Balaban, a. Im. y I. = Bajtala. 2. [Balaban,
Balabon, Balabun, Balabaja, Bałabajka] ziemniak,
kartofel. 3. [B] dzwonek kulisty u zaprzęgu : Dwa
orczykowe konie w szlejaeh dzwoniły bałaba-
narai. 4. bot. nazwa odmiany rośliny : jmanka
kartofel (solanum tuherosum) i jej bulwy. <Tur.
bałaban = gruby, grubas >
Balabancki p. BalabańskI: Wąs B. Roi.
Bałabański, Balabancki, Barabancki junacki,
zuchoicaty, tęgi, dziarski, siarczysty: M"na bał^-
bańska. Wąs B. a. Bałabąs, Barab;}s = 2«i«iesi-
sty, sumiasty.
Balabąs p. BalabańskI: Wąs B., czupryna
czerkieska. Prz.
[Balabon, a, Im.] y p. Balaban.
[Balaboste, nieod.] m. i ż. żart. nazwa gospo-
darza a. gospodyni (karczmy). <Hb. baal ha
baith = pan domu>
[Bałabuch, a, Ira. y] I. rodź. pierogów żytnicli
a. gryczanych. 2. bułeczka do icróżb jirzed św.
Andrzejem. Zdr. [Balabuszek, Balabuszka]. <Ukr.
bałabuch >
[Balabun, a. Im.] y p. Bałaban.
[Bałaburka, i, Im. i] rodzaj ziemniaków. <Ukr.
bałaburka>
[Balabuszek, szka, Im. szki] p. Bałabuch.
[Balabuszka, I, Im. i] p. Bałabuch.
[Balachan, a, Im. y, Balachon] chałat, kitel.
<Ukr. bałachfin>
[Balachon, a. Im. y] p. Balachan.
[Balachwasty, ów, bip.] niedorzeczności, bajki:
Bałąchwastów patrzeć - spędzać czas na poga-
dankach, pijatyce. <?>
[Bałacyk, a, Im. 1] dziecko wypieszczone, piesz-
czoszek, gagatek. <?>
[Bałaczka, i, Im. I] gawęda, rozmowa. <Ukr
bałaczka>
[Baladać się, a ś., ał ś.] plątać i., dyndać.
<Brs. baładać sa>
[Bałagan, u, Im. y] I. szopa, barak, tas, buda
kramarska a. teatralna: Pomiędzy bałaganami
było ś. gapić na co. Jeż. 2. dół i buda do pa-
leniu węgli. <Ukr. bałah^n, Ros. bałagani >
Balaganowy przym. od Bałagan: Skoczek B.
Prus.
[BałagolskI] p. Bałagulski.
[Bałagullzm, u, blm.] p. Bałagulstwo: Źle wy-
chowani, bez zasad, bez wykształcenia, muszą
89
BAŁAGUUA
B AŁK A
trochę przechorować na B. Krasz. <Ul£r. bała-
guła (z Hb. baal agalatli^pan wozu) = furman
żydowski; balaliur^ śmieszek, bajarz >
[Oataguija, i, blm.] p. Balagulstwo.
[Bałagulski] przym. od Batagula; [BalagolskI,
Barajulski, Baragolski] : Chód teatralny, posta-
wa ryeersko-bałag-ulska i zadarcie głowy, nia-
J!}C(! należeć do dobrego tonu. Krasz.
[Bafagulstwo, a, blm., Baragulstwo, Baragoistwo,
Bataguliztn, Bafagulja, Batagulszczyzna] I. zawód
lidłaguhj. 2. sjjosób postępowania balaguły w znacz.
4 : Kpoka bałagulstwa i wybryków młodzieży.
Kórz.
Balagulszczyzna, y, blm. p. Balagulstwo: Kar-
ty i sport w postaci trywialnej bałagulszczyzny.
Kol.
[Balagula, y, Im. y, m., Bafagura, Baraguła,
Baragoia] I. bryka frachtowa; wóz pocztowy ła-
tlowny. 2. furman najęły. 3. w Im. duże dzwon-
ki dla koni. 4. junak, zawadjaka, lekceważący
jirzyjęte zwyczaje, koniarz; rodzaj postępowca oko-
ło r. 1840 na Ukrainie: Jest to eks-B., członek
tego koniarsko-hulackiego stowarzyszenia. Krasz.
[Balagura, y, Im. y] p. Balaguła: Był to B.
pierwszego rzędu. Kórz.
[Bałahać, a, al] p. Bajać: Ale... my tu bała-
hamy, bałahamy, a czas nie stoi. Jeż. <Ukr.
bałahaty, bałakaty = bajdurzyć, gadać >
Balaj, tylko w wyraź.: Na B.~na marne: Pój-
dzie wszystko na B. Krasz. <Ukr. na hałaj na
bałAj = wniwecz, na marne >
[Balaka, I, Im. I m.] p. Baj. <Ukr. bałaky
blp. = gawęda >
[Bałakać, a, al] = Bajać. <Ukr. bałakaty >
[Balataj] przys. = cwałem, galopem: Pędził B.
<Dźwn. Por. Patataj>
[Bałałajka, i, Im. i] p. Bałabajka.
[Balamącić, i, ił] ]>. Bałamucić.
[Bałamąt, a, Im. ci] p. Bałamut.
[Bałamątny] p. Bałamutny.
[Bałambas, a, Im. y] taniec ludowy weselny.
<?>
[Bałamęcić, i, II] p. Bałamucić.
Bałamucenie, a, blm., czynność cz. Bałamucić.
Bałamucić, I, Ił, [Bałamuńcić, Balamącić, Bała-
męcić] I. (iO — 7nąció, wikłać, gmatwać, motać, za-
ciemniać, plątać, krzyżować, zbijać z tropu : B. in-
teresa. 2. kręcić, mącić, tumanić, mydlić oczy,
mydłkować, malaczyć, obełgiwać, plątać, zagadywać,
odchodzić, odstępować od rzeczy; loiklać, mamić,
łudzić, blagować, uprowadzać w błąd słowy, po-
stępkami: Inny będzie mydlił, bałamucił tędy,
owędy..., a on prosto z mostu. Wilez. Odnosi
fakta dawne do świeżych zeznań, bałamuci. 3.
kogo =przetvracać mu w głowie, uzuchwalać, roz-
pieszczać, narowić go, uczyć go kaprysów, gryma-
sów; psuć: B. kogo pochlebstwami. B. dzieci
powolnością B. konia. 4. kogo = zawracać mu
głowę, uwodzić, zwodzić, psuć moralnie, oszukiwać,
sprowadzać z prawej drogi, durzyć: B. pannę. Ta
kokietka bałamuci mi syna. 5. pędzić czas na
l)ałamucłwie, bałamucić i., urwisować ś., lolmzować
ś., pozwalać sobie, puszczać ś., hultaić ś., birbanto-
wać, trwonić czas na łiulanłcacJi : Gdzieś całą noc
bałamucił? 6. mitrężyć, trwonić czas, opóźniać ś.,
guzdrać i., marudzić, grzebać L: Chodźże, nie ba-
łamuć! Bałamuciliśmy prawie do nocy, koniska
Ś. wygłodziły. 7. marnować czas na gadaninie,
bajać, paplać. 8. próżnować. B. Ś. I. mieszać i.,
tracić głowę, łudzić ś., popadać w błąd, plątać i.,
wikłać Ł, gmatwać i.: Bałamuci k., biorąc jedno
la drugie. 2. p. wyż. pod 6. < ? Por. Cześ.
balamutiti = pleść, gadać; Ukr. bałamutyty i ka-
łamutyty; Brs. Ros. bałamut; Rum. bałamuta
głupiec, bałamuć = dom obłąkanych >
XBałamuckl p. Bałamutny.
X Bałamuć ko przys. od Bałamuckl.
Bałamuctwo, a. Im. a, x Bałamutnia czynność
cz. Bałamucić: Bałamuctwa astrologiczne. Wię-
cej u nas bałamuctwa ważą, niż najpożytecz-
niejsze dzieła. Pędzi czas na bałamuctwie (mi-
łostkacJi).
[Bałamuńcić, I, ii] p. Bałamucić.
Bałamut, a I. Im. ci a. [Bałamąt, Balamutnik,
Bałamuta] ten, co bałamuci, co bałamuci i., Jilut,
Jines, kołńeciarz. 2. Im. y : Pies B. = a) nie pil-
nujący ś. pana, domu, latawiec, b) myśl. = pies
goniący za głosem. 3. X Im. y zawrót, odurzenie:
Taki nam B. wziął głowy, jakbyśmy byli pija-
ni. 4. X rodzaj gry w karty. 5. [B.] pugilares;
worek płócienny do karmienia koni w zaprzęgu. 6.
[B.] próżniak.
[Bałamuta, y, Im. y] m. p. Bałamut.
Balamutka, i, Im. i I. forma ż. od Bałamut,
kokietka. 2. bot. p. Kokorycz.
X Bałamutnia, I, Im. e p. Bałamuctwo.
Bałamutnie ])rzys. od Bałamutny.
[Balamutnik, a, Im. cy] p. Bałamut. Orzesz.
Bałamutność, i, blm. rz. od Bałamutny: Stara-
ła ś. ostrzegać o bałamutności mężczyzn. Krasz.
Bałamutny, X Bałamuckl, [Bałamątny] I. zwod-
niczy, złudny, JHuterny, wymijający, dwuznaczny,
niejasny, odstępujący od rzeczy: Bałamutne dowo-
dzenie. Odpowiedź bałamutna. 2. lubiący bała-
mucić, zalotny: Dziewczyna zacna, ale bałamut-
na. Sienk.
[Bałan, a, Ira. y] (wół) maści jasno-żółtawej a.
białej. <Rum. bałan -jasnowłosy >
XBalanda, y, łm. y ra. p. Bajtala. <Ukr. ba-
łandA = cymbał, niedołęga >
[Balasury, ów, blp.] paciorki i Icolczyki szklane.
<Ukr. bałasury>
[Baiąk] p. Bałuk.
[Balbotać, ocze, tal, Belbotać, Bołbotać] bełko-
tać, bełgotać, jąkać ś.; pleść nie do rzeczy. P. Ba-
jać. <Dźwn.>
XBalchan, u, Im. y bałwan morski, wał, fala:
Trytony pienią morskie bałchany. Przen.: stru-
mień, potok, snop, słup, kłąb: Piekła miotają siar-
czyste bałchany. Czarny słup dymu wznosi ś.
bałchanem. < ? Może pod wpływem dawnej
nazwy gór: Bałchany = Bałkany >
XBalchanisty bałwanisty, bałwaniący ś., wrzą-
aj, cwałujący, kipiący, wzburzony, rozhukany: Bał-
chaniste siarki gorącej roztopy (=piekło).
[Balda, y. Im. y] I. zatyczka komina, b a-
ba. 2. w Im. Bałdy a. Bołdy nazwa nagich skał
w Czorsztyńskim. <?>
[Bałdasz, a, Im. e] Żyd, szczeg. w wojsku. <?>
[Bałdyga, I, Im. i] I. niezgrabny, duży kij a.
łodiiqa. 2. niezqrabjasz, drągal. <?>
[Bałek, Balk] p. Belka.
[Bałękać, a, al] mówić niephjnnie. <Dźwn. >
XBałgiemusa, y. Im. y działo, armata: Ciężkie
działa oblężnicze, owo bałgiemusy. Roi. <Tur.
bal-jemez-topu ( = dosł. nie jedzący miodu; dla-
czego tak nazwano, nie wiadomo), stąd Srb. bal-
jemez topu = wielkie działo >
[Bałgochwalca, y. Im. y] p. Balwocłiwaloa.
[Bałgoołiwalczy] p. Bałwochwalczy.
[Balgochwaistwo, a, blm.] p. Bałwochwalstwo.
[Balk, u, Im. I| p. Belka.
[Balka, I, Im. 1] \. małe jezioro w wądole: Wpa--
da do Dniestru B. Kołuder. Pol. 2. suclie jary,,
00
BALONIE
RAŁWOFALCA
jary stepowe: Nocą. w bałkę i gąszcze ś. wszyli,
a czatowali. Krasz. <Ukr. bałka = nizina, dół
na stepie >
[Balonie, ów, blp.] duże, wi/trzeszczone oczy, in.
bały, hahirhy, gały. <?>
[Balować, uje, owal] I. jeść mele. 2. dźidgać.
3. zł. Uć; wyglądać. <?>
Balt, u, liu. y wielki, święty bęben tatarski.
Sienk. <?>
t Balta, y, Ira. y, [Bałta], Belta siekiera na obuch
osadzona, rodzaj broni daieiifj. <,Tur. bałta >
[Balu -Balu] nieod. gadu-gatlu: B.-B., a czas
płynie. <Dźwn.>
1. [Baluch, u, blin.], f Galuch wrzawa, zgiełk,
tumult, harmider, hałas, hargot: Od przebiegają-
cego ludu docłiodził B. <?>
2. [Baluch, a. Im. y] zając. < Zwierzę z bała-
mi, wytrzeszczak>
Baluchować, uje, owal zł. podsłuchitoać : B.
klawo. <?>
Baluohowanie, a, blin., czynność cz. Balucho-
wać.
Baluchy, ów, blp. pog. i zł. p. Balonie.
f Baluczek p. Baluk.
Baluk p. Baly^.
Bałukować, uje, owal p. Balykować.
Balukowanie, a, blin., czynność cz. Bałukować,
hałykouHinit .
[Bałun, a, Im. y] nagietek. <?>
xBalu8zenie, a, blm., czynność ez. Baluszyć.
[Balusznik, a, Im. cy] klótnik.
X Baluszyć, y, yl I. robić baluch, wrzawę;
wrzeszczeć, hałasować, galuszyć, ogłuszać: Jeden
drugiego bałuszył. 2. [B.] wyrapiać, wytrzeszczać,
wywalać, rozdziawiać oczy: Jechał i bałuszył na
różne przedmioty ( — gawronił ś., gapił ś.).
Bałwan, a, Im. y 1. wielka bryla, duży kaioał,
blok, słup, wał: B. soli. B. kruszcu -^rano. Pusz-
czał bałwany tytuniowego dymu. Fred. A. (-kłę-
by). 2. wał morski, fala : Bałwany miotają okrę-
tem. 3. posąg, szczeg. bożka pogańskiego, bożysz-
cze, bożek: Kłaniać ś., oddawać cześć bałwa-
nom. Czcić bałwany. B. rznięty, malowany,
strugany. 4. słupek, na którym zawieszają ś. ka-
pelusze, czapki na wystawie, podstawka, chłopiec;
u kuśnierza: forma, na której rozpinają czapki,
kapelusze. 5. (o człowieku) = a) niezgrabjasz, nie-
ruchawy, .'<łoii, drągal, kloc, pień, grądal, słup,
głaz: Leżał już jak B., nie ruszaji|c ś. Nieczu-
ły dla bliźnich, jak B. b) cyinltul, jołnp. Zdr.
Bałwanek, Batwanik. Zgr. Balwanisko. <? Wszyst-
kie języki Sł. mają ten wyraz ; por. Węg. bałwa-
ny, Lit. bałwonas>
Bałwanek, nka. Im. nkl p. Bałwan; przen. bó-
stwo, bożyszcze, ideał: Żadnej w lubym bałwanku
przywary nie znają.
Bałwańlasty, fBałwanisty, f Bałwanowy /30(/o6-
ny do bałwana, brylasty, bryłowaty: Sól baJwaniasta.
Bałwanica, y, Im. e I. x p. Bałwochwalnla.
2. I)'>t. (cymodoeea) roś. z rodziny jezierzowatych.
Bałwanić, I, ił I. okrywać bałwanami, falować, na-
dawać ruch bałwanów, kłębić, wzdymać, przewalać,
przewracać, kotłować : Burza morze bałwani. "Wiatr
chmury bałwani. 2.[B.]mówić nieczysto po polsku.
B. Ś. I. poruszać ś. w kształt bcUwanóio, falo-
wać, kłębić ś., lozdymać ś., burzyć ś., kotłować ś.,
cwałować = gotować ś. w cwał, przelewać ś., prze-
walać ś., wrzeć, bełkotać ś.: Morze bałwani ś. Wo-
da w garnku bałwani ś. Płomienie bałwaniły ś.
z dymami. Kaczk. Mgła ś. bałwani po świecie.
Pol. (-tłucze ś.). Kurz ś. drogą bałwani. Pol.
■ 2. X (o niebie) chmurzyć ś. 3. stać jak bał-
wan, nieruchomie, bezmyślnie przypatrywać i.; ga-
pić ś., gawronić ś.: Dość już nabałwaniłeś ś.
i przeszłością napieściłeś, to jedź prędzej.
Bałwanieć, eje, al stawać ś. bałwanem, głupieć =
stawać ś. osłupiałym.
Bałwanienie, a, blm., czynność cz. Bałwanić.
Bałwanienie się, a ś., blm., czynność cz. Bał-
wanić ś.: B. morza. Kon.
Bałwanik, a 1. Im. 1 p. Bałwan. 2. f Im. cy
bałwochwalca: Biada czarownikom i balwani-
kom!
Balwanisko, a, Im. a, m. i n. p. Bałwan.
fBałwanisty p. Bałwańlasty : Sól bałwanista.
Bałwanizm, u, blm. życie materjalne, balwano-
wate; apatja, zobojętnienie, nieczułość : W moim
bałwanizmie zapomniałem o Bogu, o ludziach,
o wszystkim, nie mnie przekonać nie mogło o mo-
im bycie i jestestwie.
[Bałwanka, I, Im. I] cienki kloc drzewa, nieco
u dołu ociosany.
xBałwanodzieJ, a, Im. e snycerz, rzeźbiarz a.
malarz bałwanów. < Bałwan -f- DZIE>
XBałwanoszaleństwo, a, blm. szalone, fanatycz-
ne bałwochwalstwo. < Bałwan -f- Szaleństwo >
xBałwanotwórstwo, a, blm. tworzenie bałwa-
nów. < Bałwan -\- TWOR>
Bałwanowacleć, eje, al stawać ś. bałwanowatym,
bałwanieć, robić ś. niedołężnym, ociężałym, apatycz-
nym, do niczego (niezdatnym).
Bałwanowatość, i, blm. rz. od Bałwanowaty.
Bałwanowaty podobny do bałwana, ociężały, znie-
dolężnialy, apatyczny, rozlazły, niemrawny, basaly-
kowaty, nieruchawy.
f Bałwanowy p. Bałwańlasty.
•j-BałwańskI I. od bałwana (bożka). 2. f bał-
wochwalczy, j)ogański : Kościół B. Służba, modła
bałwańska. Zbór B.
f Bałwaństwo, a, blm. p. Bałwochwalstwo : Ka-
zał im ku bałwaństwu przystać.
Bałwian, a. Im. y bot. p. Chiwian. <?>
X Balwierz, a, Im. e p. Balwierz.
Bałwochwalca, y, Ira. y, f Bałwofaica, [Bałgo-
chwaica], X Bałwochwalnik człowiek, oddający
cześć boską bałwanom, rzeczom stworzonym, poga-
nin. < B iłwan -f- CHWAŁ >
Bałwochwalczo przys. od Bałwochwalczy, bal-
wochwalsko.
Bałwochwalczy przyra. od Bałwochwalca, Bal-
wochwalskl, [Ba. joch walczy] pogański: Naród,
zabobon B. Przen.: vb Jstwiający, zaślepiony: Mi-
łość bałwochwalcza. Krasz.
Balwochwalczy.ia, y, Im. y p. Bałwochwalczyni.
Bałwochwalczyni, I, Im. e, X Balwochwalczyna
forma ż. od Bałwochwalca.
XBalwochwalić, I, ił oddawać ś. bałwochwal-
stwu, czcić bałwany, pędzić życie w pogaństwie:
Żydzi bałwochwalili na pustyni.
X Bałwochwalnla, I, Im. e, x Bałwochwalnica,
X Bałwanica śioiąt ynia pogańska.
X Bałwochwalnica, y, Im. e p. Bałwochwalnia.
X Bałwochwalnik, a, Im. cy p. Bałwochwalca.
Bałwochwalny skłonny do bałwochwalstwa: Ko-
biety są bałwochwalne.
Bałwochwalski p. Bałwochwalczy.
Bałwochwaisko przys. od Bałwochwalski: Do
panicza przywiązany B. Krasz.
Bałwochwalstwo, a, blm., f Bałwaństwo czcze-
nie bałwanów, poganizm, pogaństwo : Żyć, trwać
w bałwochwalstwie. Tępić, wykorzeniać B. Przen.:
ubóstw/ianie, niewolnicze uwielbienie: Nauczyli bał-
wochwalstwa dla Zachodu. Krasz.
fBalwofalca, y, Im. y p. Bałwochwalca.
91
BAŁY
BANDAŻOWANIE
[Bały, ów, blp.] duże, mjtrzeizcznne oczy, gały,
in. balonie, bałuchy. <?>
[Batygować, uje, owal] p. Balykować.
[Bałygowanle, a, blra.], czynność cz. Balygo-
wać.
Balyk I. a. Baluk, f Baluczek, [Baląk], X Ba-
juk, X Baiunk, tylko w wyraź.: Na bałukii, na ba-
Jyku, na bałąku, na bajiiku, na bajiinku, na ba-
łuczku = 7irt czworakach, raczkiem: Czołgać ś. na
bałiiku. Na bałykii chodząc, rękoma około tego
miejsca macał. Wyżeł idzie na bałuku. 2. [B.
a, liu^ i] grzbiet tcędzony jesiotra a. tvyza. <Tur.
bałyk- a. bałuk = ryba; mówi ś. i po Tur. prze-
nośnie chodzić nakształt ryby = na czworakach >
Balykować, uje, owal, Balukować, [Balygować]
ść, skradać ś., pełzać na bałuku, raczkować, cho-
dzić na czworakach : Wyżeł bałukuje. Przen.:
Teatr bałykował dotąd na czworakach, wypa-
dało podnieść go. B. Ś. I. tarzać i., kulać ś.,
przewalać ś., przewracać ś., koziołkować ś.: Dzie-
ciak bałykuje ś. 2. próżniaczyć i , włóczyć i. bez
zajęcia, wałęsać ś.
Balykowanie, a, blm., czynność cz. Balykować.
Balykowanie się, a ś., blm., czynność cz. Ba-
lykować ś.
Barn! Bom! Bum! w., naśladujący odgłos: I.
dzwonu = bambałam, a niek. 2. dzwonka, zegara
itj). = dzyń-dzyń ! dy/i-dyń ! deń-deń ! dendeleń ! den
dele !: Naraz słyszę B. B. uderzenie dzwonkiem
w sieni. Wilcz. <Dźwn.>
Bambałam p. Bam: Bije z wieży dzwon ów
sławny Zygmuntowski : B.! B.l Pol. <Dźwn. >
[Bambalamkać, a, al] I. poruszać dzioonem dla
wywołania dźwięku : buin-ba-łam, bimbać. 2. przen.
kiwać, wahać, kołysać, machać: Nie dostawała no-
gami do ziemi, więe bambałamkała niemi w jio-
wietrzu Lam.
Bambalamkanie, a, blm., czynność cz. Bamba-
lamkać.
[Bamber, bra, Im. bry] I. pog. Niemiec, Szwab.
2. mieszkaniec pochodzenia niemieckiego pod Pozna-
niem. 3. rodzaj ziemniaka. 4. w. Im., a. [Pam-
pry] nazwy wołów. <0d miasta Nm. Bamberg>
[Bamberka, I, Im. I] forma ż. od Bamber pod
1 i 2.
[Bambiza, y, Im. y] p. [Bombiza].
[Bambizina, y, Im. y] p. [Bombizina].
XBambocjada, y, Im. y żart. loybryk fantazji,
utwór dziwaczno -fantastyczny : Podobają, mu ś. bam-
bocjady niderlandzkie (malowidła scen gmin-
nych). Niek. żart rubaszny, Jigiel, gburowala face-
cja, luybryk humoru. <Włos. bambocciata = bo-
homaz >
[Bambosze, ów, blp.] i. p. Babosze: Bambo-
szami odziane stopy. 2. rodzaj sukiennych
kaloszy do dróg i w zimie. <p. Babosze >
[Bambuch a, Im. y p.] człoiaiek niezgrabny, gru-
by. <?>
[Bambula y, Im. y] ra. p. Bajtala. <?>
[Bambury, ów, blp.] rodzaj jabłek. < Może jak
Bandurki (ziemniaki), z Cześ. brarabor, to zaś
z nazwy Nm, Brandenburg >
Bambus, u, Im. y I. a. Łaskotnica (bambusa)
bot. roś. z rodziny tra o. Gatunek: B. i n d y j-
s k i a T r z ci n a b a m b u s o w a (b. arundi-
naeea). 2. trzcina bambusowa, laska bambusowa.
<Mal. mambu a. bambu>
Bambuska, I, Im. i a. Karlitrzcin (beesha) bot.
roś. z rodziny traw.
Bambusowy przym. od Bambus: Kij B. Trzci-
u:i l)ambusowa, bot. p. Bambus.
Bambusówka, I, Im. I laska bambwtoioa.
Bamel, mla, Im. mle druc. zwój drutu. <Nra.
Banimel>
Ban, a I. Im. OWie wielkorządca Sławonji,
Kroacji, Dalmacji. 2. •]- Im. y szeląg, halerz: Nie
ma ani bana. <Chorwac. ban>
Bana, y. Im. y I. płaszczyzna kowadła, młota.
2. [B.] kolej żelazna. Por. Ajzybon. <Nm.Bahn>
[Banach, a. Im. y] I. (o chłopcu) niezgrabjasz,
będzwał, basałyk, grubas. 2. przezwisko dziecka
niegrzecznego. 3. w Im. rodzaj gruszek. < Z imie-
nia Benedykt >
[Banadek, a, Im. I] (u Lindego Banagdyk,
w Slown. Wileńs. Benedykt) rośl. geum monta-
num (herba benedieta). <Ze zmieszania Łć. na-
zwy benedicta z imieniem Benedykt>
xBanagdyk, a. Im. i p. Banadek.
Banalizować, uje, owal robić banalnym, pospoli-
tować : Tysiące piśmiennych podróżników bana-
lizują Rzym, Wenecję, Florencję. <p. Banalny >
Banalizowanie, a, blm., czynność cz. Banalizo-
wać.
Banalnie przys. od Banalny: Mówi ś. o obo-
wiązkach zanadto ogólnie i B.
Banalnieć, eje, al stawać ś. banalnym: Filan-
trop i poeta gubią ślady swych ideałów i ba-
nalnieją.
Banalność, i, blm. rz. od Banalny.
Banalny bezbarwny, ogólnikowy, spowszedniały,
po.sj>olity, oklepany, szablonowy : Wyrazy banalne,
wyszłe z ust ubóstwianej kobiety, jakże pełne
czarów. Pieśni banalne w po4nysłach. <Fr.
banał >
xBanaluka, i, Im. i p. Banialuka.
Banan, u. Im. y a. Blogoslawa, Pizang, Muza,
Figa rajska bot. (musa) roś. z rodziny bananowa-
tych. Gatunek : B. rajski a. z w y c z a j n y
a. Palma cypryjska, Figa rajska (m.
paradisiaca). <Hp. Pg. banana, zap. ze Wscho-
du >
Bananiarnia, i, Im. e miejsce, budynek, gdzie
hodują banany.
Bananowate rośliny bot. (rausaceae) rodzina
przyrodzona roślin kwiatowych jednoliściennych.
Banatka, i, blm. rodzaj pszenicy. <0d nazwy
krainy Banat>
Banczek, czku. Im. czki p. Banię.
Banda, y. Im. y I. kupa, zgraja, czereda, gro-
mada: Chodzić bandą, bandami. Pędzono jeń-
ców bandami. B. złodziejów, fałszerzy. Krzyknie
starszy zbójca i spędza bandę precz z drogi.
Mick. B. wilków, psów (= stado). 2. teatr, or-
kiestra (najczęściej dęta), biorąca udział w wido-
wisku teatralnym na scenie a. za sceną; [B.]
orkiestra wojskowa. 3. poręcz bilardu: Grać na
bandę. Sztos z pod bandy. 4. ogrodzenie hipo-
dromu toyścignwego : Brać bandę ( -przysuwać ś.
z koniem do bandy. 5. [B.] = a) wstęga, wstążka,
kokarda, b) belka sujitowa. <W znaczeniu 1 i 2
z Włos. banda, 3 i 4 z Fr. bande^ w 5 z Nm.
Band>
[Bandalaoha, y, Im. y] obelżywa nazwa kobiety
opa!<iej, zaniedbanej. <?>
Bandaż, a. Im. e i. pasek z tkaniny, taśma do
wiązania, szarfa: B. u czepka, u fartucha. 2.
obręcz stalowa na kole wozu kolei żelaznej. 3. lek.
opaska, taśma, wazki płat muślinu, Jlaneli, płótna
do opatrunku chorego : Nałożyć, założyć B. Zerwę
te bandaże i rozdrapie ranę. Sienk. B. rupturo-
•wy=pa.<iek rupturowy. Zdr. Bandażyk. <Fr. ban-
dage>
Bandażować, uje, owal owijać bandażem.
Bandażowanie, a, blm., czynność cz. Bandażować.
92
BANDAZOWT
BANIA
Bandażowy przym. od Bandaż.
Bandażyk, a, Im. I p. Bandaż.
Bandażysta, y, liu. ŚCi fabrykant handaiów.
xBandela, i, Ira. e przepaska kobieca, wstęga,
hinda. <'Włos. bandella>
Bandera, y, Im. y, [Bandura] I. chorągiew z her-
bem miasta a. państwa, o barwach państwowych,
Jłaga państwowa: B. francuska, niemiecka, okrę-
towa, handlowa. Zaciągnąć, wywiesić, zwinąć
banderę. Płynąć pod banderą neutralną. 2. f cho-
rągiew, proporzec, sztandar pospolitego ruszenia ;
przen. hujiec, oznaczony takim sztandarem. 3. X B.
na dachu = chorągiewka, wietrznik. Zdr. Bander-
ka. <Wios. bandiera, Hp. bandera, Fr. ban-
nifere>
Banderja, I, Im, e I. X sztandar, chorągiew:
Cechy stojące pod swemi banderjami. Sienk.
Z węgierską banderja w ręku. Sienk. 2. oddział
jazdy, utrzymywany i dowodzony dawniej przez
magnata węgierskiego. 3. orszak konny, świta konna.
Banderka, I, Im. i p. Bandera.
Banderola, I, Im. e I. opaska papierowa, przy-
lepiona do towaru, wyrobu, na znak opłaconej ak-
cyzy. 2. X chorągietcka, proporczyk u lancy. 3.
X chorągiewka, mała bandera, flaga okrętowa.
<Włos. banderuola, Fr. banderolle>
Banderolować, uje, owal oklejać banderolą: B.
herbatę, papierosy, naczynie z wódką.
Banderolowanie, a, blm., czynność cz. Bande-
rolować.
[Bandle, ów, blp.] wstążki. Zdr. Bandllczki.
<Nm. Bandel>
[Bandllczki, ów, blp.] p. Bandle.
Bandlok, a, częś. w Ira. I jub. kolczyk z podłuż-
nym, wiszącym kamieniem. <Fr. pendeloque>
Bando, a, Ira. a I. j;- obwołanie, obwieszczenie,
ogłoszenie: Obwoływać królewskie banda na jar-
marku. Bóg wydał B. przekleństwa swego na
Adama. B. ńa Arjany sejmem warszawskim
z Korony Polskiej wywołane. Koch, 2. f p. Ban-
da; orszak, grono, drużyna: B. godowników. Wy-
gnał go z całym bandem. 3. [B.] kompanja:
Trzymać B. z ^im- mieć z kim konszachty,, trzy-
mać z kim, być w spółce, w porozumieniu. < Sr. Łć.
bandura, bannura^ 1) chorągiew; 2) obwieszcze-
nie; 3) kara (banicja), stąd Włos. bando, Nm,
Bann itd.>
Bandoch, a, Im. y, [Bandos a. Bandosek, Ban-
dośnik] I. żniwiarz najemny z dalszej okolicy. 2.
w liu. a. Bandoska zarobki podczas żniw; zajęcie
bandochów, ich wycieczki na żniwa: Chodzić na
baiidochy. Trudno go powstrzymać od corocz-
nych bandochów. < Banda >
Bandocha, y. Im. y kobieta suto, buchasto ubra-
na; tłuściocha.
Bandolecik, a. Im. I p. Bandolet.
[Bandolery, ów, blp.] bandolety, pasy do pała-
sza, ładownicy. <Nm. Bandelier, z Fr. >
Bandolet, u. Im. y I. a. x Bandoijer pas do
pałasza. 2. daw. krótki karabinek, zawieszany na
bandolecie. Zdr. Bandoleolk. <Fr. bandelette>
X Bandoijer, a, Im. y p. Bandolet. Bukar.
[Bandos, a. Im. y] I. p. Bandoch : Musiałaś ty
po bandosach bywać. Kolb. 2. robota w polu,
wykonywana przez najemników z odległych okolic:
Przyjechała z robotnikami na B., do kopania
kartofli.
[Bandosek, ska, Im. skl] p. Bandoch.
Bandoska, I, Im. I I. forma ż. od Bandos. 2.
p. Bandoch pod 2.
[Bandoski] przym., od Bandos. Po bandosku
przys. =y«fc bandos: Śpiewać po bandosku.
[Bandoszka, I, Im. I] I. u Cyganów litewskich
i poleskich najstarsza w szutrze kobieta, rozdcją-
ca hersztom starszeństwo, przechowująca tradycje
i tajemnice szatry itd. Pol. 2. starsza kobieta, prze-
wodnicząca w bundzie górali-kosurzy. Pol.
[Bandośnik, a. Im. i] p. Bandoch.
Bandować, uje, owal] gra. (o członku męskim)
wyprężać i. <Fr. bander >
Bandowanie, a, blm., czynność cz. Bandować.
Bandrat, u, Im, y drue. drut gruby. <Nm.
Band(lraht>
Bandura, y, Im. y. Bandura, Pandura I, trzy-
strunowy instrument muz., rodzuj lutni: Brzdąkać
na bandurze. 2. [B. a. Bandura] cymbał, baiwan,
głupiec, niedołęga. 3. [Bandura] p. Bandera. Zdr.
Bandurka, Bańdurka. <Gr. pandoiira, stąd Łć.
pandura >
Bandurka, i. Im. 1 p. Bandura: [B,] na statku
wodnym ( = chorągiewka).
[Bandurki, ów, blp.] ziemniaki, kartofle. <0d
nazwy krainy Nm. Brandenburg, przez Cześ, ban-
dera, bandurka >
Bandurowiec, wca. Im. wce a. Gigawa, Skrzyp-
codrzew. Skrzypcowe drzewo (citharexylon) bot.
roś. z rodziny witulkowutych. < p. Bandura >
[Bandurzyć się, y ś., ył ś.] chmurzyć ś. <?>
Bandurzysta, y, Im. ści grający na bandurze.
fBandycja, 1, Im. I p. Banicja..
Bandycki przym. od Bandyta: Życie bandyckie.
Ubrany był w jakiś płaszcz B. fantastycznego
kroju. Kaczk. Po bandycku iirzys. -jak bandyta:
Żj6 po bandycku.
f Bandysować, uje, owal p. Banitować.
•j-Bandysowanie, a, blm., czynność cz. Bandyso-
wać.
XBandyt, a. Im. cl I, p. Bandyta. 2. p. Ba-
nita.
Bandyta, y, Im. cl, X Bandyt, x Banit, X Ban-
nlt członek bandy zbójeckiej, opryszek, zbój, rozbój-
nik, rabuś. <Włos. bandito = dosł. banita >
Bandytyzm, u, blm. zajęcie, sposób życia ban-
dyty.
xBandyzować, uje, owal p. Banitować.
XBandyzowanie, a, blra., czynność cz. Bandy-
zować.
[Bandz, a, Im. e, Bundz] ziemniak. <Ukr.
bandz>
Bandzega, I, Im. I piła taśmowa. <Nm. Band-
sage>
[Bandzloch, a. Im. y] pog. 1. brzuch, kułdun.
2. obżartuch. 3. dzieciak, bęben, bachur. 4. Ban-
dzlochy, ów, blp. kiszki, wnętrzności, bebechy. Zdr.
Bandzloszek. Zgr. Bandzioszysko. <?>
[Bandzior, a, Im. y] brzuchucz.
Bandzioszek, szka, Im. szki p. Bandzloch.
Bandzioszysko, a, Im. a m. i ni. p. Bandzloch.
•J-Baner, u, Im. y ganek, altanka: Stawił djabół
Jezusa na ganku, abo banerze. Sekl. <Może
Nm. Banner = chorągiew >
I Banhof, u. Im. y, [Banof] dworzec kolejowy, sta-
cja kolejowa.
! Banhofowy przym. od Banhof.
I. Bania, i. Im. e I. X rzecz wypukła, pękata,
nadęta: Pszczoły w bani (-w ulu). Djogenes
w bani (=w beczce). B. od kwiatów ( = donica,
loazon). B. lotna - balon, aerostat. 2. naczynie
wydęte, pękate, balon, gąsior: B. do oleju. B. za-
krzywiona = ogrzewalnik, retorta, kolba. B. do pę-
dzenia wódki = alembik. 3. tykwa, flasza z tykioy
wysuszonej. 4. kopuła ; gałka na kopule, kula :
Głowa jak B. a. jak karmelicka B. Prz. 5. klosz
w kształcie kuli na lampę. 6. głowa, szczeg. łysa.
93
BANIA
BANKIERSTWO
7. przen. czhwiek otyfy. 8. a) kojfr, na ptaki
U) grze „w gołe^lńe"-. b) pole kaztaihi kopuły. 9.
bot. p. Dynia. 10. ryb. ko!>z pękaty do przecho-
wywania ryb żywych. Zdr. Bańka, ,Banieczka,
X Baniuczka, X Baniuszka. <Zaii. Sr. Łć. ba-
gnuiu (z Łe. balneum), skąd Włos. batjno, Fr.
baia itd. Przejście znaczenia: k;jpiel— naczynie
kąpielowe pękate — wszelka rzecz p»^'kata>
2. Bania, I, Im. e kopalnia rudy żelaznej: wa-
rzelnia soli. <"Węg'. banya>
[Banlacz, a, Im. e] Baniak.
[Baniaczek, czka, Im. czki] p. Baniak: Siał B.
kuty z miedzi i z lat następnych leżał tu grosz.
Pol.
[Baniak, a. Im. i, Baniacz] I. garnek wypukły,
sagan. 2. kociel duży, szczeg. do bielimy. 3. brzu-
chal. Zdr. Baniaczek.
Baniaiuka, I, częś. w Im. i, x Banaluka, f Ba-
nieluka I. •}- książka, pismo bez sensu. 2. bred-
nie, niedorzecznoici, bzdurstwa, głupstwa, androny :
Prawić banialuki. To nie banialuki! (-nie ba-
gatela). <Albo od królewny Banialuki w piśmie
Morsztyna 1650, a. od miasta Srb. Banja Luka
(łąka bańska) >
[Banias, a, Im. e] siekiera huculska. <?>
Baniasto przys. od Baniasty: Daeli B. zakoń-
czony.
Baniasty, [Baniaty] podobny z kształtu do bani,
bańki; brzuchaty, pękaty, wypukły, ivydęty, kopu-
lasty, kopułowaty : Wielka, baniasta lampa. Wilez.
Dach B. Kościół z trzema wieżami bania? e ni
w złocie. Słów.
[Baniaty] I. p. Baniasty. 2. najedzony.
Banicja, I, Im. e, Bannicja, f Bandycja irywoła-
nie obywatela z kraju, wygnanie, wieczne wygna-
nie, ekspatrjacja, eksterminacja, rugi: Skazać ni
banicję, -f B. większa = B. z granic państwa a.
B. wieczna. -J- B. mniejsza =^ B. z danej miejsco-
wości. B. doczesna. B. z miasta = wyświecenie.
<Sr. Łe. bannire, skąd Fr. bannir itd.>
Banicyjny przyin. od Banicja: Wyrok B.
Banieczka, I, Im. I p. Bańka: B. na perfumy =
balsainka, flakonik. Mała lampka o zielonej szkla-
nej banieczee. Kon. Puszka czyli jabłuszko na
rozmaite wonie, tak mała, iż ją. za gorsem no-
szono; za Jagiellonów zwano je banieczka. Mo-
raw.
X Baniecznik, a, Im. cy I. a. Bańkarz ten, co
robi bańki. 2. maszynka do przecinania skóry przy
stawianiu baniek ciętych.
XBaniec2ny przyiu. od Bańka.
fBanieluka, I, Im. I p. Banialuka: Morał z ba-
nieluki czy z kancjonału. Zabł.
[BanIor, u, Im. y] głębina, wyrwa wodna, wir:
To])ielec siedzi w baniorze. <p. Bania >
Baniorąb, ębu, Im. ęby bot. (couroupita) roi.
z rodziny mirtowatych. < Bania -(- HĘB >
Baniorodne: Baniorodne a. Baniowe drzewo
bot. p. Dzbaniwo. < Bania -|-ROI)>
■J-Baniowe, ego rz. opłata na korzyść miasta od
bani (alend>iku) wódki.
BanIowy itrzym. od Bania: Drzewo baniowe,
bot. p. Dzbaniwo.
XBanit, a, Im. cl p. Banita.
Banita, y. Im. cl, Bannita, X Bandyta, XBanit,
Bannit yygnanier, wywołaniec ; toyiwiecony.
Banitować, uje, owal, XBandyzować, fBandy-
sować, X Banizować, X Bannizować, x Banjować
fkazywaó na tcygnanie; wyganiać, wywolyirać, ru-
gować z kraju, odsądzać od, wyłączać ze ."połecz-
ności; ekspatrjoioać, eksłerminoiuać : Uniwersałami
ich banizował (od czci odsądzał). B. z miasta •=
wyśtciecać.
Banitowanie, a, bim., czynność cz. Banitować.
X Baniuczka, i, Im. I p. Bańka.
xBaniuszka, I, Im. I ]>. Bania.
X Banizować, uje, owal p. Banitować.
X Banjować, uje, owal p. Banitować. Miastecz-
ka banjowano po grodach o nieoildanie poborów.
Kto nie stanie, tego poborca ma B. i publi-
kować.
Bank, u, Im. i. instytucja otrzymująca kredyt
i udzielająca go innym, zajmująca ś. obrotami pie-
niężnemi: B. skupowy, dyskontowy, lombardo-
wy, depozytowy, emisyjny, hipoteczny, handlo-
wy, handlowo-przemysłowy, komisowy, krajowy.
B. państwa, włościański, ziemiański. B. poboż-
ny (mons pietatis). Oddać pieniądze do banku,
złożyć, umieścić je w banku, Xna banku. Pod-
nieść pieniądze z banku. Trzymać ^. — trudnić
ś. operacjami pieniężnemi. -{-Puścić B. = z6anfcrw-
towdć. U niego jak w banku ( = ma zawsze go-
tówkę). 2. w grze kureinnej, zbiór stawek graczów,
pula: Trzymać B. Rozbić B. ( = wygrać B., zde-
bankować graczów). Przen.: B. komu trzymać ( =
mieć go zawisłym od swojej woli). Zdr. Banczek.
<Sr. Łó. bank(h)a, banc(h)us = stół do pienię-
dzy, wekslarski, ze Sgnm. banch- ławka, stół>
[Banka, I, Im. I] papierek guldenowy. <ZNm.
Bank (note)>
Bankajz, y, Im. y ż. p. Bankajza.
Bankajza y, Im. y, Bankajz rzem. ankra, żela-
zo, w jednym końcu zaostrzone a w drugim płaskie,
za pośrednictwem którego coś i. przybija : B. przy
rynnie. Półka na bankajzaeh. <Nm. Bankeisen>
Bankakcja, I, Im. e akcja bankowa, bilet, świad-
czący o uczestnictwie w banku. < Bank -(-Akcja >
XBank-a',cjonarjusz, a, Im. e, Bank-akcjoner,
X Bank-akcjonista akcjonarjusz banku, współwłaś-
ciciel banku przez swój udział.
XBank-akcjoner, a. Im. rzy p. Bank -akcjo-
narjusz.
XBankakcjonl£ta, y. Im. ści p. Bank- akcjo-
narjusz.
fBankarz, a, Im. e p. Bankier.
Bank-ażjo nieod. naddatek za zmieniony bilet
bankowy, ażjo. < Bank -f- Azjo >
Bankhamer, mra, Im. mry nożow. młotek jedno-
ręczny. <Bankharamer>
Bankiecik, u, Im. I, p. Bankiet.
Bankier, a, Im. owie a. rzy I. a. Bankowiec,
■]-Bankierz właściciel domu bankowego - banku pry-
watnego, wekslarz. 2. j)rzen. bogacz, krezus : Na to
trzeba być chyba bankierem. 3. (w grze kar-
cianej) gracz, trzymający bank, pulę. <Włos.
banchiere a. banchiero, Fr. banquier>
Bankierczyk, a, Im. I 1. niezamożny bankier.
2. komisant, jiomocnik bankiera, żart. kantor owicz.
Bankierka, I, Im. i forma ż. od Bankier.
xBankierostwo, a, blm. p. Bankierstwo.
Bankierowa, ej. Im. e żona bankiera.
Bankierować, uje, owal I. trudnić ś. bankier-
stwem, być bankierem: Robili fortuny, bankiern-
jąc. Krasz. 2. trzymać bank w grze karcianej:
Za pozwoleniem, ja bankieruję! Krasz.
Bankierowicz, a. Im. e syn bankiera. Jeż.
Bankierówna, y, Im. y córka banldera.
Bankierski przym. od Bankier: Dom, kantor
B. Operacja bankierska. Firma bankiersko-
przemyslowa. Żywioł bankiersko-semieki.
Bankierstwo, a, 1)1 m., X Bankierstwo 1. nauka
o czynnośriacli bankierskich, stan, zatrudnienie ban-
ldera. 2. bankier z żoną.
94
BANKIFKZ
HAOBAR
fBankierz, a, Im. e p. Bankier.
Bankiet, u, liu. y uczta, biesiada: Dawa(5, wy-
prawiać dla kogo B. Przea. : Sprawić komu B. -
źle ś. z kim obejść, uczęstować go czym zhjm, do-
godzić mu, dać mn ś. we znaki ; wybić go, spraicić
mu łaźnie, hal. Zdr. Bankiecik. <Włos. ban-
chetto, Fr. banquet>
Bankieta, y, Im. y I. brzeg drogi bitej, po któ-
rym jeździć nie wolno. 2 mul. pierwszy pokład
cegieł j)rzy wznoszeniu ścian murowanych. < Fr.
banquette = dosł. ławeczka>
fBankietnIczek, czka, Im.czkowiep. Bankletnik.
Bankletnik, a, Ira. cy ten, co b(bi bankietować,
uczestnik bankietu, godownik, biesiadnik ; wydający
bankiet. Zdr. f Bankietniczek.
Bankletny p. Bankietowy.
Bankietować, uje, owal I. biesiadować., ucztO'
wać, godować, chodzić po bankietach ; przen. a. B.
Ś. hulać, używać, raczyć ś., birbantować, bonować:
Lud głód cierpi, a on bankietuje. 2. X kogo =
podejmować bankietem, częstować, ugaszczać, raczyć :
Naprosiwszy gości, bankietował mię. B ś. p.
wyż.
Bankietowanie, a, blin., czynność cz. Bankieto-
wać.
Bankietowy, Bankietny przym. od Bankiet bie-
siadny, godowy, uczto wy : Hałas B. Sala bankie-
towa.
Banknocik, a, Im. I p. Banknot.
Banknot, u, Ira. y, Bankocetel bilet bankowy,
pieniądz papierowy, papierek, asygnala : Zapłacił
samemi banknotami. Zdr Banknocik. <Nra. Bank-
note>
Banko nieod. I. bank: Bić B. (w grze karcia-
nej). Przen.: Grać B. = stawiać na kartę, robić
krok stanowczy i ryzykoumy : Tego dnia miał ś.
jego los rozwiązać, grał B. Krasz. 2. waluta
bankowa. 3. joaluta konwencyjna banku hambur-
skiego = 41 kopiejkom. <Włos. ban co >
Bankocetel, tla. Im. tle p. Banknot. <Nm.
da w. Hanc()zi'ttel>
Bankokracja, I, blm. arystokracja sfer banko-
wych. <No\v. z Bank -|- Gr. -kratia = -władz-
two >
Bankowiec, wca. Im. wcy p. Bankier: Elika
bnrżuazji, składająca ś. z bankowców, redakto-
rów pism przewrotnych.
Bankowy przym. od Bank: Bilet, gmach B.
Bankructwo, a, Im. a I. niewypłacalność, upad-
łość kupca, przemysłowca a. firmy kredytowej, żart.
plajta: Ogłosić B. B. podstępne. Przen.: ruina
m(ijatko'Joa: Zawody w życiu przywiodły go do
bankructwa, a. przyprawiły go o B. Przen.: upa-
dek: B. moralne, umysłowe. <Ze Śr. Łć. ban-
ea rupta = dosł. bank zerwany, skąd Włos. ban-
ca rotta, Fr. banąueroute, Nm. Bankerott itd.>
Bankrut, a, Ira. cl ten co bankrutuje, co zbank-
rutował.
Bankrutka. i, Im. I I. forma ż. od Bankrut. 2.
papieros, zwinięty w ręku.
Bankrutować, uje, owal I. chwiać ś., upadać
w interesach, tracić ; ogłaszać bankructwo, stawać ś.
niewypłacalnym, zawieszać wypłaty. 2. jiizen. tra-
cić na majątku, ubożeć, podupadać.
Bankrutowanie, a, blm., czynność cz. Bankruto-
wać.
Bannicja, i, blm. p. Banicja.
Bannit, a, Im. ci p. Banita.
Bannita, y, Im. ci p. Banita.
[Bano] żal, tęskno: Tak mi jej B.! <Węg.
bdn = żałować >
Banoryna, y, blm. apt. p. Adragantyna. <?>
[Banować, u|e, ov/&\] żałować, tęsknić: B. do kogo,
po kim.
[Banowanie, a, blm.] czynność cz. Banować.
Bant, u, Im. y I. opas{:n, obręcz, wstęga żelaz-
na, facliajzu. 2. B. a. Banta [Bant] bud. p. Roz-
pora: Krokiew związana bantami. <Nra. Band>
Banta, y, Im. y bud. p. Rozpora.
[Bantka, i, Im. i, Bańtka,] fJąderka. <Zap. zdr.
od Bania = rodzaj ryby>
Bantować, uje, owal 1. [B] hałasować, stukać;
trzaskać z bicza. 2. obrażać, bić: Ci pobereżni-
cy prawych ludzi ani imać, ani B. nie mają
<Węg. bant = dokuczać >
Bantowanie, a, blm., czynność cz. Bantować.
[Bańczak, a. Im. i] duży dzban. < Bania >
Bańczasty, Bańczysty podobny do bańki; pełen
baniek, bąblisty : Piana bańczasta.
[Bańczyć, y, ył] męczyć: Bańcy mi łeb (za-
wraca głoioę). Por. [Bantować]. <Wcg. b(lnt = do-
kuczać >
Bańczysty p. Bańczasty.
[Bańdos, u, Im. y, Bańduch] potrawa zliści roś-
lin i mciki. <?>
[Bańduch, a. Im. y] p. Bańdos.
Bandura, y, Im. y p. Bandura. Zdr. Bańdurka.
Bańdurka, I, Im. I 1. p. Bandura. 2. naczynie
do wódki, wody.
Bańdurzenie, a, blm. I. czynność cz. Bańdu-
rzyć. 2. paplanina, koszałki - opałki, banialuki,
brednie. < BA >
Bańdurzyć, y, yl = Bajać pod 2 i 3.
Bańka, i. Im. i 1. p. Ba.n\a. ; Jlakonik, ampułka,
puszka: B. blaszana - JZaszan/ca. B. kamienna =
kamionka. B. destylacyjna. B. do nafty. Nalał oli-
wy z bańki na głowę jego. Bud. B. do farby. Z je-
dnej bańki dwie ścienie malować. Vrz. = ]>rzy je-
dnym ogniu dwie pieczenie upiec. 2. naczyńko szkla-
ne cyrulickie do naciągania krwi lub wysysania ja-
du z rany: Postawić, przepisać, zaaplikować
bańki. Bańki suche, cięte. Przen.: Sadzić bańki
jeden drugiemu = złorzeczyć, wymyślać. 3. B. na
l)\Ynie — bąbel, purchel, bulka: Człowiek jest jak
B. na wodzie. Prysło szczęście, jak B. na wo-
dzie. Puszczać bańki mydlane. Przen.: Bańki
nosem puszczać = 6?/(i smarkaczem. Mechanik, co
bańki nosem puszcza (o zarozumiałym przy ro-
bocie). Bańki gazowe ^pęcherzyki gazowe, drobne
ilości gazu w cieczach. 4. B. soli — bałwanek, sztu-
ka, kawał, gruda: Sól przywożą w bańkach
i w okruszynach. 5. Xv^'2^^- = kufel, butelka z na-
pojem wyskokołcym: Widzę, że nieźle ciągnie
bańkę. 6. [B.] a) rodzaj futerału drewnianego na
osełkę do ostrzenia kosy. b) koszyk pleciony,
kształtu flaszki pękatej, na gniazdo gołębie. 7. anat.
— wydęcie w ciągłości przewodu błoniastego Cara-
pulla). 8. bot. p. Kolokwint.
XBańkarz, a. Im. e p. Banlecznik.
Bańkotka, I, Im. I bot. p. Szumotlina.
Bankowy przym. od Bańka; przen. nietrwały,
mdły, efemeryczny: Ileż to stworzono bankowych
nadziei ? Krasz.
[Bankowy] dzwonkowy, karowy (o kartach). Por.
Bunkowy.
Bański przym. od Ban.
[Bańtka, 1, Im. I] p. Bantka.
Baobab, u, Ira. y a. światoględ, Małpi chleb a.
owoc, Adansonja, Malpodrzew, Palczara bot. (a-
dansonia) roś. z rodziny ślazowatych Gatunek : B.
palczasty. a. Baobab, Drzewo małpie,
(a. digitata) <Etjops, baobab >
95
BAPTYSKA
BARANINKA
Baptyska, I, Im. I, Bratwa bot. (baptisia)
roś. z rodziny strąkowych. <Now. niby Gr.- Łć.
baptisia >
Baptysterjum nieod. p. Chrzcielnica. <Gr. bapti-
6terion = łazienka, później clirzc'iL'inica>
Baptyzyna, y, bira. apt. suhsianrjd żywiczna z ko-
rzenia dzikie(]o indyfja (soj)hora iinctoria). <0d
Łć. nazwy rośliny bai)tisia>
Bar, u, lin. y p. Baryt.
Bara, y, Im. y zł. pieniądz, moneta zdawkowa.
<?>
[Baraban, a, Ira. y] bęben, taraban. <Ukr. ba-
raban >
Barabanckl p. Balabański: Podkręca wąsów
barabanckieh. Jeż.
[Barabanić, i, ił] i gm. I. bębnić : Gdy go do
giobii spuszczają, brzęez!|, barabani?^. 2. bajać,
jdeić, paplać, trajkotać, klektać, gderać : Co ty tam
barabanisz !
BarabańskI p. Balabański: Wąs B. Kaczk.
[Barabas, u. Im. y, Barwas] krzyk, hałas,
wrzawa. < ? >
Barabąs p. Bałabański.
[Barabola, i, Im. e] ziemniaki, kartojle. <Ukr.
barabola, może od Nm. nazwy prowincji Bran-
denburg>
•j-Barać, a, al odrzucać, opierać ś. <BOR>
BaragcIskiJ p. Balagulsićl. <p. Bałagulizm>
Baragolstwo, a, blm.[ ]>. Batagulstwo.
Baragoła, y, Im. y] p. Balagufa.
Baragulsl<i] p. Bałagulski.
Baragulstwo, a, blm.] ]>. Batagulstwo.
Baragula, y, Im. y] p. Balaguta.
Barak, u, Im. I, X Baraka I. lekki budynek
drewniany, buda; namiot, szałas płócienny : B. do
pomieszczenia chorych, szczeg. zaraźliwych. Przy
szpitalu założono B. imienia cesarzowej. Na
Bielanach ustawiono już wiele baraków (na ba-
warje czasowe). <Fr. baraque>
X Baraka, i, Ira. i p Barak : Biwakować trud-
no było, bo nie było komu spiąć jaką taką ba-
rakę. Fred. A.
Barakan, u, Im. y gatunek tkaniny wełnianej.
<j). Barchan >
Barakanowy przym. od Barakan.
[Barakonda, y. Im y] spódnica barchanowa, bar-
chanhi. < p. Barchan >
Barakowy przym. od Barak: Szpital B. Lecze-
nie barakowe.
Baran, a. Im. y I. zool. zwierzę racicowe po-
chworoyie, iryk: B. pokładany = sto/). Młody B.
^jagnię. Związali go jak barana. Beczy" jak
B. ( = śpiewa .lilnic, ale nieprzyjemnie). B. B. tryk!
(i)awiąe dziecko). Wziąć kogo na barana fs na
plecy). Nosić kogo na barana (=na plecach).
Przen. (o człowieku): o.fieł, głupiec, tępa głowa,
jałopa: Oj, ty baranie, baranie! Przen.: in. skór-
ka barania = li.tt zaslanmy : Ostrzy zęby na jego
barany. Kórz. Str/yc h&Y&ny = odcinać kupony.
2. skóra barania, baranica; szagryn: Oprawa
książki z barana. 3. a. w \m.=j'utro baranie,
kożuch: Skropił go po baranach (=j>o kożuchu;
dociął mu do żywego). 4. kożucli na płynie, deka
drożdżowa, pływająca po wierzcliu brzeczki to cza-
sie fermentacji. 5. B. murołomny = daw. machina
wojenna do rozbijania murów, taran. 6. baba, od-
hijak, kafar do wbijania palom. 7. [B.] a) owad
jelonek (lucanus cervus). b) piasta a. piazda
u wozu. c) gra „w barana.^ d) długi zwój
słomy, siodło na dachu słomą poszytymi Grzbiet
kopca pokryć baranem. 8. astr. = jeden z gwiaz-
dozbiorów zwierzyńcowych (zodjakalnyeh): Znak
barana = miejsce, gdzie jest słońce na niebie w po-
czątku loiosny. 9. bed. wielki hebel, poruszany
przez dwóch ludzi. 10. fiz.: B. hidrauliczny = ma-
china do podnoszenia na pewną wysokość wody
płynącej. Zdr. Baranek, Baraneczek, [Barany-
szek], f Baranieć, y Baranczek. Zgr. Baranisko.
< ? Jakkolwiek wszyscy Słowianie mają ten «ry-
raz, zdaje ś. jednak obcym, może Arab. barran =
dziki, obcy>
fBaranouk, a, Im. I baran, baranek: Jako pas-
terz barancuki zgromadzając wszędzie.
fBaranozek, czka. Im. czki p. Baran.
Baraneczek, czka. Im. czki p. Baran.
Baranek, nita, Im. nki I. p. Baran doroślejsze
jagnię samiec: Cichy, łagodny, potulny jak B.
Ir.: Jaki mi B.l (=trusia, niewiniątko). Żart.: Ba-
ranki egipskie = wszy. 2. przen.: B. boży = a)
Chrystus : Baranku boży, który gładzisz grzechy
świata. B. wielk&noany -ag nusek (=Jigurka je-
go z chorągiewką a. B. pieczony — przy święconym).
B. wielkanocny u Żydów = pasclia. b) - hostja.
c) część mszy: Spóźniliśmy ś., przyszliśmy na B.
boży. 3. a. w l.m. = futerko z baranków : Baran-
ki krymskie. Baranki wigierskie -karakuły. 4.
oblóżka, opuszka barankowa; lampas barankowy
u czapki; bajorek wełniany, okalający kapelusz,
czapkę: Czapka z siwym barankiem. 5. w Im.
białe chmurki pierzaste. 6. [B.J - a) barometr, b)
bekas, kszyk, c) stonóg, d) roś. krwiściąg. e)
rodzaj sera. f) a. TraCZ skrzyneczka na kołach,
obwożona na Wielkanoc, z wyobrażeniem baranka
i tracza piłującego. 7. wałek drewniany, przy-
twierdzony do burty promu. 8. bot. = a) a. B. nie-
winny p. Niepokalanek. b) B. scy tyjski p. Pa-
protka, c) p. Bagniątko. 9. myśl. p. Dubelt,
Kszyk.
Barani I. przym. od Baran; f Barańczy: Łój
B. Skóra barania (wyprawna = iaramca, sza-
gryn). Mięso baranie = 6a?-anmr/. Kotlety bara-
nie. Przen.: (Jlowa baraniała) kędzierzaica; b)
tępa, zalcuta, głupia, cielęca. Przen.: Baranie
oczy —głupie, osłupiałe, bezmyślne, błędne, kołowa-
te, osowiałe, wyłupiaste : Zrobił baranie oczy. Nos
B.= garbaty, żydowski. Śpiewać baranim głosem
= cienko ; śpiewać Tadeusza ; płakać, beczeć. Żart.:
Skórka barania = to< zastawny (do strzyżenia ku-
ponów). Pog.: B. ']ązyk = niemiecki. Żart.: Ba-
ranie jaja =:Cł//ra 88. 2. z futra baraniego, z ba-
ranów zrobiony: Czapką baranią dumnie potrzą-
sa. Len. 3. bot.: Barania trawa p. Pomórnik.
[Baraniarka, i. Im. i] zagroda, w której owce
zamyka/ą.
[Baranlarz, a. Im. e] owczarz, pasterz owiec.
[Baranica, y. Im. e] I. ,ikóra barania toypraw-
na. 2. [B.] kożttch barani, barany; .fkóra barania
do przykrycia nóg w podróży. 3. czapka barania.
4. struna .skrzypcowa.
fBaranie, a. blm., czynność cz. Barać.
Baranieć, ńca. Im. ńce bajeczna roślina stepów
tatarskich: Bajeczna roślina, zwana barańcem,
która dokoła objadała, co żyło, nim sama uschła
brakiem pokarmu. Krasz. <Ukr. baranfeć>
t Baranieć, ńca, Im. ńce, [Baranieć] baran. < Śr.
Łć. l)aranec>
Baranieć, eje, al głupieć: Żydkowi baranieją
oczy. Prus.
Baranie, ęcła, Im. ęta młody baranek, jagnię.
Baranina, y, blm. I. mięso baranie. 2. [B.J
plagi: Brać baraninę. Zdr. Baraninka.
Baraninka, i, blm. p. Baranina.
96
BARANISKO
Baranisko, a, Im. a m. i ui. p. Baran.
Barankowy I. przyra. od Baranek. Przen.: ła-
godny, idukdioy, niewinny: Obróci Chrystus twarz
swą barankową,. Przen.: tchórzliwy^ bojaźliwy, lęk-
liioy : Budził w ludziach barankowe dusze. SJow.
2. z futra baranków zrobiony : Czapka barankowa.
Baranlucha, y. Im. y bot. p. Mącznica.
XBaranoksztalty podobny z kształtu do barana.
< Baran + K.~iztałt>
fBarańozy p. Barani.
Baraństwo. a, blm. zb. barany, stado bara-
nów: B. tudzież staa ośli pierwsi sejmikować
pośli. Mick.
xBara8zeń8two, a, blm. p. Baraśnlctwo. <p.
Borys/. >
[Baraszek, szka, Ira. szki] dyktei-yjka.
BaraszkI, ów, blp. żarty, żarciki, dokazywanie,
figle, figielki, swawola, gzy, zbytki: Stroić B. < p.
Borysz>
Baraszkować, uje, owal I. stroić baraszki, żar-
ciki; żartować, dokazywać, gzić ś., bawić ś., swa-
wolić, figlować, dowcipkować, dworować : Prz)'dy-
bał baraszkujących. 2. pędzić czas bez t7-oski,
nie zważać na nic; próżnować, nie troszcząc ś.;
zbijać bąki: Baraszkuje sobie po całych dniach,
a robie niema komu.
Baraszkowanie, a, Im. a czynność cz. Barasz-
kować ; Łzy stawały w oczach od ciągłego śmie-
chu z konceptów i baraszkowań starego kowa-
la. Bał.
XBarasznla, i, h\m. /aktorstwo : Aby Żydzi ba-
rasznią ś. nie bawili. Księgi zgrom, kupców
w Lublinie. <p. Borysz>
XBaraśne, ego, blm. rz. zapłata za nastręczenie,
faklorne. < Borysz >
X Baraśnlctwo, a, blm., X Baraszeństwo rze-
miosło baraśników, stręczycielstwo, faktorstico, po-
irednictwo.
XBaraśniczy przym. od Baraśnik; x Baraśny.
XBaraśnik, a. Im. cy, X Bareśnik, x Barysz-
nlk stręczyciel, faktor, mekler, pośrednik: Baraśni-
cy, faktorowie i inni Żydzi.
X Baraśny p. Baraśniczy.
Baraterja, i, Im. e I. facjenda, szwindel, sza-
cherka, gieszeft. 2. czyn nieprawy kapitana a. za-
łogi okrętu kupieckiego ze szkodą właściciela stat-
ku a. ładunku. <Włos. baratteria -szaeherka>
Barato nieod. zamiana towarów, handel, handel
zamienny.
Barbaloina, y, blm. apt. substancja przeczysz-
czająca z aloesu barbadoskiego. <Z początkowych
głosek Barbados (wyspa) 4- Aloes >
X Barbar, a, Im. owie p. Barbarzyniec :
Plugawemi wyrazy barbara do niewoli wzywać
nas ś. ważył. UJ. <Gr. barbaros>
[Barbar, a, blm., Barbara] bnwar, piwo bawar-
skie. <Z nazwy kraju Bawarja>
Barbara, y, Im. y I. gruba, długa lina, użyioa-
na przy przewozach narzekach. 2. [B.] p. [Barbar].
3. bot. = a) p. Kolcowój. b) p. Gorczycznik.
<Z imienia ż. Barbara >
Barbarja, ii. X blm. p. Barbarzyństwo. 2.
Im. e kraj dziki, barbarzyński, nieucywilizowany,
pierwotny: Wywiózł ranie na wieś i osadził w tej
Proszowskiej barbarji. Wilcz.
Barbarka, i. Im. i I. x forma ż. od X Barbar.
2. bot. p. Gorczycznik. 3. [B.] wyobrażenie iw.
Barhar/i, patronki żeglarzy, na statku.
[Barbarski] bawarski.
XBarbaryjski p. Barbarzyński.
Barbaryzm, u. Im. y usterka przeciw czystości
języka, makaronizm.
BARCZANY
Barbaryzmować, uje, owal używać barbaryzmów
w mowie.
Barbaryzmowanie, a, blm., czynność cz. Bar-
baryzmować.
Barbarzyniec, ńca, Ira. ńcy, Barbarzyńca, X Bar-
bar I. u Greków i Rzymian cudzoziemiec, obcy,
obcokrajoioiec. 2. człowiek dziki, nieucywilizowany,
nieokrzesany, pierwotny. 3. tyran, okrutnik; gwał-
cący objawy, zdobycze cywilizacji; wandal, święto-
kradca.
Barbarzynka, i, Ira. i forma ż. od Barbarzy-
niec.
Barbarzyńca, y, Im. y p. Barbarzyniec.
Barbarzyński, X Barbaryjski I. (u daw. Gre-
ków i Rzymian) obcy, cudzoziemslci. 2. dziki, nie-
ucywilizowany, nieokrzesany, pierwotny, surowy. 3.
tyraiiski, srogi, nieludzki, okrutny, dziki, znęcający
L, %cand(dski: Zwyczaj B. Po barbarzyńsku,
Barbarzyńsko, f Barbarzyńskie przys. -Jafc bar-
barzyniec: Obchodzić ś. z kim po barbarzyńsku.
fBarbarzyńskie p. Barbarzyński.
Barbarzyńsko p. Barbarzyński: Wydawali ś-
niemal B. Krasz.
Barbarzyństwo, a, 1)1 m., x Barbarja I. Xzb. bar-
barzyńcy: Nieukrócone B. wiele szkód narobiło. 2.
dzikość, nieokrzesanie, .surowość, brak cywilizacji :
Umiejętności reguluje B. 3. dzikość, srogość,
okrucieństico, tyranja, zwierzęcość, srogość, toanda-
lizm, świętokradztioo.
Barbet, u. Im. y część ubioru głowy zakonnicy:
Przewiązano jej czoło bindelem, dano około twa-
rzy biały B. <Fr. barbette>
Barbierz, a. Im. e p. Balwierz.
[Barbinek, nku, Im. nki] roślina barwinek mniej-
szy. <p. Barwinek >
Barbiton, u, Im. y, Barbitona grecki instrument
muz. <Gr. barbiton >
Barbitona, y. Im. y p. Barbiton.
Barbora, y. Im. y bot. p. Gorczycznik. <Slow.
niby Łć. barbarea>
[Barch, u, Im. y] kołowacizna; obłęd, głupota
(o ludziach i owcach). <?>
Barchan, u. Im. y, Barakan, f Barchwa ^tkani-
na Iniano-bawełniana. 7Av. Barohanik. <Sr. Łć.
barrac(h)anus, bareanus, z Aral). barrakan, bar-
nakiln, skąd Nra. Barchent, dawniej barchant,
barehat, barchet>
Barchanlasty podobny z powierzchni do barcha-
nu, kosmaty, puszysty, zemszony : Korcik B. Fla-
nela barchaniasta.
Barchanik, u, Ira. i p. Barchan.
Barchanka, i, Im. I [Barchaniak] .spódnica bar-
chanowa.
Barchannik, a, Ira. cy falirykant barchanu.
Barchanowy przyra. od Barchan: Kaftan B.
Barchatki prow. tylko w wyraź.: Wziąć ś. za
B. = za bary; mocować ś., stanąć do rywalizacji:
„Czas" ś. z „Reforraą" biorą za B., bo coraz więk-
sze dodają dodatki. <BAR>
[Barchnieć, eje, al] dostawać kołowacizny, głu-
pieć, durzeć (o ludziach i owcach).
f Barchwa, y, Ira. y p. Barchan. Goł.
X Barci p. Barciowy: O barcira lesiwie. Pol.
<BARC>
Barciak, a. Im. i zool. (galleria mellionella)
ćma z rodziny omacnicówek.
Barciel, a, Im. e zool. (trichodes) chrząszcz pię-
cioczionkowy z rodziny przekraskoioatych, w ulach
szkodliwi/.
Barciowy, X Barci przyra. od Barć: Miód B.
Barczany przym. od Barka, statkowy: Powróz
B. <p. Barka >
97
BARCZATKA
BARKA
Barczatka, i, lin. i zool. (gastropacha) owad
luskoakrzydly ze skupienia j)rządkówck. < Zap. od
Barć >
f Barczeć, y, al (o wietrze) szumieć, szeleścić.
<pźwn., por. Cz. brćeti, brkati=powiewać, sze-
leście>
Barczenie, a, blm. I. czynność cz. Barczyć. 2.
t czynność cz. Barczeć.
Barczki, ów, blp. p. Bark. Wor. <BAR>
[Barczal, a, Im. e] staw u ręki. <BAR>
Barczyć, y, yl obciążać barki, obarczać, obcią-
żać, obiadowy wać: Łabędzie barczą, ażeby nie
ulatywały. Przen. : Choć jeszcze żyje, już fortu-
nę ( = majątek) barczą. (obciążają długami, szar-
gają). Pol.
[Barczyk, a, Ira. i] p. Orczyk.
Barczysto przys. od Barczysty.
Barczystość, i, blm. rz. od Barczysty.
Barczysty, X Barkowaty mający wydatne barki,
.izeroki w barkach, pleczysty.
Barć, i. Im. e I. siedlisko pszczół w drzewie
w lesie. 2. otwór w ulu. 3. część lasu z barciami.
4 -^ bartnictwo: Dzienie a. barci. <BARC>
Bard, a. Im. owie śpiewak, pieśniarz ; przen. poe-
ta, wieszcz. <Śr. Łe. bardus, z Clt. bard>
[Barda, y. Im. y] p. Barta.
Bardanek, nka. Im. nki bot. p. Lepnik. <Now.
niby Łe. bardana>
[Bardawka, i, Im. i] brodawka.
Bardela, i. Im. e siodło ze słomy uplecione, płót-
nem gridjem okryte, do objeżdżania źrebców. <, Przez.
Fr. bardelle, Śr. Łć. bardella z Arab. barda'a =
siodło wypchane >
I Bardjówka, i, hn. i] Jłaszka od wody mineral-
nej Bardjowskiej, użyta do czego innego. <0d
miasta Wc.c. Bardjów>
[Bardlić, i, ił] śmiecić, brudzić. <?Może w związ-
ku z barłożyó?>
Bardo, a. Im. a, [Berdii] p. Przybijaczka. < Wy-
raz powszecliny w S w znaczeniu 1. wzgórza
i 2 przybijaczki; mo-e^Got. baurd-deska, Nm.
Bort, Bret't>
Bardon, u, Im. y lutnia, lira: Porzucić, zawie-
sić B. < Przez Cześ. bardiin, ze Śr. Grn. pardua=
szałamaja>
[Bardunka, i, Im. i] chustka różnokolorowa na
głowę. <?>
Bardysz, a, Ira. e p. Berdysz: Wśród żądeł
mieczów, strzał i bardyszy. Syrok,
Bardyzan, u Im. y p. Bardyzana.
Bardyzana y. Im. y, Bardyzan .'^pisa z hartą, na
długim drzeiocu osadzona, ludubarda: Szwajcarzy
banlyzany razem dźwigną do góry. Przen.: Nep-
tun wziął B. swój trójzęby (trójząb, widły). < Przez.
Nm. l*uitisan(', dawniej Bartcsan, ze Śr. Łć. par-
tesana, to zaś jakoby z llp.>
jBardzeczko] p. Bardzo.
IBardzeńceJ p. Bardzo.
IBardzeńko] ji. Bardzo.
JBardziak, a, lin. i| naczynie na ]>lyny, najczę-
iriij skiirznne; t/urdziidc. <Tur. bardak^: dzban >
Bardzo, flBarz, Barzo, Bardzoj, Bardzok, Ba-
rzylko, Barzyk. Baś, Bardzeczko. Bardzeńce, Bar-
dzeńko, Bardzuczno], st. w. Bardziej [Barze, Ba-
rzej, Barzy, Barży, Bardży (r i z, ż. wymawia-
ją K. tu rozdzielnie) st. n. Najbardziej wielce, ar-
cy, do wysokiego stopnia, nader, ]>rze-; mocno,
ciężko, gorąco, usilnie, serdecznie, o wiele, znacz-
nie: B. piękna. B. zacny. Płakać, prosić, prag-
nąć B. Mylisz 8. B. Jedno od drugiego różni
ś." B. B. być może. Wierzę B. Zdrów jesteś?
Nie B. C = nie zupełnie, nieszczególnie). Za B. =
zbyt, zanadto, za wiele. Za B. śmiały. Za B. zau-
fał. Kocham ją bardziej, niż ciebie. Tylko ma-
jącą bardziej jasności dokoła. Mick. ( = więcej, su-
ciej, obficiej). Im bardziej ją poznaję, tem bar-
dziej ją kocham (=im bliżej, lepiej — tym więcej).
Tym bardziej, że... Coraz bardziej ś. zapalał. Te-
raz jeszcze bardziej wymagający. 2. [B.], rych.-
ło, natycJimiast, niezwłocznie. B. wnet. <BAR(D)Z>
[Bardzoj] p. Bardzo.
Bardzok] p. Bardzo.
Bardzuczno] p. Bardzo.
Bardży] p. Bardzo.
Bareczka, czka. Im. czki p. Barka.
Bareijef, u. Im. y płaskorzeźba, wypukłorzeźba.
<Fr. bas-relief>
XBareśnik, a, Im. cy p. Baraśnik.
Bareż, u. Im. e lekka tkanina wełniana, batoeł-
niana jedwabna a. mieszana z tych materjaiów.
<Fr. bar6ge>
Bareżowy przym. od Bareż: Sukienka bare-
żowa.
XBarela, y, Ira. y p. Baryła.
XBarelka, i. Im. i p. Baryła.
[Baręczenie, a, blm.] czynność cz. Baręczyó.
[Baręczyć, y, yl] p. Barzęczyć.
Bargamuta, y, Im. y p. Bergamota. Zdr. Bar-
gamutka.
Bargamutka, i. Im. i p. Bargamuta.
[Bargiel, a. Im. e] p. Sikora. <?Por. Cześ.
brhel, Słń. brglez., Ros. berglezi. Może w związ-
ku z Włos. bar(i)gello = dowódca zbirów >
[Bargiel, a, Im. y] p. Kowalik.
[Bargować, uje, owal] zbierać, szczególnie szcząt-
ki rozbitych okrętów. <Nm. gw. bargen>
[Bargowanie, a, blm.] czynność cz. Bargować.
[Bargownik, a, Im. cy] ten, co barguje.
Barhidrometr, u, Im. y fiz. rodzaj manometru,
przyrząd do mierzenia głębokości wody. < Now.
z Gr. baros = ciężar 4- Hidrometr>
Barjera, y Im. y [BaIJer] poręcz, zagroda, za-
stawa, balustrada, zapora: Publiczność stała za
barjerą. Barjery ś. łamią, mostki trzeszczą.
Krasz. Zdr. Barjerka. <Włos. barriera, Fr. bar-
ri6re>
Barjerka, I, Im. I p. Barjera.
Bark, u, Im. I I. u ludzi, część ręlci od stawu
przy łopatce do łokcia; u zwierząt, część przedniej
nogi od kolana do łopatki: Koń na B. bije =
wierzga. Przen. : Bije na B. = zly, naj-owisty, Jcmąbr-
ny. 2 w Ira. część wyższa grzbietu, jyoniżej karku
od jednego stawu ramiennego do drugiego, plecy,
ramiona: Ponieśli trumnę na własnych barliach
Barki na dół pochylił. Mick. Zwleczoną z mych
barków okryłbym cię szatą. Mick. Przen.: Wszyst-
ko spoczywa na jego barkach (-na jego głowie).
Pochwycić kogo za barki ('=za bary). "Śilnemi
barki dźwignęli budowę rządu (= ramiony, ręko-
ma). Przen.: powierzchnia: Wisła na swych bar-
kach niesie ładowne szkuty. Przen. : Zamek na
barkach nowogródzkiej góry. Mick. 3. cyrkla =
noga. 4. [B. a. Barczyk] wozowy p. Orczyk.
5. obłąk, pałąk: Pół pierścienia barkiem do gó-
ry stojące (= na sztorc). B. podkowy (= łuk).
6. woj. Barki = odcinki wału narożnika, łączące
czoła z zasłonami. Zdr. w Im. Barczki. Zgr. (mi
1, 2) Bary <BAR>
Barka, I, Im. I I. statek żaglowy bezpokładowy :
Barkami do okrętów podjeżdżają. Przełożyć
część ładunku z okrętu na barkę. 2. gór. stok
góry. Zdr. Bareczka. <Włos. lip. barca, Fr
barąue, ze Śr. Łć. barca, jakoby ze Skd.>
98
B A E K A Ć
BAROTERMOMETR
[Barkaó się, a ś., r.l ś.] (parkaó ś.), parzyć i.,
laloirar ^., czió L
fBarkaft. u, Im. y gór. p. Barkracht.
Barkan, u, Im. y woj. rodzaj szańca. <?>
Barkarola, I, Im. e I. iódka ozdobna hez masz-
fn. 2. j>ii'ih gondoljeróio w Wenecji. <WłoS.
barchcrolla = łódka >
Barkarz, a, Im. o właściciel barki, przewoźnik.
Barkas, u, Ira. y iódź największa przy okręcie-
<Hp. bareazo a. barcaza>
Barkmistrz, a, Im. e, Bachmlstrz dozorujący
md robotami rv kopalni soli, górmistrz. < Nra.
Herg-iiieistor>
Barkmistrzostwo , a, blm., Bachmistrzostwo
urząd barkiuislrza.
KBarkowaty p. Barczysty.
1. Barkowy przyra. od Bark: Wyrostek B.
2. Barkowy przym. od Barka, burczany.
[Barkól, u, Im. y] miara sążnioica na wstążkę
(plecionkę), z której sporządza i. kapelusz słomia-
ny. < j). Bark >
Barkowki, ek, blp. zool. tęr/ie pióra osadzone na
ramieniu j/taka.
f Barkracht, u, Ira. y, Barkaft gór. dochód z żup
solnych pobierany przez obdarowanego. <Nm. Berg-
recht >
Barktrometer, tra, Ira. try garb. p. Garbniko-
mierz. <?>
Barierka, I, Im. I bot. p. Borzelitka. <0d na-
zwiska bot. Fr. Barreller'a tl673>
Barłoga. i, Im. i rub. ten, co bar łozy — baje, ple-
ciuga. plotkarz, bajarz.
Barlożenie, a, blm., czynność cz. Barlożyć.
Barlożyć, y, yl I. wyściełać barłogiem, robić
podścióikę. 2. śmiecić. 3. przen. rub. bajać, pleść,
bzdurzyć, bajdurzyć, ględzić: Co ty tara barło-
żysz! znasz ś. na polityce, jak kogut na ewan-
gielji. Prus.
Barłóg, ogu, Im. ogl [Berlóg] [.posłanie z mierz-
wy, podjciólka: Podesłać krowom barłogu. Przen.
nędzna, brudna pościel, posłanie: Leżał w nędzy
na barłogu. Słońce w progu, leniwcze, powstań
z barłogu! 2. legowisko grubego zicierza, szczeg.
niedźwiedzia. 3. śmiecie; słoma starta, icyrzucona
z siennika. Przen.: Zostawię na ziemi te kości,
których B. wrota mi zawalał wieczności. 4. przen.
stan nędzy, ubóstwo, błoto, kał, gnój, nicość: Pięk-
na wolności ! w barłogu ś. tarzać! Podnieść ko-
go z barłogu do honorów. < Patrz Barłóg
w pniach >
[Barma, y, Im. y] p. Brzana. <Nra. Barrae>
[Barna, y, Im.] y p. Brona.
Barnabita, y, Im. cł zakonnik św. Pawła. <0d
imienia Barnaba >
XBaro, na, Ira. nowie p. Baron.
[Baro] bardzo.
Barocentryozny fiz. tyczący ś. środka ciężkości:
Linja barocentryczna. <Now. z Gr. bilros :r^ cię-
żar -}- Łć. centrum = środek >
Barodrom, u, Im. y p. Samochód. <Now. zGr.
baros - ciężar, waga -f- drómos = bieg >
Barograf, u, Im. y, Barometrograf barometr sa-
mopiszący, notujący automatycznie swoje wskazania.
<Now. z Gr. bdros = ciężar 4- -graf = -pis ; p.
Barometr >
Barok, u, blm., Baroko rodzaj stylu w sztukach
plastycznych, szczeg. lo budownicticie, zunjrodniały
styl odrodzenia: Ma i literatura swój B. <Fr.
baroąue = dosł. dziwaczny >
Baroko nieod. p. Barok.
Barokowo przys. od Barokowy.
Barokowy przym. od Barok: Zakończenie baro-
kowe. Ornamentacja barokowa.
Baromakrometr, u, Ira. y narzędzie do mierzenia
ciężkości i długości. <Now. z Gr. bdros = ciężar-|-
makrós = duży -(- m''tron = -mierz >
Barometr, u, Ira. y I. fiz. przyrząd do mierze'
nia ciśnienia powietrza : B. rtęciowy, naczyńko-
wy, syfonowy a. lewarowy (o rurce zgiętej i otwar-
tej w jednym końcu), naczyńkowo-6y{"onowy, raor-
ski, zegarowy (ze wskazówką), normalny, meta-
liczny (~ aneroid), holosteryczny (z płytką pusz-
ką zamiast rury). B. spada, podnosi ś. Piekły
mię dzisiaj nagniotki, a to mój najlepszy B. 2.
przen. miara, wykładnik, tłumacz, loskazówka.
symptom: ,,Mośeidzieju" przechodziło przy egzal-
tacji na „Mościdziu" i „Mciu" i służyło żonie za
B. stanu duszy małżonka. Krasz. <Now. z Gr.
bflros = ciężar rj- raćtron — -mierz >
Barometrograf, u, Im. y p Barograf. <Baro-
raetr -f- Gr. -graf = -pis >
Barometrografja, I, blm. opisanie barometru.
Barometryczny przym. od Barometr: "Wyso-
kość, niwelacja, figurka baroraetryczna. Pomiary
barometryczne. Stopień, kwiat B.
Baromotor, u, Im. y fiz. przyrząd do zużytkowa-
nia ciężaru ciała ludzkiego, jako siły poruszającej.
<Now. z Gr. baros = ciężar -]-Łć. motor = co po-
rusza, motor >
Baron, a, Im. owie, XBaro \. ty txil wyższej szlach-
ty. 2. \ wyższy urzędnik, dygnitarz, senator. 3.
żart. Liber B. = sobie pan, od nikogo nie zależny,
nie oglądający ś. na nikogo. Zdr. Baronek. <Sr.
Łć. baro, skąd Fr. baron itd.>
Baronek, nka. Im. nkowie p. Baron: "Wystrych-
nąć na dudka jakiegoś dumnego baronka. Bał.
XBaronesa, y, Im. y p. Baronowa. < "Włos.
baronessa>
Baronet, a, Im. cl tytuł niższy od tytułu barona,
stopień szlachecki w Anglji. <Ang. baronnet>
Baroniątko, a, Im. a młody baron: Zaczął pró-
bować swoich sił na hrabiątkach i baroniątkach.
Prus.
Baronijka, I, Im. I p. Baronja.
Baronisko, a. Im. a m. a. ni. baron godzien po-
litowania.
Baroniunio, a, Im. owIe piesz. od Baron.
Baronja. I. Im. e, Baronowstwo majątek bara-
nowski; majątek, do którego przynuiizany jest tylu]
barona. Zilr. Baronijka.
[Baronka, I, Im. I] p. Baronowa i Baronówna:
Obok gratek i baronek. .Też.
Baronowa, ej. Im. e, XBaronesa, [Baronka] żo-
na barona.
BaronowskI, [BarońskI] przym. od Baron: Ty-
tuł, majątek B.
Baronowstwo, a I. Im. a. p. Baronja. 2. Im. a
godność barona. 3. blm, haron z żoną; Państwo
B. przybyli.
Baronówna, y, Im. y, [Baronka] córka barona.
[BarońskI] p. BaronowskI.
-}- Baroróg, oga, Im. ogl baran rogaty. Kra.
<Sztufznie z baran -[- Róg >
Baroskop, u, Im y, Dazymetr fiz, I. przyrząd
do okazania, że ciała, zanurzone w powietrziĄ tra-
cą na .<itcym ciężarze. 2. przyrząd wskazujący sto-
pień wilgotności połińetrza. <Now. z Gr. btiros =
ciężar -f- -skop = -skaz >
Barotermometr, u, Im. y, Termobarometr. Ter-
mohlpsometr przyrząd do mierzenia ciśnienia po-
wietrza, a .stąd i do mierzenia tcysokości gór. <Now.
z Gr. baros = ciężar -[-Termometr >
99
BAROTROP
BARWIANO
Barotrop, u, Im. y odmiana haromofom. <Now.
z Gr. baros = ciężar Ą- -trop = -wrót >
[Barować się, uje ś., owal ś.] dągaó ś. za ba-
ry, mocować i., pasować ś. <BAK>
[Barowanie £lę, a ś., Wm.] czynność cz. Ba-
rować ś.
Barowy chein. p. Barytowy: Wodnik, wodoro-
tlenek B. (=wodan barytu) <p. Baryt >
Bars, a, lin. y zool. (felis irbis) wielki kot ccnl-
kowany. < ? >
Barszcz, u, Ira. e I. [Barze] zupa kwaskowa,
zakwaszona burakami, chlebctn a. octem : B. burako-
wy, biały. B. żiirowy = «u?- . B. z grzybami, ze
Kinietaną, z uszkami. Nagotować barszczu. Zapro-
sić kogo na B. B. suszony, B. z rurą (kością wo-
łow.ą ze szpikiem). Przen.: Rura do barszczu =
człowiek bez charakteru, ciura, jołop, safanduła.
On jest jako B. (ani zimny, ani gorący; ani po-
może, ani zaszkodzi; cielą, niewyraźny). Przen.:
Wleźć w B., znaleźć ś. w barszczu = naro&id so-
bie bigosu, kło2)Otu, a. doznać nieprzyjemności:
Gdybym synów nie miała, tobym cię zostawiła
w tym barszczu królewskim; dla twoich synów
cię zeń wydobędę. Kaczk. 2. przen. złe toino,
lura; kis, kwaśne toino. 3. przen. zły, blady atra-
ment. 4. bot. = a) a. Barszczownik (heracleum)
roś. z rodziny baldaszkoicych. Gatunek: B.
pospolity a. Niedźwiedzia łapa
(h. sphondylium). b) p. Rozdzienleo. Zdr. Bar-
szczyk. < ? Wszyscy Słowianie wyraz ten ma-
ją, jednakże zdaje się, że jest obcy, może z Nm.
Eor(r)etscli = roślina wołowy język >
Barszczowiny, in, blp. gąszcz, osiadły na dnie
naczynia, to którym barszcz zakioaszono.
Barszczownik, a, Im. i bot. p. Barszcz.
Barszczowy przym. od Barszcz.
Barszczyk, u. Im. i I. p. Barszcz ; lekki barszcz.
2. bot. ]i. Oset.
Barszczyzna, y, blm. p. Bojarszczyzna.
TBarszewnik, u, Im. I] Jierba cenistae Spariii.
<?>
[Barszy] I. gorszy. 2. lepszy. < St. w. od S.
Pol. barzy; przejście znaczenia przez więk-
szy, silniejszy>
Bart, a, Im. y ślus. bródka, ząb, piórko u klucza.
<Nm. Bart = broda >
Bart, u, Im. y zasłona, rąbek, który starożytne
Rzymianki nosiły (flaminium). <Nm. Bortę >
Barta, y, Im. y, [Barda], gatunek siekiery sze-
rokiej, topór. <Nm. Bartę >
Bartek, tka, Im. tki I. prostak, rura, gbur, or-
dynus, cham, parobas : B. za piecem wychowany.
B. z niego. 2. [B.] wicher, wiatr toirttjący. < Z imie-
nia Bartłomiej >
[BartkI, ów, blp.] (barki) zapasy, bortjkanie ś.:
W B. iść. <BAR>
[Bartkować się, uje ś., cwał ś.] barotimć ś., bo-
rykać ś., mocować ś.
[Barttomiejski] (dom. nuefi\s],c.) ■-; wrzesień : Na
barlłomiejskie. <()d imienia Bartłomiej >
Bartne, ego, blm. rz. i. prawo dla barliiikóto.
2. danina z miodu a. opłata pieniężna od barci do
dworu. <BAI{Ó>
Bartni p. Bartny: Sad B.
Bartnica, y. Im. o 1. narzędzie w kształcie dłó-
ta do wyrabiania barci. 2. belka, leżąca na szpunł-
])(i!(irh.
Bartnicki p. Bartniczy.
Bartnictwo, a, blm. I. hodowanie pszczół w la-
sach. 2. nauka o pszczelnicticie leśnym.
Bartniczek, czka, Im. czkowie p. Bartnik.
Bartniczy, Bartnicki przym. od Bartnik: Nół
B. [Jlaść bartnicza] unguentum basilicum.
Bartnik, a, Im. cy I. pszczelarz, cłwdzący oko-
ło barci leśnych: Piast, B. kruszwicki. 2. motyl,
pszczołom szkodliwy, zanocnica. 3. zool. p. Niedź-
wiedź. Zdr. Bartniczek.
Bartny, Bartni tyczący ś. bartnictwa, barci: Drze-
wo bartne (-z barcią). Prawo bartne. Urząd,
pisarz B. B., ego, Im. i rz. dozorca barci, bartnik.
Bartodziej, a, Im. e I. pracujący bartą, topo-
rem: Mnogość bartników, bartodziejów, organi-
zowała ś. w osobne towarzystwa. Szaj. fWj ji
(Św. Bartłomieja) bartodziejem nazywacie. Ka-
zania Gniezn. 2. bartnik, zarządzający barciami.
< Zdaje 8., że raczej Barta, niżeli Barć -|-
DZIE>
[Bartosz, a, Im. e] niedźwiedź. <0d imienia
Bartłomiej >
[Bartoszek, szka. Im. szki] chłopczyk, siedzący
konno na karku drugiego, przebranego za osła, pod-
czas zabaio zapustnych..
Bartramja, i. Im. e bot. p. Szamottoch. <0d
nazwiska botanika pensylwańskiego Bartrama
t 1777 >
[Baruch! Baruszl Baruśl] u owczarzy nawo-
łyiounie na owce, a szczeg. na barany. <Zdr.
od Baran >
[Baruszl] p. Baruch.
[Baruś!] p. Barucłi.
Baru a y, Im. y I. kolor, farba, cera, maść,
krasa, koloryt, zabarwienie: B. biała, żółta, jas-
na, ciemna, metaliczna, żywa. Barwy tęczowe,
przedmiotowe i podmiotowe, jednorodne, złożone,
dopełniające a. dopełnicze. Skala barw. Har-
monja barw. Jakie kwiatki, takie też barwy.
Lasy zmieniają swą barwę. -J- Twarz i B. zmie-
niona okazowała wnętrzną boleść. Leop. Barwy
narodowe. X Pod barwę = Jednej, Jednostajnej
barwy, nie pstry: Suknia pod barwę. B. a.
cera kościelna (-kolor aparatów kościelnych, prze-
pisany na dany dzień). 2. przen. wygląd, fzjo-
gnomja, charakter zewnętrzny : B. miejscowości.
3. ])i'zen. odcień, ceclia, znamię, piętno, charakter:
B. ])olityczna, poetyczna. Zmieniać barwę prze-
konań. 4. skala, miara, upodobanie, gust: Nie
możemy ś. zgodzić, szukajcież więc sobie prze-
łożonego według swej \m\xv^y (= sobie podobnego) .
5. przen. płaszczijk, skóra, polor, pokrywka, pre-
tekst, powierzchowność, pozór, osłona : Wszystko
to grzech, choćbyście temu nie wiem jaką barwę
wynajdowali. Często pod owczą barwą tają ś.
wilki. 6. liberja, mundur, umundurotcanie, uni-
form: I barwę i człeka poznałem, choć jeszcze
zdaleka. Piechota w barwie rzędem stoi. Przen.:
służba (w liberji). 7. biały osad na śliwkach
(szczeg. suszonych^ .farba. 8. barwica, włos, me-
szek, puszek, kutner na suknie, filcu itp. 9. ■}■ ru-
no owcze. 10. myśl. kreto zwierząt, farba. Zdr.
Barwl<a. <Nm. Farbę, przez Cz. barva>
Barwana, y, Im. y zool. p. Brzana. <p. Bar-
wena >
[Barwanka, I, Im. I] p. Brzana.
IBarwas, u. Im. y] ji. Barabas.
Barwena, y, lin. y zoo]. |. (inullus) ryba cier-
tiiopromienita. piersiopłctwa, zmieniająca harw^ .ikó-
ry podczas konania. 2. [B.] p. Brzana. < Na-
zwa nie od barwa, lecz z Łć. barbus, skąd Fr.
barbcau itd.>
[Barwenna, y. Im. y] p. Brzana.
XBarwlano czeladno, dirorno, bogato w liberjc,
z licznemi lokajami: Zajeżdża B. < p. Barwa >
100
BARWIANY
Barwiany I. kolorowy, barwiony, farhoioany,
barwny: Kaftan B. 2. w barwę = iiberję ubrany;
liberyjny: Ciżba barwiana. Suknia barwiana.
Skarb. 3. X przen. pozorny, mogący shżyć za
pretekst, za zamówienie i.: Rozmyślał, jak ma sta-
nijć przed królem, żadnej nie mając noty, ani
listu barwianei^o.
Barwlasty p. Barwisty.
Barwlączka, I, Im. I p. Barwica: Na jagodach
pomalowany bi.rwiączką. Sienk.
Barwica, y, Im. e, Barwiączka I. a. Barwicz-
ka kosmetyk do malowania twarzy, bielidło, blansz,
a. ruż, rumienidlo. 2. Barwica, barwiczka = ia;-
wa, włos, kutner sukna. 3. Barwica, barwiczka =
to wszystko, czym wyściełają meble (siano, sierśd,
włos, słoma, pakuły). 4. a. Marzanka bot. (as-
■<erula) roi. z rodziny marzanowatych. Gatunki :
B. f a r b i e r s k a (a. tinctoria) ; B. o s t r z y-
e a (a. rivali«) ; B. w ą z k o 1 i ś c i o w a a. czer-
wonawa (a. cynanchica) ; B. wonna a. M a-
i o w n i k, u ludu S k o r o d a (a. odorata). 5.
lek. (chromatosis) choroba skóry z nieprawidło-
wym jej zabarwieniem.
Barwicowy przym. od Barwica.
Barwiczka, I, Im. I p. Barwica.
Barwiczkować, uje, owal bandczką pokrywać,
czerwienić, rużować a. blanszować.
BarwIczkowanie, a, blm., czynność cz. Bar-
wiczkować.
Barwlczkowy przym. od Barwiczka.
Barwić, i, II 1. zabarwiać, farbować, malować,
kolorować : Rzymianki barwiły swe włosy popio-
łem. B. twarz. Przen.: Słońce czerwonym blas-
kiem szare barwiło obłoki. Malcz. (oblewało
czerwonością, rumieniło, wyzłacało). Znamy ś. na
barwionej sierści (-na farbowanych lisach). 2.
myśl. farbować = broczyć krwią : Kozica postrze-
lona barwi, jak inna zwierzyna. 3. w bar-
wę = liberję ubierać. 4. piększyć, upiększać, krasić,
zdobić, pozorować: Nie wierzę barwionym obiet-
nicom (-jedwabnym słówkom). Próżno B. rzecz
złą. z natury. 5. B, snkRO = kosmacić, kutnero-
wać, podnosić barwę, targać na nim włos, mszyć.
Barwldlo, a, Im. a p. Barwnik : Jej mowa nie-
uczona głosem se^-ca była, nie znająca barwi-
,deł, ni sztucznej ogłady. Gasz.
Barwidztwo, a, blm., lek. widzenie barw (chro-
raatopsia). < Barwa -\- WID >
Barwienie, a, blm., czynność ez. Barwić.
f Barwlerczyk, a, Ira. owie balwierz, cyrulik,
chirurg: Wprawdzie barwierezykowie o to ś.
spirają. Ocz.
XBarwlerka, I, Im. I p. Balwierka.
XBarwiernla, I, Im. e p. Balwlernia.
X Barwierski p. Balwierski: f Dom B. (=go-
larnia).
xBarwlerstwo, a, blm. p. Balwierstwo.
1. Barwlerz, a. Im. e I. p. Balwierz. 2. p.
Postrzygaoz.
2. X Barwlerz, a, Im. e farbiarz.
XBarwlerzowa, ej, Im. e p. Balwlerzowa.
XBarwlerzowy p. Balwlerzowy.
Barwik, a. Im. I I. p. Barwnik. 2. bot.=a) p.
Barwinek, b) f P- Paprotka.
Barwikowy przym. od Barwik: Guz, nowotwór,
rak B. Komórka barwikowa. Ziareczka barwi-
kowe.
[Barwin, u. Im. y] p. Barwinek. <p. Barwinek >
[Barwina, y, Im. y] nazwa krowy z białą plam-
ką na czole. <p. Barwa >
BARYCENTRYCZNT
Barwineczek, czka, Im. czki p. Barwinek:
A mój wianeczku z barwineczku. Kolb.
Barwinek, nka. Im. nkl a. Lublstek bot. (yinca)
roś. z rodziny toinowatych. Gatunek: B. mniej-
szy a. Barwik, Barbinek, [Barwin, Bal-
winekj (y. minor). Zdr. Barwineczek. <Z Łć.
pervinea, przez Cześ. barvfnek, a to z Nm. sld.
Barwinkel>
Barwinkowy przym. od Barwinek : Wieniec B.
Barwiony barwny, kolorowy: Oto jest zgraja
królewska barwiona, szaty ma cudne, dorobione
twarze. Słów.
f Barwirz, a. Im. e p. Balwierz.
Barwisto przym. od Barwisty: B. wyszywany.
Krasz. <p. Barwa >
Barwistość, I, blm. rz. od Barwisty: B. i świe-
żość purpury. Mick.
Barwisty 1. a. Barwiasty, Barwny mający żywy
kolor, o świetnych barwach, pełen żywego koloru,
pełen żywych barw. 2. = a) farbowany, kolorowa-
ny, pomalowany, b) (o suknie, filcu itp.) wełni-
sty, kosmaty, niewytarty.
X Barwka, I, Im. i p. Barwa : Kramarczyk łąt-
ki, barwki, obrazki przedaje.
xBarwnlca, y, Im. e druk. część składowa ma-
chiny drukarskiej.
Barwnie przys. od Barwny: B. rzecz przedstawił.
Barwnik, a, Im. i, Barwik, Barwldlo ma-
terja, ciało nadające barwę innym ciałom, farba,
pigment : B. skóry. B. anilinowy = a) ciało, ma-
jące wy.<!oką zdolność barwienia , otrzymywane z ole-
ju anilinowego, b) niek. wszelki li., pochodzący
ze smoły gazowej. Fizj.: B. a. Barwik krwi in.
I f a r b n i k krwi.
Barwnikowy przym. od Barwnik: Komórka
barwnikowa.
Barwnoskrzydly mający barwne skrzydła: B.
motyl. Byk. < Barwa + (S)KRZY(DŁ)>
Barwność, i, blm. rz. od Barwny.
Barwny I. p. Barwisty. 2. przen. maloimi-
czy, obrazowy, żywy, wymowny; kwiecisty, ozdob-
ny: Opis, styl B. 3. przym. od Barwa: Ślepo-
ta barwna p. Barwoślepota.
Barwognja, i, Im. e bot. (butea) roś. z rodziny
motylkowatych. < Sztucznie z Barwa + Ogień >
Barwoiuba, y. Im. y (brunswigia) roś. z rodzi-
ny amarylkowatych. < Sztucznie z Barwa -{-
LUB>
Barwomierz, a, Ira. e kolorymetr, przyrząd do
mierzenia stojmia zabarwienia płynów. < Barwa
+ MIAR>
xBarwoślep, pla, blm. lek. p. Barwoślepota.
< Barwa -f- ŚLEP>
XBarwoślepiec, pca. Im. poy lek. człowiek nie-
zdolny rozróżniać barw, ślepy na barwy.
Barwoślepota, y, blm., x Barwoślep lek. cho-
roba oczna, nie pozwalająca rozróżniać bano, in.
ślepota barwna.
Barwotllna, y, Im. y bot. (phycella) roi.
Bary, ów, blp. I. p. Barki: Bierze ojca naB.
Łoz. Było ś. taiji z kim za B. wodzić. Pol. Wy-
ełiylali przed ogień szerokie B. i swe tłuste,
czerwone twarze. Orzesz. Brać. ś. z kim za B.
Orzesz. Przen.: Zamek silnemi ziemię objął B.
Len. Wyzywana na B. Krasz. 2. Bary, bar,
in. poręcze = przyrząd gimnastyczny z dwuch
poręczy równoległych na słupkach. 3. [B.] stoki
gór. <BAR>
Barybal, a, Im. e zool. p. Niedźwiedź. <Z ję-
zyków Wschód. >
Barycentryczny rachunek =:pewna metoda bada-
nia analitycznego figur gieometrycznych. <Now.
lOi
BARYCZ
RASAMUNY
z Gr. bary- = ciężko- -\- Łć. centrum = Bie-
dek >
Barycz, y, Im. e I. f targowisko do wymiany
towarów, do handlu zamiennego. 2. kozły łączone
helką, zastawa, harjera, zagroda. < ? Może od
z;i,nT()(lzonia (l)arjerami)>
Barykada, y. Im. y zatarasowanie, zawalenie
ulicy, drogi, wejścia, dostępu: Stawiać, wznosić
barykady. Przy drzwiach leżała wywrócona
miotła i szaflik z pomyjami; mini^wszy tę bary-
kadę, zapukał. Krasz. Wóz ś. wywrócił i sfor-
mował na środku grobli barykadę. Jeż, Przen.:
Krytyka stawiła barykady i pomagała do oba-
lenia ciasnych szranków. Krasz. <Fr. barri-
cadc>
Barykadować, uje, owal, X Bary kadzić zawa-
lać, tarusuuHić, zamykać, zapierać: B. wejście,
przejście, ulicę. B. ś. zawalać (itd., p. wyż.) ^.:
Przemykał ś. do swej furtki i barykadował
w pustym domku. Krasz.
Barykadowanie, a, bim. rz. od Barykadować.
xBarykadzić, i, ii p. Barykadować: Pójdziem
Wiednie i Berliny B. Kras.
Baryła, y. Im. y, X Barela I. okseft, fasa,
beczka pękała. 2. miara płynóio, obejmująca 24
garnce: B. do spirytusu. 3. przen. człowiek opas-
ły, fasa, brzuchacz, brzuchul, grubas, tłuścioch :
B.! ledwie ś. toczy. Zdr. Baryłka, X Barełka,
Baryleozka. <Fr. barii >
Barylczyna, y, im. y licha baryłka: Dajże
i swoim wisielcom jaką baryłczynę gorzałki.
Sienk.
Baryłeozka, ozki, Im. czki p. Baryła.
Baryłka, i, Im. i 1. p. Baryła sadek: B. śli-
wek ( = solówka = wazka beczułka bez den, zatkana
w końcach). B. śledzi, kawioru. B. sera (-krą-
żek kształtu baryłki). [W baryłkę] malować na
pisankach. 2. fortep. szczegół w figurze, o który
zatrzymuje ś. podnoszący i. młotek, a następnie
opada. 3. kosz. koszyk kąpielowy formy cylindra,
z gryfem.
Barylkowaty podobny do baryłki: B., przysa-
dzisty człeczyna. Krasz.
Barysfera, y, blm. gie. wnętrze ziemi, złożone
z materjałów cięższych, niż skorupa ziemi. <Now.
z Gr. barys = ciężki -f- sfaira = kula, sfera >
XBarysznlk, a. Im. cy p. Baraśnik.
Baryt, u, blm., Bar chem. min. pierwiastek
metaliczny z gromady wapniowców. <Now. z Gr.
Darytes = ciężar, waga >
Baryta, y, Im. y chem.: B. bezwodna = <ienefc
barytu. B. gryząca a. kaustyczna = wodon bary-
tu, prow. wodnik barowy a. wodotlenek baroiuy.
Baryton, u, Im. y I. głos męski, średni między
tenorem a basem. 2. daw. narzędzie smyczkowe do
nizkich tonów. 3. a, owie a. Barytonista śpiewa-
jący barytonem. Zdr. Barytonik. <Now. z Gr.
barytonos = dosł. głośny >
Barytonik, u, Im. I p. Baryton.
Barytonista, y, Ira. śol p. Baryton.
Barytonowy przyra. od Baryton: Głos B. Klucz
Barytować, uje, owal bud. nasycać kamienie
roztworem gryzącego barytu.
Barytowanie, a, blm., czynność cz. Barytować.
. Barytowy przym. od Baryt, Barowy: Związek B.
Barytyn, u. Im. y min. in. spat ciężki,
X b r /, (> m i o 6 p a t siarczan barytu.
Barz] (Bar-z) p. Bardzo.
Barze, u. Im. e| p. Barszcz.
Barze] (I5ar-ze) p. Bardzo.
BarzejJ (Bar-zej) p. Bardzo.
[Barzęczeć, y, al, x Baręczeć, Baręczyć,
Bawęczyć] mamrotać, brzęczeć pod nosem a. komu
nad uchem, bęczyć, bąkać, zrzędzić, nudzić, maru-
dzić, suszyć komu głowę. < Dźwn. >
[Barzęczenie, a, blm.] czynność ez. Barzę-
czeć.
fBarzo, [Barzo] (Bar-zo) p. Bardzo: Najbarziej
mnie chlopczyska poniewierały. Kon.
fBarzość, I, blm. (bar-zość) rz. od Barzy.
[Barzówka, i. Im. i] p. Barzyna.
X Barzy (bar-zy) porywczy, gwałtowny, prędki,
ognisty, popędliwy, krewki, bystry, żywy : Koń B.
Przen.: Wsadzić kogo na barzego = do hardości
pobudzać, poduszczać: Złożył raocarzów z barzego
(-poniżył, upokorzył). Przyjdzieć tam z barze-
go zsiadać. <BAR(D)Z>
[Barzy] (Bar-zy) p. Bardzo.
Barzyk] (Bar-zyk; p. Bardzo.
Barzylko] (Bar-zylko) p. Bardzo.
Barzyna y. Im. y, Barzówka] bagno, moczar.
<0z. barina a. bażina>
Barża, y. Im. e rodzaj wiciny (statku). <Ros.
barża, z Fr. berge>
[Barży] p. Bardzo.
Bas, u, Im. y I. muz. a) najniższy głos męski:
Śpiewać, trzymać B., śpiewać basem (=mieć
glos basowy). Mieć dobry, silny B. b) najniższa
nuta w akordzie, e) B. cyfrowany = gienerałbas,
bas z liczbami, oznaczającemi harmonje. d) niższa
partja w grze czteroręcznej na fortepjan : Grać B.
2. przen. mowa zuchwała, fukliwa, dumna, ton
wyniosły: Basem gadać, odpowiadać z basu. Spu-
ścić z basu na kwintę. Trzebaby zsadzić tego
zucha z basu (=upokorzyć). 3, a]m. owie a. Basi-
sta śpiewający basem, grający na basach: Do chórów
opery powołują, czterech basów. Jest basem w or-
kiestrze. Mick. 4. [Basy, Basetnia,] f Basica. Ba-
setla kwartwjola, skrzypce^ basowe, rub. mary-
na : Hej ! tożbyra zagrał, jak (na czterech ba-
sach! Fred. A. Wrzawę powiększały głosy
klarnetu i dudniące basy. Bał. [Chodzą taki
kiej basy] ^^ z próżnym, czczym żołądkiem. 5.
w Ira. cięgi, wnyki, baty, wały, plagi, bizuny, kije :
Dał mu 200 basów. 6. znaki na ciele od plag,
pręgi, Iciełbasy, smugi. 7. a. Basek, [Basa] naj-
grubsza struna na skrzypcacli (g), altówce (c) i wjo-
lonczeli (c):. Cała sztuka gra ś. na basku. Zdr.
Basik. <Śr. Łć. bassus=:nizki; w znaczeniu
zaś batów może z Basarunek>
Basa, y, Im. y] p. 7. Bas.
Basalista, y, Im. ści] p. Basetlista.
Basał; ]a. I, Im. I] (basałyk) I. bat z łyka.
2. próżniak, rozlazły.
Basałyk, a, Im. i I. bicz z kulą ołowianą na
kohcu: Bić ołowianemi basałykami. 2. przen.
(o człowieku) bizun, dryblas, gidja, drągal; człek
niezgrabny, rozlazły, gnuśriy, próżniak, do niczego,
bałwan. 3. dzieciak tłusty, będzwał: Basałyki
ranie czasem obrywają, ale rai za niemi tęskno.
Sienłf. <Tur. basyłyk, basałyk = 1) kiścień,
knut; 2) niezgrabjasz>
Basalykowato mzys. od Basalykowaty.
Basalykowatość, i, blm. rz. od Basalylcowaty.
Basałykowaty (o człowieku) zakrawający na ha-
sał yka.
Basam m. nieod. = Węgrzyn: Gdyby jaki B.
posiedział tu na moim miejscu jaki ruski mie-
siąc, toć go licho nie weźmie. Krasz. <Z po-
czątka klątwy, przypisywanej Węgrom: „ba-
eamtercmtetek"; stąd też Cześ. basantiti = kląć >
[Basamuny, ów, blp.] pasmanterja, lamówka, ga-
lon. <p. Pasaman>
1U2
feASANlSTA
[Basanista, y. Im. ści] p. Basetllsta.
Basarunek, nku, blm., X Basarunk, X Baseru-
nek, X Beserunek, x Basarynek I. fwynaijro-
dzeitie kogo za pobicie, nawiązka : Gdy tego skrzyw-
dzony żąda, jiłacą mu przyzwoity B. 2. X wo-
góle zaspokojenie krzywdy, wynagrodzenie za zlo,
odszkodowanie, indeiunizucjd, załagodzenie skrzyw-
dzonego : Na B. dał mii beczka wina. Przen.:
balsam, ulga, pociecha: Przyjdź żalowi memu
w basarunku. 3. przen. Basarunek = Jaft/, cięgi,
łaźnia, wały, basy : Sprawić komu B. 4. [B.] po-
darek, lapowc. <Nm. Besserung>
X Basarunk, nku, Im. nkl p. Basarunek.
X Basarynek, nku, blm. p. Basarunek.
Basek, ska, Im. ski ]>. 6. Bas.
Basen, u, Im. y, X Basyn koUina, zbiornik wo-
dy, ivielka misa kamienna: B. przy fontannie. Po
ogrodach robiij, baseny i sadzawki. Ryby w cza-
sie podróży znajdują ś. w wielkich basenach
z wodą, B. morza, = zlewisko (= pochyłość ku mo-
rzu, kotlina morza). Zdr. Basenik. <Fr. bas-
sin>
Basena, y, Im. y, Basyna cukier, kociel płaski
do tcieszatiia nad ogniem i przygotowytoania w nim
rzeczy suchych, np. cukierków.
Basenik, a, Im. i p. Basen.
Basenowy przym. od Basen: Łódź basenowa
do nafty.
XBa8erunek, nku, Im. nki p. Basarunek: Daj
złoty baserunku dla hołoty. Fred. A.
Baseta, y, blm. rodzaj gry w karty. <Fr. bas-
sette>
Basethorn, u, Im. y, Basełorn I. rodzaj klar-
netu. 2. org. jedna z piszczałek o tubie ośmiosto-
po>rej cylindrowej. <N;u. Bassethorn>
Basethornista, y, Im. ści grający na iasethornie.
Basetla, I, Im. e, I. p. Bas. 2. przen. (o kobie-
cie) tluiciocha, handocha, fasa, kafar. 3. [B.] m. p.
Basista. Zgr. Basetllsko. <Włos. bassetto==kon-
trabas mniejszy >
Basetllna, y, Im. y licha, nędzna basetla.
Basetllsko, a, Im. a p. Basetla.
Basetlista, y, Im. ści. Basista, [Basanista, Ba-
sallsta] ten, co gra na basetli, na basach: B. ś.
zbudził — zagrano mazura. Fred. A.
[Basetnia, I, Im. e] p. Basetla.
Basetorn, u, Im. y p. Basethorn.
[Baslak, u. Im. i] gatunek tyiuniu węgierskiego.
<Słc. baiiak>
tBasica, y. Im. e p. Basetla: Ryczy, jako na
basicy. Kanfyczki.
Basię, ęcia, Im. ęta żart. nędzny, lichy bas, słaby
basista : Opera nasza przehandlowała basa du-ę drzewo bot. (gossypiura aiboreum)
roś. z rodzaju bawełny.
Bawełna, y, blin. I. bot. = a) a. Bawełnica,
Drzewo bawbine (gossypium) roś. z rodziny ila-
zowatjjcli (iiialvaceae). b) p. Serecznik. 2. nici
z puchu nasiennego tej rośliny. Przeii.: Obwijae
co w bawełnę = mówić nie wręcz, mówić z ogród-
ka: Co tu obwijać w bawełnę! 3. cheni.: B.
strzelnicza = wato strzelnicza, pirolcsylina, nitroce-
luloza, produkt działania kwasu uzotnego na drzew-
nik. < Naśladowanie Nm. Baumwolle = dosł.
wełna drzewna >
Bawełniak, a, Im. I p. Bawełnianka.
Bawełnianka, I, Im. i, Bawełnica I. a. X Ba-
wełniczka, Bawełniak, X Bawełnik tkanina z ba-
wełny : Alboż to kort? — B.! 2. icyrób z baweł-
ny, spódnica batoełniana. 3. bot. ji. IMIeczaj.
[Bawełnianny] p bawełniany.
Bawełniany, [Bawełnianny, Bawołnianny] I.
a. Bawełniczny od bawełny. Krzak B. Żart.: Król
'B. — naj znaczniejszy pomiędzy bawełniarzami. Prze-
mysł B. Gród B. { = Łódź). 2. z bawełny zrobio-
ny: Pończochy bawełniane.
Bawełniarz, a, Im. e Jubrylcant wyrobów baweł-
nianych: Jakie parawanowe tigury ten B. i ten
aptekarz !
Bawełniasty, Bawełnisty podobny do bawełny:
Grube bawełniaste chmury.
Bawełnica, y. Im. e I. p. Bawełnianka. 2. [B.l
spódnica wełniana. 3. [B.] chustka. 4. bot. — a)
p. Bawełna, b) p. Mleczaj.
Bawoiiiioowy, Bawełniczny przym. od Bawełni-
ca; Bawełniany, [Bawońcowy]: Koszula bawełni-
cowa. Goł.
XBawełnlczka, I, Im. 1 I. p. Bawełnianka. 2.
bot. p. Pomora.
Bawełniczny \). Bawełnicowy.
Bawełnieć, eje, ał zamieniać ś. w bawełnę, sta-
wać ś. bawełniunyin. Kórz.
Bawełnienie, a, blm., czynność cz. Bawełnieć.
, X Bawełnik, a, Im. 1 p. Bawełnianka.
Bawełnisty p. Bawełniasty.
Bawet, u, Im. y I. ubranie przy staniku dam-
»kim od szyi dopasą: Stanik z bawetem. 2. prze-
dłużenie fartucha od pasa ku górze, jako klapka
na piersi: Fartuch z bawetem. Zdr. Bawecik.
<Fr. bavette = dosł. śliniak>
[Bawęczyć, y, ał] p. Barzęczeć.
XBawiać się, a ś., al ś. p. Bawić: Ijamś.ba-
•wiał z damami i zawszem dogodził. Fred. A.
<BY>
Bawialnią, i, Im. e pokój do bawienia gości, po-
kój bawialny, sala, salon : Wprowadził gościa do
bawialni. Krasz. Pomyślała o oświetleniu na
cześć gości skromnej bawialni. Orzesz. B. ką-
pielowa, zdrojowa = A;m?-.w/, kuraalon.
Bawialny: Pokój B. p. Bawialnią.
XBawlclel, a, im. e I. ten, co bawi=przeby-
wa, rezydent: Dwa były rodzaje bawicieli tych
u hrabiego: jedni dziedziczni, jak ich nazywał,
drudzy czasowi. Krasz. 2. ten, co zabawia ko-
go: Oprócz tego bawiciela z urzędu, jest jesz-
cze jeaen gość bardzo wesoły. Jun.
Bawić, i, II I. gdzio- zostawać, gościć, przeby-
wać, mieszkać, siedzieć, rezydować, przesiadywać,
spędzać chwile, przepędzać czas : \i. na wsi, w Pa-
ryżu. Bawi przy ciotce. B. z kim = obcować:
Dobranoc! już dziś więcej nie będziem bawili, j
t^AWOLI
Mick. Najprzyjemniejsze są. dla mnie te chwi-
le, które z nią bawię. 2. X a) kogo = zatrzymy-
wać, trzymaj przy sobie ; zabawiać, zaprzątać, zaj-
mować komu czas; przetrzymywać : Nie będę cię
dłużej bawił, bo nie masz czasu. Uczonych przy
sobie bawiąc, uczył ś. X Nie bawiąc czasu =»
nie tracąc czasu. Nie bawiąc p. Niebawem, b)
co = podsycać, vtrzy:uywać : Siarka, klej i inne
materje, ogień sobą bawiące. 3. kogo = »u7eza-
przątać, zabawiać, rozrywać, pobudzać do wesoło-
ści, rozśmieszać: Nie dość nauczyć, trzeba, żebyś
bawił. Rusz dowcip z kopyta, baw mi zaraz
gości. J. N. K. 4. IY. = rozśmieszać, śmieszyć, po-
ciesznijm ś. wydawać: Bawi mię to. B. 8. i. za-
trzymywać ś. przydłużej, nie śpieszyć i., ociągać i.,
marudzić, guzdrać ś., tracić czas, zwlekać, zwłó-
czyć, grzebać ś., mitrężyć, bałamucić: Nie baw ś.,
ale idź. Idź, a nie baw ś. 2, czym, z czym,
nad czym = nie śpieszyć ś., robić jak dla zabawki,
ociągać ś., guzdrać ś., grzebać i.; tracić, marno-
wać, zabijać czas : Nie baw ś. ze sprzątaniem,
trzeba wyjść. Bawi ś. gawędką, a tu czas scho-
dzi. Dobry robotnik, ale ś. bawi nad robotą.
3. czym = zajmować ś., zaprzątać ś., porać ś., trud-
nić ś., zatrudniać ś.; oddawać i., poświęcać i. cze-
mu; uprawiać co, chodzić około czejo, trawić czas
nad czym, pilnować czego: Jak ś. nazywasz?
czym ś. bawisz? B. ś. pijaństwem, plotkami,
rozmyślaniem. B. ś. rzemiosłem. Wdatoać i
w co. = Nie bawię ja ś. takiemi rzeczami. 4.
i X Bawlać Ś. zabawiać ś., mile czas spędzać, Ji-
glować, baraszkować, zbytkować, dokazywać, igrać,
sioawolić, żartować: Dzieci bawią s. Kotek ba-
wi 8. ogonkiem, dziewczynka — lalką. B. ś. cu-
dzym kosztem. Obcować, przestawać, wdawać ś., za-
dawać ś.: Stary bawi ś. ze starym, młody z mło-
dym. (U dzieci:) Nie bawię ś. z tobą! Pieścić i.,
rozkoszować ś.: Bawiąc ś. z mnóstwem drobnych,
lecz miłych pamiątek. Mick. 5. hulać, balować,
birbantować, szaleć, używać: Niech ś. bawi, póki
młody. 6. w (io=grać: B. ś. w piłkę, w ciuciu-
babkę. 7. w kogo =grać rolę, udawać, pozować
na..., chorować na..., małpować kogo : Napchał
kieszenie i bawi ś. w radykała. Fred. A. 8.
[B. ś.] zwlelcać. <BY>
[Bawidama, y. Im. y] p. Bawidamek.
Bawidamek, mka. Im. mkowie a. [Bawidamaj
nadskakujący damom, salonowiec, < Bawić -f- Da-
ma >
Bawidelko, a, Im. a p. Bawidło: Nie uważasz
ich (kobiet) za same tylko cacka i bawidełka
świata. Śniad.
Bawidło, a. Im. a zabawka, cacko, fraszka do
zabawy: Bawidła dziecinne. Zdr. Bawidelko.
Bawienie, a, blm., czynność cz. Bawić.
Bawienie się, a ś., blm., czynność cz. Bawić 4.
Bawluchnać się, a ś., al ś. dziec. bawić ś., za-
bawiać ś.: B. ś. cackiem.
XBawnle przys. od Bawny: Ten nudzi, a 6w
B. plecie. Niebawnie p. Niebawem.
X Bawny I. zabawny, bawiący, zabawiający, we-
soły, zajmujący, interesujący, nie nudny ; pocieszny,
ucieszny : Ńie tak ładna, ale żywa i bawna. 2.
zabawiony, zajęty, oddany, wylany na co, zatrud-
niony, pogrążony, zatopiony w czym, przejęty
czym: B. w krotochwilach miłosnych.
fBawolet, u, Im. y ubiór kobiecy na głowę.
<Fr. bavolet>
Bawole, ęcia. Im. ęta płód bawoli, młody bawół.
<p. Bawół >
Bawoli I. a. Bawolowy przym. od Bawół: Róg
B. 2. ucz. doskonały, wyborny. 3. woj.; B. ozór
lOfi
ftAWOLICA
- hlucha postaci ozora, osadzona na rękojeści, do
wi/dobyirdhia kuli, uwięzie] w armacie.
Bawolica, y, Im. e samica huwół.
Bawollk, a, Im. I I. p. Bawói. 2. ■[ gatunek
pasa: Bywały jiasy z Chin, zwane bawollki.
Bawolina, y, Im. y I. m. nędzny bawół. 2. ż.
mięso hdwole.
Bawolo przys. od Bawoli pod 2.
Bawoiek, Ika, Im. (ki p. Bawół.
Bawolhiannyj p. Bawełniany.
Bawońcowy] n. BaweJnIcowy.
Bawot| jirzys.i. crzeaei.Bawotżeś mb^W^prze-
ciei mówiłeś. 2. [B.\] ot! jeszcze czegol <B& Ą-Oi>
[Bawola, ł, lin. e] nazwa krowy wielkiej z roz-
łożystemi rogami.
Bawół; o(u, Im. oly, [Bajwól, Bujwół] I. zool. (bu-
baius) zwierzę racicowe, przeiincające, pochworo-
gie. Gatunki : B. afrykański (b. eaffer) ;
Arni (b. aini); B. zwyczajny (b. butlelus).
2. garb. skóra bawola. Zdr. Bawollk, Bawolek.
_< Qr. boiibalos, z podprowadzeniem drugiej czę-
ści wyrazu pod Wół>
Bawulee, ica, Im. loe leśn. belka towarna.
<Nra. Bauholz>
Baza, y, Im. y I. bud. podstawa kolumny, no-
ga Jilarn, zasada, podsiupie. 2. f mat. podstawa.
<Gr. basiS>
XBazak, u, blm. delikatna materja bawełniana
t Jerozolimy < Fr. bazac, z języków Wschodnich >
Bazalt, u, Im. y min. skala krystaliczna, wul-
kaniczna, zloiona z labradoru, augitu, magnetytu,
a często t z oliwinu. <Nm. Basalt, Fr. basalte
itd.. może z Etjops.>
Bazaltowy przym. od Bazalt: Bruk B. Skała
bazallowa. Grota bazaltowa.
Bazanka, i. Im. i bot. p. Szczyr. <Może
w związku z Bażant>
Bazanowleo, woa, Im. wce b.ot. p. Tojeść.
Bazar, u. Im. y I. targ, targowica, targowisko,
rynek, szczeg. obozowy, majdan. 2. transport to-
warów .• Osaczono Jazłowiee komunikiera dla kon-
wojowania przechodzących bazarów. Roi. <Prs.
bazar >
Bazarka, I, Im. I, Bazarnioa przekupka, mar-
kieianka.
Bazarnica, y, Im. e p. Bazarka.
Bazarnik, a, Im. oy przekupień, przekupnik, mar-
kietan.
! Bazarny, ego, Im. I rz. prow. komisarz tar-
gowy.
Bazarowy przym. od Bazar.
Bazeologja, 1, blm. nauka o bazach. <Now.
z Gi. basis = 1) chód; 2) podstawa + -logia =
-znawstwo >
xBazerja, i, Im. e p. Boazerja.
[Bazgler, a, Im. rzej p. Jazgarz. < Może zmie-
szanie Nm. Barsch (gw. bars, bors, bors itd.)
1 Pols. Jazgarz >
Bazgraoz, a, Im. e, Bazgrała ten, co bazgrze,
gryzmolu, babrała, gwazdacz ; (o malarzu) boho-
maz, (o i)isarzu-autorze) pisarek. <BAZGR>
Bazgrać, rze, rał I. ile, ladajako pisać, gryz-
rnolió, gwazdaó: Bazgrze, jak kura patykiem. 2.
Ucho malować, gwazdai, babrać, paćkać, mazać. 3.
byle co, byle jak pisać, pisać banialuki: Bazgraj-
cie już, jak chcecie, ale wszystkich bez wyjąt-
ku nie chwalcie.
Bazgrała, y, Im. y m. i ż. p. Bazgraoz.
Bazgranie, a, I. blm., czynność cz. Bazgrać.
2. Im. a p. Bazgranina.
Bazgranina, y, Im. y, Bazgrota gwazdanina,
gryzmoiy, kulfony, kulasy ; byle jakie pismo, ba-
B A Z
nialuki, ramota ; hyle Jakie malowidło, mazanina,
babranina, mazanka, gwazdanina, gryzmoiy, boho-
maz.
Bazgrota, y, Im. y p. Bazgranina. Zdr. Baz-
grotka.
Bazgrotka, I, Im. i p. Bazgrota.
Bazi p. Baż.
Bazia, I, Im. e I. piesz. owieczka. 2. bot. p
Kotka. Zdr. Baźka, [Baź, BaszkJ, Baziuchna,
Baziulka, Bazieczka, [Basiurka, BasiuszkaJ- Zgr
Bazlsko. <Zdr<)bn. Baran >
Bazieczka, I, Im. i p. Bazia.
Baziokwiatowe bot. (iulitiorae) nazwa skupienia
roślin przeważnie o kwiatach kotkowych. < Bazia
-+- Kwiat >
Baziowy przym. od Bazia: Kma.iB.- kotkowy.
Bazisko, a, Im. a p. Bazia.
Baziuchna, y, Im. y p. Bazia.
Baziulka, i. Im. I p. Bazia.
f Bazon, a, Im. y p. Puzon.
Bazona, y, Ira. y I. fp. Puzon. 2. [B. a. Bazuna]
ligawka, trąba pasterska. <p. Puzon >
Bazoplnakoid, u, Im. y min. para płaszczyzn
równoległych od dwuch krystalicznych osi pozio-
mych. <Now. z Gr. bdsis = podstawa -(- pi'nax
= tabliczka, mapa, spis ; talerz.. -J- - eides =
kształtny >
[Bazuna, y, Im. y] p. Bazona.
XBazycmaJ8ter, tra, Im. trowle p. Bezycmaj-
ster.
Bazydjalne grzyby bot. p. Podstawczakl.
Bazylek, Ika, Im. Iki bot. p. Ożywonia. <Now.
z Gr. basilikón = dosł. królewskie >
Bazylljka, i, Im. i bot. p. Bazyija.
Bazylik, u, Im. I bot. p. Bazyija.
Bazylika, I, Im. I I. (w Grecji, u Rzymian)
gmach publiczny Jilarowy o kilku nawach: Pretor
odprawiał sądy w bazylice. 2. kościół w kształ-
cie prostokąta : Starożytna B. Lateraneńska w Rzy-
mie. 3. bot. p. Bazyija. <Gr. basilikź (dom.
oikia)=:dosł. królewska (siedziba) >
Bazyliki, ów, bip. zbiory praw rzymskich, wy-
dane po grecku przez cesarza Bazylego i Jego sy-
na Leona w IX w. <0d imienia Bazyli >
Bazyllkowaty: Tymian a. Rojownik B., Macie-
rzanka bazylikowata, bot. p. Tymian.
Bazylikowy przym. od Bazylika: Świątynia
w stylu bazylikowym. System B. w budownic-
twie.
XBazyllsk, a, Im. I zool. p. Bazyliszek.
Bazyliszek, szka, Im. szki I. a. xBazyllsk zool.
(basiliseus mitratus) Jaszczurka z rodziny legwa-
nów. 2. przen. człowiek złośliwy, jaszczurka, żmi^
ja. <Gr. basiliskos>
Bazyliszkowy przym. od Bazyliszek; przen.
zjadliioy, zajadły, nienawistny, złośliwy, jaszczur-
czy : Wzrok B.
Bazyija, I, Im. e, Bazylik, Bazylika, Bazylljka,
Wasilek, Balsam polski bot. (ocimum) roś. z ro-
dziny wargowych. Gatunek : B. pospolita a
ogrodowa (o. basilicum). <p. Bazylek >
1 Bazyijan, a, Im. le p. Bazyijanin.
Bazyijanin, a, Im. anie, ! Bazyijan I. zakonnik
zgromadzerda św. Bazylego. 2. w Im. = zakon,
klasztor Bazyljanów. <0d imienia iśw. Bazylego >
Bazyijanka, I, Im. 1 I. zakonnica zgromadzenia
iw. Bazylego. 2. w Im. = zakon a. klasztor Bu-
zyljanek.
Bazyijański przym. od Bazyijanin a. od Bazy-
ijanka: Kościół, zakon B.
Bazyna, y, Ira. y p. Łopian. <p. Bażyna>
[Baż, I, Im. e] p. Bazia.
107
BAZ
Baźl Baś! Bazi! [Baśka! Baszka basz!] woła-
}iie pasterzy na owce. <Zdr. Baran >
Bażka, I. Im. I p. Bazia.
fBażnienie, a, bliu. bojaźń.
[Baźnik, u, Ira. i] bez hebd. <Bazia>
t Bażan, a, Ira. y puzon: Niechajże bażany na-
dymają. <p. Puzon >
yBażancica, y, Ira. e samica bażant.
Bażancik, a, Im. i p. Bażant.
Bażancisko, a, Im. a m. i ni. p. Bażant.
Bażanka, I, Ira. I bot. I. a. Łaciec, (thelig^o-
num) roś. z rodziny komosowatych. 2. p. Szczyr.
<Może w związku z Bażant>
Bażanowiec, wca, Im. wce p. Tojeść. <Może
w związku z Bażant >
Bażant, a, Im. y I. a. X Fazan, f Fazjan żool.
(phasianus) j)/afc kurowaty z rodziny tej samej na-
zwy. Gatunki: B. pospolity (ph. colchicus).
B. srebrny (gallophasis nyctheraerus). B. zło-
t y (ph. pictus). 2. [B] pieczony kogut a. kapłon
na uczcie weselnej. 3. przysmak, specjał: Bażan-
tami kogo karmić. Prz.Zdr. Bażancik. Zgr. Bażan-
cisko. <Gr. fasianós (od rzeki Fazys, w Kol-
chidzie), przez Śr. Grn. vasant>
Bażantarnia, i, Ira. e zakład hodowli bażantów^
Bażantnik, a, lin. cy człowiek, mający staranie
o bażantacTi ; hodowca bażantów.
Bażantowy przyra. od Bażant: Ogród B. ( =
z bażantami).
(Bażyć się, y Ś., yl Ś.] I. puszyó ś., nadymać ś.,
stawiać ś. hardo, stairiać ś. : Bazy ś., jak wół,
ale tępe ma rogi. Prz. 2. zachciewać ś.; jurzyć
i. <Zap. Ukr. bażyty, bażaty>
Bażyna, y, Im. y, bot. p. Bagniówka. <Zap-
w związku z pń. BAGN>
Bażynowate rośliny bot. (empetraceae) rodzina
przyrodzona roUin kwiatowych dwuliściennych.
[Bąbać, a, al] klepać, uderzać (po twarzy, łyd-
kach).
[Bąbać się, a ś., al ś.] dyndad, chwierutać ś.
<Nra. bumraeln, burabeln>
Bąbel,bla, a. Xalra.ble, XBębel,tBombel, XPę-
pel, [BąboiJ, f Babol. I. pęcherzyk, bańka: Bą-
ble na wodzie, mydlane. 2. hut. wzdęcie a. próż-
nia w odlewie. 3. lek. pęcherz pod naskórkiem,
purchel, pryszcz: Bąble po oparzeniu, po odmro-
żeniu, z pokąsania. Tak mnie komar ugryzł, że
mi aż B. wyskoczył. Kantarydy naciągają bą-
ble. 4. żart. dziecko, smarkacz, fiifel. 5. [B.] jabł-
ko u naci hirtoflowej. Zdr. Bąbelek, X Bąbeiik,
X Bąblik. Zgr. Bąblisko.
[Bąbelać się, a ś., al ś.] kołysać i. < Nm.
bummeln>
Bąbelek, Ika, Im. Ikl I. p. Bąbel. 2. kulka wi-
sząca, dzyndzyk, wisiorek kulisty: Grzechotka
z bąbelkami.
X Bąbeiik, a, Im. i p. Bąbel.
tBąbelistość, i, blm. p. Bąblistośó.
łBąbelisty p. Bąblisty.
XBąbeiowaty ]>. Bąblowaty.
Babiak, a, Ira. i zool. p. Węgier.
Bąblasto przys. od Bąblasty: Piechy B. roz-
dęte.
Bąblasty p. Bąblowaty.
Bąblioa, y, blm. lek. (pemphigus) rodzaj choro-
by skórnej. Gatunek: B. zjadliwa (p. folia-
ceus).
X Bąblik, a, Ira. i ]). Bąbel.
Bąblisko, a, Im. a m. i ni. p. Bąbel.
Bąblistośó, I, blm. rz. od Bąblisty, fBąbeli-
Stość.
BĄK
Bąblisty, f Bąbelisty z bąblami, pełen bąbli, bań-
czasiy: Odlew B. Surowiec B. Lek.: Róża bą-
blista a. pęcherzowa (erysipelas bullosura).
Bąblowato przys. od Bąblowaty.
Bąblowaty, X Bomblowafy. X Bąbelowaty,
XBombelowaty, Bąblasty podoimy do bąbla.
Bąblowiec, wca, Im. wce zool. fhydatis) pęche-
rza wata forma młodociana tasiemca kilkoczłon-
koicego.
[Bąbol, a, Im. e] p. Bąbel.
Bąbolić, I, ii p. Bęblić. [B. ś.] łazić po wodzie,
po kałuży.
xBąbon, u, Im. y, xBombon cukierek. <Fr.
bonb()n>
[Bąbon, u^ czoś. w Ira. y] lek. p. Dymienica.
<(ir. baubon>
[Bąbony, ów, h]p.] plotki, bajdy. <?>
[Bach!] w. buch! bach! <Dźwn.>
Bachor, a, Im. y I. [B.] p. Bachur. 2. f [Ba-
chory, ów] przedłużenie krokici. 3. bip., bot. p.
Zimowit. <Zap. zmieszanie Bachur -|- Bękart >
[Bączal, a, ezęś. w lin. BączaleJ łodygi bruk-
wi, ziemniaków, marchwi, obrane z liści. <BAK>
Bączek, czka. Im. czki I. p Bąk. Przen. : Pu-
ścić bączka — a) puścić fałszywą wieść, jAotkę,
kaczkę ; b) palnąć głupstwo, spłatać figla : Wy-
prowadzę s., ale pierwej bączka puszczę:
kuzynka zabiję. Fred. A. 2.gwiazdka na czap-
ce urzędniczej. 3. [ B. ] dawna moneta miedzia-
na czterofenigowa. 4. woj. obrączka u o.^ady strzel-
by na stempel: Stempel wsuwa ś. w bączki.
<BĄK>
Baczenie, a, Im. a czynność cz. Baczyć.
Bączewle, a. Im. a bot. p. Grążel.
[Bączka, i, Im. I] I. potrawa z kaszy jaglanejz ser-
watką. 2. dziewczynka nieprawego łoża. < Bękart >
[Bączkać, a, al] bić pięścią po plecach, dzbę-
kać. < BĘC >
[Bączkanie, a, blm.] czynność ez. Bączkać.
[Bączyca, y. Im. e] samica bąk.
Baczyć, y, yl p. Bąknąć.
Bądź sp. I. choćby, chociażby, nawet, boda/hy :
"Wszelkie, B. najmniejsze, towarzystwa ludzkie
utrzymują ś. dobrym rządem. Wor. 2. albo: B.
ja, B. ty pójdziemy. B. — B.=ralbo — albo, lub — lub,
czy to — czy to, już to^uż to : B. to, bądź owo.
B. pogoda, B. słota. [B. co, B. gdzie, B' jak, B.
kto itp.] cobądź, gdziebądź, jakbądź, ktobądź itp.
<BĘD>
Bądźcobądź przys. cokolwiekbądź, jakkolwiek-
bądź, w każdym razie, niech będzie co chce : "Wpływ
myśli trzeźwię jszych już ś. B. objawił i tutaj.
Chm. <Bądź4-Co-}-i3ądź>
Bąk, a, Im. 1 I. zool. - a) (botaurus stellaris)
i B. bączek a. B. mały (botaurus minutus)
ptak podkasały z rodziny czapli, b) (tabanus)
otvad dwuskrzydły, krótkorogi: Opił ś., jak B.
( =jak bela, jak smok). "Wy szlachta ciągniecie,
cie, jak bąki. Mick. Przen.: truteń pasorzyt. 2. przen.:
Strzelać a. zbijać h^k\=próż)wwać, włóczyć ś., wa-
łęsać i. 3. przen. człowiek nadęty, odęty, nadąsany.
t Dole wać bąka =podmecrt(S dwnę. 4. przen. bęben,
dzieciak, bech, bachur: Odczepcie ś. basalyki, bą-
ki uprzykrzone. Sienk. 5. dudy, kobza: B. z krzy-
wym rogiem. W bąki przygrywać. 6. cyga,
fryga, wartałka, loarkolka : Puszczać bąka. 7.
przen. wieść fałszywa, kaczka, plotka, bajka, puf:
B. dziennikarski. Puścić bąka. 8. przen.: Pu-
ścić bąka - tmjpuścić wiatry. 9. przen. błąd, po-
m^łko, omyłka, głupstwo, byk: Strzelić bąka
(-zrobić błąd). 10. [B] = a) bękart, h) pierzyna.
108
BĄKAĆ
C^ urządzenie w kuźni, zastępujące miech. II. hjnf
fałszywy za Augusta III. 12. mech. przyrząd do
wzbudzania ciągu lo kominie: B. ssący a. e k s-
h a u s t o r (do wj^puszczania pary zużytej). B.
tłoczący a. wentylator (do tłoczenia po-
wietrza pod ruszty). 13. częś. w Im. a. Bąko-
wie zb. ogr. łodyga cebuli z torebką nasienną, po-
zostawiona w gruncie jako nasiennik. 14. a. Gig
wiośl. rodzaj łódki, odmiana pacierzówki : Wyścig
bąivów czterowiosłowycli. B. ramienny. 15. zł.
= a) więzienie, kryminał, h) lichwiarz. <BĄK>
Bąkać, a, al p. Bąknąć.
[Bąkalista, y, Im. ści] mówiący niezrozumiale.
<B4K>
Bąkanie, a, blm., czynność cz. Bąkać.
Bąkanina, y, Im. y ciągłe bąkanie, t. j. a) nie-
wyraźne u. ciche mówienie, b) słabe a. niewpraw-
ne czytanie: Nie słyszę wcale twojej bąkaniny.
[Bąkart, a, Im. y] p. Bękart.
Bąkiel, kia, Im. kle gór. (w kopalniach wielic-
kich) miejsce, gdzie ś. zbiera woda i robić prze-
szkadza. <Może Nm. Bankel = dosł. ławica >
Bąknąć, nie, ąl, X Beknąć, nied. Bąkać, Ba-
czyć, Beczeć I. wydać głos lułaścimj bąkotoi:
Gdy bąk baczy, będzie deszcz. 2. zabrzęczećjak
owad bąk, zabuczeć: Komary, pszczoły baczą. 3.
zamruczeć, wyrzec co a. odezwać ś. półgębkiem a.
pod nosem, zamamrotać, burknąć, pisnąć : Coś bąk-
nął, ale trudno było zrozumieć. Ani bąknął, ani
jąknął. B. pod nosem. Psy zrzadka i niepew-
nie bąkały. Chodź. Zaczyna dopiero bąkać na
elementarzu = słabo czytać. 4. X zabrząkać, za-
grać 7iiewi/raźnie : Lada kto na dudach może bą-
kać. <HĄK>
Bąknięcie, a, blm., czynność ez. Bąknąć.
Bąkojad, a, Im. y zoo), (buphaga) ptak wró-
blowalij zęhodzioby z rodziny szpaków. < Bąk -{-
JAr)>
Bąkowaty zool. podobny do bąka: Owad B.
Bąkowie, a, blm. p. Bąk.
Bąkowy przym. od Bąk.
Bąkreta, y. Im. y, Bonkreta bot. nazwa odmia-
ny gruszy zwyczajnej i jej owocu. Por. Chrze-
ścijanka. <Fr. bon-chretien = dosł. dobry chrze-
ścijanin >
[Bąks, a. Im. y, Beks] I. bękart. 2. ostatni
snop dożęły. < Zdr. Bękart >
[Bąsio, a. Im. owie] p. Bękart.
Bdla, y, im. y p. Bedlka. <p. Bedłka>
Bdly, bdel, blp. bot. grzyby z zarodnikami na
yyyrostkach.
Be w. I. a. Bee głos owczy, beczenie. Przen.:
Ani be, ani me = a) człowiek milczący, zamknięty
w sobie, którego nie można ś. o nic dojjytać; b)
głupiec, gawron, gamoń, nie umiejący trzech zli-
czyć; e) ;</(•, ani słowa: Zapytywaliśmy go, ale
on ani be, ani me. 2. bal e! a! pi!: Wdzięcz-
ność potomnych...— Be! jabym wolał współczes-
nych. He! tak mi mówicie, to teraz wiem. 3.
(do dzieci) bwe ! blal pfel nie caca: Nie bierz
tego, bo to be! <Dźwn.> •
xBean, a, Im. y, x Bejan, x Beanus I. nieuk,
nieokrzesaniec,^ cham, ordynus, grubjanin, rura,
bałwan: Sprośnych i niewdzięcznych beanów łas-
ki nie proszę. Lada B. przywłaszcza sobie
szlachectwo. 2. nowy uczeń, nowoprzybyły do
szkoły; wogóle nowicjusz, fryc: Ponieważeście
beany, przystąpira tedy do otrząśnięcia was
z beanji waszej. Krasz. Przyprowadzam nowe-
go ucznia, beana. Krasz. <Śr. Łć. be(j)anus,
g Fr. bćjaune = bec jaune = żółtodziób >
BECHTAÓ
XBeanja, I, blm. stan beana: Otrzyjcie ś. z bea-
nji waszej. Krasz.
XBeanus, a, Im. y p. Bean.
Beatrycza, y. Im. e, Beatrycze kochanka, pani
serca, ideał, Dulcynea: Namówił kasjerównę, Bea-
trycze pana Ludwika. Sienk. <ImicWłos. Bea-
trice z „Komedyi Boskiej" Dantego >
Beatrycze nieod. p. Beatrycza.
Beatyfikacja, I, Im. e, Beatyfikowanie czynność
cz. Beatyfikować: Proces beatyfikacji. Przepro-
wadzić beatyfikację. <Now. z Łć. beatifico =
dosł. uszczęśliwiam >
Beatyfikować, uje, owal zaliczać w poczet bło-
gosldirionych.
Beatyfikowanie, a, blm. p. Beatyfikacja.
Bebech, a, częś. w Im. Bebechy, ów I. wnętrz-
ności, Jiaki, kiszki, palrochy : We mnie wszystkie
bebechy ś. gotują (z gniewu). Wlicz. Aż mnie
bebechy zabolały, kiedym to usłyszał. Kiedy
słyszycie o opryszkach, to ś. wam trzęsą bebe-
chy. Kaczk. Poczciwy z bebechami = poczciwy
do gruntu, z flakami. 2. X flaki (potrawa):
Porcja bebechów. 3. wielki brzuch. 4. pościel
nędzna, bety; wogóle grafy, manatki, rupiecie = mie-
nie, dobytek: Alkierzyk zastawiony łóżkami i be-
bechami żydowskiemi. Krasz. Nowy rządca
chciał nas wyrzucić, jak mówił, z bebechami
Krasz. 5. [B. a. Bech] = dziecko tłuste. <?>
Bebeszenie, a, blm., czynność cz. Bebeszyć.
Bebeszyć, y, yl I. p. Patroszyć. 2. przen.
męczyć = gnieść kogo.
XBebiec, bca, Im. bce ucz. chleb. <?>
[Beblać, a, al] bełtać, jHusknć. <BABR>
Bebllć, i, ii p. Bęblić. <BABL>
Beblać, bla a. ble, al p. Babrać. <BABR>
Bebłanie, a, blm., czynność cz. Beblać.
BeblanIna, y. Im. y płyn rozbebłany, nabełtany
z kilku innych, mieszanina płynów, mikstura, zujja
— breja: B. z wódki i miodu.
Beblek, bika. Im. biki p. Rozslad. <Zap.
sztucznie z Łć. peplis>
Bebrać, brze, bral p. Babrać; przen. mieć do czy-
nienia z wodą: Od dziecinnych lat bebrząc ś
w wodzie, zapalonym był rybołowem. Krasz.
<BABR>
Bebranie, a, blm., czynność cz. Bebrać.
Beby nieod. materja wełniana z Alepo. < Z ję-
zyków Wschód. >
[Bec, a. Im. e] tłuste, rozkoszne, dobrze loyglą-
dające dziecko. <Ukr. bec, becok>
Becak, a, Im. I garb. skóra na wyroby rymar-
skie. < ? >
Bech, a, Im. y I. pog. dzieciak, bachor, bęben,
berbeć, fąfel, smarkacz : Wiktorka to taki B. nie-
usłuchany. 2. [B.] p. BQhec\\ dziecko tłuste. <Zdr.
Bękart >
Becha, y, Im. y p. Beczka przen. (o człowie-
ku) grubas, tłuścioch: Prawdziwa B. z niego.
xBecher, u, Im. y, [Bekier] kubek, puhar, kie-
lich: Bechery, kubki, puhary. Krasz. Zdr. Be-
cherek, [Bacherek, Bacherka]. <Nm. Becher>
XBecherek, rka. Im. rkl, p. Becher.
[Bechnąć, nie, nąl] walnąć, palnąć; rzucić: Ba-
ran bechnął rogami.
XBechtać, cze, tal, x Bekłać 1. podbechty-
wać, poduszczuć, jątrzyć, drażnić, źle usposabiać,
buntować, uzbrajać przeciw komu, nasadzać kogo
na kogo a. na co: B. przeciw komu. B. kogo a.
czj'je serce. 2. komu gliow^ = nabijać gadaniną,
pompować, klektać, kotłować, zawracać, durzyć.
<BECHT>
i09
BECHTER
Bechłer, a, Im. y I. f a. Bechterz, f Bechtyr
zhroja, pancerz, kirys: Rycerz wszystek w B. do
nóg obleczony. Kra. 2. [B.] rodzaj kaftana aksamit-
nego. <Skr. bechter = kolczuga, zap. z Tat.
baclita = tkanina >
tBechterz, a, Im. e p. Bechter.
tBechtyr, a, Im. y p. Bechter.
Becić, i, II karo. powodować czyją przegraną.
B. Ś. wpadać; robić a. stawiać bety, być w becie,
remizić ś.; przegryioaó. <p. Bet>
Becik, a, Im. i p. I. Bet
Becisko, a, Im. a m. i ni. p. I. Bet.
Becować, uje, owal p. Besować.
[Becyrk, u, Im. I] powiat; urząd powiatowy.
<Nm. Bezirk>
[Beczą, y, Im. e] p. Beczka.
XBeczczysko, a, Im. a p. Beczka.
Beczeć, y, al p. Beknąć.
[Beczek, czka, Im. czki] płaksa, beksa. < BE(K) >
Beczenie, a, blm. I. czynność cz. Beczeć, bek.
2. X (w głowie, w uszach) szum, huczenie: Gor-
czyca B. główne uśmierza. Trzyc. 3. lek. (aegopho-
nia) kozi bek, objaw przysluchowy w płucach pod-
czas mówienia chorego.
Beczka, i, Im. I f. naczynie bednarskie o dwuch
dnach ; fasa, kufa, okseft ; sadek, baryłka, antał :
B. z prochem, z winem, na wodę. Wyi)ić becz-
kę wina. Wypotrzebowae beczkę cementu. Przen.:
I'różn?j, beczkę obracać = daremnie czas tracić.
Brzmi głośno próżna B. Prz. Przen.: Zacząć
z innej beczki =jj/-ze/4'ó cZo mne^o przedmiotu, zacząć
z innego tonu, próbować inaczej: Wszystko na-
próżno, zacznijmy z innej beczki. 2. przen.: B.
bez d:\-A-ilziurawy worek, otchłań — &) marnotraw-
nik, uiracjusz ; b) pijak, opój, smok, bąk, bibuła.
3. przen. człowiek otyły, thdcioch, grubas, baryła,
fasa. 4. miara rzeczy sypkich i płynnych : B. no-
wopolska obejmuje 2.5 garncy. B. okrętowa p.
Tonna. 5. (na szachownicy) koniec t. zw. linji
głównej: Z lewej strony głaz ( = czarne pole) je-
den w koniec szranków bodzie, miejsce to zowią,
beczki},. Mick. 6. zł. ambona. Zdr. Beczuszka.
Zgr. xBeczczysko, Becha, Beka, [Beczą]. <Może
Nm. Bottich^kadź, to zaś może z Gr. apotheke>
Beczkowy przym. od Beczka: Klepka becz-
kowa. Piwo beczkowe =• nieściągane, niebutelko-
wane. B., ego, Im. i rz. = a) pakujący sól w becz-
ki, bijacz; b) ważący sól przy pakowaniu w lieczki.
[Beczkarz, a, Ira. e] bednarz, szczeg. wyrabia-
jący beczki.
Beczkować, uje, owal I. rozlewać w beczki. 2.
}>akować w beczki: Sól beczkowana.
Beczkowanie, a, blm., czynność cz. Beczkować.
Beczkowały j)odobny do beczki, pękaty, icydęty.
Beczuleczka, i, Im. I p. Beczułka.
Beczułka, i, Im. I nieduża beczka, baryłka, an-
tałek: B. kawioru. B. k\iwe'k. = baryłka, solówka.
IW beczułkę] malować na pis;ince. Zdr. Beczu-
leczka.
Beczulkowy przyra. od Beczułka.
Beczuszka, I, Im. i p. Beczka.
Bedel, a, Ira. e, Pedei, X Betel, f Bedelus,
•J- BedeluSZ I. X szwajcar a. sługa ko.icielny, dziad
kościelny, kościelny. 2. woźny, pilnuj<icy porządku
w zakładzie naukowym: B. w gimnazjum. B. uni-
wersytecki in. X s a p j e n t, X s ł u g a r e k t o-
rowski: Bedele noszą przed rektorem berła.
<Śr. Łć. bedellus, bi(iel(ljus (z Nm. bieten) =
woźny, skąd Fr. bedeau, Nm. Pedeli >
+Bedelus, a, im. y p. Bedel.
fBedelusz, a, Ira. e p. Bedel.
BEDUINA
fBedew, dwia, im. dwie, fBadawja koń arabski;
wo'/óle rumak, biegun. <Arab. bedewij = beduin,
bedul = pustyniowy, stąd Tur. bedewi at = koń
arabski >
Bedliszka, I, Ira. I zool. (mycetophila") owad
dwmkrzydiy, dlugorogi, bedliszkowaiy. <0d Be-
dła>
Bed\\8zWov/&ty podobny do bedliszki: Owad B.
Bedliwie przys. od Bedliwy. <BOD>
Bedliwy I. f p. Badliwy : Kto ma dar wiary,
nie jest B. Karnk. 2. [B.] troskliwy.
fBedła, y, Im. y p. Bedłka.
Bedłczysko, a, Im. a p. Bedłka.
Bedłeczka, i, Im. i p. Bedłka.
XBedłek, łka. Im. Iki p. Bedłka.
Bedłka, i, Im. i I. a. f Bdła, f Bedła, X Bedlek bot.
(agaricus) ! Betka = a) grzyb z rodziny bedłkowa-
tych. Gatunki: B. pieczarka (a. campestris),
B. r y d z (a. deliciosus) ; B. wysoka a. w y-
niosła a. Deszczochron, Parasol a.
[D r u p, Kania, Cz u b aj k a] (a. procerus);
B. zielonka a. Żółta gąska (a. eque-
stris). b) B. kubkowa p. Kustrzebka. e) B.
kulkowa p. Purchawka, d) B. miodowa p.
Opieńka, e) [B. psia] (armillaria luteo-virens)
grzyb z rodzaju opieńki. Przen. żart.: Przyjaciel
B. = człowiek narzucający ś. z zażyłością. 2. [B.,
Belek, Bełtk, Będka] grzyb tcogóle. 3. [B.] krosta
na wargach dzieci. 4. [Bedłki, Betki] p. PleŚ-
nlawki. Zdr. Bedłeczka. Zgr. Bedłczysko. ,<?Mo-
że w związku z Łć. boletus, Gr. bolites, Sr. Grn.
buliz, Nm.' Pilz, Dnm. biilte>
Bedłkowate rośliny bot. (agaricacei) rodzina
grzybów tcłaściioych z rządu podstawczaków.
Bedlówka, i, Im I zool. (caenosia) owad dwu-
skrzydty, krótkorogi.
Bednarczyk, a, Im. i I. terminator bednarski.
2. syn bednarza.
Bednareczka, i, Im. i p. Bednarka.
Bednarka, i, Im. I, [Bednarka] I. kobieta,
trudniąca ś. bednarstwem. 2. bednarzowo, żona
bednarza. 3. a. [Daga] mała klepka (na kubły,
szkopki, balijki itp.). 4. obręcz żelazna do stat-
ków gospodarskich. Zdr. Bednareczka.
Bednarski przym. od Bednarz: Warsztat B.
Naczynia, wyroby bednarskie. Czeladnik B.
Bednarstwo, a, blm. rzemiosło bednarza.
Bednarz, a, Im. e, [Bednarz, Bębnarz, Bę-
bniarz, Bondar] rzemieślnik, wyrabiający naczynia
klepkowe. Zgr. Bednarzysko. <Albo Nm. Ben-
der, Binder= bednarz, albo od Bednia, (B)dno>
Bednarzowa, ej, Im. e żona bednarza, bednai-ka.
XBednarzowac, uje, owal, [Bednarzyć] zajmo-
wać ś. bednarstwem.
XBednarzowanie, a, blm., czynność cz. Sedna-
rzować.
[Bednarzowy] przyra. od Bednarz.
Bednarzówna, y a. ej, Im. y a. e córka bedna-
rza.
[Bednarzyć, y, ył] p. Bednarzować.
Bednarzyna, y, Im. y m. I. p. Bednarzysko.
2. licliy bednarz.
Bednarzysko, a, Ira. a m. i ni. I. p. Bednarz.
2. a. Bednarzyna bednarz godzien politowania.
[Bednia, i. Im. e, Bodnia, Będnia, Putnią, Bo-
denka] kubeł drewniany, duża dzieża drewniana,
beczka z zamykanym wiekiem, spiżarnia: Hzucila
ś. do bedni po bieliznę i odzież. Jeż. < Bednia,
może w związku z (B;dno i Bednarz; Bodnia
z Ukr.>
Beduina, y, Im. y rodzaj płaszcza kobiecego.
<0d Beduin = mieszkaniec pustyni Arab. >
110
BEDUINIZM
BEKSAĆ
XBeduinlzm, u, blin. ti-yb życia Beduinów, toló-
częgosiwo : Służebni księcia zarażeni byli trociic
beJuinizineiii. Roi.
(Bedus, a, Im. y] człowiek niezgrabny, do nicze-
go. <Zap. ze S}c.>
IBefel, u, Ira. e woj. rozkaz. <Nni. Befehl>
Befsztyczek, czka a. czku, Im. czki p. Bef-
sztyk.
Befsztyczysko, a, Im. a ra. i ni. p. Befsztyk.
Befsztyk, u, Im. i, Bifsztyk, Byfsztyk rodzaj
smażonego mięsa: B. z mięsa wołowego. B. po
tataisku. Zdr. Befsztyczek. Zgr. Befsztyczysko.
<Ang. beelsteaks Im.-dosł. zraziki wolowe >
Beg, a, im. owie, Bej, X Bek, X Beh I. pan
(nazwa dystynkcyjna u Turkówj. 2. tytuł panu-
jącego w Tunisie. <Tur. beg = książę, paa>
Begajza, y, Ira. y stoi. duży hak do zawieszania
firanki lub portjery. <Nm. Biegeisen>
Begiel, gla, Im. gle, Byq\e\ pracel, precel, obwarza-
nek. <Nm. Bligel, Biegel, gw. bogel = obręcz,
obwarzanek >
Begina, y, Im. y gatunek czepca kobiecego. <Fr.
14giine-dosł. mniszka >
Beglerbeg, a, Im. owie a. Beglerbej, Bejlerbej
namiestnik, rządca a. wezyr prowincji w Turcji.
<Tiir. begler-begi - dosł. bej bejów — wielko-
rządca >
Beglerbej, a. Im. owie p. Beglerbeg.
Beglik, u, blra. skarb sułtański. <Tur. be-
glik>
Begonja, I, Im. e bot. p. Ukośnica. <0d nazwi-
ska Fr. uczonego Begon -}-1710>
XBeh, a, Im. owie p. Beg.
Behemot, a. Im. y słoń a. koń rzeczny, nilowy,
hipopotam. <Hb. behemoth Im. = koń rzeczny >
Bej, a, Im. owie p. Beg; w Turcji naczelnik stra-
ży : Niecłiże tę żmiję B. na pastwę czerni przy-
wiedzie. Miek. szlachcic: Podniesiony do godno-
ści beja, tj. szlachcica. Roi. <Toż co Beg>
Beja, i, im. e p. 2. Baja.
XBejan, a, Ira. y p. Bean.
1. Bejc I. a. Im. e. Bejca kam. dłutko wązkie
i płaskie do druhniejszych robót (np. do wykończa-
nia tigur). 2. U, Ira. e p. Bejca.
2. [Bejc, y, Im. e, Baje] zł. kłamstwo, blaga.
Bejca, y. Im. e, Bajca I. a. Bejc, Łącznik,
chem. i farb. przetwór f = ciecz) usposabiający do
przyjęcia farby (barwników ), grunt pod farbę a.
politurę : B. czarna, czerwona, dopełniająca, od-
barwiająca, upiększająca, żelazna, żrąca. 2. garb.
p. Wytrawa. 3. kara.^p. I. Bejc. <Nm. Beize>
Bejcować, uje, owal, Bajcować I. chera. oczysz-
czać (metal) z rdzy za pomocą kwasu: B. drut.
2. garb. p. Wytrawić. 3. kara. odcinać (kamień)
do oznaczonej rysy. 4. piern. zaprawiać chemicz-
nie (knot do świecy woskowej). 5. stoi. dairai bej-
ce, gruntować, malować ordynarną farbą: Stół
iiiepoliturowany, tylko bejcowany. Szafa czer-
wona bejcowana. Jun.
Bejcowanie, a, blm., Bejoówka, czynność cz. Bej-
cować.
Bejcówka, I, Im. I p. Bejcowanie.
IBejersz, u, blm., Bejrsz] piwo bawarskie. <Nm.
l»airiscli>
Bejgiele nieod. p. Bajglele.
Bejlerbej, a, Im., owie p, Beglerbeg: Konak
Komendanta placu, bejlerbeja, tj. naczelnika stra-
że' pogranicznej. Jeż.
[Bejoro, a, Ira. a] bajoro.
Bejostwo, a, Im. a godność beja.
XBejrdk, a, Ira. i oddział: Każda rod/.ina ze
sweiui poddanerai stanowiła bejraki czyli oddzia-
ły, liart. <Tur. bajrak = chorągiew >
Bejram, u, Im. y p. Bajram.
[Bejrsz u, blm.] p. Bejersz.
Bejt. u, Im. y (w liter, perskiej) dwuwiersz.
1. Bek, u. Im. I ezynno.śe cz. Beknąć, beczenie:
B. barana. B. jelenia, głośny płacz, płacz z ry-
kiem, ryk: Ja ś. zwracam do niej, a ona w B.
Przestań płakad! dosyć tych beków! Kozi B. lek.
p. Beczenie pod 3. <BP](K)>
2. Bek, a, Ira. i palnik gazowy. <Fr. bec>
3. XBek, a, Ira. owie p. Beg.
Beka, 1, Ira. I p. Beczka.
Bekać, a, al p. Beknąć. B. ś. rayiśl. (o jeleniu)
biegać ś., parzyć ś. <BE{K)>
[Bekalarz, a, Ira. e] płoksa, beksa.
Bekanie, a, blm., czynność cz. Bekać i Bekać ś. ;
myśl. = a) (o jeleniu) bekowisko, zaspakajanie po-
pędu płciowego, ruj, ruja. b) (o niedźwiedziu) r!/fc.
1. Bekas, a, Ira. y 1. zool. p. Kszyk. B. fun-
towy a właściwy p. Dubeit. B. koziołek
p. Kszyk. [B. kurka] p. Ficlaus. [B. mały] p.
Ficlaus. 2. [B.] piszczałka dziecinna. Zdr. Be-
kasik. Zgr. Bekasisko. <Fr. bćeasse>
2. Bekas, a, Im. y żart. p. Beksa. Zgr. Beka-
sisko. <BE(K)>
Bekasi, Bekasowy przym. od Bekas : Rodzaj B.
XBekasia główka, lek. p. Wzgórek.
Bekasiątko, a, Im. a p. Bekasie.
Bekasica, y, Im. e samica bekas.
Bekasie, ęcia, Ira. ęta, Bekasiątko pisklę be-
kasie.
Bekasik, a, Ira. i p. I. Bekas.
Bekasisko, a, Ira. a ra. i ni. p. Bekas.
Bekasowy p. Bekasi.
Bekawisko, a, Im. a, myśl. p. Bekowisko.
[Bekier, a, Ira. y] p. Becher.
XBekle8a, y, Ira. y p. Bekiesza.
Bekiesza, y, Im. e, X Bekiesa futro długie wę-
gierskim krojem. <W^g. bekes>-
Bekieszowy przym. od Bekiesza : Krój B.
Bekliwy skłonny do beczenia: Owce bekliwe.
Ml. <BE(K)>
Beknąć, ie, ąl nied. Beczeć 1. i nied. Bekać
wydać głos be! beel, zabeczeć: Cielę, owca, ko-
za beczy a. beka. (o kozie) zamekiać. 2. przen.
nieładnie zaśpiewać ; wrzasnąć, ryknąć: Wrzeszcza
i miasto śpiewania beczą. 3. myśl. (o jeleniu^
żubrze) ryknąć. 4. zabeczeć = głośno zapłakać,
ryknąć płaczem, ujybuchnąć głośnym płaczem, ude-
rzyć w bek. zaryczeć. 5. przen.: iBeczeć = płakać,
narzekać, icyrzekać, biadować, utyskiwać, ubolewać
żałować: Zrobisz głupstwo, a potera będziesz be-
czał. B. na co. 6. przen. odpokutować = paść ofia-
rą, przypłacić, przypieczętować, odpowiedzieć : Znów
przeskrobali, a jara za to beknął. Ja ci za to
zapłacę! bekniecie wszyscy. Krasz. Stary beknie
grubo. Jord. (= zapłaci grubą sumę). 7. przen.
stracić, przegrać: A że pił dobre wino, beknął
trzydzieści rubli. B. w karty sto rubli. 8. i nied.
Bekać wypuścić głośno gaz żołądkowy gardłem:
Po obiedzie często beka. 9. gór. (o bursztynie)
skrzypnąć (pod szpadlem itp.) <BEK>
Beknięcie, a, blm., czynność cz. Beknąć.
Bekowisko, a, Im. a I. a. Bekawisko mjklrykowisko,
miejsce zaspakajania popędu płciowego przez jele-
nia. 2. [B.] miejsce, gdzie bydlę zarżnięto.
Beksa, y. Im. y ra. i ż., Bekas ten, co często be-
czy =plaksa, płaczek; mazgaj, mazepa: Hartowny
żołnierz jął przeradzać ś. w beksę. Sienk.
[Beksać,'^ a, al] bić pięścią.
lU
HEKSANIE
BELKOWAĆ
fBeksanIe, a, Wm.J czynność cz. Beksać.
Beksllwo przys. oil Beksliwy: Na B.-w usjw-
soMetiiu beksliwym, becząc: Trzeba było to robić
na wesoło, nie na B. Krasz.
Beksliwy płaczliwi/, łatwo zalewający i. izami,
mazgajowaty. skory do płaczu.
XBektać, ta a. cze, tal p. Bechtać.
Bekuta, y, Im. y ])og. grajek^ muzykant. Mał.
Bela, I, Itn. e I. a. XBal, [Bellja] \\&n. paka to-
waru, wielki wór, loielki pęk: B. chmielu, wełny.
B. sukna = 20 a. 21 postawów. B. nankinu = 10
sztuk. B. papieru = 10 ryz. 2. przen. (o czło-
wieku) kloc, kłoda, pień; sztok: Zwalił ¥. na łóż-
ko, jakB. Pijany, jak B. Zdr. Belka, X Belcla.
Zgr. xBelica, X Balica, Belisko. <Nra. Balie >
[Beiaczyć, y, ylj p. Bylaczyć.
[Beiątać się, a ś., al. ś.] p. Belędać ś.
[Belbas, a, Im. y] rosły i niezgrabny chłopiec,
gilhas, dryblas. <Może w związku z Belmes>
XBelcia, I, Im. e p. Bela.
Belczysko, a, lin. a p. Belka.
[Beldonek, nka, Im. nkl, Buldonek, Bołdon] nie-
dołęga, idjola. <Por. Bałda i Cześ. baldoii = bał-
wan, niez3-ral)jasz>
1. tBelec, Ica, lin. Ice p. Belt: Strzelić belcem.
2. fBelec, Icu, h.iAoepień, kł(.da = ul: Składać
w dani B. luiodu rCirocznie. Roi. <Zap. w zwii^z-
ku z Belka >
[Belechotać, cze, iz\^bełkotać ; śpiewać niewyraź-
nie. <Dźwn.>
Beleczka, i, Im. i I. p. Belka. 2. lek. = a): Be-
ieczki mięśniowo (trabeculae carneae) krokiewlci
sercowe, wałeczlci mięsne na ścianach komór serco-
wych, b): Beleezki śledziony (trabeculae lienis)
krokiewki a. X tr arniki śledziony, liczne loypustkipo-
tołoki własnej w jej ndąż.^zu. e) w lin. (trabeculae cor-
por. cavern. penis) kiokiewki wałków jamistych j^rą-
cia. d) a. Belka wądzidełko, Xpróg, yi prożek;
zrost bliznoioaty, podoimy do potcrózka a. do taśmy
napiętej.
[Belefoty, ów, blp.] choasty, zielsko a. trawa
rozmaita, zarastająca inne jarzyny. <Por. Ros.
balahvosti.=^wytrzyką;t, pasorzyt i Ukr. bałafut-
rccznik>
[Belek, Ika, Im. Ikl] p. Belka: Paji^k rozsta-
wia sieci pod belkiem. Zach.
Belelak, u, blm. materja hławatna wschodnio-in-
dyjska. < Przez Fr. belelacs Ira., ze Wschodu >
Belemnit, u. Im. y, [Strzałka piorunowa] pal.
.^kamieniała skorupa zaginionego mięczaka z gro-
mady głoiconogów. <Gr. belemni'tcs>
XBeletaż, u, Im. e I. pierwsze piętro domu:
Mieszkać na belet.-iżu. 2. loże pierwszego piętra
w teatrze. < Fr. bel ćtage - ddsł. piękne piętro >
Beletrysta, y. Im. ści, Beiletrysta piszący ittwo-
ry beletrystyczne, autor a. pisarz rzeczy beletrystycz-
nych: Wdział mundur, lecz i w wojsku B., wier-
sze rabiał. Mick. Nie utrzyma! ś. Zacharjasie-
wiez dłus?o na wyżynach "be]v'frysty szerszych
rozmiarów. <Z Fr. belles lettres^dosł. piśmien-
nictwo nadobne >
Beletrystka, i, Im. i, Belletrystka forma ż. od
Beletrysta.
Beletrystyczny, Belletrystyczny przym. od Be-
letrystyka: r.iteratura beletrystyczna. Dział B.
w u^a/.ccic. Styl jf^o odznacza ś. lekkf}. i po-
wabnn formą i nau.aje wielu ściśle filozoficznym
rozprawom pozór bnlctrystyc/Jiej gawędy.
Beletrystyka, I, I Im., Belletrystyka ' literatura
piękna, nadolma, lekka - dzi<d poezji i powieści :
Dział beletrystyki w czasopiśmie.
j. [Belędać się, a ś., al ś., Beiątać ś.J włóczyć ś.,
azić, wałęsać ś.
Belfer, fra, l:n. frowie I. pomocnik małameda
w chederze, nauczyciel żydowski. 2. ir. a. żart.
nauczyciel, pedagog, bakałarz: Nudny, stary B.
Zdr. Belferek. Zgr. Belfrzysko, Belferzysko.
<Nni. Żydows. Behelfer = dosŁ pomocnik >
Belferek, rka, Im. rkowie p. Belfer.
Belferja, I, blm. żart. I. zb. belfrowie: B. ś.
zebrała. 2. a. Belferstwo, Belferka nauczyciel-
stwo, belfrowanie, hakalarka, bakalarstwo : Mówimy
tu o nauczycielstwie prywatnym, o tej ze smutną
ironją. nazwanej belferji. 3. a. Belferstwo men-
torstwo = pretensja do nauczania, robienia uwag :
Sk.ąd ci przyszło do głowy na rozum chorować,
m\ tę przeklętą, belferję?
Belferka, i żart. I. Im. I forma ż. od Belfer,
nauczycielka, hakalarka. 2. blm. p. Belferja: Zja-
dła go B. na pańskich dworach.
Belferować, uje, owal, Belfrować żart. trudnić
ś. nauczycielstwem, belferka, być nauczycielem a.
nauczycielką, hakalarzyć; N. od wielu już lat bel-
feruje w tej szkole. Całe życie belferował.
Belferowanie, a, blm., czynność ez. Belferować,
belfrowanie.
Belferski, Belfrowski przym. od Belfer: Zwy-
czaj B. Zajęcie belferskie.
Belferstwo, a, blm. p. Belferja.
Belferzyna, y, Im. y, Belfrzyna m. i. Ucliy bel-
fer. 2. a. Belfrzysko, Belferzysko belfer godzien
politowania.
Belferzysko, a, Im. a, m. i ni p. Belfer i Belferzyna.
Belfrowa, ej, Im. e żart. żona belfa.
Belfrować, uje, owal p. Belferować.
Belfrowanie, a, blm., czynność cz. Belfrować.
Belfrowski p. Belferski.
Belfrzyna, y, Im. y m. p. Belferzyna.
Belfrzysko, a, Im. a m. i ni. p. Belfer i Belferzyna.
1. Belioa, y, Im. e p. Bela.
2. XBellca, y, Im. e bot. p. Bylloa.
[Bellja, i, Ira. e] p. Bela.
Belisko, a, Im. a p. Bela.
Beljal, a h\m. wszystko, co jest złe, szkodliwe; zły
duch, szatan, czart, dj<d)eł, duch cii^mności: Krew
za krew! wrzasnął rabin — Beljala płodzie! Mick.
Co za zgoda Chrystusowi z Beljalem ? <Hb.
belial = dosł. zły człowiek: niszzcyciel>
Beljalskl przym. od Beljal; Prawdziwie, jak ma-
wiał Skarga, beljalska to wolność.
1. Belka, I, Im. I, [Belek], xBalka, XBalk, [Balek,
Balk] I. bienoiono obrobione, tram, bierzmo, szle-
mie, tragarz: B. poprzeczna. B. główna { = wspar-
ta końcami na przeciwległych ścianach). B. wekslo-
wa (-poprzeczna do innych i końcami wczopowa-
na w nie). Belki, M-iązaro we (=to wiązaniu dachu
znajdujące ś.). Źdźbło Midzi w oku bliźniego,
a w swoim nie widzi belki. Prz. 2. Belki = ^;m-
łap na belkach, belkowanie: Pokój ładny, ale nie
ma sufitu, tylko belki. Gdy kto klął ś., zachłyst-
nął i głupstwo powiedział, zawsze ś. pokazało,
że pod belką siedział. Moraw. Tak kłamie, że
aż belki trzeszczą. Prz. 3. fiz. : B. wa-
gi = drążek dwuramicnny, na którym wiszą .<!zal-
ki. 4. lek. p. Beleczka. 5. zdń. kawał gliny wy-
robionej, formy ośmiokąta. Zdr. Beleczka. Zgr.
Belczysko, <"Nm. Balke(n)>
2. Belka, I, Im. I p. Bela.
Belkarz, a, Im. e I. ten, co obiera drzewo na
belki i obrabia je. 2. handlujący belkami.
Belkować, uje, owal, x Balkować I. kłaść
belki, podbijać belkami: Sufit belkowany. 2. (o \m-
\\.\) zaoryłvać brózdy, pozostawiając nietknięte grzbie*
112
BELKOWANIE
iy zagonów; dwie skiby orać, a dwie zostawiać
w calcu.
Belkowanie, a I. blm., a. XBalkowanie, czyn-
ność cz. Belkować: Mury już Sij, gotowe, teraz
trzeba zaczaić B. 2. Im. a == a) bud. poziomy
układ belek między piętrami a. piętrem i strychem,
system belek, wiązanie z belek: B. w kamieni-
cy, na okręcie W tym domu jest mocne B.,
z grubych belek dębowych. Belkowania (okrę-
tu) skrzypią, okręt drga od energicznego ruchu
śruby. Sienfe. b) mul. p. Kaseton.
Belkowina, y, Ira. y drzewo zdatne na belki.
Belkowy przym. od Belka; X Balkowy, X Bal-
czany: Wiązanie belkowe. Sutit B. Mostek B.
= dylowy.
Bella, I, Im. e I. pięknoić = piękna kobieta. 2.
kochanka, faworyta, gamralka, metresa : Poszliśmy
do jego belli, która go iu:iiej kosztuje, niż...
Krasz. <Włos. bella = piękna >
Belladona, y. Im. y bot. p. Pokrzyk. < Now. niby
Łć. belladonna, z "Włos. bella donna = piękna
pani>
Bellet-, p. Belet-.
Bellewalja, I, Im. e, Czubioa bot. (bellevallia)
roś. z rodziny liijowatych. Gatunek : B. czubata
a. foszlochy a. f śnie dek cudzoziem-
ski a. alrycki a. nagi, sza firek
miękko liści (b. comosal,. <0d nazwiska
botanika Fr. Belleyal f 162.3 >
Bellona, y blm., przen. wojna: Owe zwi<|zki woj-
skowe do reszty ml Bellonę zbrzydziły. Sienk. Syn
Btillony - żołnierz, wojak. <Łe. Bellona = bogi-
ni wojny >
[Belmes, Belmez, Bllmez nieod.]: Ani B.-ani
trochę, nic zyoła, ani to ząb, ani rusz : Wy, maz-
gaje, szabli nie lubicie i krzyżowej sztuki ani
B. Kórz. Nie wiedząc ani B. o treści jądra,
dam pokój takowemu wywodowi słowa. Dzierż.
Tymko jeden tylko umiał wyraz „B." Wyraz
ten oznacza „nie umiem." Jeż. <Tur. bi]ra6z =
nie wie, od bilm^k^ wiedzieć >
[Belmez nieod.] p. Belmes.
[Belny] p. [Bylny].
Belonjon, u. Im. y rodzaj trąby do grania.
<Now. z Ł6. Bellona = bogini wojny>
XBelowarda, y. Im. y p. Beluarda.
Beluarda, y, Im. y, xBeluwarda, xBelowarda
1. baszta: Murów tych 4 beluardy pilnują. 2.
loieia ruchoma. <Hp. baluarte. Włos. baluar-
do, Sr. Łó. boleyardus, Fr. bouleyard, wszyst-
kie z Nm. Bollwerk. Por. Bulwar >
Beiuardowy przym, od Beluarda, bastjonowy.
Fortyfikacje z ziemi w systemie francuskim,
zwanym bastjonowym a. beluardowym.
XBeluwarda, y. Im. y p. Beluarda.
Belweder, u, hn. y I. bud. budowla na wznie-
sieniu z pięknym widokiem ; część budynku nad da-
chem z dużemi oknami: Pałac z belwederem. 2.
bot. p. Lnica. <Włos. b'elvedere = dosł. pięk-
ny widok >
Belwederczyk, a. Im. cy uczestnik napadu na
Belweder w lYarszawie w roku 1830.
Belwederowy przym. od Belweder.
Belzebub, a, Im. y I. bies, djabel, szatan, czart.
2. zool. (pithecia) małpa szerokonosa. <IIb.
baal - zebub = dosł. władca much == obrońca od
much, jak Gr. Zeus Apórayios>
Belzebubski przym. od Belzebub, djabelski, czar-
towski: A, duszo belzebubskal czy ty myślisz,
ie mnie kusić można?
BELOWAĆ
[Belch, u, Im. y, Belk] I. bioto. 2. i f Belch
wir wodny, nurt, głębia : B. morski. 3. p. I. Belk.
■J-Belchllwość, i, hhn. porywczość, zapalczywość :
B. i burzliwośó rozumków. <BEŁCH>
XBełchllwy p. Bełkotliwy.
Bełchtać, a, al gm. p. Beltać.
Belchtanie, a, blm., czynność cz. Belchtaó.
Belcik, u, Im. I p. Belt.
Betcisko, a, Im. a m. i ni. p. Belt.
Belcun, a, im. y] p. I. Belk.
Bełczdk, a. Im. I] kałuża.
Belczeć, y, al] buzować, jyłonąć (o płomieniu).
Beldować, uje, owal] kopcić, filować: Lampa
bełduje. <?>
[Bełech, u, Im. y] p. I. Belk.
[Belek, Ika, Im. Iki] p. Bedlka.
[Bełg, u, Im. I] p. I. Belk.
Bełgot, u, Im. y p. Bełkot.
Belgotać, ooze, tal p. Bełkotać.
Bełgotanie, a, blm., czynność cz. Belgotać.
1. [Belk, u, Im. I, Bełg, Bełech, Belch, Belcun]
brzuch, kuldun: Choruje na bełku. <Nm. Balg =
miech, kałdun, wór skórzany >
2. [Belk, u. Im. I] p. Belch.
fBelk, u. Im. I wybuch (ognia). <BEŁK>
[Belka, I, Im. I] polewka z barszczu z mąką ku-
kurydzową.
XBełkać, Icze, kał p. Beltać: B. płyn. Wiatr
bełeze morze. <BEŁK>
[Belkatać, a, al] p. Bełkotać.
XBełknąć, Ie, ął p. Bełkotać: Ode dna flaszy
bełknął głuchym łykiem. Gosz. Bełknął: „moje
chłopczyki." Słów. Bełknął tylko, zawróciwszy
białka w oczach: „ii allah!" Słów.
xBelknienle, a, blm., czynność cz. Belknąć.
[Bełkocina, y. Im. y] m. p. Bełkot.
Bełkot, Bełgot I. u, Im. y = a) p. Beł-
kotanie: Z Etny słychać wrzące bełkoty, b)
myśl. głos cietrzewia w czasie gry. 2. a. Im. y
a. X Bełkotacz, [Bołbotun, Bełkocina] ten, co
bełkoce; szczeg. lek. (blaesus) człowiek niewyraź-
nie móioiący, szeplun, szepielak, momot, blekot. 3.
[B. a, Im. y a. Belkotowski] żart.yczr/fc. 4. [B.] mie-
szanina wódki z wodą. 5. zł. indyk. < BEŁK >
X Bełkotacz, a, Im. e p. Bełkot.
Bełkotać , ocze , tał , Belgotać , x Bulko-
tać, X Belknąć I. a. Bulgotać blekotać, glu-
kać, chlebotać, chlupotać, chlupać, przelewać ś.:
Flaszka niedolana bełkocze. Fale bełkoczą.
Gosz. Samowar bełkotał. Glin. Gdy już wrzód,
dotykany, bełkocze, przeciąć go. Wszędy krew
ludzka pod nogami bełkocze. 2. a. [Bołbotać,
Belkatać] jąkać ś., momotać, glegotać, klekotać,
niewyraźnie mówić'. Zdrętwiały jej język bełko-
cze, nie wymówić nie mogąc. Drga oczami,
bełkocze niepojęte słowa. Malcz. Przen. szwar-
gotać, paplać: Bełkocze obcym językiem. 3. zrzę-
dzić z gniewem, niedomawiać z gniewu.
Bełkotanie, a, blm.. Bełkot, Bełgot czynność
cz. Bełkotać; lek. (balbuties) = niewyraźne mó-
wienie, jąkanie ś., zająkiwanie ś., momotanie.
Belkotka. I, Im. I I. forma ż. od Bełkot pod
2. 2. p. Rakieta.
Bełkotliwość, i, blm. rz. od Bełkotliwy.
Bełkotliwy I. a. X^Ci\GM\wy bulgoczący, blekoczą-
cy, gluhijący, chleboczący ś., chlupiący, przelewają-
cy ś:. Brnie przez Flegieton warem B. 2. zająk-
llwy, helgoczący, mamoczący, glegoczący.
[BełkotowskI, ego, blm.] p. Bełkot.
[Belować, uje, owal] nie wymawiać należycie ł,
in. [ p od wal czy ć]. <Dżwn.>
IV6
8
B E Ł T
1. Belt, u, Im. y I. a. t Belec strzała 3 łokcie
dłuffa]: B. z cienkiej wj'pchniony cięciwy. P.Koch.
Zdr. Bełcik. Zgr. Belcisko. <Nm. gw. Bolte>
2. Belt, u, Im. y I. X przesmyk morsfct, cieśni-
na morska: B. Wielki. B. Mały. 2. gór. roz-
pora pozioma w szybie a. w oprawie chodników.
Zdr. Beicik. Zgr. Belcisko. <Skd. belt>
tBelta, y, Im. y p. Balta.
Beltacz, a, Im. e I. człowiek heltający. 2. garb.
mieszadło, kryka. Zdr. Beltaczek. <BEŁT>
Beltaczek, czka, Ira. czki p. Beltacz.
Beltać, a, a. cze,al, gm. Belohtać, XBelkać;
[Boltać, Bóltać] I. mieszać, mącić, kłócić: B.
płyn, mleko zsiadłe. 2. garb. mieszać, krykować.
B. Ś. bełkotać, bulgotać, chlupać, chiupotać, prze-
lewać ś., glukać: Głuszej ś. zdały B. Dniepru
szumy. Gosz.
[Beltak, a, Im. I, Boltak, Bóltak] I. dołek wo-
dą napełniony, stawek. 2. [a. Bolt] drążek ry-
backi do naganiania ryb do sieci. <BEŁT>
Beltanie, a, blra., czynność cz. Beltać; garb.
krijkowanie.
Beltanlna, y, Im. y, [Beltucha, Beltuga] płyn
zbełtany, zmącony, męty.
[Beltk, a, Im. i] p. Bedlka.
[Beltować, uje, owal] źle rządzić, lekkomyślnie
gospodarować. < ? >
[Beltucha, y, Im. y] p. Beltanlna.
[Beltuga, I, Im. i] p. Beltanlna.
[Bełtun, a, Ira. y] p. Zaparstek.
Beltwa, y, Im. y (aisodeia) roś. z rodziny Jijoł-
kowatych. < Nazwa sztuczna >
[Bełty, ów, blp.] płyny zbełtane, beltanlna, ma-
ty ; lura.
Belżyna, y, Im. y bot. p. Żeniszek. < Nazwa
sztuczna >
[BembekIJ, a. Im. e] I. cielę nieżywe, wydobyte
z krowy. 2. pog. rzeźnik. <?>
Bemol, a. Im. e muz. znak zniżenia nuty o pół
tonu. <Fr. bóraol>
Bemolowy przym. od Bemol.
Ben, u, Im. y bot. (yaleriana rubra) roś.
z rodzaju kozłka. <Now. niby Łć. been, z Arab.
ban>
[Ben, Bene] przyi. wewnątrz, w, do: Ben ie
= iść do środka. <Nm. gw. bin (be-|-in)>
Bencwal, a, Im. y p. Bęcwal. <Może z Ba-
cy fał >
Bendak, u, Ira. I wysoki kaptur perskich derwi-
szów. <Prs. bendak >
[Bene] p. [Ben]: Bene e buten = wewną;trz i ze-
wną;trz.
Benedyk, u, Ira. I bot. p. Kuklik. <Now. z
L('. (herba) benediGta>
Benedykcja, I, Im. e uroczyste błogosławień-
stwo : B. papieska. B. Najśw. Sakramentu =
konsekracja, wyrazy sakramentalne. <Łć. bene-
(Ii('tio>
Benedykt, u, Im. y bot. p. Kuklik. <p. Benedyk >
Benedykta, y, Ira. y bot. p. Kuklik.
Benedyktyn I. a. Im. I zakonnik reguły św.
Jienedykta ; w Ira. zakon, klasztor, kościół łie-
nedyklynów. 2. U, Ira. y a. X Benedyktyna ga-
tunek likieru. Zdr. Benuś. <0d iraien. św. Bene-
dykta >
X Benedyktyna, y, Im. y p. Benedyktyn pod
2.: Zapijać bonedyktync. Krasz. < Od zakonni-
ków Benedyktynów, którzy napój ten wyrabiają>
Benedyktynka, I, Ira. I I. zakonnica reguły Św.
Benedykta. 2. w Im. = zakon a. klasztor a. koś-
ciół Benedyktynek. 3. butelka benedyktynu o. od
benedyktynu.
BENJAMIN
Benedyktyńskl I. przym. od Benedyktyn i Be-
nedyktynka: Zakon B. 2. przen. mrówczy -wy-
trwały, mozolny, cierpliwy, żelazny : Benedyktyń-
ska praca, pracowitość, akuratność, cierpliwość,
wytrwałość.
Benefaktor, a, Im. owie a. rzy dobrodziej, do-
broczyńca: Niech Bóg benefaktorowi za nasz
klasztor płaci. Krasz. <Łć. benefaetor>
Benefiojalny I. należący do beneficjum: Dobra
benefiejalne. 2. praw.: Spadkobierca B. -odpo-
wiadający za długi spadkodawcy do wysokości ma-
jątku spadkowego. Sprzedaż beneticjalna = z utcoi-
nieniem od pewnych form. < Now. z Łć. beuefi-
ciura, p. Beneficjum >
Beneficjant, a, Ira. cl I. a. Beneficjarjusz, Be-
neficjat mający beneficjum, posiadacz beneficjum.
2. ten, co doznaje łask ; odbierający dobrodziejstwa.
3. X p. Benefisant. <Łć. beneticiarius; Benefi-
cjant i Beneficjat ze Śr. Łó.>
xBeneficjantka, I, Ira. i forma ż. od Benefi-
cjant.
Beneficjarjusz, a. Im. e p. Beneficjant.
Beneficjarjuszka, i, Im. i forma ż. od Benefi-
cjarjusz.
XBeneficjarz, a. Im. e p. Kapelan.
Beneficjat I. u. Im. y p. Beneficjum. 2. Im
Ol p. Beneficjant.
Beneficjum w Ip. nieod., Im. a, ów, Beneficjat
1. f dobrodziejstwo, łaska. 2. lenno, feudum : B.
jest trzymanie i posiadanie czasowe cudzej zie-
mi prawem niedziedzicznym. Lei. Z tego B. wi-
nien był ausiliura. Lei. 3. szczeg. lenno duchow-
ne ; godność koicielna z przywiązanemi do niej do-
brami a. z dochodem; prebenda: Cesarz rozdawał
beneficja duchowne. B. daje ś. księdzu doży-
wotnio. 4. dochód, zysk ; prowizja : Agient preze-
sa zastrzegł sobie na wszystkich działaniach
znaczne beneficja. Kórz. <Łć. benefieium>
Benefis, u, Ira. y I. przedstawienie (koncert iłp.),
dane na rzecz jednego z artystów: Bilet na B. Wy-
brać sztukę na B. Dawać B. Zastrzec sobie B.
2. zysk, korzyść dodatkowa: Wyjeżdżając teraz
mam jeszcze ten B., że za kolej nie zapłacę
<Fr. bćnćfice>
Benefisant, a, Im. ci, x Beneficjant ten, na któ-
rego rzecz dają benefis : Publiczność przyjęła be-
nofisanta oklaskami.
Benefisantka, I, Im. I forma ż. od Benefisant.
Benefisowy przym. od Benefis: Koncert B.
Przedstawienie benefisowe.
XBenenat, a, Im. cl urodzony = dobrze urodzo-
ny = szlachcic : Magistratura z samych posesjona-
tów i benenatów. <Łó. bene natu8>
Bengal, u. Im. e I. rodzaj lekkiej tkaniny, ro-
dzaj muślinu. 2. rodzaj kociołka (u ludów Kau-
kazu): Rozdmuchiwać węgle w bengalu. <0d
nazwy krainy Bengal >
Bengalina, y, Ira. y rodzaj lekkiej tkaniny ba-
wełnianej: Suknia letnia z bengaliny.
Bengallnowy przym. od Bengalina: Suknia ben-
galinowa.
Bengalski: Ogień B. — sztucznie zabarwiony:
Promienie, tworzi^ce pewien rodzaj bengalskie-
go niby oświetlenia. Jeż. Przen.: Chciała efek-
tu, kostjurau teatralnego i ogni bengalskich,
któreby cał<^ parafję olśnić mogły. Zach. ( = blas-
ku, świetności).
XBenglel, gla, Im. gle I. kij, pałka, palica:
Chłopska broń B. Mi^cz. 2. druk. p. Drążnik
<Nm. Bengel>
X Benjamin, a. Im. owIe p. Benjaminek. <0d
imienia Hb. Benjamin >
114
BENJAMINEK
BEREZNTK
Benjamlnek, nka, Im. nkowie, X Benjamin pizen.
ostatnie dziecko u rodziców ; ulubieniec, faworyt,
pieszczoch, gagatek rodziców a. rodziny; [b e 1 1 e j e k]
BenonI, ów, blp. p. Benonita.
Benonista, y, Im. ści p. Benonita.
Benonita, y, Im. ci, Benonista, w 1 m. BenonI członek
zakonu redemptorystów, którzy zajęli kościół iw.
Benona i dom przy nim w Warszawie. <0d
imienia św. Benona >
Benuar, u, Im. y loża dolna. <Fr. baignoir>
Benuś, a, Im. e p. Benedyktyn.
Benzamld, u, Im. y chera. (Cg Hj. CO NHj) amid
kwasu benzoesowego. < Sztucznie z benz- o(l Ben-
zyna -\- Amid>
Benzofenon, u, Im. y chera. fenon dwufenilowy
[ (Cg Hs).^ GOJ. < Benz p, Będżwin -f Fenon >
Benzoil, u, Im. e cliem. rodnik kwasu benzoeso-
wego, Cg Hj CO. <p. Będźwin>
Benzol, u. Im. e, x Fenllowodór chem. węglo-
wodór, złożony z 6 atomów węgla i 6 atomów wo-
doru, nielf. Kbenzyna. <p. Będźwin >
Benzyl, u, Im. e chem. I. rodnik (Cg H5. CH3),
który jest fenilometylem, a pochodzi od toluolu. 2-
dwuaceton dwufenilowy, Cg H5. CO. CO. Q^'K^,po-
chodzący od hidrobenzoiny. <p. Będźwin>
Benzyna, y, blm. chem. I. ligroina a. eter nafto-
wy. 2. X niek. = ienzo/; B. smołowa = 6en2o/ han-
dlowy. <p. Będźwin>
Benzynowy przym. od Benzyna: Motor B. = ogrze-
wany benzyną. Kuchenka a. maszynka benzynowa.
1. Ber, bru, a. beru, Im. bry a. bery, [Bor]
bot. I. (panicum i panicura italicum) roL z ro-
dzaju prosa: [Dzisia tego jako B., jutro tego
jako żber (ceber)]. Fyz. (~ jako ziarnko bru; dziś
mało, jutro wiele). 2. B. i n d y j s k i a. o 1 b r z y-
rai p. Gryża. 3. B. modry indyjski p.
Łzawica. 4. B. mysi p. Ostrzyca. < Wszy-
scy Słowianie mają, ten wyraz ; może z Got. ba-
ris=: jęczmień >
2. Ber myśl., tylko w wyraź.: Czarnym szlakiem
a. berem iść = chyłkiem czając ś. podchodzić pod lotną
zwierzynę. <Ukr. ber = l) kładka; 2) ścieżka >
Bera, y. Im. y bot. nazwa odmiany gruszki
(drzewa i owocu). < Fr. beurró = dosł. maślany,
namaślony>
Berajter, a, Im. rzy, Berejter, x Brejter ujeż-
dżacz, trener, X przejeżdżacz ; nauczyciel konnej
jazdy. <Nm. Bereiter>
Berajterka, I, Im. I forma ż. od Berajter; Be-
rejterka.
Berajternia, I, Im. e ujeżdżalnia, maneż, rajtszula.
Berajterowa, ej. Im. e żona berajlera.
Berajterówna, y, Im. y, Berejterówna córka be-
rajter a.
Berajterski przym. od Berajter, Berejterski :
Sztuka berajterska. Strój B.
Berajterstwo, a, blm., Berejterstwo, X Brej-
terstwo zajęcie, sztuka, obowiązki berajtera : Trud-
nić ś. berajterstwem.
Beran, u, blm. gruba materja indyjska baweł-
niana. < Przez Fr. bórane, ze Wschodu >
Berarek, rka. Im. rki świder, hor: Przewiercić
drzewo berarkiera. <Nm. Bohrer>
Berat, u, Ira. y patent instalacyjny tureckich pa-
szów; odezwa urzędowa. <Tur. berat >
I Berażerka, I, Im. I p. Berżerka.
Berbeć, a, im. e malec, smarkacz, bachur : By-
łem wtedy dopiero pięcioletnim berbeciem. Nie-
znośny B. z niego! <Może Rum. barbet = mąż,
człowiek >
[Berbenica, y, Im. e] rodzaj dzieiy, bednia (wy-
soka, u góry węższa): B. sera, bryndzy. Ser
w berbenicach i masło wielkiemi faskami. Kaczk.
<Węg. berbence = puszka, faseczka, przez Ukr.
berbenycia>
Berberyna, y, blm. apt. alkaloid, otrzymywany
z korzeni berberysu i innych roślin. <:p. Berbery8>
Berberys, u, Im. y, PIwnIk, Kwaśnica bot.
(berberis) roś. z rodziny berberysowatych. Gatu-
nek : B. zwyczajny a. pospolity a. Ka-
lina włoska, Kwaśnica, Oma r, Omor
(b. Yulgaris). <:Now. niby Łć. berberis, skąd
Fr., Nm. berberis >
Berberysowate a. KwaśnIcowate rośliny bot.
(berberidaceae) rodzina przyrodzona roślin kwia-
towych dwuliściennych.
Berberysowy przym. od Berberys: Sok B.
[Berda, y, Ira. y] I. a. [Berdo, Bardo] grzebień
tkacki, płocha, przybijaczka. 2. szczutek. <; p.
Bardo >
XBerdanka, I, Im. I p. Berdanówka. < Od
nazwiska wynalazcy, gienerała amerykańskie-
go: Berdan >
Berdanówka, I, Im. I, x Berdanka karabin sys-
temu Ber dana.
-j-Berdebucha, y, Im. y p. Berdebuska.
fBerdebuska, I, Im. I, Berdebucha rodzaj strzel-
by, arkabuz, pukawka. < Pierwsza część wyra-
zu może w związku z Bardysz, Berdysz, a dru-
ga zap. Nra. Biichse = strzelba >
fBerdebuSZ, a, Im. owie arkabuzer, strzelec.
[Berdo, a, Ira. a] I. kamienisty wierzchołek gó-
ry a. wzgórza. 2. p. Berda. <p. Bardo >
Berdyczowski: Obywatel B. = Żyd. Poczta
berdyczowska-jaocztó pantójlowa— przesyłanie lis-
tów prywatnych przez Żydów. <0d miasta Ber-
dyczów >
Berdyczów: Pisz na B. = me spodziewaj ś. od-
powiedzi !; trzymaj ś. ciepła ; adju, Fruziu ! nie
usłyszysz o mnie. Bywaj zdrów i pisuj do nas
na B. Po włosku: addio! po polsku: pisuj do
mnie na B. Słów. < Miasto Berdyczów >
Berdysz, a, Im. e, Bardysz kij z siekierką na-
ksziałt halabardy: Piechota ś. berdyszem siekła.
<Sr, Łć. barduciura, od Śr. Łć. barda = barta >
Berecik, a. Im. I p. Beret.
Berecisko, a, Im. a p. Beret.
Berejt-, p. Berajt-.
1. Berek, rka, blm. nazwa gry dziecięcej: Grać,
bawić ś. w berka. <0d imienia Żydów. Be-
rek >
2. Berek, rka, Im. rkowie prow. żart. biorący
datki = biorący kubany, łapownik: Tego czynić nie
mogę i takowym berkiem być nie chcę, <Sło-
woród żart. od Brać, z podprowadzeniem pod
imię Żyd. Berek >
3. Berek, a. Im. I bot. I. (crataegus azarolus)
roś. z rodzaju głogu. 2. p. Grusza. < p. Bereka>
Bereka, I, Im. I bot. I. p. Niesplik. 2. p. Gru-
sza. <[Jkr. bereka >
Berelko, a, Im. a p. Berło: Jest przechowy-
wane w cechu złotniczym w Krakowie tak zwa-
ne B., w które po wybraniu starszego (cechu)
dyplom wkładano.
[Beresić, i, II] dokazywać, psocić. < Zap.
w związku z [Berezyje], [Bereźnik] itp. >
Berestka, i. Im. I bot. p. Grusza. <Zap.
w związku z Bereka >
Beret, u. Im. y I. p. Biret. 2. teatr, czapka
hiszpańska okrągła bez daszka. Zdr. Berecik. Zgr.
Berecisko. <Śr. Łć. birretum a. bereta, może
z Łć. birrus = rodzaj płaszcza >
[Berezyje, yj, blp.] p. Zberezeństwo.
I Bereźnik, a. Im. cyj p. Zbereźnik.
115
BERGAJST
[Bergajst. a, Im, y] duch kopalni, skarbnik. I
<Nm. Berggeist>
Bergamot, u, blm. olejek hergamotowy: Kawa-
ler, tchnący bergaiuotem. Fred. A. <Włos.
bergamotto = rodzaj cytryny: citrus bergamium, od
miasta Włos. Bergamo>
Bergamota, y, Im. y bot. I. a. Bergamuta, Barga-
muta, Pergamota, Pergamuta, Pargamuta nazwruK/-
miany gruszy zwyczajnej (drzewa i owucu). 2. (citrus
bergamium) roś. z rodzaju cytryny. Zdr. Berga-
motka. <Tur. beg armódi = dosł. pańslia grusz-
ka, przez Włos. bergamotta>
Bergamotka. i, Im. i p. Bergamota.
Bergamotowy przym. od Bergamota; Ber-
gamutowy, Pergamotowy, Pergamutowy, Parga-
mutowy : Olejek B. Smak B.
Bergamuta, y, Im. y p. Bergamota. Zdr. Berga-
mutka.
Bergamutka, i, Im. i p. Bergamuta.
Bergamutowy p. Bergamotowy.
Berghauptman, a, Im. i gór. naczelnik wydziału
w górnictwie. <Nm. Bergłiauptraana>
Bergierówka, i, Im. I rub. beczka aparatu Ber-
gera (do wywożenia zawartości kloacznych). <0d
nazwiska Berger >
Bergkolegjum w Ip. nieod., Im. a, ów szkoła
górnicza; departament górnictwa: Profesorował
w Petersburgu w B. przy kadetacli górniczej
sztuki. <Nm. Bergcollegium>
[Bergleder, a, Im. y] pas górniczy. <Nm.
Bergleder>
Bergryn, u, blm., X Górozielon rodzaj farby
zielonej. <Nm. Berggriin>
Berkowiec, wca, Im. wce, xBierkowiec, fBIr-
kowiec, t Bierkowisko waga = 10 pudów. <Ros.
borkoveei, podobno ze Skd. >
Berkut, a, Im. y zool. p. Orzeł. <Tat. bir-
kut>
XBerlacik, a. Im. i p. Berlaoz: Chorążyna
i córka pozrzucały szuby i berlaciki. Kórz.
Berlacz, a, Im. e, Berleć, f Berlocie Im. zimo-
wy trzewik a. but zwierzchni: Stary Olszak
w ogromnych berlaczach na nogach. Krasz.
Zdr. Berlaczyk, X Berlacik. Zgr. Berlaczysko.
<Nm. Bilrlatsche = dosł. łapeć niedźwiedzi >
Berlaczyk, a, Im. i p. Berlacz.
Berlaczysko, a. Im. a m. i ni. p. Berlacz.
Berlajm, u, blm. klej z nóżek cielęcych, używany
przez szewców. <Zap. z Nra. Barme = drożdże
(Pechbarme = klajster szewcki) -|- Leira = klej>
XBerlecik, a. Im. I p. Berleć.
Berleć, a, Im. e p. Berlacz. Zdr. Berlecik.
XBerllca, y. Im. e laska, berło: Jedną ręką
w bok ś. podparł, w drugiej B. godna. Krasz.
[Berlica, y, łm. e] p. Bermyca.
Berlik, a. Im. i młot ręczny kowalski.
xBerllna, y. Im. y p. Berlinka.
XBerllnek, nka. Im. nkl rodzaj monety polskiej
z podlejszego kruszcu, bąk. <0d miasta Berlin >
Berliniarka, I, Im. I I. właścicielka berlinki. 2.
żona berliniarza; jedna z kobiet, przebywających
na berlince.
Berllnlarz, a. Im. e, Berlinkarz I. właściciel
berlinki. 2. mieszkaniec berlinki, przebywający na
berlince.
Berlinka, i, Ira. I I. a. X Berlina rodzaj statku
rzecznego z masztem, szkuta. 2, X rodzaj pojaz-
du : Trzy staro berlinki dobyto z wozowni, w nich
jako tako pomieszczono królowę z damami. Krasz.
3. srebrna moneta pruska - 12 — 15 gr. 4. 1 B. a.
Berlina] gatunek ziemniaka. <0d miasta Ber-
lin >
BERNAŚ
Berlinkarz, a, Im. e p- Berlinarz.
Berlisko, a. Im. a p. Berło.
[Berlitek, tka, Im. tki] p. Bermyca
fBeriocle, i, blp. p. Berlacz.
Berło, a. Im. a I. laseczka monarsza, sceptruu.
znak władzy monarszej: B. cesarskie, królewskie.
Przen.: Neptun berłem trójzębnym o ziemię ude-
rzył. Ekonom ze skórzanym berłem w prawicy
= z bizunem, z batogiem. 2. przen. panowanie,
władza monarsza, rządy monarsze: Otrzymać B.
królewskie. Sięgać po B. Rościć sobie prawo
do berła. Podlegać czyjemu berłu. Utracić B.
Pod berłem tego monarchy państwo zakwitło.
3. zboże, zostające jeszcze po ornłóceniu w plewach.
4. a. Berła blp. [Bieria Ip.] kule, któremi ś.
posługują kulawi. 5. astr.: B. brandenburskie =
jeden z gwiazdozbiorów. 6. bot. = a) p. Gni-
dosz. b) p. Złotogłów. 7. myśl. drążek pod
ptaka: Oswojony jastrząb siada na berle. Wa-
bić ptaka na B. Zdr. Berełko. Zgr. Beriisko.
< ? Cześ. berła >
X Berłowładca, y. Im. y monarcha, panujący,
< Berło -f-WŁOD>
XBerłowładny władający berłem, panujący, mo-
narszy.
X Berłowładztwo, a, blm. władanie berłem, pa-
nowanie, monarchizm.
Berłowy I. przym. od Berło. 2. Chleb B. =
wyrobiony ze zboża z plewami.
[Berłóg, ogu, Im. ogl] p. Barłóg.
Berma, y, Im. y woj. ścieżka w skarpie przed-,
piersienia , ława, ławeczka, burta.
W szańcach polowych B. = miejsce między brze-
giem rowu a jego przedpierśniem. <Fr. berme>
XBermica, y, Ira. e p. Bermyca.
Bermyca, y, Im. e, X Bermica, [Beriica, Ber-
iitek] wysoka niedźwiedzia czapka wojskowa: B.
grenadjerska. Skarb. <Nm. BarenmUtze>
Bernach, a. Im. y żart. bernardyn rubaszny:
Dla tłumu był to sobie at, prosty B. opasły.
Krasz. Zgr. Bernaszysko.
I Bernadyn, a, Im. 1 p. Bernardyn.
! Bernadynka, i, Im. i p. Bernardynka.
I Bernadyński I. p- Bernardyński. 2. [Berna-
dyńska sosna] podwójna, z jednego pnia wyrosła.
Bernardyn, a, Im. i, ! Bernadyn I. zakonnik ściś-
lejszej reguły Św. Franciszka ; Franciszkanin Ob-
serwant: O polska krwi! zawołał B. wzruszony.
Mick. W Im. = zakon, kościół, klasztor Bernar-
dynów. 2. bot. a) p. Tojad, b) p. Drapacz.
3. zł. iiidyk. Zdr. Bernardynek i Bernaś. <0d
imienia św. Bernarda >
Bernardynek, nka I. Im. nkowie p. Ber-
nardyn. 2. Im. nki bot. a) p. Tojad, b) p. Dra-
pacz.
Bernardynit, u, blm. min. rodzaj żywicy kopal-
nej.
Bernardynka, I, Im. I, I Bernadynka I. zakon-
nica ściślejszej reguły św. Franciszka. W Im. =■
zakon, klasztor, kościół Bernardynek. 2. gatunek
tabaki: Takiej nie zażywałem; prawdziwa B.,
pewnie z Kowna rodem. Mick.
Bernardyński przym. od Bernardyn, ! Berna-
dyński ; przen. a) skromny, pokorny : Bernar-
dyńska postawa, ale wilcze serce. Prz. b) opas-
ły, gruby tB.K^rk. Mick. g) duży, potężny: Palnął B.
kieliszek starki. Wilcz. Zaczai zajadać z ber-
nardyńskim apetytem. Krasz.
Bernaszysko, a, Im. a m. i ni. p. Bernacii.
Bernaś, ą, Im. e p. Bernardyn,
116
BERNIENIE
f Bernienie, a, blm. zbroja, pancerz, kolczuga.
<Czes. brneni> ,
[Bernikla, I, Im. e] p. Gęś. <Sr, Łć. beraa-
cula i inaczej, skąd Nm. Bernikel>
xBerować, uje, owal p. Borować.
XBerowanle, a, blm., czynność cz. Berowaó.
Bersaijer, a, Im. owie n.rzy żołnierz zpuiku strzel-
ców celnych we Włoszech. < Wios. bersagliere >
Bersana, y, Im. y p. Brzana. <Łó. perea,
Gr. peike, przez Fr. perche, persfegue, Nm.
Barsch>
Berserkier, a, Im. owIe a. rzy wojownik odważny
ai do szalu : Oddziały berserkierów normandzkich
pod dowództwem królów morskich. <Skd.berserkr
= dosł. odzież niedźwiedzia, potyra rębacz zapa-
miętały, skąd Nm. Berserker>
[Bersztyń, niu, blm.] p. Bursztyn.
Berszyk, a. Im. I zool. p. Podsandaczyk. <Nm.
Barsch>
Berta, y, Ira. y obramowanie a. garnirunek sta-
nika dekoltowanego. <Z imienia Nm. Bertha>
Bertjeryn, u, Im. y, Bertjeryt min. glinokrze-
mian żelaza. <0d nazwiska uczonego Fr. Ber-
thiera f 1861 >
Bertjeryt, u, Im. y min. p. Bertjeryn.
Bertlajz, y. Im. y ż. p. Bertlajza.
Bertlajza, y, Im. y, Bertlajz blach, żelazo, na
którym zawijają i. brzegi blachy. <Nm. Bartel-
eisen>
Bertlować, uje, owal blach, zawijać brzegi bla-
chy: B. na bertlajzie. <Nm. barteln>
Bertlowanie, a, blm., czynność cz. Bertlować.
Bertoletja, I, Im. e bot. p. Skórzyn. < Od na-
zwiska uczonego Fr. Berthollet f 1822 >
Bertram, a. Im. y, [Pieietruna] bot. i. a. Ber-
tramowiec (pyrethrura) roL z rodziny złożonych, in.
maruna, maro "^ a. Gatunki : B. b a 1 d a s z-
k o g r o n o w y (p. corymbosum). B. b e z w o n-
n y (p. inodorum). B. ra a r u n k a (p. parthe-
nium). 2. a. Plerśoionkowe ziele (anacyelus i
a. pyrethrum) roi. z rodziny złożonych. <Z Gr.
późn. pyrethron, przez Nm. shlud. Ber(ch)tram>
Bertramowlec, wca, Im. wce bot. p. Bertram.
[Berwana, y. Im. y] p. Brzana. <Łć. barbus,
skąd Fr. barbeau. Nm. Barbe, Barme itd.>
XBerwlono, a, Im. a p. Bierwiono. <BIERW>
Bery, ów, blp.] gadanina, głupie mowy. <?>
[Beryl, u I. blm. a. X Gluoyn chem. (Be) pier-
wiastek metaliczny z gromady wapniowców, 2. Im.
6 min. bez>vodny krzemian berylu i glinu. Odmia-
ny: S z m a r a g d. B. szlachetny a. a k w a-
raaryna. akwamaryna. B. zwyczaj-
ny. <Gr. beryllos>
Beryllstyka, I, blm. sztuka przepowiadania ze
zwierciadła. <Now. z Gr. beryllos, p. Beryl >
Berylowy przym. od Beryl: Ziemia berylowa
sstlennik berylu.
[Berzana, y, Im. y] p. Brzana.
Berzelin (Ber-zelin), u, blm. gór. selenek
miedzi. <Ten i następny wyraz od nazwiska
uczonego Szwed. Berzeliusa f 1848 >
Berzellt (Ber-zelit), u, blm. gór. arsenjan wapna
i magnezji p e t a li t.
XBerżera, y, Ira. y p. Berżerka.
Berżerak, u, blm. gatunek wina francuskiego.
<0d miejscowości Fr. BergeraO
Berżerka, I, Im. I I. a. XBerżera, 1 Berażerka ro-
dzaj kanapki. 2. rodzaj kapelusza damskiego. < Fr.
bergtjre>
Bes nieod. muz. podwójny bemol na h, więc-
a. <B = nuta 7-go stopnia gamy -j- s, oznacza-
jące obniżenie o pół tonu>
BESTJALNOŚd
[Bes, u, Ira. y] p. 2. Bez.
! Besa, y, Im. y han. zniżka; gra a. spekulacja
na zniżkę. <Fr. baisse>
[Besaga, I, Im. i] p. Blesaga.
Besanmaszt, u, Im. y tylny maszt okrętowy.
<Nra. Besanmast, z HI. >
Besanżaglel, gla. Im. gle żagiel na tylnym masz-
cie okrętowym. <Nm. Besansegel, z Hl.>
[Besaty, at, blp.] p. Blesaga.
Besdln, u, blra. sąd żydowski. <Hb. właści-
wie beith -f- din = dosł. dom sądu>
Besemerować, uje, owal st&\ = wyrabiać ją spo-
sobem Besemera. <0d nazwiska współczesnego
inżyniera Ang. Bessemera>
Besemerowanie, a, blm., czynność cz. Beseme-
rować.
Beseraj, u, Ira. e zł. sąd powiatowy.
XBe8erman, a, Im. ie p. Bisurman.
XBesermaniec, ńca, Ira. ńcy p. Bisurman.
XBe8eritiański przym. od Beserman.
XBesermlan, a, Im. Ie p. Bisurman.
XBesermlańskl przym. od Besermian.
XBeserunek, nku, Ira. nkl p. Basarunek.
Besjer, a, Im. owIe a. rzy han. p. Zniżkowiec.
<p. Besa>
[Beskid, u, Im. yl I. grzbiet górski, przez któ-
ry przejść można. 2. bór na górze. <?>
[Beskura, y, Ira. y] p. Beskuryja.
Beskurcyja, i. Im. e] p. Beskuryja.
Beskurdyja, i, Im. e] p. Beskuryja.
Beskuryja, i, Im. e, Beskurcyja, Beskurdyja,
Beskura a. Bezkuryja itd.] niezdara, niegodziwiec,
łotr, łajdak, leniuch. <Zap.Węg. b6sz = wściek-
ły -f" kurja= krzyk, wrzask >
Besować, uje, owal napuszczać farbą drzewo,
koić, kamień: Stolarze olszynę farbują a. besują
czarno i udają za heban. <Nra. beitzen>
Besowanie, a, blm., czynność cz. Besować.
[Besowy] przym. od Bes, bzowy.
[Bespek, u, blm.] despekt, ubliżenie. < Prze-
kręcenie despektu>
[Besperak, a, Im. i] desperat. < Przekręcenie
desperata >
XBesserman, a. Im. ie p. Bisurman.
XBe8sermański przym. od Besserman.
XBessermian, a, Im. ie p. Bisurman.
XBe8sermiański przym. od Bessermian.
[Best, u, Im. y] p. 2. Bez. Zdr. [Bestek].
[Bestek, tku, Im. tkl] p. Best.
Bestja, i, Ira. e I. X nieme stworzenie, żyjątko,
zunerzę: Bestje ziemne. Leop. Małebestje, komory,
wojsko rozpędziły. Skar. 2. zwierz, dzikie, srogie
zwierzę, potwor : Cielec morski, B. ogromna i strasz-
na. Otw. Kaligula żył i zginął, jak B. 3. lu.
a. ż. o człowieku ^fcanai/a, bydlę, bydlak, nicpoń,
łotr, bestyjnik, hultaj, szelma: A to głupia B.!
Pokażę ja temu bestji! O rzeczach = 5es^jr/m7(;
bestyjstwo, szelma, szelmostwo : Mogę ś. pochwalić,
z moim piwem, tylko, że rai go dużo pęka, tak
B. robi w butelkach. Krasz. Chodź-no tu, ty
kusa B.! Zdr. Bestyjka, Bestyjeczka. <Łó. be-
stia >
Bestjallzm, u, Im. y zwierzęcość, zezwierzęcenie:
Cała galerja tej koronkowej pornografji i B.
Kasz.
Bestjalnle, XBe8tjalno przys. od Bestjalny.
Bestjalnlk, a, Im. cy, Bestjarjusz ten, co poty-
kał ś. w cyrku z bestjami.
XBestjalno p. Bestjalnle.
Bestjalność, i, blm., Bestjalstwo, x Bestliwośó
I. rz. od Bestjalny. 2. chuć zwierzęca łączenia i,
ze zwierzętami.
117
I!i;.S'lMALXY
Bestjainy, Bestjalskl, X Bestyjny, xBe8tliwy
przym. od Bestja, zwierzęcy, bydlęcy ; przen. : srogi,
dziki, sprośny, wszeteczny, rozbestwiony: Widoki
szermierskie i bestjalne. Minotaur bestjaluego
przyrodzenia. Plugawe i bestjalne obyczaje. Po
bestjalnemu przys. jak bestja, hestjalnie.
Bestjalskl p. Bestjalny. Po bestjalsku przys =
jak bestja, bestjalsko : Z poddaneini obchodzą ś.
nie po ludzku, ale prawie po bestjalsku.
Bestjalsko przys. od Bestjalskl.
Bestjalstwo, a I. blm. p. Bestjalnoćć. 2. Im.
abeslyjstwo, bestja = bydlę = nicpoń, łotr, szelma,
hultaj, bestyjnik: Z niego straszne B. 3. zb. =
bestje, bydło = szelmostwo, łiultajsłwo, psiarstwo, b e-
styjstwo: B. to poczęło spać, tylko niektórzy
stróżowali. Krasz.
Bestjarjusz, a, Im. e p. Bestjalnik.
Bestjograficzny pośu-ięcony opisowi zwierząt:
W pamiętnikach bestjograticznych Ezopa jest
wzmianka o uczynku miłosiernym chłopa._ Mick.
< Now. żart. Ł6. bestia + Gi"- grd.fó = opisuję >
yBestllwośó, I, blm. rz. od Bestliwy, p. Be-
stjalność.
X Bestliwy p. Bestjalny.
Bestocajg, u, Im. I ezcion. przyrząd do wy-
kończania czcionek, do doprowadzania ich do jedna-
kowej wysokości. <Nra. Bestosszeug>
[Bestrula, I, Im. e] p. Pstruta.
[Bestry, Bstry] pstry.
[Bestrzyć się, y ś., yl ś.] pstrzyć i.: Ciało ś.
od siniaków bestrzyło. Kon.
Bestwić, I, II 1. pobudzać do srogoici zwierzęcej,
rozbestwiać, rozjuszać, jątrzyć, doproicadzać do
wściekłości, jurzyć, szczuć: Szezująe, bestwi jesz-
cze psy łakome. 2. podniecać lubieżność, rozna-
miętniaó, rozpalać: Pożądliwość bestwi do rozko-
szy sprośnej. B. ś. p. Bestwieć.
Bestwieć, eje, al, Bestwić ś. I. dziczeć, srożeć)
wściekać ś., rozbesiiciać ś., bydlęcieć: Co raasz, od
Bogaś wziął, czemu ś. bestwisz? 2. oddaioać ś.
rozpuście, stawać ś. roziciązłym, lubieżnym, pożąd-
liwym. 3. (o zwierzętach) uczuwać popęd płcio-
wy; (o krowach i psach) biegać ś., pobiegać ś.;
(o krowach^ parzyć ś., grzać ś., łałować ś., by-
dłować; (o świniach) kiernozić, krzekać, lochać ś.;
(o psach i wilkach) ciekać ś., grzać ś.
X Bestyfikacja, I, blm. rozbestwienie, wściekłość,
oburzenie, rozwścieczenie, rozjątrzenie : Ku większej
mej bestyfikacji jejmość dała mu 9 dukatów.
Ochoć. <Now. z Łć. bestia -f- facio = robię>
Bestyjeczka, 1, Im. I p. Bestja.
Bestyjka, I, Im. I I. p. Bestja; zwierzątko, stwo-
rzonko: Zwinna suczka, wszędzie musi wleźć B.
2. m. a. ż., żart. (o człowieku) szelmucha, .szel-
mutka: Bardzo mi ś. chciało ucałować tę be-
styjkę.
[Bestyjnica, y, Im. e] forma ż. od Bestyjnik.
IBestyjnlckl] pizym. od Bestyjnik.
[Bestyjnlctwo, a, blm.] niegodziwość, łajdactwo.
Bestyjnik, a, Im. I a. cy p. Bestja.
X Bestyjny p. Bestjalny: Dała ducha obrazowi
bestji, żeby i on o oraz B. mówił. Leop.
[BestyjskI] przeklęty, niegodzirmf.
Bestyjstwo, a, blm. I. p. Bestjalstwo: Na-
strzelał tego i nasiekał bestyjstwa (Tatarów).
2. p. Bestja. 3. Ucho = zła sprawa, djahla sprawa :
Jest w tym wszystkim jakieś B.
XBe8urman, a, Im. le p. BIsurman.
Beszamel, u, Im. e, X BIszamel kuch. gęsty sos
z masła, mąki, śmietanki i żółtek. <0d nazwiska
Fr. wynalazcy Bechamel>
1!KTl:lixa
Bcszores, a, blm. zysk podstępny, szwindel, gie-
szejL <Żydows. pszoures, pszores, z Hb. ba-
sar = ułamać, wyszczerb'ć>
XBe8zta, y, Im. y p. Besztanie. <Łć. bestia>
Besztać, a, al rub. lżyć, wymyślać komu, buzo-
wać, mieszać z błotem, kpać, łajać : Służących nie
należy ustawicznie B.
Besztanie, a, Im. a, X Beszta czynność cz.
Besztać.
Besztanina, y, Im. y ciągłe besztanie.
[Besztefrant, u, częś. w Im. y, Beśtefrant*.
Beśtefranty, Blśtefranty, Bjeśtefrant] drwiny, kpi-
ny, żarty : Mówić na B. Stroisz ze mnie besz-
tefranty. Powiedziałeś, jak na besztefranty.
<Nm. bester Freund = najlepszy przyjacielu!
Przejście znaczenia: łudzenie kogoś, mówiąc:
przyjacielu! >
Besztować, uje, owal noż. polerować części we-
wnętrzne za pomocą szczotki. < Dnm. bersehten =
Gnm. blirsten>
Besztowanie, a, blm., czynność cz. Besztować.
[Beszycha, y, blm., Beszyga] róża (choroba)
(erysipelas). <Ukr. beszycha, z lUim. beśika = pę-
cherz; krosta >
[Beszyga, I, blm.] p. Beszycha.
[Beśtefrant, u, częs. w Im. y] p. Besztefrant:
Bestefrantów patrzeć = spędzać czas na figlach.
1. Bet, u, częś. w Im. y pierzyna, piernat, po-
duszka miękka z pierza, w \m. -pościel: B. z mięk-
kiego usypany puchu. Rozkoszować ś. w be-
tach. Jemu tylko legać w betach! Zdr. Becik.
Zgr. Becisko. <Nm. Bett>
2. Bet, a, Im. y, Labet karc. I. wpadnięcie =
zrobienie płatki: Zrobić, dać beta. Robić bety.
Jestem w becie. 2. staicka za przegraną, płatka :
Postawić, wygrać beta. <Fr. betę, la bete>
Betaina, y, blm. ehem. oksyneuryna, związek
organiczny azotowy, znajdujący ś. w burakach, trój-
metylo-glikokol. < Now. z Łć. beta = ćwikła >
Betel, u, blm. bot. (piper betle) roi. z rodzaju
pieprzu. <Fr. betel, ze Wschodu >
XBetel, a. Im. e p. Bedel.
xBetemund, u,lm. y2:a/;toto dziedzicowi zazgwal-
cenie chłopki, wdaw. Polsce. <Nm. daw. bedemun-
te = dosł. podatkowy pieniądz (Grimm mylnie pi-
sze i objaśnia Bettmund)>
I Betka, I, Im. I p. Bedlka.
[Betlej, a. Im. e] dzieciak.
[Betlejek, jka, Im. jkl I. dziecko nowonarodzone.
2. p. Benjaminek. 3. [BetlejkI, ów, BatlejkI blp.]
szopka, jasełka. <0d Betleem>
Betol, u, blm. apt. naftalol, naftosalol; związek
chemiczny, otrzymywany z kwasu salicylowego.
<Fr. betole>
Beton, u, Im. y zaprawa z wapna, piasku i żwi-
ru, szybko twardniejąca; kamień sztuczny: Funda-
menta domu na betonie. Chodniki z betonu.
<Fr. bćton>
f Betonika, I, Im. I bot. p. Bukwica. <Łć. bet-
tonica a. Yettonica>
Betonować, uje, owal urylewać betonem; cetnen-
tować.
Betonowanie, a, blm., czynność cz. Betonować:
B. fundamentów.
Betonowy przym. od Beton: Chodnik B. Scho-
dy betonowe.
Betowy przym. od 2. Bet: Karta betowa
(=zła, grożąca przegraną).
Betulina, y, blm. biały barwnik, zawarty w ko-
inórkach kory brzozowej.
lib
B E T Y I,
Betyl, a, Im. e aerotit czaony w starożytności
na Wschodzie jako bóstwo. <Gr. baitylos, Łć.
biietyhis>
[Beweryja, I, Im. e] p. Brewerja.
1. Bez przyi. I. oznaczający brak, niebytność, wy-
łączanie = a) nie mając, nie mający, pozbawiony,
ogołocony, straciwszy, krom : Okręt B. sternika.
B. grosza nic nie zrobisz. Sierota bez ojca i mat-
ki. Oboje biegli gromem tknięci i B. nadziei
już! i B. pamięci! Słów. "Wybiegł B. czapki
( = zgolą głową). M&t: od, minus, po odjęciu: Dwa
B. dwucłi zero. b) krom, oprócz, prócz, okrom,
nie licząc, wyłączywszy, nie włączając: Sprzedał
dom B. pola; inimo, pomimo, pominąwszy, w nie-
obecności: B. nas nic nie stanowił, c) Nie bez
tego = me może być, trudno przypuścić: Nie B.
tego, abyś jego liścików nie czytała. 2. [Bez]
gm. Bez = a) przez: B. góry. B. plecy. Beze
drzwi. Bez Boga żywego! B. zdradę. B.
pół. B. migi ( = na migi). Sam bez ś. doświad-
czysz ś. B. rok { = po roku, za rok). B. kilka
czasów {=po niejakim czasie). B. życie nie był
( = nigdy za życia), b) około: B. dwasta { = oko-
ło dwuchset). c) z powodu, dla : B. matkę ni mo-
gę twoją być. B. złą. bacność. B. co jest smut-
ny? A bez co? (= dlaczego?) <BEZ>
2. Bez, bzu, a. X beżu, Im. bzy a. X bezy bot.
[Bes, Best, Bestek] I. (sambucus) roi. z ro-
dziny przewiercieniowaiych. Gatunki : B. h e b d a.
Chabzina, Chebd, Cliept (s. ebulus); B. ko-
ralowy a. czerwony, górny, gronowy
(s. racemosa) ; B. pospolity a. czarny
(s. nigra). 2. B. pospolity a. turecki a. wło-
ski p. I.llak. Kwitły bezy, kwitły róże. Berw.
3. B. indyjski (meiia azedarach) roś. z rodzaju
cedraka. Żdr. XBzik. Zgr. Bzisko. <p. Hebd>
3. Bez, a, blm. p. Bezik.
1. Beza, y, Im. y ogr. gruszka siewka jadalna.
<Fr. besi>
2. Beza, y. Im, y garb. miotła. < Nm. Be-
sen;>
3. Beza, y. Im. y cukier, ciasteczko z białka,
ubitego na pianę, i cukru miałkiego. < Fr. baiser =
dosł. całus >
Bezakcentowość, i, blm. gram. rz. od Bezakcen-
towy.
Bezakcentowy gram. nie mający akcentu, nieak-
centowany.
Bezakcyzny bez opłaty akcyzy, wolny od akcyzy :
Wywóz B. spirytusu. < Bez -f- Akcyza >
Bezam bitny wolny od ambicji, nie dla ambicji
podjęty a. zrobiony, bezpretensjonalny : Bezambit-
na gorliwość. Czart. A. < Bez -t- Ambicja >
Bezapelacyjnie przys. od Bezapelacyjny: Prze-
grać sprawę B. < Bez -f Apelacja >
Bezapelacyjny niedopuszczający apelacji, nieod-
wołalny; bezwzględny, stanowczy, ostateczny: "Wy-
rok B. Takie bezapelacyjne sądzenie panowało
długo w naszej historji.
Bezazotowy chera. nie zawierający w sobie azo-
tu: Substancja bezazotowa. < Bez -f- Azot >
Bezbarwnie przye. od Bezbarwny. <Bez-f-
Barwa >
Bezbarwność, I, blm. I. rz. od Bezbarwny;
przen. brak życia, kolorytu, wyrainych. cech: Utwo-
ry tego pisarza odznaczają ś. bezbarwnością. 2.
fiz. p. Achromatyzm.
Bezbarwny I. nie posiadający żadnej barwy, bez-
kolorowy, Xb e z f a r b n y; Płyn B. Szkło bezbarw-
ne. 2. przeii. blady, bez życia, mdły, nieożywiony;
bez charakteru, bez wyraźnych cech: Styl B. Autor
ten kreśli bezbarwne postacie. Bezbarwna po-
nKZIJRONNOŚÓ
lityka. 3. fiz. achr ornaty czny, X bezłęczowy : Świat-
ło bezbarwne. Soczewki bezbarwne.
xBezbawnle p. Niebawem. <Bez-f BY>
XBezbawny niezwłoczny, natychmiastowy.
XBezbedny p. Bezbędny.
XBezbędny, X Bezbędny ten, którego ś. nie po-
zbędziesz, przykry = naprzykrzony : Narzekał na
oszukanie braterskie bezbędne. <Bez-[-BĘD>
Bezbiałkowy bot. p. Bezbielmowy.
X Bezbłędny niepodległy biedzie, wolny od ti-oak,
trudów: Bóg mię przyjmie k swej bezbłędnej
chwale. Ryb.J. <Bez-(-BIED>
Bezbielmowy, Bezbiałkowy bot. nie zawlernjąnj
bielma: Nasienie bezbielmowe. < Bez -|- Biel-
mo >
Bezbłędność, !, blm. rz. od Bezbłędny: B. ma-
py. <Bez-f-BŁĘD>
Bezbłędny mepocfZc^^y błędom, nieomylny, popraw-
ny : Odpis B.
XBezbojażllwość, i, blm. rz. od Bezbojaźliwy.
<Bez-fBOJ>
X Bezbojaźliwy, XBezbo]aźny daleki od bojuźni
a. bojaźliwości, nieustraszony, nieulękniony, śmiały.
XBezbojaźny p. Bezbojaźliwy.
XBezbokl nie mający boków, niewypukły. <Bez-|-
BOK>
Bezboiesność, I, blm. rz. od Bezbolesny, fbez-
bolność, analgiezja: B. — to piekło boleści!
Krasiń. <Bez-|-BOL>
Bezbolesny, f Bezbolny bólowi, boleści niepodleg-
ły, nie bolejący: Koniec życia B. daj nam, Panie.
Bezboleśnie przys. od Bezbolesny: Żył B. Kra-
siń.
tBezbolność, i, blm. p. Bezboiesność.
fBezbolny p. Bezbolesny.
fBezbożeńczyk, a, łm. i p. Bezbożnik. <Bez-ł-
BOG>
fBezbożeński p. Bezbożny.
fBezbożeńskość, i, blm. p. Bezbożność.
fBezbożeństwo, a, blm. p. Bezbożność.
Bezbożnica, y. Im. e forma ż. od Bezbożnik.
X Bezbożnictwo, a, blm. p. Bezbożność.
xBezbożniczość, I, blm. p. Bezbożność.
XBezbożniczy p. Bezbożny.
Bezbożnie przys. od Bezbożny.
Bezbożnik, a, Im. cy, f Bezbożeńczyk człowiek,
nie wierzący w Boga, ateusz, ateista ; żyjący bez re-
ligji.
Bezbożność, I, blm. rz. od Bezbożny; X Bez-
bożniozość, X Bezbożnictwo, fBezbożeństwo,
fBezbożeńskość, f Bezbóstwo, ateizm.
Bezbożny I a. xBezbożniczy, fBezbożeński
nie wierzący w Boga, ateistyczny, ateuszowski, anty-
religijny, urągający Bogu: Książki bezbożne. 2.
żyjący bez religji, nie po Bogu, złoczyński, zbrodni-
czy, niecny: Czyn B. B. świadek krzywoprzy-
sięstwem fałsz potwierdza.
f Bezbóstwo, a, blm. p. Bezbożność.
Bezbramny nie mający bram a. bramy: Miasto
bezbramne. <Bez-|-BOR>
1. Bezbrodny nie mający brodu, niezgłębiony:
Bezbrodne Dunaju głębokości. Pas. Przen.:
"W tej niezmierzonej, bezbrodnej pustyni. Kon.
<Bez-t-BROD>
2. Bezbrodny, Bezbrody nie mający zarostu na
brodzie: Mędrzec B. (= młokos).
Bezbrody p. 2. Bezbrodny.
Bezbronnie przys. od Bezbronny. <Bez -ł-
BOR>
Bezbronność, I, blm. rz. od Bezbronny: Tak
był pewien bezkarności i bezbronności dwuch
kobiet, że mu nigdy na myśl me przyszło, aby
1J9
BEZBRONNY
BEZCZŁONECZNT
h. one bronić mogły. Krasz. Przy zupełnej bez-
bronności kraju mógł nieprzyjaciel grasować.
Szaj.
Bezbronny, X Bezobronny nie mający broni,
oręża, niezbrojny, nieuzbrojony; nie mający lod-
ków, sposobów bronienia ś., bezsilny, słaby : Wielu
ich bezbronnych legło. Wobec tych argumen-
tów jestem B. Bezbronne zwierzątko.
Bezbrzeż, y, Im. e p. Bezbrzeże: W B. sfer
zapatrzony ejjokój. Tet. < Bez -|- BRZEG >
Bezbrzeże, a, Im. a, Bezbrzeż przestrzeń, nie
mająca brzegów = granic, obszar nieskończony : Cia-
ła niebieskie kołują w bezbrzeżu.
Bezbrzeżny I. nie mający brzegów, nie zawarty
w brzegach, nieogratdczony. Przen.: Wieczność
bezbrzeżna (= nieskończona). B. smutek (=bez-
graniczny). Miotan rozpaczą bezbrzeżną. Kra-
sili. 2. przen. przestronny, niezmierny, nie-
zmierzony, rozległy, nieprzejrzany: Ocean B. Pu-
szcza w prawo, w lewo bezbrzeżna. Rom.
Bezbrzuchy nie mający brzucha, nie brzuchaty,
o zapadłym brzuchu, szczupły. < Bez -|- BRZUCH >
KBezburze, a, blm. cisza, spokojnośó w powie-
trzu, na morzu. <Bez -|- BUR>
Bezburzny wolny od burzy, pogodny, cichy, spo-
kojny: Morze bezburzne.
Bezcarski nie mający cara. <Bez -|- CAR>
Bezcarstwo, a. Im. a stan, rząd bez cara, bez-
królewie.
X Bezcelny p. Bezcelowy. <Bez -f CEL>
Bezcelny p. Beztnytny. <Bez-f-CŁO>
Bezcelowo przys. od Bezcelowy.
Bezcelowość, i, blm. rz. od Bezcelowy.
Bezcelowy, X Bezcelny pozbawiony celu; do ni-
czego nie prowadzący, nie zmierzający ; bezużytecz-
ny, próżny, daremny ; bez zamiaru podjęty : Uni-
kać będziemy bezcelowej polemiki. Maskować
swoje plany bezcelową podróżą. Zach. Oddawał
ś. bezcelowym marzeniom. Dzierż.
Bezcen, X Bezcenek, tylko w wyraź.: za B.=
na pół darmo, nadzwyczaj tanio, za psie pieniądze:
Dobra za B. przedano. <Bez-|-CEN>
X Bezcenek p. Bezcen.
Bezcenność, I, blm. rz. od Bezcenny.
Bezcenny I. nie mający ceny, wartości ; nie pła-
cący —niepopłatny, tani; przen. nie mający wzię-
toici, uznania: Dziś cnotę, wiarę chcą mieć za bez-
cenne. Jag. 2. nieoceniony, nieoszacowany, nieopła-
cony, bajecznie drogi, kosztowny: Djamenty, bez-
cenne kamyki.
Bezceremonialnie przys. od Bezceremonjalny.
<Bez -f- Ceremonja>
Bezceremonjalnóść, i, blm. rz. od Bezceremo-
njalny: Na jego włosach i obliczu widniały śla-
dy bezceremonjalności. Prus.
Bezceremonjalny nie robiący ceremonji, rubasz-
ny : Pragnął w sposób B. pozbyć ś. tanim kosz-
tem kochanki.
X Bezcholwy niechciwy, nie powodujący ś. chci-
wością, bezinteresowny, niewyy achowany : Bezchci-
wa gorliwość. <Bez -f- CliOT>
Bezchlebny nie mający chleba: Kraj B. Kłos
B. Kon. (-bez ziarna, czczy, pusty). <Bez-ł-
Chleb>
Bezchlorofilov.'y bot. nie posiadający zielonego
barwnika, chlorojibi: Rośliny bezchlorofilowe.
Bezchmurnie przys. od Bezchmurny: B. weso-
ły. Orzesz. < Bez -\- CHMUR >
Bezchmurny nie zachmurzony, bezobłoczny, po-
yoilu/i, /asiii/, czysty: Niobo l)ezchmurno,
XBezchrze8ny p. Bezchrzestny.
Bezchrzestny, X Bezchrzesny nie chrzczony:
Niewiernym i bezchrzestnym potępienie. <Bez
-{- Chrzest>
Bezchuć, I, blm. lek. (anaphrodisia) utrata,
brak popędu płciowego. <Bez -j- CHOT>
XBezchwalny niechwalebny, naganny. <Bez
-f CHWAŁ >
XBezchyłroslowność, I, blm. rz. od Bezchytro-
slowny. < Bez -)- CHYT(R) -f SŁÓW >
xBezchytro8łowny szczeromówny, otwarty, pro-
stoduszny w mowie.
XBezchytrość, I, blm. rz. od Bezchytry.
XBezchytry niechytry, nieobłudny, szczery,
otwarty, prostoduszny.
Bezclelesność, I, blm. rz. od Bezcielesny, f Bez-
cielność. <Bez-|-CIAŁ>
Bezcielesny, xBezclelisty;fBezclehy nie mają-
cy ciała, niecielesny, niematerjalny, niejizyczny,
duchowy, oderwany, nieziemski, nadziemski: Duch
B. Anieli nie cielesnemi oczyma, lecz bezcieles-
nym widzeniem wszystkie rzeczy widzą.
Bezcleleśnie przys. od Bezcielesny; f Bezclel-
nle.
XBezciellsty p. Bezcielesny: Postać jego wiot-
ka, powietrzna, prawie bezcielista.
fBezcIelnie p. Bezcleleśnie.
fBezcielność, I, blm. p. Bezclelesność.
•j-Bezolelny p. Bezcielesny.
Bezdenność, i, blm. rz. od Bezdenny. <Bez
-ł-CIEN'>
Bezdenny (o ludziach, znajdujących ś. między
zwrotnikami) nie mający własnego cienia, nie rzu-
cający cienia.
XBezcieply pozbawiony ciepła, nieciepły, zim-
ny. <Bez-t-CIEP(Ł)>
Bezcierniowy i. wolny od cierni: Róża bez-
eierniowa. Slow. 2. zool.: Ryby bezcierniowe
(anacanthini) rząd ryb kościstych. <Bez-|-Cierń>
XBezciężarny nieciężki, 7ńe obciążony, nie obła-
dowany, nie obarczony, lekki. <Bez -|- C1ĘG>
Bezczasownikowy w którym niema czasownika:
Rozległ ś. rozkaz B. : „A do książki!".
<Bez-f-CZAS>
XBezczelnlca, y, Im. e forma ż. od Bezczel-
nlk. <Bez-|-CZOŁ>
Bezczelnie przys. od Bezczelny; żart.: B. ta-
ni — niesłychanie, zdumiewająco, śmiesznie, nadzwy-
czaj łani.
XBezczelnlk, a, Im. cy człowiek bezczelny.
Bezczelność, i, blm. rz. od Bezczelny.
Bezczelny bez czoła, z wytartym czołem, bez-
wstydny, cyniczny, zuchwały: B. kłamca, zdrajca.
XBezczesność, I, blm. rz. od I. Bezczesny. <Bez
-f CZAS>
1. X Bezczesny I. nie zależący od czasu, bez-
terminoioy. 2. nie mający icolnego czasu, niecza-
sowy, wielce zatrudniony. 3. p. Niewczesny.
2. X Bezczesny, x Bezczestny bez czci, beze-
cny, haniebny. <Bez -\- CZ(S)T>
X Bezczestny p. 2. Bezczesny: Bezczestne mę-
ki. Słów.
Bezcześcić, I, Ił, Bezecnić pozbawiać czci,
zniesławiać, sromocić, profanować, hańbić: Krzywo-
przysięstwo imię Boga bezcześci. B. kościoły.
Neron kazał B. dziewice. Brodź.
Bezcześć, i, blm. brak czci, niesława, infamja,
dyshonor, ujma: B. wynika z niecnoty.
Bezcześnik, a. Im. cy ten, co bezcześci, profa-
nator.
XBezczłoneczny p. Bezczłonkowy. <Bez-|-
CZŁON>
120
BEZCZŁONKOWY
Bezczlonkowy, X B3zczłoneczny nie mający
członków, bczkolankou: _ : Trzcina bezczlonkowa.
Bezczucie, a, bliu! p. Bezczulość. <Bez-|-
CZU>
Bezozule przys. od Bezczuly.
Bezczulość, I, blin. I. rz. od Bezczuly, Bez-
czucie. 2. lek. utrata czucia, brak czucia, znie-
cznleiiie, nieczulość, anestezja: B. zupełna, ogólna,
częściowa, stateczna, przeinijająjca. B. sztuczna
( -znieczulenie). B. bolesna ( = słan, w którym
częić ciała, utraciwszy wrażliwość na dotyk, jest
siedliskiem bólu).
Bezczuly pozbariony czucia, niewrażliwy ; pozba-
wiony uczucia, nieczuły, zimny, obojętny, nieporu-
szony, kamienny - niewzruszony : Insza z wielko-
ści umysłu rzeczy przeciwne pogardzić, insza
byó nikczemnie bezczułym. Troe.
Bezczyn, u, bhn. stan bezczynności, nieczynność :
Sto lat prześnić w bezczynie. Kaczk. <Bez 4"
CZYN>
Bezczynnie przys. od Bezczynny.
Bezczynność, i, blm. rz. od Bezczynny.
Bezczynny nieczynny, próżnujący, niezajęty, nie-
zatrudniony, w zastoju będący: Machina bezczyn-
na. Żywość jego dowcipu nie mogła być ani
na chwilę bezczynną. Umysł B. (-niedołężny,
odrętwiały). W bezczynnym zachwyceniu patrzę,
co ś. zdarzy. Malez.
X Bezdanniczy wolny od dani, nie płacący dani.
<Bez + DA>
Bezdarnie przys. od Bezdarny.
Bezdarny I. X nie obdarzony ; który nie otrzy-
mał daru. 2. niezdarny, niezdarzony, nie mający
daru = talentu, sprytu, a. nie wykazujący go; nie-
utalentowany, nieudolny, niezgrabny, niedołężny,
niezręczny: Człowiek B. Bezdarna elukubracja.
X Bezdasze, a, blm. brak dachu nad głową, przy-
tułku.
XBezdaszy nie mający dachu, nie zakryty, od-
kryty. < Bez -|- Dach >
Bezdech, tchu, blm. lek. (apnoea) brak tchu,
ciężkie, utrudnione oddychanie, duszność. < Bez -{-
DUCH>
Bezdechowy, X Bezdechy przym. od Bezdech,
nie mogący złapać tchu.
X Bezdechy p. Bezdechowy.
[Bezdenek, nka. Im. nkl, Bezdennik] bart. ul
bez dna. <Bez -i-DN>
Bezdenko, a, Im. a naczynie bez dna; kieliszek
od spodu kulisty (=kulawka).
Bezdenkowy nie mający dna. Bart.: Ul B. =
nie mający dna i stojący na gołej ziemi.
xBezdennia, i, Ira. e p. Bezdeń: B. piekielna. Wor.
Bezdennie przys. od Bezdenny; przen.: Jakże
przenikające, głębokie i B. smutne są, twoje źre-
nice. Orzesz. Szumi B. smutno. Tet.
[Bezdennik, a. Im. i] p. Bezdenek.
Bezdenność, I, blm. rz. od Bezdenny, p. Bezdeń.
Bezdenny, X Bezdny, x Bezedny I. nie mają-
cy dna, dziurawy: Garniec B. 2. przen. niezmier-
nie głęboki, przepaścisty, niezgłębiony, niezgrunto-
toany: O jakże smutny fali szum B. Słów. W głę-
binach bezdennych. Tet. Nie mający granic, nie-
pohamowany, nienasycony, niezbadany, niedocieczo-
ny: Skąpiec B. Bezdenne wyroki Opatrzności.
W bezdennej nienawiści. Sienk.
Bezdeń, dni, Xdeni, Im. dnie, Bezedno, Bez-
dno, Bezdnia, Bezdna, Bezednia, Bezdnie,
XBezdennia, Bezdenność to, co nie ma dna, bezgrun-
cie, otchłań, przepaść : Rzucałem w B. waszej chęci
dary, pieśni. Mick. "Widział B. przed sobą,
pełną nicości. Kaczk. Duch ze swej bez-
BEZDUCHY
deni woła. Bóg ze swej bezdeni odpowiada.
Mick.
XBezdeszCze, a, Im. a brak deszczu, susza, po-
sucha. < Bez -f- DŻDŻ >
Bezdeszczowy,XBezdeszczy, Bezdźdżysty, XBez-
dżdżowny pozbawiony deszczu : Dzień B. Egipt B.
XBezde8zczy p. Bezdeszczowy.
X Bezdłużny nie mający długów, niezadłużony,
nieobdiużony . < Bez Ą- DŁUG >
Bezdna, y, Im. y p. Bezdeń : Najzbawienniej-
sze ojczyźnie sprawy w bezdnę namysłów po-
grążą. Szaj. <Bez -f- DN>
Bezdnia, i, Im. e p. Bezdeń: Minął już kozak
bezdnię i głębokie jary. Malez. Czarna, niezgłę-
biona B. Jeż.
Bezdnie, a, Im. a p. Bezdeń.
Bezdno, a. Im. a p. Bezdeń: Ów straszny,
wielki ducha przytułek, B. Slow.
X Bezdny p. Bezdenny.
Bezdolnik, a, Im. I gieol. koral skamieniały,
<Bez -f DOŁ>
Bezdolny bez doli, nieszczęsny, nieszczęśliwy,
biedny: Rzuca ś. bezdolna, szuka, próżna praca!
Sow. (nieboga, nieboraczka). <Bez-t-Dola>
Bezdomie, a, blm. stan tego, który nie ma do-
mu, brak domu: Ostatni to już stopień nędzy, B.
Krasz. <Bez -f DOM>
Bezdomnie przys. od Bezdomny: Wszyscy żyli
prawie B. Krasz.
Bezdomny, XBezdomowy, KBezdomy nie mający
domu, przytułku, dachu nad głowic ; nieosiadły, tu-
łaczy. Było to dziecię Cyganów, wygnańców bez-
domnych. Krasz. Izby ogrzewane przy cyrku-
łach dla indywiduów bezdomnych. 'Pius B. (—bez
pana). B. włóczęga. Kon.
XBezdomowy p. Bezdomny.
xBezdomyp. Bezdomny.
Bezdowodny pozbawiony dowodu, nie mogący
być udowodnionym. <Bez -\- Do -]-WIOD>
XBezdrapieżny niedrapieżny : Przodków w bez-
drapieżnym życiu naśladować. < Bez -|- DRAP >
Bezdroż, y. Im. e ciężkie, krwawe drogi, czas,
w którym drogi są nie do przebycia : A dokądże
wasan w taką B. pojedziesz? Kórz. <Bez -|-
DROQ>
Bezdroże, a, Im. a I. brak drogi, miejsce, gdzie
niema drogi, manowiec : Przebędę puszczy tej B.
Rom. Przea puste bezdroża król pustyni rusza.
Malez. 2. przen. zła droga, obłęd, manowiec,
zdroże. 3. przen. nieprawa, fałszywa droga ży-
cia, życie nierządne, nieuczciwe ; zdrożność, prze-
wrotność, mauowce: Zabrnąwszy na bezdroża, na
wszystko ś. odważają. Pędząc wirem, lecimy
z bezdroża w B. Fred. A.
Bezdrożnie przys. od Bezdrożny.
Bezdrożność, i, blm. rz. od Bezdrożny.
Bezdrożny I. nie mający drogi, nieprzebyty, nie-
przechodny: Puszcza bezdrożna. Step B. 2. zdroż-
ny, występny, przewrotny : Niema nic w jego nau-
ce bezdrożaego. 3. lek.: Przewód B. = którego
światło zatkane a. zarosłe, ugniecione.
Bezdrzewie, a, Im. a miejsce bez drzew, nieza-
drzewione : Na bezdrzewiu trawistym stawiał pu-
szczak budę. Pol. <Bez -|- DRZEW >
Bezdrzewność, I, blm. rz. od Bezdrzewny.
Bezdrzewny (o kraju, okolicy) nieporosły drze-
wami, niezadrzewiony, nagi, goły.
Bezduch, a, Im. y istota bez ducha: W gro-
bach leża kośei, B. szaleje. Słów. <Bez 4-
DUCH>
Bezduchy nie mający w sobie ducha, bezduszny,
nie ożywiony f nieżywy, martwy: Członków roz-
121
BEZDUSZNIE
szarpanego bezduchych szukała. "Wyzuty z sil,
mdły, B.
Bezdusznie przys. od Bezduszny.
XBezdusznik, a, lin. cy człowiek jmstępująaj bez
względu na duszę, bezbożnik: B. i bezwstydny
człowiek. Mat.
Bezduszność, i, blm. rz. od Bezduszny.
Bezduszny I. nie mający duszy, bezducTiy, nie-
żywy, martwy: Padł B. X Majętność bezdusz-
nycli rzeczy, jako pieniędzy, zboża; także i ma-
jętność duszę mającyeli, jako bydła, koni. Petr. 2.
przen. bezbożny, zły, niesumienny: Judasz B. wy-
dał mistrza.
Bezdymność, I, blm. rz. od Bezdymny.
Bezdymny nie wydający dymu: Procłi B. <Bez
-f-DYM>
Bezdziedzlcznie przys. od Bezdziedzlczny. <Bez
+ DZIAD >
Bezdziedziczność, I, blm. rz. od Bezdziedzlczny.
Bezdziedziczny I. nie jnający dziedzica = potom-
ka, bezpotomny, bezdzietny. 2. m'e dziedziczący,
wydziedziczony.
Bezdzietnie przys. od Bezdzieiny. < Bez 4-
DZIA(Ł)>
Bezdzieiność, I, blm. rz. od Bezdzieiny.
1. Bezdzieiny nie działający, nie produkujący,
nieskuteczny, nieczynny, bierny; nieprodukcyjny,
bezowocny, daremny, czczy, próżny, marny : Granie
jest bezdzielne, że żadnego dzieła po sobie
trwającego nie płodzi; kompozycja zaś jest
dzielna, bo z niej nuty muzyczne. Oss. Utyskujr^;
nie naśladuj ich w tym bezdzielnym dziele.
2. Bezdzieiny niepodzielny, niepodzielony.
Bezdzienny dnia nie mający, pozbawiony jasno-
ści dziennej, ciemny : Spuścili ś. w te cieśni bez-
dzienne. <Bez -j- DZIEŃ' >
Bezdzietnie przys. od Bezdzietny: Umarł B.
C= bezpotomnie). < Bez -f DZI A(T) >
Bezdzietność, i, blm. rz. od Bezdzietny.
Bezdzietny nie mający dzieci: Znam was, sy-
nów przeszłości po ojcach bezdzietnych. Berw.
fBezdzięcznie przys. od Bezdzięczny.
-fBezdzieczność, i, blm. konieczność, przymus.
<p. Bezdzięczny >
-j-Bezdzięczny niedobrowolny, przymusowy, wy-
muszony, musowy : Cóż ma król czynić w tako-
wym przyniewoleniu i bezdzięcznym pozwoleniu?
"Wer. <Bez-|-Dzięk, naśladowane z Nm. Ohne
Dank = niechętnie, wbrew woli>
XBezdzwonny \. pozbawiony dziconu: Kościół
B. 2 nie dzwoniący, nie wydający tonu, bez-
dźwięczny. <Bez -j- DZWON >
Bezdźwierny, Bezedrzwi nie mający drzwi, bez-
bramny. < Bez + DŹ WIER >
Bezdźwięcznie przys. od Bezdźwięczny: Ode-
zwał ś. B. <Bez-l-DŹWIĘK:>
Bezdźwięczny, X Bezdźwięczy nie wydający
dźwięku, niedźwięczny : Spółgłoska bezdźwięczna
( = cicha, mocna).
X Bezdźwięczy p. Bezdźwięczny.
XBezdżdżowny p. Bezdeszczowy.
Bezdżdżysty p. Bezdeszczowy: Dzień B. Krasz.
Bezeblecłl, u. Im. y czcion. iinja, którą ś. przy-
kłada do ustawionych czcionek, ażeby sprawdzić,
czy wszystkie są jednakowej wielkości. < Nm. Be-
sehblech>
Bezebrwi nie mający brwi. <Bez -f-BRW>
Bezec, u, Im. e kraw. pas wierzchniego mate-
rjalu, podbity pod przód sukni męskiej, od klap do
iloln. <Niu. B(>satz>
[Bezeoa, y, blm., Bezelia, Bezernll(, Bezera] be-
zecnik, niegodzitoiec.
BEZGŁOWIE
XBezechny p. Bezechowy. <Bez-|-Eeho>
Bezechowy, Bezechy, X Bezechny nie wydający
echa: I całą przeszłość niosłem bezechową, na
barkach swoich. Asn.
Bezechy p. Bezechowy.
f Bezecmajster, tra, Im. trowle p. Bezycmajster.
Bezecnica, y, Im. e forma ż. od Bezecnili.
<Bez -f CZ(S)T>
Bezecnić, i, II I. p. Bezcześcić. 2. X szpecić,
szkaradzić, defigurować : Ospa twarz bezecni.
Bezecnie przys. od Bezecny.
Bezecnllc, a, Im. cy człowiek bezecny, infamis.
Bezecność, I, blm. rz. od Bezecny, infamja.
Bezecny I. wyzuty ze czci, niecny, haniebny, na-
ganny, bezwstydny, niegodziwy, sprośny: B. Tata-
rzyn. Kaeerz B. chłopy podwiódł. Birk. 2. szpet-
ny, szkaradny, potworny, obrzydliwy, monstrualny,
sprośny: Bezecna postać. 3. -j;- TprSiW. odsądzony od
czci, toyjęty z pod prawa, banita, infamis.
Bezednia, I, Im. e p. Bezdeń: Uścielić sobie
gniazdo nad bezednia. Szaj. W bezedni tego
błota. Krasiń. <Bez-|-DN>
Bezedno, a, Im. a I. p. Bezdeń : I tak nas
dwoje objęło B. Kon. Czarna pierś burzy, jak bu-
rzy B., zajęła cały obszar ziemi stropu. Gosz. Pie-
kielne B. Gosz. 2. gie. rodzaj głębokiej krynicy,
oko morskie. Pol.
XBezedny p. Bezdenny.
Bezedrzwi p. Bezdźwierny.
[Bezeka, i, blm.] p. Bezeca.
Bezekrwi, Bezkrwawy nie mający krwi, którego
krew uszła, martwy, niekrwisty. <Bez-|-KRW>
Bezenerglczny nieenergiczny, słaby, ślamazarny:
Módlcie ś. ! o wy istoty bezenergiczne, niedołęż-
ne. Rog. <Bez 4-Energja>
[Bezera, y, Im. y] p. Bezeca.
XBezerman, a, Im. ie p. Bisurman.
XBezermaniec, ńca, Im. ńcy p. Bisurman.
[Bezernik, a, Ira. i] p. Bezeca. <Zap. z bez-
wiernik.
XBezetchu = &cz <c^u. < Bez-}- DUCH >
Bezfarbny p. Bezbarwny. <Bez-j-Farba>
Bezforemnie przys. od Bezforemny. <Bez-f
Forma >
Bezforemność, I, blm. rz. od Bezforemny.
Bezforemny nieforemny, bezkształtny, niezgrabny.
Bezforteiny niesztuczny, naturalny, nieudany, pro-
sty. <Bez 4- Fortel >
Bezfrasobiiwy niefrasobliwy, bezkiopotliwy, wol-
ny od trosk, swobodny, spokojny : Śpiew B. Kon.
<Bez -f- Frasobliwy >
Bezfunduszowy nie mający funduszów. Mich.
<Bez -\- Fundusz >
Bezgalęzi nie mający gałęzi, nierozgałęziony :
Pień B. <Bez-f-GAŁĘZ>
Bezgęby nie mający gęby. <Bez -f- GĘB>
Bezgłębny niezgłębiony., niezgruntowany : Ciem-
ność pod spodem bezgłębnym wybrzeża. Krasiń.
<Bez4-GŁĘB>
Bezgłos, u, blm., Bezgłosie, Bezgtośność I. brak
głosu, dźwięku. 2. lek. (aphouia) utrata głosu,
niemota. < Bez -(- GŁOS >
Bezgłosie, a, blm. p. Bezgłos.
Bezgłosowy p. Bezgłosy.
Bezgłosy, Bezgłosowy nie mający głosu, nie wy-
dający go, niemy, bezdźwięczny.
Bezgtośność, I, blm. p. Bezgłos.
Bezgłowie, a, blm. I. brak głowy u płodu. 2.X
a. \Bezho\o}Mle] pozbawienie głowy, zagłada, zguba,
zatrata, śmierć: Wiąże ś. klika na B. sędziemu.
Pol. Gdy ptak z wojskiem, wrogom na B. Pol.
Na B. - na zbity łeb, tia złamanie karku, na mar-
n%
BEZGŁOWNY
ne, na nieszczęście, na hiedę: Gdzie jest Zazula?
mów rai na B.! Pol. ( i-- do licha). Na B. tobie !
Jeż. <Bez 4- GŁOW>
Bezglowny p. Bezgłowy.
Bezgłowy, Bezglowny I. nie mającrj głowy: Po-
twór B. 2. przen. nie mający gloivy ^przewodni-
ka, przełożonego, pasterza, osierocony: Djeeezja
bezgłowa. 3. przen. głujń, ograniczony, niezarad-
ny; słaba, kapuściana, słomiana głowa. 4. zool.:
Ryby bezgłowe p. Ryba.
XBezgnlewllw«śó, i, blm. rz. od Bezgniewllwy.
<Bez-|-aNIEW>
X Bezgniewllwy, X Bezgniewny niezdolny do
gniewu, nie umiejący i. gniewać.
X Bezgniewny p. Bezgniewllwy.
XBezgnlły niepodległy gniciu, icolny od zgnili-
zny. <Bez -f-<jNI>
Bezgorączkowie, a, blm. lek. (apyrexia) stan,
okres choroby, wolny od gorączki, opust gorączki.
<Bez -|- Gor.^ezka>
Bezgorączkowy wolny od gorączki: Cierpienie
bezgorąezkowe.
xBezgośclowy bez gości: Dora w stanie bezgoś-
ciowym. Byk. < Bez + GOŚĆ >
Bezgranicze, a, blm. przestrzeń bez granic: Tu
wiecznym pochód jest przez B. Mir. Mgławic
bezgranicza. Mir. < Bez -f GRAN >
Bezgranicznie przys. od Bezgraniczny.
Bezgraniczność, i, blm. rz. od Bezgraniczny.
Bezgraniczny nie mający granic, nieograni-
czony.
XBezgr08zny, X Bezgroezy nie mający ani gro-
sza, ubogi, goły. <Bez + Grosz >
xBezgro8zy p. Bezgroszny.
i. Bezgrotny nie mający grotu: Strzała bez-
grotna. < Bez -f- Grot. >
2. Bezgrotny nie mający groty. < Bez -f- Grota >
Bezgruncie, a, Im. a = Bezdeń. < Bez -|- Grunt >
XBezgruntny niezgruntowany, bezdenny, niezgłę-
biony, przepaścisty.
Bezgruntownie przys. od Bezgruntowny: Anar-
elija nasza B. rządem politycznym nazwana.
Bezgruntowność, I, blm. rz. od Bezgruntowny.
Bezgruntowny nie oparty na pewnym gruncie,
niefundamentalny, bezzasadny, niegłęboki, nieugrun-
łoirany, płytki, powierzchowny: Cnota bezgrun-
towna.
Bezgrzesznie przys. od Bezgrzeszny. <Bez-|-
GRZKCH>
Bezgrzeszność, I, blm. rz. od Bezgrzeszny.
Bezgrzeszny wolny od grzechów, niegrzeszny,
niepodległy grzeszeniu, nieułomny, doskonały, bez
zmazy: Żywot B. Tylko Bóg jest B.
Bezgrzywy nie mający grzywy: Koń. lew B.
<Bez-|-GRZYW>
fBezgwaltownie przys. od Bezgwaltowny, fNie
gwalciście : B. wiecznie chować.
t Bezgwaltowny, f NIezgwalcisty, nienaruszalny.
<Bez -fGwałt>
Bezgwiazdny, Bezgwiazdowy, Bezgwiazdy, Bez-
gwlaidzlsty, Bezgwieździsty pozbawioiiy gwiazd,
niegwiaździsty : Po zimnej, bezgwiazdnej drodze
śmierci. Kasp. <Bez -f GWIAZD>
Bezgwiazdowy p. Bezgwiazdny.
Bezgwiazdy p. Bezgwiazdny.
Bezgwiażdzistość, i, blm. rz. od Bezgwlaź-
dzlsty.
Bezgwiaździsty p. Bezgwiazdny.
Bezgwieździsty p. Bezgwiazdny: W ciemności
nieba bezgwieździstej. Tet.
[Bezhamulny] niepohamowany, nie znający hamul-
ca. < Bez -|- Hamulec >
BEZKAPŁANSKI
[Bezhar nieod.] nadmiar, zbytek (ceny, wagi,
wzrostu itp.). <Ukr. bezhar>
Bezhełmny nie mający hełmu. < Bez -|- Hełm >
Bezhełmowieo. wca, Im. woy człowiek hez heł-
mu. Deo.
Bezherbowny nie mający herbu, nieszlachcic: Lu-
dzie bezherbowni. Krasz. <Bez-}-Herb>
[Bezholowle, a, Im. a] p. Bezgłowie: Na B.
jemu! bodajby ś. on był nie rodził. Jeż. <Ukr.
bezhołowje, bezhołowle>
fBezhumny p. Bezumny: Nie lękam ś. sproś-
nych a bezhumnych łapaczów. Stryjk. <Ukr.
bezumnyj >
Bezig, a, blm. p. Bezlk.
Bezik, a, blm., Bezlg, Bez I. rodzaj gry w kar-
ty: B. z mianowaną, kurą, różnoraastny, z kore-
spondencją. 2. grupa kart w tej grze : dama pik
i walet karo: B. podwójny, potrójny itd. ( = zło-
żony z dwuch, trzech Ud. dam i tyluż waletów).
<Fr. b^sigue a. bósy>
Bezimieniec, ńca, Im. ńcy p. Beżlmlennik: Cóż
to za B.? Słów. <Bez -i- I(M)>
Bezimiennie przys. od Bezimienny.
Bezlmiennik, a, Im. cy, Bezimieniec pisarz, au-
tor bezimienny, nie podpisany, anonim : Wydał ją
po polsku jakiś B. Zał.
Bezimienność, I, blm. rz. od Bezimienny.
Bezimienny I. zatajonego a. niewiadomego na-
zwiska, anonimowy, nie podpisany, bez podpisu :
List B. Spółka akcyjna bezimienna. 2. Xnie-
v)y powiedziany, niewy sławiony, nieopisany, niewy-
mowny : Co za ból B.! 3. lek.: Kości bezimien-
ne, Xniemianowane,-i-kłąbowe, fsze-
rokie (ossa innominata) - tworzące mied-
nicę. Tętnica i żyła bezimienna (arteria et ve-
na innominata). Linja bezimienna a. krańcowa
miednicy (linea innominata s. terminalis) = oka-
lająca wejście do miednicy mniejszej.
Bezinteresownie przys. od Bezinteresowny.
<Bez -{■ Interes >
Bezinteresowność, I, blm. rz. od Bezintere-
sowny.
Bezinteresowny, X Bezzyskowny I. nie mają-
cy widoków osobistych na celu, nieinteresowny, nie-
interesowany, niechciwy, niewyrachowany, wspania-
łomyślny : Lekarz B. 2. bezpłatny, daremny, gra-
tysowy : Porada bezinteresowna.
XBezi8tny fil. nie mający istnienia, nieistnieją-
cy, któremu nic w rzeczywistości nie odpowiada,
fikcyjny, urojony. < Bez -|- IST >
XBezistotny nie mający istoty, jestestwa, treści:
Brnąłem przez bezistotną szerz okropnej gma-
twy. Przyb.
XBezjarz8mny nie noszący jarzma, nie znający
go. <Bez-f JARZM >
XBezJądrek, drka. Im. drkl, XSkrytojądrek,
XSkrytomądek, X Bezmądek człowiek a. zwierzę,
którego jądra nie zstąpiły do moszen, lecz pozosta-
ły w jamie brzusznej, in. wnęter, wnętr (cryp-
torchis). <Bez -|- JĘDR>
Bezjędrzec, drca, Im. drcy, Busanieo człowiek
bez jąder, któremu wycięto jądra, rzezaniec, kas-
trat, trzebieniec, eunuch.
Bezjęzyczność, 1, blm. rz. od Bezjęzyczny.
<Bez-|- JĘZ(YK)>
Bezjęzyczny nie mający języka, nie władający nim.
Bezkalny wolny od katu, niemętny, czysty, kla-
rowny, nie zanieczyszczony : Perła, w bezkalnyra
znaleziona morzu. < Bez -f- KAŁ >
Bezkaplański nie mający kapłanów, bezksięży:
Sekta bezkapłańska. < Bez -j- Kapłan >
123
BEZKARMNT
Bezkarni ny nie mający karmi, hez pokarmu zo-
stający, czczy, głodny. <Bez -(- KARM>
Bezkarnie przys. od Bezkarny. <Bez-|-KAR>
Bezkarność, i, blm. iz. od Bezkarny.
Bezkarny I. nie karany, nie karcony, pozosta-
wiony hez kury: Bezkarne występki rodzą, nowe,
gorsze. 2. przen. nie sprowadzający złych następstw,
przechodzący bez śladu, szczęśliioie : Obżarstwo
Dezkarne nie bywa. 3. niekarny, nie znający ku-
ry, subordynacji, dyscypliny, rygoru; rozpuszczony,
rozuzdany, rozzuchwalony, rozpasany, krnąbrny. 4.
X nie j)0(llegający karze, nienaganny, bez zarzutu
Bezkielny nie mający Idów. <Bez-|-KŁ>
Bezklopotliwy wolny od kłopotów, bezfrasobliwy,
Bwobodnij : Młodość bezkłopofliwa. <Bez -j-
KLEP>
Bezkmieciowy nie mający kmieci: Szlachta bez-
knileciowa. < Bez -|- Kmieć >
xBezknołowy bot. (edoais): Pień 'Q.=pień gładki
i okrągły. Kluk.
Bezkolankowy nie mujący hńunek, bezczłonkowy :
Trzcina bezkolankowa. < Bez -f- KOL(AN) >
XBezkolejowy p. Beztorny. <Bez4-K0Ł>
Bezkoleśny nie mający kół: Pług B. <Bez -\-
KOŁ>
Bezkolor, u, blm. bezbarwność: Gdybyś mógł
zostać chwilę w czystym bezkolorze. Słów. <Bez-f-
Kolor>
Bezkolorowo przys. od Bezkolorowy : List B.
napisany. Spaś.
Bezkolorowość, I, blm. rz. od Bezkolorowy:
Ta tylko nienamiętność i B. czyni go zdolnym
być regulatorem życia w całym ogromie społe-
czeństwa. Spaś.
Bezkolorowy I. nie mający koloru^ bezbarwny,
czysty: Szkło bezkolorowe. Jak ś. z różanej
kobiety czynił duch jasny, lecz B. Słów. 2. przea.
bezbarwny, niewyrazisty, nieożywiony, nieivyraźny,
niezdecydowanego charakteru.
Bezkonfesyjność, I, blm. rz. od Bezkonfesyjny.
<Bez -f- Konfesja >
Bezkonfesyjny bezwyznaniowy.
Bezkonny pozbawiony konia : Poginęło ,i nie do-
staje 70, bezkonnych 15. <Bez-f KOŃ>
Bezkontrolowy bez kontroli, nie kontrolujący : Bez-
kontrolowe dowierzanie cyfrom. < Bez 4- Kon-
trola >
XBezkończy nie mający końca, nieskończony.
< Bez -I- KON >
Bezkoronność, i, blm. brak korony, pozostawanie
hez korony: Bczkrólewskość i B. państwa pol-
skiego. Mał. < Bez -\- Korona >
Bezkoronowy a. Bezplatkowy bot.: Rośliny bez-
koronowe (apetalae) = dział roślin dwuliściennych,
zawierający rodziny, pozbawione korony, opatrzone
okuńatem pojedynczym.
Bezkorzenny nie mający korzenia. <Bez 4-
KOR>
Bezkorzystnie przys. od Bezkorzystny. <Bez-|-
KORZ(YST) >
Bezkorzystność, I, blm. rz. od Bezkorzystny.
Bezkorzystny niekorzystny, niepożyteczny.
Bezkosmek, mka, Im. mkl bot. (licea) roi. z kla-
ty śluzowców, z rodziny bezkosmkowatych. < Bez -f-
KOS(M)>
Bezkosmkowaty bot.: Rośliny bezkosmkowafe
(liceacei) - rodzinaprzyrodzona roślin bezkwiatowych.
xBezkost, a, Ira. y (o człowieku) niewieściuch,
miętus, lepu, kluch, flak, pieszczoch, papinkowaty,
ślimak. Por. fPrzezkost < Bez -|- KOST >
Bezkostny, X Bezkosty, Bezkośoi nie mający
kości a. mujący bardzo kruche kości, miękki.
BEZKRYTTCYZM
y Bezkosty p. Bezkostny.
Bezkośoi p. Bezkostny.
BezkotMJozny nie mający kotwicy: Okręt B
<Bez -f-Kotwica>
Bezkrajny bez kraju, bez ojczyzny, kosmopoli-
tyczny: Dziejopis bezstronny, B. <Bez-|-KRAJ>
BezkrańCOWy nie mający krańców, bezgraniczny,
bezbrzeżny: Morze odmęty swoje rozkiełznało
i z bezkrańcowej wyjącej przestrzeni trzecią
pieśń straszną do wierzchołka słało. Asn.
XBezkraśność, I, blm. rz. od Bezkraśny. <Bez+
KRAS>
X Bezkraśny bez iywych kolorów; niepiękny, bez
krasy.
X Bezkres, u, Im. y przestrzeń nieograniczona,
bezgranicze ; nieskończoność, bezmiar : W bezkre-
sach rpzlał 8. niebytu odgłos dzwonu z wieży.
Tet. Śniąc w bezkresach, któż myśli o jutrze?
Mir. < Bez -f- Kres >
X Bezkresny I. niemożliwy do nakreślenia, nie-
określony, nieoznaczony, nie ujęty w stałą widomą
jormę: Dusza jest bezkresną cechą twego maje-
statu. Zabł. Cienie nieujęte i bezkresne. Tet. 2.
! p. Bezkresny: Grzmot rozlega ś. w bezkresnym
przestworze. Moraw. Myśli, niezgłębny i B.
świecie! Moraw.
Bezkreśnie przys. od Bezkresny: Ocean 6.
szeroki. Tet.
X Bezkresny, I Bezkresny nie mający kresu, gra-
nicy, nieskończony, bezbrzeżny : Brodzą po bezkres-
nym oceanie wymarzonego świata. Zach. Toną
wśród bezkresnej otchłani stworzenia. Moraw.
Obszarów bezkresnych trzeba tęsknotom bez
końca. Mir.
XBezkrewnle przys. od Bezkrewny. <Bez-{-
KRW>
XBezkrewność, I, blm. rz. od Bezkrewny.
X Bezkrewny I. bez krwi, nie mający krwi; bez-
krwawy, niekrwawy, bez przelewu krwi: Ofiara
bezkrewna. Skar. 2.niemający krewnych. Z. lek. p.
Bezkrwisty.
Bezkręgowy zoo\. nie posiadający kręgów, t.j. krę-
gosłupa: Zwierzęta bezkręgowe <Bez -f-KRĘG>
XBezkról, a, Im. owie ten, co zastępuje miejsce
króla w czasie bezkrólema. <Bez-|-Król>
XBezkrólestwo, a, Im. a p. Bezkrólewie.
Bezkrólewie, a, Im. a, X Bezkrólestwo, X Bez-
królowanie czas toakowania tronu (interregnum).
Bezkrólewskość, I, blm. stan kraju bez króla,
brak władzy królewskiej: Na tę B. i bezkoron-
ność państwa polskiego złożyć należy rozpad-
niecie ś. jednolitego królestwa. Mał.
XBezkrólowanle, a, Im. a p. Bezkrólewie:
Przez całe to B. po wielu ziemiach szlachta obie-
rała na wakujące krzesła wojewodów, kasztela-
nów. Bart.
Bezkrwawle, Bezkrwawo przys. od Bezkrwa-
wy. <Bez4-KRW>
Bezkrwawo p. Bezkrwawle: To zwycięstwo
mu przyszło łatwo i B. Krasz.
Bezkrwawy niekrwawy, bez rozlewu krwi:
Bezkrwistość, I, blm. rz. od Bezkrwisty; lek.
stan chorobliwy z pomniejszeniem a. brakiem krwi,
niedokrwistość, niedokrewność, anemja.
Bezkrwisty, X Bezkrewny I. nie mający krwi:
Bogowie bezkrwiści. Ml. 2. lek. niedoh-wisty, ma-
jący za mało knoi, anemiczny.
Bezkrytycznie przys. od Bezkrytyczny: B. za
świadki i źródła przyjmuje dziwactwa pisarza.
Lei. < Bez -f- Kry tyka >
Bezkrytycyzm, u, blm. brak krytyki, niekrytycz-
nośó.
U^
BEZKRYTYCZNY
BEZŁADZIE
Bezkrytyczny niekrytyczny : Bezkrytyczna kom-
pilacja. Chm.
Bezkslęży = Bezkaplański. <Bez + Ksiądz >
Bezksiężycowy, X Bezksiężyczny pozhmoiony
światła księżyca, beziitiesięczny : W noc bezksię-
życową.. Słów. < Bez -f- KsiężyO
X Bezksiężyczny p. Bezksiężycowy.
Bezkształt, u, blm. - Bezksztaltność. <Bez
+ Kszta}t>
Bezkształtnie przys. od Bezkształtny.
Bezksztattność, i, blm. rz. od Bezkształtny;
lek. (araorphia) brak określonego kształtu.
Bezkształtny I. nie mający kształtu, niekształt-
ny, niejbremny, hezforemny, nieociosany, nieokrze-
sany, niezgrabny, potworny, monstrualny : Kamień,
tułów B. 2. lek. (araorphus) nie posiadający bu-
dotoy, kształtu określonego, bezpostaei.
XBezkunsztnle p. Bezkunsztownie. <Bez -j-
Kun6zt>
xBezkunsztność, i, blm. p. Bezkunszłowiiość.
XBezkunsztny p. Bezkunsztowny.
Bezkunsztownie przys. od Bezkunsztowny;
X Bezkunsztnie.
Bezkunsztowność, I, blm. rz. od Bezkunsztow-
ny; X Bezkunsztność.
Bezkunsztowny, X Bezkunsztny I. niekunszłow-
ny, niesztuczny, nieudany, nieioymuszony, szczery,
prosty, niewykwintny, prostoduszny. 2. stateczny,
nieżartobliwy, serjo, poważny, sensat.
[Bezkur-] p. Beskur-.
XBezkwas, u, Im. y p. Bezkwaśność. <Bez-j-
KWAS>
XBezkwaśnle przys. od Bezkwaśny.
X Bezkwaśność, I, blm. rz. od Bezkwaśny;
X Bezkwas.
X Bezkwaśny nie mający w sobie kwasu, nie-
kwaśny, przaśny : Chleb B.
Bezkwiat, u, Im. y bot. (epimedium) roś. z ro-
dziny berberysowatych. < Bez -I- KWIT >
Bezkwiatowy bot. nie posiadający a. nie wyda-
jący kwiatu: Rośliny bezkwiatowe p. Zarodni-
kowe.
XBezkwietnlany p. Bezkwietny : Zimabezkwiet-
niana.
Bezkwietny, xBezkwletniany 7ue mający kwiatu,
nie kwitnący: Bezkwietnym badylem grób jego
zarastał. Uj. Bezkwietne paprocie. Gosz.
[Bezla] wedle, podle. < Przekręć, wyrazu podle >
fBezleplca, y. Im. e niedorzeczność, głupstwo,
absurd: Najtrudniejsza w jedno absurdum wpaść,
za którym tysiąc bezlepic idzie. < Przez Ukr.
26 6. Sł. bezleptni>
Bezlesie, a, Im. a, Bezleśność brak lasu, drzew ;
miejsce bez lasu. < Bez -j- LAS >
Bezleśność, i, blm., rz. od Bezleśny, p. Bezlesie.
Bezleśny nielesisty, ogołocony z lasu, nie mają-
cy drzew, nie zadrzewiony: Okolica bezleśna.
XBezlicznie przys. od Bezliczny, bez liku, wiel-
cc,6ar£Zzo często .-Mą duszę zapala B. <Bez-{-LIK>
XBezliczność, i, blm. p. Bezzllczność.
XBezliczny p. Bezzllczny.
tBeziiczski przys. bez liczenia, nie licząc : Prze-
był B.
Bezlik, u, blm. niezliczone ^mnóstwo, ■ nieprzeli-
czona moc, ilość nieprzebrana : Śród bezliku trudów.
Beziist, u. Im. y bot. (buxbaumia) roś. z gro-
mady mchów liściastych, z rodziny bezliściowatych.
<Bez-|-LIST>
Bezlistnik, a, Im. I bot. p. Gnieźnik.
Bezllstność, I, blm. rz. od Bezlistny: B. flory
północnej.
Bezlistny I. (o drzewach) ogołocony z liścU
nagi, goły : Stoją bezlistne drzewa w szronu sza-
cie. Słów. B. las. Słów. Gaje bezlistne. A.^^n.
Bezlistne gałęzie. Sienk. Pokaźny las na oko,
ale bezlistne drzewa. Zal. 2. bot.: Rośliny bez-
listne (aphylles) dział roślin, obejmujący grzyby
i wodorosty.
fBezllsż p. Przezllsz.
Bezliścieniowy bot. p. Bezllścienny.
Bezliścienny, Bezliścieniowy bot.: Rośliny bezli-
śeieune {atolylodonane) gromada roślin, nie posia-
dających nasion i zarodka, dziś zwanych z a r o d n i-
k o w e m i (sporophy ta). < Bez 4; LIST >
Bezliśclowaty bot.: Rośliny bezliściowate (bux-
bauiiiiaceae) rodzina roślin z gromady mchów liś-
ciastych.
Bezlitosny nielitośny, nieliiościwy, nieubłagany,
niemiłosierny, zawzięty, nieludzki, nieporuszony, nie-
ugięty, okrutny, surowy, srogi: Jest bezlitosnym
sędzią dla nowicjuszów literackich. Król zim-
ny, B. Ki-asz. Wystawiony na bezlitosne wzro-
ki. Słów. <Bez-f-LIT>
Beziitość, i, blm. brak litości, nielitościwość :
Uzbrojony niewiarą, i bezlitością. Krasz.
Bezlitośnie przys. od Bezlitosny: Myśl jak
pijawka wpiła mu ś. koło serca, koło głowy
i targała nim B. Krasz. B. ją zdradził. Krasz.
Bezlosy bez losu, nie mający losu. <Bez-(-Los>
Bezlotek, tka, Im. tki zool. (aptenodytes pata-
g omen) ptak płetwonog i, bezlolny. <Bez 4- LOT>
Bezlotnośc, i, blm. rz. od Bezlotny. Przen.: brak
wyższego polotu, wyższych dążeń, poziomość.
Bezlotny I. niezdolny do latania, nie mający lo-
tu. 2. zool.: Ptaki bezlotne.
Bezludnie przys. od Bezludny. <Bez-|-LUD>
Bezludność, i, blm. rz. od Bezludny.
Bezludny I. nieludny, niezabidniony, odludny,
niezamieszkany, pusty, samotny, loyludmony : Bez-
ludna wyspa. Bezludne gmachy głośniejszym
odgłos odbijają echem. Słów. 2. X odludny, osa-
motniony, samotny, odosobniony, pustelniczy, nielo-
warzyski, klasztorny, zamknięty: Pędził bezluilne
życie.
Bezludzie, a, Im, a okolica bezludna, odludna ;
miejsce niezaludnione, pustkowie, pustynia : W bez-
czynności na tym bezludziu wyżyć niepodobna.
Krasz. I nie przykrzy ś. waszmości siedzieć na
takim bezludziu? Sienk.
XBezludzki = Nieludzki.
XBezludzkość, i, blm. = Nieludzkość.
Bezład, u, blm., Bezładzie i. nieład, chaos, za-
mieszanie, zamęt, nieporządek, popłoch, rozgar-
djasz: W największym bezładzie uchodzi do
Prus. Mick. Bogactwa natury, spiętrzone w uro-
czym bezładzie. Dzierż. Myśli poczęły wpadać
w zwykły B. senny. Sienk. 2. lek. brak zdol-
ności wykonywania ruchów prawidłowych, b e z-
ł a d n o ś ć , ! a t a k s j a. < Bez -\- ŁAD >
Bezładek, dka. Im. dki bot. (ataccia) roi z rorfzi-
ny krąpielowatych. < Naśladowano z Gr. ataktos =
bezładny >
Bezladnić, i, II doprowadzać do bezładu : Na
stany, na wiary nas bezładnił. Uj.
Bezładnie przys. od Bezładny: Domki, rozrzu-
cone B. Jeż. Włos B. ś. wije. Mick. Tłoczy ś.
hufiec, miesza ś. B. Mick.
Bezładność, i, blm. rz. od Bezładny; p. Bezład.
Bezładny i. bez ładu, nieporzadny, chaotyczny,
niesystematyczny: Wykład B. 2. lek.: Ruch B.
przy staniu, e\\0(iiiem.\i.— \ataktyczny.
Bezładzie, a, blm. p. Bezład: Niepowodzenia
wskutek bezładzia. Spaś.
125
BEZŁAKNOŚĆ
Bezlakność, I, bim. I. X rz. od Bezlakny. 2.
lek. (inappetentia) brak apetytu, niechęć do jadła.
<Bez-|-ŁAK(N)>
XBezłakny nie łaknący, nie mający chęci do je-
dzenia, nie mający apetytu.
Bezlodygowybot. (acaulis): Roślina bezłodygo-
wa = mająca lodyyą skróconą i Hicie umieszczone
na jednej loysokości. < Bez -f- ŁOD >
XBezlożeniec, ńca, Im, ńcy bezżeniec, nieżona-
ty. < Bez 4- LEG >
XBezlożeństwo, a, blm. bezieńsłwo, celibat.
Bezłożyskowy: Zwierzęta bezłożyskowe zooL, p .
Zwierzę.
BezluskI, Bezłustny, Bezszczeżujny zoo\.j>ozba-
wiony łiisk. <Bez + ŁUSK>
Beztustny p. Bezłuski: Karp B.
Bezluzowy nie mający luz: Bilard B. <Bez-j-
Łuza>
Bezmajętny nie mający majątku, niemajętny,
niezamożny. <Bez + M^j§tny>
[Bezmala] p. Bezmala.
Bezmata, [Bezmala] przys. I. ledwie nie, tylko
co nie; o włos, o mały włos, mało co nie,
żart. o mały Jif/iel, omal; niewiele mniej, niż..;
blizko, prawie : Było B. trzystu. B. wszyscy nie
zginęli. 2. [B.] darmo, daremnie, naj)różno, bez po-
trzeby, niepotrzebnie : Oszczędny, B. grosza nie wy-
da. 3. [B.] podobno, zdaje L ' <Bez -t-MAŁ>
Bezmatżeński bezżenny, nie żyjący tu małżeń-
stwie, wolny. Stan B. <Bez + MAŁ(ŻON)>
Bezmałżeństwo, a, blm. stan wolny, bezmałżeń-
ski, bezżeń.'itwo.
XBezinartwy nie umierający, niepodległy śmier-
ci, nieśmiertelny. <Bez-f-MOR>
Bezmaskowy nie mający maski, nie zamaskowa-
ny. < Bez -|- Maska >
XBezmatczały p. Bezmatczy. <Bez-|-MA(T)>
XBezmatczy, x Bezmatczały nie mający matki,
pozbawiony maiki: Rój B.
XBezmądek, dka, Im. dki p. Bezjądrek. <Bez
+ MĄD>
X B'^ezmę8ki, X Bezmężny mezamężn?/.- Stan B.
(—luolny). Masz córki bezmęskie. <Bez-|-MĘŻ>
Bezmętny niemętny, bez mętów, bez kału, nie
zmącony, klarowny, czysty. <Bez-|-MĘT>
XBpzmężna, ej, Im. e rz. p. Bezmężny. <Bez
+ MĘŻ>
XB'ezinężnośó, I, blm. rz. od Bezmężny.
X Bezmężny p. Bezmęski: Matko bezmężna,
módl ś. za nami (—któraś męża nie poznała, prze-
czysta). Bezmężna, ej, Im. e rz. kobieta nieza-
mężna, wolna ; niemężatka.
Bezmian, u. Im. y I. a. Przezmian, X Prze-
mian rodzaj wagi bez szal. 2. bot. p. Postrzan.
<S. skd. besman, bisman, Duńs. bismen, Szwed,
besman, stą,d Nm. Besiuer, Desam i in. Źródło
wyrazu niewiadome >
Bezmianek, nka, Im. nki I. ciężar, balans, uży-
wany przy gimnastykowaniu i. 2. w Im. zool.
(lialteres) skrzydła zmarniałe drugiej pary u owa-
dów dwuskrzydłych.
Bezmianowy, Bezmlenny przym. od Bezmian;
Przezmianowy: Gwicht B.
Bezmiar, u, Im. y, X Bezmlerze niezmierzo-
nośó, nieograniczonośó, nieskończoność, przestrzeń
niezmierzona, obszar nieograniczony ; przen. prze-
poić, otchłań, bezdeń, odmęt: Przyjaźa rzuciła go
w B. <Bez4-MIAR>
fBezmiarny p. Bezmierny.
1. Bezmlenny, Bez nazwy bez miana, bezimienny.
<Bez+I(M)>
2. Bezmlenny p. Bezmianowy,
SEZMYŚLTSnr
Bezmiernie przys. od Bezmierny. < t?6« +
MIAR>
XBezmlernomajętny niezmiernie mafętny. <Bez
+ MIAR + Majętny >
Bezmierny, f Bezmiarny, f Bezmirny I. mV-
zmierzony, nieskończony, nieograniczony. Bóg jest
B. 2. wielki, obszerny, bezbrzeżny, nieprzejrzany,
rozległy, szeroki: Ocean B. 3. nadmierny, zbytni,
nieumiarkowany, niepohamowany: Bezmierne wy-
dawanie dna nie ma. Złość bezmierna.
X Bezmlerze, a, Im. a p. Bezmiar: B świata.
Grzmot z rykiem ś. przewalał przez ciche bez-
mierza. Tet.
Bezmlesięczny - Bezksiężycowy. < Bez -f
MIESIĘC >
Bezmięsny ogołocony z mięsa: Bezmięsne koś-
ci. Krasiń. < Bez -f- MIĘS >
Bezmiloslerdzle, a. blm. brak miłosierdzia, nie"
litościwość.
Bezmlfpsiernie przys. od Bezmilosierny. <Bez-f-
MIŁ +SROD>
Bezmilosierny = Niemiłosierny: Każdenwdniu
zwycięstwa B. Krasiń.
Bezmlłosny nie kochający, nie znający miłości:
Mnie bezmiłosną wydano, czy sprzedano za mąż.
Krasiń. < Bez -f- MIŁ >
fBezmllość, i, blm. bezlitość, bezmiłosierdzie.
fBezmimy p. Bezmierny.
XBezmoo, y, blm.,XBezmocnośćmmoc, bezsiU
ność, słabość: W bezmocy wśród nocy wiek po
wieku stęka. Krasiń. <Bez-j-MOC>
XBezmocnle przys. od Bezmocny: Stara gło-
wa trzęsie ś. B. Kon.
XBezmooność, I, blm. p. Bezmoo.
X Bezmocny niemocny, bezsilny, słaby.
Bezmocz, u, blm. lek. (aniiria) zatrzymanie i.
moczu, 7iiemożność oddawania go. <Bez-j-MOK>
XBezmogl(a, y, blm. nieśmiertelność: Utęsknie-
nie wieków było za nieskalaniem i za bezmogi-
łą. Słów. < Bez -[- Mogiła >
[Bezmomencik ] nieod. chioilka, momencik:
Wyjdę choć na B. <Bez zamiast przez -|-Mo-
ment>
Bezmownie przys. od Bezmowny: Patrzał B.
na obumarłą twarz matki. <Bez-t-MO"W>
Bezmowno^, I, blm. lek. (aphasia) utraia mo-
wy, wymawiania, zaniemienie, nieiuysłowność.
Bezmowny nie mówiący, niemy, milczący, nie
mający daru mowy, dotknięty bezmownością : Bę-
dzie jak szmer fontanny B., lecz smutny. Słów.
Bezmózgi, Bezmózgowy I. lek.: Płód B. ~
Bezmózgowiec. 2. przen. bezrozumny, głupi. <Bez
-f MÓZG>
XBezmÓzgnica, y,\m.e kobieta bezmózga, głupia.
Bezmózgowiec, wca, Ira. wce lek. (anencepna-
lus) płód j)otworny, urodzony bez mózgu.
Bezmózgowy p. Bezmózgi.
XBezmroCzny niemroczny, nie zamroczony, jas-
ny, widny. < Bez -f MROK >
X Bezmylnie przys. od Bezmylny. < Bez -ł-
MYŁ>
XBezmylność, I, blm. rz. od Bezmylny.
X Bezmylny nieomylny, niemylny, bezbłędny.
Bezmysł, u, blm. lek. (amentia) zupełne niedo-
łęstwo umysłowe, idjotyzm. < Bez -j- My(SŁ) >
Bezmyśl, i, blm. p. Bezmyślność: Pomawiany
niesłusznie o B. polityczną, Jan Sobieski. Jaroch.
Bezmyślnie przys. od Bezmyślny.
Bezmyślność, i, blm. rz. od Bezmyślny; Bez-
myśl.
Bezmyślny nie myślący; bez myśli, bez zamiaru,
machinalny: Człowiek, postępek B.
12t)
BEZSITTNT
XBezmytny, XBezcelnynie płacący a. nie Hora-
cy mijta, wolny od da. < Bez -j- Myto >
Beznadzieja, I, blra. brak, utrata nadziei; bez-
nadziejność, zwątpienie: Nie zwiastuj nigdy nic
prócz beznadziei. Krasiń. < Bez -|- Na -f- DZIE >
Beznadziejnie przys. od Beznadziejny: Kochał
B. Jeż.
Beznadziejność, I, blm. rz. od Beznadziejny,
Bezna dzi ej a ; Była to tylko B. Orzesz.
Beznadziejny, Beznadziejowy nie mający nadziei,
zwątpiały, zdesperowany, deaperacki, bez wszelkich
widoków: Od pustyń wieje ponura, beznadziej-
na tęsknota do naszej ziemi. Bał. Żal bezbrzeż-
ny, B. Tet. Jam potępioną już i beznadziejną,
na wieki wieków. Krasiń.
Beznadziejowy p. Beznadziejny : Są. to życzenia,
ale beznadziejowe. Kim.
XBeznagannle przys. od Beznaganny. <Bez-|-
Na-f GON>
XBeznaganność, i, blm. rz. od Beznaganny.
X Beznaganny nienaganny, poprawny.
XBeznagrodnie przys. od Beznagrodny. <Bez-J-
Na-ł-GROD>
X Beznagrodny nie mogący być wynagrodzonym,
zastąpionym ; niepowetowany, nieoceniony : Strata,
zasługa beznagrodna.
Beznamiętnie przys. od Beznamiętny: W moich
dłoniach trzyma rączkę B. Kon. <Bez-ł-Na-ł-
MIĘT> ^ ** ^ ^ ^
Beznamlętność, I, blm. rz. od Beznamiętny.
Beznamiętny bez namiętności, wolny od niej,
spokojny, nie unoszący i., nie zapalający ś., bez-
stronny, niezjadliwy: Krytyk B. Beznamiętne wy-
żyny. Kon.
xBeznamowny nie mogący byó namówionym.
< Bez 4- Na + MO W >
XBeznamyslowość, ł, blm. rz. od Beznamyslo-
wy: Doktryna o beznamysłowości. Jeż. <Bez-l-
Na-|-MYSŁ>
xBeznamy8lowy p. Beznamyślny.
xBeznamyślny, KBeznamyslowy robiący bez na-
mysłu, nie namyślający ś., nierozmyilny, nieroz-
ważny.
Beznapisowy nie mający napisu: Denar B-
< Bez 4- Na -I- PIS >
XBeznarodowy nie przyznający ś. do żadnej naro-
dowości, kosmopolityczny: B. Bukowińczyk.
< Bez -h Na 4- ROD >
Beznarzędny nie mający narządów, organów,
nieorganiczny. < Bez -f- Narzędny >
Beznasiennie przys. od Beznasienny. <Bez 4-
Na-|-SIA>
Beznasienny nie mający nasienia.
XBeznaŚladowny, X Beznaśledny nie do naśla-
dowania, nienaśladowany = nie mogący byó naślado-
wanym. < Bez -f- NA 4- ŚLAD >
X Beznaśledny p. Beznaśladowny.
Beznazwy p. Bezmienny. < Bez -f NA 4- Z W >
Beznerwowy bez udzióiu nerwów: Oddanie ś.
pokorne i beznerwowe, coś z uległości odaliski.
<Bez 4- Nerw >
xBeznędznle przys. od Beznędzny. <Bez4-
NĘDZ> ^
X Beznędzny wolny od nędzy.
X Bezniewolniczy, x Bezniewolny niepodległy nie-
woli, nieniewolniczy, wolny. <:Bez -f- Nie 4- WOL >
X Bezniewolny p. Bezniewolniczy.
Beznogi, Beznożny nie mający nóg <Bez4-
NOG> ./^^ y -. -r
Beznos, a, Im. y człowiek bez nosa, beznory
Zdr. Beznosek. <Bez4-N0S>
BEZODBYTOWT
Beznosek, ska. Im. ski p. Beznos.
Beznosowy p. Beznosy.
Beznosy, Beznosowy nie mający nosa.
Beznożny p. Beznogi.
XBezoar, u, Im. y 1. mniemane lekarstwo prze-
ciw truciźnie, aniydot. 2. lekarstwo, leki, środek
lekarski: Po czasie próżne bezoary (w chorobie).
Pot. <Arab. badizahr, bazahr, z Pers. padzehr =
dosł. antydot, przez Fr. bezoard, Włos. bel-
zuar>
xBezobaoznle przys. od Bezobaczny. <Bez 4-
4-BAK>
XBezobaczność, I, blra. rz. od Bezobaczny.
X Bezobaczny niebaczny, nieuważny.
xBezobchodnle przys. od Bezobchodny. <Bez4-
0b4-CH0D>
X Bezobchodny me do obejścia, którego nie moż-
na obejść, nieobeszły.
Bezobladowy, x Bezobledny, ^ozJowion?/ obiadu,
nieobiadowy: W dniach bezobiadowych zadawal-
niał ś. bułką. Orzesz. < Bez -t- Ob 4- JAD >
XBezobiednie przys. od Bezobiedni.
XBezobiedny I. p. Bezobiadowy. 2. który obia-
du nie jadł.
XBezobłazny, X Przezobtazny którego nic nie
obłazi = nie obchodzi, nie oglądający i. na nic, nie
krępujący ś., nie mający nic na względzie, zuchwa-
ły : Szalona, bezobłazna śraiałośd. Mącz. Bez-
obłazne wszeteczeństwo. <Bez 4- Ob 4-ŁAZ>
xBezob(ażnie przys. od Bezobiazny.
Bezoblocznie przys. od Bezobłoczny. <Bez4-
0b4-WLEK>
Bezobtoczny bez obłoków, nie pokryty obłokami,
czysty : Niebo bezobłoezne.
Bezobludnie przys. od Bezobludny. <Bez 4-
Ob4-ŁUD>
Bezobludność, i, blm. rz. od Bezobludny.
Bezobludny wolny od obłudy, szczery, prosto
duszny, wylany, nieudany, otwarły, praiodziwy, rze-
telny : Bezobłudna przyjaźń, pocliwała.
Bezobowlązkowy nie mający obowiązków, zobo-
wiązań, wolny : Kawaler B. < Bez 4" Ob 4- WIĘŹ >
xBezobraźllwle przys. od Bezobraźliwy.
<Bez4-Ob4-BRZEZ>
xBezobrażllwość, I, blm. rz. od Bezobraźliwy.
X Bezobraźliwy nieobraźliwy, nie obrażający ś.,
niewrażliwy, nie uważający nazbyt, niedrażliicy.
Bezobręczny, Bezobręczy nie mający obręczy.
<Bez4-Ob4-RĘK>
Bezobręczy p. Bezobręczny.
Bezobronny I. x p- Bezbronny. 2 nieobronny,
nie mający obrony, niewarowny : Zamek B. Twier-
dza bezobronna. Miasto bezobronne. <Bez4-
4-B0R>
Bezobrotny nieobrotny, nie mający obrotu, nie
obracający ś., nie krążący, słały: Gwiazdy bez-
obrotne. < Bez 4- Ob 4- WRZOT >
XBezochoczo przys. od Bezochoczy. <Bez4-
4-CH0T>
X Bezochoczy nie mający ochoty, nieochoczy, nie-
chętny, nieskłonny, niepochopny.
xBezochybnle przys. od Bezochybny: Smut-
nym dla was teraz byó musi B. ojczyzna wido-
kiem ( = chyba, zapewne). < Bez 4-0 4" CHYB >
X Bezochybny nie chybiający, niechybny, pewny,
nieomylny, niewątpliwy.
Bezoczny p. Bezoczy. <Bez4-0K>
Bezoczy, Bezoczny, BezokI nie mający oczu,
ślepy, ciemny, ociemniały, niewidomy.
Bezodbytowy zool. nie mający odbytu, tj. odchod'
ka. <Bez4-Od4-BY>
127
BEZODDZIELNOŚĆ
BEZPAŃSKI
XBezoddzlelnośó, I, blm. rz. od Bezoddzlelny.
<Bcz + 0<14-DZIA(Ł)>
X Bezoddzlelny nie dający i. oddzielić, nieod-
dzieiiti/, nierozdzielny, nieodłączny^ nierozłączny.
XBezodłączność, I, Mm. rz. od Bezodłączny.
<Bcz + Od + ŁĘK>
X Bezodłączny nieodłączny, nierozłączny, nieod-
stępny: Towarzysz B.
XBezodlożność, I, blm. rz. od Bezodlożny.
<Bez + Od + LEG>
X Bezodlożny nie dający L odłożyć, bezzwłoczny,
bezodwloczny, nieodwłoczny , niezwłoczny, pilny,
nagły, ierminoicy, niecierpiący zwłoki.
Bezodmlennle przys. od Bezodmlenny. <Bez4-
Od4-MlAN>
Bezodmlenność, I, blm. rz. od Bezodmlenny.
Bezodmlenny niepodległy odmianie, nieodmienny,
■nie zmienny.
Bezodpływowy nie mający odpływu: Jezioro
bezodpływowe. <Bez -f- Od -f I'ŁY>
Bezodpornie przys. od Bezodporny. <Bez-f-
Od + POR >
Bezodporność, I, blm. rz. od Bezodporny; xBez-
odpór.
Bezodporny któremu trudno dać odpór, sprzeci-
wiać ś., którego trudno odeprzeć.
XBezodpow!ednle przys. od Bezodpowledny.
< Bez 4- 0(1 + Po + WID >
XBezo(ipowledność, I, blm. rz. od Bezodpo-
wledny.
X Bezodpowledny I. nie otrzymujący odpowiedzi,
poaoftawiony bez niej, niewart jej. 2. jtieodjwwie-
dzialny, nie mogący odpowiadać za co.
xBezodpór, oru, blm. p. Bezodporność. <Bez-(-
Od + POU>
xBezodstępnle przys. od Bezodstępny. <Bez-ł-
Od + STKP>
xBezod8tępność, I, blm. rz. od Bezodstępny.
X Bezodstępny nieodstępny, nie opuszczający
na krok, nieodłączny, nierozłączny, nierozdzielny,
wierny : Towarzysz B.
X Bezodwlęzly niepodobny do odwiązania. < Bez-|-
Od+ W1KZ>
Bezodwłócznle przys. od Bezodwloczny. <Bez-f
Od4-WLEK>
Bezodwlocznośó, i, blm. rz. od Bezodwloczny.
Bezodwloczny nie cierpiący a. nie czyni((cy zrolo-
ki, bezzicłoczny, rdeodwłoczny, niezwłoczny.
Bezodwolalny nieodioołalny, stanowczy. < Bez-|-
Od-|-WOŁ>
Bezodwrotnle przys. od Bezodwrotny : Czas B.
zaiknął. <Boz -f Ód -f WRZOT>
Bezodwrotny bezpowrotny, niezwrotny, niepowe-
toionny.
Bezognistość, I, blm. rz. od Bezognisty. <Bez-f
OGŃ>
Bezognisty bez ognia, bez zapału, chłodny, spo-
kojny.
Bezogoniasty, Bezogonowy, Bezogonny zool.
nie mającii ogona: Małpy bezogoniaste. <Bez-|-
o + aoŃ>
Bezogonkowy bot.: Liść B., in. siedź ą,cy =
posiadający samą tylko blaszkę, bezpośrednio wyra-
stającą z gałązki.
Bezogonny p. Bezogoniasty: Koń B. = angUzo-
tcany.
Bezogonowy p. Bezogoniasty: Zwierzęta bezo-
gonowe ziemnowodne, zool., p. Zwierzę.
Bezogrodny nie mający ogrodu. < Bez -j- O 4-
G]U)1)>
Bezogródkowo przys. od Bezogródkowy: Oświad-
czenie uczciwie i B. dotrzymano. Jaroch.
Bezogródkowy bez ogródki wypowiedziany: Bez-
namit^tny i B. s^d liistorji. Kor.
Bezojczy nie mający ojca. <Bez -}- OJ(C)>
Bezoki p. Bezoczy. <Bez + OK>
Bezokoilcznle przys. od Bezokollczny. <Bez +
+ KOL>
Bezokolicznik, a, Im. I wyraz, tryb bezokoliczny
czasownika. Mał.
Bezokollczny nie wyrażający żadnej okoliczności:
Wyraz (tryb) B.
kBezopainy nie dający ś. opalić, ogrzać; którego
nie można dopcdić. <Bez 4" O -|- PAŁ>
Bezopatrznośclowy hez opatrzności, bez opieki:
Wioski bezpańskie, ale nie bezopatrznościowe.
Byk. <Bez + 0-|-PATR>
fBezopatrzny przym. nieopatrzny, nieprzezorny,
niebaczny.
Bezopornle przys. od Bezoporny. Szaj. <Bez-f-
-f POR >
Bezoporny nie stawiający oporu.
Bezorężny nieorężny, bez oręża, bezzbrojny :
W spokoju bezorężne życie prowadził. Krasz.
Jako upiorów hufce bezorężne. Asn. Jagiełło,
pierwszy na północy apostoł B. Brodź. <Bez-|-
Oreż >
[Bezorny] nieorny (o ziemi). <Bez-|-Or>
XBezosądny niepodobny do osądzenia, nieroz-
strzygnięty nie do rozsądzenia. <Bez-|-0-|-SĘD>
X Bezosoblstość, I, blm. rz. od Bezosoblsty :
B. j)oezji Krasińskiego. <Bez + O -|- SIEB>
X Bezosoblsty bez wyrażenia osoby, nieosobisty,
bezosobowy, nieosobowy; nie tyczący ś. osoby, bez
względu na osobę.
XBezosobiścle przys. od Bezosoblsty.
Bezostny nie mający ości : Pszenica bezostna.
<Bez-f OST>
XBezoszczędnle przys. od Bezoszczędny.
<Bez + + SZCZĘD>
XBezoszczędność,'i, blm. rz. od Bezoszczędny.
X Bezoszczędny nieoszczędny, nie oszczędzający,
rozrzutny, niegospodarny.
XBezościenny nie mający ościenia. <Bez-|-
OST>
Bezowocnie przys. od Bezowocny. <Bez +
OWOC >
Bezowocność, I, blm. rz. od Bezowocny: B.
czynów. Słów. B. zabiegów.
Bezowocny, Bezowocowy I. płonny, jałowy, nie-
rodzajny, bezpłodny: Drzewo bezowocne. 2. przen.
nieskuteczny, bezskuteczny, próżny, płonny, czczy,
daremny, niepożyteczny, nieprzydatny, bezcelowy :
Starania bezowocne.
Bezowocowy p. Bezowocny: Poszukiwania
bezowoeowe. Słów.
Beżowy przym. od Beza.
Bezpalcy nie mający palców. <Bez-|-PAŁ>
Bezpamięć, I, blm., Amnezja fil. i lek. utrata pa-
mięci całkowita, częściowa a. systematyczna, cho-
robliwy a. patologiczny stan czynności pamięciowej:
Znajdowała ś. w stanie bezprzytomności i bez-
pamicei. Jeż. <Bez -|- Pa -f MIĘT>
Bezpamiętnie przys. od Bezpamiętny: Zakocha-
ła ś. B.
Bezpamlętność, I, blm. rz. od Bezpamiętny.
Bezpamiętny bez pamięci, nierozważny, nieprzy-
tomny, bez upamiętania, zaślepiony: Bezpamiętna
chęć mię w lasy bierze. Chr.
Bezpański nie mający pana, właściciela: Oboje
byli sierotami bezpańskiemi. Krasz. Powóz ja-
kiś przechodzący, B. zatrzymano. Krasz. Bie-
rze soli każdy, ile mu ś. podoba, bo to bezpań-
ska jest rzecz. Krasz. <Bez-|-Pan>
128
BEZPARCJALNIE
BEZPŁCIOWY
Bezparcjalnie przys. od Bezparcjalny. <Bez
-j- Parcjalny >
Bezparcjalność, I, blm. rz. od Bezparcjalny.
Bezparcjalny me trzymający ś. żadnej partji,
bezstronny, neutralny.
Bezpardonny p. Bezpardonowy. <Bez-ł- Par-
don >
Bezpardonowy, Bezpardonny nie dający a. nie
jyrzyjinujący pardonu^ nie jjardonujący, nieubłagany,
zawzięty, zaciekły, morderczy, zajadły : Zapanowa-
ła walka bezpardonowa. Sienk.
Bezpaszportowy bez paszportu ; żart.: Ułatwił
sławetnemu N. bezpaszportową podróż do pań-
stwa Plutona. < Bez -(- Paszport >
Bezpaszy nie majc^cy paszy, pastwiska. <Bez-f-
PAS>
Bezpatentowy bez patentu : Handel B. < Bez
-f Patent >
Bezpestkówka, ł, Ira. i rodzaj gruszki. <Bez
+ PEST>
XBezpiecza, y, blm. p. Bezpieczeństwo. <Bez
-f P1EK>
XBezpiecze, w wyraź.: W hezpieczn =: bezpiecz-
nie: Niech leżą u JW. Pana moje towary w bez-
pieczu. Słów.
Bezpleczen p. Bezpieczny: B. lud na łodzi. Pol.
Bezpieczeństwo, a, blm., fBezpleczność, [Bez-
pieczność], fPrzezpieczność, xBezpiecza I. stan
rzeczy, uwalniający od wszelkiej obawy : B. publicz-
ne. 2- "i* wolność od pieczy, od troski, nietroszczenieś.,
spokojność, opuszczanie ś., gnuśność, spoczywanie
na laurach: Herman wolał B., niż wojnę. Zawsze
chodzi B. z nierządem. 3. -j- śmialość,poufalość, J'a-
jniljarność, pozwalanie sobie: B. z pany. Górn. 4. fiz.:
Lampa bezpieczeństwa (= chroniąca od wybuchu
gazóto w kopalni). Klapa bezpieczeństwa (=-^za-
hezpieczająca kocieł parowy od pęknięcia). 5. lek.
(immunitas) odporność wobec chorób zaraźliwych,
niepodlegliwość.
Bezpiecznie, Bezpieczno przys. od Bezpieczny.
fBezpiecznieć, eje, al, -{-Bezpleczyć ś. mieć ś.
za bezpiecznego, zbyć obawy, opuszczać ręce, spuścić
z ostrożności, z usilności, nie czuwać, gnuinieć, spo-
czywać nalaurach, zasypiać spratoę, fanfaronować :
W zarażonym powietrzu nie bezpieezniejera, ale
wszelką ostrożność czynim. Skar. Z tyra łotrem
nigdy nie bezpieczniejmy, nigdy broni nie skła-
dajmy. Skar.
Bezpiecznik, a 1. X Im. cy człowiek ubezpie-
czający ś., ufny w bezpieczeństwo, pewny bezpie-
czeństwa, nie troszczący ś.: Bezpieczniku, który
fiowiadasz, że Bóg nie wszystko widzi. Rej. 2.
m. I przyrząd bezpieczeństwa.
fBezpiecznIŚ, a, im. e poufalec, człowiek fami-
Ijarny.
Bezpieczno p. Bezpiecznie: Jeżeli go B. masz
trzymać w jasyrze, to mu z szyje oberwij te
blaszki i krzyże. Syrok.
f Bezpiecznobuczny, f Przezplecznobuczny rz.
zuchwalec, butny, hardy z tego, że swego dopnie,
że mu nikt nic nie zrobi. <Bez -|-PIEK-|-BUK >
fBezpieczność, i, blm. i [Bezpieczność] p. Bez-
pieczeństwo.
Bezpieczny, Bezpleczen, f Przezpieczny I. nie
narażony na niebezpieczeństwo, niezagrożony, pew-
ny: Mój grzbiet tu niebardzo B. 2. nie przedsta-
wiający niebezpieczeństwa, wart zaufania, spokojny,
pewny : To człowiek B. Już kupcy drogi i han-
dle będą mieć bezpieczne. Tw. 3. od czego =za-
bezpieczony : Od wszelkiej krzywdy B. Miek. 4.
X<iz&go = petvny czego, przekonany, przeświadczo-
ny, upewniony o czym, zapewniony co do czego, spo-
kojny o co: Publicznego szacunku B. Niem. 5. X«wo-
bodnej myśli, pewny siebie, nie troszczący i., spokoj-
ny, wolny od obatoy: Był spokojnego i bezpiecz-
nego sumnienia. Skar. Rzadki człowiek B., który
raa pieniądze. Zabł. 6. f pewny siebie, nielękliwy,
odważny, śmiały, nie krępujący ś.: Niema bezpiecz-
niejszego pisarza nad Orzechowskiego: na rzecz
tylko samą okiem mierząc, nic ś. na żadnego
stanu człowieka nie ogląda. Orzech. Zuchwały,
lekkomyślny: Wywrócili namiot przedni; komen-
dant kazał imać, ktokolwiek był tak B. Ossol.
7. •{- z kim =poufały, spoufalony, zażyły, familjar-
ny. 8. lek. (\mm\\n\s) = odpomy na choroby zaraźli-
we, niepodlegliwy. f Na bezpieczną przys. = jak
gdyby nie było ś. czego obawiać, jakby nigdy nic,
w najlepsze: My na bezpieczną sobie podpijamy.
Wad.
X Bezpleczyć, y, yl zabezpieczać, ubezpieczać,
zasłaniać od niebezpieczeństwa, bronić, upewniać,
umacniać. XB. Ś. I. zabezpieczać (itd., p. wyż.) ^.:
Obroną ś. wojsk kraj bezpieczy. Kras. 2. p. Bez-
plecznieć. 3. czym = polegać na czym ; spuszczać
ś., liczyć, rachować, ubezpieczać ś. na co, zaufać cze-
mu : Biada temu, który ś. bogactwami bezpie-
czy.
[Bezpiek, u, blm.] bezpieczeństico, spokój.
Bezpienlężnle przys. od Bezpieniężny. <Bez
-{- Pieniądz >
Bezplenlężność, I, blm. rz. od Bezpieniężny.
Bezpieniężny nie mający pieniędzy, niepieniężny.
Bezplerzysty p. Bezpióry. <Bez-|-PIOR>
Bezpięty, ego, Im. ci rz. gm. djabeł na kozich
nogach: W ciafo niebogi wsadził ś. B. Gosz.
< Bez -f- PIĘT >
Bezpiórny'^p. Bezpióry: Sęp B. Słów. Bezpiór-
ne skrzydła. Krasiń. <Bez-|-PIOR>
Bezpióry, Bezpiórny, Bezplerzysty nie mający
piór, nieopierz,)ny : Pisklęta bezpióre. Kon.
Bezpiśmienność, i, blm. rz. od Bezplśmlenny;
a. XAgrafja lek. utrata zdolności pisania. <Bez
4-PIS>
XBezpiśmlenny niepiśmienny, nie znający pisma.
Bezpiamka, I, Im. i bot. (amiantanthus) roś.
z rodziny liljowatych. Gatunek: B. mucho trut-
ka (a. mnscaetonicum). <Bez-}-PLAM>
Bezpiamy nie mający plamy, nie splamiony; przen.
nieskcdany, niepokalany, bez zmazy, bez zarzutu.
Bezpianowy nie wykazujący planu w swym ukła-
dzie. < Bez -f- Plan >
fBezpiemiennIe przys. od Bezplemienny. <Bez
-ł- PLE(M) >
•]-Bezplemienny nie mający rodziny, bezdzietny,
bezpotomny, samotny, sam jeden na świecie : Trup
człowieka bezplemiennego czyli nieznanego. Cz.
Bezpiusowy przy grach preferansowych : Gra
bezplusowa ^ bez zgrywania niedogranych punktów
przeciwnika. < Bez -f- PI u s >
Bezplatkowy bot. p. Bezkoronowy. <Bez-}-
PŁAT>
Bezpłatnie przys. od Bezpłatny. < Bez -|-
PŁAT>
Bezpłatność, i, blm. rz. od Bezpłatny.
Bezpłatny nie opłacany, niezapłatny, daremny,
gratisowy, wolny ; honorowy, bezinteresowny : Urząd,
bilet B. Porada bezpłatna. Wejście, widowi-
sko bezpłatne.
Bezpłciowiec, wca, Im. wce lek. (anaedoeus)
płód potworny, bezpłciowy. < Bez -j- PŁT >
Bezpłciowość, I, blm. lek. brak anatomicznej,
wyraźnej płci.
Bezpłciowy, XBezpletny I. lek. nie mający
wyraźnej pici, nijaki. 2. odbywający ś. bez udzia-
129
9
BEZPŁETNY
ta płci: Rozmnażanie ś. bezpłciowe. 3. bot. 6ez-
liścienny, bezzarodkowy, skrytopłciowy.
KBezpletny p. Bezpłciowy: Mrówki samice
i bezpłetue.
Bezpletwiec, wca, Im. wce zool. (apterichthys)
rybd koścista z rzędu wężowatych. <Bez-|-PŁY>
Bezpletwobrzuchy nie mający płetw brzuchowych:
Ryby bezpłetwobrzuche. < Bez + PŁY -|-
BRZUCH >
Bezpłodnie przys. od Bezpłodny. < Bez -f
PŁOD >
Bezpłodność, I, bim. rz. od Bezpłodny; lek.
h-ak zdolności płodzenia; niepłodność: Zdjęta
jest z niej hańba bezpłodności. Sienk.
Bezpłodny I. płonny, jałowy, bezowocny: Drzewo
bezpłodne. Oto jest moja tajemna potęga, co
ma odnawiać bezpłodne ugory. Asn. 2. niepłodny,
bezdzietny, bezpotomny : Kobieta bezpłodna.
t Bezpochybnie przys. od Bezpochybny: Który
(straełi) cię B. nie ominie. Rej. <Bez -(- Po -j-
CHYB>
XBezpochybność, I, blm. rz. od Bezpochybny.
KBezpochybny p. Niechybny.
XBezpooles2alnie przys. od Bezpooieszalny.
<Bez-f- Po + CICH>
XBezpocle8zalność, I, blm. rz. od Bezpocle-
szainy.
Bezpocleszalny niepocieszony, nieutulony w żalu,
nie mogący odżałować, niepodobny do pocieszenia.
Bezpoczątkowość, i, blm. rz. od Bezpoczątko-
wy. <Bez-f Po + CZN>
Bezpoczątkowy nie mający początku, odwieczny,
loieczny.
Bezpodmiotowo przys. od Bezpodmlotowy. <Bez
+ Pod 4- MIOT >
Bezpodmlotowy bez podmiotu, nieosobliwy, nie-
osobisty: Zdanie bezpodmiotowe.
Bezpodstawnie przys. od Bezpodstawny. <Bez-f-
POI) + ST(0)>
Bezpodstawność, 1, blm. rz. od Bezpodstawny:
B. motywu, wieści.
Bezpodstawny bezzasadny, nieuzasadniony, nie-
usprawiedliwiony, na niczym nie oparty, czczy, go-
łoshnuny, mylny, niesłuszny. Zarzut B. Wiado-
mość bezpodstawna.
Bezpodzielnie przys. od Bezpodzlelny. <Bez-f-
Po-f 1)ZIA(Ł)>
Bezpodzlelny wyłącznie i w całości do kogoi na-
leżący, wyłączny, niepodzielny: Oklaski pozosta-
wały własnością ich bezpodzielną. Jeż.
IBezpokoIĆ, I, Ił p. Niepokoić.
Bezpokutnie przys. od Bezpokutny. <Bez-ł-
Po + KU(T)>
Bezpokutny nie czyniący pokuty, nie pokutujący,
zatwardziały, niepoprazeny : Grzesznik B. Będę
zbawiony! dumny, H. Słów.
Bezpomocny nie dającif a. nie otrzymujący po-
mocy. < Bez 4- Po 4- MÓC >
Bezpopl, BezpopowskI nie mający popów. <Bez
+ Pop>
Bezpopowlec, wca, Im. wcy ten, co należy do
tekty, nie uznającej hierarchji kościelnej.
BezpopowskI p. Bezpopi: Bezpopowskie sekty.
Bezpopstwo, a, blm. sekciarstwo, nie uznające
popów, duchowieństwa.
XBezporównannle przys. od Bezporównanny.
<Bez-|-Po 4- RÓWN>
XBezporównanność, I, blm. rz. od Bezporów-
nanny.
X Bezporównanny p. Nieporównany.
BEZPOWROTNY
t Bezportny p. Bezportowy : Bezportne żeglo-
wanie. Sęp. <Bez4-P'Jrt>
Bezportowy, f Bezportny nie mający portu, ni«-
porlowy. Miasto bezportowe.
Bezporządkowy lek. p. Beztorny. <Bez4-Po
4-RZĘD>
xBezporządnle przys. od Bezporządny.
xBezporządność, I, blm. p. NIeporządność.
xBezporządny p. NIeporządny.
BezposażnIe przys. od Bezposażny. <Bez4-
Po-f SAG>
Bezposażny nie mający posagu, nieposażny, nie-
wyposażony, bez wiana: Panna bezposażna. Mał-
żeństwo bezposażne. Błaż.
XBezpostacl lek. p. Bezkształtny. <Bez 4-
Po-fST{0)>
Bezpostaclec, ćca, Im. ćce lek. (amorphus)j)^o(f
bezkształtny.
BezpostaclowoŚĆ, I, blm. min. niezdolność two-
rzenia kryształów, amorfizm: B. opalu.
Bezpostaciowy chem. i min. nie posiadający bu-
dotoy krystalicznej, amorficzny: Minerał B.
Krzemionka bezpostaciowa.
Bezpośredni, X BezpośrzednI, xBezpośrednl-
czy, X Bezpośrzedniczy, xBezpośrzedny, x Bez-
Średny, X Bezśrzedny niczym nie oddzielony, na-
stępujący tuż, wprost za czym ; odbywający ś. bez
pośrednictwa, pomocy : Stosunki bezpośrednie. Ko-
munikacja bezjiDŚrednia. Podatki bezpośrednie
= stałe. Wniosek B. = wysnuiy bez pomocy drugiej
przesłanki. < Bez -|- Po +ŚROD >
XBezpośrednlczo przys. od Bezpośredniczy.
xBezpośrednlczy p. Bezpośredni.
XBezpośrednle p. Bezpośrednio.
Bezpośrednio, X Bezpośrednie przys. od Bez-
pośredni. Porozumiewać ś. B. B. po obiedzie
nastij-pił spacer.
Bezpośredniość, i, blm. rz. od Bezpośredni;
X Bezpośrzedność.
X BezpośrzednI p. Bezpośredni.
XBezpośrzednlczo przys. od Bezpośredniczy.
X Bezpośrzedniczy p. Bezpośredni.
XBezpośrzednle przys. od BezpośrzednI.
XBezpośrzedność, I, blm. p. Bezpośredniość.
XBezpośrzedny p. Bezpośredni.
Bezpotomnie przys. od Bezpotomny: Maż twój
ojciec sędziwy B., samotnie rzucać świat ten na
wieki? Asn. <Zap. Bez 4- Cześ. potomne >
Bezpotomny nie mający potomstwa, bezdzietny:
Bóg znosi z bezpotomnego sromotę niepłodności.
Koch. <Zap. Bez4-Czes. potomny >
Bezpotrzebnie przys. od Bezpotrzebny: Pan,
który poddane B. łupi. Kosz.
Bezpotrzebny niepotrzebny, nie mający potrzeby,
nie znagloru/ potrzebą, nie zmuszony. < Bez -f'
Po 4- TRZEB >
Bezpowletrzny I. bez powietrza, nie zapełniony
powietrzem: Przestrzeń oezpowietrzna. 2. bot-
(anaSroblus) żyjący bez powietrza, osobliwie ber.
tlenu. <Bez4-Po4-WIA>
XBezpowodowy nie mający powodu, podstawy,
bezzasadny : Bezpowodowa zaduma. < Bez 4" P<'
4-WI0D>
Bezpowrotnie przys. od Bezpowrotny: Ręce jej
były pozbawione najbezpowrotniej tej miękkości
aksamitnej. Jeż. Czas ubiega B. Chwila upo-
jeń B. mija. Asn. <Bez 4- Po 4- WRZ0T>
Bezpowrotność, 1, blm. rz. od Bezpowrotny.
Bezpowrotny I. który już nie powróci. 2. nie-
powrócony, niepowrotny, niezwrotny, niezwrócony,
nienagrodzony, niezastąpiony, który ś. nie odstat»'e,
niepowetowany: Szkoda bezpowrotna. I caitłj
130
BEZPOZYTECZNIE
BEZPRZYMUSO^VY
przeszłość niosłem bezechową na barkacli swo-
icłi w kraje bezpowrotne. Asn.
Bezpożytecznie przys. od Bezpożyteczny. <Bez
H-p..+ży(T)>
Bezpoźyteczność, I, blra. rz. od Bezpożyteczny.
Bezpożyteczny p. Nlepożyteczny.
XBezpracowlcle przys. od Bezpracowity. <Bez
4-PR(AC)>
X Bezpracowity wolny od praa/, bezroboczy,
próżnujący, nieczynny, bezczynny.
xBezprawldlowośó, I, Im. I rz. od Bezprawl-
dlowy. < Bez + PRAW >
XBezprawidlowy p. Nieprawidłowy.
Bezprawie, a, Im. a, f Przezprawle I. X czas,
gdy prawa niema a. gdy ono nie ma mocy ; brak
prawa, nierząd, anarchja: Dwie przeciwne sobie
władze czynią B. 2. wykroczenie przeciw prawu,
pogwałcenie przepisów prawa a. moralności, wystę-
pek, gwałt, nadużycie, samowola, c»yn karygodny,
wybryk, niesprawiedliwość, krzywda : Nie czyń bez-
prawia ubogiemu, iż ubogi jest. Wuj. B. ś. dzie-
je. Drzemią starych bezpraw czasy. Kon.
X Bezprawie p. Bezprawnie.
Bezprawnie przys. od Bezprawny; X Bezpra-
wie: Z jurystą tym wielkim śmierć obeszła ś.
B., bez procesu, bez pozwu, nawet i bez sądu.
Pot.
XBezprawnlk, a, Im. cy gwaiciciel pratva, czło-
wiek postępujący wbrew prawu, gwałtownik, eksce-
sant: Człowiek to z urodzenia znaczny, ale B.,
wydzierca. Błaż.
Bezprawność, I, Im. I rz. od Bezprawny.
Bezprawny, Bezprawy I. X niepodległy prawu,
nie mający prawa, nie skrępowany prawami, wolny,
niezależny : Nawet morza, bezprawne dotąd, obo-
Strzacie. Kniaź. 2. przeciwny prawu, nieprawny,
nielegalny, niesłuszny, niesprawiedliwy, występny,
karygodny, gwałtowny. 3. X ^vyjęty z pod opieki
prawa, pozbawiony praw, umarły cywilnie : Myże-
śmy jedni tylko w tym państwie bezprawni?
Smotr. Bój zaczyna Cezar B. Bardz.
Bezprawy p. Bezprawny: Był to B. zamachną
swobody. Krasz.
Bezpretensjonalnie przys. od Bezpretensjonal-
ny: Idylę swą napisał B. Kasz. <Bez -f- Pre-
tensja >
Bezpretensjonalność, I, bim. rz. od Bezpreten-
sjonalny: B. i prostota w kompozycji obrazu
podnosi jego wartość. B. w ubiorze.
Bezpretensjonalny daleki od pretensji, niepreten-
sjonalny, nie pretendujący do wielkości, znaczenia a.
piękności ; niezarozumiały, skromny, niewymuszony,
naturalny, prosty : Bezpretensjonalna powiastka.
Bezprocentowo przys. od Bezprocentowy. <Bez
+ Procent >
Bezprooentowość, I, blm. rz. od Bezprocentowy.
Bezprocentowy nie dający procentu; niezyskow-
ny, nieprodukcyjny, dany bez procentu: Pożyczka
bezprocentowa.
Bezprocesowy bez procesu, bez postępowania są-
dowego. < Bez -\- Proces >
Bezpromlenny pozbawiony promieni, nie promie-
niejący, niepromienisty : Tarcza słoneczna purpu-
rowa, bezpromienna. Krasz. Rumieniec tonął
w bezpromienna białość. Słów. Bezpromienna
głowa słońca. Kon. Szmat nieba głęboki a B.
Orzesz. Słońce bezpromienne. Mir. <Bez-ł-PRO-
(MIEN)>
XBezproporojonalny p. Nieproporcjonalny. <6ez
-f- Proporcja >
X Bezprbstowny nieprosty, niepionowy, nieprosło-
vadły. < Bez -f PROST >
Bezpróohniczny nie zawierający próchnicy : Zie-
mia bezpróchniczna. < Bez -I- PROCH >
Bezpryskawkowy zool. nie posiadający pryska-
wek: Ryby b(Z|)ry6kawkowe. <Bez -|- PRYSK>
Bezprzedmiotowo przys. od Bezprzedmiotowy.
< Bez -f Przed 4- MIOT >
Bezprzedmiotowy nie mający określonego, wy-
raźnego przedmiotu, celu: Miłość bezprzedmioto-
wa. < Bez -f- Przed -ł- MIOT >
X Bezprzemlennie przys. od Bezprzemlenny.
< Bez -f Prze -f- MIAN >
XBezprzemlenność, I, blra. rz. od Bezprze-
mlenny.
X Bezprzemlenny niepodległy przemianie, nie-
zmienny, zawsze jednakouoy, stały.
XBezprzerwanle przys. od Bezprzerwany: B.
cierpieć. Krasiń. <Bez -|-Prze 4" RW>
XBezprzerwaność, I, blm. rz. od Bezprzerwany.
X Bezprzerwany p. Bezprzerwny.
XBezprzerwny, X Bezprzerwany nie przerywa-
jący ś., nieprzerwany, nieustanny, ciągły : Szereg
B. Ruch B. Krasiń. Płynący, B. czas rozstąpił
ś. Krasiń.
Bezprzesądny nie mający przesądów. <Bez -\-
Prze -f SĘD >
XBezprze8tannle przys. od Bezprzestanny.
<Bez-}-Prze-f ST(0)>
X Bezprzestanny nie przestający, nieustanny, bez-
ustanny, ustawiczny, ciągły: Kości spróchniały
w bezprzestannej pladze. Chr.
Bezprzestrzenny nie mający granic, bezgranicz-
ny : Bezprzestrzenna kraina. <Bez -j-Prze -j-
STRZE(N)>
Bezprzeszkodnie przys. od Bezprzeszkodny:
Gdańsk, Elbląg i Toruń B. odtąd biły swą mo-
netę. Lei. < Bez -\- Prze -f- Szkód >
Bezprzeszkodny wolny od przeszkód, nietamowa-
ny, swobodny.
Bezprzyczynnie przys. od Bezprzyczynny. <Bez
+ Przy -I- CZYN >
Bezprzyczynny p. Bezprzyczynowy .- Kara bez-
przyczynna.
Bezprzyczynowość, 1, blm. rz. od Bezprzyczy-
nowy: B. psychiczna. Spaś.
Bezprzyczynowy, Bezprzyczynny nie mający wia-
domej przyczyny, bez związku przyczynowego ; nie-
uzasadniony, niesłuszny.
Bezprzygodnie przys. od Bezprzygodny: Okrą-
żywszy ów cypel groźny B. Przyb. J. <Bez-|-
Przy -I- GOD >"
Bezprzygodny wolny od przygód, bez przypad-
ków, nieawunturniczy, spokojny, szczęśliioy.
XBezprzyJemnle przys. od Bezprzyjemny.
< Bez 4- Przy -f JM >
XBezprzyiemność, I, blm. rz. od Bezprzyjemny.
X Bezprzyjemny p. Nieprzyjemny.
Bezprzykładnie przys. od Bezprzykładny. <Bez
-I- Przy -I- KŁAD >
Bezprzykladność, 1, blm. rz. od Bezprzykładny.
Bezprzykładny nie mający sobie podobnego, rów-
nego ; jedyny w swoim roflzaju, nieporównany, nie-
zrównany, wyjątkowy, niezwykły, niesłychany, nad-
zwyczajny, rzadki, niebywały, zdumiewający, zasta-
nawiający : Bezprzykładną w dziejach polowania
sztuką uszczułem sześć zajęcy pojedynczą suką.
Mick. W bezprzykładnym gniewie. Mick. Wiecz-
nie te same klęski bezprzykładne. Asn.
XBezprzymiotny nie mający żadnych przymio-
tów. < Bez -\- Przy -f MIOT >
Bezprzymusowy bez przymusu, nieprzymuszony,
dobrowolny : Ofiarność bezprzymusowa. Kasz.
< Bez -f Przy -f- Mus >
131
BEZPRZYSZŁOŚCIOWT
Bezprzyszlościowy hez przysziośd, bez widoków
na przyszłość: Zajęcie bezprzyszłościowe. Kasz.
< Bez -I- Przy + CHÓD >
Bezprzytomnie przys. od Bezprzytomny. <Zap.
Bez -\- Cześ. pfitomne>
Bezprzytomność, i, blm. rz. od Bezprzytomny:
W dzikie zapały, w B. wpada. Mick. Matka je-
go leżała w bezprzytoraności. Kaczk.
Bezprzytomny p. Nieprzytomny: B. niewolnik.
Święt.
Bezprzytulny nie mający przytułku: Bezprzy-
tulna główka. Byk. < Bez + Przy -f TUŁ >
Bezprzytulek, łku, blm. brak przytułku, pustka:
Ów straszny, wielki B. ducha. Słów.
[Bezpsota, y, Im. y] psota, szkoda. <Bez za-
miast przez -f- PS >
Bezpuszy nie okryty puchem, nieopierzony, goły,
nagi (o ptakach); Ich dzieci bezpusze oddał
wężom w opiekę. Uj. <Bez-}-PUCH>
Bezrachunkowy żyjący bez rachunku, hez kred-
ki; nie rachujący i., nie liczący L, nierządny, nie-
gospodarny, nieoszczędny. < Bez + Rachunek >
Bezradnie przys. od Bezradny. <Bez4-Ra-
da> .
Bezradny I. pozbawiony rady , nie odbywający
obrad: Widzieliśmy po kilkudziesiąt latach bez-
radnych, dwa wielkie sejmy. Skrzet. 2. nieza-
radny, nieradny, nie umiejący sobie poradzić, niedo-
łężny, bezsilny.
X Bezradosny próżen radości, nieradosny, niewe-
soły, smutny.
XBezradośnłe przys. od Bezradosny. <Bez-i-
RAD> . ^ .
Bezramienny wiośl. \. nie mający ramion ; Pacie-
rzówka bezramienna. 2. nie umieszczony na ra-
mionach: Dulka bezramienna. <Bez -}- RA-
(MIEN)> . ^ ^
Bezrangowy nie posiadający rangi: Do bezran-
gowyeh przemawiała— do starszych : „Dobrodzie-
ju," "do młodszych: „Kochanie." Jeż. <Bez-f
Ranga >
XBezranny wolny od ran, cały, nieporaniony :
Czerstwi, cali, bczranni z piacu powracali.
Przyb. < Bez 4- RAN >
Bezratunkowy bez ratunku, bez możności ocale-
nia: Pożar B. <Bez-ł- Ratunek >
Bezrdzenny nie mający rdzenia; hist.: Włókna
bezrdzenne nerwów. <Bez-ł-RDZ>
Bezreligljność, I, blm. rz. od Bezreligijny. <Bez-}-
Religja>
Bezreligijny bez religji żyjący, bezbożny, niewie-
rzący.
X Bezręcznie przys. od Bezręczny. < Bez -j-
REK>
XBezręozny p. Bezrękl: Obron bezręcznego!
Leoj).
Bezrękawy nie mający rękawa a. rękawów.
Bezręki, X Bezręczny pozbawiony ręki a. rąk:
Bezrękojmla, I, blm. brak rękojmi, poręczenia,
poręki, gwarancji, zabezpieczenia. < Bez -|- RĘK -f-
JM>
Bezrobocie, a, Im. a I. brak zajęcia, roboty ; .'stagna-
cja w robocie; W perspektywie długi czas kuracji
i B. Krasz. 2. wstrzymanie ś. od roboty, zmowa
robotników, strejk, świątkowanie, świętoioanie, próż-
nowanie: B. dorożkarzy, domagających ś. pod-
wyższenia płacy. Bezrobocia we Francji ustają.
<Bez-f UOB>
Bezroboczy wolny od roboty, bezczynny, próżnu-
jący, próżniaczy: Prowadzi życie bezrobocze.
XBezroczny I. bez roków, bez oznaczonego ter-
minu, bezterminowy, nie odroczony, zostawiony na
BEZRÓŻN7CA
czas nieograniczony. 2. zam. f Przezroczny/3rzy.<t27o-
^oc2J<//. < Bez -f RZEK >
xBezrodnie przys. od Bezrodny. <Bez4-
ROD>
XBezrodność, i, blm. rz. od Bezrodny.
X Bezrodny bez rodziny, samotny, bez krewnych.
Bezrodzicielski nie mający rodziców, bez udziału
rodziców: B. zapłód osobnika ustrojowego.
[Bezroga, r, Im. I] świnia.
1. Bezrogi, Bezrożny, [Siuty] niemający rogów, nie-
rogaty : Trzoda bezroga. Szaj. ( = nierogacizną).
<Bez-f ROG>
2. Bezrogi, ów, blp. świnie, trzoda chlewna, niero-
gacizną.
XBezrok, [Bezrok], XPrzezrok, xPrzerok, tyl-
ko w wyrażeniu : Na B., na przezrok, na przerok
= na przyszły rok, po roku, od dziś za rok : Kiedy
wybrańców serjo skarżą, tedy ś. pewnie poprawi
na B. każdy. Star. Amonitowie na B. wojsko licz-
niejsze skupiali. Leszcz. Oj, przylecisz ty tu i na
B. jeszcze. Kon. <Bez zamiast Przez -|-RZEK>
Bezrolnie przys. od Bezrolny: Siedzą, po
wsiach B.
Bezrolny nie posiadający roli, nie uwłaszczony,
siedzący na komornym : Chłop B. Rozdanie grun-
tów ludności bezrolnej. <Bez-|-ROL>
XBezro8t, u, blm., x Bezroście nierośnięcie,
niewzr as tanie, pozostawanie przy pierwotnym wzro-
ście. < Bez 4- ROST >
X Bezroście, a, blm. p. Bezrost.
Bezroilinny pozbawiony roślirmości: Góry bez-
roślinne.
X Bezrozdzielnie przys. od Bezrozdzielny. < Boz-}-
Roz-|-DZIA(L)>
XBezrozdzielność, i, blm. rz. od Bezrozdzielny.
X Bezrozdzielny nie mogący być rozdzielonym,
niepodzielny, niedzielny.
XBezrozmyślnle przys. od Bezrozmyślny : Ja-
ko tamten B. daje, tak ten bezuważnie bierze.
Górn. <Bez-f Roz + MYŚL >
X Bezrozmyślny p. Nierozmyślny: Gniew B.
Wer.
XBezrozsądnie przys. od Bezrozsądny. <Bez-|-
Roz-f SĘD>
XBezrozsądność, I, blm. rz. od Bezrozsądny.
X Bezrozsądny pozbawiony rozsajlku, nierozsąd-
ny, nierozważny, nieroztropny, nieprzezorny, nie-
praktyczny.
XBezrozum, u, blm. p. Bezrozumnośó: <Bez
-fRoz-f-UM>
XBezrozumnica, y, Im. e kobieta bezrozumna.
Bezrozumnie przys. od Bezrozumny: Wiersz
mój lotny B. Słów.
Bezrozumność, I, blm. rz. od Bezrozumny; XBez-
rozum: Niech cię Bóg skarze bezrozumnością.!
Leop.
Bezrozumny obrany z rozumu, nierozumny, prze-
ciwny rozumowi, bezmózgi: Mąż głujii nie zna,
a B. nie rozumie togo. Bud. Sobkowstwo bez-
rozumne. Skar. Tym nieśmiertelnej talizmanem
duszy ( = ł«2ł'o/.:«c;H^ moc bezrozumna na uwięzi
trzyma. Mick.
Bezrożny p. Bezrogi. <Bez-|-ROG>
X Bezrówny niezrównany, nieporównany, niedorów-
nany : Panno bezrówna, stanu człowieczego wtó-
ra ozdobo! Sęp. <Bez-f RÓW(N)>
XBezrÓŻnica, y, blm. brak różnic, odrębności,
upodołmienie ś„ zlanie ś. : Narodowość, która ś.
już wyrobiła, nie zgodzi ś. pogrążyć w rasowej
nieokreśloności i bezróżnicy. Spaś. <Bez 4-
RÓCŻN)> ^
132
BEZRÓŻNICOWT
KBezrÓŻnICOWy nie odróżniający i., zgodny, Je-
dnaki, wspólny: Nastanie Kościół powszechny,
B. Krasiń.
XBezróżnie przys. od Bezróżny: A jeśli zda-
rzeń ślepych dokuczą mu wady, B. je przyjmuje,
jak wichry i grady. Tremb.
XBezPÓżność, I, blra. rz. od Bezróżny.
XBezróŻny nie robiący różnicy, nie przebierają-
cy, obojętny, bezstronny.
Bezruch, u, blra. brak ruchu, nieruchomość, obo-
jętność: Serca skrzepłe bezruchem. Kon. "Wszyst-
kie uczucia w bezruchu skostnieją. Kasz. Za-
stygnąć w bezruchu. < Bez -|- Ruch >
Bezrybie, a, blra. brak ryb: Na bezrybiu i rak
ryba. Prz. (-lepszy rydz, niż nic). <Bez-|-RYB>
Bezrybność, ł, blm. rz. od Bezrybny.
Bezrybny ubogi w ryby, nie mający ryb : Rzeka
bezrybna.
XBezrymny p. Bezrymowy: W tych Ifymnach
trzeci wiersz B. Groch. <Bez + Ryra>
Bezrymowy, X Bezrymny (o wierszu) nierymowa-
ny, miarowy, biały, bez rymu: Opaliński wier-
szem bezrymowym pisał. Dm.
Bezrysowy nie mający wyrazu : Twarz bezry-
sowa. <Bez-|-Rys>
Bezrząd, u, blra., Bezrządność, xBezrządztwo
nierząd, nieład, niesforność, brak rządu, anurchja.
<Beż-f-RZĘD>
Bezrządnie przys. od Bezrządny.
Bezrządność, I, blm., rz. od Bezrządny, p. Bez-
ład.
Bezrządny, X Bezrządny bezładny, niesforny,
nieporządny, chaotyczny, anarchiczny; nierządny,
wszettczny.
XBezrządztwo, a, blra. p. Bezrząd.
XBezrzemieŚlny nie mający iv ręku żadnego rze-
miosła, nie znający go. < Bez -|- Rzemiosło >
XBezrzędnie przys. od Bezrzędny : Uciekające
wojsko poraża B. goniących. Papr. <Bez-|-
RZĘD>
X Bezrzędny p. Bezrządny.
Bezrzęsny nie mający rzęs, z małemi niewidocz-
nemi rzęsami: Bezrzęsne powieki. Glin, <Bez-|-
RZĘS>
xBez8ainowladnie przys. od Bezsamowladny.
X Bezsamowladny niesamotoladny. < Bez-|-SAM-(-
WŁOD>
Bezsądnie przys. od Bezsądny: Nie mamy B.
drugim odbierać życia. <Bez-j-SED>
Bezsądny niesądowny, mimo sądu, bez sądu.
Bezsen, Bezsnu a. Bezesnu, blra. p. Bezsenność:
Czy to nie szatan igra z nią w beześnie? Gosz. Może
to była gorączka bezesnu. Gosz. <Bez-|-SN>
ł Bezsenliwość, i, blra. p. Bezsenność.
łBezsenllwy p. Bezsenny.
Bezsennie przys. od Bezsenny.
Bezsenność, i, blm., Bezsen, XBezseń, fBezsen-
liwość chorobliwa niemożność spania, brak snu: B.
jest jednym z największych cierpień. Kras. A. B.
go trapi.
Bezsenny, f Bezsenliwy nie śpiący, spać nie mo-
gący, nie śpiąc przepędzony : Noc bezsenna. Star-
szy nad mnichami bezsennemi ( = nie sypiającemi).
Skar.
Bezsens, u. Im. y p. Bezsensowność (nonsens).
<Bez -I- Sens>
xBezsensnie przys. od Bezsensny.
XBezsensny p. Bezsensowny: Przerwana, nie-
pojętna i bczsensna mowa. Jabł.
Bezsensownie przys. od Bezsensowny.
Bezsensowność, I, blm. rz. od Bezsensowny;
Bezsens.
BEZSKUTECZNY
Bezsensowny, Bezsensowy, X Bezsensny me ma-
jący sejisu, bezmyślny, niedorzeczny^ nielogiczny, bez
związku, głupi: Bezsensowna paplanina.
Bezsensowy p. Bezsensowny: Bezsensowe za-
chwyty dla róż, lilji i chabrów. Chm.
X Bezsen, f, blra. p. Bezsenność: A trzy go-
dziny to niemało, gdy człek głodny po bezseni.
Pol. <Bez-fSN>
Bezsercowy p. Bezsercy: Syn marnotrawny,
mój lud B., krnąbrnie wystąpił z domu. Deo.
< Bez -f- ŚRÓD >
Bezsercy, Bezsercowy, Bezserdeczny nie mają-
cy serca, niesercowy, bez uczuć, nieczuły, obojętny,
nietkliwy, nieludzki, zimny, okrutny, nieporuszony,
niewzruszony, nieubłagany, nielitościwy ; małodusz-
ny, tchórzliwy, nieodważny, lękliwy, bojailiwy :
Człowiek, żołnierz B.
xBezserdecznie przys. od Bezserdeczny.
Bezserdeczny p. Bezsercy: (Rodowa tradycja)
wychowuje typy oschłe, bezserdeczne. Asn.
Bezseryjność, i, blm. rz. od Bezseryjny. <Bez-f-
Serja>
Bezseryjny nie dzielący i. na serje : Listy za-
stawne bezseryjne.
Bezsesyjny odbywający i. bez sesji, bez obrad.
<Bez -|- Sesja >
XBezsęki nie mający sęków, niesękaty, gładki.
<Bez-f SĘK>
xBezsiemienność, i, blm. lek. (aspermia) irafc
nasienia. < Bez -|- SIA >
XBezsiemienny beznasienny, nie mający siemie-
nia—nasienia.
Bezsilnie przys. od Bezsilny. <Bez-ł-SI(Ł)>
Bezsilność, i, blm. rz. od Bezsilny; Bezsiła;
lek. niemoc, brak sił, bezmoc.
Bezsilny I. nie mający siły, niemocny, słaby,
wątły, opadły z sił, mdły, wyczerpany, nie ma-
jący środków obrony, bezbronny : Gniew B. Mo-
ich bezsilnych głosów nie usłyszysz jęku. Słów.
2. lek. dotknięty bezsilnością.
Bezsiła, y, blra. p. Bezsilność: Nie mogę po-
biec do was w mej bezsile. Krasiń.
xBezskazltelnie przys. od Bezskazitelny.
<Bez -f- Skazitelńy>
xBezskazitelność, i, blm. rz. od Bezskazi-
telny.
X Bezskazitelny p. Nieskazitelny.
xBez8kaźny p. Nieskazitelny: Fidjasz nada-
wał marmurom wdzięki bezskaźne. <Bez-|-S-|-
KAZ>
xBezskładnie przys. od Bezsktadny. <Bez-f-
S-f KŁAD>
XBez8kładny nie składany, nie do składania:
Wiersze B. (=bezrymowy).
Bezskorupi nie mający skorupy. < Bez -{-
(S)KOR(UP)>
Bezskór, ora, Ira. ory zool. (amia) ryba koścista
z rzędu szczupakowatych. < Bez -f- (S)KOR >
Bezskrupulatność, i, blm. rz. od Bezskrupulatny.
<Bez-|-Skrnpuł>
Bezskrupulatny postępujący bez skrupułów, bez-
iDzględny.
Bezskrzel, a. Im. e zool. (stomias) ryba z rzędu
bezskrzelnych. < Bez -f- SKRZEL >
Bezskrzelny zool. pozbawiony skrzeli.
Bezskrzydły zool. nie mający skrzydeł: Owady
bezskrzydłe (aptera). <Bez-j-(S)KRZY(DŁ)>
Bezskutecznie przys. od Bezskuteczny. <Bez
4-S + KU(T)>
Bezskuteczność, I, blra. rz. od Bezskuteczny.
Bezskuteczny nie sprowadzający skutku, niesku-
teczny, nie skutkujący, nie działający^ ckybny, chy-
BEZSŁAWNIE
hioiiij, daremny, piużnu, bezowocny, niepoiyteczny,
pionny, nie ziszczony: Szturm to był ciężki, lecz
B. Bezskuteczne K-karstwo. B. żal. Asn.
Bezstawnie przys. od Bezslawny: B. z tej woj-
ny przyszło nam ś. wrócić. Leszcz. S. <Bez4-
SŁOW>
Bezsławność, I, blm. rz. od Bezslawny.
Bezstawny I. bez sławy, nie okryty sławą, nie-
sławny, nie sławiony. 2. obezslawiony , infamis.
Bezsloneczny pozbawiony słońca, nie mający
światła słonecznego, nie oświecony od słońca : Kr&i-
na bezsłoneczna. Błądzą w cieniu bezsłonecz-
nyeh krain. Asn. < Bez -f- SŁOŃ >
Bezsłownie przys. od Bezsłowny. < Bez -j-
SŁOW >
Bezsłowny nie w słowach zawarty, milczący,
niemy : Giest B. Bezsłowne zezwolenie. Icłi
dusze wiodły czułe rozmowy w bezsłownym
języku Gasz. A dusza moja w bezsłownej
zadumie. Tet.
Bezsłużby nie mający słuiby, nie służący, luźny.
<Bez-(- 8LUG>
XBezstr.aozność, I, blm. rz. od Bezsmaczny;
Bezsmak <Bez-ł-Smak>
KBezsntaCzny I. nie mający smaku, niesmaczny,
niesmaków ity , niedobry. 2. nie odczmoający smaku,
nie posiadający zdolności smakoioania.
X Bezsmak p. Bezsmaozność; lek. brak zdolno-
ści smakowania,
Bezsoczny p. Bezsokowy.
Bezsokowy, Bezsoczny nie mający w sobie so-
ku, niesoczysty, suchy : To mecli islandzki, bez-
wonny, B. Gosz. <Bez-fSOK>
Bezspadkowy na nikogo nie przechodzący w dro-
dze spadku , nie mający spadkobierców. < Bez -|-
S-f PAD>
xBezspokojnib przys. od Bezspokojny. <6ez
+ s-(-roH-FOJ>
XBezspokojnośó, I, blm. rz. od Bezspokojny.
XBezspokoJny p. Niespokojny.
Bezspornio przys. od Bezsporny. < Bez -|-
+ POR>
Bezsporność, I, blm. rz. od Bezsporny.
Bezsporny, Bezsprzeczny I. nie nastręczający
sporu, niezaprzeczony, nie ulegający wątpliwości,
niewątpliwy, oczywisty: Władanie bezsporne. 2.
zgodny, jednomyślny.
Bezspójkowy gram. bez pomocy spójki: Konju-
gacja bezspó jkowa. Mał. < Bez + S 4- PO J >
Bezspójnikowy gram. bez użycia spójnika: Bez-
spójnikowe połączenie zdań.
Bezspójny pozbawiony spójni: Ruch materji
przechodzi z nieokreślonej bezspójnej jednorod-
ności w nieokreśloną, spójną różnorodność. Karł.
Bezsprzecznie przys. od Bezsprzeczny. <Bez
-|-S4-PRZE(K)>
Bezsprzeczność, I, blm. rz. od Bezsprzeczny.
Bezsprzeczny p. Bezsporny.
XBezsroni, u, blm. p. Bezsromość. <Bez -\-
SROM>
Bezsromnie przys. od Bezsromny.
Bezsromnik, a, Im. cy bezwstydnik, bezecnik,
człowiek bezczelny.
Bezsromny p. Bezsromy.
Bezsromość, I, blm. rz. od Bezsromy; XBez-
srom.
Bezsromy, Bezsromny bezwstydny, niewstydUioy,
bez sromu, ambicji, bezecny, bezczelny.
Bezstanowy nie dzielący ś. na stany, kasty; prze-
znaczony dla wszystkich stanów: Instytucje bez-
Stanowe. <Bez -f ST(0)>
BEZSZKOD^IB
Bezstarannie przys. od Bezstaranny. <Be2-|-
STAR>
Bezstaranność, I, blm. rz. od Bezstaranny.
Bezstaranny niestaranny, nie starający ś., niesta-
rowfy, niezapobiegliwy, niezabiegliwy, niezaradny,
niedbały.
Bezstosunkowo przys. od Bezstosunkowy. <6ez
-f- Stosunek >
Bezstosunkowy nieproporcjonalny, niestosowny,
nieodpowiedni, źle zastosowatiy : Brzegi płaskie,
koryto dowolne, szerokość bezstosunkowa. Pol.
XBezstrachliwie przys. od Bezstrachliwy. <Bez
+ STRACH >
XBezstrachllwość, i, blm. rz. od Bezstrachli-
wy.
XBez8tr ACMiwy niestrachliwy, nie strachający ś.,
nielękliwy, niebojaźliwy, niepłochy, nietchórzliwy,
odważny, śmiały.
Bezstronnie przys. od Bezstronny.
XBezstronnlk, a, Im. cy człowiek bezstronny.
Bezstronność, I, blm. rz. od Bezstronny.
Bezstronny niestronny, niestronniczy, bezparcjal-
ny ; słuszny, sprawiedliwy: Jestem sędzia B. i na-
oczny świadek. Słów. < Bez -j- STRON >
Bezstrunny strun nie mający: Lutnia bezstron-
na. < Bez -I- STRUN >
X Bezstworzenny nie mający stworzeń, nie zapeł-
niony stworzeniami: Ciemne królestwo bezstwo-
rzennej nocy. Przyb. < Bez -f- S -f TWÓR >
Bezstylowy bud. bez stylu, nie posiadający stylu,
zbudowany bez zachowania stylu. < Bez -j- Styl >
Bezsumiennie przys. od Bezsumienny. <Bez
-f S + U(Mj>
Bezsumlenność, I, blm. n. od Bezsumienny.
Bezsumienny niesumienny, niezgodny z sumie-
niem, nie mający sumiei ia.
xBez8wobodnie przys. od Bezswobodny. <6ez
-j- Swoboda >
XBezswobodność, I, blm. rz. od Bezswobodny.
X Bezswobodny nie mający swobody, skrępowa-
ny, nieswobodny, niewolniczy.
XBez8wornle przys. od Bezsworny. <Bez-f
(S)WOR>
XBezsworność, i, blm. rz. od Bezsworny.
X Bezsworny p. Niesforny.
XBezsytnle przys. od Bezsytny. < Bez -ł-
SYT>
X Bezsytny nie mogący ś. nasycić, nienasycony,
niezasycony: Człowiek B.—nienasyiek, wołoduch.
X Bezszatnie przys. od Bezszatny. < Bez -f
SZAT>
X Bezszatny bez szat, nie odziany, nie ubrany.
j-BezszczeżuJny p. Bezluski. < Bez -\- Szcze-
żuja>
Bezszczękl, I Bezszczękowy lek. i zool. pozba-
wiony szczęk: Płód B. (agnathus') = potwór bez
szczęki dolnej, bezżuchwiec. < Bez-j-SZCZĘK >
I Bezszczękowy p. Bezszczękl.
X Bezszczęsny p. Nieszczęsny. < Bez -f-
(SZ)CZĘ8>
X Bezszczęście, a, Im. a p. Nieszczęście < Bee-f
(SZ)CZĘS >
xBez8zczęśnle przys. od Bezszczęsny.
XBezszczodry nieszczodry, nieszczodrobliwy, nie-
hojny, .^kąpy. < Bez + SZCZODR >
XBezszczodrze przys. od Bezszczodry.
X Bezszelestny nie robiący szelestu, nie wudają-
cy szmeru, nie szeleszczący, cichy. < Bez -f- Sze-
lest >
XBezszkodnle przys. od Bezszkodny. <Bez-}-
Szkoda>
Wk
BKZSZKODNOŚĆ
XBez8zkodność, I, blra. I. rz. od Bezszkodny,
tdszkodowanie : Upominać ś. o B. = o u-y nagrodze-
nie strat. 2. nieunzkodzenie, całość.
X Bezszkodny nie ponoszący szkody, niestratny :
Uczynić kogo oezszkodnym = wynagrodzić szkodę.
Bezszkolny I. nie mający szkol. 2. odłączony od
szkól. Bud. 3. który nie był w szkołach. <Bez -|-
Szkoła>
Bezszpon, a, Im. y zool. (cryptonys) ptak z rzędu
htr: B. czubaty. < Bez -j- SZPON >
Bezsztandarowy nie mający sztandaru; nie ma-
jący stałych przekonań, ideałów. Jeż. <Bez -|-
Sztan(iar>
XBezsztucznle przys. od Bezsztuczny. <Bez
+ Sztuka>
X Bezsztuczny niesztuczny, naturalny, niekunsz-
towny, nieudany.
Bezszybny nie mający szyb, z powybijanemi szy-
bami: Bezszybne okieane dziury. Orzesz. <Bez
-I- Szyba >
Bezszyjkowy bot.: Bezszyjkowe znamię w słupku
rośliny - umieszczone wprost na zawiązku.
Bezszypulkowy bot. pozbawiony szypulki : Kwiat
B. ( = siedzący). < Bez -|- SZYP(UŁ) >
Bezścienny nie mający ścian. < Bez -j- ŚCIAN >
XBezśladnie przys. od Bezśladny. <Bez4-
ŚLAD>
X Bezśladny nie pozoslawiający śladu, po któ-
rym nie zostało śladu.
xBezślubnie przys. od Bezślubny. < Bez -f
(Ś)LUB>
XBezślubny p. Nieślubny.
XBezśmiertelnle przys. od Bezśmiertelny.
fBezśmiertelnik, a, blm. ambrozja: Wenus bez-
śmiertelnikiem ze słodyczą pomieszanym dotknę-
ła Eneasza i bogiem go uczyniła. Otw.
XBezśmiertelność, i, blm. rz. od Bezśmiertelny.
Bezśmiertelny, X Bezśmiertny niepodległy śmier-
ci, nieśmiertelny, nie umierający, wieczny^ wieczy-
sty. <Bez-|-S + MOR>
XBezśmiertnie przys. od Bezśmiertny.
XBezśmlertność, 1, blm. rz. od Bezśmiertny.
X Bezśmiertny p. Bezśmiertelny: Z tak ogrom-
nie bezśmiertnycłi powagą. Słów.
XBezśmlesznle przys. od Bezśmieszny. <Bez
-|-ŚMIA>
XBezśmle8zność, I, blm. rz. od Bezśmieszny.
X Bezśmieszny nie śmiejący ś., ser jo, poważny;
niegodzien śmiechu, nieśmieszny, niezabawny.
XBezśnledność, I, blm. rz. od Bezśniedny.
<Bez-t-Są-|-JAD>
X Bezśniedny niejadalny, nie do jedzenia.
XBezśnleżność, I, blm. rz. od Bezśnieżny.
BezśnIeŻny nieśnieżny, bez śniegu: W porę je-
sienną, bezśnieżną. Jeż. Zima bezśnieżna. <Bez
+ ŚNIEG >
XBezśpie8znle przys. od Bezśpieszny.
XBezśpleszność, 1,'blm. rz. od Bezśpieszny.
Bezśpieszny niespieszny, nie śpieszący ś., bez po-
śpiechu, niepośpieszny. <Bez -f- ŚP1ECH:>
XBezśredny p. Bezpośredni. <Bez-(-ŚROD>
XBezśrzedny p. Bezpośredni.
Bezświadkowy odbywający ś. bez świadków:
BezAwiadkowa audjencja. Rzew. < Bez 4-
S-fWID>
Bezświadomie, Bezświadomo przys. od Bez-
świadomy: "Wznawiamy B. pamięć odwiecznych
zdarzeń. Szaj. Pracuję B. Kon.
Bezświadomo p. Bezświadomie.
Bezświidomość, i, blra. I. fil. (w psyehologji):
a) stan, w którym brak świadomości; h) bł. bez-
przytomność, nieprzytouinuść, nieświadomość ; e) bł.
BEZTKOSKLIWT
bezwiednośó. 2. lek. bezprzytomność, utrata świa-
domości.
Bezświadomy I. nie mająaj świadomości, nie-
świadomy, nie wiedzący, bezwiedny; fil. bezświa-
domością nacechowany. 2. lek. bezświadomością
dotknięty.
Bezświatły nie mający światła, ciemny. <Bez
+ ŚW1T>
Bezświetlny me o^wteiZony, ciemny, ponury. Czyś
na to z długiej, bezświetlnej omroczy ogniem
pamięci otworzył mi oczy? Kaczk.
Beztakt, u, blm. brak taktu, niewłaściwe postą-
pienie a. zachowanie ś. < Bez -f- Takt >
Beztaktownie przys. ód Beztaktowny.
Beztaktowny przym. od Beztakt, nietaktowny.
XBeztanecznie przys. od Beztaneczny. <Bez
Taniec >
X Beztaneczny nie tańcujący, bez tańca, tańców;
bez reju.
XBeztargowność, i, blra. brak targu, brak po-
kupu, odbytu ; zastój w handlu, stagnacja. < Bez
-fTarg>
Beztendencyjny nie mający tendencji: Utwór B.
<Bez 4- Tendencja >
Bezterminowo przys. od Bezterminowy. <Bez
4" Termin >
Beztermlnowość, i, blm. rz. od Bezterminowy.
Bezterminowy nie mający oznaczonego terminu,
bez określonego czasu a. daty: Więzienie bezter-
minowe. Weksel B.
Beztestamentownie przys. bez testamentu, nie na
mocy testamentu : Dziedziczyć B. < Bez -j- Testa-
ment >
Beztestamentowy bez testamentu^ nie oparty na
testamencie: Spadek B.
Beztezowy bez tezy, bez myśli przewodniej. <Bez
-|-Teza>
XBeztęczowość, i, blm. fiz. (achromatismus)
achromatyczność.
XBeztęczowy fiz. p. Bezbarwny. <Beż-fTĘCZ>
XBeztorny, Bezporządkowy lek. nie biegnący to-
rem utartym, nietypowy: Zapalenie płuc beztorne=:
nie przebiegające w sposób zwykły. < Bez -|-
TOR>
fBeztowłosy p. Prostowlosy: We dnie, w no-
cy, przy ziemi pod niebem kuczała, naguczko,
beztowłosa. Zebr. <Bezto zamiast Prosto, jak
Bez zamiast Przez -f- WŁOS >
Beztrafny bil. bez trafienia, nietrafny, chybny :
Feler B. < Bez -j- Traf >
Beztrawny bez trawy: Wyschła i beztra\,na
łąka. Krasz. < Bez -(- TRU >
Beztrąbik, a, Ira. i zool. (astomella) owad z rzędu
hezskrzydłych: B. pręgowany. < Bez -f- Trąba >
X Beztrefnie przys. od Beztrefny. < Bez-f Tref-
ny >
XBeztrefny nie trefiony, nie czesany, nie zwija-
ny, nie zawijany, nie fryzowany, rozpuszczony.
Beztreściowy p. Beztreściwy.
Beztreściwy, Beztreściowy nie mający w sobie
treści, jądra, znaczenia, ducha, istoty ; czczy, pusty,
jałowy, próżny, błahy: (Bigoci) wierzą w łupinę
wiary beztreściwą. Bał. <Bez + TREST>
Beztroska, 1, Im. I brak trosk, gnuśność, bez-
czynność: Nic porównać ś. nie da z beztroską,
w jakiej ś. życie pędzi na Wschodzie. Jeż.
Beztroski wolny od trosk, zgryzot; swobodny,
wesoły, bezpieczny. < Bez -}- TROSK >
XBeztro8k!iwie przys. od Beztroskliwy.
XBeztroskliwość, 1, blra. rz. od Beztroskliwy.
X Beztroskliwy nietmskliiry, nie troszczący ś.,
nie zaprzątający sobic ylowy, lekkomyślny.
135
BEZTRUD
Beztrud, u, blm. hezczyttnośó, swoboda, próżno-
wanie: Każdy twór jakąś wypracował cnotę,
a Chrystus wszystko ma w jasnym beztrudzie.
Słów. Rozmowy toczone w beztrudzie. Słów.
< Bez 4- TRUD >
XBeztrudny przychodzący bez trudu, nietrudny,
niemozolny , nieuciążliwy , nieciężki .
XBeztulowlec, wca, Im. wce lek. (acormus)
płód potworny bez tułowia. <Bez -\- TUŁr>
Beztwarzowlec, woa, Im. wce lek. (aprosopus)
płód beztwarzowy. < Bez + TWÓR >
Beztwarzowy lek. twarzy nie mający : płód B.
beztwarzowiec.
Beztwarzy nie mający twarzy, zamaskowany:
Postać beztwarza, straszna, katowska. Krasz.
fBeztworno przys. od Beztworny. <Bez za-
miast Przez -f STRZE(N) >
X Beztworny p. Przestronny.
Beztworzyk, a, Im. Izool. (camarota)owa(/2r2f-
Jw bezskrzydłych : B. żółtonogi. < Nazwa sztuczna,
niby Bez -f- TWÓR >
XBezuohronnie przys. od Bezuchronny. <Bez-|-
U + CHJ10N>
XBezuchronność, i, blm. rz. od Bezuchronny.
X Bezuchronny p. Nieuchronny.
Bezuchy, Bezuszy, Bezuszny nie mający ucha
a. uszu: Człowiek, garnek B. < Bez -[- UCH >
XBezuchybnle przys. od Bezuchybny. <Bez-|-
U + CHYB>
XBezuchybność, i, blm. rz. od Bezuchybny.
XBezuchybny p. Niechybny.
xBezuclesznie przys. od Bezucieszny. <Bez-}-
U-ł-CICH>
xBezucieszność, I, blm. rz. od Bezucieszny.
X Bezucieszny bez uciech, pozbawiony uciech,
smutny, nudny.
Bezuczuclowy nie mający uczucia, nie odczuwa-
jący, nie czujący, zimny, chłodny, obojętny, apatycz-
ny, nietkliwy, niewrażliwy: I tak ś. potoczę, bez-
uczuciowa, trupia, bezrozumna. Krasiń. <Bez-l-
U + CZU>
XBezul(i nie mający nauki, nie uczony, nieuk.
<Bez4-UK>
fBezumnie przys. od Bezumny. < Bez -|-
U(M)>
fBezumność, ł, blm. rz. od Bezumny, f Bezum-
stwo: Faryzeusze napełnili ś. bezumności. Bud.
f Bezumny, ■}• Bezhumny obrany z rozumu, niero-
zumny, szalony, głupi.
t Bezumstwo, a, Im. a p. Bezumność.
XBezupadły niezagrożony upadkiem, nie upada-
jący , niechwiejny, nieupadiy. <Bez-f-U-ł-PAD>
XBezupornle przys. od Bezuporny: Kobiecie
wszystko B. pójdzie. < Bez -j- U -f POR >
X Bezuporny nieupomie idący , nie doznający
przeszkód, łatioy, gładki ; idący jak z płatka, jak
po maile.
XBezuprawnie przys. od Bezuprawny. <Bez4-
U-fPRAW>
X Bezuprawny p. Nieuprawny.
Bezustanku p. Bezustannie: Głos jej rozlegał
Ś.B.Orzesz. <Bez + U -j- ST(0)>
Bezustannie przys. od Bezustanny; Bezustanku :
Siła czyni;}ca B. Wuj.
Bezustanność, I, blm. rz. od Bezustanny.
Bezustanny nie ustający, nieustanny, ciągły, usta-
wiczny, nieprzerwany, hezprzerwny : Prośby moje
bezustanne. Przyb.
Bezustny, Bezusty nie mający ust. <Bez-|-UST>
xBezu3trojny p. Bezustrojowy.
Bezustrojowy, x Bezustrojny (anorganicus)
nieorganiczny. < Bez -j- U -j- STRÓJ >
BEZWĄTPLIWIE
Bezusty p. Bezustny.
XBezu8zczerbnie przys. od Bezuszczerbny.
< Bez + U -I- SZCZERB >
X Bezuszczerbny nie ponoszący uszczerbku, nie-
wyczerpany, nie ubywający.
Bezuszel(, szka, Im. szki zool. p. śmierdziel.
< Bez 4- UCH >
Bezuszny p. Bezuchy.
Bezuszy p. Bezuchy.
xBezutratnle przys. od Bezutratny. <Bez-l-
U + TOR>
XBezutratność, I, blm. rz. od Bezutratny.
X Bezutratny nie mogący byó utraconym, nie-
utratny.
xBezutrudnle przys. od Bezutrudny. <Bez4-
U + TRUD>
X Bezutrudny niestrudzony, niezmordowany, toy-
trwaly.
xBezuważnle przys. od Bezuważny: Wszystkich
językiem B. razi. < Bez -f- U -|- Waga >
XBezuważność, I, blm. rz. od Bezuważny.
X Bezuważny nieuważny, nie uważający, niebacz-
ny, bez zastanowienia, nieoględny , nierozważny.
Bezuzdny, Bezuzdy rozuzdany, wyuzdany, rozpa-
sany, rozpuszczony, rozkieiznany, niesforny, rozhu-
kany : Bezuzdne i ślepe chuci. Nag. <Bez-}-
UZD>
Bezuzdy p . Bezuzdny : Bezuzda swawola.
Zabł.
Bezużytecznie przys. od Bezużyteczny. <Bez-ł-
U + ŻY(T)>
Bezużyteczność, i, blm. rz. od Bezużyteczny.
Bezużyteczny nieużyteczny, niepożyteczny, nie
jtrzynoszący użytku, nieprzydatny, niezdatny, niepo-
trzebny, bezowocny, daremny, próżny.
Bezwartościowość, i, blm. rz. od Bezwartościo-
wy. < Bez 4- Wart >
Bezwartościowy nie mający wartości, niecenny;
nic niewart: Kupon B. Bezwartościowe utwo-
ry literackie.
xBezwarunkowie p. Bezwarunkowo: On twój na
wieki B. Syrok. < Bez -|- Warunek >
Bezwarunkowo, XBezwarunkowie przys. od Bez-
warunkowy ; stanowczo, niewątpliwie, bądź co
bądź, w każdym razie, koniecznie, nieodwołalnie,
napewno: W szczerość jego wierzył B. (=ślepo).
Orzesz. Należy ś. B. odpoczynek mózgowi. Przy-
jeżdżam B.
Bezwarunkowość, I, blm. rz. od Bezwarun-
kowy.
Bezwarunkowy nie ograniczony żadnym warun-
kiem, nieograniczony, bezwzględny, całkowity, zupeł-
ny, niepodzielny: Czuję ś. w prawie bezwarun-
kowego rozporządzania moim majątkiem. Kaczk.
Jeszcze jedna święta kierować będzie moim prze-
glądem polskiej poezji: bezwarunkowa bezstron-
ność. Gosz.
xBezważnle przys. od Bezważny. <Bez-|-
Waga >
XBezważność, I, blm. rz. od Bezważny.
XBezwaŻny nieważny, małoważny, bez wagi, ba-
gatelny.
Bezwąsy nie mający wąsów, nieioąsały, gołowąs.
<Bez + WĄS>
Bezwątplenia przys. niewątpliwie: Miłość jest
piękną, B. rzeczą. Asn. Legienda „Wawrzyniec
z Powoda," B. najlepsza ze wszystkiego, co do-
tąd u nas w podobnym rodzaju napisano. Gosz.
<Bez+(WĄ)TP>
XBezwątpllwle przys. od Bezwątpllwy.
130
BEZWĄTPLIWOŚĆ
xBezwątpliwość, i, blin. rz. od Bezwątpllwy.
XBezwątpliwy nie ulegający wątpliwości, nie-
wątpliwy, pewny, stanowczy.
KBezwczesriość, I, blin. rz. od Bezwczesny.
< Bez 4- W 4- CZAS >
X Bezwczesny nie w czas zdarzony, nie na dohie,
nie 10 porę, niewczesny, przedwczesny, za prędki.
XBezwcześnie przys. od Bezwczesny.
Bezwdzięczen p. Bezwdzięczny. <Bez-fW-l-
i)zick>
XBezwdzięcznie przys. od Bezwdzięczny.
XBezwd2ięcznośó, i, blin. rz. od Bezwdzięczny.
Bezwdzięczny, Bezwdzięczen \.pozbawiony icdzię-
ku, nieprzyjemny, niesympatyczny, nieefektowny,
bez gracji, itroku. 2. niewdzięczny, niepomny, nie-
baczny na otrzymane dobro.
X Bezwęch, u, blin. lek. (anosinia) brak powonienia.
xBezwęchowy przyra. od Bezwęch. <Bez-j-
WĘCH>
Bezwęzly nie mający węzłów, niewęzlowaty, nie-
suplowaty. <Bez + Wi:^Z>
XBezwiadom przyra. me mający wiadomości, nie-
świadomy, bezwiedny. <Bez-4-WID>
XBezwladomie przys. od Bezwładom.
XBe2wiadomość, I, blra. rz. od Bezwładom.
Bezwiara, y, blm. p. Niewiara: Na mnie za
bezwiarę słusznie i święcie zasyłajf^ karę. Kra-
siń. <Bez-ł-WIAR>
XBezwidomie przys. od Bezwidomy, y^bezwi-
dzialnie. < Bez -\- WID >
XBezwidomość, i, blm. rz. od Bezwidomy,
X bezwidzialność.
X Bezwidomy, X Bezwidzialny memoż/iwz/ dowi-
dzenia, niewidomy -niewidzialny : "W niewoli bez-
widomych kajdan. Krasiń.
XBezwidzia!nie przys. od Bezwidzialny.
X Bezwidzialność, i, blm. rz. od Bezwidzialny.
XBezwidzialny p. Bezwidomy.
Bezwieczorny nie mający wieczorów. <Bez-{-
W1ECZ(0R)>
Bezwiednie przys. od Bezwiedny : Wdzięk nie-
wieści i śmiałość w obejściu podziałały nań B.
Krasz. < Bez 4- WID >
Bezwiedność, i, blm. rz. od Bezwiedny.
Bezwiedny I. a. XBezwiestny bezświadomy, nie-
świadomy, machinalny, bierny, nie zdający sobie
.ijyrawy, instynktowy, nieumyślny, niechcący: Lgnęli
do siebie bezwiednym ciążeniem. Haj. Jakaś
bezwiedna siła ciągnie go w tę stronę. Kaczk.
Patrzał bezwiedneini oczyma na klasztor. Kaczk.
Są oni bezwiednym narzędziem w jego ręku.
Proch. Bezwiednych potęg, co w ciemnościach
drzemią. Asn. Tam, gdzie ś. boleść zaczyna,
bezwiednej inartwośei kres. Asn. 2. fil. a) samo-
wiedzy pozbawiony : Umysł B. b) nieusamowiednio-
ny : Stan psychiczny, postępek B. 3. lek. nie-
przytomny.
Bezwiedza, y, blm. niewiedzenie, brak wiadomo-
ści, nieświadomość, bezwiedność, nieprzytomność:
Najniższym szczeblem jest B. o samym sobie.
Krasiń.
XBezwienna nie mająca wiana, bezposażna, nie-
posaina, niewyposażona. <Bez-(-WIAN>
XBezwierca, y, Im. y p. Niewiernik: Gorszy jest
od bezwiercy, który o domownikach swoich sta-
runku nie ma. Wor. < Bez -|- WIAR >
XBezwiernie przys. od Bezwierny.
XBezwiernik, a, Im. cy p. Niewiernik.
XBezwierność, r, blm. p. Niewierność.
X Bezwierny p. Niewierny: Bezwierna Litwa.
Stryj k.
xBezwier8two, a, blm. p. Niewierność.
BEZWOJENNT
XBezwle8tny I, o któnjm niema wieści, iladu;
niewiadomy. 2. p. Bezwiedny: Mimowolne to
zapewne, bezwiestne świadectwo prawdzie. Gosz.
< Bez -I- WID >
Bezwletrze, a, blm. brak wiatru, cisza w powie-
trzu. <Bez-|-WIA>
Bezwietrzny bez wiatru, cichy, spokojny. Po-
wietrze bezwietrzne. Przybór.
Bezwieźny nie mający wież. <Bez -f- Wieża>
Bezwiędiy nie więdnący, świeiy: B. wianek. Uj.
<Bez-f-WIĘD>
XBezwlęzność, I, blm. rz. od Bezwięzny. <Bez-|-
WIĘZ>
X Bezwięzny nie mający więzów, nie skrępowany.
XBezwiężnie przys. od Bezwięzny.
XBezwllgl wolny od wilgoci, niewilgotny, su-
chy. < Bez -i- WILG >
XBezwilgoć, I, blm. brak wilgoci, suchość.
XBezwiniec, ńca, Im. ńcy ten, eonie pija wina.
Zebr. < Bez -\- Wino >
XBezwłnnle przys. od. XBezwinny: Może B.
usługując. Słów. <Bez-f-WI(N)>
Bezwinność, i, blm. rz. od Bezwinny.
Bezwinny (o krajs, okolicy) nie mający wina.
X Bezwinny p. Niewinny.
fBezwiństwo, a, blm., -j-PrzezwIństwo niewinność.
Bezwiosenność, i, ł)lm. brak wiosny; przen. :
Straszne uczucie bezwiosenności na ziemi. Kra-
siń. <Bez-fWlOSN>
Bezwład, u, blm., XBezwladnica lek. (acinesis)
niezdolność władania członkami, porażenie ruchu,
paraliż, utrata ruchu. < Bez -j- WŁOD >
xBezwladnica, y, blm. p. Bezwład.
Bezwładnie przys. od Bezwładny.
Bezwładnieć, eje, al stawać ś. bezwładnym, tra-
cić władzę, siły; mdleć.
Bezwładność, I, blm. rz. od Bezwładny.
Bezwładny I, nie mający władzy w członkach,
nieruchawy, nieruchomy, omdlały, bezsilny, opadły
z sit: Padł B. na łoże. 2. nic nie mogący po-
radzić, bezsilny, niedzielny, niedołężny, niezaradny:
Prawo jest bezwładne w tym wypadku. 3. fiz.
inercja, własność ciał niezmieniania swego stanu sa-
mo przez ś.
XBezwładza, y. Im. e bezkrólewie, brak rządu:
Czas bezwładny. Bart.
Bezwłasnowolnie przys. od Bezwłasnowolny.
< Bez-f WŁOD-f-WOL >
Bezwłasnowolność, I, blm. rz. od Bezwłasno-
wolny : B. prawna (wskutek wyroku sądów kar-
nych). B. sądowa (z wyroków cywilnych).
Bezwłasnowolny zostający pod opieką, trzymany
w kurateli, wzięty w kuratelę ; praw. - pozbawiony
lołasnej woli w czynnościach prawnych.
Bezwłosy nie mający włosów, goły, łysy, niewło-
chafy, niekosmały. <Bez-f-WŁOS>
Bezwodnie przys. od Bezwodny. <Bez4-
WOD>
Bezwodnik, a, Im. i chem. związek, utworzony
z innego za pomocą odjęcia 2 atomów wodoru i 1
atomu tlenu: B. kwasu. B. siarczany = £. kwa-
su siarczonego. B. węglany.
Bezwodność, r, blm. rz. od Bezwodny, bez-
wodzie.
Bezv/OÓny pozbawiony wody: Alkohol B. = czy-
sty. Na ziemi bezwodnej. Leop.
Bezwodżie, a, blm., fPrzezwodzie I. bez-
wodność. brak wody, susza, posucha: Ho! B. a
bezchlebie. Zal. 2. miejsce pozbatuione wody.
XBezwojennie przys. od Bezwojenny. <Bez-f-
WOJ>
X Bezwojenny stroniący od wojny ^ niewojowniczy.
137
BEZWOLA
BEZZALEZNY
Bezwola, I, blm., XMul\a. brak woli, mejwsiada-
nie woli: Na powierzchowuą, bezmyślność i bez-
wolę narodu rachuje. Słów. <Bez-|-WOL>
X Bezwolnie przys. od Bezwolny: Idą. bezwol-
nie ciało i ducha oddać. Krasiń.
XBezwolność, I, blm. rz. od Bezwolny.
X Bezwolny I. nie używający wolności, niewol-
ny, niewolniczy: Ludzie bezwolni zrównani ze
zwierzętami. 2. pozbawiony woli: Nie wierzę, że
prochem bezwolnym Sij w życiu. Mir.
Bezwonnie przys. od Bezwonny: Coraz jest ci-
szej, ciemniej i bezwonniej. Tet. <Bez-f-WON>
Bezwonność, I, blm. rz. od Bezwonny.
Bezwonny, X Bezzapachny nie wydający woni,
nie woniejący, nie pachnący.
Bezwoskówkowy zool. bez woskówki: Dziób B.
<Bez-f WO(SK)>
Bezwrażliwość, 1, blm. rz. od Bezwrażllwy.
Bezwrażllwy niewrażUtry, nieczuły.
XBezwspolecznle przys. od Bezwspoleozny.
<Bez + Wz + POŁ>
X Bezwspoleozny do żadnego społeczeństwa nie
należący, kosmopolityczny : Dziejopis niech będzie
bezkrajnym, bezwspołecznym, gdy pisze. Kras.
XBezw8trzemlęźllwie przys. od Bezwstrzemlęź-
ilwy.
XBezw8trzemięźllwość, I, blm. rz. od Bez-
wstrzemięźllwy; X Bezwstrzymalość.
X Bezwstrzemlęźliwy, x Bezwstrzymaly nie
wstrzymujący ś., niewsirzemiążliwy, nieumiarkowa-
ny, niepowiciągliwy . <Bez Ą-Wz Ą- TRZEM >
X Bezwstrzymalość, i, blm. rz. od Bezwstrzymaly,
p. Bezwstrzemlęźliwość. <Bez-fWz+TRZYM>
X Bezwstrzymaly p. Bezwstrzemlęźliwy.
Bezwstyd, u, blm. brak wstydu, bezwstydność.
< Bez 4- Wz -}- STUD >
Bezwstydliwy p. Bezwstydny.
Bezwstydnioa, y, Ira. e kobieta bezwstydna: Bez-
wstydni(!o, ty tylko mordami oddychasz. Dm.
Bezwstydnie przys. od Bezwstydny.
Bezwstydnik, a, Im. cy człowiek bezwstydny.
Bezwstydność, I, blm. rz. od Bezwstydny.
Bezwstydny, Bezwstydliwy bez wstydu, niewstyd-
liwy, nie wstydzący ś., nie mający wstydu, bezczel-
ny, cyniczny: Rozpusta bezwstydna. Bezwstydne
czoło ( = wytarte). Głowa, z której włos prze-
moc odarła bezwstydna. Mick.
Bezwyborowy nieodznaczający się należytym
wyborem: Brudny plon z bezwyborowego czy-
tania romansów. Wilk. < Bez -\- Wy -Ą- BIOR >
XBezwychodnle przys. od Bezwychodny. <Bez
-f- Wy -I- CHÓD >
X Bezwychodny nie mający wyjicia, bez wyjścia;
przen. trudny, kłopoilitoy : Położenie bezwychodne.
Bezwyjątkowo przys. od Bezwyjątkowy : Poin-
formowali mnie o każdym B. autorze. Wilk.
<Bez-|-Wy-f JM>
Bezwyjątkowy bez wyjątki, poiioszechny, ogólny,
całkowity.
XBezwyJśolowość, I, blm. rz. od Bezwyjściowy.
Bezwyjściowy będący bez wyjścia, bez ratunku,
w krytycznym położeniu. < Bez -|- Wy -|- ID >
XBezwyobrażeniowość, i, blm. p. Bezwyobra-
żenność. < Bez -f Wy -f- Ob -|- RZEZ >
Bezwyobrażenność, 1, blm. rz. od Bezwyobra-
żenny ; X Bezwyobrażeniowość, a i d e i z m.
Bezwyobrażenny fil. bez wyobrażeń, z zawieszo-
uemi czynnościami wyobrażania, a i d e i c z n y :
Stan B.
Bezwyznaniowiec, wca, Im. wcy człowiek bez-
wyznaniowy, nit loyznający żadnej religji: Wy-
rzekszy ś. wszelkiej religji, stiił ś. zawziętym
bezwyznaniowcem. < Bez -|-- Wy -(- ZNA >
Bezwyznaniowo przys. od Bezwyznaniowy: Wy-
chował dzieci B.
Bezwyznaniowość, I, blm. rz. od Bezwyznanio-
wy: B. szkoły.
Bezwyznaniowy nie trzymający ś. żadnego wy-
znania, nie mający żadnej religji: Człowiek B.
zrywa z ko.ściołem, na którego łonie ś. zrodził.
Krem. Kosmopolityzm B. Bał. Szkoły bezwy-
znaniowe.
Bezwyznaniówka, 1, Im. I forma ż. od Bezwy-
znaniowiec: Z bezwyznaniowcem potrafiła być
bezwyznaniówka. Jeż.
Bezwzajemnie przys. od Bezwzajemny. <Bez
+W+Za-f JM>
Bezwzajemność, 1, blm. rz. od Bezwzajemny.
Bezwzajemny nie odpoioiadający u-zajemnością,
nieiuzajemny, nie wywzajemniają<:y ś.
Bezwzględnie prżys. od Bezwzględny: Wyrok
B. surowy. Asn. <Bez -f- Wz -f (tLĘD>
Bezwzględność, I, blm. rz. od Bezwzględny.
Bezwzględny I. niewarunkmoy, bezwarunkowy,
niestosunkowy, absolutny, nieograniczony, od wszel-
kich względów niezależny, idealny: Prawda, do-
broć bezwzględna. 2. nie mający względów, bez-
stronny, skrupulatny: B. sędzia swoją i cudzą
pracę jednakowo sądzi. 3. X nie ściągający na
siebie względów, obojętny, nie zwracający uwagi,
nie uznany, nie oceniony, nie ceniony : Kochałem
ją, ale teraz jest już ona dla mnie bezwzględ-
ną. Pracował mozolnie, a jednak praca jego
pozostała dla ogółu bezwzględną. 4. ^\. = roz-
ważany sam w sobie, bez względu na co innego ;
od niczego niezależny, sam przez ś. doskonały,
skończony w sobie, absolutny. 5. fiz. istotny, samo-
istny : Bezwzględne zero temperatury. Ciężar B.
Spoczynek, ruch B. Układ miar B. { = niezależ-
ny od przyciągania ziemskiego).
XBezycer, a, Im. owie p. Bezyomajster.
XBezycmajster, tra, Im. trowle, X Bazycmaj-
ster, Bajzycmajster, t Bezecmajster, X Bezy-
Oer mistrz, majster f przysadni, t. J. wybierany
razem z kilku innemi do asystotcania star.<<zym
mistrzom, cechmistrzom podczas posiedzeń cecho-
wych (wiek XVII i XVIII). <Nm. Beisitzmei-
ster, Beisitzer>
Bezzagonowy nie posiadający gruntu, bezrolny:
Szlachta bezzagonowa, uboga. <Bez-|-Za-|-
GON>
t BezzakonnIca, y, Im. e forma ż. od Bezza-
konnik. < Bez -|- Za -[- KON >
t Bezzakonnie przys. od Bezzakonny : Którzy
B. sobie poczynali, wyklinani byli. Skar.
t Bezzakonnik, a, Im. cy człowiek niepratoy, bez-
bożnik.
f Bezzakonność, 1, blm. rz. od Bezzakonny;
t Bezzakoństwo : Gdzież tu są oni, którzy B.
królestwu zadają? Orzech.
t Bezzakonny bez zakonu, bez prawa bożego ży-
jący ; żyjący nie po Bogu, nie po hożemu ; bezboż-
ny, ateuszowski, nieprawy, bez religji, niereligijny :
B. Judasz. Pim. Ewangielja przeciw żywotowi
bezzakonnemu. Rej.
ł Bezzakoństwo, a, Im. a p. Bezzakonność:
Grzechów i bezzakoństw ich nie wspomnę wię-
cej. Bud.
Bezzaleglościowy nie zalegający, wypłacony, wnie-
siony: B. wpływ akcyzy od cukru. <Bez-j-Za
-f LEG>
XBezzaleiny p. Niezależny: Prymas omal nie
H. zwierzchnik ko.śoioła polskiego. Rzew.
138
BEZZAPACHNY
XBezzapachny p. Bezwonny. < Bez -|- Za 4-
PACH >
Bezzaradnle przys. od Bezzaradny: Bezdennie
i B. nieszcz(jśliwy. <.Bez -\- Zn -{- \im\n>
Bezzaradność, i, blra. rz. od Bezza^-adny.
Bezzaradny I. nie umiejący zaradzić, niezarad-
ny, niedolt^ŻHti, niezapohiegliwy, niej>rzemyśliiy, nie-
sprytny. 2. któremu zaradzić, zapobiec nie moż-
na; którego zażegnać niepodobna: Przeświadcze-
nie o bezzcaradnyin, rozpaczliwym nicestwie włas-
nym. Orzesz.
Bezzarobkowy bez zarobku, bezroboczy, bez za-
jada, bez posady : B. czas. Orzesz. <Bez -|- ^<i^
-f ROB>
Bezzarodkowy bot. = Bezpłciowy. < Bez -(-
Za-|-ROD>
Bezzasadnie przys. od Bezzasadny. <Bez -f-
Za + SIOD>
Bezzasadność, I, blm. rz. od Bezzasadny.
Bezzasadny I. = Bezpodstawny. 2. nie ma-
jący zasad, przewrotny, bez charakteru : Głowa
bezzasadna. Garez.
XBezzasluga, I, blra. brak zasług. <Bez -|-
Za-+-SŁUG>
XBezzasłużnle przys. od Bezzasłużny.
X Bezzasłużny który nie położył zasług, nieza-
służony.
Bezzasobny bez zasobów, niezasobny, ubogi. < Bez
+ Za-|-SIEB>
XBezzastępnle przys. od Bezzastępny. <Bez
+ Za-fSTi^P>
X Bezzastępny niezastąpiony, którego nikt za-
stąpić nie może, niewyręczony.
XBezzaszozytnle przys. od Bezzaszczytny.
<Bez-|-Za + SZCZYT>
X Bezzaszczytny nie zaszczycony, nie odznaczony;
nie przynoszący zaszczytu, niezaszczytny.
XBezzawlstnle przys. od Bezzawistny. <Bez
-ł-Za + W1D>
XBezzawlstność, I, blm. rz. od Bezzawistny.
X Bezzawistny wolny od zawiści, niezawistny,
niezazdrosny.
xBezzawodnłe przys. od Bezzawodny. <Bez-f-
Za-H WIOD>
XBezzawodność, I, blm. rz. od Bezzawodny.
X Bezzawodny p. Niezawodny.
Bezząb, ębu, Im. ęby bot. I. p. Gajowlec. 2.
p. Mlerźnica. 3. p. Krzęcina. <Bez + ZĘB>
Bezzbroinie przys. od Bezzbrojny. <Bez-}-
S -(- BRÓJ >
Bezzbrojność, i, blm. rz. od Bezzbrojny.
Bezzbrojny niezbrojny, nie uzbrojony, bez zbroi,
bezorężny.
Bezzęble, a, blm. p. Bezzębnośó. <Bez-fZĘB>
Bezzębność, i, blra. rz. od Bezzębny; Bezzęble.
Bezzębny, Bezzęby 7ue mający zębów, szczerba-
ty: Bezzębnych prababek poczet niezliczony.
Fred. A. Dziad B. Wieloryb B. p. Wieloryb.
Zwierzęta bezzębne.
Bezzęby p. Bezzębny: Wilk B. Biel.
Bezzgodnie przys. od Bezzaodny. < Bez 4-
Z4-G0D>
XBezzgodny p. Niezgodny.
Bezzgubny niepodległy zgubie. < Bez-fZ-f-GUB >
Bezzlarnisty niezawierający ziarn. Rost. <Bez
+ ZIARN>
Bezzleleniowy nte zawierający barwnika zielone-
go: Rośliny bezzieleniowe, zamieszkujące próeh-
niczne ziemie. < Bez -f- ZIÓŁ >
XBezzlelnle przys. od Bezzlelny.
XBezzlelny nie mający ziela, pozbawiony roi-
linnoid, nieurodzajny.
BEZŹĄDŁY
Bezzlemny bez ziemi, nie posiadający ziemi, nie
mająnj posiadłości: Jan B., król angielski. Wyrw.
<Beż -+- Z1EM>
Bezzjawiskowy nie wywołujący sam przez ś. zja-
wisk, bierny: Bezzjawiskowe atomy. <Bez-|-
Z + JAW>
XBezzllcznle przys. od Bezzllczny. <Bez -f
Z -f-LIK>
XBezzliczność, I, blra. rz. od Bezzllczny;
X Bezliozność.
X Bezzllczny, X Bezllczny niemożliwy do zlicze-
nia, niezliczony, nieprzeliczony, niepoliczony, nie-
obliczony, nieprzebrany, bez liku.
XBeżzłośllwy p. Bezzłośny. <Bez-f ZŁ>
XBezzłośnle przys. od Bezzłośny.
XBezzłośność, I, blm. rz. od Bezzłośny.
X Bezzłośny, X Bezzłośllwy nie mający w sobie
złości, nie umiejący ś. złościć, niezłośliwy, bezgniew-
ny, niezdolny do gniewu, nieporywczy, niepopędli-
wy, nie unoszący ś., powolny, nie mający żółci, nie-
zjadliwy.
XBezzinlennie przys. od Bezzmienny, <6ez
-f Z 4- MIAN >
XBezzmlenność, I, blra. rz. od Bezzmienny.
X Bezzmienny nie ulegający zmianom, nie zmie-
niając/ ś., niezmienny, stały.
XBezzmy8łowy I. p. Lezzmyślny. 2. niezmysło-
wy, nie nadużywający zmysłów, nie dogadzający zmy-
słom, nienamiętny. <Bez -f" Z -f" MY(SŁ)>
XBezzmyślnle, x Bezzmyślno przys. od Bez-
zmyślny.
X Bezzmyślno p. Bezzmyślnle.
XBezzmyślny, XBezzmysłowy me uciekający ś. do
zmysłów; niezmysłowy, przechodzący zmysły, nad-
zmysłowy, duchowy, nieziemski: Zachwyty bez-
zmyślne.
Bezznamlenny nie opatrzony znamieniem, niena-
znaczony, nie nacechowany. <Bez -|- ZNA>
X Bezznanny bez rozeznania, nierozgarnięty, nie-
roztropny.
fBezznaność, I, blra. p. Nieznajomość.
Bezzwłocznie przys. od Bezzwłoczny; X Bez-
zwłocznie. <Bez -fZ -t- WLEK>
Bezzwłoczność, 1, blm. rz. od Bezzwłoczny;
xBezzwłóczność.
Bezzwłoczny, x Bezzwłoczny nieodwłoczny, nie-
zwłoczny, natychmiastowy, nie cierpiący zwłoki.
XBezzwłócz- p. Bezzwłocz-t
Bezzwrotny niewymagający zwrotu, oddania, spła
ty: Pożyczka, zapomoga bezzwrotna. Wydatki
bezzwrotne. < Bez -f Z -|- WRZOT >
XBezzwykłość, 1, blm. rz. od Bezzwykły. <Bez-
-f-S-f UK>
X Bezzwykły p. Niezwyczajny.
Bezzyskownie przys. od Bezzyskowny. <Bez
4-Z + ISK>
Bezzyskowność, I, blm. rz. od Bezzyskowny.
Bezzyskowny I. bez zysku, nie przynoszący zys-
ku, niekorzystny, nieintratny, nie opłacający ś., nie
procentujący: Przy nas bezzyskownej pracy zo-
stają mozoły. Przyb. 2. X P- Bezinteresowny: Ra-
dy moje są bezzyskowne. Niem.
Bezżałoba, y, blra. brak żałoby, smutku, obojęt-
ność: Witaj tyeh gości cicho, spokojnie, błogo,
w bezżałobie. Krasiń. <Bez -|- ŻAŁ>
XBezźałośnle przys. od Bezżałosny.
XBezŻałosny nieżałosny, niesmutny, obojętny.
XBezżartownle przys. od Bezżartowny. <Be2
-f Żart >
X Bezżartowny nie żartujący, nielubiący żarto-
toać, serjo, poważny.
Bezźądły nie majcicy żądła. < Bez -|- ŻĄDL >
139
BEZZENU
*{-Bezienla, I, im. e m. i ż. mężczyzna nieżo-
naty; kobieta niezamężna. Tuch. <Bez -f-ŻON>
Bezżenleo, iW;a, Im. ńcy, X Bezżennik, f Bez-
Żonek I. człowiek bezżenny, nieżonaty, kawaler.
liiel. M. 2. nie chcący ś. żenić.
Bezżennie przys. od Bezżenny.
X Bezżennik, a, Im. cy p. Bezżenlec.
Bezżenny, X BezżeńskI nie mający żony, bez
żony żyjący, nieżonaty, nie ożeniony, wolny, kawa-
lerski: Zostawać w bezżennyin etanie.
X BezżeńskI p. Bezżenny: B. i czysty żywot
wiódł, Skar.
Bezżeństwo, a, blm. iycie bez żony, stan bez-
żenny, kawalersłwo, celibat: Zostawać, żyć w bez-
żeństwie. B. stan jest jako bezręcznego. Gil.
U. spokojne. Kn.
Bezżoldny służący bez żołdu, niepłatny. <Bez
+ Żołd>
f Bezżonek, nka, Im. nki p. Bezżeniec. Tuch.
<Bez-fŻON>
Bezżólci, Bezżólciowy nie mający żółci; przen.
iiiirjniewliwy, niezłośliwy, niezgryźliwy, niepopędli-
wy, niezfadliwy, nie unoszący ś., niezapalczywy, ła-
godny. ■<Bez-f ŻÓŁT>
Bezżólciowość, i, blm. rz. od Bezżólciowy.
Bezżólciowy p. Bezżólci: Satyra bezżółeiowa.
Bezźuchwiec, wca, Im. wce lek. (agnathus)
płód potworny bez szczęki dolnej, bezszczęki. < Bez
+ ŻU>
X Bezżyciowy p. Bezżywotny. < Bez -f Ż Y(T) >
Bezżyiny nie mający żyt, nieżylasty. <Bez -|-
ŻY(Ł)>
X Bezżywotny, X Bezżywy, X Bezżyciowy nie-
żywotny, nieżywy, marłum, nie mający życia. <Bez
+ ŻY(W)>
X Bezżywy p. Bezżywotny.
Beż, u, blm. tania, lekka tkanina wełniana. <Fr.
beige a. hbge >
[Beżka, I, Im. I] poduszka bez pierza. <Może
od Beż >
Beżowy przym. od Beż.
XBębel, bla, Im. ble p. Bąbei. Tuch. <BĄBL>
[Bębeluch, a, Ira. y] dzieciak, bęhen. Zdr. [Bę-
beluszek, Bębenuszek]. <BEBN>
[Bębeluszek, szka, Im. szki"] p. Bębeluch.
Bęben, bna, Im. bny I. instrument muzyczny,
perkusyjny, kocieł, taraban, tołumbas : B. wielki.
B. zwyczajny. B. wojskowy = toer&ei. Bić, ude-
rzyć w bębny. B. do ataku, na trwogę. Siedzi
jak groch na bębnie. Prz. ( = niespokojnie).
Brzuch, jak B. (joły, jak B. Odął ś., jako B.
Rej. Wysmukły, jak B. (=nizki a pękaty). 2.
bębnienie, odgłos bębnów'. Z bębnem go chowali.
Głośny B. za górą. Prz. Pilny, by zając bębna.
Prz. 3. prow. a) licytacja, sprzedaż przymusowa:
"Wystawiono majątek na B. b) werbunek, pobór
do wojska. 4. brzuch wydęty, kałdun. 5. brzu-
chal, opój, opas. 6. żart. tyłek: "Weźmiesz w BBIAŁ-j-DA>
Bialodrzew, a, Im. y p. Topola. <BIAŁ-|-
DRZEW>
XBIalogardl, a, Im. y ptak z rodzaju pliszek.
<BIAŁ-f GAR(DŁ)>
XBIałogęby mający twarz białą. <BIAŁ-|-QĘB>
XBIaloglinąły zielouatey. <BIAŁ -f- GLIN>
U%
DIAŁOGŁOWA
Białogłowa, y, Im. y, f Białaglowa kobieta, nie-
wiasta, szczeg. zarnężna: Nowina na świecie B.
dobra. Bud. Kto ma za sob^ panny i białogło-
wy, ten daleko zajdzie. Rzew. Pieniądze i biało-
głowy zawracajt-j ludziom głowy. Prz. Zdr. Bla-
loglówka. < BIAŁ + GŁÓW >
Błałogfowiec, wca, Im. wcy ten, co ma włosy
hiale.
Blalogłowski I. f kobiecy, niewieści, żeński :
Strój B. Ogół B.=j?^e(5 piękna.2. Xgram: Rodzaj
B. = żeński. Artykuł B. „la" (w jęz. franc). 3.
bot.: Róża białogłowska p. Prawoślaz. 4. flek.:
a) Jądra białogłowskie p. Jajnik, b) Choroba
białogłowska a. kwiaty, rzeczy białogłowskie p.
Miesiączka.
Białogłowy mający włosy na głowie białe, siwy.
Białogłów, owa, Im. owy: Orzeł B., zool. p. Bielik.
Blałogłówka, I, Im. I p. Białogłowa.
Blałogon, a, Im. y zool.: a) Orzeł B. p. Bielik, b)
p. Blałorzytka. <BIAŁ + -j- GON>
KBIałogonny p. Blałoogonny.
[Białogrzbletka, i, Im. i] krowa o białym grzbie-
cie. <B1AŁ + GRZB(IET>
Białogrzbietny mający grzbiet biały: Dzięcioł
B., zool. p. Dzięcioł.
Blałogrzywy mający białą grzywę : Koń B. Zebr.
Przen.: Na lodowym szczycie zamiecie, białogrzy we
mgły u jego stóp. Spaś. < BIAŁ -f GRZYW >
Blałokielny, Blałokływy mający kły białe : Świ-
nie białokielne. Ml. <BtAŁh-KŁ>
Białonływy p. Białoklelny: Białokływe odyń-
ce Sieak.
Blałokonny mający białe konie: Hufce swe bia-
lokonne przeprowadził. Groch. <BIAŁ-(-KON>
[Blałokorowaty] p. Blałokurowaty.
Blałokory mający korę białą: Nad mogiłami
czuwają białokore brzozy. Prus. <BlAŁ-f-
KOR>
fBiałokurowaty, [Blałokorowaty] blond, blon-
dyn, jasnowłosy, płowy, jasny: Flegmisty czło-
wiek bywa włosów białych a. białokurowatych.
Gez. Dziesięć lisowatych do jednego białoku-
rowatego na poradę chodzą. Prz. { = ślepy ślej>e-
go jjjowadzi). <Ukr. biłokuryj>
[Blaiokury] blado-różowy.
Białoiloy I. białe lica mający, białego oblicza-
biały na twarzy. 2. zool.: Gęś liiałolica p. Gęś.
< BIAŁ -f LIK >
Blatollstny mający liście białe. <BIAŁ-f-
LIST >
Bidłomleczny biały, jak mleko ; mleczny : Biało-
raleczna droga na niebie. Kochan. Szkło biało-
mleczne. <BIAŁ-|-MLE(K)>
Białomorwówka, I, Im. I woda z liściem białej
morwy gotowana. < BIAŁ -j- Morwa >
Blałonakrapiany, Blałopstry upstrzony centkami
białemi a. siwemi: Perliczki białonakrapiane.
<BIAŁ-f NA-f KROP>
{Blałonoga, I, Im. I] koń a. klacz o białych no-
gach. Zdr. Blałonóżka. <BIAŁ-fNOG>
Białonogi mający białe nogi: Koń B. Pędź, la-
tawcze B. Mick.
XBiałono8zy p. Blałoszaty. <BIAŁ-+-NIOS>
Blałonóżka, i. Im. I p. Blałonoga: Siadaj na
białonóżkę. Kórz.
Białoogonny, XBIałogonny mający ogon Uały.
<BIAŁ-f-0-f GON>
BlałookI mający białe oczy. <BIAŁ-f-OK>
Blałoplętnica, y, blm. lek. p Bialioa. <BIAŁ-f
PIĘT>
BIAŁOWĄSY
Blałopióry mający białe pióra, biało opierzony:
Łabędź B. <BIAŁ-f PIOR>
Blałoplszący: B. aparat telegraficzny = Mi.ycjsfca-
jący sztyj'lem znaki na taśmie. < BIAŁ -\- PIS >
Blałopłaszczowy chodzący w białym płaszczu :
Białopłaszezowi panowie. Krasz. ( = Krzyżacy).
<BIAŁ-(-PŁASK>
XBJałopłynlenie, a, blm. lek. (leucorrhoea) fóa^e
upławy. < B 1 A Ł -I- PŁY >
Blałopstry p. Blałonakrapiany: Ryś B. <BIAŁ-|-
PIS>
Blałopuchy mający puch biały, a. delikatny włos
biały: Królików trzodka białopucha. Mick.
<BIAŁ4-PLCH>
Blałoratnienny mający ramię białe: Białora-
mienna dziewico. Len. <BIAŁ -|- RA(MIEN)>
Blałoręki mający białe ręce, a. białą rękę.
<BIAL-f-RĘK>
Blałorunny,' Blałowełnisty mający białe runo:
Stada białoruauych owieczek. Sienk. <BIAŁ4-
RUN>
Blałoruszczyzna, y, blm. język i literatura Ma'
łoruska. <0d nazwy kraju Białoruś >
Białoryb, a, Im. y I. nazwa, stosowana do roz-
maitych ryb, jak oto : do rapia., jelca, jazia, płoci
2. gieol. ryba skamieniała. < BIAŁ -{- RYB >
Białorzęsy mający białe rzęsy. <BIAŁ -j-
RZES>
Bfałorzytka, I, Im. I, Blałogon zool. (saxicola
oenaiithe; ptak rcróblowati/, zębodzioby z rodziny
drozdów. <BIAŁ-fRZYT>
Blałoskórnia, I, Im. e zakład łiałoskórniczy :
Garbarnie i białoskórnie. <BIAŁ -f (S)KOR>^
Blałoskórnictwo, a, blm. rzemiosło białoskór-
nicze.
Blałoskórniczka, I, Im. I żona białoskómika.
Białoskórniczy przym. od Blałoskórnik: Cech B.
KBiałoskÓrniczyk, a, Im. I czeladnik białoskór-
niczy.
Blałoskórnik a, I. Im. oy garbarz, wyprawiają-
cy skóry ałunem (na kożuchy, rękawiczki itp.).
2. t Im. I laufer, giermek w grze szachowej, dający
mata po wybiciu figur przeciwnika.
Białoskrzydlny p. Białoskrzydły : Orle mój
B.l Krasili. < BIAŁ + (S)KRZY(DŁ)>
Białoskrzydły, Białoskrzydlny mający białe
skrzydła ; poet. o białych żaglach : O, białoskrzy-
dła łodzi bukowa! Kochan. Rybitwa białoskrzy-
dła, zool. p. Rybitwa.
Blałosz, a. Im. e I. koń biały. 2. kamień bia-
ły: Rudnicy, rudę kopiąc, kamienie te białe wy-
rzucają i nazywają je białoszami. Torz.
Bialoszaty, XBIałonoszy mający białe szatt/, no-
szący ś. biało, cliodzący w bieli. < BIAŁ-(-SZAT>
[Blałoszek, szka, Im. szki] p. Blałoch.
[Białoszka, I, Im. I] p. Białocha.
Blałoszyl mający białą szyję: Bydło, jaskółki
białoszyje. Muehołówka białoszyja, zool. p. Mu-
ohołówka. < BIAŁ -{- SZY(J) >
Blałoszyjka, I, Im. I I. krowa białoszyja. 2.
koń białoszyi, klacz białoszyja. 3. białogłowa, nie-
wiasta, kobieta: Białoszyjki oczarują, w końca
zwiodą. Siem. 4. zool.: Muehołówka B. p. Mu-
ehołówka.
Białość, I, blm. rz. od Biały; B. zęba, lek. 3=
szkliwo, emalja zęba.
XBiałoŚwletny biało lśniący, połyskujący. <BIA]j
-fŚWIT>
Białowąs, a, Im. y człowiek białowąsy. <BIA1j
+W4s>
Białowąsy mający wąsy białe: Człowiek B. s:
białowąs.
143
BIAŁOWEŁNISTY
BIBERNELA
Blalowełnisty p. Bialorunny: Owce białoweł-
niste. Ml. < BIAŁO + WEŁ(N)>
Białowłosy mający hiale włosy ^ bielas <BIAŁ
+ WŁOS>
Bialoząb, ęba, Im. ęby I. człowiek białozęhy.
2. bot. (leucodon) roślina z gromady mchów liś-
ciastych, z rodziny rokietowatych. <BIAŁ-|-ZĘB>
Bialozębny p. Blatozęby.
Biaiozęby, Bialozębny mający białe zęby: Czło-
wiek B. -bialoząb. Psy białozębe. Ml.
Bialezlooisty biały ze złotym połyskiem: Pszeni-
ca o białozlocistym ziarnie. < BIAŁ -|- ZLOT >
XBialozlotawy p. Bialozloty.
XBialoztoty, Bialoztotawy bladozłoty, płowy,
blond: Włosy białozłote.
Bialozornik, a, Im. cy myśl. hodujący, pilnują-
cy białozora. Goł.
XBialozory przym. od Bialozór.
f Białozorzeo, rca, Im. rce p Bialozór.
Bialozór, ora, Im. ory, X f Białozorzeo zool.
(falco gyrofalco) wielki sokót głębokiej Północy.
<BIAŁ 4-?Z0R>
Bialożólławy biały z odcieniem żółtym. <BIAŁ
-fŻÓŁT>
[Bialówl(i, elc, blp.] p. Blallco.
[Blalslti] żeński. Apt.: Kamień od poruszenia
(lapis liaematites) chłopski i B. <BIAŁ>
[Bialuoha, y, Im. y] I. p. Bialocha; biała kro-
wa. 2. p, Bielucha. 3. w Im. p. Biały.
Bialuda, y, Im. y bot. (grangeria) roś. z ro-
dziny różowatych.
[Blaluga, I, Im. i] gleje, grunt iłowaty.
[Bialula, I, Im. e] p. Bialocha.
Bialun, u, Im. y bot. (senecio cineraria) roś.
z rodzaju marzymiodka.
XBfalunl(a, i, Im. i lek. (lienteriaj Jie^^unta 6ia-
ła, biegunka pokarmowa.
Blaly, fBlał, [Bially, Bialny, Biely] \. bar-
wy najjaśniejszej ze wszystkich, poet. śnieżny,
aldbastrorjoy : B. jak śnieg, jak mleko, jak
alabaster. Szkło białe (= mleczne). B. mróz
= szron, zamróz. Rano był dzisiaj na da-
chach B. mróz. Białe wino. Chleb ^.^psze-
niczny, bułka. l)li.^k.».V\Si\&- światła, jasna. XPrzen.:
B. chleb, żart. B. zwierz, f Biała Kuś = kobietki,
panienki, płeć piękna, dziewczęta : Lubić B. chleb,
szukać białego chleba, bawić ś. białym chle-
bem. Po izbie z Białą, Rusią, gonią (ś.). Mias.
Uganiał ś. za białym zwierzem. Krasz. Biała
płeć = żeńska. X B. gmin = kobiety z gminu:
Przyszły matrony, panny i B. gmin. Pot. X Roz-
mówki między białemi osobami. X Potomstwo
z białego rejestru = z linji żeńskiej, po matce, po
kądzieli. Człowiek B. — nie murzyn. Białe wody
Wisły. Mięso białe (= cielęce a. z drobiu). B.
kruk = rzadkość, zjaioisko, Jenomen, rarytas, uni-
kat. Księga ta należy już dzisiaj do białych
kruków. Siedziała schylona nad białym szyciem.
Bał. (= nad szyciem bielizny). Choroba biała a. pa-
nieńska =ft/adac2fca, blednica, niedokrwistość. Białe
upławy p.Uplaw. Czarne (a. czarno) na białym =;)i-
smo, dowód oczywisty, dotykalny : Nie uwierzę, dopóki
nie będę miał w ręku czarne na białym. Dać
komu czarne na białym. Dowiódł czarno na
białym — niezbicie, dokumentnie. Biała moneta,
B. metal = srebrne. Trzydzieści tysięcy białych
i żółtych. Glin. Biała kawa (= ze śmietanką,
mleczna). Biała dama = postać mityczna, ukazu-
jąca ś. jakoby na zamkach i dworach niemieckich.
2. czysty, niebrudny: Wziąć, wdziać białą ko-
szulę. IJiała karta = czysta, nie zapisana, wolna;
przen.: Dusza jego to jeszcze biała karta (nie
podlegała wrażeniom, wpływom ; suroiuy materjai).
3. przen. czysty, niepokalany, nieskalany, niewinny,
nieskazitelny, niepodejrzany. niesplamiony , niepo-
szlakowany, nie notowany: Czarne za białe uda-
wać, sprzedawać a. czarne w białe obracać {złe
w dobre). Świat białe czarnym nazywa. Biała
sukienka niewinności. 4. (o włosach) siwy,
srebrzysty, siwowłosy; blond: Starzec z biał%
głową (= ubieloną). B., jak gołąb. Z białą
do pasa brodą. Leszek B. (= jasnowłosy).
Koń B. —białaszek, siwy, siwosz, siwek. Jede-
nastego listopada przyjeżdża Marcin na bia-
łym koniu (pierwszy śnieg). Aż do białej skro-
ni (do późnej starości, siwizny). 5. (o dniu)
widny, jasny : Leży w łóżku do białego dnia.
Wśród białego dnia. f Wśród biała dnia. W B.
dzień. Tańczono do białego dnia. B. mazur
(tańczony o świcie). Zabawa zakończyła ś. bia-
łym mazurem. Biała izba = świetlica: Ledwie
u bojarzyna a. kupca znajdziesz białą iz-
bę z okienkami i piecem. [Biała chata] = me
dymna, nie kurna. 6. przen. spokojny, umiarko-
wany: Jak dawniej jaskrawo był czerwony, tak
ś. teraz stał skrajnie białym. Krasz. 7. Białe
drzewo = o rdzeniu białym, lekkim i rzadkim (lipa,
topola, wierzba, olszyna itd.) 8. Białe futro =
popielice. 9. Broń biała a. zimna, sieczna =
niepalna, do kłócia a. cięcia. 10. Wiersz B. = mia-
rowy, nierymowany, bezrymowy. II. B. mnich =
białoskórnik. 12. Biała niedziela, = piąta wielkiego
postu. 13. [B.] : Białe świątki = Boże Narodzenie.
Biała droga = dro^^a mleczna. Biała ryba = n/6y z
jasną łuską, jak np.jaź, płotka itd. Biała rybka = os-
sa saepiae. Biała trzcina apt. = 2incum sulfur ven..
Białe raki = jaja. Białe śliwy a. Bialuchy = ^aiwnefc
śliwek. Białe ziele = czosnek ogrodowy. B. świat =
zima: Poznawszy Tatry po białym świecie, jak
górale mówić zwykli ( — lo zimie, pod śniegiem),
pragnąłem je poznać po świecie zielonym. Pol.
B. towar = Órzewo, wyrabiane na spław do portów.
B. yfieyńea= podarunek dla panny młodej: Skład-
ka na B. wieniec. 14. bot. = a) B. korzeń
p. Trzebucha. b) Biała lebiodka p. Mięta.
e) Biała macica p. Przestęp. d) Biała gąs-
ka (armillaria robusta) nazwa ludowa grzyba
z rodzaju opieńki. e) B. muchar (armillaria
luteoYirens) nazwa ludowa grzyba z rodzaju opień-
ki. 15. pow.: Biała robota = wybicie powozu we-
wnątrz. 16. rzeź.: B. tow&r = słonina, sadło. 17.
wet.: Biała szczeć p. Szczeć.- 18. zool. = a)
Niedźwiedź B. p. Niedźwiedź, b) Orzeł B. gm.
p. Ścierwnik. o Płoć biała p. Ploć. d) [Płot-
ka biała] p. Ploć. e) Ryba biała p. Brzana .
f) Sowa biała p. Sowa.
[Bialydnia] tylko w wyraź.: Wśród B. = wśród
białego dnia, iv biały dzień. Por. Bielednia.
[Bialyszoze, a, Im. a] p. Białka.
XBiamka, i. Im. i p. Bijanka.
X Bianka, i, Im. i p. Bijanka.
[Biatki, ów, blp.] p. Biady.
[Białkować się, uje ś., owal ś.j p. Bladować.
[BiawlJ p. Biec.
Biba, y, Im.y \\xh.\.z. pijatyka, libacja: Wypra-
wić bibę. Zdrzemnął ś., póki go przyjaciele gwał-
tem do nowej biby nie pociągnęli. Krasz. 2. m. p.
BIbosz: Jako naj pierwszy B. na całą ziemię Sa-
nocką, siedział w winiarni. Kaczk. B., jak wór
dziurawy. Kaczk. Zdr. BIbka. <Now. zŁć. bi-
bere = pić >
[Bibernela, I, Im. e] a^i.radix pimpinellae. <p.
Biedrzeniec>
144
B I B I
[Bibil] w. przy usypianiu dzieci: B., żabinko,
6. żużużu!
[Bibie, u, blra.] rzepik. <?>
[Bibik, a, liu. i] duża pliszka. <Zap. dźwn.
Por. Słc. bibie, Węg. bibicz = czajka >
BIbka, r. Im. i p. Biba.
XBibliczny p. Biblijny: Wyrażenie bibliczne.
Lei.
Biblijny, X BibMozny I. przym. od Bibija: Po-
wielić biblijna. Towarzystwo biblijne. Wyglą-
dał wcale, jak rycerze biblijni, co smoków tra-
tują. Kaczk. W formy biblijnego stylu odziany
iraktat polityczny. Bełc.
BIblista, y, Im. ści sekciarz, uznający tylko Bi-
bljc.
Biblistyka, I, blm. znajomość tego, co dotyczę
Biblji.
Bibija, I i. blra. Pismo iw., księgi Starego i No-
wego Zakonu a. Testamentu: Siedzi, jak Zyd nad
Bihlji} ( = ilęczy nad czym). 2. Im. e przen. księ-
ga wielka. <Gr. Im. od biblion- księga >
BibIJatryka, i blra. umiejętność odświeżania ksią^
żek. < Now. z Gr. biblion = księga -f iatrike
(dora. techne) = sztuka lekarska>
BibIJofag, a I. Im. i pożeracz książek: Mysz
i mól są to bibljofagi. Krasz. 2. Im. owie przen.
cziowiek zbył iapczywie i bez wyboru czytający
książki. < Now. z Gr. biblion = księga -f- późn.
lagos--żerca>
BibIJofil, a, Im. e miłośnik szacownych i rzad-
kich książek. <Now. z Gr. biblion = księga -}-
lilos = przyjaciel >
Bibijofilstwo, a, blm. zamiłowanie rzadkich i sza-
cownych książek: Z tych zarobków trzeba było
jeszcze nabyć jak% starą, książkę, bo B. rosło.
Chm.
Bibijognosta, y, Im. ścI znawca książek. <Now.
z Gr. biblion = księga-|-gnostes = znawca >
Bibijognostyczny przyra. od Bibijognostyka.
BibIjognostylca, I, blm., BibIJognozja znawstwo
książek.
BibIJognozja, I, blm. p, Bibjjognostyka. <Now.
z Gr. biblion = księga -\- gnosis = znawstwo >
BibIjograf, a. Im. owie ten, co ś. zajmuje bibljo-
grafją, biegły w niej. <Now. z Gr. bibliografos
=:dosł. ksiogopis, piszący księgi >
BibIJograficzny przyra. od Bibljografja: Bibljo-
graficznych ksiąg dwoje. Lei.
Bibljografja, I, blm. nauka o wydawnictioach
i drukach.
BIbIJolatrja, i, blm. oddawanie zbytecznej czci
Biblji. < Bibija -|- Gr. latreia = służba, cześć >
Bibijolit, u. Im. y rękopis, skamieniały pod szcząt-
kami, pozostaiemi po wybuchu wulkanu. < Now. z
Gr. biblion = księga-|- lithos = kamień >
Bibljoman, a. Im. I miłośnik zbierania książek
i gromadzenia ich w swej bibljołece.
BibIJomanja, I, blm. manja zbierania książek.
<Now. z Gr. biblion = księga -j- mania = szaleń-
stwo; zapał >
KBibijopola, I, Im. e księgarz. <Gr, biblio-
poles>
Bibijotaf, a. Im. owie dziwak, zbierający książ-
ki, aby je ukrywać przed wszystkiemi. <Now.
z Gr. biblion = księga -|- tńfos = grób; pogrzeb >
Biblioteczka, 1, Im. I I. p. Bibijoteka. 2. żart.
apteczka, szafica domowa do trunków.
Bibijoteozny przym. od Bibijoteka: Fundusz,
gmach B.
Bibijoteka, ł, Im. I I. księgozbiór, książnica,
zbiór ksiąg a. gmach, który je mieści: B. Zału-
skich. 2. szaj'u na księgozbiór. 3. zbiór, wybór
BICZ
dzieł jednego rodzaju, jednego wydania : B. Oajoel-
niejszych utworów literatury europ. B. ^„Wi-
sły." Zdr. BIbIjoteozka. <Gr. bibliotheke>
Bibijotekarka, i, im. i I. ta, co zawiaduje bi-
bijoteka. 2. żona bibljotekarza, bibljotekarzowa.
Bibijotekarski przyra. od BIbIjotekarz : Urząd B.
Bibijotekarstwo, a, blm. urząd, zajęcie bibljote-
karza.
Bibijotekarz, a, Im. e zawiadowca, kustosz bi-
bljoteki.
Bibljotekarzowa, ej, Im. e żona bibljotekarza,
bibijotekarka.
Bibijotekarzówna, y, Im. y córka bibljotekarza.
Bibosz, a, Im. e, Biba, Bibuła pijanica, pijak,
opilec, opój. <Now. z Łć. bibere = pić>
[Bibrać. a, al] zrzędzić. <?>
Bibulany przym. od Bibuła: Ołtarz pełen sto-
krotek, rozkładających swe bibulane korony.
Zap.
Bibularnia, I, Im. e fabryka bibuły.
Bibulasty I. podobny do bibuły: List na bibu-
lastyra papierze. Krasz. 2. przen. taki, jaki mo-
żna spotkać w lichych książkach : Tonęli w bi-
bulastym świecie romansów. Prus.
Bibuła, y, Ira. y I. rodzaj papieru grubego,
rzadkiego, icciągającego w siebie wilgoć: Cedzić
przez bibułę. 2. przeu. książka: Wrażenia
całości nie wydobędziesz z bibuły. Kaczk. 3.
przen. p. Bibosz: Lał, jak w studnię, i z zawo-
łanerai bibułami chodził o lepsze. Kaczk. 4.
przen. wódka: Dajcie rai trochę bibuły. Prus.
Zdr. Bibułka. <Łć. bibuła = dosł. wsiąkająca,
pijąca >
Bibułka, i, Im. i p. Bibuła: 6. Angielska B.
do papierosów.
Bibułkowy przym. od Bibułka: Wieńce bibuł-
kowe. Haj.
Bibułomanja, i, blm. zamiłowanie do starych rę-
kopisów, szpargałów. < Bibuła -|- Gr. mania =
szaleństwo; zapał >
Bibułowy przym. od Bibuła.
Bicha, y, Im. y zł. książka. <Może Nm. Bueh>
Biohtoęgi, ów, bip. piecz, cęgi ze szczękami o-
krągłemi. <Może Nm. Bickzange>
Bicie, a, blra. I. czynność cz. BIĆ: B. z dział
= kanonada, salwa. B. bydła, drobiu = rzeź, szlach-
tunek. B. serca = kołatanie, palpitacja. B. tętna
= tętno, puls. B. monety. 2. f bój, bitwa:
potyczka; uderzenie: Ku biciu a. na wojnę.
W szrankach B. = monomachJa. Wału B.- burza.
<BI>
[Bicmacher, a, Ira. owiej rusznikarz, puszkarz.
<Nra. Buchsenraacher>
Bicykl, a. Im. e I. welocyped o dwu kołach. 2.
welocyped o wielkim kole poruszającym i kierują-
cym, oraz o małym w tyle, służącym za podjjorę
tylko. <Now. z Łć. bi- =; dwu- -f- kyklos = koło >
Bioyklista, y, Im. ści ten, co jeździ na bicyklu.
Bicyklistka, i. Im. I forma ż. od Bicykllsta.
Bicyklowy przyra. od Bicykl: Sport B.
Bicz, a, Ira. e \.pręt znaiciązką do smagania, bat,
batog, bizun: B. furraański. rrzaskaó z bicza. Po-
ganiać biczera. Rozpuścił &., jak dziadowski B.
Prz. Puścić kogo z biczem. Prz. (~z niczym;
ogołocić go). Goły, jak B. Prz. (—jak bizun, jak
palec, jak święty turecki). Jak z bicza trząsł (a.
trzasnął) a. Jak z bicza =yafc z rękawa, z kopy-
ta, odrazu, natychmiast, na poczekdniu, jak ręką
machną^: Minęło rai tych dni kilka, jak z bicza
trząsł. Kaczk. Tego z bicza nie wytrzaśnie
(—niełatwo dokazać). Z piasku B. kręcić ( = z nicze-
go chcieć coś zrobić). Prz. B. na kogo kręcić
145
10
BICZ AK
B I 6
(^knowaó co^ na/i^. Dać komu B. na siebie ('^spo-
sóbj/rzeciw xohie). A. biczem, a. niczym = a. zabić ivy-
soką kartą, a. dać pokój. [Biczem sianować] = starać
i. zimą o siano, jeździć po siano. 2. bicie, bat, chło-
sta, plaga: Pod biczem s. przyznał. 3. \n-zen. pla-
ga, klęska, narządzie kary, krzyż pański, dopust boży;
(o człowieku) pogromca, mściciel, postrach, groza:
B. złego sumienia. Grad, najstraszniejszy B.
pola. Był biczem na pogany. Atyla, B. boży.
4. [B. a. Biczownik] poiorósło a. żerdź, na której
uwiązany jest orczyk konia przyprzężonego do dwuch
dyszlowych koni. 5. j^rodzaj gry karcianej prostych
ludzi. 6. [B.] bijak u cepa. 7. (B. korali] = . sznur
korali. 8. [B.] żart. kieliszek. 9. [B.] miot w foluszu,
bijacie w stępach sukno. Zdr. Biczyk. Zgr. Biczysko.
<Bi>
KBIczak, a. Im. I I. gatunek noża. <Tur. bi-
czak a. [byczak = nóż >
2. [Biczakr, ów] Im. gatunek jabłek.
Blczka, I, Im. i p. Bika.
Biczować, uje, owal I. bić biczem, chłostać, dy-
scyplinować, postronkować, smagać. 2, [B.] kogo =
wspierać go, podawać mu rękę (właściwie doprząe
konia a. wołu do czyjegoś wozu). B. ś. bić ś.
biczem, chłostać ś., smagać ś., postronkować ś., dy-
scyplinoioać &.: Klęczał i Mohort tam, gdzie ś.
kapnicy w skrusze biczowali. Pol. <BI>
Biczowanie, a, blm., czynność cz. Biczować.
Biczowanie się, a ś., blm., czynność cz. Biczo-
wać ś.
[Biczowe, ego, blm.] napiwek dawany woźnicy
przez pannę młodą, gdy ją podwozi do kościoła. < BI >
[Biczowia, i, blm.] tylko w wyraź.: Koń na bi-
cze wie =^rz?/p?-;icż«?/, boczny, nie dyszloioy, nieohlo-
blowy.
Blczowisko, a, Im. a p. Biczysko.
Biczowladny łcladający, posługujący ś. biczem :
B. plantator. Spaś. <Bicz -f- WŁOi)>
Biczownica, y. Im. e bot. I. a. Biczyca (fla-
gellaria) roś. z rodziny biczownicowaiych. 2. p.
Kościk.
Biczownicowate rośliny bot. (flagellarieae) ro-
dzina przyrodzona roślin kwiatowych jednoliścien-
nych.
Biczowniczy: Kościk B., bot. p. Kościk.
Biczownik, a I. Im. oy a) ten, co biczuje, b)
członek sekty umartwiających ś. biczowaniem, c)
ten, co w posty w kościele, ubrany w kapę, biczoioał
ś., kapnik. 2. Im. I narzędzie do biczowania: Bi-
czownikiem smagał go. Krech. 3. [B. Im. i] =
a) trzeci koń zaprzężony obok dwuch dyszlowych.
b) p. Bicz.
Biczowy przym. od Bicz : Pokuta, plaga, rana bi-
czowa. (Koń B.j = rfop7-zcionj/ do dwuch dyszloioych.
Biczówka, I, Im. i I. wić brzozowa skręcona,
służąca do umocowania tratwy u brzegu. 2. [B.]
napiwek dawany poganiaczom (koni, wołów itd.).
Biczyca, y, im. e bot. p. Biczownica,
XBiczyć, y, yl za czym = pędź 1 1\ gnać, sunąć:
Dziki ptak biczył za gołębiem. Bratk. <?>
Biczyk, a, Im. i I. p. Bicz. 2. sznurek, nitka
korali, pereł, paciorków. < BI >
Biczykowaty podobny do biczyka. Hist.: Komór-
ki biczykowate.
Biczysko, a, Im. a I. p. Bicz. 2. a. Biczowl-
sko, [Biczyszcze] trzonek bicza.
[Biczyszoze, a, Im. a] p. Biczysko.
Bić, ije, i\. Bijać. I. kogo = zadawać mu razy,
ćwiczyć, chłostać, siec, smagać, tłuc, walić, uderzać,
palantować, okładać, łomocić, grzmocić: B. okrut-
nie = katować. Bitemu psu dość kij pokazać. Prz.
(wymusirowany to człowiek). Nie w ciemię bity
{ = domyślny, przezorny, .sprytny, przezorny, yjytraw-
ny). -[-Bita wina = przestępstwo pobicia, grzywna.
Czynić, być sądzonym o winę bitą. Bije na bark
-krnąbrny, zły, narowisty (przenokniai z konia, bi-
jącego tyinemi nogami w orczyk). Tu bij, tu nie
wyleź. Prz (położenie bez wyjścia). Bij zabij = a)
rz. = łotr, pory luczy do bitki, zbójca : Istny to łotr,
bij zabij, b) przym. = zawzięty, zajadły, śmiertel-
ny, zagorzały: Bij zabij nieprzyjaciel, c) przys.
gwałtownie, do upadłego, zajadle, zaciekle, na
śmierć: On bij zabij na niego. Bij zabij na ko-
go powstawać. [B. o eo, o kogo] = za co, za kogo.
[B. na zabicie] = na śmierć. [B. dostać] = dostać
bicie. B. po twarzy —policzkować. Przen. prześla-
dować, gnębić, dręczyć, trapić, zadawać ciosy : Jes-
tem na wszystkie strony bity. 2. co, czym B. o co
a. w eo uderzać, tłuc, trącać, dzbękać, walić ; łomo-
tać, kołaU Ą grzmocić, stukać, bębnić : B. pięścią
W piersi, czołem o podłogę. Przen.: B. komu czo-
łem a. X kolanem = Warna? ^. B. w kotły, w bębny
(=bębnić). B. w dzwony (= dzwonić). B. w bra-
mę, we drzwi. B. nogami, kopytami = tupać. B.
w kieliszki = irqca(J ś. niemi, szczękać. Przen. B.
głową o ścianę = rozpaczać. B. nogą o nogę. B.
w dłonie = klaskać, B. oklaski. Dzwonić, odzywać ś.,
dźwięczeć, brzmieć, huczeć: Godzina bije. Biją dzwo-
ny, pieją kury. Mick. Wydzwaniać, ivygłaszać: Ze-
gar godziny bije. Zegar bijący. Przen. B. w co =
zmierzać do czego, godzić, dążyć, usiłować, prowa-
dzić do czego, kierować na co: Bije w to, aby na
swoim postawić. 3. kogo gromić, znosić, zwyciężać,
pokonywać, razić: Król bije wrogów. As bije wa-
leta (w kartach). 4. zabijać, rznąć, rzezać, szlach-
tować, zarzynać, kłóć: B. bydło, wieprze, drób. B.
pchły. B. pchły na sobie = wiskać ś., pchlić ś., żart.
urządzać polowanie na pchły. B. zwierzynę = wybi-
jać, trzebić. 5. eo^rozbijać, tłuc, rąbać: B. kamienie
na szosie, cukier, jaja. 6. ubijać, wybijać, luiesić,
mieszać, bijąc: Bij ciasto, póki od łyżki nie odsta-
nie. B. piankę, krem. B. glinę. 7. strzelać, walić,
prażyć, grzmieć, razić, palić, szturmować : B. z dział.
Ta strzelba bije o sto kroków. Pistolety tak da-
leko nie biją, jak rusznice (= nie niosą). B. do
miasta, do murów, w mury. Pioruny 'b\]f^ {-ude-
rzają). Grad \)\]&-tnie, tłucze. X Deszcz bije =
leje. B. będą słoty. Karp. Światło bije w oczy =
razi, świeci. Przen. B. w oczy = rzucać ś., wpadać
w oczy, być loidocznym, jasnym, oczywistym, zwia-
cać uwagę, być krzyczącym, razić : Każdego to
bije w oczy. Prawda tu bije w oczy. Woń bi-
je w nos C = razi, daje ś. czuć, zalatuje).
8. buchać, wybuchać, żgać, wypływać, tryskać, wy-
dobyioać ś., wytryskać, pałać, rozchodzić ś. : Łuna
bije. Źródło, fontanna bije. 9. uderzać, napły-
wać, strzelać do..., buchać, występować na...: Hu-
mory, krew biją do głowy. Ognie biją na mnie
ze strachu. Aż pot zimny na nim bije. Mick.
X Siły na jejmość biją, ze słabości te rumieńce.
[Mdłości na nią biły] = napadły. Trunek bije do
giowy = idzie. 10. na kogo, -j-w kogo, na co; prze-
ciw komu, przeciw ezemn = godzić, czyhać, uderzać,
dybać, nastawać, nacierać, napadać, powstawać, obru-
szać ś., krakać, występować przeciw...: Orzeł bije na
zająca z wierzchu. Gdy sowa z gniazda wyleci,
wszystkie ptaki na nią biją. Orzechowski bił prze-
ciw celibatowi. Tyś chciał B. w Lichtensteina?
Sienk. [Bije na mnie gromada] = nagada. II. uderzali,
kołatać, drgać, tętnić, pulsoioać, poruszać ś. : Ser-
ce, puls bije. Dla ciebie me serce bije. fŻyły
bijące = tętnice, arterje. 12. wbijać: B. gwoździe,
pale w rzekę. Ubijać, utykać, wtłaczać, pakować,
ładować, wpychać, napychać: B. mięso do faski,
146
BIDA
BIEDACTWO
wełnę do worka. 13. loybijać, wyciskać, wygnia-
tać, prasować, tvytłaczać: B. olej. B. hołubce =
wybijać. (4. odbijać, odciskać, tłoczyć, prasować,
drukować: B. dzieło, gazetę. B. cegłę (maszy-
na w formie). 15. kui: B. monetę. Zapłaciłem
za to 10 bitycłi talarów. B. herby na groszu.
Jag. C= odbijać, irybijaó).C,\v&v\iV\nY ze złota bite-
go. Wuj. 16. B.doły, Yowy = kopać, wykopywać, prze-
prowadzać. B. (\vogą — budować, ubijać, torować:
(ioBciniec bity, B. szyb —przebijać. 17. (o ko-
niu): B. bokami =:ro&iJ, dyszeć, tchnąć, zipać. 18.
B. górą, = unosić ś., mówić górnie, bujać pod obło-
kami. 19. [B.] = a) gnębić : Bieda bije. Psota ('słota)
bije. Zimnica biuła. b; dusić: "Wilk bije owce. c)
[B. klina] ż&yX.- tłoczyć i. siedząc rzędem, d) przy-
szywać : Łatę na łatę bije, ale gorzałecke pije.
Prz. e) [B. kopy] rzucać na wróżbę słomę w powałę.
20. prow. B. c\ik\er - rąbać cukier. 21. myśl. i [B.J
(o przepiórce) głos wydawać, nawoływać: Ile razy
przepiórka na wiosnę pierwszy raz bije, tyle zło-
tych będzie kosztował korzec zboża. B. ś. I.
bić samego siebie, walić ś., grzmocić ś. : B. ś. w pier-
si. Przen.: B. ś. w piersi = przyznawać ś. do ivin,
wyznawać je. 2. z kim walczyć, wojować, toczyć
wojnę: Sobieski bił ś. pod "Wiedniem. Pojedynko-
wać i., strzelać ś. 3. o co = uderzać, tłuc, grzmocić,
dzbękać a. rzucać sobą, obijać ś., miotać ś. : B. ś.
głową o mur. "Woda bije ś. o brzeg. 4. Xzam.
bić, kołatać, tętnić, drgać, tłuc i.: Choć i serce
ś. biło. Pol. 5. [B. ś.] parzyć i.
Bida,,y, Im. y, Biga, Bieda wózek o dwuch ko-
łach: Żydkowie latali tam i nazad bidkami.
Krasz. Zdr. BJdka, Biedka. <Ł6. biga, częściej
bigae lm.>
[Bida, y, Im. y, Podczos] kawałek kija, zastępu-
jący złamaną szprychę. < BIED >
Bidet, U, Im. y stołeczek z miednicą jmdlużną
do obmywania pośladka i części płciowych, in. k o-
nik. osiołek. <Fr. bidet >
Bideusz, a, Im. e człowiek biedny, biedota, chu-
deusz. < BIED >
Bidka, I, Im. i p. Bida.
Bidła, y, Im. y p. BIdlo.
Bidlo, a. Im. a a. y I. [B. a. Byice] beleczka z zę-
bami u brony. 2. a. Bijadlo, Bidła, Bijaczka tkae.
rama, w której umieszczona jest płocha do przybija-
nia wątku, in. lada; w Im. nabitki, nabiiki, zbija-
cze. <BI>
XBidybidybom w. odgłos bębna: taratan, fara-
tanta.a: W bębny B. bić zaczęto. Km. <Dźwn. >
[Bidzić, i. Ił] sypać ciągle powoli. < ? >
1. (Ble, Bieżę, Biedyć] przys. a tak, a dyć, ano :
Wieź to ku kościołu! — Bie to ta i powieze.
< ?Bie-f Że, Bie -ł-Dyć>
2. [Bie I] p. Biec.
Piec, ! Biedź, biegnę a. x biegę, bieży a. bieg-
nie, biegi, Biegnąć, x Bieżeć, częstot. Biegać, xBie-
giwać, [BieJ! Bie! Biawl Bioj! Bgoj! Biegał
bież, idź, ruszaj!] |. iść szybko, lecieć, pędzić,
gnać: Pierwej niżeli biegać, nauczcie ś. cho-
dzie. Kras. Bieży, jak szewc z butami na targ.
Prz. B. naprzód, dokąd. Biegłem tuż za nie-
dźwiedziem. Miek. B. po wodę, po doktora. Bie-
gać na wyścigi, w zawody, f na zawodzie, fB.
zawód = ^a«7a(S i. B. za kim^gonić go. Przen.:
Biegł lunetą po polu. Kaczk. 2. śpieszyć ś., kwa-
pić ś., dążyć, podążać: B. na ratunek, na pomoc,
z pomocą. "Wierni bieżeli do męczeńskiej śmier-
ci. Skar. (= szli chętnie na nią). Zegar hieij -idzie
za prędko, śpieszy ś. Drzewo to bieży w górę.
Birk. ( = tczrasta szybko), f Biegać siłą na dom, na
dziedzinę = napaść. B. na wozie, na koniu, \o-
dzi{i= jechać prędko. Posły i gońce biegały nie-
ustannie to do Nowogródka, to do Krakowa.
Krasz. 3. ciec, płynąć: Strumień bieży po doli-
nie. Prow.: "Woda, śmietanka z naczynia bieży =
kipi, leci, żart. ucieka, f O biegunce, gdy przez
dzieci bieży. Sień. 4. ciągnąć ś., iść, prowadzić,
wić ś.: Ścieżka biegła po skalistych stopniach.
Krasz. B. w górq = piętrzyć ś., iczMjać ś., wznosić
ś., strzelać: Skała biegła prostopadle w górę.
Krasz. 5. mijać, uciekać, schodzić, przemijać,
upływać: Czas bieży. Roku i miesiąca bieżące-
go (^ = tego). 6.Xkursować, krążyć, być w biegu:
Moneta bieży. Moneta bieżąca. 7. koło czego =
krzątać ś., chodzić, uwijać ś., uganiać ś., latać, sta-
rać ś. na wszystkie strony, zabiegać: Nie biegasz,
nie masz, nie szukasz, nie znajdziesz. Prz. 8.
szybko ś. poruszać, latać, obracać ś., krążyć : Bie-
gać tu i owdzie. Reumatyzm biegający (-prze-
noszący ś. z jednego miejsca w drugie). Łódź
bieży po jeziorze = mknie, sunie, szybuje, pomyka.
Ręce same po strunach biegać zaczęły. Krasz.
(= przebiegać, przesuwać ś.). Koło bieży na osi.
Ziemia bieży koło słońca. Oko biega z jednego
przedmiotu na drugi. Oczy biegające = latające,
ruchliwe. 9. -l-udaiaać ś., odwoływać ś. : Jeśli
dłużnicy ludzie cudzy, tedy aktor nie powinien
tam bieżeć, gdzie oni do sądu należą. Musiał sam
Orygenes do Rzymu biegać. Skar. <BIEG>
I. Bieda, y. Im. y I. nędza, ubóstwo, niedosta-
tek, brak, potrzeba: B. rozumu uczy. Prz. Kie-
dy B., to do Żyda. Prz. Cierpieć, klepać, pchać
biedę (-żyć ro niedostatku, ubóstwie). "Wydobyć
kogo z biedy. Dopuścił ś. tego z biedy. B. dała
mu ś. we znaki, zajrzała mu w oczy. Łata bie-
dę jak może. B. nas łupi. W roku tysiąc osieiu-
set ósmym urosła B. z kosmera. Prz. Ujdzie to
od biedy = w braku, w niedostatku czegoś lepszego,
z potrzeby, z musu. 2. niedola, nieszczęście, przeci-
udeAstwo, zmartwienie, utrapienie, udręczenie, szkoda,
klęska, plaga: Mała B., krótki żal. Prz. Bied-
nemu wszędzie B. Kupił sobie biedę. Naro-
bił sobie biedy. Zwaliły ś. na niego zewsząd
biedy. Przyszedł tu na moją biedę. Pól biedy
-jako tako, ujdzie, dobrze, że nie gorzej: Nam
starym jeszcze pół biedy, ale temu dziecku.
Krasz. 3. [B.] postać nadprzyrodzona uosabia-
jąca niedolę : B. z Nędzą. B. śpi razem z Nie-
dolą. "Wypędzanie Biedy. 4. biedak, niebo-
żę, biedactwo, nieborak, mizerak, chudzina; czło-
wiek zbiedzony, chuchrak, wynędzniały, mizerak:
Taka to B., że litość bierze patrzeć. 5.
zb. biedacy, nędza = nędzarze, mizeracltoo, hoło-
ta: Tam sama B. mieszka. 6. tarapaty, kłopot,
ambaras, zmartwienie, kaicał — skweres^ galamacja,
bigos = kram: Narobić komu biedy. Z nim tylko
B. ! {niewiadomo co robić, położenie bez wyjścia).
Ona śpiewa, jak na biedę, tę piosenkę, co ja lu-
bię. ^yvok.{= jak na złość, jak na nieszczęście). 7
[B.] chudoba, mienie. 8. [B.] kosz ręczny n
dwie strony otwierający ś. 9. [B.jp. IMiesiączlia. IC
[B.] potrawa z ziemniaków z wodą. Zdr. [Biedka,
Biedeozka]. Zgr. Biedzisko. <BIED>
2. Bieda, y. Im. y p. Bida.
[Bieda] przys. trudno: B. to w trzeci dzień za
wilkiem strzelać. Prz.
Biedactwo, a, blm., x Biedastwo I. biedny
stan życia, bieda, nędza. 2. biedny, biedota, nie-
borak, nieszczęśliwy czlonńelc: B. trzęsło ś. od
zimna. 3. zb. biedni ludzie, bieda, nędza, mize-
147
BIEDACZEK
BIEDKZENIEC
racłwo: Tę część miasta zamieszkuje samo B.
Hojnie dawał jałmużnę biedactwu. Jak pocznie
B. to na mnie narzekać: „A czy wam zginać
pilno! czy my wam nie radzi?" Rom.
Biedaczek, czka, Im. czki p. Biedak: f Zagrać
a biedaczku = zagrać na nutę żałosną, zaśpiewai
Tadeusza.
Biedaczę, ęcla, Im. ęta biedactwo, biedaczek:
Dzieci na mnie czekajij,... mam tych biedacząt
czworo. Krasz.
Biedaczka, I, Im. I forma ż. od Biedak; Bied-
niaczka.
[Biedaczkować się, uje ś., owal ś.] biedzić ś.
<BIED>
[Biedaczkowanie się, a ś., blm.], czynność cz.
Biedaczkować ś.
Biedaczy przym. od Biedak: Człowiek z zapa-
sem ambicji, tej dumy biedaczej. Roi.
[Biedaczyć, y, yl] biedować, harotoać.
Biedaczyna, y, Im. y m. p. Biedaczysko.
Biedaczysko, a, Im. a m. i ni., Biedaczyna
biedak wzbudzojącij litość : B. na starość z zaros-
łą brodą chodził za jałmużną. Krasz.
Biedak, a. Im. ki, a. cy,tBiednik, XBiedniaka
I. człowiek biedny, ubogi, cierpiący biedę, mizerak:
Wspomagać proszących biedaków. 2. człowiek
tiieszczęśliwy, godzien politowania, nieborak, niebożę :
Nastękali ś. biedacy nad zadaniem. Krasz. Zdr.
Biedaczek, x Biedniaszek, f Biedaszek.
xBieda8two, a, blm. p. Biedactwo
fBiedaszek, szka, łm. szki p. Biedak.
[Biedeczka, i, Im. i] p. Bieda.
Bieden p. Biedny: Drżałem od trwogi w ser-
cu bardzo B. Pol. Opuszczon i B. Kaczk.
[Biederka, i, Im. i] koń ze zbitą a. zgniecioną
kością biodrową. <B10DR>
[Biedka, I, Im. I] p. Bieda.
Biedka, i, Im. i p. Bida.
[Biedkać, a, al, Biedkać] narzekać: Nic nie ro-
bi, tylko chodzi taj bidka. <BIED>
[Bledneńki] p. Biedniuchny: O Jaśku moim
najmilszym, o sokoliku moim biedneńkim. Orzesz.
XBiedniaczka, i. Im. i p. Biedaczka: Jej nie-
ma, umarła i ta B. Krasz.
xBiedniaka, i, Im. i m. p. Biedak: Co tu mó-
wić o wdowie i sierocie! On też B. jest. Krasz.
Jakiś B. przyszedł gościńcem. Krasz.
Biedniaszek, szka. Im. szkI p. Biedak.
Biedniątko, a, Im. a biedactwo, biedak, nieborak,
niebożę: Przyszło na świat, zakwiliło i umarło,
jakby wiedziało B., co je spotkało. Jeż.
f BlednIca, y, Im. e forma ż. od Biednik.
Blednie, Biedno przys. od Biedny: B. ubrany.
Biednieć, eje, al I. biednym L stawać, ubożeć,
podupadać, 2. mizernieć, słabnąć, nędznieć, pod-
upadać na zdrowiu: B. z nadmiaru pracy. 3.
marnieć, niszczeć: Drzewa biednieją na piasku.
Bydło biednieje na mokrej paszy.
[Blednieńkt] p. Biedniuchny: Zaszłam zoba-
czyć, co z nim biednieńkim dzieje ś. Orzesz.
[Biednie, ęcla. Im. ęta, Biedzie] biedak: Chai*-
ty l)i(Mliiię(a, biedzięta. Pśń.
-[-Błędnik, a, Im. i p. Biedak. Ps. flor.
Biedniuchno przys. od Biedniuchny.
Biedniuchny, Bledniusl, Biedniuśki, BiedniutkI
i. a. Biedniusieńki, Biedniuteńki hardzo, zupeł-
nie biedny. 2. a. [Bledneńki, BlednieńkiJ z polito-
waniem, pieszczotliwie: Alić z dziury wyleciała
myszka, niedawno ś. biedniuchna ukazała świa-
tu. Biedniuchna moja stokrotko!
Biedniusi p. Biedniuchny.
Biedniusieńki p. Biedniuchny.
Biedniusieńko przys. od Biedniusieńki.
Biedniusio przys. od Bledniusl.
Biedniuśki p. Biedniuchny.
Biedniuśko przys. od Biedniuśki.
Biedniuteńki p. Biedniuchny.
Biedniuteńko przys. od Biedniuteńki.
BiedniutkI p. Biedniuchny.
Biedniutko przys. od BiedniutkI.
Biedność, i, blm. rz. od Biedny.
X Biedno p. Biednie.
Biedny, Bieden 1. niebogaty, niezamożny, ubogi,
skromny: Biednym stołem podzielić ś. z kim.
Krasz. Biedne na nim ubranie. 2. lichy, nędz-
ny, głupi, mizerny, marny, nieznaczny : I biedna
mucha ś. broni. Biednego sukna na okrycie ciała
nie zostawili. Ustrz. 3. przen. politowania godny,
nieszczęśliwy : Biedna dziewczyna zapłonęła ca-
ła. Ciężko żyć biednej sierocie. Biedny naród,
który proroków swoieti kamienuje. Biedna ofia-
ra. Biedne człowieczysko. 4. [B.] chory
Bledoklep, a, Im. y ten, co biedę klepie, biedak,
bideusz, nędzarz: Bajka o chłopie biedoklepie.
Glin. J. <BIED -j-KLEP>
[Biedolić się, I ś., II ś.] biedzić ś., biedować.
[Biedolach, a, Im. y, Bledolacha] biedak,
<Ukr. bidołacha>
[Bledolacha, y, Im. y] p. Biedolach.
Biedota, y, blm. I. biedność, biedactwo, bieda,
ubóstwo, nędza: Lepianka przy całej swej biedo-
cie jeszcze była cudem przemysłu i pracy.
Krasz. 2. biedne mienie, chudoba, ubóstwo: Tro-
chę sukien i biedoty leżało bezładnie. Krasz. 3.
zb. biedacy, biedactwo, bieda, nędza, mizeractwo =
ludzie biedni. 4. lichota, miernota, marnota, nę-
dzota: Na wystawie obrazów znajduje ś. sama
B.! 5. istota godna użalenia, biedactwo, nieborak,
niebożę: Co ś. stanie z tą biedotą po śmierci ro-
dziców? Co mi trwożyć bylinę biedotę. Poi.
Zdr. Bledotka.
Biedotka, i. Im. I p. Biedota.
Biedować, uje, owal I. klepać biedę, cierpieć
niedostatek, żyć w ubóstwie. 2. a. X B. Ś. z kim,
z czym = męczyć ś., mordować i., mozolić ś. 3.
nad czym = biedzić i., ślęczeć, kawęczeć, dukwieć:
B. nad zadaniem. 4. X biadać, narzekać, utyski-
wać: Biedują na matki, które ich porodziły. Górn.
Biedowanie, a, blm., czynność cz. Biedować.
[Biedra, y. Im. y] p. Biodro.
[Bledrawa, y, Ira. y] kroioa z plamami na bio-
drach. < Raczej od Biedronka, niżeli od Biodro >
[Biedrążka, I, Im. i] p. Biedronka.
[Biedno, a. Im. a] p. Biodro.
Biedronka, i. Im. i, Biedrzonka, [Krówka Mat-
ki Boskiej] Boża krówka, [Biedrążka, Trusla,
Mateczka, Babinka, Babka, Patronka, Katanka, Je-
dronka, Jedrzonka] zool. (coccinella) drobny
chrząszcz trójczlonkowy. <Zap. na wzór Cześ.
bedruuka, zamiast berunka = baranek, bo ina-
czej owad nazywa się Panny Marie beruśka.>
[Bledronyl gniady, czerwony (o bydle).
[Biedroń, la, Im. le a. Bledrun] pstry wól.
[Bledrula, i, Im. e] pstra krowa.
[Bledrun, a. Im. y] p. Biedroń.
[Biedrzasty] plamisty, łaciasty (o bydle, ziem-
niakach itp.). <Może od pstrej Biedr(z)onki>
Bledrzeniec, ńca. Im. ńce bot. I. (pimpinella)
roś. z rodziny luddaszkowych. Gatunki: B. anyż
(p. anisum). B. pospolity (p. saxifraga). B.
wielki (p. magna). 2. [B.] roś. coccus poloni'
148
BIEDRZNT
cus. < Śr. Łó. pi(m)pinella, Fr. piinprenelle,
stad Nm. Bibernel; przetłumaczono Nin. Biber =
bóbr i zrobiono biebrzeniec, a potym, ze sld. do
biodro, biedrzeniec>
-fBledrzny p. Biodrowy.
Biedrzonka, I, Im. \ zool. p. Biedronka.
Biedrzycznik, a, Im. I a. Selernica bot. (cni-
dium) roś. z rodziny bnldaszkoinych. Gatunelł: B.
żyłkowany (e. venosum). <?>
Biedrzyga, I, Im. I a. B. tarczowata, Kacza
stopa, Kacza noga, Stopkowiec tarczowaty bot.
(podophyllum) roś. z rodziia/ herberysotculiich. <?>
Biedrzynek, nka, Im. nki a. Osłrogowiec bot.
(centranlliiis) roś. z rodziny kozlkowatych. <?>
XBiedrzyŻnlk, a, blra. apt. żywica silnie prze-
czyszczająca z hiedrzygi tarczowatej, j)odoJiiin, po-
dojilina. < ? >
[Błedyć, Biedyć ta] p. [Bie]: Byłeś w domu?
— B. to (:^tak). <Bie + Dy + Ci>
! Biedź p. Biec.
[Biedząc się, a i., al ś.] p. Biadować.
Biedzenie się, a ś. blm., czynność cz. Biedzić
ś. <BIEI)>
XBiedziciel, a, Im. e ten, który i. biedzi.
XBiedzlcielka, i, Im. i forma ż. od Biedziciel.
[Biedzić, i, ilj I. licho co robić, partolić, par-
taczyć, fuszer o waó : Coby ta grał— ot biedzi. 2.
biedę cierpieć: Biedził biedę wielgą.
Biedzić się, \ Ś., ii ś. mordoioać ś., męczyć ś.,
walczyć, porać ś., trudzić ś., mozolić ś.: Biedził ś.
całe życie i aiczego nie dopiął. B. ś. z liim,
z czjin - pasoiDoć ś., ^oryhać ś., walczyć : B. ś. z upo-
rem, ze wstydem, ze śmiercią. Lgnącycli i^l>'e-
dzącycli 8. z błocliiem pobili. B. ś. z myślami
(=bić i.).
[Biedzie, ęcia, Im. ęta] p. Biednie.
Biedzisko, a, blm. p. Bieda : A cóż tam u was
bieda? O! srogie B. Krasz.
Bieg, u, Im. i I. bieżenie, prędki chód, pęd:
B. konia, sarny, człowielia. Szybki w biegu,
dobry do biegu. B. gwałtowny, bystry. Konie
ś. w biegu pieniły. B. wyścigowy = rodzaj ga-
lopu, ia. przecwał. B. strumienia, rzeki, okrę-
tu, lokomotywy. 2. przebieżenie toru wyścigowe-
go: W pierwszym biegu wygrał nasz koń. 3.
obrót, rtich, krążenie: B. koła, ziemi, słońca,
gwiazd, ciał niebieskich. 4. ciąg, przeciąg, prze-
bieg : B. czasu. B. życia (= droga, pasmo). B.
choroby (=postęp, proces). 5. postęp, przebieg ;
kurs: B. sprawy, nauki, literatury. ><Ódbye B.
nauk szkolnych. 6. porządek, tryb: -J- Krystus
narodzoa jest z żywota bez nasienia męskiego,
przeciw biegu przyrodzonemu. fNarodzon jest
nad obyczaj ludzki, krom biegu cielestnego.
Zwykły B. rzeczy. B. świata, przyrodzenia,
spraw państwowych. 7. Xobieg, kurs:B. pienię-
dzy, papierów procentowych. Według biegu
pieniądze brać mają. Herb. Puszczać w B. bilety
bankowe. 8. [Biegi] Im. iie^uny : Kołyska na bie-
gach. 9. gieol.-kąt, pod którym ś. przecina li-
nja rozpościerania i. warstwy z południkiem ziem-
skim. 10. mjśl. = noga jelenia, łosia, danieZa (u je-
lenia, \n. badyl). xBiegi zajęcze = sfcoA;ł. X Bie-
giem przys. ^prędko, skoro, ochoczo, w skok, w lot :
Biegiem popędziła. Krasz. <B1EG>
[Biega, f, Im. I] przyrząd u sieczkarni ręcznej,
poruszany nogą i wprawiający to ruch sieczkarnię.
<BIEG>
[Biega!] p. Biec.
Biegacz, a, Im. e I. ten, co szybko biega, szyb-
kochód, szyhkohicgacz, biegun, biegas, bie-
gu 8, laufer: B. biegający za zapłatę = ^omec,
BIEGUN
posłaniec, kursor. B., biorący udział w wyści-
gach = zawodnik. 2. włóczęga, powsinoga, obieży-
świat, łazęga, włóczykij, loszędobylski, latawiec. 3.
[B. a. Biegun] - wierzchni kamień w młynie a.
w żarnach. 4. p. Bieganiec.
Biegaczka, I, Im. i forma ż. od Biegacz.
Biegać, a, al p. Biec B. ś. myśl. (o zwierzę-
tach) ubiegać i. za samicami, zaspakajać popęd
płciowy.
Biegający: Ptaki biegające, zool. p. Ptak.
Biegalitas żart.: Mieć biegalitatem w czym =
mieć hie(/l()ść, zręczność, wprawę, Dobrz. <Niby
Łe. z B1EU>
Biegalnia, i, Im. e miejsce biegania, gdzie bie-
gają w zawody, na wyścigi, do mety, tor wyścigoiuy.
[Biegan, a, Im. y] drążek w izbie, za który trzy-
mają ś. dzieci, uczące ś. chodzić.
Bieganie, a, blm. I. czynność cz. Biegać. 2.
flek. p. Biegunka. 3. myśl. lot kuropatwy, dro-
pia. 4. wet. czas popędu płciowego u zwierząt,
gonienie, palenie ś., grzanie ś.: B. u koni = i!'iCTe ś.
klaczy do ogierów. B. u krów = latowanie ś. B.
u owiec i zwierzyny płowej = bekanie. B. u wil-
ków ^^ru;', ruja. B. u świń = lochanie ś., knuro-
wanie, hukanie. B. u psów, wilków, kotów = cte-
kanie ś. B. u \wów = rykanie, rykowisko. B. u pta-
ków =tofcou'OH2e. B. u ryb =;?ar^o.
[Bieganiec, ńca, Im. ńce, Piec biegany, Bie-
gacz] duży staroświecki piec góralski.
Bieganina, y, blm. długie, ciągle powtarzające
ś. biegunie, kłopot z powodu biegania, krzątanina,
latanina: Miałem dosyć około tego bieganiny.
Bieganka, I, blm. zabawa dziecięca = 6ie^ame
do mety.
[Biegany] I. rz. prędki, drobny polonez. 2. j^rzjm.:
[Piec B.] p. Bieganiec.
Biegas, a, Im. y p. Biegacz. <Niby Łć.
z BIEG>
Biegasowy myśl.: Myśliwiec 'B.=pieszo polu-
Biegaczka, i, łm. I lek. p. Biegunka.
XBieglwać, a, al p. Biec.
Biegle przys. od Biegły.
xBiegliwy, X Biegły, X Bieżny prędki, szybki,
szybkonogi, umiejący dobi-ze biegać: Prędkie abieg-
liwe kartagińskie galery. Fal.
Biegłość, i, blm. rz. od Biegły: xMa B., a. ma
biegalitatem = zręczna do wszelakich sztuk, spraw,
interesów.
Biegły I. X p. Biegliwy: Biegłe nogi. [KońB.]
=z szybki. Czas uciekł B. Kulig. 2. doświadczony,
uzdolniony, zdolny, ćwiczony, wprawny, znający ś.,
zręczny: B. robotnik. B. w prawie, w naukach.
Każdy w swym rzemiośle biegły. Prz. f B. cze-
go =B. w czym, świadomy czego: Spuść ś. na że-
glarza, mylnych dróg morskich biegłego. 3.
X zbiegły: B. żołnierz, sługa, więzień. B., ego, Im.
I! rz.-znawca, rzeczoznawca, ekspert: Sąd wezwał
biegłych dla zaopinjowania w tej kwestji. Bieg-
li zeszli na grunt dla ocenienia szkód.
Biegnąć, nie, biegi p. Biec.
Biegowy przym. od Bieg : Karta biegowa =
dziennik pociągu, raport z jazdy na kolei żelaznej.
Biegun, a, Im. y I. p. Biegacz. 2. rumak
bystry. 3. X mekler, faktor, stręczyciel, pośrednik,
jednocz. 4. ajent policji śledczej, rub. łapacz. 5.
czop, czopek, wałek, na którym ś. co obraca : B.
u wrót. B. młynarski -paprzyca. 6. a. w Im. Biegi
płoza łukowata do bujania, kołysania : B. u kołyski,
fotela, konika drewnianego. 7. B. u śruby = 7waa-
ca, mutra, muterka. 8. [B.] p. Biegacz. 9. astr. Bie.^-nn
świata, kuli ziemskiej := krańce osi ziemskiej : Bie-
149
BIEGUNECZNIK
BIELCZUK
guay świata a. bie.i;-iiny równika. B. północny
i południowy. Bieguny ekliptyki. Przen. w Im.
-pojęcia krańcowe przeciwne sobie: Ciało i dusza
są. biegunami w istocie ludzkiej. 10. fiz.: Biegu-
ny magnesu = punkty na jego końcach, najwięcej
przyciągające: B. (magnesu) północny, południo-
wy. Bieguny ogniwa galwanicznego = końce obu
metali, w skład tego ogniwa wchodzące. Bieguny
etosu galwanicznego =:fcońce dwu metali krańco-
wy eh, nie połączonych z niCialami ogniw sąsiednich.
B. galwaniczny dodatni i ujemny. Bieguny raa-
cłiin magneto- i dynamo-elektryeznych. "W me-
teorologji: Bieguny -/Amna, = ośrodki a. wyspy zim-
na— miejsca zimniejsze od miejsc otaczających. II.
fl. p. Chlubownica. 12. lek. f drugi krąg szyjo-
%vy. 13. mat. -a) Bieguny koła, na kuli = fcofice
średnicy prostopadłej do płaszczyzny tego kola. h)
w gieometrji analitycznej punki stały na linji sta-
łej kierunku, c) B. prostej względem krzywej
danej drugiego rzędu, np. koła, elipsy, d) w teo-
rji funkcji wartość zmiennej, dla której funkcja
staje ś. nieskończoną.
Biegunecznlk, a, Im. I bot. (simaruba) [Biegu-
niecj ro^. z rodziny biegunecznikowatych. Gatunek:
B. gorzki a. S y m a r u b a ( s. amara).
Blegunecznikowaty, bot.: Rośliny bieguneczniko-
wate (simai'ubaceae) = rocZzma przyrodzona roślin
kwiatowych dwidiściennych.
[Bieguniec, ńca, Im. ńce] I. p. Biegunecznlk.
2. koń. Pśń.
Biegunka, i, Im. I I. f biegaczka, niespokojny
duch, kobieta latawiec; wszędobylska. 2. [B.] cie-
lica półtoraroczna. 3. [B.] lotka, loftka w nabo-
ju. 4. a. f Bieganie, Biegaczka, f Bleżączka,
fCiekączka, [Bieżenie] lek. (diarrlioea) = c*c.s/i/ od-
chód płynnych, rzadkich stolców, rozwolnienie, la-
ksa, djarja: B. biała, pokarmowa. Krwawa a.
czerwona B.-dyzenterja. Przen.: Biegunkę cier-
pi, B. go n&])iii\ia, = nigdzie miejsca nie zagrzeje,
niespokojny duch, biegus, latawiec, wszędobylski.
Biegunkowaty podobny do biegunki: Stolce lip-
kie, fiegmiste, niby biegunkowate.
Biegunkowy przym. od Biegunka.
Biegunowanie, a, blm., Polaryzacja światła, fiz.
zmiana zasadniczych lołasności promieni światła,
wywołana przez odbicie, załamanie a. inne przy-
czyny : B. prostolinijne =^r2?/ którym eter drga po
linjach prostych. B. obrotowe, kołowe a. elip-
tyczne (gdy cząsteczki eteru obiegają po linjach
krzywych). B. zupełne, częściowe. Płaszczyzna
Tpo\a.ryz&eji zzpłaszczyzna prostopadła do płaszczy-
zny drgań. B. cliromatyczne (^połączone z obja-
wami barwnemi). B. elektryczne a. galwanicz-
ne -pokrywanie ś. elektrodom produktami rozkładu
elektrolitów, osłabiające prąd.
Biegunowo przys. od Biegunowy: Własności
B. odrębne ( = wręcz, wprosi). Pojęcia B. od-
mienne.
Biegunowość, i, blm. I. własnośó pojęć jedno-
rodnych, a jednak wprost przeciwnych, polarność.
2. fiz. własnośó posiadania biegunów: B. magne-
tyczna. B. elektryczna. 3. mat. związek a.
własnośó gieometryczna, wiążąca dwie Jigury wza-
jemnie biegunowe.
Biegunowy przym. od Biegun: Krzesło biegu-
nowe. Wysokości biegunowa = szerofcotó gieogra-
Jiczna. Biegunowa odległość QVf i&z Aj = odległośó
jej kątowa od bieguna świata. Koł^a biegunowe.
Wiatry, pif^dy biegunowe ( = orf .tirony bieguna).
Zorza biegunowa --;)o7n'>(;«a a. południowa. Lij-
dy, morza, j)odróże biegunowe = podbiegunowe.
Oś biegunowa. Trójkąt B. Krzywa, prosta bie-
gunowa. Działanie biegunowe. Figury gieorae-
tryczne wzajemnie biegunowe. Anat.: f Stawoskład
B.-staw zawiasowy (ginglymus).
Biegu8, a, Im. y I. p. Biegacz: Twardowski
dosiadł łiiegusa. Mick. Twardokopytne biegusy.
Ml. 2. X w Im. bieganie tu i owdzie bez celu, włó-
częga, tułactwo, wałęsanie ś.: Już to rok tych
ł)iegusów trzeci i dziesiąty; próżnom ś. jak
Żyd włóczył. Tremb. 3. Dragan, Oraganek zool.
a. (tringa) ptak podkasały. Gatunki : B. k r z y-
w o d z i o b y, [K u 1 i c z e k] (t. subarąuata) ; B.
p ł a s k o d z i o b y [B i e g u s e k] ; B. rdza-
wy, [K a n u t e k] (t. cinerea) ; B. zdrobniały,
[Biegusek] (t. minuta); B. zmienny (t. va-
riabilis). <N:;)y z Łć. BIEG>
[Biegusek, ska, Im. ski] p. Bfegus.
Biegusy, ów, blp. (tringinae) rodzina ptaków
brodzących.
Biel, I, blm. ż., XBII I. a. [Biela] rzecz biała,
szata biała: Postać cała w bieli. Malcz. 2. f jed-
wab biały: Dziesięć opon z bieli kręconej. 3.
fB., [B.] zb. nici najcieńsze, bardzo białe : Prząść
B. Szyć bielą. 4. f a. f Bil mąka pszenna ; buł-
ka. 5. B. mleczna p. Analin. 6. [B., Biela, Bie-
lica] mokradło, nizina, bagno ; mokra, podmokła
łąka ; polana w lesie ; nizki las bagnisty ; sucha
łąka, loygon. 7. [B.] ra. p. Biela. 8. [B., Biel,
Bielik] przen.: słonina podskórna. 9. [B.] bielmo.
Patrzeć ś. hi^l^m. = niechętnie, z pode łba. 10. bot.
= a) u, Im. e m. biaława warstwa drzeioa niedoj-
rzałego tuż pod korą. b) p. MleczaJ. II. chem.
barwnik biały: B. oiowiann = blejwas. B. cynko-
wa - ci/nA;«.'ays, B. indygowa. 12. flek.: B. pa-
cierzowa p. Rdzeń. 13. B. talkowa a. Fe-
derwajs talk w proszku, lusypywany do rękawiczek
i obuwia, ałnj łatwiej wchodziły. <BIAŁ>
Biela, I I. [B., blm.} p. Biel. 2. bot. [Biel]
(agaricus gleditsehii) grzyb z rodzaju bedł-
ki. 3. Im. e a. Bielka, KBiełka, X Bila myśl.
= popielica, wiewiórka; w Im. = futro popielicze.
Bielactwo, a, blm. lek. (leucoderma adnatum)
wrodzony brak barwnika skóry, a 1 b i n i z in.
[Bielaczek, czka. Im. czki] p. Szlacharek.
[Bielać, a, al] I. często bielić. 2. a. B. ś. bielić
ś., bieleć.
Bielak, a. Im. I I. bot. p. Mleczaj. 2. Xlni.
Cy, Bielec lek. człowiek dotknięty bielactwem, albi-
nos. 3. zool. = a) p. Warzywnik, b) p. Zając.
XBielanln, a, Im. anie Kameduła. < Od nazwy
miejsc. Bielany >
[Bielany, Bielasy] białawy.
Bielarka, i. Im. i forma ż. od Bielarz.
Bielarnia, i, Im. e, f Bielnica, Bielnia, Bielnik,
Blech, Blich, Bielawa miejsce, gdzie bielą płótno.
Bielarz, a, Im. e I. któj-y bieli, pobiela. 2. ble-
charz, który płótno bieli, blechujc. 3. pobielacz,
który cyną połńela.
Bielas, a. Im. y I. zwierzę białego koloru, bia-
łas, białaszek. 2. żart. jasny blondyn. 3. [Bie-
lasy Im.] rodzaj ziemniaków.
[Bielasy] p. Bielany.
Bielawa, y, Im. y I. p. Bielarnia. 2. [B.] pa-
stwL'<ko ; łąka błotna. 3. [B.] p. Blatocha.
Blelcowaty podobny do bielca; zool.: Owady
bielcowate (termitidae).
Bielczany p. Bielczy.
[Bielczuk, a, Im. I] czerpak, czerpadło. <? Może
w związku ze Ssł. belićougi = pierścień, Srb.
l)ioćug = kółko żelazne >
150
BIELCZY
Blelczy, Blelczany przym. od Blelka, popielico-
wy, popieliczy, wiewiórczy: Skórka bielcza. Goł.
Bieldrzan, a, Im. y bot. p. Kozłek. <Sr. Łć.
Taleriana, przez. Nm. sld. Baldrian>
Bielec, Ica I. [B.] Im. Ice p. Boleń. 2. [B.]
Im. Ice biel (w drzewie). 3. Im. Icy p. X Bielak.
4. Ini. Ice, zool. (termes) termit, prasiałnica io%ca-
rzyska z rodziny bielcowatych.
Bieleć, eje, al I. stawać ś. biahjm: Płótno od
wody i słońca bieleje. Głowa bieleje = sitdeje.
Dzień bieleje (=^«;M. 2. a. Bielić Ś. ukazywać i.
w kolorze białym: W dali coś bieleje. Piersi
jej, alabastrem co niegdyś bielały.
fBlelednIal przys. tu biały dzień: Djabeł bie-
lednia ś. pokazuje. <BIAŁ-}-DN>
[Bleledniowy] odbywający i. w biały dzień: To
jes oszukajstwo bieledniowe.
Bielej st. w. od Blalo.
[Bielejaki] p. Bylejaki. <By + L(e) + Jak>
Bielenie, a, blm., czynność cz. Bielić: B. do-
mu, płótna, drzew, wosku, sałat.
Bieleń I. 1, blm. ż.: B. ołowiana = 6ariomfc«ży-
wany w farbiarstwie. 2. a, Im. 6 m., zool. p.
Rap.
[Bieieńki] bieluchny: Zima zimeńka bardzo
bieleńka. Pśń. Koń, jak łabędź bieieńki. Pśó.
Idzie dusza bieleńka (mara).
[Bielet, u, Im. y] p. Bilet.
Bielezna, y. Im. y zool. p. Rap.
Bielica, y, Im. e I. rodzaj gleby: ziemia glinko-
wata, clinn z piaskiem. 2. f =wiewi6rka. 3. [B.]
biała owca. 4. bot. p. Bylica. 5. Xlek. p. Bia-
łaczka. Zdr. Bieiiczka.
fSiellciia, y. Im. y p. Bialociia. <BIAŁ>
Bieliczany przym, od Bielica, Byliczany:
Proch B.
[Bieliczek, czka, Im. czki] p. Bielik.
Bieiiczka, i. Im. i I. p. Bielica. 2. f p. Bie-
lldlo. 3. [B.] koza biała.
fBieilczkować, uje, owal farbować bieiiczka,
bielić Uvarz, blanszować.
fBiellczkowanie, a, blm., czynność cz. Bieiicz-
kować.
Bielicznik, a, Im. i a. Wełniasta główka bot.
(eriocephalus) roś.
Bielic, i, ił I. robić białym, malować na biało :
Któż będzie umiał śnieg B. a. lilję zdobić? Birk.
B. izbę wapnem = B. XPrzen.: Czarne 'B. = robić
z czarnego białe, podawać fałsz za prawdę. Księ-
życ bieli szczyty gór = wysrebrzą. 2. B. twarz =
bleckować, powlekać bielidlem, blanszować, pudro-
wać. 3. blechować, wybielać: B. płótno na słoń-
cu. 4. B. naczynia metalowe cjr\ą, = pobielać, da-
wać pobiałc. B. srebrem =posrebrzać. B. srebro =
odświeżać, warząc je. 5. zaprawiać śmietanką,
śmietaną, mlekiem, zabielać: B. zupę. 6. B. za-
j.-jca, krówka, itp. = zdejmować z niego .ikórkę, opra-
wiać. 7. X wyjaśniać, wypogadzać : Zasępia nie-
bo i znowu je bieli. Nar. 8. ogr. wybielać, ble-
chować = pozbawiać sałatę goryczy przez obsypanie
ziemią a. obwiązanie liści słomą. B. Ś. I. p. Bieleć:
Gdy pannie młodej włożą czepiec na głowę, wy-
krzykują: Oj, bieli 8 1 xPrzen.: Bieli ś. z wierz-
chu, wewnątrz czarjij = człomek pozornie tylko do-
bry. 2. bielić sobie twarz, blanszować ś., pudrować
ś. 3. X wyjaśniać ś., wypogadzać ś. : Niebo ś.
bieli.
Bieiidlo, a, Ira. a I. a. fBieiiczka /ar&a bia-
ła do bielenia twarzy, blansz; puder. 2. węglan
ołowiu: B. ku bieleniu starych sreber.
Bielidy, ów, blp. a«tr. meteory czyli gwiazdy spa-
dające, powstałe z rozsypania i. komety Bieli.
BEELNICA
Bielik, a, Im. 1 1. [B., Bieliczek] słoninka podskór-
na, szponderek. 2. a. Orzeł B., Orzeł białogłów,
Łomignat, Orzeł białogon (haliaetos albicilla)
wielki ptak drapieżny z rodziny orłów.
Bielikrasa, y, Im. y bot. (zantedeschia) roś. z ro-
dziny ohrazkowatych < BI AŁ -f KR AS >
XBieiina, y, Im. y futro z białych zajęcy. Goł.
Bielinek, nka, Im. nkl zool. p. Białelc.
f Bielinka, i, Im. i rodzaj loozu, bryczki. Goł.
xBielJnkowy p. Bielistkowy.
X Bielinki, ek, blp. p. Bielistki.
[Bielis, a, Im. y] p. Białas.
[Bieiiska, I, Ira. I] dziewczyna z białemi wło-
sami.
Bielistki, ek, blp., x Bielinki futro z brzuszków
wiewiórek popielic.
Bielistkowy przym. od Bielistki; Bieiinkowy,
fBieliznowy: Szuby bielistkowe. Goł.
Bielistrza, y, Ira. e bot. (bartonia) roś. z ro-
dziny ożwiowatych. <?>
Bielizna, y, blra. 1. białość, kolor Ualy: Od
owej wspaniałej, wśród powszechnej bielizny
i szarzyzny świecącej stodoły. Orzesz. Odjąć
trzeba od gorzałki bieliznę. 2. X lołos biały, si-
wizna. 3. chusty, rzeczy do prania, jak koszule,
majtki, spódnice, chustki, prześcieradła itp .: Powlec,
wziąć czystą bieliznę. Prać, suszyć, maglować,
prasować, znaczyć bieliznę. Pralnia bielizny.
B. stołowa ~ serwetki, obrusy. Niewiasty święte
w śnieżnej bieliźnie. Len. ( = w białym ubraniu)-
4. rzeczy białe, stos czego białego: B. w drzewie
(pod wierzchnią skórą aż do rdzenia — alburnum).
5. zbioroioa nazwa drobnych rybek różnego gatun-
ku. 6. -j;- skórka wiewiórcza. 7. zool. p. Rap.
fBieliznowy p. Bielistkowy. Hel.
Bieliżniany przym. od Bielizna: Szwalnia bie-
liźniana. Zakład B.
Bieliźniarka, i, Ira. i szwaczka bielizny.
Bieliżniarski przym. od Bieliźniarz : Prze-
mysł B.
Bieiiźniarstwo, a, blra. przemysł bieliżniarski.
Bieliźniarz, a, Im. e właściciel szwalni a. skła-
du bielizny.
Bieika, I, Im. I p. Biela.
Bielmo, a, Im. a I. a. Białko bot. (albumen)
pokarm dla zarodka roślinki, nagromadzony w na-
sionach większości roślin. 2. a. f Biimo lek. =
a) (leucoma) plamka biaława na rogówce oka,
skałka na oku, błonica, zaćmienie rogówki, b) f Sza-
re B. p. Zaćma. X B. perłowe (macula raar-
garitacea). c) p. Biatkówka. 3. przen. zaćmie-
nie umysłu, zaślepienie, stronność: Wypolero-
wał jego rozum, a zdjął z umysłu jego B. Górn.
Podarunki wzrokowi sędziego B. na oczy przy-
wodzą. Koch. Zaczęło mu B. z oczu schodzić =
pi'zejrzał; rozjaśnił ś. jego pogląd.
Bieimok, a, Ira. I bot. (argemone) roś. z rodzi-
ny makowatych,
fBieimooki bielmem dotknięty. <Bielmo-f-OK>
Bielmować, uje, owal bielić, robić mglistobia-
łym: Bladość smęt»ft pędzlem bielinowana.
Krasiń.
Bieimowaty zawierający bielmo: Nasienie biel-
mowate. Rost.
Bielmowy przym. od Bielmo. Bot.: Nasiona
bielraowe a. Bia.\kov/e =posiadające bielmo.
[Bielmy , ów, blp.] rodzaj grzybów.
Bieinia, i, Im. e I. p. Bieiarnia. 2. warsztat
menniczy, na którym srebrzą inonctę.
fBieinica, y, Im. e p. Bieiarnia.
151
BIELNIK
BI ERNY
Blelnik, a, Im. I I. p. Sielarnia. 2. pczel do
bielenia.
[Bielny] (o sianie) z [bieli], błotny.
Blelojad, a, Im. y zool. (hylesinus) chrząszcz
czteroczlonkowy z rodziny drwalnikowatych. < Biel-|"
JAD>
Bielony przym. I. wapnem, hialą farbąpociąg-
nicty : Dom, pokój B. 2. pohiałą metaliczną po-
wleczony, pobielany : Rondel B. 3. zaprawiony śmie-
taną a. mlekiem, zabielony : Buraczki bielone. Ka-
wa bielona (=biała).
Bieloteoz, a, Im. e zool. (apate) chrząszcz czte-
roczlonkowy z rodziny drwalnikowatych, in. kap-
turnik. <BIAŁ-|-CIEK>
Bielowaty, X Bilowaty podobny do bielu.
Bielszy et. w. od Biały.
[Blelucha, y, Im. y] I. p. Płoć. 2. [Bieluchy
Im.] gatunek ziemniaków.
Bleiuchno przys. od Bieluchny.
Bieluchny, Blaluohny, X Bieluozki, [Bleiuczki],
Bielusi, Bieluśki, [BialuśkI], Bielusieńki, Bialusleń-
kr, Bieluslenleczki, Bielutki, Bialutki, Bielutenki,
Blelutenieczkl, [Bleieńki] zupełnie biały, bardzo
biały; miluchny przez swoją białość : Bieluchna weł-
na, płeć.
XBieluozkl p. Bieluchny.
XBieluozko przys. od Bleluczkl.
[Bieluga, I, Im. I p. Rap.
Bieluń, a, Im. y bot. p. Bieluń.
Bielunin, u, blm. apt. p. Daturyna.
Bieluniowy przym. od Bieluń.
Bieluń, a, Im. e, Bieluń, [Bieluń], Datura bot.
I. (datura) roś. z rodziny psiankowatych. Gatunek:
B. pospolity a. Dziędzierzawa, Dzię-
d z i e r a w a, D e n d e r e w a, D e n d e r a, D z i ę-
dziera, Pindyrynda(d. stramonium). 2. p.
Lulek. <?>
Bielusi p. Bieluchny.
Bieluslenieczkl p. Bieluchny.
Bielusienleczko przys. od Bieluslenieczkl.
Bielusieńki p. Bieluchny.
Bieiusieńko przys. od Bielusieńki.
Blelusio przys. od Bielusi.
Bieluśki p. Bieluchny.
Bieluśko przys. od Bieluśki.
Blelutenieczkl p. Bieluchny.
Bielutenieczko przys. od Bielutenieczkl.
Bielutenki p. Bieluchny: Firanki jak śnieg bie-
luteńkie. Kaczk.
Bleluteńko przys. od Bielutenki.
Bielutki p. Bieluchny.
Bielutko przys. od Bielutki.
Bietdrzan, a, Im. y bot. p. Kozłek. <p. Biel-
drzan>
XBIeika, I, Im. I i. p. Biela. 2. pieniądz tvy-
równywający wartością skórce bieli. 3. [B.] p. Biał-
ka. 4 [BIełka] grunt jasny, gliniasty.
Bieiucha, y, Im. y, [Białucha] gatunek ryby,
BIeługa, I, Im. i zool. I. (delphinus leucas) zwie-
rzę ssące z rzędu wieloi-ybów. 2. p. WIz. <Ros.
bśluga>
[Biełun, a, Im. y] p. Bieluń.
[Bieły] p. Biały.
[Bienduga, i, Im. I p. Binduga.
XBiera, y, Im. y p. Bierka.
XBieracz, a. Im. e, xBierca ten, co Mera, pobor-
ca: B. podatków. <BIOR>
XBieraozka, i. Im. i forma ż. od Bleracz.
Blerać, a, al p. Brać: Tabaki nigdy nie bie-
rali. Mlek.
Bieranie, a, blm., czynność cz. Blerać.
xBleroa, y, Im. y p. Bieraoz.
[Bierce, a, Im. a. Bierce] I. orczyk. 2. drą-
żek do dźwigania konewek, szońdy. <p. Bar-
czyk >
'{-Bierczak, a, Im. I księga, kontrola do zapisy-
wania danin, opłat od włościan: B., gdzie zapi-
sują podatki i biernie. Pot.
Bierczy myśl. : Chart B. = odrazu biorący ko-
ta, chwytny.
tBIeret, u, Im. y p. Biret: Czapka za B. Prz.
( -piękne za nadobne). Zdr. f Bieretek.
fBieretek, tka, Im. tki p. Bleret: B. miała na
głowie z feretkami. Rej. Odejmie Pan córkom
sjońskim manele i bieretki. Wuj. Mówi o bie-
retkach kobiecych Rej i Górnicki. Goł. <p. Be-
ret >
fBieretka, I, Im. I p. Biret.
1. Bierka, I, Im. i, [BIrka], X Biera I. X krą-
żek, kamień warcabowy. 2. X w Ira. gra w war-
caby a. szachy. 3. [Bierki, Blirki] łupane pręci-
ki do gry, in. pliszki: Gra dzieci w B.
4. lewa, bitka w grze karcianej. 5. X gałka wy-
borcza, kreska. 6. X przen. dola, los; wyrok, de-
kret: Bić ś. chcesz koniecznie! a nuż opak B.
padnie? Pot. Padła nań s^dów boskich B. Pot.
7. [B.] znaczek a. marka, jako dowód na wręczony
przedmiot. 8. [B.] wałeczek, na którym kleszczką
(iglicą) robi i. sieć rybacka. < Chociaż na
pozór wyraz ten zdaje się należeć do brać,
zdaje się jednak, że jest pochodzenia Azjat. ;
por. Tat. berm^k=:brae, Węg. bćr = żołd, czynsz
itd.>
2. Bierka, I, Im. i p. BIrka.
X Bierkowice, wca, Im. wce p. Berkowiec: Nie-
jeden lnu B. Pol.
łBIerkowisko, a. Im. a p. Berkowiec.
[Bierla, i, Im. e] p. Berło. <Zap. BIOR>
Bierma, y, Im. y bot. (bridelia) roś. z rodziny
wilczomleczoiuatych. <?>
[Biermać, a, al] p. Bierzmować.
[Biermanie, a, Im. a] p. Bierzmowanie.
[Biermować, uje, owal] p. Bierzmować.
[Biermowanie, a. Im. a] p. Bierzmowanie.
-}-Biermuszka, I, Im. I jwlewka piwna, gramatka.
<Nm. Biermus>
[Bierna, y, Im. y] ż. p. Bierwiono.
łBiernat, a, Im. owie głuptas, prostak, nieuk:
Prostak ci ja; prosty ja B. Prz. ' <0d imienia
Bernard >
Biernatek, tka, Im. tki, Pustelnik mały skoru-
piak morski, mieszkający w pustych skorupach mię-
czakóiu.
fBiernla, I, Im. e, t Birnia pobór, danina, dań,
podatek. <BIOR>
[Bierniak, a. Im. I] sznurek. <Zap. BIOR>
Biernie przys. od Bierny: Zachować ś. B.
Biernik, a, Ira. i gram. przypadek czwarty.
[Bierno, a, Im. a] p. Bierwiono.
Bierność, I, blm. rz. od Bierny; p. Recepcyj-
ność: B. i posłuszeństwo było własnością jego
charakteru.
Bierny I. X lubiący brać, chciwy, łakomy, łapczy-
xoy : Bierne wilka charty. Koch. ( = chciioe na wilka).
2. yCna który ś. łatwo biorą, chioytają, łapczywy, po-
nętny : Nazywał zaręczyny najbierniejszą wędką
na dziewczęta. 3. X obszerny, biorący w i., mogący
wiele objąć, pojemny, ładowny: Bierna szkuta. Oss.
4. [B.l iyzny, wydajny: Ziemia bierna. 5. [B.,
Biorny] (o koniu) dzielny, dobrze ciągnąaj. 6.
a) znoszący skittki działania czyjegoś, uległy upły-
wom zzewnątrz. b) zachowujący ś. obojętnie, bez
oddziaływań wobec działań; nieodporny, podatny,
pasyiony: B. wykonawca rozkazów. 7. hau.;
152
BIERWIONO
Stan B. kupca = cUur/i do zapłacenia, pasywa. 8.
lek. wykonany nie własną siłą: Ruchy bierne.
Bierwiono, a, Im. a I. a. Blerzwiono, X Bier-
wiono, fBierzmo, fBierzmno, fBirzwno, t Birz-
mo, fBlerzwno, [Bierno, Blerzno, Bierna, t>ei-
ka, tram: Widzisz trzaskę w oku brata t\vt'{,'o,
a bierwiona w oku twoim nie widzisz. 2. a. Kakt
trzaska bot. (epiphyllum) roi. z rodziny opuncjo-
watych. <BIERW'> . . .
tBieryt, u, Im. y p. Biret: Nie ucz >mii głupie-
go doktorem czerwony B. Prz. Zdr. tBieryteK.
<p. Beret >
tBierytek, tka, Im. tki p. Bleryt.
•j-Blerzą^cnJ biorą.
•f Bierzę =ya biorę.
fBierzmno, a, im. a p. Bierwiono.
fBierzmo, a, Im. a p. Bierwiono.
Bierzmować, uje, owal, f Bierzwnować, [Bier-
mać, Jerzmować, Wlerzmować, Wlermować, Bler-
mować, Wlerbować] i. udzielać sakramentu bierz-
mowaniu. 2. przea. namatfzczać, wzmacniać, paso-
wać: Cierpienie bierzmowało go na rycerza.
Krasz. 3. przen. dać w twarz, wyciąć policzek.
Bierzmowanie, a, Im. a, f BIrzwowanIe, [Bler-
mowanle, Biermanie, Jerzmowanie, Wierzmowanie,
Wlermowanie, Blermowanie, WlerbowanieJ 1.
czynność cz. Bierzmować: Sakrament bierz-
mowania =namai'zc2anie chryzmem na utwierdzenie
w wierze. Przystąpić do bierzmowania. 2. p.
Brusowanle. <Łe. firmare umocnić, stąd Nm.
firiue(l)n, Cześ. bifmovati>
[Blerzno, a, Im. a] p. Bierwiono.
Blerzwiono, a. Im. a p. Bierwiono.
fBlerzwno, a. Im. a p. Bierwiono. .
fBierzwnować, uje, owal p. Bierzmować. Rej.
f Blerzwnowanie, a, blm., czynność cz. Blerzw-
now£ić
Bies, a. Im. y. Bis, [Biesiada] czart,, djabeł, sza-
tan, ziy duch: Zła, jak B. jaki. Zle z biesem
żartować (-nie wyzywaj złego). B. go tam wie.
B. po nim, B. po tym ( = nic wart, na nic i. nie
zda). Co u biesa! A do biesa! Pójść do bie-
sa ( - do djabła, lo niwecz ś. obrócić). Do biesa
tam tego było (=do licha, do djabła, niezmiernie
wiele). ha.i!i B. (= lada kto, byle kio). Gdzie B.
nie może, tam babę wrazi. Prz. <BI>
fBlesaga, i, częś. w Im. i, [Besaga, w Im.:
Bisagi, Besaty] i. sakwy, wór do przewieszania
na piersi i na plecy: Mnicłiowi dawszy jeść,
trzeba mu i w biesagi włożyć. Prz. Wzięli
ciało święte w biesagi. Cli wal. 2. torby skórza-
ne z obu stron siodła. Zdr. tBiesażkI. <Łć. bi-
saecium>
f Biesagowy przym. od Biesaga.
f Biesażki, źek, blp. p. Biesaga.
Biesiada, y, Im. y I. posiedzenie wesołe przy
trunku i potrawach, uczta, bankiet, gody : B. rzad-
ka bez błazna. Prz. 2. godowanie, ucztowanie,
rozkoszowanie, używanie: Bogatego pokuta, ubo-
giego B. Prz. 3. ■'c pociecha, uciecha, rozrywka.^ za-
bawka, krotochioila : Król miał niemałą, biesia-
dę, dworując z tych, którzy ś. o ten żart gnie-
wali. Górn. 4. [B.] n^esele, chrzciny. 5. [B.] bies.
Zdr. Blesladka. <BIE-|-SIAD>
Biesiadka, I, Im. I l.p. Biesiada. 2. [B.] ogro-
dzenie dokoła domów mieszkalnych.
XBiesladnia, i. Im. e \. jadalnia, pokój stoło-
toy, pokój jadalny. 2. izba posiedzeń.
Blesiadniotwo, a, blm. skłonność do bietiadowa-
nia: Poczęły rosnąć zaboboay, pijaństwo i B.
Kaczk.
BIEŻKIEnr
+Ble8iadnlozek, czka, Im. czkowe p. Biesiadnik.
Blesiadniozy przym. od Biesiadnik, f Biesiedni-
czy : Towarzysz B. t, , . • ,
X Biesiadnie przys. od Biesiadny: Podchmielą
sobie B. Syrok. „ , «, • j
Biesiadnik, a, Im. cy, KBiesiadownik, f Biesied-
nik I. uczestnik biesiady, bankietnik, godowmk,
goić a. gospodarz na biesiadzie. 2. zwolennik bie-
siad, hulaka: Leżał B. między winnemi kuflami.
Otw. Zdr. ir. f Bicsiadniczek.
Biesiadny i. a. Biesiadowy przym. od Biesiada;
f Biesiedny: Sala biesiadna. Siadają za bie-
siadnym stołem. Mick. Piosnka biesiadna. We-
sołe twarze biesiadne. 2. f zabawny, żartowny,
krotochmlny, śmieszny, pocieszny, ucieszny : Spra-
wuj ś. podług czasu, a raz ku rzeczom statecz-
nym, drugi raz ku biesiadnym myśl swą przy-
kładaj. Górn. Ludzie krotofilni i biesiadni. Kosz.
[B.] mowny, wesoły, towarzyski.
Biesiadować, uje, owal I. godować, ucztować,
bankietować. 2. zażywać rozkoszy, używać, bono-
wać. 3. myśl. (o zwierzętach) żerować, przebywać
gdzie gromadą, używając dobrego bytu.
Biesiadowanie, a, blm., czynność cz. Biesia-
dować.
Biesiadowisko, a, Im. a miejsce igraszek głu-
szca.
KBIesladownlk, a. Im. cy p. Biesiadnik.
Biesiadowy p. Biesiadny: Podarek B. Jeż.
X Biesić i, 'A di aźnić, rozjątrzać, ^.h. wściekać i.,
szaleć, pienić i. ze złości: Pan Andrzej biesił 6.
Sienk. <Bies>
XBiesieć, eje, dX psuć s., demoralizować i.
fBiesiedniczy p. Biesiadniczy.
fBiesiednik, a, Im. cy p. Biesiadnik.
fBlesiedny p. Biesiadny.
Biesostwo, a, Im. a szataństwo, djabelstwo: To
B. nie wyrzuca ś. tylko w modlitwie i w poście.
Lach.
Biesować, uje, owal biesić ś., wściekać i., sza-
leć, awanturować ś. : Nie biesuj ! wiedz, że to-
bie nie dano plwać w wędzidła. Mick.
Blesowanle, a, blm., czynność cz. Biesować.
Biesowski p. Biesowy: Wielu odstąpi wia-
ry, przystając do ducha błędów i nauki biesow-
skiej. Biesowska sprawa.
Biesowy i. a. Biesowski przym. od Bies: Żyć
w sprawach biesowych. Stryj k. Zajmować ś.
praktykami biesowemi. 2. [B.] nienawistny.
XBiesowyganiaoz, a. Im. e wyganiający biesa
z opętanych, egzorcysta. < Bies -f- Wy -|- GON >
[Bleśnica, y, Im. e] forma ż. od Bieśnik.
<BI>
[Bieśnik, a, Im. cy] złośnik, złośliwiec.
[Bietka, i. Im. I] klepka, tylko w wyrażeniach :
„o piątej bietce," „bez bietki." < Może Nm. Biet =
deska na końcu statku >
Bieżący przym. I. który bieży; płynący, niesto-
jący: Woda bieżąca. Potok, strumień B. 2.
teraźniejszy, niniejszy, ten, obecny : Rok, miesiąc B.
3. będący na dobie, na porządku dziennym, z chwi-
lą obecną związany: Sprawy bieżące. 4. po-
rządkowy, kolejny: Numer B. <BIEG>
f Bleżączka, i, Im. i lek. p. Biegunka.
[BleżeJ p. Bie: Co tobie je? A B. mię mora dusi.
xBieieć, y, al I. p. Biec: f B. precz =
odbiec, uciec. 2. [B. za gbura] = iść za chłopa,
wyjść za mąż. 3. [B.] padać : Deszcz bieży. 4.
[B.] płynąć: B. czółnem.
X Bieżenie, a, blm., czynność cz. Bieżeć; [B.] p.
Biegunka.
[Bieżkiem] prays. ł/iegiem^ w dyrdy, <BIEG>
lóa
BIEŻNY
Bieżny I. X p. Biegliwy. 2. f zwyczajny, przy-
jęty, potoczny, przeważnie używany : Wyraz B.
Forma językowa bieżnji.
Bifilarny fiz. dwunitkowy -. Bifilarne zawiesze-
nie igły magnesowej. Magnetometr, elektroskop
B. Cewa indukcyjna bitilarna. <Now. z Ł6.
bi- = dwu- -|- filu"! = nić >
Bifsztyczek, czka, Im. czki p. Blfszłyk. < p.
Befsztyk >
Bifsztyczysko, a, Im. a m. a. ni. p. Bifsztyk.
Bifsztyk, u, Im. I p. Befsztyk. Zdr. Bifszty-
czek. Zgr. Bifsztyczysko.
Bifurkacja, i, Im. e I. rozdzielenie ś., rozwidle-
nie, rozszczej)ienie i. widłowate : B. kolei, gał(*zi.
2. gie. rozszczepienie ś. rzeki, jeziora, łączące dwa
systematy wodne. <Now. z Łe. bifurcus = widło-
waty >
Bifurkacyjny przym. od Bifurkacja: Tor B.
1. Biga, i, Im. I p. Bida: Koła naszych big
prawie ś. o siebie otarły. Krasz.
2. Biga, i, Im. I p. Bika.
Bigajza, y, Im. y żelazko do prasowania peruk.
<Nm. Biegeisen>
Bigam, a, Im. owie p. Bigamista. <p. Biga-
mja>
Bigamicznie przys. od Bigamiczny: B. ożenio-
ny. Szuj.
Bigamiczny przym. od Bigamja.
Bigamista, y, Im. ści, Bigam I. mający dwie
żony naraz. 2. zwolennik higamji.
Bigamistka, i. Im. i I. mająca dwuch mężóto. 2.
zwolenniczka higamji.
Bigamja, i. Im. e związek małżeński z dioiema
żonami jednocześnie, ( =dwużeństwo), a. z dwoma mę-
żami. <Now. z Łó. bi- = dwu- -j- Gr. garaos-
małżeństwo>
1. Bigiel, gia. Im. gle odmiana psa: Bigle i ce-
tery to temat niewyczerpany. Es. Zdr. Bigieiek.
<Ang. beagle>
2. Bigiel, gla, Im. gle I. okucie do portmonet-
ki. 2. [Bigle, blm.] strzemiona, 3. czcion. szcze-
gół w maszynie do odlewania czcionek. 4. kosz.
pręt w wyrobie koszykarskim, podtrzymujący jego
formę i nadający mu moc. 5. pusz. ozdoba rogowa
u broni. 6. zdń. górna część ramy zduńskiej ro-
boty, zwykle owalna, u otworu kominka pokojo-
wego. Zdr. Bigieiek. <Nm. Bugel>
Bigieiek, Ikd, Im. Ikl p. I., 2. Bigiel.
Bignonjowaty boi: Rośliny bignonjowate, p.
Surmiowate. <0d nazwiska Fr. Bignon •j-1656>
BigockI przym. od Bigot.
Bigofon, u, Im. y narzędzie tekturowe formy dę-
tego instrumentu muzycznego, przypominające miizy-
kę na grzebieniu. < Now. z nazwy wynalazcy Fr. Bi-
got -|- Gr. fónś obrzmienie, dźwięk, mowa>
BIgofonIsta, y, Im. ścI grający na bigofonie:
Na popisie bigofonistów wykonane będą najulu-
bieńsze utwory muzyczne.
Bigoraj, a, Im. e gm. drągal, niezgrabjasz.
<Zara. Biłgoraj = chłopisko z okolic miasta Bił-
goraja >
Bigorajka, i, Im. I forma ż. od Bigoraj.
Bigos, u, Im. y I. potrawa z mięsa pokrajane-
go: B. hultajski z różnych mięsiw z kapustą.
B. to wczorajsza potrawa. Prz. ( -rzecz nieśioieża,
odgrzewana). 2. przen. rzeź, siekanina : Nawet star-
ce zgrzybiałe, baby, śpitalne kaleki, rąbali Ta-
tarzy na bigosy drobne. Zim. 3. przen. zamie-
szanie, mieszanina, zamęt: Będzie B. jaki nowy
R odszczepieustwa togo. Birk. Narobić bigoKu =
BIKOWANIE
nnhaició siebie i drugich kłopotu, nawarzyć pitoa.
Zdr. Bigosik. <:Nm. Beiguss^sos, podlowa>
Bigosik, u, Im. i p. Bigos.
Bigosować, uje, ował kogo = robić z niego bi-
gos, ćwiertować go : Podajcie go nam, zaraz go
tu będziemy bigosowali. Pas.
Bigosowanie, a, blm., czynność cz. Bigosować:
Gdy ś. sto tysięcy braterskich szabel zbierze,
łatwo ś. jakoweś B. może uczynić. Sienk.
Bigosowy przym. od Bigos: Sztuka mięsa bi-
gosowa.
Bigot, a, Im. ci człowiek zabobonnie przesadny
w v)ierze i nabożeństicie, nabołniś. <Fr. bigot,
Nm. Bigott itd. z Bnm. bi gote = dalibóg; prze-
zwano świętoszków wyrazami, które ciągle mie-
li na ustach >
Bigoterja, 1, blm., Bigotyzm zabobonna przesa-
da w wierze i nabożeństwie.
Bigoteryjny przym. od Bigoterja: Należał do
wszystkich stowarzyszeń bigoteryjnyeh. Bał.
Bigotka, i. Im. 1 forma ż. od Bigot
Bigotyzm, u, bira. p. Bigoterja: Bigotyzmowi
zdawało ś. to nie do zniesienia. Tarn.
f Bigwanty, ów, \>\^. jakaś broń. Hel. < Zap. Śr.Grn.
wiege waete = rynsztunek >
Bijacz, a, Im. e gór. robotnik, ubijający sól
w beczki, in. beczkowy. <BI>
[Bijaczek, czka, Im. czki] p. Bijak.
[Bijaczuszek, szka, Im. szki] p. Bijak.
Bijaczka, 1, Im. I p. Bidło.
Bijać, a, al p. Bić: Żebyś było dobre, nie bi-
jaliby cię. Pśń. [Koryto, co świnie na nim bi-
Bijadto, a, Im. a p. BIdlo.
Bijak, a, Im. I I. co ś. bija, co i. rad bija, rc-
hacz, zawadjaka, awanturnik: Dostała męża pija-
ka i bijaka. 2. krótszy kij u cepa. 3. w mły-
nie i^rochowym spód stępora zaokrąglony. Zdr.
[Bijaczek, Bijaczuszek].
Bijanie, a, blm. czynność cz. Bijać: Nie do
bajania, a do bijania stworzony. Krasz.
X Bijanka, I, Im. i, Biamka, X Bianka 1. potrawa
z mleka, migdałów, galarety i rosołu a. z ryżu su-
szonego, gotowanego w formach : B. z marcypanem.
2. p. Szodon.
Bijatyka, I, Im. I zabijatyka, bitwa na kije, pici'
cie. <Niby Łó. z BI>
Bijąco przys. od bijący: Ubierał ś. skromnie
i niebijąco w oczy. Krasz. (=niekrzycząco, niera-
żąco).
[Bijony, ów, blp.] p. Plwonja. <p. Piwonja>
XBik, a, Im. i żbik = drągal, próżniak, piecuch,
ospalec: Rodzice niektóre już wyszłego bika ze
szkół trzymają za piecem, nie wiedzieć na jaki
koniec. <Zap. od Bika>
Bika, i, Ira. I, Biga I. łuk koła mniejszy niż
półokrąg. 2. gór. oskard do kopania to gruncie
kamienistym. 3. a. BIczka mul. deska ścięta łi-
kowato, zastępująca buksztele. 4. [B.j rodzaj mo-
tyki. Zdr. [Bibzka]. <Nm. Bicke>
[Bikać, a, at] p. Bikować.
[Bikanie, a, blm.] czynność cz. Bikać.
BIkolateralny, bot. : Wiązka bikolateralna włók-
nisto-naczyniowa = mązfca włókien i naczyń w ło-
dygach roślin, składająca ś. z trzech części anato-
micznych. <Now. Łć. bi = dwu- -f- col (cum) = z-}-
lateraliso boczny >
Bikora, y, Im. y zł. laska. <?>
f Bikować, uje, owal, [Bikać] rąbać, rozUjat
biką.
X Bikować się, uje ś., owal ś. próżnować.
f Bikowanie, a, blm., czynność cz. Bikować
154
BIKOWANIE SIĘ
XBIkowanle się. a ś., blm., czynność cz. Biko-
wać ś.
Bikus, a, Im. y dent. p. Bikuspidat.
Bikuspidat, a, Im. y, Bikus dent. ząb dwuguzi-
kowy, dwuguzikowiec, ząb policzkowy, ząb mały
trzonowy. <Now. z Łć. bi- = dwu- + cuspis =
grot, konieo
Bikwadrat, u, Im. y mat. czwarta potęga. <Now.
z Ł(''. bi- -dwu- -|- ąuadratum = czworobok >
Bikwadratowy przym. od Bikwadrat: Równa-
nie bikwadratowe = rJwnałue stoprna czwartego.
BIkwarc, u, Im. e p. Dwukwarc
XBII, u, blm. p. Biel.
Bil, u, Im. e I. projekt do prawa w parla-
mencie angielskim. 2. każde zobowiązanie jMmien-
ne w Anglji. <Ang. bill>
XBIia,' I, Im. e p. Biela.
Bila, I, Im. e bil. I. kula do gry w bilard, kula
bilardowa: B. swoja. B. grana. W partji pol-
skiej gra 8. pięciu bilami. 2. sztos, uderzenie: B.
zrobiona (-trafiona, wpędzona do łuzy). B. za-
mówiona. B. czysta = z?'o6iona bez potrącenia innej.
Robić bile jedną po drugiej. Zdr. Biika. <Fr. bille >
Bilans, u, Im. y zestawienie dochodów i wydat-
ków osoby a, firmy, dokonanych w ciągu pewnego
okresu czasu; zamknięcie rachunku: B. handlowy.
B. brutto. <Fr. bilan, Włos. bilancia, Nm. Bi-
lanz. No w. z Łć. bilanx = dosł. dwuszalowy>
Bilansować, uje, owal sporządzać bilans.
Bilansowanie, a, blm., czynność cz. Bilansować.
Bilansowy przym. od Bilans: Rachunek B.
XBilar, u. Im. y p. Bilard.
Bilard, u, Im. y, X Bilar I. stół do gry bilami:
B. luzowy, bezłuzowy, francuski. 2. blm. gra
bilami: Pójdźmy na B. Zagrać w B. 3. miej-
sce, gdzie ś. znajduje bilard. Zdr. Bllardzik. <Fr.
bi!lard>
Bilardowanie, a, blm. I. bil. posuwanie bili ki-
jem po uderzeniu, podwójne szłosuwanie. 2. wet.
wadliwy chód konia.
Bilardowy przym. od Bilard, X Biiarowy : Sa-
la bilardowa.
Bllardzik, a, Im. i p. Bilard.
Bilardzista, y, Im. śol wytrawny gracz w bilard.
X Biiarowy p. Bilardowy.
Bilbas, a. Im. y człowiek rosły i niezgrabny, gil-
bas, dryblas, drągal. < Może w związku z Bel mes >
Bllbokiet, u, Ira. y zabawka: łapanie kulki,
przywiązanej do czareczki z rękojeścią, w ięż cza-
reczkę, a. obrączki na pałeczkę. Goł. < Fr. bll-
bomiet>
[Biidować, uje, owal] kształcić, oświecać. <Nm.
bilden>
[Budowanie, a, blm.] czynność cz. Biidować.
Bilecik, u, Im. I p. Bilet: B. miłosny. X Ku-
pony od bilecików odcina. Orzesz. (=od listów
zu-tiawnych.
Blieclkowy przym. od Bilecik: Manewr B.
Krasz.
Bilet, u, Im. y, [Bieiet] I. karta: B. wizyto-
wy. B. z powinszowaniem. 2. kartka, znak pa-
pierowy, dający do czegoś prawo : B. do teatru,
na bal, na kwaterę, na loterję. B. loteryjny.
Wpuszczają tu tylko za biletami, 3. B. banko-
wy = banknot, bankocetel, papier, papierek = pie-
niądz papierowy. Zdr. Bilecik. <Fr. billet>
Bileter, a, Im. rzy a. owie odbierający bilety od
wchodzących do teatru, na widowiska.
Biletowy przym. od Bilet: Papier B.
Bliifuscyna, y, blm. chem. barwnik, znajdujący
i. w żółci. <Now. z Łć. bllis = żółć -j- fuscus =
brunatny >
B I N D A
Bilinearny p. Dwulinjowy. <Now. z Łć. bi- =
dwu- 4- liaea=linja>
Biliprazyna, y, blm. chem. barwnik, znajdujący
ś. w żółci. <Now. z Łć. bilis-żółć -|- Gr. prd-
son = czosnek >
Bilirubina, y, blm. chem. barwnik, znajdujący i.
w żółci. <Now. z Łć. bilis^żółe -j- Rubin >
Biiiwerdyna, y, blm. chem. barumik, znajdują-
cy ś. w żółci. <Now. z Łć. bilis = żółć -j-Włos.
verde-zielony>
Biljon, u, Im. y tysiąc miljonów a. miljard, we-
dług sposobu liczenia francuskiego ; miljon miljo-
nów — według niemieckiego. <Fr. billion>
Biijoner, a. Im. rzy a. owie bogacz, mający biljony:
Era biljonerów zbliża ś. w Ameryce północnej.
Biijonowy przym. od Biljon.
Biika, I, Im. I bil. p. Bila mała bila (szczeg.
do gry w piramidkę).
[Bilmez nieod.j p. Beimes.
f Bilmo, a. Im. a p. Bielmo.
Bilon, u, Im. y drobna moneta zdawkowa. <Fr.
bilion >
Bilonowy przym. od Bilon: Moneta bilonowa.
XBilowaty p. Bielowaty.
Bilowe, ego, blm. rz. opłata za używanie bil,
bilardu.
XBilOwy przym. od Bil; tłusty, tłuszczowy.
t Błona bilowa, anat. = pokład tłuszczowy pod-
skórny (pannicuius adiposus).
Bilowy bil. I. przym. od Bila. 2. bilardowy:
Partja bilowa.
Blm w. odgłos dzwonu, zegara itp. <Diwn.>
Bimbać, a, al wydawać głos: bim, barn, bum,
dzwonić: Dzwonek już nie bimba, ale zgrzyta,
chrapie. Wilcz.
Bimbanie, a, blm., czynność cz. Bimbać; odgłos
dzwonu.
XBimba8, a, Im. y dryblas, gilhas, nieuk, drą-
gal. <Może w związku z Beimes, a. z Bimba-
6za>
Bimbasza, y. Im. owie dowódca tysiąca żołnie-
rzy w Turcji. <Tur. bin (tysiąc) baszy >
Bimetal, u. Im. e spław dwu metalów : Monety
wybite ze spławu, który nazwiemy bimetalem,
zawierać będą w sobie oba metale. <Now.
z Łć. bi- - dwu- -\- Metal >
Bimetalista, y, Im. ści zwolennik bimetalizmu.
Bimetaiistyczny przym. od Bimetalista: Sys-
tem B.
Bimetaiizm, u, blm. system monetarny, mający
za podstawę podwójną jednostkę pieniężną : złotą
i srebrną.
Bimorfizm, u, blm. dwupostaciowość, dimikształt-
ność: Przykłady bimorfizmu przedstawiają mine-
rały, krystalizujące ś. niekiedy dwojako. <Now.
z Łć. bi- = dwu- -j- Gr. morfe = forma >
BIna, y, Im. y cukier. I. strucelka, z której ro-
bią ś. sucharki. 2. [B.j przepaska płócienna na
warkoczach, in. s p o d n ó ż e k. <l-e znaczenie
?; 2-e może zamiast Binda>
Binarny mat. p. Dwójkowy. <Łć. binariu8>
Binda, y, Ira. y, x BIndał, XBIndal, x BIndas
I. przepaska, opaska, taśma: B. do zawiązania
rany = Sandaż. Nosić rękę na bindzie = na tem-
blaku. B. koło głowy. Pałasz przez ś. zawiesił
na bindzie. P. Koch. (= na pasku, nabandolecie).
X B. królewska = (/;adem. B. rycerska = szar/a,
wstęga, pas; wstęga orderowa. B. u kapelusza =
wstążka. X B. u winnka, = welon. B. do podwią-
zywania wąsów, aby ś. dobrze na mokro ułoży-
ły. 2. szpagat, którym introligator zszywa ksiąi-
155
BINDAL
kf ; prąiki poprzeczne na grzbiecie książki, dla
ozdoby. 3. X w Im. pęta, więzy, łyka ; przen. nie-
wola : Czternaście lat w bindach tatarskich sj)c-
dził. Kol. 4. bud. feston malowany, rzeźbiony, pełen
kwiecia, owocn ; p. Nadoknie. 5. f rodzaj ryby.
6. [B.] - a) długa górnica (sukmana), b) [IJiiidę
zwiesić] = gniewać ś., dąsać ś., płakać. Zdr. Blndka.
<Niu. Binde, a w znaczeniu ryby Nin. Bandel >
xBindal, a, Ira. e p. Binda: Przewiązano jej
(zakonnicy) czoło bindalem. Krasz. <Nm. Biin-
del i Śr. Ł6. bendellura>
XBindalik, a, Im. i p. Bindal.
XBindal, u, lin. y p. Binda. Zdr. X Bindalik.
XBindarz, a, Im. e I. aleja kryta ogrodowa,
szpaler. 2. ogród, wirydarz. Zdr. XBIndarzyk.
<Zap. z Nra. Bindwerk = szpaler >
XBindarzyk, a, Im. I p. Bindarz.
Bindas, a, Im. y I. X p. Binda. 2. f żart.
penis: Miał B. tak dostały, żeby był nie wlazł
w żadne tamurały. Kochan. 3. p. Cieśllca. 4.
w Im. bot. dawniejsza nazioa rośliny : paprotka
paprotnica (aspidium a. polypodiura lonchitis).
<Nm. Bin^axt, Dnm. bindex>
Bindiuha, y, Im. y wózek nizki, czasami dwuko-
łowy : B. drzewa. Krasz. <Ukr. byndiiihy a.
bendiuhy blp. >
Bindka, i, Im. i p. Binda.
[Bindla, i, Ira. e] krawat. <Nm. Bindel>
Bindować uje, owal fl. wiosłować, opierając wio-
sło o burtę statku. <Zap. od Binda >
Bindowanie, a, bim., czynność cz. Bindować.
Bindowy przym. od Binda; anat.: f Muskuł B.
= mięsień krawiecki (musculus sartorius).
tBinducha, y, Im. y poczwara ? Umyśliłem tę
binduehę ze świata zgładzić (wiek XVIII). < Mo-
że Ukr. byndiiih a. byndiuk = szerszeń >
Binduga, I, Im. I, [Bienduga], WInduga fl. I. miej-
sce przy rzece, gdzie składają drzeioo, na spław
przeznaczone. 2. spław drzewa: B., drzewo, za-
robek wlewały tu trochę zamożności i życia.
Krasz. 3. zbijanie drzeioa w tratwy. < p. Win-
dug'a>
[Bindula, y, Im. y] kańczuk. <Może Nm. BUn-
del =: wią,zka, pęczek >
Binia, i, lin. e zł. dziewczyna, kobieta. <?>
Blnlać się, a ś., ał ś. zł. żenić ś.
Binlawka, I, Im. } zł. kochanka.
(Blniocha, y, Im. y] kobieta lekkich obyczajów.
<!>
Binokle, I, blp. okulary zasadzane na nos, na-
nośniki. < Fr. binocle >
Blnom, u, Im. y mat. p. Dwumian. <Now. zŁć.
bi--dwu- -j- Gr. nómos = prawidło, sposób itd.>
Binomjalny mat. przym. od Blnom, dwumienny,
dwumianowy, dwuwyrazowy : Spółezynnik B. Rów-
nanie binomjalne.
BInos, a, Im. y zł. pan.
Biochemiczny (bi-ochemiezny) przym. od Blo-
chemja.
Biochemja (bi-oehemja), i, blra. chemja zastoso-
wana do zjawisk życiowych. <Now. Gr. bios =
życie -\- Clieinja>
f Biodra, y, Im. y p. Biodro.
Biodro, a. Im. a, 1. a. [Biedro, Bledra, Biodra]
wydatna, mięsista czcić ciała ludzkiego przed udem,
poniżej siabizn; część kości miednicnwych zwierząt,
tworząca wyniosłość po obu stronach zadu ; pierw-
szy członek noai owadziej: Przepasuj biodra, bio-
dra twoje białe. Kras. 2.[B.] bok jury, wystający
poza drabinę. < B I O D Fi >
Biodrobrzuohowy anat. p. Blodrobrzuszny
<BIODR-ł- BHZUCII>
BIOLOGICZNY
Blodrobrzuszny, Blodrobrzuchowy, X Biodro-
podpępkowy anat.: Nerw B. = nervus ileo-hypoga-
slricus.
Biodroguziezny anat. I. f p. Kulszoogonowy.
2. p. Blodropodogonowy. <B10DR + (ill'Z>
f Biodrojamisty anat. p. Kuiszojamlsty. < BIODR
4- JAM>
XBiodrokątnicowy, xBiodrokątnlczy: X Zastaw-
ka biodro-kątnicowa, biodro-k.-jtnicza, anat. = ra-
stawka fc(j<mcy (valvula ileo-coeealis). <BIODR-f-
KAT>
XBiodrokątnlczy p. Blodrokątnicowy.
xBiodrokuprowy, XKuproblodrowy: X Więzy
biodro-kuprowe, kupro-biodrowe, anat. - więzy
krzy żob iodrowe (iigamentSk sacro-iliaca). < BIODR
-{-Kuper >
Biodroiędźwiowy, XBIodropolędżwicowy anat.:
X Mięsień B. = lędźwloudowy (musculus psoas).
Więzy biodro-lędźwiowe (ligamenta ileo-luiuba-
lia). Tętnica biodro-lędźwiowa (arteria ileo-lum-
balis). <BIODR-|-LĘL)Ź>
Blodrołonowy anat.: Guz, wydatność, wynios-
łość biodro-łonowa -- eminentia ileo - pectinea.
< BIODR -f ŁON >
Biodrookrążnicowy anat.: Tętnica biodro-okrąż-
nicowa = arteria ileo-colica. < BIODR -}- O -J-
KRĘG>
Biodropachwinowy anat.: Nerw B.- pachwino-
wy zewnętrzny (nervus ileo-inguinalis). < BIODR
-fPACH>
Blodropodogonowy mięsień = mięsień w ogonie
ssaków, in. b i o d r o-g u z i c z n y (musculus ileo-
subcaudalis). < BIODR -f- Pod -f O -(- GON>
XBIodropodpępkowy anat. p. Blodrobrzuszny.
<BIODR-|-Pod-]-PĘP>
XBIodropolędźwicowy auat. p. Biodroiędźwio-
wy.
Blodrowopolędźwiowy anat. : Mięsień B. = muscu-
lus ileo-psoas.
XBIodroskrętowy anat.: Mięsień B. (u oran-
gutanga) = mięsień wspinny (musculus scanso-
rius). < BIODR -f S -|- KRĘT>
Biodrowy, f Bledrzny przym. od Biodro: Kość
biodrowa. Staw B. Choroba biodrowa p. Rwa.
Blodrzysty mający wydatne biodra.
Blodynamika (bi-odynamika), I, blm. nauka
o siłach działających w ustrojach żywych. < Now.
z Qr. bios = życie -|- dynamikós = silny >
Biogienetyczny (bi - ogienetyczny) przym. od
Blogleneza: Prawo biogienetyezne.
Biogleneia (bi-ogieneza), y, blm. teorja o po-
chodzeniu zwierząt, gieneza życia zwierzęcego.
<Now. z Gr. bios = życie -|- gćnesis = początek >
Biogieograficzny (bi-ogieograficzny) przym. od
Biogleografja.
Blogleografja (bi-ogieografja), I, blm. jiauka
o rozmieszczeniu na ziemi istot ożywionych. <Now.
z Gr. bios = życie -f- ge = ziemia-|-grafó = piszę >
Biograf (bi-ogral), a, Im. owie ten, co opisuje
czijjś żywot, autor zy:iorysu, żywotopisarz, żywo-
ciarz. <Now. z Gr. bios = życie -|- grafó =, piszę,
opisuję >
Biograficznie (bi-ograficznie) przys. od Biogra-
ficzny.
Biograficzny (bi-ograficzny) przym. od Blo-
grafja.
Biografja (bi-ografja), i, Im. e opis tycia, iy-
ciorys, żywot.
[Bioj!] p. Biec.
Biolog, a. Im. owie p. Biologista.
Biologiczny (bi-ologiczny) przym. od Blologja:
Teorja biologiczna. <Now. z Gr. bios -życie
156
BIOLOGISTA
BISIORKA
-f- -logfa = -znawstwo ; Gr. biológos = aktor, mi-
mik >
Biologista (bi-ologista), y, Im. ści, Biolog
znawca biologji.
Biologia (bi-ologja), I, blm. nauka o zjawiskach
w materji żywej: B. roślin = botanika. B. zwie-
rząt =200^0570. B. ezlo-wieka, - antropologja.
Biołki, ek, blp. leśn. narosły częścią na zie-
mi w lasach, czękią na próchniejących pniach.
<Zdr. od Biel>
Biomagnetyzm (bi-omagnetyzm), u, blm. ma-
gnetyzm ztoierzęcy. <Now. z Gr. bios = życie 4"
Ma^nu*tyzm >
Biometrja (bi-ometrja), I, blm. nauka o długo-
ści życia. <Now. z Gr. bios = życie 4--"i6^'i* =
mierzenie >
Bionomja (bi-onomja), i, blm. nauka o prawach
kierujących iyc.iem w przyrodzie. <Now, z Gr.
bios -życie -|-nómos = prawo >
Bloplast (bi-oplast), u, Im. y ziarenko życio-
twórcze. <Now. z Gr. bios = życie -f plassó =^
czynię, tworzę >
[Biorny] p. Bierny.
Biosfera (bi-osfera), y, Im. y gie. sfera, w któ-
rej przebywają istoty oiywione na ziemi (powierzch-
nia kuli ziemskiej i najbliższa jej warstwa po-
wietrza). <Now. z Gr. bios - życie + sfaira =^
(sfera), kula, krąg>
Bioskopja (bi-oskopja), i, blm. nauka o znakach
życia i o odróżnianiu życia od śmierci. < Now. z Gr.
Itios = życie -|- -skopćó = badam, patrzę >
X Biostatyczny (bi-ostatyezny) przym. od Blo-
statyka.
XBiOstatyka (bi-ostatyka), I, blm. nauka o sta-
nie zdrowotnym i długowieczności życia. < Now. z Gr.
bios = życie -f- statike = nauka o równowadze >
X Bipolarny przym. dwubiegunowy, o dwu biegu-
nach. <Now. z Łć. bi- = dwu- -|-polus = biegun >
X Birba, y, Im. y m. znacznego stanu żebrak.
<"Wlos. birba>
Birbancki przym. od BIrbant: Bankiet B. Bir-
banckie życie prowadzi. Mieć minę birbancką.
Piosnka birbancką.. Po birbancku przys. jak
birbant, birbancko : Żyć po birbancku.
Birbancko przys. od BIrbanc J, po birbancku.
Birbant, a, Im. cl a. ty próżniak, hulaka, roz-
pustnik, hultaj, włóczęga, bałamut: W towarzy-
stwie birbantów najczęściej go ujrzysz. <Włos.
birbante = oszust, powsinoga >
Birbanterja, i, blm. próżniackie, hultajskie
życie.
Birbantka, i, Im. I hulatyka, hulanka, rozpu-
sta, włóczęgostwo: Noc spędzić na birbantce.
Iść na birbantkę. 'Wrócić z całonocnej bir-
bantki.
Birbantować, uje, owal, Birbantować ś. w próż-
nowaniu, hulaszczo czas przepędzać, hulać: Już
od lat kilku birbantuje sobie w Warszawie i ani
pomyśli o obowiązkach.
BIrbąntowanIe, a, blm., czynność cz. Birbanto-
wać: Życie jiędzić na birbantowaniu.
Birbantowanie się, a ś., blm., czynność cz. Bir-
bantować ś.
Birbus, a, Im. I żart. birbant, hulaka: A jak
nie ma nie przy duszy, B. tydzień suszy. Pśń.
<Niby Łć. z Birbant*>
Birbuski przym. od Birbus: Kochać panny
i kobiety są. to birbuskie zalety.
Birecik, u, Im. i p. Biret.
Biret, u, Im. y I. a) a. X Beret, f Bleret, fBle-
retka, f Bieryt czapka rogata bez daszka, używa-
na przez duchownych i uczonych : Czapka za B.
Prz. { = wet za wet). Do żony żaka, baby i bire-
tu nie puszczaj. Prz. h) Xmycku, jarmułka, pius-
ka, krymka. Wrzucił hajduk Żydowi B. w błoto.
Pot. c) y.strój głowy u kobiet. 2. woj. szaniec,
złożony z dwu dwuramników. Zdr. Birecik, XBi-
retek. <p. Beret >
Bireta, y, Im. y, gorz. szklana rurka kalibro-
wana w kwasomierzu z kranikiem. < Fr. burette
przez Nm. Burette >
XBiretek, tka, Im. tki p. Biret: Żydzi biretki
abo mycki, a. inne czapki żółte nosić mają. Sar.
Biretowy przym. od Biret: Biretowa zapo-
na. Goł.
Birka, I, Im. i Bierka, Berka, [Byrka] I. owca
turecka, wołoska a. egipska z tłustym okrągłym ogo-
nem. 2. futro z tego zwierzęcia: Birek błam. 3.
[B.j czapka z tego futra. 4. bazia a. kotka lesz-
czyny. <Węg. birka = owca >
[Birka, i, Im. i], p. Bierka.
f Birkowiec, wca, Im. wce, [Birkowiec] p. Ber-
kowiec.
Birkut, a, Im. y I. zool. p. Qrzet. 2. xgatunek
strzcU z orlemi piórami: Rzuciwszy łuki, cięciwy,
birkuty, uderzą w tabor. Chr. <Tat. birkut >
Birkutowy przym. od Birkut: Birkutowe strza-
ły. Łubom.
Birlet, a, Im. y kapelusz żydowski. Zdr. Birle-
tek. <Zap. z Biret, p. Beret >
Birletek, tka. Im. tkl p. Birlet.
BIrmuszka, i, blm. p. Biermuszka.
fBirnia, i. Im. e p. BiernIa.
łBirzmo, a. Im. a p. Bierwiono.
fBirzwno, a. Im. a p. Bierwiono: Kiedym
birzwna rambił.
[Birzwowanie, a. Im. a] p. Bierzmowanie.
[Birża, y. Im. e] stanowisko, stacja f akrów.
<Ros. birża, z Nm. Borse = giełda (bursa) >
[Birżak, a, Im. ij dorożkarz, fiakr.
1. Bis, a, Ira. y p. Bies: Cyrograf na byczej
skórze podpisałeś ty i bisy. Mick. No, wygra-
łeś, panie bisie. Mick. <p. Bies>
2. Bis! w. foral (okrzyk, żądający powtórze-
nia jakiegoś ustępu w czasie koncertu a. wido-
wiska scenicznego). <Łć. bis = dwakroć>
[Bisagi, sag, blp.] I. p. Biesaga. 2. kościotrup,
szkielet.
Bisam, a, blm. p. Piżmo. <p. Piżmo >
XBisin, u, Im. y p. Bisior.
X Bisinowy przym. od Bisin: Szaty bisinowe. Bud.
Bisior, u, Im. y I. a. xBisson, x Bison, X BIsIn
droga tkanina ze Wschodu, rodzaj cienkiego płótna :
B. toż jest, co po hebrajsku „szesz," płótno cienkie
białe, co teraz kmentem zowią. Mącz. B. a. len bia-
ły. Leop. 2. wisior, feston, girlanda: I tylko tara jo-
dła swojemi bisiory ocienia uroczo obadwa tabory.
Pol. 3. [B.] lśniące, dęte paciorki : W B. jeszcze
przyozdobię szyję. Kor. 4. a. Pomcha bot. (byssus)
nieistniejący dziś rodzaj roślin skrytokwiatowych.
5. zool. = a) ciecz z gruczołu niektórych małżów,
b) nitki zarodków niektórych grzybów. Zdr. Bisio-
rek. <Gr. byssos, Łć. byssus - płótno z lnu
cienkiego, skąd Sr. Grn. bissin. Włos. bisso itd.
Przejście bisinu na bisior może pod wpływem
Ukr. byser = perła, dętka; zdaje ś., że bisior
zmieszano z WIS i stąd [Wisiory] itp.>
Bisiorek, rka, Im. rki I. p. Bisior. 2. bot.
(chroolepus) roś. z gromady wodorostów. Gatunek:
B. fijołkowy (eh. iolithus), u ludu zwany ka-
mienie f ij ołko we.
Bisiorka, i, Ira. i, [Bisiórka] I. paciorka, pereł-
ka. 2. w Im., bud. ozdoba architektoniczno
w kształcie sznurka pereł.
157
BISTOHOWT
BTSZKOKT
BIslorowy przym. od Bisior: Oblókł go w sza-
tę bisiorowjj,. Leop. Co z najprzedniejszej bisio-
rowej wełny daruję-ć koszuleczkę. Groch.
[Bisiórka, i, częś. i, Im. Wisiorki], p. Bisiorka;
Wogóle wieszadełko do noszenia na szyi i głowie.
fBiskokcIk, a, Im. I p. Biskokt.
fBiskokt, u, Ira. y p. Biszkokt: Z hanyżem
pieką, chleb żołnierski, który biskoktem, tj. dwa
razy pieczonym zowią. Syr. Zdr. f Biskokcik.
<p. Biszkokt >
fBiskoktowy przym. od Biskokt.
[Biskont, a, Im. y] p. Biskup.
1. Biskup, a, Im. I a. fia a. [Biskont, Bliskup,
WIskup] dostojnik kościeln)/, zarządzający faktycznie
a. nominalnie djecezją, ordynarjusz, pasterz : Paweł
zlecił Tytusowi stanowić kapłany a. prezbitery,
których także biskupami nazywa. Skar. Z księ-
dza bywa B. Górn. Podobny, jak zając do bi-
skupa. Prz. Co Giedroyć, to B. Prz. Kardynał
nie B., kasztelan nie wojewoda. Prz. Ksii^dz B.
B. djeeezjalny. B. wikary. B. koadjutor. B.
Bufragan. Zgr. BIskupisko. <Z Gr. episkopos =
dosł. dozorca, przez Nm. daw biscof ; stąd Cześ.
biskup >
2. Biskup, a, Im. y mul. ścięty kant muru. <?>
Biskupi przym. od Biskup: Nie chodzę na bi-
skupich nogach. Prz. (-nie jestem wpływowy).
BIskupisko, a, Im. a m. a. ni. p. Biskup : Wten-
czas już B. stare byłby dał krzyże już i gwiazdne
znaki. Słów.
fBiskupizna, y. Im. y danina roczna, składana
biskupowi przez duchowieństwo djecezji jego; docho-
dy, dobra biskupie.
[Blskupkl, ek, blp.] gwiazdy Kastor i Poluks.
Por. [Bliźniaczki],
Biskupować, uje, owal spełniać obowiązki bisku-
pie, być biskupem: Biskupa poznańskiego, od nie-
małego czasu biskupującego, nadaniami docho-
dów obdarzył. Lei.
Biskupowanie, a, blm., czynność cz. Biskupować:
Za biskupowania Św. Wojciecha. Lei.
Biskupstwo, a, im. a I. godność, urząd, %oladza
biskupia: B. czyli najwyższe kapłaństwo. Pilch.
2. djecezją: Mieczysław I założył siedm bi-
skupstw. 3. pałac biskupa: Na biskupstwie mil-
czenie było. Krasz. 4. czas, okres urzędowania
biskupa.
Biskupszozyzna, y, Im. y dobra biskupie: Bia-
ła-Puszcza była biskupszczyzną, bo była własno-
ścią biskupów płockich. Pol.
Biskwit, a, Im. y I. suchar, sucharek, biszkokt.
2. p. Biszkokt. <Fr. biscuit = dosł. dwakroe go-
towany >
Biskwitowy przym. od Biskwit.
[Bismark, u, blm. | spirytus z Prus w pęcherzach
przemycany. <0d nazwiska Nm. Bismarck >
Bismark przym. nieod.; p. Bismarkowskl: Ręka-
wiczki tego odcienia orzechowej barwy, która
nosi nazwę koloru B. Orzesz. <0d nazwiska
Bismarck >
Bismarkowskl, Bismark koloru brudno-żółtego,
orzechowy : Nakładał rękawiczki bismarkowskie-
go koloru. Krasz.
XBi8mut, u, blm. chem. p. Bizmut.
[Bisnowaty] opętany, narwany; głupkowaty.
<Ukr. bisnowatyj>
Bison, u, Im. y p. Bisior.
Bisować, uje, owal I. żądać powtórzenia jakie-
goś ustępu koncertu a. widowiska : Polonez Cho-
rążego Moniuszki rozentuzjazmowana publicz-
ność bisowała . 2. powtarzać utwór muzycztii/.
śpiew a. taniec na iądanie publiczności : Na ostat-
nim koncercie chór szkieletów był bisowany.
Niektóre numery koncertu na ogólne żądanie bi-
sowano. <Now. z Łć. bis = dwakroć>
Bisowanie, a. Im. a czynność ez. Bisować.
XBisson, u, Ira. y p. Bisior.
fBIssunić, i, ii i f B. ś. p. BIsurmanić.
Bister, tra, blm. p. Bistr.
XBistor, u, Im. y p. Bistur: Zamiast B. kła-
dę słowo kozik. Perz.
Bistr, a, blm., Bister farba brunatna, ciemno-
bronzowa, otrzymywana z sadzy niektórych drzew,
<Fr. bistre, stąd Nm. bi('ejster>
Bistrowy przym. od Bistr: Miała tę barwę bi-
strową, ludowi włoskiemu właściwą, jakby roz-
grzaną słońcem. Krasz.
Bistur, u. Im. y, X Bistor nożyk chirurgiczny
składany, lancet: Nie wiem, czy ty piórem, czy
ja więcej potratię mym zabić bisturem. Zabł.
<Fr. bistouri, od miasta Włos. pistoja, po Łe.
Pistorium>
[Bisty, ów, blp.] rodzaj grzybów, zap. purchawka.
<Nra. Bofist, gw. fist>
fBisunić, i, II i f B. ś. p. BIsurmanić.
Bisurman, a. Im. y, Bisurmanin, xBisurmanieo,
X Beserman, xBes8erman, xBessermian, xBe-
sermaniec, X Bezerman, x Bezermaniec, X Be-
surman, X Basurman, XBossurman mahometanin,
muzułmanin, pohaniec : Bezecny B. Birk. Nadęte
i buczne bisurmany. Birk. Rad, że mu ś. zdarza
z bisurmany czynić. Leszcz. S. Przen. : człowiek
rozwiązłych obyczajów; niedowiarek; renegat; łotr,
urwis. < Przekształcenia Arab. Tur. raiisiilman
= wyznawca islamu, czyli raahoraetaństwa; stąd
też nasze muzułmanin, moslem in i islam>
BIsurmanić, I, ii, f Bisunić, f Bissunić turczyć,
na bisurmana nawracać. B. Ś., f BisunIĆ ś., fBISSU-
nlć Ś. stawać ś. bisurmanem, przyjmować religję 7na-
hometańską ; przen. wieść życie rozwiązłe, psuć ś.,
łajdaczyć ś., rozpuszczać ś., wałęsać ś.: Tak ś.
z tym światem bisurmanim smiele. Wad. Gdzie
ty ś. bisurmanił? hę? Bał.
XBIsurmanieo, ńoa. Im. ńoy a. ńoe p. Bisurman :
Gromił brzydkie bisurmańce. Paszk. Przeciwko
bisurraańeom w oczy z buławą skoczy. Petr. No-
wotny B. w mienionym zawoju. Paszk. ( = re-
negat).
Bisurmanieć, eje, al stawać ś. bisurmaneyn.
Bisurmanin, a, Im. anie p. Bisurman: Czyniono
go bisurmaninem. Paszk.
XBisurmaniny, in, blp. obchód biswinanienia,
obrządek przechodzenia na loiarę mahometańską :
Już się niedziele cztery przybliżały, kiedy bi-
surmaniny tam jego być miały. Paszk.
Bisurmański przym. od Bisurman, muzułmań-
ski, mahometan ski, niewierny : Religja bisurmań-
ska. Birk. Po bisurmańsku przys. jak bisurman.
Bisurmaństwo, a, blm. I. religja bisurmańska,
czyli mahometaji.<^ka, islamizm. 2. X zb. bisurmany,
mahometanie, muzułmanie, Turcy, niewierni. 3.
przen. rozwiązłość, rozjutsta.
[Bisygort, a, Im. e] szubrawiec, rozpustnik
< Właściwie biesygoń, Bies + (JON >
xBiszamel, u, blm. kuch. p. Beszamel.
Biszkokoik. a. Im. i p. Biszkokt.
Biszkokt, a, Im. y, f Biskokt, Biszkopt I. a)
B., fBiskokt cldeb przypiekany, dwa razy pie-
czony, sucliar, biskwit: Niewolnicy u Turków wię-
cej biszkoktów miewają na dzień, niźli na gale-
rach weneckich. Kłok. b) cukier, ciastko bardzo
lekkie, z mąki, cukru i jaj. 2. a. Biskwit fajans
i porcelana bez glazury. Zdr. Biszkokoik. <;Now.
z Łć. bis = dwakroć -f coetus - gotowany >
168
BIRZKOKTOWY
Błszkoktowy przyra. od BIszkokt.
tBiszkont, a, Im. y p. Biszkunt: Ona ś. już
z młodu psich biszkontów uczy. Wiersz o for-
telach białog}. <?>
BIszkopciarz, a, lin. e pieczeniarz : Nie był pa-
sorzytem arystokratycznych domów, ani biszkop-
ciarzem, jak mówił ś.p. Henryk Rzewuski. Krasz.
Biszkopcik, a, Im. I p. Biszkopt: Biszkopciki
rzymskie.
Biszkopt, u, Im. y I. p. Biszkokt: B. szam-
pański. 2. fiz. cienka igła glinowa w elekirome-
trze kwadransowym, w kształcie biszkoktu. Zdr.
Biszkopcik.
Biszkoptowy przym, od Biszkopt: Babka bisz-
koptowa.
f Biszkunt, u, Im. y, f BIszkont psi fgiel, sztu-
ka, psota : Psich pełen biszkuntów, kradzieże nie
wskórawszy, udał ś. do buntów. Pot.
Biszof, u, blm. napój z wina czerwonego, ara-
ku, cukru i korzeni; poncz; esencja pomarańczo-
wa: Esencja pomarańczowa, czyli B. butelka 9
złp. Goł. <Nm. Bischof=dosł. biskup >
[Biśtefranty, ów, blp.] p. Besztefrant.
[Biśterować, uje, owal] zmawiać i., sprzysięgać
ś. <Może w związku z Biśtefranty, p. Bezte-
frant >
fBitarnla, I, blm. zbiornik wody słodkiej, oddzie-
lonej od morskiej, przy warzeniu soli: Mijasz win-
niki i smaczne bitarnie. Koch. <Fr. bittern>
•{■Bite, ego, blm. kara za pobicie, toynagrodzenie
za bicie ; zapłata, którą ściągali panowie za pobi-
cie ich chłopów: Płacić bitego. <BI>
Biteń, tnia, blm. bart. miód z woskiem zmiesza-
ny: Puścić B. na przetaki dla odcedzenia patoki.
Bitewka, i, Im. i p. Bitwa: Być naocznym świad-
kiem wcale małej bitewki. Kaczk.
Bitewny przym. od Bitwa, bojowy: W igrach
bitewnych nigdy zwyciężonemi nie byli. Górn.
Bitka, i, Im. i I. bójka, bijatyka, walka, bój,
utarczka: Nie żył dnia bez bitki. Mick. Począł
opisywać bitkę. Sienk. Mieć chęć do bitki.
I do pitki, i ao bitki. Prz. Rwać ś. do bitki.
2. w grze: pryza, lewa: Ma już dwie bitki, a ja
żadnej. Wziąć, dostać bitkę. 3. jaje wielkanoc-
ne w grze: Taczać bitki. Dał mi za jedno całe
jaje dwie bitki. 4. ! blp. kuch. zrazy, zraziki,
koHety siekane. 5. [B.] lepianka, chata z gliny.
Bitnia, I, Ira. e kafar, baran, baba (do wbija-
nia palów): B. ręczna = sz/a^a.
XBitniarz, a, Im. e robotnik przy bitni pracują-
cy, kafarnik.
[Bitniotwo, a, blm.] wzajemny stosunek bitników
(pszczelarzy).
Bitnie przys. od Bitny zdatnie do boju: I sta-
niesz w kole orężno i B. Pol.
Bitnik, a. Im. cy ten, co gotów zawsze do bitki,
co rad i. bije: Józiek był zawadjak, B. Bał.<BI>
[Bitnik, a. Im. oy, Siaber] mający u siebie cu-
dze pszczoły na przechowaniu, jako wspólnik, na-
leiący do potowy miodu i rojów. <Z Lit. blti-
ninkas = dosł. pszczolarz>
[Bitnikować, uje, owal] z kim = być z kimś
w stosunku hitnika.
[Bitnikowanie, a, blm.] czynność cz. Bitnikować.
Bitność, i, blm. rz. od Bitny: Nie sama B.
żołnierza jest zaletą. Kołł. <BI>
Bitny 1. zdatny do bicia i., waleczny: Zacne
plemię dziadów bitnych. Kochan. Na wojnie
lepszy nie kto jest mówniejszy, lecz kto bitiiiej-
Bzy. Koch. Bitne hufce. Malcz. B., jak kogut.
Prz. B. i mądry a. uczony i B. Prz. (=i do zwa-
dy, i do rady). 2. B. ptak zool. - bałaljon, bojownik.
BIURO
Bitum, u, blm. chem. smoła a. iytcica kopalna
(np. asfalt, idrjolit) rodzaj Jarby czarnej. <Łć.
bitumen>
Bitumin, u, blm. ciaio organiczne z rozkładu
przedwiekowej roślinności.
Bitumintczny przym. od Bitumin: Ciała bitu-
miniczne = bitumin.
•j-Bitunek, nku, Im. nkl, f Bitunk, fButynek 1. łujj,
zdobycz wojenna: Spiesz ś. do łupu, a kwap ś.
do bitunku. B. B. Nieprzyjaciel swój będzie
dzielić B. i korzyść swoją. Bud. Gdyby ś. bi-
twa wygrała, jako bitunki dzielić? Tarn. J. 2.
rabunek, grabież, plondroioanie. 3. znak zwycię-
stwa, trofeum. <Śr. Gnm. biutunge = podział
zdobyczy >
f Bitunk, u, Im. I p. Bitunek. Tuch.
-j-Bitunkarz, a, Im, e ten, co zdobycz dzieli, sędzia
dzielczy: Obierają na to bitunkarze, którzy dzie-
lą per centurias. Tarn. J.
Bitwa, y, Im. y I. bicie ś., walka, bójka, bija-
tyka: Ód słów przyszło do bitwy. X B. słow-
na = zwada, kłótnia. Kwita z Sokalskiej bitwy.
Prz. (=wet za wet). 2. bicie ś., walka, starcis ś.
dwuch wojsk, batalja: B. krwawa, za-
cięta, stanowcza., walna. B. wygi\.aa. Gdzie
wielu dowódców, tam B. przegrana. Prz. Nie
czas modlitwie po przegranej bitwie. Prz. Po-
le, plac bitwy. Biliśmy bitwę walną. Kaczk.
Bitwę wydać, stoczyć, zwieść. Polec w bitwie.
Cezar trzysta bitew wstępnym bojem z Gallami
wygrał. Warg. Kto sam bitw nie wygrywał
jeszcze... Zal. Bój może być jednym z epizodów
bitwy. Kras. A. Mała i krótka B. = potyczka,
utarczka. B. ś. nie zaczęła, a utarczki tylko
były. Skar. Zdr. Bitewka. <BI>
Bity I. im, od Bić: Zrazy bite. Nie w cie-
mię B. Prz. 2. przen. karcony, surowo, karnie
wychowywany ; wyćwiczony, wykształcony, wyuczo-
ny, biegły: Jeden B. za stu niebitych stanie.
Prz. Dobry karany, jeszcze lepszy B. Prz. Co
bite, to lepsze. Prz. Mąż niepospolicie B. w rze-
czach duchownych. Kaczk. 3. gęsty, ścisły, drob-
ny: Pisać bitym charakterem. Druk B. 4. ca-
ły, całkowity, z okładem: Trzy bite godziny. B.
talar a. Bity, ego, Im. e rz. talar całkowity,
w jednej sztuce : Sto bitych w garnku. Pół bi-
tego.
Biuietyn, u, Im. y p. Buietyn: B. o stanie fi-
nansów. <Fr. bulletin>
Biuraiista, y, hu. ści ten, co i. przejął porząd-
kiem i zasadami biurowemi; pedant. <Fr. bura-
liste>
Biureczko, a, Im. a p. Biuro.
Biurel, u, blm. gruba wełniana materja. <S. Fr.
burel >
Biuret (bi-uret), u, blm. p. Dwumocznik. <Now.
z Łć. bi- = dwu -}- Gr. ourćo>
Biureta, y, Im. y chem. rurka szklana do od-
mierzania małych objętości płynów i gazów. < Fr.
burette>
Biurko, a, Im. a p. Biuro: W biurku jego nie
było szufladki, któraby nie zawierała jakowej
osoiiliwości. Kras.
Biuro, a, Im. a i. szezeg. Biurko stół, stolik
do pisaniu, kantorek: Biura w pokojach bywają
z włoskiego orzecha. Kluk. 2. kantor, kancela-
rja, miejsce, gdzie urzędnicy pracują : B. paspor-
towe, adresowe, telegraficzne, wydawcze, na-
dawcze, techniczne. B. długości p. Długość.
Zdr. Biurko, Biureczko. <Fr. bureau = dosł.
ciemne sukno (którym stół pokrywano) >
159
BIUROKRACJA
BLACHA
Biurokracja, I, Im. e I. władza a. wpływ urzęd-
ników na sprawy państwowe. 2. rząd urzędniczy^
formalistyczTiy, pedantyczny. 3. zb. ogół urzędni-
ków. <Now. z Biuro -\- Gr. -kratia = -władz-
two >
Biurokracyjny przym. od Biurokracja: Rz^dB.
Biurokrata, y, Ira. ci zwolennik biurokracji, rzą-
du biurokracyjnego ; ten, co ś. trzyma litery prze-
pisów. Wszyscy ministrowie byli biurokratami.
Spaś.
, Biurokratycznie przys, od Biurokratyczny:
Świadek B. wysznurowany. Krasz.
Biurokratyczny przym. od Biurokratyzm.
Biurokratyzm, u, blra. system urzędniczy, for-
raalistyczny .
Biurokratyzować, uje, owal naginać do trybu
biurokratycznego, robić biurokratyczmjm'. Zasada
interwencji państwowej wywołuje silną centra-
lizację i biurokratyzuje wszystkie stosunki.
Biuromanja, i, blra. pociąg do pracy Murowej ;
chęć urządzenia wszystkiego kancelaryjnie- Nie lu-
bił on bez potrzeby biuromanji i za pomocą,
dwuch tylko pisarzów podręcznych cały obrót
ekonomiki ogromnej najprzezorniej urządził.
Chrząsz. <Now. z Biuro -|- Gr. mania >
Biurowy przym. od Biuro: Praca biurowa.
Biuruar, u, Im. y przyrząd do pisania: B. na
srebrnej podstawie, z łierbem jubilata i napisem
łacińskim. <Niby Fr. buroire>
Biust, u, Ira. y popiersie; część tułowiu od ra-
mion do pasa : Utoczone ramiona i śliczny B.,
który wycięta suknia balowa podziwiać pozwa-
lała. Bał. <Fr. buste>
Biusthalter, a, Im. y gorset, <Now. z Fr.
buste -f- Nm. -halter^^ trzymający >
Biuwet, u, Ira. y miejsce do picia trunków : Kios-
ki owe i szalety niczym są innym, jeno biu-
wetami i bufetami. Jeż. <Fr. buvette, skąd
Nm. Buffet >
Biwak, u, Im. I, Biwuak I. obozoioanie pod go-
łym niebem w ubraniu i z bronią. 2. miejsce obo-
zowania, obozowisko. <Fr. bivouac>
Biwaltować, uje, owal szczeg. o wojsku: obo-
zować pod gołym niebem.
Biwakowanie, a, blm., czynność ez. Biwakować.
Biwakowy przym. od Biwak: Ognisko biwakowe.
Biwuaozny przym. od Biwuak: Ognie biwuacz-
ne. Straż biwuaczna.
Biwuak, u, Im. i p. Biwak.
Bizam, a, blra. p. Piżmo.
Bizant, u, Im. y, Byzant złota moneta bizantyj-
ska. <0d miasta Bizancjum >
Bizantyjczyk, a, Ira. cy, Byzantyjczyk zwo-
lennik cywilizacji bizantyjskie)': Jaka różnica
pomiędzy małym człowieczkiem z czasów królo-
wej Anny i nami, bizantyjczykamil Spaś.
Bizantyjski, Byzantyjski, Bizantyński, Byzan-
tyrtski jaskrawy, kopulasty, dziwaczny.
Bizantynizm, u, blra., Byzantynizm hołdowanie
ideom bizantyjskim: B. tolerujący złe lub mianu-
jący je dobrym. Krzem.
Bizantyński p. Bizantyjski.
Bizmut, u, blm., x Bismut, x Wizmut, X Wis-
mut chem. pierwiastek metaliczny z gromady azo-
towców, Bi. <Fr, bisrauth, Nm. "Wisrauth a. Bis-
muth, ciemnego pochodzenia >
Bizmutowy przym. od Bizmut: Błyszcz B.=
połączenie bizmutu z siarką. Szpat B.= węglan
bizmutu. Blenda bizmutowa ^fcrzemtan bizmutu.
Ochra bizmutowa = ^Ze;mtfc biztnutu, kwiaty bizmutu.
Bizmutyn, u, Ira. y min. trójsiarek bizmutu,
błyszci bizmutowy.
Bizmutyt, u, blm. min. mieszanina węglanu
i .tiarrzanu bizmutu.
1. Bizon, a, Ira. y I. X p. Bizun : Ekonom z bi-
zonem nad chłopami stoi. Beutk. 2. [B.] awan-
t urnik, warchoł.
2. Bizon, a, Im. y zool. p. Żubr. <6r. bison,
Łć. bison >
[Bizoń, ia. Im. le] chłop wielki a niezgrabny
<Może od 2. Bizon >
Bizun, a. Im. y, X Bizon kańczuk, batog, bat:
Goły jak B. Prz. „Oda do bizuna" przez Ada-
ma Naruszewicza. Boją ś. nie eiwuna, lecz je-
go bizuna. Prz. b) raz kańczugowy, plaga, ude-
rzenie : Nic łacniej, niż wymówić: Dajcie mu sto
bizunów. Oss. <Może od nazwy zwierzęcia bi-
zona (żubra) przez takie przejście znaczenia,
jak Łć. taurea, nasz bykowiec itp. >
Bizunować, uje, owal okładać bizunami, bić ba-
togiem, tcymierzać plagi: Wszystkich bizunował
i rozpędzał. Krasz.
Bizunowanie, a, Im. a czynność cz. Bizunować.
Bizunowy przym. od Bizun: Nauczka bizunowa.
Biżuterja, i część, w Ira. e przedmiot galante-
ryjny, zbytkowny, klejnot. <Fr. bijouterie>
Biżuteryjny przym. od Biżuterja: Pudełko bi-
żuteryjiie. Przen.: Biżuteryjna i ślazowo-ckliwa
poezja salonów.
[Bjeśtefrant, u, Im. yj p. Besztefrant.
Bjotyt, u, Im. y min. p. Mika. <0d nazwiska
uczonego Fr. Biot f 1862 >
Bia! dziec. ye, p/e.': Nie jedz tego, bo to B.
Wrona w lecie na mendlu pszenicy siedząc krzy-
czy: bla! a w zimie na końskie łajno wrzesz-
czy: kołacz !
1. X Blacłi, u, Im. y, x Blacha, X Blecha,
X Flak, X Flek plama. <Nm. [blacke] = Nm.
Fleck(e)>
2. X Blach, u. Im. y p. Blacha: Kaganek jaś-
niejszy przy blachu. Pot. Rwie pancerza węz-
ły, ostrożnie zdziera B. zafarbowany. Mick. B.
u szpady. <p. Blacha >
I. Blacha, y, Im. y, x Blach I. cienki płat me-
talu: Każdy kruszec na blachę wybity być mo-
że. Kluk. Blachy srebra a. złota. Birk. Srebro
w blachach. B. złota, srebrna, cynkowa, mie-
dziana, ołowiana. B. cynkowana, platerowfyła-
B. żelazna czarna. B. żelazna, pobielana cyną
— biała. B. mosiężna = io7ta. Blachy równowa-
żące a. dwumetalowe. B. falista. B. dachowa,
kotłowa, ślusarska. B. kuta, walcowana. Ciąg-
nąc blachę pomiędzy walcami. Składać blachy
-zaginać, przygotowując do roboty. Wybijać me-
tal na blachę. Kryć dom blachą. Pałac „Pod
Blachą'" zwany, przy Zamku warszawskim. B. to,
nie pieniądze (-moneta fał.^zywa). Oss. 2.narzcdzia
a. naczynia z blachy: B. do tortu. Blachy ogni-
ste, rozpal Mie (= narzędzia tortur): Na mękach
rozpalonemi blachami palą. Syr. B. u pieca,
u komina, u zamku. B. herbowa. B. do koper-
sztyehu. Figury na blasze rznięte. B. do mle-
ka, nafty. [WjtTze6'b]!ic\i(^\- wypić miarkę (zwyk-
le bla,'<zaną) wódki. 3. zwykle w Im. a) f zbro-
ja: Blachy zbrojowe. Przywdziewać blachy. B.
na piersi = pancerz. B. na ręce - naramienniku
Przez pięć roków nie zdejmowałem z siebie
blach. Sienk. b) znaczki blaszane, wydatoane ro-
botnikom, marki. 4. a. Deska = ^i/ine przedłużenie
słupicy u plaga. 5. gór. = czc^6* wielkiego pieca : B.
babkowa, kopytowa, krzyżakowa,podporowa,gich-
towa, zaogiiiowa. Blachy czeluściowe. 6. a. Kapllcz-
ka. Ołtarzyk leś. unf cięcie przy odziemku stojącej sosnj/
160
BLACHJI
(lin pozyskania luczyica. 8. pUSZ. = htwha, do
której są przyticierdzone wszystkie częici zamku
w strzelbie. 9. plyfa nu kuchni angielskiej : JMec
co pod blaclui. Zdr. Blaszka, BlaszecTka, Bla-
chetka. <Nm. Blech>
X Blacha, y, Im. y p. I. Blach. 2. lek. p. Ostuda.
Blacharczyk, a, hu. I uczeń, czeladnik Macharski.
Biacharka, I, Im. I, Blacharzowa żona blacharza.
Blacharnia, I, Im. e I. a. Blachownia pracow-
nia, w której rolną blachy i przedmioty z Ma-
chy, walcownia blachy. 2. magazyn, skład blachy.
Blacharski pizym. od Blacharz: Blacharska
robota. Blaeliarskie rzemiosło. Zakład blachar-
sko-g-alanteryjny.
Blacharstwo, a, blm. rzemiosło blacharskie.
Blacharz, a, Im. e, X Blecharz, X Bleohownik,
X Blachownik, [Blachmistrz, Blachnierz] I. rze-
mieślnik, robiiicy blachę i przedmioty blaszane; płat-
nerz. 2. handlujący blachami a. wyrobami bla-
char.<ikiemi. 3. [B.] pog. szynkarz.
Blacharzowa, ej, Im. e p. Biacharka.
Blacharzowy juzym. od Blacharz.
Blacharzówna, y, Im. y córka blacharza.
Blachetka, I, Im. I p. Blacha.
Blachmal, u, Im. e, X Blakmal, Blachman I.
szumowiny na rozpuszczonym kruszcu, szczeg. sre-
br:.e. 2. a. Blekman bielmo (na oczach) : Od wód-
ki mu oczy blaclimaUMu zachodzą, (-mgłą). 3.
nakładanie blaszkami zlotemi a. srebrnemi, robota
demeszkowana, emalja. <Nm. Blaehmal >
Blachmalowy przym. od Blachmal.
Blachman, u, Im. y I. p. Blachmal. 2. mdły
wyraz oczu po przepiciu ś,, niewyspaniu, zmęcze-
niu; powłoka mglista: Oczy mu blachmanem
(=mgłnj zaszły. Jeż. I wie, że na te źrenicy
Miu-hniany bije świat duchów tęcz.-j. malowany.
Słi)W. 3. płytka metalowa, blaszka: Cienkie blaeh-
many, które senator Stronczyński nazywa pół-
brakteatami. <Zap. toż, co Blaehmal >
[Blachmistrz, a, Im. e] p. Blacharz.
[Blachnierz, a, Im. e] p. Blacharz.
XBIachowany plamami pokryty, centkowany, pla-
misty: Między owcy cokolwiek płowego, blacho-
wanei^o i pstrego będzie, to twoje. Wuj.
Blachownia, \, Im. e p. Blacharnia.
Blachownica, y, Im. e 1. a. f Bluzbrach blacha
na jiicrsi, kirys. 2. machina do ciągnięcia blach.
X Blachownik, a, Im. cy p. Blacharz.
Blacik, a, Im. I I. p. Blat. 2. 7niara targowa
nowalji, grzybów itd.: B. szpinaku, szczawiu, ry-
dzów. <p. Blat>
[Blaczeć, e, al, Blakać, Bleczeć, Blekać] żalo-
iliwie i. odzywać (o kocie, cielęciu, jagnięciu).
<I)źwn.>
[Blaczenie, a, blm.] czynność cz. Blaczeć.
Bladaczka, I, blm. lek. p. Blednlca. <BLAD>
Bladaczkowy ]irzym. od Bladaczka.
Bladawlec, wca, "im. wce, f Błędnik człowiek
blady, iryhladły. A ja tych bladawców, zbrodnia-
mi bladych, otoczony wieńcem. Słów.
Bladawo przys. od Bladawy: Wyglądać B.
Biadawość, I, blm. rz. od Bladawy.
Bladawy nieco blady. Księżyc B. Karp. Bla-
dawe lica
[Bladki, ÓW, blp.] ziemniaki daberskie. <Zap
BLAI)> ^'
Bladnąć, le, ął a. bladł, Blednąc, Blednieć I.
stawać ś. bladym : B. od złości, gniewu. Bladły twa-
rze na widok tego straszliwego obrazu. Żeglarze
bladną. Ryb. 2. blaknąć, płowieć, pełznąć (o ko-
lorze;; iJifJbp śroilkieoi c^oła bladaie. Mick,
fclAGÓWAć
^ Blado przye. od. Blady: Gdzie serce w fsfra-
chn. tam na twarzy B. Pot. Wyglądała B.-me-
lancholijnie. Krasz.
[Bladocha, y, Im. y, Bladunia, Bladusla] blada
dziewczyna,
XBIadokru8Z, u, blm. kruszec Mado-iółty, ma-
jacy w sobie miedź, żelazo, siarkę i arszenik. Kluk,
'<BLAD-ł-KRUCII>
Bladolloy mający blade lica, o bladej twarzy,
z bladą cerą, < BLAD -|- LIK>
Bladollstny mający blade liście: Smutna, bla-
dolistna brzoza. Roi. < BLAD -f LIST >
Bladooki mający blade oczy. Orzesz. <BLAD
+ 0K>
[Bladorózga, I, Im. I, Latorózga] latorośl, rózga.
< BLAD -f- Rózga; może sld., zamiast lato-
rózga ? >
Bladość, I, blm. rz. od Blady: B. pada na lę-
kających ś. Pefr. Trupia B. <BLAD>
[Bladunia, i, Ira. e] p. Bladocha. <BLAD>
[Bladusla, I, Im. e] p. Bladocha.
Blady, st. w. Bladszy a. Bledszy I. Ualamj,
cery a. barwy zbliżającej ś. do białej: B. jak
trup, jak ściana, jak chusta, jak płótno, jak
Piotrowin (=trupio B.).B. jak śmierć angielska.
Prz. Cienie blade. Otw. Blada jakaś mara we
śnie ś. pokazała. Tw. Żad n ś. nie trwóż,
żaden nie bądź B. Koch. P. Blade usta. Krwi
utratą B. Kon. Noc ludu przestrachem blada.
Kon. Twarz blada może być piękną. Brodź
Blade astry, kwiaty. 2. przen. słaby, niedokład-
ny pod względem barwy a. wykończenia^ niewyraź-
ny, niejasny, niedobitny: Blatle światło dnia. Dni
jesienne blade, ale pogodne. Blade odbicie obra-
zu =.s^rt?>rt kopja. Blade odbicie rzeczywistoścL
Cerę miał blado-żółtawą. Jeż. Para blado-żół-
tych oczu. Orzesz. Oczy blado-Wękitne. Orzesz,
Chmurki blado-liljowe. Sienk. Blado-złota^ kula
dziennej gwiazdy. Orzesz. Wybucha ogień bla-
do-czarny (-czarniawy). Kulig.
fBIadysyn, a, Im. y p. Bledyniec.
[BlacJzieńkl] p. Bledziutki: Bladzieńkie to było
od urodzenia. Orzesz. B. był i szczupleńki, jak
robaczek. Orzesz.
[Bladzleńko] przys. od BladzleńkI.
Bladziuchno przys. od Bladziuchny,
Bladziuchny p. Bledziutki.
Bladzlusieńki p. Bledziutki.
Bladzlusieńko przys. od BlidzlusIeńkI.
BladziuśkI p. Bledziutki.
Bladzluśko przys. od BladziuśkI.
BladziuteńkI p. Bledziutki : Kolor rubinu wy-
stąi»ił z ust bladziuteńkieli. Słów.
Bladzlutertko przys. od BladziuteńkI.
Bladziutićl p. Bledziutki: Tłuściutkie to, łysint-
kie, bladziutkie stworzeńko jest sławnym lite-
ratem. Krasz. Złożyła bladziutką twarz na je-
go szerokiej piersi. Orzesz.
Bladzlutkb przys. od Bladziutkl.
Blaga, I, blm., Blagierja, Blagierstwo oklamy-
luanie, mydlenie oczu, udawanie znajomości rzeczy,
v)iedza pou-ierzchowna ; żart, kłamstwo; pyszałko-
watoś/-. <Fr. blague>
Blagler, a. Im. rzy ten, co blaguje. <Fr. bla-
gueur>
Blagierja, I, blm. p. Blaga.
Blagierka, I, Im. I forma ż. od Blagier.
Blagierski przym. od Blagler: Usposobienie
blagierskie.
Blagierstwo, a, Ira. a p. Blaga.
Blagować, uje, owal posługiwać ś. blagą, okla-
myicać, udawać znajomość rzeczy, mydlić oczy.
161
n
BLAGOWANTE
Blagowanie, a, blm., czyimość cz. Blagować.
Blajdrat, u, Im. y druc. drul cicnhi. <Niii.
Blei(irHth = dosł. drut ołowiany >
XBIajer, a. Im. y, X Blejer /orma, modła, mo-
del, iozor, krój, manier: Maski nie na jeden B.
formowane były. Czart. A. Książiii na jeden
B. pisane (= na jedno kopyto). <Zap. z Nm. Blei-
wag-e, BleiIoth = griint-wa,ua, blejczyk>
XBIajgiel, u, blm., xBiajgielb, xBlejgiel, XBIeJ-
gielb Jarha żólla ołowiana. <.Nm. Bleigel(b)>
XBIajgielb, u, blm. p. Blajgiel.
Blajwajs, u, blm. p. Blejwas.
Blajwas, u, blra. p. Blejwas.
XBIak, u, blm. blaknięcie, Uednienie, bla-
dość: Żj^ły blakiem zachodzfj, krwi pozbywszy
marnie. Zebr. <Dnm. bleek ( = Gnra. bieleli) -
blady >
Blak, u, Im. i I. fl. mielizna, miejsce, gdzie
woda płytka. 2. leśn. halizna, polana w lesie.
<Nrii. blach (= flaeli) --z płaski >
[Blakać, a, a{] p. Blaczeć.
[Błąkanie, a, 'ra. a] \. fjlosy zwierząt, podobne do
płaczu. 2. p. Blek. <r)źwn.>
Blakmal, u, Im. e p. Blachmal.
Blaknąć, ie, ął, XBIakować (o kolorach) pełznąć,
płowieć, puszczać, niszczeć: Materja blaknie na
słońcu.
Blaknięcie, a, blm., czynność cz. Blaknąć.
xBlakować, uje, owal p. Blaknąć: Blaku-
ją lica, oczy i usta sinieją. Toł. Ta panna bla-
kuje - więdnie, starzeje. By zmaz.-j, niesławy ja-
kiej imię Polaków, teraz nadpluskane, potym nie
blakowało. Błaż.
Blakowanie, a, blra. I. x czynność ez. Blako-
wać. 2. leśn. choroba drzew, objawiająca L biała-
wym kolorem liści.
Blakowny (o kolorach) łatwo płowiejący, pełzną-
cy, b łaknący ; myśl. o zmienionej bancie włosów:
Lis w lecie B.
[Blakówka, i, Im. i,] p. Świnka. <?>
Biamanż, u,blin.,Blamanże,xBlamas, xBlamasz,
X Blemas, \ Btomuz kuch. galareta migdałowa.
<Fr. blanc-man,i!,"er>
Blamanże niuod. p. Biamanż.
XBIanias, u, blm. I. p. Biamanż. 2. galareta
z ryl) rozgotowanych.
Blamasz, u, blm. kuch. p. Biamanż.
Blamiza, y, Im. y leśn. roibaj klepki dębowej.
<Zap. w jakimś związku z l''r. blamuse a. pla-
niuse = l. uderzenie ręką. 2. daw. moneta w Leo-
djum i w Westfiilji, Nni. Blamiiser>
Blamować się, uje ś., owal ś. dać się łapać na
kłamstwie, plątać się w kłamstwach; błaźnić ś., na-
rażać ś. na śmiech, ośmieszać ś. <Fr. blamer=
ganić, przez Nni. sich blamiren>
Blamowanie się, a ś., blm., czynnoiść oz. Bla-
mować ś.
Blanbek, a, Im. i młokos, wyrostek, żółto w dziób-
ku majiiry. <Fr. blanc-bec^dosł. białodzióbek>
[Blandyn, a. Im. i] p. Blondyn.
xBlank, [Blank, Blank] nicod. - czysty, jasny,
błyszczący: Często gęsto ligimigi w jego gło-
wie, lecz serce B., B., panowie. Fred. A. <Nra.
biank>
Blank, u, częś. w Im. i. Blanek I. dyle, de-
słci, belki drewniane grtdie do ogradzania, palisada.
2. a. Blanka ?«"»• ().>.V)7/ dolcola czego, rodzaj gzymsu,
Icramzatts ; zębate wycięcie murów i wież ; strzełni-
re 10 murze; rusztowanie dla strzelców: Nasi na
blanki po drabinach leźli. Biel. M. Ody zbudujesz
dom nowy, uczynisz B. po kraju dachu, żeby kto
nie spadł z niego. Bud 3. blp. bud. p. Śobo-
BLASK
ty. 4. garb. gruba skóra na podeszujjf i toyrohj
rymarskie ; część podeszwy vuędzy zelówką a olca-
sem. 5. mor. poręcz galerji okrętowej, wierzchnie
bramowanie olcrętowe: B. okrętu. 6. [B.] p. Blag.
<Łć. planea = dyl, deska, przez Nm. daw. blankę;
stąd też i [Bląg]>
! Blank, u, Im. I p. Blankiet.
Blanka, i, Ira. I p. Blank: Widziałem go
z blanek, jak pierwszy zaczął bitwę. Min. Po
chwili przybyła do nas na wieżę, przyniosła
z sobą miseczkę i postawiła ją na blance.
Pol.
Blankiecik, u, Im. I p. Blankiet.
Blankier, u. Im. y najlepsza odmiana bursztynu
bursztyn ze wszystkich stron błyszczący. <Nm.
blank = błyszczący, świecący ś.>
Blankiet, u, Im. y, I. a. fBlank druk przygoto-
wany do icypełnienia icezwah, protokółów, wyroków
sądowych ; papier z -wydrukowaną datą i nazwiskiem
osoby a. 'firmy. 2. B. wekslowy, Blanko, in Blan-
ko - papier wekslowy z podpisem, a z pozostawie-
niem miejsca na wypełnienie sumy i treści wekslu.
Zdr. Blankiecik. <Nra. Blankett>
XBIankletownie przys. od Blankietowny: Kup-
cy podpisywać muszą na komorach protokóły
B. (in blanko), a później dopiero oficjalista wpi-
suje dowolną sumę nad podpisem opłacającego.
Blankietowny p. Blankietowy.
Blankietowy przym. od Blankiet; Blankietowny
Blankista, y, Im. Ści spekulant giełdowy, sprze-
dający papiery, których nie posiada (in blanko^,
w przewidywaniu tańszego odkupu. < Now., ni-
by Łć. in blanco = bez podpisu, dosł. na biało >
Blanko nieod., in B. han. p. Blankiet: B. kre-
dyt = kredyt otwarty, bez oznaczenia sumy. <p.
Blankista >
Blanko wać, uje, owal I. łdanki czynić, łdanka-
mi obwodzić, jmlisadować. 2. gzymsy na murze ro-
bić, murem z gzymsami obwodzić. 3. mor. porę-
czami, (laleryjką okręt opatrywać. <p. Blank >
Blankowanie, a. Im. a czynność cz. Blan-
kować.
Blankowy przym. od Blank: Przykrycie blan-
kowe. Sienk.
tBIanksz, u, blm. p. Blansz. <ZFr. blanche =
biała, dom. couleur = barwa, przez Nm. wyma-
wianie >
fBlankszować, uje, owal p. Blanszować.
Blansz, u, blm., fBlanksz bielidło: Nie pomoże
B. i ruż, kiedy ])anna stara już. Prz.
Blanszować, uje, owal, iBIankszować powlekać
blanszem.
Blanżerajz, y, Im. y garb. p. Wiórownik. <Nm.
Blanc'hireisen>
Blanżerować, uje, owal I. cukier, i kuch. go-
tować do pewnej miękkości, lekko obgotowywać. 2.
garb. p. Wiórować. <Nm. blanchiren, z Fr.
blauc'liir = dosł. bielić. >
Bianżerowanie, a, blm., czynność cz. Blanże-
rować.
Blanżerowiny, in, blp., garb. p. Wiórowiny.
[Blańdać, a, alj p. Blędzieć.
IBIasfemja, I, Im. e bluźnierstwo. <Qr. blas-
f6uiia>
Blask, u. Im. 1 I. mocne światło, pewien czas
trwające; jasność: B. słoneczny. B. księżyca.
Mało nie jednaki B. od mosiądza, jako i od zło-
ta; a tak radzę ci, nie spuszczaj ś. na B. Kej.
Od którogo szyje malowan<?i to srebrny, to zło-
ty B. bije. Kochan. Bije B. często od szycho-
wych nici. Kras. Bije B. z karabeli. 5Iick. Przen ;
Złoty B. łąki. K.to nieuważnie na B. idzie, iio
ifia
W-ASKATT
z cienia, znieść słonecznego często nie może pro-
mienia. Pot. Okna maji^ być na północ, aby nie był
B. patrzeć z pałacu na di rewa. Tizyc. Przen. fB.
mi = razi mię lo oczy (człowiek a. rzecz jaka). fB.
mi do niego = nie lubię nań patrzeć, mity mi jak
sól to oku. f Do ludzi mu B. Glicz. {=strom od
ludzi, odludek). Młodzieńcom na białe głowy ża-
den B. nie jest. Glicz. (- luhią na nie patrzeć).
Przodkowie "dzielnością swą, każdemu nieprzyja-
cielowi koronnemu blaskiem w oczach byli. Wer.
( = zdumiewali, imponoicali). 2. śuńełność, to.ymiia-
łość, wystawność: B. mitry. B. pozorny. Wy Sto-
rni w całym blasku. B. mnie nie łudzi bogacza.
Karp. Czczym blaskiem odyma pycha. Nar.
Przed znikomym blaskiem niejeden olśnął śmiertel-
nik. Wer. Polskę otaczał blaskiem potęgi i chwały.
Fel'. "Wielu nieraz królów otaczało ś. blaskiem
nauk lub sztuk pięknych. Pawi. 3. widok, jutu,
śtriatio dzienne : Wychodzić na B. = na juic, na
świat, na popis : Bóg poznaje zasługi nieznajo-
me, jak te, które na B. wychodzą. Lach. 4. fiz.
sposób odbijania i. promieni słonecznych od po-
irierzchni ciał, szczeg. minerałów: B. silny, mie-
niący ś., metaliczny, djamentowy, tłusty, szkli-
sty, perłowo-maciczny, jedwabisty. < BLASK >
fBlaskaty p. Blaski.
tBIaskawy p. Blaski.
t Blaski, Blaskaty, Blaskawy błękitnawy, modra-
loy: Blaskie abo białe oczy. Mąez.
X Blaski wy blasku pełen, lśniący, błyszczący :
Słońca osada blaskliwa. Przyb.
łBIaskOOki, fBłaskooki jedno oko często zmrużą'
jacy: zezowaty: B. jestem, mrugam często oczy-
ma nad wolę. Kn. < BLASK -f- OK >
XBIa8korodny wijdąjący blask, błyszczący, lśnią-
cy, śiriecacy : Blaskorodne zbroje. Petr. < BLASK
-fROD>
Q\BiSk.os\e\nyrzticającyblaski,łjłyszczący: B. mar-
mur. Krasiń. < BLASK + SIE >
yBlaskot, u. Im. y, rzecz błyszcząca ś., blichtr:
Znikome skarby i czcze dostojeństw blasko-
(y sa daraiui losu, nie nagrodą cnoty. Przyb.
< BLASK >
fBlaskotny błyszczący i. : Przen. : Błędy bla-
ekotne, które w pismach ich czytamy. Przyb.
7 Blaskowaty białawy, jasny : Był krasny, uro-
dziwy, oczu blaskowatych. H. Tr.
X Blaskowy jjrzym. od Blask.
Blastema, y, blm. fizj. płyn zarodkowy, w któ-
rym tworzą i. komórki. <Gr. bhistema ni. = kie-
łek, zarodek >
[Blaszak, a, Ira. i] garnek blaszany. < Blacha >
Blaszanka, i, Im. I I. a. Blaszka naczynie bla-
szane do płynów ; miarka do wódki, półkwaterek '.
Przytknął blaszankę z czystą wodą do jego
warg. Sienk. Blaszanki i)rzed niemi raz się na-
jtełniaiy, znów wypróżniały. Jeż. Kazać dać so-
bie blaszankę wódki. Nie zaglądnij do blaszan-
ki. Fred. A. 2. kol. naczynie blaszane z wodą
gorącą do ogrzewania wagonów. <p. Blacha >
Blaszany z &iac/(.i/ zrobiony: Blaszani konewka,
wiaderko, dach, miska, wanna, łyżka. Blaszane
dęte instrumenty (waltornic, trąby, puzony, tuba).
Blaszeczka, ij Im. i |). Blacha': Ile dziewcząt
z bla>zeczkami w ręku ijrzcjdzie do fabryki.
Kon. ( = naczyniami blaszatiemi).
Blaszecznica, y. Im. e, Biaszeniec, LIstownIca
bot. (latninaria) roś. z gromady wodorostów, z rzę-
du ciininic. Gatunek : B. cukrowa a. K a p u s t a
Ul orska. (1. saccharina)
Biaszeniec, ńca, Im. ńce bot. p. Blaszecznica.
BLAT
Blaszka, I, Im. I i. j). Blacha, mała, cienka bla-
cha : U złota, srebra, miedzi, stalowa. Przen.:
drobny pieniądz. 2. p. Biaszanka. 3. cacko świe-
cące ś., błyskotka: Miała na sobie pełno blaszek
świecących. Ir. ; order, medalik. 4. łuszczka :
Glina biała bez blaszek, na gęste sito przesia-
na. 5. anat. (lamina) tiuór ustrojti cienki, plaski.
listek, fs z y c h t a, fw a r s z t a : B. szklista
kości czaszki, f krucha, -J-twarda, fszk la-
na (1. vitrea). li. sitowa, fsitowata, pozio-
ma kości sitowej, in. fkostka sit owa ta (1.
cribrosa). B. wężykowata kości ślimakowej
a. ślimaka (1. spiralis eochleae). Blaszki
dziurawe na podstawie mózgu (I. perloratae).
B. z a r o d k o w a = listek zarodkowy. Blaszki
k o s t n e (1. ossium), główne m i ę d z y k a n a 1 i-
kowe a. międ zy pon iko we (I. interstitiales\
S.bart. : B. v;oskw-wosk na odtcłoku j)szc-oły. 7.
bot. (lamina) rozszerzona, płaska część liścia. 8.
jub. ./«((/«, warsttua metalu pod drogim kamie-
niem; cienka powłoka metalowa na innym metalu,
plater: Dzban miedziany pod srebrna blaszką.
Oss. 9. kol.: B. rozstępowa, p. Rozstępka. 10.
min. (1. fundamentales), postać niektórych minera-
łów: B. miki. II. ślus.: B. zas;iwkowa = ii., w A;<o'-
rą wchodzi rygiel a. zasuwka. < p. Blacha >
Blaszkodzioby zool. mający dziób spłaszczony
jak bla-izka : Ptaki blaszkodziobe p. Ptak. < Blasz-
ka-|-DZ10B>
Blaszkorogi zool. mający .^płaszczone rogi, wn-
chlarzorogi : Chrząszcze blaszkorogle (lamelli-
cornia). < Blaszka -|- ROG>
Blaszkoskrzeiny zo)l. mający skrzela w h<!zlał-
cie blaszek: Małże blaszkoskrzelne. < Blaszka -j-
SKBZEL>
Blaszkowatość, I, blm. min. łuplitvość, tołasność
łupania ś. : B. oktaedryezna, romboedryczna. B.
niedoskonała, doskonała, bardzo doskonalą. < p.
Blacha >
Blaszkowaty I. mający kształt blaszki. 2. blasz-
ką obłożony. 3. bot. in blaszki iiłozotiy, jdalkowy.
4. lek.: Utkanie blaszkowate (formatio lamello-
sa). Nabłonek a. przybłonek B.=płaski (epithe-
liura lamellosum).
Blaszkowy przym. od Blaszka, to blaszkach:
Złoto blaszkowe biją.
Blat, u, Im. y I. loogóle rzecz płaska i cienka,
płyta: B. stołu, rajsbretu, bilardu, warsztatu. B.
złota. Leop. (= blacha złota, złoto na blachę bite).
2. półmisek płaski, podłużny, brytwanna: Blaty
kuchenne. 3. płaszczyzna narzędzi, płaz, głownia,
klinga: B. u piły, siekiery. U czekana obuch
na chłopa, B. na przyjaciela, ostrze na nieprzy-
jaciela. Prz. Blatem =/jfa2em, tia płask: Miecz,
nieostrożnie blatem uderzony, popadał ś. Otw. 4.
tarcica : B. dębowy. 5. fl. bcd długi od ruilla za
statkiem w wodzie. 6. hut. blacha zewnętrzna pie-
ca, osiawa: B. posadzkowy - suroiviz7ioivy. 7. leśn.,
częśi dłuższa turęgu. 8. mech.: B. spodni = na
którym machina jest titioierdzona. Blaty przesuw-
ne - blachy, na których suwacz machiny parowej
ś. posuica. 9. mier. deska do naklejania papieru
na plany. 10. l)owr., część luerksztula, odgrywają-
ca rolę szlagi. II. ślus. ząb klucza, bródka, pió-
ro. 12. WsiC. jundament w warsztacie; w Im. =
blaszki metalowe iv kształcie grzebienia. 13. zdń.:
B. ka^R = płaszczyzna frontoica kufa. B. z fazami.
14. zł. przechowyioacz rzeczy skradzionych. 15. a)
[B.] złoty reński: Miałem nadzieję, że dostanę
tysiąc blatów za obraz. Sew. bj Xżart. rubel
(papierek). Zdr. Blacik. <Nm. Blatt>
163
BLATERSZTOK
Blatersztok, a, im. i zdn. ji. Klepka. <Niii.
Blatterstock>
Blatka, I, Ini. i zł. przechowywaczka rzeczy nh-a-
dzionych. <?>
Biatność, I, blm. zł. świadomość tajników rze-
miosła złodziej skiego. <?>
XBIauaż, li, blin., X Bluai potaż korytowy, raz
tylko prażony w piecu : B. jest alkaliczna sól,
którą robią, z popiołów dębowycli. <Niii. Blau-
asclie>
Blaumontag, u, liu. I poniedziałek święlotoany
przez rzemieślników ; poniedziałkowanie, świętowa-
nie w poniedziałek. <Nni. blauer Montag = dosł.
błękitny poniedziałek >
Blaz, u, Ira. y bed. pęcherzyk na klepce wsku-
tek działania ognia. <Nra. Blase>
[Blazgać się, a ś., al ś.] mazać ś., być ślizkim
(o błocie).
XBIazgon, a, Im. y, XBfazgon ten, co głupio,
jihigawo, sprośnie mówi.
XBIazgonlć, I, W, X Blazgonić mówić, co ślina
przyniesie, głupio a sprośnie gailać: Grożą ś. su-
rowie i szkaradnie blazg-onią. Zebr. <BLAZG>
XBIazgonienle, a, Im. a czynność cz. Blazgonić:
Kto w sztuce blazgonienia mistrz, najprędzej
podoba ś. babom.
Blazonować, uje, owal w heraldyce : B. herb =
opisywać, objaśniać herb : Heraldyka wymagała
takiego ukształtowania herbu, aby go można,
było wygłosić (blazonować), t. j. opisać, co on
wyobraża. Łag. <Fr blasonner = rysować, ob-
jaśniać herby >
Blazonowanie, a, blm., czynność cz. Blazono-
wać: Rozważanie całego składu herbu, takie
rozpoznawanie i opisanie stanowi B. Lei.
Blazuś, a, im. e młodzieniec zblazowany, znisz-
czony, zużyty, zniecłięcony do życia, bez życia. <Fr.
blasć >
[Blądrać się, a ś., al ś., Blońdrać ś.] włóczyć i.
jio nocach, wałęsać ś.
[Blag, u, Im. i. Blank, Ląg] zapalnica, hal a-
ścianka między sąsiekiem a klepiskiem, pacha, są-
sietnica, zapole, zastronek: W naszej stodole są
wysokie blagi. Plon składamy plon wjegoraoś-
ci B. <p. Blank >
Blech, u, Im. y, Blioh I. p. Blelarnla, miejsce, gdzie
ś. bieli toosk, płótno : Gdzie właściwe płócien są
bloehy, rynnami od rzeki wodę wpuszczają. Kluk.
Wybielał, jak na blecha. Oss. Jak płótnojcstem
na blechu, pokrwawiona ducha dłonią. Słów. 2.
hlechowanie. <Nm. Bleiche>
t Blecha, y, Im. y, [Blecha] pchla: Piołyn
blechy w gmachach i komorach wytraca. Syr.
<p. Pchła >
X Blecha, y, Im. y p. I. Blach.
Blecharka, i, Im. I <«, vo koło hlecłm chodzi,
blechuje. <p. Blech >
Blecharnia, i, Im. e, Bllcharnia oddział fabry-
ki, to którym blichują tkaniny, przędzę, nici.
BlecharskI, Bleoharzowy przym. od Blecharz:
Młyn \i. --folusz.
Blecharz, a, Im. e, Blicharz I. wybielacz (])łót-
na, wosku). 2. piUninrz, wnłkarz.
X Blecharz, a. Im. e p. Blacharz.
Blecharzowy p. BlecharskI: Stanęli na polu
blecli;uz(i\vyui. B. (i.
Blechować, uje, owal, Blichować I. na hlcchu
bielić, wybielać: Nici, płótna, dla dania im nale-
żytej białości, blechują. B. ś. a. Blichować ś. I.
być bielonym na blechu: Wosk ś. bloehiije. Kluk.
2 ^.bielić ś., blanszować ś., używać bielidla: Lu-
BLFJGIF.LB
dzio^ blechująe ś., /ilrowiu szkodzą. Zamknęła 6.,
bo s. blechuje i różuje.
Biechowanie, a, blm., czynność cz. Blechować.
Blechowanie się, a ś., blm., czynność ez. Ble-
chować ś.
xBlechownik, a, Im. cy p. Blacharz.
Biechowy przym. od Blech : Podlegały podatko-
wi koła stępne, zakupne, doroczne, bleehowe.
Paw.
fBlecIć, i, II p. Biedzić: Z gromu tego straeli
ciężki pany te bleci. Tw. <BLAD>
[Bleczeć, y, al] p. Blaczeć.
Blednąc, ie, ąl p. Bladnąć: Blednie na grzbie-
cie lichym ona purpura. Wad. Bledną ziel»ne
gałęzie. Otw.
Blednlca, y. Im. e I. a. Bladaczkalek. (chloro-
sis) choroba krwi z pomniejszeniem ś. ilości ciałek
czenuonych, przeważnie upanien ; choroba panieńska.
2. ogr. żółknienie liści drzew w mokrym gruncie.
XBIednicowy przym. od Blednica.
XBIedniczka. I, Im. I ta, co Jia Uednicę choruje.
Blednieć, eje, al p. Bladnąć: Blednieją, którzy
ś. boją. Petr. B. pod srogiemi plagami pańskie-
mi. Rej.
fBlednikj a, Im. cy p. Bladawlec: Wpadli do
więzienia, kędy ci błędnicy siedzieli. Paszk.
Bledszy p. Blady.
tBIedyniec, ńca, Im. ńce, f Bledysyn, fBlady-
syn meretricis jilius : Niech cię płacz ruszy żon
i dziatek małych, pr;:2z te bledyńce tu osierocia-
łych. Paszk, <Ros. bljadb-mereirix, więc toż,
co sku . . . syn>
j-BIedysyn a, Im. y p. Bledyniec. <Ros. bljadb
= meretrix-t- Syn >
X Biedzić, I, ii, f Blecić /;/rt(/^m cz)/)uc : Starości
biedząca zgnilizna. Przyb. <BLAD>
Bledziuchno przys. od Bledziuchny.
Bledzluchny p Biedziutki: Księżyc bledziueh-
ną półobręc/ą migotać zaczyna. Orzesz.
Bledziusieńki pT Biedziutki.
Biedziusieńkc j)rzys. od Bledziusieńki.
Bledziuśki i). Biedziutki: Moja miluśka, trze-
wiczek ci połyskuje, samaś bledziuśka.- Pśń.
Biedziuśko przys. od Bledziuśki.
Bledziuteiiki p. Biedziutki.
Bledziuteńko przys. od Biedziuteńki.
Biedziutki, Bledziuchny, Bledziusieńki, Bledziu-
śki, Biedziuteńki, Bladziuchny, BladziusieńkI, Bla-
dziuśki, Biadziuteńki, Bladziutki, IBIadzieńki] /^ar-
dzo blady, zupełnie blady: Bledziutką twarz jej
oświecała lamj)a. Bał.
Bledziutko przys. od Biedziutki.
fBlegot, a. Im. y p. Blekot. Tuch.
fBlegotać, ce. tal p. Blekotać: Blegoce mo-
motowym przykładem, co owo rzadko między ty-
siącem całe rzecze słowo. Groch. <BLEG>
fBlegotanie, a, Im. a czynność cz. Blegotać:
Bluźnierskie jest twych ust B. Ryb.
fBlegotliwy j). Blekotliwy.
Bleja, I, Im. e zool. p. Siniec. <Nm. Blei(h)e>
tBlejnzyk, a. Im. i gałka ołowiana, zawierzona
na sznurku łu środku grundwagi. Strum. <Z Nm.
Blei(wage)>
fBlejczykowy przym. od Blejczyk: Sznurek
B. Strój.
Blejden, a. Im. ^machina wojenna: Widać by-
ło w podwórcach ogromne blejdeny. Krasz.
<Nm. I?leide, ze Śr. Łć. blida>
XBIejer, u, Im. y p. Blajer.
xBlejgiel, u, blin. p. Blajglel.
XBIejgielb, u, blm. p. Blajglel.
164
yBle]gtanc, o, blm. j). Galena. <Nin. Blei-
glanz>
Blejtram, u, Im. y, XBIltram I. rama, na któ-
rą naciąga ś. płótno do obrazu. 2. Kkulisa: Be-
werlej zagląda za blejtramy. 3. [B.] rama drew-
niana, jako podstawa pieca. Zdr. Blejtramlk. <Nm.
Blendrahmen>
Blejtramlk. u, Im. I p. Blejtram.
Blejtramowy przym. od Blejtram: Płótno blej-
tramowe = malarskie.
Blejwajs, u, blm. p. Blejwas.
Blejwajsowy przym. od Blejwajs.
Blejwas, u, blm., Blejwajs, Blejwejs, Blajwajs,
Blajwas I. chem. hiel ołowiana, icęt/lan ołoinu,
kremserwejs, farha biała ołowiana, Xbieleń oło-
wiana: Hiel olówną blejwasem drudzy zowią,.
Syr. B ezyli bielony ołów. Torz. Gładzenie lica
biejwasem. Urzęd. Biały, jak B. 2. [B.] dzika
cykorja. <Nm. Bleiweiss>
Blejwasowy przym. od Blejwas: Plaster B.
Ma^ć blejwasowa.
[Blejwaśnik, a, Im. cy] kontr abandzista, prze-
mytnik (bo przemyca okowitę w pęcherzacli, zale-
wanych blejwasem).
Blejwejs, u, blm. p. Blejwas.
Blejwejsowy przym. od Blejwejs.
[Blejza, y. Im. y] nierządnica. <?>
[Blek, u, Im. I, Błąkanie] hek, beczenie. <Nm.
W8ken>
Blekać, a, ał] p. Blaczcć.
Blekanie, a, blm] czynność cz. Blekać.
Blekiecina, y, Im. y] p. Blekit.
Blekit, u, Im. y, Blekita, Blekocina, Blekleoi-
naj wierzba rozmarynowa. <? Ukr. błękit zna-
czy aethusa eynapium, a blekot po Ukr. brzmi
błekotA>
[Blekita, y, Im. y] p. Blekit.
Blekman, u, Im. y p. Blachmal.
[Bhkocina, y, Im. y] p. [Blekit].
1. tBIekot. a, Im. y, f Blegot I. jąkała, bełkot,
momot. 2. bajarz, gaduła. 3. głos zwierzęcia, szczeg.
szczekanie j ta <BLEG>
2. Blekot, u a. a. Im. y I. bot a) a. Mordow-
nlk, Szaleń (aethusa) roś. z rodziny baldasz-
kowych. Gatunek: B. pospolity a. Szaleń,
Trzebulaleśn a, "Weszkaog rodna [Oman,
Szczwół] (a. eynapium). b) p. Lulek. 2.
wogóle: roślina odurzająca: Bredzi jak blekota
zjadszy. Prz. Plecie, jakby ś. blekotu objadł.
Prz. <?Por. Blen. Głż. blek. Ros. blekotu a.
blfikoti, Ukr. błekota>
XBIekotać, cze, tal, tBIegotać I. bełkotać, chle-
bołać: Tak bywa w garcu, kiedy woda wrzą,-
ca wewnijtrz blekoce u zawartej dziury. P.
Koch. 2. momotać, jąkać ś., niewyrainie wymawiać.
3. m to ni owo pleść, bajać, paplać: Obyczajem
papugi B. Baz. A. fukać, łajać, wymyślać: Jak
była niewiasta chciwa, grubo dosyó blekotała.
Zółk. 5. szczekać: Pies blekotał na podwórzu.
<Dźwn.>
Blekotek. tka, Im. tkl bot. p. Świerząbek.
XBIekotka, 1, Im. I kobieta zająkliwa; papla, plot-
karka
fBlekotliwle przys. od Blekotliwy.
tBIekotliwy, fBlegotllwy, fBlekotny I. zająkliwy:
Blckotliwe dziecię. 2.plelliwy, świegotliwy, gadatli-
wy : Blekotliwa Grecja sama h. zdobiła szerokim
pisaniem. Warg. Niewiasta blekotliwa.
Blekotnik, a. Im. cy plotkarz, papla: Nie
szpieir, lecz uowiniarz, zemsty nowiniarz, B. no-
winiarz, człowiek ognistej mowy, krwawych zę-
bów i czerwoneeo iczvka. Słów.
BLICHAT?STW0
fBIćkotny p. Blekotliwy: Rwie od piersi matek
blekotnego syna. Chód.
Blekotowy przym. od 2. Blekot.
XBIema8, u. Im. y p. Blamanż: Półmiski kon-
tuzów, arkasów, bleraasów. Mick.
Blen, u, Im. y bot. p. Lulek. <?Por. Bieluń,
Blekot, oraz Srb. bun(ika) = Chor. blen, Cześ.
blón, blin, Głż. blfn itd.>
Blenda, y, Im. y I. fot. p. Djafragma. 2. min.
każdy minerał, będący siarkometalem niekruchym
z póimetalicznym wejrzeniem: B. arsenowa czer-
wona p. Realgar. B. arsenowa żółta = aurypig-
ment. B. cynkowa p. Sfaleryt. B. rtęciowa p.
Cynabaryt. B. węglowa = antracyt. 3. woj. p.
Bllnda. <Nm. Blendę >
Blendówka, I, Im. I zł. wystawa sklepowa. <Nm
Blendę = okno fałszywe, wystawka itd.>
[Blenk nieod.] p. X Blank: Bene ( = zewnątrz)
B., a westrzód sztek mięsa raęk (-nadto, do
tego) (kaszubska zagadka o pierścionku).
[Blerwa, y, Im. y] pog. I. owca. 2. twarz
szeroka a brzydka. <Dnm. blarren, blarren =
beczeć >
[Bies, a. Im. y] koń z białą łysiną. <Nm.
Bies = łysina na łbie końskim >
Biesa, y. Im. y garb. p. Surówka. ^Nm.
Blosse>
XBIesejrowany p. Plejzerowany: Wojsko pra-
gnął rozmieścić, blesejrowanych wysyłał w głąb
kraju. Roi. <Nm. blessieren, z Fr. blesser =
ranić >
[Blesk, u, Im. I, Bleskot] I. blask np. słońca,
2. p. Błysk.
Bleska, I, Im. I] klacz z białą łysiną.
[Bleskać się, a ś., al ś.] p. Błysnąć.
Bleskot, u, Im. y I. fB., [B.] p. Błysk: B.
ognia. 2. Xp. Błyskotka. 3. [B.] p. Blesk.
Bleskotka, i, Im. i zool. (chaleis) owad błon-
koskrzydły ze skupienia owadziarek.
fBleskotnlk, a, Im. cy człowiek gadatliwy, plot-
karz, obmowca. <Dźwn.>
[Blesność, I blm.l obłąkanie, szaleństwo.
fBlesny, [BlesnyJ szalony, obłąkany. < ? Srb.
blesast = głupi. Por. Srb. buncati = majaczyć,
oraz Bieluń, Blekot i Blen>
[Bleszcz, a. Im. e] I. bielmo. 2. ten, co ś.
bleszczy.
[Bleszczaty] mający bielmo na oku.
XBIeszczec, y, al, XBIe8zczeć ś., [Bleszczóć,
Bleszczeć Ś.] z pode łba patrzeć, zerkać, hhjszczeć
okiem, rzucać spojrzenie niespokojne: Wół, który
bodzie, bleszczy ś. Bleszezą oczyma i zehoma.
Żarn. Blćszczy,jak sroka w gnat. Prz. <BLASK>
Bleszczenie, a, blm., [Bleszczenie] czynność ez.
Bleszczeć i Bleszczeć ś.
Bleter, a. Im. y garb. p. Pólprzyszew. <Nm.
Blatt, Im. Blatter>
Bletersztreng, a. Im. powr. krótki postronek
do łączenia rzemienia z orczykiem 2>rzy zaprzęgu.
<Może Bleter -j-Nra. Strang=powróz>
[Blewiązeczka, I, Im. i] p. Blewiązka.
[Blewiązka, i. Im. i] I. 'tasiemka. 2. smur/a (po-
la, lasu). Zdr, [Blewiązeczka]. < ? Por. Słc.
blawuz=; wazka niwa>
[Bleza, y. Im. y] p. Bllza.
[Blędzleć, i, al, Blańdać] mówić nie do rzeczy,
pleść. < ? >
Bllch, u. Im. y p. Bleeh i Blelarnia: Bliehu
czas, gdy drzewa kwitną. <p. Blech>
Blicharnia, I, Im. e p. Blecharnia.
Blicharski, Blicharzowy przym. od Blicharz.
Blicharstwo, a, blm. zajęcie blicharza.
165
iBLICHARa
Blicharz, a, Im. e p. Blecharz.
Blicharzowy p. Blicharski.
Bllchować, uje, owal p. Blechować: B. szcze-
cinę, wosk, płótno, tynki. B. ś. i). Blechować ś.
Blichowanie, a, blm., czynność cz. Bllchować.
Bllchowanie się, a ś., blm., czynuość cz. Bll-
chować się.
Blichówka, I, Im. I mul. narzędzie do powleka-
nia gzymsów i t. p. ozdób mieszaniną wapna i gipsu.
Blichtr, u, Im. y, XBIIktry, XBIyktry I. błys-
kotka, świecidełko. 2. pozór, ułuda, omamienie,
udanie, pozorna świetność: Puszczać blichtry
( = tumanić, mydlić oczy). Proszę mi mówić
bez tych blichtrów. <Zap. Nm. Blick = połysk,
blask >
Blichtrowy przym. od Blichtr: Dla błyskotek
blichtrowych honor szarzali i poniewierali. Lib.
Blik I. X, u, bira. hut. p. Błysk, 2. Bliki, blp-
rani. światła rysunkowi nadane jasną farbą. 3.
a, Im. i Xp. Siniec. <Nm. Blick>
fBlikawy jednooki, zezowaty. B. Sz. <Czes.
blika vy, może z Nm. blickea = spozierać >
Blikować, uje, owal, mai. nadawać rysunkowi
światła: B. złotem.
Blikowanie, a I. blm. czynność cz. Blikować.
2. X Ini. a hut. p. Błysk.
XBIiktry, ów, blp. p. Blichtr.
XBiikzyiber, bru, blm. hut. srebro czyste, które
przed zastygnięciem okazywało żywą grę barw, in.
srebro błyskowe. Por Błysk. <Nm. Blick-
silber>
[Blin, a, Im. y] rodzaj nateśi, ka z mąki grycza-
nej a. pszennej: Łże, jak bliny piecze. Prz. Pła-
ski, jak B. <Brs. blin>
Biinda, y, Im. y, Blenda woj. rama przy urzą-
dzaniu wejścia do rowu fortecznego ; zasłona przed
okiem nieprzyjaciół. <Pr. blindes blp.>
Blindaż, u, Im. e I. bud. pokrycie ścian, futro-
ivanie; zrąb. 2. woj. osłona rohót fortyfikacyjnych,
ambtdansu, ammiicji iłd. ; pancerz na okręt.
Bllndować, uje, owal okrywać pancerzem, zasła-
niać hlindi],. <Fr. blindei->
Blindowanie, a, blm., czynność cz. Bllndować:
B. pokładu.
[Bllndzia, I, Im. e] wierzbaiwa, <Lit. blinde =
wierzba >
[Bllrki, rek, blp.] p. I. Bierka.
Bliskawica, y, Im. e] I. p. Błyskawica. 2.roś.:
rzep, srebrnik (agrimonia vulgeris).
[Bliskup, a, Im. I] p. I. Biskup.
Blisłr, u, blm. wet. maść żrąca do leczenia nóg
koni wyścigowych. <Ang. blaster = dosł. niszczy-
ciel >
Blistrować, uje, owal wet. wcierać blistr.
Blistrowanle, a, Ira. a czynność cz. Bliatr'awa6.
[Bliszczeć, y, ał] n. Błysnąć.
JBIIszczka, i, Im. i] p. Błyszczka.
Bllta, y, Im. y zł. złodziej kosztowności. <?>
Dlitny zł. 2^o<y, śioiecący ś. Blitne Im. rz. =^rzecf-
mioty ze złota.
XBIitram, u, Im. y p. Blejtratn: Chór żniwa-
czów, śpiewających za blitramem (podczas wi-
do\riska teatralnego).
fBllz przys. blizko: Gdyż był B. Egipta. B. ku
= ]>rtme, niespełna: Sebraw proroków B. ku
cztiriom stom. <BLIZ>
[Blłia, y, Im. y, Bleza] latarnia morska. <Nm.
Blil5e, z I)uńs.>
tBIlloe p. IMizko: Ojca B. stoi. Zebr.
fBlizek p. Bllikl: Ten, który naśladuje zło-
ćci, B. jest ćmierci. B. B.
BLlZKOLEGŁT
Bllzenka, I, !m. I I. p. Blizna. 2. embr. (cica-
tricula) plamka na żółtku Jaja zapłodnionego, zna-
mię zarodkowe < BLIZN >
Biiziuchno przys. od Bllzluchny: B. dobrego
złe posadzone jest. Górn. <BL1Z>
Bllzluchny p. Bliziutki.
XBIIziuczkl p. Bliziutki.
XBIIziuczko przys. od Bliziuczkl.
Blizlusieńkl p. Bliziutki.
Blizlusiertko przys. od Bilziusleńkl: Przysuńcie
ś. bliżej... ot tak B. Orzesz.
Bliziuteńki p. Bliziutki.
Bliziuteńko przys. od Bliziuteńki.
Bliziutki, Bllzluchny, x Bliziuczkl, Bliziusiertkl,
Bliziuteńki bardzo blizki.
Bliziutko przys. od Bliziutki.
Blizki, fBlizek, st. w. Bliższy 1. znajdujący i.
niedaleko, niedaleki, nieodległy: B. dom (=pobliz-
ki). B. sąsiad ( = niedaleko mieszkający). Lep-
szy jest sąsiad B., niż brat daleki. Wuj. Rzecz-
ka im źródła bliższa, tym jaśniejszą ma wodę.
Skar. Bliższa koszula ciała, niż kaftan. Prz. 2.
o czasie : a) mający rychło nastąpić, rychły : Bliz-
ka noc, śmierć. B. wyjazd, upadek. Blizkie
niebezpieczeństwo. Jako żórawie, gdy blizką
zimę czują... Kochan. fNa blizkie przys. = u)fcro<-
ce: Zgodę jego na blizkie uzyska. Sienk. b) nie-
daiono ubiegły : Najbliższa przyczyna (=bezpośred-
nia). 3. przen.: B. krewny, stosunek. Blizkie po-
krewieństwo. Blizka znajomość. B. czego a. czemu
czym: Prymas najbliższy tronu krzesłem. Oss. B.
władzy urodzeniem. B. komu duchem. Sercu me-
mu najbliższy - najdroższy, najukochańszy. B. do
cz&go = mający do czego prawo, pierwszeństioo'. Naj-
bliższym do korony po Kazimierzu "W. był Lud-
wik, król węgierski. 4. dokładny, staranny: Za-
sługiwać na bliższą uwagę, bliższe poznanie. 5.
•}• a) krewny, powinowaty: A myśmy tako blizcy,
jako i nasz stryj. Od ubogiego i jego blizcy
uciekają. Kulig, b) mający praico odziedziczenia
a. odkupienia majątku na zasadzie pokremeństwa:
Mikołaj jest bliższy k dziedzinie swym rodza-
jem, niż Jakób. Mleczko bliższy po swe babie
ku te dziedzinie. K murowanemu domu ta nie-
wiasta bliższa.
Bllzko, tBIizce, st. w. Bliżej przys. od Bilzkl:
Lepiej sąsiad B., niż brat daleko. Leop. Tędy
bliżej a dalej, owędy dalej a bliżej. Prz. ( = dro-
ga krótsza, ale gorsza^ i przeciwnie). Tak B-, jak
Św. Marcin Płocka. Prz. Mieszkać B. Warszawy
(=pod Warszawą). B. spokrewniony duchem. Ni-
źli młodzi bliżej grobu starsi. Pot. Lato już B.
Mieć B. do szkoły. Poznać kogo hMie] - dobrze, do-
kładnie. Ma B. 50 lat ( = około, praioie, mniej
więcej, w przybliżeniu).
Blizkobiegunowy znajdujący i. blizko biegunów,
podbiegunowy. <BLIŻ Ą- B1EG>
Biizicobrzmlący podobnie brzmiąc;/, podobnie na-
zywający ś.: Nazwiska blizkobrziuiące przemie-
nia. Wilk. < BLIZ + BRZM' >
X Blizkoclągły anat.: Błona blizkociągła p.
Otrzewna. < BLIZ + CIĘG >
Biizkoczesny zbliżony pod względem czasu, pra-
wie współczesny : Dalsze dowody zawierają ś. we
współczesnych lub blizkoczesnych zapiskach.
Szaj. <BLlZ-f-CZAS>
Biizkocześnie przys. od Biizkoczesny: Donoszą
o nich pisarze arabscy, opowiadający współ-
cześnie a. B. dzieje Maurów w Hiszpanji. Szaj.
Bllzkolegly nieodległy, niedaleko leżący, w bliz-
kości i. znajdujący: Blizkoległe wsie, miasta,
wzgórza, przyczyny. <BLIZ-ł-LEG>
166
BUZKOPLEMIENNY
Blizkopletnlenny i>okrewny, hlizki pochodzeniem.
<BLIZ + PLE(M)>
Blizkopokrewny pozostający z kim w hlizkim
pokrewieństwie; zbliżony duchem, przekonaniami.
<BLIZ -f Po 4- KR W >
XBIIzkopr2eszly dopiero co przeszły., ubiegły:
W" wieku blizkoprzeszłym ludzie więcej nabyli
światła, niż w poprzedzających wiekach. <BLIZ
-f Prze 4- CHÓD >
XBIizkoprzyszly znający wkrótce nastąpić, naj-
bliższy w przyszłości: Aranestja na blizkoprzy-
szłym sejmie w zbiór praw wpisana być ma. Pas.
*-BLlZ -f Przy -ł- CHÓD >
blizkostyczny mat.: Ijinja blizkostyczna =
Asympłota. < BLIZ + S + TK >
Blizkość. i, blm. I. rz. od Biizki, niedalekość,
nieodległość : W blizkości Warszawy = niedale-
ko od..., w pobliżu..., pod (Warszawą.). Przen.:
Blizkość krwi. Otw. ( = pokrewieństwo). 2. f a)
Dokrewieńslwo. b) prawo z pokrewieństwa wypły-
wające ; prawo odkupienia w pewnym czasie dóbr
po icreionym: Do Krakowa B. ś. mieć książęta
Bzląscy ożywają. Biel. M. Ferdynand blizko-
ścią dochodził Królestwa Węgierskiego. Stryjk.
Przyjść do kogo blizkością = zgłosić i. do
kogo z prawem odkupienia majątku. B. ku imie-
niu. 3. \ kraje, dohra, rzeczy z prawa blizkości
do kogo należące: Posiadłeś i dzierżysz B. jego.
Herb. Do swej blizkości przyjść. Stryjk. <BLIZ>
f Blizkować się, uje ś., owal ś. dochodzić pra-
wem blizkości: Jeśli syn umarł, nie zostawiwszy
po sobie dziatek, tedy rodzice do sukcesji ś. je-
go blizkują. P. Cheł.
fBlizkowanie, a, blm., czynność cz. Blizkować
ś.: Uczyni wiarę blizkowaniu. P. Cheł.
fBlizkowId, a, Im. owiep. Blizkowidz. <BLIZ-|-
W1D>
Blizkowidz, a. Im. e, fBlizkowId ten, co ma wzrok
krótki.
XBIIzkowzrokl, ego, Im. ocy lek. (myops) ma-
jący oczy niedomiaroioe, krótkowidzacy . < BLIZ -|-
W-f-ZbR>
XBIizkozletnny nieoddalony od ziemi: Mgliste
blizkozieiune powietrze. Błaż. <BLIZ-fZIEM>
Blizkoznacznie przys. od Blizkoznaczny.
Blizkoznaoznik, a, Im. i wyraz blizkoznaczny,
synonim.
Blizkoznaczny mający podobne znaczenie : Wy-
raz B. ( = synonim), który z drugim niezupełnie
jedną, ale blizką bardzo rzecz znaczy, np. lubić,
kochić. Kopcz. <BLIZ -+- ZN(A)>
fBlizku przys. i przyi. blizko: W sąsiedztwie
a B. mego domu. B. podle wód. B. jego.
<BLIZ>
Blizna, y. Im. y I. lek. = a) znak po ranie a.wrzo-
dzie: I po zgojonej ranie B. ś. zostanie. Prz.
Chwalebne blizny. Kras. Nie szpetna to jest B.,
co z męstwa j)ochodzi. Min. Blizny znowu mych
dawnych ran ś. odnowiły. Kochan. Płacząca
postać wasza odświeża me blizny. Kołł. B. wy-
ciętej skóry na szerokość dłoni. Mick. B. Bz&\-
mowska = cec/ta ;«c<;iowama. b) -^znamię przyro-
dzone (naevus). 2. anat. fcorpus luteum) ciaio
żółte w jajniku. 3. a. Znamię bot. znak wklęsły na
drzewie po zarosłej ranie, cięciu; znak po opadłym
liściu. 4. pusz. 1-owek na lufie przy tylnej śrubie.
Zdr. Bllzenka, Blizneozka. < BLIZN >
XBIiznak, a. Im. i lek. p. Bllznowjec. <BLIZN>
Blizneczka, i, Im. I p. Blfzas*
fBliznek, nka, Im. nkl p.BliżiiIjk Żarn.
Bliznowaty do blizny podobny.
BLTZNICZKA
Bllznowleo, woa, im. wue, XBIIznak, ! Kieiold
lek. nowotwór z tkanki bliznowej.
Bliznowy przym. od Blizna; lek. : Tkanka bliz-
nowa.
[Bllzo] przys. i przyi. p. Blizu: B. śtyry dni
teiuu.
fBlizu, [Bllzu], j- BlIżu, [Blizo] przys. i przyi
blizko (o miejscu i czasie): Miejsce to B. miasta
było. Wuj. Choć nie B. było od Nazaret do Je-
ruzalem. Wuj. Blizuś jest, ty miły Panie. Wr.
Już temu nie B. (-dawno temu). Leop. B. przy-
stąpić. B. jest tym (= blizko tych jest). <BLIZ>
Bliźni, fBlIźny I. bliźnięcy, tyczący i. bliźniąt:
Męże i żony służbami pilnemi czczą bliźnie bó-
stwo (Djanę i ApoUina). Bardz. 2. j;- biizki;
Zmaza wstydu białogłowskiego u Turków ś.
obraca na jej ojca, na jej bracie i bliźnich
krewnych. Kłok. B., ego, Im. I, f Blizny, [Bliz-
ny] rz. każdy czloiuiek, uważany ze stanowiska moral-
ności chrześcijańskiej, powinowaty przez ogólny zwią-
zek ludzkości ; brat po pierwszych rodzicach : Naszym
bliźnim jest każdy, który pomocy naszej potrzebu-
je. Skar. Kochaj bliźniego, jak siebie samego.
Krew nie woda, krewny bliższy, niż B. Oss.
Bliźniemi nas czyni pojęcie ludzkości. Brodź.
<BL1Z>
Bliźnia, ej, Im. e rz. I. forma ż. od Bliźni : Tak zwa-
ne podstawienie stołka bliźniemu jest rozkoszą
wyższych towarzystw, a tym większą, im ten
bliźni lub ta B. w czymkolwiek przodują przed
innerai. Byk. 2. [B.] sąsiadka. <BL1Z>
Bliźniaczek, czka, Im. czki 1. p. Bliźniak. 2.
[Bliźniaczki] blp. gwiazdy Kosior i Poluks. Por.
[Biskupki].
Bliźniaczka, i, Im. I forma ż. od Bliźniak.
Bliźniaczo przys. od Bliźniaczy.
Bliźniaczy 1. przym. od Bliźniak: Tyś prze-
cie znalazła wiśnię bliźniaczą. Jeż. 2. anat.
podwójny, zdwojony : a) Mięsień B. a. brzuchaty
łydki, dwugłowy łydki a. przegubu,
i k r o w y, f mu skuł bliźnięcy, fmuszkuł
bliźniak, fb r z u s z k o-ł y d k o w y, f ra y s z k a
wielka ikier (rausculus' gemellus surae). b)
Mięsień B. górny i dolny uda, in. -J-bliźniak
wyższy i niższy, frauskuł podwójny
górny i dolny, •fmyszka bliźnięca a.
dwoistawyższa i niższa, fmys z ka bliź-
niak owa (musculus geminus feraoris superior
et inferior). 3. lek.: Tętno bliźniacze (pulsus bi-
geminus) = dwójkowe, gdy po dwuch uderzeniach
tętna następuje przerwa.
Bliźniak, a, Im. I I. a. fBliznek, f Bllźnlec, [Im.
Bliźnlukt] ten, co był razem z kim na świat wy-
dany: Tomasz bliźniak. Białob. 2. w Ira. a.
Dwojaki, [Bllźniukl] dwa garnki lub inne przed-
mioty zlepione a. zrosłe razem : Leżał wywrócony
dzbanuszek i potłuczone małe bliźniaki. 3. f anat.
p. Bliźniaczy. 4. a. Dwojak min. dwa kry.^ztaly
zrosłe z sobą prawidłowo. 5. w Im. a. Para wiośl.
dvm wiosła w ręku jednego wioślarza. Zdr. Bliź-
niaczek.
Bliźniakowy przym. od Bliźniak: Min.: Pła-
szczyzna bliźniakowa = ta, którą i. zrastają dwa
kryształy, tworzące bliźniak. Anat.: Myszka bliź-
niakowa p. Bliźniaczy.
Bliźniara, y. Im. y bot. (diplazium) roś. z gro-
mady paprotników, z rzędu paproci.
BJiźniątko, a. Im. a p. Biiźnii;.
[Bliźnica, y, Ira. e] I. nazwa pewnego gatunku
kartofli. 2. w Im. bliźnięta.
Bllźniczka, I, Im. I bot. I a. Narduszek,
Szczeć (nar us) roś. z rodziny <r«wGatiinek: B.
1G7
m>TŹNi(5
BLOND Yir
wyprostowana Szarzyna (n. sfricta). 2.
w lin. roś. z rodzaju kozłka (yaleriana tuberosa).
[Bliźnić, I, U] mieć bliinięta.
ł Bliźnie przys. blizko: "We dnioch B. naśla-
dujących (rzhlizkich, blizko po sobie idących).
tBIlinleo, ńca, Im. ńoe p. Bliźniak: Tomasz,
rzeczony B. Leop. Romulus i Remus rzymskiej
wilczycy bliźńcowie.
Bliźnię, ęcla, zwykle w Im. ęta 1. dziecię ra-
zem z innym urodzone, bliźniak: Dwoje bliźniąt,
a. para bliźniąt = </«;o;acy. Troje bliźniąt = tro-
jaczki, trojacy. Czworo hiiżals^i^ czworaczki, czwo-
racy. Bliźnięta. Kastor i Poluks, jednym ra-
zem urodzeni. Ot w. Przen. piersi niewieście: I pierś
wzburzona szeleści w suknię — dziewczę ś. dąsa,
serce ofuknie, krnąbrne bliźnięta ścisnęła w dło-
ni. Gosz. 2. w Im. astr. jeden z gwiazdozbiorów
zwierzyńcowych, Kastor i Poluks. Zdr. Bllź-
niątko.
Bllźnlęco przys. od Bllźnięcy: Jest li dwueh
ludzi tak dziwnie B. do siebie podobnych?
Krasz.
Bliźnlęcość, i, blm. uderzające podobieństwo.
Bllźnięcy przym. od Bliźnię; anat.: fMuskuł B.,
t myszka bliźnięca, p. Bliźniaczy.
t Bllźniętorodny rodzący bliźnięta: Bliźniętorod-
na Latona. Otw. <BLIZ -f ROD>
i BUinloploóny płodzący bliźnięta: Bliźniopłod-
na bogrini. Zebr. <I;L1Z + PŁ0D>
[Bliźniukl, ów, bl)).] p. Bliźniak.
t Blizny, ego, Im. i, [Blizny] p. Bliźni: Człowiek
niejako sam sobie bliźnym jest, nie godzi mu
ś. więc przeciw sobie czynić. Karnk.
tBIiż, a, blm., xBllża blizkość, poblizkośó: A\ho
z bliża (=zblizka) gromili, albo z dala pociska-
mi ranili. Warg.
[Bllż] przyi. blizko, ku: Samoby ś. niebo B.
ziemie nakłoniło. Kon.
X Bliża, y, blm. p. fBliż: Lew, przyskoczywszy
w bliżę, łasi ś. przed nim i nogi mu liże.
Jabł.
Bliżej p. Blizko.
BliżSZOŚĆ, I, blm. uiiększa blizkośó, bliższe po-
krewie7islwo, bliższe krwi prawo: Trwożyła ludzi
mogąca nastąpić wojna, dla bliższości krwi in-
nych książąt. Nar.
Bliższy I. p. Blizkl. 2. f bliźni: I pod-
wysszy jego miedzy jego bliższymi, f Oiliszy,
ych. Im. rz. = krewni.
f Bllżu przys. i przyi. p. Blizu.
X Bllżyć, y, yl zbliżać, przybliżać, bliżej przysu-
wać, blizkim a. bliższym czynić. XB. Ś. zbliżać CltA.
jak wyżej; i.: Iturjel i Zefon bliżą ś. piechotą.
Przyb.
X Bloch, u, Im. y, [Bloch] p. Blok: Składają
blochy. Mias. Blochy a. kołki, na których ś. co
winduje, bywają wiązowe. Kluk. Zdr. XBl08zek,
[Bloszekj.
t Blocnać, a, al wyrzucać, wylewać. < ? >
Blocze, a, Im. a bud. członek architektoniczny:
B. wspięte a. nadwieszone. <p. Blok>
Bloczek, czka, Im. czki I. p. Blok. 2. anat.
= a) (trochlea) twór na powierzchni oczodołowej
kościczołowej, ia. f kr s^ że k, Xkluba, Xklub-
k a, X k o 1 e c bloczkowy, X r o 1 k a. b) p.
Blok. ^
Bloczkowy I. przym. od Bloczek. 2. anat.: a)
Mięsień B., ia. skośny oka górny, ukośny
gałki oka górny, f m u s k u ł u k o .^ n y gór-
ny oka, fmjszka kosa oka wyższa (mu-
sculus ol>liquus oculi superior), b) XKoloc B.
I>. Bloozek. <jj JSerw i>.. in. f ciejoii^tjiwy,
fnerw czułości, fklubkowy, fnerw
oczyma obracający, rzucający, j u e r w
poruszający w krążku oczu, Xnerw
okozwrotny, fnerw przymiotowy (nervus
patheticus a. trochlearis).
fBlofarek, rka. Im. rkl p. Bulwark: Uczynił
około domu blofarki, żeby tramy nie leżały na
murze kościelnym. B. B. <p. Bulwar >
Blok, u, Im. I, X Bloch, [Bloch] I. drzewo gru-
be, nieociosane, kloc; odłam kamienia: B. marmu-
ru. B. granitowy. 2. a. Bloczek anat. część wy-
rostka łokciowego kości ramieniowej, in. (trochlea)
fkluba rury ramieniowej, Xrolka,
fw y niosłoś ć, jak w trąbkę zwinięta.
3. druk. znak, odbity odwrotnym końcem czcionki.
4. elektrot. część miasta, zaopatrywana w energję
elektryczną z odrębnej stacji, wytioarzającej prąd
elektryczny. 5. a. xBloknote8 intr./>«/;ier tcfc.«z<a/-
cie książki przykrajany, z jednej strony zlepiony,
do oddzierania. 6. a. Krążek, Kluba mech. ma-
china prosta do windowania, złożona z krąż-
ka z wydrążeniem rowkowym na obwodzie dla
sznura a. łańcucha: B. bywa nieruchomy
(stały) a. ruchomy. B. pojedynczy. B. złożony
(:= wielokrążek, wieloklub). B. różnicowy, różnicz-
kowy, epieykloidalny, kierunkowy, potęgowy. B.
z hakiem do podejmowania kotwicy. Majtki
silną ręką B. obracali; liny, na których kotwa
była, wyciągali. Przyb. Zdr. Bloczek. <Nm.
Bloek, daw. bloch>
Blokada, y, Im. y, X Blokuz woj. opasanie, ob-
lężenie, osaczenie Jortecy a. portu : B. kontynen-
talna = system kontynentalny. < Włos. bloceata,
stąd Nm. Blokadę >
Blokauz, u, Im. y p. Blokhauz: Groblę osadzi-
li blokauzami. Tw. Blokanzów żadnych nie ese-
kając, działa narychtował. Birk.
Blokhauz, u, Im. y, Blokauz, X Blokuz woj.
budynek z drzewa dla obrony, Jortyjikacja, twier-
dza z bloków; strażnica. <Nm. Blockhaus, Ang.
blockhouse>
XBloknotes, u, Ira. y intr. p. Blok. <Ang.
Blocknotes>
Blokować, uje, owal I. kol. = a) sygnalizoioać
nadejście pociągu, b) zatamować, zająć, zataraso-
wać: B. część toru pociągiem. 2. woj. zagra-
dzać dostęp do miasta a. portu, otaczać, oblegać,
opasywać, nie dopuszczać dowozu i wywozu z mia-
sta a. portu. <Fr. bloquer>
Blokowanie, a, Im. a czynność cz. Blokować:
B. pociągów = of/^racfzame. B. swobodne, warun-
kowe, bezwzględne.
Blokowy przym. od Blok: Papier B. Hak B.
Winda blokowa. Posterunek B. = dla okazywa-
nia sygnałów (na stacji kolejowej). System B.
na kolei żelaznej = polegający na podziale całego
toru na czyści odrębne pod iczględem sygnalizacji.
System B. zaopatrywania miasta w elektrycz-
ność (p. Blok pod 4).
1. X Blokuz, u, Im. y p. Blokhauz: Later-
nię pod Gdańskiem Niemcy blokuzem zowią,
Klon. <p. Blokhauz >
2. X Blokuz, u, Im. y p. Blokada. Papr. P.
<Fr. blocus>
Blond przym. nieod., o włosach: złotawy, płowy,
jasny: Miał piękne, kręcące ś. B. kudełki. Kórz.
Główka z włosami B. <Fr. blond >
[•blendowy, Blondynowyj blond, jasnowłosy: tego
biazna! Nau 
TVNews
OpenLibrary