(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Sownik jzyka polskiego"

^^ll^S^ ^^^i^^i^ 




IM 



-AjV^ 



Digitized by the Internet Archive 

in 2011 with funding from 

University of Toronto 



http://www.archive.org/details/sownikjzykapolsk01karo 



w 



j^łrtBD 



.^^^'^^ 



u 



SŁOWNIK JEŻYKA POLSKIEGO 



K l%44sl Karfoiiiicz, Jaru flfeKsaW^ UA.{LtrLH Ubuou^ (j- 






SLOWNlI-# 



JEŻYKA 



LSKIEGO 



ułożony pod redakcją 



JANA KARŁOWICZA, ADAMA KRYŃSKIEGO 

i 

WŁADYSŁAWA NIEDŻWIEDZKIEGO 



TOM I 



5 04698 

2e. a. so 
A-G 



WARSZAWA 

łT stk ład em p r e n -u. m © r a. t or ó -w- 
W drukarni E. Łabowskiego i S-ki 

Szpitalna, 10 
1900 



Ji;o3Boa[eHO n,eH3ypoio, 
BapmaBR, 28 A^Kaópa 1890 ro^a. 



ALMAE MATRl CRA00VIEN8I 



MCCCO-^MDCCCO. 



Spis skróceń 

a) Wyrazy: 



a. = albo. 

Ags. = anglosaski. 

Ameryk. = amerykański. 

an. = analogja, aaalogiczaie, analogiczny. 

anat. = anatomiczny, 

Ang. = angielski. 

antr. = antropologiczny. 

apt. = aptekarski. 

Ar. = aryjski, indoeuropejski. 

Arab. = arabski. 

arch. = archeologiczny. 

astr. = astronomiczny. 

Azjat. = azjatycki. 

bakt. = bakterjologiczny. 

bart. = bartniczy. 

bed. = bednarski. 

Belg. = belgijski. 

bil. = bilardowy. 

biol. = biologiczny. 

blach. = blacharski. 

Big. = bułgarski. 

blni. = bez liczby mnogiej. 

blp. = bez liczby pojedynczej. 

hi. = błędnie. 

bot. = botaniczny. 

Brs. = białoruski. 

bud. = budowniczy. 

bur. = bursztyuiarskl. 

chem. = chemiczny. 

Chin. := chiński. 

Chor. = chorwacki. 

cieś. = ciesielski. 

CU. = celtycki. 

cukier. = cukierniczy. 

cukr. = cukrowniczy. 

Cyg. = cygański. 

cyk. =cyklistowskl. 

cz. = czasownik, słowo. 

czcion. = czcionkarski. 

Cześ. = czeski. 

częstot. = słowo częstotllwe. 

częś. = częściej. 

daw. = dawny, dawniej. 

dent. = dentystyczny. 

Dłż. = dolnołuzycki. 

Dnm. = dolnonieniiecki. 

dok. = słowo dokonane. 

dom. = domy.ślii .się. 

dosł. = dosłownie. 

druc. = druciarski. 

druk. = drukarski. 

Duńs. = duński. 

dziec. = dziecięcy. 

Dżwn. = dźwiękonaśladowczy, onomatopeiczny. 



Dżagatajs. = dżagatajskl. 

ekon. = ekonomiczny. 

elektrot. = elektrotechniczny. 

embr. = embrjologiczny. 

farb. = farbiarski. 

fecht. = fechtunkowy. 

fil. = filozoficzny. 

flz. = fizyczny. 

fizj. = fizjologiczny. 

fi. = flisacki. 

fortep. = fortepjanistowskl. 

fot. = fotograficzny. 

Fr. = francuski. 

garb. = garbarski. 

garn. = garncarski. 

gie. = gieograficzny. 

gieol. = gieologiczny. 

gim. = gimnastyczny. 

Głż. = górnołuzycki. 

gm. = gminny. 

Gnm. — górnoniemiecki. 

gorz. = gorzeluiczy. 

Got. = gocki, gotycki. 

gór. = górniczy. 

Gr. = grecki. 

gram. = gramatyczny. 

haf. = hafciarski. 

han. = handlowy. 

Hb. = hebrajski. 

her. = heraldyczny. 

hist. = histologiczny. 

HI. = holenderski. 

Hp. = hiszpański. 

hut. = hutniczy. 

im. = imiesłów. 

in. = inaczej. 

intr. = introligatorski. 

inż. = inżynierski. 

ir. = ironiczny.^ 

.Japońs. = japoński. 

j(^z. = językoznawczy. 

jub. = jubilerski. 

kam. =-- kamieniarski. 

karc. = karci arski. 

kip. = kiperski. 

kol. = kolejowy. 

koń. = koniarsići. 

kość. = kościelny, teologicz:iy. 

kuch. = kucharski. 

kuśn. = kuśnierski. 

lek. = lekarski. 

lekc. = lekceważący. 

lep. = lepiej. 

leśn. = leśniczy. 



VII. 



licz. = liczebnik. 

Lif. = litewslci. 

Im. = liczba mnoga. 

]p. = liczba pojedyncza. 

Ipd. = liczba podwójna. 

Łć. = łaciusici. 

Łt. = łotewslfi. 

m. = rodzaj męski. 

Mai. := maiajski. 

malar. = malarski. 

mat. = matematyczny. 

mech. = mechaniczny. 

Meksyk. = meksykański. 

men. = menniczy. 

mier. = mierniczy. 

min. = mineralogiczny (i krystalograficzny, pe- 
trograficzny). 

ml. = młynarski. 

Mongoł. = mongolski. 

mor. = morski, marynarski 

Moraw. = morawski. 

mul. = mularski. 

muz. = muzyczny. 

myd. = mydlarski. 

myśl. = myśliwski. 

Ngr. = nowogrecki. 

ni. = rodzaj nijaki. 

nied. = niedokonany. 

niek. = niekiedy. 

nieod. = nieodmienny. 

nieos. = nieosobowy. 

Nm. = niemiecki. 

Now. = w nowszych czasach dowolnie utwo- 
rzony. 

noż. = nożowniczy. 

ogr. = ogrodniczy. 

okrzyk. == okrzykowy, wykrzyknikowy. 

org. = organmistrzowski. 

Orm. = ormiański. 

os. = osoba. 

osn. = osnowa (temat, źródłostów) 

p. = patrz. 

pal. = paleontologiczny. 

Pg. = portugalski. 

piecz. = pieczętarski. 

piek. = piekarski. 

piern. = piernikarski. 

piesz. = pieszczotliwy. 

piw. = piwowarski. 

pń. = pień (pierwiastek). 

poch. = pochodny, pochodzi- 

poot. = poetycki. 

pog. = pogardliwy. 

Pol. = polski. 

por. .= porównaj. 

posp = pospolity, nieliteracki 

pouL = poufały. 

pow. = powoźniczy. 

powr. = powroźniczy. 

późń. = późniejszy. 

pp. = przypadek. 

praw. = prawniczy. 

prow. = prowincjonalny. 

Prs. = perski. 

Prz. = przysłowie. 

przeć. = pojęcie przeciwne. 

przen. = przenośnie. 

przyi. = przylmek. 

przym. = przymiotnik. 

przyrod. = pr/yrodniczy. 

przys. = przysłówek. 

Pśń. =» piośń. 



pusz. = puszkarski. 

ret. = retoryczny. 

ręk. = rękawiczHiczy. 

rodź. = rodzaj (gramatyczny). 

roi. = rolniczy. 

Ros. = rosyj.sići. 

rozk. = rozkazujący. 

rub. = rubaszny. 

Rum. = rumuński. 

ryb. = rybacki. 

rz. = rzeczownik. 

rzem. = rzemieślniczy. 

rzeź. = rzeźniczy. 

rzeźb. = rzeźbiarski. 

s. = staro - 

S. Irl. = staro-irlandzki. 

Skd. = skandynawski. 

Skr. = sanskryckl. 

St. = słowiański. 

Słc. = słowacki. 

słd. = stoworód. 

sł. lud. = słoworód ludowy (nowotwór, analo- 

, gizm;. 
Słn. = słowlenskl. 
sp. = spójnik. 
Srb. = serbski.^ 
st. n. = stopień najwyższy, 
stoi. = stolarski, 
st. r. = stopień równy, 
st. w. = stopień wyższy, 
szczeg. = szczególnie, 
szczot. = szczotkarskl. 
szew. = szewckl. 
Szwed. = szwedzki, 
ś. = się. 
ślus. = ślusarski. 
Sr. = średniowieczny. 
Śr. Grn. = średnlowleczno-górnoniemiecki 
Śr. Łć. = średniowieczno-łaciński. 
taP- = taplcerskl. 
Tat. = tatarski, 
teatr. = teatralny, 
tecb. = technologiczny, 
tel. = telegraficzny, 
tkac = tkacki. 
tok. =tokarskl. 
Tor- = turecki, 
ucz. = uczniowski. 
Ukr. = ukraiński. 
Ur. = uralsko-altajskl. 
w. = wykrzyknik, 
wet. = weterynarski. 
Węg. = węgierski, 
węgl. = węglarskl. 
wlośl. = wioślarslci. 
wł. = imię własne. 
Włos. = włoski, 
wog. = wogóle. 
woj. = wojskowy. 
wym. = wymawia się. 
z. = zaimek, 
zag. = zagadka. 
zam. = zamiast, 
zap. = zapewne, 
zb. = zbiorowy. 
Zd. = zendzki. 
zdń. = zduński, 
zdr. = zdrobniały, 
zeg. = zegarniistrzow.ski. 
zgr. = zgrubiały, 
zi. = złodziejski, 
zn. = znaczenie, w znaczenia 



VliJ. 



zool. = zoologiczny. 

ż. = rodzaj żeński. 

żart. = żartobliwy. 

Żyd. = żydowski. 

t staropolski. 

! wyraz, którego unikać mileży. 

X mało używany. 

[ ] gwarowy. 

< > uwaga o pochodzeniu wyrazu 

* domniemana postać wyrazu. 

b) Autorowie i źródła: 

Abg. = Abgar Sołtan (Michał Abgarowicz). 

Abr. = Władysław Abraham. 

Ad. = Samuel Adalberg. 

Alb. = Albertus z wojny. 

Alber. = Jan Albertrandi. 

An. = Władysław Ludwik Anczyc 

And. = Antoni Andrzejewski. 

And. z r.obyl. = Andrzej z Kobylina. 

Ant. = Karol Antoniewicz. 

Ask. = Szymon Askenazy. 

Asn. = Adam Aonyk. 

Auszp. = Kazimierz Auszpurgier. 

Bach. = Feliks Bachowski. 

Bale. = Oswald Balcer. 

Bals. — Kacper Balsam. 

Bał. = Michał Bałucki. 

Ban. = Jerzy Samuel Bandtkc. 

Ban. W. = Wincenty Bandtke. 

Bar. = Sadok Barącz. 

1'ardz. = Jan Alan Bardziński. 

Bart. = Juljan Bartoszewicz- 

Baz. = Cyprjan Bazylik. 

Bądź. = Antoni Bądzkiewicz. 

B. B. = Biblja Brzeska. 

Beł. = Stanisław Bełza. 

Bele. = Adam Bełcikowski. 

Bent. == Feliks Bentkowski. 

Bern. = Feliks Bernatovyicz. 

Berw. = Ryszard Berwiński. 

B. G. = Biblja Gdańska. 

Biat. = Marcin Białobocki. 

Bialob. = Marcin Białobrzeski. 

Biel. = Tomasz Bielawski. 

Biel. J. = Joachim Bielski. 

Biel. M. = Marcia 'bielski. 

Biel. P. = Piotr Bieliński. 

Bies. = Biesiady Baltyzera. 

Big. = Henryk Biegeleisen. 

Birk. = Fabjan Birkowski. 

Bliź. = Józef Bliziński. 

Błaż. = Marcin Błażowski. 

Bob. = Michał Bobrzyński. 

Bóbr. = Floijan Bobrowski. 

Bodz. = Bodżantowicz (Kajetan SuHczyński). 

Bog. = Józef Jerzy Boguski. 

Bogar. = Bogarodzica. 

Bog. W. = Władysław Bogusławski. 

Bog. Woj. = Wojciech Bogusławski. 

Boh. = Franciszek Bohomolec. 

Boh. J. = Jan Bohomolec. 

Boh. K. = Ksawery Bohusz. 

Bost. = F. Bostel. 

Boż. = Bożydar (Edmund Bogdanowicz\ 

Bratk. = Daniel Bratkowski. 

Brk. = Aleksander Bruckner. 

Brodź. = Kazimierz Brodziński. 

Bron. = Marcin Broniewski. 

Brud. = Zygmunt Brudecki. 

B. Sz. = Biblja Szaroszpatacka. 



Bud. = Szymon Budny. 

Bud. B. = Bieniasz Budny. 

Buk. = Zofja Bukowiecka. 

Bukar = Pamiętniki Bukara. 

Byk. = Piotr Jaksa Bykowski. 

Bz. = Abraham Bzowski. 

Cham. = Ksawery Chamiec. 

Chełch. = Henryk Chełchowski. 

Chełm. = Zygmunta Chełmicki. 

Chęć. = Jan Chęciński. 

Chleb. = Bronisław Chlebowski. 

Chł. = Kazimierz Chłędowski. 

Chm. = Piotr Chmielowski. 

Chm. B. = Benedykt Chmielowski. 

Choć. = Józef Chociszewski. 

Chodk. = Karol Chodkiewicz. 

Chodk. A. = Aleksander Chodkiewicz. 

Chodź. = Ignacy Chodźko. 

Choin. = Teodor Joske Choiński. 

Chr. = Wojciech Chróściński. 

Chrząsz. = Pamiętniki Chrząszczewokieg*. 

Chwal. = Stanisław Chwalczewski. 

Ciek. = Piotr Ciekliński. 

Cieszk. = August Cieszkowski. 

Cyg. = Mateusz Cygański. 

Cz. = Tadeusz Czackł. 

Czahr. = Adam Czahrowski. 

Czajk. = Michał Czajkowski. 

Czart. A. = Adam Czartoryski G. Z. P. 

Czer. = Rafał Józef Czerwiakowski. 

Czerm. = Czermak Wiktor. 

Czerń. = Gustaw Czernicki. 

Cziach. — Piotr Cziachowski. 

Czół. = Aleksander Czołowski. 

Ćwik. = Ludwik Ćwikliński. 

Dambr. = Samuel Dambrowski. 

Dar. = Adam Darowski. 

Darów. = Aleksander Weryha Darowski 

Das. = Wacław Dasypodius. 

Dąb. = Ignacy Dąbrowski. 

Dek. = Jan Dekan. 

Deo. = Deotyma (Jadwiga Łuszczewska). 

Derd. = Hieronim Derdowski. 

Dęb. L. = Ludwik hr. Dębicki. 

Dęboł. = Wojciech Dębołęcki. 

Djar. gr. = Djarjusz sejmu grodzieńskiego 178 i 

Dm. = Franciszek Ksawery Dmochowski. 

Dmusz. = Ludwik Adam Dmuszewski. 

Dobrz. = Stanisław Dobrzański. 

Donim. = Antoni Donimirski. 

Dor. = Krzysztof Dorohostajski. 

Dow. == Dowód jasnej szkody cudzoziemskich 

pieniędzy, 1645 r. 
Drużb. = Elżbieta Drużbacka. 
Drz. — Pamiętniki Drzewieckiego. 
Dub. = Piotr Dubiński. 



= Marjan Dubiecki. 
Michał Dudziński. 



Dub. M. 

Dudz. = 

Dyak. = Mikołaj Dyakowski. 

Dyg. = Adolf Djgasiński. 

Dział. = Tytus Działyński. 

Dzierż. = Józef Dzierzkowski. 

Dzw. = Jan Dzwonowski. 

Ejs. = Marcin Ejssymont. 

Es. = Esteja. 

Est. = Ewaryst Estkowski. 

Ew. ś. Mat. = Ewangielja św. Mateusza. 

Ext. = Eiterus (Godlewska). 

Fal. = Krzysztof Falissowski. 

Faleń = Felicjan Faleńskl. 

Falib. = Krzysztof Franciszek Falibogowski. 

Fel. = Alojzy Feliński. 



IX. 



Til. = Filozof bez religjl (Ksawery Bobusi) 

Fin. — Ludwik Finkiel. 

Fort. — Fortuny I cnoty różność. 

Fred. A. = Aleksander Fredro. 

Fred. J. — Jan Aleksander Fredro. 

Fred. M. — Muksyruiljan Fredro. 

Fur. — Stefan Furman. 

Gac. = Józef Gacki. 

Gał. = Jędrzej Gałka z Dobczynn. 

Gam. = Gamaston (Gustaw Kamieński'. 

Garcz. = Stefan Garczyński. 

Gasz. = Konstanty Gaszyński. 

Gaw. = Marjan Gawalewicz. 

Gawar. = Wincenty Hipolit Gawareckl. 

(iawiń. = Jan Gawiński. 

Gers. — Wojciech Gerson. 

Gili. = Agaton GUler. 

Gil. = Paweł Gilowski. 

Gl. = Zygmunt Gloger. 

Glicz. — Erazm Gliczner, 

Glin. = Kazimierz (ilińskl. 

Glin. J. — J'ózef Gliński. 

Gocz. = Wojciech Goczałkowski 

Gcd. = Cyprjan Godebski. 

Gol. = Filip Golański. 

(jolj. = Krzysztof Goljan. 

Goł. = Łukasz Gołębiowski. 

Gom. = Wiktor Gomulicki. 

Gor. = Antoni Górecki. 

Gosł. = Stanisław Gosławski. 

Gost. — Anzelm Gostomski. 

Gostk. — Wojciech Gostkowski. 

Gosz. = Seweryn Goszczyński. 

Górn. = Łukasz Górnicki. 

Gors. = Konstanty Górski. 

Gors. J. = Jakób Górski. 

Grab. — Ambroży Grabowski. 

Grab. B. = Bronisław (Jrabowski. 

Grabów. = Sebasljau Grabowiec ki. 

Greg. = Jan Kanty Gregorowic/. 

Greg. K. — Kazimierz (jregorowicz. 

Groch. — Stanisław Grochowski. 

Gród. = Jan Grodwagner. 

Groic. = Bartłomiej (jroicki. 

Grudz. — Stanisław Grudziński. 

Grusz. — Artur Gruszecki. 

Grz. — Stanisław Grzebski. 

Haj. =: Hajota (Helena Janina z Boguski'1 

Szok-Uogozińska). 
Haur. — Jakób Kazimierz Haur. 
Hel. = Zygmunt Antoni Helcel. 
Henr. — Henrichman. 
Herb. = Jan Herburt. 
Hil. = Ojciec llilarjon (Falęcki). 
Hist. Aleks. = Historja o zyworii^ i znamieni- 
tych sprawach Alcksandia W. 
Hist. w Łan. — Historja w Łand/.io. 
Hist. rzym. = Historje rzymskie. 
Jlist. uc. ^ Historja ucicszna. 
H. Jana. = Historja prawdziwa księcia finlandz- 
kiego Jana. 
Hof. — Klementyna z Tańskich Holi mano wa. 
Holew. — Władysław Holewiński. 
Hoł. = Hołowiński Ignacy. 
H. Pol. — Herbarz rodzin szlacheckich Króle- 
stwa Polskiego. 
Hrb. = .Benedykt Herbst. 
H. Tr. --^ Historja Trojańska (z r. 1563). 
Hubę =- Michał Jan Hubo. 
Hubę R. - Boniiiald Hubę. 
Hul. = Benedykt Ilnlowlcz. 
Hylz. -- Jan Augu.styn Hylzen. 



Ins. c. 1. — Instruktarz celny litewski. 

Iż. — Iżycki. 

Jabcz. = Jan Napomucen Jabczyński. 

Jabł. = Jan Jabłonowski. 

Jag. — Stanisław Serafin Jagodyński. 

Jak. J. = Józef Jakubowski. 

Jak. W. = Wojciech Jakubowski. 

Jan. — Jan Januszewski. 

Jan Kaz. = Jan Kazimierz król. 

Jancz. — Pamiętniki Janczara Polaka. 

Jar. = Feliks Paweł Jarocki. 

Jaroch. = Kazimierz Jarochowski. 

Jaś. — Jan Nepomucen Jaśkowski. 

Jent. — Jentys. 

Jez. = Franciszek Jezierski. 

Jeż = Teodor Tomasz Jeż (Zygmunt Miłków 
skl). 

Jeżów. = Władysław Stanisław Jeżowski. 

Jord. = Jordan (Juljan Wieniawski). 

Jun. = Klemens Juno.>/,a (Szaniawski). 

Jund. = l^onilacy Jundziłł. 

Kaczk. = Zygmunt K.aczkowski. 

Kai. = Walerjan Kalinka. 

Kalie. = Bernard Kalicki. 

Kam. — Jan Nepomucen Kamiński. 

Kant. = Kantyczki. 

Karł. = Jan Karłowicz. 

Karnk. = Stanisław Karnkowski. 

Karp. = Franciszek Karpiński 

Kasp. = Jan Kasprowicz. 

Kasz. = Kazimierz Kaszewski. 

Kat. G. =: Katechizm Gdański. 

Kawcz. = Maksymiljan Kawczyńskl. 

Kaz. (inieź. = Kazania (inieżnieńskie. 

Kaz. Święt. = lvazania Święto-krzyskie. 

Kaz. 1555. — Kazania niedzielne i świąteczne 
nieznanego autora, spisane około r. 1555. 
wydał B. Erzepki, Poznań 18i}U r. 

K^ąc. = Walery Kącki. 

Kęt. = Wojciech Kętrzyński. 

K. G. = Kancjouał Gdański. 

Kir. = Adam "Honory Kirkor. 

Kirch. = Henryk Kircheim. 

Kis. = Aleksander Kisielewski. 

Ivisz. = Leon Kiszka. 

Klecz. = Stanisław Kleczewski. 

Kin. = Antoni Kalina. 

Klon. = Sebastjan Fabjan Klouowicz. 

Kluk = Krzysztof Kluk. 

Kł. — Tomasz I\.łos. 

Kłok. = Hieronim Ktokocki. 

lvłos = Tomasz ICłos. 

Km. = Achacy Kmita. 

Ivn. — (Grzegorz Knapski. 

Kniaź. = Franciszek Djonizy Kniaźiiia. 

Koch. W. = Wespazjan Kocho\\>;ki. 

Koch. J. = Jędrzej Kochanowski. 

Kochan. = Jan K^ochanowski. 

Kolb. = Oskar Kolberg. 

Kołak. = Stanisław Kołakowski. 

Kołł. = Hugo Kołłątaj. 

Ivon. = Marja Ivonopńicka. 

Kon. St. — Stanisław Konar.ski. 

Koń. = Michał Kończą. 

Kop. = Izydor Kopernicki. 

Kopcz. = Onufry Kopczyński. 

Kor. = Wincenty Korotyński. 

Korcz. = Wit K^orczewsici 

K.oron. = Koronowicz (Walerjan Wróbipwcla"). 

Koryt. = Onufry Korytyński. 

Kórz. = Józef Korzeniowski. 

Kos. = Wincenty Kosiakiewicz. 



I 



ICoss — Józef Kossakowski 

!i.08s. A. = Autoni Kossakowski. 

Kosz. = Slaalsław Koszutski. 

iCość. = Tadeusz Kościuszko. 

Kot, = Józef Kotarbiński. 

Kow. = Zofja Kowerska. 

liozl. = Staiiisfaw Koztowski. 

Koż. = Kajetan Koźmian. 

Koź. A. = Andrzej Edward Kożiniaii 

Kraj. =^ Jan Krajewski. 

Kraj. M. — Michał Krajewski. 

Kram. -^ Stanisław Kramsztyk. 

Kras. — Ignacy Krasicki. 

Kras. A. = Adain Stanisław Krasiń; 

Krasiń. — Zygmunt Krasiński. 

Krasz. = Józef Ignacy Kraszewsla. 

Krasz. K. = Kajetan Kraszewski. 

■vraus. = Aleksander Krausli:ir. 

Krech. = Adam Krechowiecki. 

Krem. = Józef Kremer. 

Krów. = Marcin Krowicki. 

Krum. = J. Kru^nłowski. 

ii^rup. = Jędrzej Krupiński. 

Ji^rup. F. = Franciszek Krupiński. 

Kryn. = Adam Antoni Kryński. 

Krzem. = Stanisław Krzemiński. 

Krzyw. = Ludwik Krzywicki. 

Kub. = Ludwik Kubala. 

Kucz. = Walenty Kuczborskl. 

Kul. = Jan Alojzy Kulesza 

Kulicz. = Adam Kuliczkow.skl. 

Kulig. = Mateusz Iguany Kuiigowsk. 

Kurp. = Karol i^urpiński. 

Kźm. = Kajetan Koźmian. 

L. = Słownik Lindego. 

Lach. = Sebastjan Lachowski. 

Lachn. = Ignacy Lachnicki. 

Lam =^ Jan Lam. 

Lange = Antoni Lange. 

Lat. = Jan Latoś. 

Leg. Al. = Legienda o św. Aleksym. 

Lekar. = Lekarstwo na uzdrowienie Rzpltej. 

Lei. = Joachim Lelewel. 

Len. = Teofil Lenartowicz. 

Leon. = Leonard z Urzędowa. 

JjCop. = Jan Lcupolita. 

Les. = Józef Franciszek Loski. 

Leszcz. = Stani.sław Leszczyński. 

Leszcz. S. = Samuel Leszczyński. 

Li. = Jan Libicki. 

Lib. = Karol Libelt. 

Lied. = Wacław Lieder. 

Lip. = Pamiętnik Lipskich. 

Lis. = Ksawery Liske. 

liis. H. — Henryk Lisi.-ki. 

]jub. = Edward Lubowski. 

Lubien. = Stanisław Lubioniecki. 

Jjubom. = Stanisław Heralcljusz Lubomirski. 

Łab. = Hieronim Łabęcki. 

Ład. = llemigjusz Ładowski. 

Łag. = Stosław Laguna. 

Łączn. = Jakób Łącznowski. 

Łepk. = Józef Łepkowskt. 

Łęcz. = Paweł Łęczycki. 

Ło.ś = Wincenty Łoś- 

Łoź. = Walery Łoziński. 

Łs. = Józef Franciszek Łęski. 

Mac. S. = Samuel Maciejowski. 

Mac. z Róż. = Maciej z Różana. 

Mag. = Antoni Magier. 

Mahr. = Adam Mahrburg. 

Maj. = Erazm Majewski. 



Mai. = Mikołaj Malinowski. 

Malcz = Antoni I\[alczew,ski. 

Malin. = Lucjan Malinowski. 

Mał. = Antoni Małecki. 

Mank. = Aleksander Mańkowski. 

March = Marchołt. 

Mas = Toiuasz Masalskl. 

Mask. = Samuel Maskiewicz. 

Mat. = Marcin Matuszewicz. 

-Matejko = Jan Matejko. 

.Mat. L = Ignacy Matuszewski. 

Matl. = Władysław Matlakowski. 

Mącz. = Jan Mączyński. 

Meli. = Zofja Mellerowa. 

Meniń. = Fran';iszek Meaiński. 

Mer. = Henryk Merczyng. 

Mias. = Kacper Miaskow.ski. 

Mick. = Adam Mickiewicz. 

Mik. = ICacper Mikosza. 

Miki. = Franciszek Miklosicz. 

Mik. z Wilk. = Mikołaj z Wilkowiecka. 

Min. = Józef Epifani Minasowicz. 

Minisz. = Józef Aleksander Miniszewski. 

Mir. = Mirjam (Zenon Przesmycki). 

Ml. = Stanisław Mleczko. 

Ml. duch. = Mleko duchowne. 

Mochn. = Maurycy Mochnacki. 

Módl. Wac. = Modlitwy Wacława. 

Mor. = Hieronim Morsztyn. 

Mor. A. = Andrzej Morsztyn. 

Moracz. = Jędrzej Moraczewski. 

Moraw. = Franciszek Morawski. 

Mor. K. == Kazimierz Morawski. 

Mor. T, = Teodor Morawski. 

Mórz. = Walerja Morzkowska. 

Moż. = Możdżeński. 

Mrong. = Krzysztof Celestyn Mrongowjusz. 

Mrów. = Jan Mrowiński. » 

Mur. = Murmelius. 

Murin. == Marcin Murinias. 

Myc. = Jerzy Mycielski. 

Mym. = Franciszek Mymer. 

Nagan. = Edmund Naganowski. 

Nagt. = Antoni Nagłowski. 

Nagur. = Ignacy Nagurczewski. 

Nałk. = Wacław Nałkowski. 

Napom. = Napomnienie ku zgodzie (w. XVI). 

Nar. = Adaoi Naru.szewicz. 

Naw. = Książeczka Nawojki. 

Nen. =* Marceli Nencki. 

Niem. = Juljan Niemcewicz. 

Niem. A. = Andrzej Niemojew.ski. 

Niemoj. = Ludwik Niemojowski. 

Nieś. = Kacper Niesiecki. 

Now. = Maksymiljan Nowicki. 

Nowin. = Józefat Nowiński. 

Nr. = Władysław Nehring. 

Ochoć. = Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego 

Ochor. = Juljan Ochorowicz. 

Ocz. = Wojciech Oczko. 

Oczap. = Józef Bogdan Oczapowski 

Od. = Antoni Edward Odyniec. 

Okol. = Szymon Okolski. 

01. = Władysław Olendzki. 

Oliz. = Tomasz Olizarowski. 

Olsz. = Jakób Olszewski. 

Op. = Baltazar Opeć. 

Opal. — Krzysztof Opaliński. 

Opal. L. ~ Łukasz Opaliński. 

Ork. — Władysław Orkan. 

Oi-n. = Jan (irnowski. 

Or Ot = Artur Oppman. 



XI. 



Ort. = Ortylc praM'a Magdeburskiego. 

Orzech. = Stanisław Orzechowski. 

Orzesz. = Eliza Orzeszkowa. 

Os. = Ludwik Osiński. 

Os. J. = Józef Osiński. 

Oss. = Józef Ossoliński. 

Ossol. = Jerzy Ossoliński. 

Ost. = Ostoja (Józefa Sawicka). 

Ostr. = Teodor Ostrowski. 

Ostror. = Jan Ostroróg (Myśliwstwo z ogary). 

Ostr. S. = Stanisław Ostrowski. 

Ośw. = Stanisław Oświęcim. 

Ot w. = Walerjan Otwinowski. 

Papr. = Bartosz Paprocki. 

Papr. F. = P'ranciszek Paprocki. 

Park. = Jakób Parkosz z Żórawicy 

l*as. = Jan Chryzostom Pasek. 

Paszk. = Marcin Paszkowski. 

Paszk. F. = F. Paszkiewicz. 

Pat. = Jan z Szamotuł Paterek. 

Paw. = Adolf Pawiński. 

Pawi. = Stefan Pawlicki. _ 

P. cheł. = Prawo chełmińskie. 

Perz, = Ludwik Perzyna. 

Petr. = Sebastjan Petrycy. 

Piek. = Franciszek Piekosiński. 

Piel. = Eljasz Pielgrzymowski. 

Pieńk. = lvarol Pieńkowski. 

Piet. = Antoni Pietkiewicz (Adam Pług). 

Pilch. = Dawid Pilfhowski. 

Pim. = Eiizebjusz Pimin (Piotr Mohyła). 

Piotr. = J. Piotrowski (1.581). 

Pir. = Grzegorz Piramowicz. 

Pis. == Szymon Pisulewski. 

P. Koch. = Piotr Kochanowski. 

P)eb. = Józef Kazimierz Plebański. 

Poc = Hipacjusz Pociej. 

Podcz. = Karol Podczaszyński. 

Połuj. = Aleksander Połujański. 

Popł. = Seweryn Popławski. 

Poręb. = Edward Porębowicz. 

Pot. — - Wacław Potocki. 

Pot. A. = Antoni PotockL 

Pot. L. = Leon Potocki. 

Pot. S. = Stanisław Potocki. 

Pow. o pap. Urb. = Powieść o papieżu Urbauie 

Proch. = Antoni Prochaska. 

Prot. -= Jan Protasewicz. 

Prus = Prus (Aleksander Głowacki) 

Prusz. = Seweryna Pruszakowa. 

Przędz. = Przędziwa, lnu, konopi przyprawa 

Przyb. = Jacek Przybylski. 

Przybór. = Walory Przyborowskl 

.Przybysz. = Stanisław Przybyszewski 

P. Sand. = Pieśni Sandomierzanina 

J's. flor. = Psałterz florjańskl 

Ps. puł. = Psałterz puławski. 

Ps. 1Ó40. = Psaiterz z r. 1-540. 

Pulp. = Pulpit żyjący, 178L 

Puł. = Kazimierz Puławski. 

Radź. = Michał Iladziwłlł. 

lladz. K. = ICrzysztof Kadzi wiH 

Rak. = W. Rakowski. 

Rej. = Mikołaj Rej. 

Remb. = Aleksander Rembowski 

Reym. = Władysław Stanisław lieycnool. 

Rod. = Rodoć (Mikołaj Biernacki). 

Rodź. = Marja Rodziewiczówna. 

Rog. — Józef Kogosz. 

Rogal. = Józef Rogaliński. 

Rogoż. = Stefan Szolc-Rogozińskl. 

Rog. St. = Stanisław Roguski. 



Roi. = Antoni Rolle. 

Rom. = Mieczysław Romanowski. 

Rost. = Józef Rostafiński. 

Rozł). = Soter Rozmiar Rozbicki. 

Rozm. = „Rozmowa Polaka z Litwinem" 1564. 

liul. — Józef Kulikowski. 

Rut = Welamin Józef Rutski. 

Ryb. = Maciej Rybiński. 

Ryb. J. — Jan Rybiński. 

Rys. = Salomon Rysiński. 

Rzew. = Henryk Rzewuski. 

Rzew. W. — Wacław Rzewuski. 

Rzęt. = Stanisław Rzętkowski. 

Sak. = Ka.sjan Sakowicz. 

Salin. — Wojciech Salinarjusz. 

Sar. = Stanisław Sarnicki. 

Sarn. = Zygmunt Sarnecki. 

Schot. = Herman Schotten. 

Sekl. = Jan Seklucjan. 

Sew. = Sewer (Ignacy Maciejowski). 

Sęp. = Mikołaj Sęp Szarzyński. 

S. Grodź. = Sejm Grodzieński 1793. 

Siem. = Lucjan Siemieński. 

Siem. J. — Juljan Siemaszko. 

Sień. — Marcin Siennik. 

Sienk. = Henryk Sienkiewicz. 

Sier. = Wacław Sieroszewski. 

Sir. = Bernard Maciej Siruć. 

S. K. = Słownik łacińsko-polski wyrazów le- 
karskich F. K. Skobla i A. Kremera. 

Skal. = Pamiętnik Cefasa Skalskiego l<i85. 

Skar. = Piotr Skarga. 

Skarb. = Fryderyk Skarbek. 

Skr. = Stanisław Skrodzki. 

Skrzet. = Wincenty Skrzetuski. 

Sk. umłer. = Skarga umierającego 

Słotw. = Adam Słotwiński. 

Slow. = Juljusz Słowacki. 

SL wil. = Słownik wileński (wydanie Orgel- 
branda>. 

Sm. = Stanisław Smolka. 

Smól. = Władysław Smoleński. 

Smotr. = Melecjusz Smotryr-ki. 

Sob. — Franciszek Maksymiljan Sobieszczańskl. 

Sol. = Stanisław Solski. 

Sow. = Leonard Sowiński. 

Sp. = Wł. Spausta. 

S. Par. = Sąd Parysa. 

Spe.s. = Włodzimierz Spasowicz. 

Spicz. = Hieronim Spiczyński. 

Stadn. = Kazimierz Stadnicki. 

Star. = Szymon Starowolski. 

Stasz. = Stanisław Staszyc. 

St. Aug. = Stanisław August Poniatowski. 

Staw. ^ Sebastjan Stawicki. 

Steb. = Ignacy Stebelski. 

Stęcż. = Bohusz Zygmunt St(^czjński. 

St. lit. ■= Statut litewski. 

Str. = Henryk Struve. 

Strój. = Stanisław Strojnowski. 

Strum. ~ Olbrycht Strumieński. 

Stryjk. = Maciej StryjkowsW. 

St. wLśl. = Statut Wiślicki. 

Sul. = Sulima (Walery Przyborowskl). 

Susz. = Remigjusz Suszyć ki. 

Syk. = Erazm Sykst. 

Syn. = Michał Synoradzki. 

Syr. = Szymon Syreńskl. 

Syrok. = Władysław Syrokomla. 

Sz. = Paweł Szczerbicz. 

Szaj. = Karol Szajnocha. 

Szaj. W. = Władysław Szajnocha. 



XII. 



Szawl. = Teodor Szawłowski. 

Szt. = Jan Sztolcman. 

Szuj. = Józef Szujski. 

Szuk. = Wandal in Szukłewicz. 

Szym. = Józef Szymanowski. 

Szym. A. = Adam Szymański. 

Szym. W. = Wactaw Szymanów 

Szymon. = Szymon Szy:uonowic/ 

Szym. z Ł. = Szymon z ł^owlcza 

Ślesz. = Sebestjan Śleszkowski. 

Ślus. == Antoni Ślusarski. 

Śniad. — Jan Śnladecki. 

Święt. = Aleksander Świętochowski. 

Świt. = Piotr Switkowski. 

Św. z Woc. = Śwlętostaw z Wocleszyu.. 

Tacz. = Władysław Taczanowski. 

Tam. = Stanisław Tarnowski. 

Tarn. J. = Jan Tarnowski. 

Tat. = Lucjan Tatomir. 

Teof. = ks. Szymon TeoGl. 

Tet. = Kazimierz Tetmajer. 

T. K. = Tadeusz Korzon. 

Toż. = Adam Tołoczko- 

Tomk. = Stanisław Tomkowicz. 

Torż. = Józef Torzewski. 

Trejd. ==• Jan Trejdosiewlcz. 

Tremb =» Stanisław Trembockt. 

Tren. = Bronisław Trentowski. 

Trep. = Nekanda Trepka. 

Troć. = Mictiał Abraham Troć. 

Trój. = Feliks Trojański. 

Trzyc. = Jędrzej Trzycieski 

Tuch. = Jan Tucholczyk. 

Turcz. = Juljusz Turczyńskl. 

Tw. = Samuel Twardowski. 

Twórz. = Marcin Tworzydło (Marcin Łaszcz). 

Tyra. =» Rantorbery Tymowski. 

Tyt. pr. magd. = Tytuły prawa magdeburskiego. 

Uj. = Kornel Ujejski. 

Urs. = Jan Ursyn us. 

Urzęd. = Marcin z Urzędowa. 

Ust. = O ustanowieniu i upadku konstytucji. 

Ustrz. = Andrzej Ustrzycki. 

Vol. = Yolumina legum. 

W. = Jakób Waga. 

W. A. ^= Antoni Waga. 

Wad. = Józef Wadowski. 

Wag. = Stanisław Wagner. 

Wal. = Aleksander Walicki. 

Warg. = Andrzej Wargocki. 

Was. = Edmund Wasilewski. 

Wej. = Aleksander Wejnert 

Wejs. = Józef Wejsenhof. 

Wen. = Poemat Wenecja w. XVi 

Wer. — Józef '',VereszczyńskL 

Wern. = Henryk Wernic. 

Wessl. = Marjs. Wesslówna- 



Węg. = Kajetan Węgierski. 

Węgrz. = Antoni Węgrzynowicz. 

Wlel. = Aleksander Wielopolski. 

Wielis. = Wielislaw (Ęugienjusz Skrodzki 

Wil. = Paulina Wilkońska. 

Wilcz. = Albert Wilczj^ński. 

Wilk. = August Wilkoński. 

Wiszn. = Michał Wiszniewski. 

Wiśl. = Adam Wiślicki. 

Wiśn = Michał Serwacy Wiśniowieckl. 

Wit. = Stefan Witwicki. 

Włod. = Ignacy Włodek. 

Wol. = Konstanty Wolski. 

Wol. W. = Włodzimierz Wolski. 

Wor. = Jan Paweł Woronicz. 

Wójc. = Kazimierz Władysław Wójcicki 

Wr. = Walenty Wróbel. 

Wuj. = Jakób Wujek. 

Wyb. = Józef Wybicki. 

Wybr. = Pamiętniki Wybranowsklego. 

Wypr. = Wyprawa plebańska Albertus;; 

Wyrw. = Karol Wyrwicz. 

Wys. = Szymon Wysocki. 

Wysz. = Walerjan Wyszyński. 

Zab. = Ignacy Zaborowski. 

Zabł. = Franciszek Zabło:;ki. 

Zach. = Jan Zacharjasiewicz. 

Zachar. = Grzegorz Zacharjasiewicz. 

Zag. = Włodzimierz Zagórski. 

Zaj. = Szymon Zajączkowski. 

Zakrz. = Walenty Zakrzewski. 

Zal. = Bohdan Zaleski. 

Zal. K. = Kazimierz Zalewski. 

Zał. = Andrzej Załuski. 

Zam. = Andrzej Zamojski. 

Zan = Tomasz Zan. 

Zap. = Gabrjela Zapolska. 

Zaw. => Teodor Zawacki. 

Zaw. I. = Ignacy Zawadzki. 

Zawil. = Roman Zawiliński. 

Ząbk. = Stanisław Ząbkowicz. 

Zbył. = Piotr Zbylilowski. 

Zbył. A. = Andrzej Zbylitowskl. 

Ziem. = Eleonora Ziemięcka 

Zim. = Bartłomiej Zimorowicz. 

Zm. = Roman Zmorski. 

Zwr. M. == Zwrócenie Mathyasza z Podola. 

Zigr. = Jan Zigroviu3. 

Żarn. = Grzegorz z Żarnowca 

Ż- B. = Żywot Św. Błażeja. 

Ż. E. = Żywot Eufraksji. 

Zebr. = Jakób Żebrowski. 

Żegl. = Arnolf Żeg\icki. 

Żel. = Władysław Żeleński. 

Żm. = Narcyza Żraichowska. 

Żółk. = Stanisław Żółkiewski. 

Żólkow. = Alojzy Gonzaga Żółkowski 



1. A I. brzmienie samof/hxkowe: A jasne, otwarte, 
pochylone (a), długie, krótkie. 2. pierwsza głoska 
w aiecadle; w dawnych drukach oznaczała to, co dzi- 
siaj wyrażamy przez d. Przen.: początek: Nie umie 
ani a, ani b ( = nic zgolą). Wszystko od a do z 
( = U) rumel, co do joty, od początku do końca, od 
deski do deski). 

2. A w. I. ach!: A ty zbóju! A, co za okrop- 
ny widok! 2. o! ach! ha! no-no! no! och!: A, to 
cud! A, jak tu pięknie! A toś mu dał! A co tak, 
to pozwolę! A pókiż t'^go, do djabła! A niechże 
cię nie znam! 3. e! ech!: A, ktoby o tyra myślaJ! 

4. jakże tedy? no! ha! hę?: A co, nie raówiłem?! 

5. no: „Koncerty! tu! w moim domu!" — „A tak!" 

3. A sp. I. ale, ależ właśnie: A nie tak jest! 2. 
czy, czyż: A długoż będziesz nadużywał mojej 
cierpliwości? 3. zaś, bo, loiec: A tobie co do tego? 
(= Tobie zaś...). A za kogę ty mnie masz? { = Za 
kogóż bo...) 4. i, nadto, a nadto, przytym, prócz 
tego: Pracuj a oszez';;dzaj. Oszczędność a roz- 
rzutność nie id;]; w parze. fKoń a muł. fW chle- 
bie a wodzie, f Silny a stateczny. -{-Trzydzie- 
sty a pifjty. -J- Pięćdziesią;t a dziewięć. fSto 
a dwadzieścia a siedm. fTrzysta a pięćdzie- 
siąt. 5. Łj^cz^c dwa te sam" przypadki jednego 
rzeczownika, wyraża łudzące podobieństwo: To 
Hiszpan a Hiszpan ( = wylca}mny Hiszjmn). 6. Łą- 
cząc dwa razy powtórzoną iormę czasownika, 
wyraża ciągłość działania: Bije a bije (= bije 
i bije; jak bił, tak bije). 7- Przy powtórzeniu te- 
go samego rzeczownika = som, tyllco i tylko i wciąż: 
Nam chleb a chleb jeść każe. 8. wcale, zgoła, 
ale to, zupełnie, słowem, jednym słowem: Nikomu 
a nikomu nie mów. Nic a nic nie dam. Wszyst- 
ko a wszystko mi zabrał. Wszyscy a wszyscy 
zgodzili s. 9. Przy rzeczowniku z powtórzonym 
zaimkiem ten = i: W tym a w tym miejscu. 
Ten a ten pan {= wiadomy pan). 10. zaś, prze- 
cież, lecz, jednak, pomimo to, wszelako, wszakże: Przy- 
szedł do nich, a oni śpią. Nie wie, a guda. Prze- 
strzegam, a ty swoje. "Cierpi, a nie płacze. II. 
to: Wytłumacz jaśniej, a zrozumiem. |2. więc, 
zatym, tedy: Nie wyszedł! a gdzież jest? 13. 
A {ii.']s. = tak tedy, i tak, tak więc: A tak, czego 
prośbą nie wskórał, przemocą dokazał, 14. [A] 
ale, iecz: Oknem, a nie dźwierzami. W jednym 
grobie, a nie w jednej trumnie. 15. [A ba!] = 
ejże? czyżby? 16. f A no ^ I:icdy, jeśli: Jako chłop 
ma być zdrów, a no we łbie kisa. Rej. 

4. A I. jęz.: Szereg a, a. Szereg A, rząd a, a. 
rz^d A., lep. niż A-szereg, A— rząd. 2. muz. = a) 
szo.^ity stopień tonacji c major (podług niego stroją ś. 
narzędzia muzyczne): A leży między g a h. Dawać 
A ( = zagrać A do stroju). A francuskie niższe 
jest od niemieckiego, b) A dur a. major, A moll 
a. minor_= nazwy tonacji a. gam majorowej (twar- 
dej; i minorowej fmiekkiej): Zagraj ganie a ma- 



jor a. a dur. Z jakiego tonu a. tonacji jest ten 
kwartet? — Z a minor a. z a moll. Koncert a mi- 
nor a. z a minor. 

5. [A on] = J:tóry: Ojciec prosi na tego jelenia, 
a go z obory wyprowadzemy. 

Abacysta, y, Im. ści mat. racJimistrz, posługują- 
cy ś. metodami racJiowania na abaku. 

Abak, u, Im. i, Abakus mat. deszczułka a. ta- 
blica, którą posługiwano ś. w dawnych czasach do wy- 
Iconywania rachunków arytmetycznycli. <Gr. abax> 

Abakować, uje, owal fl. wytykać drogę spławną 
na wodzie. <Nm. abbaken, p. Baka> 

Abakowanie, a, blm., czynność cz. Abakować. 

Abakus, a, Im. y p. Abak. 

Abaijenacja, I, Im. e I. odstąpienie lołasności ol)y- 
watela rzymskiego, drogą sprzedaży a. innym spo- 
sobem. 2. wywłaszczenie. <Łó. abalienatio> 

Abas, a, Im. owie p. Opat. <Łć. późn. abbas> 

xAbaty8a, y, Im. y, XAbesa ksieni, opatka, 
przełożona klasztoru żeńskiego. <Łć. późn. abba- 
tissa; Fr. abbesse> 

Abażur u, liu. y, Abażura ciemnik, osłonlca, um- 
łjrelka, daszek na lampę. <Fr. abat-jour> 

Abażura, y, Im. y p. Abażur. 

ABC p. Abecadto: Wiodę ich od ABC sztuki. 
2. apt. balsam, nazwa maści z żywicy elemi, 

Abcas, a, Im. y gm. p. Obcas. 

[Abceng, u, blm.] zł. baczność, czujność, uwaga. 
<Może przekręcenie wyrazu obcęgi > 

Abcug u, Im. I I. y^potrącenie: Na naprawę 
broni przeznaczały ś. abcugi z lenungów oficer- 
skich. Gors. 2. pociągnięcie, wyjście: Dama pi- 
kowa w drugim abcugu przyniosła mi przyzwoi- 
tą sumkę. 3. odstęp: Idą raarszałki, damy, urzęd- 
niki w równych abcugach; pierwszy, drugi, 
czwarty. Mick. W krótkich abcugach = w łcrót- 
kim czasie, prędko, naprędce, nie czekając, nie na- 
myślając ś., szach-mach: Załatwić co w krótkich 
abcugach. Niemasz czasu do stracenia, raz, 
dwa, trzy i żeńcie ś. w krótkich abcugach. Krasz. 
4. blm., powr. resztki konopi, zostające na szczot- 
ce po obciąganiu ( p. Obciągać). <Nm. Abzug> 

XAbcug6wać, uje, OY/aI potrącić z wypłaty. For- 
szus nie jest im abcugowany. 

xAbcugowanie, a, blm., czynność ez. Abcu- 
gować. 

Abcup, u, Im. y szczot, p. Obciąg. <Z Nm. 
Abzupf en = odszczypnięcie, oskubanie > 

-|-Abdankować, lije, owal I. komu, czemu = zos/a- 
wiać w społcoju, dawać pokój: Chciwość hamować 
i rzeczom cudzym A. 2. odprawiać, uwalniać, rozpu- 
szczać, abszytować: A. wojsko. <Nm. abdanken > 

-[-Abdankowanie, a, blm., czynność cz. Abdan- 
kować. 

xAbderyta, y, Im. ci prostak, głupiec. <Gr. 

Abderites = mieszkaniec miasta Abdery; głupiec > 

Abdruk, u, Im. i I. nadbitlui. 2. przedruk, wy- 



ABDRUKOWy 



ABLEGIF.REK 



<7rtni*e, przedrukowanie dzieła bez żadnej odmiany. 
3. odbicie z rysunku ua stali a. miedzi, odbitka. 
<Nin. Abdiuck> 

Abdrukowy przyra. od Abdruk: Wyko"ić co 
sposobem abdrukowyra. 

[Abdukat, a, Im. yl p. Adwokat. 

Abdykacja, i, Im. e zrzeczenie ś. tronu, złożenie 
korony, rezygnacja. i'rzcn.: ustąpienie, usunięcie i., 
wyrzeczenie ś., zrzeczenie ś., rezygnacja: To było 
abdykacją, z dotychczasowego stanowiska. Bał. 
<Łć. abdi>atio> 

Abdykacyjny przyra. od Abdykacja: Akt A. 

-j-Abdykacz, a, Im. e ir. ten, co dbdykuje: Jan 
Kazimierz, zwany przez niechętnyełi abdykaczem. 

Abdykować, uje, owal dok. I. ziożyó urząd, god- 
ność, koronę, zrezygnować, zrzec ś. korony. Przen.: 
dać za wygraną, skwitować: Nie abdykowali ze 
swych praw. 2. -j-kogo, praw, wyprzeć ś., wy- 
rzec ś. go, nie chcieć go znać za kogo: A. syna, 
zięcia. 

Abdykowanie, a, blm., czynność cz. Abdykować. 

xAbe, ego, blm. p. Labuś. <Fr. abbe> 

Abecadlarka, i, Im. i forma ż. od Abccadlarz. 

Abecadlarski przym. od Abecadlarz. 

Abecadlarz, a, Im. e, xAbiecadlarz, xAbece- 
darjusz I. ten, co ś. uczy dopiero abecadła. 2. 
przen. początkujący w jakiej nauce, w rzemio&le. 3. 
spis abecadłowy, skorowidz. 

Abecadlnik, a, Im. i elementarz, książka począt- 
kowa. 

xAbecadlny p. Abecadtowy. 

Abecadło, a, Im. a, fAbiecadlo, fObiecadlo, 
[Abeceda] I. alfabet. 2. a. ABC przen. pierwsze po- 
czątki jakiej nauki, elementarne jej zasady. Nie 
zna abecadła filozofji, a wyrokuje o niej. 3. 
pewna gra toiuarzyska. Goł. < Z nazw głosek abc> 

Abecadłowy, XAbecadlny, fObiecadlowy I. 
idący porządkiem gło.^ck w , abecadle, alfabetyczny: 
Spis A. Układ, porządek A. 2. Pismo abeca- 
ńi»we=fonetycz)te, głoskowe. 

[Abeceda, y, Im. y] p. Abecadło. < Cześ. abe- 
ceda > 

xAbecedarju8z, a, Im. e p. Abecadlarz. <Zabcd 
3 dodaniem zakończenia Łć.-arius> 

X Abelagja, i, blm. praioo tyczące L pszczół, a mia- 
nowicie nabywania samopas latających rojtm. < Śr. 
Łć. abellagium a. abollagium, od abella, z Fr. 
abeille = pszczoła > 

Abelek, Ika, Im. Ikl, xHabelek, xChabeIek .'?fco'- 
ra toyprawna z cielęcia podrosłego. <Śr. Ł(?. 
abellus = jagnię nowonarodzone > 

Abelkowy przym. od Abelek: Oprawa abol- 
kowa. 

f Abentajer, u, Im. y |. awantura, zatarg: Mieć 
z kim A. 2. ryzyko, hazard : Sobole idą, na jego 
własny nakład, A. i pożytek aż do Antwerpji. 
<Nm. Abcntciier, z Fr. aventuro = awantura > 

Aberacja, i. Im. e I. ast.v A. gwiazd = złu- 
dzenie wzrokowe, wskutek klurego nie widzimy gwiazd 
w miejscach, gdzie ś. ściśle znajdują. 2. fiz.: A. 
chromatyczna = zjawisko, polegające na tym, że 
przedmioty, widziane przez soczewkę, otoczone są barw- 
»'{ obwódką. A. kulistości =nieskupianie w swym 
ognisku przez zwierciadła wklęsłe a. soczewki pro- 
mieni śioiatła. 3. lek. zboczenie, zwichnięcie ze sta- 
nu prawidłowego, mianowicie w sferze umysłowej, 
obłęd: A. umysłowa. <Łć. aberratio> 

xAbe8a, y. Im y p. Abatysa. <Fr. abbesse> 

Abfal, u, blm., I. garb. p. Kawałek. 2. zeg. 
puls zegarka, cylcanie, kołatanie, spadki wychwytowe. 
<Nra. Abfall = odpadek, spad i in.> 

AbfalUty Ę^Ti\>, jji. Przepadzlsty. 



Abgang, u, blm., men. ubytek metalu przy łopieniut 
robocie. <r'Nm. Abgang > 
XAbiecadlarz, a, Im., e p. Abecadlarz. 

Abisologiczny przym. od Abisologja. <Now. 
7 Gr. abyssos ż. =bezdnie, otchłań -f logia = na- 
uka > 

Abisologja, I, blm., gieol. nauka o wnętrzu ziemi. 

Abjetyna, y, blm., apt. destylat z żywicy, pi.cho- 
dzącej z drzewa sosna sabina (pinus sabiniana). 
<Now. z Łó. abies= jodła > 

Abjetynowy przym. od Abjetyna: Kwas A., ehem. 
= otrzymywany z kolofonji. ; 

xAbis, u, blm. p. Abyś. 

XAblturja, i, Im. e szkolne świadectwo dojrza- 
łości, matura. <Now. z Łć. abiturus =^ mający 
odejść, oddalić ś.> 

Abiturjent, a, Im. ci uczcA, przystępujący do 
egzaminu dojrzałości. 

f Abjudykacja, I, blm. odsądzenie, usunięcie od 
czego, pozbawienie praw własności, których ś. ktoś 
domaga. <Now, z Łć. abjudico = odsą,dzie, odmó- 
wić > 

f Abjudykować, uje, owal odsądzić, wyrokiem są- 
dowym zaprzeczyć komu praw do czego, usuncfć od 
czego. 

f Abjudykowanie, a, blm., czynność cz. Abjudy- 
kować. 

Abjuracja, I, Im. e odprzysiężenie ś., wyparcie i. 
uroczyste, wyrzeczenie ś. np. błędów kaeerskich, 
wiary (= odwołanie, rewokacja) i t. p. <Łć, 
abjuratio> 

f Abjurata, y, Im., y zaprzysiężenie przez właści- 
ciela ilości łanów kmiecych, od której ściągano po- 
datek. 

f Abjuratowy przyra. od Abjurata: Księga abju- 
ratowa podymnego 

Abjurować, uje, owal odprzysiąc ś., wyrzec ś., wy- 
j)rzeć ś. czego uroczyście; odwołać, rewokować co. 

Abjurowanie, a, blm., czynność cz. Abjurować. 

Abkiebryt nieoil. powr. lina jednodrutowa , tj. 
kręcona pojedynczo, loprost z nitek. <Może Nm. 
Abkettbritt> 

Ablacja, I, Im. e gie. zniesienie warstw gruntu 
z pewnej obszernej powierzchni przez wodę płynącą, 
przez lodowce a. wiatry. <łjć. ablatio> 

Ablaktować, uje, owal ogr. p. Spowinowacić. 
<Łć. ablactatio^ odstawienie, odłączenie (dzie- 
cka od piersi) > 

Ablaktowanie, a, bira., czynność cz. Ablaktować. 

XAblatyw, u. Im. y szósty przypadelc iv dekli- 
nacji łacińskiej, narzędnik. <Łć. ablatiyus, dom. 
casus = przypadek > 

Ablegacja, i, Im. e u dawnych Rzymian, ho- 
norowe wydalanie obywateli prr.ez dawanie im urzę- 
dów za granicą. <Łć. abIegatio> 

XAblegat, a, Im. ci I. zastępca legata papie- 
skiego. 2. legat drugiego rzędu od stolicy apostol- 
skiej, poseł nadzwyczajny, wysłaniec papieski: A. 
miał misję specjalną i tylko czasową. Kaczk. 
3. delegat, deputat: Dziękowali mieszczanie przez 
pośrednictwo swych ablcgatów. Roi. <Now. 
z Łć. ablego = wysyłam > 

Ablegier, gra, Im. gry, Aplegier I. ogr. p. Odkład. 

2. X przen., nowy osobnik, uu/dany przez jakikolwiek 
organizm; żart. potomek, latorośl, dziecię: Najstar- 
szy organ panslawistyczny, pierwszy A. komite- 
tu panslawistycznego. Dzieci te są ablegraml 
na literatów. Moje ablegry (- moja dziatwa). 

3. gra. guz, siniak, rana: Dał rau ablegra. Zdr. 
Ablegierek. <Nm. Ableger> 

Abiegierek, rka. Im. rki p. Ablegier. Przen.: 
A. demokratyczny w obozie konserwatywnym. 



Ablegrować, uje, owa< u^r. p. Odkładać. 

Ablegrowanie, a, blra., czynność cz. Ablegro- 
wać. 

[Ableucha, y, Im. y, xApleucha, Opleucha] po- 
liczek (soiifflet). <Rs. opleueha> 

Ablucja, i, Im. e obmycie, umycie; obrządek, po- 
leyająiy na umyicaniu; obmycie rąk przez księdza 
przed ko munją: Wstał raźno i zabrał ś. do ablacji 
i ubrania. Krasz. <Łć. ablutio> 

Ablucyjny przym. od Ablucja: Operacja ablu- 
cyjna. Jeż. 

xAbluz, u, Im. y p. Obluz. 

Abluzować, uje, owal zwalniać z warty szyldwa- 
cha, zastępując ()0 innym. < Nm. ablosen> 

Abluzowanie, a, blm., Abluzunek czynność cz. 
Abluzować. 

Abluzunek, nku, Im. nki p. Abluzowanie, 

[Abłaucha, y. Im. y] czapka zimowa z uszami 
futrzauemi. <Brs. abłaucłi> 

xAbmaszerowanle, a, blm., xAbma8zerunek 
odwrót marszem. 

xAbmaszerunek, nku, blm., p. Abmaszerowa- 
nie: Przed znacznym przełożonym A. odbywał 
ś. półdy wizjami. <Z Nm. Abmarschieren = wy- 
maszerowaó> 

Abnegacja, i, blra. zaparcie i., wyrzeczenie ś. 
czego dla dobra innych, poświęcenie ś., niedhanie 
o siebie wobec wyższych celów: Z poświęceniem 
wszystkiego, z abnegacja, jutra i przyszłości. 
Krasz. Kolumna ruszyła do ataku z abnega- 
cjjj., pomimo celnych strzałów, które raziły. 
<Łć. abnegatio> 

Abnegat, a. Im. cl człowiek nie dbający o siebie, 
o swoją powierzchowność, żart. Jilozof; człowiek, 
który i. zaparł własnych interesów dla celów wyż- 
szych. 

Abnegatka, i, Im. I forma ż. od Abnegat. 

Abo p. Albo. 

f Abociem sp. = albowiem: Biada narodu grzesz- 
nemu a synom złośliwym, A. oddalili ś. od 
Boga. <A-t-Bo-fCi, z podprowadzeniem pod 
albowiera> 

Aboć] p. Albo. 

Abo jak5] p. Albo. <p. Albo i Jako> 

'Aboli] p. Albo. <Abo-i-Li> 

Abolicja, i, blm. p. Ułaskawienie. <Łe. abo- 
Utio> 

Abolicjonlsta, y. Im. ści zwolennik obalenia ja- 
kiegoś prawa, instytucji, a szczeg. zniesienia nie' 
wolniclwa. 

Abominacja, i, blm., gm. Obominacja obrzydze- 
nie, obrzydliwość, wstręt, odraza, ohyda, antypatja: 
Zawsze miałem abominację do wody. Sienk. 
Nienawidzę go tak, że bez abominacji wspom- 
nieć jego djabelskiego nazwiska nie mogę. Sienk. 
<Łć. abominatio> 

Abominacyjny przym. od Abominacja. 

Abonament, u, Im. y, gra. Ambonament przed- 
płata, opłata z góry za otrzymywanie a. użytkowa- 
nie z czego: A. książek, pism (^prenumerata). 
A. kąpielowy, teatralny. Dziś w teatrze A. za- 
wieszony. Bilety na A. sprzedają, ś. z ustęp- 
stwem. Kupić A. na operę. A. na obiady. 
<Fr. abonnement> 

Abonamentowy przym. od Abonament: Bilet A. 
Przedstawienie abonamentowe. 

Abonent, a, Ira. ci korzystający z czego sposobem 
abonamentu, abonujący: A. na ogłoszenia w kio- 
skach. A. pisraa perjodycznego = prenumerator, 
przedpłaciciel. Abonenci na telefony. Z fabryki 
zegarów pneumatycznych odbywa ś. bezustanne 
rozsyłanie godziny abonentom. 



ABSENCJA 

Abonentka, I, Im. I iorma ż. od Abonent. 
Abonować, uje, owal, gra. Ambonować korzy- 
stać z czego drogą abonamentu: A. pismo -prenu- 
merować. <Fr. abonner> 
Abonowanie, a, blm., czynność cz. Abonować. 
AborygienI, ów, blp. ludność pierwotna, krajow- 
cy, tubylcy, autochtoni, indygieni. <Łć. aborigi- 
nes lm.> 

f Aboś przys., p. Albo: Spodziewam ś., że A. 
swoje nieszczęście przerobi. <Abo-ł-Si> 
j-Abowiem p. Albowiem. 
[Aboż] p. Albo. <Abo+Że> 
Abrakadabra, Abrdagora nieod. I. wyrazy ka- 
balistyczne, bez znaczenia, używane przez znacho- 
rów przy zaklęciach i odczynianiu chorób. 2. A. 
z krokodylowemi kroplami, żart. = wódka tę- 
ga, wyborna, skuteczna, kurdjał. <Qr. (w na- 
pisach) abrasadabra, Sr. Łć. abracadabra, mo- 
że w związku z abraxas = symbol istoty naj- 
wyższej u Gnostyków> 

Abrakować, uje, owal mor. uwolnić ś. z nie- 
bezpiecznego miejsca, z ławy piaszczystej. <Fr. 
abraquer> 
Abrakowanie, a, blm., czynność cz. Abrakować. 
Abrazja, i, blm., gie. zestrychoicanie, zniżanie 
brzegów przez fale mor.skie. < Fr. abrasion > 
Abrdagora, nieod., p. Abrakadabra. 
Abrenuncjacja, i. Im. e praw. I. zrzeczenie ś. 
przez wyposażoną córkę praw do spadku przyszłe- 
go. 2. zrzeczenie ś. , własnego forum, a przyjęcie 
innego. <Now. ze Sr. Łć. abrenuntiare> 
•j-Abrest, u, blm. dzikie wino. <Sr. Łć. abresta> 
Abrewjacja, i, Im. e skrócenie wyrazu w piśmie 
(jak: Rplta, t. j.). <Fr. abrćviation> 

Abrewjator, a, Im. owie, a. rzy I, piszący przez 
skrócenia. 2. sekretarz a. referent kancelarji pa- 
pieskiej, nazwany tak od abrewjacji, używanych 
w listach i brewach Stolicy apostolskiej. 3. autor 
krótkiego wyciągu z obszerniejszego dzieła. 

Abrewjatura, y. Im. y używanie abrewjacji. 
<Śr. Łć. abreviatura> 

Abrogacja, i, Im. e praw. I. odwołanie, uchyle- 
nie, zniesienie prawa. 2. uchylenie uprzednio wy- 
danego wyroku: A. wyraźna, domyślna, całkowi- 
ta, częściowa. <Łć. abrogatio> 

Abrogować, uje, owal znosić, uchylać, odwoły- 
wać, kasować: A. libertacje kupieckie. 

Abrogowanie, a, blm., czynność cz. Abrogo- 
wać. 

Abrotyna, y, blm., apt. substancja otrzymywana 
z rośliny: bylica, boże drzewko (arteraisia abrota- 
num). <Łć. abrotonum a. abrotanum = boże 
drzewko > 

Abrykotyn, u, blm. likier brzoskwiniowy. <Fr. 
abricotine, od abricot = brzoskwinia > 

Abryna, y, blm., cheni. substancja otrzymywana 
z nasion rośliny: paciorkowiec modligroszek (abrus 
precatorius). <Z Now. nazwy naukowej rośli- 
ny powyższej > 

Abrys, u, im. y I. narys, zarys, plan, rysunek, 
szkic, projekt, kontury: Zrobić A. budynku. 2.X 
przen. zarysu rzut oka, szkic, rys: Krótki A. hi- 
storji. 3. X przen. wzór, pojęcie, wyobrażenie, jir o- 
jekt: Mieć w głowie A. szczęścia i puste kie- 
szenie. <Nm. Abriss> 
lAbsces, u, Im. y wrzód. <Łć. abscessus> 
xAbscy8a, y, Im. y mat. p. Odcięta. <Łe. 
abscissa = odcięta, od abscindo> 

XAbsencja, i, Im. e, Absentacja absentoumnie 
ś., nieobecność, wydalanie ś., nieznajdowanie ś. 
w miejscu, w którym ś. być powinno: O tyeli a b- 
senejaeh jego wieczornych chodziły różne wie- 



ABSENTAC.TA 

ści. Krasz. Po długoletaiej abseaoji zawitat. 
Kaczk Zażjjjdae na moey absencji matrymo- 
njalaej rozwisizania węzła małżeńskiego. Jeż. 
Uczniów, którzy w ei;},gu roku mieli wiele ab- 
sencji, nie promowano. <Łó. absentia> 

KAbsentacja, i, im. e p. Absencja: A bodaj- 
cież z temi absentacjami! Kiasz. <Now. zŁó. 
absens - nieobecny > 

XAbsenteista, y, im, ści ten, co ś. ustawicznie 
ahsentuje, który jest ciągle nieobecnym. 

XAbsenteizm, u, blm. rozmyślna, .systematyczna 
nieobecność na miejscu a. na stanowisku, w celu 
uchylenia ś. od obowiązków: A. obywateli, czyli 
przemieszkiwanie ludzi możuiejszych za granic;j, 
i w miastach, zdała od swych majjj-tków. Glog. 
A- nie znaczy nie innego, jak nieobecność; jest 
to każenie języka ze swawoli. Skarb. Boha- 
terstwem jest dotrwanie na stanowisku; A. do- 
browolny jest tchórzostwem. Święt. 

Absentować się, uje ś., owal ś. I. być nieobec- 
nym, wydalać ś., spędzać czas gdzieindziej: Absen- 
tował ś. po całycli tygodniach. Krasz. Uczeń 
absentujjjjcy ś. Żeby ś. na jutro nikt A. 
nie śmiał. Krasz. 2. X od czego = uciekać, 
oddalać ś., stronić, usuwać ś.: Pod pozorem eks- 
kursji mogłem ś. absentować od codziennego 
sposobu życia. <Fr. s'abscnter> 

Absentowanie się, a ś., blm., czynność cz. Ab- 
sentować ś.: A. ś. w towarzystwach ( = me po- 
kazywanie ś., nie bywanie). 

Absolucja, i, Im. e I. rozgrzeszenie spowiadają- 
cego ś. 2. zdjęcie klątwy kościelnej. 3. wszelkie 
uwolnienie, odpuszczenie: A. obwinionego, oskar- 
żonego. <Łć. absolutio> 

Absolut, I. u, Im. y = a) byt hezwzr/lędny, zasa- 
da bezwzględna, w sobie bez względu na cośkoltuiek 
rozważana; b) byt a, zasada bezwarunkowe, przez 
nic nieuwarunkowane, [)r/,i'.6. j)rzypadlość; c) coś pe- 
wnego, doskonałego, w sobie skończonego. 2. a, Ira. 
ci — a) sainowladca, jiumarclia nieograniczony; b) 
człowiek rz(idzący ś. tylko lołasną wolą, nie cier- 
piący, aby <iu i. sprzeciwiano. <Łó. absolutum 
- zwolnione > 

Absolutnie przys. oil Absolutny: Eządzić, po- 
stępować A. DowieAć czegoś, uzasadnić coś 
A. Człowiek A. głupi { = zupełnie, komplet nie, ze 
wszystkim). A. nic ( — nic zgoła, zupełnie nic). 
A. zrozumieć nie mogę, do czego to zmierza. 
Kz(M'zy A. niemożliwe. Jeż. { = stanowczo). 

Absolutność, i, blm., rz. od Absolutny, Absolu- 
tyzm. 

Absolutny I. fil. bezwzględny, w sobie rozważa- 
ny; przeć, względny. 2. bezwarunkowy, nieuwa- 
runkowany, niezależny, nieograniczony: Władza ab- 
solutna. Monarcha A.- samowłailny; — nie podda- 
j((cy ś. wptywom, samowolny, arbitrtdny, arogancki, 
krnąbrny: Dzieciak A. 3. całkowity, skończony, 
doskonały, peuniy, slaitowczy, nie ograniczony, nie 
wzt/lędny, nie toarunkoioy: Prawda absolutna. Do- 
bro absolutne. Wyroki krytyki absolutnemi nie 
są,. .Jeż. ( - nieomylnemi); — zupełny, dokładny, ści- 
sły, koiuplelny. 

Absolutorjum w Ip. nieod., w Im. ja, ów zaak- 
ceptowanie z góry czyich czynności, rachunków, ja- 
ko dowód zaufania: Prezes udzielił mu A. z za- 
rz!},du kasy. Zgromadzenie uchwaliło udzielić 
dyrektorowi A. Żart.: Prawdopodobnie za ka- 
żdym razem bierze A. od ciotki. <Łć. absolu- 
torium > 

Absolutysta, y. Im. ści zwolennik dlisolntyzmu 
(despotyzmu). 
XAb8olutystycznie przys. od Absolutystyczny. 



ABSTTtAKCT.TNTF: 

KAbsoIutystyczny przym. od Abso lutysta. Ab- 
solutyzm. 
Absolutyzm, u, blm. I. p. Absolutność. 2. sa- 

mowola, arbitralność, narzucanie innym swej woli. 
3. samowładztwo, despotyzm, władza nieograniczona, 
autokracja. <Now. z Łć. absolutus = zwolnio- 
ny > 

Absolwować, uje, owal I. kogo -rozgrzeszyć. 
2. ! ukończyć (szkoły). <Łć. absolyere> 

Absolwowanie, a, blm., czynność cz. Absolwo- 
wać. 

Absorbcja, I, blm., Absorpcja, Absorbowanie 
chłonienic: A. fizyczna, chemiczna, gruntowa, fi- 
zjologiczna. A. u roślin. A. płynów, gazów, 
światła. Współczynnik absorbcji. A. kary, 
T^r aw.=pocMonienie, czyli wyłączenie jednej z kar 
przy zbiegu przestępstw. <Łć. absorptio> 

Absorbcjometr, u. Im. y, Absorpcjometr przy- 
rząd do mierzenia ilości gazów pochłanianych przez 
ciecz. < Absorpcja -f- Gr. mśtron;; miara > 

Absorbcyjny I. przym. od Absorbcja. 2. chem. 
i fiz.: Widmo ii\)SOvbc,y}nQ = przecięte linjami czar- 
nemi, pochodzącemi z pocliłaniania promieni świa- 
tła w substancjach, przez które przebiegają. Prążki 
absorbcyjne. 

Absorbować, uje, owal. I. chem. wciągać, wsy- 
sać, pochłaniać, wchłaniać, chłonąć. Przen.: wcie- 
lać w siebie: Mówi;j, że Ameryka absorbuje lu- 
dzi, że wszystkicii, czy i)rędzej, czy później, ró- 
wna strychulcem kosmopolityzmu. 2. przen. 
zajmować wyłącznie, zaprzątać, pocliłaniać, wyczer- 
pywać: Wszystkie raysli i czyny jego są. absor- 
bowane na rzecz spraw publicznych. Wilcz. Te 
plany absorbowały go całego. Bał. A. ś. ni- 
szczeć, niłcnąć, ginąć przez absorbcję; łiyć trawio- 
nym, zużywać ś.: Nieraz mocne nawet parcie zze- 
wnątrz absorbuje ś. bez śladu przez środek. 
<Łó. absorbere> 
Absorbowanie, a, blm., p. Absorbcja. 
Absorbowanie się, a ś., blm., czynność cz. Ab- 
sorbować ś. 
Absorpcja, i, blm., p. Absorbcja. 
Absorpcjometr, u. Im. y }>. Absorbcjometr. 
Absorpcyjny przym. od Absorpcja. 
XAbstencja, i, blm. powstrzymanie ś. od udzia- 
łu w czym: A., chciał przez ten wyraz wypowie- 
dzieć umyślną nieobecność delegatów sejmowych 
w parlamencie. <Now. z Łć. abstineo = po- 
wstrzymuję > 

Abstrahować, uje, owal i. Xco od czego =;)o- 
mijać coś w rozumowaniu, nie uwzględniać cze</oś 
świadomie, ignorować coś, odkładać na bok: Abstra- 
hując wszelkie sztuczne podziały na epoki, za- 
stanowimy się nad całością taktów. 2. fil. od- 
osobniać w myśli cechy powiązane z sobą lo rzeczy- 
wistości, uszczuplać treść pojęcia i przez to rozsze- 
rzać jego zakres, tworzyć pojęcia oderwane: A. re- 
guły ze studjów. A. cechy, przymioty. A. wy- 
niki nauk. <Now. z Łć. abstraho = odciągam, 
odrywam, oddalam > 

Abstrahowanie, a, blm., Abstrakcja czynność 
cz. Abstrahować. 

Abstrakcja, i I. Ira. e pojęcie dalekie od rzeczywi- 
stości, nie mające związku z rzeczywistością: To A. 
Rodzina istniała dla niego tylko w abstrakcji. 
Strzeżmy ś. nauki jako abstrakcji, uczmy ś. 
wplatać ją w życie. 2. [A.] blra. dystrakcja, 
roztargnienie. 3. fil. (w logice) = a) blm., czyn- 
ność cz. Abstrahować, abstrahowanie, b) akt ab- 
strahowania, c) Ira. e bł., p. Abstrakt. 

Abstrakcyjnie przys. od Abstrakcyjny: Brać, 
rozważać coś A. Niektórzy każ% tak A., że 



ABSTRAKCYJNOŚĆ 

Biełatwoby ś. domyślić, w jakich wiekach lub 
wśród jakich Indów żyli. 

Abstrakcyjność, i, bliu., rz. od Abstrakcyjny: 
Zasady w gruncie rzeczy prawdziwe, z powodu 
swej abstrakcyjaośei okazały ś. nieraz szkodli- 
wemi. 

Abstrakcyjny I. przyra. od Abstrakcja: Pojęcie 
abstrakcyjne. Prawda abstrakcyjna. Upadłej 
moralności niepodobna jak,^ś abstrakcyjn.-j, ety- 
ką zastJipić- Nauki abstrakcyjne - oderwane, 
czyste (jak filozofja, matematyka), nie stosowa- 
ne, nie doświadczalne. 2. mat. p. Oderwany, 

Abstrakt I. [A., a, Ira. y] dystrakt, roztargnio- 
ny. 2. u, Im.y apt. toyciąg z ziót w postaci prosz- 
ku, z dodatkiem cukru mlecznego. 3. u, Im. y p. 
Oderwanie. 4. u. Im. y org. cienka listewka drew- 
niana, lączfica klawisz z walcem a. walec z klap- 
ką w wiairownicy. 

[Abstryfikować się, uje 6,, owal ś.J p. Apszty- 
fikować ś. 

[Absłryfikowanie się, a ś., blm.j czynność cz. 
Abstryfikować ś. 

Abstynencja, I, blm. powściągliwość, wstrzemię- 
iliwość: Długą, abstynencji}., umartwiony, już ś. 
brał do anyżówki. Krasz. Żywioł niemiecki do 
abstynencji w sejmie czeskim zmuszony. <Łe. 
abstinentia> 

xAbstynent, a, Im. ci człowiek wstrzemięźliwy, 
powściągliwy. 

Absurd, u, Im. y, Absurdum niedorzeczność, non- 
sens, głupstwo, duby smalone, brednie, niestworzone 
rzeczy: Sprowadzić co do a,hsurd\i = okazać fuł- 
szywość twierdzenia przez wysnucie z niego niedo- 
rzecznych wniosków. <Łć. absurdum = niedorze- 
czne; coś niedorzecznego > 

Fałszywe kierunki doprowadzają, do A. Krasz. 
Kuszył ramionami... absurda! ot baśnie sobie 
potworzyli. Krasz. 

Absurdyczny przym. od Absurd: Twierdzenie 
absurdyczne. 

Absyda, y, Im. y p. Apsyda. <Gr. (h)apsis = 
wiązanie, łuk, sklepienie > 

Absynt, u, Ira. y piołunówka, wódka piołunkowa 
rancuska. <Gr. apsinthion, Łe. absinthium> 

Absyntol, u. Im. e apt. część składowa lotnego 
olejku piołunowego. 

Absyntowy przym. od Absynt: Likier A., czyli 
tak zwany poprostu absynt. 

Absyntyna, y blm., p. Piolunin. 

xAb8zach, u, Im. y, Szach zaszachowanie: Dać 
A. Przen.: Stawić komu K. = stawić opór, czoło; 
stawić mu i. <Nra. Abschach> 

[Abszaur, a, Im. y, Habszaur] urzędnik celny 
akcyźnik. <Nm. gw. Abschauer> 

fAbszejt, u, Im, y p. Abszyt. Pot. 

xAb8zleg, u, Im. i p. Obszlega. 

xAbszlus, u, Im. y hand. zamknięcie, zawarcie 
zakończenie: A. ksiąg, bieżącego rachunku. <Nni, 
Abschlu8S> 

xAbszlusować, uje, owal hand. zamykać, za- 
kończać: A. rachunek bieżący, księgę 

xAbszlU8owanie, a, blm., czynność e . Abszlu- 
sować. 

Abszmak, u, blm. I. zepsuty smak napoju: To 
wino ma A. 2. Xniesmak, niechęć, wstręt, odra- 
za: A. do stanu małżeńskiego. <Nm. Ab- 
6chmack> 

Absznit, u, Im. y hand. weksel dopełniający; ka- 
idy z weksli, na które łącznie dług zaciągnięto. 
<Nm. Abschnitt> 



ABYCIIĄ 

Absznycel, cla, Im. cle piern. okrawek od pier- 
nika, odcięty w czasie jego rohienia. <Nm. Ab- 
schnitzc'l> 

Abszpicować, uje, owal powr. czesać konopie na 
hokhehdu z grubsza, po końcach. <Nm. absi>i- 
tzen > 

Abszpicowanie, a, blm., czynność cz. Abszpi- 
cować. 

Abszrot, u, Im. y p. Przecinak. <Nm. Ab- 
6chrot> 

Absztykowany powr.: Lina absztykowana, p. 
Lina. <Za]). Nm. absteeken> 

Abszyd, u, Im. y p. Abszyt: Byłabym Romul- 
kowi A. dała. Orzesz. <Nm. Abscliied> 

xAb8zyt, u, blm., Abszyd, fAbszejt I. odpra- 
wa, uwolnienie, dymisja szczeg. z loojska: Dać żoł- 
nierzowi A. A. wziąwszy, do Paryża odjechał. 
Przen.: Dać A. = dać odkosza, odprawę; odprawić 
z niczym, z kwitkiem: Starał ś. o pannę, ale do- 
stał A. 2. [A.l wyrok sądowy. 

xAbszytowac, uje, owal duć abszyt, uwolnić, 
oddalić ze służby, odpraicić, usunąć, relegować: A. 
żołnierzy. Gors. X A. Ś. uwolnię i., usunąć ś. ze 
służby. 

xAbszytowanle, a, blm., czynność ez. Abszy- 
tować. 

xAb8zytowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Abszytować ś. 

XAb8zytowany dymisjonowany, odprawiony ze 
służby. 

xAb8zytowy przym. od Abszyt: List A. 

[Abtryt, u, Im. y] ustęp, wychodek. <Nm. Ab- 
tritt> 

XAbtulec, Ica, Im. Ice gór. wiązanie z drzewa 
krokwiowego w opraioie szybu, cembrowina. <Nm. 
Hauptholz> 

•••"'• ■ ( i , .1 ^ -. s^ r • -^ 

koźlina wędzona. <Orra. aptieht = mięso so- 
lone i suszone > 

xAbulja, I, blm., fil. p. Bezwola. <Now. zGr. 
aboulia = niezaradność, bezradność > 

xAbundancja, i, blm. obfitość. <Łó. abun- 
dantia> 

xAbuś, a, Im, e p. Labuś. <Fr. abbć> 

Aby sp. i. ażeby, żeby, iżby, by: Aby pozyskać 
przyjaźń, trzeba... Abyś o tym wiedział! -I-A.= 
abyś: Pomni, aby święcił. -J-Abych^a^m: Pro- 
sił mię, abych to zeznał. -j-Abychmy, fAby- 
ehom = abyśmy: Pójdziemy, abyehora uczynili. 
•{•Abychowa, aby ehwa = ai^śmy dwaj, dwie, dwoje: 
Chcesz, abychowa odpoezynęła. f Abychą = 
aby oni, one: Abychą ś. nie radowali nade mną. 
2. choć, chociaż, choćby, byle, byleby, przynajmjiiej: 
Daj mu aby z czego żyć. Aby ten raz nie 
kłam. Jestem w obawie, czy aby wszystko 
przygotowane. Miej jeszcze cierpliwość aby do 
roku. 3. skoro, gdy, jak: Aby tylko ś. odwrócić, 
już nie uważa. 4. oby, bodajby: Aby ś. też Bóg 
uad nim ulitował! Abyś ty mi wygodziła, że- 
bym ja mógł zdrowo wstać. Pśń. Aby było, 
bo ś. spóźni! Kon. 5. Aby aby -aby tylko, byle 
tylko, tylko tylko: Idzie to tak powoli, jakby aby 
aby zadość uczynić rozporządzeniom. 6. [A.] = 
a) chybaby: Aby ja był błazen do tej wody ska- 
kać. Pśń.; b) tylko, jedynie: Tam była aby sta- 
ra baba. Tylko aby pies i kura widzą śmierć. 
Nikogo nie było, aby jedna zbójczyna.*^ Jabyra 
ci powiedział, aby ś. nie lękaj; c) Aby jak = 
byle jak, byle zbyć. < A-j-By > 

fAbych p. Aby: Chcesz, A. ci kości połomił? 
Sienk. <A-ł-By> 

i Abychą p. Aby. <A-ł-By> 



ABYCHMY 

•Abychmy p. Aby. <A+By> 

•Abychom p. Aby. <A-ł-By> 

■Abychowa, fAbychwa p. Aby. <A+By> 

XAbyS, u, 1)1111., Abis miejsce bezdenne, bezdno, 
przepaść, otchłań, czeluść. < Gr. śbyssos = bez- 
denny, a jako rz. = bezdnie, otchłań > 

Abzac, u, Im. e I. druk., miejsce na keglu, poza 
oczkiem, gdzie ś. mieszczą akcenta i ogonki litery. 
2. myd. nadszłukowanie naprędce formy do odle- 
wu. <Nra. Absatz> 

xAbza8, u, Im. y p. Obcas. <Nm. Absatz> 

XAbzasowy przym. od Abzas, obcasowy. 

xAbzaśnik, a, Im. cy ten, co robi obcasy. 

Acan, a, Im. owie p. Waćpan. <WaBz-|- 
Mił-f-Pan> 

Acani, i, Im. e p. Waćpani. 

Acanka, I, Im. i p. Waćpanna. 

Acanna, y, Im. y p. Waćpanna. 

Acaństwo, a, blm. p. Waćpaństwo. 

Acefal, a, Im. owie p. Autocefal. <Qr. akó- 
falos = bezgłowy > 

Acetal, u, Im. e chem. ekstrakt, powstający przy 
częściowym utlenianiu alkoholu pierwszorzędowego. 
<Now. z Łe. acetum = kwas, ocet> 

Acetamid, u. Im. y chem. amid kwasu octoivego. 

Acetanilid, u, blm. p. Antyfebryna. <Now., 
p. Acetal-+-Anilina> 

Acetfenetydyna, y, blm. apt. i chem. p. Fena- 
cetyna. <Now., p. Acetal-f-Fenacetyna> 

Acetometr, u. Im. y p. Octomierz. <Now. 
z Łć. acetum = ocet -+- Gr. mótron = miara > 

Aceton, u, Im. y i Keton, chem. związek orga- 
niczny dwu rodników węglowodornych, złączonych 
za pomocą grupy CO: A. dwumetylowy. 

Acetyl, u, Im. e chem. rodnik, złożony z węgla, 
wodoru i tlenu, występujący w związkach, pochodzą- 
cych od kw. octowego. 

Acetylen, u. Im. y chem. węglowodór, złożony 
z dwu atomów węgla i dwu atomów wodoru. 

Acetylenowy przyra. od Acetylen. 

1. Achl, Ah! w. I. podziwienia = o/ oho] fit Jiu- 
fiu! no! no-no!: A.! co ja widzę! 2. przestra- 
chu = och! aj!: A.! co zrobiłeś! 3. radości = ha! 
a! o!: A.l jak ś. masz! A.! co za miłe spotka- 
nie! 4. smutku = o! och!: A.! jak to bolesne! 
A.l jak całe życie jest obrazem nędzy! 5. ży- 
czenia - o!: A.! gdyby co prędzej wrócił! 6. ^ 
komu, czemu - biada! niestety!: f A. clę mnie 
nędznej, toć ranie zwiódł! 

2. Ach w Ip. nieod., Ini. y, ów rz. westchnie- 
nie, okrzyk, wybuch uczuć, wykrzyknik: Pełne 
achów poezje. Krasz. Deklamacje bez znacze- 
nia, oklepanki, ogólniki, achy... 

f Achandja, i, blm. p. Archandrja. 

fAchańcza, y, Im.y motloch. < Węg. akancsa> 

fAchat, u, Im. y p. Agat. Zdr. Achatek. 
f Achatek, tka. Im. tkl p. Achat. 

XAchates, a, Im. y I. przyjaciel, stronnik, zwo- 
lennik, poplecznik, adherent: Popleczniki, rębacze, 
achatesy wyprawne na wysokie nogi. Pol. 
Stronnictwo, złożone z magnatów i ich achate- 
sów. Kaczk. 2. f p. Agat. <0d im. Achatesa, 
przyjaciela Eneasza, w Eneidzie Wergilego > 

Achilelna, y, blm., apt. gorzka substancja, 
otrzymywana z rośliny: krwawnik pospolity. <0d 
Now. nazwy rośliny achillea> 

[Achnąć, nie, ąl] zł. uderzyć pięścią. <ACH> 

Achroit, u, lin. y min. p. Turmalin. <Now. 
z Gr. achroos = bezbarwny > 

Achromatopsja, i, blm. niezdolność rozeznawania 
btirw, nieczuiośc na barwy, daltouizm. <Now. 



A Ć 

z Gr. a = bez, nie -f- chroma -barwa -|- OPT- = 
WID-> 

Achromatyczny fiz. bezbarwny, a raczej nie da- 
jący rozszczepienia barwnego: Pryzmaty, soczewki 
achromatyczne. <Gr. achrśmatos = bezbarw- 
ny > 

Achromatyzm, u, blm., fiz. bezbarwność, usuwa- 
nie objawów barwnych, połączonych z załamaniem 
światła w pryzmatach i soczewkach. 

fAcht, u, im. y] p. Akt. 

Achtel [Jachtel, Aftel] a, Im. ele a. tle. !.= 
a) xósma część miary, wagi, ósemka; ósma część 
okseftu, beczki, antałek: A. piwa. b) druc, zn-ój 
drutu wagi 15 funtów, t. j. ósmej części centnara 
druciarskiego. 2. [A.] statek dębowy na masło, 
u dołu szerszy, z dwoma uszami. 3. [A.] c.e})er, 
szafel. 4. [A.] siąg, sążeń (drzewa). 5. -fuihiał 
w 'Jt kopalni olkuskiej. Zdr. Achtelek, [AktellkJ, 
xAchtylik. <Nm. Achtel = ósma część> 

Achtelek, Ika, Im. Iki p. Achtel. 

xAchtylik, a, Im. i p. Achtel. 

Achy! myśl. w., naśladujący odgłos rogu my- 
śliwskiego: Forszpan z forysiem trą,bi^: A.l A.l 

[Aci wracaj!] p Aćl <A+Ci> 

Acimut, u. Im. y p. Azymut. 

Acindziej, a, Im. e p. Waćpan: Cóż A. pora- 
biasz? Krasz. < Wasz -f- Mił-f- Pan + Dóbr -{- 
Dzie> 

[Aclul] dziee. I. djal (= dziękuję). 2. p. Clu. 

[Aco] niech: Otwierajcie wrota, aco konik nie 
otrze złota. Pśń. Pościel łóżko, aco ja się po- 
łożę. Pśń. <A-|-Co> 

Acydymetr, u, Im. y przyrząd do mierzenia kwa- 
sów w zacierach, kwasomierz <Now. z Łe. aci- 
dum= kwaśne -|- Gr. mśtron = miara > 

Acydymetrja, I, blm., Kwasomierstwo chem. 
część analizy chemicznej, podająca sposoby ilościo- 
wego oznaczania kwasów. 

Acz, Aczkolwiek, fAczkoli sp. I. a. f Aczkole, 
fAcz kakole, fAczkolwle, fAczy choć, chociaż, 
lubo, jakkolwiek: A. ich było stu, nie śmieli na 
nas uderzyć. 2. -j-A. nic = a) przynajmniej, cho- 
ciaż: Mocz to w wodzie A. nic przez dzień, b) 
choć cokolwiek, byle trochę, byleby coś: Odkryli 
twarz Zuzanny, aby A. nic, ale wżdy tak na- 
sycili ś. piękności jej. 3. fAcz = czy, czyż: Acz- 
li nie mara być wolen? Wszystko jedno, A. 
ten, A. ów. 4. -f a. -ł-Aczli -jtóe/«: A. jeśm uczy- 
nił to, ach jest lichota w raoju ręku. 5. [A.] 
-a co: A tol ( = a co to?). <A-|-Co -f- Koli a. 
Kolwiek> 

fAczci sp. czyliż. < A-j-Co-f-Ci > 

f Acze sp. gdyż, ponieważ, bo, bowiem, albowiem: 
Tedy strona ucis^żona odzowie się ku wyższemu 
stoiku, A. jest obyczaj w ss^dach polskich, iże 
sędzia... <A-|-Co> 

f Aczkole p. Acz. 

•j-Aczkoli p. Acz. 

fAczkolwie p. Acz. 

Aczkolwiek sp. I. p. Acz. 2. xcho6 cokolwiek, 
jako tuko, przynajmniej coś: Umiej jeszcze korzy- 
stać A. z tej straty. 

f Aczli I. p. Acz. 2. jeżeli zaś, i jeżeli. < A-f- 
Co-HLi > 

fAczy I. p. Acz. 2. czy czasem nie... < A-|-Czy > 

I. [Ac] I. niech: Pożeń niewiasteczkę, ać doi 
krowy. Pśń. 2. acz, choć: Aćbym posłał dziew- 
kę, to wiem, że mi ją, odżPn<ą. Psń. 3. n toć, 
a oto, aż tu: A('' przysyła pani młoda ruciany 
wieniec. Pśń. <Czes. at' w I, A-f-Ci w 2 
i 3> 



6 



AĆ AĆ 



ADJUKANT 



2. [Aćl ać! a. Aci wracaj!] wołanie na woły 
przy oraniu, gdj mają iść na prawo: Orze, po- 
Krzykujsjc: se! ać! Sinol. <A+Ci> 

1. Adadżjo a. Adagio, Xa, Ini. xa muz. \.ruch 
(tempu) wolny, lento. 2. część większego utworu a. 
oddzielna kompozycja muz., mająca na czele ten 
ruch wskazany: Po alegro zagrano A., a potym 
finał. Sły.^^załein śliczne A. Bacha. <Wł. ada- 
gio^powolny> 

2. Adadżjo, Adagio przys. muz. wolnj, lento: 
Trzeba to grać nit; andante, ale A. 

Adagio [). I, 2 Adadżjo. 

Adam, a, lin. owie: Złożyć starego Adama = 
porzucić ilawny tryb życia, stare grzechy. "Wypro- 
wadzać co od Adama i Ewy - od stworzenia 
świata. Na św. A. = nigdy. Żart.: Zakon św. 
Adama, = malżeń.tiwo. W stroju Adama a. ada- 
mowym =na9o. 

fAdamant, u. Im. y, f Adamantyn rodź. kamie- 
nia lirordeijo; djament. < Gr. adaiuas = djament > 

fAdamantowy djamentowy. Kamień A. <Z Gr. 
adamas = stal; brylant, przez Łć. adamanteus = 
stalowy > 

fAdamantyn, u, Im. y p. Adamant: Wyrył za- 
ostrzonym adamantynem. 

Adamaszek, sziiu. Im. szki I. gruba, wzorzysta 
tkamna jedwabna. 2. [A.] bot. athanasia annua. 
<0d Damaskós, zgreczonej nazwy miasta, j)o 
Arab. Dimaszk; przymiotnik Arab. ad-dimi- 
6zki> 

Adamaszka, i, Im. i ogr. p. Damascena. 

Adamaszkowy I. a. fDamaszkowy, fDamasz- 
kowny pr/.ym. od Adamaszek: Obrus A. 2. [Ada- 
maszkowe ziele] p. Ziele. 

[Adamasznyj w adamaszek ubrany: Chodzili ja- 
daniaśni słudzy. Pśń. 

Adamowy I. przym. od Adam; przen. : Dzieci 
adamowe = iucZz/e. Jabłko adamowe, p. Jabłko. 
Strój A. a. Adama = nagość, golizna. Drzewo 
Adamowe = rodź. czarnego, kopalnego, twardego 
drzewa, zastępującego heban. Żart.: Korzeń A.= 
penis. 2. bot. Szpilka Adamowa, p. Krępla. 

[Adamówka, I, blra. a. Celina] ziemia pod próch- 
nicą, glina. Por. Galina. <0d imienia Adama 
którego ciało z gliny powstało > , 

Adansonja, I, Im. e bot. p. Baobab. <0d na- 
zwiska botanika Fr. Adanson f 1806 > 

Adaptacja, I, Im. e I. przyswojenie, przywłaszcze- 
nie: Adaptacje i pośrednie przez przeróbki przy- 
właszczenie cudzych utworów. Spaś. 2. blm., 
prow. przerobienie, użycie na co: A. folwarku na 
Koszary. 3. fil. przystosowanie, doj)asowanie: A. 
uwagi do czuć. <Ńow. z Łó. adapto = przy- 
stosowywam, dopasowywam> 

Adaptować, uje, owal I. do czego = przystoso- 
wać, dopasować, zastosować: Przyprawiać i A. co 
do smaku czyjego. 2. prow. przerobić, użyć 
na co: Rząd adaptował dworzec na urzij,d gór- 
niczy. A. ś. do czego = stosować ś., odnosić ś., 
ściągać ś.: Do kogóżby ś. to A. mogło? Krasz. 

xAdcytacja, I, Im. e cytacja, przypozew, zawe- 
zwanie do sądu. < Now. z Łć. ad- = przy- -|-ci- 
to = przywoływam> 

xAdcytować, uje, owal \iogo=przypozwać, za- 
pozwać. 

xAdcyłowanie, a, blm., czynność cz. Adcyto- 
wać. 

xAddycja, I, Im. e I. mat. p. Dodawanie. 2. 
chein. sjidsób łączenia i bez wydzielania czegokol- 
wiek (^jak np. lą,czenie ś. chlorowodoru z arao- 
njakiem). <Łć. additio> 



xAddykacja, i, blm. oddanie ś., wylanie: Z ad- 
dykacji gorjj.cej oświadczyłem serdeczn.*}. życzli- 
wość. <Now. z Łć. adiiictus = oddany, przy- 
chylny > 

fAddykcja, i, blm. przysądzenie. <Lć. addic- 
tio> 

xAddytament, u. Im. y dodatek, przydatek. 
<Łe. additamentum> 

xAdefagja, i, hhn, obżarstwo, żarłoczność. <Gr. 
adefagia > 

I Adekwatny fil. lep. wyrównany, dostateczny, 
zgodny: Pojęcie adekwatne. Sąd A. <Łć. adae- 
quatus = zrównany, zrównoważony > 

Adempcja, i, Im. e odjęcie, odwołanie zapisu a. 
donacji. <Łć. ademptio a. ademtio> 

Adept, a, Im. cl I. fil. zwolennik pewnej doktry- 
ny, szkoły filozoficznej; totajemniczony w pewną dok- 
trynę filozoficzną. 2. alchemik, filozof przyrody, 
złototwórca, posiadający tajemnicę robienia złota; 
wynalazca środka uniwersalnego na wszelkie choro- 
by. 3. człowiek wtajemniczony w jakąś sztukę, spe- 
cjalność, uczący ś., oddający ś. jej, nie profan, pra- 
ktykant, kapłan = specjalista, fachowiec: Młody A. 
sztuki. A. nauki. Każda reforma znajdowała 
w nim żarliwego adepta. Krasz. Narada ogra- 
niczyła ś. do małego kółka adeptów. Krasz. 
4. teatr, kształcący ś. na aktora, aktor początku- 
jący, nowicjusz. <Łć. adeptus = który osiągnął, 
zdobył > 

Adeptka, I, Im. i forma ż. od Adept. 

Aderka, i, Im. i p. Adra. 

jAdest, u, Im. y] p. Atest. <p. Atestat> 

xAdherencja, i, blm. do kogo, do czego = 
zwolennictwo, przychylność, trzymanie ś. kogoś, cze- 
goś, należenie do czego. < Ten i pięć następnych 
wyrazów Now. z Łó. adhaereo = przylegam, na- 
leżę > 

Adherent, a, Im. ci stronnik, loyznawca, zwolen- 
nik, jwzyjaciel, poplecznik. 

Adherentka, i, łm. i forma ż. od Adherent. 

Adhezja, i, Ira. e I. przystąpienie, przyłączenie 
i. do czego. 2. a. X Przyczepność chem., fiz. przy- 
leganie cząsteczek danego ciała do powierzchni in- 
nego; lek. zlepianie ś., przyczepienie, zlepienie, przy- 
lepienie. 

Adhezyjny: Proces A. \\rsuw .= postępowanie przed 
sądami karnemi z udziałem powoda cywilnego, t. j. 
poszkodowanego. 

Adjabatyczna krzywa rz., fiz. linja krzywa, 
wskazująca zależność jnężności gazu od objętości 
przy zmianie adjabatycznej. <Now. z Gr. a -nie 
-f-diabatikós - przechodni > 

Adjabatyczny fiz.: Adjabatyczna zmiana ob- 
jętości gazu = taka, przy której gaz ani traci, ani 
otrzymuje ciepła od swego otoczenia. 

Adjatermiczny fiz. p. Atermiczny. <Now. 
z Gr. a = nie -|- diathermaino - ogrzewam > 

Adje, gm. Adju = zostań z Bogiem, bądź zdrów, 
żegnaj. <Fr. adieu (a Dieu = do Boga, z Bo- 
giem) = żegnaj > 

Adju gm. p. Adje: A. Tatunio. Fred. A. A., 
panie Janie. Kórz. Przen. rub.: A. Fruziu! = bądź 
zdrów— już przepadło, już klamka zapadła, już po 
wszystkim, już po niewczasie. Jak z wąchają, co ś. 
święci, to A. Fruziu! 

Adjudykacja, I, Im. e praw. przysądzenie nieru- 
chomości na publicznej licytacji sądowej najwięcej 
dającemu. <ŁÓ. adjudicatio> 

Adjudykacyjny przym. od Adjudykacja: Wy- 
rok A. 

Adjudykata, ów, blp., p. Przysądy. 

[Adjukant, a. Im. y] p. Adjunkt 



ADJUNKT 

Adjunkt, a, Im. ci. [Adjukant, Jadyjonł, Jady- 
jan, Adyjonk, Adukant, Adyjon, Adyjont, Hody- 
jent]. poiiiociuk przy urzędniku: A. policyjny. 
A. profesor (=profesor trzeciego rzędu). A. wy- 
kłada ten przetlmiot. A. przy katedrze uniwer- 
syteckiej. A. są,dowy. <Now. z Łć. adjunctus = 
przył<*j;Czony, przydany > 

Adjunktowa, ej, Im. e żona adjunkta. 

Adjuracja, i, Im. e zaklinanie celem skionienia 
ko(/oś do czynienia tego, czego żądamy. <Łć. adju- 
ratio> 

fAdjustunek, nku, Im. nki strój, ubiór. Łoi. 
<Now. złacińszczenie Fr. ajustoment (z Łć. ad = 
ku -|-justum = słuszne, sprawiedliwe) > 

Adjutancik, a, Ira. i p. Adjutant. 

Adjutancki przyra. od Adjutant: Urząd A. 

Adjutant, a, Im. ci pomocnik w służbie wojsko- 
v)ej, ojicer pod ręką starszego do komunikowania je- 
go rozkazów. A. bataljonu a. bataljdnowy, puł- 
ku a. pułkowy, dywizji a. dywizyjny; osobisty. 
A. gienerała, naczelnego wodza. A. biurowy. 
Przen.: człowiek nadskakujący, asystent, towarzysz, 
galant, gach: A. nie tyle pana Erazma, ile pa- 
ni Erazraowej. Dzierż. Przen.: Odprawiwszy tych 
niepotrzebnych adjutantów (lokai), dalej ciągnę- 
liśmy nasze opowiadania. Krasz. Zdr. Adjutan- 
cik. <Now. zŁó. adjutor = pomocnik, przez Hp. 
ayudante i Fr. adjudant> 

Adjntantowa, ej. Im. e żona adjutanta. 

Adjutantować, uje, owal hyó adjutantem, pełnić 
służbę, obowiązki adjutanta: Adjutantując przy 
głównym sztabie, znany i ceniony był powszech- 
nie. Kaczk. Żart : asystować, nadskakiwać, zale- 
cać ś., dotrzymywać placu, towarzyszyć: Został puł- 
kownikiem z łaski kochanek jeneralskich, któ- 
rym walecznie adjutantował. Dzierż. Będziesz 
mi adjutantował, pójdziemy po obiedzie. Krasz. 

Adjutantowanie, a, blm., czynność cz. Adjutan- 
tować. 

Adjutantowstwo, a blm., Adjutantura godnoić, 
obowiązki adjutanta: Nie chciałem wrócić do puł- 
ku, gdzie mnie czekało A. Fredro A. 

Adjutantura, y, blm. p. Adjutantowstwo: Uwol- 
nił ś. od adjutantury u gienerała. Kaczk. 

Adjutor, a. Im. owie pomocnik, doradca: Bro- 
nił swojej kieszeni i z nieufnością, spoglądał na 
nowych adjutorów. Krasz. <Łć. adjutor > 

Adjutum nieod. zapomoga, zasiłek, djety, płaca, 
wyznaczona początkującym urzędnikom w Galicji, 
przyjętym warunkowo: Zamałe do życia, a za- 
wielkie do głodowej śmierci A. <Now. z Łć. 
adjutus m. = zapomoga > 

[Adjuwant, a, im. cij pomocnik bakalarza. <Now. 
z Łć. adjuvans = pomagający > 

Adlatus, a. Im. owie. i. urzędnik dodany komu 
do pomocy w urzędzie: Zalecił biskup swemu adla- 
tusowi. 2. w Austrji = (7(cnera? dodany do ciągłej 
obecności przy głównodowodzącym a. namiestniku 
prowincji. 3. tytuł biegłego dyplomaty, znajdujące- 
go i. przy boku ambasadora. <Now. z Łć. ad = 
do, ku -f- latus= bok > 

Admanuacja, i, blm. doręczenie. 

Admanuować, uję, owal praw. doręczać, wręczać 
komu co. < Now. z łjć, ad - do -f- manus = ręka > 

Administracja, i, blm. I. zarząd, zawiadywanie 
dobrem cudzym, gospodarka: A. kraju, funduszu 
małoletnich, interesów gminnych, gminna, linji 
sądowej, kolejowa, dóbr, poręczająca. A. rzą- 
dowa dochodu tabacznego. Sprawować admini- 
strację. Dobra te są w administracji (w zarzą- 
dzie niewłaściciela). 2. zbiór władz i osób, skJnda- 
jących zarząd: Najniepoczciwsza A. majątek guio- 



ADMIRATORKA 

tła. Krasz. 3. nauka o sztuce rządzenia krajem, 
prav)o administracyjne: Uczyć ś. administracji. 
V7ykładać administrację. Kurs administracji. 
Magister prawa i administracji. <Łć. admini- 
stratio> 

Administracyjnie przys. od Administracyjny. 

Administracyjny przym. od Administracja: Pra- 
wo administracyjne. Rada administracyjna. 
Urząd, urzędnik A. Zajmował ważny posteru- 
nek 'a. Człowiek niezwykłych zdolno.ści admini- 
stracyjnych. Dom A. { = mieszczący biuro admini- 
stracji). Kara administracyjna {-nie sądowa). 
Władza administracyjna. Rozporządzenie admi- 
nistracyjne. Decyzja administracyjna. Urzą- 
dzenie administracyjne. Wydatek A. Droga 
administracyjna. Środki administracyjne ( = r~a- 
dowe). To rzecz administracyjna (-należąca do 
administracji). Policja administracyjna. Wy- 
dział A. { = ekonomiczny, gospodarczy). Budować 
GO sposobem administracyjnym { = nie konkurso- 
wym, nie przez licytację). Spory administracyjne; 
{-między obywatelami a administracją). 

Administrator, a. Im. owie a. rzy I. rządca, 
zarządca, zawiadowca: A. kraju, dóbr, domu. 2. 
czasowo zarządzający, pełniący obowiązki rzeczywi- 
stego urzędnika. A. djecezji, parafji. <Łć. 
administrator > 

Administratorka, I, Im. i forma ż. od Admini- 
strator. 

Administratorski przym. od Administrator: Po- 
wóz A. 

Administratorstwo, a, blm. I. urząd, obowiązki 
administratora. 2. okres czasu czyjego administro- 
wania: Zubożył kraj w czasie swego admini- 
stratorstwa. 

Administrować, uje, owal I. zarządzać, rządzić, 
zawiadywać, gospodarować: Teutonja (statek), 
administrowana przez Niemców, odznaczała ś. 
porządkiem. Beł. 2. co =■ udzielać komu czego, wy- 
konywać co na kim: A. sakramenta. 3. dawać, 
wymierzać, aplikować: A. komu rózgi. 4. zada- 
wać, aplikować, przepisywać, zapisywać, zalecać: Na 
niestrawność administrują emetyk. <Łć. admi- 
nistrare > 

Administrowanie, a, blm., czynność cz. Admi- 
nistrować. 

Admiracja, i, blm. admirowanie, uwielbienie, po- 
dziwianie. <Łć. admiratio> 

Admiralicja, i, blm. I. w Rosji i Francji, ogół 
wydziałów marynarki i zakłady budowy, naprawy 
i opatrzenia statków; w Anglji, kolcgjum tak zwa- 
nych lordów admiralicji, będące władzą administia- 
cyjną i sądową w sprawach marynarki. 2. dom, 
gdzie ś. takowe biuro mieści, oraz zapasy i przed- 
mioty, należące do marynarki: A. zgorzała. 

Admiralicyjny przym. od Admiralicja: Fabryka 
admiralicyjna. 

Admirainość, I, blm. sądy admiralskie. 

Admiralski przym. od Admirał: Mundur A 
Okręt A {-na którym znajduje ś. admirał). 

Admiralstwo, a, blm., x Amiralstwo urząd, god- 
ność admirała. 

Admirał, a, Im. owie I. naczelny wódz floty, 
dowódca marynarki. 2. zool. (yanessa atalanta) 
motyl dzienny z rodziny południc. <Arab. amir -; 
dowódca (emir); wyraz podprowadzono pod Łć. 
admirare — admirowae> 

Admiralowa, ej, Im. e żona admirała. 

Admirator, a, im. owie ten co admiruje, wielbi- 
ciel, czciciel, adorator. <ŁĆ. admirator > 

Admiratorka, i, hu. i torma ż. od Admirator. 



8 



ADMIROWAĆ 



ADUKACIA 



Admirować, uje, owal podziwiać; wielhić, uwiel- 
biać, adorować; zac/iu\i/r(ió .s'., unosić ś. nad kim, 
nad czym: Wszyscy atlmirowali jej ubianie, jej 
grację, jej dowcip, jej zgrabność w tańcu. Kórz. 
Adniiniję pańskt^ ziiuną krew. Kórz. <Łć. admi- 
rari > 
Admirowanie, a, blm., czynność cz. Admirować. 
jAdmisja, i, Im. e lozr/lcdi/, fawor: Malkonten- 
ci u króla większej ś. S])()dziewali admisji. Gie- 
nerał, postrzcgszy Pat kula adiuisję u żony swo- 
jej, oskarżył go przed Karolem XII. <Now. zŁć. 
admissio — dostęp i t. d.> 

Admonicja, I, Im. e ostrzeżenie, napomnienie, 
przestroga, monita: Dał mu porzadnjj, admonicję. 
<Łć. adMu>nitio> 

Adnotacja, i, Im. e, xAnnotacja dopisek, przy- 
pisek, uwaga, notatka. <Łć. adaotatio a. anno- 
tatio> 

xAdnotować, uje, owal, x Annotować zroUó adno- 
tację, zanotować, zaznnczijć, zapisać: Kościuszko 
kazał robić mapę, adnotuj^c, gdzie i ile żołnie- 
rza stało. <Łć. adnotare a. annotare> 

xAdnotowanie, a, blm., ezynnośl cz. Adno- 
tować. 

xAdolescent, a, Im. cl żart. i pouf. młodzie- 
niec, młodzieniaszek, młokos, gołowąs, wyrostek: 
Zguba wygląda zza kamizelki adolescenta. 
Fred. A. <Łć. adolesceas, skąd Fr. adole- 
8cent> 

Adoniczny wiersz = składający i. z daktyla i spon- 
deja a. trocheja. <Łć. adoneus, od Adonisa > 

Adonidyna, y, blm. ai)t. trująca substancja glu- 
kozydowa, otrzymywana z rośliny: milek wiosenny 
(adonis vernali.s). <.0d nazwy rośliny adonis > 
Adonis, a, I. Im. owie wielbiciel, adorator, ka- 
waler, galant, gach, z<dolnik: Szpakowaci i nie- 
szpakowaci adonisowie chodzili pomiędzy kobie- 
ty i koperczaki stroili. Kaczk. Słucha tajemni- 
czego szeptu, jakiegoś ugaloaowanego adonisa. 
2, Im. y bot. p. Milek. <Gr. adonis > 
Adopcja, i. Im. e p. Adoptacja. <Łć. adoptio 
Adopcyjny przym. od Adopcja. 
Adoptacja, i, Ira. e, Adopcja, Afiijacja akt ado- 
ptowania. 

Adoptować, uje, owal I. dziecko = przyjąć, 
wziąć za swoje, przysposobić, przybrać, usynowić. 
2. jyrzyjąć nieszlochcica do własnego herbu. 3. pa- 
sować na rycerza, przyjąć do stanu rycerskiego: 
Książę pasujący czyli adoptujący. Szajn. 4. przen. 
przyswoić sobie: A. cudze idee, cudze pomysły. 
<ł'jć. adoptare> 
Adoptowanie, a, blm , czynność cz. Adoptować. 
Adoracja, i, blm. I. cześć najwyższa, najgłębsza, 
oddawana Bogu, najśw. sakramentowi i t. d.; pokłon, 
wyrażający to uczucie, hołd. 2. muielbienie, cześć, 
ubóstwianie, admiracja, zachwyt: Posuwa swą mi- 
łość do adoracji. <Łć. adoratio> 

Adorator, a. Im. owie ten, co adoruje, czciciel 
wielbiciel, admirator: A. jej wdzięków. <Łć' 
adorator > 
Adoratorka, i. Im. i forma ż. od Adorator. 
xAdornować, uje, owal przyozdobić, ozdobić, 
upiększyć, udekorować: Ratusz adornowany por- 
tretem króla. <Łó. adornare> 

Adorować, uje, owal. I. składać adorację, hołd, 
cześć, czcić, wielbić, upadać na kolana, oddawać po- 
kłon, bić czołem przed kim, przed czym: A. najsw. 
Sakrament. 2. admirować, uwielbiać, ubóstwiać: 
U drzwi swej adorowanej odprawiasz straż. 
Krasz. <Łć. adorare> 

Adorowanie, a, blm., czynność cz. Adorować, 
adora ej a. 



xAdpozycja, i. Im, e p. Apozycja, <Łó. appo- 
sitio> 

Adra, y. Im. y I. druc. oddzielne kółko drutu 
w bamlu. 2. stolar. inkrustacja z forniru a. z me- 
talu. 3. Xw lin. żyły jaśniejsze a. ciemniejsze na 
kamieniu a. drzewie, naturalne a. sztuczne: A. na 
drzewie (= mazer, słoje). Zdr, Aderka. <Nra. 
Ad er = żyła> 

Adragantyna, y, blm., apt. substancja z gumy 
tragakantu in. bano ry na. <Now. z przekrę- 
cenia Gr. nazwy rośliny trag.'ikantha> 

[Adrasować się,] uje ś., owal ś. z kim = bory- 
kali ś., wodzić ś., pasować ś. < p. Adres > 

Adres, u. Im. y, prow. Adresa. {.notatka o miej- 
scu zamieszkania, wskazanie jego: Wskazać, po- 
dać, dać, zakomunikować, zostawić, podyktować, 
wypisać, umieścić na czym. A. Przen.: Mówić 
coś pod czyimś adresem = stosując, odnosząc, pi- 
jąc do kogo; mając go na myśli: Rzucali słówka 
cięte; było to na jej intencję i pod jej adresem. 
Jeż. Jako reżyser, połykał nieraz przesyłane 
pod jego adresem gorzkie pigułki. Kasz. Aneg- 
dotkę tę przytoczyliśmy pod adresem teatru 
warszawskiego. Malesz. 2. pismo zbiorowe z wy- 
rażeniem uczuć, przekonań, wystosowane d» monar- 
chy a. osób znakomitych: Postanowiono odpowie- 
dzieć na mowę tronową adresem. A., dziękczyn- 
ny, powitalny, jubileuszowy. A. do Żółkowskie- 
go z prośbą, aby zaszczycić raczył swemi wy- 
stępami scenę lwowską. Malkontenci wyłożyli 
swe krzywdy w adresie, podanym ministrowi. 
Zdr. Adresik. <Fr. adresse> 

Adresa, y. Im. y prow. p. Adres. 

Adresant, a, Im. ci I. ten, co Ust zaadresował. 
2. bł. zam. Adresat. 

Adresantka, i. Im. i forma ż. od Adresant. 

Adresat, a, Ira. ci I. ten, do kogo list jest adre- 
sowany, odbiorca listu (bł: adresant). 2. osoba za- 
rekomendowana, polecona komuś. 3. praw. osoba 
wskazana na wekslu, mająca go przyjąć a. zapłacić 
w razie niezapłacenia przez tego, na kogo weksel 
wystawiony. 

Adresik, u. Im. i p. Adres. 

Adresomanja, i, blm. manja składania adresów. 
< Adres -1- Gr. mania = manja > 

Adresować, uje, owal I. co ~ wypisywać adres 
na czym: A. list, kopertę, pakiet. 2. kogo = 
odsyłać kogo do kogo: Adresuj go do ranie. 3. kie- 
rować, zwracać, stosować, odnosić do kogo: Prze- 
mowa, adresowana do tego, w czyje ręce przejść 
miał kieliszek. A. Ś. I. udać ś., zwrócić ś. do ko- 
go, uciekać ś., odwoływać ś. do kogo: Do kogo mara 
ś. w tej sprawie A? 2. zalecać ś., mieć zamiary 
(wzglądem panny), stroić koperczaki, smalić cholew- 
ki: Śmiał ś. A. do mojej córfci. 

Adresowanie, a, blm., czynność cz. Adresować. 

Adresowanie się, a ś., blm., czynność ez. Adre- 
sować ś. 

Adresowy przym. od Adres: Biuro adresowe. 
Wniosek A. 

fAdrjan, u, Im y kaftanik kobiecy. <Fr. an- 
drienne, od tytułu komedji Fr. Barona „An- 
drienne", w której aktorka suknię nowego kro- 
ju miała na sobie (1703)> 

Adrogacja, i. Im. e p. Arrogacja. 

Adrować, uje, owal stolar. inkrustować wyroby 
stolarskie drzewem a. metcdem. <Nm. adern> 

Adrowanie, a, blm., czynność cz. Adrować. 

Adrytura, y blm., han. I. odebranie wprost od 
dłużnika należności z wekslu. 2. bezpośrednie aa- 
płacenie towaru. 

[Adukacia] p. Adwokat. 



ADUKACJA 

[Adukacja, I, blra.J p. Edukacja. 

[Adukant, a, Im. ci] I. p. Adjunkt. 2. p. Adwo- 
kat. 

[Adukat, a, Im. cl] p. Adwokat. 

xAdulacja, i, blm. I. scklebianie, pochlełsłwo, 
czolijunk L przed kim, czołobitność, pndUzi/wnnie i.: 
Atraosleia, lululacjami, jak kadzidłem niezdro- 
wym przesijj.kła. Krasz. 2. cześć bałwochwalcza, 
adoracja: Był przedmiotem adalaeji. <Łó. adu- 
latio > 

Adular, U, Im. y min. p. Ortoklas. <0d Adular, 
jednego z wierzchołków g^óry ś. Gotarda> 

fAdumbrować, uje, ował I. przycieninć, przy- 
ciemniać. 2. przen. szkicoiuaó, zarysowi/trać: Co 
krasomówskie słowa dyktujjj,, to też malarskie 
pędzle farljanii adumbrujjj,. <Łć. adumbrare> 

XAdwena, y, Im. y ni. przychodzie^, przybysz, 
przybłęda: A. z Litwy. Roi. <Łć. adyena m.> 

Adwent, u, Im. y [Agwańt, Agwent, Agwent, 
Jadwent, Jadwint, Jadwent, Jadwient, Jagwińt, 
Jagwient, Janwent, Jai d<vent, Janwiet, Janwieta 
ż., Jendwient, Jadwant, Jadwiet, Jagwiet] I. posi 
czterotygodniowy przed Bożym Narodzenian. 2. [A.] 
<Łe. adventus = przybycie> 

[Adwentnik, a, im. i, Adwentowy, Jadwiętnik, 
Jagwiętnik, Jadwent] grudzień. 

Adwentowy I. przym. od Adwent: Post, czas 
A. 2. [A.J rz., p. Adwentnik. 

f Adwersant, a im. ci p. Adwersarz: A. duszny 
(szatan). .<Now. z Łć. adversor = sprzeciwiam 

6ię> 

Adwersarja, ów blp. I. han. księgi kupieckie, 
w których tyynczaaowo, naprędce zapisują ś. wszyst- 
kie czynności, bruljon, strasu, prima nota. 2. fdzie- 
ło, zawierające luźne wiadomości z różnych działów 
wiedzy. <Łć. adversaria, Im. = rzeczy z prze- 
ciwnej strony karty pisane, z Łć. adyersarius 
= przeciwny > 

Adwersarz, a, Im. e, fAdwersant, a, Im. ci 
przeciwnik, nieprzyjaciel: "Walczyć z adwersa- 
rzem. Krasz. <Łó. adyersarius > 

Adwokacik, a, Im. I (z przeką,sem) p. Adwo- 
kat. 

Adwokacina, y, Im. y lichy adwokat: Młody A. 
Sienk. 

fAdwokacja, i, Im. e I. wójtowstwo. 2. wójtow- 
stwo, wójtówka, posiadłość wójta miejskiego: Role 
adwokacji dolskiej wcielił do gruntów kościoła. 
3. opieka: Prawo adwokacji. 

Adwokacki I. przym. od Adwokat: "Wymowa 
adwokacka. Stan A. 2. Język A., cukier = 
ciastko francuskie, cienko rozwałkowane na cukrze, 
formy wielkiego języka. Po adwokacku przys. 
jnk adwokat, zwyczajem adwokatów : Postą.pił po 
adwokacku. 

Adwokactwo, a, blm. p. Adwokatura. 

Adwokat a, Im. cl [AduKant, Adukat, Abdukat, 
Adwokat, Hadukat, Hajdukat, Awókat, Dukat, Ha- 
dukant, Agwikwat; w im. Adukacia] I. broniaj-y 
spraw w sądzie a. prowadzący sprawy cudze; obroń- 
ca, patron, mecenas, rzecznik: A. przy sj^dzie ape- 
lacyjnym Królestwa Polskiego. A. konsystor- 
ski, prywatny, przysięgły, skarbowy, z urzędu. 
2. Prałat A. kurji rzymskiej = teolog, prawnik, 
urzekający w kwestjach prawnycli. 3. obrońca wo- 
góle, stronnik, faktor: Proszę cię, bądź moim 
adwokatem. Pozwól pani, abym był jej adwo- 
katem. Siedź cicho! obejdzie ś. bez adwoka- 
tów. Tej teorji zawsze byłem adwokatem. 4. 
•j- wójt miejski ; sędzia, sądząaj z ławnikami. Zdr. 
Adwokacik. <Łć. advocatus> 



AEROSTATYCZNY 

Adwokatka, I, Im. I forma ż. od Adwokat. 

Adwokatowa, ej, Im. e żona adwokata. 

Adwokatować, uje, owal komu = l>ronić go, 
wstairiiiG ś., ujmować ś. za nim, brać czyją stronę: 
Gwardjan adwokatował za prawami klasztoru. 
Słów. 

Adwokatowanie, a blm., czynność cz. Adwo- 
katować. 

Adwokatówna, y. Im. y córka adwokata. 

Adwokatura, y, blm. I. a. Adwokactwo .itano- 
wisko, obowiązki adwokata. 2. adwokaci, palestra, 
ława olirończa: Grono SJ^downików i adwokatury. 

[Ady] p. [Dy]. <A-)-Dv> 

[Adyć] p. [Dy]. <A4-l)y^-0i> 

[Adyjon, a, Im. y] p. Adjunkt. 

[Adyjonk, a, Im. i] p. Adjunkt. 

[Adyjont, a, Im. yj p. Adjunkt. 

Adynol, u, blm., gór. gatunek feldspatu z zasa- 
dą soli. <Now. z Gr. adinós = gęsty, zwarty > 

-j-Adziamski perski: A. kobierzec. Siodło adziam- 
skie. Goł. <Tur. adżam(e), adżćme (z Arab.) 
=:obcy; nie arabski; perski; niedoświadczony; 
głupi > 

Aeroby, ów blp., lek. hakterje, żyjące w atmo- 
sferze tlenu. <Now. z Gr. aer = powietrze > 

Aerodynamika, i blm., tiz. dynamika ciał lotnycli, 
nauka o rucłiu gazów. <Now. z Gr. a^r = powie- 
trze-}- <lyii^™is = siła > 

Aerofon, u, Im. y liz przyrząd do wzmacniania 
głosu. <Now. z Gr. aer = powietrze -j- fóue = 
dźwięk > 

Aerofor, u, Im. y fiz. przyrząd, dostarczający 
powietrza nurkowi pod wodą. <Now. z Gr. aer 
- powietrze-[-f ćrO = niosę > 

Aerokiłnoskop, u. Im. y fiz. przyrząd do sygna- 
lizowania burz i wichrów. <Now. z Gr. aer — 
powietrze -f- klino = chylę, gnę-|-skopćó = badam, 
patrzę > 

Aerolit, u, Im. y meteonjt, uranolit, głaz meteo- 
ryczny, spadający z przestrzeni na ziemię: A. ka- 
mienisty, żelazisty. <Now. z Gr. aer = powie- 
trze-f-lithos = kamień > 

xAerologja, i, blm. nauka o powietrzu. <Now. 
z Gr. aer = powietrze -| — logia = nauka > 

Aeromancja, i, blm, wróżenie z powietrza: Jest 
mnóstwo sposobów dojścia do prawdy: A., py- 
roraancja. Krasz. <Now. z Gr. aer = powie- 
trze -f- manteia - wróżbiarstwo > 

Aeromechanika, i, blm., fiz. mechanika ciał lot- 
nych, nauka o równowadze i ruchu gazów. <Now. 
i Gr aer = powietrze -f- raćclianike = mechanika > 

Aerometr, u. Im. y narzędzie, wskazujące gęstość 
powietrza; gazomierz. <Now. z Gr. aer = powie- 
trze -f- metron = mierz > 

Aeronauta, y, Ira. ci żeglarz napowietrzny; pu- 
szczający ś. balonejn. <Now. z Gr. aer = powie- 
trze -|- naytes = żeglarz > 

Aeronautyczny przym. od Aeronautyka: Po- 
pis A. 

Aeronautyka, I, blm. żegluga poioietrza: A. sta- 
tyczna p. Aerostatyka. A. dynamiczna p. Awja- 
cja. 

Aeronef, u. Im. y statek powietrzny, złożony z ba- 
lonów, śrub i skrzydeł. < Now. z Gr. aer = po- 
wietrze -|- Fr. net' (Łć. nayis) - statek > 

Aeroplan, u, Im. y maszyna do latania, urzą^ 
dzona na zasadzie latawca. <Now. z Gr. a^r = 
powietrze -f- planaó = bujam, bł;jkam się > 

Aerostat, u, Im. y balon (do latania). <Now. 
z Gr. aer 1^ powietrze -|- statós - stojący > 

Aerostatyczny przym, od Aerostatyka: Kula 
aerostatyczna ( = balon). Prasa aerostatyczna 



10 



AEROSTATKKA 



AFISZOWAĆ 



p. Prasa. Lampa aerostatyczna p. Uampa. Po- 
czta ucrostatyczaa p. Poczta. 

Aerostatyka, i, blm. liz. statyka gazów, nauka 
o równoiundze (jazów. 

Aerotermiczny: A. stopień gie.=z ilość jednostek 
Unijnych (zwykle metrów), na którą trzeba ś. 
wznieść pionowo, ahy temperatura powidrza spadla 
o P. <Now. z Gr. aśr = powietrze | thermón = 
ciepło > 

[Af ! a. Afu !] naśladowanie zdmuchywania świecy^ 

Afanezyt, u, Im. y p. Miedniak. <p. Afanit> 

Afanit, u, Im. y min. skala skrytoh-ystalicznay 
zhila, wyliucliowa diwniejsza: A. djabasowy p* 
Djabas A. djorytowy p. Djoryt. <Now. z Gr- 
ahiii^.s - niewidzialny > 

Afanitowy przym. od Afanit: Łupek A. 

Afazja, i, blm., lek. bc.zmowność, niewy słowność, 
chorobliwa niemożność należytego wymawiania. < Gr. 
afasia > 

|Afe!J siol (odganiając ptaki). <A-|-l''e> 

Afekcik, u, Im. i p. Afekt. 

xAfekcja, i, blm. I. afekt, skłonność ku komu, 
ku czemu. 2. fil. wrażenie, podrażnienie, pobudzę- 
nie. 3. lek. chorobliwe zaatakowanie, zajęcie, roz- 
drażnienie chorobliwe: A. nerwowe. A. serea, 
<Łó. affectio> 

xAfekcjonalny pełen afektu, uczucia: Oczęta 
afekcjonalne. Słów. 

Afekcjonować, uje, owal obdarzać afektem: Sze- 
dłem do dolnego kościoła św. Krzyża, aby tara, 
raedytujfjc o znikomościach tego Awiata, ani go 
nadto A., ani ś. nazbyt jego i przyszłości oba- 
wiać. Od. 

Afekcjonowanie, a, blm., czynność cz. Afekcjo- 
nować. 

Afekt, u, Im. y I. uczucie, wzruszenie, namiętność: 
Afekty abo namiętności. Baz. Krasomówca 
wzrusza afekty w słuchaczach. Rozum męż- 
czyzną,, kobietą, A. rządzi. Afekty, chociaż bę- 
dą święte, zawsze mają być rozumem ujęte. Pot. 
Bardziej ś. afektem, niż słusznością uniósł. 2, 
.tkłonność, si-npatja, przychylność, przywiązanie mi- 
łość: Powziąć do kogo a. do czego A. Ojcowski 
A. Chciałem ś. jej oświadczyć z afektem, f Po- 
zostaję dla WP. ze szczerym afektem. Zdr. Afek- 
cik. < Lć. afFectus> 

Afektaoja, i, blm. I. przesada, wymuszonośĆ, nie- 
naturalność, egzaltacja: A. w ubiorze, w ruchach, 
w stylu. Chcąc być grzecznym, wpada w afek- 
tację. 2. udawanie afektu, nieszczerość, obłuda. 
3. żądanie, życzenie, pragnienie: Wiele rzeczy, 
według afektacji i instrukcji sejmików, na sej- 
mie do skutku nie })rzyszło. <Łć. afFectatio> 

X Afektować, uje, owal. I. a.xA. ś. okazywać^ 
udawać ajekł, przeradzać w okazywaniu wzruszeń. 
2. udawać, egzaltować ś., przesadzać: A. skrom- 
ność, uczoność. 3. [pożądać, żądać usilnie, pra- 
gnąć: Afektował wziąć cię w małżeństwo. Ale- 
ksander afektował tytułów boskich. Afektował 
po nim, aby... { = wymagał). Afektuje ode mnie 
otrzymać zamek. < Łó. affectare > 

Afektowanie, a, blm., czynność cz. Afektować. 

X Afektowanie się, a ś blm., czynność cz. Afek- 
tować ś. 

xAfektowany, xAfektowny wymuszony, egzal- 
towany, przesadny: Mowa afektowana. Ubiór A. 
(= pretensjonalny ) . 

Afektowny p. Afektowany: Afektowne świego- 
tanie. Fred. A. 

X Afektowny przym. od Afekt, uczuciowy, wzru- 
tzeniowy. 



Afeljum nieod., astr. p. Punkt. <Now. z Qr. 
apó - od -\- helios = słońce > 

Afemik, a, Im. cy człowiek dotknięty afemją. 

Afemja, i, blm. utrata mowy. 

Afer nieod. (w grze bilardowej): Biorę A.= 
podejmuję ś. zrobić bilę. < p. Afera > 

Afera, y Im. y. |. sztuczka, figiel, sprawa, .opraw- 
ka, gieszeft: Czy niema tutaj na dnie jakiej, 
sprytnie obmyślanej afery, mającej obejść nowe 
przepisy? 2. zajście, scena, awantura: Zrobił mi 
aferę w moim własnym domu! Z całej tej afe- 
ry wychodził zwycięsko. 

Aferez, u, blm. gatunek fosforanu miedzi <p. 
Afereza > 

xAfereza, y. Im. y odrzucenie głoski a. zgłoski 
na początku łmjrazu <Gr. afairesis> 

xAferować, uje, owal ^oqo = ambarasować, fra- 
sować, kłopotać, turbować, niepokoić. <Fr. atfai- 
rer> 

xAferowanie, a, blm., czynność cz. Aferować. 

Aferowicz, a, Im. e człowiek, który bywał w wie- 
lu aferach: Nadto jesteś aferowiczem dobrym, 
abyś ś. dał podejść i zjeść w kaszy. Krasz. 

Aferzysta, y. Im. ści spekulant, gieszefciarz: Li- 
czył ś. do owych aferzystów kupczących mająt- 
kami, którzy umyślnie szukają interesów potrze- 
bujących wyrobienia. Wilcz. Chłop sfał ś. ma- 
terjałem do wyzyskiwania przez miasteczko- 
wych aferzystów, pokątnych doradców. 

Aferzystka, i, Im. i forma ż. od Aferzysta. 

xAfidac]a, i, blm. wydawanie komu listu żela- 
znego. <Sr. Łe. afńdare, z Łć. ad = do -j- fide- 
re- zawierzyć > 

Afidowany poufny, poufały, konfidencjonalny, za- 
ufany. 

Afiks, u, Im. y jęz. p. Rostek. 

Afiijacja, i, Im. e. I. p. Adoptacja. 2. sto>ca- 
Tzyszenie, korporacja. 3. przyjęcie mniejszej loży ma- 
sońskiej do loży głównej. <.Fr. affiliation> 

Afiijować, uje, owal przyłączyć, przygarnąć do 
siebie: A. zakon mniej liczny do główniejsze^o. 
Wolno damskiej Dobroczynności A. masonów 
krajowych. Smól. <Fr. ai filier > 

Afiijowany przypuszczony do związku, wtajemni- 
czony: Dano mu przez jednego z afiljowanych 
schadzkę. Krasz. 

Afinacja, i, blm., hut. p. Wydzielanie. <Z Fr. 
affiner = rafinować itd. > 

Afinowanie, a, blm., p. Wydzielanie. 

Afirmacja, i, Ira. e potwierdzenie. <Łć. affir- 
matio > 

Afirmatywa, y. Im. y zdanie twierdzące, gło?. 
twierdzący, potakujący; wotum przychylne: Otrzy- 
mał 10 afirmatyw a 3 negatywy przy wybo- 
rach. <Łć. affirmativus = potwierdzający > 

xAfirmatywny fil. twierdzący. 

xAfirmować, uje, owal I. potwierdzać, potaki- 
wać, przyświadczać: Jedni afirmowali, drudzy ne- 
gowali. Dyak. 2. potwierdzić, stwierdzić, zaakcen- 
tować, zaznaczyć: Swoje krzywdy tyra mocniej 
mógł A. Sienk. <Łó. affirraare> 

xAfirmowanie, a, blm., czynność cz. Afirmo- 
waó. 

Afisz, a, Ira, e doniesienie, ogłoszenie drukowana 
o zabawie, koncercie, przedstawieniu, widotiusku.. 
Zgr. Afiszysko. <Fr. affiehe> 

Afiszer, a, Im. rzy roznosiciel a. rozlepiacz afi- 
szów: Powinszowaaie afiszera wileńskiego. Sy- 
rok. 

Afiszować, uje, owal co = okazywać jawnie, zdra~ 
dzać; popisywać ś., prezentować ś. z czym: Męż- 
czyźni afiszowali wolnurayślaość, kobiety zosta- 



11 



AFISZOWANIE 

wały przy starej wierze. Krasz. Trzeba być 
naiwnjj; i A. wielkie sentymenta. A. ś. puhhko- 
vmć 1, pnspolitoiraó L: Afiszuje ś. z nim i to na- 
wet iMiblicziiie. Kaczk. Wyjechała o zmroku sa- 
ma jedna z tym trzpiotem; czyż można tak A. s. 
i jeszcze dla kono? Knrz. 2. z czym ^popii^ywać 
L; ujawniać co (umyślnie): Afiszując ś. ze swoją, 
>,n)rliwością reli-ijuą i kwestą dla biednych... 
Bał. Zbyt wyraźnie afiszował ś. ze swoją sym- 
patją. Bał. 

Afiszowanie, a, blm., czynność cz. Afiszować. 

Afiszowanie się, a ś., blm., czynność cz. Afi- 
szować ś.: TakicMUU dobrze urodzonemu człowie- 
kowi uwłacza A. ś. w pogoni za szwaczką. Dyg. 

Afiszowy przym. od Afisz: Czcionki afiszowe. 

Afiszysko, a, Im. a m. a. ni. p. Afisz: Jak 
człowiek tyle tych aiiszysków przeczyta, to ś. 
tak zmęczy, że... 

[A flilt!] myśl. wołanie, gdy i. ujrzy sarnę. 

fAflikcja, i, Im. e utrapienie, udręczenie, dole- 
gliwoii: Aflikcje niedostatku. Łoz. <Łć. afliie- 
tio> 

XAfluencja, I, blm. napływ, tłumne przybycie: 
Dla ks. Brzeskiego ta A. obywatelska stała ś. 
ciężarem niemałym. Krasz. <Łć. aifluentia> 

! Afonja, I, blm., lek. łn-ak zdolności głośnego 
mówienia, utrata głosu, bezgłos. <Gr. afo- 
nfa> 

Aforystycznie przys. od Aforystyczny. 

Aforystyczny, Aforyzmowy wyrażony w formie 
aforyzmu, ucinkowy, lakoniczny, urywkowy, zwię- 
zły: ' Styl A. Nie możemy szczegółów rozwijać 
i chyba tylko w aforystycznej formie podamy 
niektóre. 

Aforyzm, u, Im. y zdanie krótkie oderwane, sen- 
tencja, maksyma. <Now. z Gr. afórisma = coś 
ograniczospgo, w;:!:r>zanego > 

Aforyzmowy p. Aforystyczny: Aforyzmowe uj- 
mowanie myśli w zwit^/.lą formę urywkową. 

I Afranszować, uje, owal (w grze w wista) oswo- 
bodzić kolor, wygrawszy najstarsze karty i uczy- 
niwszy młódki fortami: A. piki <Fr. affran- 
chir> 

I Afranszowanie, a blm., czynnoi^ć cz. Afranszo- 
wać. 

Afrodyt, u, Im. y min. krzemian wodny magne- 
zu, podobny do pianki morskiej. < Od bogini Gr. 
Afroditc, zrodzonej z białej piany morskiej > 

XAfrodyzja, I, blm. szał miłosny, cierpienie mi- 
łosne. <Gr. Afrodisia> 

Afront, u, Im. y ubliżenie, obelga, zniewaga, 
knnfnzja: Zrobić komu A. Spotkał go wielki A. 
Brać sobie, poczytywać co za A. <Fr. afłVont> 

XAfrontowaó, uje, owal robić komu ajront, 
ubliżać, uchybiać mu, znieważać go. 

Afrontowanie, a, blm., czynność cz. Afronto- 
wać. 

X Afryk, u, Im. I wiatr, wiejący od Afryki: Po 
morzu ś. puścił, lekkim afrykiem żeglując. Warg. 
<Łć. africns = afrykański WSW., dom. ventus = 
wiatr > 

Afrykański I. prz^m. od Afryka: Upał A. 
Przen.: Małpa afrykańska, gm. = cudak, dziwoląg, 
raróg: Ty małpo afrykańska! 2. bot: Karczoch 
A. p. Karczocli. Lilja afrykańska, p. Agapant. 
3. zool.: Nosorożec A. p. Nosorożec. OsiełA. p. 
Osiel. Pszczoła afrykańska p. Pszczola. 

fAftarz, a, Im. e ji. Haftarz. 

[Afteł, a, Im. e] p. Achtel. 

Afteleder, a, Im. y szew. łata przy butach z cho- 
lewami. < Nm. Afterleder> 

fAftować, uje, owal p. Haftować. 



AGIENCJA 

f Aftowanie, a, blm., czynność cz. Aftować. 
Afty, aft, blp. ł. lek. p. Pieśniawki. 2. wet. 

małe om-zodzenia z obwódką czerwoną, zjawiające 
ś. zwykle na błonie śluzowej w pysku bydła a.pta- 

kóir. 

Afu!] p. Af. 

A ful!] myśl. wołanie, gdy i. ujrzy lisa. 
Afyna, y, Im. y] borówka czernica (vaccinium 
myrtillus). <Ukr. jafyna, przez Rum. afin, z Nm. 
Atfcnbeere dosł. = małpia jagoda> 

Aga, i. Im. i naczelnik, dowódca, dozorca turec- 
ki. <Tur. aga = starszy brat; pan; naczelnik 
Janczarów > 

Agalmatolit, u, Im. y, Pagodyt, XObrazkowlec 
min. wodny krzemian glinu i potasu, używany do 
wyrabiania posążków. <Now. z Gr. Agalma = 
ozdoba, klejnot, posąg -j- lithps -kamień > 

Agalmatoiitowy przym. od Agalmatolit: Posą- 
żek A. 

Agama, y, Ira. y (agama) zool. jaszczurka z ro- 
dziny tej nazioy. <Now. z Gr. ńgamos = nieżo- 
naty > 

XAgamja, I, blm. bezżeństwo, stan wolny. <Gr. 
agamia> 

Agamowaty podobny do agamy. Zool.: Jaszczur- 
ki agamowate (agamidae). 

Agapa, y, Im. y uczta pierwotnych chrześciian na 
pamiątkę wieczerzy 1'ańskiej. <Z Gr. agape = 
miłość; dowód miłości > 

Agapant, u, blm. a. Zlellpan, Lllja afrykańska, 
Baldasznik bot. (agapanthus) roś. z rodziny liljo- 
wafych. <Now. z Gr. agape = miłość + jlnthos^ 
kwiat> 

Agar, u, blm. a. Agar-Agar apt. wodorost mor- 
ski: A. cejloński (sphaerococeus lichnoides). 
<Now. niby Łć. agarum> 

Agaryfcjr.rU, j, Ll.a., ^pt. s^Zslancja, :'::j./.-:j- 
na z gąbki modrzewiowej (polyporus officiaalis). 
<Gr. agarikón- rodzaj gąbki > 

Agaryk, u, Im. I gąbka drzeuma; hubka do ta- 
mowania krwi. 

XAgasować, uje, owal gra. zaczepiać, nagaby- 
wać kobiety na ulicy. <Z Pr. agacer> 

XAgasowanie, a, blm., czynność cz. Agasować. 

Agat, u, Im. y, f Achał, f Achates min. kamień 
półszlachetny, złożony z mieszaniny krzemionki bez- 
postaciowej z krzemionką krystaliczną, a. z samej 
krzemionki krystalicznej, Zdr. Agatek. < Gr. achsl- 
tes> 

Agatek, tka, Im. tkl p. Agat. 

XAgatologja, I, blm., fil. część etyki, traktująca 
o dobru, nauka o dobru moralnym. <Now. z Gr. 
agathós - dobry -{- -logia = nauka > 

Agatowy przym. od Agat: Moździerz A. Ró- 
żaniec 2 agatowych paciorków. Orzesz. 

Agawa, y, Im. y a. Tęża, Strzelna, bot. (aga- 
ve) roś. z rodziny amarylkowatych. Gatunek: A. 
amerykańska a. aloes amerykań- 
ski a. s t o 1 e t n i (a. americana). < Now. z Gr. 
agaue = szanowna; świetna > 

fAgażant, a, Im. y, fAngażant rękawek, długa 
mankicika kobieca; daw. strój kobiecy na głowę. 
<Fr. engageant (dosł. = wabiący) = kokarda na 
piersiach; engageante = rodzaj mankietu > 

Aglencja, I, Im. e, Ajencja, Aglentura, AJentu- 
ra \. biuro rządoioe a. prywatne do załatwiania in- 
teresów określonych; biuro agienta, dom zleceń, dom 
handlowy, spedycyjny, kantor komisowy, biuro po- 
średniczące: A. dyplomatyczna, skarbowa, han- 
dlowa, komisowa, spedycyjna, telegraficzna. A. 
podjęła ś. rozlokowania ludzi i uwiadomiła ol)y- 
wateli, by k. zgłaszali w celu ich rozebrania. 



12 



AGffiNCYJNY 

Projekt zorganizowaaia agiencji płodów rolnych 
zmierza do otwarcia szerokiego zbytu w Cesar- 
stwie. 2. Jilja handlowa, reprezentacja przedsię- 
biorstwa: Browary jego posiadają agieacje w Ki- 
jowie, Moskwie i Petersburgu. 3, a. Agiento- 
Stwo, Ajentostwo czynność, obowiązek agienta. 
<Fr. ageace, z Łć. ageQS = działaj;icy> 

Agiencyjny przym, od Aglencja, Ajencyjny: De- 
pesza agiencyjna. 

Aglenda, xAjeiida, y, Im. y I. ksiąika do wpi- 
sywania spraw, wymagających załatwienia. 2. no- 
tałnih terminowy. 3. rytuał, księga obrzędów ko- 
ścielnych: Ksiiłdz wiersz i)rześpiewał z agieady. 
Zabł. Zdr. Agiendka. <Now. z Łć. agenda Ira.= 
co się ma zdziałać, załatwić. Sr. Łć. agenda = 
msza, nabożeństwo itd.> 

Agiendka, I, Im. I p. Agienda: książeczka kie- 
szonkowa do notowania, nolyska, notatnik, notes, 
notesik: Anglik coś notował w swej agiendce po- 
dróżnej. Krasz. 

Agient, Ajent, a, Im, ol I. sprawujący cudze in- 
teresu, wyręczyciel, mckle.r, pośrednik handlowy, 
negocjant, reprezentant, przedstawiciel, urzędnik: A. 
towarzystwa, przedsiębiorstwa. A. ubezpieczeń. 
A. handlowy. A. giełdowy. A. policyjny. A. 
l)olicji śledczej ( = gm. łapacz). 2. A. dyploma- 
tyczny = niższy przedstawiciel dworu monarszego 
za granicą. 3. X aplikant w palcstrze przy są- 
dach, kształcący ś. na adwokata, sekretarz patrona. 
4. fil. p. Czynnik. <Fr. agent > 

Agientka, i, Im. I forma ż. od Agient, Ajentka. 

Agientostwo, a, Im. a p. Agiencja. 

Agientura, y, im. y p. Agiencja. 

Aglenturowy przym. od Agientura: Przedsię- 
biorstwo agienturowe. Dom agienturowo-komi- 
syjny. 

[fAgier, gru, Im. gry] p. Ajer. 

Agitacja, i, Im. e I. ruch (ciała): Zażywać agi- 
tacji, chodząc, przejeżdżając ś. 2. fil. porusze- 
nie, podniecenie, podniecony stan psychiczny-, czyn- 
ność: Umysł jego jest w ciągłej agitacji. 3. za- 
biegi, krzątanie i. celem zjednania zwolenników 
projektu, sprawy: A. przedwyborcza, polityczna. 
Urządzający przytułek rozwinęli szeroką agita- 
cję. "Wśród agitacji wyborczej pewne stronnic- 
two nie waha ś. używać najdrastyczniejszych 
śroiików. Zdr. Agitacyjka. <Łć. agitatio> 

Agitacyjka, i, Im. i p. Agitacja. , 

Agitacyjny przym. od Agitacja: Środek A. 

Agitator, a I. Im. rzy, a. owie ten, co agituje. 
2. Im. y przyrząd mechaniczny do poruszania cze- 
goś, używany w laboratorjach chemicznych, papier- 
niach ild. <Łć. agitator > 

Agitatorka. I, Im. i forma ż. od Agitator. 

Agitatorskl przym. od Agitator: Zapał A. Kno- 
wania agitatorskie. 

Agitatorstwo, a, Im. a rola, działalność agita- 
tora; agitowanie. 

Agitować, uje, owal I. zabiegać, krzątać ś. w ce- 
lu zyskania zwolenników projektu, sprawy, popie- 
rać Je swym wpływem: Zwlókł ś. z łóżka i o kiju 
agituje za sprawą kraju. Agitują tam zaciekle 
pomiędzy ludem. A. na rzecz czyją. Agituje ś. 
projekt. .. 2. apt. mieszać, kłócić: A. maść, tyn- 
kturę. 3. praw.: A. sprawę = popierać, bronić, 
prowadzić, posuwać: Sprawa ś. agituje w sądzie 
(-odbywa ś., toczy ś.). Sądy agitują ś. ( = odhy- 
loają ś., odprawiają ś., są czynne). <Łć. agita- 
re = poruszać, pędzić itd. > 
Agitowanie, a blm., czynność cz. Agitować. 
Agitowanie się, a ś., blm., czynność ez. Agito- 
wać ś. 



AGONA 

X Aglomeracja, I, Ira. e p. Aglomerat: Zastępy 

te zdają ś. olbrzymią aglomeracją wieńców, cho- 
rągwi i ludzi. <Łć. agglomero> 

XAglomeracyjny przym. od Aglomeracja. 

Aglomerat, u, Im. y. Aglomeracja zlepek, kon- 
glomerat: Z zaborów powstają aglomeraty. 

Agiomerator, a, Im. y elektrot. mieszanina wę- 
gla koksowego sproszkowanego, manganu i masy 
plastycznej, używana w stosach galwanicznych Jako 
depolary zator. 

Aglutynacja, I, Im. e I. fil. w psychologji, zc- 
stawienie, zespolenie: A. wyobrażeń =p_(!)iqczeme i. 
dwuch wyobrażeń w Jedno z zachowaniem świado- 
mości o obu składnikach. 2. jęz. zlepianie, skle- 
janie, przyczepianie, mechaniczne łączenie pni i przy- 
rostków. <Łć. agglutinare = przyklejać; przykła- 
dać > 

Aglutynacyjny przym. od Aglutynacja, przy- 
czepkowy, zlepkowy: Języki aglutynacyjne. 

Agnacja, i, blm., Agnatyzm, pokrewieństwo po 
mieczu. <Łć. agaatio> 

Agnacki przym. od Agnat, Agnacyjny: Kobieta 
przez zamążpójście traci prawo agnackie. 

Agnacyjny p. Agnacki: Pokrewieństwo agna- 
cyjne. 

X Agnat, a, Im. cl krewny z linji męskiej, po- 
chodzący po mieczu od wspólnego przodka: Prawo 
spadkobrania rozciągało ś. na wszystkich agna- 
tów zmarłe.Lfo. Spaś. <Łć. agnatus> 

XAgnatka, I, Im. i forma ż. od Agnat. 

Agnatyzm, u, blm., p. Agnacja. 

Agnicja, i, blm. przyznanie autentyczności doku- 
mentów prywatnych, tożsamości osób, rzeczywistości 
długu itp. <Łć. agnitio> 

Agnieszki rola teat. rola naiwnej. <Fr. Agnfes 
= (dosł. Agnieszka) dziewczę naiwne > 

XAgnoskować, uje, owal poznać, rozpoznać. 
Gosz. <Łć. agnoscere> 

XAgno8kowanle, a, blm., czynność cz. Agno- 
skować. 

Agnostycyzm, u, blm. fil. kierunek a. stanovń- 
sko fil., j)rzyznające ś. do niewiedzy o Bogu. <Now. 
z Gr. agnostos - nieznany; niepojęty; niewiedzą- 
ey> 

Agnostyk, a, Ira. cy fil. I. niewiedzący, nieituin- 
domy czegoś. 2. zwolennik agnostycyzmu, Jilozof, 
który nic nie twierdzi o Bogu a. przyznaje i. do 
niewiedzy; przedstawiciel agnozy. 

Agnoza, y, blm., fil. niewiedza, niezdolność do 
twierdzenia czegokolwiek o pierwszych podstawach 
bytu a. o Bogu. <Gr. agnosia = nieświadomość, 
nieznanie > 

Agnus, a, Im. y I. baranek z wosku Jarzęcego, 
poświęcony przez papieża, mający chronić od złych 
przygód. 2. wszelki wizerunek baranka (bożego). 
3. nieod. baranek boży - część mszy. Spóźnił ś., 
przyszedł dopiero na A. Zdr. f Agnusek, f Agnu- 
szek. <Łć. agnus = jagnię > 

f Agnusek, ska, Im. ski I. p. Agnus. 2. bara- 
nek, Jagnię: Przy tej okazji zażyjemy wielkopol- 
skich aguusków i tłustych gomułek. Pas. 3. [A. 
a. Jagnusek] medalik. 

f Agnuskowy przym. od Agnusek. 

fAgnuszek, szka. Im. szki p. Agnua. 

fAgnuszkowy przym. od Agnuszek. 

Agometr, u, Im. y elektrot. przyrząd do prze- 
prowadzania porównawczych obliczeń oporów prze- 
wodów elektrycznych. <Now. z Gr. ago = poru- 
szam, prowadzę, gnam itd. -f- metron = -mierz > 

Agona, y, Im. y, LInja agoniczna fiz. Unja, zie- 
mię przebiegająca, na której niema zboczenia ma- 
gnetycznego. <Gr. igóno8 = bezkątowy> 



13 



AGOITICZNT 



AISIS 



Agoniczny: Linja agoniczna, fiz., p. Agona. 
Agonistyka, I, blm. nauka zapaśnicza, zapaśnic- 
Iwo. <Z (ir. agonistikós = zapaśniczy > 

Agonja, i, blm. konanie, pasowanie ś. z śmiercią: 
Znaleziono go w ostatniej już agonji. Przen.: 
ostatnie podrygi, wysiłki; upadanie, chylenie ś. ku 
upadkowi, dogorywanie: A. towarzystwa, przedłu- 
żana przez dyrektorów aż do chwili skandaliczne- 
go upadku. <Gr. agonia - walka; trud; prze- 
strach > 

XAgracjacja, I, Im. e p. Ułaskawienie. <Sr. Lć. 
aggratiatio, z Łó. gratia = łaska > 

fAgracjować, uje, al p. Gracjować. 

fAgracjowanie, a, blm., czynność cz. Agracjo- 
wać. 

Agraf, a, Im. y fortep. jedna z szeregu śrubek 
z dziurkami, przez które są przewleczone struny. 
<Vy. agrafe ż.> 

Agrafa, y, Im. y zapinka, klamra, sprzączka. 
Zdr. Agrafka. 

XAgrafik, a, Im. cy człowiek dotknięty agraf ją. 

X Agraf ja, I, blm., lek. niemożność pisania, bez- 
piśmic/tność. <Now. z Gr. dgrafos ~ niepisany > 

Agrafka, I, Im. i p. Agrafa. 

XAgrarja, ów, blp. przedmioty potrzebne w rol- 
nictwie. < Łć. agrarius = polny, do pola należący > 

Agrarjusz, a. Im. e, Agrarysta, y, Im. ści czło- 
nek stronnictwa politycznego rolników, domagają- 
cych ś. uwzględnienia przedewszystkim interesów 
właścicieli ziemskich. 

Agrarny, Agraryjny tyczący ś. rolnictwa, ludno- 
ści rolniczej i jej interesów: Ruch A. w Irlandji. 
Rozruchy agrarne. Sprawa agrarna. Ustawa, 
reforma agrarna. Przesilenie agrarne. Bil A. 
Agrarno-przemyslowy. Agrarno-socjalny. 

Agraryjne, ego, blm., rz. opłata z roli, łanowe, 
gruntowe. 

Agraryjny p. Agrarny. 

Agrarysta, y, Im. ści p. Agrarjusz: Grupa agra- 
rystów w Prusiech. 

Agrawacja, i, Im. e (. y.ucisk, uciemiężenie, 
uciążliwość: Co chcieli z faworem dla przyjaciół, 
a z agrawacja, dla nieprzyjaciół czynili. Matusz. 
2. fil. w spirytyzmie i inedjumizmie, zwiększenie 
ś. ciężkości przedmiotu, dzięki wdaniu ś. duchów 
a. siły medjumicznej. <Now. z Ł6. aggravare = 
obciążyć > 

XAgrawować, uje, owal, I. obciąiać, pogarszać: 
A. sprawę. Goszcz. 2. uciskać, uciemiężać, cie- 
miężyć: Awantażów swoich nie omieszkał, wybie- 
rając kontrybucje i bogatszych agrawując. 

XAgrawowanie, a, blm., czynność cz. Agrawo- 
wać: Wójtostwo kupił dla agrawowania starosty. 

Agregacja, i blm. I. X przyjęcie, przyłączenie do 
kongregacji, towarzystwa, kółka. 2. fil. = a) sku- 
pianie ś., gromadzenie ś.; b) skupienie, nagroma- 
dzenie: A. atomów, p. Agregat. 3. min. tworze- 
nie ś. agregatów. <Now. z Łć. aggregare = do- 
dać, dołączyć > 

Agregat, u, Im. y I. fil. skupienie, nagromadze- 
nie, zbiór rzeczy bez względu na ich wzajemny sto- 
sunek. 2. fiz. ]). Skupienie. 3. mat. zbiór a. .iu- 
ma peumej liczby wyrażeń a. liczb, czyniących za- 
dość pewnym warunkom, a. podległych pewnemu 
prawu. 4. min. nagromadzenie ś. na jednym miej- 
scu mnóstwa minerałów krystalicznych jednego a. 
kilku gatunków: A. kryształów. A. jawnokrysta- 
liezny, skrytokrystaliczny. 

•J-Agregować, uje, owal przykomenderować, zali- 
czyć tymczasowo do czego: A. oficera do jiulku, 
zanim ś. gdzieś stały wakans nie otworzy. 

f Agregowanie, a blm., czynność cz. Agregować. 



[Agren, u, blm.] p. Agrest. 

[Agres, u. Im. y] p. Agrest. 

XAgre8Ja, i, Im. e napad, najście. <Łć. aggres- 
sio> 

Agrest, u, Im. y [Agrest, Agrest, Agres, Agrez, 
Angres, Angrys, Angryz, Angrest, Cgrest, Han- 
gres, Hangrest, Jagrest, Jangres, Jangrest] I. bot. 
p. Porzeczka. 2. a. -j- [Agren] kwaśne, niedojrzałe 
jagody a. sok z nich : Czekał, by ziemia zrodziła 
winne jagody, alić zrodziła A. Zdr. Agreścik 
[Angrestelc]. 

Agrestniić, a, Im. i gór. zielonawa odmiana gra- 
natu. 

Agrestowy przym. od Agrest: Sok A. Krzak A. 

XAgresyjny przym. od Agresja, zaczepny, na- 
pastniczy: ytrona, polityka agr«syjna. 

Agreściak, a. Im. I zool. (zerene grossulariata) 
owad łuskoskrzydły z rodziny miernicowatych. 

Agreścik, u, Im. i p. Agrest. 

[Agrez, u, Im. y] p. Agrest. 

[Agrest, u. Im. y] p. Agrest. 

Agronom, a. Im. owie I. uczony, wykwalifikowa- 
ny rolnik. 2. rolnik, ziemianin. <Now. z Gr. 
agronóraos=; wieśniak; dozorca pól miasta Aten > 

Agronomicznie przys. od Agronomiczny: Prasa, 

wyrażając ś. A., została zdrenowaną. 

Agronomiczny przym. od Agronomja: Insty- 
tut A. 

Agronomja, i, blm. nauka o rolnictwie. 

Agrykultura, y, blm. p. Rolnictwo. <Łe. agri- 
cultura> 



p. Adwent. 
p. Adwent. 
. Adwent. 



^J P- A 

• yJ p- 



Adwokat. 



Agwańt, u, Im. y 

Agwent, u, Im. y' 

Agweńt, u, Im. y' 

'Agwikwat, a. Im. 

Agzorta, y, Im. y] p. Egzorta. 

.1 Ah! p. Acii! 

Aiia! w. I. przypomnienia, al: A.! już wiem. 2. 
potwierdzenia: A. tak, tak jest! 3. zadowolenia, 
hal otóżl: A.! mam cię przecież! hol ho-ho!, oh 
A., wina co nie miara w piwnicy! 

'A he!] p. He! 

'A heruś ha! a. A haruś ha!] p. Heruś. 

A het! a. A hojt!] wołanie na konie, aby szły 
w lewo. 



[A hiia!] p. Hiia! 

[f ~ 



A ho!] wykrzyk poganiającego konie a. woły: 
Co~ chłop naprzód powie, jak do łasa przyje- 
dzie? — A ho! Zagadka. 
A hojt!] p. A het! 
Ahu!] biada, niestety! 
A hula ha!] p. Hilal 

Ahużhal p. Wyczha! 

[A hyj!J wykrzyk przy odpędzaniu psów, pój- 
dziesz! 

Ahyżha! p. Wyczha! 

Aideiczny p. Bezwyobrażenny. <Now. z Gr. 
a = bez, nie -|- idóa = idea> 

Aideizm, u, blm., fil. p. Bezwyobrażenność. 

I A ino!] w. a tylko! a tyllco co! a jalcżel a ju- 
ści! a nie inaczejl a taki taki naturalnie, a natu- 
ralnie, ma i. rozumieć, spodziewać ś.l a to dobre!: 
Toś ty tu jeszcze? — A ino! Gawal. Przecie to 
twój pan. — A ino! Kaczk. 

[A inoć] p. Jedno. 

Ais nicod., imiz. nuta a z krzyżykiem, czyli pod- 
wyższona o pół tonu, równająca się b (na narzę- 
dziach utemperowanych). <A muz. -|- -is, cecha 
krzyżyków > 

Aisis nieod., muz. nuta a z krzyżem (a. z po- 
dwójnym krzyiylciem), czyli podwyższona o ton, rów- 



U 



A IŚCI 

nnfąca i. h (^na narzędziach utemperowanych). 
<Ais -|- is powtórzonij; cechą, krzyżów > 

AlścI p. AjuścI. 

Aj I w. zad/iwicnia, boleści, och! oj! o jej! o joj! 
ach!: Aj boli! Aj co tu ludzi! 

[A ja] p. Jak. 

|A jakj p. Jak. 

Ajaks, a, Im. y bot. (ajax) roś. z rodziny ama- 
ryllcowatych. Uatiinek : A. leśny a. N a r Ci- 
szek leśny, Narcyz żółty a. większy, 
N i b y n a r c i s z e k, R o z s i a d (a. pseudonar- 
cissus). <0d imienia bohatera Gr. Aias> 

XAjduk, a, Im. cy p. Hajduk. 

[AJejIJ wi/JcrzijIc zachicylu, biadania itp. ( = o Bo- 
że! o Jezu!). < A-(-Jej = Nni. Je!, zam. Jesus > 

Ajenc- p. Agienc-. 

[A jeno] p. Jedno. 

Ajent- p. Agient-. 

[Ajer, u, liii. y] f Agler, a. Tatarskie ziele, 
Tatarski korzeń, Kalmus, Tatarak, Szuwar, f Gal- 
ga bot. (acorus calamiis) roL z rodziny obrazJco- 
icatych: Dziewięć dromaderów chodziło karmić ś. 
chwastem nadmorskich ajerów. Słów. Por/iewny 
liść ajeru. Słów. < Przez Ukr. air, ajer, z Gr. 
aira - rodzaj trawy > 

[Ajerowyl przym. od Ajer: Korzeń A. 

[Ajerówka, i, im. I] tcodlcn, przez nlemhik prze- 
puszczona z ajerem, kalmusów!ca, kalmus. 

Ajngus, u. Im. y wlewek, forma do odlewania 
t metalów. <Nm. Einguss> 

AjnIaga, I, Im. I szczot, włosy środkowe w pę- 
dzlu. <Nm. Einlag'e> 

[Ajno] I. p. Jedno. 2. p. Hajno. 

|Ajnok| p. Jedno. 

Ajnszlak, a. Im. I powr. nitka, poprzeczna, wą- 
tek w taśmie. <Nm. Einschlag'> 

[Ajnszpener, a. Im. y] jednokonka, dorożka Je- 
dnokonna. <Nm. Einspanner> 

[Ajnu] p. Hajno. 

[Ajskieler, a. Im. y] lodownia. <Nm. Eiskel- 
lcr> 

Ajta p. Hajta. 

XAjtjologiozny p. Etjologlozny. 

XAjtjologja, I, bim. p. Etjologja. <Gr. aitio- 
logia > 

[Ajtować, uje, owal] p. Hajtować. 

I Ajtowanie, a, blm.J czynuo^ść ez. Ajtować. 

Ajtu p. Hajta. 

[AjtuśJ połajanka: Szelma Węgrzyn, A. pajtuś! 

Ajty i». Hajta. 

•j-Aju! aju! wołanie woźnicy na konie. Goi, 

[A jiiksz!) ]). A jiiś! 

XAju8terunek, nku, Im. nkl woj. umundurowa- 
nie: W brygadach A. nierówny i munsztuki nie- 
jednostajne. Koźm. <Nm. Ajiistierung, z Fr. 
ajuster = urządzić, ajustement = ubranie, strój > 

[A jUŚ !, A jiiksz !] wołanie na świnie przy odpę- 
dzaniu a. wyganianiu ze szkody. 

AjuścI, Ajuścik, Ajuściż, AIścI posp. przys. I. 
tak, tak właśnie, a jakże, naturalnie, spodziewać ś., 
ma ś. rozumieć: Co to jest? jakaś muzyka? — 
A., grają. Kaczk. Rozumiesz? — A., rzecz 
zresztą jasna i łatwa do pojęcia. Krasz. 2. (za- 
przeczenie, odmowa, wątpliwość) zapewne! a jak- 
że! niby też to! nie wierzę! jeszcze czego! a zaraz! 
i zaraz!: Kaśka! pocałuj mnie. — Ajuści! <A-ł- 
już-fci> 

[A juścik] p. AjuścI. 

Ajuściż p. AjuścI. 

[A jużci!] p. AjuścI. 

[A jużeć] p. Już. 



AKADEMJA 

[Ajw, Ajwo, Ajwok, Ajwu, Ajwuj] tu (ku mnie): 
Pójdź ajwo! Ajwo sa! (okrzyk kierującego woły 
na lewo). Por. Ha(j)w. 

[Ajwa, y, Im. y] p. Pigwa. <Tur. ajwa, przez 
Ukr. A.jwa> 

Aj-waj! w. żydowski I. aj! o joj! o jej! ach! 
och! eh! fiu-Jiul Ji! fi-ji! no-no! gwałtu! niestety! 
biada!: A.! co to za rozumny człowiek! Twoje 
dalibóg, a żydowskie A., to jedno. A.!, krzy- 
knął Abramko, co ranie z tego za pożytek? Kórz. 
2. rz. nieod. popłoch, przerażenie, panika, trwoga, 
rwetes, gwałt: Cały ten adres, to wielkie A. na 
myśl o wojnie. <Aj -|- Nm. weh! = biada.' > 

[Ajwela!] toohmie na świnie. 
Ajwo] p. Ajw. 
AjWok] p. Ajw. 
Ajwu] p. Ajw. 
Ajwuj] j). Ajw. 

f Ajza Sj). czyż: 
I4-Za> 

[Ajzybon, u, Im. 
bon] kolej żelazna. 

Akacja, I, Im. e, 



A. ś. będzie gniewać. <A4- 



y, Hajzybon, E(j)zybona, Izy- 

<Nm. Eisenbahn> 
[Wakacyja] I. a. Czulek, Cza- 
lodrzew, Ostostręczyna, Ostrostrężyna bot. (aea- 
cia) roś. z rodziuy czulkowatych. 2. a. Grochow- 
nlk, Grochowiec, Grochodrzew, Grochowe drze- 
wo (robinia) roś. z rodziny motyllcowatych. Ga- 
tunki: A. biała (r. pseud-acacia); A. żółta 
a. Groszek syberyjski a. Robinia 
groszek syberyjski (r. caragana a. ca- 
ragana arboreseens). 3. p. Czulek. Zdr. Aka- 
cyjka. <Gr. akakia> 

Akacjowy przym. od Akacja: Kwiat A. 

Akacyjka, I, Ira. I p. Akacja. 

Akademicki I. a. XAkademłczny przym. od 
Akademja, uniwersytedci: Profesor A. Wykład 
A. Nauczycieli uważano w komisji edukacyj- ' 
nej za stan tak zwany A. 2. od akademika, stu- 
dencki: Senat A. Stopień A. Dyplom A. Mun- 
dur A. 3. czysto naukowy, teoretyczny, (o sztu- 
kach piękn.) wzorowy, poprawny, stylowy, klasy- 
czny : Spór A. Pozy akademickie. Śpiew po- 
prawny, A. Ani twarz jej, ani kształty nie 
przedstawiają tej klasycznej prawidłowości i tej 
akademickiej harmonji, która... Wł. Bog. Po 
akademicku, Akademicko przys. jak akademicy; 
sposobem akademickim. 

Akademicko p. Akademicki: Te rzeczy trakto- 
wane są A. 

XAkademiczny p. Akademicki: Gmach A. 

Akademik, a, Im. cy 1. uczeń akademji a. uni- 
wersytetu, student. 2. członek akademji umiejętno- 
ści a. sztuk pięknych. 3. ir. A. smorgoński = 
niedźwiedź; przen. człowiek niezgrabny, źle wycho- 
wany, rubaszny. 

f Akademika, I, Im. I I. p. Akademj?.. 2. po- 
siedzenie akademji, rozprawa akademicka: Odpra- 
wiła ś. A. o celu edukacji. Sraol. 

XAkademl8ta, y, Im. śol uczeń szkoły wojsko- 
wej. 

Akademizm, u, blm. stosowanie ś. do reguł szkol- 
nych w sztukach pięknych. 

Akademizować, uje, al rozprawiać po akade- 
micJcu. 

Akademizowanie, a, blm. czynność cz. Akade- 
mizować. 

Akademja, I, Im. e 1. uniwersytet, szkoła głó- 
wna, wszechnica, wyższy zakład naukoioy: A. Kra- 
kowska, Jagiellońska, Wi'eńska, Zamojska. Żart. 
A. Siaorgońska = . szfcoM niedźwiedzi, przen. szlcola 
niegrzecznych i źle wychowanych. 2. wyższy za- 
kład naukowy specjalny: A. wojskowa, duchowna, 



15 



ATtALTFA 



AKCJA 



medyczna, Bztuk ^^icIcnToh. 3. a f Akademika, 
instytucjn, pielęgnująca nauhi: A. umiejijtnośei. 
<Gr. .'tkadernia a, akademoia, odimienia mitycz- 
nego Ak;iiiemos> 

^Akalifa, y, Im. y bot, p. Ostka. <Qr. aka- 
lelo > 

Akant, u, Im. y 1)ot. p. Rozdzlenlec. <Gr. ikan- 
tlios> 

Akantowy przyra. od Akant: Liść A. Olej A. 

XAkaparacja, I, blm. 1. spekulacja, polegająca 
na wykupywaniu w danym miejacu a. czasie jak- 
największej ilości towarów, celem następnej odsprze- 
daży za dowolną cenę. 2. ! nagromadzenie poszu- 
kiwanego towary w ilości przechodzącej potrzehy. 

XAkaparować, uje, owal zabrać, zagarnąć dla 
siebie. <Fr. aceaparer> 

Akapit, u, Im. y druk. wiersz od ustępu. <ZŁd. 
a capite-od ustępu, od rozdziału > 

XAkatalektyczny wiersz = me.<tfcrocon?/, zupełny, 
w którym nie brak ostatniej stopy. < Gr. akata- 
lcktos> 

Akatalepsja, I, blm., fil. niezrozumiaiośó, niemoż- 
ność pojęcia czegokolwiek; dogmat stoików. < Gr. 
akatalepsia^stan niedokładnego pojmowania> 

Akatolicki niekatolicki, heretycki, kacerski: Księ- 
gi akatolickie. Szkoły akatolickie. <Now. z Gr. 
aminie -f- katolicki > 

Akatollozka, I, Im. i forma ż. od Akatolik. 

Akatolik, a, Im. cy niekatolik; kacerz, heretyk. 

Akażu nieod. apt. 1. guma A. = pochodząca 
z drzewa: cedrówka wonna (cedrela odorata). 2. 
-rzęchy A. = owoce rośliny rmkarp zachodni (ana- 
cardium occidentale). <Fr. aeajou> 

f Akcedować, uje, owal przystąpić: A. do kon- 
federacji. Mich. <Łe accedere> 

f Akoedowanie, a, blm., czynność cz. Akcedo- 
wać. 

X Akceleracja, I, blm. przyspieszenie: Dokuczał 
o akcelerację interesu. Krasz. <Łć. aecelera- 
tio> 

Akcelerometr, u, Im. y przyrząd do mierzenia 
szybkości wystrzelonego pocisku. <Now. z Łć. 
accelerare =; przyspieszać -f- Gr. mćtron = -mierz > 

Akcencik, u, Im. i p. Akcent. 

KAkcencIsta, y, Im. ści, X Akcentysta żartow- 
niś, dowcipniś. <No\v, na wzór Łć. aecentor = 
śpiewak, chórzystaj a później przodownik chóru > 

Akcent, u, Im. y a. a 1. jęz, = a) przycisk, na- 
cii^k przy wymawianiu zglo-iek a. wyrazów: A. gra- 
matyczny, logiczny; b; zrucczek, znamię nad literą 
dla oznaczenia takiego przycisku: Położyć A. nad... 
A. lekki, ciężki (w Gr.). 2. zaakcentowanie, wy- 
razistość, dosadność, nacisk: Wymówić co z akcen- 
tem. 3. wyraz, ton, odcień: Takich rozdzieraj^^- 
cych akcentów niema w żadnej poezji świata, 
jak w poezji hebrajskiej, w prorokach. Tarn. 
A. prawdy wydobywał ś. z jej dykcji. Bog. Wł. 
Mówił z akcentem prostoty i skruchy. Sienk. 
Grała z dramatycznym akcentem, jak ś. godziło 
na j)iorw6Zc*j; artystkę. 4. wymowa, sposób wyma- 
wiania, ton mowy, intonacja, modulacja głosu: Ma 
zły A. francuski. Każde prosięta majjj, swoje 
akcenta. Prz. 5. A. kościelny = rodź. recytatijwu. 
6. •)* werwa, fantazja, animusz: Szlachcic z akcen- 
tom. Zera. 7. muz. nacisk, przycisk ita jakiejś nu 
cie, wyrażany znakami > V. Zdr. AkcencIk. 
<Now. z Łć. aecentus =■ granie; brzmienie; wzrost, 
wzmożenie się> 

Akoentacja, 1, blm. p. Akcentowanie: Śpiewał 
z doskonałij; akcentacjjj,. 

Akcentować, uje, owal I. wymauńać według 
akcentów, 2, kłaść akcenty nad głoskami. 3. za- 



znaczać « naciskiem, podnosić, uwydatniać co, dać 
czemu, loyraz: Głowę przykrył czapeczki}, prze- 
fcnaczonjj. na to jedynie, ażeby minę gęst;j. akcen- 
ti)wała. ileż. Wygłosił zwolna, akcentując każde 
słowo. Pewne zmiany cora:'> bardziej ś. akcen- 
towały. 4. muz. = dawać, kłaść nacisk napewnycli 
nutach. 

Akcentowanie, a, blm., czynność cz. Akcento- 
wać, Akcentacja: Prozodja oparta na akcento- 
waniu. Bog. Wł. 

Akcentowany mający nad sobą akcent: Zgłoska 
akcentowana. 

Akcentowy przym. od Akcent: Utwór pisany 
wierszem, polegającym na zasadzie akcentowej. 
Znak A. 

X Akcentysta, y, Im. ścI p. Akcencista. 
Akcept, u, lin. y I. zobowiązanie ś. do zapłace- 
nia loekslu w terminie. 2. weksel w stosunku do 
akceptanta. <Now. z Łć. acceptus = przyjęty > 

Akceptacja, I, blm. 1. zaakceptowanie, przyjęcie, 
uznanie za swoje, przyjęcie na siebie: A. wekslu 
określona, warunkowa, wyręczna. A. darowizn)', 
zapadłego wyroku. 2. yCwzietość, wzięcie, powa- 
żanie, zachowanie: Był on u dam w wielkiej ak- 
cej)tacji. 3. zdanie, mniemanie, opinja, sąd, po- 
gląd, zapatrywanie: Bogactwa roli s<ą ])rawdziwe, 
od akce])tacji ludzi szacunku nie biorąc. 

Akceptant, a, Im. cl han. ten, co akceptuje: A. 
wekslu. 

Akceptować, uje, owal I. przyjmować, uznawać 
za swoje, przyjmować na siebie, przyznawać, po- 
twierdzać: A. umowę, weksel, darowiznę. 2. po- 
dzielać, j)ochwalać; godzić ś., pisać ś. na co; a^rro- 
bować co, sympatijzować z czym, uznawać za słusz- 
ne: Zdania twego nie akceptuje. 3. X kogo = 
mile widzieć, być rad komu: Wynośmy ś. stąd, 
bo nas tu jakoś nie akceptują. <Łć. aceipere=: 
przyjąć > 

Akceptowanie, a, blm., czynność cz. Akcepto- 
wać, Akceptacja. 

Akceptyiacja, I, blm. I. w prawie rzym. uiuol- 
nieyde ś. od zohoiciązania j>rzy użyciu pewnej for- 
muły. 2. pokwitowanie wierzyciela, dane dłużni- 
kowi co do długu jaktycznie niezapłaconego. 3. 
zwrócenie tytułu przez wierzyciela dłużnikowi. 4. 
w prawie pol. przepuszczenie długu. <Łć. acce- 
ptilatio> 

Akces, u, blm. I. dostęp, wzięcie, zachowanie: 
Ifa wielki A. do dworu. 2. przystąpienie do aktu, 
przystanie, przyłączenie ś. do konfederacji itp. <Łć. 
accessus> 

Akcesja, i, blm. praioo przybycia do własności. 
<Łć. aceessio> 

Akcesorja, ów, blp. I. dodatki, przydatki, uzu- 
pełnienia, przybory: Przyłbica, pancerz, kopja 
i inne A. rynsztunku. Ramy, drajjcrje i inne A. 
potęgowały wrażenie obrazu. A. teatralne ( = re- 
kwizyta, przedmioty potrzebne na scenie podczas 
przedstawienia). 2. X praw. = a) wyroki niesta- 
nowcze, rozstrzygające spory, a nie rozsądzojtire 
głównego przedmiotu sprawy; b) wstępne rozprawi/ 
stron, punktu incydentalne. <Now. z Łć. aceede- 
re = przystąpić; być dodanym itd.> 

Akcesoryczny przym. od Akcesorja: Odmiany 
akci-soryc/.m', przypadkowe. 

Akcik, u, lai. I p. Akt: Na jutro będziemy mie- 
li A., a za tydzień kamieniec. Prus. 

Akcja, I, lin. e I. działanie, działalność, czyn- 
ność, ruch, ioyati [pienie, kampanja; fil. działanie na 
coś, zachoiuanie ś. czynne: Akcję ratunkową jiro- 
wadzouo energicznie. W akcji antyrządowej 
główną rol^ odgrywa stronnictwo republikańskie. 



Itt 



AKCJONALISTA 



AKOMODACJA 



A. i reakcja. 2. kampanja, utarczka, hifwa, po- 
tyczka, utarcie, bój: W niejednej akcji okazai od- 
wagę. 3. ruchy, giesty, giestykulncje, ożywienie, 
mimika; gra aktora: Nasz kaznodzieja mówi bez 
akcji. Przypatrywał ś. w zwiercie<lle swej ak- 
cji. 4. w dramacie, w poemacie - a) ruch, ruch- 
liwość, ożywienie: A. słaba, jałowa, leniwa. A. 
toczy ś., odbywa ś., postępuje, ożywia ś.; b) dzia- 
lanie: Jedność akcji. 5. fiz. działanie, działanie 
siły jakiejś: A. i reakcja. 6. han. dowód lolożo- 
nego w przedsiębiorstwo wkładu; iidziai: Założyć, 
zbudować co na akcjacli. Akcje spadajij., idij. 
w górę, podnoszjj, ś., źle a. dobrze stoją.. A. imien- 
na, bezimienna. Akcje gwarantowane (przez 
rząd). A. pożytkowa ( = dokument wydawany po 
umorzeniu akcji i zapewniaj.ący prawo do super- 
dywidendy). Akcje drogi żelaznej. Akcje fabry- 
ki żelaznej. Bank, towarzystwo, spółka na ak- 
cjach. A. pierwszeństwa a. oblig pierwszeństwa 
( = dająca prawo do przywilejów przed innemi 
akcjonarjuszami). Przea.: Widząc, że jego ak- 
cje idą w górę, gładził brodę ( = że zaczyna mu 
się powodzić). 7. praw. powództwo, proces, spra- 
wa, postępowanie sądowe: Wystąpił z akcją przed 
trybunał. Mieć z kim akcję. A. cywilna zosta- 
ła przez sąd oddalona. A. incydentalna, han- 
dlowa, wzajemna, regresowa, rekonwencj'jna, in- 
terwencyjna, jednostronna, posesoryjna, petyto- 
ryjna, główna, o rozwiązanie umowy, o wyna- 
grodzenie szkód i strat. <Łe. actio> 

f Akcjonallsta, y, Im. ści ]). Akcjonarjusz. Wej. 

Akcjonarjusz, a, Im. e, x Akcjonator, f Akcjo- 
nallsta uczestnik, posiadacz akcji, współwłaściciel 
przedsiębiorstwa założonego na akcjach: Zebranie 
ogólne akcjonarjuszów kolei żelaznej. <Now. 
z Łć. actio- działanie; działalność; proces itd.> 

Akcjonarjuszka, I, Im. I forma ż. od Akcjona- 
rjusz. 

AkcjonarjuszowskI przym. od Akcjonarjusz. 

Akcydens, u, Im. y a. a, x Akcyciencja. I. do- 
chód postronny, często nieprawy. 2. dochód księdza, 
dodatek do stałego uposażenia, przychód niestały 
z opłat. 3. A. \eŚJij - tantjema służby leśnej. 4. fil. 
przypadłość, przymiot przypadkoioy , cecha nieistot- 
na. 5. druk. robota zecerska drobna wykwintna 
(rachunek, adres, blankiet, zaproszenie itp.). Zdr. 
AkcydensIk. <Łć. accidens = coś przypadkowego, 
przygodnego; wypadek > 

AkcydensIk, u, Im. I p. Akcydens. 

Akcydensowy przym. od Akcydens: Dopłata 
akcydensowa. Robota akeydensowa. Zecer A. 

xAkcydentalnle przys. od Akcydentalny. 

XAkcydentalny przypadkoioy, przygodny, tra- 
funkowy. 

Akcyjny przym. od Akcja, udziałowy: Towa- 
rzystwo akcyjne. Bank A. Łazienki akcyjne. 

Akcype rz. nieod., żart. łapóiuka, łapowe: Eko- 
nom chciwy na A. <Łć. Accipe = przyjm, weź> 

Akcyza, y, blm. t Cyza, f CIża, f Czyża. \. po- 
datek skarboioy od niektórych toioarów produkcji 
wewnętrznej krajowej: A. od spirytusu, cukru, pi- 
wa, tytoniu, zapałek. 2. urząd zbierający ten po- 
datek: Brat służy w akcyzie. 3. daw. konsumpcja. 
^ <Sr. Łe. accisia, skąd Nm. Ziese = cło> 

Akcyznik, a, Im. cy poborca akcyzy, dozorca cel- 
ny, celnik, strażnik poborowy. 

lAkcyzny p. Akcyzowy. 
Akcyzowy, Akoyzny przym. od Akcyza: Straż- 
lik A. _ Urząd A. ( = urząd akcyzy). 

TA-kieĆl] okrzylc odpędzania cieląt. 



XAklurgja, I, blm. lek. nauka w operacjach chi- 
rurgicznych. <Now. z Qr. akis = ostrze -}--our- 
gia = działanie, operowanie > 

Aklamacja, 1 Im. e I. okrzyk, oznaka uwielbie- 
nia, pochwały. 2. okrzyknięcie, uznanie jednogłoś- 
ne: Wybrany został przez aklamację (bez gło- 
sowania). 3. f Icrzyk, narzekanie, skarha: Różno 
na mnie były aklamacje i instygowania. Mich. 
<Łć. acclamafio> 

Aklamacyjnle przys. od Aklamacyjny: A. we- 
zwano dawne prezydjum do pełnienia nadal obo- 
wiązków. 

Aklamacyjny przym. od Aklamacja: Wybór A. 

Aklamować, uje, owal. I. kogo = wybrać przez 
aklamację. 2. •}■ na kogo = krzyczeć, powstawać: 
Zaczął na mnie A., że szlachtę więżę. Mich. 
<Łć. acclamare> 

Aklimatyzacja, i, blm. p. Akllmatyzowanie. 
<Now. z Łć. ad = do, przy -j- Gr. klima = oko- 
lica > 

Aklimatyzacyjny przym. od Aklimatyzacja: 
Ogród A. Emigranci nasi przechodzą w Brazylji 
chorobę aklimatyzacyjną. 

Akllmatyzować, uje, ował przyzwyczajać do da- 
nego klimatu istoty, zrodzone w innym klimacie: 
A. rośliny, zwierzęta. Przen.: przyjmoicać, przy- 
swajać, zaszczepiać, u siebie, nadawać prawa oby- 
watelstwa, przybierać za swoje: Hei-b angielski 
u nas aklimatyzowany. A- ś. przyjmować ś. 
w obcym klimacie, zżywać ś. z mm, przyzwyczajać 
i. doń; przen. przywykać do otoczenia, oswajaś ś. 
z miejscowemi warunkami; przyjmować ś. gdzie: 
Mieszkając już drugą zimę poii italskim niebem, 
aklimatyzuję ś. tam coraz bardziej. U nas z trud- 
nością akliinatyziiją ś. nawet najjawniej koi'zyst- 
ne innowacje. Krasz. 

Akllmatyzowanie, a, blm.. Aklimatyzacja czyn- 
ność cz. Akllmatyzować. 

Akllmatyzowanie się, a ś., blm. czynność cz. 
Akllmatyzować ś.: Wszystko to świadczy o akli- 
matyzowaniu ś. naszych pobratymców w Hisz- 
panji. Szaj. 

Aklina, y, Im. y a. Linjaakliniczna = ro'wmfc ma- 
gnetyczny ziemi. <Gr. aklines = niewzruszony, 
stały > 

Akllniczny: Linja akliniezna, p. Aklina. 

[Ako] p. Jak. 

XAkoladować, uje, owal kogo klapsem itp.= 
obdarzyć, uderzyć: Wiem z pewnością, że mnio 
obudził, akoladując klai)sem po ramieniu. Od. 
<z Fr. aecolade = uścisk > 

XAkoladowanle, a, blm., czynność ez. Akola- 
dować. 

Akoliktyna, y, blm., apt. substancja roślinna 
otrzymywana z tojadu wilczego (aconitum lycoeto- 
mim). <Now. z dwuch początków nazwy Łć. 
rośliny powyższej > 

f Akollt, a. Im. cl p. Akolita: A. a. pirwego świę- 
cenia żak. Mur. 

Akolita, y. Im. cl, Akolit. 1. niższy stopień du- 
chownego w kościele katolickim. 2. służący do mszy 
ze świecą w lichtarzu. 3. dozorca, ochmistrz, słu- 
żący: Często pochlebstwo i podłośd akolitów, 
przydanych do pilnowania panicza, wszystko psu- 
je. <Gr. akólouthos = towarzysz; jednomyślny > 

Akomodacja, i, blm. I. stosowanie ś., przysto- 
sowanie ś., zastosowanie ś. 2. -j- datek dla zaspoko- 
jenia, złagodzenia kogo: Wziąwszy od poilstolego 
znaczną akomodację, z uami ś. złączył. Mich. 3. 
lek. A. oka = nastavmość oka, zdolność jego do na- 
strajania ś., nastawiania ś. do widzenia lo różnych 
odległościach, stosowanie wzroku do odległości: Si- 



17 



AKOMODACY.INY 



AKRONIKTYCZNY 



łft akoraodacj}. ObBzernoś<5 akomodacji a. prze- 
Pdzeń Hkomodsicy ']na, = odległość między najbliż- 
fzym a najdahzym punktem, na jaki oko do wyraź- 
nego widzenia nastawić możemy. 4. zool. zdolność 
przystosowymania i. do zmienionych warunków ży- 
cia, do aliimatyzowania ś. <Łć. accomiiiodatio> 
Akomodacyjny przym. od Akomodacja: Prze- 
strzeń akoiuodacyjna, p. Akomodacja. Zakres A., 
siła akoiuodacyjna = nnstawniczy, nastawnicza. Mię- 
sień A. (iniisculus tensor ehorioideae) = Tias^aM,'cz_?/. 
xAkomodować, uje, owal I. stosować, naginać, 
do kogo, do czego, nałamywać do czego. 2. "J* ła- 
godzić, zaspakajać, zadowolniać : W pretensjach 
moich akomodowany r.ie będę. Jan Kazim. A. ś. 
a. A. ś. komu, ezemn = słosoivać ś., naginać ś. do 
kogo, do czego, nałamywaó ś. do czego, godzić ś. 
z kim, z czym: Człowiek dobry, umiał A. ś. ka- 
żdemu. Biel. M. Umiała świeckim zwyczajom A. 
ś. Skar. Strojowi wołoskiemu A. ś. 3. przyrzą- 
dzić, przyprawić : Znalazł dla niego karpia, akomo- 
dowanego po polsku. Krasz. <Łć. accomraodare> 

XAkoniodowanie, a, blm., czynność cz. Akomo- 
dować. 

XAkomodowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Akomodować ś.: Akomodowaniem ś. zyskałem 
serce ucznia i łaskę hrabiny. Krasz. 

Akompaniament, u, Im. y I. towarzyszenie, wtó- 
rowanie na instrumencie muzycznym: Konkurs na 
kompozycję głosów mieszanych bez akompanja- 
mentii. ńpiew z akoinpanjamentem fortepianu. 
I*rzen.: Począł się modlić przy akompanjameneie 
chrapania swego słuit!:i. Krasz. Maleńka wojna 
z akompanjamentem huku, pukaniny i krzyków. 
Krasz. Kichał jak koń, a zawsze z akompanja- 
mentem kaszlu, [""red. A. 2. y. przydatek, doda- 
tek, garnitur: Kiedy, co i po czym i z jakim po- 
dać akompanjamentem. Krasz. <Fr. aceompa- 
g:nement> 

Akompanjamentowy przym. od Akompanjament: 
Figura akomjianjamenfowa. 

Akompanjator, a, Im. owie ten, co akompanjuje, 
tou;a7-zyszący, przygrywający. 

Akompanjatorka, {, Im. I forma ż. od Akompa- 
njator. 

Akompanjować, uje, owal towarzyszyć grą a. 
śjnewcm, wtórować, przygryioać a. przyśpiewyumć: 
Akompanjowalem jej do śj)iewu. Czyżyki krzy- 
czą radośnie, piesek akompanjuje im wesołym 
szczekaniem. <Fr. accompagner> 

Akompanjowanie, a, blm., czynność cz. Akom- 
panjować. 

Akonitowy kwas, ajtt. = znnjdująay ś. w roślinie 
tojad ('aeonitum). <Gr. akóniton = tojad > 

Akonityna, y, blm., apt. substancja z rośliny: to- 
jad mordownik (aeonitum napellus). 

Akord, u, Im. y a. X a I. współczesne brzmienie 
dwuch a. więcej tonów, oparie na prawach harmonji 
muzycznej, dioudźwięk, łrójdźwick, czwórdźwięk itd.; 
A. zgodny, niezgodny; majorowy, minorowy; to- 
aiczny, dominantowy itd. A. c major, e minor itd. 
A. muszek i półton komarów. Mick. 2. przen. 
zgodność, harmonja: Czuli, że ich głosy, choć 
w najzwyczajniejszej rozmowie, brzmią czaro- 
wnym akordem miłości i szczęścia. Kórz. X A. 
barw. 3. X układ, zgoda, umowa: Miasto wzię- 
to zostało przez A. "Wszedł w akorda ślubne 
» Krystyną. Roi. 4. a. fAnkord] rzem. zapłata 
rzemieślnika od sztuki: Robić na A. (-na sztu- 
k<j), < Kr. accord > 

Akordant, aj Im. cl ten, co podejmuje ś. na 
akord czyści większego przedsiębiorstwa. 

Akordeon, u, Im. y p. Akordjon. 



Akordjan, u, Im. y, Akordeon rodzoj harmo- 
nijki. 

Akordować, uje, owal I. X zgadzać ś., paso- 
wać, kwadrować: Co z jego nie akordowało po- 
glądami, uważał za niegodne. 2. umawiać ś. 
z rzemieślnikiem o zapłatę od sztuki. 3. •j' udzie- 
lać, przyznawać: To mu książę akordował. Mieh. 

Akordowanie, a, blm., czynność cz. Akordować. 

Akordowy przym. od Akord: Uderz w struny, 
w akordowe graj pioruny. Krasiń. 

Akoretyna, y, blm., chem. związek chemiczny, 
powstający przy rozkładzie dkoryny. <Now. z Gr. 
jlkoros = tatarak > 

Akosmizm, u, blm., fi\.kierunek filozoficzny zaprze- 
czający pozapodniiotowego istnienia świata. < Now. 
z Gr. a = nie, bez-f-kósmos = wszechświat > 

XAkownica, y. Im. e p. Hakownica. 

Akr, u, Im. y angielska miara powierzcłni ( = 
0,722 morga nowopolskiego. <Ang. acre> 

Akredytować, uje, owal I. uwierzytelnić, upeł- 
nomocnić : A. posła na obcym dworze. 2. han. 
wyrobić komu kredyt, poręczyć, zaręczyć za kim. 
<Fr. accrćditer, z Łć. aecredo - ufam, wierzę > 

Akredytowanie, a, blm., czynność cz. Akredy- 
tować. 

Akredytowany, ego. Im. I. rz. osoba, na której 
imię akredytywę wydano. 

Akredytywa, y, Im. y han. I. przekaz, czek. 
2. dowód otwierający okazicielowi kredyt. 

Akroamat, u, Im. y til. I. nauka, wykład dla 
słuchaczy a. tclajemniczonych w doktrynę. 2. natt- 
ka tajemnicza, dla jtrofanów niedostępna, niezrozu- 
miała. 3. pod.^tawa rozumotoa a. racjonalna objaś- 
nienia. <Gr. akróama ni. = rozrywka, zabawa > 

Akroamatyczny I. przym. od Akroamat : Meto- 
da akroamatyczna = me/orfa wykładu ustnego, bez 
książki, a. w ciągu którego słuchacz nie bywa za- 
pytywany. 2. fachowy, specialnie fil., czysto nau- 
kowy, 

Akrobata, y, Ira. cl linochód, skoczek, Unoskok, 
gimnastyk, hecarz, pajac. < Gr. akróGatos = chodzą- 
cy na końcach palców > 

Akrobatka, I, Im. I forma ż. od Akrobata. 

Akrobatyczny przym. od Akrobata: Sztuki akro- 
batyczne ( = łamane, karkołomne, łamańce). Przed- 
stawienia akrobatyczne. Skok A. 

Akrobatyka, I, blm. sztulca akrobatyczna, jej pro- 
dukcje: Ciekawe widowisko przedstawia j)olity- 
ka i dyplomacja... widowisko akrobatyki, usiłu- 
jącej pozostać w równowadze wśród najsprzeez- 
niejszych z sobą żywiołów. Jaroch. 

Akroleina, y, blm., chem. aldehid aliloioy. <Now. 
z Łć. acer = kwaśny -|- oleum = olej > 

Akrolit, u, Im. y I. bud. rzeźba drewniana 
z porołoką, nadającą jej powierzchowność kamiennej. 
2. posag drewniany z kończynami kamiennemu < Gr. 
akrólithos> 

Akronogram, u, Im. y poemat, w którym każdy 
wiersz zaczyna ś. od litery kończącej mersz poprzed- 
ni. <Now. z Gr. ."ikron - szczyt, brzeg, koniec 
-j-monogrammatos -je(ln()głosk()wy> 

Akromonogramatyczny przym. od Akromono- 
gram. 

Akronicznie przys. od Akroniczny : Gwiazda 
wschodzi A. ( = zachodzie słońca). Gwiazda za- 
chodzi A. ('=0 wschoilzie słońca). 

Akroniczny as. będący w przeciwnej stronie nie- 
ba: Gwiazda, i)laneta akroniczna. <Gr. akró- 
nyehos - wieczorny > 

Akroniktyczny wschód gwiazd stałych (u staro- 
żytnych) =^7)r2:jfparfnyffc?/ o zachodzie słońca. <Gr. 
akronykt(i)os = zmierzchowy, wieczorny > 



18 



AKROSTYCH 

Akrostych, u, Im. y utwór wierszowany, którego 
początkowe litery poszczególnych ii\crszy składają 
•vyrazy. <Gr. akróstichoa> 

Akroterjum, w Ip. nit^od., Im. a, ów bnd. p. Na- 
szczytek. <Gr. akrOteiion = kończyna > 

Akrydyna, y, blin., chein. zasada pochodząca od 
antracenu CijHgN. <Now. zŁć. acer = kwaśny > 
fAkrymonja, I, blin. cierpkośó, gorycz, zgryżli- 
(ooic'. <Łi'*. aci-iinonia> 

KAksamlcenie, a, blm., czynnośó cz. Aksa- 
micić. 

XAksamlcić, i, II, pokrywać aksamitem, ubierać 
w aksamit. 
fAksamlnt, a, Im. y, p. Aksamit. 
Aksamit, u, Im. y, fAksamint, fHaksamlnt [Ja- 
ksamit, EksamitJ tkanina jedwabna kosmata: A. 
g-ładki, strzyżony, wzorzysty. Chodzić w aksa- 
mitach, f Aksamitu a zlotu każdy pokłon daje. 
Papr. Pizen.: Dziedziniec usłany aksamitem mu- 
rawy. Przen.: Wyjść, stanąć na aksamicie = 
gładko, na czysto: Sędzia przegrał do ranie 34 
srebrniki w wiska, a landrat wyszedł na aksa- 
micie. "Wilk. Dźwignie naize interesa, i stanie- 
my znowu na aksamicie. Krasz. <Gr. późn. 
hexamiton dosł.=:sześcionit> 

Aksamitek, tka, Im. tki. I. bot. p. Aksamitka. 
2. zool. (clubiona) pająk osiadły z rodziny dras- 
sidae. 

Aksamitka, I, Im. I. I wstążeczka, ojyaska z aksa- 
mitu. 2. bot. a), a. Szarańcza (tagetes) roś. z rodzi- 
na złoionych. Gatunek A. rozpostarta a. A k s a- 
mi t ck.niek. goździkami zwaaa(t. patula).b)a. 
Kąkol ogrodowy (agrostemraa eoronaria) roś. z ro- 
dziny Upnicowatych. 

Aksamitny, [Aksąmitowy]. I. przym. od Aksa- 
mit : Kaftan A. Żart.: Ciotka aksamitna. Prus. 
(—ul/rana w aksamity). Przen.: Gazon A. Kórz. 
2. przen. miły, przyjemny, jedwabny, delikatny, 
miękki, rozkos-zny : Głaszcze aksamitną, ręką. Wilcz. 
łióża aksamitnego dotknęła ś. łona. Słów. Głos 
A., przejęty pieszczotą. Orzesz. Aksamitne spoj- 
rzenie. Krasz. Spoglądał na te oczy aksamitne. 
Sienk. 

Aksamitowaty podobny do aksamitu; lek.: Prze- 
istoczenie aksamitowate chrząstek stawowych. 
Aksamitowlec, wca. Im. wce bot. p. Maranta. 
[Aksąmitowy] p. Aksamitny. 
XAkseiband, u, Im. y p. Akselbant. <Nm. 
Aclis('lbaud> 

Akselbant, u część, w Im. y, xAkselband sznur 
zawieszony na pranym ramieniu jako ozdoba u mun- 
durów niektórych wojskowych. 

XAksjoma, nieod. ni. p. Aksjomat: Jak ludzie 
mogli upowszechnić fałszywe A., że szczęścia nie- 
ma na całym świecie? Fred. A. <Gr. axiGma> 
Aksjomat, u, Im. y a. a, Aksjoma I. fil. = a) 
peiiinik, prairda bez dotcodóic oczyuista; prawda po- 
wszechnie przyjęta, niewątpliwa; prawda, której do- 
wodzić a. uzasadniać nie trzeba i niepodobna, b) 
pierwsza zasada jakiejś nauki. 2. mat. pewnik, 
prawda oczywista, postulat a. hipoteza przyjęta za 
podstawę badania: A. gieoraetrji. A. Euklidesa. 
Aksjomatyczny przym. od Aksjomat. 
Aksjometr, u. Im. y w żegludze, narzędzie do 
mierzenia kątów pomiędzy Unją rudla a średnicą 
podłużną okrętu. <Now. z Łć. axis=oś -f-Gr. 
— mćtron= — mierz > 

Aksolotl, a, Im. e p. Wyrybnik. <Z języka 
Meksyk. > 

Aksonometrja, I, blm. mat. dział gieomefrji wy- 
kreślnej ^podającej metody kreślenia rzutów figur na 
płaszczyźnie pochyłej, względem ich kierunków głów- 



AKTOR 

nych. <Now. z Gr. axón — oś -|--metria = mie- 
rzenie > 

AksonometryoznIe mat. przys. od Aksonome- 
tryczny. 

Aksonometryczny przym. od Aksonometrja: 
Rzut A. Perspektywa aksonometryczna. 
Aksulal] wołanie na świnie, 
A ksy!] p. Ksy! 
'A ksycha!] }>. Ksy! 
A ksykij p. Ksy! 

Aksymit, u. Im. y min. p. Kllnlastek. <No'w. 
z Gr. axine=topó.r, siekiera> 

Aksys, a, Im. y zool. (eeryus axis) zwierzę ra- 
cicowe, przeżuwające, pełnorogie. <Łć. axis=na- 
zwa jakiegoś zwierzęcia indyjskiego u Plinju- 
sza> 

Akt, u. Im. y, [Acht] I. obchód uroczysty, 
obrząd, ceremonja, ceremonjał, uroczystość: A. we- 
selny {—gody), pogrzebowy, koronacyjny. A. stra- 
cenia winowajcy. A. uroczysty, publiczny w in- 
stytucji. 2. czyn, objaw: A. miłosierdzia, poko- 
ry. Czynem tym dokonałeś aktu sprawiedliwo- 
ści. 3. rodzaj modlitwy: A. wiary, miłości. Akty 
strzeliste. 4. dział w sztuce teatralnej: Komedja 
w pięciu aktach. 5. w malarstwie i rzeźbiar- 
stwie, nagi model ludzki: Rysować A. Malować 
do pół aktu. 6. fil. objaw działania a. czynności; 
pojedynczy moment działania. W psychologji : 
A. woli, wyobraźni. W etyce: A. sprawiedliwo- 
ści, skruchy. 7. spisanie czynności prawnej, pry- 
watnej, urzędowej, sądowej, rejentalnej: A. alewja- 
cyjny, aljenacyjny, apelacyjny, darowizny, dobrej 
woli, donacyjny, działowy, handlowy, hipoteczny, 
intromisji, konfederacji obojga narodów, kupna, 
między żyjąeemi, nadawczy, najmu, oblatowany, 
oskarżenia, podawczy, podziału, pokwitowania, 
pi'zez testament, przysposobienia, przyznania, re- 
jentalny a. notarj.ilny, rozdziału, składu, spółki, 
sprzedaży, stanu cywilnego, tj. A. urodzenia (= 
metryka), chrztu, ślubny, zejścia, zgonu (=sepul- 
tura); udziału, ugody, uposażenia, urzędowy, usta- 
nowienia Rzeszy niemieckiej, uszanowania, wie- 
czysty, zajęcia, zapowiedzenia, zastawu, zezna- 
nia, znania, z podpisem prywatnym. 8. w Ira. 
Akta = a), ów księgi dziejów, pomniki: Czytamy 
w aktach apostolskich (==w historji działalności 
apostołów), b), akt zbiór ksiąg publicznych a. pa- 
pierów urzędowych, dotyczących czynności urzędo- 
wych a. umów prywatnych: Akta stanu cywilne- 
go (urodzeń, małżeństw, śmierci). Akta notarjal- 
ne, śledcze, sądowe, sprawy procesowe. Podać, 
wnieść, złożyć do .akt. Wymazać, wyeliminować 
z akt. Przejrzeć, zakomunikować akta. Złożyć 
akta na stole sądowym. Wypis, wyciąg z akt. 
Archiwum akt dawnych. Akta grodzkie, miej- 
skie, ziemskie, kanclerskie czyli mefrj/fc?. 9. [Acht] 
weselnicy, gromada iceselna: Cały A. weselny 
idzie do organisty. Zdr. Akcik. <Łć. actns= 
działanie, postępowanie; akcja sądowa; gra akto- 
ra itd.> 
[Aktatórka, i. Im. I] p. Aktorka. 
[Aktellk, a, Im. I] p. Achtel. 
Aktor, a, Im. owie a. rzy I. działacz, spraw- 
ca, biorący udział w działaniu : Być aktorem w ja- 
kim zdarzeniu. 2. grający rolą w sztuce teatral- 
nej, artysta dramatyczny: Wszyscy odeszli, wi- 
dza i aktorzy. Mick. 3. [A] dziedzic, właściciel. 
4. praw. strona pozywająca do sądii, występująca 
z powództicem, strona powodowa, poroód, pierca, iś- 
ciec, powódca, oskarżyciel. <Łć. actor=wykonaw- 
ca; powód (sądowy); obrońca (sądowy); rządca* 
urzędnik; aktor (teatralny) > 



19 



AKTORAT 

Aktorat, u, Im. y praw. I. treść spraioy, wpi- 
sana do rejestru upraw sądowych. 2. wnoszenie 
aktu czyli sprawy przed sądy. 

Aktoreczka, I, Im. I p. Aktorka. 

Aktorka, I, Im. I forma ż. od Aktor, [Aktatórka]. 
Zdr. Aktoreczka. 

XAktorować, uje, owal być aktorem: Chodzą, jjo 
teatrach, a potym sami aktorują w życiu. Grusz. 
(^=zodgrywają komedję). 

XAktorowanie, a, blm., ezyanośd ez. Akto- 
rować. 

Aktorski przym. od Aktor : Postawa aktorska, 
ruchy przesadne. Kraez. Strona aktorska w pro- 
cesie {—powodowa, pozywająca). 

Aktorstwo, a, ^Im. I. stan, powołanie aktora. 
2. przen. udawanie, komedjanctwo, komedja: Te 
wszystkie przymioty są, aktorstwem, nie są jej 
naturą, nie są nią samą. Kórz. 3. prawo skarże- 
nia u sądu, powództwo. 

Aktorzyca, y, Im. e pog. od Aktorka: Pijana 
i płytka A. eleganckiego świata. 

Aktorzyna, y, Im, y m. lichy aktor : A. grywa- 
jący samych lokai. 

Aktowy przym. od Akt, od Akta : Sala aktowa. 
Oryginał A. Papier A. Rysunki aktowe = zdej- 
mowane z aktów (p. Akt pod 5). X Pisarz A. Kró- 
lestwa Polskiego. 

Aktualnie przys. od Aktualny. <Łć. actualis= 
czynny; skuteczny; praktyczny > 

Aktualność, I, blm., rz. od Aktualny: Charakte- 
rystyka ostra ale silna aktualnością, tym, że 
chwytała rysy na gorąco. Chm. 

Aktralny I. czynny, Jaktyczny, prawdziwy, rze- 
czywisty, istotny: Urzędnik A., nie tytularny. 2. 
!z życia wzięty, żywcem pochwycony. 3. fil.=a) 
w czyn wprowadzony, urzeczywistniony, rzeczywisty, 
faktyczny, b) pozytywnej, rzetelnej wartości: Ma- 
terjał ilustracyjny bardzo A. 

Aktuarjusz, a. Im. e I. pisarz sądowy, sekre- 
tarz, ref/iestrator, protonotarjusz, urzędnik zawiadu- 
jący akiami, archiwista. 2. daw. wójt w kilku po- 
łączonych gminach. 

AktuarjuszowskI przym. od Aktuarjusz. 

Aktykacja, I, blm. I. przepisanie aktu z ksiąg 
grodzkich do właściwego ziemstwa. 2. daw. przed- 
stawienie aktu prywatnego do wpisania w akta czyli 
księgi s({dowe. 

Aktykować, uje, owal wnieść, podać, wpisać do akt, 
do protokółu (np. umowę, kontrakt, itd.). 

Aktykowanie, a, blm., czynność cz. Aktykować. 

Aktyniczny 1. chem.: Działanie aktyniczne = 
działanie chemiczne promieni światła. 2. iiz.: Pro- 
mień A., właściwiej: działanie aktyniczne jjromio- 
nia, p. wyż. 3. Kolor A., fot. = wrażliioy na jasne 
śioiatło. <Now. z Gr. aktis — proiiiioń> 

Aktynograf, u, Im. y liz. aktynometr, który sam 
notuje sir<je toskazania. <Now. z Gr. aktis = pro- 
mień -f- grafo=notuj(2, zaj)isujc > 

Aktynolit, u. Im. y, Aktynot, Promienieć min. 
amjihul porowy, ciemnozielony. <Now. z Gr. aktis = 
promień -j- lit hos =ka mień > 

Aktynolltowy przym. od Aktynolit: Łupek A. 

Aktynometr, u. Im. y fiz. I. przyrząd do mie- 
rzenia energji promienistej, w szczególności zaś 
energji promieni słonecznych. 2. przyrząd do oce- 
ny działalności chemicznej promieni. <Now. z Gr. 
aktis -^promień -|- mćtron= -mierz> 

Aktynometrja, I, blm., fiz. mierzenie energji pro- 
mienistej. 

Aktynot, u. Im. y p. Aktynolit. 

Aktynotowy przym. od Aktynot: Łupek A. 



AKUSZERA 

Aktywa, ów, blp. .^tan czynny majątku, nie pasy- 
wa: A. przedsiębiorcy, przcMuysłowca. Pizen.: 
Wystawa nie przeszła bez śladu, a i to powin- 
niśmy zapisać do aktywów naszego rachunku. 
<Now. z Łó. actiyus = czynny; praktyczny > 

X Aktywnie przys. od Aktywny, czynme: Sta- 
nowczo i A. oświadczyła ś. za reformami. Spaś. 

X Aktywność, I, blm., rz. od Aktywny, czynność. 

X Aktywny fil. p. Czynny. 

Akumetr, u Im. y przyrząd do oceny bystrości 
słuchu. <Now. z Qr. akoiio = słyszę -f- mltron= 
-mierz > 

X Akumulacja, I, blm. nagromadzenie, napływ, 
nadmiar: A. złota, srebra (np. w banku). <Łó. 
aecumulatio> 

Akumulator, a, Im. y fiz. przyrząd do gromadze- 
nia zapasu energji: A. mechaniczny jak spręży- 
na, waga w zegarze. A. hydrauliczny. A elek- 
tryczny a. stos wtórny. 

XAkumulować, uje, ow&l gromadzić (na zapas): 
Małe parcie z zewnątrz wystarczy do sprawienia 
wybuchu akumulowanej energji. Spaś. <Łe. 
accumulare> 

XAkumulowanle, a, blm., czynność cz. Akumu- 
lować. 

X Akupunktura, y, blm., lek. nakłówanie, szpil- 
kowanie ciała w celu leczniczym. <Now. z Łć. 
acus=igła -j-punctura — kłócie> 

[A kurIJ p. Kur. 

XAkuraclk p. 2. Akurat: Co to paa myśli, że 
to niby nic? A.! Haj. 

1. Akurat, Akuratnie, [Rekurat, Rekuratnie, Ja- 
kurat, Jekurat, Jakuratnie] przys. 1. zupełnie tak, 
punktualnie, właśnie, w sam raz, dokładnie: Mu- 
siał obierai! kartofle, A. jak kobieta. Jun. Te 
buty na ciebie A. {—prawie). Jest teraz A. pią- 
ta {=punkt). On A. tyle dba o nią, co pies o pią- 
tą nogę. Wypisałem A. wszystko co potrzeba. 
Sienk. Nazywa ś. A. tak, jak ja. Kórz. 2. wła- 
śnie, jak na to: Matka A. wtedy naleśniki sma- 
żyła. Orzesz. A. tak szczęśliwie zdarzyło ś., że 
to była wiosna. Jun. W głowie mi ś. pomieścić 
nie może, żeby to było A. prawda. Haj. <Lć. 
accurate> 

2. Akurat, X Akuraolk w. = jeszcze czego! a jak- 
że! a zaraz! zapewne!: Dajmy mu buzi! A. bu- 
zi! Lub. 

Akuratnie I. przys. od Akuratny. Wypłaca- 
ją ś. A. Kórz. 2. p. I. Akurat. 

Akuratność, i, blm., rz. od Akuratny. 

Akuratny ścisły, dokładny, loykończony, punktu- 
alny, skrupidatny, rzetelny, pedantyczny : Robota, 
miara akuratna. Wyliczenie akuratne. Czło- 
wiek, nauczyciel, płatnik A. <Łć. accuratus> 

Akustycznie przys. od Akustyczny: Sala A. 
zbudowana. 

Akustyczność, 1, blm., rz. od Akustyczny, Aku- 
styka: A. sali teatralnej. 

Akustyczny przym. od Akustyka: Przyrządy 
akustyczne. Tuba akustyczna. (= rura ułatwiają- 
ca słyszenie). Sala akustyczna (=z dołmjm re- 
zonansem, odgłosem). Złudzenie akustyczne. <Gr. 
akoustikós> 

Akustyka, 1, blm. 1. dział fizyki nauczający 
o głosie. 2. a. Akustyczność toarunki sprzyjajii- 
ce należytemu rozcJiodzeniu ś. głosu: A. tego au- 
dytorjum wiole pozostawia do życzenia. 

[A kuszl] p. Kysz! 

Akuszer, a, Im. owie a. rzy lekarz położniczy, 
położnik. <Fr. accoucheur> 

Akuszera, y, Im. y pog. od Akuszerka. 



so 



AKUSZERJA 



ALATtMISTYCZNY 



Akuszerja, I, blin., Akuszerstwo położnictwo, 
tztutd jiohiżnicza. 

Akuszerka, i, Im. I [Ankusierka, Arkuslerka, 
Kusierka, Kuśmierka] kohleta zajmująca ś. aku- 
szersticem, hahka położnicza. 

Akuszerować, uje, owal występować w roli aku- 
szfird, przjijmnwaó rodzące i. dzieci. 

Akuszerowanie, a, blm., czynność cz. Akusze- 
rować. 

AkuszerskI przym. od Akuszer, położniczy. 

Akuszerstwo, a, blm. I, p. Akuszerja. 2. za- 
trudnienie, zawód akuszerki: Wzięła ś. do aku- 
Bzerstwa. 

Akuta, y, Im. y org. jeden z regiestrów, stro- 
jów, nastrojów głosów organowych, brzmiący wyso- 
ko ij. cienko. <Now. z Łć. acuta = ostra, dono- 
śna, głośna > 

Akuzacja, I, Im. e p. Oskarżenie. <Łć. acca- 
s. 'io> 

Akuzacyjny przym. od Akuzacja: System A. 
w procesie karnym. 

XAkuzator, a, Im. owie oskarżyciel: Akuzato- 
ra postawić im w oczy. Słów. 

Akwaforoista, y, Im. ści ten, to wykoriywa akwa- 
forty. 

Akwaforta, y, Im. y rysunek wytrawiony chemicz- 
nie na miedzi. < Włos. acqua forte = eeeiwa- 
ser, sztych waser> 

Akwamaryn, u, Im. y p. Beryl. <Now. i Ł&. 
aqiia marina = woda morska > 

Akwamaryna, y, Im^ y p. Beryl. 

Akwarela, i, Im. e I. malowidło farhami wodne- 
mi 7ia papierze. 2. sposób wykonywania takich 
niolowideł: A. nie jest mu obcą. Gers. Malowa- 
nie akwarelą, na białej luaterji. Zdr. Akwtkrei- 
ka. <Włos. acquerello> 

Akwarelista, y, Im. ścI malujący akwarelą. 

Akwarelistka, i, Im. I fonua ż. od Akwarelista. 

Akwarelka, i, Im. I p. Akwarela. 

Akwarelowy przym. od Akwarela: Studjum 
akwarelowe. Farby akwarelowe. 

Akwarjum, w Ip. nieod., Im. a, ów naczynie, 
skrzynia, basen, grota sztuczna itp., napełnione wo- 
dą, do przechowywania zwierząt i roślin wodnych: 
W oknacli siały akwarja ze złotemi rybkami, 
żółwiami, salamandrami. Bał. A. kielichowe, po- 
kojowe. <Now. z Ł/: aquarius = wodny > 

Akwatynta, y. Im. y I. u sztycharzy rodzaj tu- 
szu, którym naśladują rysunki tuszowane. 2. ma- 
lowidło, robione tuszem. 3. rycina, naśladująca 
malowanie tuszem. <Włos. acqua tinta dosł. = 
woda zabarwiona > 

XAkwawlta, y, blm. okowita: Jak gościa przy- 
wita, zaraz na stole A. <Now. z Łć. aqua vi- 
tae dosł. =; woda życia, żywiąca> 

Akwedukt, u, Im. y wodociąg, kanał prowadzą- 
cy ivodę zdaleka. <Łć. aquaeductus> 

XAkwilon, u. Im. y wiatr północny, boreasz: Im 
akwilony zbrzydz.-j, prędko oblężenie. Sienk. <Łć. 
aqiiilo> 

Akwirować, uje, owal nahywaó, kupować, wcie- 
la/', przyłączać. <Łć. acqiiirere> 

Akwirowanie, a, blm., czynność cz. Akwirować. 

X Akwizycja, i, Im. e i. kupno, kupowanie, na- 
bywanie, nabycie. 2. rzecz nabyta; przen. nabytek. 
<Łć. acquisitio> 

Akwizycyjny przym. od Akwizycja. 

Akwizytor, a, Im. owIe ten, co akwiruje: A. to- 
warzystwa ubezj>ioczeń = ten, co zjednywa ubez- 
pieczających i., ajent. 

[Ala, Alaże, Ala sa, Alala ha] w. I. wyrażając 
Cdziwieaie : Ala \iog\iA = dla Boga! Ala złomu! = 



do Ucha. 2. nuże, e/że! 3. przywołując gęsi^ 
szczując świnie itd. 4. ala sa! = pójdź tul Poiv 
hala, ola. 

f Aiabard, u, Im. y p. Halabarda. 

+Alabarda, y, Ira. y p. Halabarda. 

■j-Alabart, u, Im. y p. Halabarda. 

Alabaster, tru, Im. try, f Alabastr I. min., p. 
Gips: Harda, jako alabastry twarda. Słów. 2, 
X słoik, flakon, Jlakonik, bańka, naczynie alaba- 
strowe: Miała A. olejku i wylała go na głowę 
jego. 3. w Im. wyroby z alabastru; przen. ciało 
alabastrowej białości: Ręce skrzyżowane kładła 
na alabastry widne, choć zakryte. Słów. <Łć.- 
Gr. alabastrura> 

f Alabastr, tru, Im. try p. Alabaster. 

Alabastrowy I. z alabastru składający ś.: Po- 
kład A. 2. 2 alabastru zrobiony: Wazon A. 3. 
do alabastru podobny: Cera, białość alabastrowa. 
Alabastrowa miłości bogini. Słów. Ręce alaba- 
strowo-białe. 

Alabastrył, u, Im. y alabaster gipsowy. 

f Alaborować, uie, owal pracować, usiłować, sta- 
rać ś.: Alaborował, żeby ś. w uwadze bolesnego 
Jezusa serdecznie egzercytował. Hil. <Łć. al- 
laboro > 

XAIabry8, u, blm., kuch. buljon świeży. QoL 
< Z Fr. h. la braise = na żarze > 

[Aiagant, a, Im. y] p. Elegant. 

Alagier, a, blm. rodź. gry w bilard we dunicht 
A. pula = /a;ł gra w kilku. <Fr. a la guerre — 
w wojnę > 

Alagrek, a, Im. I I. p. Węgłownlk. 2. f taniec, 
którym dawniej u nas kończono bale. <Fr. L la 
grecque = z grecka, po e:reekTi> 

fAłakairt, u, im. y p. Alikant. 

jAlala ha] p. Ala. 

Aiamanda, y. Im. y bot. p. Dzierbfan. <0d 
nazwiska profesora Allamand f 1797 > 

■f Alambik, u, Im. I p. Alemblk. 

•j-Alamoda, y, Im. y I. modność, noioość w ubio- 
rze. 2. rodź. sukni kobiecej: A. aksamitna, czar- 
na, rysiami podszyta. <Fr. k la modę dosł. = 
podług mody> 

f Alamodzkl przym. od Aiamoda: Alamodzka, 
nowoświeeka suknia. 

[Alamuczny] p. [Alamuśny]. 

[Alamuśny, Alamuczny, Haiamuśny] sprzeczny, 
dokuczliwy; dziwaJc, uparty, kapryśny; niegodziwy. 
< Przekręcenie Animuszny, patrz ten wyraz; 

Alanina, y, Im. y chem. związek amidowy, po- 
chodzący od kwasu mlecznego, CH^. OH NHg. 
CO2H. <Now., Nm. Allanin, niby Łć. allani- 
num> 

[Ałap, a, Im. y, Halap] ^oKczefc (soufflet). <Łć. 
alapa> 

XAIaputra, y, Im. y dasto zaparzane, suche. 
<Może Hp. olla podrida a. pudrida (dosł. = gar- 
nek zgniły) = Hp. potrawa ludowa ze skrawków 
mięsa, jarzyn i korzeni > 

XAIaputrynowy przym. od Alaputra: Pasztet A. 

Alarm, u, Ira. y I. larum, gwałt, trwoga, pani- 
ka, popłoch: Dzwonić na A. Bić w boben na A. 
Trąbić na A. Uderzyć na A. Powstał A. 2. 
znak dany trąbą, bębnem, dzwonami, na gwałt; po- 
budka, zaalarmowanie: Fałszywy A. <Wł. al- 
larme, z airarme! = do broni I > 

Alarmlsta, y. Im. ścI ten, co alarmuje, trwoży- 
cid: A. giełdowy. 

Alarmistyczny przym. od Alarmlsta: Kampanja 
alarmistyczna (zmowa celem wywołania paniki 
na giełdzie). 



21 



ALARMOWAĆ 

Alarmować, uje, owal I. uderznó w łrąhy, hc- 
hny, dzwon}! na ulana, dawać hasło, pobudkę, zry- 
wać na nogi: Przerażona, alarmuje dzwonkiem 
stróża. A. straż ng-niową. 2. robić alarm, trwo- 
żyć, przerażać, niepokoić: Przerażają.ce wieści 
alarmuj.*]; spokojnych mieszkańców. 

Alarnfiowanle, a, blm., czynność cz. Alarmować. 

Alarmowy jtrzyra. od Alarm: Strzały alarmowe. 
Syiinal A. 

Alarmująco przys. od Alarmujący: Zadźwięknie 
A. dzwonek startera. 

Alarmujący im. od Alarmować: Przyrządy alar- 
mujące — sygnalizujące; ostrzegające p niebezpie- 
czeństwie. Wieści alarmujące = za/rwaity^ce, prze- 
rażające. 

[AlarusI] w. w tańcu. 

[Ala sa] p. Ala. 

Alasz, u, Im. e a. Alasz kimel słodka hnin- 
kówka, likier kminkowy, słodki kimel. < Podo- 
bno od nazwy wsi pod Rygą, po Nm. Allasch> 

[Alaże] p. Ala. 

Alba, y, Im. y biała, długa szata, którą księża 
katoliccy pod ornat wdziewają. < Łć. alba = biała > 

Albanka, I, Im. I rodź. tabaki: Doskonała ta- 
baczka, prawdziwa A. Dzierż. Zażyć albanki. 
Bał. <0d krainy Albanji> 

f Albarda, y, l.ii. y p. Halabarda. 

Albatros, a, Ira. y zool. (diomedea) ptak ple- 
twonogi, długoskrzydly, z rodziny petreli. < Po- 
dobno przekręcenie Hp. alcatraz =• pelikan (ono- 
erotalus) > 

Albert, a, częś. w Im. y cukier., ciastko w ro- 
dzaju angielskiego. Zdr. Albertkl. <0d imienia 
Albert > 

Albertkl, ów, blp. p. Albert: Ciastka deserowe, A. 

Albertotypja, I, blm., tech. udoskonalona meto- 
da sporządzania płyt do odbijania tuszem drukar- 
skim. <0d nazwiska wynalazcy Józefa Alber- 
ti'ego, ur. 1825 + typja, p. Typ> 

Alblnlzm, u, blm. p. Blelactwo. 

Albinos, a, Im. y I. p. Bielak. 2. pszczoła śle- 
pa, z jajeczka matki wadliwej wylężona. <Hp. 
albino = bielak; s jest cechą Hp. Im. > 

Aibinoska, I, Im. I forma ż. od Albinos. 

Alblt, u, Im. y a. Feldspat sodowy min. bez- 
wodny krzemian glinu i sodu. <Now. z Łć. al- 
bus = biały > 

Albltowy przym. od Alblt. 

Albo, gm., f [Abo fAlibo] sp. \. jeżeli nie—to : 
A. wszystko, A. nic. 2. łiądź—bądź, o tyle o ile, 
czyło — czyto, jużto^/użlo, to — to, tak— jak również, 
częścią — częścią: Ludzie grzeszą A. myślą, A. mo- 
wą, A. uczynkiem. Oblężenie to tysiąc jdęknych 
czynów A. w obronie, A. w dobywaniu, tam do- 
kazanych, pamiętnym uczyniło. 3. sp. j)rzys. = 
a) czyli, to jest, inaczej: Gieogratja A. opisanie 
ziemi; b) i z naciskiem Aiboż, skrócone Bo, Boż 
[Alboć, Aboll] czy, czyż: A. ja wiem? A. ty nie 
wiesz? ( = ło). A. ja głupi?! A. co? A. to twój 
syn jaki wojewodzin? Pśn. Aboli to chciał?; c) 
a. -]-AlboŚ, -f Aboś czyhy, czy, czyż, czy może, mo- 
że: Pocoście tu przyszli, A. dla przejrzenia woj- 
ska? Spodziewam ś., że A. swoje nieszczęście 
przerobi; d) [Abo jako] t bardzo, i jak jeszcze!: 
Czy ta krowa bodzie? — A. jako!; e) [Aboż] atak! 
(% juści!: Czyś chory? — A.I < A-f-Li-j-Bo > 

[Alboć] p. Albo. 

I Albom, u, Im. y p. Album. 

fAlboś p. Albo. 

Alboż )). Albo. 

Albowiem, f Abowlem sp. gdyż, Immem, ho, po- 
nieważ, dla tego iż: Spocznij, A. si)racowałe3 ś. 



ALE 

Błogosławieni ubodzy duchem, A. ich jest króle- 
stwo niebieskie. < A-|-Li-(-Bo-f-Wiem> 

Album, u, Im. y m., I Albom {.pamiętnik, imion- 
uik, .sztambuch: Wpisać 6. komu do albumu. 2. 
księga z fotografjami. 3. zbiór rysunków, wido- 
ków, oJirazów, galerja: A. malarzy polskich, Ma- 
tejki, Warszawy, Wilanowa, Tatrzańskie. 4. 
-}• nieod. księga obyioateli miasta: Nikt pierwej do 
A. obywateli krakowskich przyjętym nie był. 
Zdr. Albumik. <Łe. album (dosł. = białe) > 

Albumik, u. Im. I p. Album. 

Albumin, u, Im. y chem. ciało białkowate zwie- 
rzęce. <Łć. albumen = białko > 

Albuminoid, u, blm., chem. ciało, z własności 
cłiemlc.znyr.h podobne do białka. <Now. Łć. al- 
buiiien = białko -|- Gi"- -eides = -kształtny > 

Albumowy przym. od Album: Dwanaście szki- 
ców albumowych Grottgera. 

fAlcbant, u. Im. y p. Halsbant. 

Alcejski wiersz, p. Wiersz. < Gr. alkaikós, od 
poety Gr. Alkaios = Aleeusz> 

f Aloembra, y, Im. y gór. p. Podwiązka. 

■j-Alcemra, y, Im. y gór. p. Podwiązka. 

Alchemicznie przys. od Alchemiczny. 

Alchemiczny przym. od Alchemja. 

Alchemik, a, Im. cy, XAIchimik, XAIchemlsta, 
f Alchymik, f Alchymista uczony, oddający ś. al- 
chemji: Patrzyłem w czaszki, jak A. w słoje. 
.Miek. 

XAIchemista, y, Im. śol.p. Alchemik. 

Alchemja, i, blm., XAIchimja, f Alchymja che- 
rnja średniowieczna. < Ai-ab. al-kiiiiia, z Gr. pó- 
źniejszego ehymeia, ehemeia = chemja> 

XAlchlmijka, I, blm. p. Alchimja: A. cnotliwa, 
początek mądrości. Klon. 

XAIchimik, a, Im. cy p. Alchemik. Chodź. 

X Alchimja, I, blm. p. Alchemja. Zdr. XAIchl- 
mljka. 

fAlchym-, p. Alchem-. 

Aicista, y, Im. ści, Altysta !. śpiewający altem. 
2. grający na altówce. 3. f przen. człowiek wy- 
noszący ś., pyszałek, zarozumialec: Aleistowie w ho- 
norach ziemscy, mówicie: jam pan... Hil. <p. Alt> 

Alcistka, I, Im. I forma ż. od Aicista. 

fAlcymbra, y, Im. y gór. p. Podwiązka. <Zap. 
Nm. Haltzimmer, p. Halt i Cerabrowad, więc 
dosł. = cembrunek podtrzymujący > 

f Alcymra, y. Im. y gór. p. Podwiązka. 

Aldehid, u, Im. y cham. alkołiol pozbawiony czte- 
rech atomów tlenu. <Now., utworzony przez Lie- 
biga z pierwszych zgłosek wyrazów: aZkohol 
liehydrogeniitMS = wyskok odtleniony > 

Aldehidoamonjak, u, Im. I chem. związek amo- 
njaku z aldehidem octowym; CHj. CII (OH). NH^; 
wogóle związek amonjaku z jakimkolwiek aldehi- 
dem. < Aldehid-(-Amonjak> 

Aldehidowy przym. od Aldehid: Rodnik A. 

Aldol, u. Im. e chem. produkt kondensacji alde- 
hidu octowego, CHj. CH (OH). CH,. CHD. <Now. 
z Aldehid > 

Aldrowanda, y. Im. y bot. p. Szumotiln. <0d 
nazwiska botanika Aldrovandi'ego f 1605 > 

Aldyny, yn, blp. książki wyszłe z drukarni Ma- 
nucjuszów. <0d nazwiska Włos. Aldo> 

Aldyńskle czcionki zwane tak od Aida Manu- 
cjusza, drukarza. 

fAldzbant, u, Im. y p. Halsbant. 

i. Ale sp. = lecz; w.tzakże, a, jednak, wszelako, 
atoli: Nie chciałbym, A. muszę. Powiem ci, A. 
nie rozgłaszaj (= tylko). A. że jegomości dotąd 
nie widać! A. nie należy kłaść w środku zda- 
uia, z uiemiecka: IJakież A. skutki? <A4-I.<«j> 



22 



A L fe 



ALfeOPATYCZNite 



2. Ale w. I. aha! a jakże! a zaraz!: A.! wła- 
śnie ! 2. lo co innefjo ! to rozumiem ! to nie mówię !: 
A co tak, to A.! Fred. A. Z naszym kochanym 
K. to mi to A.! Z. tak! no tak ! a tak ! właśnie ! 
zapewne! nie inaczej!: O co mię pytałeś, czy po- 
jaclt^?— A.! Ordynarja?— A.! Orzesz. 4. (z ak- 
eenfein na e) - a) a jakże! czy podobna! gadaj 
zdrów! gdzie tam! co znowu! nie dokażesz tego!: 
Wrócę jeszcze na południe. — A.! Ani ś. spo- 
dziewał. A.! nie spodziewał ś.? mógł -ś. spo- 
dziewać, bo... Jeż; b) CZ1JŻ takf naprawdę? do- 
prawdy f serjo ? e !f czy być może ? czy podobna ?: 
W jeden wieczór zjedliby.— A.!? 5. [A.? A.?] ^ 
czy tak f 6. a. (z naciskiem) Ależ = otóż, no ! nu- 
że!: A. tak! A. nie! Ależ bo, mospaneńku, wy- 
pijcie! Jeż. Nawet mnie? — A. nikomu a nikomu. 
Krasz. 7. ah! aha!: A.! A.! miałem ci coś po- 
wiedzieć. 8. a to! atol: Alera ci mu dał! 9. [A.] 
a oto ! otóż ! więc ! 

3. Ale rz. nieod. I, wada, brak, przywara, stro- 
na ujemna, skaza, plama: Nikt bez A. Ma i on 
swoje A. 2. przyczyna, powód, kozera: Widząc, 
że podjeżdża do karczmy, pomyślałem sobie, że 
to nie bez A.! 

XAIea, I, Im. je p. Aleja. 

Alef nieod., mat. nazwa pewnych funkcji syme- 
trycznych, (u Wrońsniego). <Z nazwy głoski 
Hb. alef> 

KAIegacja, I, Im. e czynność cz. Alegować: 
Alegacje a. obrony ku spomożeniu rzeczy swojej 
pisa-ł. 

[Alegant, a, Im. y] p. Elegant. 

[Alegantka, i, Im. i] forma ż. od Alegant. 

Aiegat, u, Im. ta a. ty przytoczenie, cytata, do- 
wód, ilustracja : Złożył alegaty do swojej sprawy. 
Weź więc W. Mość do siebie one i)isma, jako 
najwyborniejsze alegata do listu Pani Stolniko- 
wej. <p. Alegować > 

Alegorja, I, Im. e I. przenośnia, podobieństwo: 
Mówić pod alegorj,^. 2. uosobienie, upostaciowa- 
nie; A. cnoty, męstwa. 3. symbol, godło, oznaka, 
emblemat: Kotwica jest alegorja, nadziei. <Gr. 
allegorfa > 

Alegorycznie przys. od Alegoryczny. 

Alegoryczność, I, blm., rz. od Alegoryczny. 

Alegoryczny przym. od Alegorja: Wykład, 
obraz A. 

Alegorysta, y, Im. ści I. posługujący i. alego- 
rja. 2. objaśniający coś przez alegorję, symbolik. 

Alegorystycznle przys. od Alegorystyczny: Poj- 
mować, objaśniać A. 

Alegorystyczny przym. od Alegoryzm. 

Alegoryzm, u, Im. y I. objaśnianie czegoś jako 
ab'(jorji. 2. kierunek posługiwania ś. alegorjami. 

Alegoryzować, uje, ował I. wyrażać coś pod 
alegorja. 2. upatrywać w czymś alegorję, pojmo- 
wać a. objaśniać coś jako alegorję. 

Alegoryzowanle, a, blm., czynność cz. Alego- 
ryzować. 

fAlegować, uje, owal czym składać dowód; 
składać jako dowód; dowodzić, popierać, cytować, 
przytaczać, powoływać ś. na co : Dawnością. ale- 
gujij.c a. dowodząc, tak pisze. Czasem aposto- 
łowie kilkiem słów tylko alegują. Sekl. Na udo- 
wodnienie, że tam nie był, alegował świadectwo 
władzy. Wszystkie alegowane aneksy znajdują 
ś. w aktacli. Alegowano artykuł pierwszy na 
poparcie wniosków. <Łć. allegare między in. = 
przytaczać, opowiadać > 

f Alegowanie, a, blm., czynność cz. Alegować. 

I. Alegreio, Allegretto ni., prawie nieod. iniiz. 
I. ruch (tempo) dość żyvfy. 2. część większego 



utworu a. oddzielna kompozycja muz., mająca na, 
czele rueh ten wskazany: Serenada ta składa się 
z alegro, A. (a. alegreta) i andante. Mozart na- 
pisał A. na klarnet. <Włos. allegretto = weso- 
lutki ; pręciutki> 

2. Alegreto, Allegretto przys. dość żywo: Kom- 
pozytor chciał, abyśmy grali to nie alegro, ale A. 

1. Alegro, Allegro ni., prawie nieod. muz. I. 
ruch (tempo) żywy, żwawy, prędki. 2. część męk- 
szego utworu, a. oddzielna kompozycja muz., ma- 
jąca na czele ruch ten wskazany: Haydn celuje 
w A. (a. w alegrach). W symfonji musi być 
choć jedno A. Elwiro, uszy moje! Daruj im to 
A.! Fred. A. Przen.: Chodziło o to, aby w zbyt 
poważną symfoaję polityczną wpleść jakieś we- 
sołe A. < Włos. allegro = wesoły; żwawy > 

2. Alegro, Allegro przys., żywo, żwawo, prędko: 
Graj A., ale nie lento. 

Aleja, i. Im. e, XAIea droga, ulica wysadzona 
drzewami, szpaler: Ukazała ś. zrana u kapucy- 
nów, potym wieczorem w alejach. Krasz. ( = w ale- 
jach Ujazdowskich w Warszawie). Wjechali 
w aleję, stareml lipami sadzoną. Krasz. Przez 
bramę widać było szeroką, wspaniałą aleję. Bał. 
Zdr. Alejka. <Fr. allće> 

Alejka, I, Im. I p. Aleja: Pośrodku ważkiej alej- 
ki. Orzesz. 

Alejowy przym. od Aleja: Ulica alejowa. 

fAlekant, u, Im. y p. Alikant: Zagraniczne na- 
poje, alekanty. Rej. 

Aleksandryn, u. Im. y wiersz dwunasto- a. trzy- 
nastozgioskowy. < Od Aleksandra Paris'a, dawne- 
go poety Fr., albo od średniowiecznego roman- 
su o Aleksandrze W. > 

[A lela ha!] w. odpędzając gęsi. 

[AlelljaJ p. Aleluja. 

Aleluja! [Leluja, Alelu lelu, Alellja] w. I. okrzyk 
radosny w pieśniach kościelnych wielkanocnych: 
Tego dnia Chrystus zmartwychwstał, A.! A.! 
Pśń. 2. przen. święta wielkanocne: Życzę weso- 
łego A.! W domu A. Prz. (=^niema nikogo). 
<Hb. halelu-iah dosł. = chwalcie boga!> 

[Alelu lelu] p. Aleluja. 

XAIemand, u. Im. y p. Alemanda. 

XAIemanda, y, Im. y, XAIemand, XAImand 
rodzaj tańca: Tańcować alemandę. Roi. <Fr. 
allemande dosł. = niemiecka, dom. danse = taniec > 

Alemblczek, czka, liu. czki p. Alemblk. 

Alemblk, f Alambik, u. Im. I I. przyrząd, apa- 
rat do destylacji a. do rozkładania i przetapiania 
kruszców: Pędzić gorzałkę przez A. Żyd, co łzy 
chłopskie przez A. na złoto zamienia... Krasz. 
Żart.: Przepędzić pismo jakie przez A.^poddać 
krytyce, cenzurze. 2. Przen.: wazki korytarz, szy- 
ja: Przez długie alembiki dostać ś. zaledwie mo- 
gli wyborcy do małego pokoiku. 3. a. Alembl- 
kowa wódka a. Alembikówka, wódka czysta, prze- 
palanka. Zdr. Alemblczek. <Arab. al - anbik 
(z Gr. ambix = rodzaj naczynia) > 

Aiembikować, uje, al przepędzać przez dlemhik, 
destylować ; przen. spijać wódkę, oddawać ś. pijań- 
stwu: Powszechna ich wada zrana A. 

Alembikowanle, a, blm., czynność cz. Aiembiko- 
wać; przen.: A. druków na esencję myśli. Słów. 

Alemblkowy przym. od Alemblk: Wódka alem- 
bikowa (= alembikówka, alembik). 

Alembikówka, I, Im. I p. Al«mbik. 

Alemontyt, u, Ira. y gór. arsenek antymonu. 
<0d miejsc. Allemont we Francji > 

I Aleopata, y, Im. cl p. Alopata. 

! Aleopatja, I, blm. p. Alopatja. 

I Aleopatycznie p. Alopatycznle. 



23 



ALEOPATYCZNT 



ALIKWOT 



I Aleopatyczny p. Alopatyczny. 
Alepin, u, Im. y tkanina z jedwabiu i wełny, po- 
dobna do kamlotu. <0d miasta Alep(po), przez 
Fr. alópine> 

Alepinowy przym. o 1 Alepin: Żydzi w atłaso- 
wych i alepiaowych żiipanach. Kiasz. 
•j-Alerz, a. Im. e p. Halerz. 
Aleuromełr, u, Im. y p. Mąkomlerz. < Qr. Aleu- 
ra Im. = ms^ka -{- mśtron = miara > 
[Aleweja, i, Im. e] p. Aloes. 
XAlewjacja, I, Im. e ulżenie ciężaru, ulga; ulga 
w podatkach gruntowych mieazkańcom, uległym klęs- 
kom żywiołowym: Włość podana do alewjacji. 
Otrzymali alewjację w podatkacli. Płacić ale- 
wjację (ap. połowę podatków). <Łć. allevatio, 
Śr. Łć. alleviatio> 

Alewjacyjny przym. od Alewjacja: Sprawa ale- 
wjacyjaa (-0 alewjac.ję). Akt. A. 

Alewjować, uje, owal czynić ulgę w płaceniu 
podatków. 

Alewjowanle, a, blm., czynność cz. Alewjować. 
Ależ w. I. p. Ale. 2. ale też, otóż: A. gra! 
o toż gra! bodaj go lictio porwało! Jeż. <A-}- 
Le-fŻe> 

fAleż sp. aż, dopóki nie: Rogami żelaznemi 
będziesz przemiatał ziemię, A. ją nie skazisz. 

Alfa, y. Im. y przen. początek: Ja jestem alfa 
i omega. <Gr. dlfa = a, nazwa pierwszej głos- 
ki abecadła (z Hb. alef)> 
Alfabeclk, u. Im. I p. Alfabet. 
Alfabet, u, Im. y abecadło, ABC; -cri^^. począt- 
ki jakiejkolwiek nauki: Zapragnąłem teorji i prze- 
konałem ś., że wypadło zacząć od alfabetu. 
Krasz. Zdr. Alfabeclk. <Łć. alfabetum, z Gr. 
nazw dwuch pierwszych głosek abecadła: dlfa -f- 
beta > 

Alfabetnlk, a, Im. i abecadltiik, tablica z abeca- 
dłem: Pudle wybierały z alfabetnika zażądane 
litery. 

Alfabetowy przym. od Alfabet, Alfabetyczny, 
dbecadłowy. 
Alfabetycznie przys. od Alfabetyczny. 
Alfabetyczny, Alfabetowy przym, od Alfabet, 
abecadłowy. 

Alfenid, u. Im. y, chem. mieszanina miedzi, cyn- 
ku i niklu, argientan, pakfong. <0d nazwiska 
wynalazcy: Halphen> 

Alfons, a. Im. y, a. Loczek, a. Im. i cukier., 
ciasteczko krokantowe w formie loczka, in. w Im. 
wiórki. <0d imienia Alfons > 
Alfresko nieod., rz., p. Fresko. 
Algaroblla, i, blm. garb. garbnik ze strączków 
akacji amerykańskiej. <Now. algarobiila, z Hp. 
algarroba = bób świętojański (glycine)> 

Alglebra, y, blm., mat. nauka, której zadaniem 
jest badanie form, zbudowanych za pomocą skori- 
czonej liczby działań zasadniczych, równań z ta- 
kich form utworzonych, liczb oraz ftmkcji przez 
takie równania określonych: A. niższa a. elemen- 
tarna. A. wyższa. A. nowa a. teorja form. 
<Arab. al-dżebr a. al-gebr dosł. = spojenie; in- 
tegracja > 
Algiebraicznle przys. od Algiebraiczny. 
Alglebralczny I. przym. od Alglebra: Rachunek 
A. Dzieło algiebraiczne. 2. nazwa określonych 
kla.-i liczb i funkcji: Liczba, funkcja algiebraicz- 
na. Równanie algiebraiczne. Krzywa algie- 
braiczna. 

Alglebralk, a. Im. cy, Alglebralsta, Alglebrzy- 
Sta matematyk zajmujący i. algiebrą, znawca al- 
gie.bry. 
Alglebralsta, y, Im. śol p. Alglebralk. 



Aiglebrzysta, y, Im. ści p. Alglebralk. 

Alglera, y, Im. y rodzaj długiego, sutego palta 
męskiego. Zdr. Alglerka, Alglereczka. < Od na- 
zwy krainy Algieru > 
Alglereczka, I, Im. I p. Alglera. 
Alglerka, I, Ira. I p. Algiera. 

Alglerkowy przym. od Alglerka: Krój A. 

1 Alglerować, uje, owal p. Aliglerować. 

Algologja, i, blm. nauka o wodorostach. <Łd. 
alga ^ wodorost -\- Gr. -logia = nauka > 

Algorytm, u, Im. y I. fil. w logice system sym- 
bolicznego oznaczania form i działań logicznych; 
symboliczne wyrażanie działań nad pojęciami; sy- 
stem znaków a. symbolika logiczna. 2. mat. = a) 
rachunek przy pomocy cyfr i metod arabskich; b) 
pewna ściśle określona metoda a. schemat postępo- 
wania rachunkowego: A. największego wspólnego 
dzielnika. <0d nazwiska matematyka Arab. 
Al-ChowaresmI ( = Chowarezinijczyk) > 

Algorytmicznie przys. od Algorytmiczny. 

Algorytmiczny mat. przym. od Algorytm a. od 
Algorytmja: Gieometrja algorytmiczna, 

Aigorytmik, a. Im, cy I. rachmistrz używający 
metody arabskiej w przeciwstawieniu do abacysty. 
2. analityk. 

Algorytmja, i, blm,, mat. ogólna nauka o ilo- 
ściach, obejmująca algiebrę i rachunek wyższy. 

•J-Alherunt, u, blm, nędza, tkanina z szychu: Od 
sztuki alheruntu, alias nędzy bogatej, szerokiej, 
złoty jeden. <Arab,> 

fAii p, Alić. 

Alibi nieod,, praw, bytność na innym miejscu 
w czasie spełnionego przestępstwa, jako dowód obro- 
ny: Obwiniony wykazał swoje A. 

fAllbo, Allboż sp, I. p. Albo: A.„ lubo; A... 
lub; lubo,,. A. Przyjadę jutro, A. pojutrze po- 
kłonić ś. wam. Sienk, 2. lubo. <A-i-Li-4-Bo> 

fAliboż p. Aiibo. 

Alić, Aliści, XAIiż, fAliżścI, fAli sp,, przys, I. 
gdy naraz, aż oto, aż tu, właśnie: Chodzę, szukam go, 
A, nadchodzi. Patrzę zasię po chwili, A. z sobą 
piją, A. o to idzie, 2. f chyba: Nikt kromie wo- 
lej czyjej żadnej rzeczy nie ma wziąć, alićby 
jego uprosił. 3. -f jednak, lecz. <A-)-Li-f-Ci> 

Alidada, y. Im, y fiz. część .składowa kątomierza. 
<Arab. al-idada> 

Alifatyczny: Gromada alifatyczna, chem. = (7ro- 
mada związków tłuszczowych. <Now. z Gr. dlei- 
fa(r) = tłuszcz > 

Aligacja, i. Im. e mieszanie kruszców przez to- 
pienie, <Łć. alligare = związać, połączyć > 

XAIigacyjny rachunek, mat, = reguła miesza- 
niny. 

Aligator, a, Im, y. Kajman zool, (alligator) 
wielki gad czworonogi, opancerzony, ze skupienia 
krokodyli. <Hp. el lagarto = jaszczurka (Łć, la- 
certus), podprowadzone pod Łć, alligator = przy- 
wiązywacz> 

fAligierować, uje, owal, ! Alglerować przymie- 
szać, przytopić jednego kruszcu do drugiego: Sre- 
bro domowej roboty aligierują na 7 lutów fajn- 
zylbru, 8 łutów miedzi. <Nm, alligieren, p. Ali- 
gacja > 

Allgierowanie, a, blm., czynność cz, Aliglero- 
wać. 

Allkant, u. Im. y, f Alakant, fAlekant, f Alkant 
v)ino hiszpańskie, alkoństie: Alikantoin j)ić za 
szczęśliwą podróż. Słów, por, Alkoński, <0d 
miasta Hp. Alicante (Łć, Ijucen(uiii)> 

Allkwot, u, część, w Im. y liz,, muz., p. All- 
kwota. 



24 



ALIKWOTA 

Allkwota, y, część, w Im. y, Allkwot, fiz, muz., 

przytony, tony hariuoiiiczitc, f/urne, dodatkowe, aku- 
styczne, Jłażeolety: Narzędzia smyczkowe najbo- 
gatsze są, w alikwoty. <Now. z Ł6. allquot = 
kilka > 

Alikwotowy pizyra. od Allkwota: Fortepjan A. 
ma po cztery struny na każdy klawisz. 

Alllen, u, im. y chera. węglowodór homologiczny 
z acetylenem. 

Aliment, u, Im. a I. -^posiłek, pożywienie, iyw- 
noii: Żalowi i erniewnyiii moim afektom nowego 
tylko przydawali alimentu. 2. w Im., sądownie 
przyznana suma do wypłacania na czyjeś utrzy- 
manie. 3. płaca, którą wnosi wierzyciel na utrzy- 
manie dłużnika, osadzonego w areszcie za długi. 
<Ł(5. alimentum> 

Alimentacja, I, blm. zaopatrywanie, zasilanie: 
Kwestja alimentacji wodą jest dla Ciechocinka 
l)al;}eą. A. całego dworu. Krasz. 

Alimentacyjny przym. od Alimentacja: Kapitał 
A. Woda alimentacyjna ( = woda w kotłachpa- 
rowych). Pompa alimentacyjna a. karmiąca 
(= dostarczająca wody do kotia parowego). 

Allmentarny, Allmentaryjny przym. od Ali 
menta: 

Alimentaryjny p. Allmentarny. 

Alimentator, a. Im. y przyrząd do zasilania 
wodą kotła parowego. 

Allmentować, uje, owal. I. kogo—dawaó muali- 
menta. 2. ■'c podsycać: Sejm, wyznaczając kolo- 
Balne pensje dygnitarzom, alimentował butę pań- 
ską. 

Allmentowanie, a, blm., czynność cz. Allmen- 
towsić 

Allś'cl p. Allć. <A + Li-|-Że-|-Ci> 

Allteracja, I, blm. w poezji rym spółgłoskowy, 
powtórzenie najczęściej trzykrotne tego samego dźwię- 
ku w nagłosie ważniejszych w zdaniu wyrazów fnp. 
Zdała mu wtórzą z bagien basem bąki. Mick.). 
< Now. z Łć. ad literam dosł.=do gł'oski> 

Allzaryna, y, blm. I. barwnik z korzenia rośli- 
ny: marzanna farhierska (rubia tinctorum). 2. 
cli om. dwuoksyantrachinon, ciało macierzyste barw- 
ników alizarynoioych. <Arab. al-asara=6ok wy- 
ciśnięty z rośliny > 

Allzarynowy przym. od Allzaryna: Barwnik A. 
Atrament A. 

Alizejskl wiatr, p. Wiatr. <Fr. alizć, Hp. ali- 
sios, może z Hp. alisar=wygładzió> 

f Allż przys. aż: Nie wnet i owszem A. na 
drugie roki. A. do obłoków. Nie będę jeść drze- 
wiej, A. poselstwo zjednam. 

iAllżścI p. Allć. 

AIjanckI przym. od AIjant: "Wojsko aljanckie. 

AIjans, u, f AIjansa, I. sojusz, przymierze, sprzy 
mierzenie, związek, traktat między rządami państw '• 
A. zaczepny, odporny. Zawrzeć A. 2. -^związek, 
7i}ęzeł małżeński. 3. cukier, tort, w którym każda 
warstwa jest innego koloru i składu. <Fr. allian- 
ce> 

fAIjansa, y, Im. y p. AIjans: Z Rosją mająe 
aljansę. Mich. 

AIjansowy przym. od AIjans: Kombinacje aljan- 
sowe. 

AIjant, a, Im. cl sprzymierzeniec, sojusznik. 

AIjantka, I, Im. I forma ż. od AIjant. 

AIjaż, u, Im. e stop, spław, kompozycja, miesza- 
nina dwu a. więcej metali: A. Wooda, Rosćgo, 
d'Areeta. A., w którym przeważa mieiż=spiż, 
bronz. <Fr. alli{ige> 



ALKIERZ 

Aijenacja, I, Im. e przeniesienie praw przez je- 
dną osobę na korzyść drugiej, w formie sprzedaży, 
darowizny a. testamentu. <Łć. alienatio> 

AIjenacyjny przym. od Aijenacja: Akt A. Opła- 
ta aljenacyjna. 

AIjenista, y, Im. ści psyclijatra: Towarzystwo 
aljenistów. Roi. <Fr. aiićniste> 
AIjenIstyka, I, blm. psychjatrja. 
AIjenować, uje, ov/a\ przenieść tytuł własności na 
inną osobę: Ważył s. ordynację dzielić i A. 
Mich. 

AIjenowanIe, a, blm., czynność cz. AIjenować: 
Nietylko mu poruezył administrację schedy, ale 
mu nawet przyznał prawo aljenowania jej. Rzew. 
Alka, I, Im. i zool. (alca) bezlot, ptak pietwono- 
hi, krótkoskrzydły, morski. <Now. niby Łć. alca, 
zap. ze Szwed. alk> 

Alkaest, u, blm. Alkahest, u alchemików, płi/n 
mający rozpuszczać wszelkie ciała. <Now., podo- 
bno przez Paraeelsa utworzony wyraz > 
Alkahest, u, blm. p. Alkaest. 
Alkalczny wiersz p. Wiersz. 
Alkall, w Ip. nieod. Im. Ija, Im. ów chera. zirią- 
zek metalu z gromady potasowców z wodorem i tle- 
nem, zasada: A. gryzące, żrące, kaustyczne=MJO- 
dan potasowca. A. ]otne=rosfwo'r atnonjaku w wo- 
dzie. Alkalja org&Ql(izne=alkaloidy. <Arab. al- 
ka]I=popiół sodowy; roślina soda> 

Alkaliczny chem. przym. od Alkail, zasadowy: 
Odczyn A. Działanie alkaliczne. Barwniki alka- 
liczne. Woda alkaliczno-jodowa. 

Alkallmetr, u, Im. y narzędzie do wymierzania 
ilości węglanu potażowego w danym handlowym al- 
kali, czyli do badania dobroci potażu, sody iid. 

Alkalimetrja, I, blm. teeh. nauka oznaczania za- 
wartości lugowców w potażach handlowych. <p. Al- 
kali -|- Gr. -raetria=mierzenie > 

Alkaloid, u, Ira. y chem., zasada roślinna, zwią-^ 
zek organiczny z charakterem zasadowym, w orga- 
nizmach zwłaszcza roślinnych. <Alkali -{- Ur. 
-eides = kształtny > 

Alkanina, y, Im. y tech. barwnik z rośliny: czer- 
wieniec barwierski. <p. Alkanna> 

Alkanna, y, Im. y bot. p. Turecznia. <Wł. 
alcanna, z Arab. Tur. hinml, hcua> 
f Alkant, u, Ira. y p. Allkant. 
Alkaraza, y, Ira. y. I. naczynie z cedzeńca do 
napojów, dla utrzymania ich w stanie chłodnym. 
<Hp. alcarraza (z Arab.)> 
Alkarazas, u, Im. y p. Cedzeniec. 
Alkarsyn, u, Im. y chem. produkt destylacji trój- 
tlenku arsenu z octanem potasu. <Now. z alkali 
-|-arszenik : alk-ł-arsin> 

Aiklermes, n. Im. y a. Klermes I. gatunek ro- 
baczków, do których należy czerwiec polski. 2. sy- 
rop z tych robaczków: Nie poratuje już ciebie 
żaden A. 3. = a) barwnik z tych robaczków, b) 
a. prow. Alkiermus Tphytolącca) bot. roś. z rodzi- 
ny szkarłatkowatych: Jak A. spłonął Nowina, 
usłyszawszy tę niespodziewaną uwagę. Roi. 
<Arab. al-kirmiz, z Skr. kr(i)mi = robak, czer- 
wiec > 

Alkiermesowy przym. od Aiklermes: Wódka 
alkierraesowa ( = alkiermesówka). 
Alkiermesówka, I, Im. i wódka alkiermesowa. 
Alkiermus, u, im. y prow., p. Aiklermes. 
Alkierz, a, Im. e [Ałklerz, Anklirz, Walkierj. 
I. pokoik boczny, bokówka, przegrodzenie w izbie : 
Odnajraować A. Zdr. Alkierzyk. 2. ■'^ v)ypustek, 
narożnik, wyskok, część budowli; naprzód wysunię- 
ta: Zbudował w ścianie kośeielncij alkierzyki, 



25 



ALKIERZANY 



ALOFAN 



czyli ganti wkoło. <Nra. Erker (Sr. f^d. arco- 
i\a= balkon, z Łe. areus=łuk, sklepienie > 

X Alkierzany p. Alkierzowy: W alkierzowych 
eiciiiacli. Slow. 

Alkierzowy, Alkierzany inzym. od Alkierz. 

Alkierzyk, a, lin. i ]). Alkierz: Karczemka raia- 
Ja tylko jeilnij, duż,"), izb(^ szynkowną i A. Dar. 

Alkil, u, lin. e eliem. rodnik jednowarlościoioy, 
p(>inst(ij((cy przez stratę jednego atomu wodoru z wc- 
</loii:odoru szeregu metanowego <Now., z Alko- 

Alkilen, u, Im. y chem. rodnik dwuwartościowy, 
juiirslający przez stratę dwuch atomów wodoru z wę- 
gliiinodorii szeregu metanowego; węglowodór szere- 
gu etylenowego. 

f Alkoba, y, Im. y p. Alkowa. 

Alkohol, u, Im. e I. wyskok, spirytus bardzo 
mocny. 2. chem. związek organiczny, złożony 
z węgla, wodoru i tlenu. A. absolutny ( = bez- 
wodny). A. kwartylowy, butylowy. <Ar. al- 
kohol = proszek; sublimat; wyskok > 

Alkoholan, u, Im. y chem. p. Alkoholat. 

Alkohoiat, u. Im. y. Alkoholan chem. związek 
solny, powstający z allcoh'du przez zastąpienie me- 
talem wodoru hidroksylowego. 

Alkoholatura, y. Im. y apt. tynktura wyskoko- 
wa nastawiona na świeżym zielu. 

Alkoholiozka, I, Im. I forma ż. od Alkoholik. 

Alkoholiczny I. przym. od Alkohol. 2. zatruty 
alkoholem, a. oddający ś. pijnAstwu: Szpitale, ma- 
jij,ce do czynienia z indywiduami alkoholieznerai. 

Alkoholik, a Im. cy, Alkoholista czlomek zatru- 
ty alkoholem; pijak: U alkoholików każda cho- 
roba występuje z większym natężeniem. 

Alkoholista, y. Im. ści p. Alkoholik. 

Alkoholistka, i, Im. I forma ż. od Alkoholista. 

Alkoholistyczny przym. od Alkoholista: Rady 
anty-alkoholistyeznyeh tyrad parafjalnego agita- 
tora. 

Alkoholizm, u, blm., lek. zatrucie ustroju wysko- 
kiem: A. ostry = Mpia'e ś. A. przewlekły = oWęd 
opilczy. 

Alkoholokwas, u. Im. y chem. oksykwas, ciało, 
ł)fczące w sobie własności alkoholu i kwasu (np. 
kw. mleczny) < Alkohol -|- Kwas > 

Alkoholometr, u, Im. y chem. wyskokomierz, are- 
ometr, za pomocą którego oznacza s\ę ilość alkoho- 
lu etylowego w płynach spirytusowych, alkoholo- 
mierz. < Alkohol + Gr. raśtron = miara > 

Alkoholometrja, I, blm. zbiór metod służących do 
oznaczania ilości alkoholu etylowego w płynach spi- 
rytusowych. 
' Alkoholomierz, a, Im. e p. Alkoholometr. 

Alkoholowany zaprawiony alkoholem: Napój A. 

Alkoholowy przym. od Alkohol : Fermentacja al- 
koholowa. 

AlkońskI: Wino s.]końskie- gatunek wina hisz- 
pańskiego słodkiego a. cierpkiego. Goł. <p. Ali- 
kant> 

Alkowa, y, Ira. y, f Alkoba sypialnia bez z okna. 
Zilr. Alkówka.. <Arab. al-kobba = pokoik, przez 
lip. alcoba> 

Alkowlany przym. od Alkowa: Idealizowanie 
Balonowych a. alkowianych intryg. Jeż. 

Alkówka, I, Im. I p. Alkowa. 

Allodoksja, I, Im. e p. Alodoksja. 

f Almakować, uje, owal ucztować, balować : 
W RydzG almakowałem par^ dni, a to z powo- 
du, że w gospodzie, gdzie zajechałem, zastałem 
pana O., dobrego mojego przyjaciela. Mich. <A1- 
inacks = bale modne londyńskie podczas sezonu 
a. u wód, od 1765 r.> 



t Almakowanie, a, blm., czynność cz. Almako- 
wać. 

Almanach, u Im. y, dawniej Almanak I. ka- 
lendarz, osobliwie z uwagami astrologicznemi : W go- 
rączce zbytniej, nie patrzące w A., krew puszcza- 
my. 2. astronomja praktyczna kalendarzowa : Pro- 
fesor wykłada A. 3. album, zbiorek utworów be- 
letrystycznych, twworocznik. < Zap. Gr. - Egips. 
almenichiaka = kalendarz > 

Almanachowy przym. od Almanach : Wyele- 
gantowana poezja almanachowa. 

Almanak, a, Im. I p. Almanach. 

f Almand, u. Im. y p. Alemanda: Od menueta 
nogi drętwieją, od airaandu ręce ś. łamią. Roi. 
<p. Alemanda > 

Almandyn, u, Im. y min. p. Granat. < Zepsute 
z alabandyn, od miasta Alabanda w Karji> 

f Almarja, I, Im. e, -{- Olmarja, f Almarka scho- 
wanie, szaf a, skrzynia, schowanko, szkatułka : K\e]- 
noty w cudownych almarjach rozłożone. <Łć. 
armarium = szafa (na oręż)> 

f Almarka, i, Im. I p. Almarja. 

Almawiwa, y, Im. y płaszcz hiszpański kolisty 
bez rękawów. Rozwiana szeroko A. lekarza. Jun. 
<0d osoby w komedji Cyrulik Sewilski Beau- 
raarchais'go: hr. Alraayiya> 

Almeja, I, Im. e tancerka indyjska, hajadera: 
Almeje tańczą przy fontan lazurowych chłodz«e. 
Słów. <Arab. almet = uczona (śpiewu, tańca 
itd.)> 

Almomor, u Im. y u Żydów, stół przed ołtarzem. 
<Hb. almomor> 

f Almucja, Ij Im. 9 kożuszek a,, futerko popieli- 
cowe z kapturkiem. < Sr. Łć. almucia (Arab. al -f- 
Nra. MUtze = czapka) > 

Aimukantarat, u, Im. y astr. I. koło sfery nie- 
bieskiej, róumoległe do poziomu, równoleżnik pozio- 
mowy a. równoleżnik wysokości. 2. przyrząd do 
oznaczania wysokości gwiazd. <Arab. al-mukan- 
tarat> 

[Aln] p. Aun. 

Alod, u. Im. y wszystkie dobra czyjąś wyłączną 
własność stanowiące. 

Alodjalnie przys. od Alodjalny: "Wygórowało 
A. możnowładztwo ,w podzielonej na księstwa 
Polsce Szajn. < Sr. Łć. allodium = własność 
(z Gierm. all = wszystek -|- ot = własność) > 

Aiodjalność, i, blm. rz. od Alodjalny : W Niem- 
czech szerzył ś. system feudalny, w Polsce wzma- 
gała ś. A. Szajn. 

Alodjalny dziedziczny, rodowy, nie lenny: A. ma- 
jątek. Dobra alodjalne. 

Alodjum, w Ip. nieod., Im. a, ów, Alodjalny mają- 
tek = majątek dziedziczny, nie lenny. 

Alodoksja, i, Im. e błędne, fałszywe mniemanie re- 
ligijne w przeciwstawiemu do ortodoksji. <Gr. al- 
lodoxIa> 

Alodyzowaó się, uje ś., owal ś. stawać ś. alo- 
djalnym: Posiadłości współklejnotników ś. alo- 
dyzowały i przechodziły na nieograniczoną włas- 
ność posiadaczy. 

Aloes u. Im. y bot. (aloe) [Aleweja, Elijasz, Ell- 
jo8, Heliios, Alona, HalenaJ I. roś. z rodziny 
liljowatycti. Gatunki: A. pospolity (a. vulga- 
ris); A. sokotrjański a. sokotryjski (a. 
socotrina). 2. p. Agawa. <Gr. alóć (Wschod- 
niego pochodzenia) > 

Aloesowy przym. od Aloes : Zapach A. Kro- 
ple aloesowe. 

Alofan, u, Im. y gór. krzemian glinki z wodnia- 
nem glinki. <Now. 1 Gr. śUos = inny -|- faino- 
mai = zdaję sic> 



( 



26 



ALOGICZNt 

XAIoglc2ny p. Nielogiczny. <Qr. a = nie -f 

Log-iczny > 

Aloina, y, blin., chem. i apt. substancja o wiasno- 
iciach silnie przeczyszczających, otrzymana z aloesu. 

Aiol(acja, i, Im. e I. lokacja, ulokowanie, umiesz- 
czenie: Alokacja sumy posagowej 2. przyznanie 
jakiej pozycji w rachunku a. w budżecie. < Sr. Łć. 
allocatio> 

Alolcucja, i, Im. e uroczysta przemowa, odezwa 
szczeg. papieża: A. pajiieska. A. do wojska, do 
uczniów. <Łć. allocutio> 

[Alona, y, Im. y] bot. p. Aloes. <p. Aloes > 

Alonż, u, Im. e I. chem. przedlużalnik, rurka 
nasuwana na szyję retorty, Łeby Ją przedłużyć. 2. 
han. kawałek papieru, który ś. przykleja do wekslu, 
dla wypisania dalszych przekazów. < Fr. allonge > 

Alopata, y, Im. cl, lAleopata lekarz stosujący 
zasady alopatji, nie homeopata: Gdybym alopatę 
wzywiił, nie wyglądałbym tak. Jeż. 

Alopatja, i, blra., I Aleopatja leczenie przeciwni- 
cze, powszechnie używane, nie homeopatja: Zaraz 
wziijł 8. do homeopatji, umiał zawiązać powoli 
przymierze z alopatja i dorobił ś. majątku. Krasz. 
<Gr. allopatheia dosł. = ulegający cudzemu wpły- 
wowi ; w naszych czasach nadano wyrazowi inne 
znaczenie, przeciwstawiać go wyrazowi homeo- 
patja > 

Alopatycznle przys. od Alopatyczny, lAleopa- 
tycznie. 

Alopatyczny przyra. od Alopatja, I Aleopatycz- 
ny: Środek A. Leczenie alopatyczne. Dawki 
alopatyczne. 

Alotrja, ów, blp. rzeczy uboczne, postronne: Po- 
za obrębem swego zawodu nie znał żadnych 
alotrjów. <Gr. allótrios = cudzy; ta allótria 
Im. = cudza własność > 

Alotropja, l. Im. e chem. właściwość niektórych 
pierwiastków chemicznych przyjmowania różnych wła- 
sności i postaci, in. polimorjja. <Now. z Gr. al- 
lotrópós = inaczej > 

Alotropijny przym. od Alotropja: Forma alo- 
tropijna azotu. 

Alóza, y. Im. y zool. (alausa yulgaris) [Fiu- 
ta] ryba członkopromienna, oiwarlopęcherzowa, brzu- 
chopłeiwa, śledziowata. < Łć. alausa a. alosa> 

Alpaga, i, Im. I, Alpaka tkanina wełniano-ba- 
welniana, rzadka, połyskująca. <p. Alpaka > 

Alpagowy przym. od Alpaga: Marynarka, pod- 
szewka alpagowa. 

Alpaka, I, Im. I I. p. Alpaga. 2. min. miesza- 
nina miedzi, cynku i niklu; p. Pakfong. 3. zool. 
(auchenia pacos) zwierzą racicowe, bezrogie, z ro- 
dziny wielbłądów. <Hp. alpaca> 

Alpakowy przym. od Alpaka. 

Alpejski I. bot. = a) Fijołek A., p. Gduła; b) 
Róża alpejska, p. Róża. 2. zool. Płochacz A., 
p. Płochacz. 

Alpinista, y, Ira. ści miłośnik, badacz, znawca 
Alp: Klub alpinistów. 

Alpinistka, i, Im. I forma ż. od Alpinista. 

Alpinja, I, Im. e bot. (alpinia) roś. z rodziny 
imbierowatych. Gatunek: A. galgant a, gał- 
gan (a. galanga). 

xAlpy, alp a. pów blp. wijsokie góry wogóle. 

+Alsbancik, a, Im. I p. AIsbant. 

•Alsbaniczek, czka. Im. czki p. AIsbant. 

fAlsbant, a. Im. y p. Halsbant: A. z przepysz- 
nych kamieni. Krasz. Zdr. f AIsbancik, f Alsba- 
niczek. 

f AIsikiecza, y, Ira. e rodź. sukna. <Wcg. al- 
BÓ = spodni 4" kecse = płaszcz > 



ALTERNACYJNY 

[AIskleta, y, Im.y] naszyjnik. <Nm. Halskette> 

AIstonIna, y, blm. a. Chlorogienina apt. sub- 
stancja z kory drzewa : dwuczub zwężony (astonia 
constricta). <0d Alstona, botanika szkockie- 
go-)- 1760 > 

f Aiszbancik, a, Im. I p. AIszbant. 

fAlszbaniczek, czka, Im. czki p. AIsbant: Łań- 
cuszek z alszbaniczkiem, a serduszko na nim. 
Rej. 

[-AIszbant, u, Im. y p. Halsbant. Zdr. f Aiszban- 
cik, fAlszbaniczek. 

xAl8ztuch, a. Im. y p Halsztuk. 

xAlsztuk, a. Im. i p. Halsztuk. 

xAlsztukowy przym. od AIsztuk, krawatowy: 
Szpilka alsztukowa. 

[AIsztybel, bla. Im. ble] trzewik wysoki, bucik. 
<Nm. Halbstiebel> 

•J-Alsztyn, u, Im. y kamienie drogie, noszone przez 
kobiety na szyi; naszyjnik z drogich kamieni. <Nra. 
Hals = szyja -|- Stein = kamień > 

Alt, u, Im. y a. Kontralt I. rauz. = a) niższy głos 
kobiecy, grubszy od dyszkantu czyli sopranu : Śpie- 
wać altem. Głos u chłopców przechodzi z altu 
na tenor, a. na bas. b) partja altowa w chó- 
rze: Rekwjem to napisane jest na dyszkant 
i dwa alty. 2. myśl- rodzaj głosu psa. <Łi. 
altus = wysoki > 

[Alt!] w. halt, stój! <Nm. halt!> 

Altana, y. Im. y lekki budyneczek, przewiewni/, 
ocieniony roślinami a. oszklony, chłodnik, dennik, 
kiosk, budka: A. z wodą sodową. Zdr. Altanka, 
[Antałka], Altaneczka. <Włos. altana, z Łć. 
altus = wysoki> 

Altaneczka, i, Im. I p. Altana. 

Altanka, i, Im. I I. p. Altana. 2. p. Węgielnik. 

Altarja, I, Im. e fundusz na ołtarz, zapis na 
utrzymanie ołtarza. < Łć. altaria Im. = ofiara na 
ołtarzu; ołtarz > 

Altarysta, y. Im. ści, Altarzysta, f Gitarzysta 

1. ksiądz, pomocnik plebana; wikarjusz; ksiądz, 
opłacany z altarji: W imię Ojca... niech biega... 
altarystę zbudzi. Miek. 2. służący do mszy, mi- 
nistrant. 

Altarzysta, y, Im. ści p. Altarysta. 

Altazymut, u. Im. y astr. kątomiar ogólny, przy- 
rząd astr., służący do mierzenia wysokości gwiazd 
i ich azymutu. <Łć. altus = wysoki -f- Azymut> 

•J-Alteca, y, blm. I. pańskość, wyniosłość, wystaw- 
ność, pompa, parada, przepyoh, blask: Przypa- 
trywał ś. wszystkiej dwornej altecy i armatom. 

2. arystokracja, magnaterja: Sama A. jedzie. 
<Włos. altezza> 

Altembas, u, Im. y, f Ałtembas tkanina o osno- 
wie jedwabnej a wątku złotym. <Tur. alten a. al- 
tun = złoto -f- bazz = tkanina > 

Altembasowy przym. od Altembas. 

Alteracja, i, blm. I. •]• wzruszenie, pomieszanie : 
Doznać na sobie alteracjej. 2. zmartwienie, stra- 
pienie, zgryzota, smutelc, frasunek. 3. muz. zmia- 
na jednej nuty w akordzie przez podwyższenie jej 
a. zniżenie o pół tonu. 4. praw. podrobienie, sfał- 
szowanie aktu prywatnego a. urzędowego. < Śr. 
Łć. alteratio, z Łć. alter = inny (zmieniony dom. 
w usposobieniu) > 

f Alterkacja, i, blm. spór, sprzeczlca, rozjyrawa, 
nieporozumienie, zatarg: Za Ludwika o poradlnym 
długa była A. <Łć. aItercatio> 

Alternacja, I, Ira. e I. zmiana, odmiana: Alter- 
nacje atmosfery. Sienk. 2. jęz. p. Oboczność. 
<Łć. alternatio> 

Alternacyjny przym. od Alternacja. 



27 



^■* 



ALTERNATA 



AŁUNOWAĆ 



XAIternata, y, Im. y I. kolej, zmiana kolejna, 
odmiana, przemiana: W klasztorach powinna być 
A., żeby raz Polacy, a drugą, rażą, Niemcy byli 
opatami. A. sejmów = odbywanie ich na prze- 
mian: to w Koronie, to w Litwie. Wymyśla 
różnych igrzysk alternaty. Kras. 2. X p. Al- 
ternatywa. 3. w daw. Polsce, prawo określające 
władzę przy sporze dwu równych dostojników a. 
urzędników, oraz czas, miejsce i sposób wykonywa- 
nia ich ałryhucji. 

Alternator, a, Im. y elektrot. maszyna dynamo- 
elekłryczna, wytwarzająca prądy elektryczne zmien- 
nych kierunków. 

Alternatywa, y, Im. y wybór pomiędzy dwoma 
postanowieniami ; rzecz do wyboru ; jedno z dwojga ; 
albo... albo; dylemat: Dwa bataljony piechoty 
zast!}.piły mu drogę, pozostawiając mu alterna- 
tywę: poddać ś. a. przebić ś. przez zaporę. Jeż. 
A. w logice = sąd rozjemczy. 

Alternatywnie przys. od Alternatywny : Zdawna 
zbierały ś. sejmy A. to na Litwie, to w Ko- 
ronie. 

Alternatywny przym, od Alternatywa. 
XAIternować, uje, oyiaiiść naprzemian, przepla- 
tać ś. z kim, z czym. 
xAlternuJący mat. p. ZnakozmIenny. 
XAIterować, uje, al I. odmieniać, zmieniać, ro- 
bić różnicę : Są to szczegóły, które ogólnego ty- 
pu nie alterują. Bliz. 2. martwić, gryźć, trapić, 
smucić, frasować : Każde takie zajście alterowa- 
ło ją, niepomału. Dzierzk. A. ś., martwić (itd., 
p. wyż. pod 2) ś.: Chociaż wiedział o potwa- 
rzy, nie alterował ś. 3. muz. zmieniać jedną nu- 
tę akordu, podwyższając ją a. zniżając o pół tonu. 

Ałterowanle, a, blm. czynność ez. Alterować. 

Alterowanie się, a ś„ blm., czynność ez. Alte- 
rować ś. 

Alterowany akord muz. = ulegający alłeracji. 

Altowy przym. od Alt: Głos, śpiew, utwór, 
klarynet, puzon, klucz A. 

Altówka, i, Im. i instrtement rznięty, tej samej 
budowy, co skrzypce, ale loiększy i niższy o kwintę. 

Altruista, y, Im. ści cztwmek przejęty żyadiwo- 
ścią i spółczuciem wszechludzkim, nie samolub, nie 
egoista. <Now. z Łć. alter = inny; bliźni; wy- 
raz utworzony w przeciwieństwie do egoista > 

Altrulstka, 1, Im. i forma ż. od Altruista. 

Altruistycznle przys. od Altruistyczny: Wy- 
chowanie wiekowe usposobiło nas A. Kasz. 

Altruistyczny przym. «d Altruizm: Uczucia al- 
tiuistyczne. Bodźce altruistyczne mniej silne, 
ftzęsto zaniedbywane, potrzebują, podniety etycz- 
nej. Karł. 

Altruizm, u, blm. życzliwość i spólczucie dla lu- 
dzi, niesamolubstwo, nieegoizm. 

-j-Altymetrja, i, blm. mat. częić gieometrji prak- 
tycznej, podająca sposoby mierzenia wysokości. 
< Now. z Łć. altus = wysoki -+- Gr. -metrfa = 
mierzenie > 

Altysta, y, Im. ści p. Alcista. 

Altystka, i, Im. i forma ż. od Altysta. 

[Alu alusiel] w. wabiąc świnie. Por. Lusia. 

f Aludel, u, Im. e chera. naczynie gruszkowate, 
z obu końców otwarte, używane niegdyś do subli- 
macji rozmaitych przetworów. <Może z Łć. lu- 
tum = glina > 

xAludować, uje, owal na kogo, na co = robić 
aluzję, nupoinyknć, dawać przytyk, potrącać o co, 
zmierza/, dairai''. do zrozumienia. <Łć. allu(Iere> 

xAludowanie, a, blin., czynność cz. Aludowaó. 

Aluminit, u. Im. y min. wodny krzemian glinu, 
^i-^. Hlumon-alun> 



Aluminjowy przym. od Alumlnjum: Płyta ala- 

minjowa. 
Alumlnjum chem. p. 6lln. 
Alumn, a, Ira. owie a. I I. x uczeń, wychowa- 
nieć, utrzymywany cudzym kosztem. 2. kleryk. <ŁĆ. 
aluinnus> 

Alumnat, u, Im. y zakład naukowy, w którym 
uczniowie otrzymują darmo naukę i utrzymanie. 

AlumokaJcyt, u, Im. y gór. odmiana opalu z do- 
mieszaniem glinki i wapna. <Now. z Łć. alu- 
raen - ałun Ą- calx = wapno > 

Alunit, u, Im. y min. siarczan potasu z siarcza- 
nem i wodanem glinu. <Now. z Łć. alumen = 
ałun> 

[Aluslal] w., odganiając owce. 

Aluwjalny przym. od Aluwjum: Okres A. Ka- 
mień, utwór, osad A. Formacja aluwjalna, p. 
Formacja. <Now. z Łć. alluvies = napływ; na- 
muł> 

Aluwjum nieod., gieol. napływy czyli osady czioar- 
torzędowe najmłodsze, podyluwjalne, polodowcowe. 

Aluzja, i, Im. e przymówka, przytyk, napomknie- 
nie, potrafienie o co, danie do zrozumienia: Wy- 
szydzać kogo nie wręcz, ale aluzją. Była to 
widocznie A. do jego słabostki. <Łć. allusio> 

[Aiwa, y, Im. y, a. Kołacz] narzędzie skręcone 
z wici w kształcie obwarzanka, do łączenia części 
tratwy. < ? > 

Alwarowy przym. od Alwar: Ukończył alwa- 
rową naukę. Kaczk. Alwarowa edukacja. Roi. 
<0(l nazwiska Alyarus, autora gramatyki Łć. 
-+-1583> 

Alwarzysta, y, Im. ści znawca gramatyki Al- 
war a. 

f Alzbant, u, Im. y p. tialsbant. 

I Aizaryn, u, blm. atrament alizarynowy. 

[Alkierz, a, Im. e] p. Alkierz. Zdr. [Alkirze- 
czek]. 

fAlkIrzeczek, czka. Im. czki] p. Alkierz. 

Ałłaehować, uje, owal, Allakować, Hallakować, 
wołać: Ałłachl: Tatarzy, ałłachując coraz prze- 
raźliwiej, zachęcali ś. wzajemnie. Sienk. <Arab. 
allah = b6g> 

Allacliowanie, a, blm,, czynność ez. Allacłio- 
wać. 

Allakować, uje, owal p. Allachować: Tatarzy, 
ałłakująe przeraźliwie, poczęli ś. zbierać w czam- 
buł. Sienk. 

Allakowanie, a, blm., (czynność cz. Allakować. 

•j-Altarz, a. Im. e p. Ołtarz. 

■j-Altembas, u, Im. y p. Altembas. 

Altyn, a, Im. y, Altynnik, daw. drobna moneta 
rosyj. <Tur. alten, altun = złoty > 

Altynnik, a. Im. I p. Altyn. 

Ałun, u, Im. y, f Halun chcm. I. sól podwójna, 
powstała z połączenia siarczanu glinu z siarczanem 
potasu, sodu a. amonu. 2. podobny związek, w któ- 
rym miejsce siarczanu glinu zajmują: siarczan tlen- 
nika żelaza, siarczan tlen)uka manganezu a. tlenek 
chromu. A. amonjakowy, magnezjowy, palony, 
potasowy, prażony, sodowy, surowy, żelazny. 
<Łć. alumen > 

Aluniarnia, i. Im. e fabryka ałunu. <Łć. alu- 
men = .nłun> 

Alunlarz, a, Im. e wyrabiający ahm. 

Alunisty, xHalunlsty zawierający w sobie znacz- 
ny procent atunu. 

Alunit, u, Im. y chem. siarczan glinku i potasu. 

Alunować, uje, owal, xHalunować zaprawiać, 
naposzczać altaian; A- wódkę. A. kliszę foto- 
graficzną. 



28 



AŁDNOWANIE 

Alunowanle, a, blra., t Halunowanie, czynność 
cz. Alunować. 

Ałunowy przyra. od Ałun: Kamień, smak A. 
Garbowanie ahinowe (-białoskórnictwo). 

i Mus, u, blm] /JJwo. <Litews. alus> 
ilwa, y, blm. p. Halwa. 

xAmalgam, u, Im. y p. Amalgamat: Społecz- 
ność wy/s/a jest kosmopolitycznym amalgaraem 
prawie wszędzie i zawsze. Krasz. <Zap. Gr. 
millagma- plaster miękczą,ey, z dodaniem przed- 
iraka Arab. al"> 

tAmalgama nieod p. Amalgamat. 

Amalgamacja, I, blm., Amalgamowanie czyn- 
ność ez. Amalgamować; hut.: odciąganie za pomo- 
cą rtęci zii(ijdiiJące;jo ś. w rudach złota. 

Amalgamat, u, hu. y, X Amalgam, f Amalgama 
I, chem. ortęi, rtęciak, zwiąiek jukiegohądi metalu 
z rtęcią: A. miedzi. 2. elektrot.: A. I}erjota = 
mieszanina kwasów i rtęci do powlekania elektro- 
dóto ujemnych w stosach galwanicznych. 3. przen. 
połączenie, mieszanina, zlepek. 

Amalgamować, uje, owal, ! Amalgować \. powlekać 
amalgamatem: A. elementy cynkowo. 2. chem. 
l({czyó metal z miedzią, ortęcać, urtęcać. 3. przen. 
łączyć, jednoczyć, zespalać: Ruś z Polsk.], amal- 
garaował. A. Ś. zlewać ś., spływać ś.: Nawet 
nadbrzeżne śmieciska Warszawy, kiedy patrzeć 
z wieży, amalgamuj."]; ś. w ogólnej harmonji 
krajobrazu. 

Amalgamowanie, a, blm. p. Amalgamacja: Owo 
A. ludów spełzło na niczym, z powodu różnic 
wyznaniowych. 

Amalgamowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Amalgamować ś. 

I Amalgować, uje, ował p. Amalgamować: 
Strój dawny polski amalgował ś. za Sasów 
z niemieckim ubraniem. Kórz. 

I Amalgowanie, a, blm., czynność cz. Amal- 
gować. 

.'Amalgowanie się, a ś., blm., czynność ez. 
Amalgować ś. 

xAmalja, i, Im. e p. Emaija. 

xAmaljować, uje, ował p. Emaijować. 

xAmaljowanle, a, blm., czynność cz. Amaljo- 
wać, emaljowanie. 

Amanat, a. Im. cl zakładnik, wzięty przez nie- 
przyjaciela na pewność wiernego dotrzymania ugody 
międzynarodowej. <Now. z Arab. araan = pew- 
ność, obrona > 

Amancik, i, Im. I p. Amant: Sprytna aktorecz- 
ka, zgrabny A. mają, więcej powodzenia, niż po- 
ważny tragik. 

Amant, a. Im. ci I. kochanek, ulubieniec, gach, 
faworyt. 2. aktor, grywający role kochanków : 
W jednym dniu stracić trzech amantów, komi- 
ka i naiwną,, to cios dla teatru. Zdr. Amancik. 
<Fr. amant > 

Amantka, i. Im. i forma ż. od Amant. 

xAmanuen8, a, Ira. owie, X Amanuent pomoc- 
nik, sekretarz: Przy kancclarji hetmana był ama- 
nuensem do pisania listów i rozkazów. Krasz. 
<Łć. amanuensis (a manu = do, od ręki)> 

xAmanuent, a, Im. cl p. Amanuens. 

Amarant, u, Ira. y I. a. Szarłat, Szarlatek, 
Szkarłat, Kwiat miłości, bot. (amarantus) roi. 
z rodziny amarantowatych. Gatunki : A. b o t w i n- 
kowy a. pos polity (a. blitum) a. Żminda; 
A. zwisły (a. caudatus) a. Sarait, Lisi 
ogon. 2. a. [Aramant] barwa amarantowa : Chorą- 
giewki u lane mieli białe z żółtym, a my z araa- 
rantem. <Qr. amarantos (dosł.=niewiędnący)> 



AMBALOWAĆ 

Amarantowate a. Szarlatowate, Szkarlatowate 
rośliny bot. (amarantaceae) rodzina przyrodzona 
roślin kwiatowych dwuliściennych. 

Amarantowieć, eje, owiał stawać ś. amarantowym ; 
czerwienieć, czerwienić ś., ponsowieć, oblewać ś. pon- 
sem: Już na nosie siedział gil, uszy amaranto- 
wiały. Jeż. 

Amarantowo przys. od Amarantowy. 

Amarantowy [Aramantowy] mający barwą ama- 
rantu. 

tAmarykować, uje, ował gorzko narzekać, uskar- 
żać ś. z goryczą, utyskiwać, ubolewać: A. na ogól- 
ne zepsucie. <śr. Łć. amaricare, z Łć. ama- 
rus = gorzki > 

fAmarykowanie, a, blm., czynność cz, Amary- 
kować. 

Amarylek, a, Im. i, Amarylka, a. Nadobnia, 
Nadobnica, Narcyzowa liija, bot. (amaryllis) roś. 
z rodziny amaryUcowatych. Gatunek: A. ozdo- 
bny a. Lii ja meksykańska (a. bella- 
donna). <Gr. Araaryllfs, imię dziewczyny w Sie- 
lance Teokryta> 

Amarylka, 1, Im. i bot. p. Amarylek. 

Amarylkowate rośliny, bot. (amaryllideae, ama- 
ryllidaceae) rodzina przyrodzona roślin kwiatowych 
jednoliściennych. 

Amaryna, y, blm. in. Benzolina, Pikramina 
chem. związek organiczny, tworzący ś. przy działa- 
niu anionjaku na olejek lotny migdałów gorzkich. 
<Now. z Łć, amarus = gorzki > 

Amator, a, Im. owie a. rzy I. lubownik, zwo- 
lennik, miłośnik: A. psów, koni, polowania. Rzecz 
ta, jak na amatora, wiele warta. Znajdzie i ona 
swego amatora. 2. zajmujący ś. sztuką, dyletant: 
Chcąc osądzić artystę lub amatora, słyszeć go 
potrzeba, gdy fantazjuje. Krasz. 3. ir. człowiek 
występujący z dziwną pretensją do czegoś: A.! onby 
chciał przewodzić tutaj. Żart.: A. kwaśnych 
jabłek. 4. wiośl. biorący udział w regatach nie 
■dla nagrody. <Łć. amator > 

Amatorka, i. Im. i forma ż. od Amator. 

Amatorski przym. od Amator: Teatr A. Ceny 
amatorskie. Zwolennicy jazdy amatorskiej (a. 
kawalerskiej) byli nieraz przyczyną przejechań. 
Sztukamięs amatorska ( = tylko przez amatorów 
lubiana). Po amatorsku przys. =yafc amator: Pła- 
cić po amatorsku. 

Amatorstwo, a, blm. I. zamiłowanie, upodohanie 
w czym, lubownictwo, przejęcie ś., predylekcja : My 
przecież jadamy kapitalnie, znakomicie, z ama- 
torstwa. Zajmuje ś. muzyką z amatorstwa. 2. 
dyletantyztn. 

! Amauroza, y, blm., lek. porażenie nerwu wzro- 
kowego, zupełna utrata lozroku, jasna ślepota. < Gr. 
amaurosis = osłabienie (szczeg. wzroku) > 

Amazonka, i, Ira. I i. kobieta jeżdżąca konno. 
2. suknia kobieca do konnej jazdy. <Gr. Ama- 
zoa = Amazonka > 

Amazoński I. przym. od Amazonka: Amazoń- 
ska, wojownicza a pełna wdzięku, Krasz, 2. min. 
Kamień A. p. Mikroklln. 

[Amąn] p. Amen. 

xAmbaje, ów, blp. I. p. Androny. 2. mrzon- 
ki, urojenia, przywidzenia, majaczenie: Śmieszne 
sobie w głowie uprządłeś A. Zabł. <Łó. am- 
bages Im. = zakręty, zawroty > 

Ambalaż, u, blm. i. umiejętne pakowanie wysy- 
łanych towarów. 2. opakowanie, opdkunek: "Waga 
towaru bez ambalażu. <Fr. emballage> 

X Am balować, uje, ował pakotoać, zapakowywać: 
A. towary. <Fr. emballer> 



29 



^ V. AMBALOWANIE 

xAmbalowanie, a, blm., czynaośd cz. Ambalo- 
waó. 
[Atnbałek, Ika, im. Ikl, Atnbolek, Hymbalek] 

bant, spojenie krokwi u wierzchołka dachu. <Nra. 
Hahn(eii)balken (dosł. = kuiza belka) beleezka 
górna w krokwi, gdzie kury nocują > 

[Ambar, u, Im. y] spichrz, komora, lamus. <Tur. 
(z Pers.) anbar, (h)ambar = stodoła, spichrz > 

Ambaras, u, Ira. y kłopot, tarapaty, trudnoici; 
niepokój, troska, niepewność; niezdecydowanie, wa- 
hanie, trudne położenie; fatyga, różnica, zachód, 
trud, skrępowanie = ceremonja, ceregiele: Narobić 
komu ambarasu. Uwolnić kogo z ambarasu. 
Jestem w ambarasie o niego. Tyle tu pięknych 
rzeczy, że jestem w ambarasie, co wybrać. Nie 
rób sobie ze mną ambarasu. <Fr. embarras> 

Ambarasować, uje, owal robić ambaras, kłopo- 
tać, niepokoić, turbować; trudzić, zaprzątać, fatygo- 
wać, krępować; wprawiać w kłopot, żenować, onie- 
śmielać: Ambarasują, mię wasze niepowodzenia. 
Nie b^dę pana ambarasował swemi interesami. 
Tak jest skromną, że ją arabarasuje towarzy- 
stwo młodzieży. A. Ś. kłopotać (itd., p- wyż.) ś., 
robić sobie ambaras, ceremonjować ś.: Nie ambara- 
suj ś. o mnie. Nie ambarasu) ś., sam to zała- 
twię. 

Ambarasowanie, a, blm., czynność cz. Amba- 
rasować. 

Ambarasowany zaambarasowany, zmieszany, za- 
kłopotany, zaniepokojony, żenowany, skrępowany, nie- 
zdecydowany : Na tej wizycie będziemy głodni 
i ambarasowani. Krasz. 

Ambarasowny ambarasujący, kłopotliwy, niewy- 
godny, ulrudzający, przysparzający wiele zachodu. 

Ambarasujący wprawiający w ambaras, kłopotli- 
luy, drażlixvy: Ukontentowana, że od ambarasu- 
jącej odpowiedzi uwolnioną została. Kórz. Oby- 
wał ś. bez tej ambarasującej ozdoby (rękawi- 
czek). Jord. 

Ambargo nieod. Embargo areszt, sekwestr na 
okręt, nałożony przy jego odejściu : Nałożyć, znieść 
A. <Fr. Hp. embargo, od Hp. embargar = prze- 
szkadzać, od Hp. barra = rygiel > 

Ambarkader, u, Im. y magazyn, z którego wy- 
wożą towary koleją a. statkiem ; peron kolei żelaznej 
dla wyjeżdżających. <Fr. erabaread^re> 

Ambarkować się, uje ś., owal ś. wsiadać na 
okręt, na statek. Słów. <Fr. s'embarquer> 

Ambarkowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Ambarkować ś. 

Ambasada, y, Im. y I. biuro ambasadora, posel- 
stwo: Służyć w ambasadzie. 2. orszak ambasa- 
dora, personel Jego biura: A. francuska wyjecha- 
ła z Londynu. 3. dom, gdzie mieszka i urzęduje 
ambasador: Chodził do ambasady angielskiej. 
<Fr. ambassade, z Śr. Łć. arabactia = polece- 
nie (z Łć. ambactus = posługacz) > 

Ambasador, a, Im. owie a. rzy poseł pierwszo^ 
rzędny, przedstawiciel swego monarchy na dworze 
zagranicznym: Uwierzytelnić ambasadora. 

Ambasadorowa, ej, Im. e żona ambasadora. 

Ambasadorski przym. od Ambasador: Służba 
ambasadorska. 

Ambasadorstwo, a I. Im. a godność, urząd am- 
basadora, poselstwo. 2. blm. ambasador z żoną : 
A. będą na balu. 

fAmber, bra. Im. bry rodź. drogiego kamienia. 

1 Ambetować, uje, owal dokuczać, niecierpliwić. 
<Fr. embeter> 

I Ambetowanie, a^ blm., czynność oz. Ambeto- 
wać. 



AMBRAINA 

Ambicja, I, Im. e I. duma szlachetna, cześć, ho- 
nor, miłość własna, godność osobista, poczucie god- 
ności osobistej: To człowiek bez ambicji. A. rai 
na to nie pozwala. Obrażona A. Z młodzień- 
cem prędzej dojdziesz do celu ambicją, niż su- 
rowością. Szlachetna A. Odwołać s. do czyjej 
ambicji. 2. duma, pycha, buta, zarozumiałość, 
chełpliwość, żądza sławy, zaszczytów i panowania : 
Uniesiony ambicją, chciał Litwę zagarnąć. 3. 
wspaniałomyślność: Uniósł ś. ambicją. <Łć. am- 
bitio> 

Ambicjant, a. Im. ci, X Ambitnik, żart. Ambi- 
CJUSZ człowiek ambitny, zarozumialec, pyszałek: 
Przez wojny pną ś. ambiejanci do tronu. 

xAmbicjonować, uje, owal mieć, rościć do cze- 
go pretensję, ubiegać ś. o co, dobijać ś. czego, piąć 
ś., pretendować, aspirować do czego : "Wyborny ko- 
mik, ale ambiejonuje do ról charakterystycz- 
nych. Ambicjonują o sławę wzorowych organi- 
zatorów. 

Ambicjusz, a, Im. e p. Ambicjant: Przyjął man- 
dat i wystąpił do walki z antynarodowym am- 
biejuszem. 

Ambicyjka, I, Im. i ambicja w błahostkach : Sin- 
żył ideałom, a nie swoim interesom osobistym 
i arabicyjkom pisarskim. Złożyli na ołtarzu za- 
grożonej ojczyzny swe ambicyjki. 

■I. Ambit, u. Im. y krużganek, obejście, galerja, 
miejsce przechadzki. <Łć. ambitus> 

2. Ambit ambicja, tylko w wyrażeniu: "Wziąć 
na A. -unieść ś. ambicją. 

Ambitnie przys. od Ambitny. 

Ambitnieć, eje, al stawać ś. ambitnym, dumnieć. 

X Ambitnik, a, Im. cy p. Ambicjant: Kogo nie 
zrobiły dzienniki podłym aiubitiiikieni. Tarn. 

Ambitność, I, blm. żart. rz. od Ambitny: Znie- 
nawidzili go za A. Prus. 

Ambitny pełen ambicji, ceniący godność własną; 
dumny, pyszny, zarozumiały, butny ; żądny sławy, 
zaszczytów, panowania. 

xAmblemat, u. Im. y p. Emblemat. 

Ambo, a, Im. a mat. kombinacja a. zestawienie 
dwuch elementów, np. dwuch liczb a. numerów: A. 
w loterji liczbowej. A. w loteryjee - dwie liczby 
rzędem nakryte: Grać do amba. Byłbym za tym, 
żeby prócz głównego terna, stawiać coś na A. 
"Wilcz. <Łć. ambo = oba > 

[Ambolek, Ika, Im. Ikl] p. Ambalek. 

Ambona, y, Im. y I. kazalnica, mównica kościel- 
na. Przen.: Spaść z ambony = mieć ogłoszone 
swoje zapotoiedzi przed ślubem. 2. przen. naucza- 
nie z ambon, kaznodziejstwo: Wybornym środ- 
kiem rozpowszechnienia tego mogłaby być A. 
Zdr. Ambonka. <Qr. Ambon = trybuna > 

! Ambonament, u, Im. y p. Abonament. 

! Ambonamentowy przym. od Ambonament, abo- 
namentowy. 

Ambonka, I, Im. I p. Ambona : Zewnątrz, z przy- 
stawionej do kościoła ambonki opowiadać mu- 
siał słowo boże. Krasz. 

I Ambonować, uje, owal p. Abonować. 

! Ambonowanle, a, blm., czynność cz. Ambono- 
wać, abonowtinie. 

Ambos, a, Im. y szew. p. Ambus. 

Ambra, y, Im. y I. chem. materja pachnąca, wy- 
dzielana z kiszek przez niektóre zwierzęta tciilory- 
bowaie: A. szara. 2. pachnidło, looda z tej ma- 
terji pędzona: Ekspensowali ś. dla niej na po- 
mady i ambry. Jeż. 3. bot. p. Styracznik. <Aral>. 
anber> 

Ambralna, y, blm. apt. tłuszcz, stanoiciący skła- 
dową część ambry szarej. 



30 



AMBRAN 

tAmbran, a, Ira. y duia buika z szafranem, po- 
lewana miodem, którą Ormianie rozsyłali po sty- 
pach krewnym, przyjaciołom i ubogim. <Orra.> 

Ambrasy, ów, blp. pasy z materji a. sznury Ja- 
ko przepaski do firanek a.portjer. < Fr. erabrasse > 
Ambrazura, y, Im. y I. strzelnica w murze: To 
obwarowanie opatrzone było w ostrokół i am- 
brazury. Tu i owdzie rozpadlina przybierała 
kształt ambrazury lub niszy. Jeż. 2. framuga 
okna. 3. skośność muru w framudze. <Fr. eni- 
brasure> 

Ambrotyp, u, Im. y fot. odbitka dodatnia, otrzy- 
mywana na kolodjum. <Now., może z Ambra -f- 
Typ> 
Ambrowlec, wca, Im. wce bot. p. Styracznik. 
Ambrowy przym. od Ambra, bot.: Drzewo am- 
browe, p. Styracznik. Ziele ambrowe, p. Ziele. 
Ambrozja, i I. blm. pokarrr. nieśmiertelność da- 
jący : E! gdyby to była wódka! przerwał na- 
gle, spluwajcie na wspomnienie ambrozji. Krasz. 
2. przen. pokarm a. napój idealny najprzedniejsze- 
go smaku, nektar; słodycz, rozkosz, delicje: Chcę 
skosztować wszystkiego, spróbować, co niezna- 
ne, umoczyć usta w ambrozji. Krasz. Uśmiech, 
piołuny i ambrozje. <Gr. ambrosia> 

AmbrozyjskI przym, od Ambrozja, rozkoszny, 
cudny : Piękne noce zwał Homer ambrozyjskie- 
mi. Sienk. Zapach A, rozchodził ś, po całej 
przestrzeni. 

Ambulans, u, Im. e ruchomy szpital wojskowy, 
szpital polowy, furgon kryty dla żołnierzy rannych, 
chorych: Wszystkie ambulanse i szpitale polo- 
we zapełniły ś. konającemi, <Fr. arabulance, 
z Łć. ambulare = chodzić, przechadzać ś. > 

Ambulansowy przym, od Ambulans: Chory A. 
Wóz A. Służba ambulansowa. 

Ambulatorjum, w Ip. nieod., Im. a, ów miejsce 
porad lekarskich dla przychodzących chorych, klini- 
ka ruchoma. 

Ambulatoryjny przym. od Ambulatorjum: Le- 
czenie ambulatoryjne. 

Ambus, a, Im. y I. blach. rodź. kowadła do pro- 
stowania blachy. 2. a. Ambos, Krajec szew. roz- 
palone żelazo, na którym szewcy topią czarny wosk 
do czernienia obcasów. <Nm. Amboss = kowa- 
dło > 

Ameiwa, y, Im. y zool. (ameiva) duży gad 
czworonogi Ameryki południowej, spokrewniony z na- 
szemi jaszczurkami. <Now. araeiva> 
Amellka, I, Im. i p. Ameija. 
Ameija, I, Im. e 1. puszka, puzderko toaletowe ; 
torebka kobieca, kaleta. 2. frodz. ładownicy: A. 
mu wisi aż na brzuchu. Koch. Zdr. Amelka, 
Amellka. <Arab. hamulat = co ś. nosi, tegoż 
pochodzenia, co Amulet > 

Ameijoracja, I, Im, e, Meijoracja ulepszenie, 
przyprowadzenie do lepszego stanu, podniesienie: 
A. rolna. <Fr. amólioration, z Łć. melior = 
lepszy > 

Ameljoracyjny przym, od Ameijoracja, melio- 
racyjny : Fundusz A, Spekulacje ameljoraeyjne 
stawiaj;^ go na granicy bankructwa. 
Amelka, I, Im. I p. Ameija. 
Amen nieod. [Amąn, Haman, Jamen] I. wtjraz, 
kończący modlitwy : Nie minie cię to, jak A. w pa- 
cierzu. To tak pewna, jak A. w pacierzu (=jak 
dwa razy dwa, cztery). 2. przen. koniec: Jeszcze 
nie A.! Już A.! (=po wszystkim, już klamka za- 
padła, stało ś.). Powiedz A.! ( = powiedz: zgoda! 
zgódź ś.l). [Na A. = do szczętu, do cna] : Owca na 
A. stratowana. 3. fecht. rodzaj cięcia, sekunda ze 



AMFILOGJA 

zgięciem ręki w łokciu. < Hb. amen = zaprawdę , 
niech tak będzie > 

KAmernIa, I, Im. e p. Kuźnica. <Nm. Ham- 
mer = młot; kuźnica > 

Amerszlag, u, blm. p. Mlotowlny. <Nra. Hara- 
merschlag> 

Amerykan, a. Im. y I. a. Amerykanka powozik 
odkryty, bez kozła a. z kozłem z tyłu. 2. blp. a. 
[Ameryki] gatunek kartofi. 3. rodź. gry w bilard. 

Amerykanista, y Im. ści badacz rzeczy amery- 
kańskich: Kongres amerykanistów. 

Amerykanizm, u I. blm. to, co cechuje Amery- 
kanów a. Amerykę. 2. Im. y u>łaściwość mowy an- 
gielskiej w Ameryce. 

Amerykanlzować, uje, owal przerabiać na spo- 
sób amerykański. A. Ś. nabierać cech, właściwych 
Amerykanom a. Ameryce. 

Amerykanka, I, Im. I I. p. Amerykan: Obaczvł 
go ubranego z szykiem, rozpościerajjj-cego ś. 
w amerykance, Zach, 2. rodź. łyżwy. 3, druk. 
maszynka drukarska, obsługiwana przez jednego ro- 
botnika. 

Amerykański I. blach. Futro amerykańskie, p. 
Futro. 2. cukier. Napój A., p. Napój. Po ame- 
rykańsku fTzjs.=jak Amerykanie, jak w Ame- 
ryce. Patrzeć po amerykańsku - z ukoiła, z pod 
oka: Spojrzała z ukosa, och! tak po amerykań- 
sku, aż s, serce do niej rwało. Es. 

[Ameryki, ów, blp.] p, Amerykan. 

Ametyst, u, Im, y min. p. Kwarc. <Gr. amć- 
thystos> 

Ametystowy przym. od Ametyst: Tabakierka 
ametystowa. Pierścień, kolor A, 

I Amfatycznie przys. od Amfatyczny, emfa- 
tycznie. 

I Amfatyczny p. Emfatyczny. 

! Amfaza, y, blm. p. Emfaza. 

Amfibjum, w Ip. nieod.. Im. a, ów zu-ierzę ziem- 
nowodne. <Gr. amfibios (dosł. = dwużyciowy)> 

Amfibol, u, Im. e min. krzemian magnezu waj>- 
nia i żelaza : A. glinkowy - krzemian wapnia, ma- 
gnezu, żelaza i glinu. <Now. z Gr. amiibolos, p. 
Amfiboliczny> 

XAmfibollc2nle przys. od Amfiboliczny. 

XAmfiboliczny przym. od Amfiboija: Zdanie 
amfiboliczne. Sąd A. <Gr. amfibolos = dwu- 
znaczny > 

Amfibolit, u, Im. y a. Skala hornblendowa min. 
masa ziarnista, złożona z hornblendy z 7naią do- 
mieszką feldspatu, kwarcu i biołytu, a. masa łuj)- 
kowa, nazywana łupkiem amfibolilowym a. hornblen- 
dowym. 

Auifibolltowy przym. od Amfibolit: Łupek A. 
p. Amfibolit. 

Amfiboija, I, Im. e til. dwuznaczność; dwuznacz- 
ne rozumienie czegoś: A. transcendentalna =/)o- 
mieszanie pojęcia czegoś z przedmiotem rzeczywi- 
stym temu pojęciu odpowiadającym. 

Amfibrach, u Im. y stopa wierszowa, złożona 
z trzech zgłosek, z których środkowa długa a. akcen- 
towana. <Gr. arafibrachys> 

Amfibrachiczny przym. od Amfibrach: Stopa 
amiibrachiczna. Wiersz. A. 

X Amfigien, u, Im. y chera, pierwiastek z groma- 
dy tlenowców. <Now. z Gr. amfi = między, dwo- 
jako -\- gen^z = -rodny > 

Amfilada, y, blm., Anfilada rząd, szereg rzeczy, 
po sobie idących, np. pokojów, budynków, kolumn: 
Są, tam .3 pokoje w amfiladzie. { = na przestrzał). 
<Fr. onfiladO 

XAmfiiogja, i. Im. e fil. sprzeczność; niezgod- 
ność logiczna. <Qr. amfiIogia> 



31 



AMFIMACER 



A M P E R 



Amfimacer, a, Im. y stupa wierszowa, składająca 
i. z trzech zgłosek, z których środkowa krótka. 
<Gr. amfimakros> 

Amfiteatr, u, Ini. y I. siedzenia spiętrzone jedno 
nad drugim, okalające widownię ; teatr pod goIi/m 
niebem w ten sposób urządzony . A. anatomiczny. = 
$ala amfiteatralna do wykładu anatomji na oka- 
zach. 2. miejsce dla widzów w teatrze wprost sce- 
ny, <Gr. amfith(5atron> 

Amfiteatralnie przys. od Amfiteatralny: Pasmo 
gór, pictrzą,cych ś. A. Galerja pałacowa, A. ku 
głębi podniesiona. Szaj. 

Amfiteatralny przym. od Amfiteatr: Amfitea- 
tralne podwyższenie galerji. Szaj. 

Amfitrjon, a, Im. owie gospodarz uczty, funda- 
tor = podejmujący gościnnie: Kolacja! Cymbuś! 
ruszaj po kotlety! zawołał A. Krasz. <0d bo- 
łiatera komedji Plauta i Moli5ra Gr. Amfi- 
tryón> 

Amfora, y, Im. y u starożytnych, rodzaj dzba- 
na z dwoma uszkami. <Łć. ampłiora, z Gr. am- 
foreys > 

Amfrysz, u, blm., piek. podmłoda do chleba żyt- 
niego. <Z Nm. anfrischen = odświeżyć > 

Amiant, u, Im. y min. giętkie i cienkie włókna 
gramatytu i aklynotu. <Gr. amiantos dosł. = nie- 
splaniiony> 

Amid, u, Im. y chera. związek organiczny, tv któ- 
rym rodnik, z węgla, wodoru i tlenu złożony, łączy 
się z grupą NH.^ - amidową. < Now. ; ten i na- 
stępne dziesięć wyrazów utworzono z Fr. aini- 
don = krochmal i z Gr. iiuiylon - m^ka (dosł. nie- 
raielona), skąd Fr. amidon> 

■j-Amidam, u, Im. y rodzaj przyprawy korzennej, 
w daw. kuchni polskiej. 

Amidobenzol, u, Ira. e chem. p. Anilina. < Amid 
-(-Benzol> 

Amidol, u, blm., fot. preparat chemiczny do wy- 
woływania obrazu na płytach emulsyjnych. 
Amidowy przym. od Amid : Grupa amidowa. 
Amidyna, y, blm. substancja roślinna z przegni- 
łego krochmalu. 

Amil, u, Im. e chem. peniyl, rodnik jednowartoś- 
ciowy, C^lĄi -, pochodzący od pentanu. 

Amilen, u, Im. y chem. pentylen, węglowodór ze 
składem C^IfiQ. 

Amilowy przym. od Amil: Alkohol A., chem.= 
alkohol pentylowy, C^H^iOH. 

Amin, u, Im. y chem. związek organiczny, w któ- 
rym rodnik, z węgla i wodoru złożony, łączy ś. z gru- 
pą NIT.^ — amidową ; amonjak organiczny, amonjak 
złożony. 

Aminek, nku, Im. nki bot. I. a. Marchiewek, 
(ammi) roś. z rodziny baldaszkowych. 2. p. Prze- 
wiercień. <Gr. ammi> 
[Amiol.] a, Im. y p. AnIol. 
XAmiralstwo, a, blm. p. Admiralstwo. 
Amieja, i, Im. e w daw. procesie litewskim, 
orzeczenie sądu eksdywizorskiego, mocą którego nie- 
stawnjący a wezwany j)ozwem wierzyciel tracił mnż- 
nośó poszukiwania swej należności <Łć. amissio> 
Amnestja, I, Im. e, f Amnistja ułaskawienie, 
uwolnienie od kary, udzielone przez panującego. 
<Gr. amnestia dosł. = zapomnienie > 

Amnestjonowaó, uje, owal Vogo = udzieli6 mu 
amnestji, ulaskiiwió go. 
Amnestyjny przym. od Amnestja. 
XAmnestyka, I, blm. fil. umiejętność a. sztuka 
sprawdzania niepamięci, zapomnienia; przepisy na 
znoszerue a. usuwanie pamięci. <Now. z Gr. a- 
mnestćó = zapominam > 



Amnezja, I, blm. p. Bezpamlęó. <Now. z Qr. 
amnestćo = zapominam > 
f Amnistja, i, Im. e p. Amnestja. 
Amomek, mka, Im. mki a. Ormusz, Kardamom 

bot. (amomum) roś. z rodziny imbierowatych jAe- 
mienia amomkowych. <Gr. am6mon> 

Amomkowe rośliny bot. (amomeae) plemię ro- 
dziny imbierowatych. 

Amon, u, blm., chem. rodnik jednowartościowy 
z charakterem metalu, powstający przez przyłącze- 
nie ś. atomu wodoru do cząsteczki amonjaku. <p. 
Amonjak > 

Amonek, nka, Im. nki a. Śnitka bot. (sison) 
roś. z rodziny baldaszkoroych <p. Amomek > 

XAmonica, y blm. (ammoniaemia) lek. zakaie- 
nie amonowe, zakażenie krwi amonem. <p. Amo- 
njak > 

Amen t, u, Im. y pal skorupa skręcona, znajdo- 
wana w utworach osadowych arugorzędowych, nale- 
żąca do zaginionych mięczaków gromady głowono- 
góio. <0d nazwy bóstwa Ammona> 

Amonitowy przym. od Amonit: Skorupa amo- 
nitowa. Pokład A. 

xAmonja, I, Im. e chem. wodan amonu, roztwór 
amonjaku w wodzie. 

Amonjak, u. Im. I chem. związek azo'u z wodo- 
rem: A. złożony. A. organiczny, p. Amin. <Łć. 
ammoniacum = ciecz z drzewa przy świijtyni Jo- 
wisza Ammona> 

XAmorantyczny żart. od amorów, romansowy, 
romantyczny: Amorantyczne konfidencje. 

Amorek, rka, blp. rodź. gry w karty, nerwówka. 
<Fr. araour> 

Amoretki, ek blp., LamoretkI kuch. potrawa ze 
szpiku cielęcego. <Fr. amourettes> 

Amorficzność, I, blm. rz. od Amorficzny, Jcz- 
posiaciowość. < Gr. amorfia> 

Amorficzny chem. p. Bezpostaciowy. 

Amorfizm, u, blm. min. p. Bezpostaciowość. 

Amortyzacja, i, blm. I. amortyzowanie, uma- 
rzanie, umorzenie, amortyzowanie ś., spłata kapitału 
zakładowego lub pożyczonego częściami: Odliczyć 
z zysków procent na amortyzację. 2. nagroma- 
dzanie ś. dóbr i kapitałów w tak zwanej „martwej 
ręce" (manus morlua), czyli il\ rękach duchowień- 
stwa. <Fr. amortisation, z Śr. Łć. admortiza- 
tio> 

Amortyzacyjny przym. od Amortyzacja: Ka- 
pitał A. Prawa A. = prawa średniowieczne prze- 
ciwko amortyzacji w znaczeniu 2. 

Amortyzować, uje, owal umarzać, spłacać częś- 
ciowo: A. dług, akcje, weksle, papiery publicz- 
ne. A. Ś. być umarzanym, być .'opłacanym : Listy 
te amortyzują, ś. w przeciągu dwudziestu lat. 

Amortyzowanie, a blm., czynność cz. Amorty- 
zować, amortyzacja. 

Amortyzowany zamortyzowany, umorzony, spła- 
eony, pokryty: Nakład A. 

Amory, ów, blm. [Jamoryl kochanie, miłostki, 
romanse: Z nią miał różno A. Fred. A. "Wybi- 
je ja ci z głowy te A! Wdać ś. w A. Praktyk 
w amorach znakomity. Sienk. <fjć. amor> 

Amoryczny przym. od Amory: Nie czytała ko- 
medjalnych błazeństw, ani amorycznych roman- 
sów. Chra. 

Ampelit, u. Im. y gór. łupek łojkoioy gliniany. 
<Now. z Gr. łlmpelos= winorośl > 

[Ampel, a, Ira. y] p. Hampel. 

Amper, a. Im. y fiz. praktyczna jednostka natę- 
żenia prądu elektrycznego : Machina dynamo-elek- 
tryczna o sile pięciuset amperów. <0d nazwi- 
ska Fr. Amp6re tl836> 



32 



AMPERMETR 



ANAGRAMAT 



Ampermetr, u, Irn, y fiz. p. Amperometr. 

Ampero-godzina, y, Im. y elektrot. siła slru- 
tnicniii cleldrycznegu dzuilnjąca w ciągu jednej go- 
dziny. < p. Aiuj)er> 

Amperometr, u, Im. y, Ampermetr fiz. rodzaj 
galn-dnonielru, wskazujący natężenie prądu elek- 
trycznego bezpośrednio w ilości amperów. <Am- 
j)er -(- (ir. mótron = miara > 

Ampijacja, I Im. e I. w prawie rzym., odro- 
czenie sprawy dla bliższego jej rozpoznania. 2. dziś : 
kopja urzędowa aktu administracyjnego. < Łć. aiu- 
pliatio> 

Ampla, I, Im. e lampa wisząca z banią szklaną: 
Błękitna A. rzucała księżycowe blaski. Ext. <Łe. 
ampulla> 

jAmpleks, u. Im. y, Amplekt uścisk, uściśnienie, 
objęcie: Idzie do duszy mojej, oblubiennicy swo- 
jej, z serdecznym ampleksem. Hil. <Łć. am- 
plexus> 

f Amplekt, u, Im. y p. Ampleks. 

XAmplety, ów, blp. .sprawunki: Przyjecliał do 
miasta robić A <Fr. empli!tte> 

Ampllfikacja, i, blm., ezynnośe ez. Amplifikować. 

< Lć. am|)lilicatio> 

Ampiifikator, a, Im. owie ten, co apUJikuje. 

Amplifikatorka, I, Im. I forma ż. od Ampiifi- 
kator. 

Amplifikować, uje, owal rozszerzać, rozwlekać, 
rozirodzic ś. nad czym, dodawać, opowiadając ; roz- 
wijać, wyświetlać drobiazgowo: A. temat. 

Amplifikowanie, a, blm., czynność cz. Amplifiko- 
wać. 

XAmplikowany, XAmpljowany, XAmplojowany 
jirzyilany, dodany, przykomenderowany: Jenerał 
|irzy boku J. K. Mości A. <Fr. employe> 

Amplituda, y, Im. y I. fiz. p. Obszerność. 2. 
mat. jeden z czynnikóio w luyrażeniu trygonome- 
tryrziiyin liczby zespolone]. <Łć. amplitudo > 

XAmpliowany p. Amplikowany : Gienerał do 
dywizji A. 

XAmplojowany p. Amplikowany: Wstijpił 
w służbę z rangą, podpułkownika, A. od świty 
ksi.ążęcej. Ochoć. 

Ampoma, y. Im. y ręk. część rękawiczki od obsa- 
dy palca wskazującego do obsady wielkiego palca. 

< Fv. empaume > 

XAmpula, y. Im. y I. f p. Ampułka. 2. niezda- 
ra, safandula. 

Ampułka, I, Im. I I. f dzban, bania do oleju. 
2. banieczkn do wina a. wody, używana przy mszy. 
Zgr. f Ampula. <Łć. arapulla> 

Amputacja, I, Im. e lek. odjęcie, odcięcie człon- 
ka ciała ludzkiego: A. SSim.ov; o\nn, = oddzielenie 
członka w życiu płodowym, śródmacicznym ])rzez 
pętle pępowiny a. nitki wypocinowe (amputatio spon- 
tanca). <Łć. amputatio > 

Amputaoyjny przym. od Amputacja: Nóż A. 

Amputować, uje, owal dokonywać amputacji; 
przen. : obcinać, przystrzygać, przycinać. Droga 
wysadzona wierzbami amputowanemi niemiłosier- 
nie. Krasz. 

Amputowanie, a, blm., czynność ez. Amputo- 
wać. 

XAmt, u, Im. y w części Polski, dawniej pod 
panowanicMU pruskim pozostającej, ekonomju, 
klucz >r dobrach rz>{dowych. <Ńm. Amt> 

XAmtman, a, Im. owie dzierżawca amtu. <Nm. 
Amtinann > 

Amulecik, u, Im. i p. Amulet. 

Amulet, u, Im. y talizman, przedmiot jakiś, np. 
drogi kamień noszony szczególnie na .izyi, jako śro- 
dek sy apatyczny, któremu przypisywano w[)lyw na 



zdrowie i szczęście czhnoieka, oraz siłę broniącą od 
czarów i nieszczęść. Zdr. AmulecIk. <p. Aniel- 
ka > 

Amunicja, I, blm. materjały do strzelania, (np. 
proch, kule itp.^. <Fr. amunition, Sr. Łć. admu- 
nitio> 
Amunicyjny przym. od Amunicja : Wóz A. 
XAmuretka, i, Im, I miłostka, romansik: Mieli 
z sobą jakąś amuretkę, gdy byli jeszcze bardzo 
młodzi. Krasz. <Fr. amoiiri'tte> 

Amilometr, u, Im. y p. iMączkomlerz. <Gr. 
amyldu = mąka -|- metron = miara > 

Amilodekstryna, y, Im. y modyjikacja przejściowa 
między .skrobią a cukrem. < Gr. amylon = mąka -|- 
Dekstryna> 
tAn = a on. 
■fAna = rt ona. 

xAnachorecki p. Anachoretyczny : Ubranie 
anachoreckie. Krasz. 

Anachoreta, y, Im. ci pustelnik, samotnik, ere- 
mita; przen. odludek, dzikus: To A.! <Gr. ana- 
ch6rótes> 
Anacłioretka, i, Im. i forma ż. od Anachoreta. 
Anachoretyczny, x AnachoreckI przym. od Ana- 
choreta. 

Anaohoretyzm, u, blm. sposób życia anachorety. 
Anachronicznie przys. od Anachroniczny. 
Anachroniczny, Anachronisłyczny I. mylny pod 
względem chronologicznym: A. koloryt obrazu 
dziejowego. 2. przen. przestarzały, przedawniony, 
nie na dobie będący, niewczesny. 
Anachronistyczny p. Anachroniczny. 
Anachronizm, u, Im. y, xAntychronizm błąd 
cłironologiczny : Nasza scena popełnia anachro- 
nizmy w kostiumach. 2. rzecz bez znaczenia, 
rzecz nie nn czasie: Znaczenie twierdzy poduj)a- 
dło, a więc zabronienie wznoszenia murów w mie- 
ście stało ś. [)()prostu anachronizmem. Baba ze 
swoim słodki ni uśmieszkiem piętnastoletnim... to 
A. Krasz. <Now. z Gr. anaehronizó =: przeno- 
szę w czas niewłaściwy > 

Anaeroby, ów, blp. bakterje żyjące w atmosferze 
beztlenowej. <Now. z Gr. an-==nie, bez-|-aer = 
powietrze > 

Anafora, y. Im. y powtórzenie wyrazu na po- 
czątku kilka zdań kolejnych. <Gr anaforJl> 

Anagiryna, y, blm., apt. substancja należąca do 
rzędu alkaloidów, otrzymywana z rośliny : tcyżygin 
cuchnący (anagyris foetitla). <Gr. anagyris> 
Anaglify, ów,"bli)., p. Anaglipty. 
Anaglipty, ów, blp. Anagiify płaskorzeźby na 
dzbankach, puharach ifp. < Gr. anaglyptos ~ wy- 
pukło rzeźbiony. > 

Anagliptyka, I, blm. sztuka robienia płaskorzeźb, 
anagliptów. 

Anagnosta, y, Im. ŚCi lektor, niższe święcenie 
duchowne. <Gr. anagnostes> 

XAnagoglczny wzniosły, wspaniały, majestatycz- 
ny, podniosły, zachwycający. 

XAnagogja, I, blm. wzniesienie duszy do Doga, 
zachwycenie, zachwyt, ehstaza. <Gr. anagóge> 

Anagraf, u, Im. y narzędzie sztycharskie do wy- 
wrotnego rycia. <Now. z Gr. anagrafó = nad[)i- 
suię> 

Anagram, u, Im. y, Anagramat, f Anagrama 
łamigłówka polegająca na przestawieniu gh)sek a. 
zgłosek, np. Adam — dama. Pseudonim budził 
ciekawość: podejrzewali w nim A. Jeż. Zapa- 
nował zupełnie koncept. A., akrostych, gra wy- 
razów. <Gr. anagramma ni.> 
-]- Anagrama nieod. ni., p. Anagram. 
Anagramat, u, Im. y p. Anagram. 



ANAKAMPTYKA 



ANANASOWATE 



XAnakamptyka, i, blm. p. Katoptryka. <Now. 
z Gr. anaknmptó - zawracam, skręcam > 

XAnaklastyka, I, blm. p. Djoptryka. <Now. 
z Gr. anaklaó-odlłijam (promień, clźwi(^k)> 

Anakonda, y, Im. y (eunectes) zool. wielki wąż 
niejadowitii Ameryki południowej. <Now. anaeon- 
da, zap. z języków Amcr. > 

Anakreorityczny przym. od Anakreontyk : Wiersz 
A. = złożony z Icrótkicli wierszy trocJiaicznycJi, po- 
przedzanych przez anahruzę. <Ł(5. anaereonticus, 
od imienia poety Gr. Anakre5a> 

Anakreontyk, a, Im. I lekki mersz żaptohliwy a. 
miłosny. 

Anakruza, y Ira. y piericsza zgłoska w wierszu, 
przedmiarowa. < Gr. ansikrousls > 

Analcym, u, Im. y min. wodny krzemian glinu 
z krzemianem sodu. < Now- z Gr. analkis = bez- 
si!niy> 

Analekta, ów, blp. wybór ustępów z pisarza a. 
pisarzy: A. do dziejów. A, gramatyczne <Gr. 
analekta Im. = zebrane dom. rzeczy > 

Analgiezja, I, blm., p. Bezbolesność. <Gr. anal- 
gesia > 

Analglezyna, y, blm., apt. p. Antypiryna. 

lAnalgja, I, blm. p. Bezbolesność. <Now. zGr. 
analges = bezbolesny > 

Analfabeta, y. Im. cl człowiek niepiśmienny, nie 
umiejący czytać i pisać. < Gr. an - = nie, bez -|- 
Alfabet> 

Analfabetka, I, Im. i forma ż. od Analfabeta. 

Analfabetyczny ])rzym. od Analfabeta: Czło- 
wiek A. p. Analfabeta. 

Analln, u, blm. gips sztuczny, używany to papier- 
niach, hiel mleczna. <Now, z Gr. Analos = nieso- 
lony, bezsolny> 

Anallsta, y, Im. śc! p. Analityk. <p. Ana- 
liza> 

Analitycznie przys. od Analityczny. 

Analityczny I. przyra. od Analiza = a) analizę 
sliisuji^cy, rozJdadaJący, rozbierający: Metoda ana- 
lityczna, b) osiągnięty przez analizę : Sąd A. c) 
biegły w analizie, skłonny do niej: Umysł A. 
2. jęz. Języki analityczne = Jleksyjnie zt(hożałe, 
niesyntetyczne. 3. mat — a) rozł)ioroivy, rachun- 
kowy, ilościowy, algorytmiczny: Gieometrja anali- 
tyczna. Mechanika analityczna. Dowodzenie ana- 
lityczne (—algicbraiczne). h) nazwa pewnej obszer- 
nej klasy funkcji. 

Analityk, a, Im. cy I. fil. = a) kierujący Ł a. 
postępujący metodą analityczną ; stosujący analizę ; 
analizujący, b) w analizie biegły, c) analitykę 
upraiuiający ; w analityce biegły. 2. a. Analista mat. 
matematyk uprawiający algiebrę i rachunek toyż.fzy. 

Analityka, i, blm. I. fil =. a) dział logiki o ana- 
lizie : A. pojęć, sądów i wniosków, b) dział teo- 
rji poznania a. jnetodologji. 2. mat. ogół metod 
rozwiązywania pewnego szeregu zagadnień metodą 
analityczną: A. nieoznaczona — metody rozwiązy- 
wania równań nicoznaczomfch. 

Analiza, y, blm. I. rozkładanie, rozbiór na czę- 
ści skludokoe, na składniki: Przedsięwzięto sądo- 
wą obdukcję dla analizy chemicznej. Poddać 
analizie. Zrobić, przeprowadzić analizę. Doko- 
nać analizy. A. wykazała taki rezultat... Zby- 
tek zaufania i brak głębszej analizy. Zastąpił 
krytykę i analizę intuicją poetyczną. Jeż. A. che- 
miczna: jakościowa, ilościowa, elementarna. 2. 
lii. ~ a) rozwijanie treści pojęcia przez wyszczegól- 
nienie jej składników, h) metoda rozbioru, rozkła- 
dania, c) metoda przechodzenia od ogółu do .szcze- 
gółów w nirn zawartych. 3. fiz. A. spektralna - 
rozbiór widmowy, rozbiór chem. ciał na podstawie 



ich światła rozszczepionego w widmo. 4. mat. = a) 
rozbiór, roztrząsanie zagadnień, b) jedna z gałęzi 
matematyki: A. niższa, algiebraiczna. A. wyż- 
sza - rachunek wyższy a. nieskończonościowy. < Gr. 
analysis> 

Analizator, a I Im. owie ten co analizuje: Na- 
wet najzimniejszy A. estetyczny nie mógłby nie 
uchylić czoła przed obliczem Zbawiciela. 2. Im. 
y gorz. p. Skraplacz. 

Analizować, uje, owal dokonywać analizy, roz- 
bierać, rozkładać : A. wodę. Przen.: A. głąb serc 
ludzkich. Przestał ś. nawet A. i dziennika nie 
pisał. 

Analizowanie, a, blm., czynność cz. Analizo- 
wać. 

Analog, u, Im. i elektrot. biegun dodatni w sto- 
sach termo-elektrycznych. 

Analogicznie nrzys. od Analogiczny. 

Analogicznośc, i, blm. rz. od Analogiczny. 

Analogiczny przym. od Analogja: Wypadek A. 
Wniosek A. Prawdopodobieństwo analogiczne. 
Objaśnię to na przykładzie analogicznym. <Gr. 
analogos> 

XAnalogizm, u, blm. fil. p. lep. Analogja. 

Analogizować, uje, owal I. przyrównywać; upo- 
dabniać. 2. ^\. przez analogję wnioskować; na pod- 
stawie analogji dowodzić; postępować według meto- 
dy analogji. 

Analogizowanie, a, blm., czynność cz. Analogi- 
zować. 

Analogja, i, Im. e I. podobieństwo, odpowied- 
niość, zgodność, paralela, paralelizm: A. zacho- 
dząca między pokarmem matki a konstytucją cia- 
ła dziecięcego. 2. rzecz podobna, odpowiednia, 
zgodna. 3. a. XAnalogizni wniosek i^rawdopodołt- 
ny z podobieństwa częściowego o podobieństwie zgod- 
ności wogóie: Wniosek przez analogję. Opierać 
dowodzenie na analogji. Objaśniać co przez ana- 
logję. A. a. wykładnia analogiczna, praw. - wy- 
rokowanie w ducJiu przepisów prawnych o wypad- 
kach przez prawo nieprzewidzianych. 4. jedna z me- 
tod logicznych. Kość.: Wykład według analogji 
wiary - według zgodności wiary z Pismem św. 
5. jęz. przeniesienie J'oi'm do innej kategorji, pod- 
prowadzanie, sloworód ludowy. < Gr. analogia > 

Anamezyt. u, Ira. y min. skała wulkaniczna, kry- 
staliczna, złożona z labradoru, augifu i magnetytu. 
<Now. z Gr. anamesos = środkowy, wewnętrz- 
ny > 

! Anamneza, y, blm., lek. dochodzenie szczegó- 
łów poprzedzających chorobę, wywiady. < Gr. ana- 
mnćsis = wspomnienie > 

Anamorfoza, y, blm. karykatura przedmiotu 
umyśnie tak sporządzona, ażeby za pomocą pewnych 
środków wydał ś. on w naturalnej postaci: A twa- 
rzy w zwierciedle wklęsłym. A. optyczna, ka- 
toptryczna, djoptryczna. <Gr. anamórfosis> 

Ananas, u, Im. y \. bot. (ananassa) roślina 
z rodziny zapylcowatych. Gatunek : A. j a d a 1 n y 
a. zwyczajny (a. sativa a. bromelia ananas): 
2. owoc tej rośliny. 3. w Ira. przen. — przy- 
smaczki, frykasy, delicje, .'specjały. 4. przen. rzecz 
ponętna, delicje, specjał, cukierek: Nataleia to A. 
dziewczyna. Ir.: ciekawy okaz, icesoły pasażer: Uwa- 
ża te akwarele za lichotę. A! 5. przen. ptaszek, 
ziółko, sztuczka: To A! mam ja od niego za swo- 
je. Dobrali ś. dwa ananasy! Dyg. Zdr. Ana- 
nasik. <Peruwjań. nanas, Hp. ananas> 

Ananasarnia, i, Im. e cieplarnia, w której hodu- 
ją ananasy. 

Ananasik, a, Im. i p. Ananas. 

Ananasowate rośliny, bot. p. Zapyl cowate. 



34 



ANANASOWY 



ANDRÓT 



Ananasowy przym. od Ananas: Sok A. Przen. 
żart.: wyborny, kapitalny, znakomity, dobry, zloty: 
Kopalnie te przedstawiają, bardzo dobry interes, 
„A.", jak mówią, w Warszawie. Prus. 

Ananasówka, I, Im. I rodź. drzewa gruszkowego 
i Jego owocu. 

Anapest, u, Im. y stopa wierszowa z trzech, zgło- 
sek, z których ostatnia długa a. akcentowana. < Gr. 
anapaistos> 
Anapestyczny przym. od Anapest: Rytm A. 
Anapiktograficzny : Druk A. = dnik odbity z je- 
dnej strony papieru na pierwotnym przyrządzie do 
drukowania. < Now. z Gr. ana = na -|- Łć. pie- 
tum = wymalowane -}-Gr. gnifó - piszę, rysuję > 
Anarchicznie przys. od Anarchiczny. 
Anarchiczny przym. od Anarchja: Zaczęły ś 
wkradać żywioły anarcłiiczne, niepokojące pań- 
stwo. 

Anarchista, y. Im. ści zwolennik anarchji: Usta- 
wa j>rzeeiw socjalistom i anarcłiistom, 
Anarchistka, i, Im. I forma ż. od Anarchista. 
Anarchistowski p. Anarchistyczny. 
Anarchistyczny, Anarchlstowslci przym. od Anar- 
chista. 
Anarchizm, u, bim. p. Anarchja. 
Anarchja, i, blm., Anarchizm nierząd, bezrząd, 
rozkład, chaos, zamęt, dezorganizacja, rozprzężenie, 
nicsworność : W państwie, w stowarzyszeniu za- 
panowała zupełna A. <Gr. anarchia > 

Anastatyczny : Drukarstwo anastatyczne = pe- 
wien spo.ióh kopjowania sztychów i druków. <Now. 
z Gr. anastasis = powstanie i in.> 
Anastatyka, I, Im. I bot. p. Zmartwychwstanka. 
xAnastomoza, y, blra., lek. połączenie, zespole- 
nie gałęzi naczyń krwionośnych pomiędzy sobą. < Gr. 
anastómósis = otwarcie; ujście > 

Anastrofa, y. Im. y umieszczanie wyrazu zależ- 
nego przed głównym, np.: Kwiatów zapacłiy. < Gr. 
a!iastrofe> 

Anastygmat, u, Im. y fot. rodzaj objektywu fo- 
tograficznego < Now. z Gr. ani = na -{- stigma = 
znak > 

Anatas, u. Im. y min. bezwodnik kwasu tytano- 
wego. <Now., np. Nm. Anatas > 

Anatema, y. Im. y, x Anatemat klątwa kościel- 
na, yjyklęcie, ekxkomunika ; przen. przekleństwo, 
gromy, pioruny - złorzeczenie : Nie rzuca anatem, 
ani ś. unosi. <Gr. anatheraa ni. > 
X Anatemat, u, Im. y p. Anatema. 
Anatematyzować, uje, owal rzucać anatema, wy- 
klinać, ekskoinunikować: A. kacerza. 

Anatematyzowanie, a, blm., czynność cz. Ana- 
tematyzować. 

Anaterynowy: Woda anaterynowa = worfa do 
piókania ust. <Now. anatłierin, niby z Gr.> 

XAnatocyzm, u, Im. y procent od procentu. 
<Gr. anatokisraós> 

Anatom, a, Im. owie, X Anatomista, X Anato- 
mik ten, co ś. zajmuje anałomją, biegły w niej. 
Anatomicznie przys. od Anatomiczny. 
Anatomiczny przym. od Anatomja: Preparat, 
nóż, stół, teatr, atlas A, Postać Chrystusa na 
krzyżu odznaczała ś. dokładną anatomiczną praw- 
dą. 
XAnatomlk, a, Im. cy p. Anatom. 
X Anatomista, y, Ira. ścI p. Anatom. 
XAnatomizować, uje, owal I. lek. rozbierać 
ciało, rozczłonkołcywuć. 2. przen. rozbierać, ana- 
lizoicać: A. rzecz, myśl, dzieło. 

Anatomja, I, blm.,' X Czlonkownlctwo, X Roz- 
czlonkownictwo I. umiejętne rozbieranie i badanie 
ciał, w celu poznania ich budowy i ustroju. 2. nau- 



ka o budowie i składzie ciała ludzkiego, zwierzę' 
cego i roślinnego : A. ogólna, pi'aktyczna. A. po- 
wierzchowna (dla malarzy i rzeźbiarzy), fizjolo- 
giczna a. opisowa, patologiczna, porównawcza, to- 
pograficzna a. X chirurgiczna. A. drobnowidzo- 
w;i, p. HIstologja. <Now. z Gr. anatome> 
Anaty, at, blp. p. Annaty. 
Ancugmajsel, sla, Ira. sle blach, narzędzie do 
przyciągania nitów. < Nm. Anzugmeissel > 
[Ancychryst, a, Im. owiej p. Antychryst. 
I Ancykryst, a, Im. owIe] p. Antychryst. 
Ancyz, a. Im. y dawna nazwa (tańca) angleza: 
Ancyzami zwano je przedtym, w których tak 
wartkim być potrzeba, wedle przysłowia, aby ś. 
na ostrzu szpilki wykręcić. Goł. <?> 

f Anczosy, ów, blp. (engraulis encrasicholus) 
rybki podobne do sardeli i czasem sardelami na- 
zywane. <Hp. anchoa, Fr. anchois, może z Gr. 
afye = sardynka > 

Andaluzyt, u. Im. y min. bezwodny krzemian 
glinu. <0d nazwy krainy Andaluzja > 

1. Andante rz. nieod. muz. I. ruch (tempo) dość 
wolny. 2. część większego utwrru, a. oddzielna 
kompozycja muz., mająca na czele ruch ten wska- 
zany : W drugiej symfonji Beethovena jest piękne 
A. Zdr. Andatino. <Włos. andante dosł. = idą- 
c(y), dom. wolno > 

2. Andante przys., muz. dość wolno: Śpiewaj tę 
pieśń A., ale nie presto. Zdr. Andantino. 

Andantino, nieod., mnz. p. I, 2 Andante. 

[Andaraczek, czka. Im. czki] I. p. Andarak. 2. 
przen. kobieta: Podejrzanych andaraezków snuło 
ś. mnóstwo, które podówczas zwano, nie wiem 
skąd, „fraucymerem św. Marka". Krasz. 

[Andarak, a, Im. i, f Inderak] spódnica. Zdr, 
Andaraczek. <Nra. Unterroek> 

Andezyn, u, Im. y a. Feldspat wapienno-sodo- 
wy bezwodny krzemian glinu, sodu i wapnia. < Ten 
i następny wyraz od Andów, gór amerykańskich > 

Andezyt, u, Im. y min. skała, złożona z oligo- 
klazu, Jiornblendy a. augitu. 

Andezytowy przym. od Andezyt. 

Andraszek, szka, Im. szki bot. (andraehne) roś 
z rodziny wilczomleczowatych. < Waga tak prze- 
kręcił Gr. andraehne na pamiątkę botanika Ks. 
Andraszka f 1837> 

Andreea, y. Im. y bot. p. Naleźlina. <Now. 
z Gr. andreios = męski > 

Andreeowe rośliny bot. (andreaeaceae) rodzina 
mchóuj liściastych. 

Androginetyczny herma/rody czny, dwupłciowy : 
A. ideał Platona. Morzk. <Gr. andrógynos> 

X Android, u, Im, y automat mający postać czło- 
wieka. <Now. z Gr. aner = mąż, człowiek -\- 
-eides = kształtny > 

Androfag, a, Im. 1 p. Antropofag. <Gr. an- 
drofc4gos > 

Andromanja, I, blm. p. NImfomanja. <Gr. an- 
dromania> 

Andromeda, y, Im, y bot, p, Modrzewnica. <0d 
Gr. mitycznej Andromedy > 

Androny, ów, blp., f Andrykuły brednie, bania- 
luki, duby smalone, głupstwa, niestworzone rzeczy, 
koszałki-cpalki, bzdurstwa: Prawić, pleść A, <Śr. 
Łć, androna = zbieg ulic; uliczka, więc może 
przen. zawiłe, kręte gadanie, jak Ambaje> 
• -J-Androtnlk, a I. Im. cy piekarz andrótów. 2. Im, 
I, forma do ich pieczenia. <Może Nm. Iland- 
brot> 

Andrót, u, Im. y, Andrut rodź. cias'Ia opłat' 
kowego. 



35 



ANDRUS 

Andrus, a, lin. y ,i,nii. [Andrut, Andrys, Angrez, 
Jędruś] łohiiz icytrawnij, złodziej: Przyszło trzech 
aadriisów do koiuilni (-karczmy). Kolb. A. od 
l>otoku ( = kradnący z wozów). K«tr. A. od par- 
kanu a. z doliny.*^ ( = złodziej kieszonkowy). Kstr. 
<Za]). z Gr. aner, 2 pp. andrós> 

Andrusowski ])rzym. od Andrus: Mina andru- 
sowska. 

Andruszek, szka, Im. szki bot. p. Naradka. 
<l'rzekn2cenie Gr. andrósakes> 

Andrut, u, Im. y I. p. Andrót. 2. [A.] p. An- 
drus. 

fAndrykuły, ów, blp. p. Androny. <Zap. 
w związku z Amli'<>ny> 

[Andrys, a, Im. y] p. Andrus. 

i Andryska, i, Im. ij rodź. gruszki, dojrzewającej 
oholo hc. jlndrztja, 

Andrzejostka, i. Im. i bot. (andrzejovskia) roś. 
z rodzili;/ krr.ijżowydi. <0d botanika Andrzejow- 
skieyo -j- 1,S()S> 

Andrzejówka, I, Im. I bot. (aadreysia) roL z ro- 
dziny mnchrfUDcowdtycJi. < Przekręcenie nazwy 
Now. andrcYsia, od nazwiska Andrews > 

f Andziar, u. Im. y, f Andżar, f Chandziar, 
f Chandżar, f Gandziar, f Handziar, f Handżar 
nóż turecki, kindżał, jnujinał: Dobył andziani. 
Z andziarem za pasem. <Ariib. cłiandżar, przez 
Tur. chancz('r> 

f Andżar, u. Im. y p. Andziar. 

Anegdociarz, a, Im. e tfu-, co lubi praició aneg- 
diily^ hdjar::, f/<i.wcdziurz. 

Anegdota, y, Im. y krótkie dowcipne opowiada- 
nie, dijklniijka.: A. liistoryczna. Zdr. Anegdotka. 
<Gr. anekdota Im. - niewydane, nieogłoszone, 
dom. rzeczy > 

Anegdotka, i. Im. i p. Anegdota. 

Anegdotycznie przys. od Anegdotyczny. 

Anegdotyczny ])rzym. od Anegdota: Opowiada- 
nie anc.ndotyczne. 

Aneglistwa, y, Im. y fortep. listwa, służąca za 
podkład pod rezonans i poil blat metalowy forte- 
pjanu. <Może Nm. Anliang-Ieiste = listwa ilo za- 
wieszania, a. Annagelleiste- listwa do przybija- 
iiia> 

Aneks, u, Im. y a. a, Anneks dodatek do cze- 
goś, uzupełnienie, załącznik, dowód zahiczony : Vm\ 
zechcesz prz(fjrzeć rachunki, feni.ca nie liraknjc, 
a na każdy ekspens są aneksa. Krasz. Przcn.: 
Polska zostaje leraz aneksem "Węgier. <Łć. au- 
nexus> 

Aneksacja, I, Im. e p. Aneksja. 

Aneksja, i, Im. e, Anneksja, Aneksacja, Anne- 
ksacja z<diór, przyłączenie, przywłaszczenie, wcie- 
lenie, przysiro/cnic sobie: Sułtan zaprotestował 
przeciw ancksjoiii Niemiec. Musiał na rzecz swo- 
ją dokonać przyzwoitych z jego majątku aiieksji. 

Aneksjonista, y, Im. ści, Anneksjonista ten, co 
anclótuje: Wszyscy aneksjoniści (uit-rdzą, że no- 
we nabytki kłopotów im ]ii-zysparz;i ja. 

Aneksyjny przym. od Aneicsja, Anneksyjny, za- 
horczy : i'rojekt A. Ancksyjne ])retensje Nie- 
miec są groźne dla Zanzybaru. 

Anektować, uje, owal, Annektować przyłaczaó, 
wcielać ; przy icht szczać, przyswajać solne, zabierać, 
zagrabiać: A. cudze i)rowincje. Wypowiadają 
zuchwałe mówki, anektując wszystko, co pol- 
skie 

Anektowanie, a, l)lm., czynnośt'; cz. Anektować. 

Anelektryczny liz.: Ciała anelektrycznc ::. ciała, 
będące jtrzewodnikaiiii elektryczności. <Now. z Gr. 
a(n) = bez, nie -f- Klcktryczny> 

Anemicznie przys. od Anemiczny. 



ANGAŻOWAĆ 

Anemiczny p. Niedokrwisty. 

Anemja, i, blm. ]>. Niedokrwistość. <Gr. ana!- 

mia > 

Anemograf, u, Im. y anemometr, notujący swoje 
wslcazania, somopiszący. <Now. z Gr. anemos = 
wiatr -f- grafó = piszę > 

XAnemologJa, i, blm. nauka o wiatracli. <Now. 
z Gr. anemos = wiatr -j- -logia -nauka > 

Anemometr, u, Im. y I. p. Wiatromierz: A. 
sprężynowy, obrotowy. A. samopiszący, ]>. Ane- 
mograf. 2. przyrząd do mierzenia szybkości prze- 
pływu gazów przez rury kominowe. <Now. z Gr. 
aneiiKis ~ wiatr Ą- metron := miara > 

Anemon, u, Im. y I. apt. p. Zawilecznik. 2. a. 
Ąnemona bot. a) przylaszczka ; b) p. Sasanka; 
c) ]). Pelnik. <Gr. anemone> 
Anemonina, y, blm. apt. p. Zawilecznik. 
Anemoskop, u, Im. y p. Wiatroskaz. <Now. 
z Gr. anemos = wiatr -f- skopćó- badam > 

xAnempiryczny fil. przym. od Anempiryzm : 
Pogląd A. Prawda, doktryna anempiryczaa. 
<Ńow. z Gr. a(n) -nie -j- Empiryczny > 

xAnempiryk, a, Im. cy fil. zwolennik anempi- 
ryzmn. 

XAnempiryzm, u, blm. lii. I. kierunek a. dok- 
tryna fil. pomijająca a. lekceważąca doświadczenie ; 
kierunek fil. obywający ś. bez doświadczenia, nie 
oparty na doświadczeniu. 2. metoda poszukiwania 
prairdy niezależnie od dośiciadczenia. 

Aneroid, u, Im. y barometr metaliczny. <Now. 
z (Jr. a-nie, bez -|- n*^'"ós- wilgotny > 

Anestetyczny I. znieczulający, czucia pozbawia- 
jący : Środek, wpływ A. 2. znieczulony, nieczuły : 
Część ciała anestetyczna. <Now. z Gr. au = 
nie, bez -f- Kste(yczny> 

Anestezja, I, blm. j). Bezczułość: A. zupełna, 
ogólna, częściowa, stateczna, przemijająca, sztu- 
czna, bolesna. <Gr. anaisflicsia> 
! Anestezjować, uje, owal znieczidać. 
! Anestezjowanie, a, blm., czynność ez. Aneste- 
zjować, znieczulimie. 

Anewira, y, Im. y ręk. wycięcie na wszycie wiel- 
kiego palca w rękawiczce. <Zap. Nin., od ainiii- 
hen - ])rzyszyć > 

Anewryzm, u, Ira. y lek. miejscowe rozszerzenie 
tętnicy, ięlniak. <Gr. anćyrysma> 
Anfilada, y, Im. y p. Amfiiada. <Fr. enfilade> 
fAnfrakt, u, Im. y skręt, załam: Wiszą żagle: 
skąd tylko Zefir kołowrotem kinie, czyniąc an- 
frakty, odmie i kobiele. Pot. <Łć. anfractus> 
fAngarja, i, Im. e I. podtcoda; obowiązek prze- 
roożenia rzeczy, listów ])(inującego ; ciężary : Lud- 
wik jął angarje niemałe na poddanych wnosić. 
1'iel. M. A. poprzeczna ( - powinność, przewoże- 
nie główną drogą). 2. a. X Angaryzacja i/c/.s-A;, 
uciemiężenie. 3. 'w daw. Polsce, więź.' 'lue jn-ywat- 
ne dla poddanycli i dłużników. <Gr. aggarei'a=: 
służba i)ocztowa, może z Skr. angiras = posła- 
niec > 

Angarjacja, I, Im. e zabór statków prywatnych, 
w czasie wojny na cele rząiUnoe. 

X Angaryzacja, i, Im. e p, Angarja: Każdy 
ucisk ciiłopa w języku prawnym zowie ś. A. Cz. 
X Angaż, u. Im. e angażowanie ś., łconkury, za- 
loty : Jeździć do panny w angaże. 
lAngażant, a, Im. y p. Agażant. 
Angażować, uje, owal I. werboioać, umaioiać, go- 
dzić: A. aktorów, śpiewaków do teatru, na sce- 
nę. 2. zamawiać, zapraszać: A. damę do tańca. 
3. wciągać, wplątywać, wikłać, narażać, mie.izać 
w co, wciągać w grę: W sprawie angażującej 
fundusze należałolJy zasięgnąć rady znawcy. 



36 



ANGAŻOWANIE 



A N I 



"W podłej zabawie nie angażuj serca. Prus. A. 
Ś. zobowiązywać ś., zaciągać zohotciązanie, wc?io- 
dzić 7V grę, wplątywać ś., wikłać L, mieszać ś. w co ; 
zapędzać ś., awanturować L: Francja, przystępu- 
J!jc do rezolucji berlińskich, nie angażuje ś. bar- 
dziej od Anglji. Alfonsa odpadła chęć robienia 
jtrezentów pannie Michalinie; po co A. ś., gdy 
jeszcze niema koniecznej potrzeby. Wilez. Za- 
powiedział rai, ażebym nigdzie ś. na wieczór nie 
angażował. <Fr. engager> 
Angażowanie, a, blm., czynność cz. Angażować. 
Angażowanie się, a ś., blm., czynność cz. An- 
gażować ś. 

Anglel, a, Im. e noż. przedłużenie klingi noża, 
wchodzące w trzonek, złożony z dwuch połówek. 
<Nm. Angel = trzpień > 
[Angielal(, a, Im. ij sierp angielski. 
Angielczylc, a, Im. I p. AngJilc. 
[Angielica, y, Im. e] p. Anglell(a. 
Angielilca, i, Im. i I. starożytny instrument muz. 
ręczny w Polsce. Goł. 2. bot. p. Arcydzlęglel. 3. 
muz. org. jeden z regiestrów czyli strojów organo- 
wych. <Ńow. z Łć. angelica dosł. = anielska > 

Angielil(Owy przym. od Angiellka, sumhulowy. 

Kwas A. ( = snlistancja, otrzymywana z angieliki). 

Angielica, i, Im. I I. [A., Angielica] kuchnia 

angielska. 2. W Im. rodzaj łyżew sportowych. 3. 

bot. odmiana pszenicy zwyczajnej. 

■j-AngielskI anielski: Czekaj,'j,c korony niebie- 
skiej, teszni sobie bez towarzystwa angielskiego. 
Angielsici I. Porter, sm*, ogród A. Piwo an- 
gielskie. Mclal A., p. Metgil. Kuchnia angiel- 
ska, p. Kuchnia. Wyżeł A., p. Wyżeł. Plaste- 
rek A. Pismo angielskie. To broń angielska! 
C= 7iryborna, doskonała). AVygh];da, jak śmiei-ć 
angiel.ska (= blady, chudy). 2. bot. Pieprz a. ko- 
rzeń A., p. Pieprz. Korzenie angielskie, p. Ko- 
rzeń. Trank A. (zara. anielski), p. Pomórnik le- 
karski. Angielskie ziele. Trawa angielska, p. 
Ostrzyca trzcinowata. 3. lek. X Pot A., p. Pot- 
nica. Choroba angielska, p. Krzywica. Po an- 
gielsku przys. Befsztyk po angielsku = jia />o? .s?^- 
roioy. Wynieść ś. po angielsku = bez pożegnania. 
Jeść obiad i)0 angielskn = zacząwszy od mięsa. 

Angielszczenie, a, blm., czynność cz. Angiel- 
szczyć, 

Angieiszczyć, y, yl robić angielskim, anglizować. 
A. Ś. staiimć ś. angielskim, nabierać cech angiel- 
skich. 

Angielszczyzna, y, blm. wszystko, co angielskie: 
język, moda, obyczaje Ud.: A. rozpanoszyła 8. 
u nas. Mówi kiepską, angielszczyzną. 
tAngiel. a, Im. owie, f Angio) anioł. 
X Angina, y, blm., lek. zapalenie gardła, fśli- 
n o g ó r z , t c z o p e k w gardle. < Łć. an- 
gina > 
fAngiol, a, Im. owie p. Angiel. 
fAngisterka, I, Im. I Jlaszeczka; naczyńko. 
<Wł()s. gw. anguistara a. ingnistara, ze Śr. Łć. 
angustrum (Łć. angust.us = wazki) > 

Angjologja, I, blm., lek. nauka o naczyniach, 
częU anatomji. <Now. z Gr. aggeion = naczynie 
-|- -logia = nauka > 

Angjomat, u, Im. y lek. p. Naczynłak. <Now. 
z Gr. aggeion = naczynie > 

Angjonewroza, y, blm., lek. p. Nerwica. <Now. 
7. G r. aggeion =i naczynie -+- neyron ~ żyła, nerw > 
Anglaryt, u, Ira. y min. p. Wiwjanit. <0d 
miejscowości Anglier we Francji > 

Anglez, a, Im. y I. taniec angielski, konłredans, 
k.iilriil: Taniec, dziś zw.iny A., byl tańcem sen- 
tymentalnym, każdy stawa! do angleza z panią 



swego serca. Fred. A. 2. a. Angielczyk, An- 
glik koń angielski a. anglizowany : Kupił cztery 
gniaile, prześliczne anglezy. Kórz. 3. lok długi. 
4. druk. czcionki, pismo angielskie. <Fr. an- 
glaise - angielska, dom. taniec i in. > 

Anglezyt, l, Im. y min. siarczan ołowiu, przeta- 
piany z innemi rudami olowianemi na ołów meta- 
liczny. <0d wyspy ang. Anglesea> 

Angliczka, i, Im. I kotewka, kotwiczka, półapka. 
<Xm. Angel = wędka > 

Anglik, a, X Angielczyk I. Im. oy człowiek zim- 
ny, obojętny, jłcgniatyk, wyrachowany: Nic go nie 
zajmuje, to" A.! 2. p. Anglez. 

Anglizować, uje, owal \. angieiszczyć, przerabiać 
na sposób angielski. 2. A..)/Mn\i\j-pQdciąć mu ogon 
u nasady, ażeby odstawał. 3. obcinać, obrzynać, 
przycinać, przystrzygać : Wąsik anglizowany. Wy- 
liczył osiemset rubli anglizowanyra złotem. Wilk. 
Anglizowanie, a, blm., czynność cz. Anglizować. 
Angloman, a. Im. I a. owie zwolennik angiel- 
szczyzny, nail(i.iluj(icy wszystko, co angielskie. 

Anglomanja, i, blm. zamiłowanie, naśladowanie 
angielszczyzny, brytanomanja. 
[Anglowy] p. Handlowy. 
[Angluz, a, Im. y] {). Inkluz. 
Angora, y, Ira. y I. odmiana psów, kotóio, króli- 
Iców, z długim, delikatnym włosem : Kot A. 2. blm. 
wełna z kozy angorskiej. 3. futro z angor : Ro- 
tunda na białych angorach. 4, tlcanina z loełny 
kóz angorskich. <0d miasta azjatyckiego An- 
gora > 

Angorowy przym. od Angora: W jasnej rotun- 
dzie z angorowym futerkiem. Bał. 

Angorski przym. od Angora: Koza angorska, 
p. Angora. 
[Angres, u, Im. y] p. Agrest. 
[Angrest, u, Im. y] j). Agrest. 
I Angrez, a, Im. y] p. Andrus. 
[Angrestek, stka, Im. stki] p. Agrest. 
Angrosista, y, Im. ści kupiec Jmrlowy, hurtow- 
nik. <Fr. en gros = hurtowo > 
[Angrys, u, Im. y] p. Agrest. 
[Angryz, u, Im. y] p. Agrest. 
fAnguł, u, Im. y mat. p. Kąt. <Łć. angulus> 
Angurek, rka, Im. rki, Drzewiwęsta, bot. (an- 
graecum) roś. z rodziny storczykowatycli. <Now. 
niby Łć. angraecum, z Jawańs. anggrek> 

Angustura, y, Im. y bot.: Drzewo angustury, p. 
Febrzystręt. 

Anharmonicznie przys. od. Anharmoniczny: Po- 
dzielić odcinek A. = według stosunku podwójnego 
podziału. <Now. z Gr. a(n) = nie -+- Harmonicz- 
nie > 

Anharmoniczny mat.: Podział a. stosunek A.= 
stosunek podtuójnego podziału. 

XAnhelica, y, Im. e anielica: Podobna białej 
anhelicy -sławie. Słów. < Wyraz utworzony 
przez Słowackiego, może na wzór Ukr. anheły- 
cia = anielica > 

XAnheliczny anielski: Słysząc głos taki, sny 
mię anheliczne brały całego. Słów. Zbliża ś. 
Prometeusz, postać anheliezna. Kon. < Wyraz 
utworzony przez Słowackiego, może z Ukr. an- 
heł = anioł > 

Anhidryt, u, Im. y, fMurjacyt, ehem. i min. 
bezwodny siarczan wapnia, bezwodnik. <NoW. 
z Gr. a(n) = nie, bez -f- hydór> 

Ani sp. I. nawet nie, nawet i nie, incale nie: A. 
wspomni o tym. A. o tym gadaj! Żaden z na- 
szych ani raniony. A. o tym wątjjić. Ani rai 
ś. waż! Dobry, A. słowa, ale mógłby być lep- 
szy C = A. słowa nie można przeciw temu powie- 



37 



A N I 

dzieó ; co prawda). A. rusz, A. weź = w żaden 
sposób, żadną miarą: Terpsyehorze służyó już A. 
weź nie może. Kaezk. Apetytu nie ma, łyżka 
sama z i;j,k wypada i A. wez. Jun. A. na jotę, 
A. krzty, A. trochę, A. na lekarstwo, A. źdźbła 
[A. zdry] = nic zgolą, wcale nie. Nie znałem ś. 
A. weź na gospodarstwie. Kaezk. (-A. w ząb). 
[A. jak]:=myaA;, A. weź, A. rusz, A. sposobu. [A. 
weź] -.4. rusz.: A. ja weź do roboty. «A. go weź 
do lozgadki. A. dudu [Ni dudu, A. dujduj] = ^. 
siówka, A. piśnie, A. wspomni: Prawi grzeczno- 
ści, ale o długu A. dudu. A. raru-raru : = ^. s^- 
wal A. piinij!: Tylko o tym A. raru-mru! 2. 
A. — Ą. = m — ni, i nie — i nie: A. zimno, A. gorą- 
co. Żył jeszcze, ale A. ś. ruszyć, A. mówić nie 
mógł. A. tu, A. tam. A. stą.d, A. zowąd (=nie 
wiedzieć skąd). A. stąd, A. zowąd chwycili ś. 
za łby (=ni stąd, ni zowąd, znienacka, nie wia- 
domo z jakiej przyczyny). A. be, A. me =: A. 
w ząb, A. rusz: On po polsku A. be, A. me. [A. 
co] = A. nic innego : A. za co pochować, A. co. 
A. biłem, A. co. A. dymu, A. popiołu [A. wi- 
du, A. słychu, A. dychuj - A. śladu, A. znaku, 
kamień i woda: Przepadł i A. dymu, A. popiołu 
po nim! 3. [A. prochu, A. dymu] = ^. tabaki nie 
zażywa, A. nie pali. 4. [A.] = ile, tyle co: Ma 
majątek, A. żyd świni. < A -|- Ni > 
fAnl = a oni. 

[A nie już] a jużci, ma i. rozumieć. 
Anieleć, eje, al stawać ś. aniołem, anielskim: 
Anielała mi dusza i byłem w niebie. Dąb. <p. 
Anioł > 

Anielica, y, Im. e forma ż. od Anioł: Napisa- 
no jest o anielicy tej, jak zgrzeszyła. Słów. 
Zwierzęta, anielice i tygrysy! Krasiń. Bogdanki 
anielice, gachowie anieli. Chęć. Po ziemiance — 
A., po niej szła bogini. Kor. 

Anielić, I, II robić aniołem, anielskim, nadawać 
cechy anielstwa: Świat szatana anieli, anioła sza- 
tani. Krasiń. A. Ś. robić wrażenie anioła, wdzię- 
czyć ś. jak anioł: Gwiazdy ś. do serca anielą. 
Pol. Jak ś. matki oko świeci i nad dzieckiem 
swym anieli. Krasiń. 

xAnielik, a, Im. I p. Anioł: A. mały, jak ró- 
życzka młody. Słów. 

Anielsici I. przym. od Anioł, fAngielsIci: Po- 
zdrowienie anielskie = zdrowaś* Marja. M. Boska 
Anielska. 2. przen. święty, niebiański, cudny, do- 
skonały, idealny, czarowny, zachwycający, podobny 
aniołom: Dobroć, słodycz, piękność anielska. Św. 
Tomasz był nazwany doktorem .anielskim. 3. 
bot. : Trank A. (bł.: angielski) p. Zabinieo. 

Anielsl(0 przys. od Anielslcl : W grubej żało- 
bie wydawała ś. A. piękną. Krasz. Coś A. 
słodkiego uśmiechało ś. w jej twarzyczce. Krasz. 
Kto pomni twarz tę A. łagodną. Mick. Miłość 
A. wesoła. Krasz. 

Anlelsl(ość, i, bm. I. rz. od Anielsid; xAniel- 
8two : Znamię anielskośoi. Jaka tu A., jaki tu 
spokój niebieski. Kaezk. Najpiękniejszy stan 
duszy to jest jej A. Słów. 2. społeczeństwo anio- 
łów: Ludzkość w on dzień stanie ś. anielskoś- 
cią. Krasiń. 

XAnielstwo, a, bira. p. Anielsitość: Pierwszy 
to krok ku aniclstwu. Krasiń. Losy tej ziemi 
w dzień sądu rozwiąże i z nich A. ludziom wy- 
proiiiicni. Krasiń. 

[Anielucli, a. Im. y] I. p. Jemioła. 2. p. Je- 
miołucha. 

Anihilacja, Annihilacja, i, blm. czynność cz. 
Anihilować. <Now. z Lć. annihilo = niweczyć, 
nis7c*zvć> 



ANIiyiUSZNT 

Anihilować, uje, ował, Annihiiować, Annulowaó, 

unieważniać, znosić, niweczyć, umarzać, odwoływać : 
Małżeństwo moje zostało anihilowane. Fred. A. 
Jak ojca uwikłali, jak starościnę anihilowali! 
Krasz, { = obezioładnili). 

Aniiid, u, Im. y chem. związek, pochodzący od 
aniliny przez zastąpienie wodoru w grupie amido- 
wej rodnikiem kwasowym. < p. Anilina > 

Aniilna, y, blm. I. a. I Amidobenzol, Feniljalc, 
Cjanol, Krystalina chem. jedna z materji, których 
dalszemi produktami są barwniki anilinowe. 2. far- 
ba z tych barwników. <Now. z Fr. Pg. anil = 
indygo, to zaś ostatecznie z Skr. nlla = ciemny 
błękit > 

Anilinowy przym. od Aniilna: Cukierki za- 

prawne farbami anilinowemi. 

XAnimacja, i, blm., czynność cz. Animować a. 
Animować ś. : A. serdeczna. <Łć. animatio> 

XAnimadwersja. i, blm. I, spostrzeżenie, zmiar- 
kowanie, uwaga, ziorócenie uwagi: Stał ś. taki 
zamęt, że nie byłoby to animadwersji wzbudziło. 
Krasz. 2. przestroga, zwrócenie komu uwagi, wy- 
mówka, napomnienie, nagana, strofowanie : Nakaz 
strzeżenia granicy pod aniraadwersją artykułów 
wojskowych. <Łe. animadversio> 

X Animalizm, u, blm. fil. zwierzęcość, ogół zna- 
mion życia zwierzęcego. < Now. z Łć. animal = 
zwierzę > 

Animeia, 1, I. \ blm., kuch. mleczko cielące^ 
móżdżek, używane do idńerania potraw. 2. Im. e, 
klapka w pompie. < "Włos. animella, z Łć. ani- 
ma = dusza > 

Animista, y, Im. ści fil. zwolennik, wyznawca ani- 
mizmu. <Now. z Łć. animus = duch> 

Animistyczny til. przym. od Animizm: Pogląd 
A. Teorja animistyczna. 

Animizm, u, blm. I. fil. teorja fi., według któ- 
rej dusza jest początkiem i przyczyną czynności ży- 
wotnych w ustrojach żywych. 2. używotnianie, przy- 
pisywanie czemu-ś cech ludzkich. 

X Animować, uje, ował ożywiać, zachęcać, pobu- 
dzać, podnszczać, zagrzewać, dodawać animuszrc, od- 
wagi, zapalać : A. kogo na bój. Był w dobrym 
humorze i animował towarzystwo. Krasz. A. ś., 
ożywiać ś., rozgrzewać ś., rapalać ś., nabierać ani- 
muszu: Pędząc (konno) animowałaś, prawie do 
szału. Krasz. <Łć. animare> 

xAnimuwanie, a, blm., czynność cz. Animować. 

xAnimowanle się, a ś., blm. czynność cz. Ani- 
mować ś. 

X Animozja, i, blm. zawziętość, zapalczywość, roz- 
j<}trzeiiie, tozburzenie, zapamiętałość, rozdrażnienie, 
roznamięłnienie : A. przeciw komu. <Now. z Łć. 
aniiuosus = odważny; dumny itd. > 

Animusz, u, blm. I. x duch. serce, umysł; du' 
sza, charakter, uspo.tobienie : Nie była animuszu 
niewieściego. Lech był serca wielkiego, animu- 
szu wspaniałego. Wielki A. w uciskach nie usta- 
je. 2. odwaga, męstwo, duch, fantazja, junakicrja, 
zuchowatość, śmiałość; buta, wesołość; werwa, brawu- 
ra: Mały wzrostem, wielki animuszem. Bole- 
sław od wielkiego animuszu śmiałym nazwany. 
Wielki A., a intrata mała. Nabrać, dodać ani- 
muszu. 3. y.gniew, złość, chrapka na kogo, za- 
wziętość: Mieć A. na kogo. <Łć. animus = 
duch itd. > 

fAnimuszny przym. od Animusz: Despota swe 
posłuszne a ubogie poddane, niźli aniinuszne wi- 
dzieć wolał. Tw. Złożyli z serca dumy ani- 
muszne. Por. [Alamuśny]. 



S8 



ANIMUSZOWATY 



ANNIH 



Animuszowaty pełen animuszu, zuchowaty, dum- 
ny, chełpliwy: Animuszowata starożytności, szezyć 
ś. przodków przysługą.. Kochan. 

Aniol, a, Im. owie, a. eli, a. oly, [Amiol, Ja- 
miol, Janiol, Haniot] f Angiel, f Angiol I. duch 
nielńański : Ach, nie wiem, co mi ś. stało! czy 
mnie anieli do nieba zabiorą. Słów. Masz taką 
postać, jakbyś ś. do aniołów myślała już dostać. 
Malcz. 2. istota niepokalana, doskonała : Nie 
wszyscy i tu aniołowie, ale przynajmniej grze- 
chy wstydzą ś. siebie. Krasz. 3. A. czego = 
ideał, uosobienie czego: A. dobroci kobieta. Krasz. 
A. pocieszyciel. A. piękności. Krasz. 4. do- 
broć uosobiona, ideał łagodności: Obwiniaj mię, 
żem nie był zupełnym aniołem. Słów. Tu i A. 
by zaklął. Ir.: A. z pazurkami - szatanek. 5. 
A. stróż = duch, gienjusz opiekuńczy, patron : Niech 
cię aniołowie stróżowie prowadzą. Krasz. To 
głos twojego anioła stróża. Chęć. Ir. : A. stróż = 
szpieg, nieodstępny a. niepożądany towarzysz : Gdzie 
ś. obrócił, zawsze widział około siebie tego 
anioła stróża. 6. duch, gienjusz, posłaniec, go- 
niec, zwiastun, demon : A. cichego smutku, A. 
rzewności i A. łez uleciały ode mnie. Sienk. A. 
burzy rozświeci twarz. Mick. Posłannictwo swe 
anioła pokoju, pociechy i miłosierdzia przyjęła 
z zapałem męczennicy. Krasz. Czy A. śmierci 
powiał zabójczym tchnieniem? Jakby A. prze- 
leciał. Fvz. (= jakby makiem posiał). Cisza, jak- 
by A. przeleciał. 7. nieod. A. Pański- Pozdro- 
wienie aniebkie. Zdrowaś Marja : Odmówić, zmó- 
wić A. Pański. Dzvonią ua A. Pański. Lud na 
klęczkach A. Pański mówi. Mick. Przon. : pora, 
w której dzwonią na tę modlitwę: Już było po A. 
Pański. Krasz. 8. Im. y, posąg anioła: Robiąc 
aiioły na urząd, jednak woli djabłyna codzień. 
9. śpi jak A, = łagodnie, spokojnie. Żart.: Pije 
jak A. = aż miło patrzeć, gładko, wprawnie, jak 
z nut. 10. [A. i djaboł] gra wiejska. Zdr. Anio- 
łek, Aniołeczek, xAnlellk. <Gr. Aggelos= po- 
seł, posłaniec > 

Aniołeczek, czka, Im. czki p. Anioł : A. jasny 
i święty. Sow. 

Aniołek, łka, Im. Ikl p. Aniol : Powitają, przy- 
jaciele mię, wiosny młodej aniołka { = zwiastu- 
na). Mick. 

Aniolko waty /)o<fo6ny do aniołka: Myślał o anioł- 
kowatej Paulisi. Zach. Aniołkowata, jasnowło- 
sa główka. Zach. 

Aniołkowy przyra. od Aniołek, anielski: Twarz 
aniołkowa. Słów. 

Aniołowy przym. od Aniol, anielski: I zdawało 
ś. jakieś śpiewanie aniołowe nad chatą. Słów. Po 
tych tęczach aniołowe konie będą latały. Słów. 
f Aniwersarz, a, Im. e, Anniwersarz I. rocz- 
nica jakiegoś wypadku, pamiątka : Dzień aniwer- 
sarza Koronacji J. K. Mości. 2. nabożeństwo, 
egzekwje doroczne za zmarłego, nabożeństwo żałob- 
ne: A. coroczny, mający ś. odprawiać w dniu 
jego zgonu. <Z Łć. anniversarius = coroczny, 
doroczny, na wzór Fr. anniversaire> 

Anizetka, I, Im. \ anyżówka, likier anyżowy, <Fr. 
anisette > 
[Aniżll] p. Aniżeli. 

f Aniż p. Niż: Lepiejby świnią, była, A. bia- 
łoorłową. Papr. < A -|- Ni -f- Że > 

Aniżeli I. p. NIŻ. 2. [A.., Aniźll] = a) jeżeli. 
b) zanim, nim. < A -|- Ni -f- Że — Li > 

Anjon, a, Im. y chem. część składowa związku, 
zbierająca ś. przy elektrolizie na wodzie. < Wy- 
raz wymyślony przez Faradaya, niby Gr. a(n) = 
nie-h łon, p. Ion> 



Ankier, kra Ira, kry I. kotwica. 2. mechanizm 
w zegarku do regulowania go, wychwyt. 3. zegarek 
z takim mechanizmem. 4. liz. pręt z żelaza miękkie- 
go przykładany do magnesów dla ich ochrony; induk- 
tor, armatura w maszynach dynamoelektrycznych, 
5. bud. p. Ankra. Zdr. Ankierek. <p. Ankra> 

Anklerek, rka, Im rkl I. p. Ankier. 2. becz- 
ka dębowa do płynów, 6 — H-garncowa. 

Anklerhak, a, Im. I zeg. kotwica poruszająca wa- 
hadło w zegarze. <Nm. Ankerhaken> 

Ankieta, y, Im. y I. komisja śledcza, grono rze- 
czoznawców: Minister zwołał ankietę cukrowni- 
czą dla wysłuchania życzeń fabrykantów. A. 
chraielarzy dla obmyślenia... 2. .'sprawozdanie, me- 
morjał,przedstawienie stanu rzeczy : Komisja do opra- 
cowania ankiety cukrowniczej. <Fr. enquete> 
Ankietowy przym. od Ankieta. 
I Ankllotyczny przym. od Ankiloza: Staw A. 
I Ankiloza, y, Im. y lek. zrost stawowy, stężenie 
stawu. < Gr. agkylósis > 
Ankin, u, Ira. y] p. Nankln. 
Anklirz, a, Im. e] p. Alkierz. 
Ankor, u, Im. y] p. Ankur. 
Ankord, u, Ira. y] p. Akord. 
Ankorny] p. Ankurny. 

Ankorzyc się, y ś, yl ś.J gniewać i. < p. Ranlcor > 
Ankra, y, Ira. y 1. a. Ankier bud. i eies. ścią- 
gacz, klamra żelazna do spajania, wiązania ze so- 
bą części budowli, belek lub muru: Spoić, ściąg- 
nąć ank«'ami. 2. klamra, spinka haczyk, spięcie 
u pasów. 3. -^pas ze spięciem do ubioru kobiece- 
go. <Nm. Anker ra., Fr. aacre ż, z Łć. aneo- 
ra = kotwica (z Gr. agkyra)> 

Ankrować, uje, owal I. spajać, ściągać ankra- 
mi, klamrować : A. mury. 2. tl. .' A. tratwy, statki = 
nakierowywać, spuszczając na dno rzeki kotwicę. 
Ankrowanie, a, blm., czynność cz. Ankrować. 
Ankrownik, a, Im. cy fi. p. Kotwiarz. 
Ankrowy przym. od Ankra : Żelazo ankrowe. 
Sztaba ankrowa. Kółko ankrowe (w zegarku). 
[Anksel, Sla, Im. sle] wieszadło przy suhiiach, 
wieszak, hycel. <Nra. Hangsel> 

[Ankur, u. Im. y] I. p. Rankor. 2. a. [Ankor, An- 
kurka, Jankur, Jankor, Lankur=a) popęd, ochota, 
animusz, h) żal, smutek. <p. Rankor > 
Ankurka, I, Im. i] p. Rankor. 
AnkurliwyJ p. Ankurny. 
Ankurność, i, blra] rz. od Ankurny. 
[Ankurny, Ankorny, Hankorny, Ankurliwy]przym. 
od Ankur. 
[Ankusierka, I, Ira. I] p. Akuszerka. 
Aniaga, I, Im. I czeion. część besłocajgu, to któ- 
rej ś. szpanuje litery. <Nra. Anlage> 

AnIaufrad, u Ira. y zeg. kółko zabiegowe, im/- 
wolujące cyknięcie przed biciem zegara, kółko sy- 
gnałowe. <Nm. AnIaufrad > 

Annale, ów, blp., Annały, Annuarjusze roczniki. 
<Łć. annales Im. (dom. libri = księgi) = roczne, 
kronika > 

Annalista, y, Im. ści ten, co pisze annale, roiz- 
nikarz. 
AnnallstowskI przym. od Annalista: Ton A. Lei. 
X Annallstowstwo, a, blra. zawód annalisły ; sztuka 
pisania annałów, rocznikarstwo : Dzierzwa kroni- 
karstwo spaja niejako z annalistowstwem. Lei. 
Annały, ów, blp. p. Annale. 
Annaty, at a. atów blp. pierwszoroczne inłraty 
z beneficjów dawane stolicy apostolskiej, a potym 
obracane na obronę Rzeczypospolitej. < Sr. Łć. aa- 
nata, z Łć. annus = rok> 
Annek — , p.Anek. 
Annih — , p. Anih — . 



39 



ANNTWERSARZ 

Anniwersarz. a, Im. e p. Aniwersarz. 
XAnnotacja. i, Im. e y). Adnotacja. 
xAnnotować, uje, owal j). Adnotować. 

Annuarjusz, a, Im. e rocznilc, m- Im. annale, an- 
iKihj. <Now. z Łe. aninis = rok> 

Annuata, y, Im. y praw. /lochód roczny za kapi- 
tał zlożomj bezzwrotnie. < Sr. z Łć. annuata, z Łć. 
annus --rok> 

Annuity, ów, blp. obliczenie matemalyczne opłaty 
i sama oplata wnosić i. mająca w stałych terminach, 
celem lanorzcnia długu, a. utworzenia oznaczonego 
tapitahi. <Śr. Lc. annuitas, Łe. auiiiis = rok> 

Annulować, uje, owal p. Annihilować. 

Annulowanie, a, blm., czynność ez. Annulować. 

Ano sp. I. -j-a to, aż to, aż tu, ot! tymczasem: 
Usłyszał, A. grają.. Mniema, że dobrze, A. źle 
będzie. 2. tak, tak Jest. 3. fże, iż, jako: Do- 
brotliwy, gdy widzi, A. ty ś. starasz, A. bie- 
gasz dla niego, wnet rzecze: nie frasuj ś. 4. no 
dobrze! ha! : Pójdź, a nie pożałujesz. — A.! Opo- 
wiedz! — A., dobrze, - kiedy chcecie koniecznie. 

5. [A.] otóż tedy, więc, zatym : A. więc posed ten 
leśny pod te jodłę i brał se stamtąd pieniądze. 

6. [A., Hano, Ąnu, Hanu, Anoll, Anok no, to, otóż. 

7. [A. jako] a tak, nie inaczej, albo co? <A-j- 
No.> 

f Ano = a no. 

Anod, a, lin. y, XAnoda elektrot. elektrod bie- 
guna dodatniego w stosie galwanicznym. <Now. 
z Gr. ano - na, w górc> 

XAnoda, y, Im. y j). Anod. 

Anodynista, y, Im. ści człowiek zażywający na- 
łogowo anodyny. 

Anodynistka, I, Im. i forma ż. od Anodynista. 

Anodynowy przym. od Anodyny : Krople ano- 
dynowe. 

Anodyny, dyn blp. apt. mieszanina eteru siarcza- 
nego z icyskokiem (Iniuor anodynus Iloffmanni;. 
<Now. z Gr. anodes = bezwonny > 

[Anok, Anoll] I. p. Ano 2. tak, tak jest. 

[Anoli] p. Anok. 

XAnomaliczny p. Anomalny. <Now. z Łć. ano- 
malia > 

! Anomalistyozny I. p. Anomalny. 2. astr : 
liok A., p. Rok. 

Anomaija, I, Im. e I. fil. - a) lueprawidłowośó, 
nieregularność, niejoremność; zboczenie : A. psy- 
chiczna, b) zboczenie a. uchylenie .4. od peimej re- 
guły, normy prawa. 2. wogóle nienormalność. 3. 7-zecz 
niebywała, wyjątek, rzadkość, fenomeni : Taka so- 
lidarność jest dziś anomalją. 4. astr. b^t, jaki 
w danej chwili promień wodzący planety tworzy 
z osią wielką jej drogi: A. i>rawdziwa. A. śred- 
nia. A. mimośrodowa a. ekscentryczna. "W me- 
teorologji : A. termiczna a. cieplikowa = )7»in/(:-« 
między temperaturą normalną danego miejsca a tem- 
peraturą średnią równoleżnika, na którym miejsce to 
przypada. <Łe. anomalia, z Gr. anomia = bez- 
prawie > 

Anomalny przym. od Anomaija; XAnomaliozny, 
! Anomallstyczny : Anomalne rozszczepienie świa- 
tła, p. Rozszczepienie. 

Anonim I. a, Im. owie autor bezimienny, bez- 
imiennik, nie podpisujący i. : Kronika Anonima. 
2. u, Im. y list bez podpisu., list bezimienny, przez 
anonima pisany. < Gr. anonymos = bezimienny > 

Anonimowy przym. od Anonim, bezimienny: 
l.ist A. 

Anons, u, Im. y I. anonsoioanie, meldoioanie przy 
wejściu ilo mieszkania : Mam osobne |)()mio.^zk<a- 
nie, nie trza żadnych anonsów. Kaczk. 2. ogło- 



ANSZKOT 

szenie, doniesienie, obwieszczenie, zaiciadomicnie w pis- 
mach, inserat: Przyznacie, że mnie ten A. mógł 
oszukać. Fred. A. 3. teatr, zawiadomienie ze sce- 
ny o zmianie widowiska a. o zastępstwie to roli. < Fr. 
annonce> 

Anonsować, uje, owal I. kogo = ogłaszać, wy- 
mieniać nazirisłci) wchodzącego, meldować: Wybacz 
pani, że wchodzę nie anonsowany. Fred. A. Ka- 
zał ś. A. Kaczk. Wizyty jego nie anonsowały 
ś. ( = me anonsowano ich). 2. donosić, dawać znać, 
zawiadamiać, oznajmiać: A., że do stołu podano. 
3. teatr, zawiadamiać publiczność ze sceny o zmia- 
nie widowiska a. o zastępstwie w której z ról. 

Anonsowy }»rzym. od Anons: Gazeta anon- 
sowa. 

Anorganiczność, 1, blm. rz. od Anorganiczny. 

Anorganiczny ideorganiczny, martwy, hez życia, 
nieżywotny. < Now. z Gr. anórganos = beznarzęd- 
ny, bezorganowy> 

Anorganizm, u, blm. nieorganicznoić, nieżywot- 
ność, martioość przyrody, martwa natura. 

Anormalnie juzys. od Anormalny. <Now. z Gr. 
a = bez, nie-l- Łe. norma- norma > 

Anormalność. i, blm., rz. od Anormalny, ano- 
maija: A. fizyczna a. umysłowa. 

Anormalny I. nienormalny, niepraioidłoioi/, nie- 
mduralny, ivyjątkowy, niezwykły: A. stan umysłu. 
Uczułem jakieś anormalne bicie serca. Krasz. 
Chłop, mówiący po francusku, to coś anormal- 
nego ! Krasz. 2. fil. niezgodny z normą, prawem 
a. regułą; zbaczający od normy. 

Anortoskop, u, Im. y przyrząd optyczny do ulca- 
zywania we właściwej postaci pewnych unamorjoz. 
<Now. z Gr. anortlióo = przyrządzam; przywra- 
cam -f- skopćó -■ badam, patrzę > 

Anortyt, u, Im. y min. a. J^eldspat wapienny, spat 
polny, icapienny, bezwodny krzemian glinu i wapnia, 
znajdujący ś. iv djoryfach, lawacli i niektórych me- 
teorytach. <Now., może z Gr. an = nie, bez 4- 
ortliós = i)rosty> 

Anortytowy przym. od Anortyt, anortyt zawie- 
rąpicy : Skały anortyfowe. 

Ansa, y, bliii. [Ansja] I. uraza, niechęć, preten- 
sja, złość, chęć zemsty: Mieć do kogo ansę {-mieć 
z nim na pieńku). 2. y^poicód, okoliczność, spo- 
sobność, ołcazja, pochop : Nie dawaj mu ansy do 
tego. <Łć. ansa = sposobność, powód > 

Ansambl, u, Im. e I. zgodność i liarmonja ca- 
łości z punktu artystycznego : Do obrazu trzeba 
punktów widzenia, grupy, ansamblu i nieba. Mick. 
Spektakl odznaczał ś. rzadkim u amatorów an- 
samblem. Gra artystów, tworząca A. dobry, nie 
odznaczała ś. wyższym polotem. 2. scena zbio- 
rowa w operze a. w sztuce teatralnej; muzyka zbio- 
rowa, pokojoroa, kameralna: Zarówno A., jak też 
i role poszczególne wypadły zadawalająco. Dy- 
rektor towarzystwa muzycznego winien urządzać 
ansamble, np. tria, kwartety itp. <Fr. ensem- 
ble > 

Ansambiowy przym. od Ansabi, zbiorowy: Utwór 
skrzy ś. dowcipem w ans;iniblowych scenach. 

(Ansja, i, blm.] p. Ansa. 

-f Anstrycha, y. Im. y górn. p. Rozpora. <Nra. 
Anstrich> 

Anszef, a, Im. owIe, na czele stojący, naczelnik: 
Gieneral A. ( tytuł dowodzącego całą siłą zbroj- 
ną a. pełnego ienerała piechoty, jazdy, artylerji). 
Inżynier A. ( = zawiadujący częścią drogi a. całą 
drogą). < Fr. en chef dosł. =jako wódz = głów- 
ny > 

f Anszkot, u, Im. y rodzaj materji. <Może od 
Szkocji > 



40 



ANSZLACZKK 

Anszlaczek, czka zwykle w Im. czki szew. 

kairdlLi .<ki',rij, kiónini L szliihuje podeszew. 

Ansziag, u, Im. i I. kosztorys, wykaz kosztów, 
ohliczoiie iL-ytlatków nj). na prz(!(lsifiwzi(^itą; budo- 
wę; Tłukł.i ś. Z.1 nim climani faktorów i stręfzj'- 
cieli z anszlagami na majątki ziemskie. Jord. 2. 
tt)rtej). yniejsce stru/iy, w które młotek uderza. 3. kip. 
heczka wykadzona siarką. 4. stoi. anzac, Jelc, li- 
stewka wystająca naokoło drzwi a. okna i zacho- 
dz([{ia na ramę. <Nm. Anschlag> 

Anszlagować, uje, owal robić ansziag, obliczać 
kasztu przyszhj budowy. 

Anszlagowanie, a, blm., czynność cz. Anszlago- 
wać. 

Anszlagowy przym. od Ansziag, kosztorysowy. 

Antaba, y, Im. y I. X rękojeść, rączka, ucho, 
rękojmia, ujęcie jakiej rzeczy np. garnka, .statku. 

2. ucho, kółko ozdobne zwieszające ś.: Szuflada, 
trumna z antabarai. 3. klamra do zczejńenia uchy- 
lonych skrzydeł okna, szl,d)a : Założyć okno na 
antab(^. 4. [A] klamka ślusarska u drzwi. 5. pow. 
żelazne wiązanie pudła powozu z resorem w tyle. 
6. pusz. obwódka osłaniająca cyngle, ohłąk. Zdr. 
Antabka. <Nm. Han(lhabe> 

Antabka, I, Im. i p. Antaba: Drzwi oboje za- 
mknięte na antabki i kłódki. Krasz, 

Antagonista, y, Im. ści I. przeciwnik, adwer- 
sarz, rywal, współubiegający ś. : Uciekał ś. do za- 
j(^'ezycii skoków: aby zbić z drogi antagonistę. 
Krasz. 2. fizj. mięsień przeciwnie działający: 
Mięśnie wyprostne są antagonistami zginają.- 
eycłi. <(Tr. antagónistes> 

Antagonistka, I, Im. I forma ż. od Antagonista. 

Antagonistyczny przym. od Antagonizm: Dąż- 
ności antagonistyczne. 

Antagonizm, u. Im. y I. posp. rywalizacja, prze- 
ciwieństwo, duch przeciwieństwa ; nieprzyjaźń, współ- 
idtieganie ś. wzajemne ; walka ; zawistna chęć zaka- 
sowania : Pomiędzy Żydami z południowycli gu- 
l)ernji a Żydami litewskiemi istnieje dziwny A. 
W łonie gabinetu nad antagonizmami religijne- 
mi weźmie przewagę roztropność polityczna. 2. 
til. = a) przeciwieństwo; przeciwstawność ; opór 
wzajemny, walka: A. charakterów, usposobień, 
poglądów, b) przeciwdziałanie: A. w dziedzinie 
materjalnej i duchowej. X Prawo antagonizmu. 

3. blra. lek., przeciwieństwo; czynność przeciwni- 
cza, przeciwnictwo pomiędzy dwiema czynnościami 
orgauicznemi. < Gr. antagonisma> 

[Antałka, 1, Im. i] p. Altana. 

Antal, a, a. u, Im. y p. Antałek. <Węg. 
a(n)talag, altalag> 

Antaleczek, czka, Im. czkI p. Antałek: "Wina 
A. na mój żołądeczek. Krasz. 

Antałek, łka, Ira. łkl, Antał I. achtel, ósemka 
C/g oksefta). 2. beczul'.:a, baryłka piwa, dwuwia- 
drówka. Zdr. Antaleczek. 

Antałkowy przym. od Antałek: Piwo antałko- 
we f - niebiitelkowe). 

Antałowicz, a, Im. e pilnujący antalów = pijak, 
piwosz, bibosz, wydmikufel, dusikufel. 

Antarktyczny gie. położony w pobliżu bieguna po- 
łudniowego : Ląd,ocean A. <Gr. antarktikósdosł. = 
przeeiwpółnocny > 

Antecedencje, I, l»lp. p Antecedensa: Wnosząc 
z antecedencji, jjrzyszłość zapowiada ś. nie bar- 
dzo świetnie. < Łć. antecedentia Im. ni. od an- 
tecedenł- poprzedzający > 

Antecedensa, a. y, ow, blj). Antecedencje prze- 
.szloić, poprzednie zachowanie się człowieka, nnter- 
jora ; poprzednie wypadki, dzieje ; to, co poprzedziło 
stan oł)ecny: Nie dopuszczono go, i nie dziw: 



ANTRAKONIT 

usunięcie jest logicznym i naturalnym anteceden- 
sów następstwem. Jeż. Jeżeli będziemy szli na 
odwrót, trafimy na dwa antę 'i/densy. Spaś. 

XAntecesor, a. Im. owie pra-.v. przodek, poprze- 
dnik. < Lć. antecessor = p()iuzednik> 

Antedata, y, Im. y data wcześniejsza, wsteczna. 

Antedatować, uje, ował, .'Antydatować wcześniej- 
.•izą, Ulż icynilczesna, wsteczną datę zapisywać: A. 
weksel. Przen.: cofać, cojnąć: Julja sypała 
wejrzeniami, któreby mogły spalić nieszczęśli- 
wego, gdyby o lat 20 mogła je A. Krasz. <Now. 
z Łć. antę = przed -f- p. Data> 

Antedatowanie, a, blm., .'Antydatowanie, czyn- 
ność c/,. Antedatować. 

Antedyluwjalny, lAntydyluwjalny przedpotopowy. 
<Now. z Łć. antę = przed -f diluvium = po- 
wódź > 

Antek, tka, Im. tkl zł. łobuz, terminujący na 
złodzieja. 

Antekonwokacyjny który miał miejsce przed kon- 
wokacją: Kórz. Sejmik A. <Now. z Łć. antę = 
przed -j- p. Konwokacja> 

Antenat, a. Im. ty a. ci poprzednik w rodzinie, 
przodek, dziad, pradziad (nie żyjący już). <Now. 
z Łć. antę = przed -|- natus ^^ urodzony > 

Antepedjum w \\). nieod., Ira. a, ów, .'Antype- 
djum, X Antependjum ścianka frontowa, od stołn 
ołtarza do jego stopni. < "Właściwie antei)endjum, 
z Łć. antipendium a. antependium ^^ co wisi 
z przodu, zasłona przednia > 

X Antependjum, w Ip. nieod., Im. a, ów p. An- 
tepedjum. 

Anterjora, ów, blp. i. p. Antecedensa. 2. ak- 
ta poprzednie, poprzednie korespondencje. 

f Antfas, u. Im. y p. Antwas. 

Anti — p. Anty — . 

Antkowski zł. przym. od Antek, łobuzowski, an- 
drusowski, złodziejski. 

XAntioch, a, Im. y, Hantloch gór. szyb, lo któ- 
rym pompy .tłoją, szyb wodny. <Niby Nm. Hand- 
loch; hant- pojmowano jako pompę (hant- 
werk); Nm. Loch — dziura, szyb> 

t Antolarz, a. Im. e, f Antulaż, -f Antuiarz, f An- 
tualarz rodź. koronek nicianych. <Fr. entoilage> 

Antolog, a. Im. owie, Antologlsta autor anto- 
h;iji. 

'\rt3loglczny przym. od Antologja. 

Antologja, I, Im. e wybór najpiękniejszych miejsc 
z pisarzów. <Gr. anthologia dosł. = zbiór, wy- 
bór kwiatów — zbiorek wierszyków > 

Antonomazja, i, Im. e rodź. metonimji, polegają- 
cej na użyciu określenia a. imienia własnego, insjca- 
zującego rodzaj, kategorję — zam. imienia osoby, 
np. Syn Afrodyty, zam. Amor ; prawdziwy Cycc- 
ro, zam. mówca. <Gr. antonomasia> 

Antonówka, I, Im. I rodź. jabłek. <Rs. antft- 
novka> 

XAntozon, u, blm., chem. rzekoma część slcłado- 
wa tlenu, a. jego odmiana alotropijna. <Now. 
z Gr. anti - przeciw -+- p. Ozon> 

Antracen, u, Łlm., ehem. węglowodór otrzymy- 
wany ze smoły węgla kamiennego. < Now. z Gr. 
anthrax -= węgiel kamienny > 

Antrachinon, u, blm., ehem. chinon antraceno- 
wy, OnHgO-y <Now. z Gr. dnthrax = węgiel 
kamienny -|- p. Cliinon> 

Antracyt, u, Im. y, chem., min. jedna z odmian 
węgla kopalnego. 

Antrakonit, u. Im. y min. kalcyt zabarwiony 
przez węgiel na czarno. < Now. z Gr. 4iithrax = 
węgiel kamienny > 



41 



ANTRAKS 

Antraks, u Im. y lek. p. Czyrak. <Gr. an- 
thrax = węgiel kamienny > 

Antrakt, u, lin. y I. pauza, przerwa, czas mię- 
dzy aktami; miądztjakt. 2. żart: „"W antrakcie" = 
tymczasem, w przerwie między dwoma zajęcivmi: 
No i dalej nie masz-że nam co cowiedzieć? spy- 
tał Long:in — a zatym, Cymbusiu, w antrakcie 
dawaj wieczerzę. Krasz. <Fr. entractO 
Antraktowy przyra. od Antrakt: Czas A. 
lAntre nieod. opłata za wejście, wstępne; wstęp, 
wejście ; wchód, przedpokój, przedsionek : Tu ś. nie 
płaci A. Ma piękne A. do mieszkania. <Fr. 
entrće ż. > 

Antreprener, gm. Antrepryner, a Im. rzy przed- 
siębiorca; dostawca, liwerant. <Fr. entrepreneur> 
Antreprenerka, I, Im. I forma ż. od Antrepre- 
ner. 

Antreprenerskl przyra. od Antreprener: Komi- 
sja odkupiła od spółki antreprenerskiej założone 
przez nią fabryki. Kórz. 
Antrepryner, a, Im. rzy gm., p. Antreprener. 
Antreprynerka, I, Im. I gm. forma ż. od Antre- 
pryner. 
AntreprynerskI gm., przym. od Antrepryner. 
Antrepryza, y, Im. y I. przedsiębiorstwo ; do- 
stawa, liwerunek: Podjąć ś. antrepryzy. Mieć co 
w antrepryzie. 2. towarzystwo przedsiębiorcze: 
Zbliżał ś. termin kontraktu zawartego z antre- 
pryza tabaczną. Kórz. 3. przedsięwzięcie, zamiar, 
projekt. <Fr. entreprisO 

Antresola, I, Im. e I. półpiętro między parterem 
i pierwszym piętrem, z pośledniej szemi mieszka- 
niami, międzypiętrze, pólpiętrze. 2. pawlacz, górka : 
Kuchnia z antj-esolą. 3. ucz. tylek. Zdr. Antre- 
solka. <Fr. antresol > 
Antresolka, i, Im. i p. Antresola. 
Antropooentryczność, I, blm., p. Antropocen- 
tryzm. 

Antropocentryczny przym. od Antropocentryzm. 
< Now. z Gr. dnthrópos = człowiek Ą- Łć. cen- 
trum (z Qr. kentron) = środek > 

Antropocentryzm, u, blm., Antropooentrycz- 
ność fil. doktryna, kierunek fil. uważający człoioie- 
ka za punkt środkowy, za cel wszechświata. 

XAntropoetyzni, u, blm., fil. I. odmiana antro- 
pomorfizmu ; pojmowanie a. objaśnianie świata jako 
całości urządzonej według zasad i celów moralnych 
człowieka. 2. doktryna porządku moralnego w świe- 
cie, zgodnego z etyką ludzką. <Z Qr. anthropos = 
człowiek -f- ethismos = zwyczaj > 

Antropofag a, Im. I, Androfag ludożerca, kani- 
oal. <Gr. anthr5pofagos> 

XAntropofaglzm, u, hlm. nieprzeparty popęd do 
ludoźerstwa; przen. : Ten A. jenjalny, który ją 
zmusza pożerać każdego, co wnijdzie w zacza- 
rowane koło jej życia, zachowała w całej potę- 
dze. Blrasz. 
Antropofagja, I, blm. ludoierstwo, kanibalizm. 
Antropogieografja, I, blm. gie. gieografja an- 
tropologiczna, traktująca człowieka już to w jego 
zależności od ziemi, już to w jego wpływie na zie- 
mię. <Now. z Gr. Antrópos = człowiek -f- p. 
Gieografja > 

Antropolog, a, Im. owie, a. odzy znawca antro- 
pologji; badacz w dziedzinie antropologji. <Gr. 
anthropológos> 
Antropologicznie przys. od Antropologiczny. 
Antropologiczny przym. od Antropoiogja: Ba- 
dania antr()j)ologicznc. 

Antropoiogja, I, blm. I. nauka o człowieka ze 
.stanowiska przyrodniczego, zajmująca i. badaniem 
rozwoju człowieka pierwotnego^ cechami ras, sta- 



ANTRYKOT 

nem ich kultury, obyczajami, zwyczajami itp. 2. fil- 
dział filozojji traktujący o człowieku ; nauka o tut' 
turze ludzkiej a j)rzedewszystkim o duchowej jej 
stronie. 

Antropometrja, I, blm. nauka o wymiarach czę- 
ści data ludzkiego. <Now. z Gr. anthrópos = 
człowiek -f- -metria = mierzenie > 

Antropometryczny przym. od Antropometrja: 
Badania antropometryczne. Biuro antropome- 
tryczne. 

Antropomorficznie przys. od Antropomorficzny. 

Antropomorficzny przym. od Antropomorfizm, 
I Człekokształtny. <Now. z Gr. anthrópómor- 
fos = człekokształtny > 

Antropomorfizacja, I, blm. nadawanie czemukol- 
wiek cech ludzkich : A. Bóstwa. 

Antropomorfizm, u, blm., ! Człekoksztaitność 
fil. I. pojmowanie natury boskiej na podobieństwo 
ludzkiej; przypisywanie Bogu, światu, woyóle rze- 
czom własności i pobudek człowieka. 2. kierunek, 
doktryna fil., objaśniająca wszechświat za pomocą 
własności i pobudek czynnych w życtu a. postępo- 
waniu człowieka. 

Antropomorfizować, uje, owal fil. pojmować coś 

w duchu antropomorfizmu ; objaśniać coś przez po- 
dobieństwo do człoioieka ; przypisywać czemuś włas- 
ności natury ludzkiej. 

Antropomorfizowanie, a, blm., czynność cz. An- 
tropomorfizować. A. natury. Ohm, 

Antropomo.ł-fny mający kształt ludzki, o postaci 
ludzkiej: Antropomorfne małpy budują na drze- 
wach platformy. 

Antropomorfoza, y, Im. y wytwór antropomorfi- 
zacji, coś upostaciowanego po ludzku : Mit o Achi- 
lesie przedstawia antropomorfozę dzikiego poto- 
ku górskiego. 

XAnrtoponoetyzm, u, blm., fil. I. odmiana an- 
tropomorfizmu ; pojmowanie a. objaśnianie świata 
jako całości urządzonej tuedług zasad rozumu ludz- 
Jciego. 2. doktryna świata stworzonego i rządzone- 
go przez rozum do ludzkiego podobny. <Now. 
z Gr. anthrópónoos — myśleniem ludzkim obda- 
rzony > 

XAntropopatyzm, u, blm. fil. I. odmiana antro- 
pomorfiziuu ; przypisywanie Bogu a. przyrodzie ludz- 
kich uczuć, afektów. 2. doktryna objaśniająca świat 
pobudkami uczuciowemi przypisywanemi Stwórcy a. 
przyrodzie. < Now. z Gr. anthrópopśtheia = uczu- 
cie ludzkie > 

XAntropoteletyzm, u, blm., fil. I. odmiana an- 
tropomorfizmu ; pojmowanie a. objaśnianie świata 
zgodnie z celowością ludzką. 2. doktryna przy- 
czyn celowych podobnych do pobudek celowych w po- 
stępowaniu ludzkim. <Now. z Gr. anthrópos =: 
człowiek -f- thćl6 = chcę > 

Antropozof, a. Im. owie fil. znawca a. badacz 
antropozofji. 

Antropozoficzny przyra. od Antropozofja. 

Antropozofja, I, blm., fil. filozoficzna część an- 
tropologji ; wykład zasad filozoficznych nauki o na- 
turze człowieka. <Now z Gr. 4nthrópos = czło- 
wiek -\- sofia = umiejętność > 

XAntrsza, nieod., w tuńen: pewne przebieranie 
nogami w powietrzu ; krok napowietrzny. < Fr. en- 
trechat> 

t Antrycharz, a, Im, e, f Handrycharz gór. po- 
mocnik ręczny kopacza. <Z Nm. handreichen = 
pomagać > 

Antrykoolk, a, Im. I p. Antrykot. 

Antrykot, a, Im. y kuch. potrawa z mięsa tvoło- 
wego. Zdr. Antrykocik. <1?Y. entrocóte (dosł. =- 
między żebrze) > 



4:s2 



ANTUALARZ 



ANTYFEBRYNA 



fAntualarz, a, Im. e \>. Antolarz. 
XAntuka, I, Im. i pótdtszczówka, parasolka od 
słońca i od deszczu. <Fr. en-tout-cas (dosł. = na 
wszelki wv|ia(iok)> 
fAntularz, a, Ira. e p. Antolarz. 
fAntulaż, a, lin. e, p. Antolarz. 
! Anturaż, u, blm. otoczenie: Jej przeznacze- 
niem jest żyć i kwitnąć w antiirażu wyższym 
i inteiiirientnym. Orzesz. <Fr. eiitoiirage> 

fAntwas, u, Ira. y, f Antfas miednica z dzba- 
nem, umywalnia. <Nm. Han(ifass> 

fAntwerk, u, Ira. I, f Hantwerk gór. pompa 
ręczna do wyciągania wód szybem. <Nra. Hand- 
werk > 

Antyalkohollczka, I, Ira. i forma ż. od Antyal- 
koholik, unfi/(dho/iolisika. 

Antyalkohoiik, a, Im. cy, Antyalkohollsta prze- 
ciwnik pijaństwa, członek towarzystwa wstrzemięźli- 
wości. < Now. z Gr. anti = przeciw -{- p. Alko- 
hol > 

Antyalkohollsta, y, Im. ści p. Antyalkobollk. 

Antyalkohollstka, I, Im. i forma ż. od Antyal- 
kohollsta, untijalkoholiczka. 

Antyalkoholowy przyra. przecito pijaństwu wy- 
mierzony : Kuracja antyalkoholowa. 

Antybachiczny wiersz a. Antybachjus wiersz skła- 
dający ś. ze stóp trzyzgioskowych, z których ostatnia 
krótka Cprzeciwny bachicznemu). <Łć. antibae- 
chius> 

Antybachjus, a, Im. y p. Antybachiczny: 
W" dwuch lub trzech miejscach daktyle zastą- 
pione są przez A. Mick. 

Antybajronowski przeciwny bajronotuskiemu, pa- 
raliżujący bajronizm: "Wpływy antybajronowskie 
Mickiewicza. Chm. <Now. z Gr. anti- przeciw 
-j- Byron > 

Antybiblijny przym. przecirony biblji. <Now. 
z Gr. anti = przeciw 4- P- Riblja> 

Antybka, I, Im. 1 p. Antypka : Skłonił ś. z dwu- 
sążniową ku panu antybką. Mick. 

Antychlor, u, blm., chem. jakakolwiek materja, 
używana do zniweczenia szkodliwych skutków nad- 
miaru chloru. < Now. z Gr. anti = przeciw -f- p. 
Chlor > 

Antycholeryczny przeciwcholeryczny, zapobiega- 
jący cholerze: Środek, kongres A. <Now. z Gr. 
anti = przeciw -(- P- Cholera > 

xAntychronlzm, u, Im. y p. Anachronizm. 
< Now. z Gr. anti = przeciw -\- chrónos = czas ; 
Gr. antichronismós ma znaczenie tylko grama- 
tyczne > 

Antychryst, a, Im. owie, [Ancychryst, Ancy- 
kryst, Antychrysta, Jancykryst], fAntykryst I. 
przeciwnik, antagonista Chrystusa, fałszywy Chry- 
stus, czart. 2. złośnik, furjat, pasjonat, potępie- 
niec, z piekła rodem, piekielnik. Zdr. Antychry- 
stek. <Gr. późn. Antichristos> 

[Antychrysta, y, Ira. y] p. Antychryst. 

Antychrystek, tka. Im. tki p. Antychryst: Prze- 
mawiał do pana zamku, jak do antychrystka. 
Słów. 

Antychrystka, tki, Im. tki forma ż. od Anty- 
chryst, kobieta-anfychryst : Nie wiesz nic, to A.! 
nie^-odna zwodniea! Krasz. 

-j-AntychrystowaĆ, uje, owal nazywać kogo an- 
tychrystem, wymyślać komu od antychrystów : Ka- 
cerze jtapieża znieważają, łają, sromocą, anty- 
chrystują. Smotr. 

fAntychrystowanie, a, blm., czynność cz. An- 
tychrystować. 

Antychrystowy, Antychrystyczny przyra. od An- 
tychryst: Wstała na ziemi moc antychrystowa. 



Słów. Druga część Żywota człowieka poczciwe- 
go czasy antychrystowe głosi. Krasz. 

XAntychrystycznle przys. od Antychrystyczny : 
Idea Chrystusowa gwałcona A. Krasiń. 
X Antychrystyczny przym. od Antychryst. 
AntychrzeŚcIjańskI nieprzyjazny chrześrijańslwti. 
<Now. z Gr. anti =: przeciw -j- p. Chrześcijań- 
ski > 

Antycyklon, u, Im. y gie. ruch powietrza doko- 
ła najwickszości barometr ycznej, wiatr, j)cdzący od 
miejsca nujwiększości barometr ycznej po drogach 
skrzyiuionych. 

Antycypacja, i, blm. I. przypuszczenie czego 
z góry, uprzedzenie faktów, przewidywanie. 2. fil. 
a) przypuszczenie, sąd a. twierdzenie, wyprzedzają- 
ce dowodzenie a. uzasadnienie; założenie wyprze- 
dzające doświadczenie a. dowody, b) co dane jest 
przed doświadczeniem i dzięki czemu jedynie do- 
świadczenie jest możebne. 3. muz. użycie w akor- 
dzie nuty, należącej do akordu następnego. 4. praw. 
pobór a. wypłata przed terminem, np. dzierżawy, 
płacy urzędników, podatków w razie potrzeby. 
5. ret. zwrot : odpowiedź na zarzuty jeszcze nie 
uczynione. 

Antycypacyjnie przys. od Antycypacyjny: Są- 
dzić, twierdzić A. 

Antycypacyjny przym. od Antycypacja: Sąd, 
twierdzenie antycypacyjne. 

Antycypować, uje, owal I. uprzedzać, robić co 
wpierw, niż z porządku rzeczy wypada: Nim bę- 
dzie drukować, chce antycypowanej owacji. Krasz. 
Uczuciem już antycypowanym raężowskira doray- 
ślił ś., że stosunki owe młodości mogły być czul- 
sze... Krasz. 2. podsuwać co komu, domyślać g. 
czego bez podstawy : Ci pisarze antycypowali na- 
sze myśli i uczucia. Spaś. 3. fil. - a) z góry a. 
naprzód przypuszczać ; coś zakładać przed dowo- 
dzeniem; twierdzić przed doświadczeniem a. doime- 
dzeniem. b) sądzić zbyt pośpiesznie. 4. praw. ivy- 
bieruć przed czasem a płacić naprzód, z góry : Za- 
płata antycypowana. <Łć. anticipare> 

Antycywllizacyjny przeciwny cywilizacji, niezgod- 
ny z duchem postępu, zacofany, wsteczny: Zwy- 
czaje antycywilizacyjne. <Now. z Gr. anti=: 
przeciw -f- P- Cywilizacyjny > 

Antycznie przys. od Antyczny. 

Antyczny przym. od Antyk, X Antykowy, I. sta- 
rożytny: Antyczne dramaty Szekspira. 2. staro- 
świecki, odwieczny: Ubiór, strój A. <Now. z Łć. 
antiąuus = starodawny > 

I Antydatować, uje, owal p. Antedatować. 

! Antydatowanie, a, blm., czynność cz. Anteda- 
tować. 

Antydemokrata, y. Im. cl przeciwnik demokra- 
cji. <Now. z Gr. anti = przeciw -}- p. Demokra- 
ta > 

Antydemokratyczny przyra. od Antydemokrata: 
"W duchu antydemokratycznym. 

Antydot, u, blm., Antydotum I. lekarstwo prze- 
ciw zażytej truciźnie, odtrutka. 2. przen. środek 
zapobiegawczy, zaradczy, lekarstwo: Antydotem na 
nudy jest praca. <Gr. antfdoton ni. > 

Antydotum, w Ip. nieod.. Im. a, ów p. Antydot. 

! Antydyluwjainy p. Antedyiuwjalny: Do naszej 
sfery należała, pomimo idylicznego warkocza 
i antydyluwjalnej sukni. Orzesz. 

Antydynastyczny przeciwny interesom dynastji, 
nieprzyjazny jej. <Now. z Gr. anti = przeciw -{- 
p. Dynastja> 

Antyfebryna, y, blm., chem. farmaceutyczna na- 
zwa acetanilidu, środek lekarski przeciwgorączko-^ 



43 



ANTYFEMINISTA 



ANTYMONJAK 



wy. < Now. z Gr. aati = przeciw -\- Łć. febris - 
gorączka > 

Antyfeminista, y, Ira. ści przeciwnik feminizmu; 
nieprzyjaciel kobiet. <Now. z Gr. anti = przeciw 
-|- Łć. fciiiiiia- kobieta > 

Antyfeminizm, u, blin. nienawiść do kobiet; nie- 
iizHdwanie ciiiancyparji kobiet. 

Antyfilozoficzny fil. I. przeciwny zasadom a. wy- 
nuiganiom Jilozof ji. 2. wrogi a. nieprzyjaźnie uspo- 
sobiony dla Jilozofji. <Now. z Gr. anti - prze- 
ciw -f- P- Filozoficzny > 

Antyfona, y, Im. y ijńew chóralny, kończący li- 
Uinję a. wo//ul.e śpiew podobny. <Now. z Gr. an- 
tiTónos (dosl. = przeciwbrziinijcy) = odpowiadający; 
towarzyszący (akompaiijujacy) > 

Antyfonarjusz, a, lin. e, Antyfonarz księga z an- 
tyfonami i nutami do nich. 
Antyfonarz, a, Ira. e p. Antyfonarjusz. 
Antyfraza, y, Im. y fig-ura retoryczna: wyraże- 
nie, pod którym zupełnie co innego i. rozumie. 
<Gr. anti'frasis> 

Antygraf, a, Im. owie piszący odwrotnie, na wspak. 
<N()W. z Gr. anti = przeciw -|- &'"^'*J = piszę > 

Antygrafja, I, blm. pismo odwrotne, pisanie na 
wspak. 

Antyk, a, Ira. i I. zabytek starożytniczy, jak po- 
sąg, obraz, zegar itp. 2. jjrzedmiot przestarzały, 
staroświecki, niemodny: Kredens, w czasach pono 
pradziadka już antykiem zwany. Moraw. 3. przen. 
człowiek .ttaroświecki, starej daty. <Now. z Łć. 
antiqiius - starożyiny > 

jAntykamera, y, Im. y przedpokój, sień, przed- 
sionek: Z pokojów królowej przyszedł do anty- 
kamery. Krasz. <Now. z Łć. antę = przed -|- 
camera dosł. = sklepienie, sufit > 

Antykatolicki przym. od Antykatolik. <Now. 
z Gr. anti=: przeciw -|- p. Katolicki > 

Antykatoliczka, i, Im. I forma ż. od Antykato- 
lik. 

Antykatolik, a, Im. Cy nieprzyjaciel kościoła ka- 
tolickiego. 

Antyklerykalny przym. nieprzyj zny klerowi, 
wrogi duchowieństwu, występujący przeciw niemu : 
Polityka antyklerykalna. <Now. z Gr. anti = 
przeciw 4- P- Klerykalny> 

Antykonstytucjonista, y, Im. ści członek stron- 
nictwa politycznego, przeciwnego rządom reprezen- 
tacyjnym. <Now. z Gr. anti = przeciw -|- p. Kon- 
stytucjonista> 

Antykościelny występujący przeciw kościołoici, 
przeciw kościołowi zwrócony, nieprzyjazny, wrogi 
kościołowi. < Now. z Gr. anti = przeciw -j- P- Ko- 
ściół > 

XAntykowy p. Antyczny. 
fAntykryst, a. Im. owie p. Antychryst. 
Antykrytyka, I, Im. I krytyka krytyki, odpowiedź 
na krytykę, replika. <Now. z Gr. anti = i)rzeciw 
-f p. ■krytyka> 

Antykwa, y, blm., druk. rodzaj czcionek: pismo 
o oczku prostopadłym, składające ś. z zwyczajnego 
małego (djabelu. <Now. z Łć. anti(]ua = staro- 
żytna > 

xAntykwarja, I, blp. starożytności, antyki, rze- 
czy stare: Aliłośnik antykwarji. 

Antykwarjat, u, Im. y p. Antykwarnia. 
Antykwarjusz, a, Im. e X Antykwarz I. staro- 
żytnik, znający ś. na starożytnych jirzCdmiotach 
.sztuki. 2. handlujący staremi książkami a. dzie- 
łami sztuki. 
Antykwarjuszowski |i. Antykwarski. 
Antykwarjuszowstwo, a, Mm.. Antykwarstwo ;:«- 
miłowanie a. manja do zbierania starożytnych 



przedmiotów sztuki a. starych książek: Nieznacznie 
wpadł w A., w bibljomanjc. Krasz. 

Antykwarnia, i, Ira. e, Antykwarjat I. skład a. 
sklep sprzedaży i Jcupna starożytnych dzieł sztuki, 
monet itp. 2. księgarnia 1iandlnj({ca książkami 
dawnemi, wyczerpanemi a używanemi. 

Antykwarski i)rzym. od Antykwarz, Antykwa- 
rjuszowski, X Antykwaryczny: Sprztjty stare, zu- 
żyte, .jakby z antykwarskicb składów zbierane. 
Bał. Zakład A. Firma antykwarska. 

Antykwarstwo, a, blm. p. Antykwarjuszostwo. 

Krasz. 

XAntykwaryczny p. Antykwarski. 

XAntykwarz, a. Im. e |i. Antykwarjusz. 

Antyliberalizm, u, blm. niechęć do liberalizmu, 
nieuzudicanie go. <Now. z Gr. anti = przeciw -f- 
\). Liberalizm > 

Antyiiberalny przeciwny liberalizmowi, nieuzna- 

j(łcy go. 

Antylog, a, Im. i elektrot. biegun ujemny w sto- 
sach elektrycznych, wytwarzających p^ądy przez 
działanie ognia. <Z Gr. antilogos = przeciwny > 

Antylogarytm, u, Im. y mat f. logarytm, stojący 
w szeregu obok odpowiadającej mu liczby. 2. d<iw. 
logarytm dostawy. <No\v. z Gr. anti - przeciw -j- 
p. Logarytm > 

Antylogja, i. Im. e I. sprzeczność to dziele a. 
dziełach jednego pisarza. 2. fil. sprzeczność pod- 
staw a. zasad (u sceptyków starożytnych). <Gr. 
antilogia> 

Antylopa, y. Im. y zool. (antilope) zwierzę ra- 
cicowe, przeżuioające, pochicorogie. Gatunek: G a- 
zela (a. dorcasj. Zdr. AntyJopka. <Now. z Fr. 
antilope. Włos. antilopa itd. Pochodzenie wyra- 
zu ciemne > 

Antylopi przym. od Antylopa: Skok A. Mięso, 
stado antylopie. 

Antylopka, i, Im. i p. Antylopa. 

Antymaterjalista, y, Im. ści przeciwnik materja- 
lizmu. <Now. z Gr. anti = przeciw -(- p. Mate- 
rjalista> 

Antymilitarny przyra. przeciw militaryzmowi wy- 
mierzony, skieroicany. <Now. z Gr. anti =; prze- 
ciw -|- P- Militarny > 

Antyministerjalny nieprzyjaźnie usposobiony dla 
gabinetu, dla rządu. <NoM-. z Gr. anti = przeciw 
-f- p. Miuisterjalny> 

Antymins, u. Im. y ]>. Antymis. 

Antymis, u, Im. y, Antymins obrus poświęcany, 
pokryioający ołtarz w cerkwi. <Gr. późn. anti- 
raiusiou, Łć. późn. antimensium> 

Antymon, u, blm., X Antymonjum, X Surmik 
chem. i min. 7netal rodzimy, kruchy i czasem z sza- 
rą na powierzchni naleciałością, zaioierający małą 
domieszkę srebra, żelaza i arsenu. < iŚr. Łć. an- 
timonium, może z Arab. athmud, ithmid, to zaś 
z Gr. stimmi(s)> 

Antymonarchiczny przym. przeciicny, torogi mo- 
narchizmowi. <Now. z Gr. anti = przeciw -|- p. 
Monarchiezny> 

Antymonarchista, y, Ira. ści przeciwnik monar- 
cłiizmu. 

XAntymonica, y, blm., X Surmica lek. otrucie 
przewlekle antymonem (raorbus antimonialis). 

Antymonil, u, blm., cheni. rodnik, złożony z jed- 
nego atomu antymonu i jednego atomu tlenu. 

Anty monit, u, Im. y min. siarek antymonu, czę- 
sto nnijiicy na powierzchni czarną a. pstrą nalecia- 
łość, używany do otrzymywania anti/monu. 

Antymonjak, u, blm. cliera. związek antymonu 
z wodorem, Sb Hj, a n t y ni o n o w o d ó r. 



44 



ANTYMONJALNY 



ANTYREPUBLIKAl^SKI 



Antymonjalny przym. od Antymonjum, Antymo- 
nowy. 
XAntymonjuin nieod. p. Antymon. 
Antymonowodór, oru, blin. ehein. p. Antymo- 
njak. 

Antymonowy przym. od Antymon : Kwiat A., 
chem. = sub liniowany w postaci jedwahistych igiełek 
trójtlenek antymonu. Masło antymonowe (l)Uty- 
rum •Antimonń) = trójchlorek antymonu. Szkło an- 
tymonowe (vitrum antimonii) = .<:<o/)eona i .tzklista 
mieszanina tlenków i siarków antymonu. 

XAntymorallzm, u, blm. fil. kierunek Jil. moral- 
ności przeciwny ; system Jil. w konsekwencjach .iwo- 
ich burzący podstawy moralności, np. fatalizm, ma- 
terjalizm. <Now. z Gr. anti = przeciw -|- p. Mo- 
ralizm > 
Antymoralny niemoralny. 

Antynacjonalista, y, Im. ści człowiek, nie uzna- 
jący wyłączności narodowej, nie przekładający swej 
narodowości nad inne, kosmopolita. <Now. z Gr. 
anti' = przeciw -f- p. Nacjonalista > 
Antynacjonalistyozny j). Antynaojonalny. 
AntynaCjOnalizm, u, blm. nieuznawanie wyłącz- 
ności narodowej ; zasada, według której wszystkie 
narodowości stawiać należy na równi, kosmopoli- 
tyzm. 

Antynaojonalny przym. od Antynacjonalizm, An- 
tynacjonalistyozny, antynarodowościowy : Przeko- 
nania anfynacjonaJne. 

Antynarodowościowy p. Antynaojonalny: Wpływ 
A. <Now. z Gr. anti = przeciw -[- P- Narortowo- 
(ściowy> 

Antynarodowy przeciwny, nieprzijjazny, wrogi in- 
teresom narodu: Agitacja, tendencja antynaro- 
dowa. 

Antynaturalny przym. przeciwny naturze, niena- 
turalny. <Now. z Gr. anti = przeciw -|- p. Na- 
turalny > 
Antynomlozny przym. od Antynomja. 
Antynomja, I, blm, I. fil. = a) niezgodność a. 
s/irzcczność z prawem, b) sprzeczność pomiędzy 
dwoma prawami, pomiędzy tezą i antytezą, c) 
sprzeczność wynikajiica z zastosowania praio czys- 
tego rozumu do zinysłoioości; sprzeczne twierdzenia 
o tym samym i)rzedniiocie, udowodnione z różnych 
slaunwi.sk, np. świat jest skończony i świat jest 
nieskończony. 2. praw. sprzeczność ustaio. <Gr. 
itnfin(tmi'a> 

Antynous, a, blm. typ piękności męskiej. <Gr. 
AnfiMoos a. Antinous = cudnej piękności zalotnik 
Pcnclojiy > 

XAntynousostwo, a, blm. dorównywanie Aniy- 
uou.sdwi w piękności, piękność idealna : Pełen uf- 
ności w niezwyciężone swe A., był pewny, że 
konfcssa pójilzie za niego. Krasz. 

xAntynousowski przym. od Antynous: Przy 
l)ierał antynousowskie pozy. Krasz. 

Antypaństwowy przym. przeci%vny, wrogi pań- 
stwu. <Now. z Gr. anti =^ przeciw -f- P- PaństM^o- 
wy> 

Antypapa, y, Im. y m. p. Antypapleż. <Now. 
z (ir. anti^]irzeciw 4- Łe. późn. papa^ papicż> 
Antypapieski przym. nieprzyjazny, wrogi papie- 
żowi. 

Antypapież, a, Im. e, Antypapa nieprawy pa- 
pież; przeciwnik i lospółzawoilnik prawowitego pa- 
pieża: Pod tenże czas zjawi ś. Pseudo-Prorok, 
A., wierny towarzysz Antyclirysta. <Now. z Gr. 
anti = przeciw -f- P- Papież > 

Antypapleżniczka, I, Im. I p. Antypapistka. 

Antypapieżnik, a, Im. cy p. Antypapista. 



Antypaplsta, y, lin. ścI, Antypapieżnik jirzeciw- 
nit papiestica. 

Antypapistka, I, Im. I forma ż. od Antypaplsta, 
Antypapleżniczka. 

Antypapizm, u, blm. wstręt, niechęć, nienawiść 
ku papiestwu. 

Antyparalogizm, u, blm. fil. dowodzenie obalają- 
ce paralogizm a. błędnik; dowód wymierzony prze- 
ciw paralogizmotci. <Now. z Gr. anti - przeciw 
-|- p. Paralogizm > 

fAntypast, u, Im. y przekąska, przegryzka a. 
napój przed obiadem dla zaostrzenia apetytu, przy- 
smaczek; przen. rozkosz, ucieclia, szczęście, przy- 
jemność: Antypasty małżeńskie. Mor. <Włos. 
antipasto> 

Antypatja, I, blm. I. odraza, wstręt, obrzydzenie, 
niechęć: Mieć do kogo antypatję. 2. przedmiot 
antypatyczny, osoba antypatyczna: Ten człowiek 
to moja A. <Gr. antipatheia> 

Antypatycznie przys. od Antypatyczny : A. uspo- 
sobiony — żywiący antypatję. 
Antypatyczność, I, blm. rz. od Antypatyczny. 
Antypatyczny j)rzym. od Antypatja 1. odra.ę, 
niechęć, wstręt sprawiający : Jest to człowiek A. - 
wstrętny, odrażający, obrzydliwy, odpychający, nie- 
sympatyczny. 2. antypatja nacechowany: Stosu- 
nek A. 

•{-Antypeclk, a, Im. I staropolska legumina : pasz- 
tecik z /mięsa i owoców, wjormie wypiekany. < Mo- 
że z Sr. Gr. antipćsso a. aatipćtt5 = piekę po- 
wtórnie > 

! Antypedjum, w Ip. nieod., Im. a, ów p. Ante- 
pedjum. 

Antypiryna, y, blm., Analgiezyna chem. nazwa 
farmaceutyczna pirazolonu fendodwumetylotoanego, 
środek lekarski przeciwgorączkowy. <Now. z Gr. 
anti = przeciw -f P.vr = o,:^-icń-, gorączka> 

Antypka, I, Im. i, Antybka I. loiśnia, czereśnia 
turecka. 2. cybnclt z czereśni tureckiej: Pociągał 
z długiej antypki. Zach. <A. od Tur. antep = 
wiśnia, a. od miasta Fr. Antibes> 

[Antypko, a, blm] djabeł. <Ukr. Antypka > 
Antypkowy przym. od Antypka: Cybuch A. 
Antyplanat, u, Ira. y fot. rodź. ohjcktytou foło- 
grajicznego. < Now. z Gr. anti = i)rzeciw -j^ Łó. 
planus = równy > 

XAntypod, a. Im. y p. Antypoda. 
Antypoda, y. Im. y, X Antypod, x Przeciwnóg, 
X Przeciwnożnik, x Przeciwkostop, w Im. Miesz- 
kańcy przeciwni, przeciwnożni, X przeciwko- 
stopni, X przeciwstopl, x przeciwkostopl miesz- 
kaniec drugiej półkuli, mieszkający na przeciwnych 
końcach tej samej średnicy ziemsldej ; przen. prze- 
ciwieństwo : Polak z Prusakiem są sobie antypo- 
dami. <Gr. antipodes lra.> 

f AntypodyjskI przym. od Antypoda przrciwnuż- 
ny: Strój A. Jeżów. 

Antypoiltyczny wrogi państwu: Odkrywamy 
przyczynę długotrwałości tych instytucji: ich 
antyspołeczną i antypolityczną wygodę. Szuj. 

Antypostępowy icrogi dla postępu, wsteczny: 
Krytyka oskarża tę dobr% komedyjkę o dążności 
antypostępowe. <Now. z Gr. anti = przeciw -j- 
p. Postęp > 

Antyrellgljny wrogo względem religji usposobio- 
ny, niereligijny : Usposobienie antyreligijne. Ten- 
dencja antyreligijna. Wiek XVIII — wiek A. 
<Now. z Gr. anti ^ przeciw -(- p. Religijny > 

Antyrepublikański przeciwny a. wrogi rżeczypo- 
spolitej, pojęciom a. zasadom republikańskim : Agi- 
tacja antyrepublikańska. <Now. z Gr. anti = 
przeciw -f p. Republikański > 



45 



ANTYREWOLUCTINT 

Antyrewolucyjny przeciwnij rewolucji. <Now. 
z Gr. anti' = przeciw -|- p. Rewolueyjny> 

AntyrząÓ0)My przeciwny a. wrogi rządowi: W ak- 
cji antyrz^J(lowej główną rolę odgrywa stronnic- 
two republikańskie. <Now. z Gr. anti = prze- 
ciw -f- p. Rządowy > 

Antysemicki przym. od Antysemita, antyżydow- 
ski. 

Antysemita, y, Im. cl przeciwnik, wróg Żydów. 
<Now. z (ir. anti = przeciw -(- P- Seniita> 

Antysemityzm, u, blra. uienawiść do Żydów 
giównie z pobudek politycznych i socjalnych, dąż- 
ność do usunięcia przewagi Żydów w życiu spo- 
łecznym i towarzyskim. 

Antyseptyczny lek. przym. od Antyseptyka, 
przeciwgnilny. <Now. z Gr. anti - przeciw -f- 
septikós - gnojący > 

Antyseptyka, I, blm., ehir. stosowanie środków 
przeciwgnilnych, postępowanie przeciwgnilne. 

Antysocjalistyczny przeciwny socjalizmowi, wy- 
mierzony przeciw niemu : Stronnictwo antysocja- 
listyczne. 

Antysocjalizm, u, blm. I. usposobienie wrogie dla 
społeczeństw ludzkich: Byrona oskarżano o bez- 
bożność i A. Mick. 2. usposobienie wrogie socja- 
lizmowi. 

.Antysocjalny, Antyspołeczny wrogi porządkowi 
społecznemu, przeciwny społeczeństwu. < Now. z Gr. 
anti = przeciw -|- p. Socjalny > 

Antysofizmat, u, Im. y fil. dowód wymierzony 
przeciw sofizmatowi. <Now. z Gr. antisoffzomai - 
używam sofizmatu przeciw sofizmatowi > 

Antyspast, u, Im. y stopa wierszotca z czterech 
zgłosek, z których druga i trzecia są długie. < Gr. 
antispastos > 

Antyspirytysta, y, Im. ści przeciwnik spirytyz- 
mu. <Now. z Gr. anti = przeciw 4" P- Spiry- 
tysta > 

Antyspołeczny p. Antysocjalny. <Now. z Gr. 
anti - przeciw -j- P- Społeczny > 

! Antyszambrować, uje, ował czekać, wyczekitmć 
w przedpokoju długo : U pana senatora potrzeba 
A., a ja jestem bardzo zajęty. Krasz. <Now. 
z Fr. antichambre = przedpokój > 

! Antyszambrowanie, a, blm., czynność cz. An- 
tyszambrować. 

AntyszlacheckI przeciwny, wrogi szlachcie. Szaj. 
<Now. z (Jr. anti = przeciw -j- P- Szlachecki > 

Antytermina, y, ))lm., cliem. nazwa farmaceu- 
tyczna hidrazonu kwasu lewulinowego. < Now. z Gr. 
anti = przeciw -\- tbermós =: gorący > 

Antytetycznie fil. przys. od Aiitytetyczny. 

Antytetyczny fil. I. przeciwny; przeciwstawny, 
hęiląry antylezą. 2. obalający to, co teza orzeka. 
3. wyrażający stosunek antytezy do tezy. 

Antytetyka, I, Im. I fil. nie dająca i. usunąć 
sprzeczno.ić dwuch twierdzeń a. antynomji : A. trans- 
cendentalna = traktat o antynomjach czystego ro- 
zumu. 

Antyteza, y, Im. y I. fil. sprzeczność dwuch są- 
<lów; przeciwieństwa do tezy. 2. ret. przeciwsta- 
wienie, zestawienie ze sobą jyojęć wprost przeciic- 
nych (np. Rozwożą z nowym towarem stare 
oszukaństwa. Mick.). 3. przen. coś wprost prze- 
ciwnego, kontrast, przeciwieństwo, sprzeczność: Hra- 
bia tila Luci przedstawiał antytezę tego, co by- 
ło jej ideałem. Krasz. 4. muz. drugi, występu- 
jący po pierwszym, motyw. <Qr. antithesis> 

Antytrynitarjusz, a, Im. e, Antytrynitarz czło- 
nek sekty, zaprzeczającej bói^twa Chrystusa, uniła- 
rjusz, socyujanin, ai Janin, w ]m. = bracia polscy. 



APARACIK 

<Now. z Gr. anti = przeciw -|- Ł<?. trinitas == 
trójca > 
Antytrynitarz, a, Im. e p. Antytrynitarjusz. 
Antyżydowski wrogi dla Żydów, _ antysemicki. 
<Now. z Gr. anti = przesiw -j- p. Żydowski > 

[Anu, Anuż, Anuże] sp I. miże, no, no dalej: 
A. zaraz gadaj, bo cię rozsiekamy. 2. tak jest. 
3. no, to, otóż. < A-f-Nu-j-Że > 
[Anucza, y, Im. e] p. Onucza. Zdr, [Anuczka]. 
[Anuczka, I, Im. ij p. Anucza. 
[Anuż] sp. i. p. Anu. 2. a jeśli: A. on przyj- 
dzie? 
[Anuże] sp. p. Anu. 

Anyż, u, blm. [Hanyż] bot. I. pospolita nazwa 
rośliny biedrzeniec anyż (pimpinella anisura) i ;e/ 
owoców. 2. A. gwiazdkowy (illieium ani.sa- 
tura) roś. z rodziny bohrownikowatych z rodzaju 
bodzianu. 3. A. polny p. Karelek. Zdr. Any- 
żek. <Gr. anison> 

Anyżek, żku blm. [Hanyżek] I. p. Anyż. 2. na- 
sienie anyżu: Chleb, śliwki z anyżkiem. 3. wód- 
ka anyżowa, anyżówka: Koło apteczki przesze- 
dłem niechcący, A. mię zaleciał. Kras. 4. cu- 
kier, p. Anyżkuchen. 

Anyżkowy przym. od Anyżek [Hanyżkowy]: 
Ulepek A. 

Anyżkuchen, a, Im. y, Anyżek cukier, masa 

w rodzaju biszkoptu, bita na ogniu z dodaniem 

anyżu. <Now. z Anyż -f- Nm. Kuchen = ciasto > 

Anyżowy przym. od Anyż: Ulepek, olejek, 

kwas A. 

Anyżówka, I, Im. I wódka destylowana z any- 
żem, wódka anyżowa, anyżek. 

Anyżynki, nek, blp. kuch. ciasteczka z anyżem. 
Anzac, u. Im. e I. stohfelc: Drzwi z anzacem 
( = z Jelcem, pasującym do felcu ramy). Przen.: 
zapał, przejęcie ś., pilność: Patrz! z jakim anza- 
cem tańczy. 2. zeg. oparcie osi na płaszczyźnie. 
<Nra. Ansatz> 

Anzacfajla, I, Ira. e noż. pilnik owalny, ze 
wszystkich stron nacinany, do piłowania w częś- 
ciach tcewnętrznych, nj). w środku kółek. <Nin. 
Ansatzfeile ż. > 

Anżelika, I, Im. I cukier, roślina wodna, używa- 
na do konjiłur, dzięgiel. <Pr. ang<51ique = dzię- 
giel > 

Aoryst, u, Im. y czas przeszły chwilowy. 
XAorystja, I, blm. fil. I. nieokreśloność sądu, 
niemożność zdecydmcania ś. na sąd pewny. 2. nie- 
możność rozstrzygnięcia wobec sprzeczności zasad 
poznania (u starożytnych sceptyków). <Gr. ao- 
ristia> 

Aorta, y. Im. y, X Arterja początkowa anat. 
tętnica główna, z lewej komórki serca ivychodząca : 
A. wstępująca, wstępna, górna, zstępująca, Kdol- 
na, X niższa, X zstępna, piersiowa, brzuszna. 
Łuk aorty, f Obłąk aorty. <Gr. aorte> 
[Aó] w. oto, a oto, ot tu. 

Apagogiczny fil. i mat. oparty na udowodnionej 
falszywości twierdzenia sprzecznego : Dowód A. = 
dowód pośredni twierdzenia przez okazanie niemo- 
żliivości twierdzenia przeciwnego. <Gr. apagogós 
dosł. = odwodzący > 

Apaksel, ksiu, blm. szczot, odpadki włosa. 
<Nm. Abfechsel> 

Apanaże, ów a. y, bip. pensje, dobra, dochody, 
zabezpieczające byt członkom rodziny panującego ; 
osobista własność nieruchoma panującego. 2. za- 
rząd majątkami panującego : Departament apana- 
ży. <Fr. apanage> 
Aparacik, u, Im. I p. Aparat. 



46 



APARAMENT 

fAparament, u, lin. y p. Aparat: "Wojsko wy- 
prawione z słusznym aparamenteiu Pas. <N.ow. 
z Łć. apparare = przygotować, przysposobię > 

Aparat, u, Im. y I. przyrząd, maszyna: A. fi- 
zyczny, telegraficzny, fotograficzny. A. Berge- 
ra. 2. i)rzen. maszynerja, machina, gmach, hudo- 
wa, rusztowanie, system: Czarownice, rusałki, upio- 
ry itp. zastąpiły u romantyków cały A. mitolo- 
giczny poezji greckiej. Runął cały A. sztucznie 
zestawionych dowodów. Kosztowność powyższe- 
go aparatu (koszta utrzymania prefektur i pod- 
prefektur) dawała ś. czuć krajowi. 3. przybo- 
ry, przynależnoici, akcesorja, rekwizyty : a) teatr.: 
A. teatralny = urządzenie sceniczne. A. kome- 
djalny. Kn.; b) woj. a. f Aparament: Działa, 
kule, prochy, wozy i inne aparaty wojenne. Biel. 
4. kość. a. f Aparament ubiór kościelny. Zdr. 
Aparacik. <Łć. apparatus = przygotowanie, 
])rzyrząd > 

Aparatowy przym. od Aparat : Części, przyrzą- 
dy aparatowe. Urządzenie aparatowe. 

fAparencja, I, Im. e pozór, bla.<ik, okazałość: 
Oczy na błyszczące apareneje i znaki panowa- 
nia patrzyć przyuczone. 

! Apart przys. I. oddzielnie, osobno, na swoją rę- 
kę: A. sobie zawsze chodził, a gdzie mógł, to 
urywał Turków. Dyak. 2. [A.] niezależnie od, 
poza rachunkiem, prócz tego, nadto : Otrzymał tan- 
fjemę A. pensji. <Fr. k part (dosł. = na stro- 
nie) = oprócz, okrora> 

Apartamencik, u, Im. I p. Apartament: Miał 
A. Iiardzo przyzwoity. Krasz. 

Apartament, u, Im. a a. y mieszkanie wygodne, 
iiiuiej więcej wykwintne, jmkoje, salony: A. gościn- 
ny dla dostojnego pana. Krasz. Publiczność na- 
jM-łniła salę i poboczne apartamenta. Zdr. Apar- 
tamencik. <Fr. appartement> 
(Apart nie] na stronie, tajemnie. 
jApatekarz, a. Im. e aptekarz. 
Apatja, I, blm. fil. I. niezdolność do odczuwania 
wzruszeń, obojętność, zobojętnienie, nieczulość, odrę- 
twienie umysłowe, gnuśność moralna : Jest to go- 
rzej niż rozpacz, bo zimny sen, zdrętwiałość ja- 
kaś, A. Krasz. 2. wolność od afektów i namięt- 
ności, równowaga ducha, który rozumem pokonał 
namiętności; spokój ducha. <Gr. apatheia> 

Apatycznie przys. od Apatyczny: Spełniał swe 
obowiązki jiowoli, A. 
Apatycznieć, eje, al stawać ś. apatycznym. 
Apatycznienie, a, blm., czynność cz. Apatycz- 
nieć. 

Apatyczność, 1, blm. fil. rz. od Apatyczny: 
Najpiękniejszy egzemplarz flegmy i apatycznoś- 
ci. Orzesz. 

Apatyczny fil. dotknięty a. nacechowany apatją, 
obojętny, nieczuły, nieskory a. niezdolny do wzru- 
szeń: Była w usposobieniu apatycznym, znużona, 
tęskniąca prawie do śmierci. Krasz. 

Apatyk, a. Im. cy człowiek dotknięty apatją : 
Słowem swoim wyciskał łzy egoistom, budził 
z letargu apatyków. 
[Apatyk, u, blm.] p. Apetyt. 
Apatyt, u, Im. y, X Mylnlk min. fosforan wap- 
nia z chlorkiem wapnia = C h 1 o r o a p a t y t ; a. 
fusjoran wapnia z Jłuorkiem wapnia = F 1 u o r o- 
apatyt; w postaci kul i mas ziarnistych, włók- 
nistych i zbitych nazywa ś. Fosforytem. <Now. 
z Gr. apatció = mylę, oszukuję > 

Apel, u, blm. I. woj. a) sprawdzanie osobiste/ 
obecności żołnierzy ; b) zwoływanie jazdy do sku- 
pienia ś. po ataku : Stanąć do apelu, trąbić na 
A. Przen.: Na wystawie żadna firma warszaw- 



APERCEPOWANIE 

ska nie stanęła do apelu. Do apelu stanęli 
wszyscy ci, którym dobro ogółu leży na sercu. 
2. przen. znak zwoływania, sygnał, hasło : Ozwa- 
ły s. bębny; na ten A. rozkazał oficer dżokiejów 
z hrabią zamknąć. Mick. Rozmowa nasza i mo- 
je rozwagi przerwane zostały ogólnym apelem 
do odjazdu. Orzesz. 3. odwołanie ś., zaapeloioa- 
nie : Gotowi byli odstąpić od swych uprzedzeń, 
gdy ktoś logicznie zrobił A. do ich serca. Es. 
<Fr. appel> 

Apelacja, I, Im. e praw. I. wywołanie sprawy od 
niższego do wyższego sądu, odwołanie ś. do wyż- 
szego sądu, nie poprzestając na wyroku niższej in- 
stancji: Apelację założyć, poprzeć, odwołać. Za- 
skarżyć wyrok w drodze apelacji. Miesięczny 
termin do apelacji. Służy ci, przysługuje A. 
Przen.: Każesz-li im ś. nagrody z nieba spo- 
dziewać, mówią: daleka A. Falib. 2. sąd wyż- 
szy, sąd apelacyjny, sądzący sprawy w apelacji: 
Przegrać w apelacji. <Łć. appellatio> 

Apelacyjny praw. przym. od Apelacja : Sąd A. 
C= do którego można ś. udać w razie niezadowolenia 
z wyroku sądu niższej instancji). Sędzia A. Wi- 
ny a. koszta apelacyjne: (kary za niesłusznie za- 
łożoną apelację). Wyrok A. termin A. (czas do 
założenia apelacji). 
Apelant, a, Im. ci prow. p. Apelator. 
Apelat, a, Im. ci praw. pociągnięty do apelacji, 
pozwany w spraioie apelacyjnej, t. j. do sądu wyż- 
szego. 
Apelatka, I, Im. I forma ż. od Apelat. 
Apelator, a, Im. rzy, prow. Apelant ten, co ape- 
luje. 
Apelatorka, I, Im. I forma ż. od Apelator. 
XApelcyna, y, Im. y \. gatunek pomarańczy : 
Jedne pomarańcze są kwaśne, drugie słodkie, 
odmianą tylko są apelcyny. Kluk. 2. a. [Apel- 
zyna] pomarańcza. <Nm. Apfelsine (na wzór 
Fr. pomme de Sine = jabłko chińskie) > 

Apelować, uje, owal praw. odwołać ś. do sądu 
wyższego, nie poprzestając na wyroku sądu niższe- 
go : A. od wyroku. Nie zgadzam ś., apeluję, 
f Wolno każdemu A. na sejm koronny, f Sąd, 
ku któremu apelowano. Może A., kędy chce. 
<Łć. appello> 
Apelowanie, a, blm., czynność cz. Apelować. 
[Apelzyna, y. Im. y] p. Apelcyna: Zaopatizy 
ś. w apelzyny i karmelki. Wilk. 

[Apem] przys. otworem, bez zamknięcia : Drzwi 
zo&tawił A. <Dnm. apen = otwarty > 

[Apen] otwarty, niezamknięty. <Dnm. apen> 
XApendyks, u. Im. y dodatek do dzieła a. pisma, 
suplement. <Łć. appendix> 

Apercepcja, I, blm. fil. I. jasne uświadomienie ; 
świadome zastanawianie ś. nad własnemi j)Ostrzeże- 
niami a. wyobrażeniami. 2. akt samowiedzy, syn- 
tezujący dane świadomości w jedność z podmiotem. 
A. empiryczna, transcendentalna. 3. przyswaja- 
nie nowych postrzeżeń przez dawniej nabyte wyobra- 
żenia; proces asymilacji nowej treści przez stary 
obraz pamięciowy. 4. akt uwagi biernej a. czyn- 
nej ; wyraźne uświadomienie sobie unjobrażenia. n. 
pewnej dowolnej części jego ; akt woli w zakresie 
myśli: A. bierna, czynna, doraźna, kolejna. <Now. 
np. Fr. aperception (właściwie apperception), 
z Łć. ad = do, ku -f- percipio = dostrzegam, poj- 
muję > 

Apercepcyjny fil., przym. od Apercepcja: Prze- 
bieg myśli, proces, akt A. 
! Apercepować, uje, owal fil. p. Apercypować. 
1 Apercepowanie, a, blm. fil. czynność cz. Aper- 
cepować, 



47 



APERCYPOWAĆ 



APOFILLIT 



Apercypować, uje, owal, lApercepować iil. do- 

koni/icaó czynnoAci (ipercepcji. 

Apercypowanie, a, blm. fil. czynność cz. Aper- 
cypować. 

•J-Apertura, y, Im. y I. lek. sztucznie yrywola- 
nc gnojenie, owrzodzenie w celu leczniczym, źródeł- 
ko, jątrznica. 2. żart. dziura w aukni. <Now. 
z Łł'. a|)ertura = otwór, dziura > 

Apetycik, u, blm. p. Apetyt. 

Apetycznie przys. od Apetyczny. 

Apetyczny, XApetytny I. przym. od Apetyt, 
wzbudzający apetyt, smaczny, łakomy: Obiad A. 
2. przen. wzbudzający pożądliwość, ponętny, nęcą- 
cy, oociągający, powabny : Apetyczna dziew- 
czyna. 

fApetyk, u, blm.] p. Apetyt. 

Apetyt, u, [Apetyk, Japelyk, Hapetyk, Apatyk] 
I. blm. popęd do jedzenia, rhęó do jadła, łaknie- 
nie: Mieć, stracić, zaostrzyć, ostrzyć sobie na 
co, podniecić, pobudzić A. Smacznego apetytu! 
Przen.: Smacznego &i>etjt\\ I = dziwny gust ! jak 
można jeść coś podobnego a. w podobnych warun- 
kach! wątpię, żeby smakowało!: Kluski i flaki! 
smacznego apetytu ! Kicha przy jedzeniu! smacz- 
nego apetytu! 2. Im. y, żądanie, żądza, chuć, po- 
żądliwoś'^, lubieżność, pragnienie, chęć, zapęd, osko- 
ma, ślinka na co: Na Marysię z wielkim ape- 
tytem spoglądał. Pohamuj swoje apetyty. Fał- 
szywy A. — daremny : Zapalając ś., mniemał, że 
już trafił na drogę właściwą, ale to był fałszy- 
wy A. człowieka, co czuje pragnienie strawy, 
a jeść nie może. Krasz. 3. chrapka na kogo, 
szczeg. chęć bicia : Ma A. na niego = ostrzy na 
niego zęby. Zdr. Apetycik. <ŁĆ. appetitus> 

XApetytnlk, a. Im. cy chciwiec, łakomiec 

XApetytny p. Apetyczny. 

[Apf j w. gdzie tam, nie 1 

Aplryt, u Im. y min. p. Tur malin. <Now. 
z Gr. a :^ bez, nie -\- pyr = ogień > 

Aplanat, u, Im. y fot. objektyw aplanatyezny. 
<N()W. z Fr. aplanir = wyrównać, wyprostowat^, 
ze Śr. Łć. aplanare> 

Aplanatyezny fiz. : Soczewki aplanatyczne ^ 
soczewki a. układy soczewek wolne od aberacji ku- 
listości. Objektyw A. Luneta aplanatyczna. 

XAplaudować, uje, owal klaskać, oklaskiwać ; bić 
oklaski, brawo : Odśpiewawszy piosnkę, której 
głośno i z zapałom aplaudowano dokoła, panna 
Leonja padła na krzesło. Krasz. Przen.: pochwa- 
lać; przyklaskiwać czemu, ivyraża6 uznanie. <Łć. 
applaudere> 

Aplaudowanle, a, blm., czynność cz. Aplau- 
dować. 

XAplauz, u. Im. y oklask, brawo, okrzyk a. znak 
prawdziwego zadowolenia, uznania. <Łó. applau- 
sus> 

Aplegier, gra. Im. gry p. Ablegler. Zdr. Aple- 
glerek. 

Apiegierek, rka, Im. rki p. Aplegier. 

Aplegrować, uje, owal p. Odkładać. 

Aplegrowanie, a, blm., czynność cz. Aple- 
grować. 

[Aplendować, uje, owal] p. Aprendować. 

[Aplendowanie, a, blm.] czynność cz. Aplen- 
dować. 

[Apleucha, y. Im. y] p. Ableucha. 

Aplikacja, I, blm. I. Xpilność, usilne przykhi- 
dunie ś. do czego: (idyby A. do talentów była 
dodana, ledwoby ś. mógł który nari)d z naszym 
mierzyć w naukadi. Leszcz. 2. uczenie ś. prak- 
tyczne, sposobienie ś. do urzędu a. do slu)ni praw- 
niczego: IJył trzy lata na aplikacji u slaw.u-go 



mecenasa. Przypuścić do aplikacji. Odbyć pię- 
cioletnią aplikacje. A. szła mu niesi)oro, akta 
go nudziły, ziewał ])rzy ])racy. Kórz. 3. zastoso- 
wanie, przystosowanie, praktyka: Zasada, prawo 
bez aplikacji nic nie znaczy. 4. nakładanie róż- 
nokolorowych liści i kwiatów, wykrawatiych z plu- 
szu a. aksamitu i naszywanie ich na tle odpowied- 
nim ; rodź. haftu, w którym tozory, loycięle z jednej 
materji, wszywają ś. w drugą : Figury aplikacji 
wyciąć i umocować je na tle. 

Aplikacyjny przym. od Aplikacja, przygotowaut- 
czy, przysposabiający: Szkoła aplikacyjna. 

Apllkancik, a, Im. i j). Aplikant : Biedny A. 

Aplikant, a, Im. ci I. praktykant, sposobiący i, 
do urzędu sądowego a. administracyjnego : A. są- 
dowy. Aj)likanci notarjuszów. Być wykreślo- 
nym z listy aplikantów. 2. człowiek praktykują- 
cy, uprawiający co, oddany czemu : Niemało włó- 
czyło ś. ludzi ])odejrzanych, cyganów, urwiszów 
i innych podobnych aplikantów. Kaczk. Zdi-. Apli- 
kancik. 

Aplikatura, y, blm. muz. palcowanie. 

Aplikowanie, a, blm., czynność cz. Aplikować. 

Aplikować, uje, owal I. a. XA. ś. wprawiać ś. 
w czynności urzędowe, sposobić ś. do urzędu : A, 
u adwokata, w biuiiie. Wiele tu jest mecena- 
sów, prokuratorów, patronów, wszystko to apli- 
kowało przy mnie. ilrasz. 2. co a. kogo do cze- 
go - .-^tasować, .y)'Jsobić, układać, ćwiczyć : Ojciec 
ten córkę do świata aplikował. Skar. A. lekar- 
stwo w chorobie = zastosowywać, przepisywać, zale- 
cać do użycia : Z półkopy baniek na brzuch A. 
Fred. A. Żart. : W owej epoce po kilka t)'się- 
cy kijów aplikowano w wojsku na pojedyncze 
grzbiety żołnierskie. Roi. A. ś. i. przykładać ś. 
do czego, pilnie około czego chodzić. ])il7wwać cze- 
go : Aplikował ś. w szkołach, na dobre mu wy- 
szło. Krasz. Młodzieniec nie aplikował ś. w ra- 
chunkowości, a więcej miał pociągu do rolnego 
gospodarstwa. Roi. 2. X p- Aplikować. 3. ko- 
mu = przy podchlebiać ś., nadskakiwać, -zaslfigiwać ś.: 
Aplikowałem mu ś., ale jednakże więcej paniiie. 
Kaczk. <Łć. applicare> 

Aplikowanie, a, blm., czynność cz. Aplikować. 

Aplikowanie się, a ś., blm., czynność cz. Apli- 
kować ś. 

Aplon, u, Im. y min. p. Granat. <Now. np. 
Nm. Aplom> 

! Aplomb, u, blm. pewność siebie w zachowaniu ś.: 
Mowa była wypowiedziana z taką elegancją, 
aplombem, wyrazistością, iż słuchać jej milo by- 
ło. Krasz. Podobne stosuneezki d^iii} młodym lu- 
dziom, że tak nazwę, pewien A. w towarzystwie. 
Byk. <Fv. applomb> 

Apodyktycznie przys. od Apodyktyczny. <Gr. 
apo(leiktikós> 

Apodyktyczność, i, blm. fil. rz. od Apodyk- 
tyczny. 

Apodyktyczny lii. I. \)r:ekonywający, oczywisty, 
jasny, dowodny. 2. pewny, niezbity, niczaprzeczo- 
ny. 3. konieczny, stanowczy. 4. wyrażający ko- 
nieczność, twienlzący coś jako konieczność : S;)d A. 
Zdanie apodyktyczne. 5. bezwarunkowy, hezwzględ- 
nie obowiązujący: Nakaz A. (-nalcaz kategorycz- 
ny, zasada iiiondności). 

Apodżjatura, y, Im. y muz. krótka )iuta prz^l 
dłuższą, rod:(rj forszlaku. < Włos. a}ipoggiatura> 

Apofillt, u. lui. y min. wodny krzemian wapnia 
i fluorek potasu. tn'or:(icv kyiisrJoly w, próżnych 
przestrzeniach .tkał wyimchowych. <Now. z ćjr, 
apofyllo = pozbawiam liści, skubię > 



48 



APOFTEGMATA 



APOSTOLSKI 



Apoftegmata, ów, blp. rodź. epigramatów, ■przy- 
powieści moralnych, fraszek: A. to jest krótkie 
a roztropne powieści. Rej. < apóftegina ni. > 

Apogleum, nieod. I. a. Punkt odzlemny astr. 
punkt drogi księżyca najbardziej oddalony od zie- 
mi. 2. przen. szczyt: Mógłbym w A. oburzenia 
zabić tę kobietę. Bał. <Qr. apógaios dosł. = 
odziemny> 

Apokalipsa, y, lim., f Apokalipsys Objawienie 
iw. Jana, oalatnia księga Nowego Testainentu : 
A wiesz w apokalipsie co znaczy bestja? Mick. 
<Gr. późn. apokalypsis> 
f Apokalipsys nieod. p. Apokalipsa. 

Apokaliptyczny I. znajdujący i., wspomniany 
w apokalipsie: Ryczą bestje apokaliptyczne. 
Krasz. 2. przen. fantastyczny, potworny, pełen gro- 
zy, straszny, okropny, monstrualny : Nad miastem 
chmury apokaliptyczne. Krasiń. Machiny, jak 
apokaliptyczne potwory, pracują dzień i noc. 3. 
tajemniczy, ciemny, zagadkowy: Twój list A. 
Siow. 

Apokryf, u, Im. y księga, pismo mylnie a. fał- 
szywie przypisywane jakiemuś autorowi. < Gr. apó- 
kryl'os> 

Apokryficzny x Apokryfowy przym. od Apo- 
kryf stanowiący apokryf, mylny, wątpliwy, fałszy- 
wy, zmyślony, nieautentyczny: Pisma apokryficz- 
ne. Wiersze A. 

Apokryfowy p. Apokryficzny: Sama księżna 
dowiedziała s. niektórych apokryfowych, ale do- 
brze dosztukowanych szczegółów od swojej gar- 
derobianej. Krasz. 

Apollnarysta, y, Im. śol p. Czterdzleslątnik. 

Apoll-,p. Apol-. 

Apolo, la. Im. fony, Apollo zool. (parnassius 
apollo) motyl dzienny z rodziny witeziów. <0d 
imienia bóstwa Gr. Apóllón> 

Apolonikon, u, Im. y, Apollonikon wielkie orga- 
ny z cylindrem. 

Apolonjon, u, Im. y, Apollonjon instrument muz. 
o dwuch ktawjaturach. 

Apoloństwo, a, blm., Apollo ństwo •podobieństwo 
z piękności do Apolina: Ufny w swe A. belwe- 
derskie, był pewny, że kontessa pójdzie za nie- 
go. Krasz. 

Apolog, u, Im. I bajka, w której występują i roz- 
mawiają zwierzęta i drzewa. <Gr. apólogos> 

Apologiczny, przym. od Apologja. <Now. z Gr. 
apologeoraai = bronię > 

Apologiema, u, Ira. y fil. punkt obrony, fil. ar- 
gument obrończy, szczegół apologietyki flozofcznie- 
rozwinięty. 

Apologleta, y, Im. cl, Apologista fil. I. obrońca, 
chwalca w celu obrony. 2. filozof, teolog, broniący 
chrześcijaństwa, pisarz apologietyczny. 

Apologietycznie fil. przys. od Apologietyczny. 

Apologietyczny przym. od Apologletyka: Pi- 
sarz A. Pismo apologietyczne. 

f Apologletyk, u. Im. I Ust obronny, mowa uspra- 
wiedliwiająca: A. Św. Hieronima za małżeń- 
stwem. Skar. 

Apologletyka, I, blm., Apologletyzm fil. I. kie- 
runek fil. broniący chrześcijaństwa przeciw napaś- 
ciom filozofów pogańskich, fil. system obrony chrześ- 
cijaństwa. 2. piśmiennictwo, broniące chrześcijaństioa. 

Apologletyzm, u blm. fil. p. Apologletyka. 

Apologista, y. Im. ści fil. p. Apologleta: A. szla- 
checki ( = chioalca szlachty). 

Apologlstyczny przym. od Apologista. 

Apolog Izo wać, uje, owal wychwalać, bronić. 

ApologIzowanIe, a, blm., czynność cz.Apologizo- 
wać. 



Apologja, I, Im. e fil. I. obrona, usprawiedliwie- 
nie, pochwała w celu obrony: A. doktryny, po- 
glądu. 2. mowa a. pismo broniące czegoś a. kogoś: 
A. chrześcijaństwa. A. Sokratesa. <Gr. apo- 
logia> 

Apomorfina, y, blm. apt. związek chemiczny, 
otrzymywany z morfiny i używany jako środek wy- 
miotowy. <Now. z Gr. apó = od -j- p. Morfina > 

Apopleksja, I, blm., Udar, f Naglą śmierć, 
[Szlak] lek. porażenie loładzy ruchu i przytomności 
w następstwie wylania krwi w mózgu. Zdr. Apo- 
pleksyjka. <Gr. apoplexia> 
, Apopleksyjka, I, blm. żart. p. Apopleksja: 
Śmiertelni jesteśmy, wódkę pijemy, jednego wie- 
czoru palnie A. Krasz. 

, Apoplektyczny przym. od Apopleksja: Atak A. 
Środek A. ( -przeciw apopleksji). 2. (o człowie- 
ku) skłonny, usposobiony do apopleksji: Mając 
usposobienie apoplektyczne, dawał gwarancję, że 
niedługo będzie zawadzał. Bał. Krępy, apoplek- 
tycznej budowy jegomość. 

Apoplektyk, a, Im. cy człowiek skłonny do apo- 
pleksji. <Gr. apoplektikós> 

XAporetyk, a, Im. cy ^\. filozof powątpiewają- 
cy, nie mogący zdobyć ś. na sąd stanowczy, scep- 
tyk. <Now. z Gr. aporetikós = wątpiący, wątpi- 
eiel> 

Aporja, I, blm. fil. powątpiewanie, zwątpienie, 
niemożność powzięcia stanowczego sądu o rzeczach 
z powodu zasadniczych wątpliwości a. sprzeczności 
(u starożytnych sceptyków). < Gr. aporfa - wąt- 
pienie >. 

Aport ! w. wołanie na psa, aby rzecz rzuconą 
przyniósł nazad, przynieś ! daj tu !: Pies stoi jak 
mur... biegniesz... pójdź dalej, pyf! frrru! puf! 
A.! Fred. A. <Fr. apporte = przynieś > 

Aportować, uje, owal (o psie) I. przynosić rzecz 
rzuconą: W podartej czapce, którą uczył psy 
A. Fred. A. 2. myśl. przynosić i podawać zabitą 
a. zbarczoną zwierzynę. 

Aportowanie, a, blm., czynność cz. Aportować: 
Rzuciła mu jak psu do aportowania. Gaw. 

Apostata, y, Im. cl ten, co dopuścił ś. apostazji, 
odstępca, odszczepieniec, zaprzaniec, renegat: Jul- 
jan A. <Gr. apostates> 

Apostatować, uje, owal dopuścić ś. apostazji, 
odstąpić od wiary chrześcijańskiej, odpaść od ko- 
ścioła: Wrócili do kościoła, od którego przodko- 
wie ich apostatowali. 

Apostatowanie, a, blm., czynność ez. Aposta- 
tować. 

Apostazja, 1, blm. I. jawne wystąpienie ze spo- 
łeczności chrześcijańskiej, zaparcie ś. wiary, odstęp- 
stwo, odszczepieństwo, 2. wyrzeczenie ś. swego po- 
przedniego zdania, przejście do innego obozu, par- 
tji; odstąpienie od pewnych zasad. < Gr. aposta- 
sia> 

Aposterjorycznie przys. od Aposterjoryczny. 
<Now. z Łć. a posteriori dosł. = z następnego, 
z ostatniego > 

Aposterjoryczność, 1, blm. rz. od Aposterjo-. 
ryczny. 

Aposterjoryczny fil. pewny zależnie od dowodów 
a. przesłanek; pewny zależnie od doświadczenia, 
empiryczny, doświadczalny. 

Apostolski przym. od Apostoł: Skład A. Dzie- 
je apostolskie. Stolica apostolska. Jego Apo- 
stolska Mość (tytuł cesarza austryjackiego). List 
A. - papieski. Błogosławieństwo apostolskie = 
papieskie. Bracia apostolscy (sekta). Ojciec A. = 
pisarz teologiczno -filozoficzny, będący pod bezpośred- 
nim wpływem apostołów., Ojciec 'tcolcioła. Po apo- 



49 



APOSTOLSTWO 

stoisku przys. =jah apostoł, gorliwie, z namaszczę- 
idem : Uczyć, mówlc po apostolski!. 

Apostolstwo, a, blm. rola, działalność apostoła, 
apostołowanie; posłannictwo, misja, propagowanie, 
j)ropaganda, krzewienie. 

Apostoł, a, Im. owie [Aposztól, Japostol, Pos- 
toi] I. uczeń Chrystusa, krzewiciel nauki Chrys- 
tusa: Dwunastu apostołów. Książę apostołów 
(-&W. Piotr). 2. przen. zwolennik i krzewiciel ja- 
kich zasad, propagator, szerzyciel. 3. doradca, 
opiekun, mentor: Mam swój rozum, obejdę ś. bez 
apostoła. 4. wysłannik, szpieg, podsłucłiiwacz. 5. 
w Im. ciężkie, niezgrabne buciska, postoły. Zdr. 
Apostołek. <Gr. apóstolos = poseł > 

Apostołek, łka, Im. łkowle żart. p. Apostoł. 

Apostołka, I, Im. I I. forma ż. od Apostoł : Oda 
mniszka, A. w Polsce. Lei. Zemsta, jako pierw- 
sza, A. kłóciła mię z ludźmi i z losem. Słów. 
2. apostołowanie, apostolstwo : "Wojciecłi Św. puś- 
cił s. na niebezpieczną apostołkę. Lei. 3. [A] 
książka z ewangieljami, ewangieliczka. 

Apostołować, uje, ował pełnio posłannictwo apo- 
stola, być apostołem ; ogłaszać, propagować, sze- 
rzyć, krzewić, szczepić, rozprzestrzeniać zasady, 
naukę: Dąbrówka w Polsce, Jadwiga w Litwie 
apostołowały. A. nad kim a. kogo = nawracać 
kogo, wpajać weń naukę, zasady, pracować nad kim, 
celem ich wszczepienia: Aaron dopuszczał dni 
dziesięć Mojżeszowi nad sobą A. Zacli. Nie bę- 
dę cię długo apostołował. Chodź. 

Apostołowanie, a, blm., czynność cz. Apostołować. 

Apostrof, u. Im. y, Odcinek znak pisarski w kształ- 
cie przecinka nad wierszem a) w miejscu samo- 
głoski zanikłej w pewnych językach: L'ami (Fr., 
= le ami) ; b) dla oddzielenia końcówki od wy- 
razu, np. Nm.: Sprachen Europa's-, w Pol.: La- 
place'a; c) f skrócenie = e, ie: Toh' { = tobie), ka- 
żd'go {-każdego). <Fr. apostrophe, z Gr.> 

Apostrofa, y, Im. y I. ret., przemówienie, zwró- 
cenie mowy do osób a. rzeczy martwych, do same- 
go siebie, do Boga dla podniesienia yyrażenia. 2. 
odezwanie ś., przemówienie, zabranie głosu: Ostra 
A., z jaką zwraca ś. organ kanclerza przeciw 
gazecie. <Gr. apostrofę > 

Apostrofować, uje, ował zagadywaó kogo z na- 
ciskiem, wybadywać z rodzajem nagany : Gdy Wan- 
da wyszła na chwilę, starosta inię apostrofował: 
cóż hrabio, robisz? czym ś. zajmujesz? Krasz. 
Hulewicz i insi z tego niekontenci apostrofowali 
drugich biskupów. Kai. 

Apostrofowanie, a, blm., czynność ez. Apostro- 
fować. 

[Aposztół, oła, Im. ołowie] p. Apostoł. 

fApotekarski p. Aptekarski. 

f Apotekarzów p. Aptekarzowy. 

XApotema, y, Im. y mat. promień koła wpi- 
sanego w wielokąt foremny. <Now. z Gr. apo- 
tithcmi = odłożyć; usunąć > 

Apoteoza, y, Im. y I. obraz, przedstawiający co& 
w całej świetności, w całej glorji; podniesienie do 
ideału, zidealizowanie, ubóstwienie : W górze nie- 
siona przez aniołów matka-dziewica w apoteozie. 
Krasz. A. Kopernika. A. na zakończenie sztu- 
ki w teatrze. 2. i)rzen. wyniesienie, wywyższenie 
nad zasługi, nad luartoić: A. bydlęcia strąca 
mnie z piedestału, na którym stałem Dliżej anio- 
łów. Krasz. liobił niejako apoteozę zbrodni. 
Miok. <Qr. apothć6sis> 

Apoteozować, uje, ował podnosić do apoteozy, 
przedstawiać to apoteozie: Poeci nasi nadto apo- 
teozują tę przeszłość, stawiają w obłokach, a ona 
tylko stąpała po ziemi. Bał. 



APROBOWAĆ 

Apoteozowanie, a, blm., czynność cz. Apoteo- 
zować. 

Apozycja, I, Im. e XAdpozyoja gram. dopowie- 
dzenie, określeślenie rzeczowne. <Łć. appositiO 

Aprak, u, Im. i p. Tytuń. <?> 

f Apreendować, uje, ował p. Aprehendować: 
Nie apreendował on tego. Kn. <Łć. apprehen- 
dere > 

f Apreendowanie, a, blm., czynność ez. Apre- 
endować. 

XAprehendować, uje, ował, f Apreendować, 
zważać, zwracać uwagę na co, dbać o co, brać co 
do serca. 

f Aprehendowanie, a, blm., czynność cz. Apre- 
hendować. 

[Aprens, u, Im. y] pretensja, żądanie. 

■fAprehensJa, i, blm., f Aprensja 1. baczność, 
uwaga, dbanie o co. 2. smutek, rozpacz. <Łć. 
apprehensio> 

[Aprendować, uje, ował, Apiendować] 1. zważać 
na co, poważać, obawiać ś. 2. wahać ś., namy- 
ślać i. 

[Aprendowanie, a, blm.] czynność cz. Aprendo- 
wać. 

f Aprensja, i, blm. 1. p. Aprehensja: Umarł 
z samej aprensji. 2. [A.] poważanie: W apren- 
pji być. 

Apreter, a, Im. rzy robotnik, nadający fason ka- 
peluszom słomkowym i prasujący je. < Fr. apprg- 
teur> 

Apretować, uje, ował, Apreturować tkać. pod- 
dawać tkaninę apreturze: A. płótno. <Fr. appre- 
teur > 

Apretowanie, a, blm., czynność cz Apretować. 

Apretownia, i, Im. e warsztat, pracoa-nid, gdzie 
ś. dokonywa apretura wyrobów tkackich. 

Apretura, y, Im. y 1. garb. p. Krasa. 2. tkać. 
a) przyrząd do ostatecznego wtjkończenia wyrobów 
w tkalniach: Maszyna parowa porusza apreturę 
i folusze, b) czynność, przez którą tkaninie nada- 
je ś. pozór i wygląd wymagany w hafidlu, tj. po- 
łysk, czystość, gładkość itd. <Nm. A])pretur, z Fr. 
appreter> 

Apreturować, uje, ował 1. garb. p. Krasić. 
2. tkae. p. Apretować. 

Apreturowanie, a, blm., czynność ez. Apretu- 
rować. 

Apreturowy przym. od Apretura: Masa apre- 
turowa. 

Aprjorycznie przys. od Aprjoryczny. <Now. 
z Łć. a priori dosł. = z pierwszego, z najplewsze- 
go, z góry> 

Aprjoryczność, i, blm. rz. od Aprjoryczny. 

Aprjoryczny fil. peiony niezależnie od dowodów 
a. przesłanek, oczywisty bez dowodów ; peumy przed 
doświadczeniem; pomijający a. lekceważący dowody 
doświadczalne : Sąd A. 

Aprobacja, i, Im. e. Aprobata pochwala, uzna- 
nie, przyzwolenie moralne, podzielenie zdania, do- 
bre przyjęcie: Zyskał powszechną aprobaeję. <Łć. 
approb.atio > 

Aprobata, y, Im. y I. fil. p. Aprobacja. 2. po- 
twierdzenie, pozwolenie, zezwolenie, upoważnienie, 
zgoda na co, sankcja: Zyskać aprobatę cenzury. 
A. władzy duchownej na książce do nabożeństwa. 
<Now. z Łć. approbatus =: przyjęty, zatwierdzo- 
ny, stwierdzony > 

Aprobować, uje, ował I. zatwierdzać, potwier- 
dzać, pozwalać, uznaioać za dobre, sankcjonoioać. 
2. pochwalać, podzielać; godzić ś., pisać ś. na co, 
protegować = lubić, potakiwać czemu: Pochlebstwa 
nie aprobuję. <Łć. approbare> 



50 



APROBOWANIE 

Aprobowaflie, a, blm., czynność cz. Aprobować. 

Aproprjacja, i, blm. przywłaszczenie. <Łć. ap- 
propriatio > 

Aprosza, y, Im. e woj. przykop, podchód, rów 
kopany dla dojścia do walów fortecy : Zbliżyć ś., 
podejść aproszami do twierdzy. <Fr. approche> 

Aprykoza, y, Im. y I. większy gatunek moreli. 
Kluk. 2. [A.] morela. <Nm. Abricose, Apiico- 
se, zap. z Łć. praecox = wcześnie dojrzewający, 
przez Arab. al-barkuk> 

Aprykozowy przym. od Aprykoza. 

XApryl, a, Im. "e kwiecień: Chwała Bogu, że 
przecie stoję o swej sile na brzegu, kędy maje 
widzę i apryle. Słów. <Łć. aprilis > 

XAprylowy przym. od Apryl: Cliłód A. Słów. 

[Aprymować się, uje ś., owal ś.] kształcić i., 
uczyć L, edukować ś. < Z Fr. apprendre (im. ap- 
pris) = uczyć, uczyć ś. > 

Apsik, w. I. głos, naśladujący Tcichonie: Gdy- 
bym ja miał tak% córę, wyrżnąłbym jej rózgą... 
A.! na zdrowie ! 2. a. Psik głos, odpędzający ko- 
ta. <A + Pies> 

Apsyda, y, Im. y, Absyda, I. sklepiona, półko- 
lista część kościoła, mieszcząca wielki ołtarz. 2. Ap- 
sydy, yd, blp. astr. dwa punkty eliptycznej drogi 
planety, w których planeta ta najbliżej i najdalej 
znajduje ś, od słońca. < Gr. (h )apsis = wiązanie, 
łuk, sklepienie > 

Apszlag, u, Im. I, f Abszleg wyłoga tui stroju, 
obszlega. <Nm. Auf8chlag> 

[Apsztyfikant, a, Im. ci] zalotnik, konkurent, 
kawaler, starający ś. 

Apsztyfikować się, uje ś., owal ś. [Apstryfike- 
wać Ś.] żart. zalecać ś., przy pochlebiać ś., wdzię- 
czyć ś., mizdrzyć ś., nadskakiwać, tańcować około 
kogo : Dla czegóż to on ś. tak absztyfikuje, pe- 
wnie nie z czułości. Bliz. Jakoś wczoraj bar- 
dzo ś. absztyfikowałeś do królowej balu. < Mo- 
że na wzór amplifikować, a. może do gw. szty- 
felkować ś. > 

Apsztyfi kowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Apsztyfikować ś. 

Apteczka, I, Im. I I. izdebka a. schowanko w do- 
mach gospodarskich na korzenie kuchenne, spiry- 
tualja, lekarstwa domowe i różne przysmaczki: Do- 
mowa A. żony mojej nie tylko od wódek i przy- 
smaczków, ale i od lekarstw. Kras. Koło ap- 
teczki przeszedłem niechcący, anyżek mnie zale- 
ciał. Kras. 2. A. domowa, -lekarskie środki do- 
mowe. 

Apteczny przym. od Apteka: Skład A. Rośli- 
ny apteczne. Materjały apteczne { = do lekarstw 
używane). 

Apteka, I, Im. I [Aptyka, Haptyka, Japtyka] f Apo- 
teka miejsce, gdzie sprzedają a. tylko przechowują le- 
karstwa: Waży, jak w aptece ( = skąpo, skrupu- 
latnie). 2. żart. wychodek. Zdr. Apteczka. <Now. 
z Gr. apotheke = skład, magazyn > 

Aptekarczyk, a, Im. i uczeń, praktykant, pomoc- 
mk aptekarza. 

Aptekarka, I, Im. I I. forma ż. od Aptekarz: 
Zakonnica A. 2. żona aptekarza, aptekarzowa. 

Aptekarski przym. od Aptekarz, f Apotekarski: 
Uczeń A. Cena aptekarska { = za wy<;oka, wygó- 
rowana, słona). "Wagi aptekarskie. 

Aptekarstwo, a, blm. zajęcie aptekarza, sztuka 
aptekarska, farmacja. 

Aptekarsżczyzna, y, blm. środki a. materjały 
aptekarskie. 

Aptekarz, a, Im. e, fApatekarz [Japtycarz] I. 
przyrządzający i sprzedający lekarstwa, właściciel 



AR ALD 

apteki, zarządzający apteką, Jurmaceuta. Pr zen.: 
To A. (skąpo wydziela, daje), 

Aptekarzątko, a. Im. a I. m. a. ni. lichy aptekarz, 
aptekarzi/iia. 2. ni. dziecko aptekarza. 

Aptekarzęta, ąt, blp. żart. dzieci aptekarza. 

Aptekarzowa, ej, Ira. e żona aptekarza. 

Aptekarzowy, Aptekarzów przym. od Aptekarz, 
f Apotekarzów: Dom A. 

Aptekarzów p. Aptekarzowy. 

Aptekarzówna, y, Im. y córka aptekarza. 

Aptekarzyna, y, Im. y m. biedny a. kiepski, lichy 
aptekarz. 

[Aptyka, 1, Im. I] I. p. Apteka. 2. p. Hipo- 
teka. 

Ar, a, Im. y francuska miara powierzchni, dzie- 
sięć metrów w kwadrat. 

Ara, y, Im. y zool. (sittace) długoogonowa pa- 
puga Ameryki południowej. Gatunki : A. czer- 
wona (s. raacao). A. żółta (s. ararauna). 
< Nazwa z naśladowania krzyku papugi > 

Arab, a, Im. y p. Arabczyk. 

Arabczyk, a. Im. 1, Arab koń arabski: Pod nim 
smukły A. Zabł. Przyprowadził ślicznego konia, 
arabczyka czystej krwi. Przyb. 

Arabesk, u, częś. w Im. Arabeski, ów, X Ara- 
beska, rodź. ornamentu: maloioidło, złożone z linji 
i figur fantastycznie powikłanych, z esów i flore- 
sów. < Przez Fr. arabesąue, z wł. Arab-> 

X Arabeska, I, Im. I p. Arabesk: Wdzięczny 
snop wschodnich arabesek. Orzesz. 

Arabeskowy przym. od Arabesk: Skała rośnie 
złota z arabeskowym rysunkiem Callota. Słów. 

Arabski fantastyczny, niemożliwy, nieprawdopo- 
dobny, zmyślony: Historje arabskie. Awantury 
arabskie (z „Tysiąca nocy"). Gada po arabsku. 
Oss. ( -językiem niezrozumiałym). 

Arabszczyzna, y, blm. wszystko, co arabskie : ję- 
zyk, styl, moda Ud., świat arabski: A. wywarła 
wpływ na budownictwo chrześcijańskie. Pol. 

Arachnolog, a, Ira. dzy zajmujący ś. arachnolo- 
gją, badacz pająków. 

Arachnologiczny przym. od Arachnologja: Zbiór 
A. 

Arachnologja, I, blm., Araneologja część zoo- 
logji, traktująca o pająkach. <Now. z Gr. ara- 
chne = pająk -f- -logia = nauka > 

Araczek, czku, blm. p. Arak: Chyba z araez- 
kiera zmieszany, bo likier za słaby. Wilk. Mo- 
że herbatki z araczkiem? 

Aragonit, u, Im. y min. węglan wapnia z małą 
czasem domieszką węglanu strontu, tworzący krysz- 
tały rombowe. Odmiany: a) G r o c h o w i e c a. 
kamień karlsbadzki, złożony z niezliczo- 
nej liczby kulek i osadzający ś. ciągle ze Sprudla, 
źródła gorącego w Karlsbadzie, b) Kamień 
sprudlowy, utwór naciekowy z tegoż źródła. 
<0d wł. Aragonja> 

Arak, u. Im. I [Harak] napój wyskokowy z ryżu 
a. trzciny cukrowej, rum. Zdr. AraCzek. <Tur, 
(e)rake, arak (z Arab.)> 

Araka, I, blm. napój wyskokowy z kumysu. 

Arakacznik, a, Im. I a. Ziemniara bot. (arra- 
eacha) roś. z rodziny baldaszkowych. <Hp. arra- 
cacha, zap. z języków Ameryk. > 

Arakowy przym. od Arak, z arakiem przyrzą- 
dzony, ponczowy : Poncz A. Karmelek A. 

fArald, a. Im. owie p. Herold: Już ś. obadwa 
rycerze byli zmordowali, wtym araldowie dwaj 
na plac wjechali, którzy je rozwieść i rozwa- 
dzió chcieli. P. K. 



51 



ARAUOWATT 

Aratjowaty: Rośliny araljowate, bot. p. Dzię- 
glawowaty. < Now., niby Łć. aralia zap. od na- 
zwy morza Aralskiego> 

[Aramant, u, Im. y] p. Amarant. 

[Aramantowy] przyra. od Aramant : Krople ara- 
mantowe = tinciura coccmellae. 

Araneologja, I, blm. p. Arachnologja. <Now. 
z Łć. aranea - pająk -f Gr, -logia = nauka > 

Aranżer, a, Im, owie a. rzy ten, co aranżuje, 
prowadzi tańce, wodzirej: Młodzieniec z wielkim 
szykiem i nieporównany A. tańców. <Fr. ar- 
rangeur> 

Aranżować, uje owal I. porządkować, szyko- 
loaó, zaproioadzać lad, organizować, urządzać, prze- 
wodniczyć, wodzić rej, dowodzić, prowadzić tańce: 
Do kadryla stanęło 120 par, aranżował doświad- 
czony na tym polu strategik. Oprócz ogrodo- 
wych muzyk i koncertów, aranżujemy wyciecz- 
ki. <Fr. arranger> 

Aranżowanie, a, blm., czynność cz. Aranżować. 

Arap, u, Im. y p. Harap. 

fAras, u, Im. y p. Rasa. 

Araukarja, i, Im. e bot. p. Igława. <Zap. 
w zwią.zku z nazwą, krainy Araukanji> 

Araukarjowy przym. od Araukarja: Lasy arau- 
karjowe. 

[Arba, y, Im. y] prosty wóz tatarski. <Tur. 
araba > 

Arbata, y, Im. y prow. p. Herbata: Siedząc 
przy arbacie, rozpowiadałem Zefiryńci o mojej 
podróży. Zag. 

Arbiter, tra. Im. trowie I. sędzia polubowny 
w sprawach pryioainych, a. powołany do rozstrzyg- 
nięcia sporu międzynarodowego, rozjemca, pojednaw- 
ca stron, pośrednik. 2. świadek przy rozprawach 
publicznych, jako strona interesowana, a. przez cie- 
kawość przybyły. Arhitroyfi^^ publiczność obecna 
na posiedzeniach sejmowych. 3. wiośl. ten, co na 
regatach przyznaje nagrody. < Łć. arbiter > 

Arbitralnie fil. przys. od Arbitralny. 

Arbitralność, I, blm. rz. od Arbitralny: A. są- 
du, postępowania, działania w sądacli i postęp- 
kach. 

Arbitralny fil. I. dowolny, samowolny. 2. nie- 
uzasadniojiy, nieumotywowany. 

Arbitraż, u. Im. e I. a. Rachunek przebler- 
stwa porównywanie cen Jednego i tego samego to- 
waru, j)apieru publicznego, lualuty zagranicznej itd. 
na różnych rynkach, w celu dokonania lospółcześnie 
najkorzystniejszego kupna w Jednym miejscu i zby- 
tu najdroższego na innym rynku : A. bankierski, 
wekslowy, bezpośredni, papierów publicznych, 
złota, srebra. 2. sąd polubowny między handlu- 
Jącemi. <Pr. arbitrage> 

Arbitrażowy przym. od Arbitraż: Prowadził 
interesa wekslowe i arbitrażowe. Tablice arbi- 
trażowe. Rachunek A. Komisje arbitrażowe 
( = sądy rozjemcze). 

Arbuz, a, Im. y, Harbuz, x Karbuz, f Garbuz 
bot. p. Dynia. Przen.: Dostał arbuza { = odko- 
sza). <Prs. i Tur. karpuz> 

Arbuzowy przym. od Arbuz: Kasza arbuzowa. 

Arcab, u, Im. y I. j). Warcab. 2. [Arcaby] ramy, 
futryny, %o które wstawiają ś. okna. 

Arcabnlca, y, Im. e p. Waroabnica. 

Arcap, a, Im. y p. Harcap : Stangret z długim 
arcapein. Rzew. 

fArcerz, a, Im. e p. Harcerz. 

Arcewiza, y, blm., Arcywiza zł. prow. woda. 
< Zap. Lć. cerevisia = piwo> 

|Arch, u, lin. y| I. arkusz papieru. 2. arkusz 
katastralny. <CzeB. arch> 



ARCHEOLOGICZNIE 

fArcha, y. Im. y arka: Skakał i śpiewał z ar- 

fą przed archą Pańską. 

[Archada, y, Im. y] p. Arkada. 

Archaicznie przys. od Archaiczny. 

Archaiczność, i, blm. rz. od Archaiczny. 

Archaiczny, Archaistyczny mający cechy staro- 
żytnoici, starożytny, starodawny, antyczny, staro- 
świecki, przestarzały (szczeg. o języku i utworach 
sztuki plastycznej) : Zwróciłem oko na kształty 
dziewczęcia... była w nich archaiczna jakaś su- 
chość. Krasz. Pismo jego miało cechę i formę 
archaiczną. <Gr. archaikós> 

Archaistycznie przys. od Archaistyczny. 

Archaistyczny p. Archaiczny: Styl A. Wy- 
raz A. 

Archaizm, u, Im. y icyraz a. wyrażenie przesta- 
rzałe; staroświecczyzna, starzyzna, antyk, rzecz od- 
wieczna, wyszła z użycia : Popularyzuje archaizmy 
muzyczne przed nowoczesną publicznością. <Gr. 
archaismós > 

Archalzować, uje, owal naśladować starożytność, 
podszywać ś. pod nią, robić coś na sposób staro- 
dawny, archaiczny, naśladować Język i styl staro- 
dawny : Powieściopisarze, tę obierający drogę, 
archaizują, co nie jest bez wdzięku. Jeż. 

Archalzowanie, a, blm., czynność cz. Archal- 
zować. 

fArchandrja, i, blm., f Archandza, fAchan- 
dja + Akandja, f Okindja, orszak, tłum, rzesza, ga- 
wiedZf rój, poczet, kupa : A. krewnych, sług dwor- 
skich. <Tur. akyndży = żołnierz do rabunku, 
przez różne sł. lud.> 

f Archandza, y, blm. p. Archandrja: Króla A. 
dworska niosą na pałac. Pot. 

Archangiellka, I, Im. i bot. p. Arcydzlęgiel. 
<Now. z Łć. nazwy rośliny > 

[Archangielski] p. Archanielski. 

Archanielica, y, Im. e forma ż. od Archanioł: 
Ty wart jesteś archanielicy, ale bez złotych 
skrzydeł. Krasz. 

f Archanlelika, i, Im. I p. Arcydzlęgiel. Syr. 

Archanielski, Archanioiowy, [Archangielski] I. 
przym. od Archanioł: Z archanielskiemi skrzyd- 
łami i głosem ty czasem miewasz i broń archa- 
nioła. Miek. Dzieje nie brzmią już hymnem wia- 
ry archanielskim. Sow. Trąba archanielska. 
Chóry archanielskie. 2. bot.: Korzeń A., p. Ar- 
cydzlęgiel. 

Archanielsko przys. od Archanielski : Widmem 
A. wielkim, białym. Krasiń. 

Archanielstwo, a, blm. natura, doskonałość ar- 
chanioła: Przeznaczeni jesteśmy do archaniel- 
stwa. Krasiń. 

Archanioł, a. Im. owie anioł wyższego rzędu: 
Michał A. Trąba archanioła wezwie na sąd 
ostateczny. <Now. z Gr. archi- = arcy- -|- p. 
Anioł > 

Archanioiowy p. Archanielski: W arehanioło- 
wym on jeden obozie latarnią zda ś. Słów. Pan 
swą prawdę nie zawsze na mieczach archanio- 
łowych niesie. Kon. 

Archeograf, a, Im. owie badacz archeografji. 
< Now. z Gr. archatos - starożytny -|- grdf5 = 
piszę > 

Archeograficzny przym. od Archeografja. 

Archeografja, i, blm. opisanie starożytności, an- 
tykóto, zabytków, pomników, rzadkości starożytnych. 

Archeolog, a. Im. owie a. odzy badacz archeo' 
logji, starożylnik. 

Archeologicznie przys. od Archeologiczny: A. 
wyglądać. 



52 



ARCHEOLOGICZNY 

Archeologiczny przym. od Archeologja: Zaby- 
tek A. Żart.: stary : Rękawiczki archeologiczne. 
Krasz. 

Archeologista, y, Im. Ści miiośnik archeologji; 
pog. szperacz w starożytnościach, manjak w zakre- 
sie archeoloijji. 

Archeologistka, I, hu. i forma ż. od Aroheolo- 
glsta: Uczona A. 

Archeologizm, u, blm. kierunek archeologiczny, 
archaistyczny ; skionność ku archeologji: Zniechę- 
cony do areheologizrau Koliara, zai)alił ś. on do 
bohaterskich dusz, które tworzył Byron. 

Archeologja, I, blm. nauka o starodawnych za- 
bytkach i zicyczajach, o zamierzchłej przeszłości, 
starożytnictwo. <Gr. archaiologia> 

Archeoteka, L, blm. muzeum, galerja starożytno- 
ści: To moje muzeum i A. Krasz. <Now. z Gr. 
archaios = starożytny -\- theke = (teka) skład > 

Archetyp, u, Im. y I. pierwowzór, wzór, proto- 
typ, modlą. 2. men. miara normalna, służąca za 
prawidło. 

Archldjakon, a, Im. I, f Arcydjakon, f Arcy- 
dzlakon, f Ardzlakon, I. X najstarszy z dja'co- 
nów przy kościele katedralnym. 2. kapłan prałat, 
członek kapituły, zcuitępca biskupa, mający osobny 
okrąg jurysdykcji, zarządzający nadto majątkiem 
kapituły. 3. dziś urząd kapitularny honorowy. 
<Now. z Gr. archi = arcy- -}- p. Djakon> 

Archidjakonat, u, Im. y, X Archldjakonja, f Ar- 
cydjakonat I. stopień, godność archidjakona. 2. 
daw., część djecezji, podległa władzy archidjakona. 

X Archldjakonja, i, Im. e I. p. Archidjakonat. 
2. mieszkanie archidjakona: Przestąpić próg archi- 
djakonji. Jeż. 

Archidjecezja, I, Im. e djecezja, prowincja ko- 
ścielna pod zarządem arcybiskupa, arcybiskupstwo. 
<Now. z Gr. archi- = arcy- H- p. Djecezja> 

XArchlduk, a, Im. owie arcyksiążę: Jam nie 
prince, alem archiduków więźniami miewał. 
Sienk. 

Archlerej, a, Im. owIe, Archijerej, Archirej, 
arcybiskup w kościele wschodnim. <Now. z Gr. 
archi- = arcy- -|- hiereus = kapłan > 

ArchierejskI przym. od Archlerej: Płaszcz A. 

Archijerej, a. Im. owIe p. Archlerej: Biskup 
lab A. jest jenerałem. Miek. 

Archikatedra, y. Im. y katedra arcybiskupia, ko- 
ściół główny w archidjecezji, w którym odprawia 
nabożeństwo arcybiskup. <Now. z Gr. archi- = 
arcy- -f- p. Katedra > 

Archlkatedralny przym. od Archikatedra: Ko- 
ściół A. 

Archlkonfraternia, I, Ira. e arcybractwo: A. li- 
teracka przy kościele Św. Jana w Warszawie. 
<Now. z Gr. archi- = arcy- -f- p. Konfraternia > 

Archllutnia, i, Im. e instrument muz. podobny do 
lutni. <Now. z Gr. archi- = arcy- -|- p. Lut- 
nia > 

XArchlmandryckl przym. od Archimandryta. 

XArchlmandryctwo, a, Im. a godność ar chiman- 
dryty, opactwo w kościele wschodnim. 

Archimandryta, y, Im. cl przełożony w klaszto- 
rze obrządku toschodniego <Gr. późn. arehiman- 
drites, z Gr. archi- = arcy- mdndra = zagroda, 
później klasztor > 

Archipelag, u, Ira. 1 grupa, gromada wielu un/sp, 
wielowysep. wyspozbiór. <Now. z Gr. archi- = 
arcy- -|- pelagos - morze > 

Archiprezbiter, a. Im. rzy ksiądz prałat czło- 
nek kapiluhj biskupiej, kierujący nabożeństwem w ko- 
ściele katedralnym i mającif ze zlecenia biskupa 
nadzór nad pewną ilością paraf ji. <Now. z Gr. 



ARCHIWUM 

archipresbeutes = pierwszy, najstarszy poseł; 
presbyteros jest stopniem wyższym od prśsbys = 
stary, zasłużony > 

Archiprezbiterjalny przym. od Archiprezbiter : 
Kościół Panny Marji A. Plebanja ta była ar- 
chiprezbiterjalną, nad piętnastu innemi kościoła- 
mi parafjalnemi. 

Archirej, a, Ira. owie p. Archlerej. 

Archirejskl przym. od Archirej. 

Architekt, a, Ira. cl, x Architekta, budowniczy. 
<Gr. archit(^kt5n> 

XArchitekta, y. Im. ci p. Architekt: Andrij 
zostałby znakomitym architekta. Jeż. 

Architektonicznie przys. od Architektoniczny. 

Architektoniczny przym. od Architektonika, 
X ArchitektońskI budowniczy: Ozdoba architek- 
toniczna. Malarstwo architektoniczne. Nomen- 
klatura architektoniczna. 

Architektonika, I, blm. I. bud. nauka budow- 
nictwa, technika budowania, zasady, przepisy archi- 
tektury, urzeczywistnione w dziele sztuki. 2. przen. 
ład, układ według zasad architektury; architektura: 
Przepisy architektoniki artystycznej. Jeż. "W" tej 
budowie piękna jest A. 

X ArchitektońskI p. Architektoniczny: Nauka 
arehitektońska = architektura. 

Architektura, y, blm. I. budownictwo, sztuka 
budowania, architektonika, jedna ze sztuk pięknych ; 
styl, struktura: Prawidła architektury. A. go- 
tycka. 2. przen. budowa, układ, plan: A. dra- 
matu, powieści. <Łó. architeetura, z Gr., p. 
Ai-chitekt> 

Architekturalny przym. od Architektura: An- 
drij myślał, że jedni przed drugiemi na wyścigi 
będą udzielali mu architekturalnych wiadomości. 
Jeż. Porządki architekturalne greckie. Sienk. 

Architraw, u. Im. y, Nadsłupie bud. najniższa 
część belkowania, łącząca bezpośrednio słupy wolno 
stojące: Szereg złotawych kolumn, połączonych 
wyszczerbionemi architrawami. Sienk. <Fr, ar- 
chitrave, z Gr. archi- = arcy- -ł- Łó. trabs = 
belka > 

fArchitryklln, a I. Im. y główny pokój bawial- 
ny w domach staropolskich, sala, salon. 2. przeło- 
żony gospodarstwa domowego, gospodarz, rządca; 
starosta weselny: Skosztował A. wody i zowie 
oblubieńca. Bud. <Łć. architriclinium = główna 
jadalnia i z architriclinus (z Gr. architriklłniar- 
ehes) = stolnik, podstoli> 

ArchIwaIja, ów, blp. materjały archiwalne, do- 
kumenty rękopiśmienne, wyjęte z archiwum. 

Archiwalnie przys. od Archiwalny: Da ś. to 
stwierdzić A. (-na mocy dokumentów archiwal- 
nych). 

Archiwalny przyra. od Archiwum, w archiwach 
przechowywany, z archiwum wydobyty, źródłowy : 
Zarząd A. Źródła, zabytki archiwalne. Poszu- 
kiwania archiwalne (= w archiwach robione). Ma- 
terjał A. 

xArchlwarju8Z, a. Im. e p. Archiwista. 

Archiwista, y, Im. ścI, X Archiwarjusz urzęd- 
nik, zawiadujący archiwum, kustosz archiwum. 

Archiwiścina, y, Im. y żona archiwisty. 

Archiwola, I, Im. e mul. p. Archiwolta. 
Archiwolta, y, Im. y bud., Archiwola mul. ozdo- 
ba architektoniczna łukowa, umieszczona nad otwo- 
rem krzywolinijnym. 

Archiwum, w Ip. nieod., Im. a, ów I. zbiór 
pism publicznych i dokumentów. 2. miejsce prze- 
chowywania ważnych papierów i dokumentów: A. 
sądowe. A. akt dawnych. A. jeneralne krajo- 
we, koronne, domowe. Złożyć do A. (=do akt). 



53 



ARCHONT 



ARCYŁOTB 



3. wydawnictwo perjudi/czne, przeznaczone do ogła- 
szania dokumentów archiwalnych: A. do dziejów 
literatury i oświaty w Polsce. <Łć. archi vum> 

Archont, a, Im. owie nazwa najuoyiszych urzęd- 
ników ateńskich. 

Arcioch, a, Im. y bot. p. Karczoch. <p. Kar- 
czoch > 

Arciok, a, Im. i bot. p. Karczoch. 

Arcy przys. I. w połij;Czeniu z innem! wyra- 
zami = bardzo, wielce, nadzwyczaj, nadzwyczajnie, 
nader, w wysokim stopniu : A. - zacny człowiek. 
2. Xwybornie, doskonale, pięknie, chwalebnie, zna- 
komicie, ślicznie : Była chwała, bo też było A. ! 
Pol. <Gr. archi- > 

Arcybibosz, a, Im. e zawołany, znany, znakomi- 
ty, dzielny, tęgi bibosz, bibosz nad bibosze a. nad 
biboszami: A. w całej Rzeczypospolitej. <p. 
Arcy- -|- Bibosz > 

Arcybiskup, a, Im. I najwyższy biskup w kraju 
a. w pewnej prowincji, arcypasterz : A gnieźnień- 
ski. < p. Arcy- -|- Biskup > 

Arcybiskupi przym. od Arcybiskup: Pałac A. 
Sąd A. archidjecezji warszawskiej. 

Arcyblskupstwo, a, Im. a I. urząd, godno&ó, 
dostojeństwo arcybiskupa. 2. djecezja arcybiskupa, 
archidjecezja. 

Arcy-boleść, I, Im. I boleii nadztoyczajna : Po- 
wołam duch niewieści do arey-boleści. Erasiń. 
<p. Arcy- -fBOL> 

f Arcybożniczy przym. od Arcybożnik. 

f Arcybożnik, a. Im. y, f Aroyszkolnik przelo- 
iony bożnicy żydowskiej. <Acy-l-BOG> 

Arcybractwo, a, Ira. a bractwo uprzywilejowane 
przy kościele, archikonfraternia. < Arcy -f- BRAT > 

-j- Arcycelnik, a, Im. cy przełożony nad celnikami, 
najstarszy celnik: Zacheusz A. Skar. < Arcy-|-Cło> 

ArcychrześcijańskI tytuł królów francuskich .- 
Arcychrześcijańeka Mość. < Arcy -f- Chrześci- 
jański > 

Arcycudo, a, Im. a wielkie, nadzwyczajne cudo, 
cud nad cudami: Arcydzieła mistrzów, arcycu- 
da natury. Krasz. < Arcy -f CUD > 

f Arcycześnik, a, Im. cy wielki cześnik, wielki 
podczaszy : Król czeski był arcycześnikiem pań- 
stwa rzymskiego. <Arcy-|-CŻ('S)T> 

t Arcydjakon, a, Im. I p. Archidjakon. 

t Arcydjakonat, u Im. y p. ArchIdjakonat. < Ar- 
cy -j- l)jakonat> 

Arcydoskonały najdoskonalszy, bardzo dobry, wy- 
śmienity . < Arcy -f- DO 4- Z -f KON > 

Arcydyplomatyczny wielce dyplomatyczny : TJś- 
raiechną.? ś. uśmiechem arcydyploraatycznym. 
Dzierż. <Acy -}- Dyplomatyczny > 

ł Arcydzlakon, a, Im. I p. Archidjakon. Wuj. 

Arcydzielny bardzo dzielny, przewyborny : Śro- 
dek A. < ^rcy-ł- DZIAŁ > 

Arcydzieło, a, Im. a, Arcytwór, XArcysztuka 
I. til. a) dzieło sztuki celujące, wzorowe, do ideału 
zbliżone a. ideałowi odpowiadające: Arcydzieła 
Rafaela. "Wysłuchawszy rogowej A. sztuki, po- 
wtarzały je dęby dębom. Mick. b) twór przyro- 
dy doskonały, w swoim rodzaju jedyny, okaz, po- 
dziw budzący: A. natury. 2. najdoskonalsze czy- 
jeś dzieło: Arcydziełem Mickiewicza i poezji pol- 
skiej jest Pan Tadeusz. 

Arcydzlęglel, gla, Im. gle, Anielika, Archangle- 
Jlka, t Archanielika, + Korzeń archanielski bot. 
(angclica archangelica) roś. z rodziny bnldaszko- 
walych. < Arcy -{- Dzięgiel > 

ArcygtębokI bardzo, nadzwyczaj głęboki : Uwag<*i 
damy o chrześcijaństwie Konrada jest arcygłę- 
boka. Mick. <Arcy -|- GŁ4B> 



Arcygłębokość, i, blm., rz. od ArcygtębokI: 

Uznaję A. uwagi pańskiej. 

ArcygiupI bardzo głupi. < Arcy -+- GŁUP > 

Arcygłupstwo, a, Im. a szczyt głupoty : Byłoby 
to A. Ost. 

Arcygrzesznik, a. Im. cy wielki grzesznik, grze- 
sznik nad grzesznikami. < Arcy -|- GRZECH > 

Arcyheretyk, a, Im. cy, Arcykacerz zagorzały 
heretyk, wielki heretyk. < Arcy -j- Heretyk > 

f Arcykacermlstrz, a. Im. e naczelnik, głowa 
kacerzy, herezjarcha. < Arcy -|- Kacerz -|- Mistrz > 

t Arcykacerz, a, Im. e p. Arcyheretyk: Nie- 
którzy arcykacerze przekładają s. nad ojee świę- 
te. Wuj. < Arcy -\- Kacerz > 

Arcykanclerski przys. od Arcykanclerz. < Ar- 
cy -f- Kanclerz > 

Arcykanclerstwo, a, Im. a urząd, godność arcy- 
kanclerza. 

Arcykanclerz, a, Im. e wielki kanclerz, tytuł, 
dawany kanclerzom dla odróżnienia od podkancle- 
rzych, noszących tytuł Cancellarius alter. 

Arcykapłan, a, Im. i I. najwyższy kapłan, wiel- 
ki kapłan. 2. -^ archiprezbiter : Arcybiskupom, 
opatom, przeorom, arcykapłanom i innym kościo- 
ła prałatom. Birk. < Arcy -|- Kapłan > 

Arcykapłanka, I, Im. I forma ż. od Arcyka- 
płan. 

Arcykapłanować, uje, owal pełnić urząd arcy- 
kapłana: Aleksy arcykapłanował sekcie. Bart. 

Arcykaplanowanle. a, blm., czynność cz. Arcy- 
kaptanować. 

Arcykapłartskj przym. od Arcykapłan: God- 
ność arcykapłańska. Ubiór A. 

Arcykapłaństwo, a, Im. a urząd, godność arcy- 
kapłana. 

Arcyklopotliwy bardzo, wielce kłopotliwy: Spra- 
wa to arcykłopotliwa. < Arcy -(- KLEP > 

Arcykomtur, a. Im. uwie najstarszy, naczelny 
komtur, najwyższy po wielkim mistrzu dostojnik 
u Krzyżakóto : A. chwil darmo nie traci. Mick. 

< Arcy -|- Komtur > 

Arcykrawlec, wca, Im. wcy znakomity krawiec 
mistrz w swoim fachu: Sukienne arcydzieło arcy- 
krawca Chabou. Orzesz. < Arcy -|- KROI > 

•J- Arcykról, a. Im. owIe król królóto : Arcykró- 
lu wszechmocny, racz wejrzeć na nas. Leop. 

Arcyksiąstewko, a. Im. a p. Arcykslęstwo. 

Arcykslążątko, a. Im. a, m. a. ni. I. dziecię ar- 
cyksięcia. 2. lichy, biedny arcyksiążę. 

Arcyksiążę, żęcia a. księcia. Im. żęta wielki kią- 
żę, tytuł książąt domu ausiryjackiego. < Arcy -|- 
KsiJiżę> 

Arcykslążęcy, xArcyk8lęskl, przym. od Arcy- 
książę. 

xArcykslęskl p. Arcykslążęcy Kanclerz ar- 
cyksięsko-austryjaeki, 

Arcykslęstwo, a. Im. a I. państwo arcyksięcia. 
2. arcyksiążę z żoną. Zdr. Arcyksląstewko. 

Arcykslężna, y a. ej, Im. y a. e I. pannj(fca 
w arcyksięstwie, wielka księżna. 2. żona arcy- 
księcia. 

Arcykslężniczka, I, Im. I córka arcyksięcia. 

f Arcylichwiarka, I, Im. I forma ż. od Arcylich- 
wlarz. < Arcy -\- Lichwa > 

t Arcylichwiarz, a, Iru. e nielitościwy lichwiarz, 
lichwiarz nad lichwiarzami. Wuj. 

Arcylgarka, I, Im. I forma ż. od Arcylgarz. 

< Arcy 4- LG > 

Arcylgarz, a, Im. e kłamca bezczelny, łgarz za- 
wnlnny, łgarz nad tgarze. 

Arcyłotr, a, Im. owIe melki łotr, łotr nad łotra- 
mi, herszt: Był ich łotrostwa wodzem, a jednym 



54 



ARCYMALARZ 



ARCYWRÓG 



fiłowera mówiąc, arcyłotrem. Groch. <Arcy -\- 
Łotr> 

xArcynialarz, a, Im. e mistrz w malarstwie, ma- 
larz nad malarzami: Malarz mię głową trafił, 
lecz rozumu w głowie A nie trafi. Groch. <Ar- 
cy -I- Malarz > 

Arcymarszalek, Ika, Im. (kowie melki marsza- 
łek: Elektor Saski, A. Niemiec. <Arcy-ł- Mar- 
szałek > 

Arcytnarszalkowa, ej, Im. e żona arcymar- 
tzalka. 

Arcymarszalkowski i)rzym. od Arcymarszalek. 

Arcymarszałkowstwo, a, Im. a I. dostojeństwo, 
urząfl arcymarszulka. 2. blm. arcymarszalek 
z żoną. 

Arcymarszałkówna, y, Im. y córka arcymar- 
szalka. 

Arcymężny bardzo mężny: A. odpór daje. <Ar- 
cy -hMĄŻ> 

ArcymIIjoner, a, Im. rzy miljoner nad milione- 
rami. < Arcy -{-Miljoner> 

Arcy mistrz, a, Im. e toielki mistrz, wielki arty- 
sta: Arcydzieło a:3ymistrza. Xrasz. Ai"cyrai8- 
trze -w tyra rodzaju — Szekspir, Bajron Spaś. 

< Arcy -f- Mistrz > 

Arcymożebny wielce możebny. Spaś. <Arcy4- 
M0G> 

Arcynadobny bardzo, wielce nadobny: Arcy- 
nailobna niewiasta. Mick. 

fArcynauka I, Im. I nauka główna, zasadnicza, 
podstawowa, najważniejsza: Polityka jest naj- 
przedniejszą i arcynauką między wszystkiemi. 
Petr. <Arcy4-NA-f UK> 

Arcyniemily wielce niemiły: Znaleźć ś. w ar- 
eyniemiłej sytuacji. < Arcy -|- Nie -j- MIŁ > 

Arcynudny nadzwyczaj nudny : Rzecz arcyuud- 
na. < Arcy -hNUD > 

t Areyociec, oćca, Im. ćcowle p. Patrjarcha. 

< Arcy -h Ojeieo 

t Arcyodszczepieniec, ńca, Im. ńcy głowa od- 
szczepieńców, główny apostata : Sprośnym arcy- 
otlszczepieńcem i fałszerzem brzydkim. Skar. 

t Arcyofiarowniczy, f Arcyofiarownikowy przym. 
od Arcyofiarownik. Bud. 

f Arcyofiarownik, a, Im. cy arcykapłan. Bud. 

t Arcyofiarownikowy p. Arcyofiarowniczy. Bud. 

Arcyopactwo, a, Im. a opactwo mające zwierzch- 
ność nadzorczą nad innemi: Opactwo to (ty- 
nieckie) b3-ło niekiedy nazywane arcyopaetwem. 
Mał. < Arcy + Opactwo > 

Arcyoszust, a, Im. ści unelki, wyrafinowany 
oszust, oszust nad oszustami. <Arcy -j- O -f- 
SZUK> 

Arcypasterski przym. od Arcypasterz: List 
A. <Arcy-f-PAS> 

Arcypasterstwo, a, Im. a urząd a. godnoió ar- 
cypasterza. 

Arcypasterz, a, Im. e \. papież: Papieżu, ar- 
cyi)asterzu kościoła, wspomóż. Skar. 2. arcy' 
hiskup. 

Arcypasterzenie, a, blm., czynność cz. Arcypa- 
sterzyć. 

Arcypasterzyć, y, yl być arcypasterzem. 

Arcypleklelnik, a. Im. cy człowiek z pieklą ro- 
dem, szatan: O zdrajcy! O arcypiekielnicy 1 
Sienk. < Arcy -|- PIEK > 

Arcyples, psa Im. psy arcyłotr, skończony nie- 
godziwiec, wyrafinowany łajdak, arcyszelma: Jes- 
teś szelma, zdrajca, łotr, rakarz i A. Sienk. 
Jeśli łżę, jestem A., nie szlachcie. Sienk. A. 
byłbym, gdybym do Warszawy nie pojechał. 
Krech. < Arcy -f- Pies > 



Arcyplywacz, a, Im. e doskonały pływacz, pły- 
wak nad pływakami: Można go liczyć za arcy- 
pływacza. Mick. 

Arcypodkomorzostwo, a, Im. a godnoió arcy- 
podkomorzego. 

Arcypodkomorzy, ego, Im. owie wielki podko- 
morzy :Ele]i.tor Brandenburski, A. państwa rzym- 
skiego. < Arcy -|- Podkomorzy > 

ArcypodskarbI, ego. Im. owIe wielki podskarbi : 
Elektor Palatyński, A. państwa rzymskiego. 
< Arcy -I- POD -+■ SKARB > 

Arcypodskarbstwo, a, Im. a urząd, godność ar- 
cypodskarbiego. 

Arcyponętny melce ponętny. <Ai*cy + Po -f- 
NET> 

Arcypopularny bardzo, nadzwyczaj, wielce popu- 
larny. < Arcy -\- Popularny > 
[Arcyposada, y, blm.] p. Arkiposada. 
Arcypotęga, i, Im. i największa potęga : Toć są 
okręgi arcyzwycięstwa i areypotęgi. Krasiń. 
<Arcy-f- Potęga > 

Arcypożyteczny wielce, bardzo pożyteczny. < Ar- 
cy + PO -f ŻY > 

ArcyprzednI bardzo przedni, doskonały : Jest 
to arcyprzednia myśl. Sienk. < Arcy -|- PRZED > 
Arcypusada, y, blm. p. Arkiposada. 
f Arcyrozbójnik, a, Im. cy zbój nad zbóje, herszt 
rozbójników : < Arcy -f" ROZ -|- BI > 

ArcyserwIs, u, Im. y serwis nad serwisy, sław- 
ny serwis. < Arcy -j- Serwis > 

Arcystolnlk, a, Im. cy wielki podstoli: Elektor 
Bawarski, A. państwa rzymskiego. <Ai"ey -\- 
Stolnik> 

Arcyszczęśllwy bardzo, nadzwyczaj, nad wyraz 
szczęśliwy: Mysi arcyszezęśliwa. Fred. A. (na- 
der trafna). < Arcy -f- Szczęśliwy. 

Arcyszelma, y, Ira. o wie wielki szelma, arcy- 
łotr, oszust, zdrajca główny : Bogusław, wziąwszy 
mnie za areyszelmę, całą duszę mi odkrył. Sienk. 
<Arcy -{- Szelma > 
t Arcyszkolnik, a, Im. cy p. Arcybożnik. 
xArcysztuka, I, m. i p. Arcydzieło : Zatarły 
ś. rysy, któremi twórca tej arcysztuki chciał 
swą pobożność wsławić. Mick. < Arcy -|- Sztu- 
ka > 

Arcyśmieszny bardzo, nader śmieszny: , Arey- 
śmieszna komedyjka. Fred. A. < Arcy -f- Śmiesz- 
ny > 

Arcyświetny nadzwyczaj świetny, prześwietny: 
Miało to być coś arcy świetnego. <Arcy -|- 
Swietny> 

Arcytajemniczy bardzo, wielce tajemniczy: To 
światło rzucało jakiś A. odblask na wszystko. 
Przyb. < Arcy -}- Tajemniczy > 

Arcytrud, u, Im. y trud nadzwyczajny: Powo- 
łam duch niewieści do arcy-trudu. Krasiń. < Ar- 
cy -ł- Trud > 

Arcytwór, oru. Im. ery p. Arcydzieło: Staną 
ś, jej (ludzkości) plemiona jednym ducha arcy- 
tworera. Krasiń. <Ar('y -f-Twór> 

Arcytyp, u. Im. y wzorowy, doskonały typ. 
"Wspaniałe czasy Peryklesa i Augusta dostar- 
czyły pewnej sumy arcy typów literackich. < Ar- 
cy -|-Typ> 

Arcywlelkl nac^er, niezwykle wielki: Chcesz z ar- 
cywielkiej łaski mego syna dzielić łoże. Fred. 
A. <Arcy-|- Wielki > 
Arcywiza, y, blm. p Arcewiza. 
Arcywróg, oga, Im. owIe a. 1 zacięty wróg, wróg 
nad wrogi; czart, herszt czartów: Czart A., któ- 
ry był nazwany w niebie od przywodzenia ro- 
koszan szatan«m. J. Przyb. <Arcy -f- WROG> 



55 



ARCYZ 

Arcyz, a, Im. y bot. p. lep. Narcyz. 

Arcyzbawlenny hardzo, nadzwyczaj, wielce zba- 
wienny. < Arey -f Zbawienny > 

f Arcyzdrajca, y, Ira. y pierwszy zdrajca. "Wuj. 
<Aiey -f- Zdrajca > 

Arcyzemsta, y, Ira. y najlepsza, największa zemsta: 
W arcyzemstę czyny swe zapłodni. Krasiń. < Ar- 
ey + Zemsta> 

Arcyzłodziej, a, Im. e wytrawny złodziej; mistrz, 
herszt złodziejów. < Arcy -|- Złodziej > 

Arcyzwycięstwo, a, Im. a największe zwycięstwo: 
Toć są. okręgi arcyzwycięstwa i arcypotęgi. 
Krasiń. < Arcy -|- Zwycięstwo > 

fArdość, i, blm. p. Hardość. 

fArdziakon, a, Im. i p. Archidjakon. Herb. 
XArealny przym. od Areał. <Now. z Łd. area- 
lis dosł. = klepiskowy (area = klepisko > 

X Areał, u, blm. obszar powierzchni roli, rozle- 
głość, płaszczyzna, grunta, rola. 

Areka, I, Im. i a. Zuwna, Żuwlpaima bot. (are- 
ca) roL z rodziny palm. Gatuaki : A. g u w a k a 
(a. guyaca); A. kat echu (a. eatechu). <Now., 
zap. z języków Ameryk. > 

Arena, y, Im. y I. środek cyrku, przeznaczony 
do popisów, pole zapasów. 2. wszelkie pole popi- 
su, szranki, teren, widownia, scena, tor tcyścigoioy : 
Upadek twój dla ludzi A. do popisów z dowci- 
pem. Meli. A. życia parlamentarnego. A. dzia- 
łania. <Ł6. arena > 

Arenda, y, Im. y xAręda, XArenta, [Haren- 
da] I. dzierżaioienie, dzierżawa: Trzymać co 
w arendzie. Puścić w arendę. A. mleczywa = 
pacht. 2. dzierżawienie prawa szynkowania, propi- 
nacja : Sucha A. = czynsz dodatkowy od sprzedaży 
wiktuałów tv karczmie: Płacą 400 złp. suchej 
ai-endy. Wilk. 3. szynk, szynkownia, karczma, 
propinacja : Ciągle przesiaduje w arendzie. Obra- 
ny do arendy. Fred. A. 4. pieniądze, płacone za 
dzierżawienie, dzierżawa, czynsz. < Śr. Łe. renda, 
renta (z Łć. reddere = oddawać > 

Arendarka, I, Im. i I. forma ż. od Arendarz; 

XArędarka. 2. żona arendarza. 

Arendarski przym. od Arendarz; xArędarskl. 

Arendarz, a, Im. e, Arędarz, Arendator, xAren- 
dowiec I. ten co trzyma coś w arendzie, dzierżaw- 
ca, szczeg. karczem a. młynów: A. mleczywa =: 
pachciarz. A. prawa szynkownia - propinator. 
2. karczmarz. 

Arendarzować, uje, ował byó arendarzem: Już 
blisko 40 lat arendarzował i faktorował. 

Arendarzowanie, a, blm., czynność ez. Aren- 
darzować. 

Arendator, a. Im. rzy p. Arendarz. 

Arendatorka, I, Im. I I. forma ż. od Arenda- 
tor. 2. żona arendatora. 

ArendatorskI przym. od Arendator. 

Arendować, uje, ował, XArędować I. oddawać 
w arendę, wydzierżatoiać, puszczać w arendę, w dzier- 
żawę. 2. trzymać, mieć w arendzie, dzierżawić, 
chodzić dzierżawą: A. od )s.o^o = hrać w arendę. 

Arendowanie, a, blm., czynność cz. Arendować; 
xArędowanle. 

XArendowlec, wca, Im. wcy p. Arendarz: Już 
u arendowców na kwitki biorę. Krasz. 

Arendowny, Arendowy przym. od Arenda; XArę- 
downy: Kontrakt. A. Posesja arendowa. 

Arendowy p. Arendowny: Oddawał wielkiemu 
panu na posesję zastawną lub arendowa. Kórz. 

XArenta, y, Ira. y p. Arenda. 

Areometr, u, Im. y, Gęstośclomlerz X6ę8to- 
Mlerz, Oensymetr, Oenzymetr przyrząd do ozna- 
czania ciężarów właściwych, czyli gęstości ciał sta- 



AR F A 

łycJi i ciekłych, oraz do oznaczania względnej gęs- 
tości ciał ciekłych. <Now. z Gr. araiós = cienki, 
wazki, luźny -\- mćtron = mierz > 

Areopag, u. Im. I I. trybunał kryminalny w Ate- 
nach, mający pieczę nad skarbem publicznym i naj- 
wyższą władzę podczas wojny. 2. wszelki sąd, 
wszelkie zebranie, grono, koło deajdujące, wyroku- 
jące: Anglja zajmowała decydujące miejsca 
w areopagu europejskim. Cały A. intrygantek 
obsiada zamek drezdeński. Krasz. <Gr. Areió- 
pagos dosł. = wzgórek Aresa > 

Aresowy bojowy, wojowniczy : Męstwo aresowe. 
<0d wł. Gr. Ares = Mars > 
Areszcik, u, Im. I p. Areszt. 

Areszt, u. Im. y [Hareszt, Hareśt] I. przytrzy- 
manie, umęzienie, urzędowe zatrzymanie osoby 
w miejscu zamkniętym, czasowe pozbawienie swobo- 
dy : Położyć A. na kogo. Kładę A. na Wa- 
szeci. Mick. A. cywilny = przymus osobisty. A. 
dotencyjny, sądowy, policyjny, domowy, śledczy, 
inkwizycyjny. 2. zajęcie rzeczy a. nieruchomości 
z mocy wyroku sądowego. 3. a. Zapowiedzenie 
pozbatmenie dłużnika możności korzystania z docho- 
dów: Położyć komu areszt na pensji. A. na do- 
chodach z mAJiiikn -sekwestr. 4. karc: A. poło- 
żyć w marjaszu = doliczywszy ś. oznaczonej ilości 
oczek, zakończyć tak zwaną dograną. 5. miejsce 
aresztu, koza, wieża : "Wziąć wsadzić, zapako- 
wać, wpakować, zasadzić kogo do aresztu. Osa- 
dzić kogo w areszcie. Odsiadywać A. Wypuś- 
cić, uwolnić z, aresztu. !W A. brano. Mick. Zdr. 
Areszcik. < Śr. Łe. aresta a. arestum = wyrok 
sądowy; arestare = uwięzić (Z Łć. ad -{- resta- 
re> 

XAresztaCJa, i, Im. e aresztowanie, areszt: 
Aresztaeje ciągłe nie ustawały. Roi. 

XAresztagracki przym. od Aresztagrata: A. 
świat. Krasz. 

X Aresztagrata, y, im. y ir. arystokrata: Pan 
całą gębą i A. okrutny ! Krasz. < Umyślny sł. 
lud. do arystokrata > 

XAresztancik, a. Im. i p. Aresztant. 

Aresztancki przym. od Aresztant : Ubiór A. 
Wagon A. Sprawa aresztancka ( ^przeciwko od- 
powiadającym z więzienia). Aresztanekie roty =■ 
kara poprawcza w Rosji, polegająca 7ia przymuso- 
wych robotach w twierdzach, obostrzona rygorem 
wojskowym. 

Aresztant, a, Im. ci, [Haresztant] człowiek aresz- 
towany, osadzony w areszcie, więzień. Zdr. Aresz- 
tancil(. 
^ Aresztantka, i. Im. I forma ż. od Aresztant. 

Aresztować, uje, ował, [Haresztować] I. przy- 
trzymywać kogo urzędowo, osadzać w areszcie, po- 
zbatoiać wolności. 2. zajmować rzeczy, kłaść areszt 
na nie. 3. kłaść areszt na dochodach dłużnika, 
zabraniać właścicicloun z mocy toyroku sądowego 
użytkowania z dochodów. 

Aresztowanie, a, Im. a czynność cz. Aresz- 
tować. 

xAre8ztowny p. Aresztowy: Pozew A. Ostr. ( = 
na mocy krórego oskarżonego stawiają przed są- 
dem a. na mocy którego na jego rzeczy kładzie i. 
areszt). 

Aresztowy przym. od Areszt, XAre8ztowny. 

XAretologja, i, blm. fil. część etyki, nauka o cno- 
cie. <Now. z Gr. arete = zacność, cnota -j- -lo- 
gia = nauka > 

Aręd — , p. Arend — . 

Aria, y, Im. y |. a. Harfa narzędzie muzyczne 
ze strunami: A. eolska. 2. a. Harfa rama z prze- 
ciągniętemi drutami, rodzaj sita do przesiewania zbo- 



r.o 



ARFIANT 

ła, żwiru itp. 3. [A] młynek do mania zboża, do 
odłączania ziaru od pltwy. 4. zool. (haipa) ślimak 
morski z okazałą skorupą, < Gr. harpe = sierp; narzę- 
dzie do kierowania sJionia itd.; st^d Sr. Łć. har- 
pa = sierp; harfa i Nm. Harfę = wialnia > 

Arfiany przym. odArfa: Struny arfiane. Goaz. 
Arfianym śpiewem wtórował. Glin. 

Arfiarka, I, Im. I forma ż. od Arfiarz. 

Arflarskl przyra. od Arfiarz: Sztuka arfiarska. 
Gra arfiarsiia. 

Arfiarz, a, Im. e, Harfiarz I. a. Arfista, Har- 
fista ten, co z rzemiosła grywa na arjie. 2. fa- 
hrykunl arf. 

t Arfista, y, Im. ści p. Arfiarz: A. ten był 

chłop jak dąb, ale grał ladaiako, Bud. 

Arfować, uje, owal. Harfować przepuszczać, 
przesiewać przez arjc, czyścić za pomocą arfy, ra- 
fować: A. zboże, żwir. 

Arfowanie, a, blra., czynność ez. Arfować. 

[Arfrung, u, Im. I] jakaś roślina. <Może z Nm. 
Alpranke> 

Argientan, u, blra. chem. p. Alfenid. <Now. 
z Łć. argentum = srebro > 

f Arglenterja, i, Im. e srebro kościelne; srebra: 
Kapliczną argienterję wywieziono do Krakowa. 
Roi. <PY. argenterie> 

Arglentyt, u, im. y min. siarek srebra, często ma- 
jący na powierzdini czarną a. brunatną naleciałość, 
należący do najbogatszych i najważniejszych rud 
srebra. <Now. z Łć. argentura = srebro > 

Argosy, ów, blp. szelki na bloczkach, nie tamu- 
jące swobodnych ruchów Jigury. <0d Węg. wł. 
Arkossy > 

fArgować się, uje Ś., owal Ś. udowadniać, ar- 
gumentami wywodzić ś. <Łć. arguere> 

fArgowanie się, a ś., blm., czynność cz. Ar- 
gować ś. 

Argumencik, u, Im. I p. Argument. 

Argument, u, Ira. y a. a I. fil. a) dowód, ra- 
cja, motyw : Mieć co postawić przeciw argumen- 
tom przeciwnika. Krasz. Dyplomacja i królowie 
zwracają ś. ze złoterai argumentami do wojewo- 
dziny łęczyckiej. Jaroch. b) bł. rozumowanie. 
C) bł. sylogizm, wniosek, d) przesłanki a. zasady, 
na których ś. wynik sylogizmu a. rozumowania 
opiera, e) pojęcie, służące za dowód pewnej rzeczy, 
iredni termin sylogizmu. f) w estetyce : treść sztu- 
ki, wiązany ciąg zdarzeń: A. komedji. 2. astr. 
wielkość, od której zależy pewne równanie a. jaka- 
kolwiek okoliczność, tycząca ś. biegu planety : A. 
szerokości. A. roczny. A. paralaksy. 3. mat. 
ilość zmienna niezależna, od której zależy inna. 
Zdr. Argumencik. <Łć. argumentum> 

Argumentacja, I, Im. e I. fil. a) dowodzenie, 
popieranie argumentami, uzasadnianie, rozumowa- 
nie, motywowanie, b) sposób a. metoda dowodzenia. 
e) ciąg rozumowania, zmierzający do uzasadnienia 
czegoś. 

XArgumentalny poparty argumentami, uzasad- 
niony : Zapytanie to wydało ś. racjonalnym i ar- 
gumentalnym. Jeż. 

Argumentator, a, Im. owie a. rzy djalektyk^ 
ten, co argumentuje. 

Argumentować, uje, owal fil. podawać dowody, 
przytaczać argumenty, dowodzić czego, popierać ar- 
gumentami, przekonywać, motywować, rozumować: 
Starali ś. najgorliwiej tego dokonać i argumen- 
towali silnie. 

Argumentowanie, a, blm., czynność cz. Argu< 
mentować. 



ARKA 

Argumentowicz, a, Im. e ten, co lubi argumeri- 
tować, umiejący popierać co argumentami : Oto łeb- 
ski z waszeci A.! Chodź, 

Argumentowy przym. od Argument: Prawie 
bezbronną pomyłkę musieliśmy brać szturmem 
ogromnych zastępów argumentowych. Szaj. 

fArgumentulak, a, Im. cy człowiek drobiazgo- 
wy, pedant, subtelny w dowodzeniu: O mili djalek- 
tykowie, naprzeciw jasnemu pismu św. argu- 
montulaey! Herb. 

Argus, a. Im. owie I. stróż czujny i niedoioie- 
rzający : Jej szczera miłość, dobre wychowanie 
za stu argusów stanie. Fred. A. Otoczyli ją 
argusami, strzegącemi wszelkich stosunków 
z Turczynem. And. Żart.: stróż domu : A. domo- 
wy w postaci stróża. 2. zool. (argus giganteus) 
okazały ptak kurowaty, z rodziny bażantów. < Od. 
Gr. wł. Argos, skąd Łć. Argus > 

Argusować, uje, owal występować w roli argu- 
sa, strzec, pilnować, czuwać, stróżować: A. musi, 
a Rózia nie łatwa do upilnowania. Krasz. 
Argusowanie, a, blra., czynność cz. Argusować. 
Argusowy przym. od Argus, czujny, baczny, pil- 
nujący, zawistny, zazdrosny: Spojrzenie Antosi 
przygniatało go więcej, niż argusowe oczy ca- 
łego niegdyś areopagu profesorów. Grudz. Czuj- 
ność argusowa. A. wzrok żony. 

XArhara, y, Im. y m. lichy koń, szkapa, chabe- 
ta, wywłoka. Chodź. 

Arja, i, Im. e maz. 1. utwór solowy z towarzy- 
szeniem, oddzielny a. wchodzący w skład większej 
całości (np. oratorjum, opery itd.): A. brawurowa, 
koncertowa, kościelna. Wagner wyrzucił arję 
z dramatu lirycznego. 2. melodja, pieśń. Zdr. 
Aryjka, Arjetka. <Włos. aria, z Łć. aer (z Gr. 
aer) = powietrze; blask; wyżyna; obłok; zapach; 
przejście znaczenia niewyjaśnione > 
■j-Arjanleć, eje, al stawać ś. arjamnem, 
+Arjanlenle, a, blm., czynność cz. Arjanieć. 
Arjanin, a. Im. anie i. zwolennik nauki Arju- 
sza. 2. socynjanin, antytrynitarjusz. 3. niek. o/i«- 
baptysta, notoochrzczeniec. < Od założyciela sek- 
ty Arjusza f 336 po Chr. > 
Arjanizm, u, blm., Arjaństwo nauka arjanów. 
ArjańskI przym. od Arjanin: Groby, mogiłki 
arjanskie, gm. = cmentarzyska słowiańskie z czasów 
przedhistorycznych. Sekta arjańska a., jak j^ 
niektórzy zowią, nowochrzezeńska. Vol. 

Arjartstwo, a, blm. I. p. Arjanizm : A. ś. było 
w ten zacny dom wplątało. Nieś. Namawiali 
go do arjaństwa. Skar. 2. zbiór, wyznawcy arja- 
nizmu. 

Arjergarda, y, Im. y, f Arjergwardja woj. 8tr(Ui 
tylna. <Fr. arriferegarde > 
i-Arjergwardja, I, Im. e p. Arjergarda. 
Arjetka, I, Im, I muz. p. Arja: Nuc% sobie 
arjetkę. 

Arjostyczny i. w rodzaju, w duchu Arjosta: 
Oktawy arjostyczne. Na spotkanie twojej czar- 
nej, piorunowej, dantejskiej chmury prowadzą 
lekkie, tęczowe, arjostyczne obłoki. Słów. 2. 
zlekka ironiczny, żartobliwy: "Wychodzi na świat 
Balladyna z arjostycznym uśmiechem na twa- 
rzy. Słów. <0d wł. Włos. Ariosto> 

XArk, u, Im. I I. łuk, arkada w budowie: 
Przez połamane arki i okna świeciły promienie 
słońca. Kórz. 2. brama tryumfalna: A tam to A. 
nasz zwycięski. Krasz. <Łć. arcus> 

Arka, I, Im. I, fArcha I. skrzynia: A. przy- 
mierza. W starym zakonie A., skrzynia, w któ- 
rej było przykazanie Boże, Rej, 2. loielka łódź, 
okręt Noego, korab. Za.rt.- wielki, ciężki powóz^ 



57 



ABEABUZ 



ARMARYNTA 



landara, niezgrabny wehikuł: Nareszcie i A. owa 
wstrzą,sła ś., konie ruszyły, zabrzęczały dzwon- 
ki, bryka, kołysząc ś., posunęła po bruku. Krasz. 
Opuściliśmy wnętrze arki płóciennej z rozkoszą,. 
Roi. 3. zool. (arca) małż morski. <Łć. arca> 

fArkabuz, a, Im. y, fArklebuz, fHarkabuz 
woj. I. a. f Berdebuska hakownica, broń ręczna, 
bez bagneta, o zapale lontowym, używana w drugiej 
połowie XV wieku: Tam dziwne arkabuzy zawżdy 
we łbie huczeć muszą. Rej. Arkabuzy donośne. 
Zim. 2. Im. owie p. Arkabuzer. Zdr. t Arkabuzik. 
<Dnm. haakbus (niby Nm. Haekenbiichse), skąd 
Fr. arquebuse> 

fArkabuzer. a, Im. owie, fArkabuzyr, fAr- 
kabuzjer, f Arkiebuzjer, fArkabuz, fHarkabu- 
zjer, -f Berdebusz żołnierz, uzbrojony arkabuzem, 
husarz: Jazdę pod tytułem arkabuzerów, jako 
milicje, mniej potrzebną, zwijamy. Vol. 

fArkabuzik, a, Im. i p. Arkabuz: Dla synacz- 
ka kazał narobić arkabuzików. "Wys. To A. 
porwie na ścianie, to siekiereezkę, to czapecz- 
kę. Rej. 

fArkabuzjer, a, Im. owie p. Arkabuzer. 

fArkabuzjerskl przym. od Arkabuzjer: Trzy 
cliorągwie husarskie czyli arkabuzjerskie. Paw. 

fArkabuzyr, a, Im. owie p. Arkabuzer: "Wszy- 
scy z ruśnicami arkabuzyrowie. Star. Dojazdy 
ciężkiej należą arkabuzyrowie, którzy arkabu- 
zów czyli muszkietów do boju używają. Papr. 

Arkada, y, Im. y [Archada],bud. sklepienie łu- 
kowe, wsparte na filarach. < Sr. Łć. areata, z Łć. 
arcus = łuk> 

Arkadja, i, blm. kraina wszelkiej szczęśliwości, 
raj ziemski: I mnie w arkadji pierwszy dzień 
zabłysnął. Fred. A. I ja byłem w arkadji i wiem, 
jaką ś. drogą z krainy czarów wychodzi. Krasz. 
<0d nazwy krainy Qr. Arkadia > 

Arkadowanie, a. Im. a bud. szereg arkad, prze- 
dzielonych kolumnami, Jilarami a.pilastrami. 

Arkadowy przym. od Arkada: Fryz A. 

Arkadyjny p. Arkadyjski: Dwa głosy spotka- 
ły ś. w arkadyjnym jakimś duecie. Orzesz. 

Arkadyjski, Arkadyjny przym. od Arkadja, roz- 
koszny, błogi, szczęiliwy, czarowny, sielankowy: 
Rozkoszne arkadyjskie uniesienia ustępują chłod- 
nej rozwadze. Rzęt. Prostota arkadyjska. Idy- 
la arkadyjska. 

1. X Arkan, u, Im. y p. Arkanum : Wynalazł 
wielką tajemnicę, ale tego arkanu nikomu po- 
wierzyć nie chciał. Krasz. Od>słonienie wielkie- 
go arkanu. Krasz. <ŁĆ. arcanum ni. = tajemni- 
ca > 

2. Arkan, a, Im. y I. postronek z włosia, uży- 
wany do łowienia dzikich koni w tabunie, lasso. 
2. wędzidło, uzdeczka, pęto : Rumaki chciwe biegu 
arkany mocne targają. Bardz. 3. przen. więzy, 
hamulec, pęta, niewola, jarzmo : Kmieć i szlachcie 
•w A. idzie społem. J. Jabł. 4. [A.] rodzaj tańca 
Huculskiego. <Tur. i Tat. argan, organ, arkan 
c sznur > 

Arkanum, w Ip. nieod., zwykle w Im. a, ów, 
X Arkan 1. tajemnica, sekret, skrytość, tajnik, za- 
gadka ; środek a. sposób sekretny, tajemniczy : Zna 
myśliwskie arkana. Pol. Wtajemniczał w arka- 
na polityczne. Krasz. Tak zacnemu kawalero- 
wi wszystkie arkana duszy otworzy. Sionk. 2. 
irodek lekarski tajemniczy, niby niezawodny: Na 
pokrzepienie rezonu A. spirytusowe. Łoz. 

Arkas, u, blm., kuch. I. potrawa na zimno 
z mleka, śmietany i żółtek: Te pńłini.ski kontu- 
rów, arkasów, blemasów. Mick. 2. galareta 
z mleka przegotowanego i ściętego cytryną. < Może 



z Hp. arcaz = skrzynia, jak Włos. formaggio =i 
ser z Łć. forma> 

fArklebuz, a, Im. y p. Arkabuz: Pukanie 
z dział, dubeltówek, z flinty, z arkiebuza. Słów. 
f Arkiebuzjer, a. Im. owie p. Arkabuzer: Pod 
dowództwem pułkownika arkiebuzjerów. Roi. 

Arkiposada, y, blm., Arcypusada lek. (mixtura 
Yulneraria acida) lek płynny, do gojenia ran słu- 
żyć mający. <Fr. (eau d')arquebusade dosł. =• 
(woda) arkabuzowa, tj. dla arkabuzerów, sł. lud. 
do Arcy -|- Posada > 
[Arkoczenie, a, blm.] czynność cz. Arkoczyć. 
[Arkoczyć, y, ylj naradzać ś., umawiać ś. 
<HAKK(OT)> 

Arktyczny gie. północny; położony w okolicach 
bieguna północnego, właściwy okolicom bieguna pół- 
nocnego : Biegun, ląd, ocean A. Flora arktycz- 
na. < Gr. arktikós = północny > 

Arkufikaoja, I, Im. e mat. zamiana prostej na 
łuk kołowy tejże długości. <Now. z Łć. arcus = 
łuk -j- -ficatio = robienie > 

Arkul, a, Im. e fl. p. Hartful. 

f Arkus, a, Im. y brama w kształcie łuku na 
końcu ulicy ogrodowej: Arkusy po ogrodach, 
tryumfalne bramy, mogą być na końcu ulic da- 
wane. Kluk. Ai"kusy czyli łuki w ogrodach na 
końcach ulic. Goł. <Łć. arcus > 

[Arkusierka, i, Im. I] p. Akuszerka. 

Arkusik, a. Im. I p. Arkusz: A. papieru listo- 
wego. 

Arkusz, a. Im. e I. wszelka masa, wzdłuż 
i wszerz rozpostarta; jednostka wielkości, określona 
pewną długością i szerokością: A. papieru, tektu- 
ry, waty, blachy. 2. druk. 16 stronic druku (bez 
względu na wielkość stronic): A. druku. 3. kolej. 
A. osobowy = stan służby. A. płacy = lista płacy. 
Zdr. Arkusik, x Arkuszek, X Arkuszyk. Zgr. 
Arkuszysko. <Łć. arcus = łuk; przejście zna- 
czenia, jak w Nm. Bogen, od wyglądu wiszące- 
go w czasie suszenia arkusza > 

XArkuszek, szka. Im. szki p. Arkusz. 

Arkuszowy przym. od Arkusz tdelkości, forma- 
tu arkusza: Książka w formie arkuszowej (=in 
folio ; foljał). Przen. zbyt wielki, sążnisty, łokcio- 
wy : Nabasował mu A. rachunek. 

X Arkuszyk, a, Im. I p. Arkusz. 

Arkuszysko, a, Im. a m. a. ni. p. Arkusz. 

Arlekin, a, Im. owie I. błazen w stroju pstrym, 
szachowanym, pajac, śmieszek, trefniś : Któż ma 
powagę w stroju arlekina? Wygląda jak A. 
(= cudak). 2. karę. as w dawnych karlach fran- 
cuskich. Zdr. Arleklnek. <Włos. arlecchino, 
Fr. arlequin (źródło niewiadome) > 

Arlekinada, y. Im. y błazeństwa, błaznowanie, 
fgle, sztuki arlekina. 

Arleklnek, nka, Im. nkl p. Arlekin. 

Arlekiński przym. od Arlekin: Strój A. (= dzi- 
waczny, pstry). Po arlekińsku przys. jak arlekin: 
Ubrany po arlekińsku. 

X Armadę, ęcla, Im. ęta żart. licha armata: 
Już im teraz i armacięta musiały od ciągłego 
kichania pochrypnąć. Sienk. 

Armacina, y, Ira. y licha, nędzna armata. 

Armacisko, a, Im. a p. Armata. 

[Armaczenle, a, blm.] czynność cz. Armaczyć. 

[Armaczyć, y, yl] jarmarczyć, głośno i gromad- 
nie ś. naradzać. <Ód Jarmark > 

Armada, y. Im. y wielka Jlota wojenna. 

Armadyl, a, Ira. e zool. p. Pancernik. <Now. 
z Hp. armadilla = fregata> 

Armarynta, y, Im. y bot. p. Zmiód. 



58 



ARMATA 

Armata, y, Im. y, Harmata woj, I. działo: 
Walić z armat. 2. t wszelka broń zaczepna i od- 
porna, oręż, uzbrojenie : Kupidzie wydziera łuk, 
pochodnię i strzały — cał<^ jego armatę. Gawin. 
3. ta- t Strzelba amunicja, artylerjn : Starszy 
nad armatą koronną. Vol. Przełożony nad strzel- 
bą lub armatą. Dek. 4. t a. t A. wodna =/o/a, 
wojsko morskie, marynarka: Wojsko z portu w ar- 
macie przeprawił. P. Koch. A. strudzona weszła 
na brzegi. Zebr. Hetmana z armatą wodną wy- 
prawił. Skar. Zdr. Armatka. Zgr. Armacisko. 
<Now. z Ł6. armata dosł. = uzbrojona > 

Armatka, I, Im. i p. Armata. 

Armatni, tArmatny [Armatowy] przym. od Ar- 
mata: Kula armatnia. Oddalił s. na strzał A. 

Armatnica, y, Im. e a. Rurnica, Drążnia, Trzci- 
na dudkowata bot. (cecropia) roi. z rodziny chle- 
bowcowatych. Gatunek : A. tarczowata (c. 
peltata). 

fArmatno przys. od Armatny: Mieszczanie na 
ten huk A. wypadli. Zim. 

tArmatny I. p. Armatni: Narzędzia arraatne 
szutle, szczotki, stemple. J. Jak. ( = dziaiowe). 
2. zbrojny: Flota armatna. Pot. Mieszczanie 
wysypani arraatną gromadą z miasta w pole 
wychodzą. Tw. Szwedom cztery okręty armat- 
ne wziął. Tw. (=wojenne). A., ego. Im. I rz. prze- 
lozony nad artylerją, jenerai arlylerji: Kozacy 
pod władzą samego starszego armatnego zosta- 
wać mają. Vol. 

Armator, a. Im. rzy a. owie dostawca okrętowy 
a. przedsiębiorca, zaopatrujący okręt we wszelkie 
zapasy na czas żeglugi. 

1 Armatowy] p. Armatni, 
irmatura, y. Im. y I. zbroja, rynsztunek, przy- 
bór wojenny: Wojsko zmieściło ś. na kępie z ar- 
maturami. Dyak. Zamiast kunsztownej z stali 
armatury, broń stron obudwueh: zęby i pazury. 
Kras. 2. zbroja, malowniczo ugrupowana, jako 
ozdoba architektoniczna ; ozdoby, otaczające tarczę 
herbową: Atyk z armaturą, jako ozdoba archi- 
tektoniczna, — na tarczy nie było żadnego herbu. 
Kórz. Dwuch spiżowych rycerzy dzierżyło w że- 
laznych dłoniach armatury, w których miasto 
lanc i chorągwi haczyki i szczypce utkwiono. 
Jord. 3. elektrot. = a) zewnętrzna powłoka lin te- 
legraficznych podwodnych, b) system zwojów w ma- 
chinie elektrycznej, wytwarzający prądy. 4. fiz. p. 
Induktor. 5. mech. wszelkie przybory do kotłów 
parowych, lokomobil, jak : krany, wentyle, iwistawki 
itp. <Łó. armatura = uzbrojenie itd. > 

Armelina, y, Im. y pow. rodzaj wy ściłki w powo- 
zie pod łokcie, oparcie dla ramion w siedzeniu. 
Zdr. Armelinka. <Fr. armeline> 

Armellnka, I, Im. I p. Armelina. 

xArmlder, u a. dru, y a. d;y p. Harmider. 

[Armikut, u, Im. y] korpus, armja. <Nm. (zFr.) 
Armeecorps> 

Armilarny astr.-. Sfera armilarna, p. Sfera. 
<Now. z Łć. armilla = obrączka, naramiennik, 
bransoleta > 

Armistycjum, w Ip. nieod., Im. a, ów rozejm, 
zawieszenie broni. <Now., np. Fr. armistice, 
z Łd. arma Im. = broń, oręż -{- sistere = wstrzy- 
mać, por. solstitium dosł. = wstrzymanie słońca = 
przesilenie > 

ArmJa, I, Im. e woj. I. wojsko ogółem wzięte: 
A. potężna, wielka Napoleona, nieprzyjacielska, 
zdezorganizowana, upadła na duchu, zwyciężona, 
niezwyciężona, pobita, waleczna, zwycięska. 2. 
wyższa jednostka w organizacji wojskowej, z kilku 
Icoijiusów złożona. 3. przen. mnóstwo, tłum, chmara, 



AROMAT 

ciżba, kupa, tłuszcza, zgraja: A. ludu zbiegła fe. 
<Now. z Łć. arma Im. = oręż, skąd Fr. armśe> 
[Armija, I, Im. e] dużo ludzi razem idących. 
XArmonijka, I, Im. i p. Armonja. 
xArmonlka, I, Im. i p. Harmonja. 
xArmonja, I, Im. e p. Harmonja. Zdr XArmo- 
nljka. 

[Armoryty, ów, blp.] pewna potrawa mączna. 
<Nm. arme Ritter (dosł. = ubogi szlachcie) = po- 
lewka z chleba i raąki> 

tArmować, uje, owal, t Harmować uzbrajać, 
przygotowywać do wojny. XA. Ś., t Harmować Ś. 
uzbrajać i., przygotowywać i., szykować ś. do woj- 
ny : Jęli ś. A. przeciw Bolesławowi. Biel. M. 
Krzyże osikowe poświęcone zakopywali, a to 
armując ś. od upiorów cudzych. Smól. 
tArmowanie, a, blm., czynność ez. Armować. 
XArmowanie się, a. ś., blm., czynność cz. Armo- 
wać ś.: A. ś. znaczy zaciąganie ludzi i przygo- 
towanie sprzętów wojennych. Papr. 
[ArmunIJa, i, Im. e] p. Harmonja. 
XArmuszmal, u, blm. p. Arumszmalc. 
[Arnatel, tla. Im. tle] szpilka podwójna do wło- 
sów. <Nm. Haarnadel> 

Arnautka, i, Im. I bot. (triticum sativum) na- 
zwa odmiany pszenicy zwyczajnej. <0d nazwy 
ludu Arnauci> 

ArnI, nieod., zool. p. Bawół. <Now., zap. ze 
Wschodu > 

Arnika, I, Im. I I. bot. p. Pomórnik. 2. pre- 
parat aptekarski, lekarstwo przeciw skaleczeniom 
i potłuczeniom : Rany płatami obwiła, zmaczawszy 
w arnice. Pol. <Now., jakoby z Gr. ptarmi- 
ke = roślina pobudzająca do kichania (ptarnymai 
= kicham) > 

Arnota, y, Im. y bot. p. Orlean. <Z Hp. ar- 
notto = woreczek nasienny drzewa orleanu > 

Arnotowaty bot.: Rośliny arnotowate, p. Or- 
leanowaty. 

Arogacja, I, blm., Arrogacja, Adrogacja t^mWicz- 
ne przyjęcie, przybranie, adaptacja, adojicja, usy- 
nowienie. < Łć. arrogare > 

Arogancja, I, blm. zarozumiałość, buta, imperty- 
nenckie zarozumienie, zarozumiała, bezczelna pew- 
ność siebie, połączona z pomiataniem innych, zu- 
chwalstwo, zuchwałość: A. nieuctwa. Nie ma on 
sympatji między kolegami dla swojej dumy i aro- 
gancji. Bał. <Łć. arrogantia> 

Arogancki przym. od Arogant: Zachowanie ś. 
aroganckie. Mowa arogancka. Z podniesionym 
czołem i arogancką miną przeprowadzał metresę 
swoją po sali. Bał. 

Arogancko przys. od Arogancki: Mówiła zim- 
no, obojętnie, prawie A. traktując archiwistę. 

Arogant, a, Im. cl człowiek występujący z aro- 
gancją, zuchwalec, impertynent, zarozumialec : Je- 
szcze żeby A. zdjął kapelusz z głowy, ale nie. 
Gaw. 
Arogantka, 1, Ira. I forma ż. od Arogant. 
XArogowaĆ, uje, owal przywłaszczać, przypisy' 
wać sobie ; przyznawać i. zuchwale, rościć pretensje 
do czego : A. sobie wyjątkowe jakieś w państwie 
i społeczeństwie stanowisko. 01. <Łć. arroga- 
re > 

XArogowanle, a, blm., czynność cz. Arogować. 
fAroma, atu, Im. ata ni. p. Aromat. <Gr. 
Aroma ni.> 

Aromat, u, Im. y, -j- Aroma I. silny, przyjemny 
zapach, woń roślinna, wonność: A. siana. JPowie- 
trze dokoła zionie aromatem. Miek. A. wina a. 
piwa = 6Mfcie<. 2. ogr. korzenność smaku u gru- 
szek, 3. ■];■ zioła i korzenie z silnym zapachem. 



59 



AROMATYCZNY 



ARTYKUŁOWANIE 



Aromatyczny I. pełen aromatu, pachnący, won- 
ny, woniejący: Zioła aromatyczne. 2. chein.: Związ- 
ki Rromnijczue^pocłiodzące od benzolu i jego no- 
mologów. 

Aron, a, Im. y, Aronek, Obrazkowiec, Obrazki, 
bot. (arum) roi. z rodziny obrazkoiratych. Gatun- 
ki : A. plamisty a. pospolity (a. maeu- 
latum), daw. Obrazki wielkie, Djablik, 
Głowa Św. Jana, Wężownik większy 
a. biały, Kozia a. Aronowa broda, 
Wiele złego; A. włoski (a. italicum) daw. 
Obrazki włoskie, "Wężownik mniej- 
szy, Djablik wielki, Żmijowiec, Zie- 
jec wielki. <Gr. aron z= jakaś roślina> 

Arondować, uje, owal zeg. zaokrąglać końce. 
<Fv. anondir> 

Arondowanie, a, blra., czynność cz. Arondować. 

Aronek, nka. Im. nkl bot. p. Aron. 

Aronowy: Aronowa broda, bot. p. Aron. 

(Arować, uje, owal] p. Harować. 

1. Arpedźjo prawie nieod., rz. ni., muz. akord 
rozerwany, zagrany niejednocześnie, nie razem. 
<Włos. arpeggio, od arpa = harfa > 

2. Arpedźjo przys. nie razem, sposobem harfy : 
Trzeba akord ten grać nie razem, ale A. 

Arpedżjować, uje, owal muz. grać akord nie ra- 
zem, niejednocześnie. 

Arpedźjowanie, a, blm., czynność cz. Arpedżjo- 
wać. 

Arrogacja, i, Im. e p. Arogacja. 

Arsen, u, blm. min. metal rodzimy, kruchy, za- 
wierający nieco antymonu, także ślady srebra, żela- 
za i złota. <p. Arszenik> 

Arsenalik, u. Im. I p. Arsenał: A. wcale pięk- 
ny, bo obok szabel, pistoletów, kruciczek, spo- 
ry ich zapas jeszcze w lamusiku spoczywał. Roi. 

Arsenalnlk, a, Im. cy więzień, kajdaniarz, zbro- 
dzień, zbrodniarz, prochownik. 

Arsenalski p. Arsenalowy: Bibljoteka arsenal- 
ska w Paryżu. 

Arsenał, u, Ira. y I. gmach przeznaczony na 
.tklad wszelkiej broni, zbrojownia, cekauz. 2. woj- 
skowa fabryka broni ; puszkarnia, ludwisarnia rzą- 
dowa 3. muzeum broni. 4. główny dom kary 
w Warszaicie, kryminał, prochownia : Siedzi w ar- 
senale. 5. przen. zapas, zasób, skarbiec, skład: 
Trzeba było przetransportować paczki, pudełka, 
pudełeczka, koszyczki, w których mieścił ś. ca- 
ły A. toaletowy. Bał. Rozwinięto cały A. przy- 
nęt. A. wiadomości. Uzbrojona w cały A. nie- 
wieścich środków i sposobów. Dyg. 6. warsztat 
okrętotuy. Zdr. Arsenallk. < Arab. darsana - dom 
fabryczny; warsztat oki-ętowy; Prs. tarsanah> 

Arsenalowy, Arsenalski przym. od Arsenał. 

Arsenica, y, blm., x Arsenizm lek. (morbus 
arsenicalis) choroba powstała z przewlekłego otru- 
cia ś. arszenikiem. <p. Arszenik> 

XArsenlny, nin, blp., apt. (remedia arsenica- 
lia) przetwory, do których składu wchodzi arszenik. 

Arsenit, u, Im. y, Arsenolit, Arszenik min. 
rodzimy trójtlenek arsenu. 

XAr8enizm, u, blm., lek. p. Arsenica. 

Arsenjak, u, blm., chem. związek arsenu i wo- 
doru, arsenowodór. 

XArsenojad, a. Im. y lek. (arsenicophagus) 
człowiek przyzwyczajony do spożywania codziennie 
pewnej ilości ar szeniku. <p. Arszenik -|- JAD > 

Arsenolit, u. Im. y min. p. Arsenit. <Now., 
p. Arszenik -f- Gr. lithos = kamień > 

Arsenopiryt, u, Im. y min. dwusiarek żelaza 
z dwuarsenkiem żelaza, zawierający czasem nie- 



wiele srebra a. ślady złota, używany do otrzymy- 
loania arsenu. <Now., p. Arszenik -}- Piryt > 
Arsenowy przym. od Arsen: Kwas A. 
[Arszenica, y. Im. e] zła baba, jędza, wiedźma 
<p. Arszenik > 

Arszenik, u, blm. min. p. Arsenit. <Now. z Gr. 
arsenikós ( = dosł. męski), skąd Łć. arsenicum> 
Arszenikainy p. Arszenikowy. Kluk. 
Arszenikowy, X Arszenikainy przym. od Arsze- 
nik. 

Arszyn, a, Im. y I. rosyjska miara długości. 
2. f miara długości, użyioana we Lrcowie : A. lwow- 
ski ma w sobie łokcia krakowskiego ćwierci pięć. 
Sol. <Tur. arszyn := łokieć, przez Ros. arśini> 
Arszynowy przym. od Arszyn długości arszyna: 
Arszynowe gonty. Kącki. 

XArte przys. artystycznie, ze znajomością sztuki, 
wybornie, doskonale, znakomicie, biegle, mistrzow- 
sko, jyysznie, umiejętnie: A. grał, A. podglądał. 
Prosię pieczone A. Jeż. <Z Łć. arte dosł. = 
sztuką, umiejętnością > 

Artemizja, 1, Im. e bot. p. Byiica. <Gr. arte- 
misfa> 

Arterja, 1, Im. e I. a. Tętnica anat. naczyme 
krwionośne, prowadzące krew utlenioną z serca do 
wszystkich części ciała. 2. przen. droga a. ulica 
ożywiona, ruchliwa: A. komunikacyjna. Ważna 
A. komunikacyjna. <Gr. arteila> 

I Arterjainy przym. od Arterja, lep. tętniczy. 
I Arterjotomja, i, Ira. e otwarcie, nacięcie tętnicy. 
fArterkacja, 1, Im. e sprzeczka. 
fArtetyKa, I, blm. niemoc, ból w stawach. 
Artezyjski: Studnia artezyjskA = wytrysk wody, 
wybiegającej z otworów sztucznie tcywierconych ; 
wogóle studnia głęboko wy wiercona. <Sr. Łć. arte- 
sianus, przym. od nazwy prowincji Fr. Artois> 
Artful, a, Im. e fl. p. Hartfui. 
Artfuinik, a, Im. cy p. Hartfulnlk. 
[Artos, a. Im. y] p. Artus. 
Artretyczny p. Artrytyczny. 
Artretyzm, u, Im. y p. Artrytyzm. 
Artrytyczny przym. od Artrytyzm, Artretycz- 
ny, ! Atretyozny, dnawy. 

Artrytyzm, u, Im. y, Artretyzm, ! Atretyzm lek. 
(arthrytis) i. choroba stawów, połączona z zapale- 
niem. 2. szczególne długotrwałe cierpienie stawów 
z zakażenia krwi moczanami pochodzące, dna. < Gr. 
arthritis przym. (dom. nósos = choroba) dosł. człon- 
kowa> 
Artul, a, Im. e fl. p. Hartfui. 
[Artus, a. Im. y] p. Artuz. 
[Artuz, a. Im. y, Artus, Artos] święcony chleb 
wielkanocny. < Przez Ukr., z Gr. artos = chleb > 
[Artycłia, y. Im. y, Artyita] zł. wódka, gorzałka. 
<?> 
lArtyficjalny sztuczny. <Łć. artificialis> 
[Artyka, I, Ira. I] p. Artycłia. 
Artykulacja, I, Im. e I. dent. sposób schodzenia 
i. zębów przy zamykaniu szczęk, zgryz. 2. jęz. 
członkowanie. <Now. z Łć. articulatio = pączko- 
wanie, kolankowanie> 

Artykularz, a. Im. e żart. pisarz artykułów: 
Najlepiejby ś. przydał na dziennikarza i "artyku- 
larza. Krasz. 

Artykulik, u, Im. I p. Artykuł: Pisarz drob- 
nych artykulików. Krasz. Pisanie artykulików 
gazeciarskich. 

Artykułować, uje, owal I. jęz. członkotuać, wy- 
mawiać (mową ludzką). 2. wymawiać dobitnie, 
zgłoskę po zgłosce. <Łć. articulare> 

Artykułowanie, a, blm., czynność cz. Artykuło- 
wać. 



GO 



ARTYKUT.OWANY 



ARYSTARCH 



Artykułowany przym. czhnkowany : Mowa ar- 
tj^kulowana = ludzka (w przeciwieństwie do nie- 
czionkowanej, zwierzęcej). 

Artykuł, u, Im. y I. część pisma, rozdziai, ustęp, 
paragraf, dział, punkt. 2. rozprawka o pojedyn- 
czej kwestji w dzienniku a. piśmie zbiorowym : 
"W gazecie pojawił ś. A. Pomieścić, wydruko- 
wać A. Wystąpił z artykułem. "Wyciął mu A. 
w Kurjerze. W dzisiejszym numerze rozpoczęto 
szereg artykułów o Łodzi. A. polityczny, lite- 
racki, gazeciarski. 3. oddzielny przepis, oddziel- 
na część pewnej ustawy: A. prawa. A. kodeksu. 
Artykuły tajemne ( = punkta tylko stronom uma- 
wiającym ś. wiadome). Artykuły dowodowe C=/3un- 
kia, pozycje .'sporne, które strony i świadkowie ob- 
jaśnić muszą). Kość.: A. -wi&rj = dogmat : Skład 
Apostolski składa ś. z 12 artykułów. Przen.: 
On ma to za A. wiary. 4. f w Im. =przepisy a. 
instrukcje: a) Artykuły hetmańskie =^r2episy het- 
manów melkich koronnych w przedmiocie regulami- 
nu obozowego i dyscypliny wojskowej, b) Artykuły 
marszałkowskie = przepisy policyjne marszałków 
nadwornych w Polsce, dotyczące porządku publicz- 
nego, c) Artykuły sejmikowe -/)oZecenta, dawane 
posłom, na sejm obranym. 5. f Artykuły grodz- 
kie = występki, których dochodzili z urzędu starosto- 
wie grodowi. 6. przedmiot handlu, towar: A. żyw- 
ności. Artykuły spożywcze, kolonjalne. Arty- 
kuły pierwszorzędnych potrzeb. Artykuły mody, 
konfekcji. Zdr. Artykulik. <Łó. articulus> 

Artykułować, uje, o wał układać artykułami: 
Przedstawiać monarsze artykułowane prośby. 
Rerab. 

Artykułowanie, a, Im. a, czynność cz. Artyku- 
łować. 
Artykułowy przym. od Artykuł. 
Artylerja, i. Im. e woj. I. a. f Wielka strzel- 
ba działa wraz z taborem: A. polowa, ciężka, 
lekka, wielkiego a. małego wagomiaru (kalibru), 
forteczna a. wałowa, oblężnicza. Przen.: zapas, 
zasób, arsenał: Strzelała na starego wojaka ca- 
łą artylerja zalotnych spojrzeń. Dzierż. 2. nau- 
ka traktująca o artylerji, kanonierstwo. 3. zbiór. 
rodzaj broni, arłylerzyści, kanonierzy : A. piesza, 
konna. Przen.: A. niebieska rozpoczęła teraz 
kanonadę. Sienk. Żart.: Ciężka A. = starzy, ocię- 
iali, nieruchawi, leniwi, kawalerowie. <Fr. artil- 
lerie, ze Śr. Łć. artillator = armatnik, od Śr. Łć. 
ars=: machina > 

Artylerski p. Artyleryjski : W artylerskim słu- 
giwał gdzieś pułku. Kon. 

xArtyleryczny p. Artyleryjski: Umiejętność 
artyleryczna. Łęski. 

xArtyleryjny p. Artyleryjski. 
Artyleryjskl,XArtyleryjny,xArtyleryczny,x Ar- 
tylerski, XArtylerzyckl przym. od Artylerja: Ar- 
senał A. Parki, pociągi, wozy, konie artyleryj- 
skie. 

xArtylerzyckl prow. p. Artyleryjski: Arsenał 
A. Sztuka aKtylerzyeka. 

Artylerzysta, y. Im. ści żołnierz a. oficer, służą- 
cy w artylerji. 

Artyll-, p. Artyl-. 

Artysta, y, Im. ści I. fil. sztukmistrz, mistrz 
w pewnej sztuce, posiadający a. uprawiający pewną 
sztukę; twórca w zakresie jakiejś sztuki pięknej; 
przedstawiciel sztuki .'scenicznej, aktor: A. drama- 
tyczny. 2. przen. majster, mistrz, człowiek zręcz- 
ny, jedyny do czego, zuch : Na to to on A.! < Sr. 
Łć. artista, z Łć. ars = sztuka > 

X Artysteczka, i, Im. i p. Artystka, aktoreczka: 
Ulubiona A. wyjechała na urlop. 



Artystka, I, Im. I forma ż. ol Artysta: Ty je- 
steś artystką we wszystkim, masz duszę pło- 
mienistą. Krasz. Albo była wielką artystką, 
albo białą bez pomocy sztuki. Krasz. Zdr. XAr- 
tysteczka. 

XArtystowskl fil. p. Artystyczny: Konrad "Wal- 
lenrod jako twór sztukmistrza 1 we względzie 
artystowskim całością organiczną, poetycką nie 
jest. Mochn. Zechce zapewne odetchnąć powie- 
trzem twojej artystowskiej dziedziny. Słów. Pod- 
suniemy jedną tylko jej stronę, podniesioną do 
piękności artystowskiej. Gosz. Szczegół, dowo- 
dzący głębokiego rozmysłu artystowskiego. Gosz. 
XArtystostwo, a, blm. p. Artyzm: Płótno na 
obraz robione większym ś. artystostwem odzna- 
cza. Słów. 

Artystycznie fil. przys. od Artystyczny : Był 
człowiekiem A. wyrobionym. Krasz. Rzecz A. 
wykonana. Piękny puhar srebrny, A. rzeźbiony 
i emaljowany. 

Artystyczność, I, blm. 1. fil. a) biegłość crty- 
zmowi właściwa, artyzm, cechy, własności artystycz- 
ne, piękno sztuki, mistrzostwo, kunsztowność : Praw- 
dziwa A. wieje z tego obrazu, b) zgodność z prze- 
pisami sztuki a. wymaganiami piękna, c) przyna- 
leżność do zakresu sztuk pięknych. 2. poczucie ar- 
tystyczne, poczucie piękna (estety czność), smak arty- 
styczny, porywy artystyczne : Jaki w nim brak ar- 
tystyczności. Słów. 

Artystyczny, xArtystowskl fil. I. artyzmem na- 
cechowany, kunsztowny. 2. z przepisami sztuki 
zgodny, wymaganiom piękna odpowiadający, este- 
tyczny : "Wykształcenie, wykonanie artystyczne. 
Smak A. Usposobienie, zamiłowanie artystycz- 
ne. Zdolność artystyczna. Salon artystyczny. 
Pracownia artystyczna. Zapał A. 3. artyście 
właściwy do artysty należący, od artysty a. artystów 
pochodzący: Dzieło artystyczne. Z artystycz- 
nych i literackich kieszeni wytrząśniono paręset 
rubli na otarcie łez sieroctwa. Majówka arty- 
styczna. 

Artyzm, u, blm., XArtystowstwo fil. I. biegłość 
w pewnej sztuce, w tworzeniu i odtwarzaniu dzieł 
sztuki. 2. rodzaj a. kierunek twórczości artys- 
tycznej. 

Artyścina, y, Im. y I. ż. żona artysty. 2. m. 
pog. lichy a. niewielkiego talentu artysta. 

fArumszmalc, u, blm.,x Armuszmal ^o^mwa storo- 
polska z jaj sadzonych. <Nm. Eier im Sehmalz = 
jaja w szmalcu > 

f Arus, a, Im. y, f Harus rodzaj tkaniny: A. 
wazki, A. szeroki. Ins. c. 1. A. vel harus, ma- 
terja ta wazka bywała i szeroka. Goł. 

[Arwan] przekleństwo, oznaczające „porwaneś ka- 
tu!" (bodaj cię kat porwał): Arwanaś katu! 
<A-{^RW> 

Aryjka, I, Im. I p. Arja: Zaśpiewaj nam jaką 
aryjkę. 

Arynga, I, Im. I I. praw. formuła pisania wy- 
razu z przepisu władzy a. ze zwyczaju; przepis^ 
formuła pisania, mówienia, witania, modła ; sche- 
mat, wzór przy sporządzeniu loykazów, rachunków, 
aktów rozmaitych: Proszę mi udzielić aryngi dla 
napisania prośby do króla. 2. a. Harynga prze- 
mowa : Do każdej z rot aryngę krótką miał. Łoz. 
<Włos. aringa = mowa (publiczna^, ze Śr. gnm. 
hring (Nm. Ring) = koło, plac, rynek; szranki, 
miejsce sądu> 

Arystarch, a, Im. owie, xArystarcha, XAry- 
starchus surowy sędzia utworów literatury a. sztu- 
ki: Uciął satyrę przeciwko arystarchom wileń- 
skim. Krasz. Powieściopisarstwo polskie trakto- 



d!E 



ARYSTARCHA 



ASAFETTDA 



wane po macoszynemii przez arystarchów litera- 
tiry naszej. Jeż. <0d wł. Gr. Aristarchos, kry- 
tyka pieśni Ilomerycznych> 

KArysłarcha, y, Im. owie p. Arystarch: Ni- 
gdy nie miałem powołania do tego, anim chciał 
za arystarcłie uchodzić. Krasz. 

xAry8tarcnu8, a, Im. owie p. Arystarch: Po- 
ezja tego rodzaju nie na dobie, rzekł pedancko 
A. Krasz. 

Arystokracenle, a, blin., czynność cz. Arysto- 
kracieó. 

Arystokracleć, eje, al, Arystokrałnleć, Arysto- 
kratyzować Ś., stawać ś. arystokratą, w arystokra- 
tę ś. zamieniać, przesiąkać zasadami a. formami ary- 
stokratycznemi ; do arystokracji ś. zbliżać ; nabierać 
cech arystokraty, dumnieć. 

Arystokracja, I, blm. I. rządy uprzywilejowanej 
klasy narodu, możnowładztwo : Podług Arystote- 
lesa są. trzy formy państwowe: monarchja, A. 
i demokracja. 2. wyższa sfera społeczeństwa, ma- 
gnaterja: A. rodowa, A. pieniężna a. finanso- 
wa {=plutokracja). A. urzędnicza { = biurokracja). 
Choruje na arystokrację (=j>a?4sfcoi^^. Przen. : A. 
uiU) słowa ( = klasa ludzi odznaczająca i. nauką) < Gr. 
aristokrateia dosł. = panowanie najlepszych > 

xAry8tokracki p. Arystokratyczny: Czy A., 
czy plebejowski (obiad), to wszystko jedno dla 
mnie, byleby był dobry. Skarb. 

XArystokracyjny p. Arystokratyczny: z powa- 
gą prawie arystokracyjną. Krasz. 

XArystokrat, a, Im. cl p. Arystokrata. Sarn. 

Arystokrata, y, Ira. cl, XArystokrat I. czło- 
nek arystokracji, magnat, członek znakomitego rodu, 
pan możny. 2. zwolennik zasad a. form arysto- 
kratycznych, stronnik arystokracji, człowiek, choru- 
jący na arystokratę; dumny, wyniosły; pyszałek, 
zarozumialec. 

Arystokratka, I, Im. I forma ż. od Arystokrata. 

Arystokratnieć, eje, al p. Arystokracleć. 

Arystokratnienie, a, blm., czynność cz. Arysto- 
kratnieć. 

Arystokratycznie przys. od Arystokratyczny. 

Arystokratyczność, I, blm. I. a. Arystokra- 
tyzm zasady a. cechy arystokratyczne, upodobanie 
w zasadach arystokratycznych: Towarzystwo nie 
pozbyło ś. ani odrobiny swojej arystokratyczno- 
ści. 2. pochodzenie arystokratyczne : A. jego ro- 
du podejrzana. 

Arystokratyczny I. moźnowladczy, oligarchicz- 
ny: Ustrój A. Rzeczpospolita arystokratyczna. 
2. a. X ArystokrackI, X Arystokracyjny magnac- 
ki, wielkopański, znakomity: Tradycje, zaskoru- 
pione w formie arystokratycznej. Spaś. 3. dum- 
ny, loyniosly, pyszaikowaty, zarozumiały, butny: 
Przemawiać tonem arystokratycznym. <Gr. ari- 
stokratikós> 

Arystokratyzm, u, blm. p. Arystokratyczność: 
A. daje wdzięk, polor, zamiłowanie w estetyce 
i artyzmie, miłą, płochość. Orzesz. Społeczeń- 
stwo upadłe skutkiem nadmiaru arystokratyzmu. 
Spaś. 

Arystokratyzować, uje, owal naśladować arysto- 
kraiję, pozować na arystokrację: Arystokratyzująea 
szlachta. Prus. A. ś. p. Arystokracleć: Wyrzu- 
cają pieniądze, byle A. ś. Dzierż. 

Arystokratyzowanie, a, blm., czynność cz. Ary- 
stokratyzować. 

Arystokratyzowanie się, a i., blm., czynność 
cz. Arystokratyzować ś. 

Aryston, u, Im. y instrument muzyczny w rodza- 
ju pozytywki. <Now. z Gr. driston przyra. ni. = 
najlepsze > 



ArystotelesowskI, x Arystotelesowy, X Ary- 
Stotcliczny fil. z arystotelizmem zgodny, w duchu 
arystotclizmu pojęty. 

xArystotelesowy fil. p. ArystotelesowskI. 

XArystoteliczny fil. I. przym. od Arystotellk. 
2. p. ArystotelesowskI. 

Arystotellk, a, Im. cy fil. uczeń Arystotelesa; 
zwolennik arystotclizmu. < Z Gr. wł. Aristotćles > 

Arystotelizm, u, blm., fil. I. flozofja Arystote- 
lesa ; kierunek filozof ji Arystotelesa, perypatetyzm. 
2. bł. scholastycyzm. 

Arytmetycznie I. mat., przys. od Arytmetycz« 
ny, sposobem arytmetycznym, metodą arytmetyczną. 
2. przen. z wyrachowaniein, skrupulatnie, licząc ś., 
ekonomicznie, z kredką: Żyć, robić co A. 

Arytmetyczny 1. przym. od Arytmetyka : Dzia- 
łania arytmetyczne. Zadanie arytmetyczne. 2. 
różnicowy: Proporcja arytmetyczna. Postęp A. 
Szereg A. 

Arytmetyk, a. Im. cy I. zajmujący ś. arytme- 
tyką, szczeg. badaniami teorji liczb. 2. przen. czło- 
wiek liczący ś., wyrachowany, oględny, oszczędny, 
skrupulat. 

Arytmetyka, I, blm., mat. nauka o liczbach 
i działaniach z niemi: A. liczb całkowitych, ułam- 
ków, niższa a. elementarna, wyższa a. teorja 
liczb, praktyczna, handlowa. <Gr. arithmetike 
przym. ż. (dom. tćchne:^ sztuka) > 

Arytmograf, u, Im. y łamigłówka arytmetycza a. 
liczbowa : A. kryształowy. <Now. z Gr. arith- 
raós = liczba -|- grdfo = piszę > 

Arytmologja, 1, blm. nauka o własnościach liczb. 
<Now. z Gr. arithmós = liczba -|- logia = nauka > 

Arytmometr, u, Ira. y machina rachunkoioa do 
wykonywania działań arytmetycznych : A. Thomasa. 
<Now. z Gr. arithmós = liczba 4- mćtron = 
-mierz > 

xArytmlczny przym. od Arytmja. 

XArytmja, I, blm., lek. (arythmia pulsus) nie- 
miarowy, nieporządkowy bieg tętna. <Now. z Gr. 
a = bez, nie -|- rythraós = rytm, takt> 

fArzekąc, f Arzkąc, f Arzką mówiąc. 

Arzenaglel, gla, Ira. gle powr. drąg żelazny, 
używany do różnych czynności przy wyrabianiu lin 
grubych. <Zap. Nm. Eisennagel> 

f Arzką p. Arzekąc: Tedy on odpowiedział, A. 

•j-Arzkąc p. Arzekąc: Zawołał Pan Bóg na 
Adama, A. k niemu. 

1. As, a, Im. y I. karę. tuz: A. — bank trząsł. 
Prz. A. na warcie, djabeł w karcie. Prz. ( = A. 
loyświęcił ś., a do ręki przyszły miodki). Gdzie 
czteiy pasy, tam w kupnie asy. Prz. Przen.: Ma 
zawsze asa i króla w renonsie = zawsze szczęśli- 
wy, los mu sprzyja, znajduje pomoc. 2. (w grze 
kostkowej) oko. Zdr. Asik. <Łć. as = jednost- 
ka; miedziak; waga> 

2. As nieod., muz. nuta a z bemolem, czyli obni- 
żona o pół tonu, równająca i. gis (na narzędziach 
utemperowanych): Ton a. tonacja as major, mi- 
nor. Kwartet z (tonu) as. Symfonja as minor. 
Gama (z) as major. <A muz. -|- s, cecha be- 
molów > 

[As] sp. a, i, tedy. <Może z Nm. als> 
Asafetyda, y, blra., Smrodzienlec, Czarcie łaj- 
no, X Czartowskle łajno, f Czartowe łajno, Taj- 
feldrek, [Oajweldrek, Oeweldrek, Oejweldrek, Dy- 
weldrek, Oywelsdrek], x Djabelskle gówno, X Dja- 
belskle łajno, X Czarczyniec, apt. skrzepły .lok 
z rośliny feruła asa foetida, nader przykrej woni: 
Przybierał minę artysty, dla którego świat stał 
8. pieprzem i asafetyda. Krasz. 



62 



ASAMBLE 

Asamble, ów, blp. zebrania towarzyskie, hale, 
wieczory, rauty: Bywać na asamblach. Bit-gać 
po asamblach. <Fr. assemblće = zgromailzenie 
itd.> 

Asan, a, Im. owie p. Waćpan: Wie A. dobro- 
dziej? Mick. A. bałamut i trzpiot. A. głupstwa 
gadał ! Mick. < Wasz + MIŁ -f PAN> 

Asanacia, I, blin. p. Asenizacja. 

AsanI, I, Im. e p. WaćpanI: Takiej kminkówki 
nigdzie nie znajdzie A. Krasz. < Wasz -}- MIŁ 
+ PAN> 

Asanizacja, I, blm. p. Asenizacja. 
[Asanka, I, Im. i] p. Asanna. 

Asanna, y, Im. y p. Waćpanna: Co ś. A. mie- 
szasz! Jeż. Zdr. [Asanka]. < Wasz -f MIŁ -f 
PAN> 

Asaristwo, a, blm. p. Waćpaństwo: Przypomi- 
nacie sobie A., com mówił. Kaczk. 

Asaul, a, Im. owie p. Asawuta. 

Asaula, y, Im. y p. Asawuta. 

Asawulstwo, a, Im. a godność asawuly: Z asa- 
wulstwa i poddaństwa kontent jestem. Słów. 

Asawul, a, Im. owie p. Asawuta. 

Asawuta, y. Im. owie a. y, Asauta, Asawut, 
Asaut, Esaut I. ojicer kozacki, adjutanl atamana. 
2. [A.] strażnik, dozorca polotvy. 3. przen. czło- 
wiek niezgrabny, ograniczony, safnnduła, fafuła. 
<Tur. jesa(w)uł- pomocnik, adjiitant wodza > 

Ascedent, a, Im. cl, Ascendent krewny w linji 
wstępnej (ojciec — dziad — pi-adziad itd.). < Wła- 
ściwie Ascendent, z Łć. aseendens> 

Ascendent, a, Im. ci p. Ascedent. 

Asceta, y. Im. cl, X Askleta \. ćwiczący i. 
w pobożności i cnotach przez rozmyślania religijne, 
modlitwy i posty. 2. odmawiający sobie tuygód 
i przyjemności w celu stłumienia w sobie złych po- 
pędów i namiętności; umartwiający ciało w celu 
loyzwolenia i podniesienia ducha. 3. wsłrzemięźli- 
loy. 4. j)okutnik. 5. samotnik. <Now. z Gr. as- 
ketós - sztuczny; wyćwiczony > 

Ascetycznie przys. od Ascetyczny. 

Ascetyczny przym. od Asceta, x Askietyczny 
I. z pobożnemi ćwiczeniami i umartwieniami 
])ołączony, z wymaganiami ascetyzmu zgodny: Ży- 
wot A. Usposobienie ascetyczne. 2. ascetyce 
pośmęcony : Pisma ascetyczne. <Now. z Gr. as- 
kćtikós - pracowity > 

Ascetyk, a, Im. cy, X Askietyk autor pism 
pobożnych, ascetyce poświęconych, religijnie i mo- 
ralnie budujących, pisarz kierunku ascetycznego. 

Ascetyka, i, blm., x Askletyka praktyczna 
część etyki chrześcijańskiej, zbiór przepisów o ćwi- 
czeniu ś. w cnotach i pobożności. 

Ascetyzm, u, blm., x Askietyzm I. ćwiczenie 
ś. w pobożności i cnocie. 2. umartwienie ciała w ce- 
lu stłumienia złych popędów i namiętności a. w ce- 
lu loyzwolenia i podniesienia ducha. 3. kierunek 
etyczny, krzewiący surowy tryb życia i surowe za- 
sady moralne. 4. wstrzemięźliwość pod względem 
przyjemności i użycia. 

Asceza, y, blm., X Askleza fil. oddanie ś. asce- 
tyzmowi, praktyki ascetyczne. < Gr. dskesis = ćwi- 
czenie ; profesja > 

Asekuracja, I, Im. e i. zabezpieczenie, ubezpie- 
czenie: A. od ognia, od nieszczęśliwych wypad- 
ków, na przeżycie. A. pożyczki premjowej. Rzą- 
dowa A. iomn = składka ogniowa, fajerkasa: Za- 
płaci ó asekurację. Kolej.: A. dostawy termino- 
wej = należytość opłacona za zapewnienie kwoty pie- 
niężnej, którą towarzystwo drogi żelaznej ma wy- 
płacić odbiorcy w razie .^późnienia ś. przesyłki. 2. 
X konwój: Napadł na asekurację, która działa 



ASESOR 

przeprowadzała. Rzew. <Now. z Łć. ad = do-|- 
securns = pewny > 

Asekuracyjny przym. od Asekuracja, ubezpiecze- 
niowy: Składka asekuracyjna. Towarzystwo ase- 
kuracyjne (= ubezpieczeń, podejmujące ś. ubezpie- 
czać od nieprzewidzianych wypadków). 

Asekurant, a, Im. cl a. AŚekurator obowiązują- 
cy i. za pewne wynagrodzenie w ciągu oznaczone- 
go czasu wynagrodzić wszelką stratę, poniesioną 
bez winy tego, który swą tolasność asekuruje. 2. 
[A. a. Asekuranty, ów, b!]).] asekuracja, ubezpie- 
czenie od pożaru : Wzifjć, spłacić A. 

Asekurator, a. Im. owie a. orzy p. Asekurant. 

Asekuratorka, I, Im. I forma ż. od Asekurator. 

Asekurować, uje, owat I. warować co, zapew- 
niać, poręczać. 2. ubezpieczać, podawać do ubez- 
pieczenia: A. dom, pożyczkę prerajową, bydło od 
pomorku. A. ^.-ubezpieczać siebie a. swoje mie- 
nie: A. ś. na życie, od gradobicia. 

Asekurowanie, a, blm., czynność cz. Asekurować. 

Asemita, y, Im. cl zwolennik asemityzmu. <Gr. 
a = nie -|- Semita> 

Asemltyzm, u, blm. dążenie do takiego zorgani- 
zowania i wzmocnienia społeczeństwa chrześcijań- 
skiego, aby i. mogło obywać bez Żydów. 

Asenizacja, i, blm., Asanizacja, Asanacja lek. 
ulepszenie, poprawa warunków zdrowotnych, uzdro- 
wotnienie. <Now. z Fr. assainir =:; uzdrawiać, 
uzdrowotniać, z Łć. ad = do -1- sanus = zdrowy > 

Asenizacyjny przym. od Asenizacja: Kompanja 
asenizacyjna. 

Asenizować, uje, owal poprawiać warunki zdro- 
wotne. 

Asenizowanie, a, blm., czynność cz. Asenizować. 

[Asenterować, uje, owal] zarządzać pobór ivoj- 
skoioy ; brać do wojska, werbować żołnierzy. <Z Nm. 
assentiren = przyjąć do wojska, z Łć, assentire = 
zgadzać się> 

[Asenterowanie, a, blm.], czynność cz. Asente- 
rować. 

Asenterunek, nku. Im. nki prow. spis i pobór 
roojskowy, konskrypcja, rekrutacja, branka : Stawać 
mający do asenterunku piją przez dni parę 
z próżniactwa. Kolb. <Nm. Assentirun,u:> 

Asenterunkowy prow. przym. od Asenterunek, 
poborowy, konskrypcyjny : Komisja asenterunkowa. 
Izba asenterunkowa. 

Aseptoi, u, blm. chem. kwas sozolowy, kwas or- 
tofenolo-sulfonowy (środek antyseptyczny). < Now. 
z Gr. a = bez, nie -(- septós = gnojący > 

Aseptyczny lek. I. pozbawiony wszelkich pier- 
wiastków zakażających a. gnicie wywołujących: 
Opatrunek A. Rana aseptyczna. 2. baczący na 
usuwanie a. niedopuszczanie pierwiastków zakaża- 
jących: Postępowanie aseptyczne = asept.yka. Śro- 
dek A. 

Aseptyka, I, blm. postępoioanie aseptyczne. 

XAsercja, I, blm. fil. I. zapewnienie ; wmawia- 
nie czego. 2. proste bez dowodów twierdzenie, że 
coś jest a. że czegoś niema. < Łć. assertio > 

Asertorycznie przys. od Asertoryczny. <Now. 
z Łć. assertum^: twierdzenie, dowód > 

Asertoryczny fil. I. zapewniający; twierdzący. 
2. bez dowodzenia twierdzący istnienie a. nieistnie- 
nie czegoś : Sąd A. 

Aserwować, uje, owal strzec co a. kogo, pilnować, 
czuwać, zachoioywać: Archiwum aserwowało do- 
wody (-zachowało je u siebie). <Łć. asservo> 

Aserwowanie, a, blm., czynność ez. Aserwować. 

Asesor, a, Im. owie a. orzy I. urzędnik dele- 
gowany przez magistrat dla spisania p>rotokułu po- 
siedzeń urzędu starszych, tj. majstrów i pilnowania 



63 



ASESOKEK 



ASPIRACJA 



ustatoy cechowej. 2. A. kolegjalny = ranf/a urzęd- 
nika cywilnego. 3. praw. - a) v;spóltcdzia, icsjwł- 
iawnik, młodszy sędzia, zasiadający dawniej z głów- 
nym sędzią na sądach: A. sądu poprawczego. A. 
trybunału. A. sądu kryminalnego. A. honoro- 
wy, b) A. skrzynkowy = daw. woźny, ściągający 
po skończonym trybunale grzywny od skazanych na 
nie, oraz dozorujący nad porządkiem, sprzętami 
i materjalami piśmiennemi w trybunale, c) (na Li- 
twie) urzędnik policji ziemskiej, mający pod stoym 
dozorem część powiatu. <Łć. assessor> 

Asesorek, rka, Im. rkl lekc. asesor. 

Asesorja, I, Im. e I. in. s ą. d asesorski, 
czyli kanclerski w daw. Polsce = sąd złożo- 
ny z dygnitarzy królewskich i rejentów, w którym 
rozpatrywano sprawy o dobra królewskie oraz o przy- 
wileje: A. koronna, litewska. 2. posada, urząd 
asesora. 

Asesorowa, ej, Im. e żona asesora. 

Asesorowicz, a, Im. e syn asesora. 

Asesorówna, y, Im. e córka asesora. 

Asesorski przym. od Asesor: S%d A. p. Ase- 
sorja. 

Asesorzyna, y, Im. y lekc. asesor. 

Asfalt, u, Im. y I. min. smołowiec, smoła ziem- 
na, smoła kopalna, masa smolista, złożona z węgla, 
wodoru, tlenu i azotu w niestałym stosunku i za- 
nieczyszczona nieco krzemionką, glinką i tlennikiem 
żelaza. 2. mieszanina asfaltu ze żwirem i wap- 
ne?n, używana do wykładania chodników i ulic. 3. 
przen. przestrzeń wylana asfaltem: Iść po asfal- 
cie. 4. farba malarska ciemnobrunatna. < Gr. 
asfaltos > 

Asfaltować, uje, owal loylewać, pokrywać asfal- 
tem: A. chodnik, ulicę. Tor asfaltowany. 

Asfaltowanie, a, blm., czynność cz. Asfaltować. 

Asfaltowy przym. od Asfalt: Tektura asfalto- 
wa ( =. smołowcowa). Warstwa asfaltowa (=z as- 
faltu). Chodnik A. (= wylany asfaltem). Roboty 
asfaltowe. 

! Asfiksja, I, blm. lek. głębokie omdlenie, śmierć 
pozorna, martwota, zamartwica. <Gr. asfyksia> 

Asfiksyjny przym. od Asfiksja: Kamera asfik- 
syjna (-do duszenia psów kwasem węglanym). 

Asfodyla, I, Im. e bot. p. Złotogłów. < Gr. as- 
fódelos in.> 

Asik, a, Im. I p. As. 

xAslndzl, ego, Ini. eje p. Asindzlej: A pali A. 
lulkę? Kaczk. 

XAsindziej, a, Im. e, X Asyndzlej, x Aslndzi, 
XAsyndzi pouf. skróć, z: asan dobrodziej: Cału- 
ję nóżki asindzieja i wynoś mi ś. pókiś cały. 
Krasz. Pozwól A. Słów. < Wasz -|- MIŁ 4- 
PAN -fDOBR-fDZIE> 

-fAsIńdźka, i Im. I, xAsyńcka forma ż. od 
Aslndzi: Dałabyś A. pokój ceremonjom. Krasz. 
Zastęi)ują szlachcicowi dwie asińdźki: kluczniea 
I służebna jejmości. Kaczk. (jejmoście, imoś- 
cianki). 

X Askarydy, ów, blp. zool. (oxyuris verrai- 
cularis) [Rupie, Owsik] glistnica robaczkowa (mia- 
no niewłaściwe). 

Askie- p. Asce. 

Asklepjadyczny: Wiersz A. = złożony ze spon- 
deja, dwu chorjaiiibów i jednego jambu : Oda askle- 
pjadyczna. < Łć. Asclepiadeum (metrum = miara) = 
od poety Asklopja(k'sa> 

Askultaoja, i, Im. e ]k Auskultacja. 

Askultant, a, Im. cl p. Auskultant. 

Asmanit, u, Im. y min. krzemionka h-ystaliczna 
pochodzenia kosmicznego, znajdująca ś. w meteory- 



tach. <Now. z Skr. acma(n) = kamień; nazwę fc 
dał Storę Maskelyne> 

Asmodeusz, a. blm. zły duch, djabeł, jako wróg 
stanu małżeńskiego. Zdr. Asmodeuszek. <Hb. wł. 
Asmodi, po Gr. Asmodaios> 

Asmodeuszek, szka, blm. p. Asmodeusz. Spa- 
dła jak A. z obłoków. Byk. 

Asocjacja, I, Im. e I. stowarzyszenie, spółka, 
kompanja, konsorcjum. 2. fil. a) kojarzenie, sko- 
jarzenie, akt kojarzenia: A. wyobrażeń, b) wy- 
nik kojarzenia. <Now. z Łć, associare = łączyć, 
kojarzyć > 

AsocjacjonIstyczny przym. od Asocjacjonizm. 

Asocjacjonizm, u, blm. fil. kierunek psycholo- 
giczny na prawie asocjacji oparły, przyjmujący pra- 
wo kojarzenia za podstawę wszelkich objaśnień; an- 
gielska psychologja dośmadczalna. 

Asocjacyjny przym. od Asocjacja: Proces A. 
Synteza asocjacyjna. 

XAsocjować, uje, owal fil. p. lep. kojarzyć. 
<Łć. associare — łączyć, kojarzy^e> 

Asocjowanie, a, blm., czynność cz. Asocjować. 

Asonancja, I, blm. podobno-brzmienne zakończe- 
nie wyrazów, powtarzanie ś. samogłosek, nie two- 
rzące jednak rymu zupełnego. < Now. z Łć. as- 
sonare = współbrzmieć > 

Asortyment, u. Im. y p. Sortyment. <Fr. assor- 
timent> 

Asortymentowy przym. od Asortyment; Sorty- 
mentowy. 

Aspan, a, Im. owie p. Waćpan : Co bo A. (akie 
rzeczy ranie gadasz. Krasz. At! proszę aspana, 
młokos jesteś i kwita. Syrok. < Wasz -|- MIŁ -}- 
PAN> 

AspanI, I, Im. e p. Waćpanl. 

Aspanna, y, Ira. y p. Waćpanna: Co ś. A. mie- 
szasz w to? Jeż. Powiedz nam A. Krasz. Głu- 
piaś A. ! Rog. 

Aspaństwo, a, blm., zbiór. p. Waćpaństwo. 

AsparagIna, y, blm. chem. amid kwaśny kwasu 
amidojabłkowego. <Now. z Gr. asparagos = szpa- 
rag > 

Aspekt, u. Im. a a. y, ów I. Xwidok, wygląd, 
spojrzenie, wejrzenie : Za jedno na ukrzyżowane- 
go Jezusa spojrzenie mieć widzenie Boga, a prze- 
cie i tego żałujemy aspektu. Hil. Ludzi z as- 
pektu, z przyborów, ze stroju, z miny nauczył ś. 
poznawać. Krasz. Przybył, aby sobie coś wy- 
wróży(5 z aspektu elekta. Krasz. 2. astr. różne 
położenia słońca, księżyca i planet, jakie ciała te 
na niebie względem siebie zajmują, W astrologji, 
położenie gwiazd i planet, zwłaszcza tv czasie uro- 
dzenia czyjego: Dobre a. złe aspekty. 3. zły, 
a. dobry znak, którego ś. astrologowie w pewnym 
położeniu względem siebie ciał niebieskich dopatry- 
wali; horoskop, widok, prognostyk, wróżba, prze- 
powiednia, wszelkie oznaki na przyszłość : Złe dla 
mnie aspekta. U panny żadnych aspektów nie 
miał. <Łć. aspcctus> 

XAspektować, uje, owal oglądać co, rozpatry- 
loać co, przyglądać ś. czemu: Strzelczykiem go 
nazywał, z różnych stron aspektując jego figu- 
rę. Chodź. 

XAsper8Ja, I, Im. e pokropienie obecnych w koi- 
ciele icodą święconą przez księdza przed sumą. < Łć. 
aspersio > 

Aspiracja, i. Im. e I. pożądanie, zachcianka, 
pretensja do czegoś, pragnienie czegoś, dążenie do 
osiągnięcia czegoś ; rczdychanie do czegoś, marzenie 
o czymś : Aspiracje polityczne. Mieć wyższe aspi- 
racje. Cudzoziemskie aspiracje ustępują silnie 
rozbudzonemu uczuciu narodowemu. 2. fil. dążę- 



6-t 



ASPIIIACYJN^' 



ASTRONOMICZNIE 



nie do Boga ; wzniesienie ś. myślą do Boga ; wznie- 
sienie driszy do Boga ; stan mistykom wiaściwy : 
Westchnienie do Bogn. 3. gram. przydech, przy- 
glos. 4. ,lek. a) wysysanie, wyciąganie płynów cho- 
robnych z Jam dala za pomocą przyrządów właści- 
wych, b) todychanie. c) wyciąganie zepsutego po- 
wietrza z mieszkania przy odwietrzaniu. <Now. 
z Łać. aspiratio = powiew; wyziew; przydech > 
Aspiracyjny przym. od Aspiracja: Przyrząd A. 
SysftMii A. 

Aspirant, a, Ini ci I. a. Aspirator ten, co aspi- 
ruje, ubiegający ś., kandydat, konkurent, starają- 
cy i., pretendent: A. do jtosady. A do stanu mał- 
żeńskiego a. duchownego. Deklamowanie wier- 
szy przez młodszych aspirantów do parnasu. 
Chra. 2. (w klasztorach) ten, co ukończywszy no- 
wicjat, pragnie być przyjętym do zakonu. 

Aspirantka, I, Im. i forma ż. od Aspirant : De- 
biut asj)irantki do sceny. 

Aspirator, a I. Im. owie a. orzy p. Aspirant: 
Aspiratorowie do serca panny Karoliny. Jeż. 
2. Im. y = a) ehem. przyrząd wciągający powietrze 
lub inne gazy, wziewnik. b} lek. przyrząd do wy- 
konywania a.tpiracji. 

Aspirować, uje, owal starai i., ubiegać ś., pre- 
tendować, kandydoiuać, konkurować, mieć pretensje 
do czego, marzyć o czym : A. do posady, do sławy 
artystycznej. Robiono mi propozycję, abym... 
aspirował do tej panny. Słów. <Łe. ■•i.«pirare> 
Aspirowanie, a, bim., czynność cz. Aspirować. 
[Aspoń] przys. przynajmniej. <Czes. aspoii> 
I Astenja, i, blm. lek. bezsilność, słabość, nie- 
moc. <(ir. astheneia> 
lAsteniczny lek. przym. od Astenja. 
Aster, stra. Im. stry, Jaster, xAstr, X Astra 
Gwiazdosz, Gwiazdokwiat, Oymieniczne ziele, Je- 
sionki bot. (aster) roś. z rodziny złożonych. Ga- 
tunki: A. zaleśny a Gwiazdosz trzyner- 
w o w y a. Gawęda, Wołowe oko (a. arael- 
lus); A. ogrodowy a. Kompostela (a. 
chinensis); A. nadmorski (a, tripolium). Zdr. 
Asterek. <Gr. aster- gwiazda > 

Asterek, rka. Im. rkl p. Aster: Astry i aster- 
ki schylały głowy. Krasz. 

Asterja, I, Ira. e jub. szafir, chryzoberyl a. gra- 
nat z odcieniem gwiazdowym. < Now. z Gr. aster = 
gwiazda > 
[Asterlog, a. Im. I] p. Astrolog. 
Asteroida, y, zwykle w Im. y a. Planetoldy 
drobne planety krążące między Marsem a Jowi- 
szem. <Now. z Gr. aster = gwiazda -f- eides = 
kształtny > 

Asterysk, a Im. i I. X gwiazdka, używana, ja- 
ko odsyłacz a. jakaś szczególna odznaka. 2. kość. 
w obrzjjdku greckim : gwiazda złota, kładąca ś. na 
patenę dla pokrycia hostji. <Gr. aster/skos > 

Asteryzrn, u, blm. min. własność szafiru, chry- 
zoherylów i granatów, świecenia promienistego czyli 
gwiaździstego. <Now. z Gr. astensmós=: rysunek 
gwiazd na globusie niebieskim. > 

Astma, y, blm. lek. duszność, brak tchu, w na- 
padach występujący, dychawica. <Gr. asthma> 
Astmatyczka, i, Im. i forma ż. od Astmatyk. 
Astmatyczny przym. od Astma, dychawiczny : 
Kaszel A. Miał nadzieję mnogich sukcesji na 
astmatycznej babce. Krasz. Była silnie astma- 
tyczną. Orzesz. 

Astmatyk, a. Im. oy cierpiący na astmę, dycha- 
wiczny. dychaioicznik. 

XA8tr, a. Im. y p. Aster. 
XA8t;a, y, Im. y p. Aster: A., świadek twych 
jesiennych przechadzek. Krasz. 



Astralny \. astr. gwiaździsty : Światło astral- 
ne = miejsca jaśniejsze na niebie między gwiazdami 
drogi mlecznej, ]iochodzące ze skupienia drobnych 
gwiazd, nie dających ś. oddzielnie rozróżnić. 2. fil. : 
Ciało astralne p. Ciało. 3. liz. Lampa astralna 
p. Lampa. <Łć. astralis = gwiazdowy > 
Astrofizyczny przym. od Astrofizyk. 
Astrofizyk, a, Im. oy astronom, zajmujący i. 
astrojizyką. 

Astrofizyka, I, blm. część astronomji, zajmująca ś. 
badaniem budowy fizycznej ciał niebieskich. <Now. 
z Gr. as(er = gwiazda -j- fysike = fizyka> 

Astrofotografja, I, blm. Jotografja ciał niebies- 
kich, zastosowanie fotografji do badań astronomicz- 
nych. <Now. z Gr. aster = gwiazda-j-p. Foto- 
grafja > 

Astrofotometr, u, Ira. y fotometr zastosowany do 
mierzenia siły czyli natężenia światła ciał niebies- 
kich. < Now. z Gr. aster = gwiazda -\- p. Fo- 
tometr > 

Astrofotometrja I, blm. ogół metod służących do 
oceny natężenia światła ciał niebieskich. 

Astrofotometryczny przym. od Astrofotometrja: 
Przyrząd A. Badania astrototometryczne. 

Astrognozja, i, blm. część astronomji, zajmująca 
ś, położeniem na niebie gwiazd i gwiazdozbioróio. 
<Now. z Gr. aster = gwiazda -|- gnósis - wie- 
dza> 

Astrograf, u, Im. y przyrząd do szybkiego i me- 
chanicznego rysowania mapy nieba. <Now. z Gr. 
aster = gwiazua -|-graf5 = piszę, rysuję > 
XA8trolab, u, Im. y p. Astroiabja. 
xAstrolabja, i, Im. e, XAstrolabjum, XA8tro- 
lab najprostsze narzędzie w miernictwie do mierze- 
nia kątów, a w żeglarstwie do mierzenia wysokości 
ciał niebieskich. 
XAstrolabjum, nieod. p. Astroiabja. 
Astrolog, a, Im. owie, a. odzy [Asterlog] fil. I. 
badacz wpływu gwiazd na sprawy ludzkie; iv astro- 
logji łńegły; filozof-astronom średniowieczny. 2. 
wieszczhiarz wyprowadzający horoskopy, wróżący 
z gwiazd. < Gr. astrológos> 
Astrologicznie przys. od. Astrologiczny. 
Astrologiczny przym. od Astrologja, f Astro- 
logski. Przepowiednia astrologjpzna. 

Astrologja i, blm. fil. część filozofji średniowiecz- 
nej : umiejętność, sztuka j^rzepo władania z gwiazd, 
sztuka czyiania z gwiazd horoskopów, przepowiedni 
o losach jednostek, wypadkach łustorycznych; nau- 
ka o wpływacli ciał niebieskich na człowieka i losy 
jego. <Gr. astrologia > 

Astroiogować, uje, owal bawić ś. to astrologa, 
naśladować astrologa, zajmować ś. astrologja, pro- 
gnostykować, wróżyć, roić: Nieustannie wzdycha- 
jąc, tylko astrologuje. 

Astrologowanie, a, blm., czynność cz. Astroio- 
gować. 
f Astrologski p. Astrologiczny. 
XA8trolgarz, a, Im. e gwiaździarz Icłamliwy. 
Zebr. 

Astrometeorologiczny przym. od Astrometeoro- 
iogja. 

Astrometeorologja, i, blm. sztuka przepowiada- 
nia pogody z położenia ciał niebieslcich. <Now. 
z Gr. aster = gwiazda -f- p. Meteorologiczny > 

Astrometr, u, Ira. y p. Heijometr. <Now. 
z Gr. aster = gwiazda -h raćtron = -mierz > 

Astronom, a, Im. owie zajmujący ś. astronomja, 
badacz dal niebieskich, ohserioaior nieba, guńaź- 
dziarz: Zaszło słońce, wołają astronomy z wie- 
ży. Miek. <Gr. astronómos> 
Astronomicznie przys. od Astronomiczny. 



65 



ASTRONOMICZNY 

Astronomiczny pizym. od Astronomja: Narzę- 
dzia astronomiczne. Tablice astronomiczne. Rocz- 
niki astronomiczne = e/emer?/(fi/. Zegar A. Prze- 
powiednie astronomiczne. Obserwatorjum astro- 
Tioraiczae. Czas, dzień A. Godzina astronomicz- 
na ( = ściśle podług wyrachowania astronomów, sło- 
neczne). 

Astronomja, i, blm. nauka o ciałach niebieskich, 
f/wiaździarstwo: A. sferyczna. A. teoretyczna. A. 
fizyczna (= mechanika niebieska). A. praktyczna. 
<Gr. astronomia > 

Astronomka, i, Im. i forma ż. od Astronom : 
Szukała na niebie tych gwiazd... które ty nie- 
gdyś, A. złota, pokazałaś mi. Słów. 

fAstryoh, u, Im. y, f Jastrych, I. zaprawa 
z potłuczonych kamieni, cegły i wapna: Podłoga 
z astrycłm. 2. [A.] = a) podłoga z cegły, b) strych, 
poddasze. <Nm. Estricli, zap. z Gr. emplas- 
f(r)on, sk<ąd Śr. Łó. astriciis = podłoga, bruk> 

Astrychowy przym. od Astrych : Zaprawa 
astrycliowa. 

[Astyczny] skłonny do gniewu, gniewliwy, kłó- 
tliwy. 

Astygmatyzm, u, blm. wada wzroku. <Now. 
z Gr. a -nie, bez -|- p. Stygma(t)> 

Asumpt, u, blm. pretekst, pochop, pobudka, za- 
chęta, okazja, powód: Wziąć z czego A. do mó- 
wienia. <Łe. assumptus, im. od assuraere> 

Asydent, a, Im. cl p. Asystent. <Z Ł6. assi- 
dcns, im. od assidere = zasiadać itd.> 

Asyderyt, u, Im. y aerolit, nie zawierający że- 
laza lu stanie metalicznym. <Now. z Gr. a = bez, 
nie -|- sideros = żelazo > 

Asygnacja, I, Im. e, X Asygnata, y, [Asygnów- 
ka, Sygnacyja] I. polecenie piśmienne toyplacenia 
okazicielowi pieniędzy z kasy wydaj'(icego polecenie, 
a. oznaczonej ilości pewnych przedmiotów ; przekaz, 
czek: A. na 100 rs. 2. Asygnacje kasowe =/>«- 
piery oprocentowane, v!ydawa)ie na czas krótki przez 
kasy rztidoicc. <Łć. assignatio> 

Asygnacyjny ])rzym. od Asygnacja: Rubel A. = 

r-ubel asygnata. Papier A. 

Asygnarjusz, a. Im. e księga, złożona z druków 
podwójnych asygnacji, dla zachowania w kopji wy- 
danych przekazów. 

XAsygnat, u, Im. y p. Asygnata. 

Asygnata, y. Im. y, X Asygnat \. pieniądz pa- 
pierowy, papierek, asygnacja, bankocetel, banknot, 
bilet kredytowy. 2. p. Asygnacja. 

AsygnatarjUSZ, a, Im. e praw. daji^cy asygnację. 

Asygnować, uje, owal I. co \unn\\ = xoydać asy- 
gnację na co, przekazać, kazać wypłacić za asygna- 
cja. 2. [A.] sygnować, dzwonić w sygnaturką. <Ł(5. 
assignare> 

Asygnowanie, a, blm., czynność cz. Asygno- 
wać. 

jAsygnówka, I, Im. i] p. Asygnacja. 

Asymetrja, i, blm. brak sym/trji, niesymetrycz- 
ność, nicrównoinicrność. <Gr. asymmc^trfa > 

Asymetryczny I. przym. od Asymetrja. 2. gio. 
Góry asymetryczne p. Góra. 

Asymilacja, I, blm. I. upodobnienie, przyswoje- 
nie, wcielenie: Oj)ór ten utrudni asymilacj*^ nowo 
zdobytych prowincji. 2. fil. w psychologji = a) 
upodobnianie, przyswajanie : A. czuć a. wyobra- 
żeń, b) zlewanie ś. wyobrażeń świeżych z dawniej 
nabytemi. 3. jęz. upodobnienie: A. fonetyczna, 
morfologiczna. 4. przyrod. czynność fizjologiczna 
przyswajania pokarmów i napojów. <Now. z Łć. 
assimnlatio > 

Asymilacyjny przym. od Asymilacja: Proces A. 
Kierunek A. Szlachta i arystokracja pochła- 



ASYSTOWAĆ 

niała i przyswajała sobie, bogaciła ś. wszelkie- 
mi żywiołami, a poty była żywą, dopóki miała 
tę siłę asymilacyjną. Krasz. 

Asymilować, uje, owal I. upodabniać, przyswa- 
jać, przystosowywać jedno do drugiego, zespalać, 
wcielać do siebie, zrównywać, wyrównywać, zlewać 
w jedno, łagodzić odrębności dwuch rzeczy : A. kraj 
podbity. 2. Ul. upodobniać ; przyswajać : "Wyobra- 
żenia asymilujące, asymilowane. 3. przyrod. przy- 
swajać, przi-rabiać na swe soki: A. pokarmy. A. 
Ś. upodabniać ś., przystosowywać ś., zlewać i.: 
Zwykle już dzieci tych przybyszów asymilują ś. 
z miejscowym społeczeństwem. <Łć. assimulo> 
Asymilowanie, a, blm., czynność cz. Asymilo- 
wać, asymilacja. 

Asymilowanie się, a ś., blm., czynność cz. Asy- 
milować ś. 

Asymptota, y, Im. y mat. linja Uizkostyczna, li- 
nja prosta a. krzywa styczna do linji krzywej 
w punkcie nieskończenie odległym tej ostatniej: 
Asyraptoty hiperboli. <Gr. asyraptótos - nie- 
zbieżny, niespotykający ś.> 

[AS3/'n, u, blm.] krew (w pieśni o męce P. Je- 
zusa). <;Może zamiast azym, p. Azyma> 

XAsyndzi, ego. Im. owie p. Waszmość. < Wasz 
-i^ MIŁ -f PAN + DÓBR -f DZIA> 
xAsyndziej, a, Im. e p. Waszmość. 
XAsyńdźka, I, Im. 1 forma ż. od Asyndzl. 
Asysta, y, blm. i. orszak, poczet, świta, dwór, 
drużyna, otoczenie, towarzystwo : Odprawiać nabo- 
żeństwo z asystą (=z klerykami, djakonem i suh- 
djakonem w dahnatykach). A. biskupia. 2. p. 
Asystencja: Nie dla asysty on był nam przyda- 
ny, jeno dla bezpieczeństwa. Sienk. <Now. z Łć. 
assisto> 
Asystencik, a, Im. I p. Asystent. 
Asystencina, y. Im. y p. Asystentowa. 
Asystencja, I, blm. I. a. Asysta asyslowaiue, 
towarzyszenie, obecność przy kim a. przy czym dla 
parady, świetności a. podniesienia powagi : A. bisku- 
pa przy mszy Św. A. proboszcza przy ślubie. 
Cesarz wystąpił w asystencji dworu. Zeszła ko- 
misja w asystencji policji. 2. praw. obecność 
konieczna pewnych osób postronnych przy czynnoś- 
ciach urzędowych: Prawo asystencji męża j)rzy 
aktach prawnych żony. A. rodziców przy akcie 
małżeństwa małoletniej córki. 
Asystencki przym. od Asystent. 
Asystent, a, Im. ci I. ten, co asystuje, co jest 
dodany dla asystencji: A. przy egzaminie. 2. czło- 
nek asysty, orszaku, śioity, dworzanin, pomocnik. 
3. kapłan, posługujący biskupowi przy obrzędach 
Św. a. kleryk służący do asysty celebrującemu. 4. 
pomocnik profesora, adjunkt: A. przy katedrze. 
A. kliniki. 5. pomocnik a. zastępca przełożonego 
zakonu. 6. wolny słuchacz : Do zapisania ś. na 
asystenta w Gienewie nie wymaga ś. żadnych 
świadectw, ani egzaminów. 7. asystujący kobie- 
tom, naikkakujący, galant, towarzysz, adjutant: 
Gdzie ś. obróciła, pełno miała asystentów. 8. 
a. Asydent praw. obecny przy protokóle w proce- 
durze kryminalnej. Zdr. Asystencik. 
Asystentka, I, Im. I forma ż. od Asystent. 
Asystentowa, ej, Im. e, Asystencina żona asys- 
tenta. 
Asystentówna, y. Im. y córka asystenta. 
Asystować, uje, owal komu I. być asystentem, 
towarzyszyć, być przy boku, nie odstępować, służyć 
a. pomagać komu w urzędzie, czynności, obrzędzie; 
atentować: A. przy egzaminatorze, do mszy. 2. 
być obecnym: Biskup asystuje przy mszy Św. 3. 
nadskakiwać; kręcie ś., uwijać ś. około kogo a. 



66 



ASYSTOWANIE 

czego, iwiadczyó komu godność : A. damom. PlcS 
asystuje przy stole. <Łć. assistere> 

Asystowanie, a, blm., czynność cz. Asystować. 

[Aszka] w. wołanie na świnie. 

KAszleder, dra, Im. dry gór. p. Natylnik. 
<Nm. Arschleder - fartuch tylny u górników > 

[^Ś]^aleś. <A-fLE + Ś> 

xAść, nieod. p. Waszmość. <"Wasz -f- MIŁ> 

XAścij ego, Im. owie p. Waszmość: Musiałeś 
A. przeziębajjć. Skarb. 

[A Ścio halj w. odpędzając bydło od szkody. 

Aśćka, i, Im. I torma ż. od Aść; Aśka: Widzi 
A., od czasu, jak tu u nas gości Tadeuszek, 
niemało mam nłespokojności. Mick. 

Aśka, I, Im. I p. Aśćka: Co też A., pani sio- 
stro, mówisz? Skarb. 

A ŚtO ha] w. odpędzając irehięia. 
Aśtych] jrrędko, żywo. <Nra. liastig> 
Asiyczny] prędki, porywczy. <Nia. hastig> 
A Śwe haj w. odpędzając nierogaciznę. 

At! w. I. ott eh! e! t! I rzekł, ziewajj^e: At 
sobie kobieta! Mick. Powiedzą., że nasza miłość 
at sobie... fraszka ! Syrok. At zachciałeś! Kórz. 
A. staremu ś. ubrdało ! Krasz. At ! mówcie, co 
chcecie, ja tędy nie pojadę. Zach. 3. [A. a. 
Atenkaj wołanie na woły, kierując je na prawo. 

Atagan, u. Im. y p. Jatagan: Każdy z jan- 
czarką, łukiem, ataganem. Mick. Wydobył no- 
że, szable, atagany. Słów. <Tur. jatagan > 

Atak, u, Im. i I. woj. napad, uderzenie, natar- 
cie, szturm : A. gwałtowny, słaby, udany, fałszy- 
wy, niespodziany, jednoczesny z czoła i ze skrzy- 
deł, od prawego a. lewego skrzydła, równoległy 
częściij sił a. całemi siłami. Rozpocząć, ode- 
przeć, odbić, wstrzymać, wytrzymać mężnie, ciąg- 
uą.ć A. Iść, gotować ś. do ataku. Pierzchnąć 
za pierwszym atakiem. Dać znak do ataku. 
l'oprowadzić żołnierzy do ataku. Takt marszu, 
wojna, A., szturm. Mick. 2. lek. wystąpienie 
nagłe, najmd choroby, paroksyzm: A. apoplektycz- 
ny, zimniezy, sercowy. Nazajutrz powtórzył ś. 
A. i z niego rozwinął ś. tyfus. Krasz. <Fr. at- 
taque> 

Atakować, uje, owal I. woj. napadać, nacierać, 
uderzać, dobywać, szturmować: A. sposobem uda- 
nym, z czoła, z boku, od prawego, lewego skrzy- 
dła, stopniowo linjami a. jednocześnie z czoła 
i z boków: A. wroga, miasto. Pułki napadały 
na siebie, atakowały ś., nacierały. Krasz. 2. 
kogo o co : nagabyiuać, napierać na kogo, niepo- 
koić, naprzykrzać ś. koniu, molestować. 3. oddzia- 
ływać, działać, wywierać wpływ: Kwas lluowodor- 
ny silnie atakuje szkło. <Fr. attaquer> 

Atakowy przym. od Atak: Ruch A. 

! Ataksja, I, blm. lek. forma choroby, objawia- 
jąca ś. nieprawidłowością porządkowych ruchów 
przy sianiu i chodzeniu, bezład, nieład. < Gr. ata- 
xia> 

i Ataktyczny przym. od Ataksja lek. bezładny. 
<Now. z Gr. śtaktos = nieporządny; niespokoj- 
ny > 

Atalja, I, Ira. e a. MIąglina bot. (attalea) roś. 
z rodziny palm. <Może od miasta w Pamfilji, 
Gr. Attaleia> 

Ataman, a, Im. I I, hetman, naczelny dowódca 
kozaków: Jestże ich wodzem ? baszą? atamanem? 
Slow. 2. dowódca bandy zbójeckiej, herszt. 3. 
[A.] na Ukrainie, karbowy, pomocnik ekonoma; 
wójt po wsiach i miasteczkach. <Ukr. ataman, 
z Nni. Hauptmann = naczelnik, przez Pols. het- 
man';* 



ATKNTOWAĆ 

Atamanić, I, Jł, Atamanować być atamanem, peł- 
nić urząd atamana, dowodzić w roli atamana : Ata^ 
manił kozakom. 

Atatnanka, I, Im. I forma ż. od Ataman: Klę- 
kał przed tą, która tytuł żony jego i atamanki 
nosiła. Jeż. 

Atamanować, uje, owal p. Atamanić. 

AtamańskI przym. od Ataman: Władza ata- 
mańska. 

Atamaństwo, a, blm. urząd, godność atamana. 

Ataraksja. I, blm. fil. I. spokój, równowaga du- 
cha ; niezaldócony spokój duszy. 2. wolność od 
wszelkich przesądów, zwątpień i sprzeczności. < Gr. 
ataraxia > 

Atawistycznie przys. od Atawistyczny: Poku- 
tował w nim A. duch któregoś z jego przodków. 
<Now. z Łć. atavus = pradziad, przodek > 

Atawistyczny przym. od Atawizm : Objaw A. 

Atawizm, u, blm. dziedziczność pośrednia, poka- 
zywanie ś., występowanie w potomstwie cech fami- 
lijnych dalszych przodków: Skąd ta ochota "wy- 
kształcenia ś. wzięła ś. w dziecku opuszczonym, 
poniewieranym; chyba cudem jakiegoś atawiz- 
mu. Krasz. 

Ateista, y, Im. ści, Ateusz fil. I. nie wierzący 
w istnienie Boga; nie uznający Boga. 2. filozof 
odrzucający pojęcie Boga a. pierwiastek boski przy 
objaśnianiu świata; zwolennik, wyznawca ałeizmu. 
3. bezbożnik, niedowiarek. <Now. z Gr. atheos 
= bezbożny > 

Ateistka, i. Im. I forma ż. od Ateista. 

Ateistyczny przym. od Ateizm; Ateuszowskl. 

Ateizm, u, blm., Ateuszostwo fil. I. nieuzna- 
wanie, zaprzeczanie istnienia Boga a. bogów. 2. 
kierurtek fil., odrzucający pierwiastek boski a. po- 
jęcie Boga przy objaśnianiu świata. 3. bł. agno- 
stycyzm. 4. bezbożność, niedowiarstwo. 

! Ateiektaza, y, blm. lek. a) stan bezpowieirzny 
pęcherzyków płucnych u płodu, nierozwit płuc ; h) 
takiż stan za życia chorobą wywołany, niedodma. 
<Now. z Gr. atćleios - niedokończony -j- ćktasis 
= rozwój, rozciągnięcie > 

Ateieoiogiczny przym. od Ateieoiogja. <Now. 
z Gr. a = nie, bez -(- p. Teleologiczny> 

Ateieoiogja, i, blm. fil. I. bezcelowość, niecelo- 
wość. 2. pogląd fil., nie uznający istnienia przy- 
czyn celowych, odrzucający przyczyny celowe. 

Atencja, i, blm. I. uwaga, uważanie, baczność, 
baczenie, natężenie uwagi, wytężenie słuchu : Słu- 
chał z wielką atencją (-z namaszczeniem). 2. 
poważanie, szacunek, uszanowanie, wzgląd na ko- 
go,^ respekt, poszanowanie: Jest dla niego z wiel- 
ką atencją. <Łć. attentio> 

fAtendent, a, Im. cl strażnik celny. <Now. 
z Łć. attendens, im. od attendere = pilnować > 

Ateneum, w Ip. nieod., Im. ea, eów tytuł pisma 
zbiorowego, poświęconego naukom. < Now. z Gr. 
Athenaion = świątynia Ateny (Minerwy)> 

1. [Atenkal p. At. < AT -ł- zakończenie, wzię- 
te z [Ben], [Buten], [Ruten]> 

2. [Atenka, i, Im. I] rola po prawej ręce, po 
prawej stronie. 

! Atcntat, u. Im. y zamach, napaść zbrodnicza, 
pogwałcenie prawa. <Fr. attentat, z Łć. atten- 
tare > 

Atentować, uje, owal I. naruszać cudze prawa, 
napastować, nagabywać, napadać. 2. pilnować, do- 
glądać, być obecnym, asystować, być na czyjeś usłu- 
gi, słuchać z atencją, uszanowaniem: Sprawy sej- 
mikowe swego pana atentował. Byk. Atento- 
wał w drobnych sprawach na ratuszu. Krasz. 



67 



ATENTOWANIE 

Gawędził z ekonomem u drzwi z założonemi rę- 
koma atentują.eym. Krasz. 3. praw. hyó obec- 
nym przy sprawie lub czynności urzędoiuej : A. i)rzy 
licytacji. Urzędnik atentował przy śledztwie. 
A. Ś. komn = zasługiwać i., godność świadczyć, okor 
zywać grzeczność, szacunek, asystować — nadskaki- 
wać: Atentuj ś. Waśó kasztelanowej i baw. 
Słów. <Łć. attentare> 

Ałentowanie, a, blm., czynność cz. Atentować. 

Atenuacja, i, blm. chera. zmniejszenie ś. ciężaru 
włdiciu^ego brzeczki piwnej podczas fermentacji. 
<Łe. attcnuatio> 

Aten czy k, a, Im. cy należący do stronnictwa t. 
z. ateńczyków, partji podolaków, uczonych konser- 
loatystów w sejmie galicyjskim. < Od nazwy miesz- 
kańców miasta Gr. Athenai = Ateny > 

Atermiczny, Adjatermiczny fiz. nieprzecieplają- 
cy, nieprzepuszczający ciemnych promieni ciepliko- 
wych. <Gr. athermos = nieeiepły: adjatermiczny 
Now. z Gr. a=bez, nie -f- dia = przez + thśrme 
- ciepło > 

! Ateromat, u, im. y lek. p. Kaszak. 

! Ateromatyczny przyiu. od Ateromat: Sprawa 
ateromatyczna, p. Miażdżyca. 

! Ateroza, y, Im. y lek. p. Miażdżyca. 

! Atest, u, lin. y [Me%i\, M^^isA. atestacja, świa- 
dectwo, poświadczenie, zaświadczenie : Wydali mu 
A. ubóstwa dla otrzymania wsparcia. Wyrobić 
sobie A. ubóstwa. <Now. z Łe. attestari = 
świadczyć, stwierdzać > 

! Atestacja, i. Im. e I. zaświadczenie, świadectwo, 
atest. 2. atestowanie. 

! Atestat, u, Im. y I. p. Atest. 2. bł. zam. 
świadeclico z ukończenia szkól, patent, matura. 

! Atestować, uje, owal wydać atest, zaświadczyć. 

! Atestowanie, a, blm., czynność cz. Atestować 

atestacja. 

Ateusz, a, Im. e fil. p. Ateista. 

Ateuszostwo, a, blm. fil. p. Ateizm. 

Ateuszowski przym. od Ateusz; Ateistyczny. 

[Atk, a, Im. i] jńes (w moivie dziecinnej). 

fAtlant, a. Im. y p. Obrotnik. 

Atlant, a, Im. y bud. ])odpora w postaci olbrzy- 
miej figury, dźwigającej belkowanie, karjatyda. 
<Now. z Gr. „tlas = mityczny olbrzym, podtrzy- 
muj{5.('y słupy niebieskie > 

Atlas, u, Im. y I. komplet map gieogrąficznych 
kuli ziemskiej a. części świata, lub kraju. 2. zbiór 
tablic z figurami objaśniającemi jakiś wykład : A. 
anatomiczny. A. do historji powszechnej konia. 
3. X A. lok. p. Obrotnik. "Zdr. Atlasik. 

Atlasik, a, Im. i ]>. Atlas. - 

Atlasowy przym. od Atlas. 

Atleta, y, lin. ci I. szermierz, zapaśnik, bojow- 
nik, człowiek polykajtycy ś., boryk(tjiicy ś., nwcu/ąci/ 
ś.: Byłem bezsilny, jak A. ze związanemi ręko- 
ma. Sienk. 2. a. Atletyk człowiek silnej budowy 
ciała, siłacz: Rzekłbyś, A., co drze ś. z dzikim 
zwierzęciem. Krasz. Pr/.OD.: tytan, mocarz: Świat 
w potomkach owycii olbrzymów widzi atletów 
sławy. Byk. Wydał mi ś. istnym atletą ducha. 
<{3r. athlćtcs> 

Atletka, I, Im. I forma ż. od Atleta: To praw- 
dziwa A., gotowa na swoje barki wziąć całą. 
sztukę i podnieść ją. 

Atletyczny przym. od Atletyk barczysty, korpu- 
lentny, ollirzymi, muskularny, tęgi, silny, mocny, 
krzepki: Mężczyzna atletycznej budowy. Krasz. 
Zwierz zdawał ś. być zdziwiony nagłym wido- 
kiem człowieka atletycznej postawy. Mick. Ma- 
łego wzrostu, ale atli-tycznej budowy ciała. Jord. 

Atletyk, a, Im. cy p." Atleta 



ATOLI 

Atletyka, I, blm., Atletyzm I. sztuka zapaśni' 
cza, zapaśnictwo, szermierstwo (jako grJąź gimna- 
styki). 2. popisywanie ś. z siłą atlety. 

XAtletykować się, uje ś., owal ś. I. ćwiczyć i, 
na atletę. 2. podnasić znaczne ciężary, popisywać 
ś. z siłą wobec publiczności. 

xAtIetykowanle się, a ś., blm., czynność cz. 
Atletykować ś. 

AtletyzTi, u, blm. p. Atletyka. 

Atlas, u, 'm. y, x Hatlas I. gatunek małerji 
jedwabnej : A hiszpański p. Zanela. Szkoda cza- 
su i atłasu. Prz. 2. w Im. suknie atłasowe: Aksa- 
mity, atłasy sławy nie czynią. < Arab. Prs. Tur, 
atlas = gładki; atłas > 

Atlasek, sku, blm. haft wypukły: Haftować 
atłaskiem. 

Atlaskowy wyhaftowany atłaskiem: Haft A. 

Atłasowo przys. od Atlasowy; przen.-. delikat- 
nie, łatwo, gładko, jak po maśle: Naucza sposo- 
bów, jakiemi łagodnie, nieznacznie. A. dojść mo- 
żna do jak największej potęgi wpływów. Orzesz. 

Atlasowy przym. od Atlas: Suknia atlasowa. 
Koń atlasowej maści. Przen.: gładki, miękki, de- 
likatny, aksamitny, jedwabny, .'(łódki, pełen słody- 
czy : Wejrzenia ich były atłasowe, słowa cukro- 
wane. Krasz. Atlasowo-cukrowy Tabbć. Orzesz. 
Spiczaste wąsiki przyciskał do jej rąk atłaso- 
wych. Sienk. 

X Atlaśny podobny do atłasu, gładki jak atłas : 
Papier A. 

Atmidometr, u, Im. y, Atmometr, Atmidoskop, 
Ewaporymetr chem. przyrząd, służący do ozna- 
czeniu ilości wody, jaka w ciągu oznaczonego czasu 
przechodzi w stan pary. <Now. z Gr. atmis, 2 
pp. atmidos - para -|- mćtron = -mierz, a. skopćo 
= badam, patrzę > 

Atmidoskop, u, Im. y chem. p. Atmidometr. 

Atmollza, y, blm., chem. rozkładanie powietrza 
na tlen i azot za jwmocą przeciągania przez błonę 
kauczukową. < Now. z Gr, atme = para -j- lysis = 
uwolnienie, wydzielenie > 

Atmometr, u, Im. y p. Atmidometr. 

Atmosfera, y 1. h\n\. jwwietrznia, powiełrzokrąg, 
j)owietrze, otaczające kulę ziemshf. 2. przen. .^fe- 
ra, otoczenie, towarzystwo: Byli ludźmi tej samej 
atmosfery i zasad podobnych. Krasz. Wzrósł 
w dusznej atmosferze intryg. W domu egoizmu 
i zimna, napełnionym atmosferą złota. Słów, A. 
imaginaeji. Slow. Z listu zdała ś, wiać jakaś 
upajająca A, poezji. Łoz, 3. chem. poicłoka ga- 
zowa, otaczająca pewne ciało a. zawartość gazowa 
petonej przestrzeni. 4. Im. y mech, jednostka siły 
przy obliczaniu ciśnienia powietrza : Ciśnienie dwuch, 
trzech atmosfer. <Now. z Gr. atmś = para -j- 
sfaira = kula; ciało niebieskie > 

Atmosferologja, I, blm. nauka o atmosferze, o po- 
wietrzu. <Now., p. Atmosfera -f- Gr. - logia = 
nauka > 

Atmosferyczny przym, od Atmosfera, tyczący 
ś. atmosfery, klimatyczny, barometryczny : Roślinka 
rozwija ś. przy sprzyjających warunkach atmo- 
sferycznych. "Kataklizmy atmosferyczne. Zmia- 
ny, opady atmosferyczne. Ciśnienie atmosfe- 
ryczne. 

[A to] i f a oto, oto, ot I ; (o : Czego chcecie? — 
A. list przynoszę, f Toć jest Bóg rzekł k Noe- 
mu : A. też ustawię ślub mój miedzy wami. 

Atol, u, Im. e gio. pewna forma rafy koralowej, 
mianowicie tcyspa pierścietiiowa z jeziorem we środ- 
ku. <Z języków Malajskich> 

Atoli, X Otoil, [Toli(ć)] sp, I. jednak, jednak- 
ie, wszakże, wszelako, mtmoto, pomimoto: Z tego 



68 



ATOM 



AUCUZEK 



A. oznaczenia wyrazu nie można przypuścić, 
ażeby to, co romantyczne sprawia wrażenie, je- 
dynie do (średnich wieków należało. Brodź. A. 
wnc^trze tych domów dopiero poetyczne jest. 
Siow. Lubo nie wychodzi, lepiej ś. ma A. 2. 
[A.] ot! oto! ano /.-Gdzież on jest?— A. tu! Któ- 
re?— A. (a toli) te! <A -f To + Li> 

Atom, u, Im. y I. chera. najmniejsza iloiópier- 
wiast]cu, wchodząca do składu związlców chemicz- 
i^ych, niedziałka. 2. fil. = a) najprostszy i niepo- 
dzielny pierwiastek wszechrzeczy; cząstka inaterji 
niepodzielna pod wzglądem fizycznym a. chemicznym ; 
nieskończenie mała cząstka matcrji pod względem 
gieometrycznym. b) pierwsza zasada bytu u Demo- 
krytd. <(ir. atomos ż.> 

I Atomlczny lii. bł. zam. Atomistyczny. 

Atomista, y, Ira. Ści lii. zwoU-nnik atomizmu a. 
atv7nislyki ; wyznawca filozof ji, teorji atomistycznej. 

Atomistyczny przym. od Atomistyka, bł. Ato- 
miczny: Teorja atoraistyczna. 

Atomistyka, I, bira. fil. I. nauka o atomach, ja- 
ko pierwiastkach bytu. 2. kierunek fil., przyjmują- 
cy atomy za pierwsze zasady bytu; odmiana mate- 
rjalizmn a. mechanizmu filozoficznego. 

Atomizm, u, blm. fil. filozof ja atomistyczna. 

Atomowy przym. od Atom : Ciężar A. Objętość 
atomowft. Ciepło atomowe = i7oce?/n z właściwego 
ciepła danego ciała i jego ciężaru atomowego. 

i Atoniczny przym. od Atonja. 

lAtonja, i, blm. lek. wątłość, zwątlenie, zwiot- 
szenie tkanek, narządów: A. kiszek. <Gr. ato- 
nia > 

Atrakcja, I, blm. I. chem. A. chemiczna ^^rzy- 
ciąganie chemiczne, przypuszczalny rodzaj energji, 
od którego zależą zjawiska chemiczne. 2. fi z. p. 
Przyciąganie; przen. mimowolne przyciąganie, cią- 
żenie, dążenie, pociąg, sympatja : Co w tym złego, 
że my żenimy ś. z kobietami posażnemi? To jest 
naturalne prawo atrakcji dwuch sprzeczności. 
Wilez. 3. jęz. a) w głosowni p. Upodobnienie 
(asymilacja), b) w składni : niewłaściwe nadanie 
formy wyrazowi, pod wpływem poprzedzającej. <Łć. 
attractio> 

Atrakcyjny przym. od Atrakcja spajający; po- 
ciągający, nęcący, wabiący, interesujący: Wyścigi 
wczorajsze nie miały w sobie siły atrakcyjnej. 

Atramencik, u, Im. i p. Atrament. 

Atramencina, y, blm. lichy atrament. 

Atramencisko, a. Im. a m. a. ni. p. Atrament. 

Atrament, u, blm. płyn do pisania, j- inkaust: 
A. czarny, kancelaryjny, alizarynowy, anilinowy, 
kolorowy, karminowy, koj)jowy, sympatyczny. 
Zdr. Atramencik. Zgr. Atramencisko. <Łć. atra- 
mentum> 

Atramentnica, y, Im. e zool. p. Kalamarnica. 

XAtramentnik, a, Im. I zool. p. Kałamarnica: 
O ! Boże ! oto w polipie, oto w atramentniku wi- 
dzę zjawienie ś. mózgu i słuchu. Słów. 

Atramentowy przym. od Atrament : Plama atra- 
mentowa. Przen.: pisany, pismem wyrażony, piś- 
mienny, pisarski: Literaci mają ś. obywać bez 
atramentowych bójek i nienawiści. Nie pusz- 
czajmy ś. na atramentową drogę. 2. X czarny 
juk atrament: Panowała atramentowa ciemność. 

lAtretyczny p. Artrytyczny. 

lAtretyzm, u, Im. y p. Artrytyzm. 

! Atrofja, i, blm. lek. uszczuplenie, zmarnienie, 
pomniejszenie, zanikanie tworów ustrojowych a. ca- 
łych narządów, zanik. <Qr. atrofia> 

Atropina, y. blm. chem. alkaloid wilczej jagody 
(atropa belladona) C,^ 11.^, NO,. <Z nazwy roś- 



liny atropa, z Gr. a = nie, bez -)- trćpo = obra- 
cam > 

Atrybucja, I, Im. e kompetencja, prawo czyje, 
specjalność, zakres dzi/ilania właściwy; icładza, 
rzecz czyja: Wdzierać ś. w czyje atrybucje. 
Praw. = przymiot władzy, wypływający z obowiąz- 
ków ustawami wslcazanych: A. władzy Sij^dowcj. 
Atrybucje i podział sądów administracyjnych. 
Sprawa należy do atrybueji sądu gminnego (= <io 
kompetencji). 

xAtrybucyjny fil. bł. zam. Atrybuty wny. 

Atrybut, u. Im. y I. przymiot, własność, przy- 
roda, właściwość czego. 2. godło, oznaka, symbol: 
Orzeł, A. Jowisza. 3. fil. — a) przymiot, cecha, 
właściwość: A. pewnej rzeczy, h) przymiot istot- 
ny, zasadniczy, nieodjemny substancji: Myśl i roz- 
ciągłość są atrybutami Boga i podstawami zja- 
wisk. <Łć. attributum> 

Atrybutywny, bł. Atrybucyjny przym. od Atry- 
but. 

Atu nieod.. Atut w kartach, kolor świetny, biją- 
cy inne, kozera, tromf: Widziałem go u stolika, 
wywołującego osiem bez A. Krasz. <Fr. atout, 
czyli k tout = na wszystko (tj. wszystko bijący) > 

I A tu ha] w. odpędzając pawie. 

Atut, u, Im. y p. Atu : Bić atutem. Przen.: Do 
kampanji wyborczej mógł stanąć w czasie wła- 
ściwym, mając wszystkie atuty w ręku (-szan- 
se, dane). 

Atutnąć, nie, ąl, nieod. Atutować karc. zagrać 
w atu, wyjść w kolor świetny. 

Atutować, uje, owal p. Atutnąć. 

Atutowanie, a, blm., czynność cz. Atutować. 

Atutowy przym. od Atut, świetny: Kolor A. 

[Atwor, a, Im. y] latawiec mityczny, noszący pie- 
niądze. <Lit. ajtwaras, może z Pols. [oćwia- 

i"a] > 

Atyk, u, hlm. bud. p. Atyka: Środkowa wysta- 
wa o trzech oknach, wysunięta cokolwiek na- 
przód, miała na sobie odpowiedni A. z bogatą 
armaturą. Kórz. <Now. z Gr. Attikós = attyc- 
ki> 

Atyka, i, blm., Atyk bud. upiększenie w kształ- 
cie ścianki, zakończającej wyższą część fasady i za- 
krywającej dach, 

Atycki: Sól atycka =>sposo& wyrażenia ś. lekld, 
powabny a dowcipny i gryzący: Gdy chodziło o roz- 
kosz bydlęcą, przyprawioną solą atycką, doweip- 
kiem, gracją, szli do dworek. Krasz. 

Atycyzm, u, blm. I. dowcip wykwintny: Jej 
dowcip, byle chciała, był czysty A. Spaś. 2. 
zgodność, jednolitość formy z treścią, wytworność 
okresów w prozie a. w rytmie w poezji, klasycyzm. 

Atyla, i. Im. e kaftan węgierski, rodzaj kaftana 
z wylotami, dolman, huzarlca. < Od historycznego 
Attyli > 

Atynencja, i. Im. e praw. przyległość, przijiinle- 
żytość: Dobra kupione na rzecz skarbu ze wszyst- 
kiemi do nich należąeemi atynencjami. <Now. 
z Łć. attinere = trzymać przy..; należeć itd.> 

X Atypiczny nietypowy, nieregularny, niewyrazisty. 
Cechy nienormalne atypiczne, pochodzące z okre- 
su, kiedy osoba była jeszcze w stanie zarodko- 
wym. Spaś. <Now. z Gr. a = nie, bez -j- typi- 
kós = typowy > 

[Au, Awu, Ou] w. I. naśladowanie głosu willca 
(w piosnkach). 2. A.Ti. = wołanie na konie, aby ru- 
szały lub szły w prawo. 

lAucug, u. Im. I p. Auscug. Zdr. Aucużek. 

lAucuk, u, Im. I p. Auscug. 

I Aucużek, żka, Im. źkl p. Aucug. 



C9 



AUD.IE>łCJA 

Audjencja, i, blm. I. posłuchanie, widzenie i. 
z osoh/i wysoko położoną, przyjęcie przez nią w ce- 
lu rozmówienia ś.: Zyskać, udzielić, wyjednać 
komu audiencję. Starać ś. o audjenejc. 2. praw. 
A. Sc-^dowa = posiedzenie sądowe, rozpatrywanie 
sprawy w sądzie: Wezwać, stawić ś. na audjen- 
cji trybunału. Sprawa wniesiona będzie na au- 
djeneję sądu. < Łó. audientfa> 

Audjencjonalny przyra. od Audjencja posłuchal- 
ny, recepcyjny: Sala audjencjonalna. Praw. : Izba 
audjenejonalna. Sesja audjencjonalna. Proto- 
kół A. 

Audycja, I, blm. jęz. słyszenie. <Łć. auditio> 

Audyfon, u Ira. y przyrząd, ułatwiający rozmo- 
wę z gtuchemi, ułatwiający słyszenie głuchym. 
<Now. z Łć. audio = słyszę -1- Gr. fóni^ dźwięk > 

Audytor, a, Im. rzy, a. owie I. słuchacz, słu- 
cłiający. 2. A. wojskowy = rzeczmA; rządowy przy 
sądzie wojennym, sędzia wojenny, członek sądu wo- 
jennego, utrzymujący korespondencję komendanta, 
sporządzający protokuły : A. wojska polskiego. 
A. pułkowy. A. dywizji. A. gieneralny. 3. bi- 
skupi = zastępca, surrogat, sędzia-surrogat, ojicjał; 
namiestnik biskupi.^. X szkolny = ucze7'ł, wysłuchu- 
jący kolegów lekcji przed przyjściem nauczyciela, 
z jego polecenia i zdający mu z tego sprawę. <Łć. 
auditor> 

Audytorjat, u, Im. y I. wyższy sąd wojenny: 
A. polowy a. polny = sąd wojskowy, sąd wojenno- 
polityczny. Wejście Janka do audytorjatu półko- 
wego dało staremu wysokie o jego rozumie wy- 
obrażenie. Jeż. 2. urząd audrjtora. 3. zam. Au- 
dytorjum. Wobec całego audytorjatu, t. j. głó- 
wnych aktorów sztuki. 

Audytorjum I. w Ip. nieod., Im. a, ów sala 
wykładów profesorów, prelegientów : Na wykła- 
dacłi panowały w A. pustki. Jeż. 2. blm. publicz- 
ność słuchająca, słuchacze: A. hucznemi oklaska- 
mi przyjęło artystkę. <Łć. auditorium> 

Audytorowa, ej, Im. e żona audytora. 

Audytorówna, ej, Im. e córka andylora. 

Audytorski przyra. od. Audytor: Są,d, urząd, 
wyrok A. 

Aufborać, a, al szczot, rozwiercać wierzch dziur- 
ki w desce u .'szczotki. <Nm. aufbohren> 

Aufboranie, a, blm., czynność ez. Aufborać. 

Auflega, I, Im. I, Oflega I. rzem. składka mie- 
sięczna do kasy cechowej 2. sesja cechotoa, na 
której zbierają stałe .tlcładki od rzemieślników : Od- 
być auflegę. <Nm. Auflage> 

Auflegowy przym. od Auflega: Zapisani do 
książek towarzyskich auflegowych. Kórz. 

Auflezy, ów, blp. piek. rozczyny z miewa prze- 
nicy. <Z Nm. auflSsen = rozwiązać ; rozczynić ; 
rozpuścić itd.> 

Aufszlag, u, Im. I garb. p. Pomost. <Nm. 
Aufschlag> 

Aufzao, u, Im. e zdun. częś6 ornamentacji pieca, 
stojąca na gzymsie, górne zakończenie pieca. < Nm. 
Aufsatz > 

Augit, u, Im. y min. p. PIroksen. <Now. z Gr. 
auR^ - blask > 

Augjaszowy: Augjaszowe stajnie czyścić = ««/- 
konywać ciężką, mozolną, syzyfową pracę : Staj- 
nie augjaszowe czyścić, a niema zjadliwszej rze- 
czy, jak brud. Krasz. <0d mitologicznego Gr. 
wł. Auge(as> 

XAugmentacja, i, blm. powiększenie: Zrze- 
kam ś. cząstki mej fortunki i przeznaczam na 
augmenntację Haninej oprawy. Łoz. <Now. z Łć. 
Niitj[inetuia=przyro8t, zwick6zenie> 



AURTItLA 

fAugmentować uje, owal pomnażaó, powiększai: 
A. fortunę. Hil. A. dobra. Vol. <Łe. augmnen- 
tare> 

Augur, a, Im, OwIe ir. mający pretensję do de- 
cydującego głosu, do wyrokowania, przypisujący so- 
bie prawo przewodniczenia społeczeństwu : Ukazu- 
ją s. na wszystkich obiadach bez różnicy prze- 
konań, byleby posiadały pieczęć uznania augu- 
rów naszej opinji. <Łć. augur > 

Augurowy przyra. od Augur. 

X August, a, blra. sierpień. <Łć. Augustua, 
dom. mensis = miesiąc> 

Augustjanin, a, Ira. anie, ów, xAugustynjanin, 
XAugustnik I. zakonnik reguły śiu. Augustyna. 
2. w Im. klasztor, kościół a. zakon augustjanów. 
<0d Św. Augustyna > 

Augustjański przym. od Augustjanin: Kościół, 
klasztor A. 

XAugustnik, a Im. cy p. Augustjanin. 

Augustówka, I, Ira. i rodzaj szabli: Przypasa- 
łem szablę augustówkę. Chodź. 

XAugustynjanln, a, Im. owie, ów p. Augustja- 
nin. Pol. 

XAukcja, I I. blm. powiększenie, pomnożenie^ 
przyczynienie: A. wojska spowoduje aukcję po- 
datków. 2. Im. e han. przetarg, licytacja: Ku- 
pić na aukcji. Sprzedać przez aukcję. <Łć. 
auctio> 

XAukojonator, a, Im. rzy a. owIe licytujący, 
licytant. 

XAukcjonowaĆ, uje, owal I. podicyższaó, po- 
większać: A. opłatę dzierżawną. Zamiast A. do 
stu tysięcy, przymusi niedostatek zwinąć i to, co 
ś. zwerbowało. Kai. 2. licytować. 

XAukcjonowanie, blra., czynność cz. Aukcjo- 
nować. 

X Aukcyjny przym. od Aukcja, licytacyjny. 

Auksanometr, a, im. y p. Wzrostomlerz. <Now. 
z Gr. auxdno = rosnę 4" "i*^f''*^"= ""ii6rz> 

Auksometr, u, ira. y, Auzometr, a. Dynametr 
przyrząd do oceny stopnia powiększania lunet. 
<Now. z Gr. aiixe = wzrost -j- "ii^fi^f"! = -mierz > 

XAuktoranient, u. im. y p. Autorament. 

Aula, I, Im. e I. wielka sala szczeg. w unituer- 
sytetach, do uroczystych aktów i posiedzeń, sala ak- 
towa; przen. ciało naukowe uniwersyteckie, areo- 
pag akademicki: Wpływ auli akademickiej. 2. 
f pałac, siedziba, rezydencja królewska. < Gr. aule = 
podwórze; dwór> 

[Aun, Aln] hen tam, ot tam I <A-ł-ON> 

Aura, y, blm., xAerja i. pogoda, wolne, świeże 
powietrze: A. nie sprzyja. 2. !lek. : A. epilep- 
tyczna (padaczkowa) =/)o«f/ew, mrowie padaczko- 
we, jako zapowiedź napadu padaczkowego <Łć. 
aura> 

Auramina, y blm. chem. materja pierwotna gro- 
madki barwników żółtych, pochodząca od dwuatni- 
dobenzofenonu czterometyloioanego. <Now. z Łć. 
anrum = złoto > 

Aureola i, blra. I. świetlany krąg, promienna 
obwódka, otaczająca głowę świętego na obrazku, 
nimb, glorja. 2. przen. chwała, urok, blask, świet- 
ność, glorja: Otoczony aureolą chwały. 3. <iz. 
powłoka świetlna, .^taczająca w pewnych przypad- 
kach silną iskrę elektryczną. <Now. z Łć. aure- 
ola = złota, złocista > 

Aurora, y, blm. I. poet. ./u/rzenfca, zorza: Ogniem 
płonąca A. Słów. 2. kość. czas środkujący po- 
między dniem a nocą: Przed aurorą wolno od- 
prawić tylko pasterkę. < f^ć. aiirora> 

Aurykiel, kia, Ira. kle bot. |). Pierwiosnek. 

Aurykla, I, Im. e bot. j). Pierwiosnek. 



70 



AURYKDŁ 

Aurykul, a, Ira. y bot. p. Pierwiosnek. <Now. 
z Lć. auricula dosł. = uszko > 

Auryna, y, blin. chem. kwas rozoloioy, harmnik 
czerwony. < Now. z Łć. aurum = złoto > 

Aurypigment, u, blra., Orplment, f Operment 
min. zlotokost, ziolułusk, trójńarek arsenu, Idenda 
arsenowa żółta, barwnik złotawy. <Łd. auripig- 
nientuiu> 

Auryskop, u, Ira. y lelr. p. Otoskop. <Now. 
?. Łć. auris = ucho -\- Gr. skopóo = badam, pa- 
trzę > 

1 Aus przys. i. koniec, po wszystkim, dosyć, 
przepadło, klamka zapadła, basta: No, teraz już 
wszystko A., Madziary łatwiej swoje ucho, niż 
Szegiedyn zobaczij. Jeż. 2. gór. = hasło wyjścia 
z kopalni po ukończeniu dziennej pracy. 3. przy 
grze w loteryjka = oznajmienie, ie dostało ś. kwin- 
temo. <Nm- aus!> 

Ausbruch, u, Im. y kip. uńno tłuste, fabrykowa- 
ne z rodzynków; przednie wina z najlepszych wino- 
gron. <Nra. Ausbruch > 

lAuscug, u, Ira. i, lAucug, lAucuk, lAussztuk, 
lAusztuk, lAusztuch wyciąg, wypis z rachun- 
ku, wykaz, rejestr, specyjikacja, faktura: Spiża wa- 
żyła centn. 80, podług auscugu ważaika kra- 
kowskiego. Grab. <Nm. Auszug> 

Auserarbajter, tra, Ira. try fortep. ten, co wy- 
ko/teza zewnętrzne części mechanizmu. < Now. z Nra. 
ausser = zewnątrz -\- Arbeiter = robotnik > 

[Ausknecht, a, Im. owie] p. Hausknecht. 

Auskultacja, i, lui. e, Askultacja I. lek.^^a- 
danie chorób przez wysłucl>iwanie szmerów w orga- 
nizmie ludzkim; wysłuchiwanie, przysłuch, nasłu- 
chiwanie, obsłuchiwanie, opukiwanie chorego, aus- 
kultowanie. 2. praw. praktykowanie na prawnika. 
<Now. z Łć. auseultatio=^ słuchanie > 

Auskultacyjny przyra. od. Auskultacja. 

Auskultant, a, Im. cl, Askultant I. niższy urzęd- 
nik sądowy, pomocnik sędziego, aplikant, dependent. 
2. kandydat na profesora, aspirant do katedry. 
<Now. z Łć. auscuitans ira = słuchający > 

Auskultantyztn, u, blra. praw. wstępne czynności 
sędziowskie. 

Auskultator, a, Ira. owie I. lek. = ten, co aus- 
knltuje chorego. 2. praw. = praktykant sądowy; sę- 
dzia śledczy, audytor: Dopiero ich auskultator^, 
młotki, podniesione brwi i katowska delikatność 
przypominają rai, że nieodwołalnie jestem ska- 
zany. Prus. 

Auskultować, uje, owal I. badać, wyrozumie- 
wać : A. zdanie radnych. 2. lek. badać chorego 
za pomocą auskultacji, opukiwać, obsłuchiwać go. 
A. Ś. badać samego siebie. <ŁĆ. auscultare = 
słuchać, wysłuchiwać > 

Auskultowanie, a, blm., czynność cz. Auskulto- 
wać. 

Auslezer, u, Ira. y fortep. część mechanizmu, 
podrzucająca młotek do góry. <Nm. Ausl(5ser> 

Auslezerlistwa, y, Ira. y fortep. spodnia listwa, 
do której są przyklejone auslezery. < Auslezer -f- 
LiRtwa> 

Ausplcja, ów, blp. wróżby (z ptaków) ; opieka, 
kierunek, zwierzchnictwo : Doktoryzacja pod auspi- 
cjami cesarza. Wesele w obecności i pod aus- 
picjami młodego pana odprawiać. Jeż. ( = w obec- 
ności, pod okiem). <Łć. auspicia lm.> 

Aussztecher, a. Im. y cukier, foremka do wy- 
cinania ciastek. <Nm. Ausstecher> 

lAussztuk, u, Ira. i p. Auscug: Odesłałem spra- 
wunki, przyłączywszy regiestr* i aussztuki z lis- 
tera. Ochoe. 

lAusszus, u, Ira. y p. Auszus. 



AUTOANALIZA 

jAuster, tru, Im. try wiatr południowy. <Ł(5. 
auster> 

Austerja, I, Im. e karczma, zajazd, gospoda, 
oberża (szczeg. w mieście): Serce jak A. Pi/ami. 
(z^ łatwo je posiąść). Zdr. Austeryjka. <Włos. 
osteria, z Łć. hospes = gość> 

Austernica, y, Im. e p. Austerniczka. 

Austernictwo, a, blra. zawód austemika, karcz- 
marstwo. 

Austerniozenie, a, blra., czynność cz. Auster- 
niczyć. 

Austerniczka, i, Im. i, Austernica I. forma ż. 
od Austernik. 2. żona austemika. 

Austerniczy przyra. od Austernik. 

Austerniczyć, y, yl karczmarzyć, gosj>odaro>rać 
w auslerji. 

Austernik, a, Ira. cy utrzymujący austerję, karcz- 
marz, oberżysta. 

Austeryjka, i, Ira. I p. Austerja. 

Australny: Len A. p. Len. <p. Auster> 

fAustryga, I, Im. I p. Ostryga. 

XAusus, u, Ira. y p. Auszus: Papier podły do 
owijania, alias A. Vol. <Nm. Ausscliuss> 

lAususz, u, Ira. e p. Auszus: Płótna aususza 
sztuka. Ins. c. 1. 

lAususzowy przyra. od Aususz: Koszula ausu- 
szowa. Goł. 

Auszpant, u, Im. y tap. tył mebla, do oparcia 
(od ściany) obity maierjałem. <Zap. z Nm. auf- 
spannen = naciągn.-jć, napiąć > 

Auszpik, u, Im. I kuch. galareta z ryb a. mięsa: 
Patrz, jak żarłocznie połyka A. Bał. <Fr. as- 
pic> 

I Ausztuch, u, Im. y p. Auscug. 

I Ausztuk, u, Im. I p. Auscug. 

I Auszus, u. Im. y, X Ausus, ! Ausszus, I Au- 
susz brak, rzecz luybrakowana, towar wybrakowa- 
ny, brakowy, wybiorki; szczeg. płótno pośledniej- 
szego gatunku. Goł. <Nm. Aussehuss> 

xAutencja, i, blra. lep. Autentyczność. <Gr. 
authentia> 

Autentycznie przys. od Autentyczny. 

Autentyczność, I, Im. I rz. od Autentyczny; 
XAutencja: Zestawiając autentyczno.ści owe ra- 
zem, otrzymał w rezultacie zero. Jeż. A. ksiąg 
świętych, Wulgaty. 

Autentyczny I. prawdziwy, rzeczywisty, wiaro- 
godny, niewątpliwy, oryginalny, faktyczny, dowoda- 
mi stvńerdzony, niepodrobiony : List, dokument, 
przywilej dowód, fakt A. Wieść, interpretacja 
autentyczna. Pismo autentyczne. 2. rauz.: To- 
nacje a. melodje autentyczne (kościelne) = za6';:y- 
nające ś. od nut d, e, f g, autentyki, melodje ain~ 
brozjańskie. <Now. z Gr. aiithćntes> 

Autentyk, u, Ira. I I. dzieło, pismo autentyczne, 
rzecz niepodrobiona, oryginalna, nie falsyfikat ; ory- 
ginał, nie kopja ; pismo lołasnoręczne, autograf: A. 
Libri beneficiornra znajduje ś. w kapitule kra- 
kowskiej. 2. pismo urzędowe z pieczęcią i podpi- 
sami; pełnomocnictwo, plenipotencja, upoważnienie: 
Mój A. tak daleko nie rozciąga ś. 3. rauz. me~ 
lodje autentyczne, ambrozjańskie. <Gr. authenti- 
kós> 

X Autentykować, uje, owal I. pisrao jakie = uwie- 
rzytelniać, stwierdzać podpisem i pieczęcią ; wciągać 
w księgi, do akt. 2. dowodzić autentykami. 

XAutentykowanle, a, blm., czynność cz. Au- 
tentykować. 

Autoanaliza, y, blra. rozbiór a. roztrząsanie 
własnej istoty a. własnych czynów. <Now, z Gr. 
autós = sara -[- p. Analiza > 



71 



AUTOAPOTKOZA 



AUTOM KDOK 



Aułoapoteoza, y, blin. ubóstioianie a. wynoszenie 
Kdmego siebie. <Now. z Gr. autós = sa lu -+- p. 
Aj)oteoza> 

Autobiograf (autobi-ograO, a. Im. owie autor 
ivłusne[/o żyeiorysu, autor autohiografji. <Now. 
z Gr. autós - sam -j- Biograf > 

Autobiograficzny (autobi-ograficzny) przym. od 
Autobiografja. 

Autobiografja (autobi-ografja), I, Im. e opis 
własnego życia, żywot, życiorys samego autora, któ- 
ry go pisze. 

Autocefal, a, Im. owie, Acefal kość. biskup, nie 
uznający supremacji pewnych kościołów a. patrjar- 
chów, którym inni podlegali. < Now. z Gr. autós 
-sam -|- kefale = głowa > 
Autooefalny przym. od Autocefal. 
Autocefaija, i, blm. kość. niezależność od inne- 
go kościoła a. patrjarchy. 

Autochton, a, Im. I a. owie tubylec, nie przy- 
bysz, nie najeźdźca, pierwotny, najdawniejszy miesz- 
kaniec kraju. <Gr. autóchthón przym. > 

Autochtoniczny przym. od Autochton \q^. tubyl- 
czy. 

Autodafe nieod. akt wiary ; egzekucja wyroku 
Inkwizycji; spalenie żywcem na stosie: Z płaczem 
mówiła, jakie tam miało być z niej A. Slow. 
<Hp. auto de fe dosł. = akt wiary > 

Autodydaitsja, i, blm. p. Autodydaictyita: W mia- 
rę rozwoju wychowańca pomagać należy jego 
autodydaksji. Chm. 
Autodydal(t, a, Im. ci p. Autodydal(ta. 
Autodydal(ta, y, Im. y a. ci, Autodydaict, Auto- 
dydal(tyl( m. samouk, samouczek. 

Autodydaittyczny przym. od Autodydai(tyi( : Sy- 
stem A. Metoda autodydaktyczna. 
Autodydal(tylc, a, Im. cy p. Autodydal(ta. 
Autodydaittylca, i, blm., Autodydaksja, Autody- 
dalctyzm samouctwo, samokształcenie ś. < Gr. auto- 
didaktos> 

Autodydal(tyzm, u, blm. p. Autodydaictylca: 
W wykształceniu ks. gienerała znać było A. 
wielkiego pana. L. Dęb. 

Autofagja, i, blm. utrzymywanie życia kosztem 
własnego ciała. <Now. z Gr. autós = sam -|- f^.- 
gein = jeść, żreć> 

Autofonja, i, blm. odrębny sposób auskultowania, 
przysluchu. <Now. z Gr, autós = sam -h fóne = 
dźwięk > 
Autogienetycznie przys. od Autogienetyczny. 
Autogienetyczny til. I. powstały drogą autogie- 
nezy; samorodny, pierwotny : Objaw A. Zjawisko 
autogienetyczne. 2. dotyczący autogienezy : Auto- 
gienetyczna teorja życia, woli. <Now. z Gr. 
autós = sam -|- p. Gienetyczny> 

Autogieneza, y, blm. fil. samoistne powstanie, 
niepocliodność, samorodność: A. woli, uczuć, życia. 
<Now. z Gr. autós = sam -}- P- Gieneza> 

XAutognoza, y, blm. fil. I. poznanie samego 
siebie; badanie siebie samego. 2. metoda psycho- 
logiczna, polegająca na badaniu własnej świadomo- 
ści. < Now. z Gr. autós = sam -}- gnosis = pozna- 
nie > 

Autograf, u, Im. y I. pismo własnoręczne, dzie- 
ło, utwór własną ręką autora napisany, oryginał. 
2. zool. (bostrychus autograi)hus) rodzaj chrząsz- 
cza. <(ilr. antógrafos przym. > 

Autograficzny I. własną 7-cką autora napisany. 
2. f\y.. - samopi.-izący : Przyrzą,dy autograficzne. 

Autografja, I, blm. I, kopjowanie pisma i ry- 
sunków, robienie ich podobizn, faksymiljóio. 2. za- 
kład, odbijający (listy, okólniki, podobizny) spo- 



sobem autograjicznym. 3. kopje autograficzne, po- 
dobizny, jaksymilja. 

Autografować, uje, owal kopjować pismo a. ry- 
sunki: Tablice, okólniki autografowane. 

Autografowanie, a, blm., czynność cz. Auto- 
grafować. 

Autohipnotyzm, u, blm. wprawianie samego sie- 
bie w stan hipnotyczny. < Now. z Gr. autós = 
sam -f- P- Hipnotyzm > 

Autoinfeiccja, I, Im. e lek. p. Samozalcażenie. 
<Now. z Gr. autós = sam -(- P- Infekcja > 

! Autointol(syl(acja, i, Im. e lek. p. Samozatru- 
cie. <Now. z Gr. autós = sam -|- p. Intoksyka- 
cja > 

Autoltllnilca, i, blm. spostrzeganie objawów cho- 
robowych na samym sobie. < Now. z Gr. autóe = 
sam -f- P- Klinika > 

Autoidiza, y. Im. y przyrząd do dawania .'same- 
mu sobie lewatyw. < Now. z Gr. autós = sam -|- 
klyzó = płóczę> 

Autoicracja, I, blm., Autoliratyzm samowładztwo, 
absolutyzm ; rząd jednego, nieograniczony ; zasada 
rządów samowładnych ; sposób myśli i działań sa- 
mowładcy. <Gr. autokrateia> 

Autoicrata, y, Im. ci m. samowładca, samo- 
dzierica: Moim pierwszym autokratą umysłowym 
był H., nie tęgo uczył, ale tęgo ciągną.ł za uszy. 
Fred. A. <Gr. autokrates przym. > 

Autoicratlca, I, Im. i forma ż. od Autolirata. 

Autoliratycznie przys. od Autoliratyczny : Rzą- 
dzić A. 

Autoi^ratyczny przym. od Autokracja: Rząd, 
system A. 

Autokratyzm, u, blm. p. Autokracja. 

Autokrytycyzm, u, blm., Autokrytyka krytyka, 
krytykowanie samego siebie, swoich dziel: Choro- 
bliwy A. <Now. z Gr. autós = sam -|- p. Kryty- 
cyzm > 

Autokrytyk, a, Im. cy ten, co krytykuje samego 
siebie, swoje dzieła, 

Autokrytyka, i, Im. I I. p. Autokrytycyzm. 2. 
artykuł, krytykujący stosunki okolicy i otoczenia au- 
tora: Autokrytyki, datowane z Szaweł, Tauro- 
gień, często gęsto ukazują ś. w gazetach. Krasz. 

Autoiatrja, i, blm. ubóstwianie siebie : Z tą au- 
tolatrją bezmierną, która żądzom nie zna gra- 
nic, niczym ś. nie dając pohamować... Krasz. 
<Now. z Gr. autós = sam -|- latrćn5 = służę, 
czczę > 

Automat, u, Im. y fiz. I. przyrząd z ukrytym 
mechanizmem, wprowadzającym go w ruch. 2. Ji- 
gura istoty żyjącej a. manekin, naśladujący jej ru- 
chy ; android. 3. fil. mechanizm, działający nieza- 
leżnie od świadomości, woli a. zamiaru; przypadek 
(u Arystotelesa). 4. muz. = instrument w postaci 
człowieka, grający za pomocą ukrytego mecliani- 
zmu. Przen.: człowiek niesamodzielny, manekin, la- 
la, kołek, bałwan. <Gr. autómatos przym. > 

Automatycznie przys. od Automatyczny. 

Automatyczność, i, blm. rz. od Automatyczny. 

Automatyczny I. a) samodziałający, mecłmnicz- 
ny. b) machinalny, bezmyślny, nierozmyślny. 2. 
lek. odbywający ś. bez upływu woli i wiedzy, bez- 
wiedny : Ruch A. serca, kiszek, płuc. Ruch A. 
bywa rytmiczny, ciągły a czasowy. 

Automatyzm, u, blm. I. właściwość automatu; 
samoistne, samorzutne, niezależne od zewnętrznych 
pobudek poruszanie ś. a, działanie. 2. bezmyślność 
mimowolność. 

Automedon, a, Im. y a. owie żart. woźnica ; do- 
rożkarz: Nieszczęśliwy ten A. wjechał naprzód 



AUTOMOLTT 

na pieniek i mało nie wywrócił. Kórz. <Z Gr. 
wł. Autem ''ilGii> 

Autotnolit, u, Im. y min. (jahnit, spinel cynkowy, 
glinknu cynku. <Now. może z Gr. autoiuoleó = 
przebiegać, przechodzić, uciekać + litlios = ka- 
mień > 

Automorficzny przym. od Aułomorfizm. Mat.: 
Funkcje automorliczne = nie znneni(tj(ice i. jnzez 
podstawienie linjowe. 

Automorfizm, u, blm. rrcielanie w dzieło aztttki 
wiasnej postaci. <Now. z Gr. autós = sam -f mor- 
f^ - postać > 

Autonomicznie przys. od Autonomiczny: Rzą- 
dzić ś. A. 

Autonomiczny przym. od Autonomja: Władze 
autonomiczne. 

Autonomista, y, Im. ŚCi stronnik a. zwolennik 
(lutoitoniji, samorządu (w parlamencie, rządzie), 
broniący pruto swej narodowości i szanujący takież 
prawa innych: Czesi, Słowieńscy, Polacy stano- 
wią w radzie państwa zastęp autonomistów. 

Aułonomistyczny przym. od Autonomista : Stron- 
nictwo autitnumistyczne. 

Autonomizm, u, blm. system polityczny, polecają- 
cy na obronie praw każdej narodowości. A. w Austrji 
opiera ś. centralizmowi. 

Autonomja, i, blm. (. samorząd, nie centraliza- 
cja, wolność rządzenia ś. u siebie własnemi prawa- 
mi, nadana prowincji: Walka o centralizm lub 
autonomjc. 2. inicjatywa osobista, pole do działal- 
ności indywidualnej: Dowódcom oddziałów na- 
dano szerok.-j, autonoraję. 3. fil. dyktowanie praw 
samemu sobie : A. woli = wolność a. niepocJiodność 
woli. <Gr. autonomia > 

Autoplastyka, I, blm. I. Jizjotypja, druk auto- 
plastyczny, samodruk, otrzymywanie form drukar- 
skich, bezpoirednio z samego przedmiotu. 2. lek., 
operacja plastyczna, zastępowanie brakującej części 
ciała fnosa, ust, powiek) skórą z innego miejsca. 
<Now. z Gr. autós = sam 4-p- Plastyka > 

Autopsja, I, Im. e I. oglądanie naoczne, włas- 
nemi oczyma: Tylko na podstawie autopsji moż- 
na wzmiankować o filjacji rękopisów. 2. oglę- 
dziny pośmiertne, rozbiór zwłok, sekcja. < Gr. 
autopsia> 

Autor, a, owie a. rzy I. y^sprawca, twórca, 
vrynalazca, założyciel, fundator : Zdrada na auto- 
ra zawsze spada. A. mego szczęścia. A. zako- 
nu. 2. pisarz, układacz : Powadził ś. kałamarz 
z piórem, kto księgi bj'ł autorem. Krasz. 3. 
przen. sam utwór pisarski, dzieło : Objaśniać sta- 
rożytnych autorów. 4. f oskarżyciel, powód. 5. 
poprzedni właściciel: Prawa od autora przecho- 
dzą na sukcesora, 6. zool. (tinea cinella):^ 
rodzaj motyla. Kluk. Zdr. Autorek. <Łe. auctor 
a. aut(h^or> 

Autorament, u, Im. y, XAuktorament. I. ro- 
dzaj, gatunek, styl, pokrój, moda, gust: Ekonom 
starego autoramentu. Krasz. Piosnki starego 
autoramentu. Bał. 2. f woj. = a) urządzenie, uzbro- 
jenie, wyćwiczenie i cały byt wojska według pewne- 
go wzoru, regulamin, b) zaciąg wojska, pobór woj- 
skowy, rekrutacja: Regimenty cudzoziemskiego 
i narodowego autoramentu, e) obowiązek służby 
wojskowej. <Łć. auctoramentum> 

Autorek, rka, Im. rkowie p. Autor. 

Autorka, i. Im. i forma ż. od Autor. 

XAutorów p. Autorski. 

Autorski, X Autorów przym. od Autor: Sława 
autorska. Autorsko-obywatelskie sumienie strasz- 
liwyby ueayniło zarzut. Jeż. Prawa autorskie ( = 



AWANS 

ustawy zabezpieczające autorom i artystom korzy- 
stanie z owoców ich pracy). 

Autorstwo, a, blm. rola, charakter autora, jego 
zatrudnienie, pisarstwo: Zaprzeczają mu autorstwa 
tego dzieła. 

Autorytet, u, Im. y I. powaga, przewaga, zna- 
czenie, wyrocznia: Chęć wyswobodzenia ś. z pod 
autorytetu kościoła. Kra.sz. Znajomość służby 
była autorytetem w całym pułku. Jeż. 2, czło- 
toiek, mający powagę, znaczenie, głos przeważ- 
ny, specjalista, znawca, biegły: Pewnym autory- 
tetom zdaje ś., że stanowiska publiczne wyna- 
jęli w pacht wieczysty. <Łć. auetoritas> 

Autoryzacja, I, Im. e p. Autoryzowanie. 

Autoryzować, uje, owal potwierdzać, sankcjono- 
wać, korifirmować, uwierzytelniać ; upoważniać, umo- 
cowywać, dawać pełnomocnictwo : A. wyrok. A. po- 
sła przy dworze zagranicznym. <Fr. autoriser, 
z Łć. auctor > 

Autoryzowanie, a, blm. czynność cz. Autory- 
zować; Autoryzacja. 

Autorzyna, y, im. y m. pog. lichy, mamy 
autor. 

XAutoskopja, 1, blm. lek. oglądanie za pomocą 
stosownych przyrządów organów własnego ciała ; 
przen. przyglądanie ś. sobie (np. w zwiereiedle) : 
Zabierał ś. do długiej autoskopji, gdy przerwa- 
ły mu to zajmujące badanie nadciągające z ha- 
łasem furmanki. Krasz. <Now. z Gr. autós = 
sam + skopćó = badam, patrzę > 

Autosomnambulizm, u, blm. wprawianie siebie 
samego w stan somnambulizmu. <Now z Gr. au- 
tós -\- p. Soranarabulizm> 

Autosuglestja, i, blm. wmawianie w siebie: Ta 
A. namiętności to najgłębszy rys psychologicz- 
ny. Ohm. <Now. z Gr. autós = sam -ł- Łć. sug- 
gestio > 

Autoterapja, i, blm. uleczenie choroby własnemi 
siłami ustroju. <Now. z Gr. autós = sam -|- p. 
Terapja> 

Autotransfuzja, I, Im. e lek. napędzanie krwi 
z kończyn i żył brzusznych do serca, płuc i mózgu. 
<Now. z Gr. autós = sam -f- p. Transfuzja > 

Autotyp, u, Im. y cynkotyp, światłodruk. <Now 
z Gr. autótypos przym. dosł. = samobitny, p. 
Typ> 

Autotypja, I, Ira. e I. cynkotypja. 2. autotyp. 

Autunlt, u, blm. min. p. Uranit. <0d miasta 
Fr. Autun> 

Auzometr, u, Im. y p. Auksometr. 

fAwa przys. oto. 

[Awa] sp. czyż: A. nie przyjedzie? <A4- 
Wa> 

Awa, y, ]m. y bot. roś. piper methysticum. 
<Z języka tahityjskiego> 

lAwalansza, y, Im. e lodowiec, ludozwał, gle- 
czer; lawina śniegu. Garcz. <F'r. avalanclie> 

Awanfosa, y, Im. y woj. p. Przekop. <Fr. 
avant — fossć> 

Awangarda, y, Im. y, XAwangwardja straż jirzed- 
nia. <Fr. aTant-garde> 

lAwanja, I, Im. e I. ucisk, krzywda, obelga: 
Wyrządzano jej rozmaite awanje. Byk. 2. nie- 
prawny podatek celny. <Fr. avanie, z Ngr. aba • 
nia> 

XAwanpost, u, Im. y p. Forpoczta. 

I. Awans, u, Im. e i. podniesienie do wyższej 
godności, promocja, posunięcie a. posunięcie ś. na 
wyższe stanowisko: A. szybki, łatwy, powolny, 
trudny. Starać ś. o A. Przeszkoda do awansu. 
2. w Im.. Robić komu abw^inse^ grzeczności, ho- 
nory; obchodzić ś. z uprzedzającemi względami i 



73 



AWAKS 



AWIZOWAĆ 



Jak może ż^da(?, aby ś. wdawała z tak^ knbie- 
t.'i i robiła jej jakieś awanse? Kórz. 3. I zalicz- 
ka, zaliczenie, wypłata pieniędzy z góry, przed ter- 
minem, na poczet zarobku. Zdr. Awansik. <Fr. 
avance > 

2. Awans w. mjkl. pójdź dalej I postąpi (do wy- 
żła). <Fr, avance! = idź naprzód! > 

Awanscena, y, Im. y przestrzeń w teatrze mię- 
dzy kurtyną a orkiestrą. <Fr. avant-scene> 

Awanśik, u, Im. i p. Awans. 

I Awansirować, uje, owal] awansować. 

Awansować, uje, owal I. cz. ni = a) posuwać ś. 
naprzód, pomykać, zbliżać ś., podchodzić, następo- 
wać: Nieprzyjaciel awansuje, b) a. A. ś., otrzy- 
mywać awans, posuwać ś. wyżej na urzędzie, w ran- 
dze: A. na pułkownika. Prędko ś. awansowali, 
a jeszcze prędzej na dół zst.-jpili. Szaj. b) robić 
postępy, iść naprzód w nauce, doskonalić ś. : A. 
w muzyce. 2. kogo = podnosić do loyższej rangi, 
posuwać na wyższy urząd: Z lirnika na królewi- 
cza awansowany, kochanek wyznał pannie swą 
miłość. Krasz. 4. I dawać zaliczkę. <Fr, avan- 
cer> 

Awansowanie, a, blm., czynność cz. Awansować. 

fAwantazja, I, Ira. e, p. Awantaż: Cieszyłem 
k. awantazją, któnj, i chudzi pachoły miewają. 
Arc. <Fr. ayantage, "Włos. avvantagio> 

Awantaż, u, Im., e fAwantazja pomnożenie do- 
bra materjalnego a. moralnego, zysk, korzyść, za- 
robek, pożytek, przewaga, piencszeristiuo, zaleta: 
Piękność ma pewnych zwycięstw awantaże. Być 
w awantażu, mieć A. nad kim. Wyglądać, zmie- 
nić ś. na A. = dobrze, doskonale, lepiej niż dotych- 
czas, korzystnie, pochlebnie, pięknie. <Fr. avan- 
tage> 

KAwantażownIe przys. od Awantażowny. 

XAwantażowny korzystny, zyskowny, pożyteczny: 
Posesja awantażowna. 

Awantura, y. Im. y I. przygoda, osobliwe zda- 
rzenie, przypadek, historja: Sowizdrzał i jego 
awantury. Opowiada pięć dziwów, sześć awan- 
tur. Prz. 2. burda, kłótnia, scena, heca, chryja, 
skandal, afera, zajście, brewerja : Pijatyki częste, 
awantur dużo. Krasz. Przyjść mogło do burdy, 
do awantury, do bitwy może. Kaczk. 3. f praw. = 
ostrzeżenie, zawiadomienie. Zdr. Awanturka. <Fr. 
aventure, z Śr. Łć. adventura> 

Awanturka, I, Im. I p. Awantura. 

Awanturnica, y, Im. e, XAwanturniozka I. for- 
ma ż. od Awanturnik. 2. kobieta złych obycza- 
jów, dziwnych a. podejrzanych przygód, inlry- 
ganlka. 

Awautnrnictwo, a, blm. usposobienie awanturni- 
cze, zawadjactwn. 

XAwanturnlozek, czka, Im. czki p. Awan- 
turnik. 

XAwanturniczka, I, Im. I p. Awanturnica. 

Awanturniczo przys. od Awanturniczy : A. uspo- 
sobiony. A. rzucają ś. na rzeczy nowe, nie wy- 
próbowane. Krasz. 

Awanturniczość, I, blm. rz. od Awanturniczy: 
Młodzieńczy entuzjazm nie obywa ś. bez szału 
i awanturniczości. Bał. 

Awanturniczy I. awanturujący ś., hazardujący, 
ryzykowny, zbyt śmiały, narażający ś., rzutki lek- 
komyślnie, zdający ś. na przypadek: Polityka 
awanturnicza. 2. narażony na przygody, wysta- 
wiony na osobliwe zdarzenia, pełen atoantur, zajść : 
Żyoie awanturiiif/,0. 3. cechujący awanturnika, 
nirantuniikotn właściwy; burzliwy, niespokojny, za- 
tsadjacki, kłótliwy ; z aioanttirnikuw złożony : Jaz- 



da, która ś. z dwuch pułków zbieraniny awantur- 
niczej składała. Krasz. 

Awanturnik, a, Im. cy, XAwanłurzysta. I. czło- 
wiek szukający awantur, lubiący przygody, prowa- 
dzący życie awanturnicze ; błędny rycerz. 2. kłót- 
nik, zawadjaka; skłuiniy do wszczynania awantur, 
zaczepek ; burda, hałaburda, człoioiek niespokojne- 
go charakteru, burzliinj. Ziir. XAwanturniczek. 

Awanturować, uje, owal, XAwanturzyć wypra- 
wiać awantury, hece ; robić sceny, brewerje ; hała- 
sować, wszczynać burdy, kłótnie; rzucać ś., rozbijać 
i., szarpać ś., ciskać ś. : Zrobi ś. wykradzenie ; 
co to ś. hałasu narobi, a stara dopiero będzie 
A.! A. Ś. i. puszczać ś. awanturniczo na przygo- 
dy, szukać przygód, nadzwyczajnych przypadków : 
Nie wolno A. ś. w takich dalekich imprezach. 
Kaczk. 2. decydować ś. lekkomyślnie, odważać ś., 
narażać ś., hazardować ś., ryzykować, brnąć w co, 
zapędzać ś.: A. ś. w miłostki. Handlujący, mając 
szczujyłe środki, nie powinien A. ś. (puszczać ś. 
na spekulacje). 3. = aioanturować. 

Awanturowanie, a, blm., czynność cz. Awantu- 
rować. 

Awanturowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Awanturować ś. 

Awanturyn, u. Im. y min. odmiana kwarcu. < Now. 
z Fr. aventure = przygoda, traf itd> 

XAwanturzenie, a, blm., czynność cz. Awan- 
turzyć. 

xAwanturzyć, y, yl p. Awanturować. 

XAwanturzysta, y, Im. ści p. Awanturnik. 

Awaria, i, Im. e, XHawarja uszkodzenie okrętu 
w podroży ; straty w towarach na okręcie ; wydatki 
okrętowe. <Śr. Łć. (h)avaria, skąd Fr. avarie> 

[A wej] p. [Wej]. 

fAwerny, ow, blp. piekło. 

XAwer8, u, blm. główna, czołowa strona monety 
(z wizerunkiem panującego a. herbem). <Łć. ad- 
yersus - przodem obrócony > 

Awersja, i, Im. e I. wstręt: Dziwną jakąś 
awersję czuł do tego podstarościego. Sienk. 2. 
•^'^v3iW. = wynagrodzenie za pozbawienie korzyści ze 
służebności: A. za pańszczyznę, za prawo polo- 
wania. 3. ■^ przeszkoda, oderwanie a. odtorócenie 
uwagi i usiłowań od czego, dywersja: Wenetowie 
czynili awersję wojny, bo trzymali na sobie wiel- 
ką część tego wojska. Pas. <Łć. aversio> 

Awiceptologja, i, blm. nauka, sztuka łowienia 
ptaków. <Now. z Łć. auceps (zam. arł -|- ceps) = 
ptasznik -|- Gr. -logia = nauka > 

Awiważ, u, blm. farb. p. Ożywianie. < Fr. avi- 
Tage > 

Awiz, u, Im. y I. zawiadomienie, zaświadczenie. 
2. han. zawiadomienie o toysłaniu towaru a. prze- 
kazu: A. wekslowy. <Fr. avis> 

XAwiza, y, Ira. y doniesienie, wiadomość, depe- 
sza, nowina, wieść, pogłoska: Komendant słał 
awizy o niebezpieczeństwie. Roi. Były między 
temi awizami klęski i śmierci nieprawdziwe i prze- 
sadzone. Sienk. 

Awizacja, I, Ira. e praw. zauńadomienie, donie- 
sienie, oznajmienie ; pismo urzędowe, wzywające oso- 
bę prywatną: A. celna, magistratu, pocztowa, 
sądowa. Wręczyć, doręczyć, otrzyraać awizaeję. 

Awizacyjny przym. od Awizacja: Blankiet A. = 
zawiadomienie, awizacja. 

Awizo, nieod. Awizowlec I. mały, lekki statek 
morski do posyłek a. szybkiego rozwożenia rozka- 
zów a. depesz między okrętami a. punktami wybrze- 
ża. 2. doniesienie, zawiadomienie. <Hp. a\iso> 

Awizować, uje, owal I. uioicuiamiać, donosić, 
oznajmiać, opowiadać, przestrzegać, uprzedzać, da- 



74 



AWIZOWANIE 

wa6 znaó, meldowaó. 2. zam. Wizować: A. pas- 
por(» A. Ś. przedslairidć ś., meldować ś., stawiać 
i. przed kim: Dostali ś. do Kamieńca, nie awi- 
zując ś. gubernatorowi. Roi. <Fr. aviser, Wios. 
avvisare> 
Awizowanie, a, blin., czynność cz. Awizować. 
Awizowanie się, a ś., blra., czynność cz. Awi- 
zować ś. 
Awizowleo, woa, Im. wce p. Awizo. 
Awjacja, i, blm. aeronaulyka dynamiczna, sztuka 
latania po powietrzu zapomocą skrzydeł, latawców, 
śrub. <Now. z Łć. a vis = ptak, stąd Fr. avia- 
tion> 

Awjacyjny przym. od Awjacja: Przyrząd A. 
Lilienthala. 

fAwo, f Awoż przys. 1. nuż, może, przecież: 
A. nam Bóg da pokój. "Warg. Awo dostaniemy 
takich przyjaciół, za których radą... Orzech. 2. 
owo, owóż, oto, ot: Awom ja jest. Koch. 3, Awo 
zgoła, awo krótko =ye'//i//ffi słowem, krótko mówiąc, 
słowem: Awo krótko, wojował Demosten z na- 
turą i otrzymał zwycięstwo. "Warg. Awo zgoła, 
wszystkie postępki Kazimierza są chwały godne. 
Błaż. <A-fWo-fŻe> 

Awoceta, y, Im. y zool. ptak recurmrostra. Jun. 
<Hp. avoceta> 

Awoira, y, Im. y bot. roś. elaeis guinensis 
<Z języków Gujany > 

fAwoż przys. p.' Awo: Zbytnie h. objadszy, 
odszedł od pamięci: A tobie, braciszku, nie 
wstrzymywać chęci! Pot. < A -j- Wo -t- Że > 
[Awu] p. [Au]. 

XAwul8, u, Im. y I. folwark zwykle bez wło- 
ician, należący do większej majętności. 2. gieol. 
oderwisko zrosie. 3. fpraw. grunt, nieprawnie 
oderwany od majątku ; oderwanie części kraju. < Łć. 
ayulsus = oderwany > 

XAwulsja, i, Im. e oderwanie nieprawne gruntu 
od majątku : Król wziął na siebie obowiązek uspo- 
kojenia dóbr tych od wszelkich pretensji, impe- 
ty cji i awulsji. Bart. <Łć. avulsio> 

fAza, fAzaż, tAzall, fAzaliwiem. lAża, lAżall, 
fZa, fZaż, [Azać, Azaż, Ażll] sp. I. czy? czyż? 
czyli? albożf: Aza Bóg wywraca sąd? a Wszech- 
mocny aza nicuje sprawiedliwość? Bud. Aza- 
by ś. nie mogła znaleźć insza krotochwila, niż 
też te ustawiczne karty? Górn. 2. może, a nuż: 
Będę pościł, aza jaką pociechę odniosę. Skar. 
Oszj łzami zamoczę, aza napłakawszy ś. pocie- 
chę odniosę. Groch. <A-f-ZA> 

Aza, y, blm. apt. I. A. słodka, p. Benzoes 2. 
A. śmierdząca, p. Smrodzienieo. <Now. as(s)a, 
aza niewiadomego pochodzenia; może od nazwi- 
ska J. Asso y del Rio, botanika Hp. XVIII w. > 
[Azać] p. fAza. 

Azala, I, blm., PInkofina żółty proszek po zługo- 
waniu krapu alkoholem metylowym. <Now. z Gr. 
azalćos = suchy > 
Azalea, I, Im. e p. AzaIja. 
Azaleina, ", blm. chem. azotan rozaniliny, barw- 
nik czerwony anilinorjoy. 

"i-Azali p. •]- Aza : Spodziewać ś. trzeba odpisu, 
który azaliby (=jeślihy, gdyby) hjl pomyślny, do- 
godziłoby 6. woli stanów. St. Aug. Połączone 
już rzeki, a w czasie A. nieodległym, połączone 
będą i morza. St. Aug. <A-|-ZA4-LI> 

fAzaliwiem sp. p. fAza. < A -f ZA -f- LI + 
WIEM> 

AzaIja, I, Im. a, Azalea, Polanka, Bahun, Ba- 
gienko, Kwiaolenlec bot. (azalea) roi. z rodziny 
wrzosowatych. <Now. z Gr. azalćos = suchy > 
XAzard, u, Im. y p. Hazard. 



AZURYNA 

KAzardować, uje, owal p. Hazardować: Przy 

wolnej Stani.siawa elekcji na wszystko byli azar- 
dowani. .Alat. A. ś. p. Hazardować ś. 

XAzardownie przys. od Azardowny. 

XAzardownik, a, liu. cy p. Hazardownik. 

XAzardowny p. Hazardowny. 

XAzardzista, y. Im. ści ]>. Hazardownik. 

Azaryna, y, blm. apt. kamfora kopytnikowa. < Od 
rośliny azara, tak nazwanej od botanika Hp. 
Azara f 1804> 

[A zatem] a zresztą. < A -[- Za -f- Ten > 

f[Azażj p. fAza: Azażeś ty sam od Greków 
niemało lekkości nie użył? H. Tr. A. i w święto 
jeść nie potrzeba? Paszk. A. rai źle było nie 
mając pracy? Skar. < A + ZA -[- ŻE > 

Azbest, u, Im. y min. p. Amfibol. <Gr. dsbes- 
tos (dosł. = niegasnący)> 

Azbestowy przym. od Azbest: Knot A. 

XAzimut, u, Im. y p. Azymut. 

xAzimutalny p. Azymutowy. 

xAzimutowy p. Azymutowy. 

Azjanka, I, Im. i zool. (elops) rodzaj ryby. Kn. 
<0d Azji> 

Azjatyzm, u, blm. ogói przymiotów, cech właści- 
wych Azji, dzikość, pierwotność : Piękności grec- 
kie i rzymskie jakoby foremne i postrzyżone 
ogrody, nie tak przypadają do jej (roraantyez- 
ności) smaku, jak bujne stepy i zarosłe azja- 
tyzmu. Sniad. 

Azobarwnik, a, blm. żółcień anilinowa. <Now. 
z azo- = może z Gr. a = nie, bez -j- zoós = żywy -f- 
Barwnik> 

[Azooh, u, Im. y] zaduch, fetor. <Może 
z Azot?> 

Azoiczny gieol. martwy, nieżywotny (o pokła- 
dach ziemi nieznanych, które są może pierwot- 
nemi skałami): Skały azoiezne (pochodzenia 
ogniowego). <Gr. dzóos = nieżywy > 

Azorka, I, Im. I bot. roś. azorella. Czer. <Now. 
azorella, zap. z języków Ameryk. > 

Azoryt, u, Im. y min. tantalan wapna <0d 
wysp Azorskich > 

Azot, u, blm. gaz, pierwiastek chemiczny, naczel- 
ny w gromadzie azotowców, część składowa powie- 
trza, Isaletroród: Tlenek a7.otn = gaz rozweselają- 
cy. <Gr. a^bez, nie -|- zoo = żyję > 

Azotan, u, Im. y chem. saletrzan, połączenie kwa- 
su azołnego z tlenkiem metalu: A. potasa = saletra 
zwyczajna. A. sodn~ saletra chilijska. A. srebra = 
lapis. A. bizmutu. 

Azotek, tku. Im. tkl chem. związek jakiegokol- 
wiek pierwiastku z azotem. Azotek boru. 

Azotny, Azotowy przym. od Azot: Kwas A.= 

kwas saletrzany. 

Azotometr, u Im. y chem. przyrząd do oznacza- 
nia ilości azotu w związku. <Now. Azot -j- Gr. 
mćtron = -mierz > 

Azotowodorny przym. od Azotowodór. <Now. 
Azot -f- Wodór > 

Azotowodór, oru, Im. ory chem. kwas azotowo- 
dorny, azoimid. 

Azotowy p. Azotny: Nawozy azotowe. 

Azoturja, I, blm. lek. moczenie azotne, moczówka 
prosta. < Now. Azot -|- Gr. ourćó = moczę ś. > 

fAzuka, i, Ira. I p. Hazuka. 

Azulina, y, blm., Azuryna barwnik błękitny. <0d 
Lazur > 
Ażur, u, blm. p. Lazur. 
Ażurowy przym. od Ażur. 
Azuryna, y, blm. p. Azulina. 



75 



AZURYT 

Azupyt, u, Ini. y min. icęfjlan miedzi zasadowi/, 
rudic iiuedzidiia. 

Azyl, u, lia. e schronienie w ucieczce, przytuli- 
sku, przytułek, zwłaszcza dla ściganych przez pra- 
u-i). <Gr. asylon> 

Azyma, y, Im. y, Azymus, Azymum kość. chleb 
przaśny, przaśnik, opłatek, maca. <(ir. azyinos = 
iiiekwaszony. 

Azymum nieod. p. Azyma. 

Azymus, u, Im. y p. Azyma. 

Azymut, u, Im. y, KAzimut, Acimut I. astr. ^(/fc 
poziomy, pozioinoluk, kąt mit^dzy pobidniidem dane- 
go miejsca a kołem wysokości (/loiazdy. 2. niier.: 
A. hokvL-k(it między linją południkową a bokiem 
trójlcąta tryanr/ulacyjnego. <Now. z Arab. as- 
-scmt ~ po/.ioraołuk > 

Azymutalny p. Azymutowy: Kolo azymutalne. 

Azymutowy przyiii. od Azymut; x Azimutowy, 
Azymutalny, xAŻimutalny: Stopień, łuk A. 

Azyna, y, Im. y eiieiu. związek azotu z wodo- 
rem: Azyny złożone, np. fenazyna. <Now. mo- 
że od Azot, a. od Gr. asines = nieszkodliwy > 

[Aźli] p. I. Aza. 

1. Aż, f Aże, [Aże, Jaż, Jaże] przys. I. wyraża 
odległą granicę czasu, miejsca, kres oddalony, znacz- 
ny stopień natężenia, mocy : Aż do Mazowsza bie- 
żał. Biel. Mór był wielki, przed którym aż król 
ustiipił. Biel. Podbródek aż do ust skaacerowa- 
ny. "Skar. Zabawił aż do rana (=do samego ra- 
na). Bił aż do krwi. Robił miny, że aż ( = na- 
wet.) ojciec śmiał ś. Piękny, patrzeć na niego 
aż miło. Kras. Szczęśliwy to był wiek, aż raiło 
wspomnieć. Kniaź. Aż ( = dopiero) za wtór.*], wy- 
prawą, nieprzyjaciół zhołdował. Stryjk. Poka- 
zał, aż dokąd rozpusta zapędzić ś. może. Oss. 
Czechowie porażeni aż uciekli do Pragi. Biel. 
2. otóż, naraz, wnet, a oto: Aż o północy zorza 
rozciągnęła ś. Słów. Aż raz, a było to już 
w trzecim roku... Kaezk. Prz. <A-f-ŻE> 

2. Aż, f Aże, [Aże, Jaż, Jaże, Ażno, Auż] sp. I. 
nim, póki, dopóki nie, aż dopiero, chyba: Mądry nie 
mówi, aż głupi przestanie. Prz. Złemu, aż jest, 
nie wierzymy. W. Jak. 2. gdy już, gdy wnet, aż 
oto, a oto: Niema pana w domu, aż u sług gody. 
Min. Jak tylko rzekł, aż czeladź swych panów mor- 
duje. Bardz. Ledwiem ś. ucieszył z wdzięcznej 
swojej cói-y, aż jej płaczę. Tw. Nie wyjdzie 
strumyk dziesiątego kroku od swego źródła, aż 
go drugi wspiera, aż dalej trzeci przybywa mu 
z boku. Pot. 3. igdy tylko, skoro ty lico: Aż im to 
odmówił, żądali powtóre. Warg. 4. f chyba, chyba 
gdy: Statua tu stać przez ś., aż żelazem przybi- 
ta, nie może. Skar. Ażby proszon, to uczyni. 
Włod. 5. [Aż, Aże] niech, aby: Zagrajcie, aż 
potańczę! 6. [AżJ niż, Jak: Nie więcej nie uło- 
wiłem, aż jednego szczupaka. 

I Aża sp. p. I. Aza. 

! Azali sp. p. I. Aza : Na ganek kroczy, A. 
ksij^żę wołać nie rozkaże. Mick. 



AGREST 

•J-Ażard, u, Im. y I. p. Hazard: Szlachta osta- 
tnim i)otykala ś. ażardcm. Mat. 2. karc. renons, 
kurty zostawione na ćwika a. pomoc. 

Ażardować, uje, owal p. !lazardować: Oświad- 
czamy ś. życie A. i krew wylewać. 

Ażardowanie, a, Im. a, czynność cz. Ażardo- 
wać. 

1. -}-[Aże] p. I. Aż: Duszyczki aże pachną. Pa- 
nu Jezusowi. Kon. <A-|-ŻE> 

2. t[Aże] p. 2. Aż: Nie przyjdę, A. za 
roczek. Jechali, A. zza krzaka ujrzą, wilkoła- 
ka. Poślijcie po doktora, A. mię uzdrowi. <A 
+ Że> 

Ażeby sp. p. Aby. <A -f- ZE -f BY> 

Azjo nieod. han. mienne, vjymienne, nadpłata, 
przewyżka ceny targowej, pieniędzy a. papierów 
wartościowych nad ich nominalną wartość, zwyżka, 
laża. < Włos. aggio, z agio = wygoda ; Laża 
z Vr. l'agio> 

Ażjotaż, u, blm., Ażjoterstwo gra giełdowa, spe- 
kulacja na zwyżkę i zniżkę papierów publicznych, 
zboża, towarów itp., zyskowne obroty wekslowe 
(w zn. ujemnym): A. i lichwa są ich głównym 
zajęciem. Popyt na bilety (na koncert) nieby- 
wały, ale, dzięki wczesnym zamówieniom, A. wy- 
kluczony. 

Ażjoter, a, Im. owie zajmujący ś. ażjotażem. 

Ażjoterski przym. od Ażjoter. 

Ażjoterstwo, a, blm. p. Ażjotaż. 

AżkIos, u. Im. y hut. szkło, zmieszane z popio- 
łem. <Nra. Aschglass> 

[Ażno] aż tu, aż oto: Patrzę, A. idzie niedź- 
wiedź. 

f Ażucka, i, Im. I p. Hazuka. 

•j-Ażuka, i Im. i p. Hazuka. 

1. Ażur, u, Im. y I. rzecz ażurowa, filigran: 
A. na \tim\Mi = abażur, ciemnik. 2. ')\ih. = oprawa 
drogich kamieni, bez okrycia icli strony spodniej: 
Oprawić djament w A. <Fr. a jour dosł. = 
światłeui, ze światłem > 

2. Ażur nieod. przym. ażuromj, przejrzysty, 
dziurkowaty: Ściany, materja A. 

3. Ażur przys. ażurowo, przejrzyście, dziurko- 
wato. 

Ażurek, rku, Im. rki hat. dziureczki, wyrabiane 
w szerszych miejscach liaftowanycli liter a. deseni. 

Ażurowo przys. od Ażurowy: Osadzać turku- 
sy A. 

Ażurowy przym. od Ażur, przezroczysty, przej- 
rzysty, przebijający, filigranowy, dziurkowaty, rzad- 
ko tkany, gęstosiatkowy : Zosia kładzie pończoszki 
białe, ażurowe. Mick. Przen. żart.: wytarty, dziu- 
rawy, podziurawiony, świecący dziurami: Rozsta- 
łem ś. raz przecie z moim arcy już ażurowym 
fraczkiem. 

fAżusta, y, Im. y rodzaj ubrania. <Z Fr. ajus- 
tee dosł. = przystrojona, ozdobiona> 

[Agrest, u, Im. y] p. Agrest. 



76 



B I. spółgłoska wargowa twarda, głośna ezyli 
dźwięczna, wybuchowa (doraźna). Przed spół- 
głoskami cichemi oraz na końcu wyrazów ma 
brzmienie p (babka, chleb). Miękkie h na koń- 
cu wyrazów traci obecnie w wymawianiu swo- 
ją miękkość (jedwab), dawniej zaś oznaczało ś. 
tu przez ft' (jedwab'); przed samogłoskami 
(oprócz przed i) wyraża ś. przez hi (bieda). 2. 
w skróceniach = a) przed rzeczownikami i;//?/, a. 
bieżący, np. b. urzędnik (=hijły urzędnik), b. m. 
i r. (-bieżącego miesiąca i roku, a w bibljogra- 
fjach = bez miejsca i roku), b) przed przy- 
miotnikami i przysłówkami = 6ard2o, np. b. do- 
bry, b. dobrze, c) b. it. = błogosławionej pamięci. 

3. muz. a) b. = bas; bemol, b) stanowi nazwę ob- 
niżonego o pół tonu siódmego stopnia skali muz. 
(tonu h). c) jest znakiem obniżenia każdego to- 
nu o pół tonu; dwa bb obniżają o dwa półtony. 
Tonacje B major (dur) i B minor (moll). 

Ba w. I. zaiste, tak, doprawdy: Jak nie osza- 
leć, na tym cała sztuka, ba! Fred. A. 2.jużd!, o I, 
tak !. a tak !, no tak !, jeszczeby też ! Ba, łatwo 
to mówić! Ba, jemu w to graj! 3. nawet, ow- 
szem, ale co, co wic'- j : Nie wie, ba i wiedzieć 
nie chce! W Europie, ba i w całym świecie! 

4. przeciwnie, owszem, włahiie, otóż : Nie nam do 
tego, ba i bardzo do tego! 5. no!, nuż!, nuże!: 
Ba, toć 8. nie godzi! Ba, obacz, jak jest pięk- 
ny ! 6. masz tobie !, dohryś !, a do licha !, ot masz !: 
Ba, powiedział, co wiedział! 7. aJia!, to tak!, 
to co innego!, to rzecz inna!, a!: Ba, tak mi mów- 
cie, teraz rozumiem! 8. a ba! = <o co innego!, 
to rzecz inna!: „Dam ci reńskiego, a zrób, co 
każę." „I za dziesięć nie zrobię." „Dam ci 
dwa." „A ba!" Fred. A. 9. be!, e!, no!: Ba, i na 
co to 6. zdało! 10. ale!, aha!, oho!: „To próżne 
płowa." „A ba! słowa, nie słowa." Fred. A. II. ir. 
ba, ba!; ba i bardzo a. [bajbardzo; ba i prawie 
a. bajprawie ; ba i co to] jeszcze jak !; tak, tak !; 
oho !, aha !, ehe !, a jakże !, a zaraz !, a nawet !, 
pewrne!, zapewne!, ale!: Ba, ba, interesa! chyba 
cię jaka dziewczyna zatrzymała. Ba! ba! klasz- 
tor ubogi!, wy we wszystko opływacie! Mówi, 
żem zalotna, ba i bardzo ! 12. [Ba] = a) tak, nie 
inaczej, no przecie, a jakże, naturalnie, ma ś. ro- 
zumieć, spodziewać ś., właśnie (tylko w odpowie- 
dziach): „Z domu idziesz?" „Ba!" „Więc to 
on ma płacić?" „Ba, ba!" b) lecz, ale, tylko. 
13. ba! ba ! = no-no/, pi-pH, ho-ho!, oho!: Ba, ba, 
ba! kogo ja to widzę! 14. [ba, ale ba, bajdu- 
że] to i cóż?, no i cóżf, ha!, mniejsza o to!, cóż 
robić!, nic nie szkodzi!, cóż z tego'?, wielkie rze- 
czy!, wielka rzecz!, loięc cóż?: Ba! alboż to ko- 
niec świata, alboż nie ma on przed sobą czasu? 
„Pijcie, tylko patrzcie, aby..." „Ale ba! albo 
wszyscy nie poumieramy?" 15. [ba, ba i co to!] 
no i co to (warto) : Trafiłem zająca, ale mi uciekł, 
ba i co to ! 16. [ba nu, ale] a jakże. 

Baba, y, Im. y I. stara kobieta, starucha: .B 
o siedmiu krzyżykach, bez zębów, ślepa. B.-by 
go pęcherzem wystraszyła. Prz. 2. żebraczka, 
uboga, biedna: B. z pod kościoła. Przyszła B. 
po prośbie a. po proszonym. 3. częś. Babka = 
matka ojca a. matki. 4. rub. mężatka: Skoro dzie- 
weczce czepiec włożą, już ona B. 5. [B] i rub. 



-żona, stara, jejmość, połowica, magniftka: Moja 
B. Babę brać. Sienk. (ożenić ś.). 6. [H., Bab- 
ka, babia mać, Babuńcia, Babica, Babiarka, B. 

położna], •]• B. ])omoea& — kobieta czuwająca przy 
położnicy, odbierająca dziecko, akuszerka. 7. ko- 
bieta sprawiająca kłopot, krępująca, kumoszka : 
Tylko kłopot z babami. B. z wozu, koniom lżej. 
Prz. 8. poĘ. kobieta: Gdzie djabeł nie może, 
tam babę pośle. Prz. 9. kobieta, posiugaczka, na- 
jemnica, wyrobnica, robotnica : B. do posług, do 
mycia podłóg. B. a. Babka kościelna. \0. prze- 
kupka, krupna B.: Kłócą ś baby na rynku; wiO' 
ścianka, kobieta wiejska, wieśniaczka, chłopka, przy- 
była z produktami na rynek: Kupować u bab ko- 
rzystniej, niż u przekupek. II. B. jędza = czaro?/;- 
nica, wiedźma, ciota; przen. złośnica, sekutnica, 
kłólnica, świegoi, kobieta swarliwa, furja, herod B.: 
B. swoje, czart swoje. Prz. Gdzie doktór nie 
może, tam B. pomoże. Prz. 12. sfręczycielka nie- 
rządu. 13. przen. o mężczyźnie = babiarz, niewieś- 
ciuch, piecuch, niedołęga, tchórz, papla, plotkarz. 
14. [Psie babyj p. Przebaby. 15. fw szachach 
= królowa, pani, marszałek. 16. kloc w kształcie 
głowy ludzlciej, który na komorach wodnych dają 
frycom do całowania: Jak to tam będzie na ko- 
morze, kiedy ci ś. B. nadstawi! 17. bałwan ze 
śniegu, który chłopcy lepią. 18. ■^[Q.\- posąg ka- 
mienny męski a. żeński, znajdowany w kurhanach. 
19. ciężar do wbijania pali, do wytłaczania oleju 
itp., baran, odbijak, bitnia, część składowa kafaru, 
uderzająca o pal. 20. kłoda dębowa z rękojeścią 
do wbijania, ubijania, taranek. 21. czop, pęk ze 
szmat do zatyJcania czeluści pieca, komina, zatyka- 
dło. 22. smark zatykaj(f.cy nos, babok. 23. loie- 
cha zatykana w miejscach niebezpiecznych dla prze- 
jazdu, przejścia. 24. szczotka, miotła, gnłgan na 
długim kiju do omiatania sufitów, ścian. 25. B. a. 
Babka [Babica] = ciasto pieczone w donicach: B. 
wielkanocna. 26. B. a. Babka = Zeyj/mma ?/;»e- 
czona w okrągłej foremce. 27. [B.]-duży ostatni 
snop podczas żniwa. 28. \Ji.^ = beczułka do nawi- 
jania liny podczas łowienia ryb na lodzie. 29. ./or- 
ma drewniana, na której prasują i fasonują kape- 
lusze. 30. [B.] = żelazko, na którym klepią kosy 
i sierpy. 31. na okrętach = ^afc, bosak. 32. [B.J 
pewna część kołowrotka do przędzenia. 33. a. Pi- 
kieta. = kołek, od którego zaczyna ś. gra w krokie- 
ta. 34. f koza, areszt. Tw. 35. Baby a. Babki 
astr. plejady, dżdżownice, kwoka z kurczętami 
(gwiazdozbiór). 36. bot. = a) p. Babka. h)rod.-:,ij 
gruszelc baniastych. 37. fi. - a) supeł na skrętce 
sztabowej, kiedy oryle, zwijając ją, dobrze jej nie 
wyciągną, b) wiecha, którą stawią w miejscach 
niebezpiecznych na rzekach, aby nie wprowadzić 
tratwy na mieliznę. 38. gór. p. Posult. 39. leśii. 
p. 2. Chluba. 40. myśl. = a) sójka, b) rodzaj 
kaczki dzilciej. 41. ucz. piłka do grania nie gu- 
mowa, obszyta w slcórę. 42. zool. = a) p. Pelikan. 
b) [B., Babka] sójka; p. Głowacz, e) p. Babka. 
d) p. Tuńczyk. Zdr. Babka, Babcia, Babciutka, 
Babeczka, Babusla, Babuś, Babuchna, Babunia, 
[Babuńcial, Babunieczka, Babula, Babulka, Ba- 
buleńka, [Babuleńka], Babulinka, [Babulińka]. Zgr. 
pog. Babsko, Babisko, Babizna, Babsztyl, Bab- 
sztel, Babsztrych, Babus, [Babsztur, Bablono, 
Babiszcze]. <Pń. Bab> 



77 



BABA 



BABKA 



[Babel a. Babach] •w. = huch, bach, huś (o upad- 
nic<'iii, w mowie dziecięcej): Lala B. <I)źwn.> 
[Babach] p. Baba. 

XBabak, a, Im. I staruszek, dziad: I babaki 
i kobiety i dzieci. Jeż. <Rum. babac, z Tur. 
baba = ojciec> 

Babaszka, I, Im. I druk. sztabik (justunek) z obu 
boków długich wydrążony dla lekkości i taniości. 
<?> 

Babcia, i, Im. e p. Baba. 

Babcin należącij do babci. 

Babciutka, i liii. i p. Baba. 

Babczany korzeń I. p. Korzeń. 2. p. Zabiniec. 

Babczenie, a, blm., czynność cz. Babczyć. 

[Babczur, a, Im. y] p. Głowacz. 

Babczy czosnek p. Czosnek. 

[Babczyć, y, ył] być babką — akuszerką, babio. 

Babczyn przym. od Babka, f Babisty; przea : 
Babezyne wychowanie (-pieszczone). 

Babeczka, I, Im. I p. Babka. 

Babeczny żart. przym. od Babka: Był koliga- 
tem cioteczno-stryjeczao-wujeczno-babeczno i ba- 
jeczno, a nie rodzonym. Krasz. 

fBabejski p. Babi. Tw. 

Babi, Babski, X Babiński, f Babisty, f Babej- 
ski I. tyczący ś. baby, babom właściwy, do nich 
należący: Babie plotki, zabobony. Dość ranie 
nudzi ta cała historja babia. Mick. B. kołacz 
= baba, babka (ciasto). Babia g-óra (=2 Łysa gó- 
ra). [Babia mad] p. Mać. [Babia łyta] p. Ły- 
da. 2. kobiecy, żeński, niewieści, białogłotuski : B. 
naród chytry! 3. Babi gnój p. Gnój. Babia ja- 
goda a) p. Jagoda, b) p. IWyszopłoch podiistny. 
c) [Babi korzeń] p. Korzeń, d) [B. pies] rodzaj 
gąsienicy, e) Babia sól p. Sól. f) [Babie uszy] 
p. Ucho. g) Babie zęby p. Ząb. 4. Babie a. 
Babskie lato p. Lato. 

Babiarka, i, Im. I p. Baba pod 6. 

Bablarnia, I, Im. e p. Babiniec. 

Babiarski przym. od Babiarz babski, plotkar- 
ski: Babiarskie wieści, liol. 

Babiarstwo, a, blm. charakter babiarza. 

Babiarz, a, Im. e I. p. Baba pod 13. 2. czło- 
wiek oddany kobietom, zniewieścialy, kobieciarz, ba- 
łamut, gamrat. 

Bąblasty, Babkowaty zakrawający na babę, do 
babki podobny, babi, babski, zniewieścialy, papin- 
kowały. 

[Babica, y, Im. e] I. część pieca 2. p. Baba 
pod 6. 

[Babiczka, I, Im. I] krzew róży polnej. 

Babić, I, II [a. Babkować, uje, owal] I. czuwać 
przy położnicy ; przyjmować, odbierać dzieci; trud- 
nić ś. akuszersłwem. 2. [babić] czepić, oczepiać, 
wkładać czepek podczas oczepin. 

XBabiec, bca. Im. bcy lekarz akuszer, położ- 
nik. 

Babieć, eje, al stawać ś. babą, stawać ś. podob- 
nym do baby, starzeć i.: Grzbiet zgarbaciał, twarz 
babieje. 

Btb.enie, a, blm., czynność cz. Babić. 

iBablenlec, ńca, Im. ńce] p. Babiniec. 

Babikęs, u, Ira. y bot. p. Pantofelnik. <Baba 

+ Kęs> 

Bablkrówka, I, Im. I bot. I. p. Kokoryczka. 2. 
p. Ziarnoplon. < Baba -f- Krowa > 
Bablmór, oru, lin. ory bot. p. Widłak. <Baba 

-^-Mór; litiMliiie ijiszjj. Babiinur, gdyż jest rośli- 
na Morzy bab > 

Babimórowy przym. od Babimór; ! Babimurowy: 
Proszek H. (stunen lycoj)oiliij. 

I Babimur, u, Im. y bot. p. Bablmór. 



I Babimurowy p. Babimórowy. 

[Babin] przym. od Baba; nrdeżący do baby; jej 
właścitcy, babski: [B. mróz] p. Mróz. 

Babina, y. Im. y, [Babowina, Babiono] biedna, 
poczciwa staruszka, stara toJiiccina. Zdr. Babinka. 

[Babiniak, a, Im. i] krzew, używany do żywopło- 
tów. 

Babiniec, ńca, Im. ńce I. a. [Babnica] kruch- 
ta, przedsionek, przysionek kościelny, gdzie ba- 
by siadują. 2. [Babinioc] miejsce pod daszkiem, 
opasującym wiejską cerkiewkę. 3. a. Bablarnia, 
[Babieniec] mieszkanie kobiet, fraiici;mer, gyneceum. 
4. [Babieniec] izba dla służby kobiecej. 

Babinka, i, Im. I I. p. Babina. 2. a) p. Grzyb. 
b) p. Kolczatek. 

Babinos, a. Im. y cukier, ciastko półfrancuskie 
w kształcie nosa. <Baba -\- Nos> 

xBabińskl p. Babi: Babińskie plotki, zbytki, 
zabobony. 

[Babiono, a, Im. a] I. p. Babina. 2. p. Baba. 

Babirusa, y, Im. y zool. (poreus babirussa) 
zwierzę parzystokopytowe z rodziny świń. <Mal. 
babirusa - świnia-jeleń > 

Babisko, a, Im. a ni. p. Baba. 

f Babisty p. Babi: Posag B. 

[Babiszcze, a, Im. a] p. Baba. 

Babit, u, Im. y p. Metal panewkowy. <?> 

Babiząb, u, Im. y bot. ludowa nazwa rośliny: 
łrzmielina (evonymus). <Baba-|-Ząb> 

Babizna, y, Im. y I. spadek po babce: Wnuki 
z ciotkami babiznę a. dziadowiznę równo biorą. 

2. f mienie babki. 3. [B.] a) spadek po matce: 
Po matce grunt zwał ś. babizną. b) spadek po 
żonie, c) własność żony. 4. stan żebraczki pod 
kościołem. 5, -J- życie starej kobiety w przytułku : 
Poszła na babiznę do szpitala. 6. p. Baba. 

Babka, I, Im. I I. p. Baba. 2. zdr. od Baba 
pod 1: Na dwoje B. wróżyła. Prz. ( = rzecz je- 
szcze wątpliwa, szeroko o tym Dawid pisał); 
pod 2: Babko, dałem ci grosz? Prz. (gdy kto 
wymawia bagatelną łaskę) ; pod 3, żart.: Szlach- 
cie po babce = nieprawdziwy ; pod 6: a. Babecz- 
ka; pod 25: B. śmietankowa, ponczowa. B. hisz- 
pańska (z masy biszkoptowej i esencji ponczo- 
wej). B. kartoflana, piaskowa a. Żandbabka 
(biszkoptowa z mąką kartoflaną). Gry: Ślejia a. 
X ciemna B. a. zmrużek a. ciuciubabka : Grać 
w ślepą babkę. Fortuna w ślepą babkę grać 
z ludźmi lubi. W ciemną babkę grać. Krasz. 

3. nazwa kostki, używanej lo grze dziecięcej, zwa- 
nej Babką. 4. gatunek .'strzelby. 5. rodzaj kowa- 
dełka do zaginania jniłąków u kłódek zwyczajnych. 
6. młotek gruby, z obu stron jednakowy. 7. f mo- 
neta drobna, halerz: Złamana Ti. = nic zgoła, zła- 
many grosz, fenig, szeląg : Nie dam ani złamanej 
babki. 8. [B.] a) ława piecowa i sam piec (na- 
lepa), b) garnek pękaty do mleka, c) mendel 
(zbożowy), d) kowadełko, na którym klepią kosy. 
e) astr. p. Baba pod 33. 9. bot. a) (plantago) 
a. Baśki roś. z rodziny łtabkowatych (plantagiaa- 
ceac) ; gatunki : B. 1 a n c e t ó w k a (p. lanceo- 
lata) a. Pchle ziele. Języczki; B. 
piaskowa (p. aronaria) a. Pchle ziele 
piaskowe; B. p ł o s z n i k (p. psyllium) ; B. 
średnia (p. modin); B. wielka a. gład- 
ka (p. m.ijor) a. Skołojrza. bV B. wod- 
na a. Zabiniec bab k a , p. Zabiniec 
babczany. c) p. Grzyb chropawy, d) j). Bag- 
niątko. e) w Im. ogólna nazwa drobnych zinrn 
spłaszczonych, np. w i^trączkach akacji. 10. H. kloc 
sosnowy trzysążniowy, ociosany z kory do spławu. 
II. gór. kamień, którym zamykają wejście do ko- 



78 



BABKOWAĆ 



BACIIARZYNA 



palni. 12. hut. kamień, zaim/kający skrzynie za- 
jtrawij wielkopiecowej, zawora otworu pieca liutni- 
czcf/o, zalepa. 13. zool. a) B. pępówka a.. [Baba, 
Babec, Czopyk, Ćwioczek, KostrysaJ (i,'oLiu8; ry- 
tm cierrtiopromieniia, yardłopiclwa, z rodziny pępó- 
tcek. Gatunki: B. barczysta (g. nietanosto- 
nus); B. łysa, n a g o w i e k a (g. gymnotra- 
chelus); B. mała (g. marmorattis); B. szczu- 
pła (g. fluviatilis); B. wielkogłowa (g. 
Kessleri). b) [B.] owad biedronka : Choćby nad- 
wodnej babki, choć muszki. Gosz. c) [B.] p. 
Głowacz. 
[Babkować, uje, owałj p. Babló. 
Babkowanie, a, blm., czynność cz. Babkować. 
Babkowaty I. p. Bąblasty: Twarz babkowata, 
jak grzybek. Kaczk. 2. bot.: Babkowate rośliny 
(plantaginaceae) rodzina roślin kwiatowych dwu- 
liściennych. 3. zool.: Babkowate = rodzina ryh 
ciem iopromiennych. 

Bablach, u, blm., Babolach, in. dębianki 
indyjskie, galasówki indyjskie a. 
wschodnie, garbnik ws eh o d ni = owoc 
drzewa ostrostręczyna arabska (acacia arabica). 
< Wschód. bablah> 

(Bablać, a, a.l]-płókaó, moczyć w wodzie. <Pń. 
Babr/Babł> 
Bablać, a a. ble, blal p. Babrać. 
IBabnlca, y, Im. ce] p. Babiniec. 
JBabok, a, Im. i a. Babuk] 1. p. Bobo: Nie 
płacz, bo cię B. zje. 2. p. Smark. < Pń. Boj > 
fBabol, a, Im. e p. Bąbel. <Pń. Bąbl> 
Babolach, u, blm. p. Bablach. 
Babosze, ów, blp., Babusze, [Bambosze] trze- 
wiki tureckie, papucie, pantojle. <Tur. (z Prs.) 
pa pusz, pa]iiidż, papiicz, papuk> 
[Babowina, y, Im. yj p. Babina. 
XBabożert, a, Im. owie ten, co i. ze starą 
babą ożenił. < Baba -|- Żon > 

jBabracz, a. Im. e|, Babrała, Babręga który ś. 
bnbrze. <Pń. Babr/Babł> 

Babrać, brze, al, Bebrać, Bablać, Beblać, [Be- 
blać] I. babrać ś., paprać, gmerać, grzebać, plus- 
kać, mącić, hełtać, brzechtaó ś., walać ś., paćkać, 
pluskać ś., chlapać ś.: Dziecko babrze w cieście. 
2. licho malować, gwizdać, paćkać, bazgrać. 3. 
gmerać, grzebać, szperać w czym, wertować co : Już 
byłeś żołnierzem, kiedy ja jeszcze babrałem 
w Alwarze. 4. [B.] = a) kraść na szałasie, b) ro- 
bić szkodę, c) czarować (mleko), d) kwasić mle- 
ko, e) brudno a. bezładnie coś robić. B. Ś. I. p. 
wyż. pod 1., nurzać ś., peckać ś.: Poniewieraj ś. 
w błocie, w którym babrali ś. pisarczyki, Sto- 
larczyk!, szewczyki. Jeż. 2. [B. ś.] (o "dziecku) 
mazać ś., być mazgajowatym. 3. marudzić, wybie- 
rać ś. nies/wro, gmerać ś., grzebać ś., guzdrać ś., 
nudzić, bałamucić. 

[Babrak, a, Im. I] ten, co brzydko pisze, gryz- 
moła. gwazdacz. 

Babrała, y, Im. y ten, co babrze, paprała, gwaz- 
dacz, flejtuch; guzdrała, guzdralski, maruda, nu- 
dziarz, grzebała. 
Babranie, a, blm., czynność cz. Babrać. 
Babranina, y I. blm. p. Babranie. 2. Ira. y 
przedmiot, powstały icskutek babrania: licłie pismo, 
malowidło, gwazdanina, gryzmoły. 
[Babręga, i. Im. I] p. Babracz. 
fBabroń, a, Im. e] szkodnik. 
[Babrotać, ocze, ial] mówić pod nosem, mamro- 
tać, bąkać. <Dźwn. > 

Babski p. Babi pod 1. i 2.: Babska rzecz na- 
r70'cać. Mick. Urok B. Bai)ska koszula. Bab- 
skie boże drzewko. [B., ego] rz. rodzaj tańca. 



Po babsku, f Babski, f Babskie przys. =jak baba, 
po kobiecemu: Przebrany po babsku = ra babę. 
-f-Babskie przys. po babsku. 
Babsko, a, lin. a p. Baba. 
Babsztel, a. Im. e m. p. Baba. 
Babsztrych, a, Im. y m. p. Baba. 
[Babsztur, a. Im. y] m. p. Baba. 
xBabsztych, a, Im. y m. p. Baba. 
Babsztyl, a. Im. e m. p. Baba. 
Babuchna, y, Im. y p. Baba. 
[Babuk, a. Im. i] p. Babok. 
Babula, I, Im. e I. p. Baba: Kiedy jest zbo- 
że, to hula B.! (= kiedy jest, to szelest). 2. [B.j 
rodzaj kominka przy piecu. 
[Babuleńka, i, Im. i] p. Baba. 
Babuleńka, i, Im. i p. Baba: Miała B. kozła 
rogatego. Pśń. 
Babulin przym. od Babula: Pokój B. Roi. 
Babulinka, i, Im. I p. Baba. 
[Babullńka, I, Im. IJ p. Baba. 
Babuika, I, Im. i p. Baba. 
Babunia, I, Im. e p. Baba. 
Babunieczka, i, Im. I p. Baba 
Babunin należący do babuni: Miljony babunine 
spać nie dawały. Krasz. 
[Babuńcia, I, Im. e] p. Baba. 
Babus, a, Im. y m., pog. od Baba. 
Babusla, I, Im. e p. Baba. 

Babusin należący do babusi: Babusina wnucz- 
ka, młynarska suczka, obiedwie dobrze ś. mają. 
Pr z. 

Babusz, a. Im. e p. Babosze: Zdejmuje z nóż- 
ki B. Słów. 

[Babuszerja, I, blm.] plotkarstwo, plotki: Bawi 
ś. babuszerja. Kaczk. < Por. poczta a. wiadomość 
pantoflowa > 

Babuś, a. Im. e m. p. Baba; ir. babsko: Śmiesz- 
nie, gdy 6. B. wymuszcze. 

1. Bac, a, Im. e p. I. Pac. 

2. Bad p. 2. Pad <Pń. Bac> 

[Baca, y. Im. owIe a. Baczą] m. stary pasterz, 
dozorujący nad juhasami, pasącemi owce w Ta- 
trach. <.W^g. baes, bacsa, bacsó = pasterz > 

1. Bach! w. I. buch I łupi bafljmf! bęc! pac! 
brzdęk! fajt! rym! łomot! chlap! chrost! chlast!: 
Ja go harapnikiem, a on B. o ziemię. 2. rym! 
łup! buch! akurat, raptem, jak na złość, właśnie, 
na nieszczęście, naraz: Aż tu jednego wieczora 
B.! pan Wit wszedł znienacka do alkierzyka. 
Kaczk. <Dźwn.> 

2. [Bach, a, Im. y, BechJ bachur, bęben, berbeć, 
fąfel. <p. Bachur > 

3. Bach, a, blm. p. Bachus. 

Bachanaija, i, Im. e, BakchanaIja, Bachandrja 

hulanka, biesiada, biba, libacja, pijalylca, orgja : 
Po bachanaljach nastąpił post wielki. Kaczk. 
<ŁĆ. bacehanalia Im. = święta Bachusowe > 

Bachanek! przym. od Bachant; Bachiczny, 
Bakchiczny. 

Bachandrja, i, Im. e I. p. Bachanaija. 2. [Ba- 
chandryja] zabawa taneczna; przen. ir. : Sprawię 
ja ci bachandrję! { = bal, łaźnię). <Słd. miesza- 
ny z bachanaija -j- ttiby z Gr. -andrja> 

[Bachandryja, I, im. e] p. Bachandrja. 

xBachant, a, Im. cl, XBakchant hulacz, hula- 
ka, bibosz, birbant. <Łć. bacchant — ira. od bac- 
chari = obchodzić święta Bachusowe > 

Bachantka, I, Im. I I. forma ż. od Bachant. 2. 
bot. p. Komarnik. 

[Bacharzyna, y, Im. y] I. pęcherz. 2. woreczek 
(z pęcherza), kapciuch. Por. Macharzyna. <?> 



79 



RACHEHKA 



BACZNOŚĆ 



Bacherka, I, Im. i garn. narzędzie używane przy 
wyrahiuniu misek. < koże Słe. bahra, p. Ba('hr()> 

Bachiczny p. Bachanek! : Iście bachiczna 
Pcena. 

Bachmacik, a, Im. I p. Bachmat. 

Bachmat, a, Im. y koń tatarski gruho-płaski na 
uizkieh not/ach; wocjóle koń tej postaci: B. perski. 
2. przen. człowiek otyły, opasły, otylec, opas, tihe- 
tlcuia, l)rzucliacz, hrzuclud. Zdr. Bachmacik. Zgr. 
Bachmacisko. <Tat. (z Prs.) bachn = szeroki -|- 
Tiir. at = koń> 

Bachmato przys, od. Bachmaty. 

Bachmatowaty (o człowieku) nizki, krępy, ])rzy- 
sailzisty, okrągły, otyły, opasły, brzuchaty. 

[Bachmaty] bachmatowaty, niezgrabny, obwisły, 
hiichasty, za szeroki, za suty, obszerny. Rękaw 15. 

[Bachmeta, y, Im. y] ra. niezgrabny człowiek, 
■przedmiot. <p. Bachmat > 

Bachmistrz, a, Im. e p. Barkmistrz. 

Bachmistrzostwo, a, Im. a gór. p. Barkmi- 
strzostwo. 

BachmistrzowskI przyra. od Bachmistrz : Urząd 

[Bachnąć, nie, nąl] bucJmąó, icalnąć, palnąć, 
pacnąó, łomotnąó, grzmotnąć, dzbęknąć, chrosnąć, 
wyciąć, łupnąć, lunąć, maclinąć — uderzyć. < Dźwn. > 

[Bachnlatki, ów, blm.] dziki agrest. Por. Bag- 
niątko pod 2. < Słc. bahńatko, a. Ukr. bahiiit- 
ka - kotka, bazia > 

Bachor, a, Im. y I. p. Bachur pod 1 i 2.: 
Żeby ciebie razem z twoim bachorem l)ior^InJ^.. 
Bał. 2. laska z liakiem żelaznym, używana na 
statkach wodnycli, zwanych bajdakami. Zdr. Ba- 
chorek. <p. Bachur > 

[Bachora, y, Im. y] p. Bachórz. 

Bachorek, rka. Im. rkl p. Bachor. 

[Bachorza, y, Im. e, Bachorze] błotna nizina^ 
błota, mokradlina, trzęsawisko, mokradło. <?> 

[Bachorze, a, Im. e] p. Bachorza. 

Bachorze, ęcla, Im. ęta mały bachur : Bacho- 
rzęta, jakby gradem rzucił. Wilk. 

Bachorzy przym. od Bachor. 

Bachować, uje, owal, Bachusować ludać, ra- 
czyć L, pić, lusztykować, baidcielować, birbantować, 
używać, bajrainoioać. < Bachus > 

Bachowanie, a, blm., czynność ez. Bachować. 

Bachowy p. Bachusowy: Napój B. ( ^wino). 

[Bachórz, orzą. Im. orze, Bachora] I. pog. 
brzuch, kałdun, maciek, wahtuch. 2. p. Bachur. 
<Może do Pęcherz? Por. Cześ. bachor = brzuch > 

[Bachro, a, Ira. a, Bahro] dzwono u kola <Słc. 
babra = toż zn.> 

Bachur, a, Ira. y, Bachor I. a. [Bachor, 
Bęchor, Bachórz] niesforne, nieznośne dziecko, 
szczeg. żydow.^skie, dzieciak, hech, bęben. 2. zwylc- 
ły uczestnik gry w palanta. 3. [B.] bękart. Zdr. 
Bachurek. <Hb. b;Ichur = młodzian > 

2. Bachur, a. Im. y młotly kiernoz, .<!tadnik. Zdr. 
Bachurek. <Nm. myśl. Bacher = dzik> 

Bachurek, rka, Im. rki p. Bachur: Rozkoszne, 
ucic-zne, figlarne bachurki. 

Bachurowaty brzuchatt/, pękaty, baniasty, odęły : 
Ogórek B. 

Bachus, a, Im. y I. a. Bach wino, winko. 2. 
czciciel Bachusa, pijak, opój, pijus, opilec, wydmi- 
kuj'el, moczymorda. 3. grubas, otylec, opas, brzu- 
chul, brzuchacz. 4. [B.] lalka wystrojona, obnoszo- 
na podczas zahawy ire .h-odę popielcową w Radom- 
skim. 5. [Bachusy czynne a. skoczne] ostatnie 



dni zapust. Por. [Bekusy]. Zdr. Bachusek. <Gr. 
Bakchos, Łó. Bacchus^ bożek Baclius> 

Bachusek, ska, Im. ski I. p. Bachus. 2. [3a- 
Chuski, Bekusy, ów, blp.j a) o.ioby przebrane dzi- 
wacznie, obcliodzące wieś w zapusty, b) sam zwy- 
czaj obchodzenia: Chodzić na bachuski. 

Bachusować, uje, owal, p. Bachować. 

Bachusowanie, a, blm., czynność cz. Bachuso- 
wać. 

[Baciak, a, Im. I] bacik, biczyk, bałożek. <p. 
Bat> 

[Baciarka, i. Im. I] forma ż. od Baciarz. 

[Baciarz, a. Im. e, Batlar, Byclar] I, chłopak 
dojrzewający, podrostek, wyrostek. 2. włóczęga, ło- 
buz, urwis, ulicznik, oberwaniec: Ten stróż to B. 
jest..., wody nie daje nosić po schodach. Wilcz. 
3. człowiek nieokrzesany ; przewrotny ; głupi. < Węg. 
betyjir = grubjanin, zucliwalec> 

Bacik, a. Im. I I. p. Bat. 2. [B.] plecionka 
z prętów wierzbowych, którą ś. uderza w pierwsze 
święto Wielkanocy (na Sziąsku). <p. Bat> 

Bacisko, a, Im. a, m. a. ni. p. I, 2 Bat. 

1. [Backa, i, Im. I] ręka (w mowie dzieci) <Pń. 
Bae> 

2. [Backa, i. Im. I] wielki placek z mąki żyt- 
niej, piach. <Nm. Batze — ciasto > 

Bacnąć, nie, nąl p. Pacnąć. 
Bacować, uje, owal] być bacą. <p. Baca> 
Bacowanie, a, bini.l czynność cz. Bacować. 
Bacówka, i. Im. ij szałas pasterski w Ta- 
trach. 

Bacyius, Bacyllus, a. Im. y lek. p. Lasecznik. 
<Łć. bacillus= łaseezka> 

Bacyllus, a, Im. y p. Bacyius. 

Bacylowy, przym. od Bacyius: Gruźlica bacy- 
lowa. 

[Baczą, y. Im. owie] p. Baca. 

Baczek, czka, blm. in. maczek p. Bakarat. 

Baczenie, a, blm. I. dogląd, dozór, baczność, 
zwracanie baczności na kogo, na co, mienie kogo 
a. czego na oku, uwacanie na kogo, na co : 
Daj B., aby... Dać, mieć B. na kogo, na co. 2. 
y^wzgląd, atencja, poszanowanie, zachowanie, tro.-^k- 
liwość, piecza: Cudzoziemców miał na więk- 
szym baczeniu, niż swoich. 3. ^rozwaga, roz- 
tropność, pojęcie, objęcie, potnanie, świadomoś'; 
rozgarnięcie, rozum: Baczeniem różninij' ś. ol 
zwierząt. Dziecko w siódmym roku zaczyna 
mieć B. Jeszcze jest przy baczeniu (przy zmy- 
słach, przytomności). 4. zastanowienie, rozsądek, 
rejlehya, rozum, pamięć, rozwaga ; rozmysł, na- 
7nysł, baczność, przezorność, roztropność: Ucisz- 
cie ś! miejcie też B. Mick. Owa już mam 
stracić i pociechę, i B. swoje. Kochan. B. do- 
bre ma ci być wodzem do wszystkiego. < Pń. 
Bak> 

Baczka, i. Im. i fortep. kawałek drzewa buko- 
wego, w który wśrubowany jest kapsel na wierz- 
cliu każdego z tylnych końców klawiszy. <?> 

Baczki, ów, blm. p. Baki. 

xBaczliwie p. Bacznie. 

XBaczliwość, i, blm. p. Baczność. 

xBaczliwy p. Baczny. < Pń. Bak> 

fBaczmag, a. Im. i, f Baćmag, f Baczmaga, 
[Baszmakil gatunek obuwia, but, trzewik. Przen.: 
Wdział z j)ycliy szyte baczmagi. <Tur. baszmak, 
paszmak = sandał, trzewik > 

f Baczmaga, I, lui. I p. Baczmag. 

Bacznie jirzys. od Baczny, xBaczliwle. <Pń. 
Hak> 

Baczność, I, blm., XBaczIiwość I. uw ga, wzgląd, 
baczenie na co, dogląd, dozór, oko ; ostrożność 



80 



BACZNY 



BADLIWY 



oględność, przezorność: Dać B. na co. Mieć ś. 
na baczności. B. ! { — miej ś., miejcie ś. na hacz- 
noici! uważaj] uważajcie 1). Przysuńcie ś. do 
mnie, przygotować broń... a teraz B. ! ( = uu-ac/a ! 
uważać!). Woj.: B.! prezentuj broń! (komenda). 
Baczny, XBaczliwy I. xuważający, uważny, 
przezorny, przewidujący, ostrożny, świadomy, oględny : 
Niech B. uczy błędliwego. Mądry a B. sędzia. 2. 
czujny, pilny : Zwróć baczną uwagę na... 3. Xma- 
jący wzgląd, względny, delikatny : Nie był tyle B., 
ażeby gościa prosie siedzieć. 4. roztropny, roz- 
sądny, rozumny, logiczny, rozważny, obmyślany : 
Ganię zdrożności i zdania raniej baczne. Por. 
Niebaczny. 

Baczyć, y, yl I. f widzieć, spostrzegać: Który 
stworzył ucho, zaś nie usłyszy? Który sprawił 
oko, nie będzie baczył? Bacząc wielliie zbiego- 
wisko, pytała... Jeden dzień, jedna chwila sto- 
jące i poległe baczyła (oglądała). 2. y^dos^trzegać, 
uważać, obserwować: Jeden nie wszystkiego ba- 
czy. Baczyłem, że jej czegoś nie dostawało. 
Przez palce patrzeć, widzieć, jakoby nie bacząc. 
Wielkiemu ])anu nie wszystkiego trzeba B. ( = wie- 
le 6. wybacza). 3. mieć wzgląd, zważać, uważać, 
brać w rachubę, liczyć ś. z czym, powodować ś. 
czym, pamiętać na co: B. na czyje zasługi. 4. 
•j;'uważać, rozbierać, rozważać, zioażać, roztrząsać, 
brać na uwagę, zastanawiać ś.: Będziemy B. jed- 
no wielkie pytanie. Gospodnie, bacz na głos mój. 
B. g\ OB pvokhy = xcy słuchaj go. Pilnie bacz moje 
słowa. B. przyszłość. 5. -j- co do siebie = poczu- 
wać ś. do czego, uznawać, przyznawać, czuć, od- 
czuwać, być świadomym, iciedzieć do siebie : Ża- 
den swej wady do siebie nie baczy. Baczymy 
to do siebie, żeśmy grzesznicy. 6. o czym - 
troszczyć ś. o co, opiekować ś. czym, pamiętać 
o czym: Boże bacz o jego duszy. Rej. 7. [Ba- 
czyć] a.) pamiętać, pomnieć, przypominać sobie ftyl- 
ko w cz. teraźń.): Nie baczę, którego to roku 
było. b) myśleć. B. Ś. I. X opamiętywać ś., reflek- 
tować ś., wnikać w siebie, statkować, mitygować ś., 
miarkować ś. : Bacz ś. narodzie i obacz ś. w Bo- 
gu. Pol. 2. -J-w czym = starać ś. pilnie o co. 
[Bać, oi, jałj p. Bać ś.: Nie bój! 
[Bać to] ale prawda, ależ to. <Ba-|-Ci> 
Bać się boi ś., bal ś., ! bojał ś., [Bajać ś.] I. 
B. ś., B. ś. kogo, czego = doznawać bojaźni, lękać 
ś., strachać ś., obawiać ś., tchórzyć, niepokoić ś., 
żart. mieć pietra = stracha, boja, tchórza, być tchó- 
rzem podszytym : Niech nienawidzą, byleby ś. 
bali. Bój ś. Boga! co robisz, {na Boga, prze- 
bóg). B. ś. piorunów, śmierci ; nie śmieć, nie 
odważać ś. : Bał ś. ust roztworzyć. 2. B. ś., B. ś. 
o kogo, o co =^ lękać ś., niepokoić ś., obawiać ś., 
drżeć, troszczyć ś., turboicać ś., frasować ś., być nie- 
spokojnym, kłopotać ś. o kogo, o co : B. ś. o syna, 
o przyszłość. Nie bój ś. ! pókim żyw, nie pozwolę 
na to. „Nie bój ś." = a) tak tak, nie inaczej, bądź 
pewnym, zobaczysz, będziesz uńdzial, przekonasz ś. : 
Ja cię nauczę rozumu! nie bój ś. ! b) = no no I 
widzisz ! patrz-no ! patrzcie-no ! patrzaj go ! patrzcie 
go!: Nie bój ś., jaki siłacz! <Pń. Boj> 
[Baćkać się, a ś., ał ś.] p. Paćltać ś. <Dźwn.> 
[Baćltor, a, Ira. y] I. a. [Boczkor] przezioisko 
tłustego dziecka, por. Boczlcor. 2. w Im. 1)erla- 
cze, berlecie, babosze, babusze, papucie, pantofle; 
obszerne a niekształtne obuwie. <Słc. (z Węg. 
bocskor) baćkor> 
fBaćmag, a, Im. i p. Baczmag. 
Badacz, a, Im. e ten, co bada |. B. starożytno- 
ści, języka, serca ludzkiego. Towarzystwo 
badaczy przyrody. 2. -f inkwizytor : B. a. do- 



zorca wiary. 3- f wieszczek, uyróżhita. <Pń. 
Bod> 
Badaczka, i. Im. i forma ż. od Badacz. 
Badać, a, faje, al I. co a. -^ cz&go- rozbierać, 
roztrząsać, szperać, studjować, zgłębiać, śledzić, 
trutynować co, docliodzić, dociekać, szukać czego, 
zaciekać ś. w co : B. pismo św. B. chorego = 
egzaminować. W głosie bada tonu. Mick. { = dosłv- 
chuje ś., dopatruje ś.) -j-Będę B. kaźni Boga. 2. 
kogo o co a. o cym = egzaminować, inkwirować, 
przesłuchiwać, macać = indagować, sondotcać, do- 
patrywać ś., wypytywać, śledzić: Służącego bada 
o owych w kochaniu przygodach, Mick. B. oskar- 
żonego, świadków. 3. przenikać, zgłębiać, odga- 
dywać : Ztajnemi rozkazy biegał po różnych stro- 
nach ducha ludzi B. Mick. Zdawała ś. go B., cie- 
kawością zdjęta. Mick. Bóg wzrokiem swoim my- 
śli bada. xB. ś. dobadywać ś., dopatrywać ś., wypy- 
tywać ś., przepytywać ś., dowiadywać ś., wywiady- 
loać ś., dochodzić, zagłębiać ś. : Rozum ludzki, ba- 
dając ś., coraz dalej przychodzi. B. ś. o stały 
wątek waszych jestestw. Wor. B. ś. od mędrców. 
B. ś. czego. 

Badanie, a, Im. a, czynność cz. Badać; poszu- 
kiwanie, studja: Życie duszy czyż nie jest war- 
te badań? Mick. Badania naukowe. B. chore- 
go przez lekarza = auskuliacja, wysłuchiwanie, 
egzaminowanie. Praw. = inkwizycja, indagacja, 
śledztwo, dochodzenie: B. sądowe. B. oskarżone- 
go, świadków. B. ustne, piśmiennie protokular- 
ne, przedwstępne, artykułowane. B. biegłych. 
fBadatliwy p. Badiiwy. 

Badawczo przys. od Badawczy: Spoglądał B. 
z pod oka. 

Badawczość, I, blra. rz. od Badawczy: Wpa- 
truje ś. z badawczością. 

Badawczy I. j^rzenikliwy, ciekawy: Rzuciła nań 
badawcze spojrzenie. 2. lubiący badać, śledzący, 
śledczy: Konrad badawczym i szyderczym okiem 
Witolda lieów i poruszeń śledzi. Mick. Morze 
badawczego zajiału w tobie nie wyziębi. Mick. 
3. przym. od Badanie : B. protokuł sądowy. 

Badawja, I, Im. e ż. I. a. Bedew m. koń dziel- 
ny, Jiiegun, rumak, wierzcliowiec. 2. •]" koń rasy 
tureckiej. <Tur. bedevi (dom. at = koń) = pusty- 
niowy > 
XBadei, a. Im. e p. Badyl. 
[Badelak, a, Im. I] listek na badylu. 
Bademajster, stra. Im. strowie dozorca kąpie- 
lowy, iazicnnik. <Nra. Bademeister> 

Baderka, rki, Im. rki kąpielowa, posługaczka 
w kąpielach, zakładacli wodoleczniczycJi, łaziennicz- 
ka, łazienna. <Nm. Bader - łaziennik > 

fBadetucii, u, Im. y, f Botuch, -|-Botlocłi7"-2e- 
ścieradlo ]:.ąj)ielowe. <Nm. Badetuch> 

Badiaga, i, Im. i zool p. Nadecznik. Por. Ba- 

diok. <Ukr. badiaha> 

[Badiok, a. Im. I] p. Bodziak. <p. Bodziak> 

Badja, i, Im. e a. Kibel gór. miara objętości do 

mierzenia rud ( =^ 35 garncy). <Ros. badtja 

(z Tur. badia = dzban) > 

Badjan, u, Im. y bot. p. Bodzian. <Włos. Hp. 
badiana (z Prs. badian = anyż) > 

Badjanek, nku, część, w Im. nkl I. a. [Ba- 
dzianek] bot. owoc rośliny illicium anisatum, 
w kształcie gwiazdeczek. 2. 2 pp. a rodzaj ciaste- 
czek krucłiych fakiejże a. innej Jormy, używanych 
do kawy a. łierbaty. 

fBadliwy, f Badatiiwy, f Bedliwy, -|- Botliwy, 
lubiący badać, badawczy, ciekawy, szperający . < Pu. 
Bod> 



81 



6 



BADNIAK 



BAGNIKNIE 



Badniak, u, Im. i surowa kłoda dębowa, kła- 
dziona do ognia u Serbów w wilję Bożego Naro- 
dzenia. <Srb. badnjak> 

[Badunia, i, Ira. e] bagienko, kałuża na drodze. 
<Uki-. bad6nia> 
xBadurzyć, y, yl p. Bajać. 

Bady, ów, bl]). żart. kąpiele, miejsca kąpielowe : 
Włóczyć 6. po badach. <Nm. Bad = kąpiel > 

Badyl, a, Im. e, X Badel I. łodyga, źdźbło, 
pienieic rośliny: (Jeleń), widząc swoje nogi ciea- 
kie jak badyle, narzekał. Tremb. 2. trawa su- 
cha, chwast, chwaścisko, zielsko. 3. [Badyle] myśl. 
itogi jelenia. 4. bot. p. Poziewflik. Zdr. Badylek, 
Badylak, Badylka. <Pń. Bod> 

Badylak, a, Im. i p. Badyl. 

Badyiarka, i, Im. i I. forma ż. od Badylarz 
zielenidrka. 2. żona badylarza. 

Badylarz, a, Im. e \)og. I. or rodnik podmiej- 
ski, upraioiający warzywa i handlujący niemi, wa- 
rzywnik. 2. przekupień, handlujący na rynku zie- 
leniną. 

Badylek, Ika, Im. Ikl p. Badyl. Mick. 

[Badylka, I, Im. ij p. Badyl. 

XBadynka, I, Ira. I laseczka. Nieme. <Fr. ba- 
dine> 

[Badzlać się, a ś., al ś., Bodziać ś.] I. włó- 
czyć ś. a) po ziemi, h) -wałęsać ś. 2. walać ś., 
wycierać ś. 3. dyndać ś. <Brs. badziać sa> 

[Badzianek, nka, Im. nkij p. Badjanek. 

[Badziewie, a, blm.] zbiór, kawałki słomy, chrós- 
tu, traw. < Pń. Bid > 

Baf! p. Bach. <I)źwn.> 

[Bag, a, Im. I] p. Bocian. <?> 

[Baga, I, blm. a. Bago] tytuA do żucia, prymka ; ty- 
tuh przeżuty ; sok iytuniowy. < Węg. bagó > 

[Baganciarz, a, Im. e] niezgrahjasz ; niezdara; 
żebrak. 

[Bagańcze, ów, blp.] p. Bagańć. 

[Bagańć, a, Im. e a. Bagańcze] I. trzewik. 
2. duży, stary but. 3. niezgrabne a obszerne obu- 
wie. <Słe. baganće = stary trzewik > 

XBagatel, i. Im. e p. Bagatela: Nie mówmy 
o tym, to B.! Krasz. <Fr. bagatelle> 

Bagatela, I, Ira. e, X Bagatel I. a. [Bagatel- 
nośćj fraszka, drobnostka, drobiazg, małostka, baj- 
ka, błahostka, głupstwo, maleństwo ; fatałaszek : 
Poszło ira o bagatelę. Sumienie jest u złych 
ludzi bagatelą. Ir.: Dwa tysiące talarów, B.! 
Trwoni pieniądze na bagatele. 2. muz. krótka, 
lelcica kompozycja. Zdr. Bagatelka. 

1 Bagatelizować, uje, owal cz. czyn. a. ni. lek- 
cewnżyó, mieć za nic: Bagatelizują rozporządze- 
nia rządowe. Lekarz bagatelizował, uspakajał, 
dziecku było coraz gorzej. 

! Bagatelizowanie, a, blm., czynność cz. Baga- 
telizować. 

Bagatelka, I, Ira. I p. Bagatela. 

[Bagatelność, I, Im. i] p. Bagatela. 

Bagatelny błahy, drobnostkowy, nieznaczny, drob- 
ny, mdły: Bagatelna rzecz, suiua. 

xBagazik, a, Im. I p. Bagaż: Odesłałem swój 
B. Mich. 

■{- [Bagazja, I, Im. e] tkanina bawełniana. <Tur. 
bagazija (z Ar.) = tkanina jedwabna> 

Bagazjowy przym. od Bagazja: Kaftan B. 

Bagaż, u, Im. e I. towar, toszelki ciężar, wypra- 
wiony w drogę; rzeczy .'^pakowane do przewozu, 
tłumok, pakunek, juk, tobol, tobołek; waliza, torba, 
napełniona rzeczami: Oddać B. do wagi na ko- 
lei. Oddać v7.QQ7.y na B. (do wagonu towarowe- 
go). Mieć za wiele bagażu. 2. woj. rucłwmoi- 
ci, prowjant^ amunicja armji w czasie pochodu, ju- 



ki; koń, wóz bagażowy. Zdr. Bagażyk, X Baga- 
zik. <Fr. baf;age> 

Bagażowe, ego blm., rz. oplata za przewóz ba- 
gażu, przewoźne. 

Bagażowy przym. od Bagaż juczny, przewoźny, 
transportowy. 
Bagażyk, a, Im. i p. Bagaż. 
Bagdat, a, Im. y zool. p. Gołąb. <0d miasta 
Bagdad > 

f Bagienka, i, Im. i trawa na bagnach. <Pń. 
Bagn> 

Bagienko, a, Im. a I. p. Bagno. 2. [B.] wiel- 
kanocna gahizka wierzbowa. 3. bot. a) p. Azaija. 
b) p. Modrzewnica. 
Bagiennica, y. Im. e lek. malarja. 
Bagienniczy przym. od Bagiennica: Choroba 
bagiennicza. 

Bagienny przym. od Bagno: "Wyziew, gaz B. 
Choroba, gorączka hSigienna - pochodząca z dzia- 
łania powietrza bagnistego, malaryczna: Zapach, 
smak B. 

Bagler, gra, Im. gry a. Szufllca przyrząd a. 
machina do pogłębiania dna w kanałach, przysta- 
niach itd. <Ńm. (z HI.) Bagger> 

Bagierować, uje, owal oczyszczać, pogłębiać ba- 
grem. 

Baglerowanie, a, bira., czynność cz. Bagiero- 
wać. 

Bagieta, y, część, w Im. y listwy do ram, szta- 
biki. <Fr. baguette> 

Bagietka, i. Im. i i. pręcik, laseczka, pałeczka: 
Nie położyła rąk zmęczonych na bagietki pulpi- 
tu. 2. pręcik szklany do kłócenia j^łynów w labo- 
ratorjach. 
Bagnecik, a, Ira. i p. Bagnet. 
Bagnecina, y, Ira. y m. lichy, nędzny bagnet. 
Bagnecisko, a, Ira. a, m. a. ni Bagnet. 
Bagnet, u, Im. y rodzaj puginału, osadzanego na 
broni ręcznej: Kłóć ś. bagnetami. Już przyszło 
do bagnetów. Zdobyć pozycję z bagnetem w rę- 
ku. Bić ś., iść, fechtować ś. na bagnety. Ra- 
niony bagnetem a. ranny od bagnetu. Przy nim 
dwaj z gołemi bagnetami stoją drabi. Mick. Ko- 
menda: Bagnety na broń! Na bagnety! Zdr. 
Bagnecik. Zgr. Bagnecisko. <Fr. baTonette> 

Bagnetowy 1. przym. od Bagnet: Rana bagne- 
towa. 2. elektrot.: Nasada bagnetowa w lamp- 
kach żarowych = w której zamykanie prądu dolco- 
nyica ś. za pomocą klucza, podobnego do bagnetu. 
Bagnetówka, i, Im. i strzelba, opatrzona bagne- 
tem. 

Bagnetsztanga, 1, Im. 1 ślus. p. Paszkwil. < Ba- 
gnet -|- Nm. Stange = pręt> 

Bagniak, a, Ira. i bot. naztua ludowa roiliny : 
grzyb pstry (boletus variegatus). <Pń. Bagn> 
[Bagniąć, i, Ira. e] p. Bagniątko. 
Bagniątko, a. Im. a 1. ■];■ baranek, jagnię. 2. 
[B.{ ; . [Bagniąć, Bagnięć, Bagnieć, Bagnić, Bag- 
nięciej pączek kosmaty niektórych roślin, bazia, 
baska, kotka, Imranek, babka: W kwietnia nie- 
dzielę kto bagniątka nie połknął, to już zbawie- 
nia nie otrzymał. W" palraową niedzielę łykają 
B., jako pierwsze święcone. <Pń. Jagn> 

Bagnica, y, Im. e a. Błotnica, Grzężnica bot. 

(scheuchzeria) roś. z rodziny bloinicowafych. (Ja- 

tunek: B. torfowa (s. pjilustris). <Pń.nagn> 

[^Bagnić, I, Im. e] p. Bagniątko. <p. Obagnić 

h.y 

fBagnIć się, I ś., II ś.] (o owcach) kocić ś. Por. 
Obagnić ś. 
[Bagnieć, I, Ira. e] p. Bagniątko. 
[Bagnienie, a, blm.] czynność cz. Bagnić ś. 



nAGNIKC 



TIA.TDRAK 



[Bagnlęó, I, Im. e] I. p- Bagniątko. 2. palmy, 
wierzliy wielkanocne. 

fBagnik, a, Im. i I. p. Tuńczyk. 2. [B.] psfcorz. 
<Pń. Bn<>-ii> 

Bagniówka, I, Im. I I. [B.] rodzaj gruszki. 2. 
a. Bagnisko, Bażyna, bot. (empetrum) roL z ro- 
(Iziiiij hużynowaiycli (eiiipetraceae). Gatunek: B. 
czarna a. małpia j a g o d a (e. nigriim). 

Bagnisko, a, Im. a I. p. Bagno: Wyziewy 
bagnit^lc. Orzesz. 2. p. Bagniówka. < Bagno > 

Bagnisty oltfity w i>tifjna, błotnisty, grzązki. ka- 
htżysty : Okolica bagnista. Ruda łączna a. bag- 
nista. 

Bagno, a, Im. a I. gąszcz z wody i ziemi, bło- 
to, trzęsaicisko, trzęsanńca, grzęzawica : Ugrzęznąć, 
utonąć, uwięznąe w bagnie. B. słone = z którego 
sól warzą. 2. a. Bagnisko, Bagienko, bot. 
(leihiiii) roś. z rodziny wrzosowalych (ericaceae). 
(iatiinek: B. pospolite a. zwyczajne, a. 
świnie a. r o z ra a r y n d z i k i a. e z e s k i , 
b a h u n (1. palustre). Zdr. Bagienko. Zgr. Bag- 
nisko. <Pń. Bagn> 

[Bagnowina, y, Im. yj torf. <Czes. bahnovi- 
na> 

Bagnowisko, a. Im. a] torfowisko. 
Bago nieud.] p. Baga. 

Baiiro, a, Im. a] p. Baciiro. 

[Bahun, a, Im. yJ bot. I. p. Azaija. 2. pospo- 
lita nazwa rośliny bagno pospolite (ledum palu- 
stre . <Brs. bahun > 

[Baić, I, II] tnówić. <Pń. Ba> 

fBainkować, uje, owal] gór. p. Bankować. 

Baj, a. Im. e, Baja, x Bajobaśń. [Bajbuga, Ba- 
juga, Bajda, Bajdata, Bajtala, Bakuła, Balaka, 
Bajdula, Bajdura, Bajduś, Bajduśnik, Bajdyga, 
Bajdziarz] I. bajarz, bajacz, plotkarz, pleciuch, 
pleciiiga, gaduła, papla: Baj, baju, będziesz w ra- 
ju. Prz. (=gadaj zdrów). Biegaj, a nie myśl, 
baju, o perorze. Chodzi Baj po ścianie w czer- 
wonym żupanie. <Pń. Ba> 

[Baj, u, Im. e] p. 2. Baja. 

1. Baja, I, Im. e I. p. Bajka : To już nie baj- 
ka, ale całą gębą B. 2. p. Baj. < Pń. Ba> 

2. Baja, I, Im. e I. a. Beja [Baj] sukno grube, 
miękkie, kosmate: Burka z bai. 2. [B.]- a) spód- 
nica zimowa, b) gruby surdut roełniany. c) tvłos 
na tkaninie, kutner, barwa, d) barchan. Zdr. Baj- 
ka. <I)nm. baje (z HI. baai, to zaś z Fr. boie)> 

Bajacz, a, Im. e p. Bajarz. <Pń. Ba> 

Bajaczka, I, Im. i forma ż. od Bajacz. 

Bajać, je, jal, [Bajdać] I. mówić bajki, opowia- 
dać barnie, gawędzić, rozprawiać, prawić, impro- 
wizować: Czy to prawda, czy tylko tak bają? 
Bają od wieków poeci. O roku ów, dotąd lubią 
starzy o tobie B. Mick. 2. a. Bajdurzyć, [Baj- 
dzlurzyć, Balahać, Balakać, Balbotać, Bołbotać] 
pleść, paplać, ględzić, majaczyć, gadać nie wiedzieć 
co, zawracać giowę, bałamucić: Nie wiesz, co ba- 
jesz. Upiwszy ś., baje ni to, ni owo, 3. igać, 
kłamać, zmyślać: Co ty rai tara bajesz! <Pń. 
Ba> 

fBajadeP, a, Im. y rodzaj woreczka jedwabnego. 
<Fr. bayadfere> 

Bajadera, y, Im. y, x Baiiadera I. a. Baja- 
derka indyjska śpiewaczka i tancerka publiczna. 
2. dawma tkanina indyjska. <Fr. bayadśre (z Pg. 
baiiadera = tancerka) > 

Bajaderka, I, Im. I p. Bajadera. 

[Bajak, a, Im. I] bajarz, gawędziarz; błazen. 
<Pń. Ba> 



Bajanie, a I. blm., czynność cz. Bajać. 2. Im. 
a ]t. Bajka; długie, nudne opowiadanie: Skończ 
już raz swoje B. 

Bajarka. i, Im. I forma ż. od Bajarz. 

Bajarski przym. od Bajarz: Nie jest to rzecz 
bajarska zapuszczać ś. w dziedzinę historji. Byk. 

Bajarstwo, a, blm. I. prawienie bajek. 2. plot- 
karstwo, świegotliwość. 3. bajkopisarstwo. 

Bajarz, a, Im. e, Bajacz I. p. Baj. 2. żart. 
pisarz, autor bajelc, bajkopis, bajkopisarz. 

[Bajbak, a, Im. I] bobak (o leniuchu): Leży, 
wylęga ś. jak B. <Ukr. Brs. bajbak = bobak> 

[Bajbarak, a, Im. i] serdak bez klinów. < Patrz 
Bajboi ■ak> 

Bajbardzo rz. nieod. byleco, ladaco, lietka pętel- 
ka, nic: Lękają ś., aby ich za B. nie wzięto. Za 
B. miała serce Sydorowe. < Ba -j- I -f- Bardzo > 

Bajbas, a, Ira. y prow. drągal, dryblas. <j). 
Bobak > 

X Bajborak, u, blm. rodzaj tkaniny jedwabnej. 
<Ukr. bajbarak = 1) suknia zwierzchnia kobiet; 
2) serdak huculski. Kos. bajbarak^ = l) rodzaj 
tkaniny; 2) szuba żeńska. Zap. z języków 
wschodnich > 

[Bajbór, a, Im. yj I. o pęcherzach z puchli- 
ny: Ręce spuchły, j.ik bajbóry. 2. człowiek pę- 
katy, opasły, ołylec, opas, brzucłial. <p. Bam- 
bry> 

[Bajbuczyć, y, yl] robić plotki. <Pń. Ba> 

[Bajbuga, i. Im. i] I. plotkarz, plotkarka, baj, 
papla. 2. bajda, baja: Opowiadać bajbugi (-nie- 
stworzone rzeczy). 

Bajoować, uje, owal I gra. żart. hlagować, du- 
rzyć, okłamywać, zawracać głowę. 2. p. Bejco- 
wać: Trumna prosta, sosnowa, czarno bajcowa- 
na. Kon. < p. Bejcować > 
Bajcowanie, a, blra., czynność cz. Bajcować. 

XBajCzany bajeczny, plotkarski. 
Bajczarka, I, Im. I forma ż. od Bajczarz, XBa- 
jeczniczka. <Pń. Ba> 

Bajczarstwo, a, blra. postępowanie bajczarzy. 
Bał. 

Bajczarz, a. Im. e, X Bajkarz, [Bajecznik] I. 
ten, co ])rawi baje, gaduła, gadulshi, żartowniś, no- 
winiarz, gawęda = gawędziarz, gadatywus ; umiejący 
luiele bajek; lubiący ich. słuchać. 2. [Bajczarz] 
plotkarz. Bał. 

[Bajczyć, y, yl] gwarzyć, gawędzić. 

1. Bajda, y, Im. y I. p. Baj. 2. p. Bajka. 
3. [B.] pleciuga, bajczarz. <Pń. Ba> 

2. [Bajda, y, Im. y] p. Pajda. Zdr. Bajdeozka. 

3. Bajda, y, Im. y p. Koryto. <Nra. Beute> 
[Bajdać a. Bejdać, a, al] bajać, prawić, gadać. 

<Pń. Ba> 

1. [Bajdak, a a. u, Ira. i, Bejdak, Bajdas] rodzaj 
statku wodnego bez dachu: Jak maszt bajilaku, 
gdy żagiel rozdęty. Gosz. <Ukr. Br. bajdak = 
rodzaj statku; zap z języków wschodnich > 

2. [Bajdak, a, im. ij p. Bajtala. <Pń. Ba> 
[Bajdaianka, I, Im. ij foima ż. od Bajdala: 

Czeraużeś ś. nie ożenił, bajdała? — Czemużeś mię 
bajdalanko nie chciała? Pśń. <p. Bajtała> 

[Bajdala, y, Im. y] p. Bajtala. 

[Bajdczarlća, I, Im. I] bajczarka, bajarłca. <Pń. 
Ba> 

[Bajdeczka, I, Im. I] p. 2. Bajda. 

XBajdek, dka, im. oki bajarz, kłamca, łgarz: 
O sprośny bajdku ! 

Bajdka, I, Ira. I] p. 1. Bajda. 
Bajdrak, u, Im. I] oset (carduus). <Ukr. baj- 
drik> 



8a 



BAJDDfcA 

[Bajdula, y, Im. y] p. Baj: Baj, B., kiej ci 
eiej)l(i. Piz. <Pii. Ba> 

(Bajdura, y, Im. y] p. Baj. <Pń. Ba> 

Bajdurzenie, a, blni., czynność cz. Bajdurzyć. 

Bajdurzyć, y, yl I. p. Bajać: Mnie to tak nie 
wiedzieć skj^d przyszJo, ot, aby ś. bajdurzyło. 
Krasz. 2. lek. bredzić, majaczyć w gorączce. 

Bajduś, a, Ira. e p. Baj: Klitiuś, B., módl ś. 
za nami. Prz. (tere-Jere). 

[Bajduśnica, y, Im. e] forma ż. od Bajduśnik. 

[Bajduśnik, a, Im. i] ]>. Baj. 

[Bajduże nieod.] rz. bajbardzo, niewielkie rzeczy ; 
p. Ba pod 13. <Ukr. bajduże > 

[Bajdyga, I, Im. i] p. Baj. <Pń. Ba> 

Bajdy kować, uje, owal] wałęsać ś., próżniaczyó: 
Co ty tu robisz? — Bajdykujc... albo co? Jeż. 
<'Ukr. bajdykuwaty> 

[Bajdykowanie, a, blm.] czynność cz. Bajdyko- 
wać, 

Bajdziarka, i, Im. I forma ż. od Bajdziarz. 
<Pń. Bh> 

Bajdziarstwo, a, blm. nałóg bujania, roznosze- 
nia bajek; rozsiewanie plotek, gadulstwo, plotkar- 
stwo. 

Bajdziarz, a. Im. e p. Baj. 

[Bajdziurzyć, y, yl] p. Bajać. 

Bajeczka, i, Im. I p. Bajka. <Pń. Ba> 

[Bajeczniczka, I, Im. i] forma ż. od Bajecznik, 
Bajczarka. 

Bajecznie przys. od Bajeczny: To B. tanio! 

[Bajecznik, a, Im. cy] p. Bajczarz. 

Bajeczność, i, blm. rz. od Bajeczny. 

Bajeczny I. od bajek, baśni, niepeumy, zmyślo- 
ny, nieprawdziwy, kłamliwy, fałszywy : Czasy ba- 
jeczne. Podanie bajeczne. "Wieść bajeczna. 2. 
przen. niesłychany, znakomity, kapitalny, wyj<{tko- 
wy, toyborny, ogromny; niezwykle, nieprawdopodob- 
nie wielki: Gdyby ś. niemi zaj.-ić, mogłyby dać 
intratę bajeczna. Krasz. Owies B., bo widzia- 
łem i po trzynaście kóp z morgi. 

f Bajeran, u, Im. y p. Bajram. 

[Bajerować, uje, owal] dzwonić „za poległych". 
<Nm. gw. beiern> 

Bajeryn, u, blm. chem. taniahm żelaza i man- 
ganu. <Może od nazwiska Bayer, Beyer?> 

Bajęda, y. Im. y p. Bajka pod 1. Fred. A.<Pń. 
Ba> 

Bajgiete nieod. obwarzanek kręcony żydowski p. 
Begiel, Bygiel. <p. Bygiel> 

1. Bajka I. baśA, bajda, gadka, gadanina, plot- 
ka, bąk, kaczka, bajanie, brednia ; fałsz, zmyślenie, 
kłamstwo, loymysł: Rozsiewać, roznosić, zmyślać 
bajki. Wszystko to bajki wierutne. W nocy 
musiano mu gwarzyć pacierze różańcowe a. ga- 
dać bajki. Mick. 2. p. Bagatela: Już to tam B. 
o skórkę. Kaczk. To nie bajki (-nie żarty, nie 
przelewki). 3. rodzaj poezji dydaktycznej, powiast- 
ka pouczająca: Bajki Ezoj)owe Krasickiego. 4. 
p. Fabuła. 5. X Im. owie m. bajarz, bajkarz, wy- 
kfadacz bajek. 6, j). [Bajki]. <Pń. Ba> 

2. Bajka, I, Im. I p. 2. Baja. 

Bajkallt, u, lin. y, Bajkalsztajn, talk zielony, 
dwukrzemian magnezji, wapna i żelaza. <0d na- 
zwy jeziora Bajkał ; -sztaja Nm. Stein = ka- 
mień > 

Bajkalsztajn, u. Im. y p. Bajkallt. 

X Bajkarz, a, lin. e I. p. Bajczarz. 2. p. Baj- 
ka pod f). < V\\. Ba> 

[Bajki I przy.s. bardzo, doskonale, i jak jeszcze! 

Bajkopis, a, im. owIe p. Bajkopisarz. < Bajka 
4" pń. Pis> 



BAiHONISTA 

Bajkopisarstwo, a, blm. I. sztuka pisania ba- 
jek: Krasicki celował w bajkopisarstwie. 2.dziai 
literatury, obejmujący bajki: Trembecki wzbogacił 
B. polskie. <Bajka-f-pń. Pis> 

Bajkopisarz, a, Im. e, Bajkopis pisarz, autor 
bajek, żart. bajarz, bajacz, 

XBajobaśń, i, Im. e m. p. Baj. <Baja-f 
Baśń> 

Bajek, a, Im. I, Bajoko drobna moneta włoska. 
<A\^los. bajoeco> 

-J-Bajolap, a. Im. y człowiek, uganiający i. za 
nowinkami, plotkarz. <Baja -\- Łap> 

Bajonet, u. Im. y dent. kleszcze do zębów, ma- 
jące kształt bagnetu. 

[Bajori, a, Im. e] plotkarz. 

Bajoński : Sumy bajońskie. Kaczlr. p. Suma. 
<0d nazwy miasta Bayonne> 

Bajopis, a, Im. owie pog. I. bajkopisarz. 2. 
plotkarz dziennikarski. <Baja-f-pń. Pis> 

Bajor, a. Im. y, Bajoro, Bajorzysko, [Bajura, 
Bejoro] bagno, trzęsawisko, błoto, kałuża. Zdr. Ba- 
jorek. <Zap. Nm. Weiher = staw, z Łć. Tiva- 
rium - staw > 

Bajorek, rka. Im. rkl I. p. Bajor. 2. nitka a. 
drucik metalowy do haftów i ozdób sz}nHklerskich. 
3. struna zwyczajna, okręcona drucikiem metalo- 
wym. <Może z Włos. bagliore^; blask > 

Bajorko, a, Im. a p. Bajoro. 

Bajoro, a, Im. a p. Bajor. Zdr. Bajorko. Zgr. 
Bajorzysko. 

XBajoras, a, Im. y p. Bojar: Na króla ocze- 
kiwali bajorasy i kniaziowie. Krasz. <Lit. ba- 
joras, z Brs. > 

Bajorzysko, a, Im. a p. Bajoro: Buch razem 
na łeb w B. Oss. 

1. Bajowy przym. od 1. Baja bajeczny. 

2. Bajowy przym. od 2. Baja: Paltot B. 
[Bajówka, i, Im. i] ciepła spódnica wełniana, 

wełniak, wełnianka. 

Bajprawle w. p. Ba pod 11. <Ba -|- I -f pra- 
wie > 

Bajraczek, czka. Im. ozki p. Bajrak. 

[Bajrak, a, Im. I] I. sosna karłowata. 2. p. 
Czahar. 3. oddział hordy tatarskiej. Roi. Zdr. 
Bajraczek. <Ukr. bajrak, zap. z Tur. bajrak = 
chorągiew > 

[Bajrakowaty] (o drzewie) wyglądający jak baj- 
rak, karłowaty: Sosny pięknego wzrostu i bajra- 
kowate. Krasz. Dąb B 

Bajram, u. Im. y, Bejram, f Bajeran I. jedno 
ze świąt mahometańskich. 2. [B.] czas wolny od 
zajęć. <Tur. (z Prs.) bajram = święto po rama- 
zanie> 

Bajramować, uje, owal I. obchodzić święto baj- 
ramu. 2. przen. hulać, bawić ś., raczyć ś., uży- 
wać. 3. [B.] nic nie robić, próżnować. 

Bajramowanie, a, blm., czynność cz. Bajramo- 
wać : Patrzcie, aby B. nie skończyło ś. śmiercią. 
Krasz. 

Bajramowy przym. od Bajram : O cudacli baj- 
ramowych. Jeż. 

Bajronlcznie przys. od Bajroniozny. < Od na- 
zwiska poety Ang. Byron > 

Bajroniczność, i, bim. rz. od Bajroniczny: B. 
Wallenroila. IS|ias. 

Bajroniczny, Bajronowskl, BajrońskI przym. od 
Byron; przen. .<ccptyczny, mcUincholiczny : Zna- 
kiem, że nie czytał pani Sand! że ś. bajronicz- 
nym cieniem nie okrył. Słów. 

Bajronista, y, Im. ści I. zwolennik, naśladowca 
Bajrona: O melancholjo! za twoim przewodem 




BAJBONISTKA 



BAKAŁARZYĆ 



ja sam wędrówkę już odbyłem... jestem istny B. 
Słów. 2. przea. człowiek rozczarowany, pesymisia, 
meldiicholit. 
Bajronistka, I, Im. I forma ż. od Bajronistą. 
Bajronistycznie przys. od Bajronistyczny. 
Bajrouistyczny przym. od Bajronistą: Poezje 
bajionistyczne. 

Bajronizm, u, blra. duch, kierunek, charakter 
utworów Byrona; zamiłowanie, naśladownictwo By- 
rona, jako poety. 

Bajronizować, uje, owal tworzyć poezje w duchu 
Byrona: Mogę wieczorem lampę zapalić i B. 
Słów. Nie jest to urojona liberja przesytu i pysz- 
nego nieszczęścia, nadziewana dobrowolnie przez 
bajronizujących młodych marzycieli. Siem. 

Bajronizowanie, a, blm., czynność cz. Bajroni- 
zować: Od czaju pojawienia ś. pieśni Janusza, 
Nieboskiej Komedji i Pana Tadeusza B. należa- 
ło już do zjawisk wyjątkowych. Mał. 

Bajronowski p. Bajroniozny: Dopatrywać ś. po- 
sępnych barw bajronowskich. Mał. Po bajronowsku, 
przys. yaJfc Byron: Był fantastycznie, po bajro- 
nowsku wesołym, dowcipnym, złośliwym. Krasz. 

BajrońskI p. Bajroniczny: Forma bajrońska. 
Wiersze bajrońskie. Krasiń. Desperacje bajroń- 
skie. Mał. Wierzaj mi, mój ty poeto, poderwał 
z zimnym bajrońskim uśmiechem, ubóstwo ma 
swoje korzyści. Zachar. 

Bajscęgl, ów, blp. rodzaj obcęgów do ucinania 
gwoździ, sztyftów itp. <Nm. Beisszange> 

[Bajstroń, a, Im. e] p. Bękart. 

[Bajstruczka, I, Im. i] forma ż. od Bajstruk. 

[Bajstruk, a, Im. i] I. p. Bękart. 2. zły duch, 
tiedzący pod korzeniem bzu. <p. Bastard > 

Bajta, y, Im. y p. Koryto. <Nm. Beute> 

[Bajtalanka, i, Im. i] forma ż. od Bajtata. 
<BA> 

[BaJtalina, y, Im. y] forma ż. od Bajtata: Cze- 
raużes ś. nie ożenił bajtala? — Czemużeś ranie 
B. nie chciała? Pśń. 

[Bajtala, y, Im. y, Bajdala] m. I. a. [Barabula, 
Bajdak, Balanda, Balaban] niedojda, niezgrabjasz, 
niezdara, niedołęga. 2. p. Baj. 

[Bajtalaohy, ów, blp.] p. Bajtalaszkl. 

[Bajtalaszka, I, Im. I] p. Bajtaląszki. 

[Bajtalaszkl, ek, blp., Bajtalaohy, ów, Bajta- 
laszka] głupstwa, fraszki, androny, gadanina, du- 
by smcUone, koszałki-opalki, bajki, banialuki, baia- 
muctwa: Pisać, prawić B. 

XBajtko, a, Im. owie p. Batko. 

[Bajtlik, a, Im. I] torba ze śrutem i loftkami. 
<Nm. Beutel> 

Bajtlowal, uje, owal I. B. p. Bajcować. 2. 
[B] = Bajać poi' 2). [B] komuś głowę — zawracaó, 
durzyć głowę. 3. szczot. ~ mieszać odpadki włosa ce- 
lem użycia ich jeszcze. <Nra. beuteln = dosł. py- 
tlować > 

[Bajtiowanie, a, blm.] czynność cz. Bajtiować. 

[Bajuga, I, Im. I] p. Baj. <BA.> 

XBajuk p. Balyk. 

XBajunk p. Balyk. 

[Bajura, y, Im. y] p. Bajor. 

[Bajusy, ów, blp., Biiusy]^ faworyty. <Wąg. 
baj(ujsz = wąsy> 

fBajuta, y, Im. y kołnierz, kapiszon u domina: 
Widywał go Niemcewicz uróżowanego, w baju- 
cie i złotej siatce. Kniaź. <Hp. bayutta> 

[Bajwól, olu. Im. oly] p. Bawol. 

Bajzycmajster, tra, Im.trowle delegowany z urzę- 
du starszych na gospodę cechową. Eorz. <Z Nm. 
Beisitzmei6ter> 



fBak, u, blm., f Bąkanie sztner, chrobot, hałiu, 
gwar, zgiełk: Z bakiem a z gwałtownym gieł- 
kieni przydać do sądu. 

Bak, a, blm., p. Bakarat. 

[Bak] sp. zaś. <p. Ba> 

1. Baka, I, Im. I p. Baki. 

2. Baka, I, Im. I I. w wyrażeniu : Bakę a. 
baki komu świecić = nadskakiwa(5, pochlebiać. 

2. forte p. kwadrat drewniany z gwintem do wkrę- 
cania nogi u fortepianu; jeden z dwuch kawałków 
drewnianych, wypełniających miejsce między końca- 
mi klawiatury a ścianami instrumentu. 3. org. je- 
dna z dttmch podkładek drewnianych, na których 
przybita jest blaszka, przysłaniająca wargę, dla 
przytłumienia głosu piszczałki. <Ukr. baky = 
oczy > 

3. Baka, I, Im. I wieża wysoka w przystani. <Nm. 
Bakę (z Hl.)> 

f Bąkać, a, ał I. wykrzykitoać z wesołości, hu- 
kać. 2. wołać, nawoływać: Bąkałem, a nie by- 
ło, ktoby słyszał. 3. łajać, strofować, upominać, 
zaklinać: Bąkali na mię. Bąkając a karząc. 
Bąkając go z jego śmiałości (= za jego śmia- 
łość). <BA> 

Bakaiarka, i, Ihl I I. uczennica z bakalami. 2. 
nauczycielka elementarna, ir. każda nauczycielka. 

3. p. Bakałarzowa. 4. blm. a. Bakalarstwo, stan, 
zajęcie bakałarza, bakałnrzenie, nauczycielstwo, bel- 
ferka, belferstwo. <Śr. Łć. baccalarius, bacealau- 
reus = właściciel ziemski; młody szlachcic; po- 
siadający niższy od doktorskiego stopień nau- 
kowy > 

Bakaiarnia, i. Im. e pog. szkoła elementarna, 
początkowa; szłuha; licha, ladajoka szkoła: Mal- 
tretował go, jak dzieciaka z bakalarni. 

Bakaiarski, przym. od Bakałarz belfrowski, na- 
uczycielski. Po bakalarsku przys. po pedancku. po 
szkolarsku. 

Bakalarstwo, a, blm., x Bakalarstwo I. a. Baka- 
laurja, Bakalaureat dmv. pierwszy stopień akade- 
micki. 2. pog. p. Bakaiarka. 3. j^^danterja, szko- 
larstwo. 

Bakalarz, a, Im. e i. uczeń z bakalami, sztu- 
bak, żak. 2. [B] p. Bakałarz. 

Bakaiaureat, p. Bakalarstwo. 

Bakalaurja, I, Im. e p. Bakalarstwo. 

Bakaiijka, I, Im. I p. Bakaija: Bakalijki tu- 
reckie. Sienk. 

Bakaija, i, ezęś. zb. w Im. e, I owoce połu- 
dniowe suszone, jak rodzynki, migdały itp., oraz sło- 
dycze owocowe: Ten piękny rycerz w bakaljaeh 
chowany. Malcz. Zdr. Bakaiijka. <Tur. (z Arab.) 
bakkal = handlarz korzeni > 

X Bakalarstwo, a, blm. p. Bakalarstwo: Baka- 
łarstwa dobijać ś. nie spieszę. Krasz. 

Bakalarz, a, Im. e I. ten, co otrzymał bakalau- 
reat. 2. a. [Bakalarz] nauczyciel elementarny, pe- 
dagog, belfer. 3. pedant, szkolarz : To mi B. ! 
nawet kicha nauką. 4. doświadczony myśliwy. 
5. myśl. najstarszy z dojeżdżaczy. Zdr. Bakala- 
rzyk. 

Bakalarzenie, a, blm. p. Bakaiarka: Sprzy- 
krzyło jej ś. B. Orzesz. 

Bakałarzowa, ej, Im. e, Bakaiarka żona ba- 
kałarza 

Bakałarzować, uje, owal p. Bakalarzyć. 

Bakałarzowanie, a, blm., czynność cz. Bakała- 
rzować. 

Bakałarzowy przym. od Bakalarz: Zawód B, 

Bakałarzówna, y, Im. y córka bakałarza. 

Bakalarzyć, y, yl, Bakałarzować trudnić ś. ba- 
kalarstwem, uczyć dzieci : Że też panu chce ś. tak 



85 



BAKAŁARZYK 

B. z dzieciakami. Orzesz. Uproszę księdza de- 
finitora, niech B. nad tob.-^ pocznie. Syrok. 

Bakałarzyk, a, Im. i, p. Bakalarz. Krasz. 

tBakanie, a, bhn. I. czynność cz. Bąkać. 2. 
p. fBak: O bąkaniu w sądzie. 

fBakar, u, Im. y miara = 4 beczki. <Tur. 
baker- miedź; koeieł> 

Bakar, a, blra. p. Bakarat. 

Bakara, y, blm. p. Bakarat. 

Bakarat, a blm., Bakar, Bakara, Bak peiona 
gra w karty. <0d miasta Fr. Baccarat> 

Bakaratowy przyra. od Bakarat. 

Bakbord, u. Im y p. Bakort. 

Bakchant, a. Im. ci p. Bachant: Ze nie wszy- 
scy trzeźwo żyli, bakchantami ich szydersko mia- 
nowano. Krasz. <p. Bachus > 

Bakchiczny p. Bachiczny: Uśmiech B, Spaś. 

Bakchjus, a, Ira. y stopa rytmiczna trzyzgłos- 
kowa. <Łć. baechius, dom. pes = miara (wier- 
sza) bachiczna, p. Bachus > 

Bakcukier, kru, blm., cukier, miał cukrowy 
średniej grubości. <Nm. Backzueker = dosł. cu- 
kier do pieczywa> 

Bakfong, u. Im. i I. p. Alpaka. 2 [B. a. Bak- 
wan] najzylber, nowe srebro. <Nm. Pakfong 
(_z Chiń.)> 

Baki, Bakiembardy, Bakiembrody, Bokobrody, 
ów, blp. I. faworyty : Mężczyzna z bakami. 2. Baki 
p. Policzki. <Nm. Backe = policzek; Baeken- 
bart = faworyty > 

Bakiembardy, ów p. Baki : B., jak dwie wie- 
chy. Krasz. 

Bakiembardzista, y, Im. ści mężczyzna z wiel- 
kiemi bakieinbardami. 

Bakiembardzisty mający okazale bakiembardy. 
"Wysoki B. mężczyzna. Krasz. 

Bakiembrody, ów, blp. p. Baki. 

Bakier, tylko w wyraź.: Na B. = 1. na bok, na 
ukos, przekrzywiwszy : Junak, nosi czapkę na B. 
2. przen. nuopak, krzywo, źle, niepomyślnie, nie 
po myśli: Wszystko idzie na B. 3. przen.: Być 
z kim na B. =: w ziych stosunkach, w niezgodzie. 
<Zap. Nm. back - w tył -f- kehr(e) = kieruj, 
okrzyk żeglarski > 

[Bakiera, y. Im. y] koszyk. <Może Nm. bak(e)- 
beien - manatki, dosł. co ś. niesie na plecach > 

xBakierować, uje, owal rub. I. eo = krzywić, 
przekrzywiać na bakier, kierować, sprowadzać na 
bok: Przy tym ruchu bakieruje czapkę na jedną, 
stronę. Wilcz. Jakoś bakieruje konie ku karcz- 
mie (zbacza), 2. naprowadzać, kierować, zdążać, 
zmierzać ku czemu: Rozmawiając, ciągle bakie- 
ruje ku temu, co mu dolega. 

XBakierowanie, a, blra., czynność cz. Baklero- 
wać. 

[Bakiesisty] okazały (o owcy); kędzierzawy 
(o człowieku, owcy). <Ukr. bakesystyj> 

[Bakleszka, i, Im. i] nazwa owcy białej, o po- 
liczkach cisawych a. czarnych. <Może Węg. bak 
kocske-cap> 

fBakliwoŚĆ, i, blm. krzykliwość, hałaśliwość: 
Do sądów przyszedszy, przez B. wyciężstwo obyk- 
ii odnosić 

[Bakombardy, ów, blp.] p. Baki. Bał. 

Bakonista, y, Im. ści zwolennik filozof ji Bąka- 
na. <0d nazwiska filozofa Ang. Bacon > 

Bakonizm, u, blm. ^7o~()/.7« Bakona. 

Bakord, u. Im. y p. Bakort. 

Bakort, u. Im. y, Bakord 1. a. Bakbord lewy 
hyzeg okrętu, lewa burta, tiważana od rudla. 2.11. 
lewy brzeg rzeki. <Nm. gw. bakbord > 



n A L 

XBakón. u, blra. p. Bakun. 

Baksztyn, u, Im. y p. Baksztyna. 

Baksztyna, y. Im. y, Baksztyn, Buksztyna, Buk- 
SZtyn gór. bocznica, kamieh a. ściana boczna iv za- 
prawie wielkopiecowej. <Nm. Backstein = cegła > 

Bakszysz, a, Im. e napiwek, dar na Wschodzie. 
<Tur. (z Prs.) bagszesz> 

Bakterja, i, Im. e p. Lasecznik. <Gr. bakte- 
ria = kij, laska > 

Bakterjalny przym. od Bakterja: Natura bak- 
terjalna choroby. 

Bakterjobójczy niszczący bakterje, prątkobójczy : 
< Bakterja -i-BI> 

Bakterjolog, a, Im. owie a. odzy uczony, zaj- 
mujący ś. badaniem bakterji. 

Bakterjologicznie przys. od Bakterjoiogiczny: 
Trzeba B. stwierdzić, czy to cholera. 

Bakterjoiogiczny przym. od Bakterjologja: Sta- 
cja bakterjoiogiezna. Badania bakterjołogiczne. 

Bakterjologja, i, blm. nauka o bakterjach. < Bak- 
terja -\- Gr. -logia = nauka > 

Bakterjometr, u, Im. y przyrząd do wyszukiwa- 
nia bakterji vj powietrzu. < Bakterja -|- Gr. me- 
tron = -mierz > 

Bakterjoskop, u. Im. y przyrząd kieszonkowy do 
rozpoznawania ilości bakterji w powietrzu. < Bak- 
terja -{- Gr. -skop = -skaz > 

Bakullt, u, Im. y pal. zaginiony rodzaj głowo- 
nogóiu, zwyrodniałych amonitów, którego skorupy, 
rozwinięte w linję prostą, znajdują ś. obficie w po- 
staci odcisków a. odlewów w skałach piętra senoń- 
skiego jbrmacji kredowej. <Now. z Łć. bacu- 
lum alaska, kijek > 

XBakulometrja, i, blra. najprostszy sposób mie- 
rzenia wysokości gruntu za pomocą prętów i łań- 
cuchów. <Now. z Łć. baculura alaska, kijek -}- 
Gr. -metria = -mierstwo> 

Bakulometryczny przym. od Bakulometrja. 

XBakula, y, Im. y m. I. = Baj. 2. [Bakuly 
blp.] pog. oczy. <BAK> 

Bakun, u, blra., x Bakón, Bakuń bot. lichy ty- 
tuń; p. Tytuń. <Ukr. bakun > 

[Bakuniarski] przym. od Bakuniarz: Manowiec 
B. 

[Bakuniarz, a, Im. e] przemytnik bakunu z Wę- 
gier. 

Bakunowy przym. od Bakun: Liść 6. Łoz. 

Bakuń, u, blm. p. Bakun. 

Bakwan, u, Ira. y p. Bakfong. 

i. Bal, a, lin. e dyl od trzech do sześciu cali 
grubości: Ocmbrowanic, poraost z bali. Zdr. Ba- 
lik, Baiiczek. <Nm. gw. balc> 

2. X Bal, u, Ira. e paka towarów pewnej obję- 
tości. <Nm. Balic > 

3. Bal, u. Im. e I. zabawa taneczna, wieczór, 
biesiada z tańcami: B. przyjacielski, składkowy, 
kostjumowy, maskowy, publiczny. Dawać, wy- 
prawiać, urządzać B. Być na balu. Włóczyć 
s. po balach. Królowa balu. Brylować na ba- 
lu. Przen.: uciecha, rozkosz: Mieliśmy prawdzi- 
wy B., czytając te poezje, słuchając mistrzow- 
skiej gry. 2. przen. uciecha, i)0częstunek, stypa, 
wyżerka, feta, uczta: Sprawił nam B., składają- 
cy ś. z palonego krupniku i zrazów w obfitości. 
3. .^kweres, bieda, awantura, nieprzyjemność: To 
ci B., będziemy mieli pogrzeb (~los). A już 
niech mamina noga u nas nie postanie, bo miał- 
by m H. (-miałbym ś. z pyszna). 4. łaźnia, wały, 
cięgi: Sprawne ja ci B.! (=<lamja ci!). Zdr. Ba- 
llk, Baiiczek. <Fr. bal> 



86 



BAL 

4. Bal, a, Im. e szew. szerokość hula pod 
palcami: B. wazki, szeroki. <Nia. Ballen = czt^ść 
nogi kolo wielkiego i)alca> 

XBala, I. Im. e p. Bela. 

[Balabajda, y, Im. y] m. zawadjaka. <Por. Ba- 
ła baja > 

Balada, Ballada, y, Ira. y I. rodzaj poezji opi- 
sowej: Balladę ułożyłem podług piosnki. Mick. 
B. ludowa czyli dumka. 2. muz. rodzaj utworu 
muzycznego. <Wlos. bjtllata, Fr. balladę > 

xBaladera, y, Im. y p. Bajadera. 

Baladomanja, I, blm., Balladomanja rnanja two- 
rzenia balad. <Now. z Balada -|- Gr. mania = 
mania > 

Baladować, uje, owal, Balladować tworzyć ba- 
lad y : Odyniec baladował bez końca. Chm. 

Baladowanie, a, blm., Balladowanie czynność 
cz. Baladować. 

Baladowy przyra. od Balada, Balladowy: Bala- 
dowe przedstawienie postaci. Tarn. 

Baladzista, y. Im. ści, Balladzista amor balad. 

Baladzistka, I, Im. I forma ż. od Baladzista; 
Balladzistka. 

Bałam, u, Im. y gospoda, zajazd na Wschodzie. 
< Wschód, bałam > 

Balanid, a, Im. y pal. rodzaj .skorupiaków, znaj- 
dujących ś. w formacji eoceńskiej i polioccńskiej. 
<Now. z Qr. balaQites=:żołędziowaty> 

Balans, u, Im. y I. blm. równowaga p. Balan- 
sjer. 2. drążek, trzymany przez linoskoka dla rów- 
uor-.tji. 3. han. n. Bilans. 4. noż. wypukłość 
klingi noża przy zetknięciu ś. Jej z trzonkiem. < Fr. 
baiance > 

Balans-maszyna, y, Im. y maszyna parowa z ba- 
lansem. < Balans -f- Maszyna > 

Balansjer, a, Ira. y mech. I. wahacz, balans, 
część maszyny wahająca ś. i nadająca innej części 
ruch w obie strony: B. w motorze parowym, w si- 
kawce. B. w zegarze sprężynowym = rowno?/jaż- 
nik wychwytowy, kółko wahające ś. ze sprężyną czy- 
li włosem. 2. belka w środku podparta. 3. kibić 
u wagi. 4. gór. wahacz, dźwignia. 

Balansoar, u, Im. y p. Zwierciadło. <Fr. ba- 
lancoire> 

Balansować, uje, ował I. ważyć i. na obie stro- 
ny, chwiać ś.; robić balanse w tańcu: Trzymaj ś. 
na jednym palcu, czyli balansuj. Zabł. Zóraw 
od studni z balansującym na żerdzi wiaderkiem. 
Wilcz. 2. nożow. = przeważać: Nóż balansuje 
( ~ waży 8. w stronę trzonka, nie dotyka ostrzem 
serwety). 3. przen. bujać sobie, bawić ś., hulać, 
włóczyć i.: Nie każe fircykowaó, po kuligach B. 
Fred. A. 4. han. zobojętniać rachunki w wielkiej 
księdze, robić bilans. B. Ś. równoważyć ś. <Fr. 
balancer> 

Balansowanie, a, blm., czynność cz. Balanso- 
wać. 

Balansowy przym. od Balans: Prasa balanso- 
wa, p. Prasa. 

Balanus, a, Ira. y gieol. pąkla, żołądź morska, 
tuUpaniec, małża kilkoskorupowa wąsopława. <Gr. 
balanos, Łć. balanus = żołądź > 

1. Balas, a, Im. y, [Balasa] I. toat, słup okrąg- 
ły, Jilar. 2. żart. kał wałkowały: Sadzi komple- 
ment, jak B. Zdr. Balasek, Balasik. < Prze- 
kręcenie Łć. balaustium (z Gi*. baldustion) = 
kwiat dzikiego granatu, przez Włos. balaustro, 
Fr. balustre = słupek balustrady. Por. Balustra- 
da > 

2. Balas, u. Im. y I. rubin blado -czerwony a. 
różowo-czerwony. 2. a. Ballas ruińn winny. <,^m. 



baleja 

Ballas, z Arab. balaksz, to zaś od Prs. nazwy 
krainy Badaksz4n> 

[Balasa, y, Im. y] p. I. Balas. 

Balasek, ska, Im. skl p. 1. Balas: Na balas- 
kach, stupach, sznurach czepiały ś. stroje, łach- 
many. Krasz. 

Balasik, a, Ira. i p. 1. Balas: Ławki z toczo- 
nemi balasikami. Szaj. 

[Balasowanie, a. Im. a] przestrzeń ogrodzona 
sztachetami. 

Balast, u, Im. y I. ciężar dla równowagi na 
dnie oki ęlit, balonu iid.; przen.: Krytyka była tam 
niejako dodatkiem, jako konieczny w piśmie B. 
literacki. 2. wszelki nieużyteczny ciężar, obciąże- 
nie: Niepotrzebny B. 3. żwir a. piasek, sypany 
pod podkłady na plancie kolejowym. <Nm. Bal- 
last zam. daw. barlast = czysty, sam ciężar > 

Balastować, uje, owal tor kolejowy -podsypy- 
wać na nim żwir pod podkłady. 

Balastowanie, a, blm., czynność cz. Balasto- 
wać. 

[Balasy, ów, blp.] p. Balustrada. 

[Baląg, częś. Im. Balągl, ów] banialuki, nie- 
dorzeczności: Puszczać, pleść B. <?> 

Balbierz, a. Im. e p. Balwierz. 

XBalbot, a. Im. y bełkot. Jąkała. <Dźwn.> 

XBalozany p. Belkowy: Bant B. (-drzewo, 
które spaja dwie belki). <p. 1. Bal> 

Baldach, u. Im. y I. p. Baldachim. 2. bot. 
(urabella) powierzchnia wypukła, którą tworzą 
kwiaty, osadzone na szypulkach, wyrastających 
z końca głównej szypułki. Zdr. Baldaszek. 

Baldachim, u, Im. y, Baldaohin, Baldakin, xBal- 
dekin, gm. Baldach I. daszek rozpięty na drąż- 
kach nad krzesłami a. do noszenia, tron : Nad oł- 
tarzem wisiał B. złotogłowy. W czasie proce- 
sji noszą nad celebransem B. 2. Xparasol. Zdr. 
Baldachimik, Baldachinik. <Śr. Łć. baldaklnus, od 
miasta Baldak -Bagdad > 

Baldachimik, u, Im. I p. Baldachim. 

Baldachimowy przym. od Baldachim: Dekora- 
cja baldachimowa. 

Baldachin, u, Im. y p. Baldachim. 

Baldachinik, u, Im. I p. Baldachim. 

Baldachogron, u, Im. y, Baldaszkogron bot. (co- 
rymbus) grono kwiatów, które loyraslują z gałąz- 
ki na szypułkach różnej długości i dochodzą do 
tej samej prawie wysokości. < Baldachim -|- 
GRON> 

Baldakin, u, Im. y p. Baldachim. 

Baldaszek, szka, Im. szki p. Baldach. 

Baldaszkogron, u, Im. y p. Baldachogron. 

Baldaszkogronowe rośliny bot. (eorymbiferae) 
dział roślin rodziny złożonych. 

Baldaszkowate rośliny bot. p. Baldaszkowe roś- 
liny. 

Baldaszkowe a. Baldaszkowate a. Okółkowe 
rośliny bot. (umbelliferae) rodzina przyrodzona 
roślin kwiatowych dwuliściennych. 

Baldasznik, a, Im. i bot. p. Agapant. 

xBaldekin, u, Ira. y p. Baldachim. 

Balderdasz, u, blra. wino sfałszowane. <Ang. 
balderdash> 

Baldrjan, u, Ira. y bot. p. Kozłek. <Nm. Bal- 
drian, ze Sr. Łć. valeriana> 

■\-Ba.\e STj^.-ba! alei < Ba -f- A -(- Le > 

Balecik, u, Im. i p. Balet. 

xBaleczka, I, Im. I p. Balka. 

Baleder, dru. Im. dry szew. kawałtk skóry na 
brandzlu dla wyróicnania. <Niii. Ballenleder> 

[Baleja, I, Im. e] p. Baija. 



87 



HALEJZA 



BALSAM 



Balejza, y, Im. y fulhanka podszyta pod dolny 
hrzeij sutni, wyMając.u hrzegiem nu zewnątrz. < Fr. 
balay(ni!-e ^^dosh zamiat;iczka> 

(Balejka, i, Im. I] p. taija. 

Balejzen, a, Im. y dłuto ukośne. <Nm. Ballen- 
eisen > 

■j-Balena, y, Im. y wieloryb. 

Balenologja, I, blm. nauka o wielorybach. <Łć. 
balacna (z Gr. iYilaina) = wieloryb -f- P- Logos > 

Baleron, u, Im. y rzeź. .szynka w pęcherzu. <Fr. 
paleron = l(i])atka (zwierza) > 

Baleryna, y, Im. y tancerka teatralna solistka. 
<Wlos. ballerina> 

Balet, u, liu. y I. utwór sceniczny, wyrażony 
tańcauii. 2. ogół tancerzy i tancerek teatru: Pan- 
na z baletu. Zdr. Balecik. <Fr. baUet> 

Baletmistrz, a, Im. e dyrektor baletu, tancmistrz. 
< Balet -f- Mistrz > 

Baletmistrzostwo, a, blm. zajęcie, stan, god- 
ność hide.lmistrza, tancmistrzorcstioo. 

Balet.nlstrzowski przym. od Baletmistrz tanc- 

mistrzotrski. 

Baletnica, y, Im. e, Baletniczka, I, Im. I tan- 

cerkd teatralna. 

Baletnicki, tylko w wyraź.: Po baletnicku = 
sposobem baletników, baletniczo. 

Baletniczka i, Im. I p. Baletnica. 

Baletniczo przys. od Baletniczy, po baletnicku: 
Tańczono sztueznie, B. Fred. A. 

Baletniczy przym. od Baletnik: Kostjum B. 

Baletnik, a, Im. cy tancerz teatralny, członek 
baletu. 

[Bali] a także, owszem, nawet, ha: Przed sienią,, 
bali i w komórce. <Ba-f-Li> 

XBalica, y, Im. e p. Bela. 

Baliczek, czka, Im. czki p. I, 3 Bal. 

[Bali> i. Im. e] p. Baija. <p. Balja> 

[Balijer, a, Im. y] p. Barjera. 

Balljka, i, Im. I p. BaIja. 

Balik I. u, Im. I p. 3. Bal pod i.; zabawa na 
mniejszą skalę. B. dziecinny. 2. a, Im. I p. I. 
Bal. 

Bailsta, y. Im. y ż. woj. wielka kusza, maszyna 
wojenna do toyrzucania poci.'<ków: Kamień wyrzu- 
cony z balisty. <Łć. ballista (z Gr. balló = rzu- 
cam) > 

Balistarz, a, Im. e żołnierz obsługujący balistę. 
Krasz. 

Balistyczny przym. od Balistyka : Linja bali- 
styczna (-droga, którą przehiega j^ocisk). Waha- 
dło balistyczne. Galwanometr B. 

Balistyka, I, blm. częić mechaniki, traktująca 
o biegu ciał rzuconych. 

BaIja, 1, Im. e, [Balija, Baleja] I. płytkie na- 
czynie bednarskie do prania bielizny Zdr. Balljka, 
[Balejka]. 2. lub obejmujący spodni kamień młyń- 
ski. <Nm. gw. balje (z Fr,)> 

XBalk, u, Im. I p. Belka. 

xBalka, I, Im. i p. Belka. Zdr. X Baleczka. 

Balkon, u. Im. y I. ganek, galeryjka napiętrze. 
2. miejsce dla widzów w teatrze, wprost sceny nad 
lożami. Zdr. Balkonik. <Fr. balcon> 

Balkonik, u. Im. i p. Balkon. 

Balkonowy przym. od Balkon: Drzwi balko- 
nowe. Balustrada, publiczność balkonowa. 

XBalkować, uje, owal p. Belkować. 

XBalkowanle, a. Im. a I. p. Belkowanie. 2. 
oranie na zimę z opuszczeniem dwuch skib co dwie 
skiby. 

XBalkowany p. Belkowany. 
XBalkowy p. Belkowy. 
Ballad-, ji. Balad-. 



[Baimosz, u, blm.] ka.<iza kukurydzotca, gotowa- 
na na śmietanie. <Wcg. balnios> 

Balneator, a, Im. rzy posługacz kąpielowy, ła- 
ziennik: Dwaj ogromni balneatorzy złożyli go. 
Sienk. < Łe. "balneator > 

Balneograficzny przym. od Baineografja. <Łć. 
bal(i)neum = k;ipiel -f Gr. graf5 = piszę, opisuję> 
Baineografja, i, blm. lek. opis zdrojuw mineral- 
nych leczniczych, opis miejsc kąpielowych. 

Balneologiczny przymJod Balneologja: Komisja 
balneologiczna. 

Balneologja, i, blm. lek. nauka o działaniu 
i sposobach użycia wód i kąpieli leczniczych. <Now. 
z Łć. bal(i)neum = kąpiel + Gr. -logia = -znaw- 
stwo > 

Balneotechniczny przym. od Balneotechnika. 
<Now. z Łe. bal(i)neum - kąpiel -|- Technicz- 
ny > 

Balneotechnika, I, blm. lek. nauka o urządzaniu 
zakładów kąpielowych. 

Balneoterapeutyczny przym. od Baineoterapja. 
<rNow. z Łć. bal(ijneum - kąpiel -{- Terapeutycz- 
ny> 

Baineoterapja, i, blm. lek. nauka o leczeniu wo- 
dami i kąpielami mineralnemi. 

Balon, u. Im. y i. powłoka wydęta gazem do 
wzbijania ś. w powietrze, aerostat: Puszczać B. 
Puszczać ś. balonem. 2. a) wielka butla pękata, 
bania, gąsior do przechowywania przetworów che- 
micznych i gazów, b) ilość zawierająca ś. w takim 
naczyniu: B. kwasu siarezanego, esencji octo- 
wej. B. wody f^odowej ^S!(fon miedziany. 3. astr. = 
drobny gwiazdozbiór wydzielony z konstelacji ko- 
ziorożca. Zdr. Balonik. <Fr. ballon (z Gr. bd,l- 
I5 = rzucaiir)> 
Balonik. " Im. i p. Balon. 
Balonowy jiizym. od Balon. 
Balotować, uje, owal głosować za pomocą gałelc 
a. kaitek: B. nowych członków { = wybierać przez 
balotowanie). <Fr. ballotter> 

Baiotowanie, a, blm. I. czynność cz. Baloto- 
wać: Nie przeszedł przy balotowaniu na człon- 
ka. 2. lek. bujanie ś. płodu, jego główki, uczuwa- 
ne przez lekarza za przyłożeniem ręki do żywota 
ciężarnej. 

Balować, uje, owal 1. dawać bale, chodzić po 
balach; przen. hulać, ucztować, użytcać: Nie wi- 
dać go już drugi dzień: wciąż baluje. 2. rub. 
paradować: B. w nowym ubraniu. 

Balowanie, a, blm., czynność cz. Balować, 
balowicz, a. Im. e człowiek chętnie i często by- 
wający nu balach. 
[Balownik, ka. Im. cy] balujący, hulaka. 
Balowy i)rzym. od Bal: Strój B. Sala ba- 
lowa. 

[Baisada, y. Im. y] płot wysoki (z palisada, 
z przystosowaniem do: balasy, bal) <p. Pali- 
satia> 

Balsam, u, Im. y I. apt. istota żywiczna z do- 
mieszką olejków lotnych pochodzndu roślinnego : 
Bj^ g i 1 e a c k i, prawy, żydowski (balsamum 
gileadense s. b. de Mecca). B. gurjuński (b. 
gurium). B. indyjski a. biały (b. indicum 
album s. opobalsamura siceum). B. kanadyj- 
ski a. terpentyna k a n a d z k a (b. canaden- 
se). B. karpacki (b. carpathicum). Kinder- 
b al sam (b. embrionum). B. kopaiwiany (b, 
Copai vae). B. m u s z k a t o ł o w y, a. łój mus z- 
katołowy (b. nucistue). B. peruwjański 
a. indyjski czarny (b. peruvianum). B. Iv u- 
landa (oleum terebinthinae sulfuratum. B. to- 
lutański (b. tolutanum). B. żywotny Hoff- 



blS 



BALSAMA 



BAŁAGULIZM 



manna (mixtura oleoso-balsamiea). 2. przen. 
vlfja, ukojenie, pociecha., lek.irsiwo, środek uspaka- 
j"J<(cy: To B. na moje cierpienia (moralne). 
3. bot. B. polski, p. Bazyija. 4. B. ryski -^^"'m- 
nek yóilki. <Gr. balsaraon> 
Balsama, y, Im. y bot. p. Cmirnia. 
Balsamica, y, Im. e ciało zabalsamowane, mu- 
mja: W tnimuidy wiekiby spał nakształt egip- 
skiej wonnej balsamicy. Słów. 

Balsamicznie przys. od Balsamiczny: Jakże 
pis/e śliczn/e Lenartowicz! tak jakoś miodno, 
B. I j. 

Balsamiczny/) Jen balsamu, pachnący, wonny, aro- 
malt^i:ni/ : Powietrze balsamiczne. 

Balsamić, I, II nasycać balsamem, robić balsa- 
miziuim: Wiatr zapachy ich balsami. Lange. 
BalsflmIec, mca, Im. mce bot. p. Mlrnik. 
Balsamina, y, Im. y bot. (impatiens balsamina) 
roL z roilzdju niecierpka. 

Balsaminka, i, Im. I bot. (impatiens balsamina) 
roL z rodzaju niecierpka. 

Balsaminkowate rośliny bot. p. Balsaminowate 
rośliny. 

Balsaminowate a. Balsaminkowate rośliny bot. 
(balsaminaceae) rodzina jirzyrodzona roślin kwia^ 
iowi/c/i dwuliściennych. 

Balsamka, i, Im. I I. jmszka, bańka, naczyńko, 
jablu.<zko nu lialsamy i wonie ; Jlakonik : Na łań- 
cuszku B. z agatu, w złoto oprawna. Krasz. 
Jedna z wonna balsamka, a druga z różyczką. Mo- 
raw. 2. a. Balsamowe jabłko, Przepękla, Tryskacz. 
Żydowskie jigody bot. (momordica) roś. z rodzi' 
ny dyniowatych. Gatunek . B. niecierpek (m. 
eiaterium). 

Balsamodajne rośliny bot. (balsaraifluae) rodzi- 
na przyrodzona roślin kwiatowych dwuliściennych. 
< Balsam + DA > 

Balsamodrzew, u, Im. y bot. I. p. Okrętnica. 
2. p. Mlrnik. < Balsam + DRZEW > 

Balsamokrzew, u, Im. y bot. p. Omirnia. < Bal- 
sam 4-KRZKW> 

Balsamorodny wydający balsam: Arabja bal- 
samorodna. < Balsam -|- ROD > 

Balsamować, uje, owal zabezpieczyć zwłoki od 
gniciu za ])i)niocą odpowiednich wytworów. Przen. : 
Jutrzenka rosami świeżemi balsamowała ziemię. 

Balsamowanie, a, blm., czynność cz. Balsamować. 

Balsamowiec, wca, Im. wce bot. I. p. Omirnia. 
2. |>. Mlrnik. 

Balsamowy I. od balsamu: Zapach B. To- 
pola balsamowa. 2. od drzewa balsamowego: 
Olejek B. 3. bot. Balsamowe drzewo p. Drzewo. 
Balsamowe jabłko p. Balsamka. Balsamowe zie- 
le |). Omirnia. 

Balsainówka, i, Im. i bot. p. Omirnia. 

Balustrada, y, Im. y, xBalustrata (Balasy, 
Balaski] szereg słupków związanych poręczą : B. 
]»rzy prezbiterjum, j)rzy schodach. Ganek z ba- 
lustradą. B. przejrzysta, ślepa. <Fr. balustra- 
dę, z Gr. balaustion = kwiat granatu; przejście 
znaczenia na słupek przez poilobieństwo postaci 
jego do kwiatu; stąd. zap. Balas> 

XBalustrata, y, Im. y p. Balustrada. 

Balustrowany otoczony balustradą: Fasady ba- 
lustrowane. Jeż. 

Balwierka, I, Im. i torma ż. od Balwierz pod 
1) y^barwierka, golarka. <Fr. barbier> 

Balwiernia, I, Im. e, XBarwiernia golamia, ra- 
zura, salon do golenia i strzyżenia włosów, izba 
felczerska. 

Balwierski przym. od Balwierz, X Barwierski 
cyruticki, golarski: Sztuciec B. 



Balwlerstwo, a, blm., XBarwler8two sztulca, 
rzemiosło balwierza, cyruliclwo. 

Balwierz, a. Im. e, Balbierz, XBarbierz, XBar- 
wierz, xBałwierz, fBarwirz I. goUbroda, go- 
larz. 2. cyrulik, felczer. 

Balwierzowa, ej, Im. e, x Barwierzowa żona 
balwierza. 

Balwierzowy, X Barwierzowy należący do bal- 
wierza. 

[Balwinek, nka, Im. nki] p. Barwinek. 

Balzak, a, Im. I rodzaj uizkiego szeslongu o wy- 
giętym materacu: Książka leżała na balzaku. 
Lam. <0d nazwiska pisarza Fr. Balzac> 

[Bala, y, Im. y, Gala] imię głupca w bajkach 
'udowych: Głupi B. a. Gała. <? Por. Ukr. ba- 
ła = głupiec > 

[Balabaja, I, Im. e] m. I. imię człowieka w we- 
sołych pieśniach ludowych. Por. Szałamaja, Bała, 
Gała. 2. p. Balaban. <?> 

Balabajka, I, Im. i. Bałałajka] I. ruskie narzę- 
dzie muz. ludowe, rodzaj mulej gitary: Watażka 
swemu śpiewaniu na bałabajce przygrywać bę- 
dzie. Sienk. 2. p. Balaban. <Ukr. bałabajka, 
Ros. bałałajka > 

Balaban, a. Im. y I. = Bajtala. 2. [Balaban, 
Balabon, Balabun, Balabaja, Bałabajka] ziemniak, 
kartofel. 3. [B] dzwonek kulisty u zaprzęgu : Dwa 
orczykowe konie w szlejaeh dzwoniły bałaba- 
narai. 4. bot. nazwa odmiany rośliny : jmanka 
kartofel (solanum tuherosum) i jej bulwy. <Tur. 
bałaban = gruby, grubas > 

Balabancki p. BalabańskI: Wąs B. Roi. 

Bałabański, Balabancki, Barabancki junacki, 
zuchoicaty, tęgi, dziarski, siarczysty: M"na bał^- 
bańska. Wąs B. a. Bałabąs, Barab;}s = 2«i«iesi- 
sty, sumiasty. 

Balabąs p. BalabańskI: Wąs B., czupryna 
czerkieska. Prz. 

[Balabon, a, Im.] y p. Balaban. 

[Balaboste, nieod.] m. i ż. żart. nazwa gospo- 
darza a. gospodyni (karczmy). <Hb. baal ha 
baith = pan domu> 

[Bałabuch, a, Ira. y] I. rodź. pierogów żytnicli 
a. gryczanych. 2. bułeczka do icróżb jirzed św. 
Andrzejem. Zdr. [Balabuszek, Balabuszka]. <Ukr. 
bałabuch > 

[Balabun, a. Im.] y p. Bałaban. 

[Bałaburka, i, Im. i] rodzaj ziemniaków. <Ukr. 
bałaburka> 

[Balabuszek, szka, Im. szki] p. Bałabuch. 

[Balabuszka, I, Im. i] p. Bałabuch. 

[Balachan, a, Im. y, Balachon] chałat, kitel. 
<Ukr. bałachfin> 

[Balachon, a. Im. y] p. Balachan. 

[Balachwasty, ów, bip.] niedorzeczności, bajki: 
Bałąchwastów patrzeć - spędzać czas na poga- 
dankach, pijatyce. <?> 

[Bałacyk, a, Im. 1] dziecko wypieszczone, piesz- 
czoszek, gagatek. <?> 

[Bałaczka, i, Im. I] gawęda, rozmowa. <Ukr 
bałaczka> 

[Baladać się, a ś., ał ś.] plątać i., dyndać. 
<Brs. baładać sa> 

[Bałagan, u, Im. y] I. szopa, barak, tas, buda 
kramarska a. teatralna: Pomiędzy bałaganami 
było ś. gapić na co. Jeż. 2. dół i buda do pa- 
leniu węgli. <Ukr. bałah^n, Ros. bałagani > 

Balaganowy przym. od Bałagan: Skoczek B. 
Prus. 

[BałagolskI] p. Bałagulski. 

[Bałagullzm, u, blm.] p. Bałagulstwo: Źle wy- 
chowani, bez zasad, bez wykształcenia, muszą 



89 



BAŁAGUUA 



B AŁK A 



trochę przechorować na B. Krasz. <Ul£r. bała- 
guła (z Hb. baal agalatli^pan wozu) = furman 
żydowski; balaliur^ śmieszek, bajarz > 
[Oataguija, i, blm.] p. Balagulstwo. 
[Bałagulski] przym. od Batagula; [BalagolskI, 
Barajulski, Baragolski] : Chód teatralny, posta- 
wa ryeersko-bałag-ulska i zadarcie głowy, nia- 
J!}C(! należeć do dobrego tonu. Krasz. 

[Bafagulstwo, a, blm., Baragulstwo, Baragoistwo, 
Bataguliztn, Bafagulja, Batagulszczyzna] I. zawód 
lidłaguhj. 2. sjjosób postępowania balaguły w znacz. 
4 : Kpoka bałagulstwa i wybryków młodzieży. 
Kórz. 

Balagulszczyzna, y, blm. p. Balagulstwo: Kar- 
ty i sport w postaci trywialnej bałagulszczyzny. 
Kol. 

[Balagula, y, Im. y, m., Bafagura, Baraguła, 
Baragoia] I. bryka frachtowa; wóz pocztowy ła- 
tlowny. 2. furman najęły. 3. w Im. duże dzwon- 
ki dla koni. 4. junak, zawadjaka, lekceważący 
jirzyjęte zwyczaje, koniarz; rodzaj postępowca oko- 
ło r. 1840 na Ukrainie: Jest to eks-B., członek 
tego koniarsko-hulackiego stowarzyszenia. Krasz. 

[Balagura, y, Im. y] p. Balaguła: Był to B. 
pierwszego rzędu. Kórz. 

[Bałahać, a, al] p. Bajać: Ale... my tu bała- 
hamy, bałahamy, a czas nie stoi. Jeż. <Ukr. 
bałahaty, bałakaty = bajdurzyć, gadać > 

Balaj, tylko w wyraź.: Na B.~na marne: Pój- 
dzie wszystko na B. Krasz. <Ukr. na hałaj na 
bałAj = wniwecz, na marne > 

[Balaka, I, Im. I m.] p. Baj. <Ukr. bałaky 
blp. = gawęda > 

[Bałakać, a, al] = Bajać. <Ukr. bałakaty > 

[Balataj] przys. = cwałem, galopem: Pędził B. 
<Dźwn. Por. Patataj> 

[Bałałajka, i, Im. i] p. Bałabajka. 

[Balamącić, i, ił] ]>. Bałamucić. 

[Bałamąt, a, Im. ci] p. Bałamut. 

[Bałamątny] p. Bałamutny. 

[Bałambas, a, Im. y] taniec ludowy weselny. 
<?> 

[Bałamęcić, i, II] p. Bałamucić. 

Bałamucenie, a, blm., czynność cz. Bałamucić. 

Bałamucić, I, Ił, [Bałamuńcić, Balamącić, Bała- 
męcić] I. (iO — 7nąció, wikłać, gmatwać, motać, za- 
ciemniać, plątać, krzyżować, zbijać z tropu : B. in- 
teresa. 2. kręcić, mącić, tumanić, mydlić oczy, 
mydłkować, malaczyć, obełgiwać, plątać, zagadywać, 
odchodzić, odstępować od rzeczy; loiklać, mamić, 
łudzić, blagować, uprowadzać w błąd słowy, po- 
stępkami: Inny będzie mydlił, bałamucił tędy, 
owędy..., a on prosto z mostu. Wilez. Odnosi 
fakta dawne do świeżych zeznań, bałamuci. 3. 
kogo =przetvracać mu w głowie, uzuchwalać, roz- 
pieszczać, narowić go, uczyć go kaprysów, gryma- 
sów; psuć: B. kogo pochlebstwami. B. dzieci 
powolnością B. konia. 4. kogo = zawracać mu 
głowę, uwodzić, zwodzić, psuć moralnie, oszukiwać, 
sprowadzać z prawej drogi, durzyć: B. pannę. Ta 
kokietka bałamuci mi syna. 5. pędzić czas na 
l)ałamucłwie, bałamucić i., urwisować ś., lolmzować 
ś., pozwalać sobie, puszczać ś., hultaić ś., birbanto- 
wać, trwonić czas na łiulanłcacJi : Gdzieś całą noc 
bałamucił? 6. mitrężyć, trwonić czas, opóźniać ś., 
guzdrać i., marudzić, grzebać L: Chodźże, nie ba- 
łamuć! Bałamuciliśmy prawie do nocy, koniska 
Ś. wygłodziły. 7. marnować czas na gadaninie, 
bajać, paplać. 8. próżnować. B. Ś. I. mieszać i., 
tracić głowę, łudzić ś., popadać w błąd, plątać i., 
wikłać Ł, gmatwać i.: Bałamuci k., biorąc jedno 
la drugie. 2. p. wyż. pod 6. < ? Por. Cześ. 



balamutiti = pleść, gadać; Ukr. bałamutyty i ka- 
łamutyty; Brs. Ros. bałamut; Rum. bałamuta 
głupiec, bałamuć = dom obłąkanych > 

XBałamuckl p. Bałamutny. 

X Bałamuć ko przys. od Bałamuckl. 

Bałamuctwo, a. Im. a, x Bałamutnia czynność 
cz. Bałamucić: Bałamuctwa astrologiczne. Wię- 
cej u nas bałamuctwa ważą, niż najpożytecz- 
niejsze dzieła. Pędzi czas na bałamuctwie (mi- 
łostkacJi). 

[Bałamuńcić, I, ii] p. Bałamucić. 

Bałamut, a I. Im. ci a. [Bałamąt, Balamutnik, 
Bałamuta] ten, co bałamuci, co bałamuci i., Jilut, 
Jines, kołńeciarz. 2. Im. y : Pies B. = a) nie pil- 
nujący ś. pana, domu, latawiec, b) myśl. = pies 
goniący za głosem. 3. X Im. y zawrót, odurzenie: 
Taki nam B. wziął głowy, jakbyśmy byli pija- 
ni. 4. X rodzaj gry w karty. 5. [B.] pugilares; 
worek płócienny do karmienia koni w zaprzęgu. 6. 
[B.] próżniak. 

[Bałamuta, y, Im. y] m. p. Bałamut. 

Balamutka, i, Im. i I. forma ż. od Bałamut, 
kokietka. 2. bot. p. Kokorycz. 

X Bałamutnia, I, Im. e p. Bałamuctwo. 

Bałamutnie ])rzys. od Bałamutny. 

[Balamutnik, a, Im. cy] p. Bałamut. Orzesz. 

Bałamutność, i, blm. rz. od Bałamutny: Stara- 
ła ś. ostrzegać o bałamutności mężczyzn. Krasz. 

Bałamutny, X Bałamuckl, [Bałamątny] I. zwod- 
niczy, złudny, JHuterny, wymijający, dwuznaczny, 
niejasny, odstępujący od rzeczy: Bałamutne dowo- 
dzenie. Odpowiedź bałamutna. 2. lubiący bała- 
mucić, zalotny: Dziewczyna zacna, ale bałamut- 
na. Sienk. 

[Bałan, a, Ira. y] (wół) maści jasno-żółtawej a. 
białej. <Rum. bałan -jasnowłosy > 

XBalanda, y, łm. y ra. p. Bajtala. <Ukr. ba- 
łandA = cymbał, niedołęga > 

[Balasury, ów, blp.] paciorki i Icolczyki szklane. 
<Ukr. bałasury> 

[Baiąk] p. Bałuk. 

[Balbotać, ocze, tal, Belbotać, Bołbotać] bełko- 
tać, bełgotać, jąkać ś.; pleść nie do rzeczy. P. Ba- 
jać. <Dźwn.> 

XBalchan, u, Im. y bałwan morski, wał, fala: 
Trytony pienią morskie bałchany. Przen.: stru- 
mień, potok, snop, słup, kłąb: Piekła miotają siar- 
czyste bałchany. Czarny słup dymu wznosi ś. 
bałchanem. < ? Może pod wpływem dawnej 
nazwy gór: Bałchany = Bałkany > 

XBalchanisty bałwanisty, bałwaniący ś., wrzą- 
aj, cwałujący, kipiący, wzburzony, rozhukany: Bał- 
chaniste siarki gorącej roztopy (=piekło). 

[Balda, y. Im. y] I. zatyczka komina, b a- 
ba. 2. w Im. Bałdy a. Bołdy nazwa nagich skał 
w Czorsztyńskim. <?> 

[Bałdasz, a, Im. e] Żyd, szczeg. w wojsku. <?> 

[Bałdyga, I, Im. i] I. niezgrabny, duży kij a. 
łodiiqa. 2. niezqrabjasz, drągal. <?> 

[Bałek, Balk] p. Belka. 

[Bałękać, a, al] mówić niephjnnie. <Dźwn. > 

XBałgiemusa, y. Im. y działo, armata: Ciężkie 
działa oblężnicze, owo bałgiemusy. Roi. <Tur. 
bal-jemez-topu ( = dosł. nie jedzący miodu; dla- 
czego tak nazwano, nie wiadomo), stąd Srb. bal- 
jemez topu = wielkie działo > 

[Bałgochwalca, y. Im. y] p. Balwocłiwaloa. 

[Bałgoołiwalczy] p. Bałwochwalczy. 

[Balgochwaistwo, a, blm.] p. Bałwochwalstwo. 

[Balk, u, Im. I| p. Belka. 

[Balka, I, Im. 1] \. małe jezioro w wądole: Wpa-- 
da do Dniestru B. Kołuder. Pol. 2. suclie jary,, 



00 



BALONIE 



RAŁWOFALCA 



jary stepowe: Nocą. w bałkę i gąszcze ś. wszyli, 
a czatowali. Krasz. <Ukr. bałka = nizina, dół 
na stepie > 

[Balonie, ów, blp.] duże, wi/trzeszczone oczy, in. 
bały, hahirhy, gały. <?> 

[Balować, uje, owal] I. jeść mele. 2. dźidgać. 
3. zł. Uć; wyglądać. <?> 

Balt, u, liu. y wielki, święty bęben tatarski. 
Sienk. <?> 

t Balta, y, Ira. y, [Bałta], Belta siekiera na obuch 
osadzona, rodzaj broni daieiifj. <,Tur. bałta > 

[Balu -Balu] nieod. gadu-gatlu: B.-B., a czas 
płynie. <Dźwn.> 

1. [Baluch, u, blin.], f Galuch wrzawa, zgiełk, 
tumult, harmider, hałas, hargot: Od przebiegają- 
cego ludu docłiodził B. <?> 

2. [Baluch, a. Im. y] zając. < Zwierzę z bała- 
mi, wytrzeszczak> 

Baluchować, uje, owal zł. podsłuchitoać : B. 
klawo. <?> 

Baluohowanie, a, blin., czynność cz. Balucho- 
wać. 

Baluchy, ów, blp. pog. i zł. p. Balonie. 

f Baluczek p. Baluk. 

Baluk p. Baly^. 

Bałukować, uje, owal p. Balykować. 

Balukowanie, a, blin., czynność cz. Bałukować, 

hałykouHinit . 

[Bałun, a, Im. y] nagietek. <?> 

xBalu8zenie, a, blm., czynność ez. Baluszyć. 

[Balusznik, a, Im. cy] klótnik. 

X Baluszyć, y, yl I. robić baluch, wrzawę; 
wrzeszczeć, hałasować, galuszyć, ogłuszać: Jeden 
drugiego bałuszył. 2. [B.] wyrapiać, wytrzeszczać, 
wywalać, rozdziawiać oczy: Jechał i bałuszył na 
różne przedmioty ( — gawronił ś., gapił ś.). 

Bałwan, a, Im. y 1. wielka bryla, duży kaioał, 
blok, słup, wał: B. soli. B. kruszcu -^rano. Pusz- 
czał bałwany tytuniowego dymu. Fred. A. (-kłę- 
by). 2. wał morski, fala : Bałwany miotają okrę- 
tem. 3. posąg, szczeg. bożka pogańskiego, bożysz- 
cze, bożek: Kłaniać ś., oddawać cześć bałwa- 
nom. Czcić bałwany. B. rznięty, malowany, 
strugany. 4. słupek, na którym zawieszają ś. ka- 
pelusze, czapki na wystawie, podstawka, chłopiec; 
u kuśnierza: forma, na której rozpinają czapki, 
kapelusze. 5. (o człowieku) = a) niezgrabjasz, nie- 
ruchawy, .'<łoii, drągal, kloc, pień, grądal, słup, 
głaz: Leżał już jak B., nie ruszaji|c ś. Nieczu- 
ły dla bliźnich, jak B. b) cyinltul, jołnp. Zdr. 
Bałwanek, Batwanik. Zgr. Balwanisko. <? Wszyst- 
kie języki Sł. mają ten wyraz ; por. Węg. bałwa- 
ny, Lit. bałwonas> 

Bałwanek, nka. Im. nkl p. Bałwan; przen. bó- 
stwo, bożyszcze, ideał: Żadnej w lubym bałwanku 
przywary nie znają. 

Bałwańlasty, fBałwanisty, f Bałwanowy /30(/o6- 
ny do bałwana, brylasty, bryłowaty: Sól baJwaniasta. 

Bałwanica, y, Im. e I. x p. Bałwochwalnla. 
2. I)'>t. (cymodoeea) roś. z rodziny jezierzowatych. 

Bałwanić, I, ił I. okrywać bałwanami, falować, na- 
dawać ruch bałwanów, kłębić, wzdymać, przewalać, 
przewracać, kotłować : Burza morze bałwani. "Wiatr 
chmury bałwani. 2.[B.]mówić nieczysto po polsku. 
B. Ś. I. poruszać ś. w kształt bcUwanóio, falo- 
wać, kłębić ś., lozdymać ś., burzyć ś., kotłować ś., 
cwałować = gotować ś. w cwał, przelewać ś., prze- 
walać ś., wrzeć, bełkotać ś.: Morze bałwani ś. Wo- 
da w garnku bałwani ś. Płomienie bałwaniły ś. 
z dymami. Kaczk. Mgła ś. bałwani po świecie. 
Pol. (-tłucze ś.). Kurz ś. drogą bałwani. Pol. 
■ 2. X (o niebie) chmurzyć ś. 3. stać jak bał- 



wan, nieruchomie, bezmyślnie przypatrywać i.; ga- 
pić ś., gawronić ś.: Dość już nabałwaniłeś ś. 
i przeszłością napieściłeś, to jedź prędzej. 

Bałwanieć, eje, al stawać ś. bałwanem, głupieć = 
stawać ś. osłupiałym. 

Bałwanienie, a, blm., czynność cz. Bałwanić. 

Bałwanienie się, a ś., blm., czynność cz. Bał- 
wanić ś.: B. morza. Kon. 

Bałwanik, a 1. Im. 1 p. Bałwan. 2. f Im. cy 
bałwochwalca: Biada czarownikom i balwani- 
kom! 

Balwanisko, a, Im. a, m. i n. p. Bałwan. 

fBałwanisty p. Bałwańlasty : Sól bałwanista. 

Bałwanizm, u, blm. życie materjalne, balwano- 
wate; apatja, zobojętnienie, nieczułość : W moim 
bałwanizmie zapomniałem o Bogu, o ludziach, 
o wszystkim, nie mnie przekonać nie mogło o mo- 
im bycie i jestestwie. 

[Bałwanka, I, Im. I] cienki kloc drzewa, nieco 
u dołu ociosany. 

xBałwanodzieJ, a, Im. e snycerz, rzeźbiarz a. 
malarz bałwanów. < Bałwan -f- DZIE> 

XBałwanoszaleństwo, a, blm. szalone, fanatycz- 
ne bałwochwalstwo. < Bałwan -f- Szaleństwo > 

xBałwanotwórstwo, a, blm. tworzenie bałwa- 
nów. < Bałwan -\- TWOR> 

Bałwanowacleć, eje, al stawać ś. bałwanowatym, 
bałwanieć, robić ś. niedołężnym, ociężałym, apatycz- 
nym, do niczego (niezdatnym). 

Bałwanowatość, i, blm. rz. od Bałwanowaty. 

Bałwanowaty podobny do bałwana, ociężały, znie- 
dolężnialy, apatyczny, rozlazły, niemrawny, basaly- 
kowaty, nieruchawy. 

f Bałwanowy p. Bałwańlasty. 

•j-BałwańskI I. od bałwana (bożka). 2. f bał- 
wochwalczy, j)ogański : Kościół B. Służba, modła 
bałwańska. Zbór B. 

f Bałwaństwo, a, blm. p. Bałwochwalstwo : Ka- 
zał im ku bałwaństwu przystać. 

Bałwian, a. Im. y bot. p. Chiwian. <?> 

X Balwierz, a, Im. e p. Balwierz. 

Bałwochwalca, y, Ira. y, f Bałwofaica, [Bałgo- 
chwaica], X Bałwochwalnik człowiek, oddający 
cześć boską bałwanom, rzeczom stworzonym, poga- 
nin. < B iłwan -f- CHWAŁ > 

Bałwochwalczo przys. od Bałwochwalczy, bal- 
wochwalsko. 

Bałwochwalczy przyra. od Bałwochwalca, Bal- 
wochwalskl, [Ba. joch walczy] pogański: Naród, 
zabobon B. Przen.: vb Jstwiający, zaślepiony: Mi- 
łość bałwochwalcza. Krasz. 

Balwochwalczy.ia, y, Im. y p. Bałwochwalczyni. 

Bałwochwalczyni, I, Im. e, X Balwochwalczyna 
forma ż. od Bałwochwalca. 

XBalwochwalić, I, ił oddawać ś. bałwochwal- 
stwu, czcić bałwany, pędzić życie w pogaństwie: 
Żydzi bałwochwalili na pustyni. 

X Bałwochwalnla, I, Im. e, x Bałwochwalnica, 
X Bałwanica śioiąt ynia pogańska. 

X Bałwochwalnica, y, Im. e p. Bałwochwalnia. 

X Bałwochwalnik, a, Im. cy p. Bałwochwalca. 

Bałwochwalny skłonny do bałwochwalstwa: Ko- 
biety są bałwochwalne. 

Bałwochwalski p. Bałwochwalczy. 

Bałwochwaisko przys. od Bałwochwalski: Do 
panicza przywiązany B. Krasz. 

Bałwochwalstwo, a, blm., f Bałwaństwo czcze- 
nie bałwanów, poganizm, pogaństwo : Żyć, trwać 
w bałwochwalstwie. Tępić, wykorzeniać B. Przen.: 
ubóstw/ianie, niewolnicze uwielbienie: Nauczyli bał- 
wochwalstwa dla Zachodu. Krasz. 

fBalwofalca, y, Im. y p. Bałwochwalca. 



91 



BAŁY 



BANDAŻOWANIE 



[Bały, ów, blp.] duże, mjtrzeizcznne oczy, gały, 
in. balonie, bałuchy. <?> 

[Batygować, uje, owal] p. Balykować. 

[Bałygowanle, a, blra.], czynność cz. Balygo- 
wać. 

Balyk I. a. Baluk, f Baluczek, [Baląk], X Ba- 
juk, X Baiunk, tylko w wyraź.: Na bałukii, na ba- 
Jyku, na bałąku, na bajiiku, na bajiinku, na ba- 
łuczku = 7irt czworakach, raczkiem: Czołgać ś. na 
bałiiku. Na bałykii chodząc, rękoma około tego 
miejsca macał. Wyżeł idzie na bałuku. 2. [B. 
a, liu^ i] grzbiet tcędzony jesiotra a. tvyza. <Tur. 
bałyk- a. bałuk = ryba; mówi ś. i po Tur. prze- 
nośnie chodzić nakształt ryby = na czworakach > 

Balykować, uje, owal, Balukować, [Balygować] 
ść, skradać ś., pełzać na bałuku, raczkować, cho- 
dzić na czworakach : Wyżeł bałukuje. Przen.: 
Teatr bałykował dotąd na czworakach, wypa- 
dało podnieść go. B. Ś. I. tarzać i., kulać ś., 
przewalać ś., przewracać ś., koziołkować ś.: Dzie- 
ciak bałykuje ś. 2. próżniaczyć i , włóczyć i. bez 
zajęcia, wałęsać ś. 

Balykowanie, a, blm., czynność cz. Balykować. 

Balykowanie się, a ś., blm., czynność cz. Ba- 
lykować ś. 

Barn! Bom! Bum! w., naśladujący odgłos: I. 
dzwonu = bambałam, a niek. 2. dzwonka, zegara 
itj). = dzyń-dzyń ! dy/i-dyń ! deń-deń ! dendeleń ! den 
dele !: Naraz słyszę B. B. uderzenie dzwonkiem 
w sieni. Wilcz. <Dźwn.> 

Bambałam p. Bam: Bije z wieży dzwon ów 
sławny Zygmuntowski : B.! B.l Pol. <Dźwn. > 

[Bambalamkać, a, al] I. poruszać dzioonem dla 
wywołania dźwięku : buin-ba-łam, bimbać. 2. przen. 
kiwać, wahać, kołysać, machać: Nie dostawała no- 
gami do ziemi, więe bambałamkała niemi w jio- 
wietrzu Lam. 

Bambalamkanie, a, blm., czynność cz. Bamba- 
lamkać. 

[Bamber, bra, Im. bry] I. pog. Niemiec, Szwab. 
2. mieszkaniec pochodzenia niemieckiego pod Pozna- 
niem. 3. rodzaj ziemniaka. 4. w. Im., a. [Pam- 
pry] nazwy wołów. <0d miasta Nm. Bamberg> 

[Bamberka, I, Im. I] forma ż. od Bamber pod 
1 i 2. 

[Bambiza, y, Im. y] p. [Bombiza]. 

[Bambizina, y, Im. y] p. [Bombizina]. 

XBambocjada, y, Im. y żart. loybryk fantazji, 
utwór dziwaczno -fantastyczny : Podobają, mu ś. bam- 
bocjady niderlandzkie (malowidła scen gmin- 
nych). Niek. żart rubaszny, Jigiel, gburowala face- 
cja, luybryk humoru. <Włos. bambocciata = bo- 
homaz > 

[Bambosze, ów, blp.] i. p. Babosze: Bambo- 
szami odziane stopy. 2. rodzaj sukiennych 
kaloszy do dróg i w zimie. <p. Babosze > 

[Bambuch a, Im. y p.] człoiaiek niezgrabny, gru- 
by. <?> 

[Bambula y, Im. y] ra. p. Bajtala. <?> 

[Bambury, ów, blp.] rodzaj jabłek. < Może jak 
Bandurki (ziemniaki), z Cześ. brarabor, to zaś 
z nazwy Nm, Brandenburg > 

Bambus, u, Im. y I. a. Łaskotnica (bambusa) 
bot. roś. z rodziny tra o. Gatunek: B. i n d y j- 
s k i a T r z ci n a b a m b u s o w a (b. arundi- 
naeea). 2. trzcina bambusowa, laska bambusowa. 
<Mal. mambu a. bambu> 

Bambuska, I, Im. i a. Karlitrzcin (beesha) bot. 
roś. z rodziny traw. 

Bambusowy przym. od Bambus: Kij B. Trzci- 
u:i l)ambusowa, bot. p. Bambus. 

Bambusówka, I, Im. I laska bambwtoioa. 



Bamel, mla, Im. mle druc. zwój drutu. <Nra. 
Banimel> 

Ban, a I. Im. OWie wielkorządca Sławonji, 
Kroacji, Dalmacji. 2. •]- Im. y szeląg, halerz: Nie 
ma ani bana. <Chorwac. ban> 

Bana, y. Im. y I. płaszczyzna kowadła, młota. 
2. [B.] kolej żelazna. Por. Ajzybon. <Nm.Bahn> 
[Banach, a. Im. y] I. (o chłopcu) niezgrabjasz, 
będzwał, basałyk, grubas. 2. przezwisko dziecka 
niegrzecznego. 3. w Im. rodzaj gruszek. < Z imie- 
nia Benedykt > 

[Banadek, a, Im. I] (u Lindego Banagdyk, 
w Slown. Wileńs. Benedykt) rośl. geum monta- 
num (herba benedieta). <Ze zmieszania Łć. na- 
zwy benedicta z imieniem Benedykt> 
xBanagdyk, a. Im. i p. Banadek. 
Banalizować, uje, owal robić banalnym, pospoli- 
tować : Tysiące piśmiennych podróżników bana- 
lizują Rzym, Wenecję, Florencję. <p. Banalny > 
Banalizowanie, a, blm., czynność cz. Banalizo- 
wać. 

Banalnie przys. od Banalny: Mówi ś. o obo- 
wiązkach zanadto ogólnie i B. 

Banalnieć, eje, al stawać ś. banalnym: Filan- 
trop i poeta gubią ślady swych ideałów i ba- 
nalnieją. 
Banalność, i, blm. rz. od Banalny. 
Banalny bezbarwny, ogólnikowy, spowszedniały, 
po.sj>olity, oklepany, szablonowy : Wyrazy banalne, 
wyszłe z ust ubóstwianej kobiety, jakże pełne 
czarów. Pieśni banalne w po4nysłach. <Fr. 
banał > 

xBanaluka, i, Im. i p. Banialuka. 
Banan, u. Im. y a. Blogoslawa, Pizang, Muza, 
Figa rajska bot. (musa) roś. z rodziny bananowa- 
tych. Gatunek : B. rajski a. z w y c z a j n y 
a. Palma cypryjska, Figa rajska (m. 
paradisiaca). <Hp. Pg. banana, zap. ze Wscho- 
du > 

Bananiarnia, i, Im. e miejsce, budynek, gdzie 
hodują banany. 

Bananowate rośliny bot. (rausaceae) rodzina 
przyrodzona roślin kwiatowych jednoliściennych. 

Banatka, i, blm. rodzaj pszenicy. <0d nazwy 
krainy Banat> 
Banczek, czku. Im. czki p. Banię. 
Banda, y. Im. y I. kupa, zgraja, czereda, gro- 
mada: Chodzić bandą, bandami. Pędzono jeń- 
ców bandami. B. złodziejów, fałszerzy. Krzyknie 
starszy zbójca i spędza bandę precz z drogi. 
Mick. B. wilków, psów (= stado). 2. teatr, or- 
kiestra (najczęściej dęta), biorąca udział w wido- 
wisku teatralnym na scenie a. za sceną; [B.] 
orkiestra wojskowa. 3. poręcz bilardu: Grać na 
bandę. Sztos z pod bandy. 4. ogrodzenie hipo- 
dromu toyścignwego : Brać bandę ( -przysuwać ś. 
z koniem do bandy. 5. [B.] = a) wstęga, wstążka, 
kokarda, b) belka sujitowa. <W znaczeniu 1 i 2 
z Włos. banda, 3 i 4 z Fr. bande^ w 5 z Nm. 
Band> 

[Bandalaoha, y, Im. y] obelżywa nazwa kobiety 
opa!<iej, zaniedbanej. <?> 

Bandaż, a. Im. e i. pasek z tkaniny, taśma do 
wiązania, szarfa: B. u czepka, u fartucha. 2. 
obręcz stalowa na kole wozu kolei żelaznej. 3. lek. 
opaska, taśma, wazki płat muślinu, Jlaneli, płótna 
do opatrunku chorego : Nałożyć, założyć B. Zerwę 
te bandaże i rozdrapie ranę. Sienk. B. rupturo- 
•wy=pa.<iek rupturowy. Zdr. Bandażyk. <Fr. ban- 
dage> 
Bandażować, uje, owal owijać bandażem. 
Bandażowanie, a, blm., czynność cz. Bandażować. 



92 



BANDAZOWT 



BANIA 



Bandażowy przym. od Bandaż. 

Bandażyk, a, Im. I p. Bandaż. 

Bandażysta, y, liu. ŚCi fabrykant handaiów. 

xBandela, i, Ira. e przepaska kobieca, wstęga, 
hinda. <'Włos. bandella> 

Bandera, y, Im. y, [Bandura] I. chorągiew z her- 
bem miasta a. państwa, o barwach państwowych, 
Jłaga państwowa: B. francuska, niemiecka, okrę- 
towa, handlowa. Zaciągnąć, wywiesić, zwinąć 
banderę. Płynąć pod banderą neutralną. 2. f cho- 
rągiew, proporzec, sztandar pospolitego ruszenia ; 
przen. hujiec, oznaczony takim sztandarem. 3. X B. 
na dachu = chorągiewka, wietrznik. Zdr. Bander- 
ka. <Wios. bandiera, Hp. bandera, Fr. ban- 
nifere> 

Banderja, I, Im, e I. X sztandar, chorągiew: 
Cechy stojące pod swemi banderjami. Sienk. 
Z węgierską banderja w ręku. Sienk. 2. oddział 
jazdy, utrzymywany i dowodzony dawniej przez 
magnata węgierskiego. 3. orszak konny, świta konna. 

Banderka, I, Im. i p. Bandera. 

Banderola, I, Im. e I. opaska papierowa, przy- 
lepiona do towaru, wyrobu, na znak opłaconej ak- 
cyzy. 2. X chorągietcka, proporczyk u lancy. 3. 
X chorągiewka, mała bandera, flaga okrętowa. 
<Włos. banderuola, Fr. banderolle> 

Banderolować, uje, owal oklejać banderolą: B. 
herbatę, papierosy, naczynie z wódką. 

Banderolowanie, a, blm., czynność cz. Bande- 
rolować. 

[Bandle, ów, blp.] wstążki. Zdr. Bandllczki. 
<Nm. Bandel> 

[Bandllczki, ów, blp.] p. Bandle. 

Bandlok, a, częś. w Ira. I jub. kolczyk z podłuż- 
nym, wiszącym kamieniem. <Fr. pendeloque> 

Bando, a, Ira. a I. j;- obwołanie, obwieszczenie, 
ogłoszenie: Obwoływać królewskie banda na jar- 
marku. Bóg wydał B. przekleństwa swego na 
Adama. B. ńa Arjany sejmem warszawskim 
z Korony Polskiej wywołane. Koch, 2. f p. Ban- 
da; orszak, grono, drużyna: B. godowników. Wy- 
gnał go z całym bandem. 3. [B.] kompanja: 
Trzymać B. z ^im- mieć z kim konszachty,, trzy- 
mać z kim, być w spółce, w porozumieniu. < Sr. Łć. 
bandura, bannura^ 1) chorągiew; 2) obwieszcze- 
nie; 3) kara (banicja), stąd Włos. bando, Nm, 
Bann itd.> 

Bandoch, a, Im. y, [Bandos a. Bandosek, Ban- 
dośnik] I. żniwiarz najemny z dalszej okolicy. 2. 
w liu. a. Bandoska zarobki podczas żniw; zajęcie 
bandochów, ich wycieczki na żniwa: Chodzić na 
baiidochy. Trudno go powstrzymać od corocz- 
nych bandochów. < Banda > 

Bandocha, y. Im. y kobieta suto, buchasto ubra- 
na; tłuściocha. 

Bandolecik, a. Im. I p. Bandolet. 

[Bandolery, ów, blp.] bandolety, pasy do pała- 
sza, ładownicy. <Nm. Bandelier, z Fr. > 

Bandolet, u. Im. y I. a. x Bandoijer pas do 
pałasza. 2. daw. krótki karabinek, zawieszany na 
bandolecie. Zdr. Bandoleolk. <Fr. bandelette> 

X Bandoijer, a, Im. y p. Bandolet. Bukar. 

[Bandos, a. Im. y] I. p. Bandoch : Musiałaś ty 
po bandosach bywać. Kolb. 2. robota w polu, 
wykonywana przez najemników z odległych okolic: 
Przyjechała z robotnikami na B., do kopania 
kartofli. 

[Bandosek, ska, Im. skl] p. Bandoch. 

Bandoska, I, Im. I I. forma ż. od Bandos. 2. 
p. Bandoch pod 2. 

[Bandoski] przym., od Bandos. Po bandosku 
przys. =y«fc bandos: Śpiewać po bandosku. 



[Bandoszka, I, Im. I] I. u Cyganów litewskich 
i poleskich najstarsza w szutrze kobieta, rozdcją- 
ca hersztom starszeństwo, przechowująca tradycje 
i tajemnice szatry itd. Pol. 2. starsza kobieta, prze- 
wodnicząca w bundzie górali-kosurzy. Pol. 

[Bandośnik, a. Im. i] p. Bandoch. 

Bandować, uje, owal] gra. (o członku męskim) 
wyprężać i. <Fr. bander > 

Bandowanie, a, blm., czynność cz. Bandować. 

Bandrat, u, Im, y drue. drut gruby. <Nm. 
Band(lraht> 

Bandura, y, Im. y. Bandura, Pandura I, trzy- 
strunowy instrument muz., rodzuj lutni: Brzdąkać 
na bandurze. 2. [B. a. Bandura] cymbał, baiwan, 
głupiec, niedołęga. 3. [Bandura] p. Bandera. Zdr. 
Bandurka, Bańdurka. <Gr. pandoiira, stąd Łć. 
pandura > 

Bandurka, i. Im. 1 p. Bandura: [B,] na statku 
wodnym ( = chorągiewka). 

[Bandurki, ów, blp.] ziemniaki, kartofle. <0d 
nazwy krainy Nm. Brandenburg, przez Cześ, ban- 
dera, bandurka > 

Bandurowiec, wca. Im. wce a. Gigawa, Skrzyp- 
codrzew. Skrzypcowe drzewo (citharexylon) bot. 
roś. z rodziny witulkowutych. < p. Bandura > 

[Bandurzyć się, y ś., ył ś.] chmurzyć ś. <?> 

Bandurzysta, y, Im. ści grający na bandurze. 

fBandycja, 1, Im. I p. Banicja.. 

Bandycki przym. od Bandyta: Życie bandyckie. 
Ubrany był w jakiś płaszcz B. fantastycznego 
kroju. Kaczk. Po bandycku iirzys. -jak bandyta: 
Żj6 po bandycku. 

f Bandysować, uje, owal p. Banitować. 

•j-Bandysowanie, a, blm., czynność cz. Bandyso- 
wać. 

XBandyt, a. Im. cl I, p. Bandyta. 2. p. Ba- 
nita. 

Bandyta, y, Im. cl, X Bandyt, x Banit, X Ban- 
nlt członek bandy zbójeckiej, opryszek, zbój, rozbój- 
nik, rabuś. <Włos. bandito = dosł. banita > 

Bandytyzm, u, blm. zajęcie, sposób życia ban- 
dyty. 

xBandyzować, uje, owal p. Banitować. 

XBandyzowanie, a, blra., czynność cz. Bandy- 
zować. 

[Bandz, a, Im. e, Bundz] ziemniak. <Ukr. 
bandz> 

Bandzega, I, Im. I piła taśmowa. <Nm. Band- 
sage> 

[Bandzloch, a. Im. y] pog. 1. brzuch, kułdun. 
2. obżartuch. 3. dzieciak, bęben, bachur. 4. Ban- 
dzlochy, ów, blp. kiszki, wnętrzności, bebechy. Zdr. 
Bandzloszek. Zgr. Bandzioszysko. <?> 

[Bandzior, a, Im. y] brzuchucz. 

Bandzioszek, szka, Im. szki p. Bandzloch. 

Bandzioszysko, a, Im. a m. i ni. p. Bandzloch. 

•J-Baner, u, Im. y ganek, altanka: Stawił djabół 
Jezusa na ganku, abo banerze. Sekl. <Może 
Nm. Banner = chorągiew > 

I Banhof, u. Im. y, [Banof] dworzec kolejowy, sta- 
cja kolejowa. 

! Banhofowy przym. od Banhof. 

I. Bania, i. Im. e I. X rzecz wypukła, pękata, 
nadęta: Pszczoły w bani (-w ulu). Djogenes 
w bani (=w beczce). B. od kwiatów ( = donica, 
loazon). B. lotna - balon, aerostat. 2. naczynie 
wydęte, pękate, balon, gąsior: B. do oleju. B. za- 
krzywiona = ogrzewalnik, retorta, kolba. B. do pę- 
dzenia wódki = alembik. 3. tykwa, flasza z tykioy 
wysuszonej. 4. kopuła ; gałka na kopule, kula : 
Głowa jak B. a. jak karmelicka B. Prz. 5. klosz 
w kształcie kuli na lampę. 6. głowa, szczeg. łysa. 



93 



BANIA 



BANKIERSTWO 



7. przen. czhwiek otyfy. 8. a) kojfr, na ptaki 
U) grze „w gołe^lńe"-. b) pole kaztaihi kopuły. 9. 
bot. p. Dynia. 10. ryb. ko!>z pękaty do przecho- 
wywania ryb żywych. Zdr. Bańka, ,Banieczka, 
X Baniuczka, X Baniuszka. <Zaii. Sr. Łć. ba- 
gnuiu (z Łe. balneum), skąd Włos. batjno, Fr. 
baia itd. Przejście znaczenia: k;jpiel— naczynie 
kąpielowe pękate — wszelka rzecz p»^'kata> 

2. Bania, I, Im. e kopalnia rudy żelaznej: wa- 
rzelnia soli. <"Węg'. banya> 

[Banlacz, a, Im. e] Baniak. 

[Baniaczek, czka, Im. czki] p. Baniak: Siał B. 
kuty z miedzi i z lat następnych leżał tu grosz. 
Pol. 

[Baniak, a. Im. i, Baniacz] I. garnek wypukły, 
sagan. 2. kociel duży, szczeg. do bielimy. 3. brzu- 
chal. Zdr. Baniaczek. 

Baniaiuka, I, częś. w Im. i, x Banaluka, f Ba- 
nieluka I. •}- książka, pismo bez sensu. 2. bred- 
nie, niedorzecznoici, bzdurstwa, głupstwa, androny : 
Prawić banialuki. To nie banialuki! (-nie ba- 
gatela). <Albo od królewny Banialuki w piśmie 
Morsztyna 1650, a. od miasta Srb. Banja Luka 
(łąka bańska) > 

[Banias, a, Im. e] siekiera huculska. <?> 

Baniasto przys. od Baniasty: Daeli B. zakoń- 
czony. 

Baniasty, [Baniaty] podobny z kształtu do bani, 
bańki; brzuchaty, pękaty, wypukły, ivydęty, kopu- 
lasty, kopułowaty : Wielka, baniasta lampa. Wilez. 
Dach B. Kościół z trzema wieżami bania? e ni 
w złocie. Słów. 

[Baniaty] I. p. Baniasty. 2. najedzony. 

Banicja, I, Im. e, Bannicja, f Bandycja irywoła- 
nie obywatela z kraju, wygnanie, wieczne wygna- 
nie, ekspatrjacja, eksterminacja, rugi: Skazać ni 
banicję, -f B. większa = B. z granic państwa a. 
B. wieczna. -J- B. mniejsza =^ B. z danej miejsco- 
wości. B. doczesna. B. z miasta = wyświecenie. 
<Sr. Łe. bannire, skąd Fr. bannir itd.> 

Banicyjny przyin. od Banicja: Wyrok B. 

Banieczka, I, Im. I p. Bańka: B. na perfumy = 
balsainka, flakonik. Mała lampka o zielonej szkla- 
nej banieczee. Kon. Puszka czyli jabłuszko na 
rozmaite wonie, tak mała, iż ją. za gorsem no- 
szono; za Jagiellonów zwano je banieczka. Mo- 
raw. 

X Baniecznik, a, Im. cy I. a. Bańkarz ten, co 
robi bańki. 2. maszynka do przecinania skóry przy 
stawianiu baniek ciętych. 

XBaniec2ny przyiu. od Bańka. 

fBanieluka, I, Im. I p. Banialuka: Morał z ba- 
nieluki czy z kancjonału. Zabł. 

[BanIor, u, Im. y] głębina, wyrwa wodna, wir: 
To])ielec siedzi w baniorze. <p. Bania > 

Baniorąb, ębu, Im. ęby bot. (couroupita) roi. 
z rodziny mirtowatych. < Bania -(- HĘB > 

Baniorodne: Baniorodne a. Baniowe drzewo 
bot. p. Dzbaniwo. < Bania -|-ROI)> 

■J-Baniowe, ego rz. opłata na korzyść miasta od 
bani (alend>iku) wódki. 

BanIowy itrzym. od Bania: Drzewo baniowe, 
bot. p. Dzbaniwo. 

XBanit, a, Im. cl p. Banita. 

Banita, y. Im. cl, Bannita, X Bandyta, XBanit, 
Bannit yygnanier, wywołaniec ; toyiwiecony. 

Banitować, uje, owal, XBandyzować, fBandy- 
sować, X Banizować, X Bannizować, x Banjować 

fkazywaó na tcygnanie; wyganiać, wywolyirać, ru- 
gować z kraju, odsądzać od, wyłączać ze ."połecz- 
ności; ekspatrjoioać, eksłerminoiuać : Uniwersałami 



ich banizował (od czci odsądzał). B. z miasta •= 

wyśtciecać. 

Banitowanie, a, bim., czynność cz. Banitować. 
X Baniuczka, i, Im. I p. Bańka. 
xBaniuszka, I, Im. I ]>. Bania. 
X Banizować, uje, owal p. Banitować. 
X Banjować, uje, owal p. Banitować. Miastecz- 
ka banjowano po grodach o nieoildanie poborów. 
Kto nie stanie, tego poborca ma B. i publi- 
kować. 

Bank, u, Im. i. instytucja otrzymująca kredyt 
i udzielająca go innym, zajmująca ś. obrotami pie- 
niężnemi: B. skupowy, dyskontowy, lombardo- 
wy, depozytowy, emisyjny, hipoteczny, handlo- 
wy, handlowo-przemysłowy, komisowy, krajowy. 
B. państwa, włościański, ziemiański. B. poboż- 
ny (mons pietatis). Oddać pieniądze do banku, 
złożyć, umieścić je w banku, Xna banku. Pod- 
nieść pieniądze z banku. Trzymać ^. — trudnić 
ś. operacjami pieniężnemi. -{-Puścić B. = z6anfcrw- 
towdć. U niego jak w banku ( = ma zawsze go- 
tówkę). 2. w grze kureinnej, zbiór stawek graczów, 
pula: Trzymać B. Rozbić B. ( = wygrać B., zde- 
bankować graczów). Przen.: B. komu trzymać ( = 
mieć go zawisłym od swojej woli). Zdr. Banczek. 
<Sr. Łó. bank(h)a, banc(h)us = stół do pienię- 
dzy, wekslarski, ze Sgnm. banch- ławka, stół> 
[Banka, I, Im. I] papierek guldenowy. <ZNm. 
Bank (note)> 
Bankajz, y, Im. y ż. p. Bankajza. 
Bankajza y, Im. y, Bankajz rzem. ankra, żela- 
zo, w jednym końcu zaostrzone a w drugim płaskie, 
za pośrednictwem którego coś i. przybija : B. przy 
rynnie. Półka na bankajzaeh. <Nm. Bankeisen> 
Bankakcja, I, Im. e akcja bankowa, bilet, świad- 
czący o uczestnictwie w banku. < Bank -(-Akcja > 
XBank-a',cjonarjusz, a, Im. e, Bank-akcjoner, 
X Bank-akcjonista akcjonarjusz banku, współwłaś- 
ciciel banku przez swój udział. 

XBank-akcjoner, a. Im. rzy p. Bank -akcjo- 
narjusz. 

XBankakcjonl£ta, y. Im. ści p. Bank- akcjo- 
narjusz. 
fBankarz, a, Im. e p. Bankier. 
Bank-ażjo nieod. naddatek za zmieniony bilet 
bankowy, ażjo. < Bank -f- Azjo > 

Bankhamer, mra, Im. mry nożow. młotek jedno- 
ręczny. <Bankharamer> 
Bankiecik, u, Im. I, p. Bankiet. 
Bankier, a, Im. owie a. rzy I. a. Bankowiec, 
■]-Bankierz właściciel domu bankowego - banku pry- 
watnego, wekslarz. 2. j)rzen. bogacz, krezus : Na to 
trzeba być chyba bankierem. 3. (w grze kar- 
cianej) gracz, trzymający bank, pulę. <Włos. 
banchiere a. banchiero, Fr. banquier> 

Bankierczyk, a, Im. I 1. niezamożny bankier. 
2. komisant, jiomocnik bankiera, żart. kantor owicz. 
Bankierka, I, Im. i forma ż. od Bankier. 
xBankierostwo, a, blm. p. Bankierstwo. 
Bankierowa, ej. Im. e żona bankiera. 
Bankierować, uje, owal I. trudnić ś. bankier- 
stwem, być bankierem: Robili fortuny, bankiern- 
jąc. Krasz. 2. trzymać bank w grze karcianej: 
Za pozwoleniem, ja bankieruję! Krasz. 
Bankierowicz, a. Im. e syn bankiera. Jeż. 
Bankierówna, y, Im. y córka banldera. 
Bankierski przym. od Bankier: Dom, kantor 
B. Operacja bankierska. Firma bankiersko- 
przemyslowa. Żywioł bankiersko-semieki. 

Bankierstwo, a, 1)1 m., X Bankierstwo 1. nauka 
o czynnośriacli bankierskich, stan, zatrudnienie ban- 
ldera. 2. bankier z żoną. 



94 



BANKIFKZ 



HAOBAR 



fBankierz, a, Im. e p. Bankier. 

Bankiet, u, liu. y uczta, biesiada: Dawa(5, wy- 
prawiać dla kogo B. Przea. : Sprawić komu B. - 
źle ś. z kim obejść, uczęstować go czym zhjm, do- 
godzić mu, dać mn ś. we znaki ; wybić go, spraicić 
mu łaźnie, hal. Zdr. Bankiecik. <Włos. ban- 
chetto, Fr. banquet> 

Bankieta, y, Im. y I. brzeg drogi bitej, po któ- 
rym jeździć nie wolno. 2 mul. pierwszy pokład 
cegieł j)rzy wznoszeniu ścian murowanych. < Fr. 
banquette = dosł. ławeczka> 

fBankietnIczek, czka, Im.czkowiep. Bankletnik. 

Bankletnik, a, Ira. cy ten, co b(bi bankietować, 
uczestnik bankietu, godownik, biesiadnik ; wydający 
bankiet. Zdr. f Bankietniczek. 

Bankletny p. Bankietowy. 

Bankietować, uje, owal I. biesiadować., ucztO' 
wać, godować, chodzić po bankietach ; przen. a. B. 
Ś. hulać, używać, raczyć ś., birbantować, bonować: 
Lud głód cierpi, a on bankietuje. 2. X kogo = 
podejmować bankietem, częstować, ugaszczać, raczyć : 
Naprosiwszy gości, bankietował mię. B ś. p. 
wyż. 

Bankietowanie, a, blin., czynność cz. Bankieto- 
wać. 

Bankietowy, Bankietny przym. od Bankiet bie- 
siadny, godowy, uczto wy : Hałas B. Sala bankie- 
towa. 

Banknocik, a, Im. I p. Banknot. 

Banknot, u, Ira. y, Bankocetel bilet bankowy, 
pieniądz papierowy, papierek, asygnala : Zapłacił 
samemi banknotami. Zdr Banknocik. <Nra. Bank- 
note> 

Banko nieod. I. bank: Bić B. (w grze karcia- 
nej). Przen.: Grać B. = stawiać na kartę, robić 
krok stanowczy i ryzykoumy : Tego dnia miał ś. 
jego los rozwiązać, grał B. Krasz. 2. waluta 
bankowa. 3. joaluta konwencyjna banku hambur- 
skiego = 41 kopiejkom. <Włos. ban co > 

Bankocetel, tla. Im. tle p. Banknot. <Nm. 
da w. Hanc()zi'ttel> 

Bankokracja, I, blm. arystokracja sfer banko- 
wych. <No\v. z Bank -|- Gr. -kratia = -władz- 
two > 

Bankowiec, wca. Im. wcy p. Bankier: Elika 
bnrżuazji, składająca ś. z bankowców, redakto- 
rów pism przewrotnych. 

Bankowy przym. od Bank: Bilet, gmach B. 

Bankructwo, a, Im. a I. niewypłacalność, upad- 
łość kupca, przemysłowca a. firmy kredytowej, żart. 
plajta: Ogłosić B. B. podstępne. Przen.: ruina 
m(ijatko'Joa: Zawody w życiu przywiodły go do 
bankructwa, a. przyprawiły go o B. Przen.: upa- 
dek: B. moralne, umysłowe. <Ze Śr. Łć. ban- 
ea rupta = dosł. bank zerwany, skąd Włos. ban- 
ca rotta, Fr. banąueroute, Nm. Bankerott itd.> 

Bankrut, a, Ira. cl ten co bankrutuje, co zbank- 
rutował. 

Bankrutka. i, Im. I I. forma ż. od Bankrut. 2. 

papieros, zwinięty w ręku. 

Bankrutować, uje, owal I. chwiać ś., upadać 
w interesach, tracić ; ogłaszać bankructwo, stawać ś. 
niewypłacalnym, zawieszać wypłaty. 2. jiizen. tra- 
cić na majątku, ubożeć, podupadać. 

Bankrutowanie, a, blm., czynność cz. Bankruto- 
wać. 

Bannicja, i, blm. p. Banicja. 

Bannit, a, Im. ci p. Banita. 

Bannita, y, Im. ci p. Banita. 

[Bano] żal, tęskno: Tak mi jej B.! <Węg. 
bdn = żałować > 

Banoryna, y, blm. apt. p. Adragantyna. <?> 



[Banować, u|e, ov/&\] żałować, tęsknić: B. do kogo, 
po kim. 

[Banowanie, a, blm.] czynność cz. Banować. 

Bant, u, Im. y I. opas{:n, obręcz, wstęga żelaz- 
na, facliajzu. 2. B. a. Banta [Bant] bud. p. Roz- 
pora: Krokiew związana bantami. <Nra. Band> 

Banta, y, Im. y bud. p. Rozpora. 

[Bantka, i, Im. i, Bańtka,] fJąderka. <Zap. zdr. 
od Bania = rodzaj ryby> 

Bantować, uje, owal 1. [B] hałasować, stukać; 
trzaskać z bicza. 2. obrażać, bić: Ci pobereżni- 
cy prawych ludzi ani imać, ani B. nie mają 
<Węg. bant = dokuczać > 

Bantowanie, a, blm., czynność cz. Bantować. 

[Bańczak, a. Im. i] duży dzban. < Bania > 

Bańczasty, Bańczysty podobny do bańki; pełen 
baniek, bąblisty : Piana bańczasta. 

[Bańczyć, y, ył] męczyć: Bańcy mi łeb (za- 
wraca głoioę). Por. [Bantować]. <Wcg. b(lnt = do- 
kuczać > 

Bańczysty p. Bańczasty. 

[Bańdos, u, Im. y, Bańduch] potrawa zliści roś- 
lin i mciki. <?> 

[Bańduch, a. Im. y] p. Bańdos. 

Bandura, y, Im. y p. Bandura. Zdr. Bańdurka. 

Bańdurka, I, Im. I 1. p. Bandura. 2. naczynie 
do wódki, wody. 

Bańdurzenie, a, blm. I. czynność cz. Bańdu- 
rzyć. 2. paplanina, koszałki - opałki, banialuki, 
brednie. < BA > 

Bańdurzyć, y, yl = Bajać pod 2 i 3. 

Bańka, i. Im. i 1. p. Ba.n\a. ; Jlakonik, ampułka, 
puszka: B. blaszana - JZaszan/ca. B. kamienna = 
kamionka. B. destylacyjna. B. do nafty. Nalał oli- 
wy z bańki na głowę jego. Bud. B. do farby. Z je- 
dnej bańki dwie ścienie malować. Vrz. = ]>rzy je- 
dnym ogniu dwie pieczenie upiec. 2. naczyńko szkla- 
ne cyrulickie do naciągania krwi lub wysysania ja- 
du z rany: Postawić, przepisać, zaaplikować 
bańki. Bańki suche, cięte. Przen.: Sadzić bańki 
jeden drugiemu = złorzeczyć, wymyślać. 3. B. na 
l)\Ynie — bąbel, purchel, bulka: Człowiek jest jak 
B. na wodzie. Prysło szczęście, jak B. na wo- 
dzie. Puszczać bańki mydlane. Przen.: Bańki 
nosem puszczać = 6?/(i smarkaczem. Mechanik, co 
bańki nosem puszcza (o zarozumiałym przy ro- 
bocie). Bańki gazowe ^pęcherzyki gazowe, drobne 
ilości gazu w cieczach. 4. B. soli — bałwanek, sztu- 
ka, kawał, gruda: Sól przywożą w bańkach 
i w okruszynach. 5. Xv^'2^^- = kufel, butelka z na- 
pojem wyskokołcym: Widzę, że nieźle ciągnie 
bańkę. 6. [B.] a) rodzaj futerału drewnianego na 
osełkę do ostrzenia kosy. b) koszyk pleciony, 
kształtu flaszki pękatej, na gniazdo gołębie. 7. anat. 
— wydęcie w ciągłości przewodu błoniastego Cara- 
pulla). 8. bot. p. Kolokwint. 

XBańkarz, a. Im. e p. Banlecznik. 

Bańkotka, I, Im. I bot. p. Szumotlina. 

Bankowy przym. od Bańka; przen. nietrwały, 
mdły, efemeryczny: Ileż to stworzono bankowych 
nadziei ? Krasz. 

[Bankowy] dzwonkowy, karowy (o kartach). Por. 
Bunkowy. 

Bański przym. od Ban. 

[Bańtka, 1, Im. I] p. Bantka. 

Baobab, u, Ira. y a. światoględ, Małpi chleb a. 
owoc, Adansonja, Malpodrzew, Palczara bot. (a- 
dansonia) roś. z rodziny ślazowatych Gatunek : B. 
palczasty. a. Baobab, Drzewo małpie, 
(a. digitata) <Etjops, baobab > 



95 



BAPTYSKA 



BARANINKA 



Baptyska, I, Im. I, Bratwa bot. (baptisia) 
roś. z rodziny strąkowych. <Now. niby Gr.- Łć. 
baptisia > 

Baptysterjum nieod. p. Chrzcielnica. <Gr. bapti- 
6terion = łazienka, później clirzc'iL'inica> 

Baptyzyna, y, bira. apt. suhsianrjd żywiczna z ko- 
rzenia dzikie(]o indyfja (soj)hora iinctoria). <0d 
Łć. nazwy rośliny bai)tisia> 

Bar, u, lin. y p. Baryt. 

Bara, y, Im. y zł. pieniądz, moneta zdawkowa. 

<?> 

[Baraban, a, Ira. y] bęben, taraban. <Ukr. ba- 
raban > 

Barabanckl p. Balabański: Podkręca wąsów 
barabanckieh. Jeż. 

[Barabanić, i, ił] i gm. I. bębnić : Gdy go do 
giobii spuszczają, brzęez!|, barabani?^. 2. bajać, 
jdeić, paplać, trajkotać, klektać, gderać : Co ty tam 
barabanisz ! 

BarabańskI p. Balabański: Wąs B. Kaczk. 

[Barabas, u. Im. y, Barwas] krzyk, hałas, 
wrzawa. < ? > 

Barabąs p. Bałabański. 

[Barabola, i, Im. e] ziemniaki, kartojle. <Ukr. 
barabola, może od Nm. nazwy prowincji Bran- 
denburg> 

•j-Barać, a, al odrzucać, opierać ś. <BOR> 
BaragcIskiJ p. Balagulsićl. <p. Bałagulizm> 
Baragolstwo, a, blm.[ ]>. Batagulstwo. 
Baragoła, y, Im. y] p. Balagufa. 
Baragulsl<i] p. Bałagulski. 
Baragulstwo, a, blm.] ]>. Batagulstwo. 
Baragula, y, Im. y] p. Balaguta. 

Barak, u, Im. I, X Baraka I. lekki budynek 
drewniany, buda; namiot, szałas płócienny : B. do 
pomieszczenia chorych, szczeg. zaraźliwych. Przy 
szpitalu założono B. imienia cesarzowej. Na 
Bielanach ustawiono już wiele baraków (na ba- 
warje czasowe). <Fr. baraque> 

X Baraka, i, Ira. i p Barak : Biwakować trud- 
no było, bo nie było komu spiąć jaką taką ba- 
rakę. Fred. A. 

Barakan, u, Im. y gatunek tkaniny wełnianej. 
<j). Barchan > 

Barakanowy przym. od Barakan. 

[Barakonda, y. Im y] spódnica barchanowa, bar- 
chanhi. < p. Barchan > 

Barakowy przym. od Barak: Szpital B. Lecze- 
nie barakowe. 

Baran, a. Im. y I. zool. zwierzę racicowe po- 
chworoyie, iryk: B. pokładany = sto/). Młody B. 
^jagnię. Związali go jak barana. Beczy" jak 
B. ( = śpiewa .lilnic, ale nieprzyjemnie). B. B. tryk! 
(i)awiąe dziecko). Wziąć kogo na barana fs na 
plecy). Nosić kogo na barana (=na plecach). 
Przen. (o człowieku): o.fieł, głupiec, tępa głowa, 
jałopa: Oj, ty baranie, baranie! Przen.: in. skór- 
ka barania = li.tt zaslanmy : Ostrzy zęby na jego 
barany. Kórz. Str/yc h&Y&ny = odcinać kupony. 
2. skóra barania, baranica; szagryn: Oprawa 
książki z barana. 3. a. w \m.=j'utro baranie, 
kożuch: Skropił go po baranach (=j>o kożuchu; 
dociął mu do żywego). 4. kożucli na płynie, deka 
drożdżowa, pływająca po wierzcliu brzeczki to cza- 
sie fermentacji. 5. B. murołomny = daw. machina 
wojenna do rozbijania murów, taran. 6. baba, od- 
hijak, kafar do wbijania palom. 7. [B.] a) owad 
jelonek (lucanus cervus). b) piasta a. piazda 
u wozu. c) gra „w barana.^ d) długi zwój 
słomy, siodło na dachu słomą poszytymi Grzbiet 
kopca pokryć baranem. 8. astr. = jeden z gwiaz- 



dozbiorów zwierzyńcowych (zodjakalnyeh): Znak 
barana = miejsce, gdzie jest słońce na niebie w po- 
czątku loiosny. 9. bed. wielki hebel, poruszany 
przez dwóch ludzi. 10. fiz.: B. hidrauliczny = ma- 
china do podnoszenia na pewną wysokość wody 
płynącej. Zdr. Baranek, Baraneczek, [Barany- 
szek], f Baranieć, y Baranczek. Zgr. Baranisko. 
< ? Jakkolwiek wszyscy Słowianie mają ten «ry- 
raz, zdaje ś. jednak obcym, może Arab. barran = 
dziki, obcy> 

fBaranouk, a, Im. I baran, baranek: Jako pas- 
terz barancuki zgromadzając wszędzie. 
fBaranozek, czka. Im. czki p. Baran. 
Baraneczek, czka. Im. czki p. Baran. 
Baranek, nita, Im. nki I. p. Baran doroślejsze 
jagnię samiec: Cichy, łagodny, potulny jak B. 
Ir.: Jaki mi B.l (=trusia, niewiniątko). Żart.: Ba- 
ranki egipskie = wszy. 2. przen.: B. boży = a) 
Chrystus : Baranku boży, który gładzisz grzechy 
świata. B. wielk&noany -ag nusek (=Jigurka je- 
go z chorągiewką a. B. pieczony — przy święconym). 
B. wielkanocny u Żydów = pasclia. b) - hostja. 
c) część mszy: Spóźniliśmy ś., przyszliśmy na B. 
boży. 3. a. w l.m. = futerko z baranków : Baran- 
ki krymskie. Baranki wigierskie -karakuły. 4. 
oblóżka, opuszka barankowa; lampas barankowy 
u czapki; bajorek wełniany, okalający kapelusz, 
czapkę: Czapka z siwym barankiem. 5. w Im. 
białe chmurki pierzaste. 6. [B.J - a) barometr, b) 
bekas, kszyk, c) stonóg, d) roś. krwiściąg. e) 
rodzaj sera. f) a. TraCZ skrzyneczka na kołach, 
obwożona na Wielkanoc, z wyobrażeniem baranka 
i tracza piłującego. 7. wałek drewniany, przy- 
twierdzony do burty promu. 8. bot. = a) a. B. nie- 
winny p. Niepokalanek. b) B. scy tyjski p. Pa- 
protka, c) p. Bagniątko. 9. myśl. p. Dubelt, 
Kszyk. 

Barani I. przym. od Baran; f Barańczy: Łój 
B. Skóra barania (wyprawna = iaramca, sza- 
gryn). Mięso baranie = 6a?-anmr/. Kotlety bara- 
nie. Przen.: (Jlowa baraniała) kędzierzaica; b) 
tępa, zalcuta, głupia, cielęca. Przen.: Baranie 
oczy —głupie, osłupiałe, bezmyślne, błędne, kołowa- 
te, osowiałe, wyłupiaste : Zrobił baranie oczy. Nos 
B.= garbaty, żydowski. Śpiewać baranim głosem 
= cienko ; śpiewać Tadeusza ; płakać, beczeć. Żart.: 
Skórka barania = to< zastawny (do strzyżenia ku- 
ponów). Pog.: B. ']ązyk = niemiecki. Żart.: Ba- 
ranie jaja =:Cł//ra 88. 2. z futra baraniego, z ba- 
ranów zrobiony: Czapką baranią dumnie potrzą- 
sa. Len. 3. bot.: Barania trawa p. Pomórnik. 

[Baraniarka, i. Im. i] zagroda, w której owce 
zamyka/ą. 

[Baranlarz, a. Im. e] owczarz, pasterz owiec. 

[Baranica, y. Im. e] I. ,ikóra barania toypraw- 
na. 2. [B.] kożttch barani, barany; .fkóra barania 
do przykrycia nóg w podróży. 3. czapka barania. 
4. struna .skrzypcowa. 

fBaranie, a. blm., czynność cz. Barać. 

Baranieć, ńca. Im. ńce bajeczna roślina stepów 
tatarskich: Bajeczna roślina, zwana barańcem, 
która dokoła objadała, co żyło, nim sama uschła 
brakiem pokarmu. Krasz. <Ukr. baranfeć> 

t Baranieć, ńca, Im. ńce, [Baranieć] baran. < Śr. 
Łć. l)aranec> 

Baranieć, eje, al głupieć: Żydkowi baranieją 
oczy. Prus. 

Baranie, ęcła, Im. ęta młody baranek, jagnię. 

Baranina, y, blm. I. mięso baranie. 2. [B.J 
plagi: Brać baraninę. Zdr. Baraninka. 

Baraninka, i, blm. p. Baranina. 



96 



BARANISKO 

Baranisko, a, Im. a m. i ui. p. Baran. 

Barankowy I. przyra. od Baranek. Przen.: ła- 
godny, idukdioy, niewinny: Obróci Chrystus twarz 
swą barankową,. Przen.: tchórzliwy^ bojaźliwy, lęk- 
liioy : Budził w ludziach barankowe dusze. SJow. 
2. z futra baranków zrobiony : Czapka barankowa. 

Baranlucha, y. Im. y bot. p. Mącznica. 

XBaranoksztalty podobny z kształtu do barana. 
< Baran + K.~iztałt> 

fBarańozy p. Barani. 

Baraństwo. a, blm. zb. barany, stado bara- 
nów: B. tudzież staa ośli pierwsi sejmikować 
pośli. Mick. 

xBara8zeń8two, a, blm. p. Baraśnlctwo. <p. 
Borys/. > 

[Baraszek, szka, Ira. szki] dyktei-yjka. 

BaraszkI, ów, blp. żarty, żarciki, dokazywanie, 
figle, figielki, swawola, gzy, zbytki: Stroić B. < p. 
Borysz> 

Baraszkować, uje, owal I. stroić baraszki, żar- 
ciki; żartować, dokazywać, gzić ś., bawić ś., swa- 
wolić, figlować, dowcipkować, dworować : Prz)'dy- 
bał baraszkujących. 2. pędzić czas bez t7-oski, 
nie zważać na nic; próżnować, nie troszcząc ś.; 
zbijać bąki: Baraszkuje sobie po całych dniach, 
a robie niema komu. 

Baraszkowanie, a, Im. a czynność cz. Barasz- 
kować ; Łzy stawały w oczach od ciągłego śmie- 
chu z konceptów i baraszkowań starego kowa- 
la. Bał. 

XBarasznla, i, h\m. /aktorstwo : Aby Żydzi ba- 
rasznią ś. nie bawili. Księgi zgrom, kupców 
w Lublinie. <p. Borysz> 

XBaraśne, ego, blm. rz. zapłata za nastręczenie, 
faklorne. < Borysz > 

X Baraśnlctwo, a, blm., X Baraszeństwo rze- 
miosło baraśników, stręczycielstwo, faktorstico, po- 
irednictwo. 

XBaraśniczy przym. od Baraśnik; x Baraśny. 

XBaraśnik, a. Im. cy, X Bareśnik, x Barysz- 
nlk stręczyciel, faktor, mekler, pośrednik: Baraśni- 
cy, faktorowie i inni Żydzi. 

X Baraśny p. Baraśniczy. 

Baraterja, i, Im. e I. facjenda, szwindel, sza- 
cherka, gieszeft. 2. czyn nieprawy kapitana a. za- 
łogi okrętu kupieckiego ze szkodą właściciela stat- 
ku a. ładunku. <Włos. baratteria -szaeherka> 

Barato nieod. zamiana towarów, handel, handel 
zamienny. 

Barbaloina, y, blm. apt. substancja przeczysz- 
czająca z aloesu barbadoskiego. <Z początkowych 
głosek Barbados (wyspa) 4- Aloes > 

X Barbar, a, Im. owie p. Barbarzyniec : 
Plugawemi wyrazy barbara do niewoli wzywać 
nas ś. ważył. UJ. <Gr. barbaros> 

[Barbar, a, blm., Barbara] bnwar, piwo bawar- 
skie. <Z nazwy kraju Bawarja> 

Barbara, y, Im. y I. gruba, długa lina, użyioa- 
na przy przewozach narzekach. 2. [B.] p. [Barbar]. 
3. bot. = a) p. Kolcowój. b) p. Gorczycznik. 
<Z imienia ż. Barbara > 

Barbarja, ii. X blm. p. Barbarzyństwo. 2. 
Im. e kraj dziki, barbarzyński, nieucywilizowany, 
pierwotny: Wywiózł ranie na wieś i osadził w tej 
Proszowskiej barbarji. Wilcz. 

Barbarka, i. Im. i I. x forma ż. od X Barbar. 
2. bot. p. Gorczycznik. 3. [B.] wyobrażenie iw. 
Barhar/i, patronki żeglarzy, na statku. 

[Barbarski] bawarski. 

XBarbaryjski p. Barbarzyński. 

Barbaryzm, u. Im. y usterka przeciw czystości 
języka, makaronizm. 



BARCZANY 

Barbaryzmować, uje, owal używać barbaryzmów 
w mowie. 

Barbaryzmowanie, a, blm., czynność cz. Bar- 
baryzmować. 

Barbarzyniec, ńca, Ira. ńcy, Barbarzyńca, X Bar- 
bar I. u Greków i Rzymian cudzoziemiec, obcy, 
obcokrajoioiec. 2. człowiek dziki, nieucywilizowany, 
nieokrzesany, pierwotny. 3. tyran, okrutnik; gwał- 
cący objawy, zdobycze cywilizacji; wandal, święto- 
kradca. 

Barbarzynka, i, Ira. i forma ż. od Barbarzy- 
niec. 

Barbarzyńca, y, Im. y p. Barbarzyniec. 

Barbarzyński, X Barbaryjski I. (u daw. Gre- 
ków i Rzymian) obcy, cudzoziemslci. 2. dziki, nie- 
ucywilizowany, nieokrzesany, pierwotny, surowy. 3. 
tyraiiski, srogi, nieludzki, okrutny, dziki, znęcający 
L, %cand(dski: Zwyczaj B. Po barbarzyńsku, 
Barbarzyńsko, f Barbarzyńskie przys. -Jafc bar- 
barzyniec: Obchodzić ś. z kim po barbarzyńsku. 

fBarbarzyńskie p. Barbarzyński. 

Barbarzyńsko p. Barbarzyński: Wydawali ś- 
niemal B. Krasz. 

Barbarzyństwo, a, 1)1 m., x Barbarja I. Xzb. bar- 
barzyńcy: Nieukrócone B. wiele szkód narobiło. 2. 
dzikość, nieokrzesanie, .surowość, brak cywilizacji : 
Umiejętności reguluje B. 3. dzikość, srogość, 
okrucieństico, tyranja, zwierzęcość, srogość, toanda- 
lizm, świętokradztioo. 

Barbet, u. Im. y część ubioru głowy zakonnicy: 
Przewiązano jej czoło bindelem, dano około twa- 
rzy biały B. <Fr. barbette> 

Barbierz, a. Im. e p. Balwierz. 

[Barbinek, nku, Im. nki] roślina barwinek mniej- 
szy. <p. Barwinek > 

Barbiton, u, Im. y, Barbitona grecki instrument 
muz. <Gr. barbiton > 

Barbitona, y. Im. y p. Barbiton. 

Barbora, y. Im. y bot. p. Gorczycznik. <Slow. 
niby Łć. barbarea> 

[Barch, u, Im. y] kołowacizna; obłęd, głupota 
(o ludziach i owcach). <?> 

Barchan, u. Im. y, Barakan, f Barchwa ^tkani- 
na Iniano-bawełniana. 7Av. Barohanik. <Sr. Łć. 
barrac(h)anus, bareanus, z Aral). barrakan, bar- 
nakiln, skąd Nra. Barchent, dawniej barchant, 
barehat, barchet> 

Barchanlasty podobny z powierzchni do barcha- 
nu, kosmaty, puszysty, zemszony : Korcik B. Fla- 
nela barchaniasta. 

Barchanik, u, Ira. i p. Barchan. 

Barchanka, i, Im. I [Barchaniak] .spódnica bar- 
chanowa. 

Barchannik, a, Ira. cy falirykant barchanu. 

Barchanowy przyra. od Barchan: Kaftan B. 

Barchatki prow. tylko w wyraź.: Wziąć ś. za 
B. = za bary; mocować ś., stanąć do rywalizacji: 
„Czas" ś. z „Reforraą" biorą za B., bo coraz więk- 
sze dodają dodatki. <BAR> 

[Barchnieć, eje, al] dostawać kołowacizny, głu- 
pieć, durzeć (o ludziach i owcach). 

f Barchwa, y, Ira. y p. Barchan. Goł. 

X Barci p. Barciowy: O barcira lesiwie. Pol. 
<BARC> 

Barciak, a. Im. i zool. (galleria mellionella) 
ćma z rodziny omacnicówek. 

Barciel, a, Im. e zool. (trichodes) chrząszcz pię- 
cioczionkowy z rodziny przekraskoioatych, w ulach 
szkodliwi/. 

Barciowy, X Barci przyra. od Barć: Miód B. 

Barczany przym. od Barka, statkowy: Powróz 
B. <p. Barka > 



97 



BARCZATKA 



BARKA 



Barczatka, i, lin. i zool. (gastropacha) owad 
luskoakrzydly ze skupienia j)rządkówck. < Zap. od 
Barć > 

f Barczeć, y, al (o wietrze) szumieć, szeleścić. 
<pźwn., por. Cz. brćeti, brkati=powiewać, sze- 
leście> 

Barczenie, a, blm. I. czynność cz. Barczyć. 2. 
t czynność cz. Barczeć. 

Barczki, ów, blp. p. Bark. Wor. <BAR> 

[Barczal, a, Im. e] staw u ręki. <BAR> 

Barczyć, y, yl obciążać barki, obarczać, obcią- 
żać, obiadowy wać: Łabędzie barczą, ażeby nie 
ulatywały. Przen. : Choć jeszcze żyje, już fortu- 
nę ( = majątek) barczą. (obciążają długami, szar- 
gają). Pol. 

[Barczyk, a, Ira. i] p. Orczyk. 

Barczysto przys. od Barczysty. 

Barczystość, i, blm. rz. od Barczysty. 

Barczysty, X Barkowaty mający wydatne barki, 
.izeroki w barkach, pleczysty. 

Barć, i. Im. e I. siedlisko pszczół w drzewie 
w lesie. 2. otwór w ulu. 3. część lasu z barciami. 
4 -^ bartnictwo: Dzienie a. barci. <BARC> 

Bard, a. Im. owie śpiewak, pieśniarz ; przen. poe- 
ta, wieszcz. <Śr. Łe. bardus, z Clt. bard> 

[Barda, y. Im. y] p. Barta. 

Bardanek, nka. Im. nki bot. p. Lepnik. <Now. 
niby Łe. bardana> 

[Bardawka, i, Im. i] brodawka. 

Bardela, i. Im. e siodło ze słomy uplecione, płót- 
nem gridjem okryte, do objeżdżania źrebców. <, Przez. 
Fr. bardelle, Śr. Łć. bardella z Arab. barda'a = 
siodło wypchane > 

I Bardjówka, i, hn. i] Jłaszka od wody mineral- 
nej Bardjowskiej, użyta do czego innego. <0d 
miasta Wc.c. Bardjów> 

[Bardlić, i, ił] śmiecić, brudzić. <?Może w związ- 
ku z barłożyó?> 

Bardo, a. Im. a, [Berdii] p. Przybijaczka. < Wy- 
raz powszecliny w S w znaczeniu 1. wzgórza 
i 2 przybijaczki; mo-e^Got. baurd-deska, Nm. 
Bort, Bret't> 

Bardon, u, Im. y lutnia, lira: Porzucić, zawie- 
sić B. < Przez Cześ. bardiin, ze Śr. Grn. pardua= 
szałamaja> 

[Bardunka, i, Im. i] chustka różnokolorowa na 
głowę. <?> 

Bardysz, a, Ira. e p. Berdysz: Wśród żądeł 
mieczów, strzał i bardyszy. Syrok, 

Bardyzan, u Im. y p. Bardyzana. 

Bardyzana y. Im. y, Bardyzan .'^pisa z hartą, na 
długim drzeiocu osadzona, ludubarda: Szwajcarzy 
banlyzany razem dźwigną do góry. Przen.: Nep- 
tun wziął B. swój trójzęby (trójząb, widły). < Przez. 
Nm. l*uitisan(', dawniej Bartcsan, ze Śr. Łć. par- 
tesana, to zaś jakoby z llp.> 

jBardzeczko] p. Bardzo. 

IBardzeńceJ p. Bardzo. 

IBardzeńko] ji. Bardzo. 

JBardziak, a, lin. i| naczynie na ]>lyny, najczę- 
iriij skiirznne; t/urdziidc. <Tur. bardak^: dzban > 

Bardzo, flBarz, Barzo, Bardzoj, Bardzok, Ba- 
rzylko, Barzyk. Baś, Bardzeczko. Bardzeńce, Bar- 
dzeńko, Bardzuczno], st. w. Bardziej [Barze, Ba- 
rzej, Barzy, Barży, Bardży (r i z, ż. wymawia- 
ją K. tu rozdzielnie) st. n. Najbardziej wielce, ar- 
cy, do wysokiego stopnia, nader, ]>rze-; mocno, 
ciężko, gorąco, usilnie, serdecznie, o wiele, znacz- 
nie: B. piękna. B. zacny. Płakać, prosić, prag- 
nąć B. Mylisz 8. B. Jedno od drugiego różni 
ś." B. B. być może. Wierzę B. Zdrów jesteś? 
Nie B. C = nie zupełnie, nieszczególnie). Za B. = 



zbyt, zanadto, za wiele. Za B. śmiały. Za B. zau- 
fał. Kocham ją bardziej, niż ciebie. Tylko ma- 
jącą bardziej jasności dokoła. Mick. ( = więcej, su- 
ciej, obficiej). Im bardziej ją poznaję, tem bar- 
dziej ją kocham (=im bliżej, lepiej — tym więcej). 
Tym bardziej, że... Coraz bardziej ś. zapalał. Te- 
raz jeszcze bardziej wymagający. 2. [B.], rych.- 
ło, natycJimiast, niezwłocznie. B. wnet. <BAR(D)Z> 

[Bardzoj] p. Bardzo. 
Bardzok] p. Bardzo. 
Bardzuczno] p. Bardzo. 
Bardży] p. Bardzo. 

Bareczka, czka. Im. czki p. Barka. 

Bareijef, u. Im. y płaskorzeźba, wypukłorzeźba. 
<Fr. bas-relief> 

XBareśnik, a, Im. cy p. Baraśnik. 

Bareż, u. Im. e lekka tkanina wełniana, batoeł- 
niana jedwabna a. mieszana z tych materjaiów. 
<Fr. bar6ge> 

Bareżowy przym. od Bareż: Sukienka bare- 
żowa. 

XBarela, y, Ira. y p. Baryła. 

XBarelka, i. Im. i p. Baryła. 

[Baręczenie, a, blm.] czynność cz. Baręczyó. 

[Baręczyć, y, yl] p. Barzęczyć. 

Bargamuta, y, Im. y p. Bergamota. Zdr. Bar- 
gamutka. 

Bargamutka, i. Im. i p. Bargamuta. 

[Bargiel, a. Im. e] p. Sikora. <?Por. Cześ. 
brhel, Słń. brglez., Ros. berglezi. Może w związ- 
ku z Włos. bar(i)gello = dowódca zbirów > 

[Bargiel, a, Im. y] p. Kowalik. 

[Bargować, uje, owal] zbierać, szczególnie szcząt- 
ki rozbitych okrętów. <Nm. gw. bargen> 

[Bargowanie, a, blm.] czynność cz. Bargować. 

[Bargownik, a, Im. cy] ten, co barguje. 

Barhidrometr, u, Im. y fiz. rodzaj manometru, 
przyrząd do mierzenia głębokości wody. < Now. 
z Gr. baros = ciężar 4- Hidrometr> 

Barjera, y Im. y [BaIJer] poręcz, zagroda, za- 
stawa, balustrada, zapora: Publiczność stała za 
barjerą. Barjery ś. łamią, mostki trzeszczą. 
Krasz. Zdr. Barjerka. <Włos. barriera, Fr. bar- 
ri6re> 

Barjerka, I, Im. I p. Barjera. 

Bark, u, Im. I I. u ludzi, część ręlci od stawu 
przy łopatce do łokcia; u zwierząt, część przedniej 
nogi od kolana do łopatki: Koń na B. bije = 
wierzga. Przen. : Bije na B. = zly, naj-owisty, Jcmąbr- 
ny. 2 w Ira. część wyższa grzbietu, jyoniżej karku 
od jednego stawu ramiennego do drugiego, plecy, 
ramiona: Ponieśli trumnę na własnych barliach 
Barki na dół pochylił. Mick. Zwleczoną z mych 
barków okryłbym cię szatą. Mick. Przen.: Wszyst- 
ko spoczywa na jego barkach (-na jego głowie). 
Pochwycić kogo za barki ('=za bary). "Śilnemi 
barki dźwignęli budowę rządu (= ramiony, ręko- 
ma). Przen.: powierzchnia: Wisła na swych bar- 
kach niesie ładowne szkuty. Przen. : Zamek na 
barkach nowogródzkiej góry. Mick. 3. cyrkla = 
noga. 4. [B. a. Barczyk] wozowy p. Orczyk. 

5. obłąk, pałąk: Pół pierścienia barkiem do gó- 
ry stojące (= na sztorc). B. podkowy (= łuk). 

6. woj. Barki = odcinki wału narożnika, łączące 
czoła z zasłonami. Zdr. w Im. Barczki. Zgr. (mi 
1, 2) Bary <BAR> 

Barka, I, Im. I I. statek żaglowy bezpokładowy : 
Barkami do okrętów podjeżdżają. Przełożyć 
część ładunku z okrętu na barkę. 2. gór. stok 
góry. Zdr. Bareczka. <Włos. lip. barca, Fr 
barąue, ze Śr. Łć. barca, jakoby ze Skd.> 



98 



B A E K A Ć 



BAROTERMOMETR 



[Barkaó się, a ś., r.l ś.] (parkaó ś.), parzyć i., 

laloirar ^., czió L 

fBarkaft. u, Im. y gór. p. Barkracht. 

Barkan, u, Im. y woj. rodzaj szańca. <?> 

Barkarola, I, Im. e I. iódka ozdobna hez masz- 
fn. 2. j>ii'ih gondoljeróio w Wenecji. <WłoS. 
barchcrolla = łódka > 

Barkarz, a, Im. o właściciel barki, przewoźnik. 

Barkas, u, Ira. y iódź największa przy okręcie- 
<Hp. bareazo a. barcaza> 

Barkmistrz, a, Im. e, Bachmlstrz dozorujący 
md robotami rv kopalni soli, górmistrz. < Nra. 
Herg-iiieistor> 

Barkmistrzostwo , a, blm., Bachmistrzostwo 

urząd barkiuislrza. 

KBarkowaty p. Barczysty. 

1. Barkowy przyra. od Bark: Wyrostek B. 

2. Barkowy przym. od Barka, burczany. 
[Barkól, u, Im. y] miara sążnioica na wstążkę 

(plecionkę), z której sporządza i. kapelusz słomia- 
ny. < j). Bark > 

Barkowki, ek, blp. zool. tęr/ie pióra osadzone na 
ramieniu j/taka. 

f Barkracht, u, Ira. y, Barkaft gór. dochód z żup 
solnych pobierany przez obdarowanego. <Nm. Berg- 
recht > 

Barktrometer, tra, Ira. try garb. p. Garbniko- 
mierz. <?> 

Barierka, I, Im. I bot. p. Borzelitka. <0d na- 
zwiska bot. Fr. Barreller'a tl673> 

Barłoga. i, Im. i rub. ten, co bar łozy — baje, ple- 
ciuga. plotkarz, bajarz. 

Barlożenie, a, blm., czynność cz. Barlożyć. 

Barlożyć, y, yl I. wyściełać barłogiem, robić 
podścióikę. 2. śmiecić. 3. przen. rub. bajać, pleść, 
bzdurzyć, bajdurzyć, ględzić: Co ty tara barło- 
żysz! znasz ś. na polityce, jak kogut na ewan- 
gielji. Prus. 

Barłóg, ogu, Im. ogl [Berlóg] [.posłanie z mierz- 
wy, podjciólka: Podesłać krowom barłogu. Przen. 
nędzna, brudna pościel, posłanie: Leżał w nędzy 
na barłogu. Słońce w progu, leniwcze, powstań 
z barłogu! 2. legowisko grubego zicierza, szczeg. 
niedźwiedzia. 3. śmiecie; słoma starta, icyrzucona 
z siennika. Przen.: Zostawię na ziemi te kości, 
których B. wrota mi zawalał wieczności. 4. przen. 
stan nędzy, ubóstwo, błoto, kał, gnój, nicość: Pięk- 
na wolności ! w barłogu ś. tarzać! Podnieść ko- 
go z barłogu do honorów. < Patrz Barłóg 
w pniach > 

[Barma, y, Im. y] p. Brzana. <Nra. Barrae> 

[Barna, y, Im.] y p. Brona. 

Barnabita, y, Im. cł zakonnik św. Pawła. <0d 
imienia Barnaba > 

XBaro, na, Ira. nowie p. Baron. 

[Baro] bardzo. 

Barocentryozny fiz. tyczący ś. środka ciężkości: 
Linja barocentryczna. <Now. z Gr. bilros :r^ cię- 
żar -}- Łć. centrum = środek > 

Barodrom, u, Im. y p. Samochód. <Now. zGr. 
baros - ciężar, waga -f- drómos = bieg > 

Barograf, u, Im. y, Barometrograf barometr sa- 
mopiszący, notujący automatycznie swoje wskazania. 
<Now. z Gr. bdros = ciężar 4- -graf = -pis ; p. 
Barometr > 

Barok, u, blm., Baroko rodzaj stylu w sztukach 
plastycznych, szczeg. lo budownicticie, zunjrodniały 
styl odrodzenia: Ma i literatura swój B. <Fr. 
baroąue = dosł. dziwaczny > 

Baroko nieod. p. Barok. 

Barokowo przys. od Barokowy. 



Barokowy przym. od Barok: Zakończenie baro- 
kowe. Ornamentacja barokowa. 

Baromakrometr, u, Ira. y narzędzie do mierzenia 
ciężkości i długości. <Now. z Gr. bdros = ciężar-|- 
makrós = duży -(- m''tron = -mierz > 

Barometr, u, Ira. y I. fiz. przyrząd do mierze' 
nia ciśnienia powietrza : B. rtęciowy, naczyńko- 
wy, syfonowy a. lewarowy (o rurce zgiętej i otwar- 
tej w jednym końcu), naczyńkowo-6y{"onowy, raor- 
ski, zegarowy (ze wskazówką), normalny, meta- 
liczny (~ aneroid), holosteryczny (z płytką pusz- 
ką zamiast rury). B. spada, podnosi ś. Piekły 
mię dzisiaj nagniotki, a to mój najlepszy B. 2. 
przen. miara, wykładnik, tłumacz, loskazówka. 
symptom: ,,Mośeidzieju" przechodziło przy egzal- 
tacji na „Mościdziu" i „Mciu" i służyło żonie za 
B. stanu duszy małżonka. Krasz. <Now. z Gr. 
bflros = ciężar rj- raćtron — -mierz > 

Barometrograf, u, Im. y p Barograf. <Baro- 
raetr -f- Gr. -graf = -pis > 

Barometrografja, I, blm. opisanie barometru. 

Barometryczny przym. od Barometr: "Wyso- 
kość, niwelacja, figurka baroraetryczna. Pomiary 
barometryczne. Stopień, kwiat B. 

Baromotor, u, Im. y fiz. przyrząd do zużytkowa- 
nia ciężaru ciała ludzkiego, jako siły poruszającej. 
<Now. z Gr. baros = ciężar -]-Łć. motor = co po- 
rusza, motor > 

Baron, a, Im. owie, XBaro \. ty txil wyższej szlach- 
ty. 2. \ wyższy urzędnik, dygnitarz, senator. 3. 
żart. Liber B. = sobie pan, od nikogo nie zależny, 
nie oglądający ś. na nikogo. Zdr. Baronek. <Sr. 
Łć. baro, skąd Fr. baron itd.> 

Baronek, nka. Im. nkowie p. Baron: "Wystrych- 
nąć na dudka jakiegoś dumnego baronka. Bał. 

XBaronesa, y, Im. y p. Baronowa. < "Włos. 
baronessa> 

Baronet, a, Im. cl tytuł niższy od tytułu barona, 
stopień szlachecki w Anglji. <Ang. baronnet> 

Baroniątko, a, Im. a młody baron: Zaczął pró- 
bować swoich sił na hrabiątkach i baroniątkach. 
Prus. 

Baronijka, I, Im. I p. Baronja. 

Baronisko, a. Im. a m. a. ni. baron godzien po- 
litowania. 

Baroniunio, a, Im. owIe piesz. od Baron. 

Baronja. I. Im. e, Baronowstwo majątek bara- 
nowski; majątek, do którego przynuiizany jest tylu] 
barona. Zilr. Baronijka. 

[Baronka, I, Im. I] p. Baronowa i Baronówna: 
Obok gratek i baronek. .Też. 

Baronowa, ej. Im. e, XBaronesa, [Baronka] żo- 
na barona. 

BaronowskI, [BarońskI] przym. od Baron: Ty- 
tuł, majątek B. 

Baronowstwo, a I. Im. a. p. Baronja. 2. Im. a 
godność barona. 3. blm, haron z żoną; Państwo 
B. przybyli. 

Baronówna, y, Im. y, [Baronka] córka barona. 

[BarońskI] p. BaronowskI. 

-}- Baroróg, oga, Im. ogl baran rogaty. Kra. 
<Sztufznie z baran -[- Róg > 

Baroskop, u, Im y, Dazymetr fiz, I. przyrząd 
do okazania, że ciała, zanurzone w powietrziĄ tra- 
cą na .<itcym ciężarze. 2. przyrząd wskazujący sto- 
pień wilgotności połińetrza. <Now. z Gr. btiros = 
ciężar -f- -skop = -skaz > 

Barotermometr, u, Im. y, Termobarometr. Ter- 
mohlpsometr przyrząd do mierzenia ciśnienia po- 
wietrza, a .stąd i do mierzenia tcysokości gór. <Now. 
z Gr. baros = ciężar -[-Termometr > 



99 



BAROTROP 



BARWIANO 



Barotrop, u, Im. y odmiana haromofom. <Now. 
z Gr. baros = ciężar Ą- -trop = -wrót > 

[Barować się, uje ś., owal ś.] dągaó ś. za ba- 
ry, mocować i., pasować ś. <BAK> 

[Barowanie £lę, a ś., Wm.] czynność cz. Ba- 
rować ś. 

Barowy chein. p. Barytowy: Wodnik, wodoro- 
tlenek B. (=wodan barytu) <p. Baryt > 

Bars, a, lin. y zool. (felis irbis) wielki kot ccnl- 
kowany. < ? > 

Barszcz, u, Ira. e I. [Barze] zupa kwaskowa, 
zakwaszona burakami, chlebctn a. octem : B. burako- 
wy, biały. B. żiirowy = «u?- . B. z grzybami, ze 
Kinietaną, z uszkami. Nagotować barszczu. Zapro- 
sić kogo na B. B. suszony, B. z rurą (kością wo- 
łow.ą ze szpikiem). Przen.: Rura do barszczu = 
człowiek bez charakteru, ciura, jołop, safanduła. 
On jest jako B. (ani zimny, ani gorący; ani po- 
może, ani zaszkodzi; cielą, niewyraźny). Przen.: 
Wleźć w B., znaleźć ś. w barszczu = naro&id so- 
bie bigosu, kło2)Otu, a. doznać nieprzyjemności: 
Gdybym synów nie miała, tobym cię zostawiła 
w tym barszczu królewskim; dla twoich synów 
cię zeń wydobędę. Kaczk. 2. przen. złe toino, 
lura; kis, kwaśne toino. 3. przen. zły, blady atra- 
ment. 4. bot. = a) a. Barszczownik (heracleum) 
roś. z rodziny baldaszkoicych. Gatunek: B. 
pospolity a. Niedźwiedzia łapa 
(h. sphondylium). b) p. Rozdzienleo. Zdr. Bar- 
szczyk. < ? Wszyscy Słowianie wyraz ten ma- 
ją, jednakże zdaje się, że jest obcy, może z Nm. 
Eor(r)etscli = roślina wołowy język > 

Barszczowiny, in, blp. gąszcz, osiadły na dnie 
naczynia, to którym barszcz zakioaszono. 

Barszczownik, a, Im. i bot. p. Barszcz. 

Barszczowy przym. od Barszcz. 

Barszczyk, u. Im. i I. p. Barszcz ; lekki barszcz. 
2. bot. ]i. Oset. 

Barszczyzna, y, blm. p. Bojarszczyzna. 

TBarszewnik, u, Im. I] Jierba cenistae Spariii. 
<?> 

[Barszy] I. gorszy. 2. lepszy. < St. w. od S. 
Pol. barzy; przejście znaczenia przez więk- 
szy, silniejszy> 

Bart, a, Im. y ślus. bródka, ząb, piórko u klucza. 
<Nm. Bart = broda > 

Bart, u, Im. y zasłona, rąbek, który starożytne 
Rzymianki nosiły (flaminium). <Nm. Bortę > 

Barta, y, Im. y, [Barda], gatunek siekiery sze- 
rokiej, topór. <Nm. Bartę > 

Bartek, tka, Im. tki I. prostak, rura, gbur, or- 
dynus, cham, parobas : B. za piecem wychowany. 
B. z niego. 2. [B.] wicher, wiatr toirttjący. < Z imie- 
nia Bartłomiej > 

[BartkI, ów, blp.] (barki) zapasy, bortjkanie ś.: 
W B. iść. <BAR> 

[Bartkować się, uje ś., cwał ś.] barotimć ś., bo- 
rykać ś., mocować ś. 

[Barttomiejski] (dom. nuefi\s],c.) ■-; wrzesień : Na 
barlłomiejskie. <()d imienia Bartłomiej > 

Bartne, ego, blm. rz. i. prawo dla barliiikóto. 
2. danina z miodu a. opłata pieniężna od barci do 
dworu. <BAI{Ó> 

Bartni p. Bartny: Sad B. 

Bartnica, y. Im. o 1. narzędzie w kształcie dłó- 
ta do wyrabiania barci. 2. belka, leżąca na szpunł- 
])(i!(irh. 

Bartnicki p. Bartniczy. 

Bartnictwo, a, blm. I. hodowanie pszczół w la- 
sach. 2. nauka o pszczelnicticie leśnym. 
Bartniczek, czka, Im. czkowie p. Bartnik. 



Bartniczy, Bartnicki przym. od Bartnik: Nół 

B. [Jlaść bartnicza] unguentum basilicum. 

Bartnik, a, Im. cy I. pszczelarz, cłwdzący oko- 
ło barci leśnych: Piast, B. kruszwicki. 2. motyl, 
pszczołom szkodliwy, zanocnica. 3. zool. p. Niedź- 
wiedź. Zdr. Bartniczek. 

Bartny, Bartni tyczący ś. bartnictwa, barci: Drze- 
wo bartne (-z barcią). Prawo bartne. Urząd, 
pisarz B. B., ego, Im. i rz. dozorca barci, bartnik. 

Bartodziej, a, Im. e I. pracujący bartą, topo- 
rem: Mnogość bartników, bartodziejów, organi- 
zowała ś. w osobne towarzystwa. Szaj. fWj ji 
(Św. Bartłomieja) bartodziejem nazywacie. Ka- 
zania Gniezn. 2. bartnik, zarządzający barciami. 
< Zdaje 8., że raczej Barta, niżeli Barć -|- 
DZIE> 

[Bartosz, a, Im. e] niedźwiedź. <0d imienia 
Bartłomiej > 

[Bartoszek, szka. Im. szki] chłopczyk, siedzący 
konno na karku drugiego, przebranego za osła, pod- 
czas zabaio zapustnych.. 

Bartramja, i. Im. e bot. p. Szamottoch. <0d 
nazwiska botanika pensylwańskiego Bartrama 
t 1777 > 

[Baruch! Baruszl Baruśl] u owczarzy nawo- 
łyiounie na owce, a szczeg. na barany. <Zdr. 
od Baran > 

[Baruszl] p. Baruch. 

[Baruś!] p. Barucłi. 

Baru a y, Im. y I. kolor, farba, cera, maść, 
krasa, koloryt, zabarwienie: B. biała, żółta, jas- 
na, ciemna, metaliczna, żywa. Barwy tęczowe, 
przedmiotowe i podmiotowe, jednorodne, złożone, 
dopełniające a. dopełnicze. Skala barw. Har- 
monja barw. Jakie kwiatki, takie też barwy. 
Lasy zmieniają swą barwę. -J- Twarz i B. zmie- 
niona okazowała wnętrzną boleść. Leop. Barwy 
narodowe. X Pod barwę = Jednej, Jednostajnej 
barwy, nie pstry: Suknia pod barwę. B. a. 
cera kościelna (-kolor aparatów kościelnych, prze- 
pisany na dany dzień). 2. przen. wygląd, fzjo- 
gnomja, charakter zewnętrzny : B. miejscowości. 
3. ])i'zen. odcień, ceclia, znamię, piętno, charakter: 
B. ])olityczna, poetyczna. Zmieniać barwę prze- 
konań. 4. skala, miara, upodobanie, gust: Nie 
możemy ś. zgodzić, szukajcież więc sobie prze- 
łożonego według swej \m\xv^y (= sobie podobnego) . 
5. przen. płaszczijk, skóra, polor, pokrywka, pre- 
tekst, powierzchowność, pozór, osłona : Wszystko 
to grzech, choćbyście temu nie wiem jaką barwę 
wynajdowali. Często pod owczą barwą tają ś. 
wilki. 6. liberja, mundur, umundurotcanie, uni- 
form: I barwę i człeka poznałem, choć jeszcze 
zdaleka. Piechota w barwie rzędem stoi. Przen.: 
służba (w liberji). 7. biały osad na śliwkach 
(szczeg. suszonych^ .farba. 8. barwica, włos, me- 
szek, puszek, kutner na suknie, filcu itp. 9. ■}■ ru- 
no owcze. 10. myśl. kreto zwierząt, farba. Zdr. 
Barwl<a. <Nm. Farbę, przez Cz. barva> 

Barwana, y, Im. y zool. p. Brzana. <p. Bar- 
wena > 

[Barwanka, I, Im. I] p. Brzana. 

IBarwas, u. Im. y] ji. Barabas. 

Barwena, y, lin. y zoo]. |. (inullus) ryba cier- 
tiiopromienita. piersiopłctwa, zmieniająca harw^ .ikó- 
ry podczas konania. 2. [B.] p. Brzana. < Na- 
zwa nie od barwa, lecz z Łć. barbus, skąd Fr. 
barbcau itd.> 
[Barwenna, y. Im. y] p. Brzana. 

XBarwlano czeladno, dirorno, bogato w liberjc, 
z licznemi lokajami: Zajeżdża B. < p. Barwa > 



100 



BARWIANY 

Barwiany I. kolorowy, barwiony, farhoioany, 
barwny: Kaftan B. 2. w barwę = iiberję ubrany; 
liberyjny: Ciżba barwiana. Suknia barwiana. 
Skarb. 3. X przen. pozorny, mogący shżyć za 
pretekst, za zamówienie i.: Rozmyślał, jak ma sta- 
nijć przed królem, żadnej nie mając noty, ani 
listu barwianei^o. 

Barwlasty p. Barwisty. 

Barwlączka, I, Im. I p. Barwica: Na jagodach 
pomalowany bi.rwiączką. Sienk. 

Barwica, y, Im. e, Barwiączka I. a. Barwicz- 
ka kosmetyk do malowania twarzy, bielidło, blansz, 
a. ruż, rumienidlo. 2. Barwica, barwiczka = ia;- 
wa, włos, kutner sukna. 3. Barwica, barwiczka = 
to wszystko, czym wyściełają meble (siano, sierśd, 
włos, słoma, pakuły). 4. a. Marzanka bot. (as- 
■<erula) roi. z rodziny marzanowatych. Gatunki : 
B. f a r b i e r s k a (a. tinctoria) ; B. o s t r z y- 
e a (a. rivali«) ; B. w ą z k o 1 i ś c i o w a a. czer- 
wonawa (a. cynanchica) ; B. wonna a. M a- 
i o w n i k, u ludu S k o r o d a (a. odorata). 5. 
lek. (chromatosis) choroba skóry z nieprawidło- 
wym jej zabarwieniem. 

Barwicowy przym. od Barwica. 

Barwiczka, I, Im. I p. Barwica. 

Barwiczkować, uje, owal bandczką pokrywać, 
czerwienić, rużować a. blanszować. 

BarwIczkowanie, a, blm., czynność cz. Bar- 
wiczkować. 

Barwlczkowy przym. od Barwiczka. 

Barwić, i, II 1. zabarwiać, farbować, malować, 
kolorować : Rzymianki barwiły swe włosy popio- 
łem. B. twarz. Przen.: Słońce czerwonym blas- 
kiem szare barwiło obłoki. Malcz. (oblewało 
czerwonością, rumieniło, wyzłacało). Znamy ś. na 
barwionej sierści (-na farbowanych lisach). 2. 
myśl. farbować = broczyć krwią : Kozica postrze- 
lona barwi, jak inna zwierzyna. 3. w bar- 
wę = liberję ubierać. 4. piększyć, upiększać, krasić, 
zdobić, pozorować: Nie wierzę barwionym obiet- 
nicom (-jedwabnym słówkom). Próżno B. rzecz 
złą. z natury. 5. B, snkRO = kosmacić, kutnero- 
wać, podnosić barwę, targać na nim włos, mszyć. 

Barwldlo, a, Im. a p. Barwnik : Jej mowa nie- 
uczona głosem se^-ca była, nie znająca barwi- 
,deł, ni sztucznej ogłady. Gasz. 

Barwidztwo, a, blm., lek. widzenie barw (chro- 
raatopsia). < Barwa -\- WID > 

Barwienie, a, blm., czynność ez. Barwić. 

f Barwlerczyk, a, Ira. owie balwierz, cyrulik, 
chirurg: Wprawdzie barwierezykowie o to ś. 
spirają. Ocz. 

XBarwlerka, I, Im. I p. Balwierka. 

XBarwiernla, I, Im. e p. Balwlernia. 

X Barwierski p. Balwierski: f Dom B. (=go- 
larnia). 

xBarwlerstwo, a, blm. p. Balwierstwo. 

1. Barwlerz, a. Im. e I. p. Balwierz. 2. p. 
Postrzygaoz. 

2. X Barwlerz, a, Im. e farbiarz. 
XBarwlerzowa, ej, Im. e p. Balwlerzowa. 
XBarwlerzowy p. Balwlerzowy. 

Barwik, a. Im. I I. p. Barwnik. 2. bot.=a) p. 
Barwinek, b) f P- Paprotka. 

Barwikowy przym. od Barwik: Guz, nowotwór, 
rak B. Komórka barwikowa. Ziareczka barwi- 
kowe. 

[Barwin, u. Im. y] p. Barwinek. <p. Barwinek > 

[Barwina, y, Im. y] nazwa krowy z białą plam- 
ką na czole. <p. Barwa > 



BARYCENTRYCZNT 

Barwineczek, czka, Im. czki p. Barwinek: 

A mój wianeczku z barwineczku. Kolb. 

Barwinek, nka. Im. nkl a. Lublstek bot. (yinca) 
roś. z rodziny toinowatych. Gatunek: B. mniej- 
szy a. Barwik, Barbinek, [Barwin, Bal- 
winekj (y. minor). Zdr. Barwineczek. <Z Łć. 
pervinea, przez Cześ. barvfnek, a to z Nm. sld. 
Barwinkel> 

Barwinkowy przym. od Barwinek : Wieniec B. 

Barwiony barwny, kolorowy: Oto jest zgraja 
królewska barwiona, szaty ma cudne, dorobione 
twarze. Słów. 

f Barwirz, a. Im. e p. Balwierz. 

Barwisto przym. od Barwisty: B. wyszywany. 
Krasz. <p. Barwa > 

Barwistość, I, blm. rz. od Barwisty: B. i świe- 
żość purpury. Mick. 

Barwisty 1. a. Barwiasty, Barwny mający żywy 
kolor, o świetnych barwach, pełen żywego koloru, 
pełen żywych barw. 2. = a) farbowany, kolorowa- 
ny, pomalowany, b) (o suknie, filcu itp.) wełni- 
sty, kosmaty, niewytarty. 

X Barwka, I, Im. i p. Barwa : Kramarczyk łąt- 
ki, barwki, obrazki przedaje. 

xBarwnlca, y, Im. e druk. część składowa ma- 
chiny drukarskiej. 

Barwnie przys. od Barwny: B. rzecz przedstawił. 

Barwnik, a, Im. i, Barwik, Barwldlo ma- 
terja, ciało nadające barwę innym ciałom, farba, 
pigment : B. skóry. B. anilinowy = a) ciało, ma- 
jące wy.<!oką zdolność barwienia , otrzymywane z ole- 
ju anilinowego, b) niek. wszelki li., pochodzący 
ze smoły gazowej. Fizj.: B. a. Barwik krwi in. 
I f a r b n i k krwi. 

Barwnikowy przym. od Barwnik: Komórka 
barwnikowa. 

Barwnoskrzydly mający barwne skrzydła: B. 
motyl. Byk. < Barwa + (S)KRZY(DŁ)> 

Barwność, i, blm. rz. od Barwny. 

Barwny I. p. Barwisty. 2. przen. maloimi- 
czy, obrazowy, żywy, wymowny; kwiecisty, ozdob- 
ny: Opis, styl B. 3. przym. od Barwa: Ślepo- 
ta barwna p. Barwoślepota. 

Barwognja, i, Im. e bot. (butea) roś. z rodziny 
motylkowatych. < Sztucznie z Barwa + Ogień > 

Barwoiuba, y. Im. y (brunswigia) roś. z rodzi- 
ny amarylkowatych. < Sztucznie z Barwa -{- 
LUB> 

Barwomierz, a, Ira. e kolorymetr, przyrząd do 
mierzenia stojmia zabarwienia płynów. < Barwa 
+ MIAR> 

xBarwoślep, pla, blm. lek. p. Barwoślepota. 
< Barwa -f- ŚLEP> 

XBarwoślepiec, pca. Im. poy lek. człowiek nie- 
zdolny rozróżniać barw, ślepy na barwy. 

Barwoślepota, y, blm., x Barwoślep lek. cho- 
roba oczna, nie pozwalająca rozróżniać bano, in. 
ślepota barwna. 

Barwotllna, y, Im. y bot. (phycella) roi. 

Bary, ów, blp. I. p. Barki: Bierze ojca naB. 
Łoz. Było ś. taiji z kim za B. wodzić. Pol. Wy- 
ełiylali przed ogień szerokie B. i swe tłuste, 
czerwone twarze. Orzesz. Brać. ś. z kim za B. 
Orzesz. Przen.: Zamek silnemi ziemię objął B. 
Len. Wyzywana na B. Krasz. 2. Bary, bar, 
in. poręcze = przyrząd gimnastyczny z dwuch 
poręczy równoległych na słupkach. 3. [B.] stoki 
gór. <BAR> 

Barybal, a, Im. e zool. p. Niedźwiedź. <Z ję- 
zyków Wschód. > 

Barycentryczny rachunek =:pewna metoda bada- 
nia analitycznego figur gieometrycznych. <Now. 



lOi 



BARYCZ 



RASAMUNY 



z Gr. bary- = ciężko- -\- Łć. centrum = Bie- 
dek > 

Barycz, y, Im. e I. f targowisko do wymiany 
towarów, do handlu zamiennego. 2. kozły łączone 
helką, zastawa, harjera, zagroda. < ? Może od 
z;i,nT()(lzonia (l)arjerami)> 

Barykada, y. Im. y zatarasowanie, zawalenie 
ulicy, drogi, wejścia, dostępu: Stawiać, wznosić 
barykady. Przy drzwiach leżała wywrócona 
miotła i szaflik z pomyjami; mini^wszy tę bary- 
kadę, zapukał. Krasz. Wóz ś. wywrócił i sfor- 
mował na środku grobli barykadę. Jeż, Przen.: 
Krytyka stawiła barykady i pomagała do oba- 
lenia ciasnych szranków. Krasz. <Fr. barri- 
cadc> 

Barykadować, uje, owal, X Bary kadzić zawa- 
lać, tarusuuHić, zamykać, zapierać: B. wejście, 
przejście, ulicę. B. ś. zawalać (itd., p. wyż.) ^.: 
Przemykał ś. do swej furtki i barykadował 
w pustym domku. Krasz. 

Barykadowanie, a, bim. rz. od Barykadować. 

xBarykadzić, i, ii p. Barykadować: Pójdziem 
Wiednie i Berliny B. Kras. 

Baryła, y. Im. y, X Barela I. okseft, fasa, 
beczka pękała. 2. miara płynóio, obejmująca 24 
garnce: B. do spirytusu. 3. przen. człowiek opas- 
ły, fasa, brzuchacz, brzuchul, grubas, tłuścioch : 
B.! ledwie ś. toczy. Zdr. Baryłka, X Barełka, 
Baryleozka. <Fr. barii > 

Barylczyna, y, im. y licha baryłka: Dajże 
i swoim wisielcom jaką baryłczynę gorzałki. 
Sienk. 

Baryłeozka, ozki, Im. czki p. Baryła. 

Baryłka, i, Im. i 1. p. Baryła sadek: B. śli- 
wek ( = solówka = wazka beczułka bez den, zatkana 
w końcach). B. śledzi, kawioru. B. sera (-krą- 
żek kształtu baryłki). [W baryłkę] malować na 
pisankach. 2. fortep. szczegół w figurze, o który 
zatrzymuje ś. podnoszący i. młotek, a następnie 
opada. 3. kosz. koszyk kąpielowy formy cylindra, 
z gryfem. 

Barylkowaty podobny do baryłki: B., przysa- 
dzisty człeczyna. Krasz. 

Barysfera, y, blm. gie. wnętrze ziemi, złożone 
z materjałów cięższych, niż skorupa ziemi. <Now. 
z Gr. barys = ciężki -f- sfaira = kula, sfera > 

XBarysznlk, a. Im. cy p. Baraśnik. 

Baryt, u, blm., Bar chem. min. pierwiastek 
metaliczny z gromady wapniowców. <Now. z Gr. 
Darytes = ciężar, waga > 

Baryta, y, Im. y chem.: B. bezwodna = <ienefc 
barytu. B. gryząca a. kaustyczna = wodon bary- 
tu, prow. wodnik barowy a. wodotlenek baroiuy. 

Baryton, u, Im. y I. głos męski, średni między 
tenorem a basem. 2. daw. narzędzie smyczkowe do 
nizkich tonów. 3. a, owie a. Barytonista śpiewa- 
jący barytonem. Zdr. Barytonik. <Now. z Gr. 
barytonos = dosł. głośny > 

Barytonik, u, Im. I p. Baryton. 

Barytonista, y, Ira. śol p. Baryton. 

Barytonowy przyra. od Baryton: Głos B. Klucz 

Barytować, uje, owal bud. nasycać kamienie 
roztworem gryzącego barytu. 

Barytowanie, a, blm., czynność cz. Barytować. 
. Barytowy przym. od Baryt, Barowy: Związek B. 
Barytyn, u. Im. y min. in. spat ciężki, 
X b r /, (> m i o 6 p a t siarczan barytu. 
Barz] (Bar-z) p. Bardzo. 
Barze, u. Im. e| p. Barszcz. 
Barze] (I5ar-ze) p. Bardzo. 
BarzejJ (Bar-zej) p. Bardzo. 



[Barzęczeć, y, al, x Baręczeć, Baręczyć, 
Bawęczyć] mamrotać, brzęczeć pod nosem a. komu 
nad uchem, bęczyć, bąkać, zrzędzić, nudzić, maru- 
dzić, suszyć komu głowę. < Dźwn. > 

[Barzęczenie, a, blm.] czynność ez. Barzę- 
czeć. 

fBarzo, [Barzo] (Bar-zo) p. Bardzo: Najbarziej 
mnie chlopczyska poniewierały. Kon. 

fBarzość, I, blm. (bar-zość) rz. od Barzy. 

[Barzówka, i. Im. i] p. Barzyna. 

X Barzy (bar-zy) porywczy, gwałtowny, prędki, 
ognisty, popędliwy, krewki, bystry, żywy : Koń B. 
Przen.: Wsadzić kogo na barzego = do hardości 
pobudzać, poduszczać: Złożył raocarzów z barzego 
(-poniżył, upokorzył). Przyjdzieć tam z barze- 
go zsiadać. <BAR(D)Z> 

[Barzy] (Bar-zy) p. Bardzo. 
Barzyk] (Bar-zyk; p. Bardzo. 
Barzylko] (Bar-zylko) p. Bardzo. 
Barzyna y. Im. y, Barzówka] bagno, moczar. 
<0z. barina a. bażina> 

Barża, y. Im. e rodzaj wiciny (statku). <Ros. 
barża, z Fr. berge> 

[Barży] p. Bardzo. 

Bas, u, Im. y I. muz. a) najniższy głos męski: 
Śpiewać, trzymać B., śpiewać basem (=mieć 
glos basowy). Mieć dobry, silny B. b) najniższa 
nuta w akordzie, e) B. cyfrowany = gienerałbas, 
bas z liczbami, oznaczającemi harmonje. d) niższa 
partja w grze czteroręcznej na fortepjan : Grać B. 
2. przen. mowa zuchwała, fukliwa, dumna, ton 
wyniosły: Basem gadać, odpowiadać z basu. Spu- 
ścić z basu na kwintę. Trzebaby zsadzić tego 
zucha z basu (=upokorzyć). 3, a]m. owie a. Basi- 
sta śpiewający basem, grający na basach: Do chórów 
opery powołują, czterech basów. Jest basem w or- 
kiestrze. Mick. 4. [Basy, Basetnia,] f Basica. Ba- 
setla kwartwjola, skrzypce^ basowe, rub. mary- 
na : Hej ! tożbyra zagrał, jak (na czterech ba- 
sach! Fred. A. Wrzawę powiększały głosy 
klarnetu i dudniące basy. Bał. [Chodzą taki 
kiej basy] ^^ z próżnym, czczym żołądkiem. 5. 
w Ira. cięgi, wnyki, baty, wały, plagi, bizuny, kije : 
Dał mu 200 basów. 6. znaki na ciele od plag, 
pręgi, Iciełbasy, smugi. 7. a. Basek, [Basa] naj- 
grubsza struna na skrzypcacli (g), altówce (c) i wjo- 
lonczeli (c):. Cała sztuka gra ś. na basku. Zdr. 
Basik. <Śr. Łć. bassus=:nizki; w znaczeniu 
zaś batów może z Basarunek> 

Basa, y, Im. y] p. 7. Bas. 

Basalista, y, Im. ści] p. Basetlista. 

Basał; ]a. I, Im. I] (basałyk) I. bat z łyka. 
2. próżniak, rozlazły. 

Basałyk, a, Im. i I. bicz z kulą ołowianą na 
kohcu: Bić ołowianemi basałykami. 2. przen. 
(o człowieku) bizun, dryblas, gidja, drągal; człek 
niezgrabny, rozlazły, gnuśriy, próżniak, do niczego, 
bałwan. 3. dzieciak tłusty, będzwał: Basałyki 
ranie czasem obrywają, ale rai za niemi tęskno. 
Sienłf. <Tur. basyłyk, basałyk = 1) kiścień, 
knut; 2) niezgrabjasz> 

Basalykowato mzys. od Basalykowaty. 

Basalykowatość, i, blm. rz. od Basalylcowaty. 

Basałykowaty (o człowieku) zakrawający na ha- 
sał yka. 

Basam m. nieod. = Węgrzyn: Gdyby jaki B. 
posiedział tu na moim miejscu jaki ruski mie- 
siąc, toć go licho nie weźmie. Krasz. <Z po- 
czątka klątwy, przypisywanej Węgrom: „ba- 
eamtercmtetek"; stąd też Cześ. basantiti = kląć > 

[Basamuny, ów, blp.] pasmanterja, lamówka, ga- 
lon. <p. Pasaman> 



1U2 



feASANlSTA 

[Basanista, y. Im. ści] p. Basetllsta. 

Basarunek, nku, blm., X Basarunk, X Baseru- 
nek, X Beserunek, x Basarynek I. fwynaijro- 
dzeitie kogo za pobicie, nawiązka : Gdy tego skrzyw- 
dzony żąda, jiłacą mu przyzwoity B. 2. X wo- 
góle zaspokojenie krzywdy, wynagrodzenie za zlo, 
odszkodowanie, indeiunizucjd, załagodzenie skrzyw- 
dzonego : Na B. dał mii beczka wina. Przen.: 
balsam, ulga, pociecha: Przyjdź żalowi memu 
w basarunku. 3. przen. Basarunek = Jaft/, cięgi, 
łaźnia, wały, basy : Sprawić komu B. 4. [B.] po- 
darek, lapowc. <Nm. Besserung> 

X Basarunk, nku, Im. nkl p. Basarunek. 

X Basarynek, nku, blm. p. Basarunek. 

Basek, ska, Im. ski ]>. 6. Bas. 

Basen, u, Im. y, X Basyn koUina, zbiornik wo- 
dy, ivielka misa kamienna: B. przy fontannie. Po 
ogrodach robiij, baseny i sadzawki. Ryby w cza- 
sie podróży znajdują ś. w wielkich basenach 
z wodą, B. morza, = zlewisko (= pochyłość ku mo- 
rzu, kotlina morza). Zdr. Basenik. <Fr. bas- 
sin> 

Basena, y, Im. y, Basyna cukier, kociel płaski 
do tcieszatiia nad ogniem i przygotowytoania w nim 
rzeczy suchych, np. cukierków. 

Basenik, a, Im. i p. Basen. 

Basenowy przym. od Basen: Łódź basenowa 
do nafty. 

XBa8erunek, nku, Im. nki p. Basarunek: Daj 
złoty baserunku dla hołoty. Fred. A. 

Baseta, y, blm. rodzaj gry w karty. <Fr. bas- 
sette> 

Basethorn, u, Im. y, Basełorn I. rodzaj klar- 
netu. 2. org. jedna z piszczałek o tubie ośmiosto- 
po>rej cylindrowej. <N;u. Bassethorn> 

Basethornista, y, Im. ści grający na iasethornie. 

Basetla, I, Im. e, I. p. Bas. 2. przen. (o kobie- 
cie) tluiciocha, handocha, fasa, kafar. 3. [B.] m. p. 
Basista. Zgr. Basetllsko. <Włos. bassetto==kon- 
trabas mniejszy > 

Basetllna, y, Im. y licha, nędzna basetla. 

Basetllsko, a, Im. a p. Basetla. 

Basetlista, y, Im. ści. Basista, [Basanista, Ba- 
sallsta] ten, co gra na basetli, na basach: B. ś. 
zbudził — zagrano mazura. Fred. A. 

[Basetnia, I, Im. e] p. Basetla. 

Basetorn, u, Im. y p. Basethorn. 

[Baslak, u. Im. i] gatunek tyiuniu węgierskiego. 
<Słc. baiiak> 

tBasica, y. Im. e p. Basetla: Ryczy, jako na 
basicy. Kanfyczki. 

Basię, ęcia, Im. ęta żart. nędzny, lichy bas, słaby 
basista : Opera nasza przehandlowała basa du- 
żego na dwa nieletnie młode basięta. 

Basik, u. Im. I p. Bas. 

Basior, a. Im. y, Baslur. myśl. wilk: Pocznę 
grać na wabia, może jaki B. wyjdzie. Sienk. <?> 

1. [Basior, a. Im. y] p. Kotka. <p. Bazia > 

2. [Basior, a, Im. yj balog; w Im. sińce po po- 
biciu. <od Basy = batogi > 

Basiora, y. Im. y forma ż. od I. Basior. 

Basista, y. Im. śol I. p. Bas. 2. p. Basetli- 
sta: Skrzypicielu, będziesz w niebie, a B. wedle 
ciebie. Pśń. 3. a. Basownik, [Basetla] żart. ten, 
co basuje każdemu = pochlebca, lizus. 

Basiulek, Ika, Im. Ikl piesz. baranek, <Zdrob. 
od Baran > 

Baslur, a, Im. y myśl. p. Basior. 

[Basfurka, I, Im. i] p. Bazia. 

[Basiuszka, I, Im. I] p. Bazia. <0d baś! baM> 

Baskak, a. Im. i I. przełożony, starosta, wielko- 
rządca tatarski: Tatarzy, opanowawszy Podole, 



BASTOWANIE 

stawili tam swoje bask^ki czyli starosty. 2-pel- 
nomoctiik hana, którego wysyhmo do Rosji dla wy- 
bierania dochodów i konlrolowunia książąt rosyj- 
skich. < Przez Ukr. z Tur. basgak — podatek > 

Baskll, a, Im. e rodzaj zasuwy. <Fr. bascule> 

Basklla, I, Im. e pusz. główne połączenie lufy 
z obsadą. 

Baskliować, uje, owal pusz. łączyć lufę z obsadą. 

Baskiiowanie, a, blm., czynność cz. Baskliować. 

Basklna, y. Im. y I. szeroka suknia zwierzchnia 
Hiszj)anek. 2. część Stanika damskiego od pasa ku 
dołowi. <Hp. basąuińa, skąd Fr. basquine> 

[Basłonić, i, !l] gadać baśnie, jńeść. <BA> 

Bason, u, Im. y org. jedna z piszczałek j^edało- 
wych organu, o tubie cylindrowej. <Fr. basson = 
fagot > 

1 Bason, u, Im. y (bł. zara. Basen) lek. rodzaj 
naczynia do oddawania stolca. <Fr. bassin> 

Basoryna, y, blm. chem. śluz roślinny, część 
składoioa gumy traganckiej. <0d miasta Mało- 
azjatyckiego Bassora> 

Basować, uje, owal I. śpiewać basem; przygry- 
wać, akomj)anjować na basetli, wtórować na basach. 
2. przen. komu =^ pochlebiać, podlizywać ś., luni- 
zgać ś., przytakiwać, świecić bakę, świadczyć god- 
ność: Basuj ogniotrwałej kasie, basuj byle ko- 
mu za kawał pieczeni. 

Basowanie, a, blm., czynność cz. Basować. 

Basownik, a. Im. cy p. Basista: Basowników 
licznej czeredzie dobrze ś. u nas wiedzie. 

Basowy I. od basu: Głos, klucz, puzon B. 
Przen. : głęboki, ponury, nizki: Groźne, tłumione, 
basowe tony żalu. Tarn. 2. od basów, basetli: 
Struna basowa. 

[BastlJ p- Basta. Nie pojadę i B! Prus. 

1. Basta! [Bast!] w. dosyć! ko7iiec] kwHa! skoń- 
czone! aus!: B.! nie gram więcej. Okradł mię 
i B. Głupiec i B. Teraz między nami B.l <Włos. 
basta > 

2. Basta, y, Im. y tuz tref owy w grze karcianej, 
zwanej lombrem. 

Bastard, a. Im. y I. p. Bękart: B. wino a. 
bastartowe wino. 2. potomstwo bezpłodne pocho- 
dzące ze zmieszania różnych zwierząt, np. konia 
i osła. < Śr. Łć. bastardus, skąd Włos. bastar- 
do, Fr. batard itd. > 

Bastarda, y, Im. y, Basztarda I. f rodzaj po- 
jazdu. 2. a. Batarda rodzaj łodzi. Zdr. Ba- 
stardka. 

Ba.stardka, I, Im. I p. Bastarda 

Bastardowy przym. od Bastard; Bastartowy : 
"Wino bastardowe. 

Bastardzleć, eje, al p. Bękaroieć. 

Bastartowy p. Bastardowy. 

•fBastek, tka, Im. tkl p. Bękart. 

fBaster, tra. Im. try I. p. Bękart. Klon. 2. 
[B.] p. Bastrak. 3. [BastryJ jagnięta marcowe. 

XBastert, a, Im. y p. Bękart. 

XBastertowy przym. od Bastert: Lagier win- 
ny B. Goł. 

Bastjon, u, Im. y woj. p. Narożnik. Zdr. Bas- 
tjonik. <Włos. bastione> 

Bastjorik, u, Im. I p. Bastjon: Dominjum z ma- 
łemi bastjonikami po rogach. Krasz. 

Bastjonowy przym. od Bastjon: Fortyfikacje 
systemu bastjonowego. 

Bastonada, y, blm. bicie kijami, bicie ktjami 
to pięty. <Włos. bastonata> 

Bastować, uje, owal I. przestaumć, kończyć, zwi- 
jać chorągiewkę, dawać za wygraną. 2. w grach 
powiedzieć : basta !, nie brać kurty, przestać grać. 

Bastowanie, a, blm., czyauość cz. Bastowaó. 



103 



DASTRAK 

[Bastrak, a, Im. i, Baster, Pastrak] chłopak, lat 
8—12. <l^. Basta )■(!> 

XBastram, u. Im. y rodzaj .salcesonu, mięso bez 
kości, solone i suszone na powietrzu: W niewoli 
tatarskiej tylko bastramy i suchary miał solne 
po/.wolone. Tw. <Tur. bastermi a. pasterma> 

[Bastrągi, ów, blp.] grube a kosmate rzeczy: 
irlosij potargane, kudlij, poicrozy, postronki. < ? > 

[Bastrom, a, Im. y] p. Bękart. 

[Bastruk, a, Im. i] p. Bękart. 

f Bastrzę, ęcia, Im. ęta dziecię, niemoiolę nie- 
prawego łoża. Błaż. <p. Bastard> 

Bastyija. i, Im. e fortyfikacja obronna a. oblęż- 
nicza. <Fr. bastille> 

[Basurenek, nka. Im. nki] (basarunek) karapie- 
niężna. <p. Basarunek > 

xBasurman, a, Im. ie p. Bisurman. 

XBasyn, u, Im. y p. Basen. 

Basyna, y, Im. y cukier, p. Basena. 

Basza, y, Ira. owie, Pasza m. wielkorządca tu- 
recki: B. o dwuch, o trzech buńczukach a. dwu- 
tulny, trzytulny. Kapudan B. a. kapitan pasza 
^główny dowódca siły mor.-ikiej. Jestże ich wo- 
dzem, baszą, atamanem? Słów. Człowiek butny: 
Podparł ś. w boki, jak B. Mick. Przen.: Pie- 
kielny B. - djabeł, szatan, czart, <Tur. pasza > 

[Baszk, a. Im. i] bot. p. Kotka. 

[Baszka baszl] p. BaśI 

[Baszki, ek, blp.] (baźki) I. roi. typha. 2. 
szyszki sosnowe, kcierkowe. <p. Bazia > 

Baszkir, a, Im. owie rub. człowiek jednooki, cy- 
klop: Znany pod imieniem Baszkira, miał bo- 
wiem z urodzenia jedno oko zamknięte. Kaczk. 
<0d nazwy narodu Baszkirów > 

Baszłyk, a, Im, I, X Szlyk kaptur na głowę 
z długiemi końcami do wiązania, kapiszon, kapica. 
< Przez Ros. basłykt z Tur. > 

[Baszmagi, ów, blp.] p. Baczmag. 

Baszostwo, a, Baszowstwo, Paszowstwo, Pa- 
szostwo, f Paszeństwo I. blm. godność paszy, wiel- 
korządziwo. 2. X Im. a p. Paszalik. 

Baszowski przym. od Basza, Baszyński. 

Baszowstwo, a, Im. a p. Baszostwo. 

Baszta, y, Im. y I. szeroka wieża, nasypana 
ziemią i przypierająca zewnątrz do murów twier- 
dzy, zamku: B. półokrągła = rondel. B. kańcza- 
stsh^bolwerk, -fbolwark, f blo/arek, beluarda. Sze- 
ściokątna B. Ojcowskiego zamku. 2. f wieża 
wojenna ruchoma, machina do rozbijania murów. 
3. "^rz&Ti.. przedmurze, strażnica : Polska Iiyła basz- 
tą chrześcijaństwa. 4. zbiornik wody kształtu, 
baszty na stacji kolei żelaznej. 5. ryb. skrzynia 
drewniana a. komora kamienna przy dopływie wo- 
dy do staiou, broniąca wstępu rybom drapieżnym; 
krata, nie dopuszczająca ryb do upustn. 6. [B.] 
tama. < Przez Cześ. basta, ze Śr. Łć. bastia> 

Basztan, u. Im. y kawał ziemi, wyorany z no- 
winy na wypalonym stepie, na którym ś. zasiewają 
kawony, melony, kukurydza, fasola, ogórki. < Przez 
Ukr. basztan, z Prs. bostan> 

[Basztangi, ów, blp.] podarunek, upominek: Lu- 
bił robić B. <?> 

X Basztard, a, Im. y p. Bękart. 

Basztarda, y. Im. y p. Bastarda: KU^cząc 
w basztardzie, całował rączki swej młodej mał- 
żonki. Krasz. 

Basztka, I, Im. i I. wieżyczka na piętrze, wy- 
sunięta ze ściany dla widoku na okolicę. 2. mał- 
ża skamieniała. 

•J-Basztyk, a, Im. i kij, laska: Jedni mają kosz- 
łiiry, a drudzy basztyki. P. Koch. <Może 
w związku z Włos. bastone = kij> 



BATALJONIK 

Baszybuzuk, a, Ira. i żołnierz turecki nieregular- 
ny: Widzimy d)rożkarzy, pędzących jak baszy- 
buzuki, wśród ulic rojących ś. ludnością. <Tur. 
baszebozuk (dosł. szalona głowa) = ochotnik > 

Baszyński p. Baszowski: Zostałem w usłu- 
gach baszyńskich. Roi. 

1. Baś! p. Baź! 

2. [Baś, baśni, Im. baśnie] p. Baśrt. 

3. [Baś] p. Bardzo. 

Baśka, i, Im. i ti. narzędzie drettniane postaci 
młota, którym szryki w ziemię wbijają. 

[Baśka!] p. Baś. 

Baśki, ek, blp. p. Babka. <Zdrobn. imienia Bar- 
bara > 

XBaśliwy p. Baśniwy. <BA> 

[Baśnią, i. Im. e] p Baśń. 

[Baśniaki, ów, blp.] bajki, plotki, hzdurstwa, ga- 
danina, banialuki. 

Baśniarz, a, Ira. e autor bajek, bajarz, bajkarz : 
Hezjod, stary B. 

XBaŚniĆ, i, ii opowiadać baśnie, bajać. 

XBaśniomówca, y, Ira. y opowiadacz baśni, ba- 
jarz, bajkarz, bajacz. <Baśń-f- MOW> 

XBaśniopis, a. Im. owie piszący baśnie, hajko- 
pis, bajkopisarz, autor bajek. < Baśń -|- PIS > 

Baśnior, a, Im. y myśl. p. Pies <?> 

Baśniwy, X Baśliwy pełen baśni, bajeczny, zmy- 
ślony : Za baśniwe uważanycli })owieści. Lei. 

Baśń, I, Ira. e, [Baś, Baśnią] I. p. Bajka 2. opo- 
luieść, klechda, gawęda, podanie, tradycja : Stara B. 
3. y.^irzedmiot gadania, plotek: Jesteś baśnią w ca- 
łym Rzymie. Zdr. XBaśńka. <BA> 

XBaśńka, i. Im. i p. Baśń. 

1. Bat, a, Im. y I. kij z nawiązanym postron- 
kiem do bicia, bicz, bizun, knut, korbacz, kańczuk, 
dyscypliną: Leniwca niech ksiądz smaga batem. 
Syrok. Ściągnąć, lunąć, zdzielić, wytrzepae ko- 
go batem. Ej, ustatkuj ś., bo będzie B. w robo- 
cie ! Strzelać z bata. 2. powr. postronek cienki. 
3. przen. kara cielesna, jdaga, cięga, chłosta, raz, 
uderzenie: Ustatkuj ś., bo baty! Zasłużyć, ska- 
zać kogo na baty. Dostać, dać, sypnąć, wymie- 
rzyć, żart. zaaplikować komu baty. Odliczyć, 
wyliczyć, wsypać komu dziesięć batów, odlewa- 
nych batów. Kazałbym sobie dać sto batów, 
gdybym tak postąpił. 4. przen. karność, kara, 
dys. yplina: Bieda, gdzie nieraa bata. Boi ś. ba- 
ta. Żdr. Bacik [Baciak]. Zgr. Bacisko. < Zdaje 
ś., że wyraz jest zapożyczony > 

2. Bat, u, Ira. y, fBata łódź żaglowa większa. 
Zdr. Bacik. <Śr. Łó. bat(t)us, Wł. batto, Fr. 
bateau itd.> 

fBata, y, Im. y p. 2. Bat. Zdr. fBatka. 

Bata! ijny przym. od Bataija, batalistyczny: Ma- 
larz B. 

Batalista, y, Ira.ścl malarz Ulew: Obrazy batali- 
stów. Sionk. 

Batalistyczny przym. od Batalista, batalijny: 
Malarstwo batalistyczne. 

Bataija, i, Im. e p. Bitwa <Włos, battaglia, 
Fr. bataillO 

Batalion 1. u. Im. y oddział piechoty od 800 
dl) 101)0 ludzi zawierający ; Czasem, do kroć sto 
tysięcy bataljonów (dom. djablów) — wylatywa- 
ło przekleństwo z zamaehoiu ręki, co o "stół wa- 
liła. Krasz. Przen.: zastęp, tłum, gromada, kupa: 
Pokój napełnił ś. całym bataljonem kupców, rę- 
kawiczników, szewców, szwaczek i magazynie- 
rek. Orzesz. 2. a, Im. y zool. p. Bojownik. Zdr. 
Bataijonik. <Włos. battaglione, Fr. bataillon> 

Bataijonik, a, Im. i p. Bataijon. 



104 



BATAUONOWY 

Bałaljonowy przym. od Bataijon: Armaty ba- 
taljoaowe. 

fBatalnla, I, Ina. e p. Patelnia. 

XBatalaszka, I, Im. i p. Bajtalaszkl. 

Batard, a, Ini. y cukr. wielka forma, w której i. 
kryslaliziije cukier. <p. Bastar(l> 

Batarda, y, liu. y p. Bastarda. 

Batat, u, Im. y bot. p. Patat. <Hp. patata, 
batata, z języków Ameryk. > 

Batawski: Łzy batawskie = fcrop/e szkła sto- 
pioneffo. <0d mia.sta Batawja> 

Baterja, I, Im. e I. fiz. B. elektryczna ^j^o^^?- 
czeiiie butelek lejdejskich. B. elektryczna a. B. gal- 
waniczna = stos galwaniczny. B. wtórna = stos 
wtórni/, akumulator. Przen. : Po pijatyce pozo- 
stała na stole cala B. butelek. 2. g-arb. szereg 
kadzi d) ekstraktowania a. garbowania. 3. piw. 
B. filtracyjna = przyrząd rurowy do klarowania 
brzeczki. 4. woj. — a) jednostka organizacyjna 
w artylerji: 6 — 8 dział, b) pewna dowolna liczba 
dział połączonych na polu bitwy dla wspólnego dzia- 
łania. Żart.: Jadijc na bal, wystawiła całą ba- 
terję swoich wd.,ięków. Bał. c) pewna liczba dział 
osłoniętych przedpiersieniem. <'W'łos batteria, Fr. 
batterie> 

Bateryjny przym, od Baterja: Materjały bate- 
ryjne. 

[Batiar, a, Im. y] obenous, iapserdak. <p. Ba- 
eiarz> 

fBatka, i, Im. I p. Bata. 

Batko, a, Im. owie, X Bajtko gm. pop, ojciec 
ducliowny: U Rusi co pop, to B. Żałował na 
ruskiego batka. <Ukr. bat'k()> 

[Batkowszczyzna, y, Im. y] ojcowizna. 

[Batlejkl, ów, blp.] p. Betlejek. 

[Batlewisko, a, Im. a] biczysko. <Bat> 

[Batla, y, Im. y] Batlina szczapa do oświetlania, 
łuczywo. <?> 

Batog, a, Im. I, fPatog, f Patok bat potężny, 
kańczuk, korbacz, knut. Zdr. Batożek. <Może 
Tur. budak, b()tag = gałąź > 

Batogować, uje, owal p. Batożyć. 

Batogowanie, a, blm., czynność cz. Batogować, 
batożenie. 

Batolit, u, Im. y gie. skała wybuchowa, która 
wlała i. do szczelin podziemnych i tam zastygła. 
<Now. z Gr. bathos — głębia -|- lithos = ka- 
mień > 

KBatologja, i, blm. brednie, bzdurstwa, głupstwa, 
androny, banialuki. <Gr. późn. battologia = ga- 
danina > 

Batometr, u, Im. y, Batymetr przyrząd do mie- 
rzenia głębokości wód: Najprostszym batometrem 
jest ołowianka. <Now. z Gr. bathos = głębia-f- 
-metr = -mierz > 

Batometrja, I, blm. mierzenie głębokości wód. 

Batorówka, i, Im. I I. czapka kształtu czapki Ba- 
torego. 2. szabla z czasów Batorego: Batorówka 
dwa portugały nawpół przecinał. Krasz. <0d 
nazwiska Batory > 

Batory, ego, Im. owie zł. ojciec. 

[Batownia, i, Im. e] kar awajia powiązany eh z so- 
bą koni, obładowanych zdobyczą. < Ukr. batiwnia> 

Batożek, żka, Im. żki p. Batog. 

Batożenie, a, blm., czynność cz. Batożyć, bato- 
gowanie: Występował przeciw metodzie bato- 
żenia. Prus. 

KBatożkować, uje, owal bić balożkami. 

XBatożkowanie, a, blm., czynność cz. Batoż- 
kować. 

Batożnik, a, Im. cy ten, co łmtoży. 

Batożyć, y, yl, Batogować bić batem, batogami. 



BAWARZYSTA 

[Batożysko, a, Im. a] p. Batożyszoze. 

[Batożyszcze, a, Im. aj Batożysko, biczyska. 

Batrachograf, a. Im. owie trudniący ś. opisywa- 
niem żab. <Now. z Gr. batrachos -j- -graf = pis > 

Batryk, a. Im. owie nazwa pafryarchy chrześci- 
jań-kiego na Wschodzie. <A)'ab. batrik, zap. 
prz- robione z Gr. patriarches = patryarcha> 

Bittuta, y, Im. y p. Batuta. 

Batuta, y, Im. y, Battuta pałeczka dyrygującego 
chórem a orkiestrą; przen. pjosada, stanowisko dy- 
rektora chóru a. orkiestry: Objął batutę dyrek- 
torską. <'W"łos. battuta > 

Batymetrja, i, blm. mierzenie głębokości, sondo- 
wanie, gruntowanie. <Now. z Gr. bathys = głębo- 
ki -|- -raetria = -mierstwo. 

Batyst, u, Im. y rodzaj płóisia bardzo cienkiego : 
Koszulka z batystu gors kryła śnieżny. Sow. 
<Fr. batiste> 

Batystowy przym. od Batyst: Chustka batys- 
towa. 

Batyza, y. Im. y a. Zlęblawa bot. (batis) roi. 
<Gr. batis > 

[Bauda, y, Im. y] (niewłaściwie pisana: Bał- 
da) = (buda) do7n: Miejscowość. Charcia -B. 
<Nm. Baude = buda, chata > 

Bauiiina, y, Im. y wet. zastawka, fałda Ijhnia- 
<sta między Jelitem biodrowym a kątnicą. < Od na- 
zwiska uczonego Nm. Bauhina tl624.> 

Baum, a, Im. ygarb. p. Krągiak. <Nm. Baum- 
drzewo> 

Baumkuch, u. Im. y, Baumkuchen rodzaj ciasta 
pieczonego na rożnie, piramida z sterczącemi sopla- 
mi. <Nra. Baumkuchen > 

Baumkuchen, a, Im. y p. Baumkuch. 

Baumować, uje, owal garb. p. Naklodować. 

Baumowanie, a, blm., c;?ynność cz. Baumować. 

XBaunszajtyzm, u, bln-. sposób leczenia, pole- 
gający na licznych, JednOizesnych nakłócioch skó- 
ry. <0d nazwiska lekarza BaunS;'iieidta f 
1860 > 

[Bausy, ów, blp.] p. Bajusy. 

XBawa, y, Im. y I. bawienie ś., zahmua, ^cilru- 
dnienie, robota, zajęcie, troska: Ta jego B. była, 
by Bogarodzicy chwałę wzniósł. 2. miiri;rja, 
opóźnienie, ociąganie ś., zwłoka, zwlekanie: Jutro 
bez bawy ruszymy w drogę. Pol. (niebatoem, bez- 
zwłocznie nieziołocznie). <^BY> 

[Ba'iVant, u, Im. y] urząd budowniczij. <Niu. 
Bauamt> 

Bawar, a, blm. piwo bawarskie, żarł. gamhry- 
nus: Y;' ogródku zapach bawara rozchodził ś. 
Krasz. <0d nazwy kraju Bawarja> 

! Bawat da, y. Im. y gawędzenie, paplanina. Zdr. 
IBawardka. <Fr. bavarder = gadać, f:'j/arzyć> 

.'Bawardka, i. Im. i p. Bawarda: Caie dni uty- 
skując na nawał roboty, jak to mówi^, bawił ś. 
bawardka. Krasz. 

Bawareczka, i, Im. I p. Bawarka. 

Bawarja, i, Im. e piwiarnia, i:najpa. 7Ar. Bawa- 
ryjka. 

X Bawar je, i, blp. p. Brewerja. 

Bawarka, I, Im. i I. dziewczyna, kielnerka, usłu- 
gująca gościom w bawarji. 2. woda z mlekiem ocu- 
krzona. Zdr. Bawareczka. 

[Bawarkowy] bawarski (o piwie). 

Bawarski I. Piwo bawarskie p. Piwo. 2. kosz.; 
Robota bawarska = robota z szerokich wici płaS' 
kich wzdłuż karbowanych. 

Bawaryjka, I, Im. i p. Bawarja. 

Bawaryjny przym. od Bawarja: Dowcip B. 

Bawarzysta, y, Im. ści ten, co %urzymuje ba- 
waiję. 



m 



Bawecik, u, Im. I p. Bawet. 

fBawejI [Bawej !j w.— patrzaj I patrzcie! widziaz 
go! hola!: B.! a Wiec ty chcesz więcej lozuniiee, 
niż cały zbór! <łia4-Wej, p. WID> 

Bawełnę drzewo bot. (gossypiura aiboreum) 
roś. z rodzaju bawełny. 

Bawełna, y, blin. I. bot. = a) a. Bawełnica, 
Drzewo bawbine (gossypium) roś. z rodziny ila- 
zowatjjcli (iiialvaceae). b) p. Serecznik. 2. nici 
z puchu nasiennego tej rośliny. Przeii.: Obwijae 
co w bawełnę = mówić nie wręcz, mówić z ogród- 
ka: Co tu obwijać w bawełnę! 3. cheni.: B. 
strzelnicza = wato strzelnicza, pirolcsylina, nitroce- 
luloza, produkt działania kwasu uzotnego na drzew- 
nik. < Naśladowanie Nm. Baumwolle = dosł. 
wełna drzewna > 

Bawełniak, a, Im. I p. Bawełnianka. 

Bawełnianka, I, Im. i, Bawełnica I. a. X Ba- 
wełniczka, Bawełniak, X Bawełnik tkanina z ba- 
wełny : Alboż to kort? — B.! 2. icyrób z baweł- 
ny, spódnica batoełniana. 3. bot. ji. IMIeczaj. 

[Bawełnianny] p bawełniany. 

Bawełniany, [Bawełnianny, Bawołnianny] I. 
a. Bawełniczny od bawełny. Krzak B. Żart.: Król 
'B. — naj znaczniejszy pomiędzy bawełniarzami. Prze- 
mysł B. Gród B. { = Łódź). 2. z bawełny zrobio- 
ny: Pończochy bawełniane. 

Bawełniarz, a, Im. e Jubrylcant wyrobów baweł- 
nianych: Jakie parawanowe tigury ten B. i ten 
aptekarz ! 

Bawełniasty, Bawełnisty podobny do bawełny: 
Grube bawełniaste chmury. 

Bawełnica, y. Im. e I. p. Bawełnianka. 2. [B.l 
spódnica wełniana. 3. [B.] chustka. 4. bot. — a) 
p. Bawełna, b) p. Mleczaj. 

Bawoiiiioowy, Bawełniczny przym. od Bawełni- 
ca; Bawełniany, [Bawońcowy]: Koszula bawełni- 
cowa. Goł. 

XBawełnlczka, I, Im. 1 I. p. Bawełnianka. 2. 
bot. p. Pomora. 

Bawełniczny \). Bawełnicowy. 

Bawełnieć, eje, ał zamieniać ś. w bawełnę, sta- 
wać ś. bawełniunyin. Kórz. 

Bawełnienie, a, blm., czynność cz. Bawełnieć. 
, X Bawełnik, a, Im. 1 p. Bawełnianka. 

Bawełnisty p. Bawełniasty. 

Bawet, u, Im. y I. ubranie przy staniku dam- 
»kim od szyi dopasą: Stanik z bawetem. 2. prze- 
dłużenie fartucha od pasa ku górze, jako klapka 
na piersi: Fartuch z bawetem. Zdr. Bawecik. 
<Fr. bavette = dosł. śliniak> 

[Bawęczyć, y, ał] p. Barzęczeć. 

XBawiać się, a ś., al ś. p. Bawić: Ijamś.ba- 
•wiał z damami i zawszem dogodził. Fred. A. 
<BY> 

Bawialnią, i, Im. e pokój do bawienia gości, po- 
kój bawialny, sala, salon : Wprowadził gościa do 
bawialni. Krasz. Pomyślała o oświetleniu na 
cześć gości skromnej bawialni. Orzesz. B. ką- 
pielowa, zdrojowa = A;m?-.w/, kuraalon. 

Bawialny: Pokój B. p. Bawialnią. 

XBawlclel, a, im. e I. ten, co bawi=przeby- 
wa, rezydent: Dwa były rodzaje bawicieli tych 
u hrabiego: jedni dziedziczni, jak ich nazywał, 
drudzy czasowi. Krasz. 2. ten, co zabawia ko- 
go: Oprócz tego bawiciela z urzędu, jest jesz- 
cze jeaen gość bardzo wesoły. Jun. 

Bawić, i, II I. gdzio- zostawać, gościć, przeby- 
wać, mieszkać, siedzieć, rezydować, przesiadywać, 
spędzać chwile, przepędzać czas : \i. na wsi, w Pa- 
ryżu. Bawi przy ciotce. B. z kim = obcować: 
Dobranoc! już dziś więcej nie będziem bawili, j 



t^AWOLI 

Mick. Najprzyjemniejsze są. dla mnie te chwi- 
le, które z nią bawię. 2. X a) kogo = zatrzymy- 
wać, trzymaj przy sobie ; zabawiać, zaprzątać, zaj- 
mować komu czas; przetrzymywać : Nie będę cię 
dłużej bawił, bo nie masz czasu. Uczonych przy 
sobie bawiąc, uczył ś. X Nie bawiąc czasu =» 
nie tracąc czasu. Nie bawiąc p. Niebawem, b) 
co = podsycać, vtrzy:uywać : Siarka, klej i inne 
materje, ogień sobą bawiące. 3. kogo = »u7eza- 
przątać, zabawiać, rozrywać, pobudzać do wesoło- 
ści, rozśmieszać: Nie dość nauczyć, trzeba, żebyś 
bawił. Rusz dowcip z kopyta, baw mi zaraz 
gości. J. N. K. 4. IY. = rozśmieszać, śmieszyć, po- 
ciesznijm ś. wydawać: Bawi mię to. B. 8. i. za- 
trzymywać ś. przydłużej, nie śpieszyć i., ociągać i., 
marudzić, guzdrać ś., tracić czas, zwlekać, zwłó- 
czyć, grzebać ś., mitrężyć, bałamucić: Nie baw ś., 
ale idź. Idź, a nie baw ś. 2, czym, z czym, 
nad czym = nie śpieszyć ś., robić jak dla zabawki, 
ociągać ś., guzdrać ś., grzebać i.; tracić, marno- 
wać, zabijać czas : Nie baw ś. ze sprzątaniem, 
trzeba wyjść. Bawi ś. gawędką, a tu czas scho- 
dzi. Dobry robotnik, ale ś. bawi nad robotą. 
3. czym = zajmować ś., zaprzątać ś., porać ś., trud- 
nić ś., zatrudniać ś.; oddawać i., poświęcać i. cze- 
mu; uprawiać co, chodzić około czejo, trawić czas 
nad czym, pilnować czego: Jak ś. nazywasz? 
czym ś. bawisz? B. ś. pijaństwem, plotkami, 
rozmyślaniem. B. ś. rzemiosłem. Wdatoać i 
w co. = Nie bawię ja ś. takiemi rzeczami. 4. 
i X Bawlać Ś. zabawiać ś., mile czas spędzać, Ji- 
glować, baraszkować, zbytkować, dokazywać, igrać, 
sioawolić, żartować: Dzieci bawią s. Kotek ba- 
wi 8. ogonkiem, dziewczynka — lalką. B. ś. cu- 
dzym kosztem. Obcować, przestawać, wdawać ś., za- 
dawać ś.: Stary bawi ś. ze starym, młody z mło- 
dym. (U dzieci:) Nie bawię ś. z tobą! Pieścić i., 
rozkoszować ś.: Bawiąc ś. z mnóstwem drobnych, 
lecz miłych pamiątek. Mick. 5. hulać, balować, 
birbantować, szaleć, używać: Niech ś. bawi, póki 
młody. 6. w (io=grać: B. ś. w piłkę, w ciuciu- 
babkę. 7. w kogo =grać rolę, udawać, pozować 
na..., chorować na..., małpować kogo : Napchał 
kieszenie i bawi ś. w radykała. Fred. A. 8. 
[B. ś.] zwlelcać. <BY> 

[Bawidama, y. Im. y] p. Bawidamek. 

Bawidamek, mka. Im. mkowie a. [Bawidamaj 
nadskakujący damom, salonowiec, < Bawić -f- Da- 
ma > 

Bawidelko, a, Im. a p. Bawidło: Nie uważasz 
ich (kobiet) za same tylko cacka i bawidełka 
świata. Śniad. 

Bawidło, a. Im. a zabawka, cacko, fraszka do 
zabawy: Bawidła dziecinne. Zdr. Bawidelko. 

Bawienie, a, blm., czynność cz. Bawić. 

Bawienie się, a ś., blm., czynność cz. Bawić 4. 

Bawluchnać się, a ś., al ś. dziec. bawić ś., za- 
bawiać ś.: B. ś. cackiem. 

XBawnle przys. od Bawny: Ten nudzi, a 6w 
B. plecie. Niebawnie p. Niebawem. 

X Bawny I. zabawny, bawiący, zabawiający, we- 
soły, zajmujący, interesujący, nie nudny ; pocieszny, 
ucieszny : Ńie tak ładna, ale żywa i bawna. 2. 
zabawiony, zajęty, oddany, wylany na co, zatrud- 
niony, pogrążony, zatopiony w czym, przejęty 
czym: B. w krotochwilach miłosnych. 

fBawolet, u, Im. y ubiór kobiecy na głowę. 
<Fr. bavolet> 

Bawole, ęcia. Im. ęta płód bawoli, młody bawół. 
<p. Bawół > 

Bawoli I. a. Bawolowy przym. od Bawół: Róg 
B. 2. ucz. doskonały, wyborny. 3. woj.; B. ozór 



lOfi 



ftAWOLICA 

- hlucha postaci ozora, osadzona na rękojeści, do 
wi/dobyirdhia kuli, uwięzie] w armacie. 
Bawolica, y, Im. e samica huwół. 
Bawollk, a, Im. I I. p. Bawói. 2. ■[ gatunek 
pasa: Bywały jiasy z Chin, zwane bawollki. 

Bawolina, y, Im. y I. m. nędzny bawół. 2. ż. 
mięso hdwole. 

Bawolo przys. od Bawoli pod 2. 

Bawoiek, Ika, Im. (ki p. Bawół. 
Bawolhiannyj p. Bawełniany. 
Bawońcowy] n. BaweJnIcowy. 
Bawot| jirzys.i. crzeaei.Bawotżeś mb^W^prze- 
ciei mówiłeś. 2. [B.\] ot! jeszcze czegol <B& Ą-Oi> 

[Bawola, ł, lin. e] nazwa krowy wielkiej z roz- 
łożystemi rogami. 

Bawół; o(u, Im. oly, [Bajwól, Bujwół] I. zool. (bu- 
baius) zwierzę racicowe, przeiincające, pochworo- 
gie. Gatunki : B. afrykański (b. eaffer) ; 
Arni (b. aini); B. zwyczajny (b. butlelus). 
2. garb. skóra bawola. Zdr. Bawollk, Bawolek. 
_< Qr. boiibalos, z podprowadzeniem drugiej czę- 
ści wyrazu pod Wół> 

Bawulee, ica, Im. loe leśn. belka towarna. 
<Nra. Bauholz> 

Baza, y, Im. y I. bud. podstawa kolumny, no- 
ga Jilarn, zasada, podsiupie. 2. f mat. podstawa. 
<Gr. basiS> 

XBazak, u, blm. delikatna materja bawełniana 
t Jerozolimy < Fr. bazac, z języków Wschodnich > 

Bazalt, u, Im. y min. skala krystaliczna, wul- 
kaniczna, zloiona z labradoru, augitu, magnetytu, 
a często t z oliwinu. <Nm. Basalt, Fr. basalte 
itd.. może z Etjops.> 

Bazaltowy przym. od Bazalt: Bruk B. Skała 
bazallowa. Grota bazaltowa. 

Bazanka, i. Im. i bot. p. Szczyr. <Może 
w związku z Bażant> 

Bazanowleo, woa, Im. wce b.ot. p. Tojeść. 

Bazar, u. Im. y I. targ, targowica, targowisko, 
rynek, szczeg. obozowy, majdan. 2. transport to- 
warów .• Osaczono Jazłowiee komunikiera dla kon- 
wojowania przechodzących bazarów. Roi. <Prs. 
bazar > 

Bazarka, I, Im. I, Bazarnioa przekupka, mar- 
kieianka. 

Bazarnica, y, Im. e p. Bazarka. 

Bazarnik, a, Im. oy przekupień, przekupnik, mar- 
kietan. 

! Bazarny, ego, Im. I rz. prow. komisarz tar- 
gowy. 

Bazarowy przym. od Bazar. 

Bazeologja, 1, blm. nauka o bazach. <Now. 
z Gi. basis = 1) chód; 2) podstawa + -logia = 
-znawstwo > 

xBazerja, i, Im. e p. Boazerja. 

[Bazgler, a, Im. rzej p. Jazgarz. < Może zmie- 
szanie Nm. Barsch (gw. bars, bors, bors itd.) 
1 Pols. Jazgarz > 

Bazgraoz, a, Im. e, Bazgrała ten, co bazgrze, 
gryzmolu, babrała, gwazdacz ; (o malarzu) boho- 
maz, (o i)isarzu-autorze) pisarek. <BAZGR> 

Bazgrać, rze, rał I. ile, ladajako pisać, gryz- 
rnolió, gwazdaó: Bazgrze, jak kura patykiem. 2. 
Ucho malować, gwazdai, babrać, paćkać, mazać. 3. 
byle co, byle jak pisać, pisać banialuki: Bazgraj- 
cie już, jak chcecie, ale wszystkich bez wyjąt- 
ku nie chwalcie. 

Bazgrała, y, Im. y m. i ż. p. Bazgraoz. 

Bazgranie, a, I. blm., czynność cz. Bazgrać. 
2. Im. a p. Bazgranina. 

Bazgranina, y, Im. y, Bazgrota gwazdanina, 
gryzmoiy, kulfony, kulasy ; byle jakie pismo, ba- 



B A Z 

nialuki, ramota ; hyle Jakie malowidło, mazanina, 
babranina, mazanka, gwazdanina, gryzmoiy, boho- 
maz. 

Bazgrota, y, Im. y p. Bazgranina. Zdr. Baz- 
grotka. 

Bazgrotka, I, Im. i p. Bazgrota. 

Bazi p. Baż. 

Bazia, I, Im. e I. piesz. owieczka. 2. bot. p 
Kotka. Zdr. Baźka, [Baź, BaszkJ, Baziuchna, 
Baziulka, Bazieczka, [Basiurka, BasiuszkaJ- Zgr 
Bazlsko. <Zdr<)bn. Baran > 

Bazieczka, I, Im. i p. Bazia. 

Baziokwiatowe bot. (iulitiorae) nazwa skupienia 
roślin przeważnie o kwiatach kotkowych. < Bazia 
-+- Kwiat > 

Baziowy przym. od Bazia: Kma.iB.- kotkowy. 

Bazisko, a, Im. a p. Bazia. 

Baziuchna, y, Im. y p. Bazia. 

Baziulka, i. Im. I p. Bazia. 

f Bazon, a, Im. y p. Puzon. 

Bazona, y, Ira. y I. fp. Puzon. 2. [B. a. Bazuna] 
ligawka, trąba pasterska. <p. Puzon > 

Bazoplnakoid, u, Im. y min. para płaszczyzn 
równoległych od dwuch krystalicznych osi pozio- 
mych. <Now. z Gr. bdsis = podstawa -(- pi'nax 
= tabliczka, mapa, spis ; talerz.. -J- - eides = 
kształtny > 

[Bazuna, y, Im. y] p. Bazona. 

XBazycmaJ8ter, tra, Im. trowle p. Bezycmaj- 
ster. 

Bazydjalne grzyby bot. p. Podstawczakl. 

Bazylek, Ika, Im. Iki bot. p. Ożywonia. <Now. 
z Gr. basilikón = dosł. królewskie > 

Bazylljka, i, Im. i bot. p. Bazyija. 

Bazylik, u, Im. I bot. p. Bazyija. 

Bazylika, I, Im. I I. (w Grecji, u Rzymian) 
gmach publiczny Jilarowy o kilku nawach: Pretor 
odprawiał sądy w bazylice. 2. kościół w kształ- 
cie prostokąta : Starożytna B. Lateraneńska w Rzy- 
mie. 3. bot. p. Bazyija. <Gr. basilikź (dom. 
oikia)=:dosł. królewska (siedziba) > 

Bazyliki, ów, bip. zbiory praw rzymskich, wy- 
dane po grecku przez cesarza Bazylego i Jego sy- 
na Leona w IX w. <0d imienia Bazyli > 

Bazyllkowaty: Tymian a. Rojownik B., Macie- 
rzanka bazylikowata, bot. p. Tymian. 

Bazylikowy przym. od Bazylika: Świątynia 
w stylu bazylikowym. System B. w budownic- 
twie. 

XBazyllsk, a, Im. I zool. p. Bazyliszek. 

Bazyliszek, szka, Im. szki I. a. xBazyllsk zool. 
(basiliseus mitratus) Jaszczurka z rodziny legwa- 
nów. 2. przen. człowiek złośliwy, jaszczurka, żmi^ 
ja. <Gr. basiliskos> 

Bazyliszkowy przym. od Bazyliszek; przen. 
zjadliioy, zajadły, nienawistny, złośliwy, jaszczur- 
czy : Wzrok B. 

Bazyija, I, Im. e, Bazylik, Bazylika, Bazylljka, 
Wasilek, Balsam polski bot. (ocimum) roś. z ro- 
dziny wargowych. Gatunek : B. pospolita a 
ogrodowa (o. basilicum). <p. Bazylek > 

1 Bazyijan, a, Im. le p. Bazyijanin. 

Bazyijanin, a, Im. anie, ! Bazyijan I. zakonnik 
zgromadzerda św. Bazylego. 2. w Im. = zakon, 
klasztor Bazyljanów. <0d imienia iśw. Bazylego > 

Bazyijanka, I, Im. 1 I. zakonnica zgromadzenia 
iw. Bazylego. 2. w Im. = zakon a. klasztor Bu- 
zyljanek. 

Bazyijański przym. od Bazyijanin a. od Bazy- 
ijanka: Kościół, zakon B. 

Bazyna, y, Ira. y p. Łopian. <p. Bażyna> 

[Baż, I, Im. e] p. Bazia. 



107 



BAZ 

Baźl Baś! Bazi! [Baśka! Baszka basz!] woła- 
}iie pasterzy na owce. <Zdr. Baran > 

Bażka, I. Im. I p. Bazia. 

fBażnienie, a, bliu. bojaźń. 

[Baźnik, u, Ira. i] bez hebd. <Bazia> 

t Bażan, a, Ira. y puzon: Niechajże bażany na- 
dymają. <p. Puzon > 

yBażancica, y, Ira. e samica bażant. 

Bażancik, a, Im. i p. Bażant. 

Bażancisko, a, Im. a m. i ni. p. Bażant. 

Bażanka, I, Ira. I bot. I. a. Łaciec, (thelig^o- 
num) roś. z rodziny komosowatych. 2. p. Szczyr. 
<Może w związku z Bażant> 

Bażanowiec, wca, Im. wce p. Tojeść. <Może 
w związku z Bażant > 

Bażant, a, Im. y I. a. X Fazan, f Fazjan żool. 
(phasianus) j)/afc kurowaty z rodziny tej samej na- 
zwy. Gatunki: B. pospolity (ph. colchicus). 
B. srebrny (gallophasis nyctheraerus). B. zło- 
t y (ph. pictus). 2. [B] pieczony kogut a. kapłon 
na uczcie weselnej. 3. przysmak, specjał: Bażan- 
tami kogo karmić. Prz.Zdr. Bażancik. Zgr. Bażan- 
cisko. <Gr. fasianós (od rzeki Fazys, w Kol- 
chidzie), przez Śr. Grn. vasant> 

Bażantarnia, i, Ira. e zakład hodowli bażantów^ 

Bażantnik, a, lin. cy człowiek, mający staranie 
o bażantacTi ; hodowca bażantów. 

Bażantowy przyra. od Bażant: Ogród B. ( = 
z bażantami). 

(Bażyć się, y Ś., yl Ś.] I. puszyó ś., nadymać ś., 
stawiać ś. hardo, stairiać ś. : Bazy ś., jak wół, 
ale tępe ma rogi. Prz. 2. zachciewać ś.; jurzyć 
i. <Zap. Ukr. bażyty, bażaty> 

Bażyna, y, Im. y, bot. p. Bagniówka. <Zap- 
w związku z pń. BAGN> 

Bażynowate rośliny bot. (empetraceae) rodzina 
przyrodzona roUin kwiatowych dwuliściennych. 

[Bąbać, a, al] klepać, uderzać (po twarzy, łyd- 
kach). 

[Bąbać się, a ś., al ś.] dyndad, chwierutać ś. 
<Nra. bumraeln, burabeln> 

Bąbel,bla, a. Xalra.ble, XBębel,tBombel, XPę- 
pel, [BąboiJ, f Babol. I. pęcherzyk, bańka: Bą- 
ble na wodzie, mydlane. 2. hut. wzdęcie a. próż- 
nia w odlewie. 3. lek. pęcherz pod naskórkiem, 
purchel, pryszcz: Bąble po oparzeniu, po odmro- 
żeniu, z pokąsania. Tak mnie komar ugryzł, że 
mi aż B. wyskoczył. Kantarydy naciągają bą- 
ble. 4. żart. dziecko, smarkacz, fiifel. 5. [B.] jabł- 
ko u naci hirtoflowej. Zdr. Bąbelek, X Bąbeiik, 
X Bąblik. Zgr. Bąblisko. 

[Bąbelać się, a ś., al ś.] kołysać i. < Nm. 
bummeln> 

Bąbelek, Ika, Im. Ikl I. p. Bąbel. 2. kulka wi- 
sząca, dzyndzyk, wisiorek kulisty: Grzechotka 
z bąbelkami. 

X Bąbeiik, a, Im. i p. Bąbel. 

tBąbelistość, i, blm. p. Bąblistośó. 

łBąbelisty p. Bąblisty. 

XBąbeiowaty ]>. Bąblowaty. 

Babiak, a, Ira. i zool. p. Węgier. 

Bąblasto przys. od Bąblasty: Piechy B. roz- 
dęte. 

Bąblasty p. Bąblowaty. 

Bąblioa, y, blm. lek. (pemphigus) rodzaj choro- 
by skórnej. Gatunek: B. zjadliwa (p. folia- 
ceus). 

X Bąblik, a, Ira. i ]). Bąbel. 

Bąblisko, a, Im. a m. i ni. p. Bąbel. 

Bąblistośó, I, blm. rz. od Bąblisty, fBąbeli- 
Stość. 



BĄK 

Bąblisty, f Bąbelisty z bąblami, pełen bąbli, bań- 
czasiy: Odlew B. Surowiec B. Lek.: Róża bą- 
blista a. pęcherzowa (erysipelas bullosura). 

Bąblowato przys. od Bąblowaty. 

Bąblowaty, X Bomblowafy. X Bąbelowaty, 
XBombelowaty, Bąblasty podoimy do bąbla. 

Bąblowiec, wca, Im. wce zool. fhydatis) pęche- 
rza wata forma młodociana tasiemca kilkoczłon- 
koicego. 

[Bąbol, a, Im. e] p. Bąbel. 

Bąbolić, I, ii p. Bęblić. [B. ś.] łazić po wodzie, 
po kałuży. 

xBąbon, u, Im. y, xBombon cukierek. <Fr. 
bonb()n> 

[Bąbon, u^ czoś. w Ira. y] lek. p. Dymienica. 
<(ir. baubon> 

[Bąbony, ów, h]p.] plotki, bajdy. <?> 

[Bach!] w. buch! bach! <Dźwn.> 

Bachor, a, Im. y I. [B.] p. Bachur. 2. f [Ba- 
chory, ów] przedłużenie krokici. 3. bip., bot. p. 
Zimowit. <Zap. zmieszanie Bachur -|- Bękart > 

[Bączal, a, ezęś. w lin. BączaleJ łodygi bruk- 
wi, ziemniaków, marchwi, obrane z liści. <BAK> 

Bączek, czka. Im. czki I. p Bąk. Przen. : Pu- 
ścić bączka — a) puścić fałszywą wieść, jAotkę, 
kaczkę ; b) palnąć głupstwo, spłatać figla : Wy- 
prowadzę s., ale pierwej bączka puszczę: 
kuzynka zabiję. Fred. A. 2.gwiazdka na czap- 
ce urzędniczej. 3. [ B. ] dawna moneta miedzia- 
na czterofenigowa. 4. woj. obrączka u o.^ady strzel- 
by na stempel: Stempel wsuwa ś. w bączki. 
<BĄK> 

Baczenie, a, Im. a czynność cz. Baczyć. 

Bączewle, a. Im. a bot. p. Grążel. 

[Bączka, i, Im. I] I. potrawa z kaszy jaglanejz ser- 
watką. 2. dziewczynka nieprawego łoża. < Bękart > 

[Bączkać, a, al] bić pięścią po plecach, dzbę- 
kać. < BĘC > 

[Bączkanie, a, blm.] czynność ez. Bączkać. 

[Bączyca, y. Im. e] samica bąk. 

Baczyć, y, yl p. Bąknąć. 

Bądź sp. I. choćby, chociażby, nawet, boda/hy : 
"Wszelkie, B. najmniejsze, towarzystwa ludzkie 
utrzymują ś. dobrym rządem. Wor. 2. albo: B. 
ja, B. ty pójdziemy. B. — B.=ralbo — albo, lub — lub, 
czy to — czy to, już to^uż to : B. to, bądź owo. 
B. pogoda, B. słota. [B. co, B. gdzie, B' jak, B. 
kto itp.] cobądź, gdziebądź, jakbądź, ktobądź itp. 
<BĘD> 

Bądźcobądź przys. cokolwiekbądź, jakkolwiek- 
bądź, w każdym razie, niech będzie co chce : "Wpływ 
myśli trzeźwię jszych już ś. B. objawił i tutaj. 
Chm. <Bądź4-Co-}-i3ądź> 

Bąk, a, Im. 1 I. zool. - a) (botaurus stellaris) 
i B. bączek a. B. mały (botaurus minutus) 
ptak podkasały z rodziny czapli, b) (tabanus) 
otvad dwuskrzydły, krótkorogi: Opił ś., jak B. 
( =jak bela, jak smok). "Wy szlachta ciągniecie, 
cie, jak bąki. Mick. Przen.: truteń pasorzyt. 2. przen.: 
Strzelać a. zbijać h^k\=próż)wwać, włóczyć ś., wa- 
łęsać i. 3. przen. człowiek nadęty, odęty, nadąsany. 
t Dole wać bąka =podmecrt(S dwnę. 4. przen. bęben, 
dzieciak, bech, bachur: Odczepcie ś. basalyki, bą- 
ki uprzykrzone. Sienk. 5. dudy, kobza: B. z krzy- 
wym rogiem. W bąki przygrywać. 6. cyga, 
fryga, wartałka, loarkolka : Puszczać bąka. 7. 
przen. wieść fałszywa, kaczka, plotka, bajka, puf: 
B. dziennikarski. Puścić bąka. 8. przen.: Pu- 
ścić bąka - tmjpuścić wiatry. 9. przen. błąd, po- 
m^łko, omyłka, głupstwo, byk: Strzelić bąka 
(-zrobić błąd). 10. [B] = a) bękart, h) pierzyna. 



108 



BĄKAĆ 

C^ urządzenie w kuźni, zastępujące miech. II. hjnf 
fałszywy za Augusta III. 12. mech. przyrząd do 
wzbudzania ciągu lo kominie: B. ssący a. e k s- 
h a u s t o r (do wj^puszczania pary zużytej). B. 
tłoczący a. wentylator (do tłoczenia po- 
wietrza pod ruszty). 13. częś. w Im. a. Bąko- 
wie zb. ogr. łodyga cebuli z torebką nasienną, po- 
zostawiona w gruncie jako nasiennik. 14. a. Gig 
wiośl. rodzaj łódki, odmiana pacierzówki : Wyścig 
bąivów czterowiosłowycli. B. ramienny. 15. zł. 
= a) więzienie, kryminał, h) lichwiarz. <BĄK> 
Bąkać, a, al p. Bąknąć. 

[Bąkalista, y, Im. ści] mówiący niezrozumiale. 
<B4K> 
Bąkanie, a, blm., czynność cz. Bąkać. 
Bąkanina, y, Im. y ciągłe bąkanie, t. j. a) nie- 
wyraźne u. ciche mówienie, b) słabe a. niewpraw- 
ne czytanie: Nie słyszę wcale twojej bąkaniny. 
[Bąkart, a, Im. y] p. Bękart. 
Bąkiel, kia, Im. kle gór. (w kopalniach wielic- 
kich) miejsce, gdzie ś. zbiera woda i robić prze- 
szkadza. <Może Nm. Bankel = dosł. ławica > 

Bąknąć, nie, ąl, X Beknąć, nied. Bąkać, Ba- 
czyć, Beczeć I. wydać głos lułaścimj bąkotoi: 
Gdy bąk baczy, będzie deszcz. 2. zabrzęczećjak 
owad bąk, zabuczeć: Komary, pszczoły baczą. 3. 
zamruczeć, wyrzec co a. odezwać ś. półgębkiem a. 
pod nosem, zamamrotać, burknąć, pisnąć : Coś bąk- 
nął, ale trudno było zrozumieć. Ani bąknął, ani 
jąknął. B. pod nosem. Psy zrzadka i niepew- 
nie bąkały. Chodź. Zaczyna dopiero bąkać na 
elementarzu = słabo czytać. 4. X zabrząkać, za- 
grać 7iiewi/raźnie : Lada kto na dudach może bą- 
kać. <HĄK> 
Bąknięcie, a, blm., czynność ez. Bąknąć. 
Bąkojad, a, Im. y zoo), (buphaga) ptak wró- 
blowalij zęhodzioby z rodziny szpaków. < Bąk -{- 
JAr)> 

Bąkowaty zool. podobny do bąka: Owad B. 
Bąkowie, a, blm. p. Bąk. 
Bąkowy przym. od Bąk. 

Bąkreta, y. Im. y, Bonkreta bot. nazwa odmia- 
ny gruszy zwyczajnej i jej owocu. Por. Chrze- 
ścijanka. <Fr. bon-chretien = dosł. dobry chrze- 
ścijanin > 

[Bąks, a. Im. y, Beks] I. bękart. 2. ostatni 
snop dożęły. < Zdr. Bękart > 
[Bąsio, a. Im. owie] p. Bękart. 
Bdla, y, im. y p. Bedlka. <p. Bedłka> 
Bdly, bdel, blp. bot. grzyby z zarodnikami na 
yyyrostkach. 

Be w. I. a. Bee głos owczy, beczenie. Przen.: 
Ani be, ani me = a) człowiek milczący, zamknięty 
w sobie, którego nie można ś. o nic dojjytać; b) 
głupiec, gawron, gamoń, nie umiejący trzech zli- 
czyć; e) ;</(•, ani słowa: Zapytywaliśmy go, ale 
on ani be, ani me. 2. bal e! a! pi!: Wdzięcz- 
ność potomnych...— Be! jabym wolał współczes- 
nych. He! tak mi mówicie, to teraz wiem. 3. 
(do dzieci) bwe ! blal pfel nie caca: Nie bierz 
tego, bo to be! <Dźwn.> • 

xBean, a, Im. y, x Bejan, x Beanus I. nieuk, 
nieokrzesaniec,^ cham, ordynus, grubjanin, rura, 
bałwan: Sprośnych i niewdzięcznych beanów łas- 
ki nie proszę. Lada B. przywłaszcza sobie 
szlachectwo. 2. nowy uczeń, nowoprzybyły do 
szkoły; wogóle nowicjusz, fryc: Ponieważeście 
beany, przystąpira tedy do otrząśnięcia was 
z beanji waszej. Krasz. Przyprowadzam nowe- 
go ucznia, beana. Krasz. <Śr. Łć. be(j)anus, 
g Fr. bćjaune = bec jaune = żółtodziób > 



BECHTAÓ 

XBeanja, I, blm. stan beana: Otrzyjcie ś. z bea- 
nji waszej. Krasz. 

XBeanus, a, Im. y p. Bean. 

Beatrycza, y. Im. e, Beatrycze kochanka, pani 
serca, ideał, Dulcynea: Namówił kasjerównę, Bea- 
trycze pana Ludwika. Sienk. <ImicWłos. Bea- 
trice z „Komedyi Boskiej" Dantego > 

Beatrycze nieod. p. Beatrycza. 

Beatyfikacja, I, Im. e, Beatyfikowanie czynność 
cz. Beatyfikować: Proces beatyfikacji. Przepro- 
wadzić beatyfikację. <Now. z Łć. beatifico = 
dosł. uszczęśliwiam > 

Beatyfikować, uje, owal zaliczać w poczet bło- 

gosldirionych. 

Beatyfikowanie, a, blm. p. Beatyfikacja. 

Bebech, a, częś. w Im. Bebechy, ów I. wnętrz- 
ności, Jiaki, kiszki, palrochy : We mnie wszystkie 
bebechy ś. gotują (z gniewu). Wlicz. Aż mnie 
bebechy zabolały, kiedym to usłyszał. Kiedy 
słyszycie o opryszkach, to ś. wam trzęsą bebe- 
chy. Kaczk. Poczciwy z bebechami = poczciwy 
do gruntu, z flakami. 2. X flaki (potrawa): 
Porcja bebechów. 3. wielki brzuch. 4. pościel 
nędzna, bety; wogóle grafy, manatki, rupiecie = mie- 
nie, dobytek: Alkierzyk zastawiony łóżkami i be- 
bechami żydowskiemi. Krasz. Nowy rządca 
chciał nas wyrzucić, jak mówił, z bebechami 
Krasz. 5. [B. a. Bech] = dziecko tłuste. <?> 

Bebeszenie, a, blm., czynność cz. Bebeszyć. 

Bebeszyć, y, yl I. p. Patroszyć. 2. przen. 
męczyć = gnieść kogo. 

XBebiec, bca, Im. bce ucz. chleb. <?> 

[Beblać, a, al] bełtać, jHusknć. <BABR> 

Bebllć, i, ii p. Bęblić. <BABL> 

Beblać, bla a. ble, al p. Babrać. <BABR> 

Bebłanie, a, blm., czynność cz. Beblać. 

BeblanIna, y. Im. y płyn rozbebłany, nabełtany 
z kilku innych, mieszanina płynów, mikstura, zujja 
— breja: B. z wódki i miodu. 

Beblek, bika. Im. biki p. Rozslad. <Zap. 
sztucznie z Łć. peplis> 

Bebrać, brze, bral p. Babrać; przen. mieć do czy- 
nienia z wodą: Od dziecinnych lat bebrząc ś 
w wodzie, zapalonym był rybołowem. Krasz. 
<BABR> 

Bebranie, a, blm., czynność cz. Bebrać. 

Beby nieod. materja wełniana z Alepo. < Z ję- 
zyków Wschód. > 

[Bec, a. Im. e] tłuste, rozkoszne, dobrze loyglą- 
dające dziecko. <Ukr. bec, becok> 

Becak, a, Im. I garb. skóra na wyroby rymar- 
skie. < ? > 

Bech, a, Im. y I. pog. dzieciak, bachor, bęben, 
berbeć, fąfel, smarkacz : Wiktorka to taki B. nie- 
usłuchany. 2. [B.] p. BQhec\\ dziecko tłuste. <Zdr. 
Bękart > 

Becha, y, Im. y p. Beczka przen. (o człowie- 
ku) grubas, tłuścioch: Prawdziwa B. z niego. 

xBecher, u, Im. y, [Bekier] kubek, puhar, kie- 
lich: Bechery, kubki, puhary. Krasz. Zdr. Be- 
cherek, [Bacherek, Bacherka]. <Nm. Becher> 

XBecherek, rka. Im. rkl, p. Becher. 

[Bechnąć, nie, nąl] walnąć, palnąć; rzucić: Ba- 
ran bechnął rogami. 

XBechtać, cze, tal, x Bekłać 1. podbechty- 
wać, poduszczuć, jątrzyć, drażnić, źle usposabiać, 
buntować, uzbrajać przeciw komu, nasadzać kogo 
na kogo a. na co: B. przeciw komu. B. kogo a. 
czj'je serce. 2. komu gliow^ = nabijać gadaniną, 
pompować, klektać, kotłować, zawracać, durzyć. 
<BECHT> 



i09 



BECHTER 

Bechłer, a, Im. y I. f a. Bechterz, f Bechtyr 

zhroja, pancerz, kirys: Rycerz wszystek w B. do 
nóg obleczony. Kra. 2. [B.] rodzaj kaftana aksamit- 
nego. <Skr. bechter = kolczuga, zap. z Tat. 
baclita = tkanina > 

tBechterz, a, Im. e p. Bechter. 

tBechtyr, a, Im. y p. Bechter. 

Becić, i, II karo. powodować czyją przegraną. 
B. Ś. wpadać; robić a. stawiać bety, być w becie, 
remizić ś.; przegryioaó. <p. Bet> 

Becik, a, Im. i p. I. Bet 

Becisko, a, Im. a m. i ni. p. I. Bet. 

Becować, uje, owal p. Besować. 

[Becyrk, u, Im. I] powiat; urząd powiatowy. 
<Nm. Bezirk> 

[Beczą, y, Im. e] p. Beczka. 

XBeczczysko, a, Im. a p. Beczka. 

Beczeć, y, al p. Beknąć. 

[Beczek, czka, Im. czki] płaksa, beksa. < BE(K) > 

Beczenie, a, blm. I. czynność cz. Beczeć, bek. 

2. X (w głowie, w uszach) szum, huczenie: Gor- 
czyca B. główne uśmierza. Trzyc. 3. lek. (aegopho- 
nia) kozi bek, objaw przysluchowy w płucach pod- 
czas mówienia chorego. 

Beczka, i, Im. I f. naczynie bednarskie o dwuch 
dnach ; fasa, kufa, okseft ; sadek, baryłka, antał : 
B. z prochem, z winem, na wodę. Wyi)ić becz- 
kę wina. Wypotrzebowae beczkę cementu. Przen.: 
I'różn?j, beczkę obracać = daremnie czas tracić. 
Brzmi głośno próżna B. Prz. Przen.: Zacząć 
z innej beczki =jj/-ze/4'ó cZo mne^o przedmiotu, zacząć 
z innego tonu, próbować inaczej: Wszystko na- 
próżno, zacznijmy z innej beczki. 2. przen.: B. 
bez d:\-A-ilziurawy worek, otchłań — &) marnotraw- 
nik, uiracjusz ; b) pijak, opój, smok, bąk, bibuła. 

3. przen. człowiek otyły, thdcioch, grubas, baryła, 
fasa. 4. miara rzeczy sypkich i płynnych : B. no- 
wopolska obejmuje 2.5 garncy. B. okrętowa p. 
Tonna. 5. (na szachownicy) koniec t. zw. linji 
głównej: Z lewej strony głaz ( = czarne pole) je- 
den w koniec szranków bodzie, miejsce to zowią, 
beczki},. Mick. 6. zł. ambona. Zdr. Beczuszka. 
Zgr. xBeczczysko, Becha, Beka, [Beczą]. <Może 
Nm. Bottich^kadź, to zaś może z Gr. apotheke> 

Beczkowy przym. od Beczka: Klepka becz- 
kowa. Piwo beczkowe =• nieściągane, niebutelko- 
wane. B., ego, Im. i rz. = a) pakujący sól w becz- 
ki, bijacz; b) ważący sól przy pakowaniu w lieczki. 

[Beczkarz, a, Ira. e] bednarz, szczeg. wyrabia- 
jący beczki. 

Beczkować, uje, owal I. rozlewać w beczki. 2. 
}>akować w beczki: Sól beczkowana. 

Beczkowanie, a, blm., czynność cz. Beczkować. 

Beczkowały j)odobny do beczki, pękaty, icydęty. 

Beczuleczka, i, Im. I p. Beczułka. 

Beczułka, i, Im. I nieduża beczka, baryłka, an- 
tałek: B. kawioru. B. k\iwe'k. = baryłka, solówka. 
IW beczułkę] malować na pis;ince. Zdr. Beczu- 
leczka. 

Beczulkowy przyra. od Beczułka. 

Beczuszka, I, Im. i p. Beczka. 

Bedel, a, Ira. e, Pedei, X Betel, f Bedelus, 
•J- BedeluSZ I. X szwajcar a. sługa ko.icielny, dziad 
kościelny, kościelny. 2. woźny, pilnuj<icy porządku 
w zakładzie naukowym: B. w gimnazjum. B. uni- 
wersytecki in. X s a p j e n t, X s ł u g a r e k t o- 
rowski: Bedele noszą przed rektorem berła. 
<Śr. Łć. bedellus, bi(iel(ljus (z Nm. bieten) = 
woźny, skąd Fr. bedeau, Nm. Pedeli > 

+Bedelus, a, im. y p. Bedel. 

fBedelusz, a, Ira. e p. Bedel. 



BEDUINA 

fBedew, dwia, im. dwie, fBadawja koń arabski; 
wo'/óle rumak, biegun. <Arab. bedewij = beduin, 
bedul = pustyniowy, stąd Tur. bedewi at = koń 
arabski > 

Bedliszka, I, Ira. I zool. (mycetophila") owad 
dwmkrzydiy, dlugorogi, bedliszkowaiy. <0d Be- 
dła> 

Bed\\8zWov/&ty podobny do bedliszki: Owad B. 

Bedliwie przys. od Bedliwy. <BOD> 

Bedliwy I. f p. Badliwy : Kto ma dar wiary, 
nie jest B. Karnk. 2. [B.] troskliwy. 

fBedła, y, Im. y p. Bedłka. 

Bedłczysko, a, Im. a p. Bedłka. 

Bedłeczka, i, Im. i p. Bedłka. 

XBedłek, łka. Im. Iki p. Bedłka. 

Bedłka, i, Im. i I. a. f Bdła, f Bedła, X Bedlek bot. 
(agaricus) ! Betka = a) grzyb z rodziny bedłkowa- 
tych. Gatunki: B. pieczarka (a. campestris), 
B. r y d z (a. deliciosus) ; B. wysoka a. w y- 
niosła a. Deszczochron, Parasol a. 
[D r u p, Kania, Cz u b aj k a] (a. procerus); 
B. zielonka a. Żółta gąska (a. eque- 
stris). b) B. kubkowa p. Kustrzebka. e) B. 
kulkowa p. Purchawka, d) B. miodowa p. 
Opieńka, e) [B. psia] (armillaria luteo-virens) 
grzyb z rodzaju opieńki. Przen. żart.: Przyjaciel 
B. = człowiek narzucający ś. z zażyłością. 2. [B., 
Belek, Bełtk, Będka] grzyb tcogóle. 3. [B.] krosta 
na wargach dzieci. 4. [Bedłki, Betki] p. PleŚ- 
nlawki. Zdr. Bedłeczka. Zgr. Bedłczysko. ,<?Mo- 
że w związku z Łć. boletus, Gr. bolites, Sr. Grn. 
buliz, Nm.' Pilz, Dnm. biilte> 

Bedłkowate rośliny bot. (agaricacei) rodzina 
grzybów tcłaściioych z rządu podstawczaków. 

Bedlówka, i, Im I zool. (caenosia) owad dwu- 
skrzydty, krótkorogi. 

Bednarczyk, a, Im. i I. terminator bednarski. 
2. syn bednarza. 

Bednareczka, i, Im. i p. Bednarka. 

Bednarka, i, Im. I, [Bednarka] I. kobieta, 
trudniąca ś. bednarstwem. 2. bednarzowo, żona 
bednarza. 3. a. [Daga] mała klepka (na kubły, 
szkopki, balijki itp.). 4. obręcz żelazna do stat- 
ków gospodarskich. Zdr. Bednareczka. 

Bednarski przym. od Bednarz: Warsztat B. 
Naczynia, wyroby bednarskie. Czeladnik B. 

Bednarstwo, a, blm. rzemiosło bednarza. 

Bednarz, a, Im. e, [Bednarz, Bębnarz, Bę- 
bniarz, Bondar] rzemieślnik, wyrabiający naczynia 
klepkowe. Zgr. Bednarzysko. <Albo Nm. Ben- 
der, Binder= bednarz, albo od Bednia, (B)dno> 

Bednarzowa, ej, Im. e żona bednarza, bednai-ka. 

XBednarzowac, uje, owal, [Bednarzyć] zajmo- 
wać ś. bednarstwem. 

XBednarzowanie, a, blm., czynność cz. Sedna- 
rzować. 

[Bednarzowy] przyra. od Bednarz. 

Bednarzówna, y a. ej, Im. y a. e córka bedna- 
rza. 

[Bednarzyć, y, ył] p. Bednarzować. 

Bednarzyna, y, Im. y m. I. p. Bednarzysko. 
2. licliy bednarz. 

Bednarzysko, a, Ira. a m. i ni. I. p. Bednarz. 
2. a. Bednarzyna bednarz godzien politowania. 

[Bednia, i. Im. e, Bodnia, Będnia, Putnią, Bo- 
denka] kubeł drewniany, duża dzieża drewniana, 
beczka z zamykanym wiekiem, spiżarnia: Hzucila 
ś. do bedni po bieliznę i odzież. Jeż. < Bednia, 
może w związku z (B;dno i Bednarz; Bodnia 
z Ukr.> 

Beduina, y, Im. y rodzaj płaszcza kobiecego. 
<0d Beduin = mieszkaniec pustyni Arab. > 



110 



BEDUINIZM 



BEKSAĆ 



XBeduinlzm, u, blin. ti-yb życia Beduinów, toló- 
częgosiwo : Służebni księcia zarażeni byli trociic 
beJuinizineiii. Roi. 

(Bedus, a, Im. y] człowiek niezgrabny, do nicze- 
go. <Zap. ze S}c.> 

IBefel, u, Ira. e woj. rozkaz. <Nni. Befehl> 

Befsztyczek, czka a. czku, Im. czki p. Bef- 
sztyk. 

Befsztyczysko, a, Im. a ra. i ni. p. Befsztyk. 

Befsztyk, u, Im. i, Bifsztyk, Byfsztyk rodzaj 
smażonego mięsa: B. z mięsa wołowego. B. po 
tataisku. Zdr. Befsztyczek. Zgr. Befsztyczysko. 
<Ang. beelsteaks Im.-dosł. zraziki wolowe > 

Beg, a, im. owie, Bej, X Bek, X Beh I. pan 
(nazwa dystynkcyjna u Turkówj. 2. tytuł panu- 
jącego w Tunisie. <Tur. beg = książę, paa> 

Begajza, y, Ira. y stoi. duży hak do zawieszania 
firanki lub portjery. <Nm. Biegeisen> 

Begiel, gla, Im. gle, Byq\e\ pracel, precel, obwarza- 
nek. <Nm. Bligel, Biegel, gw. bogel = obręcz, 
obwarzanek > 

Begina, y, Im. y gatunek czepca kobiecego. <Fr. 
14giine-dosł. mniszka > 

Beglerbeg, a, Im. owie a. Beglerbej, Bejlerbej 
namiestnik, rządca a. wezyr prowincji w Turcji. 
<Tiir. begler-begi - dosł. bej bejów — wielko- 
rządca > 

Beglerbej, a. Im. owie p. Beglerbeg. 

Beglik, u, blra. skarb sułtański. <Tur. be- 
glik> 

Begonja, I, Im. e bot. p. Ukośnica. <0d nazwi- 
ska Fr. uczonego Begon -}-1710> 

XBeh, a, Im. owie p. Beg. 

Behemot, a. Im. y słoń a. koń rzeczny, nilowy, 
hipopotam. <Hb. behemoth Im. = koń rzeczny > 

Bej, a, Im. owie p. Beg; w Turcji naczelnik stra- 
ży : Niecłiże tę żmiję B. na pastwę czerni przy- 
wiedzie. Miek. szlachcic: Podniesiony do godno- 
ści beja, tj. szlachcica. Roi. <Toż co Beg> 

Beja, i, im. e p. 2. Baja. 

XBejan, a, Ira. y p. Bean. 

1. Bejc I. a. Im. e. Bejca kam. dłutko wązkie 
i płaskie do druhniejszych robót (np. do wykończa- 
nia tigur). 2. U, Ira. e p. Bejca. 

2. [Bejc, y, Im. e, Baje] zł. kłamstwo, blaga. 
Bejca, y. Im. e, Bajca I. a. Bejc, Łącznik, 

chem. i farb. przetwór f = ciecz) usposabiający do 
przyjęcia farby (barwników ), grunt pod farbę a. 
politurę : B. czarna, czerwona, dopełniająca, od- 
barwiająca, upiększająca, żelazna, żrąca. 2. garb. 
p. Wytrawa. 3. kara.^p. I. Bejc. <Nm. Beize> 
Bejcować, uje, owal, Bajcować I. chera. oczysz- 
czać (metal) z rdzy za pomocą kwasu: B. drut. 
2. garb. p. Wytrawić. 3. kara. odcinać (kamień) 
do oznaczonej rysy. 4. piern. zaprawiać chemicz- 
nie (knot do świecy woskowej). 5. stoi. dairai bej- 
ce, gruntować, malować ordynarną farbą: Stół 
iiiepoliturowany, tylko bejcowany. Szafa czer- 
wona bejcowana. Jun. 

Bejcowanie, a, blm., Bejoówka, czynność cz. Bej- 
cować. 

Bejcówka, I, Im. I p. Bejcowanie. 

IBejersz, u, blm., Bejrsz] piwo bawarskie. <Nm. 
l»airiscli> 

Bejgiele nieod. p. Bajglele. 

Bejlerbej, a, Im., owie p, Beglerbeg: Konak 
Komendanta placu, bejlerbeja, tj. naczelnika stra- 
że' pogranicznej. Jeż. 

[Bejoro, a, Ira. a] bajoro. 

Bejostwo, a, Im. a godność beja. 



XBejrdk, a, Ira. i oddział: Każda rod/.ina ze 
sweiui poddanerai stanowiła bejraki czyli oddzia- 
ły, liart. <Tur. bajrak = chorągiew > 

Bejram, u, Im. y p. Bajram. 

[Bejrsz u, blm.] p. Bejersz. 

Bejt. u, Im. y (w liter, perskiej) dwuwiersz. 

1. Bek, u. Im. I ezynno.śe cz. Beknąć, beczenie: 
B. barana. B. jelenia, głośny płacz, płacz z ry- 
kiem, ryk: Ja ś. zwracam do niej, a ona w B. 
Przestań płakad! dosyć tych beków! Kozi B. lek. 
p. Beczenie pod 3. <BP](K)> 

2. Bek, a, Ira. i palnik gazowy. <Fr. bec> 

3. XBek, a, Ira. owie p. Beg. 
Beka, 1, Ira. I p. Beczka. 

Bekać, a, al p. Beknąć. B. ś. rayiśl. (o jeleniu) 
biegać ś., parzyć ś. <BE{K)> 

[Bekalarz, a, Ira. e] płoksa, beksa. 

Bekanie, a, blm., czynność cz. Bekać i Bekać ś. ; 
myśl. = a) (o jeleniu) bekowisko, zaspakajanie po- 
pędu płciowego, ruj, ruja. b) (o niedźwiedziu) r!/fc. 

1. Bekas, a, Ira. y 1. zool. p. Kszyk. B. fun- 
towy a właściwy p. Dubeit. B. koziołek 
p. Kszyk. [B. kurka] p. Ficlaus. [B. mały] p. 
Ficlaus. 2. [B.] piszczałka dziecinna. Zdr. Be- 
kasik. Zgr. Bekasisko. <Fr. bćeasse> 

2. Bekas, a, Im. y żart. p. Beksa. Zgr. Beka- 
sisko. <BE(K)> 

Bekasi, Bekasowy przym. od Bekas : Rodzaj B. 
XBekasia główka, lek. p. Wzgórek. 

Bekasiątko, a, Im. a p. Bekasie. 

Bekasica, y, Im. e samica bekas. 

Bekasie, ęcia, Ira. ęta, Bekasiątko pisklę be- 
kasie. 

Bekasik, a, Ira. i p. I. Bekas. 

Bekasisko, a, Ira. a ra. i ni. p. Bekas. 

Bekasowy p. Bekasi. 

Bekawisko, a, Im. a, myśl. p. Bekowisko. 

[Bekier, a, Ira. y] p. Becher. 

XBekle8a, y, Ira. y p. Bekiesza. 

Bekiesza, y, Im. e, X Bekiesa futro długie wę- 
gierskim krojem. <W^g. bekes>- 

Bekieszowy przym. od Bekiesza : Krój B. 

Bekliwy skłonny do beczenia: Owce bekliwe. 
Ml. <BE(K)> 

Beknąć, ie, ąl nied. Beczeć 1. i nied. Bekać 
wydać głos be! beel, zabeczeć: Cielę, owca, ko- 
za beczy a. beka. (o kozie) zamekiać. 2. przen. 
nieładnie zaśpiewać ; wrzasnąć, ryknąć: Wrzeszcza 
i miasto śpiewania beczą. 3. myśl. (o jeleniu^ 
żubrze) ryknąć. 4. zabeczeć = głośno zapłakać, 
ryknąć płaczem, ujybuchnąć głośnym płaczem, ude- 
rzyć w bek. zaryczeć. 5. przen.: iBeczeć = płakać, 
narzekać, icyrzekać, biadować, utyskiwać, ubolewać 
żałować: Zrobisz głupstwo, a potera będziesz be- 
czał. B. na co. 6. przen. odpokutować = paść ofia- 
rą, przypłacić, przypieczętować, odpowiedzieć : Znów 
przeskrobali, a jara za to beknął. Ja ci za to 
zapłacę! bekniecie wszyscy. Krasz. Stary beknie 
grubo. Jord. (= zapłaci grubą sumę). 7. przen. 
stracić, przegrać: A że pił dobre wino, beknął 
trzydzieści rubli. B. w karty sto rubli. 8. i nied. 
Bekać wypuścić głośno gaz żołądkowy gardłem: 
Po obiedzie często beka. 9. gór. (o bursztynie) 
skrzypnąć (pod szpadlem itp.) <BEK> 

Beknięcie, a, blm., czynność cz. Beknąć. 

Bekowisko, a, Im. a I. a. Bekawisko mjklrykowisko, 
miejsce zaspakajania popędu płciowego przez jele- 
nia. 2. [B.] miejsce, gdzie bydlę zarżnięto. 

Beksa, y. Im. y ra. i ż., Bekas ten, co często be- 
czy =plaksa, płaczek; mazgaj, mazepa: Hartowny 
żołnierz jął przeradzać ś. w beksę. Sienk. 

[Beksać,'^ a, al] bić pięścią. 



lU 



HEKSANIE 



BELKOWAĆ 



fBeksanIe, a, Wm.J czynność cz. Beksać. 

Beksllwo przys. oil Beksliwy: Na B.-w usjw- 
soMetiiu beksliwym, becząc: Trzeba było to robić 
na wesoło, nie na B. Krasz. 

Beksliwy płaczliwi/, łatwo zalewający i. izami, 
mazgajowaty. skory do płaczu. 

XBektać, ta a. cze, tal p. Bechtać. 

Bekuta, y, Im. y ])og. grajek^ muzykant. Mał. 

Bela, I, Itn. e I. a. XBal, [Bellja] \\&n. paka to- 
waru, wielki wór, loielki pęk: B. chmielu, wełny. 
B. sukna = 20 a. 21 postawów. B. nankinu = 10 
sztuk. B. papieru = 10 ryz. 2. przen. (o czło- 
wieku) kloc, kłoda, pień; sztok: Zwalił ¥. na łóż- 
ko, jakB. Pijany, jak B. Zdr. Belka, X Belcla. 
Zgr. xBelica, X Balica, Belisko. <Nra. Balie > 

[Beiaczyć, y, ylj p. Bylaczyć. 

[Beiątać się, a ś., al. ś.] p. Belędać ś. 

[Belbas, a, Im. y] rosły i niezgrabny chłopiec, 
gilhas, dryblas. <Może w związku z Belmes> 

XBelcia, I, Im. e p. Bela. 

Belczysko, a, lin. a p. Belka. 

[Beldonek, nka, Im. nkl, Buldonek, Bołdon] nie- 
dołęga, idjola. <Por. Bałda i Cześ. baldoii = bał- 
wan, niez3-ral)jasz> 

1. tBelec, Ica, lin. Ice p. Belt: Strzelić belcem. 

2. fBelec, Icu, h.iAoepień, kł(.da = ul: Składać 
w dani B. luiodu rCirocznie. Roi. <Zap. w zwii^z- 
ku z Belka > 

[Belechotać, cze, iz\^bełkotać ; śpiewać niewyraź- 
nie. <Dźwn.> 

Beleczka, i, Im. i I. p. Belka. 2. lek. = a): Be- 
ieczki mięśniowo (trabeculae carneae) krokiewlci 
sercowe, wałeczlci mięsne na ścianach komór serco- 
wych, b): Beleezki śledziony (trabeculae lienis) 
krokiewki a. X tr arniki śledziony, liczne loypustkipo- 
tołoki własnej w jej ndąż.^zu. e) w lin. (trabeculae cor- 
por. cavern. penis) kiokiewki wałków jamistych j^rą- 
cia. d) a. Belka wądzidełko, Xpróg, yi prożek; 
zrost bliznoioaty, podoimy do potcrózka a. do taśmy 
napiętej. 

[Belefoty, ów, blp.] choasty, zielsko a. trawa 
rozmaita, zarastająca inne jarzyny. <Por. Ros. 
balahvosti.=^wytrzyką;t, pasorzyt i Ukr. bałafut- 
rccznik> 

[Belek, Ika, Im. Ikl] p. Belka: Paji^k rozsta- 
wia sieci pod belkiem. Zach. 

Belelak, u, blm. materja hławatna wschodnio-in- 
dyjska. < Przez Fr. belelacs Ira., ze Wschodu > 

Belemnit, u. Im. y, [Strzałka piorunowa] pal. 
.^kamieniała skorupa zaginionego mięczaka z gro- 
mady głoiconogów. <Gr. belemni'tcs> 

XBeletaż, u, Im. e I. pierwsze piętro domu: 
Mieszkać na belet.-iżu. 2. loże pierwszego piętra 
w teatrze. < Fr. bel ćtage - ddsł. piękne piętro > 

Beletrysta, y. Im. ści, Beiletrysta piszący ittwo- 
ry beletrystyczne, autor a. pisarz rzeczy beletrystycz- 
nych: Wdział mundur, lecz i w wojsku B., wier- 
sze rabiał. Mick. Nie utrzyma! ś. Zacharjasie- 
wiez dłus?o na wyżynach "be]v'frysty szerszych 
rozmiarów. <Z Fr. belles lettres^dosł. piśmien- 
nictwo nadobne > 

Beletrystka, i, Im. i, Belletrystka forma ż. od 
Beletrysta. 

Beletrystyczny, Belletrystyczny przym. od Be- 
letrystyka: r.iteratura beletrystyczna. Dział B. 
w u^a/.ccic. Styl jf^o odznacza ś. lekkf}. i po- 
wabnn formą i nau.aje wielu ściśle filozoficznym 
rozprawom pozór bnlctrystyc/Jiej gawędy. 

Beletrystyka, I, I Im., Belletrystyka ' literatura 
piękna, nadolma, lekka - dzi<d poezji i powieści : 
Dział beletrystyki w czasopiśmie. 



j. [Belędać się, a ś., al ś., Beiątać ś.J włóczyć ś., 
azić, wałęsać ś. 

Belfer, fra, l:n. frowie I. pomocnik małameda 
w chederze, nauczyciel żydowski. 2. ir. a. żart. 
nauczyciel, pedagog, bakałarz: Nudny, stary B. 
Zdr. Belferek. Zgr. Belfrzysko, Belferzysko. 
<Nni. Żydows. Behelfer = dosŁ pomocnik > 

Belferek, rka, Im. rkowie p. Belfer. 

Belferja, I, blm. żart. I. zb. belfrowie: B. ś. 
zebrała. 2. a. Belferstwo, Belferka nauczyciel- 
stwo, belfrowanie, hakalarka, bakalarstwo : Mówimy 
tu o nauczycielstwie prywatnym, o tej ze smutną 
ironją. nazwanej belferji. 3. a. Belferstwo men- 
torstwo = pretensja do nauczania, robienia uwag : 
Sk.ąd ci przyszło do głowy na rozum chorować, 
m\ tę przeklętą, belferję? 

Belferka, i żart. I. Im. I forma ż. od Belfer, 
nauczycielka, hakalarka. 2. blm. p. Belferja: Zja- 
dła go B. na pańskich dworach. 

Belferować, uje, owal, Belfrować żart. trudnić 
ś. nauczycielstwem, belferka, być nauczycielem a. 
nauczycielką, hakalarzyć; N. od wielu już lat bel- 
feruje w tej szkole. Całe życie belferował. 

Belferowanie, a, blm., czynność ez. Belferować, 
belfrowanie. 

Belferski, Belfrowski przym. od Belfer: Zwy- 
czaj B. Zajęcie belferskie. 

Belferstwo, a, blm. p. Belferja. 

Belferzyna, y, Im. y, Belfrzyna m. i. Ucliy bel- 
fer. 2. a. Belfrzysko, Belferzysko belfer godzien 
politowania. 

Belferzysko, a, Im. a, m. i ni p. Belfer i Belferzyna. 

Belfrowa, ej, Im. e żart. żona belfa. 

Belfrować, uje, owal p. Belferować. 

Belfrowanie, a, blm., czynność cz. Belfrować. 

Belfrowski p. Belferski. 

Belfrzyna, y, Im. y m. p. Belferzyna. 

Belfrzysko, a, Im. a m. i ni. p. Belfer i Belferzyna. 

1. Belioa, y, Im. e p. Bela. 

2. XBellca, y, Im. e bot. p. Bylloa. 
[Bellja, i, Ira. e] p. Bela. 

Belisko, a, Im. a p. Bela. 

Beljal, a h\m. wszystko, co jest złe, szkodliwe; zły 
duch, szatan, czart, dj<d)eł, duch cii^mności: Krew 
za krew! wrzasnął rabin — Beljala płodzie! Mick. 
Co za zgoda Chrystusowi z Beljalem ? <Hb. 
belial = dosł. zły człowiek: niszzcyciel> 

Beljalskl przym. od Beljal; Prawdziwie, jak ma- 
wiał Skarga, beljalska to wolność. 

1. Belka, I, Im. I, [Belek], xBalka, XBalk, [Balek, 
Balk] I. bienoiono obrobione, tram, bierzmo, szle- 
mie, tragarz: B. poprzeczna. B. główna { = wspar- 
ta końcami na przeciwległych ścianach). B. wekslo- 
wa (-poprzeczna do innych i końcami wczopowa- 
na w nie). Belki, M-iązaro we (=to wiązaniu dachu 
znajdujące ś.). Źdźbło Midzi w oku bliźniego, 
a w swoim nie widzi belki. Prz. 2. Belki = ^;m- 
łap na belkach, belkowanie: Pokój ładny, ale nie 
ma sufitu, tylko belki. Gdy kto klął ś., zachłyst- 
nął i głupstwo powiedział, zawsze ś. pokazało, 
że pod belką siedział. Moraw. Tak kłamie, że 
aż belki trzeszczą. Prz. 3. fiz. : B. wa- 
gi = drążek dwuramicnny, na którym wiszą .<!zal- 
ki. 4. lek. p. Beleczka. 5. zdń. kawał gliny wy- 
robionej, formy ośmiokąta. Zdr. Beleczka. Zgr. 
Belczysko, <"Nm. Balke(n)> 

2. Belka, I, Im. I p. Bela. 

Belkarz, a, Im. e I. ten, co obiera drzewo na 
belki i obrabia je. 2. handlujący belkami. 

Belkować, uje, owal, x Balkować I. kłaść 
belki, podbijać belkami: Sufit belkowany. 2. (o \m- 
\\.\) zaoryłvać brózdy, pozostawiając nietknięte grzbie* 



112 



BELKOWANIE 

iy zagonów; dwie skiby orać, a dwie zostawiać 
w calcu. 

Belkowanie, a I. blm., a. XBalkowanie, czyn- 
ność cz. Belkować: Mury już Sij, gotowe, teraz 
trzeba zaczaić B. 2. Im. a == a) bud. poziomy 
układ belek między piętrami a. piętrem i strychem, 
system belek, wiązanie z belek: B. w kamieni- 
cy, na okręcie W tym domu jest mocne B., 
z grubych belek dębowych. Belkowania (okrę- 
tu) skrzypią, okręt drga od energicznego ruchu 
śruby. Sienfe. b) mul. p. Kaseton. 

Belkowina, y, Ira. y drzewo zdatne na belki. 

Belkowy przym. od Belka; X Balkowy, X Bal- 
czany: Wiązanie belkowe. Sutit B. Mostek B. 
= dylowy. 

Bella, I, Im. e I. pięknoić = piękna kobieta. 2. 
kochanka, faworyta, gamralka, metresa : Poszliśmy 
do jego belli, która go iu:iiej kosztuje, niż... 
Krasz. <Włos. bella = piękna > 

Belladona, y. Im. y bot. p. Pokrzyk. < Now. niby 
Łć. belladonna, z "Włos. bella donna = piękna 
pani> 

Bellet-, p. Belet-. 

Bellewalja, I, Im. e, Czubioa bot. (bellevallia) 
roś. z rodziny liijowatych. Gatunek : B. czubata 
a. foszlochy a. f śnie dek cudzoziem- 
ski a. alrycki a. nagi, sza firek 
miękko liści (b. comosal,. <0d nazwiska 
botanika Fr. Belleyal f 162.3 > 

Bellona, y blm., przen. wojna: Owe zwi<|zki woj- 
skowe do reszty ml Bellonę zbrzydziły. Sienk. Syn 
Btillony - żołnierz, wojak. <Łe. Bellona = bogi- 
ni wojny > 

[Belmes, Belmez, Bllmez nieod.]: Ani B.-ani 
trochę, nic zyoła, ani to ząb, ani rusz : Wy, maz- 
gaje, szabli nie lubicie i krzyżowej sztuki ani 
B. Kórz. Nie wiedząc ani B. o treści jądra, 
dam pokój takowemu wywodowi słowa. Dzierż. 
Tymko jeden tylko umiał wyraz „B." Wyraz 
ten oznacza „nie umiem." Jeż. <Tur. bi]ra6z = 
nie wie, od bilm^k^ wiedzieć > 

[Belmez nieod.] p. Belmes. 

[Belny] p. [Bylny]. 

Belonjon, u. Im. y rodzaj trąby do grania. 
<Now. z Ł6. Bellona = bogini wojny> 

XBelowarda, y. Im. y p. Beluarda. 

Beluarda, y, Im. y, xBeluwarda, xBelowarda 

1. baszta: Murów tych 4 beluardy pilnują. 2. 
loieia ruchoma. <Hp. baluarte. Włos. baluar- 
do, Sr. Łó. boleyardus, Fr. bouleyard, wszyst- 
kie z Nm. Bollwerk. Por. Bulwar > 

Beiuardowy przym, od Beluarda, bastjonowy. 
Fortyfikacje z ziemi w systemie francuskim, 
zwanym bastjonowym a. beluardowym. 

XBeluwarda, y. Im. y p. Beluarda. 

Belweder, u, hn. y I. bud. budowla na wznie- 
sieniu z pięknym widokiem ; część budynku nad da- 
chem z dużemi oknami: Pałac z belwederem. 2. 
bot. p. Lnica. <Włos. b'elvedere = dosł. pięk- 
ny widok > 

Belwederczyk, a. Im. cy uczestnik napadu na 
Belweder w lYarszawie w roku 1830. 
Belwederowy przym. od Belweder. 
Belzebub, a, Im. y I. bies, djabel, szatan, czart. 

2. zool. (pithecia) małpa szerokonosa. <IIb. 
baal - zebub = dosł. władca much == obrońca od 
much, jak Gr. Zeus Apórayios> 

Belzebubski przym. od Belzebub, djabelski, czar- 
towski: A, duszo belzebubskal czy ty myślisz, 
ie mnie kusić można? 



BELOWAĆ 

[Belch, u, Im. y, Belk] I. bioto. 2. i f Belch 
wir wodny, nurt, głębia : B. morski. 3. p. I. Belk. 
■J-Belchllwość, i, hhn. porywczość, zapalczywość : 
B. i burzliwośó rozumków. <BEŁCH> 

XBełchllwy p. Bełkotliwy. 

Bełchtać, a, al gm. p. Beltać. 

Belchtanie, a, blm., czynność cz. Belchtaó. 

Belcik, u, Im. I p. Belt. 

Betcisko, a, Im. a m. i ni. p. Belt. 

Belcun, a, im. y] p. I. Belk. 

Bełczdk, a. Im. I] kałuża. 

Belczeć, y, al] buzować, jyłonąć (o płomieniu). 

Beldować, uje, owal] kopcić, filować: Lampa 
bełduje. <?> 
[Bełech, u, Im. y] p. I. Belk. 
[Belek, Ika, Im. Iki] p. Bedlka. 
[Bełg, u, Im. I] p. I. Belk. 
Bełgot, u, Im. y p. Bełkot. 
Belgotać, ooze, tal p. Bełkotać. 
Bełgotanie, a, blm., czynność cz. Belgotać. 

1. [Belk, u, Im. I, Bełg, Bełech, Belch, Belcun] 
brzuch, kuldun: Choruje na bełku. <Nm. Balg = 
miech, kałdun, wór skórzany > 

2. [Belk, u. Im. I] p. Belch. 

fBelk, u. Im. I wybuch (ognia). <BEŁK> 

[Belka, I, Im. I] polewka z barszczu z mąką ku- 
kurydzową. 

XBełkać, Icze, kał p. Beltać: B. płyn. Wiatr 
bełeze morze. <BEŁK> 

[Belkatać, a, al] p. Bełkotać. 

XBełknąć, Ie, ął p. Bełkotać: Ode dna flaszy 
bełknął głuchym łykiem. Gosz. Bełknął: „moje 
chłopczyki." Słów. Bełknął tylko, zawróciwszy 
białka w oczach: „ii allah!" Słów. 

xBelknienle, a, blm., czynność cz. Belknąć. 

[Bełkocina, y. Im. y] m. p. Bełkot. 

Bełkot, Bełgot I. u, Im. y = a) p. Beł- 
kotanie: Z Etny słychać wrzące bełkoty, b) 
myśl. głos cietrzewia w czasie gry. 2. a. Im. y 
a. X Bełkotacz, [Bołbotun, Bełkocina] ten, co 
bełkoce; szczeg. lek. (blaesus) człowiek niewyraź- 
nie móioiący, szeplun, szepielak, momot, blekot. 3. 
[B. a, Im. y a. Belkotowski] żart.yczr/fc. 4. [B.] mie- 
szanina wódki z wodą. 5. zł. indyk. < BEŁK > 

X Bełkotacz, a, Im. e p. Bełkot. 
Bełkotać , ocze , tał , Belgotać , x Bulko- 
tać, X Belknąć I. a. Bulgotać blekotać, glu- 
kać, chlebotać, chlupotać, chlupać, przelewać ś.: 
Flaszka niedolana bełkocze. Fale bełkoczą. 
Gosz. Samowar bełkotał. Glin. Gdy już wrzód, 
dotykany, bełkocze, przeciąć go. Wszędy krew 
ludzka pod nogami bełkocze. 2. a. [Bołbotać, 
Belkatać] jąkać ś., momotać, glegotać, klekotać, 
niewyraźnie mówić'. Zdrętwiały jej język bełko- 
cze, nie wymówić nie mogąc. Drga oczami, 
bełkocze niepojęte słowa. Malcz. Przen. szwar- 
gotać, paplać: Bełkocze obcym językiem. 3. zrzę- 
dzić z gniewem, niedomawiać z gniewu. 

Bełkotanie, a, blm.. Bełkot, Bełgot czynność 
cz. Bełkotać; lek. (balbuties) = niewyraźne mó- 
wienie, jąkanie ś., zająkiwanie ś., momotanie. 

Belkotka. I, Im. I I. forma ż. od Bełkot pod 
2. 2. p. Rakieta. 

Bełkotliwość, i, blm. rz. od Bełkotliwy. 

Bełkotliwy I. a. X^Ci\GM\wy bulgoczący, blekoczą- 
cy, gluhijący, chleboczący ś., chlupiący, przelewają- 
cy ś:. Brnie przez Flegieton warem B. 2. zająk- 
llwy, helgoczący, mamoczący, glegoczący. 

[BełkotowskI, ego, blm.] p. Bełkot. 

[Belować, uje, owal] nie wymawiać należycie ł, 
in. [ p od wal czy ć]. <Dżwn.> 



IV6 



8 



B E Ł T 

1. Belt, u, Im. y I. a. t Belec strzała 3 łokcie 
dłuffa]: B. z cienkiej wj'pchniony cięciwy. P.Koch. 
Zdr. Bełcik. Zgr. Belcisko. <Nm. gw. Bolte> 

2. Belt, u, Im. y I. X przesmyk morsfct, cieśni- 
na morska: B. Wielki. B. Mały. 2. gór. roz- 
pora pozioma w szybie a. w oprawie chodników. 
Zdr. Beicik. Zgr. Belcisko. <Skd. belt> 

tBelta, y, Im. y p. Balta. 

Beltacz, a, Im. e I. człowiek heltający. 2. garb. 
mieszadło, kryka. Zdr. Beltaczek. <BEŁT> 

Beltaczek, czka, Ira. czki p. Beltacz. 

Beltać, a, a. cze,al, gm. Belohtać, XBelkać; 
[Boltać, Bóltać] I. mieszać, mącić, kłócić: B. 
płyn, mleko zsiadłe. 2. garb. mieszać, krykować. 
B. Ś. bełkotać, bulgotać, chlupać, chiupotać, prze- 
lewać ś., glukać: Głuszej ś. zdały B. Dniepru 
szumy. Gosz. 

[Beltak, a, Im. I, Boltak, Bóltak] I. dołek wo- 
dą napełniony, stawek. 2. [a. Bolt] drążek ry- 
backi do naganiania ryb do sieci. <BEŁT> 

Beltanie, a, blra., czynność cz. Beltać; garb. 
krijkowanie. 

Beltanlna, y, Im. y, [Beltucha, Beltuga] płyn 
zbełtany, zmącony, męty. 

[Beltk, a, Im. i] p. Bedlka. 

[Beltować, uje, owal] źle rządzić, lekkomyślnie 
gospodarować. < ? > 

[Beltucha, y, Im. y] p. Beltanlna. 

[Beltuga, I, Im. i] p. Beltanlna. 

[Bełtun, a, Ira. y] p. Zaparstek. 

Beltwa, y, Im. y (aisodeia) roś. z rodziny Jijoł- 
kowatych. < Nazwa sztuczna > 

[Bełty, ów, blp.] płyny zbełtane, beltanlna, ma- 
ty ; lura. 

Belżyna, y, Im. y bot. p. Żeniszek. < Nazwa 
sztuczna > 

[BembekIJ, a. Im. e] I. cielę nieżywe, wydobyte 
z krowy. 2. pog. rzeźnik. <?> 

Bemol, a. Im. e muz. znak zniżenia nuty o pół 
tonu. <Fr. bóraol> 

Bemolowy przym. od Bemol. 

Ben, u, Im. y bot. (yaleriana rubra) roś. 
z rodzaju kozłka. <Now. niby Łć. been, z Arab. 
ban> 

[Ben, Bene] przyi. wewnątrz, w, do: Ben ie 
= iść do środka. <Nm. gw. bin (be-|-in)> 

Bencwal, a, Im. y p. Bęcwal. <Może z Ba- 
cy fał > 

Bendak, u, Ira. I wysoki kaptur perskich derwi- 
szów. <Prs. bendak > 

[Bene] p. [Ben]: Bene e buten = wewną;trz i ze- 
wną;trz. 

Benedyk, u, Ira. I bot. p. Kuklik. <Now. z 
L('. (herba) benediGta> 

Benedykcja, I, Im. e uroczyste błogosławień- 
stwo : B. papieska. B. Najśw. Sakramentu = 
konsekracja, wyrazy sakramentalne. <Łć. bene- 
(Ii('tio> 

Benedykt, u, Im. y bot. p. Kuklik. <p. Benedyk > 

Benedykta, y, Ira. y bot. p. Kuklik. 

Benedyktyn I. a. Im. I zakonnik reguły św. 
Jienedykta ; w Ira. zakon, klasztor, kościół łie- 
nedyklynów. 2. U, Ira. y a. X Benedyktyna ga- 
tunek likieru. Zdr. Benuś. <0d iraien. św. Bene- 
dykta > 

X Benedyktyna, y, Im. y p. Benedyktyn pod 
2.: Zapijać bonedyktync. Krasz. < Od zakonni- 
ków Benedyktynów, którzy napój ten wyrabiają> 

Benedyktynka, I, Ira. I I. zakonnica reguły Św. 
Benedykta. 2. w Im. = zakon a. klasztor a. koś- 
ciół Benedyktynek. 3. butelka benedyktynu o. od 
benedyktynu. 



BENJAMIN 

Benedyktyńskl I. przym. od Benedyktyn i Be- 
nedyktynka: Zakon B. 2. przen. mrówczy -wy- 
trwały, mozolny, cierpliwy, żelazny : Benedyktyń- 
ska praca, pracowitość, akuratność, cierpliwość, 
wytrwałość. 

Benefaktor, a, Im. owie a. rzy dobrodziej, do- 
broczyńca: Niech Bóg benefaktorowi za nasz 
klasztor płaci. Krasz. <Łć. benefaetor> 

Benefiojalny I. należący do beneficjum: Dobra 
benefiejalne. 2. praw.: Spadkobierca B. -odpo- 
wiadający za długi spadkodawcy do wysokości ma- 
jątku spadkowego. Sprzedaż beneticjalna = z utcoi- 
nieniem od pewnych form. < Now. z Łć. beuefi- 
ciura, p. Beneficjum > 

Beneficjant, a, Ira. cl I. a. Beneficjarjusz, Be- 
neficjat mający beneficjum, posiadacz beneficjum. 

2. ten, co doznaje łask ; odbierający dobrodziejstwa. 

3. X p. Benefisant. <Łć. beneticiarius; Benefi- 
cjant i Beneficjat ze Śr. Łó.> 

xBeneficjantka, I, Ira. i forma ż. od Benefi- 
cjant. 

Beneficjarjusz, a. Im. e p. Beneficjant. 

Beneficjarjuszka, i, Im. i forma ż. od Benefi- 
cjarjusz. 

XBeneficjarz, a. Im. e p. Kapelan. 

Beneficjat I. u. Im. y p. Beneficjum. 2. Im 
Ol p. Beneficjant. 

Beneficjum w Ip. nieod., Im. a, ów, Beneficjat 

1. f dobrodziejstwo, łaska. 2. lenno, feudum : B. 
jest trzymanie i posiadanie czasowe cudzej zie- 
mi prawem niedziedzicznym. Lei. Z tego B. wi- 
nien był ausiliura. Lei. 3. szczeg. lenno duchow- 
ne ; godność koicielna z przywiązanemi do niej do- 
brami a. z dochodem; prebenda: Cesarz rozdawał 
beneficja duchowne. B. daje ś. księdzu doży- 
wotnio. 4. dochód, zysk ; prowizja : Agient preze- 
sa zastrzegł sobie na wszystkich działaniach 
znaczne beneficja. Kórz. <Łć. benefieium> 

Benefis, u, Ira. y I. przedstawienie (koncert iłp.), 
dane na rzecz jednego z artystów: Bilet na B. Wy- 
brać sztukę na B. Dawać B. Zastrzec sobie B. 

2. zysk, korzyść dodatkowa: Wyjeżdżając teraz 
mam jeszcze ten B., że za kolej nie zapłacę 
<Fr. bćnćfice> 

Benefisant, a, Im. ci, x Beneficjant ten, na któ- 
rego rzecz dają benefis : Publiczność przyjęła be- 
nofisanta oklaskami. 

Benefisantka, I, Im. I forma ż. od Benefisant. 

Benefisowy przym. od Benefis: Koncert B. 
Przedstawienie benefisowe. 

XBenenat, a, Im. cl urodzony = dobrze urodzo- 
ny = szlachcic : Magistratura z samych posesjona- 
tów i benenatów. <Łó. bene natu8> 

Bengal, u. Im. e I. rodzaj lekkiej tkaniny, ro- 
dzaj muślinu. 2. rodzaj kociołka (u ludów Kau- 
kazu): Rozdmuchiwać węgle w bengalu. <0d 
nazwy krainy Bengal > 

Bengalina, y, Ira. y rodzaj lekkiej tkaniny ba- 
wełnianej: Suknia letnia z bengaliny. 

Bengallnowy przym. od Bengalina: Suknia ben- 
galinowa. 

Bengalski: Ogień B. — sztucznie zabarwiony: 
Promienie, tworzi^ce pewien rodzaj bengalskie- 
go niby oświetlenia. Jeż. Przen.: Chciała efek- 
tu, kostjurau teatralnego i ogni bengalskich, 
któreby cał<^ parafję olśnić mogły. Zach. ( = blas- 
ku, świetności). 

XBenglel, gla, Im. gle I. kij, pałka, palica: 
Chłopska broń B. Mi^cz. 2. druk. p. Drążnik 
<Nm. Bengel> 

X Benjamin, a. Im. owIe p. Benjaminek. <0d 
imienia Hb. Benjamin > 



114 



BENJAMINEK 



BEREZNTK 



Benjamlnek, nka, Im. nkowie, X Benjamin pizen. 
ostatnie dziecko u rodziców ; ulubieniec, faworyt, 
pieszczoch, gagatek rodziców a. rodziny; [b e 1 1 e j e k] 

BenonI, ów, blp. p. Benonita. 

Benonista, y, Im. ści p. Benonita. 

Benonita, y, Im. ci, Benonista, w 1 m. BenonI członek 
zakonu redemptorystów, którzy zajęli kościół iw. 
Benona i dom przy nim w Warszawie. <0d 
imienia św. Benona > 

Benuar, u, Im. y loża dolna. <Fr. baignoir> 

Benuś, a, Im. e p. Benedyktyn. 

Benzamld, u, Im. y chera. (Cg Hj. CO NHj) amid 
kwasu benzoesowego. < Sztucznie z benz- o(l Ben- 
zyna -\- Amid> 

Benzofenon, u, Im. y chera. fenon dwufenilowy 
[ (Cg Hs).^ GOJ. < Benz p, Będżwin -f Fenon > 

Benzoil, u, Im. e cliem. rodnik kwasu benzoeso- 
wego, Cg Hj CO. <p. Będźwin> 

Benzol, u. Im. e, x Fenllowodór chem. węglo- 
wodór, złożony z 6 atomów węgla i 6 atomów wo- 
doru, nielf. Kbenzyna. <p. Będźwin > 

Benzyl, u, Im. e chem. I. rodnik (Cg H5. CH3), 
który jest fenilometylem, a pochodzi od toluolu. 2- 
dwuaceton dwufenilowy, Cg H5. CO. CO. Q^'K^,po- 
chodzący od hidrobenzoiny. <p. Będźwin> 

Benzyna, y, blm. chem. I. ligroina a. eter nafto- 
wy. 2. X niek. = ienzo/; B. smołowa = 6en2o/ han- 
dlowy. <p. Będźwin> 

Benzynowy przym. od Benzyna: Motor B. = ogrze- 
wany benzyną. Kuchenka a. maszynka benzynowa. 

1. Ber, bru, a. beru, Im. bry a. bery, [Bor] 
bot. I. (panicum i panicura italicum) roL z ro- 
dzaju prosa: [Dzisia tego jako B., jutro tego 
jako żber (ceber)]. Fyz. (~ jako ziarnko bru; dziś 
mało, jutro wiele). 2. B. i n d y j s k i a. o 1 b r z y- 
rai p. Gryża. 3. B. modry indyjski p. 
Łzawica. 4. B. mysi p. Ostrzyca. < Wszy- 
scy Słowianie mają, ten wyraz ; może z Got. ba- 
ris=: jęczmień > 

2. Ber myśl., tylko w wyraź.: Czarnym szlakiem 
a. berem iść = chyłkiem czając ś. podchodzić pod lotną 
zwierzynę. <Ukr. ber = l) kładka; 2) ścieżka > 

Bera, y. Im. y bot. nazwa odmiany gruszki 
(drzewa i owocu). < Fr. beurró = dosł. maślany, 
namaślony> 

Berajter, a, Im. rzy, Berejter, x Brejter ujeż- 
dżacz, trener, X przejeżdżacz ; nauczyciel konnej 
jazdy. <Nm. Bereiter> 

Berajterka, I, Im. I forma ż. od Berajter; Be- 
rejterka. 

Berajternia, I, Im. e ujeżdżalnia, maneż, rajtszula. 

Berajterowa, ej. Im. e żona berajlera. 

Berajterówna, y, Im. y, Berejterówna córka be- 
rajter a. 

Berajterski przym. od Berajter, Berejterski : 
Sztuka berajterska. Strój B. 

Berajterstwo, a, blm., Berejterstwo, X Brej- 
terstwo zajęcie, sztuka, obowiązki berajtera : Trud- 
nić ś. berajterstwem. 

Beran, u, blm. gruba materja indyjska baweł- 
niana. < Przez Fr. bórane, ze Wschodu > 

Berarek, rka. Im. rki świder, hor: Przewiercić 
drzewo berarkiera. <Nm. Bohrer> 

Berat, u, Ira. y patent instalacyjny tureckich pa- 
szów; odezwa urzędowa. <Tur. berat > 

I Berażerka, I, Im. I p. Berżerka. 

Berbeć, a, im. e malec, smarkacz, bachur : By- 
łem wtedy dopiero pięcioletnim berbeciem. Nie- 
znośny B. z niego! <Może Rum. barbet = mąż, 
człowiek > 

[Berbenica, y, Im. e] rodzaj dzieiy, bednia (wy- 
soka, u góry węższa): B. sera, bryndzy. Ser 



w berbenicach i masło wielkiemi faskami. Kaczk. 
<Węg. berbence = puszka, faseczka, przez Ukr. 
berbenycia> 

Berberyna, y, blm. apt. alkaloid, otrzymywany 
z korzeni berberysu i innych roślin. <:p. Berbery8> 

Berberys, u, Im. y, PIwnIk, Kwaśnica bot. 
(berberis) roś. z rodziny berberysowatych. Gatu- 
nek : B. zwyczajny a. pospolity a. Ka- 
lina włoska, Kwaśnica, Oma r, Omor 
(b. Yulgaris). <:Now. niby Łć. berberis, skąd 
Fr., Nm. berberis > 

Berberysowate a. KwaśnIcowate rośliny bot. 
(berberidaceae) rodzina przyrodzona roślin kwia- 
towych dwuliściennych. 

Berberysowy przym. od Berberys: Sok B. 

[Berda, y, Ira. y] I. a. [Berdo, Bardo] grzebień 
tkacki, płocha, przybijaczka. 2. szczutek. <; p. 
Bardo > 

XBerdanka, I, Im. I p. Berdanówka. < Od 
nazwiska wynalazcy, gienerała amerykańskie- 
go: Berdan > 

Berdanówka, I, Im. I, x Berdanka karabin sys- 
temu Ber dana. 

-j-Berdebucha, y, Im. y p. Berdebuska. 

fBerdebuska, I, Im. I, Berdebucha rodzaj strzel- 
by, arkabuz, pukawka. < Pierwsza część wyra- 
zu może w związku z Bardysz, Berdysz, a dru- 
ga zap. Nra. Biichse = strzelba > 

fBerdebuSZ, a, Im. owie arkabuzer, strzelec. 

[Berdo, a, Ira. a] I. kamienisty wierzchołek gó- 
ry a. wzgórza. 2. p. Berda. <p. Bardo > 

Berdyczowski: Obywatel B. = Żyd. Poczta 
berdyczowska-jaocztó pantójlowa— przesyłanie lis- 
tów prywatnych przez Żydów. <0d miasta Ber- 
dyczów > 

Berdyczów: Pisz na B. = me spodziewaj ś. od- 
powiedzi !; trzymaj ś. ciepła ; adju, Fruziu ! nie 
usłyszysz o mnie. Bywaj zdrów i pisuj do nas 
na B. Po włosku: addio! po polsku: pisuj do 
mnie na B. Słów. < Miasto Berdyczów > 

Berdysz, a, Im. e, Bardysz kij z siekierką na- 
ksziałt halabardy: Piechota ś. berdyszem siekła. 
<Sr, Łć. barduciura, od Śr. Łć. barda = barta > 

Berecik, a. Im. I p. Beret. 

Berecisko, a, Im. a p. Beret. 

Berejt-, p. Berajt-. 

1. Berek, rka, blm. nazwa gry dziecięcej: Grać, 
bawić ś. w berka. <0d imienia Żydów. Be- 
rek > 

2. Berek, rka, Im. rkowie prow. żart. biorący 
datki = biorący kubany, łapownik: Tego czynić nie 
mogę i takowym berkiem być nie chcę, <Sło- 
woród żart. od Brać, z podprowadzeniem pod 
imię Żyd. Berek > 

3. Berek, a. Im. I bot. I. (crataegus azarolus) 
roś. z rodzaju głogu. 2. p. Grusza. < p. Bereka> 

Bereka, I, Im. I bot. I. p. Niesplik. 2. p. Gru- 
sza. <[Jkr. bereka > 

Berelko, a, Im. a p. Berło: Jest przechowy- 
wane w cechu złotniczym w Krakowie tak zwa- 
ne B., w które po wybraniu starszego (cechu) 
dyplom wkładano. 

[Beresić, i, II] dokazywać, psocić. < Zap. 
w związku z [Berezyje], [Bereźnik] itp. > 

Berestka, i. Im. I bot. p. Grusza. <Zap. 
w związku z Bereka > 

Beret, u. Im. y I. p. Biret. 2. teatr, czapka 
hiszpańska okrągła bez daszka. Zdr. Berecik. Zgr. 
Berecisko. <Śr. Łć. birretum a. bereta, może 
z Łć. birrus = rodzaj płaszcza > 

[Berezyje, yj, blp.] p. Zberezeństwo. 

I Bereźnik, a. Im. cyj p. Zbereźnik. 



115 



BERGAJST 

[Bergajst. a, Im, y] duch kopalni, skarbnik. I 
<Nm. Berggeist> 

Bergamot, u, blm. olejek hergamotowy: Kawa- 
ler, tchnący bergaiuotem. Fred. A. <Włos. 
bergamotto = rodzaj cytryny: citrus bergamium, od 
miasta Włos. Bergamo> 

Bergamota, y, Im. y bot. I. a. Bergamuta, Barga- 
muta, Pergamota, Pergamuta, Pargamuta nazwruK/- 
miany gruszy zwyczajnej (drzewa i owucu). 2. (citrus 
bergamium) roś. z rodzaju cytryny. Zdr. Berga- 
motka. <Tur. beg armódi = dosł. pańslia grusz- 
ka, przez Włos. bergamotta> 

Bergamotka. i, Im. i p. Bergamota. 

Bergamotowy przym. od Bergamota; Ber- 
gamutowy, Pergamotowy, Pergamutowy, Parga- 
mutowy : Olejek B. Smak B. 

Bergamuta, y, Im. y p. Bergamota. Zdr. Berga- 
mutka. 

Bergamutka, i, Im. i p. Bergamuta. 

Bergamutowy p. Bergamotowy. 

Berghauptman, a, Im. i gór. naczelnik wydziału 
w górnictwie. <Nm. Bergłiauptraana> 

Bergierówka, i, Im. I rub. beczka aparatu Ber- 
gera (do wywożenia zawartości kloacznych). <0d 
nazwiska Berger > 

Bergkolegjum w Ip. nieod., Im. a, ów szkoła 
górnicza; departament górnictwa: Profesorował 
w Petersburgu w B. przy kadetacli górniczej 
sztuki. <Nm. Bergcollegium> 

[Bergleder, a, Im. y] pas górniczy. <Nm. 
Bergleder> 

Bergryn, u, blm., X Górozielon rodzaj farby 
zielonej. <Nm. Berggriin> 

Berkowiec, wca, Im. wce, xBierkowiec, fBIr- 
kowiec, t Bierkowisko waga = 10 pudów. <Ros. 
borkoveei, podobno ze Skd. > 

Berkut, a, Im. y zool. p. Orzeł. <Tat. bir- 
kut> 

XBerlacik, a. Im. i p. Berlaoz: Chorążyna 
i córka pozrzucały szuby i berlaciki. Kórz. 

Berlacz, a, Im. e, Berleć, f Berlocie Im. zimo- 
wy trzewik a. but zwierzchni: Stary Olszak 
w ogromnych berlaczach na nogach. Krasz. 
Zdr. Berlaczyk, X Berlacik. Zgr. Berlaczysko. 
<Nm. Bilrlatsche = dosł. łapeć niedźwiedzi > 

Berlaczyk, a, Im. i p. Berlacz. 

Berlaczysko, a. Im. a m. i ni. p. Berlacz. 

Berlajm, u, blm. klej z nóżek cielęcych, używany 
przez szewców. <Zap. z Nra. Barme = drożdże 
(Pechbarme = klajster szewcki) -|- Leira = klej> 

XBerlecik, a. Im. I p. Berleć. 

Berleć, a, Im. e p. Berlacz. Zdr. Berlecik. 

XBerllca, y. Im. e laska, berło: Jedną ręką 
w bok ś. podparł, w drugiej B. godna. Krasz. 

[Berlica, y, łm. e] p. Bermyca. 

Berlik, a. Im. i młot ręczny kowalski. 

xBerllna, y. Im. y p. Berlinka. 

XBerllnek, nka. Im. nkl rodzaj monety polskiej 
z podlejszego kruszcu, bąk. <0d miasta Berlin > 

Berliniarka, I, Im. I I. właścicielka berlinki. 2. 
żona berliniarza; jedna z kobiet, przebywających 
na berlince. 

Berllnlarz, a. Im. e, Berlinkarz I. właściciel 
berlinki. 2. mieszkaniec berlinki, przebywający na 
berlince. 

Berlinka, i, Ira. I I. a. X Berlina rodzaj statku 
rzecznego z masztem, szkuta. 2, X rodzaj pojaz- 
du : Trzy staro berlinki dobyto z wozowni, w nich 
jako tako pomieszczono królowę z damami. Krasz. 
3. srebrna moneta pruska - 12 — 15 gr. 4. 1 B. a. 
Berlina] gatunek ziemniaka. <0d miasta Ber- 
lin > 



BERNAŚ 

Berlinkarz, a, Im. e p- Berlinarz. 

Berlisko, a. Im. a p. Berło. 

[Berlitek, tka, Im. tki] p. Bermyca 

fBeriocle, i, blp. p. Berlacz. 

Berło, a. Im. a I. laseczka monarsza, sceptruu. 
znak władzy monarszej: B. cesarskie, królewskie. 
Przen.: Neptun berłem trójzębnym o ziemię ude- 
rzył. Ekonom ze skórzanym berłem w prawicy 
= z bizunem, z batogiem. 2. przen. panowanie, 
władza monarsza, rządy monarsze: Otrzymać B. 
królewskie. Sięgać po B. Rościć sobie prawo 
do berła. Podlegać czyjemu berłu. Utracić B. 
Pod berłem tego monarchy państwo zakwitło. 

3. zboże, zostające jeszcze po ornłóceniu w plewach. 

4. a. Berła blp. [Bieria Ip.] kule, któremi ś. 
posługują kulawi. 5. astr.: B. brandenburskie = 
jeden z gwiazdozbiorów. 6. bot. = a) p. Gni- 
dosz. b) p. Złotogłów. 7. myśl. drążek pod 
ptaka: Oswojony jastrząb siada na berle. Wa- 
bić ptaka na B. Zdr. Berełko. Zgr. Beriisko. 

< ? Cześ. berła > 

X Berłowładca, y. Im. y monarcha, panujący, 

< Berło -f-WŁOD> 

XBerłowładny władający berłem, panujący, mo- 
narszy. 

X Berłowładztwo, a, blm. władanie berłem, pa- 
nowanie, monarchizm. 

Berłowy I. przym. od Berło. 2. Chleb B. = 
wyrobiony ze zboża z plewami. 

[Berłóg, ogu, Im. ogl] p. Barłóg. 

Berma, y, Im. y woj. ścieżka w skarpie przed-, 
piersienia , ława, ławeczka, burta. 
W szańcach polowych B. = miejsce między brze- 
giem rowu a jego przedpierśniem. <Fr. berme> 

XBermica, y, Ira. e p. Bermyca. 

Bermyca, y, Im. e, X Bermica, [Beriica, Ber- 
iitek] wysoka niedźwiedzia czapka wojskowa: B. 
grenadjerska. Skarb. <Nm. BarenmUtze> 

Bernach, a. Im. y żart. bernardyn rubaszny: 
Dla tłumu był to sobie at, prosty B. opasły. 
Krasz. Zgr. Bernaszysko. 

I Bernadyn, a, Im. 1 p. Bernardyn. 

! Bernadynka, i, Im. i p. Bernardynka. 

I Bernadyński I. p- Bernardyński. 2. [Berna- 
dyńska sosna] podwójna, z jednego pnia wyrosła. 

Bernardyn, a, Im. i, ! Bernadyn I. zakonnik ściś- 
lejszej reguły Św. Franciszka ; Franciszkanin Ob- 
serwant: O polska krwi! zawołał B. wzruszony. 
Mick. W Im. = zakon, kościół, klasztor Bernar- 
dynów. 2. bot. a) p. Tojad, b) p. Drapacz. 
3. zł. iiidyk. Zdr. Bernardynek i Bernaś. <0d 
imienia św. Bernarda > 

Bernardynek, nka I. Im. nkowie p. Ber- 
nardyn. 2. Im. nki bot. a) p. Tojad, b) p. Dra- 
pacz. 

Bernardynit, u, blm. min. rodzaj żywicy kopal- 
nej. 

Bernardynka, I, Im. I, I Bernadynka I. zakon- 
nica ściślejszej reguły św. Franciszka. W Im. =■ 
zakon, klasztor, kościół Bernardynek. 2. gatunek 
tabaki: Takiej nie zażywałem; prawdziwa B., 
pewnie z Kowna rodem. Mick. 

Bernardyński przym. od Bernardyn, ! Berna- 
dyński ; przen. a) skromny, pokorny : Bernar- 
dyńska postawa, ale wilcze serce. Prz. b) opas- 
ły, gruby tB.K^rk. Mick. g) duży, potężny: Palnął B. 
kieliszek starki. Wilcz. Zaczai zajadać z ber- 
nardyńskim apetytem. Krasz. 

Bernaszysko, a, Im. a m. i ni. p. Bernacii. 

Bernaś, ą, Im. e p. Bernardyn, 



116 



BERNIENIE 

f Bernienie, a, blm. zbroja, pancerz, kolczuga. 
<Czes. brneni> , 

[Bernikla, I, Im. e] p. Gęś. <Sr, Łć. beraa- 
cula i inaczej, skąd Nm. Bernikel> 

xBerować, uje, owal p. Borować. 

XBerowanle, a, blm., czynność cz. Berowaó. 

Bersaijer, a, Im. owie n.rzy żołnierz zpuiku strzel- 
ców celnych we Włoszech. < Wios. bersagliere > 

Bersana, y, Im. y p. Brzana. <Łó. perea, 
Gr. peike, przez Fr. perche, persfegue, Nm. 
Barsch> 

Berserkier, a, Im. owIe a. rzy wojownik odważny 
ai do szalu : Oddziały berserkierów normandzkich 
pod dowództwem królów morskich. <Skd.berserkr 
= dosł. odzież niedźwiedzia, potyra rębacz zapa- 
miętały, skąd Nm. Berserker> 

[Bersztyń, niu, blm.] p. Bursztyn. 

Berszyk, a. Im. I zool. p. Podsandaczyk. <Nm. 
Barsch> 

Berta, y, Ira. y obramowanie a. garnirunek sta- 
nika dekoltowanego. <Z imienia Nm. Bertha> 

Bertjeryn, u, Im. y, Bertjeryt min. glinokrze- 
mian żelaza. <0d nazwiska uczonego Fr. Ber- 
thiera f 1861 > 

Bertjeryt, u, Im. y min. p. Bertjeryn. 

Bertlajz, y. Im. y ż. p. Bertlajza. 

Bertlajza, y, Im. y, Bertlajz blach, żelazo, na 
którym zawijają i. brzegi blachy. <Nm. Bartel- 
eisen> 

Bertlować, uje, owal blach, zawijać brzegi bla- 
chy: B. na bertlajzie. <Nm. barteln> 

Bertlowanie, a, blm., czynność cz. Bertlować. 

Bertoletja, I, Im. e bot. p. Skórzyn. < Od na- 
zwiska uczonego Fr. Berthollet f 1822 > 

Bertram, a. Im. y, [Pieietruna] bot. i. a. Ber- 
tramowiec (pyrethrura) roL z rodziny złożonych, in. 
maruna, maro "^ a. Gatunki : B. b a 1 d a s z- 
k o g r o n o w y (p. corymbosum). B. b e z w o n- 
n y (p. inodorum). B. ra a r u n k a (p. parthe- 
nium). 2. a. Plerśoionkowe ziele (anacyelus i 
a. pyrethrum) roi. z rodziny złożonych. <Z Gr. 
późn. pyrethron, przez Nm. shlud. Ber(ch)tram> 

Bertramowlec, wca, Im. wce bot. p. Bertram. 

[Berwana, y. Im. y] p. Brzana. <Łć. barbus, 
skąd Fr. barbeau. Nm. Barbe, Barme itd.> 

XBerwlono, a, Im. a p. Bierwiono. <BIERW> 

Bery, ów, blp.] gadanina, głupie mowy. <?> 

[Beryl, u I. blm. a. X Gluoyn chem. (Be) pier- 
wiastek metaliczny z gromady wapniowców, 2. Im. 
6 min. bez>vodny krzemian berylu i glinu. Odmia- 
ny: S z m a r a g d. B. szlachetny a. a k w a- 
raaryna. akwamaryna. B. zwyczaj- 
ny. <Gr. beryllos> 

Beryllstyka, I, blm. sztuka przepowiadania ze 
zwierciadła. <Now. z Gr. beryllos, p. Beryl > 

Berylowy przym. od Beryl: Ziemia berylowa 
sstlennik berylu. 

[Berzana, y, Im. y] p. Brzana. 

Berzelin (Ber-zelin), u, blm. gór. selenek 
miedzi. <Ten i następny wyraz od nazwiska 
uczonego Szwed. Berzeliusa f 1848 > 

Berzellt (Ber-zelit), u, blm. gór. arsenjan wapna 
i magnezji p e t a li t. 

XBerżera, y, Ira. y p. Berżerka. 

Berżerak, u, blm. gatunek wina francuskiego. 
<0d miejscowości Fr. BergeraO 

Berżerka, I, Im. I I. a. XBerżera, 1 Berażerka ro- 
dzaj kanapki. 2. rodzaj kapelusza damskiego. < Fr. 
bergtjre> 

Bes nieod. muz. podwójny bemol na h, więc- 
a. <B = nuta 7-go stopnia gamy -j- s, oznacza- 
jące obniżenie o pół tonu> 



BESTJALNOŚd 

[Bes, u, Ira. y] p. 2. Bez. 

! Besa, y, Im. y han. zniżka; gra a. spekulacja 
na zniżkę. <Fr. baisse> 

[Besaga, I, Im. i] p. Blesaga. 

Besanmaszt, u, Im. y tylny maszt okrętowy. 
<Nra. Besanmast, z HI. > 

Besanżaglel, gla. Im. gle żagiel na tylnym masz- 
cie okrętowym. <Nm. Besansegel, z Hl.> 

[Besaty, at, blp.] p. Blesaga. 

Besdln, u, blra. sąd żydowski. <Hb. właści- 
wie beith -f- din = dosł. dom sądu> 

Besemerować, uje, owal st&\ = wyrabiać ją spo- 
sobem Besemera. <0d nazwiska współczesnego 
inżyniera Ang. Bessemera> 

Besemerowanie, a, blm., czynność cz. Beseme- 
rować. 

Beseraj, u, Ira. e zł. sąd powiatowy. 

XBe8erman, a, Im. ie p. Bisurman. 

XBesermaniec, ńca, Ira. ńcy p. Bisurman. 

XBe8eritiański przym. od Beserman. 

XBesermlan, a, Im. Ie p. Bisurman. 

XBesermlańskl przym. od Besermian. 

XBeserunek, nku, Ira. nkl p. Basarunek. 

Besjer, a, Im. owIe a. rzy han. p. Zniżkowiec. 
<p. Besa> 

[Beskid, u, Im. yl I. grzbiet górski, przez któ- 
ry przejść można. 2. bór na górze. <?> 

[Beskura, y, Ira. y] p. Beskuryja. 

Beskurcyja, i. Im. e] p. Beskuryja. 

Beskurdyja, i, Im. e] p. Beskuryja. 

Beskuryja, i, Im. e, Beskurcyja, Beskurdyja, 
Beskura a. Bezkuryja itd.] niezdara, niegodziwiec, 
łotr, łajdak, leniuch. <Zap.Węg. b6sz = wściek- 
ły -f" kurja= krzyk, wrzask > 

Besować, uje, owal napuszczać farbą drzewo, 
koić, kamień: Stolarze olszynę farbują a. besują 
czarno i udają za heban. <Nra. beitzen> 

Besowanie, a, blm., czynność cz. Besować. 

[Besowy] przym. od Bes, bzowy. 

[Bespek, u, blm.] despekt, ubliżenie. < Prze- 
kręcenie despektu> 

[Besperak, a, Im. i] desperat. < Przekręcenie 
desperata > 

XBesserman, a. Im. ie p. Bisurman. 

XBe8sermański przym. od Besserman. 

XBessermian, a, Im. ie p. Bisurman. 

XBe8sermiański przym. od Bessermian. 

[Best, u, Im. y] p. 2. Bez. Zdr. [Bestek]. 

[Bestek, tku, Im. tkl] p. Best. 

Bestja, i, Ira. e I. X nieme stworzenie, żyjątko, 
zunerzę: Bestje ziemne. Leop. Małebestje, komory, 
wojsko rozpędziły. Skar. 2. zwierz, dzikie, srogie 
zwierzę, potwor : Cielec morski, B. ogromna i strasz- 
na. Otw. Kaligula żył i zginął, jak B. 3. lu. 
a. ż. o człowieku ^fcanai/a, bydlę, bydlak, nicpoń, 
łotr, bestyjnik, hultaj, szelma: A to głupia B.! 
Pokażę ja temu bestji! O rzeczach = 5es^jr/m7(; 
bestyjstwo, szelma, szelmostwo : Mogę ś. pochwalić, 
z moim piwem, tylko, że rai go dużo pęka, tak 
B. robi w butelkach. Krasz. Chodź-no tu, ty 
kusa B.! Zdr. Bestyjka, Bestyjeczka. <Łó. be- 
stia > 

Bestjallzm, u, Im. y zwierzęcość, zezwierzęcenie: 
Cała galerja tej koronkowej pornografji i B. 
Kasz. 

Bestjalnle, XBe8tjalno przys. od Bestjalny. 

Bestjalnlk, a, Im. cy, Bestjarjusz ten, co poty- 
kał ś. w cyrku z bestjami. 

XBestjalno p. Bestjalnle. 

Bestjalność, i, blm., Bestjalstwo, x Bestliwośó 
I. rz. od Bestjalny. 2. chuć zwierzęca łączenia i, 
ze zwierzętami. 



117 



I!i;.S'lMALXY 

Bestjainy, Bestjalskl, X Bestyjny, xBe8tliwy 
przym. od Bestja, zwierzęcy, bydlęcy ; przen. : srogi, 
dziki, sprośny, wszeteczny, rozbestwiony: Widoki 
szermierskie i bestjalne. Minotaur bestjaluego 
przyrodzenia. Plugawe i bestjalne obyczaje. Po 
bestjalnemu przys. jak bestja, hestjalnie. 

Bestjalskl p. Bestjalny. Po bestjalsku przys = 
jak bestja, bestjalsko : Z poddaneini obchodzą ś. 
nie po ludzku, ale prawie po bestjalsku. 

Bestjalsko przys. od Bestjalskl. 

Bestjalstwo, a I. blm. p. Bestjalnoćć. 2. Im. 
abeslyjstwo, bestja = bydlę = nicpoń, łotr, szelma, 
hultaj, bestyjnik: Z niego straszne B. 3. zb. = 
bestje, bydło = szelmostwo, łiultajsłwo, psiarstwo, b e- 
styjstwo: B. to poczęło spać, tylko niektórzy 
stróżowali. Krasz. 

Bestjarjusz, a, Im. e p. Bestjalnik. 

Bestjograficzny pośu-ięcony opisowi zwierząt: 
W pamiętnikach bestjograticznych Ezopa jest 
wzmianka o uczynku miłosiernym chłopa._ Mick. 
< Now. żart. Ł6. bestia + Gi"- grd.fó = opisuję > 

yBestllwośó, I, blm. rz. od Bestliwy, p. Be- 
stjalność. 

X Bestliwy p. Bestjalny. 

Bestocajg, u, Im. I ezcion. przyrząd do wy- 
kończania czcionek, do doprowadzania ich do jedna- 
kowej wysokości. <Nra. Bestosszeug> 

[Bestrula, I, Im. e] p. Pstruta. 

[Bestry, Bstry] pstry. 

[Bestrzyć się, y ś., yl ś.] pstrzyć i.: Ciało ś. 
od siniaków bestrzyło. Kon. 

Bestwić, I, II 1. pobudzać do srogoici zwierzęcej, 
rozbestwiać, rozjuszać, jątrzyć, doproicadzać do 
wściekłości, jurzyć, szczuć: Szezująe, bestwi jesz- 
cze psy łakome. 2. podniecać lubieżność, rozna- 
miętniaó, rozpalać: Pożądliwość bestwi do rozko- 
szy sprośnej. B. ś. p. Bestwieć. 

Bestwieć, eje, al, Bestwić ś. I. dziczeć, srożeć) 
wściekać ś., rozbesiiciać ś., bydlęcieć: Co raasz, od 
Bogaś wziął, czemu ś. bestwisz? 2. oddaioać ś. 
rozpuście, stawać ś. roziciązłym, lubieżnym, pożąd- 
liwym. 3. (o zwierzętach) uczuwać popęd płcio- 
wy; (o krowach i psach) biegać ś., pobiegać ś.; 
(o krowach^ parzyć ś., grzać ś., łałować ś., by- 
dłować; (o świniach) kiernozić, krzekać, lochać ś.; 
(o psach i wilkach) ciekać ś., grzać ś. 

X Bestyfikacja, I, blm. rozbestwienie, wściekłość, 
oburzenie, rozwścieczenie, rozjątrzenie : Ku większej 
mej bestyfikacji jejmość dała mu 9 dukatów. 
Ochoć. <Now. z Łć. bestia -f- facio = robię> 

Bestyjeczka, 1, Im. I p. Bestja. 

Bestyjka, I, Im. I I. p. Bestja; zwierzątko, stwo- 
rzonko: Zwinna suczka, wszędzie musi wleźć B. 
2. m. a. ż., żart. (o człowieku) szelmucha, .szel- 
mutka: Bardzo mi ś. chciało ucałować tę be- 
styjkę. 

[Bestyjnica, y, Im. e] forma ż. od Bestyjnik. 

IBestyjnlckl] pizym. od Bestyjnik. 

[Bestyjnlctwo, a, blm.] niegodziwość, łajdactwo. 

Bestyjnik, a, Im. I a. cy p. Bestja. 

X Bestyjny p. Bestjalny: Dała ducha obrazowi 
bestji, żeby i on o oraz B. mówił. Leop. 

[BestyjskI] przeklęty, niegodzirmf. 

Bestyjstwo, a, blm. I. p. Bestjalstwo: Na- 

strzelał tego i nasiekał bestyjstwa (Tatarów). 
2. p. Bestja. 3. Ucho = zła sprawa, djahla sprawa : 
Jest w tym wszystkim jakieś B. 

XBe8urman, a, Im. le p. BIsurman. 

Beszamel, u, Im. e, X BIszamel kuch. gęsty sos 
z masła, mąki, śmietanki i żółtek. <0d nazwiska 
Fr. wynalazcy Bechamel> 



1!KTl:lixa 

Bcszores, a, blm. zysk podstępny, szwindel, gie- 
szejL <Żydows. pszoures, pszores, z Hb. ba- 
sar = ułamać, wyszczerb'ć> 

XBe8zta, y, Im. y p. Besztanie. <Łć. bestia> 

Besztać, a, al rub. lżyć, wymyślać komu, buzo- 
wać, mieszać z błotem, kpać, łajać : Służących nie 
należy ustawicznie B. 

Besztanie, a, Im. a, X Beszta czynność cz. 
Besztać. 

Besztanina, y, Im. y ciągłe besztanie. 

[Besztefrant, u, częś. w Im. y, Beśtefrant*. 
Beśtefranty, Blśtefranty, Bjeśtefrant] drwiny, kpi- 
ny, żarty : Mówić na B. Stroisz ze mnie besz- 
tefranty. Powiedziałeś, jak na besztefranty. 
<Nm. bester Freund = najlepszy przyjacielu! 
Przejście znaczenia: łudzenie kogoś, mówiąc: 
przyjacielu! > 

Besztować, uje, owal noż. polerować części we- 
wnętrzne za pomocą szczotki. < Dnm. bersehten = 
Gnm. blirsten> 

Besztowanie, a, blm., czynność cz. Besztować. 

[Beszycha, y, blm., Beszyga] róża (choroba) 
(erysipelas). <Ukr. beszycha, z lUim. beśika = pę- 
cherz; krosta > 

[Beszyga, I, blm.] p. Beszycha. 

[Beśtefrant, u, częs. w Im. y] p. Besztefrant: 
Bestefrantów patrzeć = spędzać czas na figlach. 

1. Bet, u, częś. w Im. y pierzyna, piernat, po- 
duszka miękka z pierza, w \m. -pościel: B. z mięk- 
kiego usypany puchu. Rozkoszować ś. w be- 
tach. Jemu tylko legać w betach! Zdr. Becik. 
Zgr. Becisko. <Nm. Bett> 

2. Bet, a, Im. y, Labet karc. I. wpadnięcie = 
zrobienie płatki: Zrobić, dać beta. Robić bety. 
Jestem w becie. 2. staicka za przegraną, płatka : 
Postawić, wygrać beta. <Fr. betę, la bete> 

Betaina, y, blm. ehem. oksyneuryna, związek 
organiczny azotowy, znajdujący ś. w burakach, trój- 
metylo-glikokol. < Now. z Łć. beta = ćwikła > 

Betel, u, blm. bot. (piper betle) roi. z rodzaju 
pieprzu. <Fr. betel, ze Wschodu > 

XBetel, a. Im. e p. Bedel. 

xBetemund, u,lm. y2:a/;toto dziedzicowi zazgwal- 
cenie chłopki, wdaw. Polsce. <Nm. daw. bedemun- 
te = dosł. podatkowy pieniądz (Grimm mylnie pi- 
sze i objaśnia Bettmund)> 

I Betka, I, Im. I p. Bedlka. 

[Betlej, a. Im. e] dzieciak. 

[Betlejek, jka, Im. jkl I. dziecko nowonarodzone. 
2. p. Benjaminek. 3. [BetlejkI, ów, BatlejkI blp.] 
szopka, jasełka. <0d Betleem> 

Betol, u, blm. apt. naftalol, naftosalol; związek 
chemiczny, otrzymywany z kwasu salicylowego. 
<Fr. betole> 

Beton, u, Im. y zaprawa z wapna, piasku i żwi- 
ru, szybko twardniejąca; kamień sztuczny: Funda- 
menta domu na betonie. Chodniki z betonu. 
<Fr. bćton> 

f Betonika, I, Im. I bot. p. Bukwica. <Łć. bet- 
tonica a. Yettonica> 

Betonować, uje, owal urylewać betonem; cetnen- 
tować. 

Betonowanie, a, blm., czynność cz. Betonować: 
B. fundamentów. 

Betonowy przym. od Beton: Chodnik B. Scho- 
dy betonowe. 

Betowy przym. od 2. Bet: Karta betowa 
(=zła, grożąca przegraną). 

Betulina, y, blm. biały barwnik, zawarty w ko- 
inórkach kory brzozowej. 



lib 



B E T Y I, 

Betyl, a, Im. e aerotit czaony w starożytności 
na Wschodzie jako bóstwo. <Gr. baitylos, Łć. 
biietyhis> 

[Beweryja, I, Im. e] p. Brewerja. 

1. Bez przyi. I. oznaczający brak, niebytność, wy- 
łączanie = a) nie mając, nie mający, pozbawiony, 
ogołocony, straciwszy, krom : Okręt B. sternika. 
B. grosza nic nie zrobisz. Sierota bez ojca i mat- 
ki. Oboje biegli gromem tknięci i B. nadziei 
już! i B. pamięci! Słów. "Wybiegł B. czapki 
( = zgolą głową). M&t: od, minus, po odjęciu: Dwa 
B. dwucłi zero. b) krom, oprócz, prócz, okrom, 
nie licząc, wyłączywszy, nie włączając: Sprzedał 
dom B. pola; inimo, pomimo, pominąwszy, w nie- 
obecności: B. nas nic nie stanowił, c) Nie bez 
tego = me może być, trudno przypuścić: Nie B. 
tego, abyś jego liścików nie czytała. 2. [Bez] 
gm. Bez = a) przez: B. góry. B. plecy. Beze 
drzwi. Bez Boga żywego! B. zdradę. B. 
pół. B. migi ( = na migi). Sam bez ś. doświad- 
czysz ś. B. rok { = po roku, za rok). B. kilka 
czasów {=po niejakim czasie). B. życie nie był 
( = nigdy za życia), b) około: B. dwasta { = oko- 
ło dwuchset). c) z powodu, dla : B. matkę ni mo- 
gę twoją być. B. złą. bacność. B. co jest smut- 
ny? A bez co? (= dlaczego?) <BEZ> 

2. Bez, bzu, a. X beżu, Im. bzy a. X bezy bot. 
[Bes, Best, Bestek] I. (sambucus) roi. z ro- 
dziny przewiercieniowaiych. Gatunki : B. h e b d a. 
Chabzina, Chebd, Cliept (s. ebulus); B. ko- 
ralowy a. czerwony, górny, gronowy 
(s. racemosa) ; B. pospolity a. czarny 
(s. nigra). 2. B. pospolity a. turecki a. wło- 
ski p. I.llak. Kwitły bezy, kwitły róże. Berw. 
3. B. indyjski (meiia azedarach) roś. z rodzaju 
cedraka. Żdr. XBzik. Zgr. Bzisko. <p. Hebd> 

3. Bez, a, blm. p. Bezik. 

1. Beza, y, Im. y ogr. gruszka siewka jadalna. 
<Fr. besi> 

2. Beza, y. Im, y garb. miotła. < Nm. Be- 
sen;> 

3. Beza, y. Im. y cukier, ciasteczko z białka, 
ubitego na pianę, i cukru miałkiego. < Fr. baiser = 
dosł. całus > 

Bezakcentowość, i, blm. gram. rz. od Bezakcen- 
towy. 

Bezakcentowy gram. nie mający akcentu, nieak- 
centowany. 

Bezakcyzny bez opłaty akcyzy, wolny od akcyzy : 
Wywóz B. spirytusu. < Bez -f- Akcyza > 

Bezam bitny wolny od ambicji, nie dla ambicji 
podjęty a. zrobiony, bezpretensjonalny : Bezambit- 
na gorliwość. Czart. A. < Bez -t- Ambicja > 

Bezapelacyjnie przys. od Bezapelacyjny: Prze- 
grać sprawę B. < Bez -f Apelacja > 

Bezapelacyjny niedopuszczający apelacji, nieod- 
wołalny; bezwzględny, stanowczy, ostateczny: "Wy- 
rok B. Takie bezapelacyjne sądzenie panowało 
długo w naszej historji. 

Bezazotowy chera. nie zawierający w sobie azo- 
tu: Substancja bezazotowa. < Bez -f- Azot > 

Bezbarwnie przye. od Bezbarwny. <Bez-f- 
Barwa > 

Bezbarwność, I, blm. I. rz. od Bezbarwny; 
przen. brak życia, kolorytu, wyrainych. cech: Utwo- 
ry tego pisarza odznaczają ś. bezbarwnością. 2. 
fiz. p. Achromatyzm. 

Bezbarwny I. nie posiadający żadnej barwy, bez- 
kolorowy, Xb e z f a r b n y; Płyn B. Szkło bezbarw- 
ne. 2. przeii. blady, bez życia, mdły, nieożywiony; 
bez charakteru, bez wyraźnych cech: Styl B. Autor 
ten kreśli bezbarwne postacie. Bezbarwna po- 



nKZIJRONNOŚÓ 

lityka. 3. fiz. achr ornaty czny, X bezłęczowy : Świat- 
ło bezbarwne. Soczewki bezbarwne. 

xBezbawnle p. Niebawem. <Bez-f BY> 

XBezbawny niezwłoczny, natychmiastowy. 

XBezbedny p. Bezbędny. 

XBezbędny, X Bezbędny ten, którego ś. nie po- 
zbędziesz, przykry = naprzykrzony : Narzekał na 
oszukanie braterskie bezbędne. <Bez-[-BĘD> 

Bezbiałkowy bot. p. Bezbielmowy. 

X Bezbłędny niepodległy biedzie, wolny od ti-oak, 
trudów: Bóg mię przyjmie k swej bezbłędnej 
chwale. Ryb.J. <Bez-(-BIED> 

Bezbielmowy, Bezbiałkowy bot. nie zawlernjąnj 
bielma: Nasienie bezbielmowe. < Bez -|- Biel- 
mo > 

Bezbłędność, !, blm. rz. od Bezbłędny: B. ma- 
py. <Bez-f-BŁĘD> 

Bezbłędny mepocfZc^^y błędom, nieomylny, popraw- 
ny : Odpis B. 

XBezbojażllwość, i, blm. rz. od Bezbojaźliwy. 
<Bez-fBOJ> 

X Bezbojaźliwy, XBezbo]aźny daleki od bojuźni 
a. bojaźliwości, nieustraszony, nieulękniony, śmiały. 

XBezbojaźny p. Bezbojaźliwy. 

XBezbokl nie mający boków, niewypukły. <Bez-|- 
BOK> 

Bezboiesność, I, blm. rz. od Bezbolesny, fbez- 
bolność, analgiezja: B. — to piekło boleści! 
Krasiń. <Bez-|-BOL> 

Bezbolesny, f Bezbolny bólowi, boleści niepodleg- 
ły, nie bolejący: Koniec życia B. daj nam, Panie. 

Bezboleśnie przys. od Bezbolesny: Żył B. Kra- 
siń. 

tBezbolność, i, blm. p. Bezboiesność. 

fBezbolny p. Bezbolesny. 

fBezbożeńczyk, a, łm. i p. Bezbożnik. <Bez-ł- 
BOG> 

fBezbożeński p. Bezbożny. 

fBezbożeńskość, i, blm. p. Bezbożność. 

fBezbożeństwo, a, blm. p. Bezbożność. 

Bezbożnica, y. Im. e forma ż. od Bezbożnik. 

X Bezbożnictwo, a, blm. p. Bezbożność. 

xBezbożniczość, I, blm. p. Bezbożność. 

XBezbożniczy p. Bezbożny. 

Bezbożnie przys. od Bezbożny. 

Bezbożnik, a, Im. cy, f Bezbożeńczyk człowiek, 
nie wierzący w Boga, ateusz, ateista ; żyjący bez re- 
ligji. 

Bezbożność, I, blm. rz. od Bezbożny; X Bez- 
bożniozość, X Bezbożnictwo, fBezbożeństwo, 
fBezbożeńskość, f Bezbóstwo, ateizm. 

Bezbożny I a. xBezbożniczy, fBezbożeński 
nie wierzący w Boga, ateistyczny, ateuszowski, anty- 
religijny, urągający Bogu: Książki bezbożne. 2. 
żyjący bez religji, nie po Bogu, złoczyński, zbrodni- 
czy, niecny: Czyn B. B. świadek krzywoprzy- 
sięstwem fałsz potwierdza. 

f Bezbóstwo, a, blm. p. Bezbożność. 

Bezbramny nie mający bram a. bramy: Miasto 
bezbramne. <Bez-|-BOR> 

1. Bezbrodny nie mający brodu, niezgłębiony: 
Bezbrodne Dunaju głębokości. Pas. Przen.: 
"W tej niezmierzonej, bezbrodnej pustyni. Kon. 
<Bez-t-BROD> 

2. Bezbrodny, Bezbrody nie mający zarostu na 
brodzie: Mędrzec B. (= młokos). 

Bezbrody p. 2. Bezbrodny. 

Bezbronnie przys. od Bezbronny. <Bez -ł- 
BOR> 

Bezbronność, I, blm. rz. od Bezbronny: Tak 
był pewien bezkarności i bezbronności dwuch 
kobiet, że mu nigdy na myśl me przyszło, aby 



1J9 



BEZBRONNY 



BEZCZŁONECZNT 



h. one bronić mogły. Krasz. Przy zupełnej bez- 
bronności kraju mógł nieprzyjaciel grasować. 
Szaj. 

Bezbronny, X Bezobronny nie mający broni, 
oręża, niezbrojny, nieuzbrojony; nie mający lod- 
ków, sposobów bronienia ś., bezsilny, słaby : Wielu 
ich bezbronnych legło. Wobec tych argumen- 
tów jestem B. Bezbronne zwierzątko. 

Bezbrzeż, y, Im. e p. Bezbrzeże: W B. sfer 
zapatrzony ejjokój. Tet. < Bez -|- BRZEG > 

Bezbrzeże, a, Im. a, Bezbrzeż przestrzeń, nie 
mająca brzegów = granic, obszar nieskończony : Cia- 
ła niebieskie kołują w bezbrzeżu. 

Bezbrzeżny I. nie mający brzegów, nie zawarty 
w brzegach, nieogratdczony. Przen.: Wieczność 
bezbrzeżna (= nieskończona). B. smutek (=bez- 
graniczny). Miotan rozpaczą bezbrzeżną. Kra- 
sili. 2. przen. przestronny, niezmierny, nie- 
zmierzony, rozległy, nieprzejrzany: Ocean B. Pu- 
szcza w prawo, w lewo bezbrzeżna. Rom. 

Bezbrzuchy nie mający brzucha, nie brzuchaty, 
o zapadłym brzuchu, szczupły. < Bez -|- BRZUCH > 

KBezburze, a, blm. cisza, spokojnośó w powie- 
trzu, na morzu. <Bez -|- BUR> 

Bezburzny wolny od burzy, pogodny, cichy, spo- 
kojny: Morze bezburzne. 

Bezcarski nie mający cara. <Bez -|- CAR> 

Bezcarstwo, a. Im. a stan, rząd bez cara, bez- 
królewie. 

X Bezcelny p. Bezcelowy. <Bez -f CEL> 

Bezcelny p. Beztnytny. <Bez-f-CŁO> 

Bezcelowo przys. od Bezcelowy. 

Bezcelowość, i, blm. rz. od Bezcelowy. 

Bezcelowy, X Bezcelny pozbawiony celu; do ni- 
czego nie prowadzący, nie zmierzający ; bezużytecz- 
ny, próżny, daremny ; bez zamiaru podjęty : Uni- 
kać będziemy bezcelowej polemiki. Maskować 
swoje plany bezcelową podróżą. Zach. Oddawał 
ś. bezcelowym marzeniom. Dzierż. 

Bezcen, X Bezcenek, tylko w wyraź.: za B.= 
na pół darmo, nadzwyczaj tanio, za psie pieniądze: 
Dobra za B. przedano. <Bez-|-CEN> 

X Bezcenek p. Bezcen. 

Bezcenność, I, blm. rz. od Bezcenny. 

Bezcenny I. nie mający ceny, wartości ; nie pła- 
cący —niepopłatny, tani; przen. nie mający wzię- 
toici, uznania: Dziś cnotę, wiarę chcą mieć za bez- 
cenne. Jag. 2. nieoceniony, nieoszacowany, nieopła- 
cony, bajecznie drogi, kosztowny: Djamenty, bez- 
cenne kamyki. 

Bezceremonialnie przys. od Bezceremonjalny. 
<Bez -f- Ceremonja> 

Bezceremonjalnóść, i, blm. rz. od Bezceremo- 
njalny: Na jego włosach i obliczu widniały śla- 
dy bezceremonjalności. Prus. 

Bezceremonjalny nie robiący ceremonji, rubasz- 
ny : Pragnął w sposób B. pozbyć ś. tanim kosz- 
tem kochanki. 

X Bezcholwy niechciwy, nie powodujący ś. chci- 
wością, bezinteresowny, niewyy achowany : Bezchci- 
wa gorliwość. <Bez -f- CliOT> 

Bezchlebny nie mający chleba: Kraj B. Kłos 
B. Kon. (-bez ziarna, czczy, pusty). <Bez-ł- 
Chleb> 

Bezchlorofilov.'y bot. nie posiadający zielonego 
barwnika, chlorojibi: Rośliny bezchlorofilowe. 

Bezchmurnie przys. od Bezchmurny: B. weso- 
ły. Orzesz. < Bez -\- CHMUR > 

Bezchmurny nie zachmurzony, bezobłoczny, po- 
yoilu/i, /asiii/, czysty: Niobo l)ezchmurno, 

XBezchrze8ny p. Bezchrzestny. 



Bezchrzestny, X Bezchrzesny nie chrzczony: 
Niewiernym i bezchrzestnym potępienie. <Bez 
-{- Chrzest> 

Bezchuć, I, blm. lek. (anaphrodisia) utrata, 
brak popędu płciowego. <Bez -j- CHOT> 

XBezchwalny niechwalebny, naganny. <Bez 
-f CHWAŁ > 

XBezchyłroslowność, I, blm. rz. od Bezchytro- 
slowny. < Bez -)- CHYT(R) -f SŁÓW > 

xBezchytro8łowny szczeromówny, otwarty, pro- 
stoduszny w mowie. 

XBezchytrość, I, blm. rz. od Bezchytry. 

XBezchytry niechytry, nieobłudny, szczery, 
otwarty, prostoduszny. 

Bezclelesność, I, blm. rz. od Bezcielesny, f Bez- 
cielność. <Bez-|-CIAŁ> 

Bezcielesny, xBezclelisty;fBezclehy nie mają- 
cy ciała, niecielesny, niematerjalny, niejizyczny, 
duchowy, oderwany, nieziemski, nadziemski: Duch 
B. Anieli nie cielesnemi oczyma, lecz bezcieles- 
nym widzeniem wszystkie rzeczy widzą. 

Bezcleleśnie przys. od Bezcielesny; f Bezclel- 
nle. 

XBezciellsty p. Bezcielesny: Postać jego wiot- 
ka, powietrzna, prawie bezcielista. 

fBezcIelnie p. Bezcleleśnie. 

fBezcielność, I, blm. p. Bezclelesność. 

•j-Bezolelny p. Bezcielesny. 

Bezdenność, i, blm. rz. od Bezdenny. <Bez 
-ł-CIEN'> 

Bezdenny (o ludziach, znajdujących ś. między 
zwrotnikami) nie mający własnego cienia, nie rzu- 
cający cienia. 

XBezcieply pozbawiony ciepła, nieciepły, zim- 
ny. <Bez-t-CIEP(Ł)> 

Bezcierniowy i. wolny od cierni: Róża bez- 
eierniowa. Slow. 2. zool.: Ryby bezcierniowe 
(anacanthini) rząd ryb kościstych. <Bez-|-Cierń> 

XBezciężarny nieciężki, 7ńe obciążony, nie obła- 
dowany, nie obarczony, lekki. <Bez -|- C1ĘG> 

Bezczasownikowy w którym niema czasownika: 
Rozległ ś. rozkaz B. : „A do książki!". 
<Bez-f-CZAS> 

XBezczelnlca, y, Im. e forma ż. od Bezczel- 
nlk. <Bez-|-CZOŁ> 

Bezczelnie przys. od Bezczelny; żart.: B. ta- 
ni — niesłychanie, zdumiewająco, śmiesznie, nadzwy- 
czaj łani. 

XBezczelnlk, a, Im. cy człowiek bezczelny. 

Bezczelność, i, blm. rz. od Bezczelny. 

Bezczelny bez czoła, z wytartym czołem, bez- 
wstydny, cyniczny, zuchwały: B. kłamca, zdrajca. 

XBezczesność, I, blm. rz. od I. Bezczesny. <Bez 
-f CZAS> 

1. X Bezczesny I. nie zależący od czasu, bez- 
terminoioy. 2. nie mający icolnego czasu, niecza- 
sowy, wielce zatrudniony. 3. p. Niewczesny. 

2. X Bezczesny, x Bezczestny bez czci, beze- 
cny, haniebny. <Bez -\- CZ(S)T> 

X Bezczestny p. 2. Bezczesny: Bezczestne mę- 
ki. Słów. 

Bezcześcić, I, Ił, Bezecnić pozbawiać czci, 
zniesławiać, sromocić, profanować, hańbić: Krzywo- 
przysięstwo imię Boga bezcześci. B. kościoły. 
Neron kazał B. dziewice. Brodź. 

Bezcześć, i, blm. brak czci, niesława, infamja, 
dyshonor, ujma: B. wynika z niecnoty. 

Bezcześnik, a. Im. cy ten, co bezcześci, profa- 
nator. 

XBezczłoneczny p. Bezczłonkowy. <Bez-|- 
CZŁON> 



120 



BEZCZŁONKOWY 

Bezczlonkowy, X B3zczłoneczny nie mający 
członków, bczkolankou: _ : Trzcina bezczlonkowa. 

Bezczucie, a, bliu! p. Bezczulość. <Bez-|- 
CZU> 

Bezozule przys. od Bezczuly. 

Bezczulość, I, blin. I. rz. od Bezczuly, Bez- 
czucie. 2. lek. utrata czucia, brak czucia, znie- 
cznleiiie, nieczulość, anestezja: B. zupełna, ogólna, 
częściowa, stateczna, przeinijająjca. B. sztuczna 
( -znieczulenie). B. bolesna ( = słan, w którym 
częić ciała, utraciwszy wrażliwość na dotyk, jest 
siedliskiem bólu). 

Bezczuly pozbariony czucia, niewrażliwy ; pozba- 
wiony uczucia, nieczuły, zimny, obojętny, nieporu- 
szony, kamienny - niewzruszony : Insza z wielko- 
ści umysłu rzeczy przeciwne pogardzić, insza 
byó nikczemnie bezczułym. Troe. 

Bezczyn, u, bhn. stan bezczynności, nieczynność : 
Sto lat prześnić w bezczynie. Kaczk. <Bez 4" 
CZYN> 

Bezczynnie przys. od Bezczynny. 

Bezczynność, i, blm. rz. od Bezczynny. 

Bezczynny nieczynny, próżnujący, niezajęty, nie- 
zatrudniony, w zastoju będący: Machina bezczyn- 
na. Żywość jego dowcipu nie mogła być ani 
na chwilę bezczynną. Umysł B. (-niedołężny, 
odrętwiały). W bezczynnym zachwyceniu patrzę, 
co ś. zdarzy. Malez. 

X Bezdanniczy wolny od dani, nie płacący dani. 
<Bez + DA> 

Bezdarnie przys. od Bezdarny. 

Bezdarny I. X nie obdarzony ; który nie otrzy- 
mał daru. 2. niezdarny, niezdarzony, nie mający 
daru = talentu, sprytu, a. nie wykazujący go; nie- 
utalentowany, nieudolny, niezgrabny, niedołężny, 
niezręczny: Człowiek B. Bezdarna elukubracja. 

X Bezdasze, a, blm. brak dachu nad głową, przy- 
tułku. 

XBezdaszy nie mający dachu, nie zakryty, od- 
kryty. < Bez -|- Dach > 

Bezdech, tchu, blm. lek. (apnoea) brak tchu, 
ciężkie, utrudnione oddychanie, duszność. < Bez -{- 
DUCH> 

Bezdechowy, X Bezdechy przym. od Bezdech, 
nie mogący złapać tchu. 

X Bezdechy p. Bezdechowy. 

[Bezdenek, nka. Im. nkl, Bezdennik] bart. ul 
bez dna. <Bez -i-DN> 

Bezdenko, a, Im. a naczynie bez dna; kieliszek 
od spodu kulisty (=kulawka). 

Bezdenkowy nie mający dna. Bart.: Ul B. = 
nie mający dna i stojący na gołej ziemi. 

xBezdennia, i, Ira. e p. Bezdeń: B. piekielna. Wor. 

Bezdennie przys. od Bezdenny; przen.: Jakże 
przenikające, głębokie i B. smutne są, twoje źre- 
nice. Orzesz. Szumi B. smutno. Tet. 

[Bezdennik, a. Im. i] p. Bezdenek. 

Bezdenność, I, blm. rz. od Bezdenny, p. Bezdeń. 

Bezdenny, X Bezdny, x Bezedny I. nie mają- 
cy dna, dziurawy: Garniec B. 2. przen. niezmier- 
nie głęboki, przepaścisty, niezgłębiony, niezgrunto- 
toany: O jakże smutny fali szum B. Słów. W głę- 
binach bezdennych. Tet. Nie mający granic, nie- 
pohamowany, nienasycony, niezbadany, niedocieczo- 
ny: Skąpiec B. Bezdenne wyroki Opatrzności. 
W bezdennej nienawiści. Sienk. 

Bezdeń, dni, Xdeni, Im. dnie, Bezedno, Bez- 
dno, Bezdnia, Bezdna, Bezednia, Bezdnie, 
XBezdennia, Bezdenność to, co nie ma dna, bezgrun- 
cie, otchłań, przepaść : Rzucałem w B. waszej chęci 
dary, pieśni. Mick. "Widział B. przed sobą, 
pełną nicości. Kaczk. Duch ze swej bez- 



BEZDUCHY 

deni woła. Bóg ze swej bezdeni odpowiada. 
Mick. 

XBezdeszCze, a, Im. a brak deszczu, susza, po- 
sucha. < Bez -f- DŻDŻ > 
Bezdeszczowy,XBezdeszczy, Bezdźdżysty, XBez- 
dżdżowny pozbawiony deszczu : Dzień B. Egipt B. 

XBezde8zczy p. Bezdeszczowy. 

X Bezdłużny nie mający długów, niezadłużony, 
nieobdiużony . < Bez Ą- DŁUG > 

Bezdna, y, Im. y p. Bezdeń : Najzbawienniej- 
sze ojczyźnie sprawy w bezdnę namysłów po- 
grążą. Szaj. <Bez -f- DN> 

Bezdnia, i, Im. e p. Bezdeń: Minął już kozak 
bezdnię i głębokie jary. Malez. Czarna, niezgłę- 
biona B. Jeż. 

Bezdnie, a, Im. a p. Bezdeń. 

Bezdno, a. Im. a p. Bezdeń: Ów straszny, 
wielki ducha przytułek, B. Slow. 

X Bezdny p. Bezdenny. 

Bezdolnik, a, Im. I gieol. koral skamieniały, 
<Bez -f DOŁ> 

Bezdolny bez doli, nieszczęsny, nieszczęśliwy, 
biedny: Rzuca ś. bezdolna, szuka, próżna praca! 
Sow. (nieboga, nieboraczka). <Bez-t-Dola> 

Bezdomie, a, blm. stan tego, który nie ma do- 
mu, brak domu: Ostatni to już stopień nędzy, B. 
Krasz. <Bez -f DOM> 

Bezdomnie przys. od Bezdomny: Wszyscy żyli 
prawie B. Krasz. 

Bezdomny, XBezdomowy, KBezdomy nie mający 
domu, przytułku, dachu nad głowic ; nieosiadły, tu- 
łaczy. Było to dziecię Cyganów, wygnańców bez- 
domnych. Krasz. Izby ogrzewane przy cyrku- 
łach dla indywiduów bezdomnych. 'Pius B. (—bez 
pana). B. włóczęga. Kon. 

XBezdomowy p. Bezdomny. 

xBezdomyp. Bezdomny. 

Bezdowodny pozbawiony dowodu, nie mogący 
być udowodnionym. <Bez -\- Do -]-WIOD> 

XBezdrapieżny niedrapieżny : Przodków w bez- 
drapieżnym życiu naśladować. < Bez -|- DRAP > 

Bezdroż, y. Im. e ciężkie, krwawe drogi, czas, 
w którym drogi są nie do przebycia : A dokądże 
wasan w taką B. pojedziesz? Kórz. <Bez -|- 
DROQ> 

Bezdroże, a, Im. a I. brak drogi, miejsce, gdzie 
niema drogi, manowiec : Przebędę puszczy tej B. 
Rom. Przea puste bezdroża król pustyni rusza. 
Malez. 2. przen. zła droga, obłęd, manowiec, 
zdroże. 3. przen. nieprawa, fałszywa droga ży- 
cia, życie nierządne, nieuczciwe ; zdrożność, prze- 
wrotność, mauowce: Zabrnąwszy na bezdroża, na 
wszystko ś. odważają. Pędząc wirem, lecimy 
z bezdroża w B. Fred. A. 

Bezdrożnie przys. od Bezdrożny. 

Bezdrożność, i, blm. rz. od Bezdrożny. 

Bezdrożny I. nie mający drogi, nieprzebyty, nie- 
przechodny: Puszcza bezdrożna. Step B. 2. zdroż- 
ny, występny, przewrotny : Niema nic w jego nau- 
ce bezdrożaego. 3. lek.: Przewód B. = którego 
światło zatkane a. zarosłe, ugniecione. 

Bezdrzewie, a, Im. a miejsce bez drzew, nieza- 
drzewione : Na bezdrzewiu trawistym stawiał pu- 
szczak budę. Pol. <Bez -|- DRZEW > 

Bezdrzewność, I, blm. rz. od Bezdrzewny. 

Bezdrzewny (o kraju, okolicy) nieporosły drze- 
wami, niezadrzewiony, nagi, goły. 

Bezduch, a, Im. y istota bez ducha: W gro- 
bach leża kośei, B. szaleje. Słów. <Bez 4- 
DUCH> 

Bezduchy nie mający w sobie ducha, bezduszny, 
nie ożywiony f nieżywy, martwy: Członków roz- 



121 



BEZDUSZNIE 

szarpanego bezduchych szukała. "Wyzuty z sil, 
mdły, B. 

Bezdusznie przys. od Bezduszny. 

XBezdusznik, a, lin. cy człowiek jmstępująaj bez 
względu na duszę, bezbożnik: B. i bezwstydny 
człowiek. Mat. 

Bezduszność, i, blm. rz. od Bezduszny. 

Bezduszny I. nie mający duszy, bezducTiy, nie- 
żywy, martwy: Padł B. X Majętność bezdusz- 
nycli rzeczy, jako pieniędzy, zboża; także i ma- 
jętność duszę mającyeli, jako bydła, koni. Petr. 2. 
przen. bezbożny, zły, niesumienny: Judasz B. wy- 
dał mistrza. 

Bezdymność, I, blm. rz. od Bezdymny. 

Bezdymny nie wydający dymu: Procłi B. <Bez 
-f-DYM> 

Bezdziedzlcznie przys. od Bezdziedzlczny. <Bez 
+ DZIAD > 

Bezdziedziczność, I, blm. rz. od Bezdziedzlczny. 

Bezdziedziczny I. nie jnający dziedzica = potom- 
ka, bezpotomny, bezdzietny. 2. m'e dziedziczący, 
wydziedziczony. 

Bezdzietnie przys. od Bezdzieiny. < Bez 4- 
DZIA(Ł)> 

Bezdzieiność, I, blm. rz. od Bezdzieiny. 

1. Bezdzieiny nie działający, nie produkujący, 
nieskuteczny, nieczynny, bierny; nieprodukcyjny, 
bezowocny, daremny, czczy, próżny, marny : Granie 
jest bezdzielne, że żadnego dzieła po sobie 
trwającego nie płodzi; kompozycja zaś jest 
dzielna, bo z niej nuty muzyczne. Oss. Utyskujr^; 
nie naśladuj ich w tym bezdzielnym dziele. 

2. Bezdzieiny niepodzielny, niepodzielony. 

Bezdzienny dnia nie mający, pozbawiony jasno- 
ści dziennej, ciemny : Spuścili ś. w te cieśni bez- 
dzienne. <Bez -j- DZIEŃ' > 

Bezdzietnie przys. od Bezdzietny: Umarł B. 
C= bezpotomnie). < Bez -f DZI A(T) > 

Bezdzietność, i, blm. rz. od Bezdzietny. 

Bezdzietny nie mający dzieci: Znam was, sy- 
nów przeszłości po ojcach bezdzietnych. Berw. 

fBezdzięcznie przys. od Bezdzięczny. 

-fBezdzieczność, i, blm. konieczność, przymus. 
<p. Bezdzięczny > 

-j-Bezdzięczny niedobrowolny, przymusowy, wy- 
muszony, musowy : Cóż ma król czynić w tako- 
wym przyniewoleniu i bezdzięcznym pozwoleniu? 
"Wer. <Bez-|-Dzięk, naśladowane z Nm. Ohne 
Dank = niechętnie, wbrew woli> 

XBezdzwonny \. pozbawiony dziconu: Kościół 
B. 2 nie dzwoniący, nie wydający tonu, bez- 
dźwięczny. <Bez -j- DZWON > 

Bezdźwierny, Bezedrzwi nie mający drzwi, bez- 
bramny. < Bez + DŹ WIER > 

Bezdźwięcznie przys. od Bezdźwięczny: Ode- 
zwał ś. B. <Bez-l-DŹWIĘK:> 

Bezdźwięczny, X Bezdźwięczy nie wydający 
dźwięku, niedźwięczny : Spółgłoska bezdźwięczna 
( = cicha, mocna). 

X Bezdźwięczy p. Bezdźwięczny. 

XBezdżdżowny p. Bezdeszczowy. 

Bezdżdżysty p. Bezdeszczowy: Dzień B. Krasz. 

Bezeblecłl, u. Im. y czcion. iinja, którą ś. przy- 
kłada do ustawionych czcionek, ażeby sprawdzić, 
czy wszystkie są jednakowej wielkości. < Nm. Be- 
sehblech> 

Bezebrwi nie mający brwi. <Bez -f-BRW> 

Bezec, u, Im. e kraw. pas wierzchniego mate- 
rjalu, podbity pod przód sukni męskiej, od klap do 
iloln. <Niu. B(>satz> 

[Bezeoa, y, blm., Bezelia, Bezernll(, Bezera] be- 
zecnik, niegodzitoiec. 



BEZGŁOWIE 

XBezechny p. Bezechowy. <Bez-|-Eeho> 

Bezechowy, Bezechy, X Bezechny nie wydający 
echa: I całą przeszłość niosłem bezechową, na 
barkach swoich. Asn. 

Bezechy p. Bezechowy. 

f Bezecmajster, tra, Im. trowle p. Bezycmajster. 

Bezecnica, y, Im. e forma ż. od Bezecnili. 
<Bez -f CZ(S)T> 

Bezecnić, i, II I. p. Bezcześcić. 2. X szpecić, 
szkaradzić, defigurować : Ospa twarz bezecni. 

Bezecnie przys. od Bezecny. 

Bezecnllc, a, Im. cy człowiek bezecny, infamis. 

Bezecność, I, blm. rz. od Bezecny, infamja. 

Bezecny I. wyzuty ze czci, niecny, haniebny, na- 
ganny, bezwstydny, niegodziwy, sprośny: B. Tata- 
rzyn. Kaeerz B. chłopy podwiódł. Birk. 2. szpet- 
ny, szkaradny, potworny, obrzydliwy, monstrualny, 
sprośny: Bezecna postać. 3. -j;- TprSiW. odsądzony od 
czci, toyjęty z pod prawa, banita, infamis. 

Bezednia, I, Im. e p. Bezdeń: Uścielić sobie 
gniazdo nad bezednia. Szaj. W bezedni tego 
błota. Krasiń. <Bez-|-DN> 

Bezedno, a, Im. a I. p. Bezdeń : I tak nas 
dwoje objęło B. Kon. Czarna pierś burzy, jak bu- 
rzy B., zajęła cały obszar ziemi stropu. Gosz. Pie- 
kielne B. Gosz. 2. gie. rodzaj głębokiej krynicy, 
oko morskie. Pol. 

XBezedny p. Bezdenny. 

Bezedrzwi p. Bezdźwierny. 

[Bezeka, i, blm.] p. Bezeca. 

Bezekrwi, Bezkrwawy nie mający krwi, którego 
krew uszła, martwy, niekrwisty. <Bez-|-KRW> 

Bezenerglczny nieenergiczny, słaby, ślamazarny: 
Módlcie ś. ! o wy istoty bezenergiczne, niedołęż- 
ne. Rog. <Bez 4-Energja> 

[Bezera, y, Im. y] p. Bezeca. 

XBezerman, a, Im. ie p. Bisurman. 

XBezermaniec, ńca, Im. ńcy p. Bisurman. 

[Bezernik, a, Ira. i] p. Bezeca. <Zap. z bez- 
wiernik. 

XBezetchu = &cz <c^u. < Bez-}- DUCH > 

Bezfarbny p. Bezbarwny. <Bez-j-Farba> 

Bezforemnie przys. od Bezforemny. <Bez-f 
Forma > 

Bezforemność, I, blm. rz. od Bezforemny. 

Bezforemny nieforemny, bezkształtny, niezgrabny. 

Bezforteiny niesztuczny, naturalny, nieudany, pro- 
sty. <Bez 4- Fortel > 

Bezfrasobiiwy niefrasobliwy, bezkiopotliwy, wol- 
ny od trosk, swobodny, spokojny : Śpiew B. Kon. 
<Bez -f- Frasobliwy > 

Bezfunduszowy nie mający funduszów. Mich. 
<Bez -\- Fundusz > 

Bezgalęzi nie mający gałęzi, nierozgałęziony : 
Pień B. <Bez-f-GAŁĘZ> 

Bezgęby nie mający gęby. <Bez -f- GĘB> 

Bezgłębny niezgłębiony., niezgruntowany : Ciem- 
ność pod spodem bezgłębnym wybrzeża. Krasiń. 
<Bez4-GŁĘB> 

Bezgłos, u, blm., Bezgłosie, Bezgtośność I. brak 
głosu, dźwięku. 2. lek. (aphouia) utrata głosu, 
niemota. < Bez -(- GŁOS > 

Bezgłosie, a, blm. p. Bezgłos. 

Bezgłosowy p. Bezgłosy. 

Bezgłosy, Bezgłosowy nie mający głosu, nie wy- 
dający go, niemy, bezdźwięczny. 

Bezgtośność, I, blm. p. Bezgłos. 

Bezgłowie, a, blm. I. brak głowy u płodu. 2.X 
a. \Bezho\o}Mle] pozbawienie głowy, zagłada, zguba, 
zatrata, śmierć: Wiąże ś. klika na B. sędziemu. 
Pol. Gdy ptak z wojskiem, wrogom na B. Pol. 
Na B. - na zbity łeb, tia złamanie karku, na mar- 



n% 



BEZGŁOWNY 

ne, na nieszczęście, na hiedę: Gdzie jest Zazula? 
mów rai na B.! Pol. ( i-- do licha). Na B. tobie ! 
Jeż. <Bez 4- GŁOW> 

Bezglowny p. Bezgłowy. 

Bezgłowy, Bezglowny I. nie mającrj głowy: Po- 
twór B. 2. przen. nie mający gloivy ^przewodni- 
ka, przełożonego, pasterza, osierocony: Djeeezja 
bezgłowa. 3. przen. głujń, ograniczony, niezarad- 
ny; słaba, kapuściana, słomiana głowa. 4. zool.: 
Ryby bezgłowe p. Ryba. 

XBezgnlewllw«śó, i, blm. rz. od Bezgniewllwy. 
<Bez-|-aNIEW> 

X Bezgniewllwy, X Bezgniewny niezdolny do 
gniewu, nie umiejący i. gniewać. 

X Bezgniewny p. Bezgniewllwy. 

XBezgnlły niepodległy gniciu, icolny od zgnili- 
zny. <Bez -f-<jNI> 

Bezgorączkowie, a, blm. lek. (apyrexia) stan, 
okres choroby, wolny od gorączki, opust gorączki. 
<Bez -|- Gor.^ezka> 

Bezgorączkowy wolny od gorączki: Cierpienie 
bezgorąezkowe. 

xBezgośclowy bez gości: Dora w stanie bezgoś- 
ciowym. Byk. < Bez + GOŚĆ > 

Bezgranicze, a, blm. przestrzeń bez granic: Tu 
wiecznym pochód jest przez B. Mir. Mgławic 
bezgranicza. Mir. < Bez -f GRAN > 

Bezgranicznie przys. od Bezgraniczny. 

Bezgraniczność, i, blm. rz. od Bezgraniczny. 

Bezgraniczny nie mający granic, nieograni- 
czony. 

XBezgr08zny, X Bezgroezy nie mający ani gro- 
sza, ubogi, goły. <Bez + Grosz > 

xBezgro8zy p. Bezgroszny. 

i. Bezgrotny nie mający grotu: Strzała bez- 
grotna. < Bez -f- Grot. > 

2. Bezgrotny nie mający groty. < Bez -f- Grota > 

Bezgruncie, a, Im. a = Bezdeń. < Bez -|- Grunt > 

XBezgruntny niezgruntowany, bezdenny, niezgłę- 
biony, przepaścisty. 

Bezgruntownie przys. od Bezgruntowny: Anar- 
elija nasza B. rządem politycznym nazwana. 

Bezgruntowność, I, blm. rz. od Bezgruntowny. 

Bezgruntowny nie oparty na pewnym gruncie, 
niefundamentalny, bezzasadny, niegłęboki, nieugrun- 
łoirany, płytki, powierzchowny: Cnota bezgrun- 
towna. 

Bezgrzesznie przys. od Bezgrzeszny. <Bez-|- 
GRZKCH> 

Bezgrzeszność, I, blm. rz. od Bezgrzeszny. 

Bezgrzeszny wolny od grzechów, niegrzeszny, 
niepodległy grzeszeniu, nieułomny, doskonały, bez 
zmazy: Żywot B. Tylko Bóg jest B. 

Bezgrzywy nie mający grzywy: Koń. lew B. 
<Bez-|-GRZYW> 

fBezgwaltownie przys. od Bezgwaltowny, fNie 
gwalciście : B. wiecznie chować. 

t Bezgwaltowny, f NIezgwalcisty, nienaruszalny. 
<Bez -fGwałt> 

Bezgwiazdny, Bezgwiazdowy, Bezgwiazdy, Bez- 
gwlaidzlsty, Bezgwieździsty pozbawioiiy gwiazd, 
niegwiaździsty : Po zimnej, bezgwiazdnej drodze 
śmierci. Kasp. <Bez -f GWIAZD> 

Bezgwiazdowy p. Bezgwiazdny. 

Bezgwiazdy p. Bezgwiazdny. 

Bezgwiażdzistość, i, blm. rz. od Bezgwlaź- 
dzlsty. 

Bezgwiaździsty p. Bezgwiazdny. 

Bezgwieździsty p. Bezgwiazdny: W ciemności 
nieba bezgwieździstej. Tet. 

[Bezhamulny] niepohamowany, nie znający hamul- 
ca. < Bez -|- Hamulec > 



BEZKAPŁANSKI 

[Bezhar nieod.] nadmiar, zbytek (ceny, wagi, 
wzrostu itp.). <Ukr. bezhar> 

Bezhełmny nie mający hełmu. < Bez -|- Hełm > 

Bezhełmowieo. wca, Im. woy człowiek hez heł- 
mu. Deo. 

Bezherbowny nie mający herbu, nieszlachcic: Lu- 
dzie bezherbowni. Krasz. <Bez-}-Herb> 

[Bezholowle, a, Im. a] p. Bezgłowie: Na B. 
jemu! bodajby ś. on był nie rodził. Jeż. <Ukr. 
bezhołowje, bezhołowle> 

fBezhumny p. Bezumny: Nie lękam ś. sproś- 
nych a bezhumnych łapaczów. Stryjk. <Ukr. 
bezumnyj > 

Bezig, a, blm. p. Bezlk. 

Bezik, a, blm., Bezlg, Bez I. rodzaj gry w kar- 
ty: B. z mianowaną, kurą, różnoraastny, z kore- 
spondencją. 2. grupa kart w tej grze : dama pik 
i walet karo: B. podwójny, potrójny itd. ( = zło- 
żony z dwuch, trzech Ud. dam i tyluż waletów). 
<Fr. b^sigue a. bósy> 

Bezimieniec, ńca, Im. ńcy p. Beżlmlennik: Cóż 
to za B.? Słów. <Bez -i- I(M)> 

Bezimiennie przys. od Bezimienny. 

Bezlmiennik, a, Im. cy, Bezimieniec pisarz, au- 
tor bezimienny, nie podpisany, anonim : Wydał ją 
po polsku jakiś B. Zał. 

Bezimienność, I, blm. rz. od Bezimienny. 

Bezimienny I. zatajonego a. niewiadomego na- 
zwiska, anonimowy, nie podpisany, bez podpisu : 
List B. Spółka akcyjna bezimienna. 2. Xnie- 
v)y powiedziany, niewy sławiony, nieopisany, niewy- 
mowny : Co za ból B.! 3. lek.: Kości bezimien- 
ne, Xniemianowane,-i-kłąbowe, fsze- 
rokie (ossa innominata) - tworzące mied- 
nicę. Tętnica i żyła bezimienna (arteria et ve- 
na innominata). Linja bezimienna a. krańcowa 
miednicy (linea innominata s. terminalis) = oka- 
lająca wejście do miednicy mniejszej. 

Bezinteresownie przys. od Bezinteresowny. 
<Bez -{■ Interes > 

Bezinteresowność, I, blm. rz. od Bezintere- 
sowny. 

Bezinteresowny, X Bezzyskowny I. nie mają- 
cy widoków osobistych na celu, nieinteresowny, nie- 
interesowany, niechciwy, niewyrachowany, wspania- 
łomyślny : Lekarz B. 2. bezpłatny, daremny, gra- 
tysowy : Porada bezinteresowna. 

XBezi8tny fil. nie mający istnienia, nieistnieją- 
cy, któremu nic w rzeczywistości nie odpowiada, 
fikcyjny, urojony. < Bez -|- IST > 

XBezistotny nie mający istoty, jestestwa, treści: 
Brnąłem przez bezistotną szerz okropnej gma- 
twy. Przyb. 

XBezjarz8mny nie noszący jarzma, nie znający 
go. <Bez-f JARZM > 

XBezJądrek, drka. Im. drkl, XSkrytojądrek, 
XSkrytomądek, X Bezmądek człowiek a. zwierzę, 
którego jądra nie zstąpiły do moszen, lecz pozosta- 
ły w jamie brzusznej, in. wnęter, wnętr (cryp- 
torchis). <Bez -|- JĘDR> 

Bezjędrzec, drca, Im. drcy, Busanieo człowiek 
bez jąder, któremu wycięto jądra, rzezaniec, kas- 
trat, trzebieniec, eunuch. 

Bezjęzyczność, 1, blm. rz. od Bezjęzyczny. 
<Bez-|- JĘZ(YK)> 

Bezjęzyczny nie mający języka, nie władający nim. 

Bezkalny wolny od katu, niemętny, czysty, kla- 
rowny, nie zanieczyszczony : Perła, w bezkalnyra 
znaleziona morzu. < Bez -f- KAŁ > 

Bezkaplański nie mający kapłanów, bezksięży: 
Sekta bezkapłańska. < Bez -j- Kapłan > 



123 



BEZKARMNT 

Bezkarni ny nie mający karmi, hez pokarmu zo- 
stający, czczy, głodny. <Bez -(- KARM> 

Bezkarnie przys. od Bezkarny. <Bez-|-KAR> 

Bezkarność, i, blm. iz. od Bezkarny. 

Bezkarny I. nie karany, nie karcony, pozosta- 
wiony hez kury: Bezkarne występki rodzą, nowe, 
gorsze. 2. przen. nie sprowadzający złych następstw, 
przechodzący bez śladu, szczęśliioie : Obżarstwo 
Dezkarne nie bywa. 3. niekarny, nie znający ku- 
ry, subordynacji, dyscypliny, rygoru; rozpuszczony, 
rozuzdany, rozzuchwalony, rozpasany, krnąbrny. 4. 
X nie j)0(llegający karze, nienaganny, bez zarzutu 

Bezkielny nie mający Idów. <Bez-|-KŁ> 

Bezklopotliwy wolny od kłopotów, bezfrasobliwy, 
Bwobodnij : Młodość bezkłopofliwa. <Bez -j- 
KLEP> 

Bezkmieciowy nie mający kmieci: Szlachta bez- 
knileciowa. < Bez -|- Kmieć > 

xBezknołowy bot. (edoais): Pień 'Q.=pień gładki 
i okrągły. Kluk. 

Bezkolankowy nie mujący hńunek, bezczłonkowy : 
Trzcina bezkolankowa. < Bez -f- KOL(AN) > 

XBezkolejowy p. Beztorny. <Bez4-K0Ł> 

Bezkoleśny nie mający kół: Pług B. <Bez -\- 
KOŁ> 

Bezkolor, u, blm. bezbarwność: Gdybyś mógł 
zostać chwilę w czystym bezkolorze. Słów. <Bez-f- 
Kolor> 

Bezkolorowo przys. od Bezkolorowy : List B. 
napisany. Spaś. 

Bezkolorowość, I, blm. rz. od Bezkolorowy: 
Ta tylko nienamiętność i B. czyni go zdolnym 
być regulatorem życia w całym ogromie społe- 
czeństwa. Spaś. 

Bezkolorowy I. nie mający koloru^ bezbarwny, 
czysty: Szkło bezkolorowe. Jak ś. z różanej 
kobiety czynił duch jasny, lecz B. Słów. 2. przea. 
bezbarwny, niewyrazisty, nieożywiony, nieivyraźny, 
niezdecydowanego charakteru. 

Bezkonfesyjność, I, blm. rz. od Bezkonfesyjny. 
<Bez -f- Konfesja > 

Bezkonfesyjny bezwyznaniowy. 

Bezkonny pozbawiony konia : Poginęło ,i nie do- 
staje 70, bezkonnych 15. <Bez-f KOŃ> 

Bezkontrolowy bez kontroli, nie kontrolujący : Bez- 
kontrolowe dowierzanie cyfrom. < Bez 4- Kon- 
trola > 

XBezkończy nie mający końca, nieskończony. 
< Bez -I- KON > 

Bezkoronność, i, blm. brak korony, pozostawanie 
hez korony: Bczkrólewskość i B. państwa pol- 
skiego. Mał. < Bez -\- Korona > 

Bezkoronowy a. Bezplatkowy bot.: Rośliny bez- 
koronowe (apetalae) = dział roślin dwuliściennych, 
zawierający rodziny, pozbawione korony, opatrzone 
okuńatem pojedynczym. 

Bezkorzenny nie mający korzenia. <Bez 4- 
KOR> 

Bezkorzystnie przys. od Bezkorzystny. <Bez-|- 
KORZ(YST) > 

Bezkorzystność, I, blm. rz. od Bezkorzystny. 

Bezkorzystny niekorzystny, niepożyteczny. 

Bezkosmek, mka, Im. mkl bot. (licea) roi. z kla- 
ty śluzowców, z rodziny bezkosmkowatych. < Bez -f- 
KOS(M)> 

Bezkosmkowaty bot.: Rośliny bezkosmkowafe 
(liceacei) - rodzinaprzyrodzona roślin bezkwiatowych. 

xBezkost, a, Ira. y (o człowieku) niewieściuch, 
miętus, lepu, kluch, flak, pieszczoch, papinkowaty, 
ślimak. Por. fPrzezkost < Bez -|- KOST > 

Bezkostny, X Bezkosty, Bezkośoi nie mający 
kości a. mujący bardzo kruche kości, miękki. 



BEZKRYTTCYZM 

y Bezkosty p. Bezkostny. 

Bezkośoi p. Bezkostny. 

BezkotMJozny nie mający kotwicy: Okręt B 
<Bez -f-Kotwica> 

Bezkrajny bez kraju, bez ojczyzny, kosmopoli- 
tyczny: Dziejopis bezstronny, B. <Bez-|-KRAJ> 

BezkrańCOWy nie mający krańców, bezgraniczny, 
bezbrzeżny: Morze odmęty swoje rozkiełznało 
i z bezkrańcowej wyjącej przestrzeni trzecią 
pieśń straszną do wierzchołka słało. Asn. 

XBezkraśność, I, blm. rz. od Bezkraśny. <Bez+ 
KRAS> 

X Bezkraśny bez iywych kolorów; niepiękny, bez 
krasy. 

X Bezkres, u, Im. y przestrzeń nieograniczona, 
bezgranicze ; nieskończoność, bezmiar : W bezkre- 
sach rpzlał 8. niebytu odgłos dzwonu z wieży. 
Tet. Śniąc w bezkresach, któż myśli o jutrze? 
Mir. < Bez -f- Kres > 

X Bezkresny I. niemożliwy do nakreślenia, nie- 
określony, nieoznaczony, nie ujęty w stałą widomą 
jormę: Dusza jest bezkresną cechą twego maje- 
statu. Zabł. Cienie nieujęte i bezkresne. Tet. 2. 
! p. Bezkresny: Grzmot rozlega ś. w bezkresnym 
przestworze. Moraw. Myśli, niezgłębny i B. 
świecie! Moraw. 

Bezkreśnie przys. od Bezkresny: Ocean 6. 
szeroki. Tet. 

X Bezkresny, I Bezkresny nie mający kresu, gra- 
nicy, nieskończony, bezbrzeżny : Brodzą po bezkres- 
nym oceanie wymarzonego świata. Zach. Toną 
wśród bezkresnej otchłani stworzenia. Moraw. 
Obszarów bezkresnych trzeba tęsknotom bez 
końca. Mir. 

XBezkrewnle przys. od Bezkrewny. <Bez-{- 
KRW> 

XBezkrewność, I, blm. rz. od Bezkrewny. 

X Bezkrewny I. bez krwi, nie mający krwi; bez- 
krwawy, niekrwawy, bez przelewu krwi: Ofiara 
bezkrewna. Skar. 2.niemający krewnych. Z. lek. p. 
Bezkrwisty. 

Bezkręgowy zoo\. nie posiadający kręgów, t.j. krę- 
gosłupa: Zwierzęta bezkręgowe <Bez -f-KRĘG> 

XBezkról, a, Im. owie ten, co zastępuje miejsce 
króla w czasie bezkrólema. <Bez-|-Król> 

XBezkrólestwo, a, Im. a p. Bezkrólewie. 

Bezkrólewie, a, Im. a, X Bezkrólestwo, X Bez- 
królowanie czas toakowania tronu (interregnum). 

Bezkrólewskość, I, blm. stan kraju bez króla, 
brak władzy królewskiej: Na tę B. i bezkoron- 
ność państwa polskiego złożyć należy rozpad- 
niecie ś. jednolitego królestwa. Mał. 

XBezkrólowanle, a, Im. a p. Bezkrólewie: 
Przez całe to B. po wielu ziemiach szlachta obie- 
rała na wakujące krzesła wojewodów, kasztela- 
nów. Bart. 

Bezkrwawle, Bezkrwawo przys. od Bezkrwa- 
wy. <Bez4-KRW> 

Bezkrwawo p. Bezkrwawle: To zwycięstwo 
mu przyszło łatwo i B. Krasz. 

Bezkrwawy niekrwawy, bez rozlewu krwi: 

Bezkrwistość, I, blm. rz. od Bezkrwisty; lek. 
stan chorobliwy z pomniejszeniem a. brakiem krwi, 
niedokrwistość, niedokrewność, anemja. 

Bezkrwisty, X Bezkrewny I. nie mający krwi: 
Bogowie bezkrwiści. Ml. 2. lek. niedoh-wisty, ma- 
jący za mało knoi, anemiczny. 

Bezkrytycznie przys. od Bezkrytyczny: B. za 
świadki i źródła przyjmuje dziwactwa pisarza. 
Lei. < Bez -f- Kry tyka > 

Bezkrytycyzm, u, blm. brak krytyki, niekrytycz- 
nośó. 



U^ 



BEZKRYTYCZNY 



BEZŁADZIE 



Bezkrytyczny niekrytyczny : Bezkrytyczna kom- 
pilacja. Chm. 

Bezkslęży = Bezkaplański. <Bez + Ksiądz > 

Bezksiężycowy, X Bezksiężyczny pozhmoiony 
światła księżyca, beziitiesięczny : W noc bezksię- 
życową.. Słów. < Bez -f- KsiężyO 

X Bezksiężyczny p. Bezksiężycowy. 

Bezkształt, u, blm. - Bezksztaltność. <Bez 
+ Kszta}t> 

Bezkształtnie przys. od Bezkształtny. 

Bezksztattność, i, blm. rz. od Bezkształtny; 
lek. (araorphia) brak określonego kształtu. 

Bezkształtny I. nie mający kształtu, niekształt- 
ny, niejbremny, hezforemny, nieociosany, nieokrze- 
sany, niezgrabny, potworny, monstrualny : Kamień, 
tułów B. 2. lek. (araorphus) nie posiadający bu- 
dotoy, kształtu określonego, bezpostaei. 

XBezkunsztnle p. Bezkunsztownie. <Bez -j- 
Kun6zt> 

xBezkunsztność, i, blm. p. Bezkunszłowiiość. 

XBezkunsztny p. Bezkunsztowny. 

Bezkunsztownie przys. od Bezkunsztowny; 
X Bezkunsztnie. 

Bezkunsztowność, I, blm. rz. od Bezkunsztow- 
ny; X Bezkunsztność. 

Bezkunsztowny, X Bezkunsztny I. niekunszłow- 
ny, niesztuczny, nieudany, nieioymuszony, szczery, 
prosty, niewykwintny, prostoduszny. 2. stateczny, 
nieżartobliwy, serjo, poważny, sensat. 

[Bezkur-] p. Beskur-. 

XBezkwas, u, Im. y p. Bezkwaśność. <Bez-j- 
KWAS> 

XBezkwaśnle przys. od Bezkwaśny. 

X Bezkwaśność, I, blm. rz. od Bezkwaśny; 
X Bezkwas. 

X Bezkwaśny nie mający w sobie kwasu, nie- 
kwaśny, przaśny : Chleb B. 

Bezkwiat, u, Im. y bot. (epimedium) roś. z ro- 
dziny berberysowatych. < Bez -I- KWIT > 

Bezkwiatowy bot. nie posiadający a. nie wyda- 
jący kwiatu: Rośliny bezkwiatowe p. Zarodni- 
kowe. 

XBezkwietnlany p. Bezkwietny : Zimabezkwiet- 
niana. 

Bezkwietny, xBezkwletniany 7ue mający kwiatu, 
nie kwitnący: Bezkwietnym badylem grób jego 
zarastał. Uj. Bezkwietne paprocie. Gosz. 

[Bezla] wedle, podle. < Przekręć, wyrazu podle > 

fBezleplca, y. Im. e niedorzeczność, głupstwo, 
absurd: Najtrudniejsza w jedno absurdum wpaść, 
za którym tysiąc bezlepic idzie. < Przez Ukr. 
26 6. Sł. bezleptni> 

Bezlesie, a, Im. a, Bezleśność brak lasu, drzew ; 
miejsce bez lasu. < Bez -j- LAS > 

Bezleśność, i, blm., rz. od Bezleśny, p. Bezlesie. 

Bezleśny nielesisty, ogołocony z lasu, nie mają- 
cy drzew, nie zadrzewiony: Okolica bezleśna. 

XBezlicznie przys. od Bezliczny, bez liku, wiel- 
cc,6ar£Zzo często .-Mą duszę zapala B. <Bez-{-LIK> 

XBezliczność, i, blm. p. Bezzllczność. 

XBezliczny p. Bezzllczny. 

tBeziiczski przys. bez liczenia, nie licząc : Prze- 
był B. 

Bezlik, u, blm. niezliczone ^mnóstwo, ■ nieprzeli- 
czona moc, ilość nieprzebrana : Śród bezliku trudów. 

Beziist, u. Im. y bot. (buxbaumia) roś. z gro- 
mady mchów liściastych, z rodziny bezliściowatych. 
<Bez-|-LIST> 

Bezlistnik, a, Im. I bot. p. Gnieźnik. 

Bezllstność, I, blm. rz. od Bezlistny: B. flory 
północnej. 



Bezlistny I. (o drzewach) ogołocony z liścU 
nagi, goły : Stoją bezlistne drzewa w szronu sza- 
cie. Słów. B. las. Słów. Gaje bezlistne. A.^^n. 
Bezlistne gałęzie. Sienk. Pokaźny las na oko, 
ale bezlistne drzewa. Zal. 2. bot.: Rośliny bez- 
listne (aphylles) dział roślin, obejmujący grzyby 
i wodorosty. 

fBezllsż p. Przezllsz. 

Bezliścieniowy bot. p. Bezllścienny. 

Bezliścienny, Bezliścieniowy bot.: Rośliny bezli- 
śeieune {atolylodonane) gromada roślin, nie posia- 
dających nasion i zarodka, dziś zwanych z a r o d n i- 
k o w e m i (sporophy ta). < Bez 4; LIST > 

Bezliśclowaty bot.: Rośliny bezliściowate (bux- 
bauiiiiaceae) rodzina roślin z gromady mchów liś- 
ciastych. 

Bezlitosny nielitośny, nieliiościwy, nieubłagany, 
niemiłosierny, zawzięty, nieludzki, nieporuszony, nie- 
ugięty, okrutny, surowy, srogi: Jest bezlitosnym 
sędzią dla nowicjuszów literackich. Król zim- 
ny, B. Ki-asz. Wystawiony na bezlitosne wzro- 
ki. Słów. <Bez-f-LIT> 

Beziitość, i, blm. brak litości, nielitościwość : 
Uzbrojony niewiarą, i bezlitością. Krasz. 

Bezlitośnie przys. od Bezlitosny: Myśl jak 
pijawka wpiła mu ś. koło serca, koło głowy 
i targała nim B. Krasz. B. ją zdradził. Krasz. 

Bezlosy bez losu, nie mający losu. <Bez-(-Los> 

Bezlotek, tka, Im. tki zool. (aptenodytes pata- 
g omen) ptak płetwonog i, bezlolny. <Bez 4- LOT> 

Bezlotnośc, i, blm. rz. od Bezlotny. Przen.: brak 
wyższego polotu, wyższych dążeń, poziomość. 

Bezlotny I. niezdolny do latania, nie mający lo- 
tu. 2. zool.: Ptaki bezlotne. 

Bezludnie przys. od Bezludny. <Bez-|-LUD> 

Bezludność, i, blm. rz. od Bezludny. 

Bezludny I. nieludny, niezabidniony, odludny, 
niezamieszkany, pusty, samotny, loyludmony : Bez- 
ludna wyspa. Bezludne gmachy głośniejszym 
odgłos odbijają echem. Słów. 2. X odludny, osa- 
motniony, samotny, odosobniony, pustelniczy, nielo- 
warzyski, klasztorny, zamknięty: Pędził bezluilne 
życie. 

Bezludzie, a, Im, a okolica bezludna, odludna ; 
miejsce niezaludnione, pustkowie, pustynia : W bez- 
czynności na tym bezludziu wyżyć niepodobna. 
Krasz. I nie przykrzy ś. waszmości siedzieć na 
takim bezludziu? Sienk. 

XBezludzki = Nieludzki. 

XBezludzkość, i, blm. = Nieludzkość. 

Bezład, u, blm., Bezładzie i. nieład, chaos, za- 
mieszanie, zamęt, nieporządek, popłoch, rozgar- 
djasz: W największym bezładzie uchodzi do 
Prus. Mick. Bogactwa natury, spiętrzone w uro- 
czym bezładzie. Dzierż. Myśli poczęły wpadać 
w zwykły B. senny. Sienk. 2. lek. brak zdol- 
ności wykonywania ruchów prawidłowych, b e z- 
ł a d n o ś ć , ! a t a k s j a. < Bez -\- ŁAD > 

Bezładek, dka. Im. dki bot. (ataccia) roi z rorfzi- 
ny krąpielowatych. < Naśladowano z Gr. ataktos = 
bezładny > 

Bezladnić, i, II doprowadzać do bezładu : Na 
stany, na wiary nas bezładnił. Uj. 

Bezładnie przys. od Bezładny: Domki, rozrzu- 
cone B. Jeż. Włos B. ś. wije. Mick. Tłoczy ś. 
hufiec, miesza ś. B. Mick. 

Bezładność, i, blm. rz. od Bezładny; p. Bezład. 

Bezładny i. bez ładu, nieporzadny, chaotyczny, 
niesystematyczny: Wykład B. 2. lek.: Ruch B. 
przy staniu, e\\0(iiiem.\i.— \ataktyczny. 

Bezładzie, a, blm. p. Bezład: Niepowodzenia 
wskutek bezładzia. Spaś. 



125 



BEZŁAKNOŚĆ 

Bezlakność, I, bim. I. X rz. od Bezlakny. 2. 

lek. (inappetentia) brak apetytu, niechęć do jadła. 
<Bez-|-ŁAK(N)> 

XBezłakny nie łaknący, nie mający chęci do je- 
dzenia, nie mający apetytu. 

Bezlodygowybot. (acaulis): Roślina bezłodygo- 
wa = mająca lodyyą skróconą i Hicie umieszczone 
na jednej loysokości. < Bez -f- ŁOD > 

XBezlożeniec, ńca, Im, ńcy bezżeniec, nieżona- 
ty. < Bez 4- LEG > 

XBezlożeństwo, a, blm. bezieńsłwo, celibat. 

Bezłożyskowy: Zwierzęta bezłożyskowe zooL, p . 
Zwierzę. 

BezluskI, Bezłustny, Bezszczeżujny zoo\.j>ozba- 
wiony łiisk. <Bez + ŁUSK> 

Beztustny p. Bezłuski: Karp B. 

Bezluzowy nie mający luz: Bilard B. <Bez-j- 
Łuza> 

Bezmajętny nie mający majątku, niemajętny, 
niezamożny. <Bez + M^j§tny> 

[Bezmala] p. Bezmala. 

Bezmata, [Bezmala] przys. I. ledwie nie, tylko 
co nie; o włos, o mały włos, mało co nie, 
żart. o mały Jif/iel, omal; niewiele mniej, niż..; 
blizko, prawie : Było B. trzystu. B. wszyscy nie 
zginęli. 2. [B.] darmo, daremnie, naj)różno, bez po- 
trzeby, niepotrzebnie : Oszczędny, B. grosza nie wy- 
da. 3. [B.] podobno, zdaje L ' <Bez -t-MAŁ> 

Bezmatżeński bezżenny, nie żyjący tu małżeń- 
stwie, wolny. Stan B. <Bez + MAŁ(ŻON)> 

Bezmałżeństwo, a, blm. stan wolny, bezmałżeń- 
ski, bezżeń.'itwo. 

XBezinartwy nie umierający, niepodległy śmier- 
ci, nieśmiertelny. <Bez-f-MOR> 

Bezmaskowy nie mający maski, nie zamaskowa- 
ny. < Bez -|- Maska > 

XBezmatczały p. Bezmatczy. <Bez-|-MA(T)> 

XBezmatczy, x Bezmatczały nie mający matki, 
pozbawiony maiki: Rój B. 

XBezmądek, dka, Im. dki p. Bezjądrek. <Bez 
+ MĄD> 

X B'^ezmę8ki, X Bezmężny mezamężn?/.- Stan B. 
(—luolny). Masz córki bezmęskie. <Bez-|-MĘŻ> 

Bezmętny niemętny, bez mętów, bez kału, nie 
zmącony, klarowny, czysty. <Bez-|-MĘT> 

XBpzmężna, ej, Im. e rz. p. Bezmężny. <Bez 
+ MĘŻ> 

XB'ezinężnośó, I, blm. rz. od Bezmężny. 

X Bezmężny p. Bezmęski: Matko bezmężna, 
módl ś. za nami (—któraś męża nie poznała, prze- 
czysta). Bezmężna, ej, Im. e rz. kobieta nieza- 
mężna, wolna ; niemężatka. 

Bezmian, u. Im. y I. a. Przezmian, X Prze- 
mian rodzaj wagi bez szal. 2. bot. p. Postrzan. 
<S. skd. besman, bisman, Duńs. bismen, Szwed, 
besman, stą,d Nm. Besiuer, Desam i in. Źródło 
wyrazu niewiadome > 

Bezmianek, nka, Im. nki I. ciężar, balans, uży- 
wany przy gimnastykowaniu i. 2. w Im. zool. 
(lialteres) skrzydła zmarniałe drugiej pary u owa- 
dów dwuskrzydłych. 

Bezmianowy, Bezmlenny przym. od Bezmian; 
Przezmianowy: Gwicht B. 

Bezmiar, u, Im. y, X Bezmlerze niezmierzo- 
nośó, nieograniczonośó, nieskończoność, przestrzeń 
niezmierzona, obszar nieograniczony ; przen. prze- 
poić, otchłań, bezdeń, odmęt: Przyjaźa rzuciła go 
w B. <Bez4-MIAR> 

fBezmiarny p. Bezmierny. 

1. Bezmlenny, Bez nazwy bez miana, bezimienny. 
<Bez+I(M)> 

2. Bezmlenny p. Bezmianowy, 



SEZMYŚLTSnr 

Bezmiernie przys. od Bezmierny. < t?6« + 
MIAR> 

XBezmlernomajętny niezmiernie mafętny. <Bez 
+ MIAR + Majętny > 

Bezmierny, f Bezmiarny, f Bezmirny I. mV- 
zmierzony, nieskończony, nieograniczony. Bóg jest 
B. 2. wielki, obszerny, bezbrzeżny, nieprzejrzany, 
rozległy, szeroki: Ocean B. 3. nadmierny, zbytni, 
nieumiarkowany, niepohamowany: Bezmierne wy- 
dawanie dna nie ma. Złość bezmierna. 

X Bezmlerze, a, Im. a p. Bezmiar: B świata. 
Grzmot z rykiem ś. przewalał przez ciche bez- 
mierza. Tet. 

Bezmlesięczny - Bezksiężycowy. < Bez -f 
MIESIĘC > 

Bezmięsny ogołocony z mięsa: Bezmięsne koś- 
ci. Krasiń. < Bez -f- MIĘS > 

Bezmiloslerdzle, a. blm. brak miłosierdzia, nie" 
litościwość. 

Bezmlfpsiernie przys. od Bezmilosierny. <Bez-f- 
MIŁ +SROD> 

Bezmilosierny = Niemiłosierny: Każdenwdniu 
zwycięstwa B. Krasiń. 

Bezmlłosny nie kochający, nie znający miłości: 
Mnie bezmiłosną wydano, czy sprzedano za mąż. 
Krasiń. < Bez -f- MIŁ > 

fBezmllość, i, blm. bezlitość, bezmiłosierdzie. 

fBezmimy p. Bezmierny. 

XBezmoo, y, blm.,XBezmocnośćmmoc, bezsiU 
ność, słabość: W bezmocy wśród nocy wiek po 
wieku stęka. Krasiń. <Bez-j-MOC> 

XBezmocnle przys. od Bezmocny: Stara gło- 
wa trzęsie ś. B. Kon. 

XBezmooność, I, blm. p. Bezmoo. 

X Bezmocny niemocny, bezsilny, słaby. 

Bezmocz, u, blm. lek. (aniiria) zatrzymanie i. 
moczu, 7iiemożność oddawania go. <Bez-j-MOK> 

XBezmogl(a, y, blm. nieśmiertelność: Utęsknie- 
nie wieków było za nieskalaniem i za bezmogi- 
łą. Słów. < Bez -[- Mogiła > 

[Bezmomencik ] nieod. chioilka, momencik: 
Wyjdę choć na B. <Bez zamiast przez -|-Mo- 
ment> 

Bezmownie przys. od Bezmowny: Patrzał B. 
na obumarłą twarz matki. <Bez-t-MO"W> 

Bezmowno^, I, blm. lek. (aphasia) utraia mo- 
wy, wymawiania, zaniemienie, nieiuysłowność. 

Bezmowny nie mówiący, niemy, milczący, nie 
mający daru mowy, dotknięty bezmownością : Bę- 
dzie jak szmer fontanny B., lecz smutny. Słów. 

Bezmózgi, Bezmózgowy I. lek.: Płód B. ~ 
Bezmózgowiec. 2. przen. bezrozumny, głupi. <Bez 
-f MÓZG> 

XBezmÓzgnica, y,\m.e kobieta bezmózga, głupia. 

Bezmózgowiec, wca, Ira. wce lek. (anencepna- 
lus) płód j)otworny, urodzony bez mózgu. 

Bezmózgowy p. Bezmózgi. 

XBezmroCzny niemroczny, nie zamroczony, jas- 
ny, widny. < Bez -f MROK > 

X Bezmylnie przys. od Bezmylny. < Bez -ł- 
MYŁ> 

XBezmylność, I, blm. rz. od Bezmylny. 

X Bezmylny nieomylny, niemylny, bezbłędny. 

Bezmysł, u, blm. lek. (amentia) zupełne niedo- 
łęstwo umysłowe, idjotyzm. < Bez -j- My(SŁ) > 

Bezmyśl, i, blm. p. Bezmyślność: Pomawiany 
niesłusznie o B. polityczną, Jan Sobieski. Jaroch. 

Bezmyślnie przys. od Bezmyślny. 

Bezmyślność, i, blm. rz. od Bezmyślny; Bez- 
myśl. 

Bezmyślny nie myślący; bez myśli, bez zamiaru, 
machinalny: Człowiek, postępek B. 



12t) 



BEZSITTNT 

XBezmytny, XBezcelnynie płacący a. nie Hora- 
cy mijta, wolny od da. < Bez -j- Myto > 

Beznadzieja, I, blra. brak, utrata nadziei; bez- 
nadziejność, zwątpienie: Nie zwiastuj nigdy nic 
prócz beznadziei. Krasiń. < Bez -|- Na -f- DZIE > 

Beznadziejnie przys. od Beznadziejny: Kochał 
B. Jeż. 

Beznadziejność, I, blm. rz. od Beznadziejny, 
Bezna dzi ej a ; Była to tylko B. Orzesz. 

Beznadziejny, Beznadziejowy nie mający nadziei, 
zwątpiały, zdesperowany, deaperacki, bez wszelkich 
widoków: Od pustyń wieje ponura, beznadziej- 
na tęsknota do naszej ziemi. Bał. Żal bezbrzeż- 
ny, B. Tet. Jam potępioną już i beznadziejną, 
na wieki wieków. Krasiń. 

Beznadziejowy p. Beznadziejny : Są. to życzenia, 
ale beznadziejowe. Kim. 

XBeznagannle przys. od Beznaganny. <Bez-|- 
Na-f GON> 

XBeznaganność, i, blm. rz. od Beznaganny. 

X Beznaganny nienaganny, poprawny. 

XBeznagrodnie przys. od Beznagrodny. <Bez-J- 
Na-ł-GROD> 

X Beznagrodny nie mogący być wynagrodzonym, 
zastąpionym ; niepowetowany, nieoceniony : Strata, 
zasługa beznagrodna. 

Beznamiętnie przys. od Beznamiętny: W moich 
dłoniach trzyma rączkę B. Kon. <Bez-ł-Na-ł- 
MIĘT> ^ ** ^ ^ ^ 

Beznamlętność, I, blm. rz. od Beznamiętny. 

Beznamiętny bez namiętności, wolny od niej, 
spokojny, nie unoszący i., nie zapalający ś., bez- 
stronny, niezjadliwy: Krytyk B. Beznamiętne wy- 
żyny. Kon. 

xBeznamowny nie mogący byó namówionym. 

< Bez 4- Na + MO W > 
XBeznamyslowość, ł, blm. rz. od Beznamyslo- 

wy: Doktryna o beznamysłowości. Jeż. <Bez-l- 
Na-|-MYSŁ> 

xBeznamy8lowy p. Beznamyślny. 

xBeznamyślny, KBeznamyslowy robiący bez na- 
mysłu, nie namyślający ś., nierozmyilny, nieroz- 
ważny. 

Beznapisowy nie mający napisu: Denar B- 

< Bez 4- Na -I- PIS > 

XBeznarodowy nie przyznający ś. do żadnej naro- 
dowości, kosmopolityczny: B. Bukowińczyk. 

< Bez -h Na 4- ROD > 

Beznarzędny nie mający narządów, organów, 

nieorganiczny. < Bez -f- Narzędny > 

Beznasiennie przys. od Beznasienny. <Bez 4- 
Na-|-SIA> 

Beznasienny nie mający nasienia. 

XBeznaŚladowny, X Beznaśledny nie do naśla- 
dowania, nienaśladowany = nie mogący byó naślado- 
wanym. < Bez -f- NA 4- ŚLAD > 

X Beznaśledny p. Beznaśladowny. 

Beznazwy p. Bezmienny. < Bez -f NA 4- Z W > 

Beznerwowy bez udzióiu nerwów: Oddanie ś. 
pokorne i beznerwowe, coś z uległości odaliski. 
<Bez 4- Nerw > 

xBeznędznle przys. od Beznędzny. <Bez4- 
NĘDZ> ^ 

X Beznędzny wolny od nędzy. 

X Bezniewolniczy, x Bezniewolny niepodległy nie- 
woli, nieniewolniczy, wolny. <:Bez -f- Nie 4- WOL > 

X Bezniewolny p. Bezniewolniczy. 

Beznogi, Beznożny nie mający nóg <Bez4- 
NOG> ./^^ y -. -r 

Beznos, a, Im. y człowiek bez nosa, beznory 
Zdr. Beznosek. <Bez4-N0S> 



BEZODBYTOWT 

Beznosek, ska. Im. ski p. Beznos. 

Beznosowy p. Beznosy. 

Beznosy, Beznosowy nie mający nosa. 

Beznożny p. Beznogi. 

XBezoar, u, Im. y 1. mniemane lekarstwo prze- 
ciw truciźnie, aniydot. 2. lekarstwo, leki, środek 
lekarski: Po czasie próżne bezoary (w chorobie). 
Pot. <Arab. badizahr, bazahr, z Pers. padzehr = 
dosł. antydot, przez Fr. bezoard, Włos. bel- 
zuar> 

xBezobaoznle przys. od Bezobaczny. <Bez 4- 
4-BAK> 

XBezobaczność, I, blra. rz. od Bezobaczny. 

X Bezobaczny niebaczny, nieuważny. 

xBezobchodnle przys. od Bezobchodny. <Bez4- 
0b4-CH0D> 

X Bezobchodny me do obejścia, którego nie moż- 
na obejść, nieobeszły. 

Bezobladowy, x Bezobledny, ^ozJowion?/ obiadu, 
nieobiadowy: W dniach bezobiadowych zadawal- 
niał ś. bułką. Orzesz. < Bez -t- Ob 4- JAD > 

XBezobiednie przys. od Bezobiedni. 

XBezobiedny I. p. Bezobiadowy. 2. który obia- 
du nie jadł. 

XBezobłazny, X Przezobtazny którego nic nie 
obłazi = nie obchodzi, nie oglądający i. na nic, nie 
krępujący ś., nie mający nic na względzie, zuchwa- 
ły : Szalona, bezobłazna śraiałośd. Mącz. Bez- 
obłazne wszeteczeństwo. <Bez 4- Ob 4-ŁAZ> 

xBezob(ażnie przys. od Bezobiazny. 

Bezoblocznie przys. od Bezobłoczny. <Bez4- 
0b4-WLEK> 

Bezobtoczny bez obłoków, nie pokryty obłokami, 
czysty : Niebo bezobłoezne. 

Bezobludnie przys. od Bezobludny. <Bez 4- 
Ob4-ŁUD> 

Bezobludność, i, blm. rz. od Bezobludny. 

Bezobludny wolny od obłudy, szczery, prosto 
duszny, wylany, nieudany, otwarły, praiodziwy, rze- 
telny : Bezobłudna przyjaźń, pocliwała. 

Bezobowlązkowy nie mający obowiązków, zobo- 
wiązań, wolny : Kawaler B. < Bez 4" Ob 4- WIĘŹ > 

xBezobraźllwle przys. od Bezobraźliwy. 
<Bez4-Ob4-BRZEZ> 

xBezobrażllwość, I, blm. rz. od Bezobraźliwy. 

X Bezobraźliwy nieobraźliwy, nie obrażający ś., 
niewrażliwy, nie uważający nazbyt, niedrażliicy. 

Bezobręczny, Bezobręczy nie mający obręczy. 
<Bez4-Ob4-RĘK> 

Bezobręczy p. Bezobręczny. 

Bezobronny I. x p- Bezbronny. 2 nieobronny, 
nie mający obrony, niewarowny : Zamek B. Twier- 
dza bezobronna. Miasto bezobronne. <Bez4- 
4-B0R> 

Bezobrotny nieobrotny, nie mający obrotu, nie 
obracający ś., nie krążący, słały: Gwiazdy bez- 
obrotne. < Bez 4- Ob 4- WRZOT > 

XBezochoczo przys. od Bezochoczy. <Bez4- 
4-CH0T> 

X Bezochoczy nie mający ochoty, nieochoczy, nie- 
chętny, nieskłonny, niepochopny. 

xBezochybnle przys. od Bezochybny: Smut- 
nym dla was teraz byó musi B. ojczyzna wido- 
kiem ( = chyba, zapewne). < Bez 4-0 4" CHYB > 

X Bezochybny nie chybiający, niechybny, pewny, 
nieomylny, niewątpliwy. 

Bezoczny p. Bezoczy. <Bez4-0K> 

Bezoczy, Bezoczny, BezokI nie mający oczu, 
ślepy, ciemny, ociemniały, niewidomy. 

Bezodbytowy zool. nie mający odbytu, tj. odchod' 
ka. <Bez4-Od4-BY> 



127 



BEZODDZIELNOŚĆ 



BEZPAŃSKI 



XBezoddzlelnośó, I, blm. rz. od Bezoddzlelny. 

<Bcz + 0<14-DZIA(Ł)> 

X Bezoddzlelny nie dający i. oddzielić, nieod- 
dzieiiti/, nierozdzielny, nieodłączny^ nierozłączny. 

XBezodłączność, I, Mm. rz. od Bezodłączny. 
<Bcz + Od + ŁĘK> 

X Bezodłączny nieodłączny, nierozłączny, nieod- 
stępny: Towarzysz B. 

XBezodlożność, I, blm. rz. od Bezodlożny. 
<Bez + Od + LEG> 

X Bezodlożny nie dający L odłożyć, bezzwłoczny, 
bezodwloczny, nieodwłoczny , niezwłoczny, pilny, 
nagły, ierminoicy, niecierpiący zwłoki. 

Bezodmlennle przys. od Bezodmlenny. <Bez4- 
Od4-MlAN> 

Bezodmlenność, I, blm. rz. od Bezodmlenny. 

Bezodmlenny niepodległy odmianie, nieodmienny, 
■nie zmienny. 

Bezodpływowy nie mający odpływu: Jezioro 
bezodpływowe. <Bez -f- Od -f I'ŁY> 

Bezodpornie przys. od Bezodporny. <Bez-f- 
Od + POR > 

Bezodporność, I, blm. rz. od Bezodporny; xBez- 
odpór. 

Bezodporny któremu trudno dać odpór, sprzeci- 
wiać ś., którego trudno odeprzeć. 

XBezodpow!ednle przys. od Bezodpowledny. 
< Bez 4- 0(1 + Po + WID > 

XBezo(ipowledność, I, blm. rz. od Bezodpo- 
wledny. 

X Bezodpowledny I. nie otrzymujący odpowiedzi, 
poaoftawiony bez niej, niewart jej. 2. jtieodjwwie- 
dzialny, nie mogący odpowiadać za co. 

xBezodpór, oru, blm. p. Bezodporność. <Bez-(- 
Od + POU> 

xBezodstępnle przys. od Bezodstępny. <Bez-ł- 
Od + STKP> 

xBezod8tępność, I, blm. rz. od Bezodstępny. 

X Bezodstępny nieodstępny, nie opuszczający 
na krok, nieodłączny, nierozłączny, nierozdzielny, 
wierny : Towarzysz B. 

X Bezodwlęzly niepodobny do odwiązania. < Bez-|- 
Od+ W1KZ> 

Bezodwłócznle przys. od Bezodwloczny. <Bez-f 
Od4-WLEK> 

Bezodwlocznośó, i, blm. rz. od Bezodwloczny. 

Bezodwloczny nie cierpiący a. nie czyni((cy zrolo- 
ki, bezzicłoczny, rdeodwłoczny, niezwłoczny. 

Bezodwolalny nieodioołalny, stanowczy. < Bez-|- 
Od-|-WOŁ> 

Bezodwrotnle przys. od Bezodwrotny : Czas B. 
zaiknął. <Boz -f Ód -f WRZOT> 

Bezodwrotny bezpowrotny, niezwrotny, niepowe- 
toionny. 

Bezognistość, I, blm. rz. od Bezognisty. <Bez-f 
OGŃ> 

Bezognisty bez ognia, bez zapału, chłodny, spo- 
kojny. 

Bezogoniasty, Bezogonowy, Bezogonny zool. 
nie mającii ogona: Małpy bezogoniaste. <Bez-|- 

o + aoŃ> 

Bezogonkowy bot.: Liść B., in. siedź ą,cy = 
posiadający samą tylko blaszkę, bezpośrednio wyra- 
stającą z gałązki. 

Bezogonny p. Bezogoniasty: Koń B. = angUzo- 
tcany. 

Bezogonowy p. Bezogoniasty: Zwierzęta bezo- 
gonowe ziemnowodne, zool., p. Zwierzę. 

Bezogrodny nie mający ogrodu. < Bez -j- O 4- 
G]U)1)> 

Bezogródkowo przys. od Bezogródkowy: Oświad- 
czenie uczciwie i B. dotrzymano. Jaroch. 



Bezogródkowy bez ogródki wypowiedziany: Bez- 
namit^tny i B. s^d liistorji. Kor. 

Bezojczy nie mający ojca. <Bez -}- OJ(C)> 

Bezoki p. Bezoczy. <Bez + OK> 

Bezokoilcznle przys. od Bezokollczny. <Bez + 
+ KOL> 

Bezokolicznik, a, Im. I wyraz, tryb bezokoliczny 
czasownika. Mał. 

Bezokollczny nie wyrażający żadnej okoliczności: 
Wyraz (tryb) B. 

kBezopainy nie dający ś. opalić, ogrzać; którego 
nie można dopcdić. <Bez 4" O -|- PAŁ> 

Bezopatrznośclowy hez opatrzności, bez opieki: 
Wioski bezpańskie, ale nie bezopatrznościowe. 
Byk. <Bez + 0-|-PATR> 

fBezopatrzny przym. nieopatrzny, nieprzezorny, 
niebaczny. 

Bezopornle przys. od Bezoporny. Szaj. <Bez-f- 
-f POR > 

Bezoporny nie stawiający oporu. 

Bezorężny nieorężny, bez oręża, bezzbrojny : 
W spokoju bezorężne życie prowadził. Krasz. 
Jako upiorów hufce bezorężne. Asn. Jagiełło, 
pierwszy na północy apostoł B. Brodź. <Bez-|- 
Oreż > 

[Bezorny] nieorny (o ziemi). <Bez-|-Or> 

XBezosądny niepodobny do osądzenia, nieroz- 
strzygnięty nie do rozsądzenia. <Bez-|-0-|-SĘD> 

X Bezosoblstość, I, blm. rz. od Bezosoblsty : 
B. j)oezji Krasińskiego. <Bez + O -|- SIEB> 

X Bezosoblsty bez wyrażenia osoby, nieosobisty, 
bezosobowy, nieosobowy; nie tyczący ś. osoby, bez 
względu na osobę. 

XBezosobiścle przys. od Bezosoblsty. 

Bezostny nie mający ości : Pszenica bezostna. 
<Bez-f OST> 

XBezoszczędnle przys. od Bezoszczędny. 
<Bez + + SZCZĘD> 

XBezoszczędność,'i, blm. rz. od Bezoszczędny. 

X Bezoszczędny nieoszczędny, nie oszczędzający, 
rozrzutny, niegospodarny. 

XBezościenny nie mający ościenia. <Bez-|- 
OST> 

Bezowocnie przys. od Bezowocny. <Bez + 
OWOC > 

Bezowocność, I, blm. rz. od Bezowocny: B. 
czynów. Słów. B. zabiegów. 

Bezowocny, Bezowocowy I. płonny, jałowy, nie- 
rodzajny, bezpłodny: Drzewo bezowocne. 2. przen. 
nieskuteczny, bezskuteczny, próżny, płonny, czczy, 
daremny, niepożyteczny, nieprzydatny, bezcelowy : 
Starania bezowocne. 

Bezowocowy p. Bezowocny: Poszukiwania 
bezowoeowe. Słów. 

Beżowy przym. od Beza. 

Bezpalcy nie mający palców. <Bez-|-PAŁ> 

Bezpamięć, I, blm., Amnezja fil. i lek. utrata pa- 
mięci całkowita, częściowa a. systematyczna, cho- 
robliwy a. patologiczny stan czynności pamięciowej: 
Znajdowała ś. w stanie bezprzytomności i bez- 
pamicei. Jeż. <Bez -|- Pa -f MIĘT> 

Bezpamiętnie przys. od Bezpamiętny: Zakocha- 
ła ś. B. 

Bezpamlętność, I, blm. rz. od Bezpamiętny. 

Bezpamiętny bez pamięci, nierozważny, nieprzy- 
tomny, bez upamiętania, zaślepiony: Bezpamiętna 
chęć mię w lasy bierze. Chr. 

Bezpański nie mający pana, właściciela: Oboje 
byli sierotami bezpańskiemi. Krasz. Powóz ja- 
kiś przechodzący, B. zatrzymano. Krasz. Bie- 
rze soli każdy, ile mu ś. podoba, bo to bezpań- 
ska jest rzecz. Krasz. <Bez-|-Pan> 



128 



BEZPARCJALNIE 



BEZPŁCIOWY 



Bezparcjalnie przys. od Bezparcjalny. <Bez 

-j- Parcjalny > 

Bezparcjalność, I, blm. rz. od Bezparcjalny. 

Bezparcjalny me trzymający ś. żadnej partji, 
bezstronny, neutralny. 

Bezpardonny p. Bezpardonowy. <Bez-ł- Par- 
don > 

Bezpardonowy, Bezpardonny nie dający a. nie 
jyrzyjinujący pardonu^ nie jjardonujący, nieubłagany, 
zawzięty, zaciekły, morderczy, zajadły : Zapanowa- 
ła walka bezpardonowa. Sienk. 

Bezpaszportowy bez paszportu ; żart.: Ułatwił 
sławetnemu N. bezpaszportową podróż do pań- 
stwa Plutona. < Bez -(- Paszport > 

Bezpaszy nie majc^cy paszy, pastwiska. <Bez-f- 
PAS> 

Bezpatentowy bez patentu : Handel B. < Bez 
-f Patent > 

Bezpestkówka, ł, Ira. i rodzaj gruszki. <Bez 
+ PEST> 

XBezpiecza, y, blm. p. Bezpieczeństwo. <Bez 
-f P1EK> 

XBezpiecze, w wyraź.: W hezpieczn =: bezpiecz- 
nie: Niech leżą u JW. Pana moje towary w bez- 
pieczu. Słów. 

Bezpleczen p. Bezpieczny: B. lud na łodzi. Pol. 

Bezpieczeństwo, a, blm., fBezpleczność, [Bez- 
pieczność], fPrzezpieczność, xBezpiecza I. stan 
rzeczy, uwalniający od wszelkiej obawy : B. publicz- 
ne. 2- "i* wolność od pieczy, od troski, nietroszczenieś., 
spokojność, opuszczanie ś., gnuśność, spoczywanie 
na laurach: Herman wolał B., niż wojnę. Zawsze 
chodzi B. z nierządem. 3. -j- śmialość,poufalość, J'a- 
jniljarność, pozwalanie sobie: B. z pany. Górn. 4. fiz.: 
Lampa bezpieczeństwa (= chroniąca od wybuchu 
gazóto w kopalni). Klapa bezpieczeństwa (=-^za- 
hezpieczająca kocieł parowy od pęknięcia). 5. lek. 
(immunitas) odporność wobec chorób zaraźliwych, 
niepodlegliwość. 

Bezpiecznie, Bezpieczno przys. od Bezpieczny. 

fBezpiecznieć, eje, al, -{-Bezpleczyć ś. mieć ś. 
za bezpiecznego, zbyć obawy, opuszczać ręce, spuścić 
z ostrożności, z usilności, nie czuwać, gnuinieć, spo- 
czywać nalaurach, zasypiać spratoę, fanfaronować : 
W zarażonym powietrzu nie bezpieezniejera, ale 
wszelką ostrożność czynim. Skar. Z tyra łotrem 
nigdy nie bezpieczniejmy, nigdy broni nie skła- 
dajmy. Skar. 

Bezpiecznik, a 1. X Im. cy człowiek ubezpie- 
czający ś., ufny w bezpieczeństwo, pewny bezpie- 
czeństwa, nie troszczący ś.: Bezpieczniku, który 
fiowiadasz, że Bóg nie wszystko widzi. Rej. 2. 
m. I przyrząd bezpieczeństwa. 

fBezpiecznIŚ, a, im. e poufalec, człowiek fami- 
Ijarny. 

Bezpieczno p. Bezpiecznie: Jeżeli go B. masz 
trzymać w jasyrze, to mu z szyje oberwij te 
blaszki i krzyże. Syrok. 

f Bezpiecznobuczny, f Przezplecznobuczny rz. 
zuchwalec, butny, hardy z tego, że swego dopnie, 
że mu nikt nic nie zrobi. <Bez -|-PIEK-|-BUK > 

fBezpieczność, i, blm. i [Bezpieczność] p. Bez- 
pieczeństwo. 

Bezpieczny, Bezpleczen, f Przezpieczny I. nie 
narażony na niebezpieczeństwo, niezagrożony, pew- 
ny: Mój grzbiet tu niebardzo B. 2. nie przedsta- 
wiający niebezpieczeństwa, wart zaufania, spokojny, 
pewny : To człowiek B. Już kupcy drogi i han- 
dle będą mieć bezpieczne. Tw. 3. od czego =za- 
bezpieczony : Od wszelkiej krzywdy B. Miek. 4. 
X<iz&go = petvny czego, przekonany, przeświadczo- 
ny, upewniony o czym, zapewniony co do czego, spo- 



kojny o co: Publicznego szacunku B. Niem. 5. X«wo- 
bodnej myśli, pewny siebie, nie troszczący i., spokoj- 
ny, wolny od obatoy: Był spokojnego i bezpiecz- 
nego sumnienia. Skar. Rzadki człowiek B., który 
raa pieniądze. Zabł. 6. f pewny siebie, nielękliwy, 
odważny, śmiały, nie krępujący ś.: Niema bezpiecz- 
niejszego pisarza nad Orzechowskiego: na rzecz 
tylko samą okiem mierząc, nic ś. na żadnego 
stanu człowieka nie ogląda. Orzech. Zuchwały, 
lekkomyślny: Wywrócili namiot przedni; komen- 
dant kazał imać, ktokolwiek był tak B. Ossol. 
7. •{- z kim =poufały, spoufalony, zażyły, familjar- 
ny. 8. lek. (\mm\\n\s) = odpomy na choroby zaraźli- 
we, niepodlegliwy. f Na bezpieczną przys. = jak 
gdyby nie było ś. czego obawiać, jakby nigdy nic, 
w najlepsze: My na bezpieczną sobie podpijamy. 
Wad. 

X Bezpleczyć, y, yl zabezpieczać, ubezpieczać, 
zasłaniać od niebezpieczeństwa, bronić, upewniać, 
umacniać. XB. Ś. I. zabezpieczać (itd., p. wyż.) ^.: 
Obroną ś. wojsk kraj bezpieczy. Kras. 2. p. Bez- 
plecznieć. 3. czym = polegać na czym ; spuszczać 
ś., liczyć, rachować, ubezpieczać ś. na co, zaufać cze- 
mu : Biada temu, który ś. bogactwami bezpie- 
czy. 

[Bezpiek, u, blm.] bezpieczeństico, spokój. 

Bezpienlężnle przys. od Bezpieniężny. <Bez 
-{- Pieniądz > 

Bezplenlężność, I, blm. rz. od Bezpieniężny. 

Bezpieniężny nie mający pieniędzy, niepieniężny. 

Bezplerzysty p. Bezpióry. <Bez-|-PIOR> 

Bezpięty, ego, Im. ci rz. gm. djabeł na kozich 
nogach: W ciafo niebogi wsadził ś. B. Gosz. 
< Bez -f- PIĘT > 

Bezpiórny'^p. Bezpióry: Sęp B. Słów. Bezpiór- 
ne skrzydła. Krasiń. <Bez-|-PIOR> 

Bezpióry, Bezpiórny, Bezplerzysty nie mający 
piór, nieopierz,)ny : Pisklęta bezpióre. Kon. 

Bezpiśmienność, i, blm. rz. od Bezplśmlenny; 
a. XAgrafja lek. utrata zdolności pisania. <Bez 
4-PIS> 

XBezpiśmlenny niepiśmienny, nie znający pisma. 

Bezpiamka, I, Im. i bot. (amiantanthus) roś. 
z rodziny liljowatych. Gatunek: B. mucho trut- 
ka (a. mnscaetonicum). <Bez-}-PLAM> 

Bezpiamy nie mający plamy, nie splamiony; przen. 
nieskcdany, niepokalany, bez zmazy, bez zarzutu. 

Bezpianowy nie wykazujący planu w swym ukła- 
dzie. < Bez -f- Plan > 

fBezpiemiennIe przys. od Bezplemienny. <Bez 
-ł- PLE(M) > 

•]-Bezplemienny nie mający rodziny, bezdzietny, 
bezpotomny, samotny, sam jeden na świecie : Trup 
człowieka bezplemiennego czyli nieznanego. Cz. 

Bezpiusowy przy grach preferansowych : Gra 
bezplusowa ^ bez zgrywania niedogranych punktów 
przeciwnika. < Bez -f- PI u s > 

Bezplatkowy bot. p. Bezkoronowy. <Bez-}- 
PŁAT> 

Bezpłatnie przys. od Bezpłatny. < Bez -|- 
PŁAT> 

Bezpłatność, i, blm. rz. od Bezpłatny. 

Bezpłatny nie opłacany, niezapłatny, daremny, 
gratisowy, wolny ; honorowy, bezinteresowny : Urząd, 
bilet B. Porada bezpłatna. Wejście, widowi- 
sko bezpłatne. 

Bezpłciowiec, wca, Im. wce lek. (anaedoeus) 
płód potworny, bezpłciowy. < Bez -j- PŁT > 

Bezpłciowość, I, blm. lek. brak anatomicznej, 
wyraźnej płci. 

Bezpłciowy, XBezpletny I. lek. nie mający 
wyraźnej pici, nijaki. 2. odbywający ś. bez udzia- 



129 



9 



BEZPŁETNY 

ta płci: Rozmnażanie ś. bezpłciowe. 3. bot. 6ez- 
liścienny, bezzarodkowy, skrytopłciowy. 

KBezpletny p. Bezpłciowy: Mrówki samice 
i bezpłetue. 

Bezpletwiec, wca, Im. wce zool. (apterichthys) 
rybd koścista z rzędu wężowatych. <Bez-|-PŁY> 

Bezpletwobrzuchy nie mający płetw brzuchowych: 
Ryby bezpłetwobrzuche. < Bez + PŁY -|- 
BRZUCH > 

Bezpłodnie przys. od Bezpłodny. < Bez -f 
PŁOD > 

Bezpłodność, I, bim. rz. od Bezpłodny; lek. 
h-ak zdolności płodzenia; niepłodność: Zdjęta 
jest z niej hańba bezpłodności. Sienk. 

Bezpłodny I. płonny, jałowy, bezowocny: Drzewo 
bezpłodne. Oto jest moja tajemna potęga, co 
ma odnawiać bezpłodne ugory. Asn. 2. niepłodny, 
bezdzietny, bezpotomny : Kobieta bezpłodna. 

t Bezpochybnie przys. od Bezpochybny: Który 
(straełi) cię B. nie ominie. Rej. <Bez -(- Po -j- 
CHYB> 

XBezpochybność, I, blm. rz. od Bezpochybny. 

KBezpochybny p. Niechybny. 

XBezpooles2alnie przys. od Bezpooieszalny. 
<Bez-f- Po + CICH> 

XBezpocle8zalność, I, blm. rz. od Bezpocle- 
szainy. 

Bezpocleszalny niepocieszony, nieutulony w żalu, 
nie mogący odżałować, niepodobny do pocieszenia. 

Bezpoczątkowość, i, blm. rz. od Bezpoczątko- 
wy. <Bez-f Po + CZN> 

Bezpoczątkowy nie mający początku, odwieczny, 
loieczny. 

Bezpodmiotowo przys. od Bezpodmlotowy. <Bez 
+ Pod 4- MIOT > 

Bezpodmlotowy bez podmiotu, nieosobliwy, nie- 
osobisty: Zdanie bezpodmiotowe. 

Bezpodstawnie przys. od Bezpodstawny. <Bez-f- 

POI) + ST(0)> 
Bezpodstawność, 1, blm. rz. od Bezpodstawny: 

B. motywu, wieści. 

Bezpodstawny bezzasadny, nieuzasadniony, nie- 
usprawiedliwiony, na niczym nie oparty, czczy, go- 
łoshnuny, mylny, niesłuszny. Zarzut B. Wiado- 
mość bezpodstawna. 

Bezpodzielnie przys. od Bezpodzlelny. <Bez-f- 
Po-f 1)ZIA(Ł)> 

Bezpodzlelny wyłącznie i w całości do kogoi na- 
leżący, wyłączny, niepodzielny: Oklaski pozosta- 
wały własnością ich bezpodzielną. Jeż. 

IBezpokoIĆ, I, Ił p. Niepokoić. 

Bezpokutnie przys. od Bezpokutny. <Bez-ł- 
Po + KU(T)> 

Bezpokutny nie czyniący pokuty, nie pokutujący, 
zatwardziały, niepoprazeny : Grzesznik B. Będę 
zbawiony! dumny, H. Słów. 

Bezpomocny nie dającif a. nie otrzymujący po- 
mocy. < Bez 4- Po 4- MÓC > 

Bezpopl, BezpopowskI nie mający popów. <Bez 
+ Pop> 

Bezpopowlec, wca, Im. wcy ten, co należy do 
tekty, nie uznającej hierarchji kościelnej. 

BezpopowskI p. Bezpopi: Bezpopowskie sekty. 

Bezpopstwo, a, blm. sekciarstwo, nie uznające 
popów, duchowieństwa. 

XBezporównannle przys. od Bezporównanny. 
<Bez-|-Po 4- RÓWN> 

XBezporównanność, I, blm. rz. od Bezporów- 
nanny. 

X Bezporównanny p. Nieporównany. 



BEZPOWROTNY 

t Bezportny p. Bezportowy : Bezportne żeglo- 
wanie. Sęp. <Bez4-P'Jrt> 

Bezportowy, f Bezportny nie mający portu, ni«- 
porlowy. Miasto bezportowe. 

Bezporządkowy lek. p. Beztorny. <Bez4-Po 
4-RZĘD> 

xBezporządnle przys. od Bezporządny. 

xBezporządność, I, blm. p. NIeporządność. 

xBezporządny p. NIeporządny. 

BezposażnIe przys. od Bezposażny. <Bez4- 
Po-f SAG> 

Bezposażny nie mający posagu, nieposażny, nie- 
wyposażony, bez wiana: Panna bezposażna. Mał- 
żeństwo bezposażne. Błaż. 

XBezpostacl lek. p. Bezkształtny. <Bez 4- 
Po-fST{0)> 

Bezpostaclec, ćca, Im. ćce lek. (amorphus)j)^o(f 
bezkształtny. 

BezpostaclowoŚĆ, I, blm. min. niezdolność two- 
rzenia kryształów, amorfizm: B. opalu. 

Bezpostaciowy chem. i min. nie posiadający bu- 
dotoy krystalicznej, amorficzny: Minerał B. 
Krzemionka bezpostaciowa. 

Bezpośredni, X BezpośrzednI, xBezpośrednl- 
czy, X Bezpośrzedniczy, xBezpośrzedny, x Bez- 
Średny, X Bezśrzedny niczym nie oddzielony, na- 
stępujący tuż, wprost za czym ; odbywający ś. bez 
pośrednictwa, pomocy : Stosunki bezpośrednie. Ko- 
munikacja bezjiDŚrednia. Podatki bezpośrednie 
= stałe. Wniosek B. = wysnuiy bez pomocy drugiej 
przesłanki. < Bez -|- Po +ŚROD > 

XBezpośrednlczo przys. od Bezpośredniczy. 

xBezpośrednlczy p. Bezpośredni. 

XBezpośrednle p. Bezpośrednio. 

Bezpośrednio, X Bezpośrednie przys. od Bez- 
pośredni. Porozumiewać ś. B. B. po obiedzie 
nastij-pił spacer. 

Bezpośredniość, i, blm. rz. od Bezpośredni; 
X Bezpośrzedność. 

X BezpośrzednI p. Bezpośredni. 

XBezpośrzednlczo przys. od Bezpośredniczy. 

X Bezpośrzedniczy p. Bezpośredni. 

XBezpośrzednle przys. od BezpośrzednI. 

XBezpośrzedność, I, blm. p. Bezpośredniość. 
XBezpośrzedny p. Bezpośredni. 

Bezpotomnie przys. od Bezpotomny: Maż twój 
ojciec sędziwy B., samotnie rzucać świat ten na 
wieki? Asn. <Zap. Bez 4- Cześ. potomne > 

Bezpotomny nie mający potomstwa, bezdzietny: 
Bóg znosi z bezpotomnego sromotę niepłodności. 
Koch. <Zap. Bez4-Czes. potomny > 

Bezpotrzebnie przys. od Bezpotrzebny: Pan, 
który poddane B. łupi. Kosz. 

Bezpotrzebny niepotrzebny, nie mający potrzeby, 
nie znagloru/ potrzebą, nie zmuszony. < Bez -f' 
Po 4- TRZEB > 

Bezpowletrzny I. bez powietrza, nie zapełniony 
powietrzem: Przestrzeń oezpowietrzna. 2. bot- 
(anaSroblus) żyjący bez powietrza, osobliwie ber. 
tlenu. <Bez4-Po4-WIA> 

XBezpowodowy nie mający powodu, podstawy, 
bezzasadny : Bezpowodowa zaduma. < Bez 4" P<' 
4-WI0D> 

Bezpowrotnie przys. od Bezpowrotny: Ręce jej 
były pozbawione najbezpowrotniej tej miękkości 
aksamitnej. Jeż. Czas ubiega B. Chwila upo- 
jeń B. mija. Asn. <Bez 4- Po 4- WRZ0T> 
Bezpowrotność, 1, blm. rz. od Bezpowrotny. 
Bezpowrotny I. który już nie powróci. 2. nie- 
powrócony, niepowrotny, niezwrotny, niezwrócony, 
nienagrodzony, niezastąpiony, który ś. nie odstat»'e, 
niepowetowany: Szkoda bezpowrotna. I caitłj 



130 



BEZPOZYTECZNIE 



BEZPRZYMUSO^VY 



przeszłość niosłem bezechową na barkacli swo- 
icłi w kraje bezpowrotne. Asn. 
Bezpożytecznie przys. od Bezpożyteczny. <Bez 

H-p..+ży(T)> 

Bezpoźyteczność, I, blra. rz. od Bezpożyteczny. 

Bezpożyteczny p. Nlepożyteczny. 

XBezpracowlcle przys. od Bezpracowity. <Bez 
4-PR(AC)> 

X Bezpracowity wolny od praa/, bezroboczy, 
próżnujący, nieczynny, bezczynny. 

xBezprawldlowośó, I, Im. I rz. od Bezprawl- 
dlowy. < Bez + PRAW > 

XBezprawidlowy p. Nieprawidłowy. 

Bezprawie, a, Im. a, f Przezprawle I. X czas, 
gdy prawa niema a. gdy ono nie ma mocy ; brak 
prawa, nierząd, anarchja: Dwie przeciwne sobie 
władze czynią B. 2. wykroczenie przeciw prawu, 
pogwałcenie przepisów prawa a. moralności, wystę- 
pek, gwałt, nadużycie, samowola, c»yn karygodny, 
wybryk, niesprawiedliwość, krzywda : Nie czyń bez- 
prawia ubogiemu, iż ubogi jest. Wuj. B. ś. dzie- 
je. Drzemią starych bezpraw czasy. Kon. 

X Bezprawie p. Bezprawnie. 

Bezprawnie przys. od Bezprawny; X Bezpra- 
wie: Z jurystą tym wielkim śmierć obeszła ś. 
B., bez procesu, bez pozwu, nawet i bez sądu. 
Pot. 

XBezprawnlk, a, Im. cy gwaiciciel pratva, czło- 
wiek postępujący wbrew prawu, gwałtownik, eksce- 
sant: Człowiek to z urodzenia znaczny, ale B., 
wydzierca. Błaż. 

Bezprawność, I, Im. I rz. od Bezprawny. 

Bezprawny, Bezprawy I. X niepodległy prawu, 
nie mający prawa, nie skrępowany prawami, wolny, 
niezależny : Nawet morza, bezprawne dotąd, obo- 
Strzacie. Kniaź. 2. przeciwny prawu, nieprawny, 
nielegalny, niesłuszny, niesprawiedliwy, występny, 
karygodny, gwałtowny. 3. X ^vyjęty z pod opieki 
prawa, pozbawiony praw, umarły cywilnie : Myże- 
śmy jedni tylko w tym państwie bezprawni? 
Smotr. Bój zaczyna Cezar B. Bardz. 

Bezprawy p. Bezprawny: Był to B. zamachną 
swobody. Krasz. 

Bezpretensjonalnie przys. od Bezpretensjonal- 
ny: Idylę swą napisał B. Kasz. <Bez -f- Pre- 
tensja > 

Bezpretensjonalność, I, bim. rz. od Bezpreten- 
sjonalny: B. i prostota w kompozycji obrazu 
podnosi jego wartość. B. w ubiorze. 

Bezpretensjonalny daleki od pretensji, niepreten- 
sjonalny, nie pretendujący do wielkości, znaczenia a. 
piękności ; niezarozumiały, skromny, niewymuszony, 
naturalny, prosty : Bezpretensjonalna powiastka. 

Bezprocentowo przys. od Bezprocentowy. <Bez 
+ Procent > 

Bezprooentowość, I, blm. rz. od Bezprocentowy. 

Bezprocentowy nie dający procentu; niezyskow- 
ny, nieprodukcyjny, dany bez procentu: Pożyczka 
bezprocentowa. 

Bezprocesowy bez procesu, bez postępowania są- 
dowego. < Bez -\- Proces > 

Bezpromlenny pozbawiony promieni, nie promie- 
niejący, niepromienisty : Tarcza słoneczna purpu- 
rowa, bezpromienna. Krasz. Rumieniec tonął 
w bezpromienna białość. Słów. Bezpromienna 
głowa słońca. Kon. Szmat nieba głęboki a B. 
Orzesz. Słońce bezpromienne. Mir. <Bez-ł-PRO- 
(MIEN)> 

XBezproporojonalny p. Nieproporcjonalny. <6ez 
-f- Proporcja > 

X Bezprbstowny nieprosty, niepionowy, nieprosło- 
vadły. < Bez -f PROST > 



Bezpróohniczny nie zawierający próchnicy : Zie- 
mia bezpróchniczna. < Bez -I- PROCH > 

Bezpryskawkowy zool. nie posiadający pryska- 
wek: Ryby b(Z|)ry6kawkowe. <Bez -|- PRYSK> 

Bezprzedmiotowo przys. od Bezprzedmiotowy. 

< Bez -f Przed 4- MIOT > 
Bezprzedmiotowy nie mający określonego, wy- 
raźnego przedmiotu, celu: Miłość bezprzedmioto- 
wa. < Bez -f- Przed -ł- MIOT > 

X Bezprzemlennie przys. od Bezprzemlenny. 

< Bez -f Prze -f- MIAN > 
XBezprzemlenność, I, blra. rz. od Bezprze- 
mlenny. 

X Bezprzemlenny niepodległy przemianie, nie- 
zmienny, zawsze jednakouoy, stały. 

XBezprzerwanle przys. od Bezprzerwany: B. 
cierpieć. Krasiń. <Bez -|-Prze 4" RW> 

XBezprzerwaność, I, blm. rz. od Bezprzerwany. 

X Bezprzerwany p. Bezprzerwny. 

XBezprzerwny, X Bezprzerwany nie przerywa- 
jący ś., nieprzerwany, nieustanny, ciągły : Szereg 
B. Ruch B. Krasiń. Płynący, B. czas rozstąpił 
ś. Krasiń. 

Bezprzesądny nie mający przesądów. <Bez -\- 
Prze -f SĘD > 

XBezprze8tannle przys. od Bezprzestanny. 
<Bez-}-Prze-f ST(0)> 

X Bezprzestanny nie przestający, nieustanny, bez- 
ustanny, ustawiczny, ciągły: Kości spróchniały 
w bezprzestannej pladze. Chr. 

Bezprzestrzenny nie mający granic, bezgranicz- 
ny : Bezprzestrzenna kraina. <Bez -j-Prze -j- 
STRZE(N)> 

Bezprzeszkodnie przys. od Bezprzeszkodny: 
Gdańsk, Elbląg i Toruń B. odtąd biły swą mo- 
netę. Lei. < Bez -\- Prze -f- Szkód > 

Bezprzeszkodny wolny od przeszkód, nietamowa- 
ny, swobodny. 

Bezprzyczynnie przys. od Bezprzyczynny. <Bez 
+ Przy -I- CZYN > 

Bezprzyczynny p. Bezprzyczynowy .- Kara bez- 
przyczynna. 

Bezprzyczynowość, 1, blm. rz. od Bezprzyczy- 
nowy: B. psychiczna. Spaś. 

Bezprzyczynowy, Bezprzyczynny nie mający wia- 
domej przyczyny, bez związku przyczynowego ; nie- 
uzasadniony, niesłuszny. 

Bezprzygodnie przys. od Bezprzygodny: Okrą- 
żywszy ów cypel groźny B. Przyb. J. <Bez-|- 
Przy -I- GOD >" 

Bezprzygodny wolny od przygód, bez przypad- 
ków, nieawunturniczy, spokojny, szczęśliioy. 

XBezprzyJemnle przys. od Bezprzyjemny. 

< Bez 4- Przy -f JM > 

XBezprzyiemność, I, blm. rz. od Bezprzyjemny. 

X Bezprzyjemny p. Nieprzyjemny. 

Bezprzykładnie przys. od Bezprzykładny. <Bez 
-I- Przy -I- KŁAD > 

Bezprzykladność, 1, blm. rz. od Bezprzykładny. 

Bezprzykładny nie mający sobie podobnego, rów- 
nego ; jedyny w swoim roflzaju, nieporównany, nie- 
zrównany, wyjątkowy, niezwykły, niesłychany, nad- 
zwyczajny, rzadki, niebywały, zdumiewający, zasta- 
nawiający : Bezprzykładną w dziejach polowania 
sztuką uszczułem sześć zajęcy pojedynczą suką. 
Mick. W bezprzykładnym gniewie. Mick. Wiecz- 
nie te same klęski bezprzykładne. Asn. 

XBezprzymiotny nie mający żadnych przymio- 
tów. < Bez -\- Przy -f MIOT > 

Bezprzymusowy bez przymusu, nieprzymuszony, 
dobrowolny : Ofiarność bezprzymusowa. Kasz. 

< Bez -f Przy -f- Mus > 



131 



BEZPRZYSZŁOŚCIOWT 

Bezprzyszlościowy hez przysziośd, bez widoków 
na przyszłość: Zajęcie bezprzyszłościowe. Kasz. 
< Bez -I- Przy + CHÓD > 

Bezprzytomnie przys. od Bezprzytomny. <Zap. 
Bez -\- Cześ. pfitomne> 

Bezprzytomność, i, blm. rz. od Bezprzytomny: 
W dzikie zapały, w B. wpada. Mick. Matka je- 
go leżała w bezprzytoraności. Kaczk. 

Bezprzytomny p. Nieprzytomny: B. niewolnik. 
Święt. 

Bezprzytulny nie mający przytułku: Bezprzy- 
tulna główka. Byk. < Bez + Przy -f TUŁ > 

Bezprzytulek, łku, blm. brak przytułku, pustka: 
Ów straszny, wielki B. ducha. Słów. 

[Bezpsota, y, Im. y] psota, szkoda. <Bez za- 
miast przez -f- PS > 

Bezpuszy nie okryty puchem, nieopierzony, goły, 
nagi (o ptakach); Ich dzieci bezpusze oddał 
wężom w opiekę. Uj. <Bez-}-PUCH> 

Bezrachunkowy żyjący bez rachunku, hez kred- 
ki; nie rachujący i., nie liczący L, nierządny, nie- 
gospodarny, nieoszczędny. < Bez + Rachunek > 

Bezradnie przys. od Bezradny. <Bez4-Ra- 
da> . 

Bezradny I. pozbawiony rady , nie odbywający 
obrad: Widzieliśmy po kilkudziesiąt latach bez- 
radnych, dwa wielkie sejmy. Skrzet. 2. nieza- 
radny, nieradny, nie umiejący sobie poradzić, niedo- 
łężny, bezsilny. 

X Bezradosny próżen radości, nieradosny, niewe- 
soły, smutny. 

XBezradośnłe przys. od Bezradosny. <Bez-i- 
RAD> . ^ . 

Bezramienny wiośl. \. nie mający ramion ; Pacie- 
rzówka bezramienna. 2. nie umieszczony na ra- 
mionach: Dulka bezramienna. <Bez -}- RA- 
(MIEN)> . ^ ^ 

Bezrangowy nie posiadający rangi: Do bezran- 
gowyeh przemawiała— do starszych : „Dobrodzie- 
ju," "do młodszych: „Kochanie." Jeż. <Bez-f 
Ranga > 

XBezranny wolny od ran, cały, nieporaniony : 
Czerstwi, cali, bczranni z piacu powracali. 
Przyb. < Bez 4- RAN > 

Bezratunkowy bez ratunku, bez możności ocale- 
nia: Pożar B. <Bez-ł- Ratunek > 

Bezrdzenny nie mający rdzenia; hist.: Włókna 
bezrdzenne nerwów. <Bez-ł-RDZ> 

Bezreligljność, I, blm. rz. od Bezreligijny. <Bez-}- 
Religja> 

Bezreligijny bez religji żyjący, bezbożny, niewie- 
rzący. 

X Bezręcznie przys. od Bezręczny. < Bez -j- 
REK> 

XBezręozny p. Bezrękl: Obron bezręcznego! 
Leoj). 

Bezrękawy nie mający rękawa a. rękawów. 

Bezręki, X Bezręczny pozbawiony ręki a. rąk: 

Bezrękojmla, I, blm. brak rękojmi, poręczenia, 
poręki, gwarancji, zabezpieczenia. < Bez -|- RĘK -f- 
JM> 

Bezrobocie, a, Im. a I. brak zajęcia, roboty ; .'stagna- 
cja w robocie; W perspektywie długi czas kuracji 
i B. Krasz. 2. wstrzymanie ś. od roboty, zmowa 
robotników, strejk, świątkowanie, świętoioanie, próż- 
nowanie: B. dorożkarzy, domagających ś. pod- 
wyższenia płacy. Bezrobocia we Francji ustają. 
<Bez-f UOB> 

Bezroboczy wolny od roboty, bezczynny, próżnu- 
jący, próżniaczy: Prowadzi życie bezrobocze. 

XBezroczny I. bez roków, bez oznaczonego ter- 
minu, bezterminowy, nie odroczony, zostawiony na 



BEZRÓŻN7CA 

czas nieograniczony. 2. zam. f Przezroczny/3rzy.<t27o- 
^oc2J<//. < Bez -f RZEK > 

xBezrodnie przys. od Bezrodny. <Bez4- 
ROD> 

XBezrodność, i, blm. rz. od Bezrodny. 

X Bezrodny bez rodziny, samotny, bez krewnych. 

Bezrodzicielski nie mający rodziców, bez udziału 
rodziców: B. zapłód osobnika ustrojowego. 

[Bezroga, r, Im. I] świnia. 

1. Bezrogi, Bezrożny, [Siuty] niemający rogów, nie- 
rogaty : Trzoda bezroga. Szaj. ( = nierogacizną). 
<Bez-f ROG> 

2. Bezrogi, ów, blp. świnie, trzoda chlewna, niero- 
gacizną. 

XBezrok, [Bezrok], XPrzezrok, xPrzerok, tyl- 
ko w wyrażeniu : Na B., na przezrok, na przerok 
= na przyszły rok, po roku, od dziś za rok : Kiedy 
wybrańców serjo skarżą, tedy ś. pewnie poprawi 
na B. każdy. Star. Amonitowie na B. wojsko licz- 
niejsze skupiali. Leszcz. Oj, przylecisz ty tu i na 
B. jeszcze. Kon. <Bez zamiast Przez -|-RZEK> 

Bezrolnie przys. od Bezrolny: Siedzą, po 
wsiach B. 

Bezrolny nie posiadający roli, nie uwłaszczony, 
siedzący na komornym : Chłop B. Rozdanie grun- 
tów ludności bezrolnej. <Bez-|-ROL> 

XBezro8t, u, blm., x Bezroście nierośnięcie, 
niewzr as tanie, pozostawanie przy pierwotnym wzro- 
ście. < Bez 4- ROST > 

X Bezroście, a, blm. p. Bezrost. 

Bezroilinny pozbawiony roślirmości: Góry bez- 
roślinne. 

X Bezrozdzielnie przys. od Bezrozdzielny. < Boz-}- 

Roz-|-DZIA(L)> 

XBezrozdzielność, i, blm. rz. od Bezrozdzielny. 

X Bezrozdzielny nie mogący być rozdzielonym, 
niepodzielny, niedzielny. 

XBezrozmyślnle przys. od Bezrozmyślny : Ja- 
ko tamten B. daje, tak ten bezuważnie bierze. 
Górn. <Bez-f Roz + MYŚL > 

X Bezrozmyślny p. Nierozmyślny: Gniew B. 
Wer. 

XBezrozsądnie przys. od Bezrozsądny. <Bez-|- 
Roz-f SĘD> 

XBezrozsądność, I, blm. rz. od Bezrozsądny. 

X Bezrozsądny pozbawiony rozsajlku, nierozsąd- 
ny, nierozważny, nieroztropny, nieprzezorny, nie- 
praktyczny. 

XBezrozum, u, blm. p. Bezrozumnośó: <Bez 

-fRoz-f-UM> 

XBezrozumnica, y, Im. e kobieta bezrozumna. 

Bezrozumnie przys. od Bezrozumny: Wiersz 
mój lotny B. Słów. 

Bezrozumność, I, blm. rz. od Bezrozumny; XBez- 
rozum: Niech cię Bóg skarze bezrozumnością.! 
Leop. 

Bezrozumny obrany z rozumu, nierozumny, prze- 
ciwny rozumowi, bezmózgi: Mąż głujii nie zna, 
a B. nie rozumie togo. Bud. Sobkowstwo bez- 
rozumne. Skar. Tym nieśmiertelnej talizmanem 
duszy ( = ł«2ł'o/.:«c;H^ moc bezrozumna na uwięzi 
trzyma. Mick. 

Bezrożny p. Bezrogi. <Bez-|-ROG> 

X Bezrówny niezrównany, nieporównany, niedorów- 
nany : Panno bezrówna, stanu człowieczego wtó- 
ra ozdobo! Sęp. <Bez-f RÓW(N)> 

XBezrÓŻnica, y, blm. brak różnic, odrębności, 
upodołmienie ś„ zlanie ś. : Narodowość, która ś. 
już wyrobiła, nie zgodzi ś. pogrążyć w rasowej 
nieokreśloności i bezróżnicy. Spaś. <Bez 4- 
RÓCŻN)> ^ 



132 



BEZRÓŻNICOWT 

KBezrÓŻnICOWy nie odróżniający i., zgodny, Je- 
dnaki, wspólny: Nastanie Kościół powszechny, 
B. Krasiń. 

XBezróżnie przys. od Bezróżny: A jeśli zda- 
rzeń ślepych dokuczą mu wady, B. je przyjmuje, 
jak wichry i grady. Tremb. 

XBezPÓżność, I, blra. rz. od Bezróżny. 

XBezróŻny nie robiący różnicy, nie przebierają- 
cy, obojętny, bezstronny. 

Bezruch, u, blra. brak ruchu, nieruchomość, obo- 
jętność: Serca skrzepłe bezruchem. Kon. "Wszyst- 
kie uczucia w bezruchu skostnieją. Kasz. Za- 
stygnąć w bezruchu. < Bez -|- Ruch > 

Bezrybie, a, blra. brak ryb: Na bezrybiu i rak 
ryba. Prz. (-lepszy rydz, niż nic). <Bez-|-RYB> 

Bezrybność, ł, blm. rz. od Bezrybny. 

Bezrybny ubogi w ryby, nie mający ryb : Rzeka 
bezrybna. 

XBezrymny p. Bezrymowy: W tych Ifymnach 
trzeci wiersz B. Groch. <Bez + Ryra> 

Bezrymowy, X Bezrymny (o wierszu) nierymowa- 
ny, miarowy, biały, bez rymu: Opaliński wier- 
szem bezrymowym pisał. Dm. 

Bezrysowy nie mający wyrazu : Twarz bezry- 
sowa. <Bez-|-Rys> 

Bezrząd, u, blra., Bezrządność, xBezrządztwo 
nierząd, nieład, niesforność, brak rządu, anurchja. 
<Beż-f-RZĘD> 

Bezrządnie przys. od Bezrządny. 

Bezrządność, I, blm., rz. od Bezrządny, p. Bez- 
ład. 

Bezrządny, X Bezrządny bezładny, niesforny, 
nieporządny, chaotyczny, anarchiczny; nierządny, 
wszettczny. 

XBezrządztwo, a, blra. p. Bezrząd. 

XBezrzemieŚlny nie mający iv ręku żadnego rze- 
miosła, nie znający go. < Bez -|- Rzemiosło > 

XBezrzędnie przys. od Bezrzędny : Uciekające 
wojsko poraża B. goniących. Papr. <Bez-|- 
RZĘD> 

X Bezrzędny p. Bezrządny. 

Bezrzęsny nie mający rzęs, z małemi niewidocz- 
nemi rzęsami: Bezrzęsne powieki. Glin, <Bez-|- 
RZĘS> 

xBez8ainowladnie przys. od Bezsamowladny. 

X Bezsamowladny niesamotoladny. < Bez-|-SAM-(- 
WŁOD> 

Bezsądnie przys. od Bezsądny: Nie mamy B. 
drugim odbierać życia. <Bez-j-SED> 

Bezsądny niesądowny, mimo sądu, bez sądu. 

Bezsen, Bezsnu a. Bezesnu, blra. p. Bezsenność: 
Czy to nie szatan igra z nią w beześnie? Gosz. Może 
to była gorączka bezesnu. Gosz. <Bez-|-SN> 

ł Bezsenliwość, i, blra. p. Bezsenność. 

łBezsenllwy p. Bezsenny. 

Bezsennie przys. od Bezsenny. 

Bezsenność, i, blm., Bezsen, XBezseń, fBezsen- 
liwość chorobliwa niemożność spania, brak snu: B. 
jest jednym z największych cierpień. Kras. A. B. 
go trapi. 

Bezsenny, f Bezsenliwy nie śpiący, spać nie mo- 
gący, nie śpiąc przepędzony : Noc bezsenna. Star- 
szy nad mnichami bezsennemi ( = nie sypiającemi). 
Skar. 

Bezsens, u. Im. y p. Bezsensowność (nonsens). 
<Bez -I- Sens> 
xBezsensnie przys. od Bezsensny. 
XBezsensny p. Bezsensowny: Przerwana, nie- 
pojętna i bczsensna mowa. Jabł. 

Bezsensownie przys. od Bezsensowny. 

Bezsensowność, I, blm. rz. od Bezsensowny; 
Bezsens. 



BEZSKUTECZNY 

Bezsensowny, Bezsensowy, X Bezsensny me ma- 
jący sejisu, bezmyślny, niedorzeczny^ nielogiczny, bez 
związku, głupi: Bezsensowna paplanina. 

Bezsensowy p. Bezsensowny: Bezsensowe za- 
chwyty dla róż, lilji i chabrów. Chm. 

X Bezsen, f, blra. p. Bezsenność: A trzy go- 
dziny to niemało, gdy człek głodny po bezseni. 
Pol. <Bez-fSN> 

Bezsercowy p. Bezsercy: Syn marnotrawny, 
mój lud B., krnąbrnie wystąpił z domu. Deo. 
< Bez -f- ŚRÓD > 

Bezsercy, Bezsercowy, Bezserdeczny nie mają- 
cy serca, niesercowy, bez uczuć, nieczuły, obojętny, 
nietkliwy, nieludzki, zimny, okrutny, nieporuszony, 
niewzruszony, nieubłagany, nielitościwy ; małodusz- 
ny, tchórzliwy, nieodważny, lękliwy, bojailiwy : 
Człowiek, żołnierz B. 

xBezserdecznie przys. od Bezserdeczny. 

Bezserdeczny p. Bezsercy: (Rodowa tradycja) 
wychowuje typy oschłe, bezserdeczne. Asn. 

Bezseryjność, i, blm. rz. od Bezseryjny. <Bez-f- 
Serja> 

Bezseryjny nie dzielący i. na serje : Listy za- 
stawne bezseryjne. 

Bezsesyjny odbywający i. bez sesji, bez obrad. 
<Bez -|- Sesja > 

XBezsęki nie mający sęków, niesękaty, gładki. 
<Bez-f SĘK> 

xBezsiemienność, i, blm. lek. (aspermia) irafc 
nasienia. < Bez -|- SIA > 

XBezsiemienny beznasienny, nie mający siemie- 
nia—nasienia. 

Bezsilnie przys. od Bezsilny. <Bez-ł-SI(Ł)> 

Bezsilność, i, blm. rz. od Bezsilny; Bezsiła; 
lek. niemoc, brak sił, bezmoc. 

Bezsilny I. nie mający siły, niemocny, słaby, 
wątły, opadły z sił, mdły, wyczerpany, nie ma- 
jący środków obrony, bezbronny : Gniew B. Mo- 
ich bezsilnych głosów nie usłyszysz jęku. Słów. 
2. lek. dotknięty bezsilnością. 

Bezsiła, y, blra. p. Bezsilność: Nie mogę po- 
biec do was w mej bezsile. Krasiń. 

xBezskazltelnie przys. od Bezskazitelny. 
<Bez -f- Skazitelńy> 

xBezskazitelność, i, blm. rz. od Bezskazi- 
telny. 

X Bezskazitelny p. Nieskazitelny. 

xBez8kaźny p. Nieskazitelny: Fidjasz nada- 
wał marmurom wdzięki bezskaźne. <Bez-|-S-|- 
KAZ> 

xBezskładnie przys. od Bezsktadny. <Bez-f- 
S-f KŁAD> 

XBez8kładny nie składany, nie do składania: 
Wiersze B. (=bezrymowy). 

Bezskorupi nie mający skorupy. < Bez -{- 
(S)KOR(UP)> 

Bezskór, ora, Ira. ory zool. (amia) ryba koścista 
z rzędu szczupakowatych. < Bez -f- (S)KOR > 

Bezskrupulatność, i, blm. rz. od Bezskrupulatny. 
<Bez-|-Skrnpuł> 

Bezskrupulatny postępujący bez skrupułów, bez- 
iDzględny. 

Bezskrzel, a. Im. e zool. (stomias) ryba z rzędu 
bezskrzelnych. < Bez -f- SKRZEL > 

Bezskrzelny zool. pozbawiony skrzeli. 

Bezskrzydły zool. nie mający skrzydeł: Owady 
bezskrzydłe (aptera). <Bez-j-(S)KRZY(DŁ)> 

Bezskutecznie przys. od Bezskuteczny. <Bez 
4-S + KU(T)> 

Bezskuteczność, I, blra. rz. od Bezskuteczny. 

Bezskuteczny nie sprowadzający skutku, niesku- 
teczny, nie skutkujący, nie działający^ ckybny, chy- 



BEZSŁAWNIE 



hioiiij, daremny, piużnu, bezowocny, niepoiyteczny, 
pionny, nie ziszczony: Szturm to był ciężki, lecz 
B. Bezskuteczne K-karstwo. B. żal. Asn. 



Bezstawnie przys. od Bezslawny: B. z tej woj- 
ny przyszło nam ś. wrócić. Leszcz. S. <Bez4- 
SŁOW> 

Bezsławność, I, blm. rz. od Bezslawny. 

Bezstawny I. bez sławy, nie okryty sławą, nie- 
sławny, nie sławiony. 2. obezslawiony , infamis. 

Bezsloneczny pozbawiony słońca, nie mający 
światła słonecznego, nie oświecony od słońca : Kr&i- 
na bezsłoneczna. Błądzą w cieniu bezsłonecz- 
nyeh krain. Asn. < Bez -f- SŁOŃ > 

Bezsłownie przys. od Bezsłowny. < Bez -j- 
SŁOW > 

Bezsłowny nie w słowach zawarty, milczący, 
niemy : Giest B. Bezsłowne zezwolenie. Icłi 
dusze wiodły czułe rozmowy w bezsłownym 
języku Gasz. A dusza moja w bezsłownej 
zadumie. Tet. 

Bezsłużby nie mający słuiby, nie służący, luźny. 
<Bez-(- 8LUG> 

XBezstr.aozność, I, blm. rz. od Bezsmaczny; 
Bezsmak <Bez-ł-Smak> 

KBezsntaCzny I. nie mający smaku, niesmaczny, 
niesmaków ity , niedobry. 2. nie odczmoający smaku, 
nie posiadający zdolności smakoioania. 

X Bezsmak p. Bezsmaozność; lek. brak zdolno- 
ści smakowania, 

Bezsoczny p. Bezsokowy. 

Bezsokowy, Bezsoczny nie mający w sobie so- 
ku, niesoczysty, suchy : To mecli islandzki, bez- 
wonny, B. Gosz. <Bez-fSOK> 

Bezspadkowy na nikogo nie przechodzący w dro- 
dze spadku , nie mający spadkobierców. < Bez -|- 
S-f PAD> 

xBezspokojnib przys. od Bezspokojny. <6ez 

+ s-(-roH-FOJ> 

XBezspokojnośó, I, blm. rz. od Bezspokojny. 

XBezspokoJny p. Niespokojny. 

Bezspornio przys. od Bezsporny. < Bez -|- 

+ POR> 

Bezsporność, I, blm. rz. od Bezsporny. 

Bezsporny, Bezsprzeczny I. nie nastręczający 
sporu, niezaprzeczony, nie ulegający wątpliwości, 
niewątpliwy, oczywisty: Władanie bezsporne. 2. 
zgodny, jednomyślny. 

Bezspójkowy gram. bez pomocy spójki: Konju- 
gacja bezspó jkowa. Mał. < Bez + S 4- PO J > 

Bezspójnikowy gram. bez użycia spójnika: Bez- 
spójnikowe połączenie zdań. 

Bezspójny pozbawiony spójni: Ruch materji 
przechodzi z nieokreślonej bezspójnej jednorod- 
ności w nieokreśloną, spójną różnorodność. Karł. 

Bezsprzecznie przys. od Bezsprzeczny. <Bez 
-|-S4-PRZE(K)> 

Bezsprzeczność, I, blm. rz. od Bezsprzeczny. 

Bezsprzeczny p. Bezsporny. 

XBezsroni, u, blm. p. Bezsromość. <Bez -\- 
SROM> 

Bezsromnie przys. od Bezsromny. 

Bezsromnik, a, Im. cy bezwstydnik, bezecnik, 
człowiek bezczelny. 

Bezsromny p. Bezsromy. 

Bezsromość, I, blm. rz. od Bezsromy; XBez- 
srom. 

Bezsromy, Bezsromny bezwstydny, niewstydUioy, 
bez sromu, ambicji, bezecny, bezczelny. 

Bezstanowy nie dzielący ś. na stany, kasty; prze- 
znaczony dla wszystkich stanów: Instytucje bez- 
Stanowe. <Bez -f ST(0)> 



BEZSZKOD^IB 

Bezstarannie przys. od Bezstaranny. <Be2-|- 
STAR> 

Bezstaranność, I, blm. rz. od Bezstaranny. 

Bezstaranny niestaranny, nie starający ś., niesta- 
rowfy, niezapobiegliwy, niezabiegliwy, niezaradny, 
niedbały. 

Bezstosunkowo przys. od Bezstosunkowy. <6ez 
-f- Stosunek > 

Bezstosunkowy nieproporcjonalny, niestosowny, 
nieodpowiedni, źle zastosowatiy : Brzegi płaskie, 
koryto dowolne, szerokość bezstosunkowa. Pol. 

XBezstrachliwie przys. od Bezstrachliwy. <Bez 
+ STRACH > 

XBezstrachllwość, i, blm. rz. od Bezstrachli- 
wy. 

XBez8tr ACMiwy niestrachliwy, nie strachający ś., 
nielękliwy, niebojaźliwy, niepłochy, nietchórzliwy, 
odważny, śmiały. 

Bezstronnie przys. od Bezstronny. 

XBezstronnlk, a, Im. cy człowiek bezstronny. 

Bezstronność, I, blm. rz. od Bezstronny. 

Bezstronny niestronny, niestronniczy, bezparcjal- 
ny ; słuszny, sprawiedliwy: Jestem sędzia B. i na- 
oczny świadek. Słów. < Bez -j- STRON > 

Bezstrunny strun nie mający: Lutnia bezstron- 
na. < Bez -I- STRUN > 

X Bezstworzenny nie mający stworzeń, nie zapeł- 
niony stworzeniami: Ciemne królestwo bezstwo- 
rzennej nocy. Przyb. < Bez -f- S -f TWÓR > 

Bezstylowy bud. bez stylu, nie posiadający stylu, 
zbudowany bez zachowania stylu. < Bez -j- Styl > 

Bezsumiennie przys. od Bezsumienny. <Bez 
-f S + U(Mj> 

Bezsumlenność, I, blm. n. od Bezsumienny. 

Bezsumienny niesumienny, niezgodny z sumie- 
niem, nie mający sumiei ia. 

xBez8wobodnie przys. od Bezswobodny. <6ez 
-j- Swoboda > 

XBezswobodność, I, blm. rz. od Bezswobodny. 

X Bezswobodny nie mający swobody, skrępowa- 
ny, nieswobodny, niewolniczy. 

XBez8wornle przys. od Bezsworny. <Bez-f 
(S)WOR> 

XBezsworność, i, blm. rz. od Bezsworny. 

X Bezsworny p. Niesforny. 

XBezsytnle przys. od Bezsytny. < Bez -ł- 
SYT> 

X Bezsytny nie mogący ś. nasycić, nienasycony, 
niezasycony: Człowiek B.—nienasyiek, wołoduch. 

X Bezszatnie przys. od Bezszatny. < Bez -f 
SZAT> 

X Bezszatny bez szat, nie odziany, nie ubrany. 

j-BezszczeżuJny p. Bezluski. < Bez -\- Szcze- 
żuja> 

Bezszczękl, I Bezszczękowy lek. i zool. pozba- 
wiony szczęk: Płód B. (agnathus') = potwór bez 
szczęki dolnej, bezżuchwiec. < Bez-j-SZCZĘK > 

I Bezszczękowy p. Bezszczękl. 

X Bezszczęsny p. Nieszczęsny. < Bez -f- 
(SZ)CZĘ8> 

X Bezszczęście, a, Im. a p. Nieszczęście < Bee-f 
(SZ)CZĘS > 

xBez8zczęśnle przys. od Bezszczęsny. 

XBezszczodry nieszczodry, nieszczodrobliwy, nie- 
hojny, .^kąpy. < Bez + SZCZODR > 

XBezszczodrze przys. od Bezszczodry. 

X Bezszelestny nie robiący szelestu, nie wudają- 
cy szmeru, nie szeleszczący, cichy. < Bez -f- Sze- 
lest > 

XBezszkodnle przys. od Bezszkodny. <Bez-}- 
Szkoda> 



Wk 



BKZSZKODNOŚĆ 

XBez8zkodność, I, blra. I. rz. od Bezszkodny, 
tdszkodowanie : Upominać ś. o B. = o u-y nagrodze- 
nie strat. 2. nieunzkodzenie, całość. 

X Bezszkodny nie ponoszący szkody, niestratny : 
Uczynić kogo oezszkodnym = wynagrodzić szkodę. 

Bezszkolny I. nie mający szkol. 2. odłączony od 
szkól. Bud. 3. który nie był w szkołach. <Bez -|- 
Szkoła> 

Bezszpon, a, Im. y zool. (cryptonys) ptak z rzędu 
htr: B. czubaty. < Bez -j- SZPON > 

Bezsztandarowy nie mający sztandaru; nie ma- 
jący stałych przekonań, ideałów. Jeż. <Bez -|- 
Sztan(iar> 

XBezsztucznle przys. od Bezsztuczny. <Bez 
+ Sztuka> 

X Bezsztuczny niesztuczny, naturalny, niekunsz- 
towny, nieudany. 

Bezszybny nie mający szyb, z powybijanemi szy- 
bami: Bezszybne okieane dziury. Orzesz. <Bez 
-I- Szyba > 

Bezszyjkowy bot.: Bezszyjkowe znamię w słupku 
rośliny - umieszczone wprost na zawiązku. 

Bezszypulkowy bot. pozbawiony szypulki : Kwiat 
B. ( = siedzący). < Bez -|- SZYP(UŁ) > 

Bezścienny nie mający ścian. < Bez -j- ŚCIAN > 

XBezśladnie przys. od Bezśladny. <Bez4- 
ŚLAD> 

X Bezśladny nie pozoslawiający śladu, po któ- 
rym nie zostało śladu. 

xBezślubnie przys. od Bezślubny. < Bez -f 
(Ś)LUB> 

XBezślubny p. Nieślubny. 

XBezśmiertelnle przys. od Bezśmiertelny. 

fBezśmiertelnik, a, blm. ambrozja: Wenus bez- 
śmiertelnikiem ze słodyczą pomieszanym dotknę- 
ła Eneasza i bogiem go uczyniła. Otw. 

XBezśmiertelność, i, blm. rz. od Bezśmiertelny. 

Bezśmiertelny, X Bezśmiertny niepodległy śmier- 
ci, nieśmiertelny, nie umierający, wieczny^ wieczy- 
sty. <Bez-|-S + MOR> 

XBezśmiertnie przys. od Bezśmiertny. 

XBezśmlertność, 1, blm. rz. od Bezśmiertny. 

X Bezśmiertny p. Bezśmiertelny: Z tak ogrom- 
nie bezśmiertnycłi powagą. Słów. 

XBezśmlesznle przys. od Bezśmieszny. <Bez 
-|-ŚMIA> 

XBezśmle8zność, I, blm. rz. od Bezśmieszny. 

X Bezśmieszny nie śmiejący ś., ser jo, poważny; 
niegodzien śmiechu, nieśmieszny, niezabawny. 

XBezśnledność, I, blm. rz. od Bezśniedny. 
<Bez-t-Są-|-JAD> 

X Bezśniedny niejadalny, nie do jedzenia. 

XBezśnleżność, I, blm. rz. od Bezśnieżny. 

BezśnIeŻny nieśnieżny, bez śniegu: W porę je- 
sienną, bezśnieżną. Jeż. Zima bezśnieżna. <Bez 
+ ŚNIEG > 

XBezśpie8znle przys. od Bezśpieszny. 

XBezśpleszność, 1,'blm. rz. od Bezśpieszny. 

Bezśpieszny niespieszny, nie śpieszący ś., bez po- 
śpiechu, niepośpieszny. <Bez -f- ŚP1ECH:> 

XBezśredny p. Bezpośredni. <Bez-(-ŚROD> 

XBezśrzedny p. Bezpośredni. 

Bezświadkowy odbywający ś. bez świadków: 
BezAwiadkowa audjencja. Rzew. < Bez 4- 
S-fWID> 

Bezświadomie, Bezświadomo przys. od Bez- 
świadomy: "Wznawiamy B. pamięć odwiecznych 
zdarzeń. Szaj. Pracuję B. Kon. 

Bezświadomo p. Bezświadomie. 

Bezświidomość, i, blra. I. fil. (w psyehologji): 
a) stan, w którym brak świadomości; h) bł. bez- 
przytomność, nieprzytouinuść, nieświadomość ; e) bł. 



BEZTKOSKLIWT 

bezwiednośó. 2. lek. bezprzytomność, utrata świa- 
domości. 

Bezświadomy I. nie mająaj świadomości, nie- 
świadomy, nie wiedzący, bezwiedny; fil. bezświa- 
domością nacechowany. 2. lek. bezświadomością 
dotknięty. 

Bezświatły nie mający światła, ciemny. <Bez 
+ ŚW1T> 

Bezświetlny me o^wteiZony, ciemny, ponury. Czyś 
na to z długiej, bezświetlnej omroczy ogniem 
pamięci otworzył mi oczy? Kaczk. 

Beztakt, u, blm. brak taktu, niewłaściwe postą- 
pienie a. zachowanie ś. < Bez -f- Takt > 

Beztaktownie przys. ód Beztaktowny. 

Beztaktowny przym. od Beztakt, nietaktowny. 

XBeztanecznie przys. od Beztaneczny. <Bez 
Taniec > 

X Beztaneczny nie tańcujący, bez tańca, tańców; 
bez reju. 

XBeztargowność, i, blra. brak targu, brak po- 
kupu, odbytu ; zastój w handlu, stagnacja. < Bez 
-fTarg> 

Beztendencyjny nie mający tendencji: Utwór B. 
<Bez 4- Tendencja > 

Bezterminowo przys. od Bezterminowy. <Bez 
4" Termin > 

Beztermlnowość, i, blm. rz. od Bezterminowy. 

Bezterminowy nie mający oznaczonego terminu, 
bez określonego czasu a. daty: Więzienie bezter- 
minowe. Weksel B. 

Beztestamentownie przys. bez testamentu, nie na 
mocy testamentu : Dziedziczyć B. < Bez -j- Testa- 
ment > 

Beztestamentowy bez testamentu^ nie oparty na 
testamencie: Spadek B. 

Beztezowy bez tezy, bez myśli przewodniej. <Bez 
-|-Teza> 

XBeztęczowość, i, blm. fiz. (achromatismus) 
achromatyczność. 

XBeztęczowy fiz. p. Bezbarwny. <Beż-fTĘCZ> 

XBeztorny, Bezporządkowy lek. nie biegnący to- 
rem utartym, nietypowy: Zapalenie płuc beztorne=: 
nie przebiegające w sposób zwykły. < Bez -|- 
TOR> 

fBeztowłosy p. Prostowlosy: We dnie, w no- 
cy, przy ziemi pod niebem kuczała, naguczko, 
beztowłosa. Zebr. <Bezto zamiast Prosto, jak 
Bez zamiast Przez -f- WŁOS > 

Beztrafny bil. bez trafienia, nietrafny, chybny : 
Feler B. < Bez -j- Traf > 

Beztrawny bez trawy: Wyschła i beztra\,na 
łąka. Krasz. < Bez -(- TRU > 

Beztrąbik, a, Ira. i zool. (astomella) owad z rzędu 
hezskrzydłych: B. pręgowany. < Bez -f- Trąba > 

X Beztrefnie przys. od Beztrefny. < Bez-f Tref- 
ny > 

XBeztrefny nie trefiony, nie czesany, nie zwija- 
ny, nie zawijany, nie fryzowany, rozpuszczony. 

Beztreściowy p. Beztreściwy. 

Beztreściwy, Beztreściowy nie mający w sobie 
treści, jądra, znaczenia, ducha, istoty ; czczy, pusty, 
jałowy, próżny, błahy: (Bigoci) wierzą w łupinę 
wiary beztreściwą. Bał. <Bez + TREST> 

Beztroska, 1, Im. I brak trosk, gnuśność, bez- 
czynność: Nic porównać ś. nie da z beztroską, 
w jakiej ś. życie pędzi na Wschodzie. Jeż. 

Beztroski wolny od trosk, zgryzot; swobodny, 
wesoły, bezpieczny. < Bez -}- TROSK > 

XBeztro8k!iwie przys. od Beztroskliwy. 

XBeztroskliwość, 1, blra. rz. od Beztroskliwy. 

X Beztroskliwy nietmskliiry, nie troszczący ś., 
nie zaprzątający sobic ylowy, lekkomyślny. 



135 



BEZTRUD 

Beztrud, u, blm. hezczyttnośó, swoboda, próżno- 
wanie: Każdy twór jakąś wypracował cnotę, 
a Chrystus wszystko ma w jasnym beztrudzie. 
Słów. Rozmowy toczone w beztrudzie. Słów. 
< Bez 4- TRUD > 

XBeztrudny przychodzący bez trudu, nietrudny, 
niemozolny , nieuciążliwy , nieciężki . 

XBeztulowlec, wca, Im. wce lek. (acormus) 
płód potworny bez tułowia. <Bez -\- TUŁr> 

Beztwarzowlec, woa, Im. wce lek. (aprosopus) 
płód beztwarzowy. < Bez + TWÓR > 

Beztwarzowy lek. twarzy nie mający : płód B. 
beztwarzowiec. 

Beztwarzy nie mający twarzy, zamaskowany: 
Postać beztwarza, straszna, katowska. Krasz. 

fBeztworno przys. od Beztworny. <Bez za- 
miast Przez -f STRZE(N) > 

X Beztworny p. Przestronny. 

Beztworzyk, a, Im. Izool. (camarota)owa(/2r2f- 
Jw bezskrzydłych : B. żółtonogi. < Nazwa sztuczna, 
niby Bez -f- TWÓR > 

XBezuohronnie przys. od Bezuchronny. <Bez-|- 
U + CHJ10N> 

XBezuchronność, i, blm. rz. od Bezuchronny. 

X Bezuchronny p. Nieuchronny. 

Bezuchy, Bezuszy, Bezuszny nie mający ucha 
a. uszu: Człowiek, garnek B. < Bez -[- UCH > 

XBezuchybnle przys. od Bezuchybny. <Bez-|- 
U + CHYB> 

XBezuchybność, i, blm. rz. od Bezuchybny. 

XBezuchybny p. Niechybny. 

xBezuclesznie przys. od Bezucieszny. <Bez-}- 
U-ł-CICH> 

xBezucieszność, I, blm. rz. od Bezucieszny. 

X Bezucieszny bez uciech, pozbawiony uciech, 
smutny, nudny. 

Bezuczuclowy nie mający uczucia, nie odczuwa- 
jący, nie czujący, zimny, chłodny, obojętny, apatycz- 
ny, nietkliwy, niewrażliwy: I tak ś. potoczę, bez- 
uczuciowa, trupia, bezrozumna. Krasiń. <Bez-l- 
U + CZU> 

XBezul(i nie mający nauki, nie uczony, nieuk. 
<Bez4-UK> 

fBezumnie przys. od Bezumny. < Bez -|- 
U(M)> 

fBezumność, ł, blm. rz. od Bezumny, f Bezum- 
stwo: Faryzeusze napełnili ś. bezumności. Bud. 

f Bezumny, ■}• Bezhumny obrany z rozumu, niero- 
zumny, szalony, głupi. 

t Bezumstwo, a, Im. a p. Bezumność. 

XBezupadły niezagrożony upadkiem, nie upada- 
jący , niechwiejny, nieupadiy. <Bez-f-U-ł-PAD> 

XBezupornle przys. od Bezuporny: Kobiecie 
wszystko B. pójdzie. < Bez -j- U -f POR > 

X Bezuporny nieupomie idący , nie doznający 
przeszkód, łatioy, gładki ; idący jak z płatka, jak 
po maile. 

XBezuprawnie przys. od Bezuprawny. <Bez4- 
U-fPRAW> 

X Bezuprawny p. Nieuprawny. 

Bezustanku p. Bezustannie: Głos jej rozlegał 
Ś.B.Orzesz. <Bez + U -j- ST(0)> 

Bezustannie przys. od Bezustanny; Bezustanku : 
Siła czyni;}ca B. Wuj. 

Bezustanność, I, blm. rz. od Bezustanny. 

Bezustanny nie ustający, nieustanny, ciągły, usta- 
wiczny, nieprzerwany, hezprzerwny : Prośby moje 
bezustanne. Przyb. 

Bezustny, Bezusty nie mający ust. <Bez-|-UST> 

xBezu3trojny p. Bezustrojowy. 

Bezustrojowy, x Bezustrojny (anorganicus) 
nieorganiczny. < Bez -j- U -j- STRÓJ > 



BEZWĄTPLIWIE 

Bezusty p. Bezustny. 

XBezu8zczerbnie przys. od Bezuszczerbny. 

< Bez + U -I- SZCZERB > 

X Bezuszczerbny nie ponoszący uszczerbku, nie- 
wyczerpany, nie ubywający. 

Bezuszel(, szka, Im. szki zool. p. śmierdziel. 

< Bez 4- UCH > 
Bezuszny p. Bezuchy. 
Bezuszy p. Bezuchy. 

xBezutratnle przys. od Bezutratny. <Bez-l- 
U + TOR> 

XBezutratność, I, blm. rz. od Bezutratny. 

X Bezutratny nie mogący byó utraconym, nie- 
utratny. 

xBezutrudnle przys. od Bezutrudny. <Bez4- 
U + TRUD> 

X Bezutrudny niestrudzony, niezmordowany, toy- 
trwaly. 

xBezuważnle przys. od Bezuważny: Wszystkich 
językiem B. razi. < Bez -f- U -|- Waga > 

XBezuważność, I, blm. rz. od Bezuważny. 

X Bezuważny nieuważny, nie uważający, niebacz- 
ny, bez zastanowienia, nieoględny , nierozważny. 

Bezuzdny, Bezuzdy rozuzdany, wyuzdany, rozpa- 
sany, rozpuszczony, rozkieiznany, niesforny, rozhu- 
kany : Bezuzdne i ślepe chuci. Nag. <Bez-}- 
UZD> 

Bezuzdy p . Bezuzdny : Bezuzda swawola. 
Zabł. 

Bezużytecznie przys. od Bezużyteczny. <Bez-ł- 
U + ŻY(T)> 

Bezużyteczność, i, blm. rz. od Bezużyteczny. 

Bezużyteczny nieużyteczny, niepożyteczny, nie 
jtrzynoszący użytku, nieprzydatny, niezdatny, niepo- 
trzebny, bezowocny, daremny, próżny. 

Bezwartościowość, i, blm. rz. od Bezwartościo- 
wy. < Bez 4- Wart > 

Bezwartościowy nie mający wartości, niecenny; 
nic niewart: Kupon B. Bezwartościowe utwo- 
ry literackie. 

xBezwarunkowie p. Bezwarunkowo: On twój na 
wieki B. Syrok. < Bez -|- Warunek > 

Bezwarunkowo, XBezwarunkowie przys. od Bez- 
warunkowy ; stanowczo, niewątpliwie, bądź co 
bądź, w każdym razie, koniecznie, nieodwołalnie, 
napewno: W szczerość jego wierzył B. (=ślepo). 
Orzesz. Należy ś. B. odpoczynek mózgowi. Przy- 
jeżdżam B. 

Bezwarunkowość, I, blm. rz. od Bezwarun- 
kowy. 

Bezwarunkowy nie ograniczony żadnym warun- 
kiem, nieograniczony, bezwzględny, całkowity, zupeł- 
ny, niepodzielny: Czuję ś. w prawie bezwarun- 
kowego rozporządzania moim majątkiem. Kaczk. 
Jeszcze jedna święta kierować będzie moim prze- 
glądem polskiej poezji: bezwarunkowa bezstron- 
ność. Gosz. 

xBezważnle przys. od Bezważny. <Bez-|- 
Waga > 

XBezważność, I, blm. rz. od Bezważny. 

XBezwaŻny nieważny, małoważny, bez wagi, ba- 
gatelny. 

Bezwąsy nie mający wąsów, nieioąsały, gołowąs. 
<Bez + WĄS> 

Bezwątplenia przys. niewątpliwie: Miłość jest 
piękną, B. rzeczą. Asn. Legienda „Wawrzyniec 
z Powoda," B. najlepsza ze wszystkiego, co do- 
tąd u nas w podobnym rodzaju napisano. Gosz. 
<Bez+(WĄ)TP> 

XBezwątpllwle przys. od Bezwątpllwy. 



130 



BEZWĄTPLIWOŚĆ 

xBezwątpliwość, i, blin. rz. od Bezwątpllwy. 
XBezwątpliwy nie ulegający wątpliwości, nie- 
wątpliwy, pewny, stanowczy. 

KBezwczesriość, I, blin. rz. od Bezwczesny. 
< Bez 4- W 4- CZAS > 

X Bezwczesny nie w czas zdarzony, nie na dohie, 
nie 10 porę, niewczesny, przedwczesny, za prędki. 
XBezwcześnie przys. od Bezwczesny. 
Bezwdzięczen p. Bezwdzięczny. <Bez-fW-l- 
i)zick> 
XBezwdzięcznie przys. od Bezwdzięczny. 
XBezwd2ięcznośó, i, blin. rz. od Bezwdzięczny. 
Bezwdzięczny, Bezwdzięczen \.pozbawiony icdzię- 
ku, nieprzyjemny, niesympatyczny, nieefektowny, 
bez gracji, itroku. 2. niewdzięczny, niepomny, nie- 
baczny na otrzymane dobro. 

X Bezwęch, u, blin. lek. (anosinia) brak powonienia. 
xBezwęchowy przyra. od Bezwęch. <Bez-j- 
WĘCH> 

Bezwęzly nie mający węzłów, niewęzlowaty, nie- 
suplowaty. <Bez + Wi:^Z> 

XBezwiadom przyra. me mający wiadomości, nie- 
świadomy, bezwiedny. <Bez-4-WID> 
XBezwladomie przys. od Bezwładom. 
XBe2wiadomość, I, blra. rz. od Bezwładom. 
Bezwiara, y, blm. p. Niewiara: Na mnie za 
bezwiarę słusznie i święcie zasyłajf^ karę. Kra- 
siń. <Bez-ł-WIAR> 

XBezwidomie przys. od Bezwidomy, y^bezwi- 
dzialnie. < Bez -\- WID > 

XBezwidomość, i, blm. rz. od Bezwidomy, 
X bezwidzialność. 

X Bezwidomy, X Bezwidzialny memoż/iwz/ dowi- 
dzenia, niewidomy -niewidzialny : "W niewoli bez- 
widomych kajdan. Krasiń. 
XBezwidzia!nie przys. od Bezwidzialny. 
X Bezwidzialność, i, blm. rz. od Bezwidzialny. 
XBezwidzialny p. Bezwidomy. 
Bezwieczorny nie mający wieczorów. <Bez-{- 
W1ECZ(0R)> 

Bezwiednie przys. od Bezwiedny : Wdzięk nie- 
wieści i śmiałość w obejściu podziałały nań B. 
Krasz. < Bez 4- WID > 
Bezwiedność, i, blm. rz. od Bezwiedny. 
Bezwiedny I. a. XBezwiestny bezświadomy, nie- 
świadomy, machinalny, bierny, nie zdający sobie 
.ijyrawy, instynktowy, nieumyślny, niechcący: Lgnęli 
do siebie bezwiednym ciążeniem. Haj. Jakaś 
bezwiedna siła ciągnie go w tę stronę. Kaczk. 
Patrzał bezwiedneini oczyma na klasztor. Kaczk. 
Są oni bezwiednym narzędziem w jego ręku. 
Proch. Bezwiednych potęg, co w ciemnościach 
drzemią. Asn. Tam, gdzie ś. boleść zaczyna, 
bezwiednej inartwośei kres. Asn. 2. fil. a) samo- 
wiedzy pozbawiony : Umysł B. b) nieusamowiednio- 
ny : Stan psychiczny, postępek B. 3. lek. nie- 
przytomny. 

Bezwiedza, y, blm. niewiedzenie, brak wiadomo- 
ści, nieświadomość, bezwiedność, nieprzytomność: 
Najniższym szczeblem jest B. o samym sobie. 
Krasiń. 

XBezwienna nie mająca wiana, bezposażna, nie- 
posaina, niewyposażona. <Bez-(-WIAN> 

XBezwierca, y, Im. y p. Niewiernik: Gorszy jest 
od bezwiercy, który o domownikach swoich sta- 
runku nie ma. Wor. < Bez -|- WIAR > 
XBezwiernie przys. od Bezwierny. 
XBezwiernik, a, Im. cy p. Niewiernik. 
XBezwierność, r, blm. p. Niewierność. 
X Bezwierny p. Niewierny: Bezwierna Litwa. 
Stryj k. 
xBezwier8two, a, blm. p. Niewierność. 



BEZWOJENNT 

XBezwle8tny I, o któnjm niema wieści, iladu; 
niewiadomy. 2. p. Bezwiedny: Mimowolne to 
zapewne, bezwiestne świadectwo prawdzie. Gosz. 

< Bez -I- WID > 

Bezwletrze, a, blm. brak wiatru, cisza w powie- 
trzu. <Bez-|-WIA> 

Bezwietrzny bez wiatru, cichy, spokojny. Po- 
wietrze bezwietrzne. Przybór. 

Bezwieźny nie mający wież. <Bez -f- Wieża> 

Bezwiędiy nie więdnący, świeiy: B. wianek. Uj. 
<Bez-f-WIĘD> 

XBezwlęzność, I, blm. rz. od Bezwięzny. <Bez-|- 
WIĘZ> 

X Bezwięzny nie mający więzów, nie skrępowany. 

XBezwiężnie przys. od Bezwięzny. 

XBezwllgl wolny od wilgoci, niewilgotny, su- 
chy. < Bez -i- WILG > 

XBezwilgoć, I, blm. brak wilgoci, suchość. 

XBezwiniec, ńca, Im. ńcy ten, eonie pija wina. 
Zebr. < Bez -\- Wino > 

XBezwłnnle przys. od. XBezwinny: Może B. 
usługując. Słów. <Bez-f-WI(N)> 

Bezwinność, i, blm. rz. od Bezwinny. 

Bezwinny (o krajs, okolicy) nie mający wina. 

X Bezwinny p. Niewinny. 

fBezwiństwo, a, blm., -j-PrzezwIństwo niewinność. 

Bezwiosenność, i, ł)lm. brak wiosny; przen. : 
Straszne uczucie bezwiosenności na ziemi. Kra- 
siń. <Bez-fWlOSN> 

Bezwład, u, blm., XBezwladnica lek. (acinesis) 
niezdolność władania członkami, porażenie ruchu, 
paraliż, utrata ruchu. < Bez -j- WŁOD > 

xBezwladnica, y, blm. p. Bezwład. 

Bezwładnie przys. od Bezwładny. 

Bezwładnieć, eje, al stawać ś. bezwładnym, tra- 
cić władzę, siły; mdleć. 

Bezwładność, I, blm. rz. od Bezwładny. 

Bezwładny I, nie mający władzy w członkach, 
nieruchawy, nieruchomy, omdlały, bezsilny, opadły 
z sit: Padł B. na łoże. 2. nic nie mogący po- 
radzić, bezsilny, niedzielny, niedołężny, niezaradny: 
Prawo jest bezwładne w tym wypadku. 3. fiz. 
inercja, własność ciał niezmieniania swego stanu sa- 
mo przez ś. 

XBezwładza, y. Im. e bezkrólewie, brak rządu: 
Czas bezwładny. Bart. 

Bezwłasnowolnie przys. od Bezwłasnowolny. 

< Bez-f WŁOD-f-WOL > 
Bezwłasnowolność, I, blm. rz. od Bezwłasno- 
wolny : B. prawna (wskutek wyroku sądów kar- 
nych). B. sądowa (z wyroków cywilnych). 

Bezwłasnowolny zostający pod opieką, trzymany 
w kurateli, wzięty w kuratelę ; praw. - pozbawiony 
lołasnej woli w czynnościach prawnych. 

Bezwłosy nie mający włosów, goły, łysy, niewło- 
chafy, niekosmały. <Bez-f-WŁOS> 

Bezwodnie przys. od Bezwodny. <Bez4- 
WOD> 

Bezwodnik, a, Im. i chem. związek, utworzony 
z innego za pomocą odjęcia 2 atomów wodoru i 1 
atomu tlenu: B. kwasu. B. siarczany = £. kwa- 
su siarczonego. B. węglany. 

Bezwodność, r, blm. rz. od Bezwodny, bez- 
wodzie. 

Bezv/OÓny pozbawiony wody: Alkohol B. = czy- 
sty. Na ziemi bezwodnej. Leop. 

Bezwodżie, a, blm., fPrzezwodzie I. bez- 
wodność. brak wody, susza, posucha: Ho! B. a 
bezchlebie. Zal. 2. miejsce pozbatuione wody. 

XBezwojennie przys. od Bezwojenny. <Bez-f- 
WOJ> 

X Bezwojenny stroniący od wojny ^ niewojowniczy. 



137 



BEZWOLA 



BEZZALEZNY 



Bezwola, I, blm., XMul\a. brak woli, mejwsiada- 
nie woli: Na powierzchowuą, bezmyślność i bez- 
wolę narodu rachuje. Słów. <Bez-|-WOL> 

X Bezwolnie przys. od Bezwolny: Idą. bezwol- 
nie ciało i ducha oddać. Krasiń. 
XBezwolność, I, blm. rz. od Bezwolny. 

X Bezwolny I. nie używający wolności, niewol- 
ny, niewolniczy: Ludzie bezwolni zrównani ze 
zwierzętami. 2. pozbawiony woli: Nie wierzę, że 
prochem bezwolnym Sij w życiu. Mir. 

Bezwonnie przys. od Bezwonny: Coraz jest ci- 
szej, ciemniej i bezwonniej. Tet. <Bez-f-WON> 

Bezwonność, I, blm. rz. od Bezwonny. 

Bezwonny, X Bezzapachny nie wydający woni, 
nie woniejący, nie pachnący. 

Bezwoskówkowy zool. bez woskówki: Dziób B. 
<Bez-f WO(SK)> 

Bezwrażliwość, 1, blm. rz. od Bezwrażllwy. 

Bezwrażllwy niewrażUtry, nieczuły. 

XBezwspolecznle przys. od Bezwspoleozny. 
<Bez + Wz + POŁ> 

X Bezwspoleozny do żadnego społeczeństwa nie 
należący, kosmopolityczny : Dziejopis niech będzie 
bezkrajnym, bezwspołecznym, gdy pisze. Kras. 

XBezw8trzemlęźllwie przys. od Bezwstrzemlęź- 
ilwy. 

XBezw8trzemięźllwość, I, blm. rz. od Bez- 
wstrzemięźllwy; X Bezwstrzymalość. 

X Bezwstrzemlęźliwy, x Bezwstrzymaly nie 
wstrzymujący ś., niewsirzemiążliwy, nieumiarkowa- 
ny, niepowiciągliwy . <Bez Ą-Wz Ą- TRZEM > 

X Bezwstrzymalość, i, blm. rz. od Bezwstrzymaly, 
p. Bezwstrzemlęźliwość. <Bez-fWz+TRZYM> 

X Bezwstrzymaly p. Bezwstrzemlęźliwy. 

Bezwstyd, u, blm. brak wstydu, bezwstydność. 
< Bez 4- Wz -}- STUD > 

Bezwstydliwy p. Bezwstydny. 

Bezwstydnioa, y, Ira. e kobieta bezwstydna: Bez- 
wstydni(!o, ty tylko mordami oddychasz. Dm. 

Bezwstydnie przys. od Bezwstydny. 

Bezwstydnik, a, Im. cy człowiek bezwstydny. 

Bezwstydność, I, blm. rz. od Bezwstydny. 

Bezwstydny, Bezwstydliwy bez wstydu, niewstyd- 
liwy, nie wstydzący ś., nie mający wstydu, bezczel- 
ny, cyniczny: Rozpusta bezwstydna. Bezwstydne 
czoło ( = wytarte). Głowa, z której włos prze- 
moc odarła bezwstydna. Mick. 

Bezwyborowy nieodznaczający się należytym 
wyborem: Brudny plon z bezwyborowego czy- 
tania romansów. Wilk. < Bez -\- Wy -Ą- BIOR > 

XBezwychodnle przys. od Bezwychodny. <Bez 
-f- Wy -I- CHÓD > 

X Bezwychodny nie mający wyjicia, bez wyjścia; 
przen. trudny, kłopoilitoy : Położenie bezwychodne. 

Bezwyjątkowo przys. od Bezwyjątkowy : Poin- 
formowali mnie o każdym B. autorze. Wilk. 
<Bez-|-Wy-f JM> 

Bezwyjątkowy bez wyjątki, poiioszechny, ogólny, 
całkowity. 

XBezwyJśolowość, I, blm. rz. od Bezwyjściowy. 

Bezwyjściowy będący bez wyjścia, bez ratunku, 
w krytycznym położeniu. < Bez -|- Wy -|- ID > 

XBezwyobrażeniowość, i, blm. p. Bezwyobra- 
żenność. < Bez -f Wy -f- Ob -|- RZEZ > 

Bezwyobrażenność, 1, blm. rz. od Bezwyobra- 
żenny ; X Bezwyobrażeniowość, a i d e i z m. 

Bezwyobrażenny fil. bez wyobrażeń, z zawieszo- 
uemi czynnościami wyobrażania, a i d e i c z n y : 
Stan B. 

Bezwyznaniowiec, wca, Im. wcy człowiek bez- 
wyznaniowy, nit loyznający żadnej religji: Wy- 



rzekszy ś. wszelkiej religji, stiił ś. zawziętym 
bezwyznaniowcem. < Bez -|-- Wy -(- ZNA > 

Bezwyznaniowo przys. od Bezwyznaniowy: Wy- 
chował dzieci B. 

Bezwyznaniowość, I, blm. rz. od Bezwyznanio- 
wy: B. szkoły. 

Bezwyznaniowy nie trzymający ś. żadnego wy- 
znania, nie mający żadnej religji: Człowiek B. 
zrywa z ko.ściołem, na którego łonie ś. zrodził. 
Krem. Kosmopolityzm B. Bał. Szkoły bezwy- 
znaniowe. 

Bezwyznaniówka, 1, Im. I forma ż. od Bezwy- 
znaniowiec: Z bezwyznaniowcem potrafiła być 
bezwyznaniówka. Jeż. 

Bezwzajemnie przys. od Bezwzajemny. <Bez 
+W+Za-f JM> 

Bezwzajemność, 1, blm. rz. od Bezwzajemny. 

Bezwzajemny nie odpoioiadający u-zajemnością, 
nieiuzajemny, nie wywzajemniają<:y ś. 

Bezwzględnie prżys. od Bezwzględny: Wyrok 
B. surowy. Asn. <Bez -f- Wz -f (tLĘD> 

Bezwzględność, I, blm. rz. od Bezwzględny. 

Bezwzględny I. niewarunkmoy, bezwarunkowy, 
niestosunkowy, absolutny, nieograniczony, od wszel- 
kich względów niezależny, idealny: Prawda, do- 
broć bezwzględna. 2. nie mający względów, bez- 
stronny, skrupulatny: B. sędzia swoją i cudzą 
pracę jednakowo sądzi. 3. X nie ściągający na 
siebie względów, obojętny, nie zwracający uwagi, 
nie uznany, nie oceniony, nie ceniony : Kochałem 
ją, ale teraz jest już ona dla mnie bezwzględ- 
ną. Pracował mozolnie, a jednak praca jego 
pozostała dla ogółu bezwzględną. 4. ^\. = roz- 
ważany sam w sobie, bez względu na co innego ; 
od niczego niezależny, sam przez ś. doskonały, 
skończony w sobie, absolutny. 5. fiz. istotny, samo- 
istny : Bezwzględne zero temperatury. Ciężar B. 
Spoczynek, ruch B. Układ miar B. { = niezależ- 
ny od przyciągania ziemskiego). 

XBezycer, a, Im. owie p. Bezyomajster. 

XBezycmajster, tra, Im. trowle, X Bazycmaj- 
ster, Bajzycmajster, t Bezecmajster, X Bezy- 
Oer mistrz, majster f przysadni, t. J. wybierany 
razem z kilku innemi do asystotcania star.<<zym 
mistrzom, cechmistrzom podczas posiedzeń cecho- 
wych (wiek XVII i XVIII). <Nm. Beisitzmei- 
ster, Beisitzer> 

Bezzagonowy nie posiadający gruntu, bezrolny: 
Szlachta bezzagonowa, uboga. <Bez-|-Za-|- 
GON> 

t BezzakonnIca, y, Im. e forma ż. od Bezza- 
konnik. < Bez -|- Za -[- KON > 

t Bezzakonnie przys. od Bezzakonny : Którzy 
B. sobie poczynali, wyklinani byli. Skar. 

t Bezzakonnik, a, Im. cy człowiek niepratoy, bez- 
bożnik. 

f Bezzakonność, 1, blm. rz. od Bezzakonny; 
t Bezzakoństwo : Gdzież tu są oni, którzy B. 
królestwu zadają? Orzech. 

t Bezzakonny bez zakonu, bez prawa bożego ży- 
jący ; żyjący nie po Bogu, nie po hożemu ; bezboż- 
ny, ateuszowski, nieprawy, bez religji, niereligijny : 
B. Judasz. Pim. Ewangielja przeciw żywotowi 
bezzakonnemu. Rej. 

ł Bezzakoństwo, a, Im. a p. Bezzakonność: 
Grzechów i bezzakoństw ich nie wspomnę wię- 
cej. Bud. 

Bezzaleglościowy nie zalegający, wypłacony, wnie- 
siony: B. wpływ akcyzy od cukru. <Bez-j-Za 
-f LEG> 

XBezzaleiny p. Niezależny: Prymas omal nie 
H. zwierzchnik ko.śoioła polskiego. Rzew. 



138 



BEZZAPACHNY 

XBezzapachny p. Bezwonny. < Bez -|- Za 4- 
PACH > 

Bezzaradnle przys. od Bezzaradny: Bezdennie 
i B. nieszcz(jśliwy. <.Bez -\- Zn -{- \im\n> 

Bezzaradność, i, blra. rz. od Bezza^-adny. 

Bezzaradny I. nie umiejący zaradzić, niezarad- 
ny, niedolt^ŻHti, niezapohiegliwy, niej>rzemyśliiy, nie- 
sprytny. 2. któremu zaradzić, zapobiec nie moż- 
na; którego zażegnać niepodobna: Przeświadcze- 
nie o bezzcaradnyin, rozpaczliwym nicestwie włas- 
nym. Orzesz. 

Bezzarobkowy bez zarobku, bezroboczy, bez za- 
jada, bez posady : B. czas. Orzesz. <Bez -|- ^<i^ 
-f ROB> 

Bezzarodkowy bot. = Bezpłciowy. < Bez -(- 
Za-|-ROD> 

Bezzasadnie przys. od Bezzasadny. <Bez -f- 
Za + SIOD> 

Bezzasadność, I, blm. rz. od Bezzasadny. 

Bezzasadny I. = Bezpodstawny. 2. nie ma- 
jący zasad, przewrotny, bez charakteru : Głowa 
bezzasadna. Garez. 

XBezzasluga, I, blra. brak zasług. <Bez -|- 
Za-+-SŁUG> 

XBezzasłużnle przys. od Bezzasłużny. 

X Bezzasłużny który nie położył zasług, nieza- 
służony. 

Bezzasobny bez zasobów, niezasobny, ubogi. < Bez 
+ Za-|-SIEB> 

XBezzastępnle przys. od Bezzastępny. <Bez 
+ Za-fSTi^P> 

X Bezzastępny niezastąpiony, którego nikt za- 
stąpić nie może, niewyręczony. 

XBezzaszozytnle przys. od Bezzaszczytny. 
<Bez-|-Za + SZCZYT> 

X Bezzaszczytny nie zaszczycony, nie odznaczony; 
nie przynoszący zaszczytu, niezaszczytny. 

XBezzawlstnle przys. od Bezzawistny. <Bez 
-ł-Za + W1D> 

XBezzawlstność, I, blm. rz. od Bezzawistny. 

X Bezzawistny wolny od zawiści, niezawistny, 
niezazdrosny. 

xBezzawodnłe przys. od Bezzawodny. <Bez-f- 
Za-H WIOD> 

XBezzawodność, I, blm. rz. od Bezzawodny. 

X Bezzawodny p. Niezawodny. 

Bezząb, ębu, Im. ęby bot. I. p. Gajowlec. 2. 
p. Mlerźnica. 3. p. Krzęcina. <Bez + ZĘB> 

Bezzbroinie przys. od Bezzbrojny. <Bez-}- 
S -(- BRÓJ > 

Bezzbrojność, i, blm. rz. od Bezzbrojny. 

Bezzbrojny niezbrojny, nie uzbrojony, bez zbroi, 
bezorężny. 

Bezzęble, a, blm. p. Bezzębnośó. <Bez-fZĘB> 

Bezzębność, i, blra. rz. od Bezzębny; Bezzęble. 

Bezzębny, Bezzęby 7ue mający zębów, szczerba- 
ty: Bezzębnych prababek poczet niezliczony. 
Fred. A. Dziad B. Wieloryb B. p. Wieloryb. 
Zwierzęta bezzębne. 

Bezzęby p. Bezzębny: Wilk B. Biel. 

Bezzgodnie przys. od Bezzaodny. < Bez 4- 
Z4-G0D> 

XBezzgodny p. Niezgodny. 

Bezzgubny niepodległy zgubie. < Bez-fZ-f-GUB > 

Bezzlarnisty niezawierający ziarn. Rost. <Bez 
+ ZIARN> 

Bezzleleniowy nte zawierający barwnika zielone- 
go: Rośliny bezzieleniowe, zamieszkujące próeh- 
niczne ziemie. < Bez -f- ZIÓŁ > 

XBezzlelnle przys. od Bezzlelny. 

XBezzlelny nie mający ziela, pozbawiony roi- 
linnoid, nieurodzajny. 



BEZŹĄDŁY 

Bezzlemny bez ziemi, nie posiadający ziemi, nie 
mająnj posiadłości: Jan B., król angielski. Wyrw. 
<Beż -+- Z1EM> 

Bezzjawiskowy nie wywołujący sam przez ś. zja- 
wisk, bierny: Bezzjawiskowe atomy. <Bez-|- 
Z + JAW> 

XBezzllcznle przys. od Bezzllczny. <Bez -f 
Z -f-LIK> 

XBezzliczność, I, blra. rz. od Bezzllczny; 
X Bezliozność. 

X Bezzllczny, X Bezllczny niemożliwy do zlicze- 
nia, niezliczony, nieprzeliczony, niepoliczony, nie- 
obliczony, nieprzebrany, bez liku. 

XBeżzłośllwy p. Bezzłośny. <Bez-f ZŁ> 

XBezzłośnle przys. od Bezzłośny. 

XBezzłośność, I, blm. rz. od Bezzłośny. 

X Bezzłośny, X Bezzłośllwy nie mający w sobie 
złości, nie umiejący ś. złościć, niezłośliwy, bezgniew- 
ny, niezdolny do gniewu, nieporywczy, niepopędli- 
wy, nie unoszący ś., powolny, nie mający żółci, nie- 
zjadliwy. 

XBezzinlennie przys. od Bezzmienny, <6ez 
-f Z 4- MIAN > 

XBezzmlenność, I, blra. rz. od Bezzmienny. 

X Bezzmienny nie ulegający zmianom, nie zmie- 
niając/ ś., niezmienny, stały. 

XBezzmy8łowy I. p. Lezzmyślny. 2. niezmysło- 
wy, nie nadużywający zmysłów, nie dogadzający zmy- 
słom, nienamiętny. <Bez -f" Z -f" MY(SŁ)> 

XBezzmyślnle, x Bezzmyślno przys. od Bez- 
zmyślny. 

X Bezzmyślno p. Bezzmyślnle. 

XBezzmyślny, XBezzmysłowy me uciekający ś. do 
zmysłów; niezmysłowy, przechodzący zmysły, nad- 
zmysłowy, duchowy, nieziemski: Zachwyty bez- 
zmyślne. 

Bezznamlenny nie opatrzony znamieniem, niena- 
znaczony, nie nacechowany. <Bez -|- ZNA> 

X Bezznanny bez rozeznania, nierozgarnięty, nie- 
roztropny. 

fBezznaność, I, blra. p. Nieznajomość. 

Bezzwłocznie przys. od Bezzwłoczny; X Bez- 
zwłocznie. <Bez -fZ -t- WLEK> 

Bezzwłoczność, 1, blm. rz. od Bezzwłoczny; 
xBezzwłóczność. 

Bezzwłoczny, x Bezzwłoczny nieodwłoczny, nie- 
zwłoczny, natychmiastowy, nie cierpiący zwłoki. 

XBezzwłócz- p. Bezzwłocz-t 

Bezzwrotny niewymagający zwrotu, oddania, spła 
ty: Pożyczka, zapomoga bezzwrotna. Wydatki 
bezzwrotne. < Bez -f Z -|- WRZOT > 

XBezzwykłość, 1, blm. rz. od Bezzwykły. <Bez- 
-f-S-f UK> 

X Bezzwykły p. Niezwyczajny. 

Bezzyskownie przys. od Bezzyskowny. <Bez 
4-Z + ISK> 

Bezzyskowność, I, blm. rz. od Bezzyskowny. 

Bezzyskowny I. bez zysku, nie przynoszący zys- 
ku, niekorzystny, nieintratny, nie opłacający ś., nie 
procentujący: Przy nas bezzyskownej pracy zo- 
stają mozoły. Przyb. 2. X P- Bezinteresowny: Ra- 
dy moje są bezzyskowne. Niem. 

Bezżałoba, y, blra. brak żałoby, smutku, obojęt- 
ność: Witaj tyeh gości cicho, spokojnie, błogo, 
w bezżałobie. Krasiń. <Bez -|- ŻAŁ> 

XBezźałośnle przys. od Bezżałosny. 

XBezŻałosny nieżałosny, niesmutny, obojętny. 

XBezżartownle przys. od Bezżartowny. <Be2 
-f Żart > 

X Bezżartowny nie żartujący, nielubiący żarto- 
toać, serjo, poważny. 

Bezźądły nie majcicy żądła. < Bez -|- ŻĄDL > 



139 



BEZZENU 

*{-Bezienla, I, im. e m. i ż. mężczyzna nieżo- 
naty; kobieta niezamężna. Tuch. <Bez -f-ŻON> 

Bezżenleo, iW;a, Im. ńcy, X Bezżennik, f Bez- 
Żonek I. człowiek bezżenny, nieżonaty, kawaler. 
liiel. M. 2. nie chcący ś. żenić. 

Bezżennie przys. od Bezżenny. 

X Bezżennik, a, Im. cy p. Bezżenlec. 

Bezżenny, X BezżeńskI nie mający żony, bez 
żony żyjący, nieżonaty, nie ożeniony, wolny, kawa- 
lerski: Zostawać w bezżennyin etanie. 

X BezżeńskI p. Bezżenny: B. i czysty żywot 
wiódł, Skar. 

Bezżeństwo, a, blm. iycie bez żony, stan bez- 
żenny, kawalersłwo, celibat: Zostawać, żyć w bez- 
żeństwie. B. stan jest jako bezręcznego. Gil. 
U. spokojne. Kn. 

Bezżoldny służący bez żołdu, niepłatny. <Bez 
+ Żołd> 

f Bezżonek, nka, Im. nki p. Bezżeniec. Tuch. 
<Bez-fŻON> 

Bezżólci, Bezżólciowy nie mający żółci; przen. 
iiiirjniewliwy, niezłośliwy, niezgryźliwy, niepopędli- 
wy, niezfadliwy, nie unoszący ś., niezapalczywy, ła- 
godny. ■<Bez-f ŻÓŁT> 

Bezżólciowość, i, blm. rz. od Bezżólciowy. 

Bezżólciowy p. Bezżólci: Satyra bezżółeiowa. 

Bezźuchwiec, wca, Im. wce lek. (agnathus) 
płód potworny bez szczęki dolnej, bezszczęki. < Bez 
+ ŻU> 

X Bezżyciowy p. Bezżywotny. < Bez -f Ż Y(T) > 

Bezżyiny nie mający żyt, nieżylasty. <Bez -|- 
ŻY(Ł)> 

X Bezżywotny, X Bezżywy, X Bezżyciowy nie- 
żywotny, nieżywy, marłum, nie mający życia. <Bez 
+ ŻY(W)> 

X Bezżywy p. Bezżywotny. 

Beż, u, blm. tania, lekka tkanina wełniana. <Fr. 
beige a. hbge > 

[Beżka, I, Im. I] poduszka bez pierza. <Może 
od Beż > 

Beżowy przym. od Beż. 

XBębel, bla, Im. ble p. Bąbei. Tuch. <BĄBL> 

[Bębeluch, a, Ira. y] dzieciak, bęhen. Zdr. [Bę- 
beluszek, Bębenuszek]. <BEBN> 

[Bębeluszek, szka, Im. szki"] p. Bębeluch. 

Bęben, bna, Im. bny I. instrument muzyczny, 
perkusyjny, kocieł, taraban, tołumbas : B. wielki. 
B. zwyczajny. B. wojskowy = toer&ei. Bić, ude- 
rzyć w bębny. B. do ataku, na trwogę. Siedzi 
jak groch na bębnie. Prz. ( = niespokojnie). 
Brzuch, jak B. (joły, jak B. Odął ś., jako B. 
Rej. Wysmukły, jak B. (=nizki a pękaty). 2. 
bębnienie, odgłos bębnów'. Z bębnem go chowali. 
Głośny B. za górą. Prz. Pilny, by zając bębna. 
Prz. 3. prow. a) licytacja, sprzedaż przymusowa: 
"Wystawiono majątek na B. b) werbunek, pobór 
do wojska. 4. brzuch wydęty, kałdun. 5. brzu- 
chal, opój, opas. 6. żart. tyłek: "Weźmiesz w B.! 
7. dzieciak, berbeć, bachor : Cicho, bębny ! 8. ba- 
nia, dzban, butla, gąsior, sakwa na płyn : Nosić 
wodę w bębnach. B. rzemienny na wino. 9, 
częściej Bębenek krosienka okrągłe, tamhorek do 
robót kobiecych. 10. X anat. p. Bębenek: Błona 
bębna. II. iipt. = sitko o dwuch przykrywach, u do- 
łu i u góry. 12. bud. wypuktoió: B. ko]>uły. Torak. 
13. elektrot. zbroja, armatura, induktor w ma- 
chinach dynamo - elektrycznych, w k.tztalcie bęb- 
na lub cylindra, w którym przez obrót w polu elek- 
trycznym wytwarza i. prąd. 14. garb. p. Walka. 
15. mech. = a) walec do przesłania i-uchu, do 7ia- 
wijunia liny. ł)) okrycie wierzchniej częh-i koła 
w statku parowym, c) kołowrotek do oddzielania 



BĘBNIĆ 

nasion z szyszek, d) część młockarni. 16. mł. 
rodzaj sita, pytel: B. odczyszczający, szczotkowy. 
17. piern. = walec do nawijat ia stoczka. 18. tkać. 
część warsztatu do przekładania giserów (ram 
drewnianych). 19. zeg. cylinder, mieszczący sprę- 
żrjnę. Zdr. Bębenek, [Bębeneczek]. Zgr. Bęb- 
nisko, Bębenisko. <BĘBN> 

[Bębeneczek, czka, Im. czki] p. Bęben: Na ry> 
neczku pili piwo w bębeneczku. Kolb. 

Bębenek, nka. Im. nki I. p. Bęben : Tu brzmią 
piszczałki, biją bębenki. Mick. 2. tamburyno, 
mały, płaski bęben z jednym dnem i brzękadłami: 
B. raaurytański. 3. przen.: Podbijać bębenka 
komu r= podżegać, poduszczać, podniecać, podburzać, 
podbechtyioać, zachęcać do złego. Przen.: Podbił jej 
bębenka=zrtpJ'odm7 y<f. 4. p. Bęben pod 9: "Wzią- 
wszy B., poczęła na nim wyszywać złocisty 
wierzch do czapki. Sienk. 5. [B.] cylinder w młoc- 
karni, inłynkuitp. 6. [B.] przystawka u drzun z dru- 
giemi drzwiami.7.[B.]roślina lychnis.8. sl. X Bęben, 
t Tulumbas anat. = błona, oddzielająca wnętrzne 
ucho od zewnętrznego, błona bębenkowa. 9. druk. 
część składowa tłoczni. 10. mech. tłok w pom- 
pie, stempel. II. myśl. a) wyjście dla gołębi z go- 
łębnika, zamykane i otwierane za pomocą sznurka. 
b) część ładunku, w którą wkłada ś. duszka, c) 
wabik na kuropatwy, zrobiony z naparstka. 12. [B.J 
ryb. wiersza, więcierz, bucz. 13. zł. sadło. 14. 
zool. rodzaj gołębia. 

Bębenisko, a, Im. a m. a. ni. p. Bęben: Jak żyw nie 
widziałem takiej okrutnej kobiety i jeszcze z bę- 
beniskiem. Krasz. 

XBębenista, y, Im. ści m. p. Bębnista: Kazał 
bębeniście werbel uderzyć. Kaczk. Nie kpij Sur- 
macz z bębenisty. Prz. 

Bębenkować, uje, owal podbijać komu bębenka. 

Bębenkowanie, a, blm., czynność cz. Bębenko- 
wać. 

Bębenkowy przym. od Bębenek; lek. a): 
Błona, jama bębenkowa w uszach, b) p. Bęb- 
nowy. 

fBębennica, y, Im. y I. m. p. Bębnista: Jaki 
B., taka i biesiada. Prz. 2. forma ż. od Bęben- 
nll(. Zdr. fBębenniczka. 

fBębenniczka, I, Im. i p. Bębennica. 

fBębennik, a, Im. cy p. Bębnista. 

Bębenny przym. od Bęben : Skóra bębenna. 

[Bębenuszek, szka, Im. szkij p. Bębeluch. 

Bęblenie, a, blm., czynność cz. Bęblić. < B4BL> 

Bęblić, i, II, Beblić, Bąbolić robić bąble na pły- 
nie. 

Bęblik, a, Im. i zool. maleńki chrząszczyk zielo- 
ny, pospolity na kwiatach. <BĄBL> 

XBębnać, a, al, p. Bębnić. <BĘBN> 

XBębnanie, a, Im. a, czynność cz*! Bębnać. 

[Bębnarz, a. Im. e] p. Bednarz. <Sld. z pod- 
prowadzeniem pod BĘBN> 

XBębniacz, a, Im. e p. Bębnista: Liczyło ś. 
w pułku czterech bębniaczy. Gors. 

X6ębniarz, a. Im. e p. Bębnista: Grała 
muzyka, złożona ze skrzypka i bębniarza, któ- 
ry był pastuchem przy dworskim bydle. Krasz. 

[Bębniarz, a, Im. e] p. Bednarz. 

Bębniasty p. Bębnowy. 

Bębnica, y, Im. e I. lek. (meteorismus, tympa- 
nitc8) nagromadzenie gazów w kiszkach, odma 
brzwznn. 2. woj. armata z XVI wieku, .strzela- 
jąca kulnmi 1 l-j untowemi. 

Bębnić, I, II,' X Bębnać I. bić w bęben: Ani 
grali, ani bębnili, a Marysię oczepili. Prz. 2. 
stukać, uderzać, dzwonić: B. palcami po szybie, 
po stole, w spróchniałe drzewo (dla wystraszę- 



140 



BIJBMENIE 

nia kuny). Deszcz bębni. Prus, 3. ile grać na 
fortepjanie, tłuc w klawisze: Grałem, jak u nas 
bębnią, wszyscy. Krasz. Bębni na fortepjanie 
galopadę. Wilcz. 4. szeroko rozgłaszać, rozga- 
dywać, trąbić: Już bębnią w sąsiedztwie, że ś. 
żeni. Krasz. 5. brzęczeć, beczeć, bzykać, buczeć, 
huczeć, brzmieć : Bębnią bąki z zielonej łąki. Len. 
6. przen.: komu w ucho a. nad uchem -powtorzad 
jedno w kółko, klektać; suszyć, nabijać głowę, 
kłaść w głowę, beczeć, brzechiać, brzęczeć: Lu- 
bił gaduły... przywykł, żeby mu zawsze coś bęb- 
niło w ucho. Mick. 7. (o gołębiach) gruchać. 
8. [B.l bić, tłuc, bałożyć. 9. bart.: B. pszczoły = 
wypędzać je z ula do koszyka uderzaniem palek. 10. 
myśl. (o wilku) = padać zaraz po strzale. [B. Ś.J 
bić L 

Bębnienie, a, Im. a I. czynnośó cz. Bębnić. 2. 
odgłos bębna: Słychad B. 
fBębnik, a, Im. cy p. Bębnista. 
Bębnisko, a, Im. a m. i ni. p. Bęben. 
Bębnista, y, Im. ścr, X Bębenista, f Bęben- 
nica, t Bębennik, f Bębnik, X Bębniacz, X Bęb- 
nlarz dobosz. 

Bębnogardlowy anat.: f Myszka bębno-gardło- 
wa (rausculus salpingopharyngeus) = Tnicsieii trąb- 
ko-gardłowy. < BĘBN -f- GAR(DŁ) > 
[Bębnować, uje, owal] bębnić. 
[Bębnowanie, a, blm.] czynność cz. Bębnować. 
Bębnowy I. przym. od Bęben; fiz. i elektrot.: 
Induktor B. Zbroja bębnowa a. bęben w machi- 
nach dynamo-elektrycznych. 2. lek.: Odgłos B. = (so- 
nus tympanicus) głos charakterystyczny przy opu- 
kiwaniu, bębenkowy, bębniasty. 

[Bębrotać, a, al] pluskać ś. w wodzie. <BABR> 
[Bębrotanie, a, blm.] czynnośó cz. Bębrotać. 
Bęc! w. = Bach! pod 1: Ja do niego i B. mu 
do nóg. Grudz. Aż tu wystrzał B.! mi koło 
ucha. <BĘC> 
[Bęchor, a, Im. y] I. p. Bachur. 2. p. Bękart. 
Bęcnąć, ie, ąl bacnąć, brzdęknąć, buchnąć, gruch- 
nąć, klaptiąć, uderzyć; dzbęknąć, rymnąć, upaść, 
spaść, wpaść: Bęcnął w Czartowską debrę i roz- 
leciał 8. Łoz. Bęcnęła ją w plecy pięścią. Bał. 
<BĘC> 

[Bęcoly, ów, blp.] kluski kartoflane. <Może od 
Bucefał > 

Bęcwal, a, Im. y, Bencwal, Będzwal, [Bandz- 
wol] grubas, kloc, bałwan, pień, człowiek ociężały, 
niezgrabjasz: Dwuch jarmarkowiezów bęcwałów. 
Krzem. <Może od Bucefał > 
Beczeć, y, al p. Bąknąć. <BĄK> 
Beczenie, a, Im. a I. czynność cz. Beczeć. 2. bek. 
Będący I. f przyszły : Co jest przytomnego, to 
przytomnym, a co przyszłego, będącym. Leop. 2. 
[B.] obecny. <BĘD> 
Będę I. czas przyszły od Być. 2. -f będąc. 
[Będka, i. Im. ij p. Bedlka. 
[Bednarka, i. Im. i] p. Bednarka. 
X Bednarz, a. Im. e p. Bednarz. 
[Będnia, i, Im. e] p. Bednia. 
Będzwal, a, Im. y p. Bęcwal. 
Będżwin, u. Im. y bot. (benzoin) roś. z rodziny 
wawrzynowałych. <Fr. benjoin, Włos. belzuino, 
benzoino itd. z Arab. luban dżawi = dosł. kadzi- 
dło jawańskie> 
Będżwinowy przym. od Będżwin. 
Bęk, u, Im. I głos bąka (ptaka i owadu), Ję- 
czenie. < BĄK > 

Bękarci i' przym. od Bękart: Płód B. Przen.: 
Bękarcie szczęście =rf2iwne, szalone, uderzające, 
nieztoykłe, nadzwyczajne. 2. przen. nieczysty, fał- 
szywy, niesmaczny, nieprawy, niewłaściwy, nierze- 



BI A D A Ż 

teiny: Niema jnż w sercu, w obyczajach, w po- 
daniach poezji; jest jakiś B. połysk nieprawej 
oświatki. Krasz. B., niedowarzony dowcip. Krasz. 
<p. Bękart > 

xBękarciątko, a, Im. a p. Bękarcie. 

Bękarcica, y, Im. e p. Bękartka. 

Bękarcić, i, ii znieprawiać, podlić, psuć : System 
ten dusze bękarci i psuje masę narodu. Kai. 

Bękarcieć, eje, al, Bastardzieć odstępować od 
swego rodu, wyradzać ś.; wykoszlawiać ś., psuć ś., 
przeistaczać ś., przekręcać ś.: Bękarcieje owo ple- 
mię. 

X Bękarcie, ęcia, Im. ęta, X Bękarciątko nie- 
mowlę nieprawego łoia, bękarcik. 

Bękarcik, a, Im. i p. Bękart. 

Bękarciuch, a, Im. y p. Bękart. 

Bękarctwo, a, blm., Bękarstwo stan bękarta: 
Wytknął mu B. 

Bękarstwo, a, blm. p. Bękarctwo. 

Bękart, a, Im. ty, X Bastard, X Basztard, 
X Basztart, fBaster, XBa8tert, [Bąkart, Bę- 
chor, Beks, Bąks, Bąk] I. dziecię niepratce- 
go łoża, poboczne, nieślubne: Szczęśliwy, spryt- 
ny jak B. Prz. Szczęście pospolicie chodzi za 
bękarty. Pot. 2. (o zwierzętach) mieszaniec. 3. 
przen. j-zecz, oddalająca ś, od swego rodzaju, od- 
rodek, wyrodek, odmieniec, potworek : B. u drzewa 
= wilk, niepotrzebny wyrostek. B. jedwab ^-^terw- 
szy, którym ś. jedwabniki obwijają. B. w jedwab- 
nych maX&v]a,c\i=półjedwab. B. a. Bękarcik kuśn. 
—futro sobolowe gorsze, z sobolów mieszańców. 
4. cukier, ciastko nieforemne, nieudałe. 5. druk. 
wiersz, kończący ustęp, a przeniesiony na następną 
szpaltę a. kolumnę. Zdr. Bękarcik, fBęś [^Bę- 
sio, Bęś, Bąsio, Bączek, Bączk]. Zgr. Bękar- 
ciuch. <Nm. Bank(h)art, Bankert, niby imię 
wł. (na wzór Gebhart, Reinhart) od Bank — 
ławka, więc Bankhart = niby Ławczak, na ław- 
ce, na -j-trycie (nie na łożu) spłodzony > 

fBękarta, y, Im. y p. Bękartka. 

Bękartka, i, Im. i, Bękarcica, f Bękarta forma 
ż. od Bękart; [Bąozka]. 

X Beknąć, ie, ął p. Bąknąć. 

1. [Beks, a, Im. y] I. p. Bękart. 2. p. Bąks. 

2. [Beks, a, Im. y] kuks, uderzenie, szturcha- 
niec. < BĘC > 

[Bęsica, y, Im. e] forma ż. od Bęś. 

Bęsie, ów, blp. gór. szybiki płytkie. <p. Bę- 
kart > 

[Bęsio, a. Im. owie] p. Bękart. 

Bęś, a, Ira. e I. p. Bękart. 2. [B.] brzuch. 

[Bgoj!] p. Biec. 

Bhul w.:-„B.! B.!" — „Co tak parskasz, dzia- 
du?" Słów. <Dźwn.> 

Biada I Biadaż I X Bladaszku ! w. niestety ! nie- 
szczęście ! źle ! : B. ziemi, gdzie król jako dzie- 
cię. Skar. B. zwyciężonym. B. mnie na cię ! Koch. 
B. tej kokoszy, na której jastrzębia zaprawują. 
Prz. < BIED > 

X Biada, y, Im. y bieda: B. bez dzieci, B. 
i z dziećmi. Boh. 

Biadać, a, al, Biadować wołać: Mada! wyrze- 
kać, narzekać, utyskiwać, użalać ś., skarżyć ś., 
uskarżać ś.: B. na kogo. Płacze, narzeka i bia- 
da. Pot. Gdy tak biadają, schyliwszy czoła, 
słyszą zdaleka skrzypki anioła. Len. 

Biadak, a, Im. cy ten, co biada, biedak: Miło- 
sierne czyny kwestarek utonęłyby w wiecznej 
pamięci kilku biadaków. Bał. 

Biadanie, a, Im. a czynność cz. Biadać. 

XBiadaszkuI w. p. Biadał 

Biadaźl w. p. Biadał 



141 



B I A D KI 



BIAŁOGLINATT 



[BladkI, ÓW, blp.] p. Blady. 

[Biadkować się, uje ś., al ś.] p. Bladowaó. 

(Biadkowanie się, a ś., blm.] czynność ez. Biad- 
kować ś. 

Bladować, uje, ował p. Biadać. [B. ś., Bledzać 
ś., Biadkować ś., Białkować ś.] biedzić ś., pasować 
i., mocować 8., iić w zaj)axy, brać ś. za bary, bory- 
kać ś. <BIED> 

Bladowanie, a, Im. a czynność cz. Bladować. 

[Biadowanie się, a ś., blm.] = Blady. 

[Biady, ów, blp., BiadkI, Białki] zapasy, boryka- 
nie ś., mocowanie i. : Bawiono ś. w B. a. kostki. 
AVyzwanie do zapasów: Pójdź w biady, czorcie 
gniady! <B1ED> 

Blallca, y, blm., Białoplętnica lek. (leucoder- 
ma) plamy białe na skórze, bezbarwność skóry. 
<B1AŁ> 

[Blaliczka, i, Im. i] p. Białka. 

XBIalnlk, a, blm. białko zwierzęce (alhiiininum). 

Bialuchno przys. od Blaiuchny; Bieluohno. 

Bialuchny p. Bieluchny. 

Blalusieńki p. Bieluchny: Orzeł B. spuścił ś. 
ponad głowę królewską,. Kaczk. 

Blalusieńko przys. od Blalusieńki. 

Bialutki p. Bieluchny: Wieniec z bialutkieli 
róż nad czołem miała wysokim. Sow. 

Blalułko przys. od Bialułkl. 

fBlal p. Blaly. 

[Blalach, a, Ira. y, Białoch] siwek, koń biały. 
<BIAŁ> 

Białaczka, i, blm., X Bielica lek. neucaemia) 
choroba od pomnoienia we krioi ciałek białych. 

Blałaczkowy przym. od Białaczka. 

fBlałagłowa, białejgłowy, Im. białegłowyp. Bia- 
łogłowa: Kogo kiedy wino a białegłowy do 
iil)adku nie uwiodły? Białob. <BIAŁ-f GŁOW> 

Białak, a. Im. i bot. (cystopus) roi. z gromady 
(jrzybów, z rzędu wrośli. 

Białas, a, Im. y I. zwierzę z białą szerścią, bie- 
liis. 2. [B. a. Blells] chłopiec z białemi włosami. 
Zdr. Blałaszek. 

fBlałasy, [B.] p. Białawy: Wino białe, gdy 
rok przetrwa, miewa barwę nie prawie białą., 
ale, jako pospolicie zowią, białasą. Trzyc. 

Blałaszek, szka, Im. szki p. Białas: Koń B. 

[Blałało] przys. białawo. 

xBlaławek, wka Im. wki (danaus nippe) rocf^o; 
motyla białego. 

xBlatawle p. Białawo. 

Blaławlec, wca, Im. wce I. bot. = a) (potentilla 
monspelliensis) roi. z rodzaju srebrnika, b) p. 
Gładyszek. 2. zool. motyl dzienny białek giogo- 
wiec, głogoioiec. 

Białawo, XBIaławie przys. od Białawy. 

Blaławość, I, blm. rz. od Białawy. 

Białawy, [Blałasy], f Blałasy podobny do białe- 
go, niazupelnie biały, z odcieniem białym, wpadają- 
cy w biały, przebijający biało : Flegma biaława. 

Białczysły zmieszany z białkiem, zawierający biał- 
ko ; lek.: XMocz B. = białkomocz. 

[Blałeczka, i. Im. IJ p. Białka, 

Białek, łka. Im. łki i. p. Białko. 2. anat. = a) 
p. Blałkówka: Okrijg jakby powieka szeroka, 
rozsuwa ś. i w środku widać B. oka. Mlek. b) 
B. paznogci p. Łąkotka. 3. lek. p. Bielmo: Oko 
zaszło mu białkiem. 4. zool. = a) motyl dzienny, 
glogowiec, białawiec. b) a. Bielinek motyl dzienny, 
hupuslnik. 

Białka, i. Im. I I. xi [B] kobieta, niewiasta, bia- 
łof/łowa; szczeg. żona, zamężna: Nie chciał by- 
dła pasać, lepiej mu za białkami po ulicacłi ha- 
sać. Nar. Chłop w spódnicy, a B. w buksach 



= spodniach). Prz. 2. f a. [Biełka] btilka. B. Sz. 

iałki ukcsując, idzie. Rej. 3. [B.] = a) sowa. 

b) samica łososia. 4. zool. a) = ( leueosia) OMv/<i 

żyłknskrzydly ze skupienia prządkówek. b) -j- wieuńur- 

ka. Zdr [Blaliczka, Blałeczka]. Zgr. [Białyszcze]. 

Białkan, u, Im. y chem. osad, tworzący ś. z po- 
łączenia soli metalowych z białkiem. 

Białko, a, hu. a I. a. [Białek], f Białek, [Białłko] 
częić zaioartoici jaja, otaczająca żółtko. 2. [Biał- 
ka a. Białówki Ira.j gatunek jabłek. 3. bot. p. Biel- 
mo. 4. chem. związek organiczny węgla, azotu, 
wodoru, siarki i tlenu: B. wchodzi do składu pro- 
toplazmy wszystkich komórek żyjących. 5. B. oka 
p. Białkówka. 

Białkomocz, u, blm. lek. (albuminuria) wydzie- 
lanie białka z moczem, moczenie białkowe, Xtnocz 
białczysty. < BIAŁ -f MOK > 

Blatkopędny pędzący z moczem białko, unjprowa- 
dzający białko z ciała, spędzający białko. < BIAŁ-f- 
PĘD> 

Białkować, uje, owal zaprawiać białkiem: Wi- 
niarzewina, białkując, ałunując, siarkując, psują. 
Syr. 

Bjałkowatość, i, blm. I. rz. od Białkowały. 2. 
p. Zyllstość. 

Białkowaty chem. (albuminosus) do białka po- 
dobny, zbliżony, z bielikiem powinowaty: Ciała biał- 
kowate. 

Blałkowiec, wca, szczeg. w Im. wce chem. pro- 
teiny, związki chemiczne białka. 

Białkowy I. przym. od Białko: Pokarmy, cia- 
ła białkowe. Blonka białkowa anat. = a) Xp. Blał- 
kówka. b) (eonjunctiva bulbi) łącznica gałki ocz- 
nej. 2. bot. p. Bielmowy. 

Blałkówka, i, Im. i bot. (selera) błona twarda^ 
nadająca postać gałce ocznej, in. X b i a ł e k w o k u, 
białko oka, X twardówka, białkowa 
błonka w oku, Xbłonagruba, białaoka, 
bielmo, błona grubos tyczna. 

[Blałły] p. Blaly. 

fBiałny] p. Blaly: Będę ściskał i całował do 
białnego dnia. Pśń. 

Biało przys. od Biały: A B.? B. A czarno? 
czarno. Prz. (gdy kto wszystkiemu potakuje). 

XBiałoboczka, i. Im. i sroka. <BIAŁ-|-BOK> 

[Blałobok, a, Im. i, Sv/istun] galtmek kaczki dzi- 
kiej nad Narwią. < BIAŁi -f- BOK> 

BiałobokI mający białe boki: Sroka białoboka. 

Bialobrewy, Blalobrwi mający brwi białe. 
<BIAŁ-f BRW> 

Bialobrody mający białą brodę. <BIAŁ-ł- 
BROD> 

Białobród, odu, Im. ody bot. (geropogon) roi. 
z rodziny złożonych. 

Blalobrwi p. Bialobrewy. 

[Blaloch, a, Im. y] p. Blalach. Zdr. [Bialo- 
szek] 

[Bialooha, y, Im. y, Bialucha, Blałula, Bielawa, 
Bieilcha] krowa jasno-płowa. Zdr. [Blaloszka]. 

Blałoclały mający ciało białe, biały na ciele. 
<BIAŁ-f CIAŁ> 

Bialoczeiny i. o białym czole. 2. zool.: Gęś, 
rybitwa a. rybołówka białoczelna p. Gęś, Rybi- 
łwa. <BIAŁ+CZOŁ> 

XBIałodanie, a, blm. kuch. poprawa z mleka migda- 
łowego, cukru i kleju. Por. Biamanź. <BIAŁ-j-DA> 

Bialodrzew, a, Im. y p. Topola. <BIAŁ-|- 
DRZEW> 

XBIalogardl, a, Im. y ptak z rodzaju pliszek. 
<BIAŁ-f GAR(DŁ)> 

XBIałogęby mający twarz białą. <BIAŁ-|-QĘB> 
XBIaloglinąły zielouatey. <BIAŁ -f- GLIN> 



U% 



DIAŁOGŁOWA 

Białogłowa, y, Im. y, f Białaglowa kobieta, nie- 
wiasta, szczeg. zarnężna: Nowina na świecie B. 
dobra. Bud. Kto ma za sob^ panny i białogło- 
wy, ten daleko zajdzie. Rzew. Pieniądze i biało- 
głowy zawracajt-j ludziom głowy. Prz. Zdr. Bla- 
loglówka. < BIAŁ + GŁÓW > 

Błałogfowiec, wca, Im. wcy ten, co ma włosy 
hiale. 

Blalogłowski I. f kobiecy, niewieści, żeński : 
Strój B. Ogół B.=j?^e(5 piękna.2. Xgram: Rodzaj 
B. = żeński. Artykuł B. „la" (w jęz. franc). 3. 
bot.: Róża białogłowska p. Prawoślaz. 4. flek.: 
a) Jądra białogłowskie p. Jajnik, b) Choroba 
białogłowska a. kwiaty, rzeczy białogłowskie p. 
Miesiączka. 

Białogłowy mający włosy na głowie białe, siwy. 

Białogłów, owa, Im. owy: Orzeł B., zool. p. Bielik. 

Blałogłówka, I, Im. I p. Białogłowa. 

Blałogon, a, Im. y zool.: a) Orzeł B. p. Bielik, b) 
p. Blałorzytka. <BIAŁ + -j- GON> 

KBIałogonny p. Blałoogonny. 

[Białogrzbletka, i, Im. i] krowa o białym grzbie- 
cie. <B1AŁ + GRZB(IET> 

Białogrzbietny mający grzbiet biały: Dzięcioł 
B., zool. p. Dzięcioł. 

Blałogrzywy mający białą grzywę : Koń B. Zebr. 
Przen.: Na lodowym szczycie zamiecie, białogrzy we 
mgły u jego stóp. Spaś. < BIAŁ -f GRZYW > 

Blałokielny, Blałokływy mający kły białe : Świ- 
nie białokielne. Ml. <BtAŁh-KŁ> 

Białonływy p. Białoklelny: Białokływe odyń- 
ce Sieak. 

Blałokonny mający białe konie: Hufce swe bia- 
lokonne przeprowadził. Groch. <BIAŁ-(-KON> 

[Blałokorowaty] p. Blałokurowaty. 

Blałokory mający korę białą: Nad mogiłami 
czuwają białokore brzozy. Prus. <BlAŁ-f- 
KOR> 

fBiałokurowaty, [Blałokorowaty] blond, blon- 
dyn, jasnowłosy, płowy, jasny: Flegmisty czło- 
wiek bywa włosów białych a. białokurowatych. 
Gez. Dziesięć lisowatych do jednego białoku- 
rowatego na poradę chodzą. Prz. { = ślepy ślej>e- 
go jjjowadzi). <Ukr. biłokuryj> 

[Blaiokury] blado-różowy. 

Białoiloy I. białe lica mający, białego oblicza- 
biały na twarzy. 2. zool.: Gęś liiałolica p. Gęś. 
< BIAŁ -f LIK > 

Blatollstny mający liście białe. <BIAŁ-f- 
LIST > 

Bidłomleczny biały, jak mleko ; mleczny : Biało- 
raleczna droga na niebie. Kochan. Szkło biało- 
mleczne. <BIAŁ-|-MLE(K)> 

Białomorwówka, I, Im. I woda z liściem białej 
morwy gotowana. < BIAŁ -j- Morwa > 

Blałonakrapiany, Blałopstry upstrzony centkami 
białemi a. siwemi: Perliczki białonakrapiane. 
<BIAŁ-f NA-f KROP> 

{Blałonoga, I, Im. I] koń a. klacz o białych no- 
gach. Zdr. Blałonóżka. <BIAŁ-fNOG> 

Białonogi mający białe nogi: Koń B. Pędź, la- 
tawcze B. Mick. 

XBiałono8zy p. Blałoszaty. <BIAŁ-+-NIOS> 

Blałonóżka, i. Im. I p. Blałonoga: Siadaj na 
białonóżkę. Kórz. 

Białoogonny, XBIałogonny mający ogon Uały. 
<BIAŁ-f-0-f GON> 

BlałookI mający białe oczy. <BIAŁ-f-OK> 

Blałoplętnica, y, blm. lek. p Bialioa. <BIAŁ-f 
PIĘT> 



BIAŁOWĄSY 

Blałopióry mający białe pióra, biało opierzony: 
Łabędź B. <BIAŁ-f PIOR> 

Blałoplszący: B. aparat telegraficzny = Mi.ycjsfca- 
jący sztyj'lem znaki na taśmie. < BIAŁ -\- PIS > 

Blałopłaszczowy chodzący w białym płaszczu : 
Białopłaszezowi panowie. Krasz. ( = Krzyżacy). 
<BIAŁ-(-PŁASK> 

XBJałopłynlenie, a, blm. lek. (leucorrhoea) fóa^e 
upławy. < B 1 A Ł -I- PŁY > 

Blałopstry p. Blałonakrapiany: Ryś B. <BIAŁ-|- 
PIS> 

Blałopuchy mający puch biały, a. delikatny włos 
biały: Królików trzodka białopucha. Mick. 
<BIAŁ4-PLCH> 

Blałoratnienny mający ramię białe: Białora- 
mienna dziewico. Len. <BIAŁ -|- RA(MIEN)> 

Blałoręki mający białe ręce, a. białą rękę. 
<BIAL-f-RĘK> 

Blałorunny,' Blałowełnisty mający białe runo: 
Stada białoruauych owieczek. Sienk. <BIAŁ4- 
RUN> 

Blałoruszczyzna, y, blm. język i literatura Ma' 
łoruska. <0d nazwy kraju Białoruś > 

Białoryb, a, Im. y I. nazwa, stosowana do roz- 
maitych ryb, jak oto : do rapia., jelca, jazia, płoci 
2. gieol. ryba skamieniała. < BIAŁ -{- RYB > 

Białorzęsy mający białe rzęsy. <BIAŁ -j- 
RZES> 

Bfałorzytka, I, Im. I, Blałogon zool. (saxicola 
oenaiithe; ptak rcróblowati/, zębodzioby z rodziny 
drozdów. <BIAŁ-fRZYT> 

Blałoskórnia, I, Im. e zakład łiałoskórniczy : 
Garbarnie i białoskórnie. <BIAŁ -f (S)KOR>^ 

Blałoskórnictwo, a, blm. rzemiosło białoskór- 
nicze. 

Blałoskórniczka, I, Im. I żona białoskómika. 

Białoskórniczy przym. od Blałoskórnik: Cech B. 

KBiałoskÓrniczyk, a, Im. I czeladnik białoskór- 
niczy. 

Blałoskórnik a, I. Im. oy garbarz, wyprawiają- 
cy skóry ałunem (na kożuchy, rękawiczki itp.). 
2. t Im. I laufer, giermek w grze szachowej, dający 
mata po wybiciu figur przeciwnika. 

Białoskrzydlny p. Białoskrzydły : Orle mój 
B.l Krasili. < BIAŁ + (S)KRZY(DŁ)> 

Białoskrzydły, Białoskrzydlny mający białe 
skrzydła ; poet. o białych żaglach : O, białoskrzy- 
dła łodzi bukowa! Kochan. Rybitwa białoskrzy- 
dła, zool. p. Rybitwa. 

Blałosz, a. Im. e I. koń biały. 2. kamień bia- 
ły: Rudnicy, rudę kopiąc, kamienie te białe wy- 
rzucają i nazywają je białoszami. Torz. 

Bialoszaty, XBIałonoszy mający białe szatt/, no- 
szący ś. biało, cliodzący w bieli. < BIAŁ-(-SZAT> 

[Blałoszek, szka, Im. szki] p. Blałoch. 

[Białoszka, I, Im. I] p. Białocha. 

Blałoszyl mający białą szyję: Bydło, jaskółki 
białoszyje. Muehołówka białoszyja, zool. p. Mu- 
ohołówka. < BIAŁ -{- SZY(J) > 

Blałoszyjka, I, Im. I I. krowa białoszyja. 2. 
koń białoszyi, klacz białoszyja. 3. białogłowa, nie- 
wiasta, kobieta: Białoszyjki oczarują, w końca 
zwiodą. Siem. 4. zool.: Muehołówka B. p. Mu- 
ehołówka. 

Białość, I, blm. rz. od Biały; B. zęba, lek. 3= 
szkliwo, emalja zęba. 

XBiałoŚwletny biało lśniący, połyskujący. <BIA]j 
-fŚWIT> 

Białowąs, a, Im. y człowiek białowąsy. <BIA1j 

+W4s> 

Białowąsy mający wąsy białe: Człowiek B. s: 
białowąs. 



143 



BIAŁOWEŁNISTY 



BIBERNELA 



Blalowełnisty p. Bialorunny: Owce białoweł- 
niste. Ml. < BIAŁO + WEŁ(N)> 

Białowłosy mający hiale włosy ^ bielas <BIAŁ 
+ WŁOS> 

Bialoząb, ęba, Im. ęby I. człowiek białozęhy. 
2. bot. (leucodon) roślina z gromady mchów liś- 
ciastych, z rodziny rokietowatych. <BIAŁ-|-ZĘB> 

Bialozębny p. Blatozęby. 

Biaiozęby, Bialozębny mający białe zęby: Czło- 
wiek B. -bialoząb. Psy białozębe. Ml. 

Bialezlooisty biały ze złotym połyskiem: Pszeni- 
ca o białozlocistym ziarnie. < BIAŁ -|- ZLOT > 

XBialozlotawy p. Bialozloty. 

XBialoztoty, Bialoztotawy bladozłoty, płowy, 
blond: Włosy białozłote. 

Bialozornik, a, Im. cy myśl. hodujący, pilnują- 
cy białozora. Goł. 

XBialozory przym. od Bialozór. 

f Białozorzeo, rca, Im. rce p Bialozór. 

Bialozór, ora, Im. ory, X f Białozorzeo zool. 
(falco gyrofalco) wielki sokót głębokiej Północy. 
<BIAŁ 4-?Z0R> 

Bialożólławy biały z odcieniem żółtym. <BIAŁ 
-fŻÓŁT> 

[Bialówl(i, elc, blp.] p. Blallco. 

[Blalslti] żeński. Apt.: Kamień od poruszenia 
(lapis liaematites) chłopski i B. <BIAŁ> 

[Bialuoha, y, Im. y] I. p. Bialocha; biała kro- 
wa. 2. p, Bielucha. 3. w Im. p. Biały. 

Bialuda, y, Im. y bot. (grangeria) roś. z ro- 
dziny różowatych. 

[Blaluga, I, Im. i] gleje, grunt iłowaty. 

[Bialula, I, Im. e] p. Bialocha. 

Bialun, u, Im. y bot. (senecio cineraria) roś. 
z rodzaju marzymiodka. 

XBfalunl(a, i, Im. i lek. (lienteriaj Jie^^unta 6ia- 
ła, biegunka pokarmowa. 

Blaly, fBlał, [Bially, Bialny, Biely] \. bar- 
wy najjaśniejszej ze wszystkich, poet. śnieżny, 
aldbastrorjoy : B. jak śnieg, jak mleko, jak 
alabaster. Szkło białe (= mleczne). B. mróz 
= szron, zamróz. Rano był dzisiaj na da- 
chach B. mróz. Białe wino. Chleb ^.^psze- 
niczny, bułka. l)li.^k.».V\Si\&- światła, jasna. XPrzen.: 
B. chleb, żart. B. zwierz, f Biała Kuś = kobietki, 
panienki, płeć piękna, dziewczęta : Lubić B. chleb, 
szukać białego chleba, bawić ś. białym chle- 
bem. Po izbie z Białą, Rusią, gonią (ś.). Mias. 
Uganiał ś. za białym zwierzem. Krasz. Biała 
płeć = żeńska. X B. gmin = kobiety z gminu: 
Przyszły matrony, panny i B. gmin. Pot. X Roz- 
mówki między białemi osobami. X Potomstwo 
z białego rejestru = z linji żeńskiej, po matce, po 
kądzieli. Człowiek B. — nie murzyn. Białe wody 
Wisły. Mięso białe (= cielęce a. z drobiu). B. 
kruk = rzadkość, zjaioisko, Jenomen, rarytas, uni- 
kat. Księga ta należy już dzisiaj do białych 
kruków. Siedziała schylona nad białym szyciem. 
Bał. (= nad szyciem bielizny). Choroba biała a. pa- 
nieńska =ft/adac2fca, blednica, niedokrwistość. Białe 
upławy p.Uplaw. Czarne (a. czarno) na białym =;)i- 
smo, dowód oczywisty, dotykalny : Nie uwierzę, dopóki 
nie będę miał w ręku czarne na białym. Dać 
komu czarne na białym. Dowiódł czarno na 
białym — niezbicie, dokumentnie. Biała moneta, 
B. metal = srebrne. Trzydzieści tysięcy białych 
i żółtych. Glin. Biała kawa (= ze śmietanką, 
mleczna). Biała dama = postać mityczna, ukazu- 
jąca ś. jakoby na zamkach i dworach niemieckich. 
2. czysty, niebrudny: Wziąć, wdziać białą ko- 
szulę. IJiała karta = czysta, nie zapisana, wolna; 



przen.: Dusza jego to jeszcze biała karta (nie 
podlegała wrażeniom, wpływom ; suroiuy materjai). 
3. przen. czysty, niepokalany, nieskalany, niewinny, 
nieskazitelny, niepodejrzany. niesplamiony , niepo- 
szlakowany, nie notowany: Czarne za białe uda- 
wać, sprzedawać a. czarne w białe obracać {złe 
w dobre). Świat białe czarnym nazywa. Biała 
sukienka niewinności. 4. (o włosach) siwy, 
srebrzysty, siwowłosy; blond: Starzec z biał% 
głową (= ubieloną). B., jak gołąb. Z białą 
do pasa brodą. Leszek B. (= jasnowłosy). 
Koń B. —białaszek, siwy, siwosz, siwek. Jede- 
nastego listopada przyjeżdża Marcin na bia- 
łym koniu (pierwszy śnieg). Aż do białej skro- 
ni (do późnej starości, siwizny). 5. (o dniu) 
widny, jasny : Leży w łóżku do białego dnia. 
Wśród białego dnia. f Wśród biała dnia. W B. 
dzień. Tańczono do białego dnia. B. mazur 
(tańczony o świcie). Zabawa zakończyła ś. bia- 
łym mazurem. Biała izba = świetlica: Ledwie 
u bojarzyna a. kupca znajdziesz białą iz- 
bę z okienkami i piecem. [Biała chata] = me 
dymna, nie kurna. 6. przen. spokojny, umiarko- 
wany: Jak dawniej jaskrawo był czerwony, tak 
ś. teraz stał skrajnie białym. Krasz. 7. Białe 
drzewo = o rdzeniu białym, lekkim i rzadkim (lipa, 
topola, wierzba, olszyna itd.) 8. Białe futro = 
popielice. 9. Broń biała a. zimna, sieczna = 
niepalna, do kłócia a. cięcia. 10. Wiersz B. = mia- 
rowy, nierymowany, bezrymowy. II. B. mnich = 
białoskórnik. 12. Biała niedziela, = piąta wielkiego 
postu. 13. [B.] : Białe świątki = Boże Narodzenie. 
Biała droga = dro^^a mleczna. Biała ryba = n/6y z 
jasną łuską, jak np.jaź, płotka itd. Biała rybka = os- 
sa saepiae. Biała trzcina apt. = 2incum sulfur ven.. 
Białe raki = jaja. Białe śliwy a. Bialuchy = ^aiwnefc 
śliwek. Białe ziele = czosnek ogrodowy. B. świat = 
zima: Poznawszy Tatry po białym świecie, jak 
górale mówić zwykli ( — lo zimie, pod śniegiem), 
pragnąłem je poznać po świecie zielonym. Pol. 
B. towar = Órzewo, wyrabiane na spław do portów. 
B. yfieyńea= podarunek dla panny młodej: Skład- 
ka na B. wieniec. 14. bot. = a) B. korzeń 
p. Trzebucha. b) Biała lebiodka p. Mięta. 

e) Biała macica p. Przestęp. d) Biała gąs- 
ka (armillaria robusta) nazwa ludowa grzyba 
z rodzaju opieńki. e) B. muchar (armillaria 
luteoYirens) nazwa ludowa grzyba z rodzaju opień- 
ki. 15. pow.: Biała robota = wybicie powozu we- 
wnątrz. 16. rzeź.: B. tow&r = słonina, sadło. 17. 
wet.: Biała szczeć p. Szczeć.- 18. zool. = a) 
Niedźwiedź B. p. Niedźwiedź, b) Orzeł B. gm. 
p. Ścierwnik. o Płoć biała p. Ploć. d) [Płot- 
ka biała] p. Ploć. e) Ryba biała p. Brzana . 

f) Sowa biała p. Sowa. 

[Bialydnia] tylko w wyraź.: Wśród B. = wśród 
białego dnia, iv biały dzień. Por. Bielednia. 

[Bialyszoze, a, Im. a] p. Białka. 

XBiamka, i. Im. i p. Bijanka. 

X Bianka, i, Im. i p. Bijanka. 

[Biatki, ów, blp.] p. Biady. 

[Białkować się, uje ś., owal ś.j p. Bladować. 

[BiawlJ p. Biec. 

Biba, y, Im.y \\xh.\.z. pijatyka, libacja: Wypra- 
wić bibę. Zdrzemnął ś., póki go przyjaciele gwał- 
tem do nowej biby nie pociągnęli. Krasz. 2. m. p. 
BIbosz: Jako naj pierwszy B. na całą ziemię Sa- 
nocką, siedział w winiarni. Kaczk. B., jak wór 
dziurawy. Kaczk. Zdr. BIbka. <Now. zŁć. bi- 
bere = pić > 

[Bibernela, I, Im. e] a^i.radix pimpinellae. <p. 
Biedrzeniec> 



144 



B I B I 

[Bibil] w. przy usypianiu dzieci: B., żabinko, 
6. żużużu! 

[Bibie, u, blra.] rzepik. <?> 

[Bibik, a, liu. i] duża pliszka. <Zap. dźwn. 
Por. Słc. bibie, Węg. bibicz = czajka > 

BIbka, r. Im. i p. Biba. 

XBibliczny p. Biblijny: Wyrażenie bibliczne. 
Lei. 

Biblijny, X BibMozny I. przym. od Bibija: Po- 
wielić biblijna. Towarzystwo biblijne. Wyglą- 
dał wcale, jak rycerze biblijni, co smoków tra- 
tują. Kaczk. W formy biblijnego stylu odziany 
iraktat polityczny. Bełc. 

BIblista, y, Im. ści sekciarz, uznający tylko Bi- 
bljc. 

Biblistyka, I, blm. znajomość tego, co dotyczę 
Biblji. 

Bibija, I i. blra. Pismo iw., księgi Starego i No- 
wego Zakonu a. Testamentu: Siedzi, jak Zyd nad 
Bihlji} ( = ilęczy nad czym). 2. Im. e przen. księ- 
ga wielka. <Gr. Im. od biblion- księga > 

BibIJatryka, i blra. umiejętność odświeżania ksią^ 
żek. < Now. z Gr. biblion = księga -f iatrike 
(dora. techne) = sztuka lekarska> 

BibIJofag, a I. Im. i pożeracz książek: Mysz 
i mól są to bibljofagi. Krasz. 2. Im. owie przen. 
cziowiek zbył iapczywie i bez wyboru czytający 
książki. < Now. z Gr. biblion = księga -f- późn. 
lagos--żerca> 

BibIJofil, a, Im. e miłośnik szacownych i rzad- 
kich książek. <Now. z Gr. biblion = księga -}- 
lilos = przyjaciel > 

Bibijofilstwo, a, blm. zamiłowanie rzadkich i sza- 
cownych książek: Z tych zarobków trzeba było 
jeszcze nabyć jak% starą, książkę, bo B. rosło. 
Chm. 

Bibijognosta, y, Im. ścI znawca książek. <Now. 
z Gr. biblion = księga-|-gnostes = znawca > 

Bibijognostyczny przyra. od Bibijognostyka. 

BibIjognostylca, I, blm., BibIJognozja znawstwo 
książek. 

BibIJognozja, I, blm. p, Bibjjognostyka. <Now. 
z Gr. biblion = księga -\- gnosis = znawstwo > 

BibIjograf, a. Im. owie ten, co ś. zajmuje bibljo- 
grafją, biegły w niej. <Now. z Gr. bibliografos 
=:dosł. ksiogopis, piszący księgi > 

BibIJograficzny przyra. od Bibljografja: Bibljo- 
graficznych ksiąg dwoje. Lei. 

Bibljografja, I, blm. nauka o wydawnictioach 
i drukach. 

BIbIJolatrja, i, blm. oddawanie zbytecznej czci 
Biblji. < Bibija -|- Gr. latreia = służba, cześć > 

Bibijolit, u. Im. y rękopis, skamieniały pod szcząt- 
kami, pozostaiemi po wybuchu wulkanu. < Now. z 
Gr. biblion = księga-|- lithos = kamień > 

Bibljoman, a. Im. I miłośnik zbierania książek 
i gromadzenia ich w swej bibljołece. 

BibIJomanja, I, blm. manja zbierania książek. 
<Now. z Gr. biblion = księga -j- mania = szaleń- 
stwo; zapał > 

KBibijopola, I, Im. e księgarz. <Gr, biblio- 
poles> 

Bibijotaf, a. Im. owie dziwak, zbierający książ- 
ki, aby je ukrywać przed wszystkiemi. <Now. 
z Gr. biblion = księga -|- tńfos = grób; pogrzeb > 

Biblioteczka, 1, Im. I I. p. Bibijoteka. 2. żart. 
apteczka, szafica domowa do trunków. 

Bibijoteozny przym. od Bibijoteka: Fundusz, 
gmach B. 

Bibijoteka, ł, Im. I I. księgozbiór, książnica, 
zbiór ksiąg a. gmach, który je mieści: B. Zału- 
skich. 2. szaj'u na księgozbiór. 3. zbiór, wybór 



BICZ 

dzieł jednego rodzaju, jednego wydania : B. Oajoel- 
niejszych utworów literatury europ. B. ^„Wi- 
sły." Zdr. BIbIjoteozka. <Gr. bibliotheke> 

Bibijotekarka, i, im. i I. ta, co zawiaduje bi- 
bijoteka. 2. żona bibljotekarza, bibljotekarzowa. 

Bibijotekarski przyra. od BIbIjotekarz : Urząd B. 

Bibijotekarstwo, a, blm. urząd, zajęcie bibljote- 
karza. 

Bibijotekarz, a, Im. e zawiadowca, kustosz bi- 
bljoteki. 

Bibljotekarzowa, ej, Im. e żona bibljotekarza, 
bibijotekarka. 

Bibijotekarzówna, y, Im. y córka bibljotekarza. 

Bibosz, a, Im. e, Biba, Bibuła pijanica, pijak, 
opilec, opój. <Now. z Łć. bibere = pić> 

[Bibrać. a, al] zrzędzić. <?> 

Bibulany przym. od Bibuła: Ołtarz pełen sto- 
krotek, rozkładających swe bibulane korony. 
Zap. 

Bibularnia, I, Im. e fabryka bibuły. 

Bibulasty I. podobny do bibuły: List na bibu- 
lastyra papierze. Krasz. 2. przen. taki, jaki mo- 
żna spotkać w lichych książkach : Tonęli w bi- 
bulastym świecie romansów. Prus. 

Bibuła, y, Ira. y I. rodzaj papieru grubego, 
rzadkiego, icciągającego w siebie wilgoć: Cedzić 
przez bibułę. 2. przeu. książka: Wrażenia 
całości nie wydobędziesz z bibuły. Kaczk. 3. 
przen. p. Bibosz: Lał, jak w studnię, i z zawo- 
łanerai bibułami chodził o lepsze. Kaczk. 4. 
przen. wódka: Dajcie rai trochę bibuły. Prus. 
Zdr. Bibułka. <Łć. bibuła = dosł. wsiąkająca, 
pijąca > 

Bibułka, i, Im. i p. Bibuła: 6. Angielska B. 
do papierosów. 

Bibułkowy przym. od Bibułka: Wieńce bibuł- 
kowe. Haj. 

Bibułomanja, i, blm. zamiłowanie do starych rę- 
kopisów, szpargałów. < Bibuła -|- Gr. mania = 
szaleństwo; zapał > 

Bibułowy przym. od Bibuła. 

Bicha, y, Im. y zł. książka. <Może Nm. Bueh> 

Biohtoęgi, ów, bip. piecz, cęgi ze szczękami o- 
krągłemi. <Może Nm. Bickzange> 

Bicie, a, blra. I. czynność cz. BIĆ: B. z dział 
= kanonada, salwa. B. bydła, drobiu = rzeź, szlach- 
tunek. B. serca = kołatanie, palpitacja. B. tętna 
= tętno, puls. B. monety. 2. f bój, bitwa: 
potyczka; uderzenie: Ku biciu a. na wojnę. 
W szrankach B. = monomachJa. Wału B.- burza. 
<BI> 

[Bicmacher, a, Ira. owiej rusznikarz, puszkarz. 
<Nra. Buchsenraacher> 

Bicykl, a. Im. e I. welocyped o dwu kołach. 2. 
welocyped o wielkim kole poruszającym i kierują- 
cym, oraz o małym w tyle, służącym za podjjorę 
tylko. <Now. z Łć. bi- =; dwu- -f- kyklos = koło > 

Bioyklista, y, Im. ści ten, co jeździ na bicyklu. 

Bicyklistka, i. Im. I forma ż. od Bicykllsta. 

Bicyklowy przyra. od Bicykl: Sport B. 

Bicz, a, Ira. e \.pręt znaiciązką do smagania, bat, 
batog, bizun: B. furraański. rrzaskaó z bicza. Po- 
ganiać biczera. Rozpuścił &., jak dziadowski B. 
Prz. Puścić kogo z biczem. Prz. (~z niczym; 
ogołocić go). Goły, jak B. Prz. (—jak bizun, jak 
palec, jak święty turecki). Jak z bicza trząsł (a. 
trzasnął) a. Jak z bicza =yafc z rękawa, z kopy- 
ta, odrazu, natychmiast, na poczekdniu, jak ręką 
machną^: Minęło rai tych dni kilka, jak z bicza 
trząsł. Kaczk. Tego z bicza nie wytrzaśnie 
(—niełatwo dokazać). Z piasku B. kręcić ( = z nicze- 
go chcieć coś zrobić). Prz. B. na kogo kręcić 



145 



10 



BICZ AK 



B I 6 



(^knowaó co^ na/i^. Dać komu B. na siebie ('^spo- 
sóbj/rzeciw xohie). A. biczem, a. niczym = a. zabić ivy- 
soką kartą, a. dać pokój. [Biczem sianować] = starać 
i. zimą o siano, jeździć po siano. 2. bicie, bat, chło- 
sta, plaga: Pod biczem s. przyznał. 3. \n-zen. pla- 
ga, klęska, narządzie kary, krzyż pański, dopust boży; 
(o człowieku) pogromca, mściciel, postrach, groza: 
B. złego sumienia. Grad, najstraszniejszy B. 
pola. Był biczem na pogany. Atyla, B. boży. 
4. [B. a. Biczownik] poiorósło a. żerdź, na której 
uwiązany jest orczyk konia przyprzężonego do dwuch 
dyszlowych koni. 5. j^rodzaj gry karcianej prostych 
ludzi. 6. [B.] bijak u cepa. 7. (B. korali] = . sznur 
korali. 8. [B.] żart. kieliszek. 9. [B.] miot w foluszu, 
bijacie w stępach sukno. Zdr. Biczyk. Zgr. Biczysko. 

<Bi> 

KBIczak, a. Im. I I. gatunek noża. <Tur. bi- 
czak a. [byczak = nóż > 

2. [Biczakr, ów] Im. gatunek jabłek. 

Blczka, I, Im. i p. Bika. 

Biczować, uje, owal I. bić biczem, chłostać, dy- 
scyplinować, postronkować, smagać. 2, [B.] kogo = 
wspierać go, podawać mu rękę (właściwie doprząe 
konia a. wołu do czyjegoś wozu). B. ś. bić ś. 
biczem, chłostać ś., smagać ś., postronkować ś., dy- 
scyplinoioać &.: Klęczał i Mohort tam, gdzie ś. 
kapnicy w skrusze biczowali. Pol. <BI> 

Biczowanie, a, blm., czynność cz. Biczować. 

Biczowanie się, a ś., blm., czynność cz. Biczo- 
wać ś. 

[Biczowe, ego, blm.] napiwek dawany woźnicy 
przez pannę młodą, gdy ją podwozi do kościoła. < BI > 

[Biczowia, i, blm.] tylko w wyraź.: Koń na bi- 
cze wie =^rz?/p?-;icż«?/, boczny, nie dyszloioy, nieohlo- 
blowy. 

Blczowisko, a, Im. a p. Biczysko. 

Biczowladny łcladający, posługujący ś. biczem : 
B. plantator. Spaś. <Bicz -f- WŁOi)> 

Biczownica, y. Im. e bot. I. a. Biczyca (fla- 
gellaria) roś. z rodziny biczownicowaiych. 2. p. 
Kościk. 

Biczownicowate rośliny bot. (flagellarieae) ro- 
dzina przyrodzona roślin kwiatowych jednoliścien- 
nych. 

Biczowniczy: Kościk B., bot. p. Kościk. 

Biczownik, a I. Im. oy a) ten, co biczuje, b) 
członek sekty umartwiających ś. biczowaniem, c) 
ten, co w posty w kościele, ubrany w kapę, biczoioał 
ś., kapnik. 2. Im. I narzędzie do biczowania: Bi- 
czownikiem smagał go. Krech. 3. [B. Im. i] = 

a) trzeci koń zaprzężony obok dwuch dyszlowych. 

b) p. Bicz. 

Biczowy przym. od Bicz : Pokuta, plaga, rana bi- 
czowa. (Koń B.j = rfop7-zcionj/ do dwuch dyszloioych. 

Biczówka, I, Im. i I. wić brzozowa skręcona, 
służąca do umocowania tratwy u brzegu. 2. [B.] 
napiwek dawany poganiaczom (koni, wołów itd.). 

Biczyca, y, im. e bot. p. Biczownica, 

XBiczyć, y, yl za czym = pędź 1 1\ gnać, sunąć: 
Dziki ptak biczył za gołębiem. Bratk. <?> 

Biczyk, a, Im. i I. p. Bicz. 2. sznurek, nitka 
korali, pereł, paciorków. < BI > 

Biczykowaty podobny do biczyka. Hist.: Komór- 
ki biczykowate. 

Biczysko, a, Im. a I. p. Bicz. 2. a. Biczowl- 
sko, [Biczyszcze] trzonek bicza. 

[Biczyszoze, a, Im. a] p. Biczysko. 

Bić, ije, i\. Bijać. I. kogo = zadawać mu razy, 
ćwiczyć, chłostać, siec, smagać, tłuc, walić, uderzać, 
palantować, okładać, łomocić, grzmocić: B. okrut- 
nie = katować. Bitemu psu dość kij pokazać. Prz. 
(wymusirowany to człowiek). Nie w ciemię bity 



{ = domyślny, przezorny, .sprytny, przezorny, yjytraw- 
ny). -[-Bita wina = przestępstwo pobicia, grzywna. 
Czynić, być sądzonym o winę bitą. Bije na bark 
-krnąbrny, zły, narowisty (przenokniai z konia, bi- 
jącego tyinemi nogami w orczyk). Tu bij, tu nie 
wyleź. Prz (położenie bez wyjścia). Bij zabij = a) 
rz. = łotr, pory luczy do bitki, zbójca : Istny to łotr, 
bij zabij, b) przym. = zawzięty, zajadły, śmiertel- 
ny, zagorzały: Bij zabij nieprzyjaciel, c) przys. 
gwałtownie, do upadłego, zajadle, zaciekle, na 
śmierć: On bij zabij na niego. Bij zabij na ko- 
go powstawać. [B. o eo, o kogo] = za co, za kogo. 
[B. na zabicie] = na śmierć. [B. dostać] = dostać 
bicie. B. po twarzy —policzkować. Przen. prześla- 
dować, gnębić, dręczyć, trapić, zadawać ciosy : Jes- 
tem na wszystkie strony bity. 2. co, czym B. o co 
a. w eo uderzać, tłuc, trącać, dzbękać, walić ; łomo- 
tać, kołaU Ą grzmocić, stukać, bębnić : B. pięścią 
W piersi, czołem o podłogę. Przen.: B. komu czo- 
łem a. X kolanem = Warna? ^. B. w kotły, w bębny 
(=bębnić). B. w dzwony (= dzwonić). B. w bra- 
mę, we drzwi. B. nogami, kopytami = tupać. B. 
w kieliszki = irqca(J ś. niemi, szczękać. Przen. B. 
głową o ścianę = rozpaczać. B. nogą o nogę. B. 
w dłonie = klaskać, B. oklaski. Dzwonić, odzywać ś., 
dźwięczeć, brzmieć, huczeć: Godzina bije. Biją dzwo- 
ny, pieją kury. Mick. Wydzwaniać, ivygłaszać: Ze- 
gar godziny bije. Zegar bijący. Przen. B. w co = 
zmierzać do czego, godzić, dążyć, usiłować, prowa- 
dzić do czego, kierować na co: Bije w to, aby na 
swoim postawić. 3. kogo gromić, znosić, zwyciężać, 
pokonywać, razić: Król bije wrogów. As bije wa- 
leta (w kartach). 4. zabijać, rznąć, rzezać, szlach- 
tować, zarzynać, kłóć: B. bydło, wieprze, drób. B. 
pchły. B. pchły na sobie = wiskać ś., pchlić ś., żart. 
urządzać polowanie na pchły. B. zwierzynę = wybi- 
jać, trzebić. 5. eo^rozbijać, tłuc, rąbać: B. kamienie 
na szosie, cukier, jaja. 6. ubijać, wybijać, luiesić, 
mieszać, bijąc: Bij ciasto, póki od łyżki nie odsta- 
nie. B. piankę, krem. B. glinę. 7. strzelać, walić, 
prażyć, grzmieć, razić, palić, szturmować : B. z dział. 
Ta strzelba bije o sto kroków. Pistolety tak da- 
leko nie biją, jak rusznice (= nie niosą). B. do 
miasta, do murów, w mury. Pioruny 'b\]f^ {-ude- 
rzają). Grad \)\]&-tnie, tłucze. X Deszcz bije = 
leje. B. będą słoty. Karp. Światło bije w oczy = 
razi, świeci. Przen. B. w oczy = rzucać ś., wpadać 
w oczy, być loidocznym, jasnym, oczywistym, zwia- 
cać uwagę, być krzyczącym, razić : Każdego to 
bije w oczy. Prawda tu bije w oczy. Woń bi- 
je w nos C = razi, daje ś. czuć, zalatuje). 
8. buchać, wybuchać, żgać, wypływać, tryskać, wy- 
dobyioać ś., wytryskać, pałać, rozchodzić ś. : Łuna 
bije. Źródło, fontanna bije. 9. uderzać, napły- 
wać, strzelać do..., buchać, występować na...: Hu- 
mory, krew biją do głowy. Ognie biją na mnie 
ze strachu. Aż pot zimny na nim bije. Mick. 
X Siły na jejmość biją, ze słabości te rumieńce. 
[Mdłości na nią biły] = napadły. Trunek bije do 
giowy = idzie. 10. na kogo, -j-w kogo, na co; prze- 
ciw komu, przeciw ezemn = godzić, czyhać, uderzać, 
dybać, nastawać, nacierać, napadać, powstawać, obru- 
szać ś., krakać, występować przeciw...: Orzeł bije na 
zająca z wierzchu. Gdy sowa z gniazda wyleci, 
wszystkie ptaki na nią biją. Orzechowski bił prze- 
ciw celibatowi. Tyś chciał B. w Lichtensteina? 
Sienk. [Bije na mnie gromada] = nagada. II. uderzali, 
kołatać, drgać, tętnić, pulsoioać, poruszać ś. : Ser- 
ce, puls bije. Dla ciebie me serce bije. fŻyły 
bijące = tętnice, arterje. 12. wbijać: B. gwoździe, 
pale w rzekę. Ubijać, utykać, wtłaczać, pakować, 
ładować, wpychać, napychać: B. mięso do faski, 



146 



BIDA 



BIEDACTWO 



wełnę do worka. 13. loybijać, wyciskać, wygnia- 
tać, prasować, tvytłaczać: B. olej. B. hołubce = 
wybijać. (4. odbijać, odciskać, tłoczyć, prasować, 
drukować: B. dzieło, gazetę. B. cegłę (maszy- 
na w formie). 15. kui: B. monetę. Zapłaciłem 
za to 10 bitycłi talarów. B. herby na groszu. 
Jag. C= odbijać, irybijaó).C,\v&v\iV\nY ze złota bite- 
go. Wuj. 16. B.doły, Yowy = kopać, wykopywać, prze- 
prowadzać. B. (\vogą — budować, ubijać, torować: 
(ioBciniec bity, B. szyb —przebijać. 17. (o ko- 
niu): B. bokami =:ro&iJ, dyszeć, tchnąć, zipać. 18. 
B. górą, = unosić ś., mówić górnie, bujać pod obło- 
kami. 19. [B.] = a) gnębić : Bieda bije. Psota ('słota) 
bije. Zimnica biuła. b; dusić: "Wilk bije owce. c) 
[B. klina] ż&yX.- tłoczyć i. siedząc rzędem, d) przy- 
szywać : Łatę na łatę bije, ale gorzałecke pije. 
Prz. e) [B. kopy] rzucać na wróżbę słomę w powałę. 
20. prow. B. c\ik\er - rąbać cukier. 21. myśl. i [B.J 
(o przepiórce) głos wydawać, nawoływać: Ile razy 
przepiórka na wiosnę pierwszy raz bije, tyle zło- 
tych będzie kosztował korzec zboża. B. ś. I. 
bić samego siebie, walić ś., grzmocić ś. : B. ś. w pier- 
si. Przen.: B. ś. w piersi = przyznawać ś. do ivin, 
wyznawać je. 2. z kim walczyć, wojować, toczyć 
wojnę: Sobieski bił ś. pod "Wiedniem. Pojedynko- 
wać i., strzelać ś. 3. o co = uderzać, tłuc, grzmocić, 
dzbękać a. rzucać sobą, obijać ś., miotać ś. : B. ś. 
głową o mur. "Woda bije ś. o brzeg. 4. Xzam. 
bić, kołatać, tętnić, drgać, tłuc i.: Choć i serce 
ś. biło. Pol. 5. [B. ś.] parzyć i. 

Bida,,y, Im. y, Biga, Bieda wózek o dwuch ko- 
łach: Żydkowie latali tam i nazad bidkami. 
Krasz. Zdr. BJdka, Biedka. <Ł6. biga, częściej 
bigae lm.> 

[Bida, y, Im. y, Podczos] kawałek kija, zastępu- 
jący złamaną szprychę. < BIED > 

Bidet, U, Im. y stołeczek z miednicą jmdlużną 
do obmywania pośladka i części płciowych, in. k o- 
nik. osiołek. <Fr. bidet > 

Bideusz, a, Im. e człowiek biedny, biedota, chu- 
deusz. < BIED > 

Bidka, I, Im. i p. Bida. 

Bidła, y, Im. y p. BIdlo. 

Bidlo, a. Im. a a. y I. [B. a. Byice] beleczka z zę- 
bami u brony. 2. a. Bijadlo, Bidła, Bijaczka tkae. 
rama, w której umieszczona jest płocha do przybija- 
nia wątku, in. lada; w Im. nabitki, nabiiki, zbija- 
cze. <BI> 

XBidybidybom w. odgłos bębna: taratan, fara- 
tanta.a: W bębny B. bić zaczęto. Km. <Dźwn. > 
[Bidzić, i. Ił] sypać ciągle powoli. < ? > 

1. (Ble, Bieżę, Biedyć] przys. a tak, a dyć, ano : 
Wieź to ku kościołu! — Bie to ta i powieze. 
< ?Bie-f Że, Bie -ł-Dyć> 

2. [Bie I] p. Biec. 

Piec, ! Biedź, biegnę a. x biegę, bieży a. bieg- 
nie, biegi, Biegnąć, x Bieżeć, częstot. Biegać, xBie- 
giwać, [BieJ! Bie! Biawl Bioj! Bgoj! Biegał 
bież, idź, ruszaj!] |. iść szybko, lecieć, pędzić, 
gnać: Pierwej niżeli biegać, nauczcie ś. cho- 
dzie. Kras. Bieży, jak szewc z butami na targ. 
Prz. B. naprzód, dokąd. Biegłem tuż za nie- 
dźwiedziem. Miek. B. po wodę, po doktora. Bie- 
gać na wyścigi, w zawody, f na zawodzie, fB. 
zawód = ^a«7a(S i. B. za kim^gonić go. Przen.: 
Biegł lunetą po polu. Kaczk. 2. śpieszyć ś., kwa- 
pić ś., dążyć, podążać: B. na ratunek, na pomoc, 
z pomocą. "Wierni bieżeli do męczeńskiej śmier- 
ci. Skar. (= szli chętnie na nią). Zegar hieij -idzie 



za prędko, śpieszy ś. Drzewo to bieży w górę. 
Birk. ( = tczrasta szybko), f Biegać siłą na dom, na 
dziedzinę = napaść. B. na wozie, na koniu, \o- 
dzi{i= jechać prędko. Posły i gońce biegały nie- 
ustannie to do Nowogródka, to do Krakowa. 
Krasz. 3. ciec, płynąć: Strumień bieży po doli- 
nie. Prow.: "Woda, śmietanka z naczynia bieży = 
kipi, leci, żart. ucieka, f O biegunce, gdy przez 
dzieci bieży. Sień. 4. ciągnąć ś., iść, prowadzić, 
wić ś.: Ścieżka biegła po skalistych stopniach. 
Krasz. B. w górq = piętrzyć ś., iczMjać ś., wznosić 
ś., strzelać: Skała biegła prostopadle w górę. 
Krasz. 5. mijać, uciekać, schodzić, przemijać, 
upływać: Czas bieży. Roku i miesiąca bieżące- 
go (^ = tego). 6.Xkursować, krążyć, być w biegu: 
Moneta bieży. Moneta bieżąca. 7. koło czego = 
krzątać ś., chodzić, uwijać ś., uganiać ś., latać, sta- 
rać ś. na wszystkie strony, zabiegać: Nie biegasz, 
nie masz, nie szukasz, nie znajdziesz. Prz. 8. 
szybko ś. poruszać, latać, obracać ś., krążyć : Bie- 
gać tu i owdzie. Reumatyzm biegający (-prze- 
noszący ś. z jednego miejsca w drugie). Łódź 
bieży po jeziorze = mknie, sunie, szybuje, pomyka. 
Ręce same po strunach biegać zaczęły. Krasz. 
(= przebiegać, przesuwać ś.). Koło bieży na osi. 
Ziemia bieży koło słońca. Oko biega z jednego 
przedmiotu na drugi. Oczy biegające = latające, 
ruchliwe. 9. -l-udaiaać ś., odwoływać ś. : Jeśli 
dłużnicy ludzie cudzy, tedy aktor nie powinien 
tam bieżeć, gdzie oni do sądu należą. Musiał sam 
Orygenes do Rzymu biegać. Skar. <BIEG> 

I. Bieda, y. Im. y I. nędza, ubóstwo, niedosta- 
tek, brak, potrzeba: B. rozumu uczy. Prz. Kie- 
dy B., to do Żyda. Prz. Cierpieć, klepać, pchać 
biedę (-żyć ro niedostatku, ubóstwie). "Wydobyć 
kogo z biedy. Dopuścił ś. tego z biedy. B. dała 
mu ś. we znaki, zajrzała mu w oczy. Łata bie- 
dę jak może. B. nas łupi. W roku tysiąc osieiu- 
set ósmym urosła B. z kosmera. Prz. Ujdzie to 
od biedy = w braku, w niedostatku czegoś lepszego, 
z potrzeby, z musu. 2. niedola, nieszczęście, przeci- 
udeAstwo, zmartwienie, utrapienie, udręczenie, szkoda, 
klęska, plaga: Mała B., krótki żal. Prz. Bied- 
nemu wszędzie B. Kupił sobie biedę. Naro- 
bił sobie biedy. Zwaliły ś. na niego zewsząd 
biedy. Przyszedł tu na moją biedę. Pól biedy 
-jako tako, ujdzie, dobrze, że nie gorzej: Nam 
starym jeszcze pół biedy, ale temu dziecku. 
Krasz. 3. [B.] postać nadprzyrodzona uosabia- 
jąca niedolę : B. z Nędzą. B. śpi razem z Nie- 
dolą. "Wypędzanie Biedy. 4. biedak, niebo- 
żę, biedactwo, nieborak, mizerak, chudzina; czło- 
wiek zbiedzony, chuchrak, wynędzniały, mizerak: 
Taka to B., że litość bierze patrzeć. 5. 
zb. biedacy, nędza = nędzarze, mizeracltoo, hoło- 
ta: Tam sama B. mieszka. 6. tarapaty, kłopot, 
ambaras, zmartwienie, kaicał — skweres^ galamacja, 
bigos = kram: Narobić komu biedy. Z nim tylko 
B. ! {niewiadomo co robić, położenie bez wyjścia). 
Ona śpiewa, jak na biedę, tę piosenkę, co ja lu- 
bię. ^yvok.{= jak na złość, jak na nieszczęście). 7 
[B.] chudoba, mienie. 8. [B.] kosz ręczny n 
dwie strony otwierający ś. 9. [B.jp. IMiesiączlia. IC 
[B.] potrawa z ziemniaków z wodą. Zdr. [Biedka, 
Biedeozka]. Zgr. Biedzisko. <BIED> 

2. Bieda, y. Im. y p. Bida. 

[Bieda] przys. trudno: B. to w trzeci dzień za 
wilkiem strzelać. Prz. 

Biedactwo, a, blm., x Biedastwo I. biedny 
stan życia, bieda, nędza. 2. biedny, biedota, nie- 
borak, nieszczęśliwy czlonńelc: B. trzęsło ś. od 
zimna. 3. zb. biedni ludzie, bieda, nędza, mize- 



147 



BIEDACZEK 



BIEDKZENIEC 



racłwo: Tę część miasta zamieszkuje samo B. 
Hojnie dawał jałmużnę biedactwu. Jak pocznie 
B. to na mnie narzekać: „A czy wam zginać 
pilno! czy my wam nie radzi?" Rom. 

Biedaczek, czka, Im. czki p. Biedak: f Zagrać 
a biedaczku = zagrać na nutę żałosną, zaśpiewai 
Tadeusza. 

Biedaczę, ęcla, Im. ęta biedactwo, biedaczek: 
Dzieci na mnie czekajij,... mam tych biedacząt 
czworo. Krasz. 

Biedaczka, I, Im. I forma ż. od Biedak; Bied- 
niaczka. 

[Biedaczkować się, uje ś., owal ś.] biedzić ś. 
<BIED> 

[Biedaczkowanie się, a ś., blm.], czynność cz. 
Biedaczkować ś. 

Biedaczy przym. od Biedak: Człowiek z zapa- 
sem ambicji, tej dumy biedaczej. Roi. 

[Biedaczyć, y, yl] biedować, harotoać. 

Biedaczyna, y, Im. y m. p. Biedaczysko. 

Biedaczysko, a, Im. a m. i ni., Biedaczyna 
biedak wzbudzojącij litość : B. na starość z zaros- 
łą brodą chodził za jałmużną. Krasz. 

Biedak, a. Im. ki, a. cy,tBiednik, XBiedniaka 
I. człowiek biedny, ubogi, cierpiący biedę, mizerak: 
Wspomagać proszących biedaków. 2. człowiek 
tiieszczęśliwy, godzien politowania, nieborak, niebożę : 
Nastękali ś. biedacy nad zadaniem. Krasz. Zdr. 
Biedaczek, x Biedniaszek, f Biedaszek. 

xBieda8two, a, blm. p. Biedactwo 

fBiedaszek, szka, łm. szki p. Biedak. 

[Biedeczka, i, Im. i] p. Bieda. 

Bieden p. Biedny: Drżałem od trwogi w ser- 
cu bardzo B. Pol. Opuszczon i B. Kaczk. 

[Biederka, i, Im. i] koń ze zbitą a. zgniecioną 
kością biodrową. <B10DR> 

[Biedka, I, Im. I] p. Bieda. 

Biedka, i, Im. i p. Bida. 

[Biedkać, a, al, Biedkać] narzekać: Nic nie ro- 
bi, tylko chodzi taj bidka. <BIED> 

[Bledneńki] p. Biedniuchny: O Jaśku moim 
najmilszym, o sokoliku moim biedneńkim. Orzesz. 

XBiedniaczka, i. Im. i p. Biedaczka: Jej nie- 
ma, umarła i ta B. Krasz. 

xBiedniaka, i, Im. i m. p. Biedak: Co tu mó- 
wić o wdowie i sierocie! On też B. jest. Krasz. 
Jakiś B. przyszedł gościńcem. Krasz. 

Biedniaszek, szka. Im. szkI p. Biedak. 

Biedniątko, a, Im. a biedactwo, biedak, nieborak, 
niebożę: Przyszło na świat, zakwiliło i umarło, 
jakby wiedziało B., co je spotkało. Jeż. 

f BlednIca, y, Im. e forma ż. od Biednik. 

Blednie, Biedno przys. od Biedny: B. ubrany. 

Biednieć, eje, al I. biednym L stawać, ubożeć, 
podupadać, 2. mizernieć, słabnąć, nędznieć, pod- 
upadać na zdrowiu: B. z nadmiaru pracy. 3. 
marnieć, niszczeć: Drzewa biednieją na piasku. 
Bydło biednieje na mokrej paszy. 

[Blednieńkt] p. Biedniuchny: Zaszłam zoba- 
czyć, co z nim biednieńkim dzieje ś. Orzesz. 

[Biednie, ęcla. Im. ęta, Biedzie] biedak: Chai*- 
ty l)i(Mliiię(a, biedzięta. Pśń. 

-[-Błędnik, a, Im. i p. Biedak. Ps. flor. 

Biedniuchno przys. od Biedniuchny. 

Biedniuchny, Bledniusl, Biedniuśki, BiedniutkI 
i. a. Biedniusieńki, Biedniuteńki hardzo, zupeł- 
nie biedny. 2. a. [Bledneńki, BlednieńkiJ z polito- 
waniem, pieszczotliwie: Alić z dziury wyleciała 
myszka, niedawno ś. biedniuchna ukazała świa- 
tu. Biedniuchna moja stokrotko! 



Biedniusi p. Biedniuchny. 

Biedniusieńki p. Biedniuchny. 

Biedniusieńko przys. od Biedniusieńki. 

Biedniusio przys. od Bledniusl. 

Biedniuśki p. Biedniuchny. 

Biedniuśko przys. od Biedniuśki. 

Biedniuteńki p. Biedniuchny. 

Biedniuteńko przys. od Biedniuteńki. 

BiedniutkI p. Biedniuchny. 

Biedniutko przys. od BiedniutkI. 

Biedność, i, blm. rz. od Biedny. 

X Biedno p. Biednie. 

Biedny, Bieden 1. niebogaty, niezamożny, ubogi, 
skromny: Biednym stołem podzielić ś. z kim. 
Krasz. Biedne na nim ubranie. 2. lichy, nędz- 
ny, głupi, mizerny, marny, nieznaczny : I biedna 
mucha ś. broni. Biednego sukna na okrycie ciała 
nie zostawili. Ustrz. 3. przen. politowania godny, 
nieszczęśliwy : Biedna dziewczyna zapłonęła ca- 
ła. Ciężko żyć biednej sierocie. Biedny naród, 
który proroków swoieti kamienuje. Biedna ofia- 
ra. Biedne człowieczysko. 4. [B.] chory 

Bledoklep, a, Im. y ten, co biedę klepie, biedak, 
bideusz, nędzarz: Bajka o chłopie biedoklepie. 
Glin. J. <BIED -j-KLEP> 

[Biedolić się, I ś., II ś.] biedzić ś., biedować. 

[Biedolach, a, Im. y, Bledolacha] biedak, 
<Ukr. bidołacha> 

[Bledolacha, y, Im. y] p. Biedolach. 

Biedota, y, blm. I. biedność, biedactwo, bieda, 
ubóstwo, nędza: Lepianka przy całej swej biedo- 
cie jeszcze była cudem przemysłu i pracy. 
Krasz. 2. biedne mienie, chudoba, ubóstwo: Tro- 
chę sukien i biedoty leżało bezładnie. Krasz. 3. 
zb. biedacy, biedactwo, bieda, nędza, mizeractwo = 
ludzie biedni. 4. lichota, miernota, marnota, nę- 
dzota: Na wystawie obrazów znajduje ś. sama 
B.! 5. istota godna użalenia, biedactwo, nieborak, 
niebożę: Co ś. stanie z tą biedotą po śmierci ro- 
dziców? Co mi trwożyć bylinę biedotę. Poi. 
Zdr. Bledotka. 

Biedotka, i. Im. I p. Biedota. 

Biedować, uje, owal I. klepać biedę, cierpieć 
niedostatek, żyć w ubóstwie. 2. a. X B. Ś. z kim, 
z czym = męczyć ś., mordować i., mozolić ś. 3. 
nad czym = biedzić i., ślęczeć, kawęczeć, dukwieć: 
B. nad zadaniem. 4. X biadać, narzekać, utyski- 
wać: Biedują na matki, które ich porodziły. Górn. 

Biedowanie, a, blm., czynność cz. Biedować. 

[Biedra, y. Im. y] p. Biodro. 

[Bledrawa, y, Ira. y] kroioa z plamami na bio- 
drach. < Raczej od Biedronka, niżeli od Biodro > 

[Biedrążka, I, Im. i] p. Biedronka. 

[Biedno, a. Im. a] p. Biodro. 

Biedronka, i. Im. i, Biedrzonka, [Krówka Mat- 
ki Boskiej] Boża krówka, [Biedrążka, Trusla, 
Mateczka, Babinka, Babka, Patronka, Katanka, Je- 
dronka, Jedrzonka] zool. (coccinella) drobny 
chrząszcz trójczlonkowy. <Zap. na wzór Cześ. 
bedruuka, zamiast berunka = baranek, bo ina- 
czej owad nazywa się Panny Marie beruśka.> 

[Bledronyl gniady, czerwony (o bydle). 

[Biedroń, la, Im. le a. Bledrun] pstry wól. 

[Bledrula, i, Im. e] pstra krowa. 

[Bledrun, a. Im. y] p. Biedroń. 

[Biedrzasty] plamisty, łaciasty (o bydle, ziem- 
niakach itp.). <Może od pstrej Biedr(z)onki> 

Bledrzeniec, ńca. Im. ńce bot. I. (pimpinella) 
roś. z rodziny luddaszkowych. Gatunki: B. anyż 
(p. anisum). B. pospolity (p. saxifraga). B. 
wielki (p. magna). 2. [B.] roś. coccus poloni' 



148 



BIEDRZNT 

cus. < Śr. Łó. pi(m)pinella, Fr. piinprenelle, 
stad Nm. Bibernel; przetłumaczono Nin. Biber = 
bóbr i zrobiono biebrzeniec, a potym, ze sld. do 
biodro, biedrzeniec> 
-fBledrzny p. Biodrowy. 
Biedrzonka, I, Im. \ zool. p. Biedronka. 
Biedrzycznik, a, Im. I a. Selernica bot. (cni- 
dium) roś. z rodziny bnldaszkoinych. Gatunelł: B. 
żyłkowany (e. venosum). <?> 

Biedrzyga, I, Im. I a. B. tarczowata, Kacza 
stopa, Kacza noga, Stopkowiec tarczowaty bot. 
(podophyllum) roś. z rodziia/ herberysotculiich. <?> 
Biedrzynek, nka, Im. nki a. Osłrogowiec bot. 
(centranlliiis) roś. z rodziny kozlkowatych. <?> 
XBiedrzyŻnlk, a, blra. apt. żywica silnie prze- 
czyszczająca z hiedrzygi tarczowatej, j)odoJiiin, po- 
dojilina. < ? > 

[Błedyć, Biedyć ta] p. [Bie]: Byłeś w domu? 
— B. to (:^tak). <Bie + Dy + Ci> 
! Biedź p. Biec. 

[Biedząc się, a i., al ś.] p. Biadować. 
Biedzenie się, a ś. blm., czynność cz. Biedzić 
ś. <BIEI)> 

XBiedziciel, a, Im. e ten, który i. biedzi. 
XBiedzlcielka, i, Im. i forma ż. od Biedziciel. 
[Biedzić, i, ilj I. licho co robić, partolić, par- 
taczyć, fuszer o waó : Coby ta grał— ot biedzi. 2. 
biedę cierpieć: Biedził biedę wielgą. 

Biedzić się, \ Ś., ii ś. mordoioać ś., męczyć ś., 
walczyć, porać ś., trudzić ś., mozolić ś.: Biedził ś. 
całe życie i aiczego nie dopiął. B. ś. z liim, 
z czjin - pasoiDoć ś., ^oryhać ś., walczyć : B. ś. z upo- 
rem, ze wstydem, ze śmiercią. Lgnącycli i^l>'e- 
dzącycli 8. z błocliiem pobili. B. ś. z myślami 
(=bić i.). 
[Biedzie, ęcia, Im. ęta] p. Biednie. 
Biedzisko, a, blm. p. Bieda : A cóż tam u was 
bieda? O! srogie B. Krasz. 

Bieg, u, Im. i I. bieżenie, prędki chód, pęd: 
B. konia, sarny, człowielia. Szybki w biegu, 
dobry do biegu. B. gwałtowny, bystry. Konie 
ś. w biegu pieniły. B. wyścigowy = rodzaj ga- 
lopu, ia. przecwał. B. strumienia, rzeki, okrę- 
tu, lokomotywy. 2. przebieżenie toru wyścigowe- 
go: W pierwszym biegu wygrał nasz koń. 3. 
obrót, rtich, krążenie: B. koła, ziemi, słońca, 
gwiazd, ciał niebieskich. 4. ciąg, przeciąg, prze- 
bieg : B. czasu. B. życia (= droga, pasmo). B. 
choroby (=postęp, proces). 5. postęp, przebieg ; 
kurs: B. sprawy, nauki, literatury. ><Ódbye B. 
nauk szkolnych. 6. porządek, tryb: -J- Krystus 
narodzoa jest z żywota bez nasienia męskiego, 
przeciw biegu przyrodzonemu. fNarodzon jest 
nad obyczaj ludzki, krom biegu cielestnego. 
Zwykły B. rzeczy. B. świata, przyrodzenia, 
spraw państwowych. 7. Xobieg, kurs:B. pienię- 
dzy, papierów procentowych. Według biegu 
pieniądze brać mają. Herb. Puszczać w B. bilety 
bankowe. 8. [Biegi] Im. iie^uny : Kołyska na bie- 
gach. 9. gieol.-kąt, pod którym ś. przecina li- 
nja rozpościerania i. warstwy z południkiem ziem- 
skim. 10. mjśl. = noga jelenia, łosia, danieZa (u je- 
lenia, \n. badyl). xBiegi zajęcze = sfcoA;ł. X Bie- 
giem przys. ^prędko, skoro, ochoczo, w skok, w lot : 
Biegiem popędziła. Krasz. <B1EG> 

[Biega, f, Im. I] przyrząd u sieczkarni ręcznej, 
poruszany nogą i wprawiający to ruch sieczkarnię. 
<BIEG> 
[Biega!] p. Biec. 

Biegacz, a, Im. e I. ten, co szybko biega, szyb- 
kochód, szyhkohicgacz, biegun, biegas, bie- 
gu 8, laufer: B. biegający za zapłatę = ^omec, 



BIEGUN 

posłaniec, kursor. B., biorący udział w wyści- 
gach = zawodnik. 2. włóczęga, powsinoga, obieży- 
świat, łazęga, włóczykij, loszędobylski, latawiec. 3. 
[B. a. Biegun] - wierzchni kamień w młynie a. 
w żarnach. 4. p. Bieganiec. 

Biegaczka, I, Im. i forma ż. od Biegacz. 

Biegać, a, al p. Biec B. ś. myśl. (o zwierzę- 
tach) ubiegać i. za samicami, zaspakajać popęd 
płciowy. 

Biegający: Ptaki biegające, zool. p. Ptak. 

Biegalitas żart.: Mieć biegalitatem w czym = 
mieć hie(/l()ść, zręczność, wprawę, Dobrz. <Niby 
Łe. z B1EU> 

Biegalnia, i, Im. e miejsce biegania, gdzie bie- 
gają w zawody, na wyścigi, do mety, tor wyścigoiuy. 

[Biegan, a, Im. y] drążek w izbie, za który trzy- 
mają ś. dzieci, uczące ś. chodzić. 

Bieganie, a, blm. I. czynność cz. Biegać. 2. 
flek. p. Biegunka. 3. myśl. lot kuropatwy, dro- 
pia. 4. wet. czas popędu płciowego u zwierząt, 
gonienie, palenie ś., grzanie ś.: B. u koni = i!'iCTe ś. 
klaczy do ogierów. B. u krów = latowanie ś. B. 
u owiec i zwierzyny płowej = bekanie. B. u wil- 
ków ^^ru;', ruja. B. u świń = lochanie ś., knuro- 
wanie, hukanie. B. u psów, wilków, kotów = cte- 
kanie ś. B. u \wów = rykanie, rykowisko. B. u pta- 
ków =tofcou'OH2e. B. u ryb =;?ar^o. 

[Bieganiec, ńca, Im. ńce, Piec biegany, Bie- 
gacz] duży staroświecki piec góralski. 

Bieganina, y, blm. długie, ciągle powtarzające 
ś. biegunie, kłopot z powodu biegania, krzątanina, 
latanina: Miałem dosyć około tego bieganiny. 

Bieganka, I, blm. zabawa dziecięca = 6ie^ame 
do mety. 

[Biegany] I. rz. prędki, drobny polonez. 2. j^rzjm.: 
[Piec B.] p. Bieganiec. 

Biegas, a, Im. y p. Biegacz. <Niby Łć. 
z BIEG> 

Biegasowy myśl.: Myśliwiec 'B.=pieszo polu- 

Biegaczka, i, łm. I lek. p. Biegunka. 

XBieglwać, a, al p. Biec. 

Biegle przys. od Biegły. 

xBiegliwy, X Biegły, X Bieżny prędki, szybki, 
szybkonogi, umiejący dobi-ze biegać: Prędkie abieg- 
liwe kartagińskie galery. Fal. 

Biegłość, i, blm. rz. od Biegły: xMa B., a. ma 
biegalitatem = zręczna do wszelakich sztuk, spraw, 
interesów. 

Biegły I. X p. Biegliwy: Biegłe nogi. [KońB.] 
=z szybki. Czas uciekł B. Kulig. 2. doświadczony, 
uzdolniony, zdolny, ćwiczony, wprawny, znający ś., 
zręczny: B. robotnik. B. w prawie, w naukach. 
Każdy w swym rzemiośle biegły. Prz. f B. cze- 
go =B. w czym, świadomy czego: Spuść ś. na że- 
glarza, mylnych dróg morskich biegłego. 3. 
X zbiegły: B. żołnierz, sługa, więzień. B., ego, Im. 
I! rz.-znawca, rzeczoznawca, ekspert: Sąd wezwał 
biegłych dla zaopinjowania w tej kwestji. Bieg- 
li zeszli na grunt dla ocenienia szkód. 

Biegnąć, nie, biegi p. Biec. 

Biegowy przym. od Bieg : Karta biegowa = 
dziennik pociągu, raport z jazdy na kolei żelaznej. 

Biegun, a, Im. y I. p. Biegacz. 2. rumak 
bystry. 3. X mekler, faktor, stręczyciel, pośrednik, 
jednocz. 4. ajent policji śledczej, rub. łapacz. 5. 
czop, czopek, wałek, na którym ś. co obraca : B. 
u wrót. B. młynarski -paprzyca. 6. a. w Im. Biegi 
płoza łukowata do bujania, kołysania : B. u kołyski, 
fotela, konika drewnianego. 7. B. u śruby = 7waa- 
ca, mutra, muterka. 8. [B.] p. Biegacz. 9. astr. Bie.^-nn 
świata, kuli ziemskiej := krańce osi ziemskiej : Bie- 



149 



BIEGUNECZNIK 



BIELCZUK 



guay świata a. bie.i;-iiny równika. B. północny 
i południowy. Bieguny ekliptyki. Przen. w Im. 
-pojęcia krańcowe przeciwne sobie: Ciało i dusza 
są. biegunami w istocie ludzkiej. 10. fiz.: Biegu- 
ny magnesu = punkty na jego końcach, najwięcej 
przyciągające: B. (magnesu) północny, południo- 
wy. Bieguny ogniwa galwanicznego = końce obu 
metali, w skład tego ogniwa wchodzące. Bieguny 
etosu galwanicznego =:fcońce dwu metali krańco- 
wy eh, nie połączonych z niCialami ogniw sąsiednich. 
B. galwaniczny dodatni i ujemny. Bieguny raa- 
cłiin magneto- i dynamo-elektryeznych. "W me- 
teorologji: Bieguny -/Amna, = ośrodki a. wyspy zim- 
na— miejsca zimniejsze od miejsc otaczających. II. 
fl. p. Chlubownica. 12. lek. f drugi krąg szyjo- 
%vy. 13. mat. -a) Bieguny koła, na kuli = fcofice 
średnicy prostopadłej do płaszczyzny tego kola. h) 
w gieometrji analitycznej punki stały na linji sta- 
łej kierunku, c) B. prostej względem krzywej 
danej drugiego rzędu, np. koła, elipsy, d) w teo- 
rji funkcji wartość zmiennej, dla której funkcja 
staje ś. nieskończoną. 

Biegunecznlk, a, Im. I bot. (simaruba) [Biegu- 
niecj ro^. z rodziny biegunecznikowatych. Gatunek: 
B. gorzki a. S y m a r u b a ( s. amara). 

Blegunecznikowaty, bot.: Rośliny bieguneczniko- 
wate (simai'ubaceae) = rocZzma przyrodzona roślin 
kwiatowych dwidiściennych. 

[Bieguniec, ńca, Im. ńce] I. p. Biegunecznlk. 
2. koń. Pśń. 

Biegunka, i, Im. I I. f biegaczka, niespokojny 
duch, kobieta latawiec; wszędobylska. 2. [B.] cie- 
lica półtoraroczna. 3. [B.] lotka, loftka w nabo- 
ju. 4. a. f Bieganie, Biegaczka, f Bleżączka, 
fCiekączka, [Bieżenie] lek. (diarrlioea) = c*c.s/i/ od- 
chód płynnych, rzadkich stolców, rozwolnienie, la- 
ksa, djarja: B. biała, pokarmowa. Krwawa a. 
czerwona B.-dyzenterja. Przen.: Biegunkę cier- 
pi, B. go n&])iii\ia, = nigdzie miejsca nie zagrzeje, 
niespokojny duch, biegus, latawiec, wszędobylski. 

Biegunkowaty podobny do biegunki: Stolce lip- 
kie, fiegmiste, niby biegunkowate. 

Biegunkowy przym. od Biegunka. 

Biegunowanie, a, blm., Polaryzacja światła, fiz. 
zmiana zasadniczych lołasności promieni światła, 
wywołana przez odbicie, załamanie a. inne przy- 
czyny : B. prostolinijne =^r2?/ którym eter drga po 
linjach prostych. B. obrotowe, kołowe a. elip- 
tyczne (gdy cząsteczki eteru obiegają po linjach 
krzywych). B. zupełne, częściowe. Płaszczyzna 
Tpo\a.ryz&eji zzpłaszczyzna prostopadła do płaszczy- 
zny drgań. B. cliromatyczne (^połączone z obja- 
wami barwnemi). B. elektryczne a. galwanicz- 
ne -pokrywanie ś. elektrodom produktami rozkładu 
elektrolitów, osłabiające prąd. 

Biegunowo przys. od Biegunowy: Własności 
B. odrębne ( = wręcz, wprosi). Pojęcia B. od- 
mienne. 

Biegunowość, i, blm. I. własnośó pojęć jedno- 
rodnych, a jednak wprost przeciwnych, polarność. 
2. fiz. własnośó posiadania biegunów: B. magne- 
tyczna. B. elektryczna. 3. mat. związek a. 
własnośó gieometryczna, wiążąca dwie Jigury wza- 
jemnie biegunowe. 

Biegunowy przym. od Biegun: Krzesło biegu- 
nowe. Wysokości biegunowa = szerofcotó gieogra- 
Jiczna. Biegunowa odległość QVf i&z Aj = odległośó 
jej kątowa od bieguna świata. Koł^a biegunowe. 
Wiatry, pif^dy biegunowe ( = orf .tirony bieguna). 
Zorza biegunowa --;)o7n'>(;«a a. południowa. Lij- 
dy, morza, j)odróże biegunowe = podbiegunowe. 



Oś biegunowa. Trójkąt B. Krzywa, prosta bie- 
gunowa. Działanie biegunowe. Figury gieorae- 
tryczne wzajemnie biegunowe. Anat.: f Stawoskład 
B.-staw zawiasowy (ginglymus). 

Biegu8, a, Im. y I. p. Biegacz: Twardowski 
dosiadł łiiegusa. Mick. Twardokopytne biegusy. 
Ml. 2. X w Im. bieganie tu i owdzie bez celu, włó- 
częga, tułactwo, wałęsanie ś.: Już to rok tych 
ł)iegusów trzeci i dziesiąty; próżnom ś. jak 
Żyd włóczył. Tremb. 3. Dragan, Oraganek zool. 
a. (tringa) ptak podkasały. Gatunki : B. k r z y- 
w o d z i o b y, [K u 1 i c z e k] (t. subarąuata) ; B. 
p ł a s k o d z i o b y [B i e g u s e k] ; B. rdza- 
wy, [K a n u t e k] (t. cinerea) ; B. zdrobniały, 
[Biegusek] (t. minuta); B. zmienny (t. va- 
riabilis). <N:;)y z Łć. BIEG> 

[Biegusek, ska, Im. ski] p. Bfegus. 

Biegusy, ów, blp. (tringinae) rodzina ptaków 
brodzących. 

Biel, I, blm. ż., XBII I. a. [Biela] rzecz biała, 
szata biała: Postać cała w bieli. Malcz. 2. f jed- 
wab biały: Dziesięć opon z bieli kręconej. 3. 
fB., [B.] zb. nici najcieńsze, bardzo białe : Prząść 
B. Szyć bielą. 4. f a. f Bil mąka pszenna ; buł- 
ka. 5. B. mleczna p. Analin. 6. [B., Biela, Bie- 
lica] mokradło, nizina, bagno ; mokra, podmokła 
łąka ; polana w lesie ; nizki las bagnisty ; sucha 
łąka, loygon. 7. [B.] ra. p. Biela. 8. [B., Biel, 
Bielik] przen.: słonina podskórna. 9. [B.] bielmo. 
Patrzeć ś. hi^l^m. = niechętnie, z pode łba. 10. bot. 
= a) u, Im. e m. biaława warstwa drzeioa niedoj- 
rzałego tuż pod korą. b) p. MleczaJ. II. chem. 
barwnik biały: B. oiowiann = blejwas. B. cynko- 
wa - ci/nA;«.'ays, B. indygowa. 12. flek.: B. pa- 
cierzowa p. Rdzeń. 13. B. talkowa a. Fe- 
derwajs talk w proszku, lusypywany do rękawiczek 
i obuwia, ałnj łatwiej wchodziły. <BIAŁ> 

Biela, I I. [B., blm.} p. Biel. 2. bot. [Biel] 
(agaricus gleditsehii) grzyb z rodzaju bedł- 
ki. 3. Im. e a. Bielka, KBiełka, X Bila myśl. 
= popielica, wiewiórka; w Im. = futro popielicze. 

Bielactwo, a, blm. lek. (leucoderma adnatum) 
wrodzony brak barwnika skóry, a 1 b i n i z in. 

[Bielaczek, czka. Im. czki] p. Szlacharek. 

[Bielać, a, al] I. często bielić. 2. a. B. ś. bielić 
ś., bieleć. 

Bielak, a. Im. I I. bot. p. Mleczaj. 2. Xlni. 
Cy, Bielec lek. człowiek dotknięty bielactwem, albi- 
nos. 3. zool. = a) p. Warzywnik, b) p. Zając. 

XBielanln, a, Im. anie Kameduła. < Od nazwy 
miejsc. Bielany > 

[Bielany, Bielasy] białawy. 

Bielarka, i. Im. i forma ż. od Bielarz. 

Bielarnia, i, Im. e, f Bielnica, Bielnia, Bielnik, 
Blech, Blich, Bielawa miejsce, gdzie bielą płótno. 

Bielarz, a, Im. e I. któj-y bieli, pobiela. 2. ble- 
charz, który płótno bieli, blechujc. 3. pobielacz, 
który cyną połńela. 

Bielas, a. Im. y I. zwierzę białego koloru, bia- 
łas, białaszek. 2. żart. jasny blondyn. 3. [Bie- 
lasy Im.] rodzaj ziemniaków. 

[Bielasy] p. Bielany. 

Bielawa, y, Im. y I. p. Bielarnia. 2. [B.] pa- 
stwL'<ko ; łąka błotna. 3. [B.] p. Blatocha. 

Blelcowaty podobny do bielca; zool.: Owady 
bielcowate (termitidae). 

Bielczany p. Bielczy. 

[Bielczuk, a, Im. I] czerpak, czerpadło. <? Może 
w związku ze Ssł. belićougi = pierścień, Srb. 
l)ioćug = kółko żelazne > 



150 



BIELCZY 

Blelczy, Blelczany przym. od Blelka, popielico- 
wy, popieliczy, wiewiórczy: Skórka bielcza. Goł. 

Bieldrzan, a, Im. y bot. p. Kozłek. <Sr. Łć. 
Taleriana, przez. Nm. sld. Baldrian> 

Bielec, Ica I. [B.] Im. Ice p. Boleń. 2. [B.] 
Im. Ice biel (w drzewie). 3. Im. Icy p. X Bielak. 
4. Ini. Ice, zool. (termes) termit, prasiałnica io%ca- 
rzyska z rodziny bielcowatych. 

Bieleć, eje, al I. stawać ś. biahjm: Płótno od 
wody i słońca bieleje. Głowa bieleje = sitdeje. 
Dzień bieleje (=^«;M. 2. a. Bielić Ś. ukazywać i. 
w kolorze białym: W dali coś bieleje. Piersi 
jej, alabastrem co niegdyś bielały. 

fBlelednIal przys. tu biały dzień: Djabeł bie- 
lednia ś. pokazuje. <BIAŁ-}-DN> 

[Bleledniowy] odbywający i. w biały dzień: To 
jes oszukajstwo bieledniowe. 

Bielej st. w. od Blalo. 

[Bielejaki] p. Bylejaki. <By + L(e) + Jak> 

Bielenie, a, blm., czynność cz. Bielić: B. do- 
mu, płótna, drzew, wosku, sałat. 

Bieleń I. 1, blm. ż.: B. ołowiana = 6ariomfc«ży- 
wany w farbiarstwie. 2. a, Im. 6 m., zool. p. 
Rap. 

[Bieieńki] bieluchny: Zima zimeńka bardzo 
bieleńka. Pśń. Koń, jak łabędź bieieńki. Pśó. 
Idzie dusza bieleńka (mara). 

[Bielet, u, Im. y] p. Bilet. 

Bielezna, y. Im. y zool. p. Rap. 

Bielica, y, Im. e I. rodzaj gleby: ziemia glinko- 
wata, clinn z piaskiem. 2. f =wiewi6rka. 3. [B.] 
biała owca. 4. bot. p. Bylica. 5. Xlek. p. Bia- 
łaczka. Zdr. Bieiiczka. 

fSiellciia, y. Im. y p. Bialociia. <BIAŁ> 

Bieliczany przym, od Bielica, Byliczany: 
Proch B. 

[Bieliczek, czka, Im. czki] p. Bielik. 

Bieiiczka, i. Im. i I. p. Bielica. 2. f p. Bie- 
lldlo. 3. [B.] koza biała. 

fBieilczkować, uje, owal farbować bieiiczka, 
bielić Uvarz, blanszować. 

fBiellczkowanie, a, blm., czynność cz. Bieiicz- 
kować. 

Bielicznik, a, Im. i a. Wełniasta główka bot. 
(eriocephalus) roś. 

Bielic, i, ił I. robić białym, malować na biało : 
Któż będzie umiał śnieg B. a. lilję zdobić? Birk. 
B. izbę wapnem = B. XPrzen.: Czarne 'B. = robić 
z czarnego białe, podawać fałsz za prawdę. Księ- 
życ bieli szczyty gór = wysrebrzą. 2. B. twarz = 
bleckować, powlekać bielidlem, blanszować, pudro- 
wać. 3. blechować, wybielać: B. płótno na słoń- 
cu. 4. B. naczynia metalowe cjr\ą, = pobielać, da- 
wać pobiałc. B. srebrem =posrebrzać. B. srebro = 
odświeżać, warząc je. 5. zaprawiać śmietanką, 
śmietaną, mlekiem, zabielać: B. zupę. 6. B. za- 
j.-jca, krówka, itp. = zdejmować z niego .ikórkę, opra- 
wiać. 7. X wyjaśniać, wypogadzać : Zasępia nie- 
bo i znowu je bieli. Nar. 8. ogr. wybielać, ble- 
chować = pozbawiać sałatę goryczy przez obsypanie 
ziemią a. obwiązanie liści słomą. B. Ś. I. p. Bieleć: 
Gdy pannie młodej włożą czepiec na głowę, wy- 
krzykują: Oj, bieli 8 1 xPrzen.: Bieli ś. z wierz- 
chu, wewnątrz czarjij = człomek pozornie tylko do- 
bry. 2. bielić sobie twarz, blanszować ś., pudrować 
ś. 3. X wyjaśniać ś., wypogadzać ś. : Niebo ś. 
bieli. 

Bieiidlo, a, Ira. a I. a. fBieiiczka /ar&a bia- 
ła do bielenia twarzy, blansz; puder. 2. węglan 
ołowiu: B. ku bieleniu starych sreber. 

Bielidy, ów, blp. a«tr. meteory czyli gwiazdy spa- 
dające, powstałe z rozsypania i. komety Bieli. 



BEELNICA 

Bielik, a, Im. 1 1. [B., Bieliczek] słoninka podskór- 
na, szponderek. 2. a. Orzeł B., Orzeł białogłów, 
Łomignat, Orzeł białogon (haliaetos albicilla) 
wielki ptak drapieżny z rodziny orłów. 

Bielikrasa, y, Im. y bot. (zantedeschia) roś. z ro- 
dziny ohrazkowatych < BI AŁ -f KR AS > 

XBieiina, y, Im. y futro z białych zajęcy. Goł. 

Bielinek, nka, Im. nkl zool. p. Białelc. 

f Bielinka, i, Im. i rodzaj loozu, bryczki. Goł. 

xBielJnkowy p. Bielistkowy. 

X Bielinki, ek, blp. p. Bielistki. 

[Bielis, a, Im. y] p. Białas. 

[Bieiiska, I, Ira. I] dziewczyna z białemi wło- 
sami. 

Bielistki, ek, blp., x Bielinki futro z brzuszków 
wiewiórek popielic. 

Bielistkowy przym. od Bielistki; Bieiinkowy, 
fBieliznowy: Szuby bielistkowe. Goł. 

Bielistrza, y, Ira. e bot. (bartonia) roś. z ro- 
dziny ożwiowatych. <?> 

Bielizna, y, blra. 1. białość, kolor Ualy: Od 
owej wspaniałej, wśród powszechnej bielizny 
i szarzyzny świecącej stodoły. Orzesz. Odjąć 
trzeba od gorzałki bieliznę. 2. X lołos biały, si- 
wizna. 3. chusty, rzeczy do prania, jak koszule, 
majtki, spódnice, chustki, prześcieradła itp .: Powlec, 
wziąć czystą bieliznę. Prać, suszyć, maglować, 
prasować, znaczyć bieliznę. Pralnia bielizny. 
B. stołowa ~ serwetki, obrusy. Niewiasty święte 
w śnieżnej bieliźnie. Len. ( = w białym ubraniu)- 

4. rzeczy białe, stos czego białego: B. w drzewie 
(pod wierzchnią skórą aż do rdzenia — alburnum). 

5. zbioroioa nazwa drobnych rybek różnego gatun- 
ku. 6. -j;- skórka wiewiórcza. 7. zool. p. Rap. 

fBieliznowy p. Bielistkowy. Hel. 

Bieliżniany przym. od Bielizna: Szwalnia bie- 
liźniana. Zakład B. 

Bieliźniarka, i, Ira. i szwaczka bielizny. 

Bieliżniarski przym. od Bieliźniarz : Prze- 
mysł B. 

Bieiiźniarstwo, a, blra. przemysł bieliżniarski. 

Bieliźniarz, a, Im. e właściciel szwalni a. skła- 
du bielizny. 

Bieika, I, Im. I p. Biela. 

Bielmo, a, Im. a I. a. Białko bot. (albumen) 
pokarm dla zarodka roślinki, nagromadzony w na- 
sionach większości roślin. 2. a. f Biimo lek. = 
a) (leucoma) plamka biaława na rogówce oka, 
skałka na oku, błonica, zaćmienie rogówki, b) f Sza- 
re B. p. Zaćma. X B. perłowe (macula raar- 
garitacea). c) p. Biatkówka. 3. przen. zaćmie- 
nie umysłu, zaślepienie, stronność: Wypolero- 
wał jego rozum, a zdjął z umysłu jego B. Górn. 
Podarunki wzrokowi sędziego B. na oczy przy- 
wodzą. Koch. Zaczęło mu B. z oczu schodzić = 
pi'zejrzał; rozjaśnił ś. jego pogląd. 

Bieimok, a, Ira. I bot. (argemone) roś. z rodzi- 
ny makowatych, 

fBieimooki bielmem dotknięty. <Bielmo-f-OK> 
Bielmować, uje, owal bielić, robić mglistobia- 

łym: Bladość smęt»ft pędzlem bielinowana. 

Krasiń. 

Bieimowaty zawierający bielmo: Nasienie biel- 
mowate. Rost. 

Bielmowy przym. od Bielmo. Bot.: Nasiona 
bielraowe a. Bia.\kov/e =posiadające bielmo. 

[Bielmy , ów, blp.] rodzaj grzybów. 

Bieinia, i, Im. e I. p. Bieiarnia. 2. warsztat 
menniczy, na którym srebrzą inonctę. 

fBieinica, y, Im. e p. Bieiarnia. 



151 



BIELNIK 



BI ERNY 



Blelnik, a, Im. I I. p. Sielarnia. 2. pczel do 
bielenia. 

[Bielny] (o sianie) z [bieli], błotny. 

Blelojad, a, Im. y zool. (hylesinus) chrząszcz 
czteroczlonkowy z rodziny drwalnikowatych. < Biel-|" 
JAD> 

Bielony przym. I. wapnem, hialą farbąpociąg- 
nicty : Dom, pokój B. 2. pohiałą metaliczną po- 
wleczony, pobielany : Rondel B. 3. zaprawiony śmie- 
taną a. mlekiem, zabielony : Buraczki bielone. Ka- 
wa bielona (=biała). 

Bieloteoz, a, Im. e zool. (apate) chrząszcz czte- 
roczlonkowy z rodziny drwalnikowatych, in. kap- 
turnik. <BIAŁ-|-CIEK> 

Bielowaty, X Bilowaty podobny do bielu. 

Bielszy et. w. od Biały. 

[Blelucha, y, Im. y] I. p. Płoć. 2. [Bieluchy 
Im.] gatunek ziemniaków. 

Bleiuchno przys. od Bieluchny. 

Bieluchny, Blaluohny, X Bieluozki, [Bleiuczki], 
Bielusi, Bieluśki, [BialuśkI], Bielusieńki, Bialusleń- 
kr, Bieluslenleczki, Bielutki, Bialutki, Bielutenki, 
Blelutenieczkl, [Bleieńki] zupełnie biały, bardzo 
biały; miluchny przez swoją białość : Bieluchna weł- 
na, płeć. 

XBieluozkl p. Bieluchny. 

XBieluozko przys. od Bleluczkl. 

[Bieluga, I, Im. I p. Rap. 

Bieluń, a, Im. y bot. p. Bieluń. 

Bielunin, u, blm. apt. p. Daturyna. 

Bieluniowy przym. od Bieluń. 

Bieluń, a, Im. e, Bieluń, [Bieluń], Datura bot. 
I. (datura) roś. z rodziny psiankowatych. Gatunek: 
B. pospolity a. Dziędzierzawa, Dzię- 
d z i e r a w a, D e n d e r e w a, D e n d e r a, D z i ę- 
dziera, Pindyrynda(d. stramonium). 2. p. 
Lulek. <?> 

Bielusi p. Bieluchny. 

Bieluslenieczkl p. Bieluchny. 

Bielusienleczko przys. od Bieluslenieczkl. 

Bielusieńki p. Bieluchny. 

Bieiusieńko przys. od Bielusieńki. 

Blelusio przys. od Bielusi. 

Bieluśki p. Bieluchny. 

Bieluśko przys. od Bieluśki. 

Blelutenieczkl p. Bieluchny. 

Bielutenieczko przys. od Bielutenieczkl. 

Bielutenki p. Bieluchny: Firanki jak śnieg bie- 
luteńkie. Kaczk. 

Bleluteńko przys. od Bielutenki. 

Bielutki p. Bieluchny. 

Bielutko przys. od Bielutki. 

Bietdrzan, a, Im. y bot. p. Kozłek. <p. Biel- 
drzan> 

XBIeika, I, Im. I i. p. Biela. 2. pieniądz tvy- 
równywający wartością skórce bieli. 3. [B.] p. Biał- 
ka. 4 [BIełka] grunt jasny, gliniasty. 

Bieiucha, y, Im. y, [Białucha] gatunek ryby, 

BIeługa, I, Im. i zool. I. (delphinus leucas) zwie- 
rzę ssące z rzędu wieloi-ybów. 2. p. WIz. <Ros. 
bśluga> 

[Biełun, a, Im. y] p. Bieluń. 

[Bieły] p. Biały. 

[Bienduga, i, Im. I p. Binduga. 

XBiera, y, Im. y p. Bierka. 

XBieracz, a. Im. e, xBierca ten, co Mera, pobor- 
ca: B. podatków. <BIOR> 

XBieraozka, i. Im. i forma ż. od Bleracz. 

Blerać, a, al p. Brać: Tabaki nigdy nie bie- 
rali. Mlek. 

Bieranie, a, blm., czynność cz. Blerać. 

xBleroa, y, Im. y p. Bieraoz. 



[Bierce, a, Im. a. Bierce] I. orczyk. 2. drą- 
żek do dźwigania konewek, szońdy. <p. Bar- 
czyk > 

'{-Bierczak, a, Im. I księga, kontrola do zapisy- 
wania danin, opłat od włościan: B., gdzie zapi- 
sują podatki i biernie. Pot. 

Bierczy myśl. : Chart B. = odrazu biorący ko- 
ta, chwytny. 

tBIeret, u, Im. y p. Biret: Czapka za B. Prz. 
( -piękne za nadobne). Zdr. f Bieretek. 

fBieretek, tka, Im. tki p. Bleret: B. miała na 
głowie z feretkami. Rej. Odejmie Pan córkom 
sjońskim manele i bieretki. Wuj. Mówi o bie- 
retkach kobiecych Rej i Górnicki. Goł. <p. Be- 
ret > 

fBieretka, I, Im. I p. Biret. 

1. Bierka, I, Im. i, [BIrka], X Biera I. X krą- 
żek, kamień warcabowy. 2. X w Ira. gra w war- 
caby a. szachy. 3. [Bierki, Blirki] łupane pręci- 
ki do gry, in. pliszki: Gra dzieci w B. 
4. lewa, bitka w grze karcianej. 5. X gałka wy- 
borcza, kreska. 6. X przen. dola, los; wyrok, de- 
kret: Bić ś. chcesz koniecznie! a nuż opak B. 
padnie? Pot. Padła nań s^dów boskich B. Pot. 
7. [B.] znaczek a. marka, jako dowód na wręczony 
przedmiot. 8. [B.] wałeczek, na którym kleszczką 
(iglicą) robi i. sieć rybacka. < Chociaż na 
pozór wyraz ten zdaje się należeć do brać, 
zdaje się jednak, że jest pochodzenia Azjat. ; 
por. Tat. berm^k=:brae, Węg. bćr = żołd, czynsz 
itd.> 

2. Bierka, I, Im. i p. BIrka. 

X Bierkowice, wca, Im. wce p. Berkowiec: Nie- 
jeden lnu B. Pol. 

łBIerkowisko, a. Im. a p. Berkowiec. 

[Bierla, i, Im. e] p. Berło. <Zap. BIOR> 

Bierma, y, Im. y bot. (bridelia) roś. z rodziny 
wilczomleczoiuatych. <?> 

[Biermać, a, al] p. Bierzmować. 

[Biermanie, a, Im. a] p. Bierzmowanie. 

[Biermować, uje, owal] p. Bierzmować. 

[Biermowanie, a. Im. a] p. Bierzmowanie. 

-}-Biermuszka, I, Im. I jwlewka piwna, gramatka. 
<Nm. Biermus> 

[Bierna, y, Im. y] ż. p. Bierwiono. 

łBiernat, a, Im. owie głuptas, prostak, nieuk: 
Prostak ci ja; prosty ja B. Prz. ' <0d imienia 
Bernard > 

Biernatek, tka, Im. tki, Pustelnik mały skoru- 
piak morski, mieszkający w pustych skorupach mię- 
czakóiu. 

fBiernla, I, Im. e, t Birnia pobór, danina, dań, 
podatek. <BIOR> 

[Bierniak, a. Im. I] sznurek. <Zap. BIOR> 

Biernie przys. od Bierny: Zachować ś. B. 

Biernik, a, Ira. i gram. przypadek czwarty. 

[Bierno, a, Im. a] p. Bierwiono. 

Bierność, I, blm. rz. od Bierny; p. Recepcyj- 
ność: B. i posłuszeństwo było własnością jego 
charakteru. 

Bierny I. X lubiący brać, chciwy, łakomy, łapczy- 
xoy : Bierne wilka charty. Koch. ( = chciioe na wilka). 
2. yCna który ś. łatwo biorą, chioytają, łapczywy, po- 
nętny : Nazywał zaręczyny najbierniejszą wędką 
na dziewczęta. 3. X obszerny, biorący w i., mogący 
wiele objąć, pojemny, ładowny: Bierna szkuta. Oss. 
4. [B.l iyzny, wydajny: Ziemia bierna. 5. [B., 
Biorny] (o koniu) dzielny, dobrze ciągnąaj. 6. 
a) znoszący skittki działania czyjegoś, uległy upły- 
wom zzewnątrz. b) zachowujący ś. obojętnie, bez 
oddziaływań wobec działań; nieodporny, podatny, 
pasyiony: B. wykonawca rozkazów. 7. hau.; 



152 



BIERWIONO 

Stan B. kupca = cUur/i do zapłacenia, pasywa. 8. 
lek. wykonany nie własną siłą: Ruchy bierne. 

Bierwiono, a, Im. a I. a. Blerzwiono, X Bier- 
wiono, fBierzmo, fBierzmno, fBirzwno, t Birz- 
mo, fBlerzwno, [Bierno, Blerzno, Bierna, t>ei- 
ka, tram: Widzisz trzaskę w oku brata t\vt'{,'o, 
a bierwiona w oku twoim nie widzisz. 2. a. Kakt 
trzaska bot. (epiphyllum) roi. z rodziny opuncjo- 
watych. <BIERW'> . . . 

tBieryt, u, Im. y p. Biret: Nie ucz >mii głupie- 
go doktorem czerwony B. Prz. Zdr. tBieryteK. 
<p. Beret > 

tBierytek, tka, Im. tki p. Bleryt. 

•j-Blerzą^cnJ biorą. 

•f Bierzę =ya biorę. 

fBierzmno, a, im. a p. Bierwiono. 
fBierzmo, a, Im. a p. Bierwiono. 
Bierzmować, uje, owal, f Bierzwnować, [Bier- 
mać, Jerzmować, Wlerzmować, Wlermować, Bler- 
mować, Wlerbować] i. udzielać sakramentu bierz- 
mowaniu. 2. przea. namatfzczać, wzmacniać, paso- 
wać: Cierpienie bierzmowało go na rycerza. 
Krasz. 3. przen. dać w twarz, wyciąć policzek. 

Bierzmowanie, a, Im. a, f BIrzwowanIe, [Bler- 
mowanle, Biermanie, Jerzmowanie, Wierzmowanie, 
Wlermowanie, Blermowanie, WlerbowanieJ 1. 
czynność cz. Bierzmować: Sakrament bierz- 
mowania =namai'zc2anie chryzmem na utwierdzenie 
w wierze. Przystąpić do bierzmowania. 2. p. 
Brusowanle. <Łe. firmare umocnić, stąd Nm. 
firiue(l)n, Cześ. bifmovati> 
[Blerzno, a, Im. a] p. Bierwiono. 
Blerzwiono, a. Im. a p. Bierwiono. 
fBlerzwno, a. Im. a p. Bierwiono. . 

fBierzwnować, uje, owal p. Bierzmować. Rej. 
f Blerzwnowanie, a, blm., czynność cz. Blerzw- 
now£ić 

Bies, a. Im. y. Bis, [Biesiada] czart,, djabeł, sza- 
tan, ziy duch: Zła, jak B. jaki. Zle z biesem 
żartować (-nie wyzywaj złego). B. go tam wie. 
B. po nim, B. po tym ( = nic wart, na nic i. nie 
zda). Co u biesa! A do biesa! Pójść do bie- 
sa ( - do djabła, lo niwecz ś. obrócić). Do biesa 
tam tego było (=do licha, do djabła, niezmiernie 
wiele). ha.i!i B. (= lada kto, byle kio). Gdzie B. 
nie może, tam babę wrazi. Prz. <BI> 

fBlesaga, i, częś. w Im. i, [Besaga, w Im.: 
Bisagi, Besaty] i. sakwy, wór do przewieszania 
na piersi i na plecy: Mnicłiowi dawszy jeść, 
trzeba mu i w biesagi włożyć. Prz. Wzięli 
ciało święte w biesagi. Cli wal. 2. torby skórza- 
ne z obu stron siodła. Zdr. tBiesażkI. <Łć. bi- 
saecium> 
f Biesagowy przym. od Biesaga. 
f Biesażki, źek, blp. p. Biesaga. 
Biesiada, y, Im. y I. posiedzenie wesołe przy 
trunku i potrawach, uczta, bankiet, gody : B. rzad- 
ka bez błazna. Prz. 2. godowanie, ucztowanie, 
rozkoszowanie, używanie: Bogatego pokuta, ubo- 
giego B. Prz. 3. ■'c pociecha, uciecha, rozrywka.^ za- 
bawka, krotochioila : Król miał niemałą, biesia- 
dę, dworując z tych, którzy ś. o ten żart gnie- 
wali. Górn. 4. [B.] n^esele, chrzciny. 5. [B.] bies. 
Zdr. Blesladka. <BIE-|-SIAD> 

Biesiadka, I, Im. I l.p. Biesiada. 2. [B.] ogro- 
dzenie dokoła domów mieszkalnych. 

XBiesladnia, i. Im. e \. jadalnia, pokój stoło- 
toy, pokój jadalny. 2. izba posiedzeń. 

Blesiadniotwo, a, blm. skłonność do bietiadowa- 
nia: Poczęły rosnąć zaboboay, pijaństwo i B. 
Kaczk. 



BIEŻKIEnr 

+Ble8iadnlozek, czka, Im. czkowe p. Biesiadnik. 

Blesiadniozy przym. od Biesiadnik, f Biesiedni- 
czy : Towarzysz B. t, , . • , 

X Biesiadnie przys. od Biesiadny: Podchmielą 
sobie B. Syrok. „ , «, • j 

Biesiadnik, a, Im. cy, KBiesiadownik, f Biesied- 
nik I. uczestnik biesiady, bankietnik, godowmk, 
goić a. gospodarz na biesiadzie. 2. zwolennik bie- 
siad, hulaka: Leżał B. między winnemi kuflami. 
Otw. Zdr. ir. f Bicsiadniczek. 

Biesiadny i. a. Biesiadowy przym. od Biesiada; 
f Biesiedny: Sala biesiadna. Siadają za bie- 
siadnym stołem. Mick. Piosnka biesiadna. We- 
sołe twarze biesiadne. 2. f zabawny, żartowny, 
krotochmlny, śmieszny, pocieszny, ucieszny : Spra- 
wuj ś. podług czasu, a raz ku rzeczom statecz- 
nym, drugi raz ku biesiadnym myśl swą przy- 
kładaj. Górn. Ludzie krotofilni i biesiadni. Kosz. 
[B.] mowny, wesoły, towarzyski. 

Biesiadować, uje, owal I. godować, ucztować, 
bankietować. 2. zażywać rozkoszy, używać, bono- 
wać. 3. myśl. (o zwierzętach) żerować, przebywać 
gdzie gromadą, używając dobrego bytu. 

Biesiadowanie, a, blm., czynność cz. Biesia- 
dować. 

Biesiadowisko, a, Im. a miejsce igraszek głu- 
szca. 

KBIesladownlk, a. Im. cy p. Biesiadnik. 

Biesiadowy p. Biesiadny: Podarek B. Jeż. 

X Biesić i, 'A di aźnić, rozjątrzać, ^.h. wściekać i., 
szaleć, pienić i. ze złości: Pan Andrzej biesił 6. 
Sienk. <Bies> 

XBiesieć, eje, dX psuć s., demoralizować i. 

fBiesiedniczy p. Biesiadniczy. 

fBiesiednik, a, Im. cy p. Biesiadnik. 

fBlesiedny p. Biesiadny. 

Biesostwo, a, Im. a szataństwo, djabelstwo: To 
B. nie wyrzuca ś. tylko w modlitwie i w poście. 
Lach. 

Biesować, uje, owal biesić ś., wściekać i., sza- 
leć, awanturować ś. : Nie biesuj ! wiedz, że to- 
bie nie dano plwać w wędzidła. Mick. 

Blesowanle, a, blm., czynność cz. Biesować. 

Biesowski p. Biesowy: Wielu odstąpi wia- 
ry, przystając do ducha błędów i nauki biesow- 
skiej. Biesowska sprawa. 

Biesowy i. a. Biesowski przym. od Bies: Żyć 
w sprawach biesowych. Stryj k. Zajmować ś. 
praktykami biesowemi. 2. [B.] nienawistny. 

XBiesowyganiaoz, a. Im. e wyganiający biesa 
z opętanych, egzorcysta. < Bies -f- Wy -|- GON > 

[Bleśnica, y, Im. e] forma ż. od Bieśnik. 
<BI> 

[Bieśnik, a, Im. cy] złośnik, złośliwiec. 

[Bietka, i. Im. I] klepka, tylko w wyrażeniach : 
„o piątej bietce," „bez bietki." < Może Nm. Biet = 
deska na końcu statku > 

Bieżący przym. I. który bieży; płynący, niesto- 
jący: Woda bieżąca. Potok, strumień B. 2. 
teraźniejszy, niniejszy, ten, obecny : Rok, miesiąc B. 
3. będący na dobie, na porządku dziennym, z chwi- 
lą obecną związany: Sprawy bieżące. 4. po- 
rządkowy, kolejny: Numer B. <BIEG> 

f Bleżączka, i, Im. i lek. p. Biegunka. 

[BleżeJ p. Bie: Co tobie je? A B. mię mora dusi. 

xBieieć, y, al I. p. Biec: f B. precz = 
odbiec, uciec. 2. [B. za gbura] = iść za chłopa, 
wyjść za mąż. 3. [B.] padać : Deszcz bieży. 4. 
[B.] płynąć: B. czółnem. 

X Bieżenie, a, blm., czynność cz. Bieżeć; [B.] p. 
Biegunka. 

[Bieżkiem] prays. ł/iegiem^ w dyrdy, <BIEG> 



lóa 



BIEŻNY 

Bieżny I. X p. Biegliwy. 2. f zwyczajny, przy- 
jęty, potoczny, przeważnie używany : Wyraz B. 
Forma językowa bieżnji. 

Bifilarny fiz. dwunitkowy -. Bifilarne zawiesze- 
nie igły magnesowej. Magnetometr, elektroskop 
B. Cewa indukcyjna bitilarna. <Now. z Ł6. 
bi- = dwu- -|- filu"! = nić > 

Bifsztyczek, czka, Im. czki p. Blfszłyk. < p. 
Befsztyk > 

Bifsztyczysko, a, Im. a m. a. ni. p. Bifsztyk. 

Bifsztyk, u, Im. I p. Befsztyk. Zdr. Bifszty- 
czek. Zgr. Bifsztyczysko. 

Bifurkacja, i, Im. e I. rozdzielenie ś., rozwidle- 
nie, rozszczej)ienie i. widłowate : B. kolei, gał(*zi. 
2. gie. rozszczepienie ś. rzeki, jeziora, łączące dwa 
systematy wodne. <Now. z Łe. bifurcus = widło- 
waty > 

Bifurkacyjny przym. od Bifurkacja: Tor B. 

1. Biga, i, Im. I p. Bida: Koła naszych big 
prawie ś. o siebie otarły. Krasz. 

2. Biga, i, Im. I p. Bika. 

Bigajza, y, Im. y żelazko do prasowania peruk. 
<Nm. Biegeisen> 

Bigam, a, Im. owie p. Bigamista. <p. Biga- 
mja> 

Bigamicznie przys. od Bigamiczny: B. ożenio- 
ny. Szuj. 

Bigamiczny przym. od Bigamja. 

Bigamista, y, Im. ści, Bigam I. mający dwie 
żony naraz. 2. zwolennik higamji. 

Bigamistka, i. Im. i I. mająca dwuch mężóto. 2. 
zwolenniczka higamji. 

Bigamja, i. Im. e związek małżeński z dioiema 
żonami jednocześnie, ( =dwużeństwo), a. z dwoma mę- 
żami. <Now. z Łó. bi- = dwu- -j- Gr. garaos- 
małżeństwo> 

1. Bigiel, gia. Im. gle odmiana psa: Bigle i ce- 
tery to temat niewyczerpany. Es. Zdr. Bigieiek. 
<Ang. beagle> 

2. Bigiel, gla, Im. gle I. okucie do portmonet- 
ki. 2. [Bigle, blm.] strzemiona, 3. czcion. szcze- 
gół w maszynie do odlewania czcionek. 4. kosz. 
pręt w wyrobie koszykarskim, podtrzymujący jego 
formę i nadający mu moc. 5. pusz. ozdoba rogowa 
u broni. 6. zdń. górna część ramy zduńskiej ro- 
boty, zwykle owalna, u otworu kominka pokojo- 
wego. Zdr. Bigieiek. <Nm. Bugel> 

Bigieiek, Ikd, Im. Ikl p. I., 2. Bigiel. 

Bignonjowaty boi: Rośliny bignonjowate, p. 
Surmiowate. <0d nazwiska Fr. Bignon •j-1656> 

BigockI przym. od Bigot. 

Bigofon, u, Im. y narzędzie tekturowe formy dę- 
tego instrumentu muzycznego, przypominające miizy- 
kę na grzebieniu. < Now. z nazwy wynalazcy Fr. Bi- 
got -|- Gr. fónś obrzmienie, dźwięk, mowa> 

BIgofonIsta, y, Im. ścI grający na bigofonie: 
Na popisie bigofonistów wykonane będą najulu- 
bieńsze utwory muzyczne. 

Bigoraj, a, Im. e gm. drągal, niezgrabjasz. 
<Zara. Biłgoraj = chłopisko z okolic miasta Bił- 
goraja > 

Bigorajka, i, Im. I forma ż. od Bigoraj. 

Bigos, u, Im. y I. potrawa z mięsa pokrajane- 
go: B. hultajski z różnych mięsiw z kapustą. 
B. to wczorajsza potrawa. Prz. ( -rzecz nieśioieża, 
odgrzewana). 2. przen. rzeź, siekanina : Nawet star- 
ce zgrzybiałe, baby, śpitalne kaleki, rąbali Ta- 
tarzy na bigosy drobne. Zim. 3. przen. zamie- 
szanie, mieszanina, zamęt: Będzie B. jaki nowy 
R odszczepieustwa togo. Birk. Narobić bigoKu = 



BIKOWANIE 

nnhaició siebie i drugich kłopotu, nawarzyć pitoa. 
Zdr. Bigosik. <:Nm. Beiguss^sos, podlowa> 

Bigosik, u, Im. i p. Bigos. 

Bigosować, uje, ował kogo = robić z niego bi- 
gos, ćwiertować go : Podajcie go nam, zaraz go 
tu będziemy bigosowali. Pas. 

Bigosowanie, a, blm., czynność cz. Bigosować: 
Gdy ś. sto tysięcy braterskich szabel zbierze, 
łatwo ś. jakoweś B. może uczynić. Sienk. 

Bigosowy przym. od Bigos: Sztuka mięsa bi- 
gosowa. 

Bigot, a, Im. ci człowiek zabobonnie przesadny 
w v)ierze i nabożeństicie, nabołniś. <Fr. bigot, 
Nm. Bigott itd. z Bnm. bi gote = dalibóg; prze- 
zwano świętoszków wyrazami, które ciągle mie- 
li na ustach > 

Bigoterja, 1, blm., Bigotyzm zabobonna przesa- 
da w wierze i nabożeństwie. 

Bigoteryjny przym. od Bigoterja: Należał do 
wszystkich stowarzyszeń bigoteryjnyeh. Bał. 

Bigotka, i. Im. 1 forma ż. od Bigot 

Bigotyzm, u, bira. p. Bigoterja: Bigotyzmowi 
zdawało ś. to nie do zniesienia. Tarn. 

f Bigwanty, ów, \>\^. jakaś broń. Hel. < Zap. Śr.Grn. 
wiege waete = rynsztunek > 

Bijacz, a, Im. e gór. robotnik, ubijający sól 
w beczki, in. beczkowy. <BI> 

[Bijaczek, czka, Im. czki] p. Bijak. 

[Bijaczuszek, szka, Im. szki] p. Bijak. 

Bijaczka, 1, Im. I p. Bidło. 

Bijać, a, al p. Bić: Żebyś było dobre, nie bi- 
jaliby cię. Pśń. [Koryto, co świnie na nim bi- 

Bijadto, a, Im. a p. BIdlo. 

Bijak, a, Im. I I. co ś. bija, co i. rad bija, rc- 
hacz, zawadjaka, awanturnik: Dostała męża pija- 
ka i bijaka. 2. krótszy kij u cepa. 3. w mły- 
nie i^rochowym spód stępora zaokrąglony. Zdr. 
[Bijaczek, Bijaczuszek]. 

Bijanie, a, blm. czynność cz. Bijać: Nie do 
bajania, a do bijania stworzony. Krasz. 

X Bijanka, I, Im. i, Biamka, X Bianka 1. potrawa 
z mleka, migdałów, galarety i rosołu a. z ryżu su- 
szonego, gotowanego w formach : B. z marcypanem. 
2. p. Szodon. 

Bijatyka, I, Im. I zabijatyka, bitwa na kije, pici' 
cie. <Niby Łó. z BI> 

Bijąco przys. od bijący: Ubierał ś. skromnie 
i niebijąco w oczy. Krasz. (=niekrzycząco, niera- 
żąco). 

[Bijony, ów, blp.] p. Plwonja. <p. Piwonja> 

XBik, a, Im. i żbik = drągal, próżniak, piecuch, 
ospalec: Rodzice niektóre już wyszłego bika ze 
szkół trzymają za piecem, nie wiedzieć na jaki 
koniec. <Zap. od Bika> 

Bika, i, Ira. I, Biga I. łuk koła mniejszy niż 
półokrąg. 2. gór. oskard do kopania to gruncie 
kamienistym. 3. a. BIczka mul. deska ścięta łi- 
kowato, zastępująca buksztele. 4. [B.j rodzaj mo- 
tyki. Zdr. [Bibzka]. <Nm. Bicke> 

[Bikać, a, at] p. Bikować. 

[Bikanie, a, blm.] czynność cz. Bikać. 

BIkolateralny, bot. : Wiązka bikolateralna włók- 
nisto-naczyniowa = mązfca włókien i naczyń w ło- 
dygach roślin, składająca ś. z trzech części anato- 
micznych. <Now. Łć. bi = dwu- -f- col (cum) = z-}- 
lateraliso boczny > 

Bikora, y, Im. y zł. laska. <?> 

f Bikować, uje, owal, [Bikać] rąbać, rozUjat 
biką. 

X Bikować się, uje ś., owal ś. próżnować. 

f Bikowanie, a, blm., czynność cz. Bikować 



154 



BIKOWANIE SIĘ 

XBIkowanle się. a ś., blm., czynność cz. Biko- 
wać ś. 

Bikus, a, Im. y dent. p. Bikuspidat. 
Bikuspidat, a, Im. y, Bikus dent. ząb dwuguzi- 
kowy, dwuguzikowiec, ząb policzkowy, ząb mały 
trzonowy. <Now. z Łć. bi- = dwu- + cuspis = 
grot, konieo 

Bikwadrat, u, Im. y mat. czwarta potęga. <Now. 
z Ł(''. bi- -dwu- -|- ąuadratum = czworobok > 

Bikwadratowy przym. od Bikwadrat: Równa- 
nie bikwadratowe = rJwnałue stoprna czwartego. 
BIkwarc, u, Im. e p. Dwukwarc 
XBII, u, blm. p. Biel. 

Bil, u, Im. e I. projekt do prawa w parla- 
mencie angielskim. 2. każde zobowiązanie jMmien- 
ne w Anglji. <Ang. bill> 

XBIia,' I, Im. e p. Biela. 

Bila, I, Im. e bil. I. kula do gry w bilard, kula 
bilardowa: B. swoja. B. grana. W partji pol- 
skiej gra 8. pięciu bilami. 2. sztos, uderzenie: B. 
zrobiona (-trafiona, wpędzona do łuzy). B. za- 
mówiona. B. czysta = z?'o6iona bez potrącenia innej. 
Robić bile jedną po drugiej. Zdr. Biika. <Fr. bille > 

Bilans, u, Im. y zestawienie dochodów i wydat- 
ków osoby a, firmy, dokonanych w ciągu pewnego 
okresu czasu; zamknięcie rachunku: B. handlowy. 
B. brutto. <Fr. bilan, Włos. bilancia, Nm. Bi- 
lanz. No w. z Łć. bilanx = dosł. dwuszalowy> 

Bilansować, uje, owal sporządzać bilans. 

Bilansowanie, a, blm., czynność cz. Bilansować. 

Bilansowy przym. od Bilans: Rachunek B. 

XBilar, u. Im. y p. Bilard. 

Bilard, u, Im. y, X Bilar I. stół do gry bilami: 
B. luzowy, bezłuzowy, francuski. 2. blm. gra 
bilami: Pójdźmy na B. Zagrać w B. 3. miej- 
sce, gdzie ś. znajduje bilard. Zdr. Bllardzik. <Fr. 
bi!lard> 

Bilardowanie, a, blm. I. bil. posuwanie bili ki- 
jem po uderzeniu, podwójne szłosuwanie. 2. wet. 
wadliwy chód konia. 

Bilardowy przym. od Bilard, X Biiarowy : Sa- 
la bilardowa. 

Bllardzik, a, Im. i p. Bilard. 

Bilardzista, y, Im. śol wytrawny gracz w bilard. 

X Biiarowy p. Bilardowy. 

Bilbas, a. Im. y człowiek rosły i niezgrabny, gil- 
bas, dryblas, drągal. < Może w związku z Bel mes > 

Bllbokiet, u, Ira. y zabawka: łapanie kulki, 
przywiązanej do czareczki z rękojeścią, w ięż cza- 
reczkę, a. obrączki na pałeczkę. Goł. < Fr. bll- 
bomiet> 

[Biidować, uje, owal] kształcić, oświecać. <Nm. 
bilden> 

[Budowanie, a, blm.] czynność cz. Biidować. 

Bilecik, u, Im. I p. Bilet: B. miłosny. X Ku- 
pony od bilecików odcina. Orzesz. (=od listów 
zu-tiawnych. 

Blieclkowy przym. od Bilecik: Manewr B. 
Krasz. 

Bilet, u, Im. y, [Bieiet] I. karta: B. wizyto- 
wy. B. z powinszowaniem. 2. kartka, znak pa- 
pierowy, dający do czegoś prawo : B. do teatru, 
na bal, na kwaterę, na loterję. B. loteryjny. 
Wpuszczają tu tylko za biletami, 3. B. banko- 
wy = banknot, bankocetel, papier, papierek = pie- 
niądz papierowy. Zdr. Bilecik. <Fr. billet> 

Bileter, a, Im. rzy a. owie odbierający bilety od 
wchodzących do teatru, na widowiska. 

Biletowy przym. od Bilet: Papier B. 

Bliifuscyna, y, blm. chem. barwnik, znajdujący 
i. w żółci. <Now. z Łć. bllis = żółć -j- fuscus = 
brunatny > 



B I N D A 

Bilinearny p. Dwulinjowy. <Now. z Łć. bi- = 
dwu- 4- liaea=linja> 

Biliprazyna, y, blm. chem. barwnik, znajdujący 
ś. w żółci. <Now. z Łć. bilis-żółć -|- Gr. prd- 
son = czosnek > 

Bilirubina, y, blm. chem. barwnik, znajdujący i. 
w żółci. <Now. z Łć. bilis^żółe -j- Rubin > 

Biiiwerdyna, y, blm. chem. barumik, znajdują- 
cy ś. w żółci. <Now. z Łć. bilis = żółć -j-Włos. 
verde-zielony> 

Biljon, u, Im. y tysiąc miljonów a. miljard, we- 
dług sposobu liczenia francuskiego ; miljon miljo- 
nów — według niemieckiego. <Fr. billion> 

Biijoner, a. Im. rzy a. owie bogacz, mający biljony: 
Era biljonerów zbliża ś. w Ameryce północnej. 

Biijonowy przym. od Biljon. 

Biika, I, Im. I bil. p. Bila mała bila (szczeg. 
do gry w piramidkę). 

[Bilmez nieod.j p. Beimes. 

f Bilmo, a. Im. a p. Bielmo. 

Bilon, u, Im. y drobna moneta zdawkowa. <Fr. 
bilion > 

Bilonowy przym. od Bilon: Moneta bilonowa. 

XBilowaty p. Bielowaty. 

Bilowe, ego, blm. rz. opłata za używanie bil, 

bilardu. 

XBilOwy przym. od Bil; tłusty, tłuszczowy. 
t Błona bilowa, anat. = pokład tłuszczowy pod- 
skórny (pannicuius adiposus). 

Bilowy bil. I. przym. od Bila. 2. bilardowy: 
Partja bilowa. 

Blm w. odgłos dzwonu, zegara itp. <Diwn.> 

Bimbać, a, al wydawać głos: bim, barn, bum, 
dzwonić: Dzwonek już nie bimba, ale zgrzyta, 
chrapie. Wilcz. 

Bimbanie, a, blm., czynność cz. Bimbać; odgłos 
dzwonu. 

XBimba8, a, Im. y dryblas, gilhas, nieuk, drą- 
gal. <Może w związku z Beimes, a. z Bimba- 
6za> 

Bimbasza, y. Im. owie dowódca tysiąca żołnie- 
rzy w Turcji. <Tur. bin (tysiąc) baszy > 

Bimetal, u. Im. e spław dwu metalów : Monety 
wybite ze spławu, który nazwiemy bimetalem, 
zawierać będą w sobie oba metale. <Now. 
z Łć. bi- - dwu- -\- Metal > 

Bimetalista, y, Im. ści zwolennik bimetalizmu. 

Bimetaiistyczny przym. od Bimetalista: Sys- 
tem B. 

Bimetaiizm, u, blm. system monetarny, mający 
za podstawę podwójną jednostkę pieniężną : złotą 
i srebrną. 

Bimorfizm, u, blm. dwupostaciowość, dimikształt- 
ność: Przykłady bimorfizmu przedstawiają mine- 
rały, krystalizujące ś. niekiedy dwojako. <Now. 
z Łć. bi- = dwu- -j- Gr. morfe = forma > 

BIna, y, Im. y cukier. I. strucelka, z której ro- 
bią ś. sucharki. 2. [B.j przepaska płócienna na 
warkoczach, in. s p o d n ó ż e k. <l-e znaczenie 
?; 2-e może zamiast Binda> 

Binarny mat. p. Dwójkowy. <Łć. binariu8> 

Binda, y, Ira. y, x BIndał, XBIndal, x BIndas 
I. przepaska, opaska, taśma: B. do zawiązania 
rany = Sandaż. Nosić rękę na bindzie = na tem- 
blaku. B. koło głowy. Pałasz przez ś. zawiesił 
na bindzie. P. Koch. (= na pasku, nabandolecie). 
X B. królewska = (/;adem. B. rycerska = szar/a, 
wstęga, pas; wstęga orderowa. B. u kapelusza = 
wstążka. X B. u winnka, = welon. B. do podwią- 
zywania wąsów, aby ś. dobrze na mokro ułoży- 
ły. 2. szpagat, którym introligator zszywa ksiąi- 



155 



BINDAL 

kf ; prąiki poprzeczne na grzbiecie książki, dla 
ozdoby. 3. X w Im. pęta, więzy, łyka ; przen. nie- 
wola : Czternaście lat w bindach tatarskich sj)c- 
dził. Kol. 4. bud. feston malowany, rzeźbiony, pełen 
kwiecia, owocn ; p. Nadoknie. 5. f rodzaj ryby. 
6. [B.] - a) długa górnica (sukmana), b) [IJiiidę 
zwiesić] = gniewać ś., dąsać ś., płakać. Zdr. Blndka. 
<Niu. Binde, a w znaczeniu ryby Nin. Bandel > 

xBindal, a, Ira. e p. Binda: Przewiązano jej 
(zakonnicy) czoło bindalem. Krasz. <Nm. Biin- 
del i Śr. Ł6. bendellura> 

XBindalik, a, Im. i p. Bindal. 

XBindal, u, lin. y p. Binda. Zdr. X Bindalik. 

XBindarz, a, Im. e I. aleja kryta ogrodowa, 
szpaler. 2. ogród, wirydarz. Zdr. XBIndarzyk. 
<Zap. z Nra. Bindwerk = szpaler > 

XBindarzyk, a, Im. I p. Bindarz. 

Bindas, a, Im. y I. X p. Binda. 2. f żart. 
penis: Miał B. tak dostały, żeby był nie wlazł 
w żadne tamurały. Kochan. 3. p. Cieśllca. 4. 
w Im. bot. dawniejsza nazioa rośliny : paprotka 
paprotnica (aspidium a. polypodiura lonchitis). 
<Nm. Bin^axt, Dnm. bindex> 

Bindiuha, y, Im. y wózek nizki, czasami dwuko- 
łowy : B. drzewa. Krasz. <Ukr. byndiiihy a. 
bendiuhy blp. > 

Bindka, i, Im. i p. Binda. 

[Bindla, i, Ira. e] krawat. <Nm. Bindel> 

Bindować uje, owal fl. wiosłować, opierając wio- 
sło o burtę statku. <Zap. od Binda > 

Bindowanie, a, bim., czynność cz. Bindować. 

Bindowy przym. od Binda; anat.: f Muskuł B. 
= mięsień krawiecki (musculus sartorius). 

tBinducha, y, Im. y poczwara ? Umyśliłem tę 
binduehę ze świata zgładzić (wiek XVIII). < Mo- 
że Ukr. byndiiih a. byndiuk = szerszeń > 

Binduga, I, Im. I, [Bienduga], WInduga fl. I. miej- 
sce przy rzece, gdzie składają drzeioo, na spław 
przeznaczone. 2. spław drzewa: B., drzewo, za- 
robek wlewały tu trochę zamożności i życia. 
Krasz. 3. zbijanie drzeioa w tratwy. < p. Win- 
dug'a> 

[Bindula, y, Im. y] kańczuk. <Może Nm. BUn- 
del =: wią,zka, pęczek > 

Binia, i, lin. e zł. dziewczyna, kobieta. <?> 

Blnlać się, a ś., ał ś. zł. żenić ś. 

Binlawka, I, Im. } zł. kochanka. 

(Blniocha, y, Im. y] kobieta lekkich obyczajów. 
<!> 

Binokle, I, blp. okulary zasadzane na nos, na- 
nośniki. < Fr. binocle > 

Blnom, u, Im. y mat. p. Dwumian. <Now. zŁć. 
bi--dwu- -j- Gr. nómos = prawidło, sposób itd.> 

Binomjalny mat. przym. od Blnom, dwumienny, 
dwumianowy, dwuwyrazowy : Spółezynnik B. Rów- 
nanie binomjalne. 

BInos, a, Im. y zł. pan. 

Biochemiczny (bi-ochemiezny) przym. od Blo- 
chemja. 

Biochemja (bi-oehemja), i, blra. chemja zastoso- 
wana do zjawisk życiowych. <Now. Gr. bios = 
życie -\- Clieinja> 

f Biodra, y, Im. y p. Biodro. 

Biodro, a. Im. a, 1. a. [Biedro, Bledra, Biodra] 
wydatna, mięsista czcić ciała ludzkiego przed udem, 
poniżej siabizn; część kości miednicnwych zwierząt, 
tworząca wyniosłość po obu stronach zadu ; pierw- 
szy członek noai owadziej: Przepasuj biodra, bio- 
dra twoje białe. Kras. 2.[B.] bok jury, wystający 
poza drabinę. < B I O D Fi > 

Biodrobrzuohowy anat. p. Blodrobrzuszny 
<BIODR-ł- BHZUCII> 



BIOLOGICZNY 

Blodrobrzuszny, Blodrobrzuchowy, X Biodro- 
podpępkowy anat.: Nerw B. = nervus ileo-hypoga- 
slricus. 

Biodroguziezny anat. I. f p. Kulszoogonowy. 
2. p. Blodropodogonowy. <B10DR + (ill'Z> 

f Biodrojamisty anat. p. Kuiszojamlsty. < BIODR 
4- JAM> 

XBiodrokątnicowy, xBiodrokątnlczy: X Zastaw- 
ka biodro-kątnicowa, biodro-k.-jtnicza, anat. = ra- 
stawka fc(j<mcy (valvula ileo-coeealis). <BIODR-f- 
KAT> 

XBiodrokątnlczy p. Blodrokątnicowy. 

xBiodrokuprowy, XKuproblodrowy: X Więzy 
biodro-kuprowe, kupro-biodrowe, anat. - więzy 
krzy żob iodrowe (iigamentSk sacro-iliaca). < BIODR 
-{-Kuper > 

Biodroiędźwiowy, XBIodropolędżwicowy anat.: 
X Mięsień B. = lędźwloudowy (musculus psoas). 
Więzy biodro-lędźwiowe (ligamenta ileo-luiuba- 
lia). Tętnica biodro-lędźwiowa (arteria ileo-lum- 
balis). <BIODR-|-LĘL)Ź> 

Blodrołonowy anat.: Guz, wydatność, wynios- 
łość biodro-łonowa -- eminentia ileo - pectinea. 
< BIODR -f ŁON > 

Biodrookrążnicowy anat.: Tętnica biodro-okrąż- 
nicowa = arteria ileo-colica. < BIODR -}- O -J- 
KRĘG> 

Biodropachwinowy anat.: Nerw B.- pachwino- 
wy zewnętrzny (nervus ileo-inguinalis). < BIODR 
-fPACH> 

Blodropodogonowy mięsień = mięsień w ogonie 
ssaków, in. b i o d r o-g u z i c z n y (musculus ileo- 
subcaudalis). < BIODR -f- Pod -f O -(- GON> 

XBIodropodpępkowy anat. p. Blodrobrzuszny. 
<BIODR-|-Pod-]-PĘP> 

XBIodropolędźwicowy auat. p. Biodroiędźwio- 
wy. 

Blodrowopolędźwiowy anat. : Mięsień B. = muscu- 
lus ileo-psoas. 

XBIodroskrętowy anat.: Mięsień B. (u oran- 
gutanga) = mięsień wspinny (musculus scanso- 
rius). < BIODR -f S -|- KRĘT> 

Biodrowy, f Bledrzny przym. od Biodro: Kość 
biodrowa. Staw B. Choroba biodrowa p. Rwa. 

Blodrzysty mający wydatne biodra. 

Blodynamika (bi-odynamika), I, blm. nauka 
o siłach działających w ustrojach żywych. < Now. 
z Qr. bios = życie -|- dynamikós = silny > 

Biogienetyczny (bi - ogienetyczny) przym. od 
Blogleneza: Prawo biogienetyezne. 

Biogleneia (bi-ogieneza), y, blm. teorja o po- 
chodzeniu zwierząt, gieneza życia zwierzęcego. 
<Now. z Gr. bios = życie -|- gćnesis = początek > 

Biogieograficzny (bi-ogieograficzny) przym. od 
Biogleografja. 

Blogleografja (bi-ogieografja), I, blm. jiauka 
o rozmieszczeniu na ziemi istot ożywionych. <Now. 
z Gr. bios = życie -f- ge = ziemia-|-grafó = piszę > 

Biograf (bi-ogral), a, Im. owie ten, co opisuje 
czijjś żywot, autor zy:iorysu, żywotopisarz, żywo- 
ciarz. <Now. z Gr. bios = życie -|- grafó =, piszę, 
opisuję > 

Biograficznie (bi-ograficznie) przys. od Biogra- 
ficzny. 

Biograficzny (bi-ograficzny) przym. od Blo- 
grafja. 

Biografja (bi-ografja), i, Im. e opis tycia, iy- 
ciorys, żywot. 

[Bioj!] p. Biec. 

Biolog, a. Im. owie p. Biologista. 

Biologiczny (bi-ologiczny) przym. od Blologja: 
Teorja biologiczna. <Now. z Gr. bios -życie 



156 



BIOLOGISTA 



BISIORKA 



-f- -logfa = -znawstwo ; Gr. biológos = aktor, mi- 
mik > 

Biologista (bi-ologista), y, Im. ści, Biolog 
znawca biologji. 

Biologia (bi-ologja), I, blm. nauka o zjawiskach 
w materji żywej: B. roślin = botanika. B. zwie- 
rząt =200^0570. B. ezlo-wieka, - antropologja. 

Biołki, ek, blp. leśn. narosły częścią na zie- 
mi w lasach, czękią na próchniejących pniach. 
<Zdr. od Biel> 

Biomagnetyzm (bi-omagnetyzm), u, blm. ma- 
gnetyzm ztoierzęcy. <Now. z Gr. bios = życie 4" 
Ma^nu*tyzm > 

Biometrja (bi-ometrja), I, blm. nauka o długo- 
ści życia. <Now. z Gr. bios = życie 4--"i6^'i* = 
mierzenie > 

Bionomja (bi-onomja), i, blm. nauka o prawach 
kierujących iyc.iem w przyrodzie. <Now, z Gr. 
bios -życie -|-nómos = prawo > 

Bloplast (bi-oplast), u, Im. y ziarenko życio- 
twórcze. <Now. z Gr. bios = życie -f plassó =^ 
czynię, tworzę > 

[Biorny] p. Bierny. 

Biosfera (bi-osfera), y, Im. y gie. sfera, w któ- 
rej przebywają istoty oiywione na ziemi (powierzch- 
nia kuli ziemskiej i najbliższa jej warstwa po- 
wietrza). <Now. z Gr. bios - życie + sfaira =^ 
(sfera), kula, krąg> 

Bioskopja (bi-oskopja), i, blm. nauka o znakach 
życia i o odróżnianiu życia od śmierci. < Now. z Gr. 
Itios = życie -|- -skopćó = badam, patrzę > 

X Biostatyczny (bi-ostatyezny) przym. od Blo- 
statyka. 

XBiOstatyka (bi-ostatyka), I, blm. nauka o sta- 
nie zdrowotnym i długowieczności życia. < Now. z Gr. 
bios = życie -f- statike = nauka o równowadze > 

X Bipolarny przym. dwubiegunowy, o dwu biegu- 
nach. <Now. z Łć. bi- = dwu- -|-polus = biegun > 

X Birba, y, Im. y m. znacznego stanu żebrak. 
<"Wlos. birba> 

Birbancki przym. od BIrbant: Bankiet B. Bir- 
banckie życie prowadzi. Mieć minę birbancką. 
Piosnka birbancką.. Po birbancku przys. jak 
birbant, birbancko : Żyć po birbancku. 

Birbancko przys. od BIrbanc J, po birbancku. 

Birbant, a, Im. cl a. ty próżniak, hulaka, roz- 
pustnik, hultaj, włóczęga, bałamut: W towarzy- 
stwie birbantów najczęściej go ujrzysz. <Włos. 
birbante = oszust, powsinoga > 

Birbanterja, i, blm. próżniackie, hultajskie 
życie. 

Birbantka, i, Im. I hulatyka, hulanka, rozpu- 
sta, włóczęgostwo: Noc spędzić na birbantce. 
Iść na birbantkę. 'Wrócić z całonocnej bir- 
bantki. 

Birbantować, uje, owal, Birbantować ś. w próż- 
nowaniu, hulaszczo czas przepędzać, hulać: Już 
od lat kilku birbantuje sobie w Warszawie i ani 
pomyśli o obowiązkach. 

BIrbąntowanIe, a, blm., czynność cz. Birbanto- 
wać: Życie jiędzić na birbantowaniu. 

Birbantowanie się, a ś., blm., czynność cz. Bir- 
bantować ś. 

Birbus, a, Im. I żart. birbant, hulaka: A jak 
nie ma nie przy duszy, B. tydzień suszy. Pśń. 
<Niby Łć. z Birbant*> 

Birbuski przym. od Birbus: Kochać panny 
i kobiety są. to birbuskie zalety. 

Birecik, u, Im. i p. Biret. 

Biret, u, Im. y I. a) a. X Beret, f Bleret, fBle- 
retka, f Bieryt czapka rogata bez daszka, używa- 
na przez duchownych i uczonych : Czapka za B. 



Prz. { = wet za wet). Do żony żaka, baby i bire- 
tu nie puszczaj. Prz. h) Xmycku, jarmułka, pius- 
ka, krymka. Wrzucił hajduk Żydowi B. w błoto. 
Pot. c) y.strój głowy u kobiet. 2. woj. szaniec, 
złożony z dwu dwuramników. Zdr. Birecik, XBi- 
retek. <p. Beret > 

Bireta, y, Im. y, gorz. szklana rurka kalibro- 
wana w kwasomierzu z kranikiem. < Fr. burette 
przez Nm. Burette > 

XBiretek, tka, Im. tki p. Biret: Żydzi biretki 
abo mycki, a. inne czapki żółte nosić mają. Sar. 

Biretowy przym. od Biret: Biretowa zapo- 
na. Goł. 

Birka, I, Im. i Bierka, Berka, [Byrka] I. owca 
turecka, wołoska a. egipska z tłustym okrągłym ogo- 
nem. 2. futro z tego zwierzęcia: Birek błam. 3. 
[B.j czapka z tego futra. 4. bazia a. kotka lesz- 
czyny. <Węg. birka = owca > 

[Birka, i, Im. i], p. Bierka. 

f Birkowiec, wca, Im. wce, [Birkowiec] p. Ber- 
kowiec. 

Birkut, a, Im. y I. zool. p. Qrzet. 2. xgatunek 
strzcU z orlemi piórami: Rzuciwszy łuki, cięciwy, 
birkuty, uderzą w tabor. Chr. <Tat. birkut > 

Birkutowy przym. od Birkut: Birkutowe strza- 
ły. Łubom. 

Birlet, a, Im. y kapelusz żydowski. Zdr. Birle- 
tek. <Zap. z Biret, p. Beret > 

Birletek, tka. Im. tkl p. Birlet. 

BIrmuszka, i, blm. p. Biermuszka. 

fBirnia, i. Im. e p. BiernIa. 

łBirzmo, a. Im. a p. Bierwiono. 

fBirzwno, a. Im. a p. Bierwiono: Kiedym 
birzwna rambił. 

[Birzwowanie, a. Im. a] p. Bierzmowanie. 

[Birża, y. Im. e] stanowisko, stacja f akrów. 
<Ros. birża, z Nm. Borse = giełda (bursa) > 

[Birżak, a, Im. ij dorożkarz, fiakr. 

1. Bis, a, Ira. y p. Bies: Cyrograf na byczej 
skórze podpisałeś ty i bisy. Mick. No, wygra- 
łeś, panie bisie. Mick. <p. Bies> 

2. Bis! w. foral (okrzyk, żądający powtórze- 
nia jakiegoś ustępu w czasie koncertu a. wido- 
wiska scenicznego). <Łć. bis = dwakroć> 

[Bisagi, sag, blp.] I. p. Biesaga. 2. kościotrup, 
szkielet. 

Bisam, a, blm. p. Piżmo. <p. Piżmo > 

XBisin, u, Im. y p. Bisior. 

X Bisinowy przym. od Bisin: Szaty bisinowe. Bud. 

Bisior, u, Im. y I. a. xBisson, x Bison, X BIsIn 
droga tkanina ze Wschodu, rodzaj cienkiego płótna : 
B. toż jest, co po hebrajsku „szesz," płótno cienkie 
białe, co teraz kmentem zowią. Mącz. B. a. len bia- 
ły. Leop. 2. wisior, feston, girlanda: I tylko tara jo- 
dła swojemi bisiory ocienia uroczo obadwa tabory. 
Pol. 3. [B.] lśniące, dęte paciorki : W B. jeszcze 
przyozdobię szyję. Kor. 4. a. Pomcha bot. (byssus) 
nieistniejący dziś rodzaj roślin skrytokwiatowych. 
5. zool. = a) ciecz z gruczołu niektórych małżów, 
b) nitki zarodków niektórych grzybów. Zdr. Bisio- 
rek. <Gr. byssos, Łć. byssus - płótno z lnu 
cienkiego, skąd Sr. Grn. bissin. Włos. bisso itd. 
Przejście bisinu na bisior może pod wpływem 
Ukr. byser = perła, dętka; zdaje ś., że bisior 
zmieszano z WIS i stąd [Wisiory] itp.> 

Bisiorek, rka, Im. rki I. p. Bisior. 2. bot. 
(chroolepus) roś. z gromady wodorostów. Gatunek: 
B. fijołkowy (eh. iolithus), u ludu zwany ka- 
mienie f ij ołko we. 

Bisiorka, i, Ira. i, [Bisiórka] I. paciorka, pereł- 
ka. 2. w Im., bud. ozdoba architektoniczno 
w kształcie sznurka pereł. 



157 



BISTOHOWT 



BTSZKOKT 



BIslorowy przym. od Bisior: Oblókł go w sza- 
tę bisiorowjj,. Leop. Co z najprzedniejszej bisio- 
rowej wełny daruję-ć koszuleczkę. Groch. 

[Bisiórka, i, częś. i, Im. Wisiorki], p. Bisiorka; 
Wogóle wieszadełko do noszenia na szyi i głowie. 

fBiskokcIk, a, Im. I p. Biskokt. 

fBiskokt, u, Ira. y p. Biszkokt: Z hanyżem 
pieką, chleb żołnierski, który biskoktem, tj. dwa 
razy pieczonym zowią. Syr. Zdr. f Biskokcik. 
<p. Biszkokt > 

fBiskoktowy przym. od Biskokt. 

[Biskont, a, Im. y] p. Biskup. 

1. Biskup, a, Im. I a. fia a. [Biskont, Bliskup, 
WIskup] dostojnik kościeln)/, zarządzający faktycznie 
a. nominalnie djecezją, ordynarjusz, pasterz : Paweł 
zlecił Tytusowi stanowić kapłany a. prezbitery, 
których także biskupami nazywa. Skar. Z księ- 
dza bywa B. Górn. Podobny, jak zając do bi- 
skupa. Prz. Co Giedroyć, to B. Prz. Kardynał 
nie B., kasztelan nie wojewoda. Prz. Ksii^dz B. 
B. djeeezjalny. B. wikary. B. koadjutor. B. 
Bufragan. Zgr. BIskupisko. <Z Gr. episkopos = 
dosł. dozorca, przez Nm. daw biscof ; stąd Cześ. 
biskup > 

2. Biskup, a, Im. y mul. ścięty kant muru. <?> 
Biskupi przym. od Biskup: Nie chodzę na bi- 
skupich nogach. Prz. (-nie jestem wpływowy). 

BIskupisko, a, Im. a m. a. ni. p. Biskup : Wten- 
czas już B. stare byłby dał krzyże już i gwiazdne 
znaki. Słów. 

fBiskupizna, y. Im. y danina roczna, składana 
biskupowi przez duchowieństwo djecezji jego; docho- 
dy, dobra biskupie. 

[Blskupkl, ek, blp.] gwiazdy Kastor i Poluks. 
Por. [Bliźniaczki], 

Biskupować, uje, owal spełniać obowiązki bisku- 
pie, być biskupem: Biskupa poznańskiego, od nie- 
małego czasu biskupującego, nadaniami docho- 
dów obdarzył. Lei. 

Biskupowanie, a, blm., czynność cz. Biskupować: 
Za biskupowania Św. Wojciecha. Lei. 

Biskupstwo, a, im. a I. godność, urząd, %oladza 
biskupia: B. czyli najwyższe kapłaństwo. Pilch. 
2. djecezją: Mieczysław I założył siedm bi- 
skupstw. 3. pałac biskupa: Na biskupstwie mil- 
czenie było. Krasz. 4. czas, okres urzędowania 
biskupa. 

Biskupszozyzna, y, Im. y dobra biskupie: Bia- 
ła-Puszcza była biskupszczyzną, bo była własno- 
ścią biskupów płockich. Pol. 

Biskwit, a, Im. y I. suchar, sucharek, biszkokt. 
2. p. Biszkokt. <Fr. biscuit = dosł. dwakroe go- 
towany > 

Biskwitowy przym. od Biskwit. 

[Bismark, u, blm. | spirytus z Prus w pęcherzach 
przemycany. <0d nazwiska Nm. Bismarck > 

Bismark przym. nieod.; p. Bismarkowskl: Ręka- 
wiczki tego odcienia orzechowej barwy, która 
nosi nazwę koloru B. Orzesz. <0d nazwiska 
Bismarck > 

Bismarkowskl, Bismark koloru brudno-żółtego, 
orzechowy : Nakładał rękawiczki bismarkowskie- 
go koloru. Krasz. 

XBi8mut, u, blm. chem. p. Bizmut. 

[Bisnowaty] opętany, narwany; głupkowaty. 
<Ukr. bisnowatyj> 

Bison, u, Im. y p. Bisior. 

Bisować, uje, owal I. żądać powtórzenia jakie- 
goś ustępu koncertu a. widowiska : Polonez Cho- 
rążego Moniuszki rozentuzjazmowana publicz- 
ność bisowała . 2. powtarzać utwór muzycztii/. 
śpiew a. taniec na iądanie publiczności : Na ostat- 



nim koncercie chór szkieletów był bisowany. 
Niektóre numery koncertu na ogólne żądanie bi- 
sowano. <Now. z Łć. bis = dwakroć> 
Bisowanie, a. Im. a czynność ez. Bisować. 
XBisson, u, Ira. y p. Bisior. 
fBIssunić, i, ii i f B. ś. p. BIsurmanić. 
Bister, tra, blm. p. Bistr. 
XBistor, u, Im. y p. Bistur: Zamiast B. kła- 
dę słowo kozik. Perz. 

Bistr, a, blm., Bister farba brunatna, ciemno- 
bronzowa, otrzymywana z sadzy niektórych drzew, 
<Fr. bistre, stąd Nm. bi('ejster> 

Bistrowy przym. od Bistr: Miała tę barwę bi- 
strową, ludowi włoskiemu właściwą, jakby roz- 
grzaną słońcem. Krasz. 

Bistur, u. Im. y, X Bistor nożyk chirurgiczny 
składany, lancet: Nie wiem, czy ty piórem, czy 
ja więcej potratię mym zabić bisturem. Zabł. 
<Fr. bistouri, od miasta Włos. pistoja, po Łe. 
Pistorium> 

[Bisty, ów, blp.] rodzaj grzybów, zap. purchawka. 
<Nra. Bofist, gw. fist> 

fBisunić, i, II i f B. ś. p. BIsurmanić. 

Bisurman, a. Im. y, Bisurmanin, xBisurmanieo, 
X Beserman, xBes8erman, xBessermian, xBe- 
sermaniec, X Bezerman, x Bezermaniec, X Be- 
surman, X Basurman, XBossurman mahometanin, 
muzułmanin, pohaniec : Bezecny B. Birk. Nadęte 
i buczne bisurmany. Birk. Rad, że mu ś. zdarza 
z bisurmany czynić. Leszcz. S. Przen. : człowiek 
rozwiązłych obyczajów; niedowiarek; renegat; łotr, 
urwis. < Przekształcenia Arab. Tur. raiisiilman 
= wyznawca islamu, czyli raahoraetaństwa; stąd 
też nasze muzułmanin, moslem in i islam> 

BIsurmanić, I, ii, f Bisunić, f Bissunić turczyć, 
na bisurmana nawracać. B. Ś., f BisunIĆ ś., fBISSU- 
nlć Ś. stawać ś. bisurmanem, przyjmować religję 7na- 
hometańską ; przen. wieść życie rozwiązłe, psuć ś., 
łajdaczyć ś., rozpuszczać ś., wałęsać ś.: Tak ś. 
z tym światem bisurmanim smiele. Wad. Gdzie 
ty ś. bisurmanił? hę? Bał. 

XBIsurmanieo, ńoa. Im. ńoy a. ńoe p. Bisurman : 
Gromił brzydkie bisurmańce. Paszk. Przeciwko 
bisurraańeom w oczy z buławą skoczy. Petr. No- 
wotny B. w mienionym zawoju. Paszk. ( = re- 
negat). 

Bisurmanieć, eje, al stawać ś. bisurmaneyn. 

Bisurmanin, a, Im. anie p. Bisurman: Czyni