(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Sownik jzyka polskiego"



Ł ^.^^M 







, . ScTy 


—**? * 


t 1 




. 


r£*3S 




tjw* ■ *ŁCl 




i— 



fc^ A 



#? 



M 



E&i 




SŁOWNIK JEŻYKA POLSKIEGO 



Digitized by the Internet Archive 

in 2011 with funding from 

University of Toronto 



http://www.archive.org/details/sownikjzykapolsk02karo 



LaP. P 

1/|<LAjLcJ 

SŁOWNIK 




POLS 





ułożony pod redakcją 



JANA KARŁOWICZA, ADAMA KRYŃSKIEGO 



WŁADYSŁAWA NIEDZWIEDZKIEGO 



TOM II 



H— M 



504639 



DZIEŁO NAGRODZONE PRZEZ KRAKOWSKĄ AKADEMJĘ 

UMIEJĘTNOŚCI NA KONKURSIE IMIENIA LINDEGO I ZALECONE 

PRZEZ SZKOLNĄ RADĘ GALICYJSKĄ DO UŻYTKU SZKÓŁ 



WARSZAWA 

Nakładem prenumeratorów i kasy im. Mianowskiego. 

W drukami „Gazety Handlowej" 

Szpitalna, 10 

190? 



$03Bo.ieHO L[eH3ypośo, 
EapmaBa, 27 Iiohji 1902. 






Spis skróceń w tomie I i II. 

a] Wyrazy: 



a. = albo. 

Ags. = anglosaski. 

Ameryk. = amerykański. 

an. = analogja, analogicznie, analogiczny. 

anat. = anatomiczny. 

Ang. = angielski. 

antr. = antropologiczny. 

apt. = aptekarski. 

Ar. = aryjski, indoeuropejski. 

Arab. = arabski. 

arch. = archeologiczny. 

astr = astronomiczny. 

Azjat = azjatycki. 

bakt. = bakterjologiczny. 

bart. = bartniczy. 

bed. = bednarski. 

Belg =belgijski. 

bezok =bezokolicznik. 

bil. = bilardowy. 

biol. = biologiczny. 

blach. = blacharski. 

Big. = bułgarski. 

blm. = bez liczby mnogiej. 

blp. = bez liczby pojedynczej. 

bł. = błędnie. 

bot. = botaniczny. 

Brąz. = brazylijski. 

Brs.= białoruski. 

buch. = buchalteryjny. 

bud. = budowniczy. 

bur. = bursztyniarski. 

chem. = chemiczny. 

Chin. = chiński. 

Chor. = chorwacki. 

cieś.= ciesielski. 

Clt.= celtycki. 

cukier. = cukierniczy. 

cukr. = cukrowniczy. 

Cyg. = cygański. 

cyk. = cyklisto wski. 

cz. = czasownik, słowo. 

czcion. = czcionkarski. 

Cześ. = czeski. 

częstot. = słowo częstotliwe. 

ezęś. = częściej. 

daw. = dawny, dawniej. 

dent. = dentystyczny. 

Dlż. = dolnołużycki. 

Dnm. = dolnoniemiecki. 

dok. = słowo dokonane. 

dom. = domyśla się. 

dosł.= dosłownie. 

druc = druciarski. 

druk. = drukarski. 



Duńs.= duński 

dziec. = dziecięcy. 

Dźwn. = dźwiękonaśladowczy, onomatopeiczny. 

Dżagatajs. = dżagatajski. 

ekon. = ekonomiczny. 

elektrot. = elektrotechniczny. 

embr. = embrjologiczny. 

farb. = farbiarski. 

fecht.=fechtunkowy. 

fil.=filozoficzny. 

Fin. = fiński. 

fiz. = fizyczny. 

fizj. = fizjologiczny. 

fl. = flisacki. 

fortep. = fortepjanistowski. 

fot. = fotograficzny. 

Ft. = francuski. 

garb. = garbarski. 

garn. = garncarski. 

gie. = gieograficzny. 

gieol. = gieologiczny. 

gim. = gimnastyczny. 

gis. = giserski. 

Głż.=górnołużycki. 

gm.=gminny. 

Gnm. = górnoniemiecki. 

gorz. = gorzelniczy. 

Got. = gocki, gotycki. 

gór. = górniczy. 

Gr. = grecki. 

gram. = gramatyczny. 

haf. = hafciarski. 

han. - handlowy. 

Hb. = hebrajski. 

her. = heraldyczny. 

hist. - histologiczny. 

HI. = holenderski. 

Hp. = hiszpański. 

hut. = hutniczy. 

im. = imiesłów. 

in. = inaczej. 

intr. = introligatorski. 

inż. = inżynierski. 

ir. - ironiczny. 

Japońs.= japoński. 

jednot. = cz. jednotliwy. 

jęz.= językoznawczy. 

jub. = jubilerski. 

kam. = kamieniarski. 

karc. = karci arski. 

kip. = kiperski. 

kol. = kolejowy. 

koł. = kołodziejski. 

koń.^koniarski. 



V 



kosz. = koszykarski. 

kość = kościelny, teologiczny. 

koli. = kotlarski. 

kow.= kowalski. 

kraw. = krawiecki. 

kuch. = kuc barski. 

kuśn. = kuśnierski. 

lek. = lekarski. 

lekc. = lekceważący. 

lep. = lepiej. 

leśn. = leśniczy. 

licz. = liczebnik. 

Lit. = litewski. 

Im. = liczba mnoga. 

lp. = liczba pojedyncza. 

lpd. = liczba podwójna. 

Łć. = łaciński. 

Łt. = łotewski. 

ni. = rodzaj męski. 

Mal. = malajski. 

malar. = malarski. 

mat. = matematyczny. 

mech. = mechaniczny. 

Meksyk. = meksykański. 

men. -menniczy. 

met. = meteorologiczny. 

mier. = mierniczy. 

min. = mineralogiczny (i krystalograficzny, pe- 
trograficzny). 

mł.= młynarski. 

Mongoł. = mongolski. 

mor. = morski, marynarski. 

Moraw. = morawski. 

mul. = mularski. 

muz. = muzyczny. 

myd.= mydlarski. 

myśl. = myśliwski. 

Ngr. =nowogreeki. 

ni. = rodzaj nijaki. 

nied.= niedokonany. 

niek.= niekiedy. 

nieod. = nieodmienny. 

nieos.=nieosobowy. 

Nm. = niemiecki. 

Now. = w nowszych czasach dowolnie utwo- 
rzony. 

noż.= nożowniczy. 

ogr. = ogrodniczy. 

okrzyk. = okrzykowy, wykrzyknikowy. 

org. *= organniistrzowski. 

Orm. = ormiański. 

os. - osoba. 

osn. -osnowa (temat, źródłosłów) 

p. - patrz. 

pal. = paleontologiczny. 

Pg. = portugalski. 

piecz, pieczętarski. 

pick. = piekarski. 

piern. piernikarski. 

piesz. = pieszczotliwy. 

piw. piwowarski. 

pń.= pion (pierwiastek). 

poch. pochodny, pochodzi. 

poet.= poetycki. 

pog. = pogardliwy. 

Pol.=polski. 

por. = porównaj. 

posp.= pospolity, nieliteracki. 

pouf. poufały. 

pow. = powoźniczy. 

powr. powroźniczy. 

późń. = późniejszy. 



pp. = przypadek. 
praw. = prawniczy, 
prow. = prowincjonalny. 
Prs.= perski. 
Prz. = przysłowie, 
przeć. - pojęcie przeciwne. 
przen. = przenośnie. 
przyi. = przyimek. 
przym. = przymiotnik, 
przyrod. = przyrodniczy, 
przys. = przysłówek, przysłówkowo. 
Pśii. = pieśń. 
pusz. = puszkarski. 
ret. = retoryczny. • 

ręk. = rękawiczniczy. 
rodź. = rodzaj (gramatyczny). 
roi. = rolniczy. 
R os. = rosyjski, 
rozk. = rozkazujący. 
rub. = rubaszny. 
Rum. = rumuński. 
ryb.=rybacki. 
rz. = rzeczownik, 
rzem. = rzemieślniczy, 
rzeź. = rzeźniczy. 
rzeźb. = rzeźbiarski. 
S. = staro-, 
siod. = siodlarski. 
S. Jrl.=staro-irlandzki. 
Skd. = skandynawski. 
Skr. = sanskrycki. 

sld. = słoworód ludowy (nowotwór, analogizm). 
Sł. = słowiański. 
Słc. - słowacki, 
słd. = słow r oród. 

sł. lud. = słoworód ludowy (nowotwór, analo- 
gizm). 
Słń. = słowieński. 
sp. = spójnik. 
Srb. = serbski. 
st. n. -stopień najwyższy. 
st. r. = stopień równy. 
st. w. = stopień wyższy, 
stoi. = stolarski. 
szczeg. = szczególnie, 
szczot. = szczotkarski. 
szew. = szewcki. 
szk. = szklarski. 
Szwed. = szwedzki. 
ś. = się. 

ślus. — ślusarski. 
Sr. = średniowieczny. 

Sr. Gni. = średniowieczno-górnoniemiecki. 
Sr. Łć. = średniowieczno-łacinski. 
tap. - tapicerski. 
Tat. = tatarski. 
teatr. = teatralny. 
tech. = technologiczny. 
tel. = telegraficzny. 
l kac. = tkacki. 
tok. = tokarski. 
Tur. = turecki. 
ucz. = uczniowski. 
Ukr. = ukraiński. 
Ur. = uralsko-altajski. 
w. = wykrzyknik. 
wet. = weterynarski. 
Węg. = węgierski, 
węgl. = węglarski. 
wiośl.= wioślarski, 
wł. imię własne. 
właśc. = w znaczeniu właściwym. 



VI 



Włos. = wioski. 

wog. - wogóle. 

woj. = wojskowy. 

wym. = wymawia się. 

z. = zaimek. 

zag.= zagadka. 

zam. = zamiast. 

zap. = zapewne. 

zb. -zbiorowy. 

Zd. = zendzki. 

zdń. = zduński. 

z dr. = zdrobniały. 

zeg. = zegarmistrzowski. 

zgr. = zgrubiały. 

zł. = złodziejski. 

zn. = znaczenie, w znaczeniu. 

zool. = zoologiczny. 

zoot. = zootomiczny. 

ż.=rodzaj żeński. 

żart. -żartobliwy. 

Żyd. -żydowski. 

f staropolski. 

! wyraz, którego unikać należy. 

X mało używany. 

[ ] gwarowy. 

< > uwaga o pochodzeniu wyrazu. 

* domniemana postać wyrazu. 



b) Autorowie i źródła. 

AB. = August Bielowski. 

Abg. = Abgar Sołtan (Michał Abgarowicz). 

Abr.= Władysław Abraham. 

Ad. = Samuel Adalberg. 

A. Jag. = Anna Jagielonka. 
Alb. = Albertus z wojny. 
Alber.=Jan Albertrandi. 

An. = Władysław Ludwik Anczyc. 

And. = Antoni Andrzejowski. 

And. z Kobył. = Andrzej Glabcr z Kobylina. 

Ant. -Karol Antoniewicz. 

Ant. z Przem. = Antonin z Przemyśla. 

A rc. = Krzysztof Arciszewski. 

Ask. = Szymon Askenazy. 

Asn. = Adam Asnyk. 

Auszp. = Kazimierz Auszpurgier. 

Azul. = Azulewicz. 

Bach. = Feliks Bachowski. 

Bal.=Michał Baliński. 

Bale. = Oswald Balcer. 

Bals. = Kacper Balsam. 

Bał. = Michał Bałucki. 

Ban. = Jerzy Samuel Bandtke. 

Ban. W. = Wincenty Bandtke. 

Bar.^Sadok Barącz. 

Baran. = Marjan Baraniecki. 

Bardz.=Jan Alan Bardziński. 

Barszcz. = Jan Barszczewski. 

Bart. = Juljan Bartoszewicz. 

Bart. A. = Artur Bartels. 

Bartk. = Bartkowski. 

Baz. = Cyprjan Bazylik. 

Bądź. = Antoni Bądzkiewicz. 

B. B. = Biblja Brzeska. 
Beł. = Stanisław Bełza. 
Bełc. =Adam Bełcikowski. 
Bem = Antoni Gustaw Bem. 
Bent.=Feliks Bentkowski. 

Bent. W. - Władysław Bentkowski. 
Bern. = Feliks Bernatowicz. 
Berw. = Ryszard Berwiński. 



Bew. = Bewerley czyli gracz angielski, tra- 
giedja 1777 r. 
B. G. = Biblja Gdańska. 
Biał.= Marcin Białobocki. 
Białob. = Marcin Białobrzeski. 
Biel. = Tomasz Bielawski. 
Biel. J. -Joachim Bielski. 
Biel. M.- Marcin Bielski. 
Biel. P. = Piotr Bieliński. 
Bier. = Czesław Biernacki. 
Bies. = Biesiady Baltyzera. 
Big. = Henryk Biegeleisen. 
Birk. = Fabjan Birkowski. 
BI. = Jan Bloch. 
Bliź. - Józef Bliziński. 
Błaż. = Marcin Błażowski. 
Bob. = Michał Bobrzyński. 
Bóbr. =Florjan Bobrowski. 
Bobrów. = Jan Bobrowicz. 
Bocz. = Boczyłowicz. 

Bodz. = Bodzantowicz (Kajetan Suffczynski). 
Bog. = Józef Jerzy Boguski. 
Bog. W. = Władysław Bogusławski. 
Bog. Woj. = Wojciech Bogusławski. 
Bogar. = Bogarodzica. 
Boh. = Franciszek Bohomolec 
Boh. J. = Jan Bohomolec. 
Boh. K. = Ksawery Bohusz. 
Bonk. = Bońkowski. 
Bost.^F. Bostel. 

Boż. = Bożydar (Edmund Bogdanowicz). 
Bratk. - Daniel Bratkowski. 
Brk. = Aleksander Bruckner. 
Brodź. = Kazimierz Brodziński. 
Bron. = Marcin Broniowski. 
Brud. = Zygmunt Brudecki. 
Brzóz. = Karol Brzozowski. 
B. Sz. = Biblja Szaroszpatacka. 
Bud. = Szymon Budny. 
Bud. B. = Bieniasz Budny. 
Buk. = Zofja Bukowiecka. 
Bukar = Pamiętniki Bukara. 
Byk.- Piotr Jaksa Bykowski. 
Bz. = Abraham Bzowski. 
Cham.= Ksawery Chamiec. 
Chełch. = Henryk Chełchowski. 
Chełm. = Zygmunt Chełmicki. 
Chęć. = Jan Chęciński. 
Clii. = Antoni Chleboradzki. 
Chleb. = Bronisław Chlebowski. 
Chi. = Kazimierz Chłędowski. 
Chin. = Piotr Chmielowski. 
Chin. B. = Benedykt Chmielowski. 
Choć. = Józef Chóciszewski. 
Chód. = Stanisław Chodyński. 
Chodk. = Karol Chodkiewicz. 
Chodk. A . = Aleksander Chodkiewicz. 
Chodk. K. = Krzysztof Chodkiewicz. 
Chodź. = Ignacy Chodźko. 
Choin = Teodor Jeske Choiński. 
Chr. = Wojciech Chróścinski. 
Chrząsz. = Pamiętniki Chrząs-czewskiego. 
Chwal. = Stanisław Chwalczewski. 
Ciec. = Franciszek Ciecierski. 
Ciecisz. = Cieciszewski. 
Ciek. = Piotr Ciekliński. 
Cieszk. = August Cieszkowski. 
Cyg. = Mateusz Cygański. 
Cz. = Tadeusz Czacki. 
Czahr. = Adam Czahrowski. 
Czajk. = Michał Czajkowski. 
Czar. = Bronisław Czarni k. 



VII 



Czart. A. = Adam Czartoryski G. Z. P. 

Czer. = Rafał Józef Czerwiakowski. 

Czer. S. = Stanisław Czerski. 

Czerm.= Wiktor Czerniak. 

Czerń. = Gustaw Czernicki. 

Cziach. = Piotr Cziachowski. 

Czół. = Aleksander Czołowski. 

Czucz. = Aleksander Czuczynski. 

Ćwik. = Ludwik Ćwikliński. 

Dambr. = Samuel Dambrowski. 

Dan. = Gustaw Daniłowski. 

Dar. = Adam Darowski. 

Dar. J. = Jan Kazimierz Darowski. 

Darów. = Aleksander Weryha Darowski. 

Das.= Wacław Dasypodius. 

Dąb.=Ignacy Dąbrowski. 

Dek. = Jan Dekan. 

Deo. = Deotyma (Jadwiga Łuszczewska). 

Derd. = Hieronim Derdo wski. 

Dęb. L. = Ludwik hr. Dębicki. 

Dęboł.= Wojciech Dębołęcki. 

Djar. gr. = Djarjusz sejmu grodzieńskiego 
1784. 

Dm.=Franciszek Ksawery Dmochowski. 

Dmusz. = Ludwik Adam Dmuszewski. 

Dobrz— Stanisław Dobrzański. 

Donim.=Antoni Donimirski. 

Dor. — Krzysztof Dorohostajski. 

Dow— Dowód jasnej szkody cudzoziemskich 
pieniędzy, 1645 r. 

Drozd —Jan Drozdowski. 

Drużb.=Elżbieta Drużbacka. 

Drz.=Pamiętniki Drzewieckiego. 

Dub. = Piotr Dubiński. 

Dub. M.=Marjan Dubiecki. 

Dudz— Michał Dudziński. 

Duńcz.=Stanisław Duńczewski. 

Dyak— Mikołaj Dyakowski. 

Dyb.== Władysław Dybowski. 

Dyg— Adolf Dygasiński. 

Dział.=Tytus Działyński. 

Dzierż.— Józef Dzierzkowski. 

Dziew. = Dziewosłąb dworski mięsopustny 
z czasów Władysława IV. 

Dzw.=Jan Dzwonowski. 

Ehr.=Gustaw Ehrenberg. 

Ejs.=Marcin Ejssymont. 

Epist=Epistola albo list Rabi Samuela 1588. 

Es.=Esteja. 

Est,=Ewaryst Estkowski. 

Estr— Karol Estreicher. 

Ew. ś. Mat.=Ewangielja św. Mateusza. 

Ext.^Exterus (Ludwika Godlewska). 

Fal.== Krzysztof Falissowski. 

Faleń. =Feliejan Faleński. 

Falib— Krzysztof Franciszek Falibogowski. 

Falim.=Stefan Falimierz. 

Farn.=-Stanisław Farnowski. 

Fel. = Alojzy Feliński. 

Fil.=Filozof bez religji (Ksawery Bohusz). 
Filip.=Kazimierz Filipowicz. 

F1n.=Ludwik Finkiel. 

Fort.=Fortuny i cnoty różność. 
Fred. A.=Aleksander Fredro. 

Fred. J.=Jan Aleksander Fredro. 

Fred. M.= Andrzej Maksymiljan Fredro. 
Fund.=Fundamenta wiary. 

Fur.=Stefan Furman. 

Gac — Józef Gacki. 
Gad. albo Gadora.=Jan Gadomski. 
Galat.=Joannicjusz Galatowski. 
Gał.=Jędrzej Galka z Dobczyna. 



Gam — Gamaston (Gustaw Kamieński). 

Garcz.= Stefan Garczyński (pisarz XIX wieku). 

Garczyń.= Stefan Garczyński (pisarz XVIII 
wieku). 

Gasz.=Konstanty Gaszyński. 

Gaw.=Marjan Gawalewicz. 

Gawar— Wincenty Hipolit Gawarecki. 

Gawiń.=Jan Gawiński. 

Gawr. =Fran ciszek Rawita Gawroński (Wi- 
gura). 

Gers.=Wo.jciech Gerson. 

Gęb.=Jakób Gębicki. 

Gil.=Paweł Gilowski. 

Gill.=Agaton Giller. 

Gl. a. Glog.=Zygmunt Gloger. 

Glicz— Erazm Gliczner. 

Gliń.=Kazimierz Gliński. 

Glin. J.= Józef Gliński. 

Gnat.=Jan Gnatowski. 

Gocz.= Wojciech Goczałkowski. 

God.=Cyprjan Godebski. 

Gol.=Filip Golanski. 

Golj— Krzysztof Goljan. 

Goł.=Łukasz Gołębiowski. 

Gom— Wiktor Gomulicki. 

Gor.=Antoni Górecki. 

-Gosł.=Stanisław Gosławski. 

Gosł. M— Maurycy Gosławski. 

Gost.= Anzelm Gos tomski. 

Gostk.=Wojciech Gostkowski. 

Gosz— Seweryn Goszczyński. 

Goś.=Wawrzyniec Goślicki. 

Górn.=Łukasz Górnicki. 

Gors —Konstanty Górski. 

Gors. J.=Jakób Górski. 

Gors. K. M — K. M. Górski. 

Gr.=Aleksander Groza. 

Grab.=Ambroży Grabowski. 

Grab. B.=Bronisław Grabowski. 

Grab. P.=Piotr Grabowski. 

Grabów— Sebastjan Grabowiecki. 

Greg— Jan Kanty Gregorowicz. 

Greg. K.=Kazimierz Gregorowicz. 

Groch.=Stanisław Grochowski. 

Gród —Jan Grodwagner. 

Grodz.=Grodzki. 

Groic.=Bartłomiej Groicki. 

Grudz.=Stanisław Grudziński. 

Grusz.=Artur Gruszecki. 

Grz.=Stanisław Grzebski. 

Gwag— Aleksander Gwagnin. 

Haj.=Hajota (Helena Janina z Boguskich 
Szolc-Rogozińska). 

Haur=Jakób Kazimierz Haur. 

Hel.=Zygmunt Antoni Helcel. 

Henr.==Henrichman. 

Herb.=Jan Herburt. 

Hil— Ojciec Hilarjon (Falęcki). 

Hist. Aleks.=Histor.ja o żywocie i znamieni- 
tych sprawach Aleksandra W. 

Hist. w Lan.=Historja w Landzie. 

Hist. rzym.=Historje rzymskie. 

Hist. uc.=Historja ucieszna. 

H. Jana. = IIistorja prawdziwa księcia fin- 
landzkiego Jana. 

Hós.=Ferdynand Hósick. 

Hof.— Klementyna z Tańskich Hoffmanowa. 

Holew.=Władysław Holewinski. 

Hoł.=Igoacy Holowinski. 

II. Pol. = Herbarz rodzin szlacheckich Kró- 
lestwa Polskiego. 

Hrb —Benedykt Herbest. 



1 



VIII 



H. Tr.=Historja Trojańska (z r. 1563). 

Hube=Michał Jan Hubę. 

Hubę R.=Romuald Hubę. 

Hul.=Benedykt Hulewicz. 

Hylz — Jan Augustyn Hylzen. 

Ins. c. l.=Instruktarz celny litewski. 

Ist. o św. Józ.=Istorja o św. Józefie (1540). 

Iż— Iżycki. 

Jabcz — Jan Nepomucen Jabczyński. 

Jabł.— Jan Jabłonowski. 

Jabł. A.=Aleksander Jabłonowski. 

Jabł. J. A.=Józef Aleksander Jabłonowski. 

Jach.=Stanisław Jachowicz. 

Jag— Stanisław Serafin Jagodyński. 

Jak. J.=Józef Jakubowski. 

Jak. W.— Wojciech Jakubowski. 

Jam.=Stanisław Jamiołkowski. 

Jan.=Jan Januszowski. 

Jan. Cz.=Czesław Jankowski. 

Jan Kaz.=Jan Kazimierz, król. 

Jancz.=Pamiętniki Janczara Polaka. 

Jank.=Edmund Jankowski. 

Jar —Feliks Paweł Jarocki. 

Jaracz. =E. Jaraczewska. 

Jaroch.=Kazimierz Jarochowski. 

Jaś —Jan Nepomucen Jaśkowski. 

Jell.=Cezary Jellenta (Napoleon Hirszband). 

Jeł.=Aleksander Jełowicki. 

Jen.=Ludwik Jenike. 

Jent—Jentys. 

Jez.=Franciszek Jezierski. 

Jeż=Teodor Tomasz Jeż (Zygmunt Miłkow- 
ski). 

Jeżow.=Władysław Stanisław Jeżowski. 

Jord.=Jordan (Juljan Wieniawski). 

Jun.=Klemens Junosza (Szaniawski). 

Jund.=Bonifacy Jundziłł. 

Jur.=A. Jurowjusz. 

J. Zaw.=Jakób Zawisza z Kroczowa. 

Kaczk— Zygmunt Kaczkowski. 

Kal.=Walerjan Kalinka. 

Kalic.=Bernard Kalicki. 

Kam —Jan Nepomucen Kamiński. 

Kant. = Kanty czki. 

Karcz.=Wacław Karczewski (Marjan Jasień- 
czyk). 

Karł.=Jan Karłowicz. 

Karnk—Stanisław Karnkowski. 

Karp— Franciszek Karpiński. 

Karw.=Józef Dunin Karwicki. 

Kasp.=Jan Kasprowicz. 

Kasz.=Kazimierz Kaszewski. 

Kat. G.=Katechizm Gdański. 

Kaw. Nar.=Kawalerja Narodowa. 

Kawcz.=Maksymiljan Kawczyński. 

Kaz. Qnieź.=Kazania Gnieźnieńskie. 

Kaz. Swięt— Kazania Świętokrzyskie. 

Kaz. 1555.=Kazania niedzielne i świąteczne 
nieznanego autora, spisane około r. 1555. 

Kąc— Walery Kącki. 

Kęt.=Wojciech Kętrzyński. 

K- G— Kancjonał Gdański. 

Kil~Jan Kiliński. 

Kir.=Adam Honory Kirkor. 

Kirch— Henryk Kircheim. 

Kis.=Aleksander Kisielewski. 

Kisz— Leon Kiszka. 

Kit.= Jędrzej Kitowicz. 

Klecz.= Stanisław Kleczewski. 

Klim.=Zofja Klimańska. 

Kln.=Antoni Kalina. 

Klon.=Sebastjan Fabjan Klonowicz. 



Kluk=Krzysztof Kluk. 
Kł.=Tomasz Kłos. 
Kłob.=Adam Antoni Kłobukowski. 
Kłok.=Hieronim Kłokocki. 
Kłos=Tomasz Kłos. 
Km.=Achacy Kmita. 
Kn.— Grzegorz Knapski. 
Kniaź.=Franciszek Djonizy Kniaźnin. 
Kob.=Marcjan Kobiernicki. 
Koch. W.=Wespazjan Kochowski. 
Koch. J.= Jędrzej Kochanowski. 
Kochan.=Jan Kochanowski. 
Kol.=Kolęda, komedja 1778 r. 
Kolb.=Oskar Kolberg. 
Kołak.=Stanislaw Kołakowski. 
Kołł— Hugo Kołłątaj. 
Kom.— Ignacy Komorowski. 
Kon.=Marja Konopnicka. 
Kon. St.=Stanisław Konarski. 
Koncz.=Franciszek Koneczny. 
Koń —Michał Kończą. 
Kop.=Izydor Kopernicki. 
Kopcz— Onufry Kopczyński. 
Kor. = Wincenty Korotyński. 
Korcz.=Wit Korczewski. 
Koron. =Koronowicz (Walerjan Wróblewski). 
Koryt.— Onufry Korytyński. 
Korz.=Józef Korzeniowski. 
Kos. = Wincenty Kosiakiewicz. 
Koss.=Józef Kossakowski. 
Koss. A —Antoni Kossakowski. 
Koss. H.=Henryk Kossowski. 
Kosz— Stanisław Koszutski. 
Kość— Tadeusz Kościuszko. 
Kot.=Józef Kotarbiński. 
Kotł.=Henryk Kotłubaj. 
Kow.=Zofja Kowerska. 
Kozier — K. Kozierowski. 
Kozł.= Stanisław Kozłowski. 
Koź.=Kajetan Koźmian. 
Koź. A.=Andrzej Edward Koźmian. 
Kraj.=Jan Krajewski. 
Kraj. M.= Michał Krajewski. 
Kram.=Stanisław Kramsztyk. 
Kras.=Ignacy Krasicki. 
Kras. > A.— Adam Stanisław Krasiński. 
Krasiń— Zygmunt Krasiński. 
Krasz.=Józef Ignacy Kraszewski. 
Krasz. K.= Kajetan Kraszewski. 
Kraus.=Aleksander Kraushar. 
Krech. =Adam Krechowiecki. 
Krem.=Józef Kremer. 
Krow.=Marcin Krowicki. 
Krum.=J. Krumłowski. 
Krup.=Jędrzej Krupiński. 
Krup. F.=Franciszek Krupiński. 
Kryń.=Adam Antoni Kryński. 
Krzem. = Stanisław Krzemiński. 
Krzyw.=Ludwik Krzywicki. 
Księgi Jez. = Księgi Jezusa, syna Syracho- 
wego. 
Kub.=Ludwik Kubala. 
Kucz.=Walenty Kuczborski. 
Kul.=Jan Alojzy Kulesza. 
Kulicz.=Adam Kuliczkowski. 
Kulig.=Mateusz Ignacy Kuligowski. 
Kur.=Ewaryst Andrzej Kuropatnicki. 
Kurp.=Karol Kurpiński. 
Kwiat.=Marcin Kwiatkowski. 
Kźm.=Kajetan Koźmian. 
L.=Słownik Lindego. 
Lach.=Sebastjan Lachowski. 



IX 



Lachn.=Ignacy Lachnicki 

Lam=Jan Lam. 

Lange=Antoni Lange. 

Lat=Jan Latoś. 

Leg. Al.=Legienda o św. Aleksym. 

Lekar.=Lekarstwo na uzdrowienie Rzpltej. 

Lel.=Joachim Lelewel. 

Len.=Teofil Lenartowicz. 

Leon.=Leonard z Urzędowa. 

Łeop.=Jan Leopolita. 

Los—Józef Franciszek Leski. 

Leszcz.=Stanisław Leszczyński. 

Leszcz. S— Samuel Leszczyński. 

Lew.— F. H. Lewestam. 

Li.=Jan Libicki. 

Lib— Karol Libelt. 

Lied.=Wacław Lieder. 

Lip.=Pamiętnik Lipskich. 

Lip. J.=Józef Lipiński. 

Lis.— Ksawery Liske. 

Lis. H.=Henryk Lisicki. 

Lub.=Edward Łabowski. 

Lubien.=Stanisław Lubieniecki. 

Labom. =Stanisław Herakljusz Lubomirski. 

Łab.=lIieronim Łabęcki. 

Ład.=Remigjusz Ładowski. 

Lag.=Stosław Laguna. 

Łączn. =Jakób Łącznowski. 

Łepk.=Józef Łepkowski. 

Łęcz.=Paweł Łęczycki. 

Łęt.=Juljan Łętowski (Władysław Książek). 

Łoś =Wincenty Łoś. 

Łoź.= Walery Łoziński. 

Ls.— Józef Franciszek Łęski. 

Łuk.=Józef Łukaszewicz. 

Mac. P.=Encyklopedja Macierzy Polskiej. 

Mac S.— Samuel Maciejowski. 

Mac z Róż.=Maciej z Różana. 

Mag.=Antoni Magier. 

Manr.=Adam Mahrburg. 

Maj.=Erazm Majewski. 

Mal.=Mikołaj Malinowski. 

Mai. N— Norbert Eugienjusz Malinowski. 

Malcz.=Anloni Malczewski. 

Malin.— Lucjan Malinow ski. 

Mai. =An toni Małecki. 

Ma] yszcz.— Stanisław Małyszczycki. 

Mank. -Aleksander Mańkowski. 

March.=Marchołt. 

Mas.=Tomasz Masalski. 

Mas. J.=Józef Masalski. 

Mask.=Samuel Maskiewicz. 

Masł.=Ludwik Masłowski. 

Mat.=Marcin Matuszewicz. 

Mat.=Karo] Matyas. 

Mat. J— Ignacy Matuszewski. 

Matejko— Jan Matejko. 

Matl.— Władysław Matlakowski. 

Mącz.=Jan Mączyński. 

Mell.==Zofja Mellerowa. 

Meniń.=Franciszek Meniński. 

Mer. -Henryk Merczyng. 

Mias.=Kacper Miaskowski. 

Mick.=Adam Mickiewicz. 

Mik.=Kacper Mikosza. 

Mik. z Wilk.=Mikołaj z Wilkowiccka. 

iVLikl.=Franciszek Miklosicz. 

Miłk.=Juljan Miłkowski. 

Min.— Józef Kpiłam Minasowicz. 

Minisz. Józef Aleksander Miniszewski. 

Mir.==Mirjam (Zenon Przesmycki). 

Ml.^Stanisław Mleczko. 



Ml. duch.=Mleko duchowne. 

Młodź.=Tomasz Młodzianowski. 

Mochn.=Maurycy Mochnacki. 

Módl. Konst.=Modlitewnik siostry Konstancji. 

Módl. Wac.=Modlitwy Wacława. 

Mor.=IIieronim Morsztyn. 

Mor. A.=Andrzej Morsztyn. 

Mor. K.=Kazi mierz Morawski. 

Mor. T.=Teodor Morawski. 

Mor. Tob.=Tobjasz Morsztyn. 

Moracz.=Jędrzej Moraczewski. 

Moraw.=Franciszek Morawski. 

Morz.=Walerja Morzkowska. 

Mosk.=Moskorzowski. 

Moż— Możdżeński. 

Mrong.=Krzysztof Celestyn Mrongowjusz. 

Mrów. = Jan Mrowiński. 

Mrzc.=Antoni Morzycki. 

Muchl.=Antoni Muchliński. 

Mur.=Murmelius. 

Murin.=Marcin Murinius. 

Myc. = Jerzy Mycielski. 

Myin.=Franciszek Mymer. 

Nag—Nagoda (Irena Mrozowicka). 

Nagan —Edmund Naganowski. 

Nagł.=Antoni Nagłowski. 

Nagur.=Ignacy Nagurczewski. 

Nałk.=Wacław Nałkowski. 

Napom. ^Napomnienie ku zgodzie (w. XVI). 

Nar.=Adam Naruszewicz. 

Naw.=Książeczka Nawojki. 

Nen.=Marceli Nencki. 

Niedź.=Leonard Niedźwiedzki. 

Niem.=Juljan Niemcewicz. 

Niem. A. = Andrzej Niemojowski. 

Niemoj.=Ludwik Niemojewski. 

Nies.=Kacper Niesiecki. 

Nor.=Cyprjan Norwid. 

Now.==Maksyiniljan Nowicki. 

No w. M.=Michał Nowodworski. 

Nowin.=Józefat Nowiński. 

Nowod.=Jan Nowodworski. 

Nr. = Władysław Nehring. 

Ochoc.=Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. 

Ochor.=Juljan Ochorowicz. 

Ocz.=W T ojciech Oczko. 

Oczap.=Józef Bogdan Oczapowski. 

Od.=Antoni Edward Odyniec. 

Odym.=W T alenty Odymalski. 

Okol.=Szymon Okolski. 

01.=Władysław Olendzki. 

01iz.=Tomasz Olizarowski. 

01sz.=Jakób Olszewski. 

Op.=Baltazar Opeć. 

Opal.=Krzysztof Opaliński. 

Opal. Ł.=Łukasz Opaliński. 

Ork.= Władysław Orkan. 

Orn.=Jan Ornowski. 

Or-Ot=Artur Oppman. 

Ort.=Ortyle prawa Magdeburskiego. 

Orzech. — Stanisław Orzechowski. 

Orzesz.=Eliza Orzeszkowa. 

Os.=Ludwik Osiński. 

Os. A.=Aloizy Osiński. 

Os. J.=Józef Osiński. 

Oss.=Józef Ossoliński. 

Ossol.— Jerzy Ossoliński. 

Ossow.=Godfryd Ossowski. 

Ost.=Ostoja (Józefa Sawicka). 

Ostr.=Teodor Ostrowski. 

Ostr. S.=Stanisław Ostrowski. 

Ostror.=Jan Ostroróg (Myśliwstwo z ogary). 



X 



Ośw.=Stanisław Oświęcim. 
Otw— Walerjan Otwinowski. 
Otw. S —Samuel Otwinowski. 
Pank.=Jan Pankiewicz. 
Papr.=Bartosz Paprocki. 
Papr. F.=Franci&zek Paprocki. 
Park.=Jakób Parkosz z Żórawicy. 
Pas.— Jan Chryzostom Pasek. 
Paszk.=Marcin Paszkowski. 
Paszk. F.=F. Paszkiewicz. 
Pat. = Jan z Szamotuł Paterek. 
Paw —Adolf Pawiński. 
Pawl.=Stefan Pawlicki. 
Pawlik.— Mieczysław Pawlikowski. 
P. cheł.=Prawo chełmińskie. 
Perz.=Ludwik Perzyna. 
Petr.=Sehastjan Petrycy. 
Pias.=Józef Piasecki. 
Piątk— A. Piątkowski. 
Piek.=Franciszek Piekosiński. 
Piel.=Eljasz Pielgrzymowski. 
Pień. = Krzysztof Pieniążek. 
Pieńk.=Karol Pieńkowski. 
Piet.=Antoni Pietkiewicz (Adam Pług). 
Pil.-=Roman Piłat. 
Pilch. =Dawid Pilchowski. 
Pim.=Euzebjusz Pimin (Piotr Mohyła). 
Piotr — J. Piotrowski (1581). 
Pir.^Grzegorz Piramowicz. 
Pis.=Szymon Pisulewski. 
P. Koch.=Piotr Kochanowski. 
Pleb.=Józef Kazimierz Plebański. 
Pobł.=G. Pobłocki. 
Poc.=Hipacjusz Pociej. 
Podcz.=Karol Podczaszyński. 
Połuj.=Aleksander Połujański. 
Pon. — Józef Poniatowski. 
Popł.= Seweryn Popławski. 
Poręb.=Edward Porębowi cz. 
Pot.— Wacław Potocki. 
Pot. A. = Antoni Potocki. 
Pot. L.— Leon Potocki. 
Pot. S.=Stanisław Potocki. 
Pow. o pap. Urb.=Powieść o papieżu Urbanie. 
Pr.=Proteus abo odmieniec z XVI w. 
Proch. = Antoni Prochaska. 
Prot.=Jan Protasewicz. 
Pms=Bolesław Prus (Aleksander Głowacki). 
Prusz.— Seweryna Pruszakowa. 
Przezdz.= Aleksander Przezdziecki. 
Przędz.=Przędziwa, lnu, konopi przyprawa. 
Przyb.=Jacek Przybylski. 
Przybor.= Walery Przyboro wski. 
Przybysz.=Stanisław Przybyszewski. 
Przyst.=Aleksander Przystański. 
P. Sand.=Pieśni Sandomierzanina. 
Ps. flor.^Psałterz florjański. 
Ps. puł.= Psałterz puławski. 
Ps. 1540.=Psałterz z r. 1540. 
Pudł.=Melchjor Pudłowski. 
Pulp.— Pulpit żyjący, 1781. 
Puł.=Kazimierz Puławski. 
Pytl. = H. St. Pytliński. 
Radl.=Ignacy Radliński. 
Radz.=Michał Radziwiłł. 
Radź. K.=Krzysztof Radziwiłł. 
Rak.=W. Rakowski. 
Rast.=Edward Rastawiecki. 
Rej=Mikołaj Rej. 

Rei. lG85=Djarjusz prawdziwej relacji z 1685 
roku. 
Remb.— Aleksander Rembowski. 



Rew. — Stanisław Rewieński. 

Rcym.— Władysław Stanisław Reymont. 

Rod.=Rodoć (Mikołaj Biernacki). 

Rodz.=Marja Rodziewiczówna. 

Rog.=Józef Rogosz. 

Rog. L.=Lcon Rogalski. 

Rog. St.=Stanisław Roguski. 

Rogal.— Józef Rogaliński. 

Rogoż. = Stefan Szolc-Rogoziński. 

Roj. = Kazimierz Rojan. 

Roi. = Antoni Rolle. 

Rom.=Mieczysław Romanowski. 

Rost.=Józef Rostafiński. 

Rozb.=Soter Rozmiar Rozbicki. 

Rozm. — „Rozmowa Polaka z Litwinem" 15(34. 

Rozm. piel.=Rozmowa niektórego pielgrzyma. 

Rozm. um. Pol.=Rozmowy umarłych Polaków. 

Rul.=Józef Rulikowski. 

Rut.=Welamin Józef Rutski. 

Ryb. = Maciej Rybiński. 

Ryb. J.=Jan Rybiński. 

Rys.=Salomon Rysiński. 

Ryszk.=Ryszkowski. 

Rzącz.=G. Rząezyński. 

Rzew.=Henryk Rzewuski. 

Rzew. W —Wacław Rzewuski. 

Rzęt.= Stanisław Rzętkowski. 

Sak.=Kasjan Sakowicz. 

Salin.=Wojciech Salinarjusz. 

Sar.=Stanisław Sarnicki. 

Sarn.=Zygmunt Sarnecki. 

Schob.=Feliks Schober. 

Schot— Herman Schotten. 

Sekl.=Jan Seklucjan. 

Sew.= Sewer (Ignacy Maciejowski). 

Sęp=Mikołaj Sęp Szarzyński. 

S. Grodź— Sejm Grodzieński 1793. 

Si ark. = Władysław Siarkowski. 

Siem.=Lucjan Siemieński. 

Siem. J— Juljan Siemiaszko. 

Siemir.— Józef Siemiradzki. 

Sien.=Marcin Siennik. 

Sienk.= Henryk Sienkiewicz. 

Sier.= Wacław Sieroszewski. 

Sir.=Bernard Maciej Siruć. 

S. K.= Słownik łacińsko-polski wyrazów le- 
karskich F. K. Skobla i A. Kromera. 

Skal—Pamiętnik Cefasa Skalskiego 1685. 

Skar.=Piotr Skarga. 

Skarb. ^Fryderyk Skarbek. 

Skiba=Wołody Skiba (Władysław Sabowski). 

Skr. -■= Stanisław Skrodzki. 

Skrzet.= Win centy Skrzetuski. 

Sk. umier.=Skarga umierającego. 

Słotw.=A.dam Słotwiński. 

Słów — Juljusz Słowacki. 

Słpn.= Sługa pani. opera 1780. 

Słup.— Stanisław Słupski. 

Sł. wil.=Słownik wileński (wydanie Orgel- 
branda). 

Sm.=Stanisław Smolka. 

Smol.=Władysław Smoleński. 

Smotr.— Melecjusz Smotrycki. 

Sob.=Franciszek Maksymiljan Sobieszczański. 

Sok. = August Sokołowski. 

Sol.=Stanisław Solski. 
. Sow.=Leonard Sowiński. 

Sp.=Wł. Spausta. 

S. Par. =■ Sąd Parysa. 

Spas.=Wło"dzi mierz Spasowicz. 

Spicz.=Iiieronim Spiczyński. 

Spr.=Sprawa chędoga o Męce Pańskiej 1544. 



XI 



Stadn.=Kazimierz Stadnicki. 
Star.=Szymon Staro wolski. 
Stark.=Juljusz StarkeL 

Starz. ^-Leopold Starzeński. 
Stasz.=Stanisław Staszyc. 
Stat. Kaz. Jag. = Statut Kazimierza Jagieloń- 
czyka 1503 r. 
St. Aug— Stanisław August Poniatowski. 
Staw.=Sebastjan Stawicki. 
Steb.=Ignacy Stebelski. 
Stęcz.=Bohusz Zygmunt Stęczyński. 
St. lit— Statut litewski. 
Str.=Henryk Struve. 
Strój —Stanisław Strojnowski. 
Śtrum.=01brycht Struroieński. 
Stryj k— Maciej Stryjkowski. 
St. wiśl.=Statut Wiślicki. 
Sul— Sulima (Walery Przyborowski). 
Sulistr.=Józef Sulistrowski. 
Sup.= Józef Supiński. 
Sur.=Wawrzyniec Surowiecki. 
Sur. K.= Karol Surowiecki. 
Susz.=Remigjusz Suszycki. 
Syk.=Erazm Sykst. 
Syn.=Michał Synoradzki. 
Syr.=Szymon Syreński. 
Syrok.= Władysław Syrokomla. 
Sz.=Paweł Szczerbicz. 
Szaj.— Karol Szajnocha. 
Szaj. W.=Władysiaw Szajnocha. 
Szawł.=Teodor Szawłowski. 
Szczep. = Józef Szczepkowski. 
Szost.=Urban Szostowicż. 
Szt.=Jan Sztolcman. 
Sztyrm.= Eleonora Sztyrmer. 
Szuj.=Józef Szujski. 
Szuk.=Wandalin Szukiewicz. 
Szym.=Józef Szymanowski. 
Szym. A.=Adam Szymański. 
Szym. W— Wacław Szymanowski. 
Szym. z Ł.=Szymon z Łowicza. 
Szymon.=Szymon Szymonowicz. 
Ślesz.=Sebastjan Śleszkowski. 
Slus— Antoni r Ślusarski. 
Śniad.=--Jan Śniadecki. 
Śniad. J.=Jędrzej Śniadecki. 
Swięt.= Aleksander Świętochowski. 
Świt.=Piotr Świtkowski. 
Św. z Woc.=Swiętosław z Wocieszyna. 
Tacz.=Władysław Taczanowski. 
Tarn.=Stanisław Tarnowski. 
Tam. J.^Jan Tarnowski. 
Tat.=Lucjan Tatomir. 
Teof.=Szymon Teofil. 
Tet.— Kazimierz Tetmajer. 
T. K.=Tadeusz Korzon. 
Tol.=Adam Tołoczko. 
Tom.=Dyzma Bończa Tomaszewski. 
Tomk.— Stanisław Tomkowicz. 
Torz.= Józef Torze wski. 
Trejd.=Jan Trejdosiewicz. 
Tremb.= Stanisław Trembecki 
Tren— Bronisław Trentowski. 
Trep.=Mśeisław Edgar Nekanda Trepka. 
Tretj.=Józef Tretjak. 
Tręb. W.=Wł. Trebicki. 
Troc=Michał Abraham Troć. 
Troj.=Feliks Trojański. 
Trzt.=Trztyprztycki. 
Trzyc.=Jędrzej Trzycieski. 
Tuch.=Jan Tucholczyk. 



Turcz.=Juljusz Turczyński. 

T w. = Samuel Twardowski. 

Twórz. =Marcin Tworzydło. 

Tym.^Kantorbery Tymowski. 

Tysz.=Aleksander Tyszyński. 

Tyt. pr. magd.=Tytuły prawa magdeburskiego. 

Uj.=Kornel Ujejski. • 

Urb.= Aureli Urbański. 

Urs.=Jan Ursyn us. 

Urzęd.— Marcin z Urzędowa. 

Ust.=0 ustanowieniu i upadku konstytucji. 

Ust. cen. — Ustawa cen miasta Warszawy 
1573 r. 

Ustrz = Andrzej Ustrzycki. 

Yol — Yolumina legum. 

Volck.=Mikołaj Volckmar. 

W — Jakób Waga. 

W. A.=Antoni Waga. 

Wad.= Józef Wadowski. 

Wag.=Stanislaw Wagner. 

Wal.=Aleksander Walicki. 

Wał.=Antoni Wałecki. 

Warg.=Andrzej Wargocki. 

Warsz.= Krzysztof Warsze wieki. 

Was.— Edmund Wasilewski. 

Wawrz- z Prażm.=Wawrzyniec z Prażmowa. 

Wej— Aleksander Wejnert. 

Wejs. = Józef Wejsenliof. 

Wen.=Poemat ., Wenecja" w. XVI. 

Wer.= Józef Wereszczyński. 

Wern.= Henryk Wernic. 

Wessl.=Marja Wesslówna. 

Węc.=Zygmunt AYęclewski. 

Węg.=Kajetan Węgierski. 

Węgrz.=Antoni Węgrzynowicz. 

Węż.=Wężyk Widawski. 

Wiel— Aleksander Wielopolski. 

Wiel. W.=Wojciech Wincenty Wielądko. 

Wielis.=Wielisław (Eugienjusz Skrodzki). 

Wierzb.=Teodor Wierzbowski. 

Wiet.=Hjeronim Wietor. 

Wil.=Paulina Wilkońska. 

Wilcz.=Albert Wilczyński. 

Wilk.=August Wilkoński. 

Wirt*=Marja z Czartoryskich ks. Wirtem- 
berska. 

Wiszn. =Michał Wiszniewski. 

Wiśl.=Adam Wiślicki. 

Wiśn.=Michał Serwacy Wiśniowiccki. 

Wit.=Stefan Witwicki. 

Włod.= Ignacy Włodek. 

Wod.=Kazimierz Wodzicki. 

Wol.= Konstanty Wolski. 

Wol. J.=Jan Wolan. 

Wol. W. = Włodzimierz Wolski. 

Wolsz.=Wolsztajn. 

Wor.=Jan Paweł Woronicz. 

Woj c.= Kazimierz Władysław Wójcicki. 

Wr.= Walenty Wróbel. 

Wrześ. = August Wrześniowski. 

Wuj.=Jakób Wujek. 

Wyb.=Józef Wybicki. 

W ybr— Pamiętniki Wybranowskiego. 

Wypr.=Wyprawa plebańska Albertusa. 

Wyrw —Karol Wyrwicz. 

Wys.=Szymon Wysocki. 

Wysp.=Stanisław Wyspiański. 

Wysz.=Walerjan Wyszyński. 

Zab.=Ignacy Zaborowski. 

Zabł.==Franciszek Zabłocki. 

Zabór— Zaborski. 

Zach. = Jan Zacharjasiewicz. 



XII 



Zachar.=Grzegorz Zacharjasiewicz. 
Zag.=Włodzimierz Zagórski. 
Zaj— Szymon Zajączkowski. 
Zakrż.= Walenty Zakrzewski. 
Zal.=Bohdan Zalewski. 
Zal. K.=Kazimierz Zalewski. 
Zał.=Andrzej Załuski. 
Zam.=Andrzej Zamojski. 
Zan=Tomasz Zan. 
Zap. = Gabrjela Zapolska. 
Zaw.= Teodor Zawacki. 
Zaw. I.=Ignacy Zawadzki. 
Zawil.=Roman Zawiliński. 
Ząbk.=Stanisław Zabkowicz. 
Zbył —Piotr Zbylitowski. 
Zbył. A.=Andrzej Zbylitowski. 
Zdziech.=Marjan Zdziechowski. 
Ziel.=Gustaw Zieliński. 



Ziem.=Eleonora Ziemięcka. 

Zigr.=Jan Zigrovius. 

Zim— Bartłomiej Zimorowicz. 

Zm.=Roman Zmorski. 

Zwr. M.=Zwrócenie Matjasza z Podola. 

Zych=Maurycy Zych. 

Żarn.=Grzegorz z Żarnowca. 

Ż. B.=Żywot św. Błażeja. 

Ż. E.=Żywot Eufraksji. 

Żebr.=Jakób Żebrowski. 

Żegl.=Arnolf Żeglicki. 

Żel.= Władysław Żeleński. 

Żer. = Stefan Żeromski! 

Żm.=Narcyza Żmiehowska. 

Żoch.=Feliks Żochowski. 

Żółk.=Stanisław Żółkiewski. 

Żółkow.— Alojzy Gonzaga Żółkowski. 



XIII 




H I. jęz. = spółgłoska tylno-językowa twarda, 
głośna a. dźwięczna (honor, hotel, wahadło...). 
Przed samogłoska i ma brzmienie miękkie h\ 
które w piśmie oznacza ś. tą samą literą h 
(his tor ja, hijena, hipoteza...). Oprócz wykrzykni- 
ków ha, hej i tp. i utworzonych od nich wyrazów, 
używa ś. tylko w wyrazach obcych i przyswo- 
jonych z innych języków, jak: herbata, hełm, 
pohaniec, brana..., lub też w niektórych swoj- 
skich, przekształconych pod wpływem obcym; 
np. hańba (z f gańba), hardy (f gardy), hołota 
(z gołota) i t. p. Spółgłoska h dawniej wyma- 
wiała ś. odrębnie jako głośna i dziś wymawia 
ś. tak w niektórych tylko okolicach polskich; 
w wymawianiu zaś większości głośne h dzisiaj 
prawie nie istnieje i zastąpione zostało cichym 
eh. W piśmie jednak, zę względu na pochodze- 
nie wyrazów, zachowujemy h. 2. muz. = a) 
siódmy stopień tonacji c major: H leży między a 
a c. U z bemolem nosi nazwę b. b) H dur a. 
major, H moll a. minor = nazwy tonacji a. gam 
majorowe) (twardej) i minorowej (miękkiej): Ton 
a. tonacja h major ma pięć krzyżyków. Koncert 
(z) h minor. 

1. Ha nieod. nazwa litery H. 

2. Hal w. I. okrzyk zadziwienia i razem oburze- 
nia = hę ?, hola!, ach!: Jak waszraość śmiesz na- 
zywać mnie pocztowym, mnie, towarzysza i rot- 
mistrza? ha? Sienk. Hal chłopie, więcbyś 
chciał mieć* dwie oczy, jak i szlachcic? L. 2. 
okrzyk wyrażający szyderstwo = 6a/, no!: On nieraz 
rękami katowskierai bity, człowiek ha ha zna- 
mienity. Petr. Ha, zapewne nie za swoje zboże 
zebrał tyle pieniędzy? L. Ha cóż, nie zgadłem, 
he? L. 3. ach!, aha!, a!, dobrze!: Ha! wiem co 
uczynię. Ha, złodzieju! — Ha! jak ś. macie? co 
ś. u was dzieje? Mick. Ha trudno! jak ś. uprze- 
cie, to muszę wam krowę sprzedać. Prus. ( = no, 
at). Ha! niechże tak będzie. Ha! mniejsza o to. 
4. Ha ha! wyraża śmiech głośny = cha cha cha: Ha 
ha ha, pocieszna nowina. Boh. 5. Ha ha a. 
Ha ho, Ha hoj wyraża pobudkę, zachętę: Ha ha 
po lesie wszędzie ś. rozlega, już sam bury wilk 
wybiega. Koch. (= okrzyki szczwających). Wól, 
gdy ma ciągnąć, wołają nań: ha ho!, gdy zaś 
do pośpiechu: ha hoj, i zatnie go biczyskiem. 
Haur. 6. Ha la a. X Hala, X Halala okrzyk bo- 
jowy: Ha la, ha la la, hu hulała, ulała głos 
w spotykaniu na wojnie. Włod. Wypadli Krzy- 
żacy, hala krzycząc, hala. Tw. 7. Ha ho! ha 
ho! =s krzyk myślhoego, gdy już zwierz ubity. 
< Okrzyk. > 

fHa sp. a, i: Sędzia dwu czeladniku z woźnym 
posłać ima, ha inako uczynić nie śmiej. St. wiś). 
O dług ha o rzeczy zastawione sampierz rzecz stra- 
ci, nie staw na trzeciem roku. St. wiśl. < =A> 



[Haaj !, Haj I] okrzyk przy odpędzaniu ptactwa 
drapieżnego. < O k rzy k. > 

Haba, y, Im. y, fChaba I. Xgrube sukno białe. 
Por. Gunia, Samodział, Parć. 2. [H.] = a) bie- 
lizna, ubranie, manatki. b) dziec. chleb. 3. Xprzen. 
bieda, nędza, ubóstwo: Cóż mi po lamie, kiedy 
wewnątrz H. ? <Arab. aha = gruba tkanina 
wełniana; por. Haby> 

[Haban, a, Im. y] p. Kaban. 

[Habanina, y, Im. y] = Chabanina. 

[Habcydens, u, Im. y, Chapcydens] akcydens, 
dochód nieprawy, obrywka. < p. Akcydens; sld. 
do Chap!> 

Habdank, u, blm. podziękowanie, zwolnienie, spo- 
kój: Ja ostatni nie bez szlachetności światom 
daję H. Słów. <Z Nm. abdanken = uwolnić, od- 
prawić > 

f Habdankowaó, uje, ował = Abdankować. Sł. 
wil. 

fHabdankowanie, a, blm., czynność cz. Hab- 
dankowaó. 

[Habdukat, a, lra. y] = Adwokat. <Sld. do Du- 
kat > 

[Habel, a, Im. e] cielę, odsądzone od krowy. 
< Śr. Łć. abellus= jagnię > 

X Habelek, Ika, Im. Iki p. Abelek. 

X Habelkowy przym. od Habelek: Dwanaście 
skór habelkowych na buty i lederwerki. Kaczk. 

Habenda, y, Im. y mienie, majątek; mała fortu- 
na szlachecka. <Łć. habenda Im. ni. dosł. -rze- 
czy mieć ś. mające > 

Haber, bru, Im. bry] p. Chaber. 
Haberdzie, a, blm.] p. Chaberdzle. 
Habiany przym. od Haba: Opończa, siermię- 
ga habiana. <p. Chaba> 

Habilitacja, i, lra. e I. udowodnienie zręczności 
i biegłości. 2. napisanie rozprawy i jej obrona ce- 
lem uzyskania praioa wykładu w uniwersytecie. 
<Śr. Łć. habilitatio> 

Habilitacyjny przym. od Habilitacja: W roz- 
prawie habilitacyjnej powinien był autor ujaw- 
nić większą znajomość dawnej historji polskiej. 
Re mb. 

Habilitować się, uje ś., ował ś. bronić napi- 
sanej przez siebie rozprawy naukowej w celu uzys- 
kania prawa wykładania w uniwersytecie. 

Habilitowanie się, a ś., blm., czynność cz. Ha- 
bilitować Ś., habilitacja, 

[Habina, y, Im. y] p. Chabina. Zdr. [Habinka]. 
<p. Chabina > 

[Habinka, i, lra. I] p. Habina: Ułam sobie, 
ułam habinkę bukową. Sł. wil. 

Habit, u, lin. y I, suknia zakonna: H. nie czy- 
ni mnicha. Prz. Przen.: Przywdziać H. = wsląpU 
do zakonu. Zrzucić H. = wystąpić z zakonu: Wkrót- 



Tom II. 



HABITACJA 

ce przyjęło 6W. Dominika H. sto dwadzieścia 
Czechów. Nar. (^regułę; wstąpiło do zakonu Do- 
minikanów). 2. przen. stan, powołanie zakonnika: 
Co ranie więcej pozostaje, niż H.? 3. f przen. 
odzież, ubiór, suknie: Różne stany niech H. rożny 
noszą' aby znano, co senator, a co dudzista. 
Star! 4. [H.] sukmana. <Łć. habitus> 

IHabitacja, i, Im. e zamieszkanie. <Łć. habi- 

tatio> , . , ,, n , 

[Habor, a, Im. y] I. gnat, kość. 2. w Im. mię- 
so najgorsze, chude, żylaste, chabamna. Por. Cna- 
bor. <p- Kaban> 

Habrek, rku, Im. rki] ^Chabrek. 

Habrycarz, a, im. e] p. Fabrycarz. 

Habryka, i, Im. i] p. Fabryka. 

Habrys, u, blm.] agrest. < Przekręcenie wy- 
razu Agrest > , 

[Habrzyniak, a, Im. i] p. Chebdziak. < = Habz- 
niak, p. Hebd> 

[Habszaur, a, Im. y] p. Abszaur. 

[Habudzie, a, blm.J chwasty. Por. Chabaz. <p. 
Hebd> 

[Habun, a, Im. y] zły człowiek, łajdak, gałgan. 
Por. Chabun. <? Por. Chabaź> , 

[Haby, ów, blp., Chaby] I. a. [Zgaby, Laty] 
różne sprzęty domowe. 2. ubranie, odzież. 3. bie- 
lizna; bielizna, zmaczana w wodzie doprania, chusty, 
<Zap. z Arab. aba = gruba tkanina wełniana; 
por. Haba> 

[Habźniak, a, Im. i] p. Chebdziak. <p. Hebd> 

Haoel, a, Im. e p. Ocel: Podkowa z haceiami. 
Hacele tępe, zwykłe, spiczaste, całe stalowe. 
<p. Ocel> 

[Hacenie, a, blm.] czynność cz. Hacić. 

[Hacial, Haoia ha!] ohrzyk na woły, aby szły 
na prawo. < O krzyk. > 

[Haciać Się, a Ś., al Ś.] iść niezgrabnie, chwiej- 
nym krokiem. <Ukr. haeaty> 

[Haoia hal] p. Hacia! 

[Haciak, a, Im. i] I. a. [Hacięga] człowiek nie- 
zgrabny to poruszeniach, ciężki chód mający, 2. 
w Im. a. [Hacie] wielkie, niezgrabne buty. <p. 
Haciać ś, > 

[Hacfanie się, a ś., blm.] czynność cz. Ha- 
piać ś 

[Haciar, a, Im. y, Hatiar, Hatjar] mhdy koń, 
źrebak. <Może z Cześ. hatak = dobry koń> 

[Hacić, i, ił] p. Gacić. <Z czeska, zam. Ga- 
cić > 

[Hacie, i, blp.] p. Haciak. 

[Haoięga, I, Im. i] p. Haciak. 

Hacjenda, y, Im. y posiadłość wiejska, folwark. 
Por. Fazenda. <Hp. hacienda> 

[Hacka, i, Im. i, Odziewaczka] duża chustka 
wełniana, pled. < Moraw, hafka > 

[Haczl] p. 2. Haczka. 

X Haczek, czka, Im. czki p. Hak i Haczyk : 
Uczynisz pięćdziesiąt haczków i zepniesz opony 
jedne z drugą, haczkami. Bud. Wyjąć koniowi 
haczki. L. Haczkami spiąć konia. L., Troć. < p. 
Hak> 

X Haozenie, a, blm., czynność cz. Haczyć. 

1. [Haczka, i, Im. i] I. p. Haka. 2. motyka do 
wybieraniu kartofli. <p. Haka> 

2. [Haozka, i, Im. i| I. lichy koń, szkapsko: H. 
hacz! (= popędzanie konia). 2. źrebię. <Por. 
Haoiar> 

X Haozkośoisk, u, blm. lek. (uncipressura) 
uciskanie tętnic za pomocą haczyka. < Haczek 4- 
Z-f-CISK> 

X Haozkowaty p. Haczykowaty. 

[Haczkur, a, Im. y] p. Oczkur. <p. Oczkur> 



HADES 

XHaczycz, u, blm. p. Haszysz. 

Haozyczek, czka, Im. czki p. Hak. 

X Haczyć, y, yl chwytać hakiem, zahaczać: Most 
otwarty został (haczony, jak go nazywa kró- 
lewna) dla przejazdu powozów i osobno pieszy 
dla przechodzących osób. Bart. Przen. pociągać, 
werbować, kaptować: Gdyby stu tysięcy nie mia- 
ła, nie haczyłaby go nadaremno. Jeż. Emilka 
pana Pawła haczy. Jeż. <Nm. hacken> 

Haczyk, a, Im. i, X Haczek I. p. Hak: H. 

u drzwi. Zamknąć drzwi na H. Zamknij ś. na 
H. H. u wędki, u dewizki. H. u haftki = konik. 
Nos jak H. H. kuchenny, do pieca -pogrzebacz, 
ożóg. Przen. kruczek, wybieg, wykręt, podstęp, 
trudność: Wszędzie tylko wynajduje haczyki, 
aby pokrył swoją niegodziwość. Sł. wil. 2. 
X w Im. = a) pukielki włosów, które kobiety do 
głowy przypinają. b) łańcuszek a. podbródek 
u munsztuka. 3. anat. (hamulus) drobny zakrzy- 
wiony wyrostek kostny: H. błędnika, w y r o st. e k 
haczykowy kości sitowej cli. labyrinthi). 
H. łzowy kości łzowej (h. lacrymalis). H. skrzy- 
dlasty kości klinowej (h. pterygoideus). H. śli- 
maka w uchu (h. laminae spiralis cochleae). H. 
kości haczykowej (h. ossis hamaki). 4. bot. ma- 
ły zakrzywiony korzonek u roślin czepiających ś., 
zapuszczany w ciała roślin, na które ś. tamte wspi- 
nają. 5. lek. narzędzie do chwytania tętnic. <p. 
Hak> 

Haozykowato przys. od Haczykowaty. 

Haozykowatość, i, blm. rz. od Haczykowaty. 

Haczykowaty, X Haozkowaty I. podobny do ha- 
czyka: Weszła stara Żydówka o cytrynowej 
twarzy, haczykowatym nosie. Bał. 2. anat.: 
Kość haczykowata p. Kość. 

Haczykowy I. przym. od Haczyk. 2. anat.: 
Wyrostek H. kości sitowej p. Haczyk. Kość ha- 
czykowa napięstka p. Kość. 

Haozys, u, blm. p. Haszysz: Ma pani włas- 
ność haczysu, który złoto rojenia daje. Glin. 
<Arab. haszlsz> 

Haczysko, a, Im. a m. i ni. p. Hak. 
Haozysowy przym. od Haczys, p. Haszyszowy: 

Sen H., miły, ale po przebudzeniu ś. głowa boli 
i — nudzi. Glin. 

Haczysto przys. od Haozysty. 

Haczysty I. a. X Hakowiły opatrzony hakiem: 
Kotwice haczyste. Żerdź haczysta. 2. X p. 
Hakowaty: Dziób H. Nos H. Troć. 3, fanat.: 
Kość haczysta p. Kość. 

Haozysz, u, blm. p. Haszysz. 

Haozyszowy p. Haszyszowy. 

[Hać, I, Im. e] p. Gać: Zaprzeć wodę hacią. 
Krasz. Z południa na haci u mostu stanęła kon- 
nych gromada. Krasz. <Z czeska, zam. Gać> 

fHad, a, Im. y i [Had] p. Gad. <Z Cześ. a. 
Ukr., zam. Gad> 

Hada, y, Im. y] p. Hadyna. <?> 

[Hadalump, a, Im. y] p. Haderląb. <Nm. Ha- 
derlump > 

[Hader, dra, Im. dry] p. Hadra. <p. Hadra> 

[Hadera, y, Im. y] sukmana, p. Hadra. <p. Ha- 
dra > 

[Haderka, i, Im. i] p. Hadra. 

[Haderląb, a, Im. y, Hadalump, Haderlok, Ha 
dyrlak, Handyrlak, Handerlok] gałganiarz. <Nm. 
Haderlump> 

[Haderlok, a, Im. i] p. Haderląb. 

Hades, u, blm. królestwo cieni, świat podziemny, 
piekło. <Gr. ha(i)<5es> 



HADEST 

[Hadest, u, Im. y] atest, atestat, zaświadczenie. 
< Zepsute z Atestat > 

[Hadiuczy] przym. od Hadiuka: Co mi tam to 

nasienie hadiucze! Jeż. <Ukr. hadiuczyj> 

|Hadiuga, i, Im. ij p. Hadiuka. 

[Hadiuka, i, Im. i, Hadiuga] I. gadzina. 2. 
przen. pog. chłop, cham, włościanin (przezwisko, 
dawane przez panów). <Ukr. hadiuka > 

[Hadkij obrzydliwy, brzydki, ohydny, wstrętny, 
nieprzyjemny: Hadkie jadło; H. postępek. Wal. 
<Brs. hadki(j)> 

[Hadko] przys. od Hadki: Słuchać H. Sienk. 
Na taką, obrzydliwość H. patrzeć, wał. 

[Hadliwość, i, blm.] rz. od Hadliwy. Wal. 

[Hadliwy] brzydzący ś., łatwo coś obrzydzający 
sobie, skłonny do wstrętu, obrzydzenia. < Brs. 
hadliwy(j)> 

[Hadra, y, Im. y, Chadra] I. a. [Hadera, Cha- 
dera, Hader] = a) łach, łachman, gałgan, szmata, 
stara podarta szmata, b) stara podarta odzież (np. 
sukmana), c) ścierka. 2. a) kobieta złych obycza- 
jów, zepsuta, b) stara panna, c) p. Chabeta. Zdr. 
[Haderka, Hadrzątko]. Zgr. [Handrzysko]. <Nm. 
Hader > 

X Hadrować, uje, owal, X Hadrunkować z kim = 

swarzyó ś., kłócić ś., wadzić ś., przekomarzać ś., 
pieniąc ś. <Nm. hadera > 

x Hadrowanie, a, blm., czynność cz. Hadrować. 

X Hadrowniczka, i, Im. i forma ź. od Hadrow- 
nik. 

X Hadrownik, a, Im. oy klótnik, pieniacz, awan- 
turnik. 

fHadrunek, nku, Im. nkf, fHadrunk I. kłótnia, 
spór, zwada, swar, poswarka: Gdy będziesz 
miłował bliźniego swojego, już żadnej zwady, 
już żadnego hadrunku nie używiesz. -Rej. 2. 
przeszkoda: Aby żona dysputowa bez wszego 
hadrunku była przepuszczona. Jancz. < Nm. 
Hader, z dodaniem zakończenia Pol. (z Nm.)> 

fHadrunk, u, Im. i p. Hadrunek. 

X Hadrunkować, uje, owal p. Hadrować. 

X Hadrunkowanie, a, blm., czynność cz. Ha- 
drunkować. 

[ Hadry, ów, blp., Handry] stare rzeczy, szmaty 
podarte, galgany (np. służące do wyrobu papieru). 

[Hadrzątko, a, lra. a] p. Hadra: Jakieś H. 
rozesłała za piecem i położyła ś. spać. 

Hadukacyja, i, blm.] p. Edukacja. 

Hadukant, a, Im. y] p. Adwokat. 

Hadukat, a, Im. y] p Adwokat. 

Hadukować, uje, owal] p. Edukować. 

Hadukowanie, a, blm.] czynność cz. Haduko- 
wać. 

[Hadwokat, a, lra. y] = Adwokat: On hadwo- 
kata sobie najął takiego, że jak zaczął szcze- 
kać, tak i wszystko wyszczekał. Orzesz. 

[Hadyć] p. 2. Dy. 

[Hadyna, y, Im. y, Hada, Heda, Hedka] koń 
zbiedzony, szkapa: Owies hadynom obficie dawaj- 
cie. <Ukr. hadyna dosł. = gadzina > 

[Hadyrlak, a, Im. i] p. Haderląb. 

[Hadzać, a, ał na koniu] jechać konno. <Od 
Hada, Heda = koń > 

[Hadzanie, a, blm.] czynność cz. Hadzać. 

[Hadzenie, a, blm.J czynność cz. Hadzić. Wal. 

[Hadzenie się, a ś., blm.] czynność cz. Hadzić 
ś. Wal. 

[Hadzić, f, ił] obrzydzać (komuś coś), zohydzać. 
[H. ś.] brzydzić ś. (czymś): Nie jadam nigdy 
ostryg, bo ś. niemi hadzę. Wal. <Brs. hadzić> 



HAFTARZ 

[Hadzion, a, Im. y] człowiek dużo jedzący. 
<Zap. z U kr. > 

Hadzir, a, Im. owie a. y p. Hadży: Suną po- 
ważnie hadziry z długą po pas brodą. <p. 
Hadży> 

[Hadź, i, blm.] rzecz [hadka], obrzydliwa, brzy- 
dota: Pan Cyrano przez miesiąc wzbronił grać 
tej hadzi. Zag. <Ukr. hadje ni. zb. = gady> 

Hadży, ego, Im. owie I. a. Hadzir pielgrzym, 
dążący do Mekki. 2. mieszkaniec Ameryki półno- 
cnej, który był w Europie. <Arab. h$dżdżl> 

Hadży b, a, Im. owie pierwszy minister, wielko- 
rządca arabski w Hiszpanfi: Najpierw wspomni- 
my o hadżybach. Szaj. <Arab. hadżib dost.=s 
odźwierny > 

Haf, u, lin. y, Gaf gie. zatoka morska, oddzie- 
lona wązkim pasem lądu od morza, ciągnąca i. 
mniej więcej równolegle do wybrzeża: Rzeki b&- 
kończyły ś. hafami. Pol. <Nm. Haff> 

Haf ciarka, i, Im. i, Haf tarka ta, co ś. trudni 
haftowaniem: Biedna H. wprowadziła ś. do po- 
koiku na górę. Bał. <p. Haft > 

Hafciarnia, i, Im. e, Haftarnia pracownia haf- 
ciarska. 
Hafciarski przym. od Hafciarz: Przemysł H. 
Hafciarstwo, a, blm., Haftarstwo, f Hawtarstwo 

zajęcie hafciarzy, ha/ciarek. 

Hafciarz, a, Im. e, Haftarz, fHafterz, f Haw- 
tarz, f Aftarz I. ten, co ś. zajmuje haftowaniem: 
H. złotem. Po dokumentach owego czasu znaj- 
dują ś. rozsiane nazwiska hafciarzy. Przen.: żart. 
kłamca, blagier. 2. f szmuklerz, handlujący haftka- 
mi, szpilkami, igłami i t. d. L. < p. Haft > 

Hafcik, u, lra. i p. Haft; wazki szlaczek a. 
wstawka haftowana. 

Hafiz, a, Im. owie uczony; muzułmanin, który 
Koran na pamięć umie. <Arab. hafiz > 

Haft, u, Im. y, f Aft, fHawt I. blm. haftowa- 
nie, wyszywanie, robota przetykana: Trudnić ś. 
haftem. 2. szczegół wyhaftowany, miejsce hafto- 
wane: Tu sprzedają hafty i bieliznę. H. na po- 
duszkę. H. na kołnierzu. Wzory do haftów. H. 
wypukły, ręczny, maszynowy. Za młodu w haf- 
tach, na starość w płachtach. Prz. (-w ubraniu 
haftowanym). Przen.: Posadzkę jacynt, szafran 
i fijołek społem w gęste nasady haftem wień- 
czyły wesołym. Przyb. (= mozajką). 3. flek. 
zszywanie ran: Gdzie ś. obejść może bez krwa- 
wych haftów, to jest igłą i nicią, raczej lipkie- 
mi plastrzykami by rana haftowana była prze- 
strzegać. Perz. Zdr. Hafcik. <Z Nm. heften = 
zszywać gruberai ściegami > 

Haftajz, U, Im. y hut. pręt żelazny, na który ś. 
bierze szkło, oderwawszy je od piszczała. Torz. 
<Nm. Hefteisen> 

Haftarczyk, a, Im. i p. Haftarz. <p. Haft> 

Haftarka, i, Im. i p. Hafciarka. 

Haftarnia, i, Im. e p. Hafciarnia: Te wyroby 
były kosztowne i caikiem niepodobne do tych, 
które wyrabiały haftarnie rzymskie. Orzesz. 

Haftarski przym. od Haftarz: Robota haft ar - 
ska. Cech H. f Bractwo haftarskie (-bractwo 
cechu haftarskiego). f Magister H. ( = majster H.) . 
f Towarzysz H. ( = czeladnik II.). 

Haftarstwo, a, blm. p. Hafciarstwo. 

Haftarz, a, Im. e p. Hafciarz. Zdr. Haftar- 
czyk. 

Hafteozka, i, Im. I p. Haftka. <p. Haftka > 

[Haften, hafta, hafto] p. Hawten. 

fHafterz, a, Im. e p. Hafciarz 



HAFTKA 

Haftka, I, Im. i, [Haptka, Aptka, Jaftka] I. 

spinka druciana, złożona z haczyka (konika) i uszka 
(kobyłki a. haftki): Spiąć stanik na haftki.^ 2. 
X klamerka, spinka, sprzążka, agrafka: Na białą 
nogę obuw ksz f ałtny wciąga, który srebrnemi 
haftki jak najmocniej sprząga. Dra. H. brylan- 
towa do kapelusza. Troć. 3. hak a. kółko u siu- 
pa. Zdr. Hafteczka. <Nm. Heft> 

Haftkarka, I, lra. i forma ż. od Haftkarz. 

Haft kar Z, a, Im. e ten, co robi a. sprzedaje 
haftki. 

Haftować, uje, ował, -J-Hawtować, f Aftować, 
[Aftowaó, Jaftować, Japtować] I. wyszywać, prze- 
tykać nićmi: H. złotem, srebrem, jedwabiem. 
X W złoto haftuje. Troć. H. suknię, raaterję, 
chustkę. Mundur galowy z kołnierzem haftowa- 
nym. II. w ręku, na tamborku, na krosienkach, 
na maszynie. Ciżba przy dworach haftowanych 
i galonowych suto nieboraków. Kras. (—w suknie 
haftowane ubranych). Gdzie wiek złoty ? gdy za 
polne kwiaty, za haftowane kłosem majowe su- 
kienki kupowano panieńskie serduszka i wdzię- 
ki? Mick. Na okna kwiaty zaszły śnieżysto, na 
które miesiąc promienie czyste rzuca z wysoka 
i brylantuje, na szklistej kanwie srebrem haftu- 
je. Len. Robota haftowana ( — ha/t, haftowanie). 
Przen. (o Czatyrdahu): Twój turban z chmur 
haftują błyskawic potoki. Mick. Przen.: Ta re- 
lacja tak misternie haftowana, iż rzeczy dojść 
nie mogę. Sienk. (= wystylizowana). Żart. kia- 
mać, blagować, przesadzać: Złotem haftuje = 
przesadza cudze bogactwo. 2. f zszywać rany, 
ściągać rany: Rany ś. haftują abo igłą, abo 
lipkira plastrem. Perz. Haftowana rana. Troć. 
3. cies. przybijać. 4. teatr, każde słowo wyrzeź- 
biać, zaokrąglać, uplastyczniać odpowiedniemi gie- 
stami; przewlekać, nudzić, <Nm. heften = zszy- 
wać grubemi ściegami > 

Haftowanie, a I, blm., czynność cz. Haftować. 
2. Im. a miejsce haftowane^ haft. 3. lra. a lek : 
f H. ran krwawe -szew właściwy (sutura cruenta). 
fH. ran suche -spojenie brzegów rany za pomo- 
cą plastrów (sutura sioca). 

[Hafu!, Hafula 1] naśladowanie głosu psa: „H. H. 
hafula, jedzie nasza Kasiula," wciąż wołał pie- 
sek. <Dźwn. > 

[Hafula!] p. Hafu! 

Haguda, y, blm. modlitwa Żydów wieczorem 
przed świętem Paschy. <Hb. haggadah dosł. = 
objawienie; podanie > 

Hagard, a, Im. y, Hagart, Hegard myśl. sokół 
nie dający ś. oswoić, in. dzikjwiec. <Fr. ha- 
gard > 

Hagart, a, Im. y myśl. p. Hagard. 

Haijieł, glu, blm. I. cukr. gruba mączka cukro- 
wa, jaryna. 2, cukier, cukier miałki, przesiany 
przez przetak. <Nra. Ilagel dosł. = grad > 

Hagjograf, a, Im. owie pisarz żywotów świętych. 
<Gr. późń. hagiógrafos> 

Hagjografja, i, blm. nauka o legiendach i dzie- 
łach, obejmujących żywoty świętych. 

Hagjologja, i, blm. nauka o rzeczach świętych 
i żywotach świętych. <Now. z Gr. hagios = świę- 
ty -\- logfa = znawstwo > 

X Hagjopneumatyka, i, blm. nauka o duchach 
świętych. <Now. z Gr. hagios = święty -{-Pneu- 
matyka > 

X Hagjotyka, i, blm. nauka uśmęcania, dosko- 
nalenia siebie. <Now. z Gr. hagios = święty > 

Haglować, uje, ował cukier.: H. ciastko droż- 
dżowe -zanurzać w haglu przed upieczeniem. <p. 
Hagiel> _ 



HAJDAMACH 

żaglowanie, a, blm., czynność cz. Haglować. 
^Hahaha!] okrzyk radości. < Okrzyk. > 
Hahaica, y, Im. e] p. Chaohaica. 
Ha ho p. 2. Ha. < Okrzyk. > 



ła hoj p. 2. Ha. < Okrzyk. > 
Hahu!] wołanie na wilka. <Okrzyk.> 
Haić", 1, Ił] I. czas tracić, mitrężyć; przeszka- 
™*jd: Nie haj czasu! 2. p. [Gaić]: Hais tyz 
dużo te swój om chałupę. [H. ś ; ] zabawiać ś., spóź- 
niać ś., bałamucić. <Ukr. haity> 

[Haiłka, I, Im. I] I. zabawa w pierwszy dzień 
Wielkiejnocy na cmętarzu. 2. a. [ Gai łka, Wioś- 
nianka] pieśń wiosenna: Haiłki zebrał i wydał 
Wacław z Oleska. Sł. wil. <Ukr. haiłka > 

1. [Haj!] p. Haaj! 

2. [Haj] I. i fp. Hajno: Co sie H. tu bieli 
u wietrznego młyna? Ona mówi: — H. zając! 
Znali mię H. w węgierskiej ziemi. Czahr. 2, a. 
[Hej] tak: Zęby to piesek był, to H. ; ale to 
kotek. Dorna ociec 7 — O II. ! 3. f p. Hej. 
< Okrzyk. > 

3. [Haj !] I. i f Haj ! wykrzyknik podziwienia i po- 
litowania: H. H., pożal ś.. Boże, twojej urody, a ta- 
ktś do niczego! Niechaj nie mówią w sercach 
swych H. H., toć ś. dobrze stało. Wr. Ci, któ- 
rzy mi mówią H. H.! Wr. 2. a. [Haj rum rum! 
Hajie ino !] okrzyk wesoły. 3. dalejże!, hajda!, hyc!: 
Maj, bydłu daj i na piec H.! H. do Jaśka z Oleśni- 
cy. Sienk. < Okrzyk. > 

•f-Haja, I, Im. e i [Haja] p. f Chaja: Tak go 
nstraszyła pierwsza z ordą H., że do domu 
uciekszy, domatorem został. Pot. <Dźwn.> 

[Hajac, a, al] głaskać. <p. Chajai> 

[Hajanie, a, blm.] czynność cz Hajać. 

[Hajba, y, blm.] p. Hańba. 

[Hajcer, a, Im. owie] ten, co cegłę pali. <Nm. 
Heizer> 

Hajciu nieod. dziec. p. Hajta. 

Hajda I. X żart. w wyrażeniu: De H., przys. 
-siłą, gwałtem, obcesowo: Otóż to jest rozumnie, 
tak trzeba było zaraz, a nie tam de H. Wyb. 
To człowiek de juro i de H. (-to człowiek z gło- 
wą i skory do działania). Jeden będzie de jurę, 
a drugi de H. ( = jeden będzie spokojny, drugi 
burzliwy). 2. [H.] dobrze, zgoda: Weźmiesz 20 
rubli? — H., H.! 3. [H.] wołanie na psy : Rozpuści- 
li na mnie ogary: H. H. H. sasa! 4. H. a. Haj- 
Źe!, Hajdy! wykrzyknik przy wypędzaniu ludzi a. 
bydła — ruszaj!, dalej!, nuże!, naprzód!-. Połączmy 
nasze fortele z twoją szablą — i H.! czasu nie 
traćmy. Sienk. < Okrzyk., zap. z Tur. hajdę = 
| naprzód! ruszaj !> 

1. [Hajda, y, Im. y] I. pastuch w górach. 2. 
p. Hajda]. <Ukr. hajdaj, haj dej, hajdar, hoj- 
dar> 

2. [Hajda, y, Im. y] puJendum muliebre. <?> 
[Hajdać, a, al, Hojdać, Hajtać] I. huśtać, bu- 
jać (np. na ręku): Dzieci hajda. 2. jeść prędko. 

<Ukr. hójdaty> 

[Hajda ha!] okrzyk przy odpędzaniu koni. 

[Hajdaj, a, lra. e] I. człowiek barczysty t wysoki 
a niezgrabny, chodzący wielkiemi krokami, macha- 
jący ręką. 2. a. [Hojdaj, Hojdak, Hajdak, Haj- 
da] pędzący stado bydła, icolów: Różnego bydła 
pędzonego przez hajdajów. Rzew. Niedaleko haj 
daje z mułami. Czajk. W tym przypadł do n; 
od stada H. na koniu. Pol. <p. Hajda> 

[Hajdak, a, lra. oy] p. Hajdaj. 
[Hajdamach, a, Im. y] p.Hajdąmak. <p. Haj- 
damak> 



HAJDAMACHA 

[Hajdamacha, y, Im. y] p. Hajdamak: "Wy, to 
nie goście, ale hajdamachy. 

Hajdamacki I. a. X Hajdamaczny przyra. od 
Hijdamak: Ja ś. nie znałem, nawet nie widzia- 
łem z Jackiem, ledwiem słyszał o jego życiu 
hajdamackim. Mick. (= hultajskim, łotrowskim). 
Mina hajdamacka (- tęga, imponująca, zawa- 
diacka). 2. [Maść* hajdamacka] p. Maść. Po haj- 
damacka przys. jak hajdamak, w sposób łotrowski, 
niegodziwy: Postępować po hajdamacku. 

Hajdamactwo, a, blra. I. życie rozbójnicze, roz- 
bójnictwo, łotrostwo: Miał wyryte hajdamactwa 
herby na gębie. Boh. ( = szramy, blizny). 2. zb. 
p. Hajdamaczyzna: H. ukraińskie. 3. wog. roz- 
bójnicy, zbóje, rabusie, zbójcy. 

Hajdamaczek, czka, Im. czki p. Hajdamak: 

Mójże ty hajdamaczku najmilszyl — rzekł roz- 
rzewniony Zagłoba. Sienk. 

Hajdamaczenie y a, blin., czynność cz. Hajda- 
maczyć. 

Hajdamaczenie się, a ś. f blm, czynność* cz. 
Hajdamaczyó ś. 

Hajdamaozka, I. Im. i I. forma ż. od Hajda- 
mak. 2. tona hajdamaka. 

X Hajdamaczny p. Hajdamaoki: Emanuela 
Wisłoucha, człeka hajdaniacznego, namawiano 
z Wołczyna, aby nam zadał imparitatem (nie- 
równość rodu). Rzew. 

Hajdamaczyć, y, ył, H. ś„ Hajdamakowaó po- 
stępować jak hajdamak, iotrowaó, bisurmanió i.: 
Za tym nie idzie, iżby ś. z pijakiem upił, z bur- 
dą, H. miał. Kras. 

Hajdamaczyzna, V, blm. I. rozboje, popełniane 
przez hajdamaków (kozaków). 2. a. Hajdamactwo 
zb. hajdamacy, kozacy. 3. ziemie, przez hajdama- 
ków zamieszkane, kozaczyzna: Tu było im i wese- 
lej i bezpieczniej, niż na pograniczu Siczy i haj- 
damaczyzny. Kórz. 

Hajdamak, a, Im. I a. cy, Hajdamaka, [Hajda- 
mach, Hajdamacha, HamajdakJ I. kozak zaporoski, 
żyjący z lotrostwa, Ukrainiec zbuntowany. 2. wog. 
włóczęga, hultaj, rozbójnik, rabuś, zbój, łotr, bisur- 
man: Gdy chłop zubożeje, nie mając ś. czego 
chwycić, w hajdamaki ś. zabiera. Perz. 3. przen. 
junak, hałaburda, burda, zawadjaka. Zdr. Hajda- 
maczek. <Tur. hajdamak dosł. = poganiacz, 
Ukr. hajdamaka > 

Hajdamaka, i, Im. i p. Hajdamak. 

Hajdamakowaó, uje, owal p. Hajdamaozyć. 

Hajdamakowanie, a, blm., czynność cz. Hajda- 
makowaó: H. schodzi do drobnych rozmiarów, 
wydatniejsi jego reprezentanci znikają z areny. 
Kol. 

Hajdamakowato przys. od Hajdamakowaty. 

Hajdamakowaty zakrawający na hajdamaka: Po- 
łoczanie hajdaraakowaci, ale rzetelni. Prz. 

| Hajdamasz, u, Im. e] p. Hałdamas. <p. Hał- 
damas> 

[Hajdanie, a, blm.] czynność cz. Hajdaó. 

X Hajdawary. ów, blp. p. Hajdawery. 

Hajdawerki, ów, blp. p. Hajdawery : Ledwieś 
i hajdawerków nie zgubił. Sienk. 

Hajdawery, ów, blp., X Hajdawary żart. majtki, 
spodnie szerokie, szarawary : W koszuli i w hajda- 
werach. Za łeb i za H. ułapić. Zdr. Hajdawerki. 
<Może Cześ. hajdy yari! = na bok, z drogi! > 

Hajducki, Hajduczy I. przyni. od Hajduk: X Słu- 
żę hajducka (służbę) = służę w piechocie. 2. przen. 
rozbójniczy i łolrowski, hajdamacki, zbójecki: Haj- 
duckie sumienie. Opal. 3. Taniec H. = rodzaj 



HAJER 

tańca: Że on taniec (t. j. H.) w niesmak poszedł 
w narodzie, dowodzi XVI i XVII w. przysłowie: 
na brzydki, niezgrabny i nieluby taniec mówio- 
no, że to H. taniec lub skoki. Wójc. 4. [Maść 
hajducka] p. Maść. Po hajducku przys. jak haj- 
duk: Co po hajducku, to nie po ludzku. Prz. <p. 
Hajduk > 

Hajductwo, a, blm. I. życie i stan hajducki. 2. 

zb. hajducy, kupa hajduków. 
Hajduczek, czka, Im. czkowle I. p. Hajduk. 

Przen. (o osobie zuchowatej): Pryncypalnie mi 
ś. ów H. udał. Sienk. Dajże spokój, hajduczku 
najsłodszy. Sienk. 2. lokajczyk ubrany po wę- 
giersku. 

Hajduczenie, a, blm., czynność cz. Hajduczyó. 
Hajduczka, i, Im. i I. forma ż. od Hajduk: Re- 

jencja ułaskawiła hajduczkę Milę. 2. żona haj- 
duka. 3. f chatka, chałupka: Zawszeć śmierć 
za pasem, byś też dobrze nigdy na wojnie nie 
był, tylko w lichej gdzie hajduczce leżał. Jan. 
Ona ubogusieńka, co H. była, mieni ś. w zacny 
kościół. Zebr. 

Hajduczy p. Hajducki : Piechoty hajducze. Chr. 
"Weź mi torbę borsuczą i janczarkę hajduczą-. 
Mick. Ciszej, plemię hajducze, ja cię płakać 
nauczę! Mick. 

Hajdisozyć, y, ył być hajdukiem: Kto wie, czy 
syn Lubej nie hajduczy także? Jeż. 

Hajduczysko, a, Im. a m. i ni. I. p. Hajduk. 
2. hajduk godzien politowania: Poczciwe H. 

Hajduk, a, lra. i a. oy ? X Ajduk I. żołnierz pie- 
choty węgierskiej, która istniała w Polsce od po- 
czątku do połowy XVII wieku, a później służyła 
w kompanjach piechoty hetmańskiej. Gors. Milicja 
księdza biskupa wileńskiego: sto jazdy, sto dra- 
gonów i sto hajduków, to jest straży pieszej, 
uzbrojonej w topory, szable i karabiny. Krech. 
2. (u Słowian na pograniczu Turcji) człowiek, 
prowadzący wojnę z Turkami na własny rachunek: 
Zeszli na rozbójników-hajduków. Spaś. 3. poli- 
cjant w Węgrzech, pachołek policyjny: Do izby 
weszło jeden za drugim sześciu hajduków. Jeż. 
4, przen. rozbójnik, rabuś, zbój, opryszek, łotr: Ce- 
ra jak u dworaka, cnota jak u hajduka. Prz. 
(=jak u człowieka dzikiego, nieczułego), 5, słu- 
żący po hajducku, węgiersku ubrany: Karety oto- 
czone hajdukami. Pies dobry stoi za hajduka. 
Prz. 6. [H.] gajowy. 7. [H.] dozorca: Jeden był 
za hajduka nad niemi. Ó. [H., Hocak] góralski 
taniec junacki w przysiudacli i zuchwałych skokach 
z węgierska tańczony. Pol. Pójść hajduka. Le- 
piej podczas z starym kaszlać, niż z gorą-cym 
hajduka tańcować. Prz. Zdr. Hajduczek. Zgr. 
Hajduczysko. <Tur. hajdud = zbój; Węg. hajdtt> 

Hajdukacja, i, blm.] p. Edukacja. 

Hajdukat, a, Im. y] p. Adwokat. 

lajdukowaó, uje, ował I. być hajdukiem, słu- 
żyć za hajduka. 2. [H.] tańczyć cygańskiego. 

[Hajdukować, uje, ował] p. Edukować. 

Hajdukowanie, a, blm., czynność cz. Hajduko- 
waó. 

[Hajdur, a, Im. y] chłopak, niezgrabny wyrostek, 
drągal. <p. 1. [Hajda] > 

Hajdy! w. p. Hajda: Bierz, co ci ze szcze- 
rego dajemy serca i H., zmiataj! Jeż. <Tur. 
hajdę = marsz! ruszaj! > 

[Hajdyź!] okrzyk: Hajdyz ja Mazur sumno bo- 
gaty. < Okrzyk. > 

[Hajenie się, a ś., blm.] czynność cz. Haić ś. 

[Hajer, a, Im. rzy] górnik. Por. Hawer, Ha- 
w(ł)erz. <Nm. Hauer> 



5 



HAJERA 

[Hajera, y, Im. yj p. Hamera. <Dźwn., por. 
Chujawa, Fujawa i t. p.> 

1, [Hajka, i, Im. ij żerdka, tyka z wiechą. < Cześ. 
hajka > 

2. [Hajka, i, lra. i] mitręga, przeszkoda, strata 
czasu. <Ukr. hajka > 

[Hajlechry8t , a, lra. y, Hajlekryst] cudowny 
starzec, przynoszący grzecznym dzieciom podarunki 
na gwiazdką: Przebrać ś. zagnaj lechry sta. <Z 
Nra. heilig ~ święty -f Christ = Chrystus > 

[Hajlekryst, a, lra. y] p. Hajlechryst. 

Hajlich, a, Im. y, Hajlig, Helioh zł. pieniądz. 

Hajlig, a, Im. i zł. p. Hajlich. 

fHajn i [Hajn] p. Hajno: Idzie H. ktoś do nas. 
Rej. Powiedzą, wara: owo tu jest Chrystus, abo 
ono H., nie wierzcie. Leop. H. pędem dwaj char- 
ei bieżą. Błaż. < Okrzyk. > 

X Hajnalenie, a, blm., czynność cz. Hajnalić. 
<p. Hajnał> 

X Hajnalić, i, ii p. Hejnalió: Las hajnali, chó- 
rem ptasim Boga chwali. Sł. wil. 

X Hajnal, u, Im. y p. Hejnał. 

[Hainen, ego, Im. i] ten oto. <Haj-f-(0)nen> 

[Hajnica, y, Im. e] łąka w polu, na której ś. 
wiosną pasie. <Czes. hainice> 

f Hajno, 1-Hain, fHajnu, f Haj, fHan, fHań, [Hai- 
no, Hajn, Haj, Hajnoj, Hajnok, Hajnoli, Hajny, Haj- 
nyk, Hejno, Hejna, Hejn, Ajno, Ajnu, Hań, Hąń, Ha- 
ni, HanikuJ, Hanioj, Haniój, Haniok, Haniuk, Hanio- 
kuj, Hańtu, Hańwa, Hen, Heń, Hęń, Henuj, Henen, 
HenoJ. Hynok, Un] tam, oto tam, tam oto, tam da- 
leko: bliżej, ot, oto, oto tu, tutaj: Przejdź stad H. 
Sekl. Zda mi s., że ich jeszcze więcej H. z łasa 
wyjeżdża. Błaż. Wisi ich H. sześć. Rybaku H , 
co to masz w tłomaku? — Rybeczki H. dla swej 
kochaneczki. <[Haj]-f-(0)no> 
Hajnoj] p. Hajno. 

Hajnok] p. Hajno: Ja H. w jaskini była. 
Hajnoli] p. Hajno. <Haj-f (0)no-f-Li> 

fHajnu p. Hajno: Oto tu, oto H. Chrystus. 
Sekl. 

Halny] p. Hajno. 

Ha nyk] p. Hajno. 

Haj rum rum!| p. 3. Haj! < Okrzyk. > 

[Hajster, tra, Im. try] p. Hajstra: Czarny bo- 
cian, nocny H. dziobem postukuje. Sł. wil. <Nm. 
[heister] dosł. = sroka > 

[Hajstra, y, Im. y, Hajster] bocian czarny (ci- 
conia nigra). 

[Haiti J p. I. Hejt. < Okrzyk. > 

[Ha] tal, Hejtl] wołanie na konie, żeby szły na 
prawo. 

Hajta, Hajtu, Hajtuś, Hajty, Hajciu, Ajta, Ajtu, 
Ajty nieod. dziec. na przechadzkę, na spacer, spa- 
cerować: Pójdziemy H. a. X na H. < Okrzyk, 
dziec. > 

1. [Hajta, y, Im. y, Ajta] obława na złodziei: 
Hajte założyć. < węg. najt = pędzić, przez Ukr. 
hajtuwaty = polować > 

2. [Hajta] p. I. Hejt! < Okrzyk. > 
Majtać, a, al] p. Hajdać. 

[Hajtanie, a, blm.] czynność cz. Hajtać. 

[Haj ten, haj ta, haj to] tamten. Por. Hańten, 
Hawten. <Haj-fTen> 

tHajtman, a, Im. owie, fHejtman zioierzchnik, 
dowódca: Namiestnik, czyli najwyższy H. Paw. 
Por. Ataman, Hetman. <Nm. Hauptmann> 

Hajtować, uje, owal hut. popiół drzewny prze- 
palać powtórnie do huty szklanej. <Dnra. heeten = 
Nm. heizen = palić > 

[Hajtować, uje, owal] I. a. [Ajtować] urzą- 
dzać obławę: Cas juz IL na złodziejów. 2. $wy- 



HAK 

wolić, igrać: Jemu ś. chce tylko H. <p. 1. [Haj- 
ta] > 

Hajtowanie, a, blm., czynność cz. Hajtować. 

Hajtu nieod. dziec. p. Hajta. 

Hajtuś nieod. dziec. p. Hajta: Mamka na H. 
z panięciera poszła. Troć. 

Hajty nieod. dziec p. Hajta. 

fHajw i THajw] p. Haw: Wstąpcie H. do mnie. 
Rej. Co H. za krew na progu? Pójdź H.! 
< Okrzyk. > 

fHajwo i [Hajwo] p. Haw: Wynidź stamtąd 
H. Sekl. Cyt! H. ktoś przeleciał. H. przywołać! 
Drąg H.! 

[Hajwoj] p. Haw. 

[Hajwok] p. Haw: W lesie H. pod wierzbiną. 
Pocóz to pode, kiej mnie H. dobrze? 

HajwuJ p. Haw: Wisi tam H. sześć wianków. 
HajwujJ p. Haw. 
Hajzej p. 3. Hajże. 

[Hajzel, zla Im. zle] p. Hajziel : Grywał po ta- 
kich hajzlach, w których porządny człowiek ś. 
nie pokazuje. 

[Hajziel, źla, Im. źle] I. a. [Haziel] ustęp, ivy- 
chodek. 2. a. [Hajzel] dziura, knajpa. 3. dom 
publiczny. <Nm. liiiusel dosł. = domek > 

[Hajzówka, i, blm.] I. prawo łalmudyczne, 
wzbraniające Żydowi podkupywania tospólwy znawcy 
w celu zysku. 2. prawo współwłasności na nieru- 
chomościach, służące wyłącznie Żydom. <Z Nm. 
Haus-dom> 

[Hajzybon, u, Im. y] p. Ajzybon. <Nm. Ei- 
senbahn> 

Hajża!, Ahyżha! myśl. głos zachęcający charta 
do ścigania lisa a. zająca. < Okrzyk. > 

Hajże! I. p. Hajda: H. na Soplicę! Mick. Pi- 
stolety z zasa pasa i H. ku nim. Chodź. H. ha 
p. Huzia. 2, p. Hej : H. pułkownisiu, wszystko 
tobie sprzyja. 3. [Hajże] tamie, L. < Haj -{- 
Że> 

[Hajże Ino!] p. 3. Haj! 

Hak, a, a. U, Im. I I. pręt żelazny na końcu za- 
krzywiony do chwytania i trzymania czego; gwóidi, 
mający zamiast główki zagięcie, X kluka: Dajcie 
liny a. haka, ach, ratujmy nieboraka, inaczej 
pewnie utonie. L. ( = bosaka, osęki). Wbić haki 
do firanek. Powiesić co na haku. Łańeuehem 
przykuty do haku. Mick. Spodem pyski koń- 
skie jako haki. Mick. H. u drzwi = zawiasa: 
Jak ś. drzwi obracają na hakach, tak leniwiec 
na łóżku swoim. B. B. H. kuchenny x=haczyk, po- 
grzebacz, ożóg. Będziesz na haku, miej pewną 
nadzieję. Tremb. ( = na szubienicy). Twardą zie- 
mię stalny H. lemiesza czyści. Hul. ( = ostrze). 
H. szynowy p. Gwóźdź. Przen. : Już stępiał 
H. orłowi, nie dziobie, nie kłóje. Pot. (= dziób 
haczysiy). 2. przen. kruczek, fortel, wybieg, 
podstęp, sztuczka, figiel mądrości: Kto mo- 
że wszystkie sztuki, wszystkie haki, którerai 
chłopi na białogłowy idą, wyliczyć? Górn. 3. 
X p- Hakownioa: Siedem tysięcy z haki ogniste- 
mi Moskwy stało, potężnie ich odstrzeliwając. 
Tw. 4. w lra. rodzaj tortur: Daj mię na haki, 
nie powiem. Troć. 5. X H. aierai fc dwudziesta 
część morga: H. ziemi, uncus, ten ziemi pomiar 
jest wzięty ze zwyezajów duńskich. Nar. 6. 
[H., Ok] = a) narzędzie rolnicze do rozbijania wiel- 
kich bryl: Jak wyprzągnął z pługu żonę, za- 
przątnął do h.ikn. b) widły, c) [Hotel de Hak] 
p. Hotel. 7. fanat. p. Wzgórek. 8. bart. oko, 
otwór uzyska, t. f. sznura podwójnie złożonego, za 
pomocą którego bartnik lołazi na drzewo. 9. a. [Ha- 
czysko] fl. piasek podwodny niebezpieczny dla 



6 



[hak] 

statków, mielizna: Okręt ten wpadł na haki, ło- 
mał ś. i rozbił. Pot. Daj pokój frochtora, wystrze- 
gaj ś. haku, zaniechaj tych szkut. Klon. Spuścić 
tratwę z haka na dobrą wodę. Sł. wil. (=prze- 
prowadzić tratwę z ostrożnością kolo mieltzny). 
X Przen.: niebezpieczeństwo, krytyczne położenie, 
ostateczność, sztych, opały: Do ostatniego haku 
i ciężkości przywiedzieni. Fal. Woli przyjść* na 
H. ostatni, aniż kark swój jarzmu poddać. Birk. 
Myśli, które nas na H. żeną. Mor. A. Pokaże ś. 
twoja poczciwość na haku. L. Teraz przyszliśmy 
na H. nieprzyjacielski. Biel. M. Pójdziem na te 
opiłe inęże nasze hakiem. Biel. M. Jeździć na 
strażą, na haki, zasadki. Biel. M. Samego Chmiel- 
nickiego mąż ów przywodził na H. Sienk. 10. 
gór. = a) a. Sierpnik rodzą/ zaczepnika do wydo~ 
bywania odiamanych bryt z otworu świdrowego, in. 
chwytać z. b) f siekierka, której używano w Ol- 
kuszu do wybijania na ołowiu gwareckim jego wa- 
gi w centnarach, po pobraniu od niego przypada- 
jącej opłaty. II. hut.: H. dulowy = drąg żelazny 
hakiem zakończony, do ściągania duła z ognia przed 
cyngowaniem. 12. lek.: H. tępy, koriczasty = na- 
rzędzia do wydobywania płodu. 1 3. myśl. = a) na- 
rządzie do łapania wilków, b) w Im. a. Spusty 
karby na walcu kurkowym. 14. powr. część koła, 
na którą zakłada ś. nitka w czasie robienia szpa- 
gatu, sznurka (p. Koło). 15. pusz. główne umoco- 
wanie luf w baskili. 16. ryb. krótka mielizna 
o półkolistym brzegu. 17. woj. przedłużenie przy 
kącie t. zw. załamanego gzygzaka. Zdr. Haczyk, 
Haczyczek, X Haczek. Zgr. Haczysko. <Nra. 
Hacke(n)> 

[Hak, a, Im. i, Hok] cent, krajcar. <? Por. 
Cześ. haky=s pieniądze > 

[Haka, I, Im. i] narzędzie do kopania: Bóg dał 
Adamowi rydel i hakę. Zdr. [Haczka]. <Nm. 
Hacke> 

[Hakać, a, al] okopywać: Pelą, hakają i obro- 
bią pyrki. <Nm. hacken> 

[Hakanie, a, blm.] czynność cz. Hakać. 

[Hakarz, a, Im. e] p. Hokarz. 

Hakata, y, blm. związek polityczny Niemców 
w prowincjach polskich państwa pruskiego, skiero- 
wany przeciwko interesom narodowym i ekonomicz- 
nym Polaków. < Wyraz sztucznie utworzony 
z trzech początkowych głosek nazwisk Polako- 
żerców Nm.: Hansemann, Kennemann i Tiede- 
iiann> 

Hakaty sta, y, Im. ści członek hakaty. <p. 
Hakata > 

Hakatystka, i, Im. I forma z. od Hakatysta. 

Hakatystyczny przym. od Hakatyzm. 

Hakatyzm, u, blm. cele i dążności hakalystów. 

[Hak-baba, y, Im. y] Herod-baba, hic tnulier. 
Por. Hokbaba. <? Hak + Baba > 

Hakem, a, Im. owie p. Hakim. 

Hakim, a, Im. owie, Hakem, Hekim turecki męd- 
rzec, lekarz i sędzia. H. efendi = główny lekarz przy- 
boczny sułtana. H. pasza - najstarszy lekarz, lekarz 
nadworny w Persji, <Tur. (z Arab.) hakem = 
sędzia > 

Hakonóg, oga, Im. ogi lek. potworność stopy, 
in. Xpię,tonóg 1 stopa piętowa. <Hak-f- 
Noga> 

Hakować, uje, owal I. radlić, oraną już ziemię 
na ukos przerzynać; odwracać, przeorywać. 2. [H.J 
bronować, okopywać. <Nm. hacken> 

Hakowanie , a, blm., czynność cz. Hakować : 
Radlonki, hakowania abo odwracania lemieszem 
dojrzeć potrzeba, aby sobie nie ulżywali pod- 
niesieniem radła abo lemiesza. Haur. 



HALANDRA 

Hakowato przys. od Hakowaty. 
Hakowaty, X Hakowity, X Haczysty podobny do 
haka: Zwój H. mózgu. 

Hakowiec, wca, Im. wce bot. I. p. Szaklak. 2. 

(notocheta) roś. 

X Hakowity I. p. Hakowaty. 2. p. Haczysty. 

Hakownica, y, Im. e, x Hak, x Akownica ro- 
dzaj daw. strzelby bez bagneta, o zapale lontowym, 
in. farkabuz, fberdebuska. < Strzelba 
nazwana od dwuch haków, na których ją usta- 
wiano > 

Hakowniczy przym. od Hakownica: Strzelba 
hakownicza. Gtoi. ( = strzelanie z haków nic). Kil- 
kanaście kul kamiennych i hakowniczych. Roi. 

X Hakownik, a, Im. Cy wyrobnik hakiem pracu- 
jący. 

Hakowy I. przym. od Hak. 2. X anat.: Kość 
hakowa p* Kość. 2. bot.: Gałka hakowa p. 
Grzęsiołek. 

f Haksamnit, u, Im. y p. Aksamit. 

1. Hala, i, Im. e plac nakryty dachem, wielka 
sala: H. targowa, gimnastyczna, muzyczna. 
<Nm. Halle > 

2. Hala w. I. [H.j = a) hejże, dalejże, dalej, 
naprzód: H. H. małpo! Opal. Ciołek H. do 
dom. Wyjechały galary i już H. upłynęli kasik 
pod Sandomirz. Nie dość ze cały dzień dziewu- 
sątko musiało robić, ale i przede dniem, II. 
w noc, musiało chodzić po wodę. H., H., pieski, 
innej sukajciel H. lala ku dąbrowie, b) a. 
[Hala nalał, Halaże!] okrzyk zdziwienia, c) wy- 
krzyknik radości ironicznej: H. H., cóż mu ś. tak 
prędko powiodło! 2. p. Chała! 3. X p. 2. Ha! 
4. myśl. p. Halala. < Okrzyk. > 

[Hala, I, Im. e, Hola] I. wysoka, łysa góra. 2. 
dolina górska; pastwisko w górach: Na hali ogni- 
czek ś. pali. Posło bydło do hal! Popod hale 
chodził. <Słc. Cześ. hola dosł. = goła> 

Halabarda, y, Im. y, f Halabarta, X Halebarda, 
fHałabart, f Halabarta, fHelbarta, fAlabarda, 
f Albarda, f Alabard, fAlabart woj. grot z okszn 
( = siekierą), osadzone na drewnianym trzonie, broń 
do kłócia i sieczenia: Dwunastu trabantów z ha- 
labardami. <Nm. Hellebarte> 

Halabardnik, a, Im. cy p. Halabardzista. 

Halabardny przym. od Halabarda; fHalabartny, 
zbrojny w halabardę. 

Halabardzista, y, Im. ści, Halabardnik, f Ha- 
labartnik, X Halebardnik, f Halebartnik człowiek 
uzbrojony w halabardę: Na lewo wązkie drzwi 
otwarte, a w nich stoi dwuch halabardzistów. 

fHałabart, u, Im. y p. Halabarda. 

f Halabarta, y, Im. y p. Halabarda: Drabanci 
z halabarty kościelnych drzwi strzegli. Stryj k. 

f Halabartnik, a, Im. cy p. Halabardzista. 

fHalabartny p. Halabardny: Twą rękę H. czu- 
je Likurg. Zebr. 

f Halabartonoszy uzbrojony w halabardę, hala- 
bardny. Otw. < Halabarta 4-NIOS> 

[Halaburda, y, Im. y, Haraburda] mieszanina 
rozmaitych rzeczy, lwa, lichy , cienki napój (np. 
taka kawa, herbata, wódka i t. p.). <?> 

X Halać, a, al, X Halkać bełkotać, jak dzieci 
czynią. Mącz. <Dźwn. > 

[Halać, a, al, Alać, Haliwać, Halować] przy- 
nieść, przynosić, przyprowadzać: Mam rozkaz, by 
go halac. Wid halac ( -przynieść światło). <Nm. 
holen> 

[Haladra, y, Im. y] I. spódnica przyszyta do 
| sznurówki. 2. zużyta suknia codzienna, <? Por, 



HALAGANTOWAĆ Ś. 



HALNY 



Słc. haladra = błazen i Cześ. haladryja = roz- 
pustnica> 

[Halagantować się, uje ś., owal ś.] p. Elegan- 
tować ś. 

| Halagantowanie się, a ś., blm.] czynność cz. 
Halagantować ś. 

| Halakać, a, ał] śpiewać po pijanemu, drzeć ś. 
<Dźwn.> 

[Halakanie, a, blm.] czynność cz. Halakać. 

Halafa!, Hala! I. X p. 2. Ha! 2. a. Horlala!, 
Hurla hurlala, Ulała! myśl. okrzyk myśliwych, 
zachęcający psy do szukania zwierzyny w lesie. 
< Okrzyk. > 

[Halamentarz, a, Im. e] p. Elementarz. 

j Halamon, a, Im. y]: H. szewcki = przekleństwo. 
<?> 

[Halamuśny, Chalamuśny] I. p. Alamuśny. 2. 
śmiały, rezolutny. <Z Animuszny> 

Halamę, a, blm., czynność cz. Halać. 

[ Halap, a, Im. y] p. Alap. 

X Halaspas, u, Im. y uczta wesoła; życie weso- 
łe: Bydło naszo swojego zażywało wczasu, i nam 
chętka nadeszła zażyć halaspasu i lubej kroto- 
chwili. Gawin. Syn, żyć zwyczajny wolnym ha- 
laspasem, dom miał ojcowski więzieniem, tara- 
sem. Min. <Z Ukr. hałapas dosł. = darmozjad > 

Hałastra, y, blm. = Chałastra. 

[Halawa, y, Im. y, Holawa, Chalawa] I. miejsce 
bezdrzewne, niezarosłe lasem. 2. wielka, odkryła 
zatoka jeziora, stawu. Pol. Połyskiwały do słońca 
tak zwane halawy i na tych czerniły ś. plamy 
ruchome; były to stada kaczek dzikich. Jeż. 3. 
kałuża. Zdr. [Haławkaj. <Ukr. halawa > 

[Halawka, i, Im. i] p. Halawa : Śród trzcin po- 
łyskiwały tu i owdzie halawki, okryte zazwy- 
czaj stadami kaczek dzikich. Jeż. 

[Halaźel] p. 2. Hala! 

[Halba, y, Im. y, Halwa] I. kwarta. 2. pól 
kwarty, pół litra: H. wina, piwa. <Nm. Halbe> 

Kalbecwelbe nieod. p. Halbecwelwe. 

Halbecwelwa, y, blm. p. Halbecwelwe. 

Halbecwelwe nieod., Elbik, Halbik, Halbeowelwa, 
Elbacwelba, El we- cwel we, Welba-cwelba rodzaj 
gry w karty, wpół do dwunastej, pół do 
dwunastej. <Nm. halb zwftlf dosł. = pół- 
dwunasta> 

Halbik, a, blm. p. Halbecwelwe. 

Hale, u, Im. e I. kraw. wycięcie, do którego 
kołnierz przyszywają. 2. gm. kołnierz kark, grzbiet: 
Schwycił go za H. <Nm. Hals dosł. = szyja > 

fHalcbant, u, Im. y p. Halsbant. 

Halcjon, a, Im. y ptak zimorodek: Dziw lasu, 
tak rzadko widziany H., a na Litwie zimorod- 
kiem zwany. Słów. <Z Łć. alcedo, Gr. alke- 
don> 

Hałda, y, Im. y p. Hałda: Komory z przylog- 
łemi przykomórkami zasypywano hałda, a. ru- 
mem. Paw. <p. Hałda > 

XHalebarda, y, Im. y p. Halabarda: Samego 
mnie halebardą zacięli. Sienk. 

X Hałebardnlk, a. Im. oy p. Halabardzista: 

Zbliżenie s\ łuczników i halebardników królew- 
skich. Sienk. 

t Halebartnik, a, Im. cy p. Halabardzista. 

Haleczka, i, Im. i p. Halka. 

[Halegant, a, Im. yj p. Elegant: Patrzy na ha- 
leganta, a nie wie, że dziś Sylwester. Prus. 

[Halegantka, I, Im. I] forma ż. od Halegant, 
elegantka. 

X Haleluja nieod. =Aleluja. 

[Hałena, y, Mm.] bot. p. Aloes. <Z Aloes > 



Halerz, a, Im. e, fAlerz daw. rodzaj drobnej 
monety; obecnie w Auslrji i / l0o korony: I halerza 
nie warto ( = złamanego grosza, szeląga). Halerza 
nie ma przy duszy. Zdr. Halerzyk. <Nm. Hel- 
ler > 

Halerzowy przym. od Halerz : "Wybijano w tej 
epoce ogromna; ilość monety halerzowej. 

Halerzyk, a, lra. I p. Halerz: Nie spodziewa 
h. żebrak więcej wziąć, jedno H. jaki nędzny. 
Birk. 

[Haletnik, a, Im. oy] podrzędniejszy z uczestni- 
ków obrzędów weselnych, nie należący do rodzin 
nowożeńców (Goł.); biedny gość, zaproszony na we- 
sele. <? Por. Hały> 

[Haleus, u, Im. y] = Aloes. 

X Halhidrat, u, Im. y chem. związek soli jakiej- 
kolwiek z wodą, w którym ta ostatnia silniej jest 
złączona, aniżeli woda krystalizacyjna, < No w. 
z Gr. hals = sól -|-h^d5r = woda > 

[Halicki]: H. kamyk a. Halicka sól p. Kamyk. 
Halicka woda p. Woda. < Przez Nrn. Galitzen- 
stein, Galitzenwasser, z Węg. galie s witrjol> 

Halifaksy, ów, blp. rodzaj łyżew. <Od miasta 
Ang. Halifax> 

HaliganckiJ elegancki. 

Haligant, a, Im. yj -Elegant. Zdr. [HaNgaricik]. 

Haligańcik, a, Im. i] p. Haligant. 

Halimetr, u, Im. y p. Solomierz. <Now. z Gr. 
hals = sól -J- raćtron = - mierz > 

Halimetryczny przym. od Halimetr: Halinie- 
tryczna próba piwa. 

[Haliny, in, blp.] sukno samodziałowe. Por I. 
Hały. <p. Hały> 

Huliwać, a, ałj p. [Halać]. 

Hiliwanie, a, blm.] czynność cz. Haliwać. 

Halizna, y, Im. y, Hola, Golina] I. miejsce nie- 
zarosłe w lesie (p. Golaźń). 2. wzgórze nieuro- 
dzajne wśród pól ornych. < p. 3. Hały> 

X Hal jer, a, Im. owie p. Elier. <p. Elear > 

Halka, i, Im, i I. gruba spódnica kolorowa, kła- 
dziona pod spód. 2. [H.] tkanina na spódnice. 
Zdr. Haleczka. <Od imienia Halki ( = Helena), 
bohaterki opery S. Moniuszki > 

f Ha łkać, a, al w ręku przebierać, tam i tam 
kołysać. Mącz. <p. Halkować> 

fHalkanic, a, blm., czynność cz. Halkać. 

f Halkować, uje, owal kołować, krążyć na wo- 
dzie statkiem. <Z Tur. halka = obrączka; koło> 

f Halkowanie, a, blm., czynność cz. Haikować: 
Buchtowanie, H. a. kołowanie, kiedy fliai, w try- 
lu idąc, na poboczną trafią rzekę a. na jaką 
odnogę, to, wkoło idąc, ciągną. Haur. 

+ Hailelujah = Alełuja. 

[Hal ma, y, Im. y] hamulec do zatrzymywania 
wozu. <Ukr. hal ni a > 

Ufalmak, u, Im. i] czas odpoczynku przy robo- 
tach, przez wielu ludzi odbywanych. <p. Hałda- 
mas> 

t Halmem przys. dostatkiem, wbróa\ Żegl. <Z 
Węg. halmaz = kupa> 

[Halmizder, dra, lra. dry] kowadło obłe, na któ- 
rym ś. obrabiają wnętrza obuchów, siekier, bard. 
<? Por. Cześ. halmy-= toporzysko górnicze > 

[Halmować, uje, owal] p. Hamować. <p. Hal- 
ma> 

[Halmowanie, a, blm.] czynność cz. Halmować. 

j Hal n la, i, blm.] ziemia a. ruda z kopalń wy- 
dobyta. <Słc. halna > 

Halny, [Halski] przym. od Hala, górski: Ptak, 
zwierz H, Roślina halna. Wiatr U. = wiejący z gór, 



8 



HALO 

szczególnie w Tatrach, pokrewny z fenem: Musson, 
nie mniej potężny, jak nasz H. wicher w Zako- 
panym. Sienk. Płoohaez H., zool., p. Płochacz. 
[Wróbel H.] p. Wróbel. [Sójka halna] p. Sójka. 
<p. 2. Hala> 

X Halo nieod. nazwa kól świetlnych, otaczają- 
eych niek. słońce i księżyc (p. Koło). <Gr. halós 
a. hal5Ć> 

[Halo!, Halo sal] wołanie na psy. < Okrzyk. > 

X Haloohemiczny przym. od Haloohemja. 

X Halochemja, i, blm. chem. część chemji, mó- 
wiąca o solach, <Now. z Gr. hals = sól -f- Che- 
inja> 

Halofit, U, Im. y okaz roślinności na gruntach 
słonych. < No w. z Gr. hals = sól -+- fytón ■ 
roślina > 

Halofitowy przym. od Halofit: Lasów nie brak 
też wśród roślinności halofitowej, właściwej 
gruntom słonym. 

Haloyien, u, Im. y chem. p. Chlorowiec. <Now. 
z Gr. hals = sól -f-gónos = ród > 

Haloid, u, lra. y chem. p. Chlorowiec. <Now. 
z Gr. hals = sól -f--eides = kształtny > 

Haloidek, dku, Im. dki, I Halosól chem. sól po- 
chodząca od kwasu chlor owcowodomego. 

Haloksylina, y, blm. tech. rodzaj materii wy- 
buchowej. < Now. z Gr. hals = sól -f-;xjrlon = 
drzewo > 

[Halom I, Haluml] dalej I, nuże!, ruszaj U H. 
marsz! a. Halom raasz^r! = marsz!, ruszaj!, na- 
przód! < Z Fr. allons dosł. = idźmy > 

Halomancja ; i, blm. wróżenie z soli, a. z kupek 
soli. Sł. wil. <Now. z Gr. hals=sól-f-mantefa 
= wróżenie > 

Halometr, u, Im. y, Haloskop chem. przyrząd 
do oznaczania zawartości soli kuchennej w roztwo- 
rach. < Now. z Gr. hals = sól -f- mćtron a -mierz > 

[Halona, y, blm.] = Aloes. <Z Aloes> 

[Halosafj p. [Halo!]. 

Haloskop, u, Im. y chem. p. Halometr. <Now. 
z Gr. hals = sól -f-skopóó = badam, patrzę > 

! Halosól, oli, Im. ole chem. p. Haloidek. <Now. 
z Gr. hals = sól -j- Sól > 

1. | Halowaó, uje, owal] płynąc, dobijać do brze- 
gu, kierować ś. ku brzegowi. < Nm. holen > 

2. [Halowaó, uje, owal] p. [Haiaó]. 

| Malowanie, a, blm.] czynmśe. cz. Halować. 

i Halsbancik, u, Im. i I. p. Halsbant. 2. mały 
kołnierzyk kobiecy. 

1 Halsbaneczek, czka, Im. czki p. Halsbant. L. 

fHalsbaniczek, czka, Im. czki p. Halsbant. 

t Halsbant, u, Im. y, fHalcbant, f Halzbant, 
fAlsbant, fAlszbant, fAldzbant, fAlcbant, 
f Alzbant naszyjnik: Halsbanty na szyjach wiel- 
błądów. B. B. Źdr. f Halsbancik, fHalsbaniczek, 
t Halsbaneczek. <Nra. Halsband> 

[Halskl] p. Halny: Rośliny halskie. Pol. Zool.: 
Płochacz H., alpejski, skalny wróbel 
(accentor alpinus) ptaszek wróblowaty płochaczo- 
waty. <p. 3. Hala> 

X Halstuoh, a, Im. y p. Halsztuk. 

X Halstuk, a, Im. i p. Halsztuk. 

X Halsztuch, a, Im. y p. Halsztuk. 

X Halsztuchowy p. Halsztukowy. 

Halsztuozek, czka, Im. czki p. Halsztuk. 

Halsztuk, a, Im. i. X Halsztuch, X Halstuch, 
X Halstuk, X Alsztuk, X Alsztuch krawat, zawią- 
zanie na szyję. [H. podpiąć] =upić ś. bardzo, spić 
ś. Zdr. Halsztuozek. <Nm. Halstuch > 

Halsztukowy przym. od Halsztuk; XHalsztu 
ohowy, XAl8ztukowy. 



HAŁA-DRAŁA 

Halt! nieod. I. stój, zatrzymaj ś.!: H., II., bo mi 
czapka spadła! 2, [H.] hyc! szust!: H. przez 
płot. <Nm. halt 1 > 

Halter, tra, Im. try I. p. Hantla. 2, tap. chwast 
ze sznurem a. sam sznur do podpięcia portjery a. 
firanki. <Nra. Halter > 

Haltsygnal, u, Im. y kol. znak wywieszany dla 
zatrzymania pociągu kolejowego. <Nra. Halt(e)sig- 
nal> 

[Halu!] przyśpiew: Oj H. H., Maryś, koralu, 
cego ś. oglądas? < Okrzyk. > 

Halucynacja, i, Im. e, X Oman, x Urojenie 
zmysłowe fil. (w psychologji) uświadomienie obra- 
zów a. wyobrażeń odtwarzanych tak żywo, jak gdy- 
by były rzeczywistością zmysłową; stan psychiczny, 
polegający na tym, &e obraz a. wyobrażenie przy- 
biera charakter rzeczywistości zewnętrznej, przez 
którykolwiek zmysł postrzeganej: H. słuchowa, wę- 
chowa, wzrokowa. H. pozytywna, negatywna. 
H. ilustrująca, obłędowa. Mieć halucynacje, do- 
znawać halucynacji, podlegać halucynacjom. Por. 
Fantazmat, Objaw fantazyjny pod Fantazyjny, 
<Łć. (h)alucinatio > 

Halucynacyjny przym. od Halucynacja: Stan H. 

Haluoynowaó, uje, owal fil. (w psychologji) 
doznawać halucynacji, być w stanie halucynacji, 
podlegać halucynacjom. <Łć. (h)alucinari> 

Halucynowanie, a, blm., czynność cz. Haluoy- 
nowaó. 

|Halukaó8lę, aś., al ś.] p. Huczyćś. <Dźwn.> 

[Halukanie się, a ś., blm.] czynność cz. Halu- 
kać ś. 

[Haluml] p. Halom! 

Halurgiczny przym. od Halurgja. 

Halurgja, i, blm. nauka o kopalniach soli, o so- 
lankach i warzeniu soli. Łab. <Now. z Gr. hals 
— sól -f- -ourgfa = obrabianie > 

[Haluszka, i, Im. I] p. Haluszka. 

[Halwa, y, Im. y] p. Halba. 

Halwand, u, Im. y wierzchnia deska fortepjanu. 
<Nra. Hallwand ż. dosł. = ściana brzmiąca > 

t Halzbant, u, Im. y p. Halsbant: Przez szyję 
wisiał H. kamieńmi sadzony. Otw. <Nm 

Halsbanu ? 

XHalzować, uje, owal zapinać linę. <Nm 
halsen > 

X Halzowanie, a, blm., czynność cz. Halzować. 

[Hal, u, Im. y] bagno: Hały są na całe mile 
odkryte i tak bagnisto, że inny zwierz (oprócz 
łosia) po nich nie przejdzie. Pol. Gąbczaste po- 
kłady rud, hałów i pustaci spożywają wilgoć 
z łatwością. Pol. Łosie przechodzą z wielkich 
puszcz i lasów na odkryte hały. Pol. Klepy no- 
cują na nieprzystępnych odkrytych hałach w kę- 
pach olchowych. Pol. <p. 2. Hały> 

fHala okrzyk Tatarów: Krzyk, huk, H., hałas 
brzmi. Stryjk. <p. Ałłachować> 

[Hala, y, lra. y] kawka. 

fHalabarta, y, lra. y p. Halabarda. 

[Halabuda, y. Im. y] bryka ładowna, frachtowa. 
<ukr. halabuda > 

Halaburda, y, lra. y ni., X Hataburdnik, Hara- 
burda awanturnik, krzykacz, burda, zawadjaka. 
<Ukr. hałaburda> 

X Halaburdnik, a, lra. oy p. Halaburda: H. 

wielki. Zap. 

[Haładamas, u, lra. y] p. Haldamas. 

[Haladeja, i, Im. e] urwis. <Pór. Sic. hala- 
dra = błazen, krzykacz > 

[Hała-drała] prędko, bez zastanowienia: Leci, 
I biegnie hała-drała. <Dźwn.> 



9 



HAŁADZAJOWT 

f Haładzaiowy j zrobiony z haładżyi: Po chwili 
przyszedł Sieniawski w haładzajowym chałacie. 
Kaczk. Jakiś II. żapan. Kaezk. 

Haładzicj, u, blm. rodzaj tkaniny tureckiej'. Miał 
na sobie kaftanik, spadający niżej brzucha, 
z materji tureckiej, haładziejera nazwanej. Rzew. 
<Tur. aladża> 

[Haładżyja, i, Im. e] gruba materja jedwabna. 
<p. Haładziej > 

[Halaić, i, ił] mówić bez związku; robić zamie- 
szanie. Por. Hatakać. <p. Hałaj> 

iHałaj, a, lra. e] f. trzpiot, człowiek nieuważny, 
roztrzepaniec, narwaniec, człowiek lekkomyślny, ło- 
buz. 2. krzykacz. 3. [Na H. na bałaj, po hałajsku ] 
przys. bez namysłu, nie wiedzieć po jakiemu: Wy- 
konać", robić coś na H. na bałaj. <Ukr. hałaj> 

| Hałajenie, a, blm.] czynność* cz. Halaić. 

[Hałajowaty] zakrawający na hałaja. 

j Hałajski ] w wyrażeniu: [Po hałajsku] p. Hałaj. 

Hałajstra, y, blm. pro w. p. Chałastra. 

[Hałakać, cze, kal, HałakowaćJ mówić bez na- 
mysłu, krzykliwie; pokrzykiwać, wrzeszczeć: Żonka 
plącze, hałacze. Por. Halaić. < Dźwn. > 

[Hałakanie, a, lra. a] czynność cz. Hałakać: 

Już ś. z nieprzyjacielskiego obozu odzywać po- 
częły dzikie wrzaski i hałakania. Krech. 

Hałakować, uje, owałj p. Hałakać. 

Hałakowanie, a, blm.] czynność cz. Hałakować. 

Hałapała, y, Im. y] byle kto: Jaki taki H, 
dych sie jeny wyskakała (= wy tańcowała). Prz. 
Por. Hału-palu. <Por. Słc. halabala = partacz > 
Hałas, u, Im. y I. zgiełk, wrzawa, krzyk, tar- 
tas: Wiele hałasu o nic. Prz. H., tartas po Po- 
znaniu. Pol. Co to za H. ? idź zobacz. Białe gło- 
wy w H., ujęły ś. za swoim lekarzem. L. Sły- 
chać tysiące coraz głośniejszych hałasów: takt 
marszu, wojna, atak, szturm; słychać wystrzały, 
jęk dzieci, płacze matek. Mick. Nie wytrzymam 
i hałasu narobię. L. Wpadła do izby z hała- 
sem. Wszczynać, wyprawiać hałasy po nocach. 
Ćwierć godziny wrzał H. Mick. Słychać tylko 
psa H. Mick. Przen.: Drzwi od Europy zamy- 
kał hałasów. Mick. 2. stuk, trzask: Drzwi otwie- 
rają ś. z f hałasem. x H. piorunów. Troć. 3. 
liuczny dźwięk wielu instrumentów muzycznych: 
H. trąb i kotłów. Sł. wil. Śród pienia ogarów 
i trąby hałasów. Mick. 4. [H.] wymówki, wy- 
myślanie: Zęby ray nie brały od matek hałasu. 
<Dźwn.> 

f Hałasić, ł, ił i [Hałasie] p. Hałasować: Ów 

skrzydlaty piorun, co hałasił wściekle. Przyb. 
t H. kogo -przestraszać kogo hałasem: Wedrze ś. 
zbrojno w obóz i tak ich hałasi, że do szyku 
przyjść nie mogli. Pot. 

Hałasować, uje, owal, f Hałasić, [Halasić] ro- 
bić hałas, krzyczeć: Dzieci hałasują. H. o co. 
Czego on tak hałasuje a. co on tak hałasuje? 
H. na kogo, a. f kogo, [kogo] = krzyczeć, burczeć 
na kogo: Zyd Żydówkę hałasuje. Skoro przyszedł 
pod Rohatyn, hałasował poboczną nieprzyjaciel- 
ską straż. Jabł. f H. ś. hałasować, awanturować 
ś., rozbijać ś.: A tu tymczasem harcownik u prze- 
prawy hałasuje ś. Jabl. <p. Hałas > 

Hałasowanie, a, blm., czynność cz. Hałasować. 

X Halasownie przys. od Halasowny. 

XHałasownik, a, lra. cy, X Hałaśnik, X Ha- 
łaśnicki człowiek skory do hałasów, krzykacz, klót- 
nik, awanturnik, bania. 

X Halasowny p. Hałaśliwy: Konwersacja ra- 
7f>m wszystkich hałasowna. L. 



HAŁUNOWANIE 

Hałastra, y, blm. P . Chałastra. Przen.: Skrzy- 
dlata H. ^ptaslwo: Rzeka tworzyła małe, ciche, 
odbijające błękit nieba oka, niby sadzawki,' 
umyślnie dla tej skrzydlatej hałastry robione. 
Kon. <p. Chałastra > 

XHałasz, u, Im. e p. Szałas. 

X Hałaszenie, a, blm., czynność cz. Hałasić: 
Psy piekielne wydają wark okropny z ogrom- 
nym hałaszeniem. Przyb. 

Hałaśliwie, Hałaśliwo przys. od Hałaśliwy: Lu- 
dzie H. s. a hulaszczo bawili. Roi. <d. Ha- 
łas > r 

Hałaśliwo p. Hałaśliwie : H. też było po gospo- 
dach i browarach. Krasz. 

Hałaśliwy, X Hałaśny, X Halasowny krzykliwu, 
wrzaskliwy, zgiełkliwy. 

X Hałaśnica, y, Im. e forma ż. od Hałaśnik. 

X Hałaśnioki, ego, Im. ccy p. Hałaso wnlk. 

X Hałaśnik, a, Im. cy p. Hałasownik. 

X Hałaśny p. Hałaśliwy: A dziadus nim ha- 
łasne zwykle straszył wnuki. Moraw. 

Hałat, u, Im. y p. Chałat: Lipkowie podkur- 
czali nogi ustawicznie pod hałaty. Sienk. <n 
Chałat > * 

Hałda, y, Im. y, Chałda I. a. Hałda, x Warpa, 
XWarpia, X Warpisko, fWarchwa, fWarfa gór 

kupa kamieni pustych i ziem płonnych, z kopalni 
wydobytych i w pobliżu szybu leżaojch. 2. [H.l 
ił, ziemia mazista. <Nm. Halde> 

[Hałdamas, u, lra. y, Hałdymas, Haładamas, 
Hałdaras, Hawdaras, Hajdamaszl I. koniec ja- 
kiejś pracy. 2. poczęstunek dla robotników po skoń- 
czone/ robocie; dożynki, okrężne; pijatyka, hulanka. 
<Węg. aldorads dosł. = napiwek > 

JHałdaras, u, Im. y] p. Hałdamas. 

[Hałdy bałdy nieod.] drapichróst, pędziwiatr. 
Por. Hołdy- boldy. < Okrzyk. > 

[Hałdymas, u, lra. y] p. Hałdamas. 

[Hałeozkarz, a, lra. e] mieszkaniec łosi moraw- 
skiej pod Raciborzem. < Od wymawiania „ha- 
łeczka" zaiu. „gałeczka* = klusek > 

[Halka, i, Im. I] rodzaj bułki. <?> 

X Hałkać, a, ał p. x Halać. 

XHałkanie, a, blm., czynność cz. Hałkać. 

[Hałkiesz, a, Im. e] alkierz. 

Hałłachować , uje, owal = Ałłachować. < p 
Ałłachować> 

Hałłachowanie, a, blm., czynność cz. Hałłacho- 
wać: Wrzaski kozackie, pomieszane z hałłacho- 
waniem tatarskim, uderzyły o sklepienie nie- 
bios. Sienk. 

Hałłakować, uje, owal p. Ałłachować: Pijący 
na majdanie przed chatą krzyk czynili, hałła- 
kując z radości po tatarsku. Sienk. Hałłakujcie, 
hałłakujcie! będą później wilcy nad waszym 
ścierwem hałłakowali. Sienk. < p. Ałłacho- 
wać > 

Hałłakowanie, a, blm., czynność oz. Hałłako- 
wać 

[Hałtłas, u, Im. y]= Atłas. 

fHałun, u, Im. y i [Hałun] chera. p. Ałun. <p. 
Ałun> 

X Hałuniarnia, i, Im. e = Ałuniarnla. Łab. 
X Halunisty p. Ałunisty. 

[Hałunka, i, Im. i] pisanka, kraszanka. <Od 
(h)ałun> 

XHałunować, uje, owal p, Ałunować: Hałuno- 
wany papier. Troć. 

X Hałunowanie, a, blm., czynność cz. Hałuno- 
wać. 



10 



HAŁUNOWY 

X Hałunowy przym. od Hałun. 

[Hału-pału] pośpiesznie, aby zbyć: Jak oy sie 
wolno robiło, toby było dobrze, ale tak hału- 
pału, to ni można było. Por. Hałapala. <p. 
Hałapała> 

[Hałuszka, i, Im. i, Hałuszka] kuch. kluska 
z ciasta: Haluszki = kluski (jako potrawa): Pewnie 
i piwo popijać i hałuszek z serem zajadać nie 
omieszkacie. Roi. <Ukr. hałuszka = gałeczka> 

Halwa, y, lra. y, Chałwa. Aiwa rodzaj sorbetu 
tureckiego zgęszczonego z orzechów włoskich, mąki, 
masła, chleba i miodu. <Tur. helva, halva> 

1. [Haty, hal, blp.] ubranie; nędzne ubranie, łach- 
many. Por. Haliny. <Zap. S. Gnm. hala = okry- 
cie > 

2. [Haly] goły, nagi, niezarosły: Hałe miejsce = 
golaźń, hahzna. < Osnowa hał- , od Brs. hoły(j) = 

Ham ! naśladowanie szczekania psa. <Dźwn.> 

tHam, a, lra. y wiadro: Lepiej hamami wino 
i małmazję kupować, niżli kwartami z szynku 
bierać. <Śr. Gnm. fh)aeme, ame = Nm. Ahme, 
Ohme, z Gr. ame = wiadro, przez Cześ. hara> 

[Ham, a f lra. y] p. Folajtra. <Z Nra. hemmen, 
skąd Hamować > 

[Hamać, a, al] jeść, rozdziawiając szeroko usta. 
<Diwn. > 

Hamadrjada, y, Im. y nimfa leśna. <Gr. ha- 
raadryades lm.> 

[Hamajda, y, Im. y] I. p. Gamajda. 2. łąka 
liognista. <p. Gamajda> 

[Hamajdak, a, Im. i] p. Hajdamak: Żydzie ha- 
raajdaku, nie pożeraj pasternaku. <Zara. Haj- 
damak, sld. do Gamajda > 

Hamak, a, Im. i płótno a. siatka kształtu łodzi, 
uwiązywane za końce na pewnej wysokości, do le- 
żenia w nich. <Fr. hamac, z Haityjsk. ham- 
raok> 

Hamakowy przym. od Hamak: Sznur II. 

X Hamal, a, Im. owie p. Hamal: Olbrzymi ha- 
malowie z kurdyjskich plemion, przeznaczeni do 
noszenia ciężarów. Sienk. 

X Hamal, a, Im. owie a. li, X Hamal tragarz: 
Kupa hamałów do ciągnienia beczek z piwnicy 
zgromadzonych. Petr. <Tur., Arab. hammal> 

Haman, a, Im. y I. pog. potwór, dziki olbrzym: 
Bodajeście wyzdychali hamany mężobójoze. Sienk. 
Krzyczą, jak na hamana. Okrutne hamany, dzi- 
kusy jakieś. Dyg. 2. stworzenie wielkie, ciężkie, 
niezgrabne: To ci H.! Czy ja wasza niewolnica, 
czy ja wasz H. ? Słów. Konie jak hamany 
(-wielkie, rosłe). <Z biblijnego Hamana > 

[Hamanie, a, blm.] czynność cz. Hamać. 

[Hamaniec, ńca, Im. ńce] woreczek na pienią- 
dze: U mnie w hamańcu ani grosza. Jeż. <Ukr. 
hamaneć> 

[Hamanny] ogromny: Hamanna krowa. 

[Hamanować. uje, owalj bić kogo. <p. Ha- 
man > 

[Hamanowanie, a, blm.] czynność cz. Hamano- 
wać. 

[Hamanowy] : Hamanowe ucho = placek a. pier- 
nik u Żydów polskich, nadziany marchwią, orze- 
chami i migdałami, w miodzie smażony: Żydzi 
ofiarowywali hamanowe ucho dla dzieci szlachty 
polskiej. 

[Hamarykować, uje, owalj przykrzyć sobie. 
< Sr. Łć. amaricare dosł. = rozgoryczać > 

[Hamarykowanie, a, blm.] czynność cz. Hama- 
rykować. 



HAMOWACZ 

j Haman nieod.] p. Amen. 

[Hambaras, u, Im. y] ambaras: Panie dziedzi- 
cu! toć będzie H. i mitręga. Jun. <p. Amba- 
ras > 

Hamburka, I, Im. i I. gatunek igły krótkiej. 2. 
gatunek łodzi. 3. [H. a. Bulka hamburska] ga- 
tunek bułki, kajzerka. <Od miasta Nra. Ham- 
burg> 

Hamburować, uje, owal, Amburować pióra gę- 
sie = przyrządzać je do pisania, przeciągając /e 
przez gorący popiół, a. nad śioiecą, przez co tra- 
cą tłuszcz, in. hartować. <p. Hamburski> 

Hamburowanie, a, blin., czynność cz. Hamburo- 
wać. 

Hamburski: I. Skóra hamburska = rodzą/ skóry 
na buty. 2. [H.] : Bułka hamburska p. Hambur- 
ka. Pióra haraburskie = hartowane w ogniu. <Od 
miasta Nm. Hamburg > 

I Hamciuk, a, Im. i] p. Hamulec. 

Hamer I. X mru, Im. mry p. Kuźnica. 2. a, Im. 
y fi. p. Rączka. Zdr. Hamerek. <Nm. Hammer 
dosł. = młot> 

[Hamera, y, Im. y, Hajera] burza, zawierucha, 
zawieja, wiatr silny. <? por. Chamera> 

[ Hamerajda, y, Im. yl pudendum muliebre. <?> 

Hamerbank, u, Im. i fortep. listwa, na której 
są umocowane ruchomo wszystkie młotki w fortepja- 
nie. <Nm. Hammerbank> 

Hamerek, rka, Im. rki r>. Hamer. 

Hamerka, I, Im. i p. Kolba. <Nra. Hammer 
dosł. = młot > 

Hamerkolba, y, lra. y blach. p. Kolba. <Nra. 
Hammerkolbe(n) > 

Hamernia, I, Im. e p. Kuźnica. <Z Nm. Hara- 
raer> 

Hamerniany przym. od Hamernia: H. młot, in. 
klepacz. Łab. 

Hamernik, a, Im. cy właściciel hamerni; czło- 
wiek pracujący w hamerni jako czeladnik, robotnik 
w hamerni. Łab. 

Hamernus, a, lra. y fortep. część figury, w któ- 
rą wklejony jest hamersztyl, przeciwnym końcem 
połączona z zawiaską, ?y którą uderza szpiler, pod- 
rzucając młotek do góry. <Nm. Harainernuss > 

[Hamerski] przym. od Hamry: Hamerscy haj- 
ducy. 

Hamerszlag, u, Im. i p. Mlotowiny. <Nra. 
Hamraerschlag> 

Hamerszlak, u, lra. i p. Mlotowiny. 

Hamersztyl, u, lra. e iortep. trzonek od młotka, 
uderzającego w struny fortepjanu. <Nra. Hamraer- 
stiel> 

[Hameryk, a, Im. i] pług amerykański. <Od 
Ameryka > 

[Ham-ham, nieod.] dziec. pies, ciucia. <Dziec. 
Dźwn.> 

[Ham ham] p. Hamu hamu : A wilk H., H. 
i zjadł całego. 

Hamilton, a, Im. y kraw. rodzaj sukni męskiej. 
<Od Ang. wł. Hamilton > 

Hamletyzować, uje, owal naśladować Hamleta: 
Zrozpaczeuie burżuazji hamletyzującej. < Od 
bohatera Szekspirowskiego Hamlet> 

Hamletyzowanfe, a, blm., czynność cz. Hamle- 
tyzować. 

[Hamonija, i, blm.] amonjak. <p. Amonjak> 

[Hamor, u, lra. y] gwar, zgiełk, hałas, wrzawa: 
H. na jarmarku. < Ukr. hamir, 2 pp. haraoru> 

Hamowacz, a, Im. e gór. robotnik 10 kopalni, ha- 
mujący wagoniki z węglem. 



11 



HAMOWAĆ 

Hamować, uje, owal, I. a. [Halmować] powściągać 
prędkość dalszego biegu, szczeg. kół, za pomocą ha- 
mulca: H. wóz, koło, bieg konia. Hamuj koła 
z góry, a ochronisz skóry. Prz. H. pociąg kolei 
żelaznej, łódź w biegu. Fizj.: Nerw hamujący, 
ośrodek hamujący w mózgu. 2. f kogo = zatrzy- 
mywać: Jerzynowy kierz hamuje ludzi, chwyta 
ich za szaty. Klon. H. uciekających. 3. przen. 
powściągać, tamować, wstrzymywać: H. kogo. H. 
ięzyk, żądze, rozpustę. H. gniew = tłumić. II. 
płaca. Hamowany lew srożej wybucha. Mick. 
4. "f aresztować : H. urzędownie człowieka podej- 
rzanego. Troć. II. rzeczy czyje u kogo. Troć. 
( = zajmować). 5. zł. = a) chować, b) czekać. H. ś. 
powstrzymywać ś., poiościągać ś.: Sami ś. od złych 
uczynków hamują. Karnk. Kto ś. w małych 
rzeczach nie hamuje, w wielkie upada. Skar. 
Hamuj ś., czego ś. tak unosisz? (= zdobądź ś. 
na zimną krew, panuj nad sobą). <Nm. hemmen> 

Hamowanie, a, blm., czynność cz. Hamować. 

Hamowanie się, a ś., blm., czynność cz. Ha- 
mować ś. 

[Hamowidło, a, Im. a] p. Hamulec. 

X Hamownie przys. od Hamowny. L. 

Hamownik, a, Im. oy I. ten, co hamuje: Jecha- 
łem do króla ze skargą na owych hamowników 
i szarpaczy. Krasz. 2. kol. p. Hamulcowy. 

X Hamowny mogący być pohamowanym, powściąg- 
niętym; powściągliwy: Wóz H. Co jest tych ha- 
mownych białychgłów na świecie, mało nie 
wszystkie bojaźń abo wstyd na wodzy trzyma. 
(Jórn. Niehamowny potok. "Wor. Wtenczas to 
ten monarcha w gniewie niehamowny cóż czy- 
ni? Słów. 

[Hampeł, a, Im. y, Hempeł, Ampel] kawał (chle- 
ba), glon, pajda, krajanka. <Nm. [Hurapen]> 

[Hampt, u, Im. y] dwór: Do hamptu dojdę po 
gorzałkę, trzeba na cześć wzmć parę groszy. 
Wójc. <Nra. Amt> 

Hamra, y, Im. y fl. nasada drewniana sprys, 
któremi oryle odpychają ś., stojąc na tratwie, od 
lądu. <Nm. Hammer dosł. = młot> 

Hamrować, uje, ował przez kucie nadawać me- 
talowi twardość; kuć, klepać, gładzić młotem. 

Hamrowanie, a, blm., czynność cz. Hamrować. 

[Hamry, ów, blm.] p. Kuźnica. 

[Hamu hamu, Ham hamj naśladowanie jedzenia. 
< Dźwn.> 

Hamująco przys. od Hamujący: Małe dawki 
działają tu przyśpieszająco, a duże II. 

Hamulcowy przym. od Hamulec: Kółko ha- 
mulcowe = kółko zębate z hamulczykiem, in. za- 
trzym, sobaczka. Łab. Pochylnia hamulco- 
wa. Łab. (—po której ciągną urobek za pomocą 
kołowrola, mającego hamulec). Hamulcowy, ego, 
Im. I rz. I. a. X Bremzowy, X Pramzowy gór. 
robotnik, zatrzymujący i puszczający hamulec na 
pochylniach. 2, a. Hamownik, Brekowy kol. ofi- 
cjalista na kolei żelaznej, hamujący pociągi. 

Hamulczyk, a, Im. i I. p. Hamulec. 2. haczyk 
sprężyną przyciskany, wpadający między zęby kół- 
ka hamulcowego dla zatrzymania go, in. sobacz- 
ka. Łab. H. a. zaczepka (nie zaś wychwyt). 
Sniad. (w zegarku). 

Hamulec, Ica, Im. Ice I. a. [Hamowidło, Hem- 
bulec, Hamciuk] narzędzie do hamowania kół, wo* 
zu a. koni: H. łańcuchowy, pasowy, sprężynowy, 
hidrauliczny a. wodny, kłodowy, powietrzny a. 
pneumatyczny, śrubowy, automatyczny. 2. przen. 
wszystko, co powściąga^ wstrzymuje, np. żądze i na- 
mię t tności i wędzidło, wodze: Namiętność jego nie 



HANDGIELt) 

miała już hamulca. Dusza nie znająca hamulca. 
H. na co a. czego. Pewny H. wojny. Hamulca 
mu potrzeba. 3. fl. = a) drąg od rudla a. dry- 
gawki, którą sternik kieruje, tó skrzyni osadzonej, 
a. też tępy koniec arifula. b) a. Kom ulec grubsza 
nadwodna część drygawki, t. f. steru. 4. rvb. p. 
Chomolec. Zdr. Hamulozyk. <Nm. Hemmnolz> 

Han, a I. Im. owie p. Chan. 2. Im. y gospo- 
da, zajazd, dom zajezdny w Turcji: Był to kara- 
wan -seraj, inaczej H., służący za skład towa- 
rów i za gospodę dla podróżnych. Jeż. <Arab. 
(z Pers.) chan> 

fHan p. Hajno: Idzie H. ktoś piechotą. Zwr. M. 

[Hanaj, a, lin. e] p. Nahaj. < Przestawka Na- 
haj > 

IHanajka, i, Im. i] p. Nahaj. 

Hanak, a, Im. I taniec w Morawji, podobny do 
poloneza. < Cześ. han&k, od nazwy kramy Moraw, 
liana > 

Hanat, u, Im. y p. Chaństwo : Jedność głównej 
złotej hordy Mogułów poczęła ś. szczepić na 
wiele głównych hanatów. Lei. <p. Chan> 
Hancyzny] akcyzowy. <Zam. akcyzny> 
Hanczurka, i, Im. i] ścierka. <Nm. Hand- 
scheure> 

Handel, dlu, Im. dle, [Hangiel] I. (ekon.) wy- 
miana dóbr ekonomicznych w celu osiągnięcia z niej 
zysku; pośrednictwo w wymianie towarów i usług 
pomiędzy ich wytwórcami a. posiadaczami i spo- 
żywcami a. nabywcami, uprawiane, jako stale za- 
jęcie, handlowanie: H. międzynarodowy, wwozo- 
wy, wywozowy, hurtowy, detaliczny a. cząstko- 
wy a. drobny. H. ekspedycyjny p. Ekspedycyjny. 
Artykuł handlu. Zyskać, stracić na handlu. 
Włożyć kapitał w H. Prowadzić H. suknem, ko- 
rzeniami, skórami. H. księgarski, korzenny, że- 
lazny. H. ludźmi. H. kwitnie, upada. H. z Chi- 
nami. Ta książka wyszła z handlu (=jest wy- 
czerpana). Wycofać książkę z handlu. Gwoli 
handlów swoich miał w drogę odjeżdżać. P. Cheł. 
Przen.: Poszła w H. nauka, kramnicą drukarnie, 
głód kładzie pióro w rękę, zysk do pisma gar- 
nie. Kras. ( = na spekulację). Przen.: Z rad swych 
drogi H. prowadziła. Łubom. ( -frymark). Zły to 
H. spokojności na kłopoty. L. ( = zamiana). 2. 
sklep, skład, magazyn: Dziś handle pozamykane. 
3. sklep korzenny, H. win, restauracja przy nim: 
Przesiaduje w handlu. W kimby ja s. u licha 
mógł zakochać? Czy nie w której z tych dziew- 
czyn rozczochranych, co tam w handiu bywają? 
Orzesz. 4. 2 pp. dla, a. Handeles, Handeles 
uliczny handlarz starzyzny: H. szafę targować 
zaczął. Kon. H. z rąk wyrwał poduszkę, żeby- 
śmy nie poszarpali. Kon. Zdr. Handelek. <Nra. 
Handel > 

Handelek, Iku, Im. Iki p. Handel. 

Handeles, a, Im. y p. Handel: On to był właśnie 
owym handelesem, którego widzieliśmy przed 
karczmą. Bał. 

[Handelnik, a, Im. cy] p. Handlarz. 

[Handelski] p. Handlowy: See panów był bar- 
dzo handelskie miasto. 

Handełes, a, Im. y p. Handel : Może ten szlaf- 
rok, widziany na reku handełesa na ulicy, nie 
byłby wcale zwrócił jego uwagi. Bał. 

[Handerlok, a, Im. I] p. Haderląb. <Czes. 
[handrlak] dosł. = gałganiarz> 
[Handernik, a, Im. cy] p. Handlarz, 
f Handfas, u, Im. y = Antwas. 
IHandgield, u, Im. y zadatek: Z handgieldem 
l ś. zwerbował. Łoź. <Nm. Handgeld> 



12 



HANDGRTF 

IHandgryf, u, lra. y manipulacja, rękoczyn: Ka- 
zał rai kilka hand gryfów i obrotów chorągwi 
zaprezentować. Łoi. <Nm. Handgriff> 

Handhamer, mra, lin. mry ślus. młotek ręczny, 
mniejszy. <Nm. Handhammer > 

fHandlagier, a, Im. owie pomocnik: Płacenie 
handlagierora strawnych ich pieniędzy. Kraus. 
<Nm. Handlanger> 

Handlarka, I, Im. I I. forma ż. od Handlarz. 
2. Łona handlarza. 3. kobieta lubiąca ś. targo- 
wać: Mała H. obiecywała ziszczenie pragnień. 
Roi. <p. Handel > 

Handlar ski przym. od Handlarz, kupiecki, kra- 
marski: Duch H. 

Handlarstwo, a, blm., fHandlirstwo, [Hangler- 
stwo] prowadzenie handlu, kupieclwo. 

Handlarz, a, Im. e, Handlujący, X Handlownik, 
f Handlerz, [Handelnik, Handernik, Handlerz, Hand- 
ilrz, Handrarz, Hanglarz, Hanglerz, HanglirzJ ten 
co ś. zajmuje handlem, co prowadzi handel, kra- 
marz, przekupień, kupiec: H. zboża. H. drzewem, 
bydłem. 

f Handlerz, a, lra. e i [Handlerz] p. Handlarz. 

fHandlirstwo, a, blm. p. Handlarstwo: Od 
kupieckiego handlirstwa niedawno ś. na stan 
duchowny udał był. Błaż. 

[Handlirz, a, Im. e] p. Handlarz. 

Handlować, uje, owal I. a. [Hanglować] zajmo- 
wać ś. handlem, kupczyć, sprzedawać towary: H. 
wyrobami wełnianemi, bławatnemi. Przen.: Do- 
bra rzecz z bujną ziemią, H., mówicie, kiedy co- 
kolwiek w rolą nasienia wrzucicie. Zim. Przen.: 
H. świętościami, rzecząpospolitą, sprawiedliwo- 
ścią, sumieniem, cnotą ( =frymarczyć, szachrować). 
2. X operować, manipulować: Rękami handluje po 
brzuchu (o masażu). 3. f postępować, czynić : Byś 
w domu zabawiał z pilnością, przystojnie gospo- 
darstwem... Najszczęśliwszy zaprawdę, który tak 
handluje. Jeżów. 4. zł. zyć z kochanką. x H. ś. 
zamieniać ś. drogą handlu: Jeżeli to ma być* wasz 
rozum i nauka, nie handlowałbym ś. z wami na 
głowę. L. Handlujący ego, Im. y rz., p. Han- 
dlarz. 

Handlowanie, a, blm., czynność* cz. Handlować. 

X Handlowanie się, a ś., blra , czynność cz. 
Handlować ś. 

Handlowiec, wca, Im. wcy I. poświęcający ^ 4. 
zawodowi handlowemu: Z pewnością nie znaleźli- 
by jednego handlowca, któryby władał najpo- 
trzebuiejszemi językami wschodniemi. 2. sub- 
jekl handlowy. 3. prawnik, specjalista w nauce 
prawa handlowego. 

X Handlowniczy przym. od Handlownik kupiec- 
ki: Zamiana handlownicza. 

X Handlownik, a, Im. oy p. Handlarz: Kupcy 
i handlownicy. Bud. Zb.: Tłum handlownika na 
jarmark zjechał ś. Błaż. 

Handlowność, i, blm. rz. od Handlowny, handel 
kwitnący. 

Handlowny prowadzący handel; słynny z handlu: 
Miasto, państwo handlowne. Kraj H. Ze wszyst- 
kich miast tureckich Smirna jest najhandlowniej- 
sza. Wyrw. 

Handlowy, [Handelski] przym. od Handel; [An- 
glowy]: Dom, traktat, sąd, akt, bank, bilans, 
konsul H. Prawo, towarzystwo, przesilenie hand- 
lowe. Interesa handlowe. Szkoła, gazeta hand- 
lowa (rub. handlówka). Izby, księgi handlowe. 
Naród H. = zajmujący ś. handlem. Rośliny hand- 
lowe as będące przedmiotem handlu. Rejestr H. = 
spis firm z wyszczególnieniem osób, należących do 



HAN GO W AĆ 

interesu, i z wyjaśnieniem rodzaju ich udziału w in- 
teresie. Troisty związek hancllowo-celny. Trak- 
taty handlowo-celne. Polityka socjalna Bismar- 
ka łączyła ś. ściśle z jego polityką ekonomicz- 
ną, mianowicie handlowo-eelną. Przedsiębiorstwo 
handlowo-kapitalistyczne. Handlowo - polityczno 
stosunki Austrji z Rosją. Spółka handlowo-rol- 
na. Operacje handlowo - spekulacyjne dosięgły 
olbrzymich rozmiarów. <p. Handel > 

Handlówka, i, Im. i rub. gazeta a. szkolą hand- 
Iowa. 

Handrarz, a, Im. e] p. Handlarz. 
Handręczyó się, y ś., ył ś.] p. Handryczyć: 
Psy zacęny mięso targać*, a ozerwać ni mogły 
i l& tego sie bardzo handręcyły. <Z Nin. ha- 
dern = wadzić ś., sld.do Dręczyć, por. Hadrować> 

[Handry, ów, blp.] p. Hadry: H. kurzy, a po- 
piół sznupie. Prz. 

[Handryba, y, Im. y] wielka, niezgrabna istota, 
czy to człowiek, czy zwierzę. <? Por. Ukr. han- 
dryty sia = wałęsać ś. > 

•j-Handrycharz, a, Im. e gór. p. Antrycharz. 

<Nm. Handreicher> 

[Handryczenie, a, blm.] czynność cz. Handry 
czyć. 

[Handryczenie się, a ś., blm.] czynność cz. 
Handryczyć ś. 

[Handryczyć, y, yl] krzyczeć. [H. ś., Handre 
czyć ś., Handryczyć ś., Hendryczyć ś.] f f Han 
drykować ś. przymawiać sobie, sprzeczać 1, certo- 
wać ś., kłócić ś., targować ś., czas tracić w niepo 
trzebnej rozmowie: Cobyk ś. ta handry ezył, d&m 
w&ni 15 szóstek i zgoda. <p. Handręczyó ś. > 

fHandrykować się, uje ś., owal ś. p. Handry- 
czyć: Wierzymyć, jako dobremu człowieku 
krześcijańskiemu, iż ś. nie będziesz targować, 
z nami długo H. Mik. z Wilk. 

f Handrykowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Handrykować ś. 

[Handrzysko, a, Im. aj p. Hadra: Czymżeś im 
sie utrzćó dała? — Jeden dzicheiskem, drugi 
handrzyskem. <p. Hadry > 

fHandszlak, a, Im i p. Hanszlak: Złosne hand- 
szlaki, skarby wylichwione, niech w moim sercu 
nie będą pieszczone. Grabów. 

[Handyrlak, a, Im. i] p. Haderląb. 

fHandziar, u, Im. y p. Andziar, 

[HandziulJ przyśpiew: H. bandziu dylu dylu! 
< Okrzyk. > 

f Handżar, u, Im. y p. Andziar: Podają mu 
naprzeraian szable i złote łańcuchy, strusie ki- 
ty i tureckie handżary. Kras. <p. Andziar > 

Hanefita, y, Im. ci, Hanifita sekciarz muzuł- 
mański. <Od Arab. wł. Abu-Hanifa> 

[Hanek, nka, Im. nki, Hąk, Ąk, Unk] pipa, ku- 
rek, kran; zatyczka. <Nm. Hahn> 

[Hangiel, glu, Im. gle] p. Handel. 

[Hanglarz, a, Im. e] p. Handlarz. 

[Hangle, i, blp.] kuźnica, fryszerka. <?> 

[Hanglerstwo, a, Im. aj p. Handlarstwo: Ja 
kiemsi hanglćrstwem trudnić sie. 

Hanglerz, a, Im. ej p. Handlarz. 
Hanglirz, a, Im. ej p. Handlarz. 
Hanglować, uje, owałj p. Handlować. 
Hangiowanie, a, blm.J czynność cz. Hanglo- 
wać. 

f Hangować, uje, owal, [HangowaćJ, fHingo- 

wać gór. spuszczać (np. drzewo) szybem na Unit. 
f H. ś. spuszczać ś. szybem na linie do kopalni. 
<Nm. (ein)hangen> 



13 



HAKGOWANIE 

+Hangbwanle, a, blra., czynność cz. Hangować. 

T Hangowanle się, a ś., blm., czynność cz. Han- 
gować ś. 

[Hangres, u, Im. yj p. Agrest. 

[Hangrest, u, Im. y] p. Agrest. 

[HaniJ p. Hajno. 

rHaniać, a, al] biegać po dworze. <Ukr. ha- 
niaty> 

[Hanlanle, a, Wm.] czynność cz. Haniać. 

Haniebnie przys. od Haniebny: Żyć, umrzeć, 
uciec, postąpić H. Wyglądać, ubierać ś. H. H. 
ś. skaleczyłeś, potłukłeś. -J-H. wielki (=■ ogrom- 
nie, okropnie, djabelnie, bardzo, wielce, nadzwy- 
czaj, zadziwiająco, zdumiewająco). fTatarowie 
okrzyk H. wielki uczynili. Biel. M. f Z obu stron 
tak H. ś. z sobą, bili, że nie wiedzieć, czyja 
wygrana była. Biel. M. (= zażarcie, zaciekle, za- 
jadle). [Macocha tak H. upadła, że w tejże chwili 
skonała]. <p. Hańba > 

X Haniebnik, a, Im. cy I. p. Hańbiciel. 2. ha- 
niebny człowiek, bezecnik, infamis, łotr, nikczemnik. 
Słów. 

Haniebność, I, blm. rz. od Haniebny. 

Haniebny I. a. fGaniebny sromotny, sprośny, 
bezecny, niegodny, nikczemny, niecny: H. czyn, po- 
stępek, uczynek, nałóg, frymark. Haniebna 
ucieczka, śmierć, ugoda, rzecz, klęska. Haniebne 
życie. Mój nałóg H. Mick. 2. szkaradny, paskud- 
ny, okropny, obrzydliwy, wstrętny: H. wygląd. 3. 
f zbrodniczy: Sprawa haniebna = gardłowa, krymi- 
nalna. 4-- -J" i [H.] strasznie wielki, ogromny; tęgi, 
dzielny, pokaźny: Haniebna wielkość ludzi zbroj- 
nych. Otw. Haniebne koszty. P. Koch. H. owies 
ś. zrodził. 5. fanat.: Arterja H. ^tętnica sromna 
(arteria pudenda). Kość haniebna = kość łonowa 
fos pubis). Myszka haniebna = mięsień łonowy 
(musculus pectineus). Muskuł H. p. Grzebienio- 
wy. Żyły haniebne = żyły sromne (venae puden- 
dae). <p. Hańba > 

[Hanielnik, a, Im. oy] p. Honielnik. 

I Haniemucha, y f Im. y] człowiek ambitny. <p. 
Animuszny > 

[Haniemuśny] dumny, hardy, butny, zarozumia- 
ły. Por. Alamuśny. <Z Animuszny > 

Hanifita, y, Im. ci p. Hanefita. 

[Hanikuj] p. Hajno. 

[Hanioj] p. Hajno. 

[Haniok] p. Hajno: A widzis ty H. tćn jawo- 
rek. 

[Haniokuj] p. Hajno. 

[Hanioł, a, Im. owie a. eli, oly] p. Anioł. 

[Haniój] p. Hajno. 

[Haniuk] p. Hajno: Ao ta, co H. idzie po wodę. 

Hankier, kru, Im. kry rodzaj bursztynu prze- 
świecającego. < ? Może Niu, Anker = beczka; 
kotwica > 

Hankur, u, Im. y] p. Rankor. 
Hankurliwy] p. Rankoriiwy. 

Hankurny] p. Rankoriiwy. 
Hankurt, y, Im. y] p, Rankor. 

'Hanny] tam położony. <Od Hań> 
. Hano] p. Ano. 

I Ha no I] okrzyk przy odpędzaniu krów. 

X Hanrej, a, Im. e ten, któremu żona rogi przy- 
pięła, rogal, mąt oszukiwany przez żonę. <Nm. 
Hąhnrei > 

\ Hanslak, u, Im. i p. Hanszlak: Łakomstwa 
ind»kiego dziwne fortelo i hanslaki. Wer. 

>< Hanspuk, a, lra. i krótki drąg brzozowy do 
windy na statkach. <Nm. [handspaaken > 

Hanswurst, a, Im. y błazen sceniczny, śmieszek, 
orii^m, pajac. <Nm. Hanswurst > 



HAKBIC 

Hanswurstowski przym. od Hanswurst: Nosił 
ś. w rodzaju fraczka hanswurstowskiego. Krasz. 

f Hanszlag, u, Im. i p. Hanszlak. Baz. 

f Hanszlak, a, Im. i, f Hanszlag, fHandszIak, 
f Hanslak kruczek, fortel, sztuczka, podstęp, wybieg: 
Przeróżne wynajdował hanszlaki. Rej. < Nm. 
Anschlag> 

Hantaba, y, Im. y] = Antaba. Zdr. [HantabkaJ. 

'Hantabka, i, Im. i] p. Hantaba. 

[Hantamer, mru, Im. mry] młot kowalski. <Nm. 
Handhammer> 

Hantla, i, Im. e, Halter, Clążek zwykle w Im. 
dwie kule drewniane, a częś. żelazne, połączone z 
sobą wspólną rękojeścią, używane do ćwiczeń gim- 
nastycznych: Przez kwadrans odbywał ćwiczenia 
z hantlami. Jun. <Z Nm. Hand = ręka> 

X Hantłoch, u, Im. y gór. p. Antloch. 

[Hantuch, a, Im. y] ręcznik. <Nm. Handtuch> 

fHantwerk, u, Im. i gór. p. Antwerk. <Nra. 
Handwerk> 

f Hantwos, u, Im. y Antwas. Sz. 

[Hanu] p. Ano. <Ha-(-Nu> 

| Hanuczka, i, Im. i] p. Onucza. 

f Hanwarkowy hantwerku dotyczący , do hant- 
werku należący: Hanwarkowe łańcuchy. 

[Hanyszek, szku, blra.] nasienie anyżu. 

f Hanyż, u, blm. i [Hanyż] p. Anyż. Trzye. Zdr. 
[Hanyżek]. 

[Hanyżek, żku, blm.] p. Hanyż i Anyżek. 

[HanyżkOwy] p. Anyżkowy. 

fHanyżowy i [Hanyżowy] przym. od Hanyż. 
Trzye. 

Hanzeatycki do Hanzy należący, Hanzy doty- 
czący : Związek H. <Od Nm. Hanse = Hanza = 
związek kupiecki> 

Hanzjata, y, Im. ci członek związku hanzeatyc- 
kiego: Nieraz tutaj niemieckie hanzyjatów posły 
pełne stągwie oliwy dla znicza przyniosły. 
Syrok. 

f Hań i [Hań] p. Hajno: Tam H. nie można węść. 
Za tę brzezkię H. tędy, jak te ścieżki. Jedźcie H. 
w górę. Co H. robis? Jeden ptasek tam, drugi 
tu, trzeci H. Józefa H. widzę. Rej. < Okrzyk. > 

Hańba, y, Im. y, f Gańba, f Ańba, [Gańba, Haj- 
ba] wstyd, srom, sromola, bezeceństwo, niesława, 
infamia: H. wielka, niezmierna, wieczysta, wiecz- 
na, niezatarta, niezmyta. Za hańbę co uważać, 
poczytywać, mieć. Hańbę na siebie ściągnąć. 
Okryć ś. hańbą. Spotkała go H. Hańbę zma- 
zać, zmyć. Nie mogę znieść, a. przenieść na 
sobie tej hańby. Piętno hańby. Być hańbą ro- 
dziny, narodu. Hańba ojczyzny. Przynieść hań- 
bę komu. Postępek ten czyni a. przynosi wie- 
czystą hańbę jego pamięci. Z hańbą zginąć, tyl 
podać, uciec. Na swoją hańbę kogo wychować. H 
temu pogańskiemu cielcowi, kiedy zdrożnościom 
króluje. Swięt. We krwi jego oiny.ję tę hańbę 
Jest to H. naszego wieku. Co za H ! To H.! To 
wstyd i H.! [Hańbę zadali] = zganili. [Wziena 
go H.] = zawstydził ś. <Czes. hańba = Pol. gań- 
ba> 

X Hańbiarz, a, Im. e p. Hańbiciel. 

Hańbiąoo przys. od Hańbiący. 

Hańbiący haniebny, przynoszący hańbę, sromotny, 
zelżywy: Czyn, postępek H. Kara hańbiąca. 

X Hańbiciel, a, lra. e, X Hańbiarz, X Haniebnik 
ten, co hańbi; oazczerca, obmówca. 

X Hańbicielka, i, lra. i forma ż. od Hańbiciel, 

Hańbić, i, ii I. przynosić hańbę, okrywać hańb a, 
bezcześcić, plamić, sromocić: Hańbić kobietę. Wy- 
stępek człowieka hańbi. 2. f szkalować, czernić, 



14 



Hańtędy, 
Hańtu] p. 
Hańty] p. 
Hańtyn] 



HAŃBIENIE 

lżyć: Począł ich na hare wyzywać*, hańbiąc Ja- 
rosława i rycerstwo jego. Stryjk. Jest ojca te- 
go pisanie do króla, gdzie raahometańskie błę- 
dy hańbi. Skar. 3. [H.] wstydzić. H. 8. I. okry- 
wać i. hańbą, plamić ś., sromocić ś., szpecić 6. 2. 
[H. ś.j wstydzić ś. <Czes. hanbiti = Pol. gańbić> 

Hańbienie, a, blm., czynność cz. Hańbić. 

Hańbienie się, a ś., blm., czynność cz. Hańbić ś. 

[Hańdryczyć się, y ś., yl ś] p. Handryozyć. 

[Hańdry - mandry nieod.] niezgoda, targi. <p. 
Hańdryczyć > 

[Hańdyk, a, Im. i] p. Indyk, 

[Hańsba, y, Im. y] opłata za skradzeme w nocy 
z pola zboża. <? por. Chąśba i poch.> 

1. Hański p Chański. <p. Chan> 

2. Hański: Sukno hańskie = 9ru&e, mocne, nie- 
p rzemakające. < ? > 

[Hańtedy] p. Hańtędy. 
Haństwo, a, Im. a p. Chaństwo. 
[Hańten, hańta, hańto, Hańtyn, Hańty] tam- 
ten: A o hańta izba, to karczma. Hańci dzie- 
dzice oniętrę sprowadzili. Hańtómu to dobrze! 
Na hańty stronie. Por. HaJ ten, Hawten. <Hań 
+ Ten> 

Hańtedy] tamtędy. < Han -f Tędy > 
Hajno. <Hań-fTu> 
Hańten. 
p. Hańten. 
Hańwa] p. Hajno. <Hań-fWa> 
Rap! p. Chaps! 

Hap] tu, tutaf. <Zam. haf = haw, Okrzyk. > 
Hapa, y, Im. y] i. p. Gap. 2. pysk, gęba. 
<Z U kr., zara. Gapa> 

[Hapać, a, al] p. Haukać. Bóbr. Psy haniebnie 
hapają. Troć. <Dźwn > 

Hapanie, a, blm.] czynność cz. Hapać. 
"Hapeć, poia, Im. pcie] p Łapeć. 
Hapem] I. przys. otworem. 2. przyra. otwarty. 
Por. Apem. <p. Apem> 
| Hapetyk, u, blm.] p. Apetyt. 
Hap hap! I. X naśladowanie głosu psa, li a m 
ham. Troć. 2. myśl. = a) okrzyk, pobudzający 
psy do gonienia za zwierzem, b) okrzyk po strza- 
le, oznaczający, ze zwierz został zabiły. <Dźwn. > 
[Hapka, i, Im. i] I. dziewka wiejska. 2. pan- 
na grubej płci, o rysach pospolitych, ogorzała 
<Ukr. Hapka = Agatka> 

[Haptacht!, Haptak!, Haptok!, Hoptak!] baczność! 
(okrzyk komendy wojskowej austryjackiej ): 
Krzyknął na swoje kozy: H.! <Nra. habt Acht 
dosł. = dajcie baczność > 
[Haptak!] p. Haptacht. 
1 Hapteka, i, Im. i = Apteka. 
i Haptekarski = Aptekarski : Haptekarska ro- 
bota. Wuj. 
fHaptekarz, a, Im. e = Aptekarz. 
Haptka, i, Im. i] p. Haftka. 
Haptok!] p. Haptacht! 
Haptyka, i, Im. i] p. Apteka. 
Hara, y, Im. y] i zł. nędzna 
nieprzyjemną wonią, śmierdziucha 

f Harab, u, Im. 
Harap: Bo ś. im 



y rz. 

kro to 



wódka, 
<Brs. 
i Harab! w. p. 

chwila ta bardzo 



tracąca 

hara> 

I. i 2. 

sprzy- 
krzyła, goleń, plecy i głowy w H. naruszyła, 
Biel. M. 

[Haraba, y, Im. y] rodzaj powozu: Niezgrabne 
haraby skrzypiały, konie drżały. Jeż. Na po- 
dwórzec zamkowy zajechały haraby rzeźbione, 
przykryte baldachimami płóciennemi, osłaniaj a.- 
cemi od słońca. Jeż. <p. Arba> 

Harabadzi, ego, Im. owie woźnica furman, stan- 
gret (u Turków). <Tur. harabadży > 



HARAP 

[Harabaj nieod.] dziec. upadek. < Okrzyk. > 
Haraburda, y, Im. y I. m. p. Halaburda: H. 

nocny. 2. ż. wrzawa, burda, wrzask, hałas, niepo- 
kój, zamieszanie, awantura, zwada : Jeden z cel- 
niejszych naszych poetów miał wyrzec o Ka- 
niowskim zamku, że jest pełen kozackiej hara- 
burdy. 3. [H] ż. p. Halaburda. <Czes. hara- 
burda > 

Haracz, u, Im. e, X Charaoz, X Charadż I. 

danina nałożona w Turcji na mieszkańców nie ma- 
hometan. 2. opłata, składana Turcji przez kraje 
hołdownicze. 3. wog. danina, opłacanie ś.: Nałożyć, 
opłacać, płacić H. O krzyżakach twierdzą,, iż wo- 
lą, aby pobici poganie zostali w bałwochwalstwie 
i H. płacili, aniżeli uwolnieni od haraczu chrzest 
przyjęli. Mick. Przen.: Oto porayśluy wiatr Le- 
ehistanu nowym cię darzy haraczem. Mick. (mo- 
wa tu o kobiecie). <Tur. (z Arab.) charadż > 

X Haracznik, a, Im. CV ten, co opłaca haracz. 

[Harać, a, al] I. Charać. 2. p. Harować. 

fHara hara p. Haru haru. Bratk. 

Harajz, y, Im. y garb. p. Odwlośnik. <Nin. 
Haareisen> 

[Harak, u, lra. i] p. Arak. 

Harambasza, y, Im. owie naczelnik bandy haj- 
duków serbskich: Narzeczona harambaszy (tytuł 
powieści Jeża). Każda góra ma harambaszę 
swego, którego zna okolica cała. Jeż. <Tur. 
z Arab. harami = zbój -f- Tur. basz = głowa > 

Harambaszować, uje, owal być harambasza: 
W pianinach Omolje harambaszuje hajduk Mi- 
leDko. Jeż. 

Harambaszowanie, a, blm., czynność cz. Ha- 
rambaszować. 

[Haramdzia, i, Im. e] p. Haramza. 

[Haramza, y, Im. y, Haramdzia, Harandzia] I. 
i fż. gaiciedź, tłuszcza: Pogańska H. Pot. 2. m. 
syn nieprawy, bękart. 3 m. hultaj, oszust, włó- 
częga. <Prs. haramzade = syn nieprawy > 

f Harandzia, i, Im. e i [Harandzia] p. Haramza: 

W monasterze z swoją harandzia, ś. wiedzie. 
Biał. 

! Haranga, i, Im. i mowa, przemowa: Piękna Ma- 
tylda zamyśliła ś. strasznie po tej harandze 
kochanka. Zach. <Fr. harangue, p. Aryuga> 

[Haranie, a, blm.] czynność cz. Harać. 

1. Harap!, f Harab!, fHerap!, Herab! w. okrzyk 
myśliwego, poskramiający psy przy zwierzu pojma- 
nym: Lepszy H., niż hulała. Piz. ( = lepsza chioa- 
ła Bogu, niż da li Bóg. L. = lepszy wróbel w gar- 
ści, niż sokół na dachu). <p. Harap 2. > 

2. Harap, u, lra. y, fHerap I. a. Arap, Harap- 
nik, fHerapnik, X Harapacz, [Horóp, Herep] bicz 
z krótkim biczyskiem a długim bardzo sznurem: 
"Wziąć, dostać, oberwać harapem. Okładać ko- 
go harapem. W ręku H. myśliwski. Chodź. 2. 
X a. f Herab, + Harab = a) łowy, polowanie: 
Zając uchodzi do wiadomej kniei przed hara- 
py. Pot. b) przen.: Już po harapie = już po 
wszystkim, już po czasie, nierychło , za póino, nie 
w czas: Już po harapie tam było. Tw. Już za- 
stał po harapie. L. Wszystka już była goto- 
wość na pani wesele, jedna lalka przyjeżdża, 
wpada mu w oczy — już po harapie. Zabł. Dziś 
mu słowo rzec, jutro będzie po harapie. Sienk. 
c) łup, zdobycz, zysk: Ubiec kogo do harapu. 
Mącz. Podać miasto wzięte w H. (=na łup, na 
plondrowanie żołnierzom). <Nm. herab = tu; pier- 
wotne znaczenie jest okrzykiem, zwołującym 
myśliwych po skończeniu polowania > 



15 



HARAPACZ 

X Harapaoz, a, Im. e p. 2. Harap : Chłopiec 
z wielkim gniewem, płaczem wybił pieska ha- 
rapaczem. Moraw. <0d Harap =• bat > 

[Harapasznfk, a, Im. oy, Horopasznik] I. czło- 
wiek mozolący ś., pracujący z trudnością i nieumie* 
jętnie. 2. prostak, gbur, < Brs. harapasznik, 
Ukr. horopasznyk > 

Harapniczek, czka, Im. czkl biczyk myśliwski 
o krótkim biczysku: Matylda w amazonce, kape- 
lusz na głowie, H. w ręku. Fred. A. Idzie jdo 
biura i harapniczkiem strzepuje kurz z papie- 
rów. Fred. A. 

Harapnlk, a, Im. I p. 2. Harap: U forysia H. 
Goł. Psa tak skropił harapnikiem, źe aż skowy- 
czeć począł. Boh. <p. Harap = bat > 

Harapnikowy przym. od Harapnik: Chłopi, mi- 
mo krzyku, szturchańców i operacji harapniko- 
wycb, szczerze przywiązani byli do swego eko- 
noma. Dzierż. 

Harapowy, f Herapowy myśl. uszczwany, dogna- 
ny z harapem: Zająe H. 

X Haras, u, Im. y p. Rasa. <p. Rasa> 

X Harasowy przym. od Haras: Gorset H. Goł. 

[Harasówka, i, Im. i] wełniana ioązka tasiemka 
czerwona: Panienki nasunęły na włosy włóczko- 
we kapturki lub harasówki. Zap. 

fHarasz, u, Im. e p. Rasa. Troć. 

[Haraszać, a, al, Haraszyć] czyścić, trzebić, 
kastrować (np. wieprzka). <Ukr. charaszaty> 

[Haraszajka, i, Im. i] p. Haraszajnik. 

[Haraszajnik, a, Im. cy, Haraszajka] misiarz, 
kastrator. 

[Haraszanie, a, blm.] czynność cz. Haraszać. 

[Haraszenie, a, blm.] czynność cz. Haraszyć. 

fHaraszowy przym. od Harasz; wełniany, woj- 
łokowy: Płaszcz H. Hel. 

[Haraszyć, y, ył] p. Haraszać. 

[Haraśny, Arastny] I. piękny, dobry, wyborny, 
świetny, szczególny: To jadło nie było haraśne. 
Nima to tam haraśne = me jest to świetne. 2. pil- 
ny, prędki (np. chłopak). <Zap. z Ukr. harazd 
(przez *harastny) = szczęście, powodzenie; dobrze, 
szczęśliwie; odpowiednio, dzielnie i t. d.> 

[Haratać, a, al] bić, tłuc, rozbijać. <Ukr. ha- 
rataty > 

[Haratanie, a, blm.] czynność cz. Haratać. 

[Harądarz, a, Im. e] arendarz. 

Harbajtel, tela a. tla, Im. tele a. tle, Harbej- 
tel pęk włosów z tyłu peruki: Peruka z harbajte- 
lem zawiązanym w miechu. Mick. <Nm. Haar- 
beutel> 

[Harbata, y, Im. y] p. Herbata. 

Harbejtel, tela a. tla, Im. tele a. tle p. Har- 
bajtel: Wszystka służba koło niej była czarno 
ubrana, w harbejtlach i kusych sukienkach. 
Kaczk. <p Harbajtel > 

Harbejtlowy przym. od Harbejtel, ubrany w har- 
bejtel: Z harbejtlowym obok siebie amantem je- 
chała na bal do miasteczka. Kaczk. 

[Harbędzie, a, Im. a] gęstwina leśna. Por. Chra- 
bęz i Chrapęcle. <? por. Charpęcina> 
[Harboliska, ów, blp.] buty. <?> 
Harbuz, a, Im. y I. bot. p. Dynia: Częstowali 
nas winnemi gronami i harbuzami słodkiemi. 
Stryj k. ( = kawonami). Gdzieniegdzie otyłego wi- 
dać brzuch harbuza, który od swej łodygi aż 
w daleką stronę wtoczył ś. jak gość między 
buraki czerwone. Mick. ( = dyni, bani). 2. [H.] 
głupiec: Głupi Gabryś, gamoń, H. <Prs. i Tur. 
karpuz, por. Arbuz > 



HARCOWAĆ 

Harbuziany p. Harbuzowy: Ziarno harbuziane. 
Harbuzowy, Harbuziany przym. od Harbuz: Ka- 
sza harbuzowa. 

Haro, U, Im. e, f Hero I. początek biiwy, pierw- 
sza utarczka pojedynczych jeźdźców, pojedyncze 
ucieranie ś. wobec dwuch wojsk przed bitwą ogólną: 
Hetman począł ich na H. wyzywać, hańbiąc i sro- 
mocąc Jarosława i rycerstwo jego. Stryjk. Wy- 
chodzić, wyruszyć, wyjechać na H. a. na harce. 
Ruszyć na harce. W harcu poległ. Troć. Zgro- 
madzona w obozie pod Ujściem szlachta, spró- 
bowawszy zaledwie harców z Wittembergiem, 
wdała ś. w rokowania. Szuj. Przen.: Sroga rzecz 
gniew niewieści, bo już tam więc zawżdy bitwa, 
i bez harcu, bez wieści. Rej. W Im. bitwy, utarcz- 
ki: Sławne harce. Było i potym jeszcze kil- 
ka harców, z których zawsze zwycięsko wy- 
szliśmy. Chodź. Przen.: f Harce ścierać = bić 
ś., walczyć o pierwszeństwo: Niegdy brzeg Her- 
sonezu, gdzie pyszna Pomona ściera już z Flora 
harce, tali w słodsze grona i chłodniejsze cy- 
tryny, owali w przemiany... Tw. 2. X przen. po- 
pis: Na H. z czym wyjeżdżać = wyjeżdżać z czym, 
popisywać ś. czym. 3. w Im. susy, zwroty: Bo jakie 
szatan wyprawia tam harce! Mick. Stroić harce 
na koniu. Wyprawiać harce i skoki. 4. f Harc, 
2 pp. a, lin. owie zawadjaka, zuch, junak, awan 
turnik: H. to swarliwy. Troć. 5. [Harc] krótki 
robola. [Harcem] przys. = prędko, żwawo. <Zap 
z okrzyku S. Gnm. harz(e) = Nni. herzu = (pójdź) 
tu!> 

Harcab, u, Im. y, Harcap, x Harcopf, Arcap 

długi warkocz, jaki mężczyźni dawniej nosili, a 
szczeg. wojsko. <Nm. Haarzopf> 

[Harcaki, ów, blp., Harczaki, Arcalti, Arczaki| 
roś. psianka kartofel (solanum tuberosum) i jej 
bulwy. <Z Nm. Artisehoken Im. = karczochy > 

Haroap, u, Im. y p. Harcab. 

X Harcenie, a, blm., czynność cz. Harcić. 

f Harcerski przym. od Harcerz: Służył potym 
ten żołnierz królowi harcerską (służbę). Biel. M. 
Skoki wojenne i harcerskie. <p. Harc> 

f Harcerstwo, a, blm. służba harcerska: Nie- 
wolniki z domów przednich wziął i na H. i straż 
swoje obrócił. Warg. 

Harcerz I. fa. f Hercerz, fArcerz, XHercarz = a 

wojownik staczający bitwę pojedynczo, harcownik. bj 
halabardnik; żołnierz należący do przybocznej stra- 
ży królewskiej. 2. X harcowanie, harc: Przed no- 
cą wszystko w szeregach, na wieżach, w polu, 
na czatach a. na harcerzach. Słów. <p. Harc> 

[Harchandrja, i, Im. e] towarzystwo, kompanja, 
chałasira. <p. Archandrja> 

X Haroić, i, II p. Hartować. <p. Hartować > 

X Harcony p. Hartowny. 

X Harcopf, u, Im. y p. Harcab : Ten za nią 
w stroju francuskim z harcopfem, to mój brat 
starszy. Rog. <Nm. Haarzopf> 

Harcować, uje, owal, f Hercować, [Hercować] I. 

bić ś. pojedynczo, przed szykiem: H. z nieprzyjacie- 
lem. Z obu stron harcowano tylko. Przen.: A przed- 
sięż to wójt harcuje, rad, iż panu pochlebuje. 
Rej. ( = szermuje językiem). 2. skakać (na konin) 
tu i owdzie: H. na koniu. 3. przen. wyprawiać 
harce, bujać, unosić ś., hulać, bonować, szaleć, 
swawolić: Wiatr harcuje po morzu. Zefir har- 
cuje po łące. Starajcie ś.. aby złych praw po- 
prawiono, a na rozpustnosć wszędzie harcu jącą 
munsztuk włożono. Baz. 4. [Harcować] śpieszyć 
ś. [H. ś.J trzeć ś.: Bycek straśnie sie harcuje 
1 o te sosnę. <p. Harc> 



16 



HARCOWANIE 



EARĘDARZ 



Harcowanie, a, blm., czynność cz. Harcować. 

[Harcowanie się, a ś., blm.J czynność cz. Har- 
cować ś. 

Harcowniczy przym. od Harcownik: Postano- 
wił harcowniczerai oddziałami drażnić i wywa- 
biać. Moracz. 

Harcownik, a, Im. cy I. ten, co harcuje na polu 
bitwy a. co wyprawia harce na koniu. 2. zb. har- 
cownicy: H. począł wolno ściągać ś. z pola. Sienk. 

X Harcowny przym. od Harc, utarczkowy: Har- 
towne porażki. Biel. M. 

Harcywiskup, a, Im. i] arcybiskup, 

Harcz, a, Im. e] jedzenie. <p. Charcz > 

Harczaki, ów, blp.] p. Harcaki. 

Harczeć, y, ał] p. Charczeć. 

Harczenie, a, blm.] czynność cz. Harczeć. 

Harczować, uje, owal] jeść z miski. <p. 
Charcz > 

[Harczowanle, a, blm.] czynność cz. Harozo- 
wać. 

[Harczyca, y, Im. e] roś. gorczyca biała (sinapis 
alba). <Brs. harczyca > 

f Hard p. Hardy: Byłeś nam na urzędzie H., 
teraz kłaniać ś. nam musisz. Skar. 

Harda, ej, Im. e myśl. kuropatwa z czerwone- 
mi znakami nad oczyma, nie dająca ś. z blizka 
podejść. 

[Hardabus, a, Im. y] zuchwalec, człowiek butny, 
ni ewy rozumiały. <Zap. toż, co Arkabuz, ze sld. 
do Hardy > 

[Hardęga, i, Im. i] p. Wardęga. <p. Wardęga > 

Hardjesa, y, lra. y karc. rodzaj przegranej 10 grze, 
zwanej „ekarte." <Fr. hardiesse> 

Hardo, f Hardzie przys. od Hardy: Odpowie- 
dzieć, stawić ś. H. Na świat spogląda niemści- 
wie, niehardo. Krasić, <p. Hardy > 

X Hardomówoa, y, Im. y człowiek hardo t wy- 
niośle mówiący. <Hardy-ł-MOW> 

X Hardomówność, i, blm. rz. od Hardomówny. 

X Hardomówny mówiący hardo, dumnie , wy- 
niośle. 

X Hardomyślnie przys. od Hardomyślny. <Har- 

dy-fMY(SL)> 

X Hardomyślność, i, blm. rz. od Hardomyślny. 

X Hardomyślny myślący hardo, dumnie: Hardo- 
myślne głowy. 

X Hardonosy dumny, zadzierający nosa: Hardo- 
nosa buta. Zabł. < Hardy -f- Nos > 

X Hardopłynny łatwy w mówieniu zuchwałym, 
hardym: Poskromić bluźnierców hardopłynne war- 
gi. Sł. wil. < Hardy + PŁY> 

X Hardosz, a, Im. e, X Hardzina człowiek har- 
dy, pyszałek, zarozumialec: Umiem korzyć hardo- 
sze. Stasz. <p. Hardy > 

Hardość, i, fArdość I. blm. rz. od Hardy; 

buta, duma, pycha: Honor na H. wsadza. Prz. 2. 
Im. i osoba harda, uosobiona hardość: Hardości 
takie, nie raczące ś. zniżyć do głupszych i przed 
niemi ś. tłomaczyć, bywały i w Polsce. Tarn. 
<p. Hardy > 

Hardowąsy hardy, dumny, pyszałkowaty, butny. 
Orzesz. < Hardy -f- Wąs > 

X Hardowynioslość, i, blm. rz. od Hardowy- 
niosły. 

X Hardowyniosły hardy, pyszny, nadęty. < Har- 
dy -f- Wy -f- NIOS > 

Hardy, fHard, f Gardy, [Gardy] I. dumny, 
butny, wyniosły, dumnie imponujący, nie dający ś. 
zniżyć: Harda dusza. Harda dusza w ubogim 
ciele. Harda sztuka z niego! Harda piękność 



( = zarozumiała). Harda postawa. Kto nie jest 
H., nie czuje wzgardy. Prz. f Wsadzić kogo na 
hardego, na hardą, na harde -wbić go w dumę: 
Tym krokiem wsadzilibyśmy go bardziej jeszcze 
na hardego. Pot. Wiem ja, co ją wsadza na 
hardą. Mor. A. 2. zuchwały, krnąbrny, niepo- 
słuszny: H. służący. Harde dziecko. Harda odpo- 
wiedź. Harde wyzwanie. Goły a H. Przen.: Baszta 
tak twarda, że i burzącym działom harda. Mias. 
( = oporna). fNa hardą kazać =pysznie ś. odgra- 
żać, nie ulegać: Jamci chciał z nim z początku 
postąpić łaskawie, ale że dumy jego tak na 
hardą każą, weźcie go pod strażą. Mor. A. Tak 
ś. na hardą przy fortunie wbije, iż zelży Boga. 
Wad. ( = rozzuchwali ś.). 3. myśl.: Harda kuro- 
patwa = nie dająca ś. zblizka zejść. Hardy, ego, 
lin. dzi rz. człowiek hardy. <Czes. hrdy = Pol. 
[gardy] > 

[Hardy burka, i, Im. i] roś. psianka kartofel (so- 
lanum tuberosum) a. jej bulwa. <Zap. od mia- 
sta Nm. Magdeburg; por. [Mandyburka]> 

[Hardyga, i, Im. i] dom<J): Toby była heca, 
żeby ś. ta H. spaliła. Zap. <?> 

Hardzenie, a, blm., czynność cz. Hardzić. 

Hardzić, i, Ii I. robić hardym, napuszać, uzu- 
chwalać, wbijać w dumę: Jedni odradzali, a dru- 
dzy, po swojemu hardzą. Pol. X H. sobie = uno- 
sić ś. pychą: Inni na widok przodków hardzą so- 
bie. Pol. 2. X gardzić: Jednym zmarli, drugim 
żywi hardzą. Pol. <p. Hardy > 

f Hardzie p. Hardo. 

Hardzieć, eję, ał I. hardym ś. stawać, hardości 
nabierać, uzuchwalać ś., dumnieć, butnieć, pysznieć: 
Darjusz z wielkiej fortuny począł H. a okrut- 
nym być. Biel. M. 2. myśl.: Kuropatwy har- 
dzieją = zrywają ś. zdaleka. 

X Hardzina, y, Im. y m. p. Hardosz : Niechaj 
i każdy H. wie, żeś Pan sprawiedliwy. Ryb. 

Harem, U, Im. y mieszkanie kobiet, żon muzuł* 
mańskich; ogół żon mahometanina: Proszę na tę 
stronę do mojej izby, bo tam po waszemu klau- 
zura, a po naszemu H. Chodź. Żadna Tatarka 
nie poszłaby do jego haremu, to ś. rozumie, nie 
wzięłaby go za męża. Chodź. Na kaszemirskim 
usiadł dywanie basza pośrodku haremu. Mick. 
Mogiły haremu (tytuł sonetu Mickiewicza). Przen.: 
Błyszczą w haremie niebios wieczne gwiazd 
kagańce. Mick. Zdr. Haremik. <Arab. harem > 

Haremik, u, Im. i p. Harem : H. sobie założył 
i nie dbał o opinję. Roi. 

Haremowo przys. od Haremowy: Ich ideały nie 
przekraczają koła kopiejki i kobiety, pojętej 
brutalnie, H. Grusz. 

Haremowy przym. od Harem : Kobiety hare- 
mowe. Haremowa monotonność życia. Orzesz. 

[Harenda, y, Im. y] p. Arenda. 

[Harendarka, i, Im. i] = Arendarka. 

fHarepin, a, Im. y rodzaj tkaniny zagranicznej. 

<?> 

Hareszt, u, Im. y] p. Areszt. 
Haresztant, a, Im. cij p. Aresztant. 
"Haresztować, uje, owal] p. Aresztować. 
Haresztowanie, a, blm.] czynność cz. Haresz- 
tować. 

[Hareśt, u, Im. y] p. Areszt: Szymona wsa- 
dziły na dwa tygodnie do hareśtu. Prus. 
Hareśtowić, uje, o wał] = Aresztować. 
Hareśtowanie, a, blm.J czynność cz. Hareśto- 
wać. 
[Haręda, y, Im. y] = Arenda. 
[Harędarz, a, Im e]=Arendarz. 



Tom II. 



17 



HARFA 

Harfa, y, Im. y i. p. Arfa. 2. anat, (jsalte- 
riumj twór w mózgu t in. lira. Zdr. Harfeczka. 
<p. Arfa> 

Harfeczka, i, Im. i p. Harfa. 

Harfiany, Harfowy przym, od Harfa: Każdy 
nor w jej drga, jak harfiana struna. Kozł. 

Harfiarka, i, im. i forma ż. od Harfiarz; Har- 
fistka, X Harfini, X Harfinistka. 

Harnarski przyin. od Harfiarz. 

Harfiarz, a, Im. e p. Arfiarz. 

X Harfini, i, Im. e p. Harfiarka. Przen.: Jak 
nowa gwiazda, powietrzna H. Slow. 

X Harfinistka, i, Im. i p. Harfiarka: U rogu 
pod piecem siedziały dwie harfinistki. Rog. 

Harfista, y, Im. ści p. Arfiarz. 

Harfistka, i, lra. i p. Harfiarka. 

X Harfistny przym. od Harfista : Młotek H. 
Mącz. 

Harfować, uje, owal p. Arfować. Przen.: Chcąc 
z bajecznej plewy prawdę wywiać nagą, harfo- 
wał żarcikami. Micfc. 

Harfowanie, a, blin., czynność cz. Harfować. 

Harfowy p. Harfiany: Brzęk odstrojonych, 
a ciągle szarpanych strun harfowych. Wilk. 
Chór," ton H. Asn. Przen.: Słowiki żyją harfowym 
tłumem. Słów. 

[Hargarzęty, ów, blp.]-Angażanty. <p. Aga- 
żant> 

[Hargęzie, i, Mm.] p. Herdzie. 

Hargot, u, Im. y p. Chargotanie. 

Hargotać, cze, tał p. Chargotać. <Dźwn. > 

Hargotanie, a, blin., czynność cz. Hargotać, p. 
Chargotanie. 

[Hargusić, i, ił] szumieć (np. o wodzie). 
<Dźwn.> 

[Harhara, y, Im. y] coś wielkiego a niezgrabne- 
go, nieudolnego, starego (np. o kobiecie, piecu) ; 
nędzny koń, zwłaszcza wielki a chudy, szka- 
pa: Jakasik H. chuda (o świni). O takie sy- 
ny, nitkopłuty, harhary, oczajdusze! Sienk. Ko- 
nie wszystkie kaleki i okrutne harhary. Krasz. 
Zostawili jednego swego harharę. Ósedniony 
i chudy, ale pod konno dobrze chodzi. Chodź. 
<Ukr. harhara > 

[Harhotać, cze a. ce, tał] szwargotać. Por. Char- 
gotać. <Dźwn.> 

[Harhotanie, a, blin.] czynność cz. Harhotać. 

fHarkabuz, a, Im. y p. Arkabuz. 

f Harkabuzjer, a, Im. owie p. Arkabuzer. 

[Harkać, a, ał i H. ś.] p. Charknąć: Burek 
i Pluto krzywili ś. na siebie i harkali do końca 
przechadzki i rozmowy. Krasz. <Dźwn.> 

X Harkan, u, Im. y = Arkan. Goł. <p. 2. Ar- 
kan > 

[Harkanie, a, blm. ] czynność cz. Harkać. 
<Dźwn.> 

[Harkanie się, a ś., blm.] czynność cz. Har- 
kać ś. 
[Harkawie] p. Harkawo. Wal. 
[Harkawo, Harkawie] przys. od Harkawy: H. 

mówić. 

[Harkawy] I. wymawiający r gardłem (jak Ży- 
dzi, Francuzi i t. p.): Mowa harkawa. Harka- 
wemu rzeczy dostaje. Prz. 2. p. Charkotliwy. 

[Harkliwy] chrapliwy: H. głos dumy. 

X Harkot, u, Im. y ' p. Chargotanie: Nie usły- 
szysz tam ludzkiej mowy, a tylko żydowski II. 
i niemiecki szwargot. Sł. wil. <Dźwn. > 

X Harkotać, ta a. cze, tał p. Chargotać: Poczęli 
U. z Żydem coraz głośniej. Kaczk. 



HARMONICZNY 

X Harkotanie, a, Im. a czynność cz. Harkotać, 
p. Chargotanie: Uszu jej doszły zdała jakieś 
tarko tania. Sienk. 

Harkotliwie przys. od Harkotliwy: Ba, dobrze! 

mówił II. Siekierka. Kaczk. 

Harkotliwy = Charkotliwy: Żydowska starszy- 
zna miała harkotliwą pomiędzy sobą naradę. 

Kaczk. 

[Harkus, a, Im. y] arkusz. <p. Arkusz > 

fHarkusz, a, lin. e arkusz. 

Harlinje, i, blp. intr. linje cienkie w rubrykach 
księgi buchalter yjnej, na których ś. piszą cyfry pod 
sobą. < Nm. Haarlinie > 

Harmalabarwień, i, blm. ż. p. Harmalin. <Har- 
malin -f- Barwa > 

Harmalin, u, blm., Harmalabarwień, Szkarłat 
turecki tech. substancja barwnikowa, otrzymywana 
z rośliny rutewnik pospolity. <Z Arab. harmal 
= roślina rutewnik > 

Harmalina, y, blm., Hojnorostnik apt. alkaloid, 

otrzymywany z nasion rośliny rutewnik pospolity. 

[Harman, a, lin. y] p. Hurman. 

fHarmarzew, a, lin. owie dowódca kanonjerów 
w artylerj i zaporoskiej. <Ukr. harma-sz, harmatyj 
-kanonjcr> 

Harmata, y, Im. y I. p. Armata: Od huku har- 
mat i wszystkich dzwonów aż miasto ś. trzęsło. 
Chodź. Nabrawszy... harmat, znaków zwycięzcy 
szli powitać wybawców rodaków. Mick. Juzem 
owej harmaty nie mógł dłużej nosić. Zwr. M. 
( = broni, oręża). 2. [II.] krzyk wielki. Zdr. Har- 
matka. <p. Armata > 

Harmatan, u, blm. gie. wiatr duszący w zatoce 
Gwinejskiej. < Przez Nm. Harmattan, z języków 
Afryk. > 

Harmatka, i, Im. i p. Harmata. 

[Harmatowy] przym. od Harmata. 

X Harmazyn, u a. a, Im. y p. Karmazyn. L. 

Harmider, deru a. dru, lra. dery a. dry I. a. 
X Armider , [Hermider , KiermiderJ gwar, hałas, 
wrzawa, zgiełk, rwetes, tartas, rozgardjasz, zamie- 
szanie: W tym harraiderze nie mogłem dopilnować 
wszystkiego. L. Wśród takiego harmider u goś- 
cie weszli do środka domu. Sienk. Wrzasków 
i harmiderów dziecinnych znieśćbym nie mogła. 
Orzesz. 2. zł. jarmark. <Zap. Nm. hernieder 
dosł. -tu na dół> 

[Harmiderować, uje, ował, Armidrować] robić 
harmider \ hałasować. 

{rtarmiderowanie, a, blm.] czynność cz. Har- 
miderować. 

Harmina, y, blm., Hojnorośoiec apt. alkaloid, 
otrzymywany z nasion rośliny rutewnik pospolity. 
<p. Harmal a > 

Harmonichord, u, Im. y narzędzie muzyczne ze 
strunami, wynalezione przez Fryderyka Kaufmuna. 
<Harmonja-ł-Gr. chorde = struna > 

Harmoniczelo nieod. narzędzie muzyczne ze stru- 
nami, wynalezione przez biskupa z Dessau. < Sar- 
monja-f-Nra. Cello, z Włos. yioloncello = wjolou- 
czela> 

Harmonicznie przys. od Harmoniczny, harmo- 
nijnie. Mat.: Punkty H. sprzężone. 

Harmoniczność, i, blm. rz. od Harmoniczny, 
harmonijność. 

Harmoniczny I. p. Harmonijny: Obraz H. Muz.: 
Nuta harmoniczna, dźwięk H. = Flażeolet. 2. 
mat.: a) Formy harmoniczne = będące z sobą w har- 
monji gieomttrycznej. Proporcja harmoniczna. Pęk 
II. Szereg H. = nieskończony, którego wyrazy ma/ą 



18 



HARMOXfJKA 



HARNASAĆ 



za liczniki jedność, a za mianowniki kolejne wyrazi) 
postępu różnicowego, b) nazwa pewnych funkcji, 
mających zastosowanie w różnych działach fizyki 
matematycznej. 

Harmonijka, i, Im. i p. Harmonja. 

Harmonijnie przys. od Harmonijny, harmonicznie. 

Harmonijność, i, blm. I.rz. od Harmonijny, har- 
moniczność. 2. fil. zam. Harmonja. 

Harmonijny, Harmoniczny I. fil. (i posp.) = a) 
zgodny, składny w sobie, odpowiadający wymaga- 
niom harmonji, spraioiający wrażenie harmonji, pe- 
łen harmonji: Poezja piękna, harmonijna. Świt. 
( = mile brzmiąca, dźwięczna). Dwucli lutni zlewa- 
ją ś. głoski, harmonijnym ożenione brzmieniem. 
Mick. b) będący w harmonji z czymś.; układający 
ś. zgodnie w całości. 2. iiz.: Tony harmonijne, 
nadtony harmonijne danego tonu zasadniczego — 
polegające na wielokrotnej, to jest 2, 3, 4, 5 i t. d. 
razy większej liczbie drgań. Nadtony harmonijne 
danego tonu = jego oktawa, kwinta tej oktaiuy, dru- 
ga oktawa, tercja i kwinta tej oktawy i t. d. 

Harmonika, i. Im. i I. p. Harmonja : a) Pugila- 
res rozciągał ś. jak H. b) Kładę me dłonie na 
gwiazdach, jak na szklanych harmoniki kręgach. 
Mick. Na powietrzu owadów wielki krąg ś. zbie- 
ra, kręci s., grając jako harmoniki sfera. Mick. 
2. cheni.: H. chemiczna = dźwięki, wywołane przez 
płomień gazu, zwłaszcza wodoru, umieszczony w rur- 
ce. 3. muz. narzędzie muzyczne o języczkach me- 
talowych, które drgają przez dmuchanie w ten in- 
strument. 4. org. słaby głos organu, pochodzący 
z piszczałki cynowej ośmios topowej o najwęższej 
mensurze. <p. Harmonja > 

Harmonikon, U, Im. y narzędzie muzyczne, wy- 
nalezione przez Mejera. 

Harmonita, y, Im. ci członek północno-amery kań- 
skiej sekty religijnej, uznającej wspólność małżeń- 
stwa i własności. <p. Harmonja > 

Harmonizować, uje, owal I. fil. = a) (i posp.) a. 
posp. Harmonjować zgadzać ś. z kim a. z czym, 
układać ś. z czymś w jedną całość harmonijną, b) 
zgadzać, wzajemnie przystosowywać kogoś a. coś tak, 
iżby osiągnąć harmonję, doprowadzać do harmonji, 
wytwarzać harmonję. 2. muz. dodawać akordy a. 
harmonję a. towarzyszenie do melodji jednogłosowej. 
H. Ś., Harmonjować Ś. z czym = zgadzać ś. har- 
monijnie, nastrajać ś. harmonijnie: Harmonizujesz 
ś., jako śpiewy z ciszą powietrza. Slow. Każdy 
fakt psychiczny dąży do wywołania takich fak- 
tów psychicznych, któreby ś. z nim harmonizo- 
wały. <Fr. harmoniser> 

Harmonizowanie, a, blm., czynność cz. Harmo- 
nizować. 

Harmonizowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Harmonizować ś. 

Harmonja, i, Im. e, X Armonja, [ Armunija, 
Jarmonija, MarmulijaJ I. fil. (i posp.) = a) zgodność, 
wzajemne przystosowanie części w jakiejkolwiek zgod- 
nej całości: H. świata. H. sfer (w filozofji pita- 
gorejskiej) = zgodne krążenie ciał niebieskich do- 
koła ognia środkowego według praw pewnych. Już 
Plato marzył o muzyce światów, o harmonji 
sfer. Krem. H. a zgodność przedustawna (har- 
monia praestabilita, Leibniz) = z góry przez Bo- 
ga ustanowiona odpowiedniość pomiędzy zjawiskami 
cielesnemi a duchowemu b) (w estetyce) układ, 
zestawienie jakichkolwiek szczegółów w całość spra- 
wiającą wrażenie estetyczne; składność zadowala- 
jąca poczucie piękna: H. ruchów, barw, dźwięków, 
krajobrazu. Każdy promień, głos każdy z podob- 
nym spojony harmoniją ogłasza przez farby i to- 



ny. Mick, Czuje, że głos własny w harmonji gu- 
bi. Mick. H. naśladowcza jest to zgodność brzmie- 
nia ze znaczeniem wyrazów, czyli taki ich do- 
bór, że malując rzecz samym brzmieniem, miło 
do ucha wpadają. Kras. A. c) H. ciała (w filo- 
zofji materialistów) = dusza. Przeć. Dyzharmonja. 
2. przen. zgoda, jedność: H. w małżeństwie. Nie 
było dostatecznej harmonji między wychodźcami. 
Ch.ro. 3. ekon.: H. społeczna =. zgodność interesów 
wszystkich warstw społecznych, według której ko- 
rzyść jednej warstwy (np. pracodawców) połączona 
jest z korzyścią warstw innych (np. robotników), 
i odwrotnie strata jednej wywołuje stratę drugiej. 

4. mat. nazwa pewnej odpowiedniości, zachodzącej 
pomiędzy formami gieometrycznemi: H. czterech 
punktów na prostej (gdy ich dwustosunek czyli 
stosunek podwójnego podziału jest równy jedno- 
ści ujemnej). H. czterech promieni pęku i t. p. 

5. muz. = a) nauka o akordach, gienerałbas. b) 
komplet narzędzi dętych w orkiestrze, c) a. Har- 
monika, XArmonika = a) narzędzie muzyczne roz- 
ciągane, z klapkami, klawiszami i mieszkiem. (3) 
H. szklana = narzędzie złożone z szyb szklanych, 
drgających pod zwilżonemi palcami. Zdr. Harmo- 
nijka. <Gr. harmonia > 

Harmonjować, uje, owal i H. ś. p. Harmonizo- 
wać: Śród kamieni spoczywał pierścień; teu 
atoli ani wartością przeciętną, ani misternością 
obrobienia z otoczeniem nie harmonjował. Jeż. 
Mieszkańcy, goście i miejscowość harmonjują 
z sobą, nie wstydzą ś. za siebie. Bał. Ciemno- 
ta i powaga harmonjują ś. w nich i idą w pa- 
rze. Jeż. 

Harmonjowanie, a, blm., czynność cz. Harmo- 
njować. 

Harmonjowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Harmonjować ś. 

Harmonjum nieod. p. Fisharmonja. 

Harmonometr, u, Im. y narzędzie do mierzenia 
harmonji dźwięków muzycznych. Sł. wil. < Har- 
monja -f-Gr. mćtron- - mierz > 

[Harmotać, Cze, tal] mruczeć, mamrotać: Sama 
pani maszyna cichnie i tylko sobie pod nosem 
harmocze: łup cup! łup cup! Kos. <Dźwn. > 

[Harmotanie, a, blm.] czynność cz. Harmotać. 

Harmotom, u, Im. y min. toodny krzemian glinu 
z krzemianem barytu i potasu, znajdujący ś. na 
przestrzeniach próżnych, zawarły cli w składowej ma- 
sie migdałowców, bazaltów, a także w żyłach krusz- 
cowych. <Now. z Gr. harmós = spojenie, fuga-f- 
tomós = tnący > 

fHarmować, uje, owal ifH. ś. p. Armować. 

fHarmowanie, a, blm., czynność cz. Harmo- 
wać. 

fHarmowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Harmować ś. 

t Harnacz, a, Im. e p. XHarnasz: Wnet już pan- 
cerze szorują, arkabuzy śrubują, harnacze skrzy- 
pią. Rej. <p. Harnasz> 

[HarnadeL, dla, Im. tlle, Harnagiel, Harnatai, 
Arnatel, HernatelJ szpilka podwójna do włosów. 
<Nm. Haarnadel> 

[Har nad ziej, a, lin. e, Harnaś] herszt, dowódca 
bandy zbójców. <Zap. Tur. (z Arab.) narami = 
zbój; zakończenie może Tur. - dży, albo sld. do 
złodziej i t. p.) > 

[Harnagiel, gla, Im. gle] p. Harnadel. 

t Harnaś, u, hn. y p. X Harnasz. Biel. M. 

[Harnasać, a, al] rozrzucać ciężkie rzeczy. [H. 
Ś.] tłuc ś., roznosząc ciężary po strychu ; czochrać 
ś.; być niespokojnym, ruszać ś. z hałasem, hałaso- 



19 



HARNASANIE 

wać: Tłukowało sie na górze i harnasało sie 
ozmajtymi gratami. Por. Harnasić. <p. Harnaś 
pod Harnadziej > 

[Harnasanie, a, blm.] czynność cz. Harnasać. 
Harnasić, i, ił J hałasować. [H. Ś.] tłuc ś., ha- 
łasować, być niespokojnym. Por. Harnasać. 

XHarnasz, a, Im. e, fHarnacz, f Harnaś pan- 
cerz, zbroja, broń: Ow H. i pana i konia gniecie. 
Rej. Krzywe szable nohajeów dzwoniły po pan- 
cerzach i harnaszach. Sienk. H. a. broń. Sw. 
z Woc. Zdr. X Harnaszek. < Przez Sr. Grn. 
harnas(ch), z Fr. harnais (z Clt.)> 

[Harnasz, u, Im. e] I . słoma, zmieszana ze śmie- 
ciami, barłóg. 2. zgiełk. <? Por. Harnadziej > 

X Harnaszek, szka, Im. szki p. X Harnasz: 
Kasztelanie miał tylko H. cieniutki z polerowa- 
nej stali. Łoź. 

[Harnaszenle, a, blm.] czynność cz. Harnasić. 

[Harnaszenie się, a ś. f blm.] czynność cz. Har- 
nasić ś. 

f Harnaszowany, f Harnaszowy uzbrojony, zbroj- 
ny: W harnaszowanym państwie. Sw. z Woc. H. 
lud. B. Sz. 

f Harnaszowy p. Harnaszowany: Harnaszowej 
alibo ubranej szlachcie. Św. z Woc. 

[Harnaś, a, Im. e] p. Harnadziej: Powiedzieli 
mu zbójnicy, ze go obiorom za harnasia. 

[Harnaśki] przym. od Harnaś: Ubranie har- 
naśkie. 

Harnatel, tia, Im. tle] p. Harnadel. 

'Harneja, i, Im. e] rodzaj kurtki, marynarki. 
<Może w związku z Harnasz > 

[Harnieć, eje, ał] hardzieć, stawać ś. zarozumia- 
łym, butnym, zuchwałym: Poborowscy parobcy 
harnieją potrose. <p. 2. Harny> 

[Harnienie, a, blm.] czynność cz. Harnieć. 

[Harno] przys. od I. i 2. Harny: Otoście s. 
H. domyślili oboje. Krasz. ( = dobrze). 

[Harność, i, blm.] rz. od. Harny. 

1. [Harny, Herny] łączący w sobie żywość, pięk- 
ność, odwagę i t. p., piękny, wdzięczny, zalotny, 
zgrabny, zwinny: Będziesz miał harną żonkę. 
<Ukr. harnyj> 

2. [Harny, Herny] hardy, dumny, butny, pyszny, 
zuchwały, niegrzeczny, zarozumiały, obraźliwy , 
krnąbrny, wyniosły, śmiały: Dziewczę było harne 
i gładkie. Mał. Takie harne (dziewczęta), ze 
trzeba widać słowa śrybłem kupować. A moi 
parobcy, sąmeście se ładni, jeno was to speci, 
żeście trochę harni. <Zam. *hardny, p. Har- 
dy > 

X Haro ! w. stój!, halt !: Mówiłeś jak ksiądz, 
próżno djabeł krzyczał: H.! Słów. Na to krzyk- 
nąłem bardzo wielkie „H.! tt Słów. <Fr. haro> 

1. Harować, uje, ował, fHorować, [Horować, 
Arować, Harać, Chorować, Charować] I. ciągle 
i usilnie pracować, nękać ś. pracą, krzątać ś., wal- 
czyć z losem, klepać biedę, mozolić ś., orać: Każdy 
z nas jak wół haruje. Jak. W. Sługa aby też 
miał odpoczynek, żeby i we dnie i w nocy nie 
harował. Petr. 2. fkim, kogo = mordować go, 
pędzić go do pracy, orać nim: Staremu folguj, 
młodym haruj. Prz. Cóż? ustawicznie mam 
wami H.? P. Koch. Szkapy harują. Rej. Konia 
k zawodu H. Biel. M. [Czyż on nie rozpowiada, 
żem ja ciebie zawojowała i haruję tobą?] Jeż. 
3. myśl.: Harować = zacierać psią strawę żytniemi 
otrębami, gdy psy zbyt zatyją. <Ukr. horo waty > 

2. Harować, uje, ował garb. p. Odwłaszać. 
<Nm. haaren> 

Harowanie, a, blm., czynność cz. Harować. 



HARTGUSOWT 

X Harpa, y, Im. y i. miecz dawny kształtu sier- 
pa: Tą obosieczną harpą Pallas sama siecze. 
Chr. 2. = Harfa: Grał na harpie. Leszcz. <Gr. 
harpe> 

Harpagon, a, Im. y sknera, skąpiec, kutwa, du- 
sigrosz, liczykrupa, chciwiec. <Łe. harpago, przez 
komedję Moliere'a „Skąpiec" > 

Harpja, i, Im. e I. bajeczny potioór drapieżny. 

2. przen. człowiek drapieżny, nienasycony, drapież- 
nik a. drapieżnica. <Gr. harpyia> 

[Harpeśny] chciwy. <Zap. od Harpagon > 

Harpun, a, Im. y I. a. Harpuna oszczep z ostrzem 
trójkątnym do połowu wielorybów. 2. hak na dłu- 
gim drążku do chwytania ryb. 3. mała kotwica 
żelazna o czterech ostrych końcach do wyciągania 
przedmiotów z wody. 4. mała kotwica do zatrzy- 
mywania statków. 5. przyrząd mechaniczny do 
przenoszenia siana a. słomy na stertę i do zdejmo- 
wania ich z niej. <Nm. Harpun e ż.> 

Harpuna, y, Im. y p. Harpun. 

Harpunnik, a, Im. cy ten, co jest zajęty przy 
harpunie: Służył jako H. na wielorybniku. Sienk. 

Harpunować, Uje, ował przyciągać, wydostawać 
za pomocą harpuna: Wielu harpunuje wielory- 
by, poprzednio zranione strzałami. 

Harpunowanie, a, blm., czynność cz. Harpuno- 
wać. 

[Harski] p. Herski. 

[Harszcz, u, Im. e] chróst. <p. Charst> 

Harsztych, u, Im. y tap. pętlica ze szpagatu na 
płótnie w meblu, za którą zatyka ś. wysłanie (włos, 
waldhar i t.p.) <Zap. Nm. Haarstich> 

1. Hart, u, blm. I. hartowanie, zahartowanie, 
twardość: Dwa oszczepy jednakiego hartu. Górn. 
Niedźwiedź skórę ma tak dużą, iż ledwie wy- 
myślonego hartu oszczep jąć ś. jej może. Górn. 
Pewnie tu próbowano hartu zygmuntówek, któ- 
renii można śmiało ćwieki obciąć z główek. 
Miek. 2. przen. moc, siła, nieugiętość, wytrzyma- 
łość, odporność: H. mężnej duszy rozkoszami roz- 
wolnił. Nar. Waleczne serce spuściwszy z wo- 
jennego hartu, rozlało ś. na nierządy. Nar. H. 
woli. Ale Litwin nie wygada, bo w ta] duszy 
H. nielada. Pol. Dokoła ś. ogląda i wie dobrze, 
czego żąda; a stąd bywa H. w narodzie. Pol. 

3. fczęś. w lra. y grot hartowny, oręż, broń: Dal- 
maty swoje harty przeciw bisurmańcom obró- 
cili. Paszk. Łuk puszcza z siebie raz po raz 
H. z trucizną żywą. Paszk. (—strzałę). 4. fsial. 
Troć. <Nm. hart dosł. = twardy > 

2. Hart, u, Im. y gór. I. popiół, którym glejtę 
od srebra oddzielają. 2. ołów z popiołem pomie- 
szany, pozostały na dnie pieca probierskiego i pod- 
łegający powtórnemu topieniu. < Nm. He(e)rd 
ni.> 

[Hart, u, Im. y, Hort] kształt, sposób, ład. <Nm. 
Art> 

[Hartanka, i, Im. i] p. Gardziawka. <Ukr. 
hortanka> 

[Hartazel, zla, im. zlej łańcuszek u chomąta, 
zakładany na dyszel. <Może Nm. Halteisen> 

Hartcyjer, a, Im. y tap. rodzaj szpikulca do re- 
gulowania włosów w czasie wyściełania mebla od 
jego pleców. <Nm. Haarzieher> 

Hartful, a, Im. e, Arkul, Artful, Artul fl. kół, 
który flisacy, przybiwszy do lądu, wbijają w ziemię 
i na nim statek cumują. <Zap. Nm. Haltpfahl > 

Hartfulnik, a, Im. cy, Artfulnik flis hart/ula pil- 
nujący. 

Hartgusowy mł. i ślus. z twardego żelaza lane- 
go zrobiony: Walce młynarskie hartgusowe. <Z 
Nm. Hartguss = twarde żelazo lane> 



20 



f Hartki hartki, żwatoy: Z hartkierai końmi Fae- 
ton poskoczy. Kołak. <Zap. = wartki, żartki > 

f Hartko przys. od Hartki : Koń ś. ze mną 
bardzo H. porwał. Cziach. 

Hartmanista, y, Im. ści zwolennik teorii Hart- 
mana. <0d nazwiska Nm. Hartmann > 

Hartmesel, 8la, Im. sle rzem. narzędzie stalowe 
do przecinania obręczy żelaznych na zimno. <Nm. 
Hartmeissel> 

X Hartnie p. Hartownie. 

Hartować, uje, owal, X Harcić I. H. żelazo, 
stal, szkło = rozpaliwszy je, ostudzać nagle w zimnej 
wodzie dla nadania im większej twardości. 2. H. 
pióro p. Hamburować. 3. H. klej = czynić go nie- 
rozpuszczalnym w wodzie. 4. H. kauczuk = łączyć 
r/o z siarką, in. wulkanizować. 5. przen. 
umacniać, wzmacniać, zaprawiać, robić odpornym, 
wytrzymałym, uodporniać: Trud hartuje ciało. Do- 
brze jest wcześnie H. młodzież do pracy, na sło- 
ty, na niedostatek, na zimno, na głód. Na męż- 
czyznę go kierując, trochę H. należy. Krasz. 
6. f w co a. w czym = uderzywszy w co, utkwić: 
Grot pierwszy darmo szedł puszczony, drugi za 
nim, by był szedł siłą, miarkowaną-, H. miał we 
grzbiecie. Zebr. Żelaza nie przebił, bo grot nie 
hartował w pawężę niedobytą. Kochan. 7. [H.j 
= a) tracić, zastawiać, b) kluski gorące zalewać 
zimną wodą. H. Ś. umacniać ś., nabywać wytrwa- 
łości, zaprawiać ś. do czego: H. ś. do znoszenia 
niewygód, cierpień, przeciwności. H. ś. na woj- 
nie. <Nm. harten> 

Hartowanie, a, blm., czynność* cz. Hartować. 
Hartowanie się, a ś., blm., czynność cz. Harto- 
wać s. 
Hartowany p. Hartowny. 

Hartownia, i, Im. e oddział fabryki żelaznej, 
gdzie żelazo, stal hartują. 

Hartownie przys. od Hartowny; x Hartnie. 
Hartownik, a, Im. cy rzemieślnik, który coś har- 
tuje. 

Hartowność, i, blm. rz. od Hartowny. 

Hartowny, Hartowany, X Harcony zahartowa- 
ny, dobrego hartu, twardy: Miecz H. Zbroja, stal 
hartowna. Serce macierzyńskie hartowną, strzałą 
przeranione. Mias. Szkło hartowne. Achil w Sty- 
gu H. Min. H., jak cygańskie dziecko. Prz. Od- 
znaczał ś. on (Mickiewicz) nieskazitelnym, pod- 
niosłym i hartownym charakterem. Ghm. (=nieu- 
giętym). 

Hartsztrych, u, Im. y piecz, cienki sztrych w ry- 
towanef literze. <Nm. Hartstrich> 

Haru haru w. I. a. f Hara hara, [Haruj ha- 
ruj] wyrażający ciągłe harowanie: Ustawicznie 
hara haru, non est otium seryis. Kn. Haru ha- 
ru, ni pieniędzy, ni towaru. Prz. 2. [H.] naśla- 
dowanie różnych głosów (np. maglowania, szczeka- 
nia psa i t. j).). <p. Harować > 

| Haruj haruj | p. Haru haru. 

f Harumpalcatnik, a, Im. cy ten, co rad na lu- 
dziach kija próbuje, l. j. bije robotników, nad kió- 
remi ma dozór, <Zap. Nm. herum = naokoło -f- 
Palcat> 

fHarus, a, Im. y p. Arus: Wazki H., in 
Xcynkatura: Arus vel EL, materja ta wazka 
bywała i szeroka, pierwsza nazywana jeszcze 
cynkatura. Groł. <p. Rasa> 

[Haruś haruś!] p. Heruś!: Haruś haruś, kaczo- 
rze, zimna woda w jeziorze! 

[Harwa, y, Im. y] krzyk, hałas: Narobić har- 
wy. <Może Okrzyk, od Ha-{-Rwa<§> 



RASŁO 

[Harynek, nka, lra. nkij śledź. <Nm. Hering> 
Harynga, i. Im. i p. Arynga: Wiem, do jakie- 
go celu ta H. strzela. Oliz. < p. Arynga > 
XHasa, y, Im. y i [Hasa]=Chasa: Ci z Do- 

roszeńkowej hasy radziby z nami pohałasować, 
ale im bez ordy nijak. Sienk. ( = hałastry, mo- 
iłochu). <Czes. chasa> 

[Hasa!, Hasia!] okrzyk: Da H. H., pani matko 
nasa! < Okrzyk. Ha-f-Sa> 

X Hasacz, a, Im. e I. ten, co lubi hasać na ko- 
niu. 2. tancerz niezmordowany. 

Hasać, sa a. X sze, sał I. (o koniu) ochoczo 
podskakiwać, skakać, biegać. 2. X wog. skakać, 
szozeg. z radości. Troć. Buhaj sobie hasze. Tw. 

3. na koniu — harcoioać, jeździć: Na żmudzkim ru- 
maku pośród strzelczego hasała orszaku. Mick. 

4. tańczyć, pląsać: Hej, niech koło pędem hasa! 
Kor. 5. biec, pędzić: Litwin z łasa, jak kieł- 
basa, hasa, hasa. Kant. 6. X wytrząsać, ma- 
chać: Rozmawiali przyciszonym głosem, starzec 
z królewską, powagą, młodzieniec hasając ręko- 
ma. Krasz. 7. X konia = hasaniem mordować. 
Sł. wil. <Od Okrzyk. Ha-|-Sa> 

[Hasaługa, i, Im. i] lekkomyślnik, trzpiot. <Od 
Hasać > 

Hasanie, a, blm., czynność cz. Hasać. 

Hasełko, a, Im. a p. Hasło : Te hasła i haseł- 
ka nie mają i nie mogą mieć w sobie siły twór- 
czej. Kozł. 

| Hasen, snu, Im. sny] zysk, zarobek: S tego ni- 
ma nijakiego hasnu. <Węg. haszon = korzyść, 
zysk> 

Haser, u, Im. y gór. śniadanie. Troe. <Węg. 
hóser = piwo grzane > 

[Hasi!] p. Haś! <Ha-t-Si> 

| Hasia 1] p. [Hasa!]: H. H. H. zdarła butki 
Kasia. < Okrzyk. > 

[Hasić, i, ił] bić, stukać mocno, uderzać, tłuc, wa- 
lić: Dlaczego tak hasiłeś we drzwi ? trzeba było 
zlekka zapukać. Wal. On gra biegle na forte- 
pjanie, ale zbyt hasi. Wal. (=zbyt mocno w kla- 
wisze uderza). Ależ hasisz nogami! czemu ciszej 
nie chodzisz? Wal. <?> 

[Hasić się, i ś., ił ś.] palić ś., rwać ś. do cze- 
goś: Czyż on będzie H. ś. na to? < Zap. od Ha- 
sen > 

Hasja, i, blm. miał węgla kamiennego skokso- 
icany. Łab. <Nm. Asche = popiół > 

Haska, i, Im. i, Heska szew. jedna a. więcej 
skór, które ś. kładą na wierzchu kopyta. <Ozes. 
haska > 

[Hasknycht, a, Im. owie] p. Hausknecht. 

Hasło, a, Im. a, [Wiasło] I. wyraz, dawany 
w wojsku, dla rozpoznania swoich od cudzych, pa- 
rol: Po wałach i po basztach straże powtarza- 
nemi płoszą senność hasły. Mick. 2. znak, syg- 
nał: H. do boju, do tańca. Boginie dają do roz- 
jazdu H. Mick. Kur pierwszy daje H. Mick. 
Dawszy swoim H.: „Bóg zwycięstwo," ude- 
rzył w nocy na obóz. B. G. Hasła przy ro- 
bocie. Pan daje H., odbijają baty. Mick. Wy- 
strzelić na H. Na ten znak, na dnia H. pęk 
ogni wylata, tysiąc rac krzyżuje ś. po okręgu 
świata. Mick. Godzina H. daje następnej godzi- 
nie. Zim. Płacz pierwszym hasłem rodzących. 
Oss. H. wojny było przeszkodą wszystkim aman- 
tom. Węg. ( = ogłoszenie wojny). Dać H. do bun- 
tu. Było to jakby hasłem przykrości, które cze- 
kały Mickiewicza. Chm. ( = zapowiedzią). 3. sztan- 
dar, godło; symbol; dewiza: XH. wiary ( = ««/" 



21 



HASŁODAWCA 



HAUSKLFJD 



znanie wiary). X Chrystus H. widome nazwiskiem 
ciała i krwi uczcił. Zigr. Miłość ojczyzny była 
hasłem ojców naszych. Krasz. Hasła wyższe, 
religijne. Zasadnicze hasła nowego kierunku 
w literaturze. Hasła romantyczne. Chin. 4. 
myśl. trąbienie. Zdr. Hasełko. <GAD/GOD, 
przez Cześ. hasło > 

Hasłodawca, y, Im. y m. p. Hasłowy. < Hasło 
-r-DA> 

Hasłowy przym. od Hasło: Wystrzał H. XO 
hasłowym ciele w Eucharystji. Zigr. (= symbo- 
licznym). Hasłowy, ego, Im. i rz., Hasłodawca 
ten, co rozda/e hasło. 

[Hasnować, uje, ował] I. zarabiać, zyskiwać, 
zyski ciągnąć, pożytek mieć. 2. zarobek dawać, 
zyski przynosić, iść na pożytek: Jemu wódka łias- 
nuje ( = idzie na pożytek). <p. Hasen> 

[Hasnowanie, a, blm.] czynność cz. Hasnować. 

X Haspa, y, Im. y rodzą) haka we młynie. <Nni. 
Haspe> 

Haspel, pla, lra. ple I. fgór. kołowrót poziomy 
w kopalni. 2. powr. narzędzie do zwijania lin, 
sznurów, szpagatu. <Nm. Haspel dosł. = moto- 
widło> 

f Hasplarz, a, Im. e gór. p. Ciągarz: H. gór- 
ny = robotnik do wyciągania rudy z szybu. H. 
wodny a. f Oselbar robotnik do wyciągania wo- 
dy z szybu. <p. Haspel > 

X Hasta, y, Im. y subhasta, subhasiacja: Z ra- 
cji robót księcia Adama Ponińskiego, a szcze- 
gólniej z rozciągniętej hasty na fortunie jego, 
kredyt publiczny był trochę zwiehnięty. Oehoo. 
<Łć. hasta = dzida, którą, zatykano w Rzymie 
na znak licytacji > 

Hasyd, a, lra. dzi-Chasyd: Zbliżało ś. święto 
Trąbek, tak uroczyście obchodzonych przez ha- 
sydów podolskich. Roi. <Hb, chassid = pobożny > 

Hasydyzm, u, blm., lep. Chasydyzm I. nauka, 
zasady chasydów. 2. zb. chasydzi: Ozdoba hasy- 
dyzmu. Roi. 

[Hasyntyrka, i, Im. i] = Asenterunek. <p. Asen- 
terunek^ 

Hasz I, Haszcze ha I, Huź ! myśl. wołanie na psy 
przy szczuciu zająca: Trąbią, krzyczą i wołają: 
H. go już! < Okrzyk. > 

Haszcza, y, a. w Im. e, [Haście Im.] krzaki 
gęste, zarośla, gęstwina: I nuż przez tropy wilcze, 
przez gęstwę borową, przez haszczę, jako nie- 
dźwiedzia powalą. Kon. <p. Chaszcz > 

[Haszcze hal] p. Hasz!: Krzyknie: Haszcze 
ha! dalej po nim! Fred. A. 

Haszpień, a, blm. opiłki żelazne. <Nm. Eisen- 
sp&ne Im. > 

Haszpla, i, Im. e garb. p. Mieszadło. <Nm. 
Haspel > 

Haszysz, u, blm., Haczys, Haczysz, X Haczycz 

środek odurzający z konopi indyjskich, <Arab. 
haszfsz> 

Haszyszowy przym. od Haszysz; Haczysowy, Ha- 
czyszowy: Kolega z haszyszowego klubu. Wejs. 
Zasklepieni w swych haszyszowo-literackich klu- 
bach dekadenci dla własnego tylko użytku wy- 
rabiali wiersze. Wejs. 

[Haś !, Hasi !] wykrzyk przy odpędzaniu a. na- 
ganianiu kur. < Okrzyk. Ha-j-Si(o)> 

[Haście, i, blp.] p. Haszcza: Po haściach, ani 
leszczynach z tobą nie chodziłam. <p. Chaszcz > 

[Ha ścio!] ioołanie na woły: Pod gaikiem orał, 
na wołoski wołał: Ha ścio ścio, sady, ha ścio 
ścio, gniady! < Okrzyk. > 

[Haśnik, a, Im. oy] chłopiec. <Czes. chasnik> 



Hat, u, Im. y manifest sułtana wprost do ludu 
zwrócony, bez pośrednictwa wielkiego wezyra: Gmi- 
nie odczytano poranku pewnego H. sułtański. 
Jeż. <Arab. chatt dosł. = pismo > 
[Ha ta] a tam. <Ha-fTara> 
[Hata ho!] wołanie na lisy. < Okrzyk. > 
T Hataman, a, Im. owie i [Hatamanj = Ataman. 
Okol. < p. Ataman > 

[Hatar, a, Im. y, Hatarz, Hator] I. duża prze- 
strzeń gruntu. 2. część wń, większy kompleks 
chałup. 3. pastwisko. <Węg. hatar = granica, 
miedza > 

Hatarz, a, Im. e] p. Hatar. 

Hatekizm, u, Im. y] p. Katechizm. 

Hatiar, a, Im. y] p. Haciar. 
Hati-humajum, u, Im. y p. Hatiszeryf : Porta 
zobowiązała ś. zatwierdzić statuty organiczne 
i ogłosić to sankcjonowanie w osobnym hati- 
humajumie. Spaś. <Prs. (z Arab.) chattihuma- 
jUn dosł. = pismo królewskie > 

Hatiszeryf, u, Im. y, Hati-humajum nieod- 
wołalny, własnoręczny rozkaz sułtana tureckie- 
go. < Arab. chatt = pismo -f- szerif = sławny, 
przez Prs. i Tur.> 

[Hatjar, a, Im. y] p. Haciar. 

X Hatlać, a, ał p. Hatlić. 

X Hatlanie, a, blm., czynność ez. Hatlać. 

X Hatlenie, a, blm., czynność cz. Hatlić. 

X Hatlić, i, ił, X Hatlać plątać, gmatwać miesza- 
jąc: Kto w kupę hatli rzeczy różne, ten dobrze 
uczyć nie może. Hrb. < Cześ. hatlati = Pol. 
[gatłać]> 

[Hatłamajki, ÓW, blp.] I. rzeczy drobne, małej 
wagi, drobiazgi, cacka. 2. ciastka. <Zap. w związ- 
ku z Hatlać > 

X H atłas, u, lra. y p. Atłas: Do dziesięci pa- 
chołków ujrzysz u drugiego w hatłasie, jada- 
raaszku, iako u którego. Zbył. <p. Atłas > 

X Hatłasek, sku, Im. ski = Atłasek. 

X Hatłasowy przym. od Hatłas: Szata hatła- 
sowa. Goł. Żona pedagoga otrzymała salop H. 
czarny z futrem białym. Roi. 

[Hator, a, Im. y] p. Hatar. 

Hau! p. Haw! < Okrzyk. > 

fHau! p. Hej! < Okrzyk. > 

[Hau?] cot, czego?: —Ojciec! —Hau? < Okrzyk. > 

Haubica, y, Im. e woj. p. Granatnik. <Nm. 
Haubitze (z Czes.)> 

Haufnica, y, lra. e p. Hufnica. <Nm. daw. 
haufnitz (z Czes.)> 

[Haukać, a, ał, Hawkać, Haupać, Hupać, Hapać, 
Chapać] szczekać. <Dźwn.> 

Haukanie, a, blm.] czynność cz. Haukać. 
Haula!] p. Hola!: Czart powiada: „H. ! 
rysztok ( = rów)" — i ćpiął źrubaka. 

Haupać, a, ał I. X p Hupać. Troć. 2. [H.] p. 
Haukać. 

Haupanie, a, blm., czynność cz. Haupać. 

I Hauptbuch, u, lra. y księga główna w handlu 
<Nra. Hauptbuch ni.> 

[Hauptman, a, lra. i] dowódca: Powiedz ober- 
lejtnantora, hauptraanom i wszyćkira starszym... 
<Nra. Hauptmann> 

xHauptwach, u, Im. y p. Odwach. <Nm 
Hauptwache ż.> 

X Hauptwacha, y, Im. y p. Odwach: Wspania- 
ła braraa wjazdowa, przy której gwardja zaj- 
mowała hauptwache. Krasz. 

X Hausklejd, a, lra. y teatr, ubiór starożytny 
francuski a. niemiecki. <Nm. Hauskleid dosł. = 
ubranie domowe > 



22 



HAUSKNACHT 

f Hausknacht, a, Im. ci p. Hausknecht: Sługa, 
który rzeczon jest ołomek a. H. Sw. z Woc. 

f Hausknecht, a, Im. ci, f Hausknacht, f Hus- 
nacht, fUsnacht, [Ausknecht, Hasknycht] służą- 
cy w oberży; stróż domowy; parobek: Zdatniejszy 
on na hausknechta, co dom umiata, niż na uczy- 
ciela. Petr. <Nm. Hausknecht > 

Haust, u, Im. y tyk, połknięcie: Wypił kielich 
jednym a. za jednym haustem ( -pociągnięciem). 
<Łć. haustus> 

Haw!, Hau! naśladowanie szczekania. <Dźwn. > 

fHaw, fHajw, f Hajwo, [Haw, Hawoj, Hawok, 
Hawoli, Hawu, Hawuk, Hawtu, Hawtuj, Hawjaw, 
Hawjaf, Hajw, Hajwo, Hajwoj, Hajwok, Hajwu, 
Hajwuj] tutaj, tu, oto tu, tu tędy, w tym miejscu; 
tam, trochę dalej: Iżeś nie chrzczony, H., pódź 
do Jordanu. Zwr. M. Haw-nie-haw a. Haw i haw 
= tu i tam: Obróci ś. haw i haw wuli przypil- 
nowania roboty. Cłowiek nautyka ś. tu i haw. 
Nie chodź haw, bo juz nie dońdzies. Ja haw 
mam posiłek, to sie posilimy. < Okrzyk. > 

Hawana, y, Im. y I. cygaro hawańskie: Mam 
suchą starą hawanę, na którą proszę. Krasz. 2. 
p. Hawanowy. <Od nazwy miasta na Kubie 
Hawana > 

Hawanowy kolor, Hawana kolor =jasno-bronzo- 
wy, kolor cygara hawańskiego. 

X Hawarja, i, Im. e p. Awarja. < Włos. ava- 
ria, zap. z Arab, awar = uszkodzenie > 

Hawdaras, u, Im. y p. Haldamas. 

[Ha wej] patrz. <Ha-fWID> 

Haweloczek, czka, Im. czki p. Hawelok. 

Hawelok, a, Im. i płaszcz z peleryną tylko z przo- 
du, bez rękawów: Popielaty H. Kon. Dżentelmen 
w swoim angielskim haweloku i wysokim cy- 
lindrze. Zdr. Haweloczek. <Od nazwiska An- 
glika Havelock fl857> 

f Hawer, a, Im. rzy p. Hawerz. 

Hawernik, a, Im. i zł. pugilares. <?> 

[Hawerować, uje, owal, Hawiarować] pracować" 
w kopalni. 

[Hawerowanie, a, blm.] czynność cz. Hawero- 
wać 

[Hawerski] przym. od Hawerz; [Hawiarski]: 
Proch H. = gruby proch strzelniczy. 

t Hawerz, a, Im. e, f Hawer, [Hawerz, Hawiarz, 
Hawiasz, Hawierz] kopacz; górnik: Kopacze abo 
hawerze. Stryjk. Tedy górników abo hawerzy 
przyzwawszy... Sar. Z hawerzmi zmówiwszy ś., 
ukazali, jako mieli kopać pod zamek, a prochy 
zasadziwszy zapalić. Biel. M. ( = saperami). <Nm. 
Hauer> 

[Hawiarować, uje, owal] p. Hawerować. 

[Hawiarowanie, a, blm.] czynność cz. Hawia- 
rować. 

[Hawiarski] p. Hawerski. 

| Hawiarz, a, Im. e] p. Hawerz : Hawiarze, ha- 
wiarze, lekkorobotnicy, nigdzie was nie widno, 
jedno przy sklenicy. Zgr. [Hawiarzysko]. <p. 
Hawer > 

[Hawiarzysko, a, Im. a] m. i ni. p. Hawiarz: 
Niemasz tam parobków, same hawiarzyska. 

[Hawiasz, a, Im. e] p. Hawerz. 

[Hawiaź , i, blm.] roś. żyiookost (symphytum 
officinale). <Ukr. hawiaz > 

[Hawiernia, i, Im. e] kopalnia węgla. <p. Ha- 
werz > 

Hawierz, a, Im. e] p. Hawerz. 

^wira, y, Im. y zł. dom. <?> 

Hawizy, ów, blp.] plotki. <p. Awiz> 

Hawjaf] p. f Haw. 



HAZELINA 

Hawjaw] p. fHaw. 

Hawkać, a, al] p. Haukać. <Dźwn.> 

Hawkanie, a, blm.] czynność cz. Hawkać. 

"Hawoj] p. f Haw. 

Hawok] p. fHaw: Pójdź H.! H. jes napisane, 
ze dzisiak sićko za darmo. 
Hawoli] p. fHaw. 
Hawrań, a^ Im. yj gawron. <Czes. havran> 

X Hawrań, i, lra. e miejsce, gdzie ś. gnieżdżą 
gawrony: Tuhaj-bej na hawrani blizko stoi i wca- 
le do dom nie poszedł. Sienk. <Ukr. hajworyń> 

[Hawrylo, a, Im. y] ra. p. Gawron. <Ukr. 
i Brs. Hauryło = Gabrjel> 

f Hawt, u, Im. y p. Haft: Haft y. H. Goł. <p. 
Haft> 

Hawta] p. Hawtam. <Haw-f-Tam> 
Hawtam, Hawta] gdzie tam. 

f Hawtarstwo, a, blm. p. Hafciarstwo. 

f Hawtarz, a, Im. e p. Hafciarz: Nie stawa 
hawiarzowi złota. Rej. <p. Haft> 

[Hawten, hawta, hawto, Haften] ten tu, ta tu, 
to tu; ten oto, ta oto, to oto; ów; tamten. Por. Haj- 
ten, Hańten. <Haw-}-Ten> 

[Hawtędy, Jawtędy] tędy. < Haw -f- Tędy > 

f Hawtować, uje, owal p. Haftować. 

f Hawtowanie, a, blm., czynność cz. Hawtować. 

^Hawtu] p. fHaw. <Haw-t-Tu> 
Hawtuj] p. fHaw. 
Hawu] p. fHaw. 
Hawujj=f Haw. 
Hawuk] p. fHaw. 

Hazard, u, Im. y, XAzard, f Ażard, XAzart 
I. przypadek, traf, los, szczęście: Lepiej H. czę- 
stokroć, niż praca usłuży. Kras. 2, niebezpie- 
czeństwo, niepewne ryzyko, niepewność: Narażać ś. 
na H. Największe działo burzące proehami roz- 
sadził, przy którym hazardzie pojman na śmierć 
przez okrutnych nieprzyjaciół był skazany. Sienk. 
3. hazardowanie ś., hazardowność, męstwo, odwaga 
z narażeniem ś., zapal niebezpieczny, ryzykownośó, 
ryzykowanie: H. na wojnie zasługuje na nagro- 
dę. Co innego H., a co innego proste samobój- 
stwo. Sienk. 4. gm. gra o guziki: Łobuziaki 
kłócą ś. przy hazardzie. Kos. 5. karę. (w grze 
w ćwika) cztery karty zostawione na stole, które 
wziąć można na ćwika a. na pomoc. Goł. <Fr 
hazard > 

Hazardować, uje, owal, X Azardować, X Ażar- 
dować stawiać na los, na kartę; ryzykować, pu- 
szczać na los, na ryzyko, na niepewne; wystawiać 
na sztych, narażać: Kupiec roztropny nigdy ca- 
łego majątku nie hazarduje. H. Ś. awanturować 
4., narażać ś., wystawiać ś. na los, na przypadki, 
na sztych. <Fr. hazarder> 

Hazardowanie, a, blm., czynność cz. Hazardo- 
wać, 

Hazardowanie się, a ś., blm., czynność cz. Ha- 
zardować ś. 

Hazardownie przys. od Hazardowny. 

Hazardownik, a, Im. cy, XAzardownik, Ha- 
zardzista, X Azardzista ten, co hazarduje; ten, 
co hazarduje ś. 

Hazardowność, i, blm. rz. od Hazardowny, 
hazard. 

Hazardowny, X Azardowny I. narażający ś., 
zbyt odważny, awanturujący ś. 2. ryzykowny, nie- 
pewny, niebezpieczny: Gra hazardowna. Przen.: Ha- 
zardowna byłaby to gra iść za niego. 

Hazardzista, y, Im. ści p. Hazardownik. 

Hazelina, y, blm. apt. woda destylowana z kory 
rośliny amerykańskiej oczar czarnoksięski. <Z Nm. 
Haselin> 



23 



HAZ1EL 

[Hazlel, źla, Im. ile] p. Hajzlel. 

; Hazuczka, I, Ira. i p. Hazuka: Praetextatae 
virgines, panienki hazuczki noszące. Mącz. Ha- 
zuczki z gorsetami. L. 

t Hazuka, i, Im. i, f Hażuka, f Azuka, f Ażucka, 
+ AŹuka, f AŻUSta rodzaj długiej sukni wierzchniej: 
Krawcy szyją, kontusze, czabaje i hazuki. Kochan. 
Praetexta, H. rzymska, długa szata do pięt, 
szarłatem obramowana. Mącz. Zdr. f Hazuczka. 
<Słc. i Cześ. hazuka, ze Śr. Łć\ casaca, z Łć. 
casa = dom, skąd Śr. Łć. casula = okrycie > 

Haź go! w. okrzyk przy szczuciu psem = huzia! 
Przen.: okrzyk zachęty = hajda!, hajże! : Ot wiesz 
co, tak sobie... ruchawka! Ciszkiem, chyłkiem 
i naraz haź go ha! i basta. Berw. < Haź! -{-go, 
od On> 

f Hażuka, i, lra. i p. Hazuka. 

[Hąk, a, Im. i] p. Hanek: Z niego leci, jak 
z haka. <Nm. Hahn> 

[Hakać się, a ś., al ś. (o świniach) parzyć ś.: 
Świnka ś. hąkała, prosiąfek ni miała. <Dźwn.> 

[Hąkanie się, a ś., blra.] czynność cz. Hąkać ś. 

[Hąknąć, nie, nąl] huknąć, grzmotnąć: Jak wy- 
mierzuł do tego Jaśka, jak hąknie, tak ten Ja- 
siek sp&d na ziemię. <Dźwn.> 

[Hąń] p. Hajno. < Okrzyk. > 

| Hąsnów, owa, lra. owy] łączka między dwoma 
wzgórzami. < ? > 

[Hąź!] okrzyk przy wypędzaniu świni: A hąź! 
< Okrzyk. > 

He w. L a. Hę, Chę wyraża pytanie, potwier- 
dzenie pytania a. zadziwienie -co?: Nie zaprze- 
staniesz tych sztuczek, he? L. No i cóż ty na 
to, he? [Usłyszawszy, że doń mówią, zapytał: 
he?]. Pan coś masz twarz ponurą... he! L. (-ej). 
2. wołanie — hej!: He, he, słyszysz? L. 3. e!, eh!, 
ha!, at!: He co tam, to nie szkodzi. L. 4. oto, 
9t: He, he, he, o toż tobie. Op. Mów czego po- 
trzeba! — He... wina... chleba... Mick. 5. [A he!] 
wołanie przy odpędzaniu krowy a. przy popędzaniu 
koni. < O krzyk. > 

[Hebać, ba a. ble, bal] kosić, siec, ścinać Sł. 
wił. <?> 

[Hebama, y, Im. y] akuszerka. <Nm. He- 
bamme> 

Heban, u, Im. y I. bot. = a) (maba) roś. z ro- 
dziny hebankowatych. Gatunek : H. prawdziwy 
(m. ebenus). b) p. Śliwodaktyl. c) p. Hebanek. 
2. drzewo z rdzenia tych roślin: Czarny jak H. 
"Włosy czarne jak H. 3. przen. kolor hebano- 
wy, czarny: Nigdy bujne jej włosy świetniej nie 
jaśniały i nie obejmowały lepiej swym hebanem 
jej bladego jeszcze czoła. Kórz. Malować na H. 
<Gr. ćbenos (zap. z Egips.)> 

Hebanek, nka, Im. nki bot. I. a. Heban, Drze- 
wo hebanowe (ebenus) roś. z rodziny hebankowa- 
tych. 2. p. Śliwodaktyl. 

[Hebanie, a, blm.] czynność cz. Hebać. 

Hebanista, y, Im. ści stolarz robiący z drzewa 
hebanowego. 

Hebankowaty bot. : Rośliny hebankowate a. 
hebanowate (ebenaceae) rodzina przyrodzona 
roślin kwiatowych dwuliściennych. 

Hebanować, uje, owal drzewo tak przyprawiać, 
ieby ś. zdawało być hebanowym. 

Hebanowanie, a, blin., czynność cz. Hebanować. 

Hebanowaty bot.: Rośliny hebanowate p. He- 
bankowaty. 

Hebanowy przyra. od Heban: Las H. X Stolarz 
H. Troć (—wykonywający wyroby z hebanu, heba- 



HEBRAISTA 

nista). Drzewo hebanowe p. Hebanek. Szafa he- 
banowa (=z hebanu). Przen.: czarny, kruczy. 
Wios H. 

Hebd, u, lra. y bot. p. Bez. <Gr. aktea a. 

aktś; por. Chebzina i t. p.> 

[Hebda, y, Im. y, Ebda] hebd; ziele, rosnące 
w boru i używane do kąpieli; roś. do utrwalania 
fryzury. P. Chebda. 

Hebdomada, y, Im. y kość. tydzień, dyżur tygo- 
dniowy księdza w paraf ji. <Gr. hebdomas, 2 pp. 
hebdom&dos> 

X Hebdomadarz, a, Im. e człowiek, sprawu- 
jący po kolei w ciągu tygodnia jakieś obowiązki, 
np. ksiądz odbywający hebdomadę. <Łć. hebdoma- 
darius, z Gr. hebdomds = siódemka, tydzień > 

[Hebdziak, a, Im. i i Hebdziak] p. Chebdziak. 

[Hebdźniak, a, Im. i] p. Chebdziak. 

Hebe nieod. zool. (euprepia hebe) owad łusko- 
skrzydły ze skupienia prządkówek. < Od nazwy 
bogini Gr. Hebe> 

Hebel, bla, Im. ble, Hybel, [Hewel] I. narzędzie 
stolarskie do gładzenia drzewa, strug: Heble 
wiórowe, gładzące (in. gładzidła), wzorzyste. 
2. H. na łąki =przyrząd, którym ś. równają kreto- 
wiska i inne wyniosłości. 3. org.: H. szklany = 
deszczułka posmarowana klejem i obsypana szkłem 
miałkim, do zdrapywania nierówności na drzewie. 
Zdr. Hebelek. <Nm. Hobel, [nobel, ho vel, hu- 
bel]> 

Hebelek, Ika, lra. Iki p. Hebel. 

Hebelkowy I. przym. od Hebelek; podobny do 
hebelka. 2. bot.: Liść H. = mięsisty, spłaszczony, 
na końcu okrąglawo zaostrzony, spodem zaś wy- 
pukły. 

Heber, u, Im. y drąg, diwignia, lewar. <Nra. 
Heber> 

Heber tysta, y, lra. ści zwolennik Jakóba He- 
berta, znanego demagoga w czasie rewolucji fran- 
cuskiej. <Z nazwiska Fr. Hćbert fl794> 

Heberzyna, y, lra. y roś. chebd (ebulus). <p. 
Hebd> 

Hebes, a, lra. y tępa, zakuta głowa, osieł: Sły- 
chanaż to rzecz, żeby człek takiej fortuny, taki 
był H.? Sienk. <Łć. hebes przyra. > 

Hebesiątko, a, lra. a ni. i ni., Hebesina hebes 
godzien politowania, oślątko. 

Hebesina, y, lin. y p. Hebesiątko. 

Hebesostwo, a, blm. rola, stan hebesa. 

Heblarka, i, lin. i, Heblarnia rzera. maszyna, 
heblująca automatycznie. <p. Hebel > 

Heblarnia, i, Im. e I. p. Heblarka. 2. p. Sto- 
larnia. 

Heblarz, a, Im. e ten, co ś. zajmuje heblowa- 
niem. 

Heblować, uje, owal, Hyblować I. a. [Hoblo- 
wać, Hewlować] gładzić heblem, f Przen. okrzesy- 
wać, ogładzać, kształcić: Heblowałem cię przez 
proroki. Leop. Przen. żart.: H. bruki = zbijać, 
szlifować: Waść może najwięcej piechotą bruki 
warszawskie heblujesz. L. 2. myśl. ogryzać: 
Łoś nie hebluje już dawno olszyny. Pol. <Nra. 
hobeln, fhobeln, hoveln, hubeln]> 

Heblowanie, a, blra., czynność cz. Heblować. 

Heblowiny, in, blp., [Hewlowiny, Heblówka] 
wióry z pod hebla, strużyny. 

Heblownica, y, lra. e men. przyrząd do zestru- 
giwania krążków na monety wyciętych. Łab. 

Heblowy przyra. od Hebel: Drzewiec H. Łab. 
[Heblówka, i, lra. i] p. Heblowiny. 
Hebraista, y, Im. SCI znawca hebrajszczyzny. 



9A 



HEBfeAIZM 



HEFT 



Hebraizm. u, blra. p. Hebrajszczyzna. 

Hebrajszczyzna, y, blra., Hebraizm język, oby- 
czaje i wszystko, co ściąga ś. do narodu hebraj- 
skiego. Żart.: Trzeba będzie znów mój i Stacha 
zegarek na naukę hebrajszczyzny do lombardu 
puścić. Dąb. Hebrajszczyzny zarywać = mówić 
z hebrajska. Hebrajszczyzna trącić = mieć coś 
żydowskiego w sobie. < Przez Gr. Hebraios, Łć. 
Hebraeus, z Hb. eber dosł. = z tamtej strony 
(Jordanu) mieszkający > 

Hebz, u, Im. y] bez. <p. Hebd> 

Hebzina, y, Im. y] = Chabzina. (p. 2. Bez). 
<p. Hebd> 

Hebiniak, a, Im. i] p. Chebdziak. 
fHec, u, lra. e p. Heca. L. 
[Hec!, Heć!, Hecia!] wołanie na woły, k sobie!, 
na prawo! a. na lewo!, stój: Hecia hecia hec hec! 
Por. Hejsil, Eć! < Okrzyk. > 

Heca, y, Im. e I. cyrk, przeznaczony na wido- 
wiska dla pokazujących sztuki konne. 2. przedsta- 
wienie cyrkowe; skoki, łamańce: Pójdź na hecę a. 
na teatr. Krasz. Dostali ś. na tę sławną hecę. 
Dnia tego drewniana buda była pełną, bo niedź- 
wiedzia szczuć miano. Krasz. 3. sztuka, scena 
pocieszna, zajście komiczne, komedja, zdarzenie za- 
bawne, brewerje, awantura: A to H.! Hece wyra- 
biać = dokazywać, pokazywać niestworzone rzeczy. 
4. X szczwanie, polowanie, łowy. SI. wil. 5. X a. 
tHec miejsce do szczwania, szczwalnia. L. Zdr. 
g-m. Hecuńka. <Nm. Hetze> 

fHeca, y, Im. e młotek: Nie ma hecą a. młot- 
kiem na warstacie u mistrza uderzyć. Przyw. 
kotlarzy lubelsk. 1629 r. <? Por. Hatze, Hetze, 
Hatz = swora> 

Hecarnia, i, Im. e miejsce, na którym ujeżdżają 
i wprawiają do sztucznej jazdy konie, ujeżdżalnia 
do sztuk konnych. 

Heearstwo, a, blm. zajęcie hecarza, umiejętność 
jego: Zawsze miałem ten pociąg do udawania 
i hecarstwa. Dąb. 

Hecarz, a, Im. e I. a. Hecownik ten, co poka- 
zuje hece, pajac. 2. X ten, co umie robić sztuki, 
jeżdżąc konno, woltyżer; doskonały jeździec. 

-j-Hecel, cla, Im. cle p. Hycel: H. najdzie sługę, 
co psa za ogon pod sukienicą wlecze. Rej. 
( — trafił djabeł na poganina). < p. Hycel > 

[Hecia!] I. p. [HecIJ: II., moje wołki, H. woł- 
ki, H.! 2. a. [Hećka] odganianie źrebiąt. 3. a. 
[H. fiu] odpędzanie owiec. < Okrzyk. > 

[Heciak, a, Im. i] I. awanturnik. 2. nieokrze- 
saniec, cham, ordynus, grubi janin, prosiak, gbur. 
3. morus, brudas. 4. samolub, sobek. <Zap. od 
okrzyku Hecia! > 

[Heciakowaty] rubaszny, nieucywilizowany. 

Heciepecie, i, blp. I. a. Heciepiecie żart. hetki, 
szkapska, konie chude ale prędko biegające: Każ 
pan zaprząc co prędzej swoje H. L. 2. [H.] p. 
Eć peć: Mówić R. = trzy po trzy. <Por. Eć peć, 
Heczepecze, i t p., oraz Hetka i Nm. [hetsche- 
fetzehe i t. p. = szałaput > 

Heciepiecil, i, blp. p. Heciepecie. 

[Heciu peciu dylu dylu, Huciu puciu] przyśpiew. 
< Okrzyk. > 

[Heciura, y, Im. y] leniwiec. <Zap. z okrzyku 
Hecia ! > 

[Hec kiec, Ec kiec] przyśpiew: Hec kiec, moje 
dziwce, hec kiec! < Okrzyk. > 

Heco ! I. [H.] naśladowanie biegu : Druchny za 
nią ( = za panną młodą) lecą H. H.! 2. myśl. 
okrzyk przy zdijbaniu zająca, wołanie na charty, 
by pognały za zającem, który ś. ukazał. <Dźwn.> 



Hecować, uje, ował I. wyprawiać hece, dokazy- 
wać, awanturować ś.: Musi ś. z nim porządek 
zrobić, bo strasznie hecuje. Zap. 2. [H.J objeż- 
dżać śpiącego zająca. <p. Heca> 

1. f Hecować, uje, ował, fEcować kwasem wy- 
gryzać (kruszec): Na rękojeści miecza miał noco- 
waną kwadrygę. "Warg. <Nm. atzen> 

2. f Hecować, uje, owal wecować, szlifować, 
polerować: Hecuje szyszaki i zbroje. Rak. Przen.: 
Rodzice mają synów tak zawsze H., żeby raniej 
o sobie, niż jest, rozumieli. Petr. <Nm. wetzen, 
por. "Wecować > 

Hecowanie, a. blm., czynność cz. Hecować. 

f Hecowanie, a, blm., czynność cz. f Hecować: 
Grubej mowy heeowania przyczynę podał. Pet-r. 
C = wygładzania). 

Hecownik, a, Im. cy p. Hecarz: Przez chwilę 
, patrzał na ognisko i na migające ś. przed ta- 
kowym postacie hecowników cygańskich. Jeż. 

X Hecowny wyostrzony, wecowany, polerowany: 
2ł)by hecowne. Nar. 

f Hecuga, i, blm. czyszczenie krwi; trawienie. 
Mor. <Z Nm. wetzen, p. 2. f Hecować > 

Hecuńka, i, Im. i p. Heca: A to ci heca, H.! 

[Heczeć, y, ał] gapić ś. <Z Cześ. hec = 
patrz > 

[Heczenie, a, blra.] czynność cz. Heczeć. 

]Hecze-pecze nieod.] potrawa z jaj, w rodzaju 
gogielmoglu. < p. Hecie pecie > 

[Heczy-peczy nieod.] owoc głogowy (róży pol- 
nej). 

[Heć!] p. [Hec!]. 

[Hećka] p. Hecia! 

[Hećny wół] chodzący po lewej stronie : H. na- 
ksob ściągał od skiby ( = lewy wół ściągał na 
prawo). <Z okrzyku Heć> 

[Heda, y, lra. y] p. Hadyna. 

[Hedbaw, wiu, Im. wie] p. Jedwab. <Czes. 
hedbav> 

[Hedbawny] p. Jedwabny, <Czes. hedbavny> 

Heder, u, lra. y p. Cheder. 

{Hedka, i, lra. i] p. Hadyna. 

Hedonik, a, lra. cy fil. p. Hedonista: Był ży- 
ciowym sceptykiem, ale zarazem hedonikiem. 
Sienk. <Now. z Gr. hedonikós dosł. = przy- 
jemnościowy > 

Hedonika, i, blm. fil. część psychologji, traktu- 
jąca o przyjemności i przykrości; teorja przyjemno- 
ści i przykrości. <Now. z Gr. hedonikós, p. He- 
donik> 

Hedonista, y, lra. ści, Hedonik, Cyrenaik fil. 
filozof ze szkoły Arystypa z Cyreny; zwolennik, wy- 
znawca hedonizmu a. cyrenaizmu: Pan Kazimierz 
był hedonista w klasycznym tego wyrazu zna- 
czeniu. Kraus. Por. Epikurejczyk i Eudemonista, 
<Now. z Gr. hedone = rozkosz, przyjemność > 

Hedonistycznie przys. od Hedonistyczny. 

Hedonistyczny przym. od Hedonizm; Cyrenaj- 
ski: Etyka, filozofja hedonistyczna. Pogląd H. 

Hedonizm, u, blm., Cyrenaizm fil. filozofja, kie- 
runek filozoficzny Arystypa z Cyreny; kierunek etycz- 
ny uznający przyjemność a. rozkosz zmysłową za 
najwyższe dobro moralne, za probierz moralności. 
Por. Epikureizm i Eudemonizm. <Now. z Gr. 
hedone = rozkosz, przyjemność > 

[Hedukacyja, i, blra] p. Edukacja. 

Hedżyra, y, blm. p. Hegira. 

Hefsztyk, u, lra. i piek. rozczyn do ciasta. <Nra. 
Hef(en)stiiek> 

Heft, u, Im. y rzem. trzonek do dłóta. <Nra. 
Heft> 



25 



HEFTLADA 



HEJSI 



Heftlada, y, Im. y intr. rama z przeciągniętemi 
prostopadle sznurkami, do których przyszywano 
grzbiety oprawianych lesiążek. <Nm. Heftlade> 

fHeftlik, a, Im. i haftka: Za 6 par heftlików 
pozłacanych dla rzeczonej księżny 1 grzywnę. 
Przezdz. <Z Nm. Heftel> 

Heftować, uje, ował tap, przybijać tymczasowo 
sprzed ostatecznym wykończeniem, nie dobijać gwoźdzL 
<Nra. heften> 

Heftowanie, a, blm., czynność cz. Heftować. 

Hegard, a, Im. y myśl. I. p. Hagard. 2. wog. 
sokół. Sł. wil. <Ang. haggard > 

! Hegieljanin, a, Im. anie p. Hegiista. <Od 
nazwiska filozofa Nm. Hegel f 1831 > 

! Hegieljanistyczny fil. przym. od Hegieljanizm, 
p. Heglistowski. 

! Hegieljanizm, u, blm. fil. p. Heglizm. 

Hegiemon, a, Im. owie mający hegiemonję, naj- 
wyższy icładca: Król czeski wystąpił tutaj w roli 
liegiemona nad Polską lub jej częścią,. <Gr. he- 
gemon > 

Hegiemonja, i, Im. e dowództwo naczelne na 
wojnie, a zarazem przewaga polityczna jednego 
państwa nad drugim, dobrowolnie uznana a. zdo- 
byta: H. pruska w Niemczech. <Gr. hegemo- 
nia > 

Hegier, a, Im. owie myśl. leśnik, gajowy. <Nm. 
Heger > 

Hegira, y, blm., Hedżyra era mahometańska, po- 
czynająca ś. rokiem 622 po Chrystusie. <Arab. 
hedżra dosł. = ucieczka , (Mahometa do Medyny, 
r. 622 po Chr.), przez Sr. Łć. hegira > 

Hegiista, y, Im. ści, ! Hegieljanin fil. uczeń He- 
gla; zwolennik, wyznawca filozofji Hegla a. hegli- 
zmu. <p. Hegieljanin > 

Heglistka, i, Im. i forma ż. od Hegiista. 

Heglistowski przym. od Hegiista; 1 Hegielja- 
nistyczny. 

Heglizm, u, blm., ! Hegieljanizm fil. filozofja 
Hegla; kierunek filozoficzny Hegla. 

[Hego hego lola!J wabienie krowy. < Okrzyk. > 

Hegumen, a, Im. i, Igumen, [Ihumen] przełożony 
nad zakonnikami w klasztorach w kościele wschod- 
nim. <Now. z Gr. hegóomai = dowodzę, przy- 
wodzę, przodkuję > 

Hegumenja, i, Im. e, Igumenja, [Ihumenja] prze- 
łożona nad zakonnicami klasztoru w kościele wschod- 
nim, ksieni. 

Hegzametr, u, Im. y p. Heksametr: Poema 
Litwina Donalejtysa o czterech porach roku, 
hegzametrem napisane. Mick. W budowie wier- 
sza naśladowano H. grecki. Mick. 

[Hegzdum] p. Egzum. 

[Hehal, Hej hal, Heja heja!] przy śpiew. 
< Okrzyk. > 

[Hehel] okrzyk uspokajający. < Okrzyk. > 

Hej!, Hajżel, Hejże!, f Haj!, [Haj!], Chcjda! w. I. 
wyraża wołanift na kogo = e/: Hej! wołał na pa- 
cholę kozackie. Sienk. Hej! wszelki duch żywy, 
ozwij ś., bracie, kto jesteś? Mick. Hej! jest tam 
kto? 2. okrzyk zachęcania, pobudzania — haj dal, da- 
lej!, dalejże!, nuże!: Hej, dalej na koń! Hej! komu 
ze mną, umrzeć miło, do ranie, bracia, do mnie! 
Tw. Próżno woźnica przynagla (konie) do bie- 
gu, hej! krzyczy, biczem zadaje. Mick. Hej! użyj- 
my żywota! wszak żyjem tylko raz. Mick. Hej, 
dalej w pląs! Mick. Hej, sowy, puhacze, kruki, 
i my nie znajmy litości! Mick. 3. ostrzeganie = 
ej, ejźe: Hej, co robiszl Sł. wil. 4. a. fHau!, 
fHeu! okrzyk talu = ha!, oj!, och!, ach!, o!: Hej, nie 
jemu jednemu śmierć pisana. Hej, biednyż ty, 



jakże mi cię żal! Hej, cóżeś zrobił! Hej ja nie- 
szczęśliwy! Hej, hej, mój Boże! szczęścia tu nie- 
mało. Fred. A. 5. a. Hej hej !, x Hejahl, Hejda!, 
Hejdaż!, xHejdyż! okrzyk radości = dobrze!: Urodza- 
je by ś. nie zawiodły, byłożby gumno i plon hej! 
niepodły. Jabł. Hej, nie hej: mnie wszystko jedno. 
Prz. ( = dobrze czy źle, tak czy owak). [H. a. Hej- 
wa!, Hejwol, Hej nam hej!, Hejha bąbelotal, Hej 
leluja!, Hej hola dana!, Hej hola rata rata!, Hej 
tu tu drum!. Hej dynum daty dana!, Hej tum 
tadanum dyty odum tadanuml] przyśpiew: Hej ko- 
lęda, kolęda! < Okrzyk. > 
L [Hej] p. 2. Haj. 



sumeśmy H, ( = « jeste- 



2. [Hej] przys. tu: A 
śmy tu). < Okrzyk. > 

X Hejah ! p. Hej ! 

Heja heja!] p. Heha! 

"Hejcio!] p. Hejcol 

Hejco!, Hejcio!] wykrzyknik ubolewania i zwąt- 
pienia = eh! t co tam! < Okrzyk. > 

Hejda! I. p. Hej! 2. [Ii.] od siebie. <Hej-f- 
Da> 

X Hej dać, a, al wykrzykiwać radośnie, wołać: 
hejda!: Wino z kadzi zagubiłem, nie będzie wi- 
niarz śpiewał: hejdaż, hejdaż, nie będzie hejdał. 
Bud. <Od Hejda !> 

X Hejdanie, a, blm., czynność* cz. Hejdać. 

XHejdawery, ów, blp. p. Hajdawery: Miał na 
sobie jasne, szerokie H. Chodź. <p. Hajda- 
wery > 

Hejdażl p. Hej I < Hej -f Da -f Ż(e) > 
[Hej dynum daty dana!] p. Hej! < Okrzyk. > 
XHejdyż! p. Hej!: H. już po strachach, bie- 
siadujmy wesoło. Brud. 

Hej ha!] p. Heha! < Okrzyk. > 
Hejha bąbelota!] p. Hej! < Okrzyk. > 
Hej hola dana!] p. Hej! < Okrzyk. > 
Hej hola rata rata!] p. Hej! < Okrzyk. > 
Hej leluja!] p. Hej! <Hej -f- Aleluja> 
■lejlig, a, Im. i zł. p. Chelich. 
Hejn] p. Hajno: Słysę śpiewanie hejn za gó- 
recką. < Okrzyk. > 

1. [Hejna] p. Hajno: H. pódźcie=po;>/ici'e tam. 
< Okrzyk. > 

2. [Hejna] wołanie na konie: H., hej! 
Hejnalenie, a, blm., czynność cz. Hejnalić. 
Hejnalić, i, II, X Hajnalić śpiewać hejnał. < p. 

Hejnał > 

Hejnalik, u, Im. i p. Hejnał. 

Hejnał, u, Im. y, X Ejnal, X Hajnal I. pieśń 
religijna, wykonywana na instrument arii dętych 
z wieży kościelnej, a. w obozie przed świtem: Gra- 
ją H. na wieży marjackiej. Poczciwemu nie 
trzeba stróża z hejnałem na wieży, bo już 
stróżem u niego cnota. Rej. f Przen.: Już po 
hejnale —już za późno, już po wszystkim, już nie 
czas. 2. f zorza: H. świta, Febus wstaje. Koch. 
Eurus podpadł podH. Zebr. Zdr. Hejnalik. < Węg. 
hajnal dosł. = jutrzenka; poranek > 

[Hej nam hej!] p. Hej! < Okrzyk. > 

Hejnik, u, a. a, Im. i bot. p. Rumian. <?> 

Hejno!, Hejsa!, Hejza! w., oznaczający weso- 
łość, tryumf a także zachęcający do tańca, hasania- 
H. dobra nasza bez marjasza. Mick. < Okrzyk. > 
Hejno] p. Hajno. 
Hejny] butny, zuchwały. <Ukr. hajnyj> 

Hejńdry mejńdry na holendry, hele pele na 
wesele] koszałki opałki, duby smalone. < Okrzyk. > 

Hejsa! p. Hejno. <Hej-j-Sa> 

[Hejsil] I. a. [Hesi!] odpędzanie kur, a sio! 2. 
p. Husi! <He(j)-f-Si(o)> 



26 



YfEJSYAĆ 



HF.LAZ 



f Hejstać, a, al znieważać. Rękopis XV w. <? 
Może Nra. hetzen = szczuć > 
[Hejsz] p. Jeszcze. <Z Jeszcze > 
[Hejt!] I. a. [Hajta!, Hajt!, Hejtal, Heta!, Hejtta!] 
wołanie na konie, żeby szły na prawo: od siebie! 
2. p. Hetta! < Okrzyk. > 
[Hejta!] I. p. Hejt! 2. p. Hetta! 
fHejtman, a, Im. i p. Hajtman. 
Hejtta!] I. p. Hejt! 2. p. Hetta! 
Hej tum tadanum dyty odum tadanum!] p. 
Hej! < Okrzyk. > 

Hej tu tu drum!] p. Hej! 
Hejwa!] p. Hej!: H., chłopcy! < Okrzyk. > 
Hejwo!] p. Hej!: Jasio kiwnął chustka,: H., 
Marys moja! 
Hejza! p. Hejno. 

[Hejzom hejzom!] p. Hejże ino!: Hejzom hej- 
zom, wsy mie gryzom. 

Hejże ! I. p. Hej !: Cha cha chi chi, H., hola! 
Mick. H. do niej ( = do czary) wesoło! niechaj 
obiega wkoło. Mick. 2. [H.] okrzyk zdziwienia 
i zapytania =ejże! < Okrzyk. > 

[Hejże hoj !] p. Hejże ino!: Hejże hoj, szumiał 
gaj! 

[Hejże ino!, Hejże ino dyna!, Hejże hoj!, Hej- 
zom hejzom !] przyśpiew. < Hej -f- Że -f- Ino > 

[Hejże ino dyna!] p. Hejże ino! 

Hekatomba, y, Im. y ofiara ze stu wołów. Przen.: 
Czy widzisz za mną hekatombę, z krwi i kości 
najdroższych moich rozniesioną? Orzesz. <Gr. 
hekatómbe (dosł. hekatón = sto -}- bous = wół) ofia- 
ra ze stu wołów > 

HeHtostylon, U, Im. y portyk o stu kolumnach: 
Portyk przy teatrze Pompejusza nazywał ś. H., 
bo ś. składał ze stu kolumn. Kórz. <Now. z Gr. 
hekatón = sto -f- stylos = słup > 

[Hekielek, Ika, Im. Iki] haczyk, szydełko (do ro- 
bót niewieścich). <Nm. łlackel> 

Hekim, a, Im. owie p. Hakem: Przechodzą tę- 
dy fakiry i derwisze i hekimy i Cyganki. Jeż. 

[Heklować, uje, owal] i. pracować, robić: Cłek 
od rana do nocy hekluje i na chlćb nie zarobi. 
2. robić szydełkiem. <Nm. hackeln> 

[Heklowanie, a, blm.] czynność cz. Heklować. 

Heksachord, u, Im. y, Heksakord muz. I. in- 
strument muzyczny o sześciu strunach. 2. średnio- 
wieczna sześciostopniowa gama djatoniczna, nie ma- 
jąca siódmego stopnia czyli nuty czułej (h w tona- 
cji C). <Gr. hćx(a) = sześć 4- chorde = struna > 

Heksachordowy przym. od Heksachord, heksa- 
kordowy. 

fHeksaedr, u, Im. y mat. p. Sześcian. <Now. 
z Gr. hex(a) = sześć -f-hćdra = podstawa > 

f Heksaedryczny przym. od Heksaedr. 

fHeksagon, u, Im. y mat. p. Sześciobok. <Gr. 
hexagónon> 

f Heksagonalny I. mat.: a) p. Sześciokątny, b) 
Liczby heksagonalne p. Liczba. 2. a. Jednotrzy- 
osiowy, Romboedryczny min. ściągający ś. do pew- 
nych postaci krystalicznych: Układ H. Kryształ H. 

Heksakisoktaedr, u, Im. y min. postać krystalo- 
graficzna, czterdziestoośmiościan prawidłowy. < Now. 
z Gr. hexakis = sześćkroć -f- okto = ośm -j-hćdra 
= podstawa > 

Heksakistetraedr, u, lra. y min. postać krystalo- 
graficzna połowiczna, dwudziesioczterościan prawid- 
łowy. <Now. z Gr. hexakis = sześćkroć -\- te- 
tra- = cztery -f- hćdra = podstawa > 

Heksakord, u, Im. y muz. p. Heksachord. 

Heksakord owy przym. od Heksakord, heksachor- 
dowy. 



X Heksameter, tru, Im. try p. Heksametr. Ł. 
Heksametr, u, Im. y, X Heksameter, Hegzametr 

sześcio stopowy starożytny wiersz nierymowany, właś- 
ciwy epopejom. <Gr. hexametros> 

Heksametrowy przym. od Heksametr: Wiersz H. 

Heksan, u, lin. y chem. w-ęglowodór ze składem 
C 6 H J4 . <Now. z Gr. hóx = sześć > 

Heksapodja, i, Im. e wiersz sześcios topowy : Poe- 
mat grecki, napisany w heksapodjach jambicz- 
nych. <Now. z Gr. hćx(a) = sześć -f-poils, 2 pp. 
podós = stopa, miara > 

Heksyl , U, Im. e chem. rodnik węglowodorny 
C 6 H 13 . <Now. z Gr. hćx = sześć > 

Heksylen, u, Im. y chem. węglowodór C 6 II 12 . 
<Now. z Gr. hćx = sześć > 

Heksylowy alkohol, chem. alkohol C 6 1I 13 0H. 

Hektar, U, Im. y jednostka miar powierzchni zie- 
mi = sto arów, 10,000 metrów kwadratowych. < Now. 
z Gr. hekatón = sto -J-ŁĆ. area = powierzchnia > 

Hektograf, U, Im. y przyrząd, za pomocą które- 
go wykonywa ś. z jednego pisma ręcznego wiele 
odbitek. < Now. z Gr. hekatón = sto -f- grafó = 
piszę > 

Hektograficznie przys. od Hektograficzny: 
Wpisano H. wszelkie cytaty w sposób arcy nie- 
udolny. Brk. 

Hektograficzny przym. od Hektografja. 

Hektografja, i, blm. odbijanie za pomocą hek- 
tografu, hektografowanie. 

Hektografować, uje, owal pisać za pomocą hek- 
tografu, Icopjować hektograficznie: Memorjał hekto- 
grafowany. Kursa uniwersyteckie hektografo- 
wane. 

Hektografowanie, a, blm., czynność cz. Hekto- 
grafować. 

Hektogram, U, Im. y jednostka wag, obejmująca 
sto gramów, dziesiąta część kilograma. < Now. 
z Gr. hekatón = sto -\- gramrna =* drobna waga> 

Hektogramowy przym. od Hektogram. 

Hektolitr, U, Im. y jednostka miar objętości, obej- 
mująca sto litrów czyli sto decymetrów sześciennych. 
<Now. z Gr. hekatón = sto -f- litra = 12 uncji> 

Hektolitrowy przym. od Hektolitr: Wyrób spi- 
rytusu wynosił prawie 28 miljonów stopni hek- 
tolitrowych. Tat: 

Hektometr, U, Im. y jednostka miar długości, 
wynosząca sto metrów. <Now. z Gr. hekatón = 
sto -f- mćtron == miara > 

Hektometrowy przym. od Hektometr. 

Hektoster, u, Im. y miara objętości — 100 ste- 
rom = 100 metrom sześciennym. < Now. z Gr. 
hekatón = sto-f-stereós = stały, twardy, miąższy> 

! Hektyczny lek. przym. od Hektyka, niszczący, 
trawiący: Gorączka hektyczna. <Gr. hektikós> 

! Hektyk, a, Im. cy chory, podległy hektyce. <Gr. 
hektikós> 

! Hektyka, i, blm. lek. (febris hectiea) goryczka 
niszcząca, trawiąca, fustawna. <Gr. hektike ż.> 

[Hel, U, Im. e] p. Hyl: Dom stoi na samym 
helu. 

1. [Hela, i, Im. e, Chela, Paka] wózek do woże- 
nia kartofli; skrzynia wozowa z zasuwą w tyle 
i z drzwiczkami z boku, do wożenia kartojli, brukwi 
i t.p. <Nm. HGhle, [hale, hele] > 

2. [ Hela ! ] wołanie na bydło. < He -}- L a - 
Okrzyk. > 

[Hela hela!] I. wołanie na gęsi: A hela, gą- 
seczki, jedna za drugą! 2. nawoływanie owiec. 

XHelaź! okrzyk zachęcania = hej!: H. od lądu, 
nie żałując wiosła, żećby komiega jak naj- 
I spieszniej poszła. Koch. <HeIa!-fŻ(e)> 



27 



HELBARTA 

f Helbarta, y, Im. y p. Halabarda: Nad łóżkiem 
zawieszona długa H., turecka szabla, ciężka 
kusza. Paw. 

[Helegantka, i, Im. i] p. Elegantka. 

f Hele hele ! wołanie na konie. Rękopis XV w. 
< Okrzyk. > 

[Helemak, a, Im. i] człowiek niemądry, roztrze- 
pany. <? Por. Cześ. helmbrecht = zalotnik, wy- 
tworniś> 

| Helena, y, Im. y] = Aloes. 

Helenina, y, blin., Elenina, Kamfora omanowa, 
Omanin chem. i apt. krystaliczna substancja nale- 
żąca do rzędu stearoptenów, otrzymywana z korze- 
ni rośliny oman pospolity. <Od Łć. nazwy rośli- 
ny (inula) helenium> 

Helenista, y, Im. ści I. znawcą języka, staro- 
żytności i literatury greckiej. 2. Żyd, który poza 
obrębem Judei przebywając, zapomniał swego języka 
i posługiwał ś. językiem greckim. < Now. z Gr. 
Hćllen = Grek> 

Helenistowski przym. od Helenista. 

Helenistyczny przym. od Helenizm : Język H. 
(= grecki). 

Helenizacja, i, blm. p. Helenizowanie: Rozpo- 
częła ś. H. religijna. Jeż. <Now. z Gr. helle- 
nizó = greczę, zgreczam > 

Helenizm, u, blm. język, obyczaje i wszystko, co 
jest heleńskiego. <Gr. hellenismós> 

Helenizować, Uje, owal I. przerabiać kogo na 
Greka, przerabiać co na greckie. 2. tworzyć to du- 
chu heleńskim, udawać Helena: Poeta helenizują- 
cy i zachwycony tym słonecznym światem, pisze, 
że... Spaś. H. Ś. przerabiać ś. na Greka a. na 
greckie. <Gr. hellenfzo> 

Helenizowanie, a, blm., Helenizaoja czynność 
cz. Helenizować. 

Helenizowanie się, a ś., blm., czynność cz. He- 
lenizować ś. : H. ś. obu poetów. Spaś. 

Helenka, i, ltn. i bot.: H. słonecznikowa bot. 
p. Dzielżan. <Z Łć. helenium> 

Helenofil, a, Im. e przyjaciel Greków. <Now. 
z Gr. Hćllen = Grek -f- fflos = przyjaciel > 

Helfer, a, Im. owie a. rzy piek. robotnik zaję- 
ty przy piecu od bułek. <Nm. Helfer dosł. = po- 
mocnik^ 

[Heli] p. Jeżeli. <Z Jeżeli > 

[Helijas, a, Im. y] = Aloes. 

[Helijos, a, Im. y] p. Aloes. 

[Helikać, a, al, Helokać, Helokać, Olikać, Ho- 
likać, Holukać] nucić bez tekstu różne melodje, 
nucić, śpieioać głośno. < Okrzyk. > 

I Helikanie. a, blm.] czynność cz. Helikać. 

Helikon, u, Im. y muz. = Fagot. <Gr. he- 
likon> 

X Helikonjada, y, Im. y p. Helikonka. 

Helikonka, i, Im. i, x Helikonjada, Dziewica he- 
likońska mieszkanka Helikonu, muza. <Od nazwy 
góry Gr. Helikon > 

Helikoński: Dziewica helikońska p. Helikonka. 

Helikopter, u, Im. y śruba powietrzna, przyrząd 
wznoszący ś. w powietrze, a polegający na zasto- 
sowaniu śruby. <Now. z Gr. hćlix = śruba -f 
pterón = skrzydło > 

Helisa, y, Im. y mat. linja śrubowa, krzy- 
wa na walcu, której styczne tworzą kąt stałej wiel- 
kości z tworzącą loalća. <Fr. hćlice, z Gr. hć- 
lix> 

[Helisia, i, Im. e] p. Helis: Moja H. stanu 
szlacheckiego. <p. Helis > 

[Helisienia, i, Im. e] p. Helis: H. zapłakała 
oczy. 



HEL.TOTROP 

Helisojda, y, Im. y mat. powierzchnia utworzona 
pnzez styczne do helisy. < Helisa -|- Gr. eidos = 
postać > 

[Helis, I, Im. e, Ołiś, Helisia] nazwa pieszczotli- 
wa dla dziewczyny: Kasiu moja, H., nabierz zło- 
ta dosyć. Zdr. [Helisienia, Helusienia], <Z imie- 
nia Helena > 

Heljakiczny astr. (w astronomji starożytnej): 
Wschód H. gwiazdy ^pierwsze ukazanie ś. gwia- 
zdy po jej wynurzeniu ś. z promieni słonecznych. 
Zachód H. gwiazdy = zniknięcie gwiazdy przy za- 
nurzeniu ś. w promienie słoneczne. < Gr. helia- 
kós> 

Heljant, a, Im. y bot. p. Słonecznik. <Now. 
z Gr. htlios = słońce -f- anthos = kwiat > 

Heljasta, y, Im. owie członek sądu starogreckie- 
go: Towarzystwo chętnie zbierało ś. po rozpra- 
wie sądowej w jakiej opróżnionej hali heljastów, 
aby dyskutować. Pawi. <Gr. he"liastes> 

X Heljer, a, Im. owie p. Eljer. 

Heljocentryczny, Śródsloneczny astr. odniesio- 
ny do środka słońca: Położ-enie gwiazdy heljo- 
centryczne = oznaczone tak, jakby ś. przedstawiało 
obserwatorowi, umieszczonemu w środku słońca. 
Teorja heljocentryczna = teorja świata a raczej 
układu słonecznego, która środek ruchów planetar- 
nych mieści 10 słońcu, nie zaś w ziemi. Długość he- 
ljocentryczna p. Długość. <Now. z Gr. helios = 
słońce -f- Centry czny > 

Heljochromja, i, blm. p. Fotochromja. < Now. 
z Gr. helios = słonce -f- chroma = barwa > 

Heljograf, u, Im. y przyrząd fotograficzny, za- 
stosowany do otrzymywania fotogramów słońca. 
<Now. z Gr. heHios = słońce -f-grafo = piszę, ry- 
suję > 

Heljografja, i, blm. fotolilografja, fototypja. 

Heljograwiura, y, Im. y, Fotograwiura rodzaj 
światłodruku, sposób reprodukcji rysunków przez od- 
bijanie z tablic metalowych, na których je utrwalono 
przez wytraioienie kwasem. < Now. z Gr. helios = 
słońce -j- Grawiura > 

Heljometr, u, Im. y, Astrometr astr. przyrząd 
służący do mierzenia bardzo drobnych kątów na nie- 
bie, a. raczej odległości kątowej gwiazd, bardzo blizko 
względem siebie położonych, przeznaczony pierwot- 
nie głównie do mierzenia średnicy pozornej słońca. 
<Now. z Gr. helios = słońce -}- mótron = - mierz > 

Heljominjatura, y, Im. y fotograjja podkoloro- 
wana w sposób specjalny. Zdr. Heljominjaturka. 
<Now. z Gr. helios = słońce -}-Minjatura> 

Heljominjaturka, i, Im. i p. Heljominjatura. 

Heljominjaturowy przym. od Heljominjatura. 

Heljominjaturzysta, y, Im. ści ten, co wykony- 
wa heljominjatury . 

Heljominjaturzystka, i, Im. i forma ż. od Heljo- 
minjaturzysta. 

Heljoskop, u, Im. y daw. przyrząd astronomiczny, 
służący do obserioacji powierzchni słońca, a zwła- 
szcza plam na niej występujących. <Now. z Gr. 
helios = słońce -j- skopćo = patrzę > 

Heljostat, u, Im. y fi z. przyrząd do nadawania 
promieniom słonecznym stałego kierunku, pomimo 
dziennego biegu słońca, używany zwłaszcza przy 
doświadczeniach optycznych. <Now. z Gr. helios = 
słońce -f- statós = stojący > 

Heljotermometr, u, Im. y narzędzie do mierze- 
nia ciepła słonecznego. <Now. z Gr. helios = 
słońce -|- Termometr > 

Heljotrop, u, Im. y I. przyrząd służący do rzu- 
cania obrazów słońca oddalonemu obserwatorowi. 



28 



HELJOTROPICZNY 



HEMATYT 



jako sygnałów przy pomiarach gieodetycznych. 2. a) 
bot. p. Tomiłek: Gałązka heljotropu. Asa. b) 
perfumy heljotropowe. 3. min. p. Chalcedon. <Gr. 
heliótropos> 

Heljotropiozny p. Heljotropijny. 

Heljotropijny, Heljotropiczny przym. od Heljo- 
tropizm: Ruchy heJjotropijne roślin. 

Heljotropina, y, blm., Piperonal apt. krystaliczna 
substancja wonna, otrzymywana z piperyny. 

Heljotropizm , U, blm. własność zwracania ś. 
końców pędów roślinnych tu pewnym kierunku do 
światła: H. dodatni (= zwracanie ś. ku słońcu). 
H. ujemny (= zwracanie ś. w kierunku od słońca). 
H. poprzeczny (= zwracanie ś. najszerszą po- 
wierzchnią ku słońcu). 

Heljotropowy przym. od Heljotrop : Perfumy 
heljotropowe. 

Heljum nieod. chem. pierwiastek, przypuszczalnie 
znajdujący ś. w atmosferze słonecznej. < Now. 
z Gr. helios = słońce > 

X Heim, u, Im. y p. Hełm. 

[Hełmisko, a, Im. a, Hełmisko] trzon od kilofa, 
rączka; obuch od siekiery, topora, toporzysko: Hel- 
miskiem w łeb cię udrę. <Z Nm. Helm> 

Helmja, 1, Im. e bot. (helmia) roś. z rodziny po- 
chrzynowaiych. <Z niby Łć. helmia > 

[ Helmoje, ów, blp.] spodnie. < ? > 

Heimów, OWU, Im. owy gór. odpoczynek wie- 
czorny po pracy dzienne/. Troć. <Może z Nm. 
Heim auf! = włożyć hełm> 

[Helo!] nawoływanie ś. w górach]: H. II., ma- 
liczko! < Okrzyk. > 

(Helokać, a, al] p. Helikać: Kasiczko, zdro- 
waś helokała. < Okrzyk, od Helo!> 

[Helokanie, a, Im. a] czynność ez. Helokać; 
śpiewki, które naprzemian wyśpiewują pasterze a. 
pasterki. 

Helota, y, Im. ci m., Hot niewolnik w starożytnej 
Sparcie: Stać ś. tłuszczą helotów służalczą. Asu. 
Przen.: Setki owych helotów spędzono z jego 
rozkazu do kopania stawów. Piet. (- chłopów, 
poddanych, kmieci). < Gr. heilós, 2 pp. heilotos> 

Heloika, i, Im. i forma ż. od Helota. 

Helotyczny przym. od Helota, niewolniczy, słu- 
żalczy, sprzyjający poddaństwu. 

Helotyzm, u, blm. I. poddaństwo, niewolnictwo. 
2. sprzyjanie poddaństwu, obstawanie za poddań- 
stwem, zabiegi około zagarnięcia w poddaństwo. 3. 
obyczaje helotów, obyczaje niewolnicze. 

[Helokać, a, al] p. Helikać : Wygonie na po- 
le, bede helokała. 

[Helokanie, a, blm.] czynność cz Helokać. 

[Heltka, i, Im. i, El tkaj kwaśne, leśne jabłko, 
pólka, psiarka: Z głodu pies i helkę jć. Prz. <Nm. 
[h(Htke] = Nm. HoMzchen dosł. = drewienko > 

[Helusienia, i, Im. e] p. Helis: H. na marach 
leżała. 

Helwecki I. kahoiński, reformowany : Wyznanie 
helweekie. 2. żart. (u studentów b. Szkoły 
Głównej) kupiony od szwajcara szkolnego: Papie- 
rosy helweekie. Gam. <Z Łć. Helvetii = Szwaj- 
carzy > 

Helze, ÓW, blp. podwaliny pod muszy ner ją mło- 
tową we fryszerce. <Nm. Hulse> 

Hełm, u, Im. y, X Heim, Chełm I. szyszak, przy- 
łbica: Strażnicy zamków oczy pod H. kryją. 
Mick. Przen.: Być pod hełmem = być pod dobrą da- 
ty, być pijanym, 2. część herbu w postaci szy- 
szaka, umieszczonego nad tarczą. 3. a Czapka . 
jedna z okrągłych, kopczastych gór. stojących po- 



jedynczo na równinach. 4. a. Sklepie nie heł- 
mowe a. żagielkowate bud. sklepienie, którego po 
wierzchnia wewnętrzna składa ś. w górze z od- 
krawka bani, w dole zaś z czterech trójkątnych od- 
cinków tejże bani 5. H. alembika a. Czapka 
alembika, chem. górna część alembika. Zdr. Heł- 
mek, Hełmik. Zgr. Hełmisko, <Nm. Helm> 

Hełmaty, Hełmiasty ubrany w hełm, opatrzony 
hełmem. 

Hełmek, mka, .Im. mki I. p. Hełm. 2. a. Żar- 
nik, Płomiennik, Zabieniec bot. (phlomis) roś. z ro- 
dziny icargowych. Gatunki: H. bulwowy, nie- 
kiedy Dziewanną guz <5*w a t ą zwany (ph. 
tuberosa); H. kolący (ph. pungens). 

Hełmiasty p. Hełmaty. Zool.: Kaczka hełmia- 
sta p. Kaczka. 

Hełmik, a, Im. i I. p. Hełm. 2. bot. p. Tar- 
ozyca. 

Hełmisko, a, Im. a I. m. a. ni. p. Hełm. 2. 
ni. [H.] p. Hełmisko. Oskardy do góry, a tylko 
hełmiskiem ruszać. Grusz. 

Hełmowy przym. od Hełm: Dach H. (=postaci 
hełmu). Bud.: Sklepienie hełmowe p. Hełm. 

Hełza, y, Im. y, Hełża obręcz żelazna przy mło- 
cie górniczym. < Nm. Hulse > 

Hełzowy przym. od Hełza: Słupy hełzowe 
(=w których hełza jest osadzona). 

Hełża, y, Im. e p. Hełza. 

Hem! p. Hum!: Hem, trem bdrera, a potym 
uciekać. Mick. < Okrzyk. > 

Hemateina, y, blm. farb. rodzaj barwnika. <Now. 
z Gr. hairaa, 2 pp. haimatos = krew > 

Hematoglobulin, u, blm., Hematoglobulina, He- 
moglobin, Hemoglobina, Hemoglobulina, Globulin, 
Globulina, x Hematokrystalin, Hematokrystalina 
hist. i ehern. (haeniatoglobulinum) część składo- 
wa krążków krwi, barwnik ciałek czerwonych krwi. 
Por. Gałecznik. <Now. z Gr. haima, 2 pp. hai- 
matos = krew-f-ŁĆ. globulus = gałeczka> 

Hematoglobulina, y, blm. hist. i chem. p. He- 
matoglobulin. 

Hematokracja, i, blm. panowanie tyrańskie, po- 
łączone z rozlewem krwi i mordami. <Now z Gr. 
haima = krew -f- - kratia = panowanie > 

X Hematokrystalin, u, blm. hist. i chem. p. 
Hematoglobulin. 

Hematokrystalina, y, blm. hist. i chem. p. He- 
matoglobulin. <Now. z Gr. haima, 2 pp. haima- 
tos = krew -j- krystallos = kryształ > 

Hematoksylina, y, blm. farb. rodzaj barwnika. 
<Now. z Gr. haima, 2 pp. haimatos = krew -f- 
xylon = drzewo > 

X Hematoteologja, i, blm. nauka o przejednaniu 
Boga przez ofiary krwawe. <Now. z Gr. haima, 
2 pp. haimatos = krew -f-Teologja> 

1 Hematurja, i, blin. lek. płynienie krwi przez 
kanały moczowe. <Now. z Gr. haima, 2 pp. hai- 
matos = krew -\- ouron = mocz > 

Hematyna, y, blm. chem. powstający z hemaio- 
globuliny, po oddzieleniu ś. od niej ciała białkowa- 
tego, związek C 33 H 33 N 4 Fe0 4 . <Now z Gr. haima 
= krew> 

Hematyt, u, Im. y, Błyszcz bezwodny cheu. 
i min. bezwodny tlennik żelaza z domieszką krze- 
mionki, a niekiedy tlenniku manganu i glinki. Od- 
miany: Błyszcz że\a,zny = two7'zący kryształy 
heksagonalne, tudzież bryły ziarniste i ziamisto- 
łuszczkowate, czarny, stalowo -szary, często ze pstrą 
na powierzchni naleciałością, metalicznie błyszcza 
cy. Ż e 1 a >z i a k czerwony = tworzący masij 
drobne i skrytokryslaliczne, czerwony w różnych od- 



29 



HEMBULEC 

cieniach, mało błyszczący, matowy, a także włók- 
nisty, zwany kamieniem krwistym, zbity i ziemisty 
czijii ochrowy; ten ostatni jest często zanieczyszczony 
glinką, krzemionką, wapnem i innemi ciałami i na- 
zywany wtedy Czerwonym żelaziakiera 
gliniastym, krzemionkowym i Lub ry- 
li ą. <Now. z Gr. haima = krew> 

[Hembulec, Ica, Im. Ice] p. Hamulec. 

Hemerologja, i, blm. sztuka układania kalenda- 
rzy. <Now. z Gr. hemera = dzień -J-- logia = 
znawstwo > 

Hemicykl, u, Im. e półokrąg, półkole, podhnoa: 
W altanie, przed półokrągłą ławą, hemieyklem 
zwaną, na wielkim stole stały w srebrnych na- 
czyniach świeże i woniejące owoce. Orzesz. <Z 
wr. hemikyklion> 

Hemidoma, y, Im. y min. postać krystalogra- 
ficzna, dwie ściany jednakowe w orlodomie. <Now. 
z Gr. hemi- -pół -p- dómos = warstwa > 

Hemimorfit, u, Im. y min. p. Kalamin. <Now. 
z Gr. hemi- = pół- -f- morfe = postać > 

Hemiraorfizm, u, blm. min. własność niektórych 
minerałów, polegająca na wytwarzaniu kryształów, 
których ściany, lezące pospolicie na końcach osi 
głównej, są niejednakowe. 

Hemin, u, blm. cliem. i fizj. p. Hemina. <Z Gr. 
haima = krew> 

Hemina, y, blm., Hemin chem. i fizj. (haemi- 
nura) chlorowodan hematyny, stanowiący t. zw. krysz- 
tałki Tejchmana, składnik krwi. 

Hemipiramida, y, Im. y min. cztery jednakowe 
ściany iu piramidzie układu monoklimcznego. < Now. 
z Gr. hemi- = pół -f- Piramida > 

X Hemisfera, y, lin. y półkula. <Gr. hemis- 
f'airion> 

Hemisferny p. Hemisferyczny : Kotosalny wzo- 
rze cnoty pośród hemisfernej sceny, strojny w mi- 
łość, lubość, wdzięki! Fred. A. 

Hemisferyczny, Hemisferny półkulisty. 

Hemiterpen, u, lin. y chem. p. Izopren. <Now. 
z Gr. hemi = pół -f- Terpen > 

[Hemlawo] = niewyraźnie: Gada H. <? Por. 
Gam lać > 

Hemoglobin, u, blm. hist. i chem. p. Hemato- 
globulin. <Now. z Gr. haima- krew -|-Łć. glo- 
bus -kulka > 

Hemoglobina, y, blm. hist. i chem. p. Hemato- 
globulin. 

Hemoglobulina, y, blm. hist. i chem. p. Hema- 
toglobulin. 

Hemoroidalny przym. od Hemoroidy, Hemoroj- 
(łalny = I. anat. odbytnicowy: Żyła, tętnica hemo- 
roidalna. 2. lek. krwawnicowy, krwawniczy. 

Hemoroidarjusz, a, Im. c żart. człowiek cierpią- 
cy na krwawnicę. 

Hemoroidy, ów, blp. lek. p. Krwawnicę. <Gr. 
hemorrhotdes Im. ż.> 

Hemorojdalny p. Hemoroidalny. 

Hemorojdy, ów, blp. lek. p. Krwawnicę. 

! Hemostatyozny powstrzymujący krwawienie: Le- 
ki hemostatyczne = leki lamujące krew, fknoawne 
(remedia haemostatica). <Now. z Gr. haima = 
krew -f- statikós = wstrzymujący > 

[Hempcł, pla, Im. pły] p. Hampeł. < Nm. [hum- 
pen] > 

[Hen] przys. i w. p. Hajno; het, daleko: Straże 
rozrzucone H. aż ku Kamieńcowi. Sienk. Rozleg- 
ło ś. po całej Ukrainie, aż H.! po dzikie pola. 
Sienk. Tam na północ! H. daleko! szumią puszcze 
ponad rzeką. Pol. < Okrzyk. > 



HEPNĄĆ 

[Hena i] loykrzyknik przy wypędzaniu nierogaci- 
zny. < Okrzyk. > 

Henc, a, Im. e gorz. rodzaj parnika. <Od 
nazwiska Nm. Henz> 

X Hendel w. handluj: Używa ś. tylko, w wy- 
rażeniu: H. Mendel = do handlu tylko Żyd jest 
zdatny. < p. Handel > 

[Hendryczenie się, a ś., blm.] czynność cz. Hen- 
dryozyć ś. 

[Hendryczyć się, y ś., ył ś.] p Handryozyć. 

[Henen] p. Hajno: A gdzież miska? — A hen-en 
pod ławą. < Okrzyk. > 

Hengierstanga, i, lin. i powr. narzędzie do krę- 
cenia mniejszych sznurów. <Nm. Hitngestange > 

Hengiewerk, u, Im. i wiązanie dachowe wiszące. 
<Nm. Hangewerk> 

Henkiel, kia, Im. kle kosz. jedna z dwuch klu- 
bek, na których przymocowana jest rączka do wieka 
koszyka. <Nm. Henkel > 

Henna, y, blm. = Alkanna: Jakiś banyanczyk 
z brodą, malowaną na czerwono henną, począł 
nam robić trudności o noże i naboje. Sienk. <Z 
Arab. hinna, przez Fr. hennć> 

[Henoj] )). Hajno: A gdzie nasz koń? — A H. 
na wygonie chodzi. <Okrzyk.> 

Henoteizm, u, blm. wiara w jedyne bóstwo, je- 
dynobóstwo, monoteizm: Pojęcia o takich istotach 
z czasem przekształciły ś. w bóstwa, które 
w henoteizmie ś. w pojedyncze postaci krystali- 
zowały. Brk. <Now. z Gr. hćn= jedno -{-theós 
= bóg > 

X Henotyka, i, blm. sztuka jednania, przejedny- 
wania. Sł. wil. <Now. z Gr. henótes= jedność > 

Henrjety, et, blp. cukier, ciastka kruche z cy- 
tryną, pomarańczą, cukrem i migdałam <Z Fr. 
Henriettę dosł. = Henryka > 

Henrycjański p. Henrykowy: Artykuły henry - 
cjańskie. Tarn., Szuj. 

Henrykowy, Henrycjański: Artykuły henry- 
kowe a. henrycjańskie = punktu paktów konwen- 
tów, zaprzysiężone przez Henryka Walezego. <Od 
imienia Henryk > 

[Henuj] p. Hajno. 

[Heń] p. Hajno: Teraz nimi. takich zimów,jak 
H. dawni bywały. < Okrzyk. > 

[Heńczenie się, a ś., blm.] czynność cz. Heń- 
czyć ś. 

[Heńczyć się, y ś., ył ś., Hyńczyć ś.] (o ko- 
byłach) latać ś. <Nra. hengsten> 

Heortologja, i, blm. nauka o świętach, dniach 
uroczystych. <Ńow. z Gr. heorte = święto -f- - lo- 
gia = - znawstwo > 

Hep! I. [H. a. Chep!) okrzyk: Króleska córka 
powiada: — Hep hep, cłeca dusa śmierdzi. 
< Okrzyk. > 

1. [Hepać, pie, pał] I. p. Hepnąć. 2. ciężko pra- 
cować. [H. ś.] p. Hepnąć: Hepie mu sie = odbija 
mu ś., ma czkawkę. <Dźwn. > 

2. [Hepać, pie, pał] łajać, wymyślać, besztać. 
<Od Hep!> 

[Hepanie, a, blm.] czynność cz. Hepać. 

[Hepanie się, a ś., blm.] czynność cz. Hepać ś. 

X Hepatyczny chem. podobny do aptecznego 
wielo siarku potasu (hepar sulphuris = wątroba siar- 
kowa) a. od niego pochodzący: Gaz H. = siarko- 
wodór. <Gr. hepatikós dosł. = wątrobiany > 

1 Hepatyk, a, Im. cy człowiek cierpiący na wą- 
trobę. 

! Hepatyka, i, Im. i żyła wątrobowa (vena hepa- 
tica). Troć. 

[Hepnąć, nie, nął, nied. Hepać] I. rzucić: H. 
kogó=r;?ucid kogo lak, że upadnie. H. kim = rzu- 



30 



HEPNIĘCIE 

cić kim. H. sob% = siąść a. upaść nagle. 2. odbić 
się (o jedzeniu), rzygnąć, mieć czkawkę, czkać. 
[H. Ś.] I. przewrócić ś.: O raałom ś. nie hepnął. 
2. odbić i., przypomnieć ś. (o jedzeniu). <Dźwn. > 

[Hepnięcie, a, blm.] ezynność ez. Hepnąć. 

[Hepnięcie się, a ś., blin.J czynność cz. Hep- 
nąć ś. 

[Hepścia!, Ściaha hepścia!] stój od razu! (wo- 
łanie na woły przy orce). < Okrzyk. > 

Heptachord, u, Im. y, Heptakord muz. dzisiej- 
sza gama djatoniczna (np. od g do h włącznie). 
<Gr. heptii = siedm -|- chorde = struna > 

Heptakord, u, Im. y muz. p. Heptachord. 

X Heptameron, u, Im. y dzieło, rozłożone na sie- 
dem dni: H. Małgorzaty, królowej nawarskiej. 
<Now. z Gr. hepta = siedm -|-mćros = część > 

Heptametr, U, Im. y wiersz siedmiostopowy. <Now. 
z Gr. hepta = siedm -f- mćtron = miara > 

Heptan, u, Im. y enem. węglowodór ze składem 
C 7 H I6 . <Now. z Gr. hepta = siedm > 

Heptarchja, i, blm. siedm królestw, założonych 
przez Anglosaksonów w Wielkiej Brytanji. <Now. 
z Gr. hepta = siedm -f-arche = panowanie > 

1 Her, a, Im. owie żart. pan: Herów oficerów 
łowić za harcaby. Mick. <Nm. Herr>. 

[Hera, y, Im. y] p. Chyra. 

Herab! p. I. Harap! <Nm. herab dosł. = tu, 
tutaj > 

Heraklin, u, blm. tech. rodzaj substancji wybu- 
chowej. <Z Gr. Herakles = Herkules > 

HerakJita, y, Im. ci członek sekty, odrzuca- 
jącej chrzest i małżeństwo. < Od imienia biskupa 
Gr. Heraklas> 

Heraldyczny przym. od Heraldyka: Trybunał 
H. Studja heraldyczne Małeckiego. Okres ten 
jest może najciekawszym pod względem heral- 
dyczno-etnograficznym. Roi. 

Heraldyk, a, im. cy ten, co ś. zajmuje heraldy- 
ką, znawca heraldyki. 

Heraldyka, i, blm. nauka o herbach. <Śr. Łć. 
heraldicus, por. Herold > 

Herap! w. p. I. Harap! 

fHerap, u, Im. y p. 2. Harap. 

fHerapnik, a, Im. i p. 2. Harap. 

fHerapowy p. Harapowy. 

f Herasz! daj Boże szczęście!, powodzenia! <Ukr. 
haraz(d), horazd = dobrze, szczęśliwie > 

Herb, u, Im. y I. znak rycerski, szlachecki, od- 
różniający daną rodzinę od innych rodzin szlachec- 
kich, klejnot; zaszczytny znak miejscowości, budo- 
wli, instytucji, godło: Mieć lwa w herbie. Mieć co 
w herbie a. x na herbie, X nosić na herbie. H. 
Królestwa Polskiego, akademji krakowskiej, 
miasta "Warszawy, województwa. H. Dęboróg 
nasze godło. Syrok. Pieczętować ś. jakim her- 
bem. Nadać komu H. Przyjąć kogo do herbu. 
Krzyż jest herbem tej kamienicy. Troć. H. 
okrętu, nawy. Troć. 2. f przen. ród, dom, po- 
kolenie: H. Guzmanów króle i cesarze rodził. 
Birk. U Żydów nikt kapłaństwa sprawować 
nie mógł, jedno z herbu, jako mówiemy, i po- 
kolenia Aarona idący. Skar. 3. [H.] dzie- 
dzictwo. 4. [H.] 2 pp. a, Im. owie dziedzic, spad- 
kobierca. Zdr. Herbik. Por. 2. Erb. <Nm. Erbe 
dosł. = dziedzictwo > 

[Herb, u, Im. y p. Hyrb. Zdr. [Herbik], 

1. [Herba, y, Im. y] p. Herbata. 

2. [Herba, y, Im. yj p. Hyrba. 
Herbaciany, Herbatni, Herbatny, Herbatowy 

przym. od Herbata: Smak H. Róża herbaciana 



HERBOPIS 

(=bladożółta, przypominająca zapachem herbatę). 
<p. Herbata > 

Herbaciarka, I, Im. i forma ż. od Herbaciarz. 

Herbaciarnia, i, Im. e sklej), w którym sprze-, 
dają herbatę: Kuratorjum trzeźwości postanowiło 
zakładać herbaciarnie zamiast zamkniętych 
szynków. 

Herbaciarz, a, Im. e amator herbaty. 

Herbacina, y, Im. y licha herbata. 

[Herbacyja, i, Im. e] p. Herbata. 

IHerbarcjanin, a, Im. anie fil. p. Herbartysta. 

! Herbarcjanizm, u, blm. fil. p. Herbartyzm. 

X Herbarjum, w lp. nieod., Im. a, ów p. 2. 
Herbarz. <Z Łć. herbarium dosł. = roślinowe> 

X Herbarnik, a, lra. cy p. Herbopis: Sławny 
H. Paprocki. Jabł. J. A. <p. Herb> 

Herbartysta, y, Im. ści, IHerbarcjanin fil. 
uczeń fferbarta, wyznawca, zwolennik jilozofji Iler- 
barta. <Od nazwiska filozofa Nm. Herbart> 

Herbartyzm, u, blm., .'Herbarcjanizm fil. filozo- 
fia Herharta, kierunek filozoficzny Herbarta. 

1. Herbarz, a, Im. e dzieło, zajmujące ś. hci!>a-. 
mi i rodzinami szlachecki emi : H. Paprockiego, 
Niesieckiego. H. rodzin szlacheckich Królestwa 
Polskiego. <p. Herb> 

2. Herbarz, a, Im. e, X Herbarjum opisanie 
roślin, zielnik: H. lub zielnik Syrenjusza. <Z Łć. 
herba = roślina > 

Herbata, y, Im. y, prow. Arbata, [Harbata, 
Herbatyja, Herbacyja, Herba, Gierbata] I. bot. p. 
Herbatowy. 2. suszone liście lej rośliny: H. chiń- 
ska. H. czarna, zielona. Ćwierć czarnej herba- 
ty w mniej dobrym gatunku, nazwanej familij- 
ną. Rzew. Naparzyć herbatę. 3. napój z liści tej 
rośliny: Podać herbatę. H. już naciągnęła. Słaba 
a. lekka a. cienka, mocna, tęga H. H. z cytry- 
ną, z arakiem. Być proszonym do kogo na her- 
batę. Przyjść do kogo na herbatę. Po herbacie 
poszliśmy na przechadzkę. 4. H. bur bońska = napar 
z liści rośliny: awjurek toonny (angraecum frag- 
rans). [Drewniana H.] species ad decoctum ligno- 
rum. [Dziecięca H. a. Dziecięce ziółka] species 
pro infantibus. 5. przen. przyjęcie wieczorne z her- 
batą: H. proszona, tańcująca. Zdr. Herbatka. 
<Now. z Łć. herba = ziele -j- Chin. the a. tha = 
herbata > 

Herbatka, i, Im. i p. Herbata: A możeby na 
szklaneczkę herbatki? Bał. 

Herbatni p. Herbaciany. 

Herbatnica, y, Im. e puszka do herbaty, Zdr. 
Herbatniczka. 

Herbatniczek, czka, Im. czki p. Herbatnik, im- 
bryczek do herbaty, czajniczek. 

Herbatniczka, i, Im. i p. Herbatnioa. 

Herbatnik, a, Im. i I. imbryk do herbaty, czaj- 
nik. 2. w Im. drobne różnorodne ciasteczka, uży- 
wane przy piciu herbaty. Zdr. Herbatniczek. 

Herbatny p. Herbaciany. 

Herbatowy I. p. Herbaciany. 2. Drzewo her- 
batowe a. Herbata bot. (thea) roś. z rodziny ci- 
stronkoumlych. 

[Herbatyja, :, Im. e] p. Herbata. 

Herbik, u, Im. i p. Herb : Znalazł ciekawy in- 
wentarz rzeczy nadwornego stolarza Zygmunta 
Augusta, jako też jego pieczęć z herbikiem. 

[Herbik, a, Im. i] I. p. [Herb]. 2. p. Hyrbik. 

Herbomanja, i, blin. namiętne upodobanie w her- 
bach; chełpienie ś. herbem. <Herb-|-Manja> 

X Herbopis, a, Im. owie, X Herbopisarz, xHer- 
barnik autor, piszący o herbach, heraldyk. <Herb 
+ PIS> / 



31 



HERBOPJSARZ 



IIERET SKOWANIE 



X Herbopfsarz, a, Im. e p. Herbopis. 

Herhoryzaoja, i, blm. p. Herboryzowanie. 

Herboryzować, uje, ował zbierać rośliny w celu 
naukowym, układać zielnik. <Now. z Łć. herba 
= ziele> 

Herboryzowanie, a, Mm., Herboryzacja czyn- 
ność cz. Herboryzowaó. 

X Herboum, a, Im. owie, X Herbowied, X Her- 
bowiedz znawca herbów. Troć. <Herb-j-UM> 

Herbować, uje, ował opatrywać herbem: Z kie- 
szeni mu herbowane jakieś wyglądają świstki. 
Krasz. H. ś. używać herbu, pieczętować ś. herbem: 
"Województwo Kaliskie przedtym samą ś. sza- 
chownicą, herbowało. Nieś. <p. Herb> 

Herbowanie, a, blm., czynność cz. Herbować. 

Herbowanie się, as., blm., czynność cz. Her- 
bować ś. 

Herbowiec, wca, Im. wcy p. Herbownik: Żywił' 
nadzieję, że herbowcy-ziernianie, pod wpływem 
uczucia patrjotycznego, sami włościan gruntem 
obdarzą,. Spaś. <p. Herb> 

X Herbowied, a, Im. owie p. Herboum. Troć. 

X Herbowiedz, a, Im. owie p. Herboum. <Herb 
-j-WID> 

Herbowniczka, i, Im. i forma ż. od Herbownik: 

Namiętność zrobiła ją, szaloną-, H. rzuciła się do 
nóg plebeusza i prosiła: — Zostań, kochaj mnie. 
Bał. 

Herbowniozy przym. od Herbownik; heral- 
dyczny. 

Herbownik, a, Im. cy, Herbowiec, Herbowny 

szlachcic, używający herbu: Jemu ś. zdawało, że 
inicjatywa każdego ruchu musi wyjść z góry, 
od herbowników, że od nich zależy byt kraju. 
Bał. Poczet herbów, zawierający tysiące wier- 
szów z powodu różnych herbów i herbowników. 
Szaj. 

Herbowny, Herbowy przym. od Herb = dotyczący 
herbu; noszący, mający herb: Znaki herbowne Her- 
bowne przezwiska. Orzech. Dom, szlachcic H. 
fOd braciej albo herbownej (=do tego samego 
herbu należącej). [Kamień H.] = kamień graniczny 
z herbem tołaściciela ziemi. Herbowny, ego, Im. i 
rz. = a) X do tegoż herbu należący: To mój H. b) 
p. Herbownik: Krzyki szlachty na uciski i ra- 
bunek mogą służyć jako smutne świadectwo oby- 
watelskości herbownych. Roi. 

Herbowość, i, blm. rz. od Herbowy. Szaj. 

Herbowy I. p. Herbowny: Nauka herbowa 
(=o herbach). Pieczęć herbowa ( = z herbem). 
Sto tysięcy iamilji wiązało ś. dosyć czujnie i ży- 
wo węzłami herbowo - rodowerai. T. K. Lud H. 
( -szlachta). Rodziny arystokratyczne, mające 
nawet nieherbowych imienników. Haj. 2. [H.] 
stemplowy: Papier H. 

t Herbuarzysta, y, Im. ści a. owie, f Herbula- 
rzysta, f Herbularz zielnikarz, botanik, zajmujący 
ś. zbieraniem ziół: Herbuarzystowie. Syr. <Z Pr. 
herboriste> 

f Herbularz, a, Im. e p. Herbuarzysta. Syr. 
<Ż Łć. herbula = ziółko > 
f Herbularzysta, y, Im. ści p. Herbuarzysta. 

Syr. 

fHero, u, Im. e p. Harc: Każdy tam z swoją 
sztuką wnet na H. wyjedzie. Paszk. Kogo ro- 
zum sprawuje, ten w tym hercu wygrał. Rej. 
<p. Haro> 

| Hero, a, Im. e, Hercna] czerwień (w kartach). 
<Nm. Herz dosł. = serce > 

XHeroarz, a, Im. e p. Harcerz. Wor. 



f Hercerz, a, Im. e p. Harcerz. 

| Hercna, y, Im. y] p. [Herc]. 

Hercog, a, im. orne książę: Słowiański H (ty- 
tuł powieści Jeża). <Nm. Herzog > 

f Hercować, uje, ował i [Hercować] p. Harco- 
wać: Chłopiątko hercuje na chroście, wiejskie 
domy boczkiem objeżdża. L. Hercuje wicher. 
Kniaź. [Tatarzyn hercuje na koniku]. <p. Har- 
cować > 

f Hercowanie, a, blm., [Heroowanie] czynność 
cz. Hercować. 

[Hercum-kieroum!] wykrzyknik, skierowywany do 
kłamców: Ee, H.! <Zap. z Nm. her zu = tutaj, 
kehr' zu = zawróć > 

[Herczeć, y, ał, Herczyć] warczeć. <Dźwn.> 

(iierczenie, a, blm.] czynność cz. Herczeć a. 
Herczyć. 

[Herczyć, y, yłj p. Herczeć. 

1. Herda, y, Im. y hut. dno przedhuty, t. j. bu- 
dynku przed piecem hutniczym. Łab. < Nm. 
Herd m.> 

2. Herda, y, Im. y koń. przeszkoda na torze 
wyścigowym, zielonemi gałązkami przykryła. <Ang. 
herd dosł. = stado; kupa> 

[Herdzie, i, blp., Chargęzie] krzaki a. gałęzie 
bardzo powikłane. < Por. Chaberdzie> 
IHeredytalny, ! Heredytarny dziedziczny. 
! Heredytarny p. Heredytalny: H. rozum, do- 
wcip, poetyckie usposobienie, zdolność. Od. <ŁĆ. 
hereditarius> 

Herep, u, Im. y] p. 2. Harap. 
Herest, u, Im. y] = Areszt. 
Hereś, u, Im. e] = Areszt. 
Hereśt, u, Im. y] = Areszt. 
Hereśtant, a, Im. ci, Hereśtant] = Aresztant. 
Hereśtować, uje, ował] = Aresztować. 
Hereśtowanie, a, blm.] czynność cz. Hereśto- 
wać. 

Heretycki kacerski: Zdanie, pismo heretyckie. 
Po heretycku, Heretyoko przys. jak heretyk: Ża- 
łuje go, że po heretycku wierzy. Birk. 

Heretycko p. Heretycki: Bardzo H. pisał. Sak. 
Heretyctwo, a, Im. a I. p. Herezja: Flandrja 
heretyctwy i wojnami zniszczona. Skar. 2. zb. 
heretycy, kacerstwo: Długoż wżdy oczu nie otwo- 
rzysz mizerne H. ? Skar. <p. Heretyk > 

Heretyczeć, e je, ał stawać ś. heretykiem, here- 
zją ś. zarażać: Między heretykami mieszkając, 
nie heretyczeją. Birk. 

Heretyczenie, a, blm., czynność I. cz. Herety- 
czeć. 2. cz. Heretyczyć. 

Heretyczę, ęcia, Im. ęta pog. heretyk, kacerz: 
Hardość i chytrośe tych heretycząt. Skar. 

Heretyczka, i, Im. i forma ż. od Heretyk. 

Heretyczność, i, blm. przymiot tego, co jest he- 
retyckie: H. zdania. 

[Heretyczny] zly. 

Heretyczyć, y, ył kogo - zarażać heretyctwem. 

Heretyk, a, Im. cy, [Herytyk] wyznawca herezji, 
kacerz: Nie będzie tam niewierników, ani zło- 
wierników, heretyków i schizmatyków. Sak. A to 
jakiś H.! a to bez czci, wiary! Fred. A. 2. [H.] = 
a) człowiek zły, ostry, prędki, b) człowiek bardzo 
silny, c) piec (w zagadce). <Gr. późń. haireti- 
kós> 

Heretykować, uje, ował kogo = wymyślać komu 
od heretyków, zarzucać komu heretyctwo: Niewin- 
nie go hańbisz, sromocisz, heretykujesz. Zebr. 

Heretykowanie, a, blm., czynność cz. Herety- 
kować. 



32 



HERETYZOWAĆ 

Heretyzować, uje, owal być heretykiem, wystę- 
pować w roli heretyka, rozumować po heretycka, 
uczyć heretyctwa. <Gr. późń. hairetizó> 

Heretyzowanie, a, blm , czynność cz. Herety- 
zować. 

Herezja, i, Im. e I. a. Heretyctwo odrzucanie 
niektórych dogmatów jakiejś religji, szczeg. kato- 
lickiej, odszczepieństwo , kacerstwo: II. Arjusza. 
Walczyć z herezją, przeciw herezji. Wyrzec ś. 
herezji. Sędziowie, ja na mistrza zaskarżenie kła- 
dę o fałsz, zabójstwo, herezję, zdradę. Mick. 2. 
przen. rzecz niesłychana, dziwoląg, odstępstwo od 
utartych przepisów nauki: To są, herezje w litera- 
turze, w medycynie. Popisał same herezje. Z po- 
litycznej kogo wyprowadzić herezji. Troć. ^ 3. 
[H.] awantura, burda: Głośne i nieraz bolesne 
herezje. <Gr. późń. hairesis, dosł. = to, co się 
wybrało; później sekta > 

Herezjarcha, y, Im. o wie fen, co wprowadza he- 
rezję, kacermislrz. <Gr. późń. hairesiarches> 

X Herezosiewca, y, Im. y rozsiewacz herezji: 
Smotr. < Herezja -f SIE > 

f Hergiewet, a, Im. y, fHergwet, f Hergwert, 
fHerwegiet przybory wojskowe, zbroja. < Nm. 
Heergerath ni.> 

f Hergwert, a, Im. y p. Hergiewet. 

fHergwet, u, Im. y p. Hergiewet: Sam twój 
II. stroi turnieje. Zebr. 

fHergwetowy przym. od Hergwet: Cokolwiek 
rzeczy wojennych a. hergwetowych. Sz. 

[ Her her ! ] naśladowanie rozmowy Żydów , 
8 z war", szwar. <Dźwn.> 

[Herka, i, Im. i, Hyrka] wiewiórka. <Zap. 
z Nm. Eichhornchen> 

Herkul, a, Im. e p. Herkules. Syrok. 

Herkules, al. Im. y a. Herkul siłacz, atleta: 
To H.! niechże go kule biją! Sienk. 2. blm. astr. 
gwiazdozbiór na półkuli północnej nieba, położony 
między Łabędziem i Lirą a Koro lą północną. 
<Łć. Hercules, z Gr. Herakles > 

Herkulesowy I. przym. od Herkules: Siła her- 
kulesowa. Ciała Somali są wysmukłe, karki i ra- 
miona mniej herkulesowe. Sienk. 2. bot.: Her- 
kulesowa palka p. Żółtodrzew. 

Herkuliczuie przys. jak Herkules, atletycznie, sil- 
nie: Ja was pogodzę! — huknął chłop duży, H. 
zbudowany. Jeż. 

[Herliczka, i, Im. i] synogarlica, turkawka. 
<Czes. hrdlioka> 

Herma, y, lm. A y posąg, kończący J. wazko u do- 
łu. <Gr. hermts, od Gr. Her mis = Merkury > 

Hermafrodyt, a, Im, ci p. Obojnak. <Gr. 
hermafróditos, z HermFs = Merkury -4- Afrodite = 
Wenus > 

Hermafrodyta, y, Im. ci I. p. Obojnak. 2. 

bart. pszczoła dwupłciowa. 

Hermafrodytowy przym. od Hermafrodyta: 
Dla kapłanów każdy Bóg jest w sobie dwoisty, 
męski i żeński, a za pomocą tej swojej herma- 
Irodytowej natury rodzi syna, Pawi. 

Hermafrodytyczny przym. od Hermafrodyt, 
Przen.: H. umysł drobnomieszczanina. 

Hermafrodytyzm, u blm. p. Obojnactwo. 

Hermelin, a, Im. y gronostaj: Człowiek, czy 
przyodziany w hermeliny książęce, w fljolety 
prałatów lub, w habit mnisi... Choin. <Nm. Her- 
melin, skąd Sr. Łć. hermelinus> 

Hermeneutyczny przym. od Hermeneutyka. 

Hermeneutyka, i, blm. sztuka wykładania, objaś- 
niania; nauka, tłumacząca Pismo Św., na znajomości 

Tom II. 33 



HEROD JANIN 

języków i pomników św. oparta. <Gr. herme- 
neutike> 

Hermes, a, Im. y kamień graniczny; slup czwo- 
rogranny z wyciosaną na nim głową, in. m i e d z- 
nik, słup posążny. Podcz. <Gr. Hermes > 

Hermetycznie przys. od Hermetyczny: Drzwicz- 
ki od pieca zamykają ś. H. Przen.: Granicę 
zamknięto H. 

Hermetyczność, i, blm. rz. od Hermetyczny. 

Hermetyczny I. ściśle przylegający, zamykający 
ś.; szczelny: Drzwiczki od pieca hermetyczne 
(-nie przepuszczające powietrza i ciał nawet bar- 
dzo lotnych). Piec Ii. (^zaopatrzony iv drzwiczki 
hermetyczne). 2. X chem. dotyczący nauki herme- 
tycznej , to jest chemji , chemiczny. < Niby Gr. 
hermetikós, od Herrats = Merkury, któremu przy- 
pisywano sztukę alchemiczną i zamykania cu- 
downego skarbów > 

Hermetyk, a, Im. cy zwolennik Hermesa Trys- 
meaistesa: Księgi alchemików i hermetyków 
średniowiecznych. <Od imienia Gr. Hermis > 

Hermetyka, i, blm. chem. nauka Hermesa Trys- 
megistesa, t. j. alchemja. 

Hermetyzm, u, blm. p. Okultyzm. 

[Hermider, u, Im. y] p. Harmider. 

X Hermistrz, a, Im. e mistrz zakonu krzyżackie- 
go. Wor. <Nm. Herrenmeister> 

IHermltaż, u, Im. e = Erem. Fred. A. <Fr. er- 
mitage > 

Hermjonka, i, Im. i bot. (hermione) roś. z ro- 
dziny amarylkowatych. Gatunek: II. T a c e t ta, in. 
Nar ciszek wielki, Szafran turecki, 
Szyszkowy korzeń, Kwiat królewski 
(h. tazetta). <Z Gr. imienia Hermióne"> 

Hermograficzny przym. od Hermografja. 

Hermo'grafja, i, blm. opisanie planety Merku- 
rjusza. <Now. z Gr. Hermts = Merkury -f- - gra- 
fia = opis> 

Hermokopida, y, Im. dzi burzący, kaleczący her- 
my: Na hermokopidów osobny sąd ustanowiono. 
<Gr. hermokopides> 

Hermokopja, i, blm. burzenie, kaleczenie herm: 
Aleybjades został o hermokopję oskarżouy. <Gr. 
hermokopia > 

[Hernatel, tla, Im. tle] p. Harnadel. 

Hernhucki przym. od Hernhut: Gminy hern- 
huckie. 

Hernhut, a, Im. ci członek sekty protestanckiej, 
założonej przez hr. Ludwika Zimmermanna. <Od 
nazwy miejsc na Łużycach, Nm. Herrnhut (dosł. 
= opieka boska), założonej 1722 > 

[Hernle, Herno] przys. od I. i 2. Herny: 
W obuwiu tern H. ś. chodzi ( = zgrabnie). 

[Hsrno] p. Hernie: Bywaj zdrowa i ty, raietło, 
rzucałam cię bardzo H., juz tu nie będę ( = ze 
złością). 

[Herność, i, blm.] rz. od Herny. 

1. [Herny] p. I. Harny: H. chłopak ( = zgrabny 
chłopiec). 

2. [Herny] p. 2. Harny: Powiadają, żem herna 
( = zaroziimiała). H., kiejby jaki zawiadowiec. 

Herod, a, Im. y I. okrutnik, ciemiężca. 2. H. 
baba p. Herod baba (tytuł powieści Kraszew- 
skiego). 3. [Herody a. Herody] - a) a. [Herodzi] 
chłopcy poprzebierani , opowiadający zdarzenia po 
narodzeniu Jezusa Chrystusa, b) przedstawienie 
dramatu na Boże Narodzenie, jasełka, szopka, 
[betlejki, marszalkij. <Od imienia króla Heroda, 
po Gr. Hćrodes > 

Herodjanin, a, Im. anie Żyd należący do sekty 
przychylnej rz<idowi rzymskiemu i przyjmujący nie* 



HERODJUSZ 



HEKTOFLA 



które poglądy pogańskie do judaizmu. <Od imie- 
nia Gr. Hero des > 

fHerodjusz, a, Im. e jakiś ptak dziki: Dora jest 
herodjusza, ptaka tak wezwanego, który ś. 
gnieździ na drzewie cedrowym. Wr. <Sr. Łć. 
lierodius - czapla > 

Herodowy okrutny, srogi: Na pierwszym wozie 
siedziała kobieta olbrzymich kształtów i hero- 
dowej miny. Roi, <Od imienia króla Heroda, 
po Gr. Herod es > 

[Herodzi, dów, blp.] p. Herod. 

X Heroglif, u, Im. y p. Hjeroglif : Wieszczko- 
wych resztki szat, heroglifami tkane. Kon. 

Heroicznie przys. od Heroiczny. 

Heroiczny bohaterski: "Walki heroiczne. Poemat 
epiczny a. H. X Lekarstwo heroiczne. Sł. wil. 
( = ryzykowne, mogące pomóc. a. bardzo zaszkodzić). 
<Gr. h6roikós> 

Heroida, y, Im. y poemacik xo postaci listu mi- 
łosnego kochanki bohatera do niego pisanego: Naj- 
piękniejsze heroidy pozostały nam po Owidju- 
szu. Heloiza i Abelard jest też heroidą. Swe 
heroidy znowu i sielanki zagrała. Słów. <Gr. 
lierots, 2 pp. heroidos dosł. = bohaterowa, stąd 
Łć\ herois, 2 pp. heroidis> 

Heroik, a, Im. cy, X Cheroik poeta heroiczny, 
to jest piszący epopeje; epik. < Gr. hero!kós> 

Heroi-komiczny heroiczno-komiczny, bohaiersko- 
śmieszny: Poemat H. <Fr. hćroTcomiąue > 

Heroina, y, Im. y bohaterka : H. romansu. Uwa- 
żała ś. za nieszczęśliwą, heroinę-sierotę, którą, 
wola opiekunów pcha do przymuszonych więzów. 
Bał. <Gr. heroinS> 

Heroizm, u, blm., x Heroizmus bohaterstwo, go- 
towość do poświęcenia ś.: Służyć niewdzięcznym 
i znosić potwarze to H. prawdziwy. Duch po- 
święcenia posunięty do heroizmu. <Fr. hćroTs- 
rae> 

X Heroizmus, u, Mm. p. Heroizm : H. to zby- 
teczny. Krasz. 

X Heroj, a, Im. oje a. oowie, X Heros bohater: 
W szczególnych językach znajdą ś. wspólne 
nazwiska bóstw i heroów. Brk. < Gr. h6r5s> 

Herold, a, Im. owie, fArald I. poseł, wysłany 
w jakiejś sprawie do obcego narodu: W Atenach 
wrzawa! Perscy heroldowie stoją na rynku i w nie- 
znanej mowie coś ciżbie głoszą. Uj. Darjusz, 
król Persów i Medów, pan świata, na harde lu- 
dy plaga i zatrata, zsyła heroldów, by mu wa- 
sze plemię na znak poddaństwa dało wodę, zie- 
mio. Uj. 2. ten, co ogłasza coś ludowi, rodzaj 
woźnego: H. na turnieju. Przen.: Pierwszy grzmot 
— H. wiosny ( — zwiastun). <Fr. hóraut, Sfr. 
hćralt (ze S. Gnm. heriwald), skąd Nm. Herold > 

Heroldja, i, lra. e I. komisja heraldyczna, insty- 
tucja rządowa do sprawdzania dowodów szlachectwa 
i wydawania należytych świadectw, dyplomów. 2. 
dyplom szlachecki, godność szlachecka: Potwierdzo- 
no mu heroldję. <Od Herold > 

X Heroldzki przym. od Herold : Heroldzka róz- 
ua a. laska, którą pokój a. przymierze znamio- 
nowano. Mącz. 

X Heroldztwo, a, Im. a urząd herolda. 

[Herom!] przyśpiew: Neć kieć H. H. titom ho- 
pa ! . < Okrzyk. > 

| Herom titom hopa ciupa!] p. Hopa! < Okrzyk. > 

x Heros, a, Im. y p. Heroj: Warto ś. bliżej 
zastanowić nad tą najnowszą apologją ukocha- 
nego herosa staroszlacheckioj gawędy. Myc. 
<Gr. heros > 



Herostratowy, Hórostratyczny dążący do sla- 

toy drogą zbrodni: Każdy oskarża drugiego o naj- 
czarniejsze herostratowe zamysły. Krasiń. <Od 
imienia Greka Heróstratos, który spalił świąty- 
nię Artemidy w Efezie > 

Herostratyczny p. Herostratowy: Przyczyną tych 
herostratycznych usposobień Darowskiego były 
przekonania pedagoga zanadto karmazynowo- 
szlaeheekie. Roi. 

Herod baba, Herod baba kobieta stanowczej woli, 
zbyt energiczna; kłótnica, jędza. < Od Herod > 

| Herody, ów, blp.] p. Herod. 

Herpolojda, y, Im. y mat. peiona krzywa, roz- 
ważana iv mechanice to zagadnieniu o kręceniu ś. 
ciała około punktu stałego. <Now. z Gr. herpele 
= glista, robak -f-eidos = postać > 

[Herski, Harski] I. dzielny, dziarski, zuchowaty: 
Kanonjerzy to herscy chłapcy. 2. spory, tęgi. 
3. ładny, piękny. Por. Hezki. < Słc. hersky > 

fHerst, a I. Im. owie p. Herszt: Herstora 
nie wierzyć, gdyż rozumieją, iż mają nad insze 
rej wodzić. Gostk. 2. Im. y przód, pierwsze miej- 
sce, front: Wsiadszy na koń, który zwał Buce- 
fał, wyskoczył na H. Hist. Aleks. Ubogi braniec, 
którego kijem, buławą i inszemi groźbami wy- 
pychają na H. ku szturmom na działa. Orzech. 
H. wodzić -rej wodzić, przewodzić: Ksiądz więc 
z wójtem tam H. wodzi. Rej. <Nm. erst(er) = 
pierwszy > 

I. f Herstować, uje, ował p. Hersztować. 



2. f Herstować, uje, ował potykać ś., walczyć, 

. Moż 
wojsko > 



gonić na ostre. <Aioże z Nm. Harst = hufiec, 



t Herstowanie, a, blm., czynność cz. Hersto- 
wać. 

[Hersza, y, lra. e] p. I. Herszla. 

[Herszla, i, lra. c, HerszaJ rydel, łopata. <?> 

[Hersznik, a, lra. cy] żeniec pierwszy przy ro- 
bocie. < Zap. od Herszt > 

Herszt, a, lin. owie, fHerst, x Erszt \. prze- 

wódca, wódz, głowa złych ludzi a. złej sprawy: 
H. bandy rozbójników. H. złodziei. Prowadzą 
katowie herszta rozbójnika. Siem. Bandoszka 
ma więcej poważania od samego herszta Cyga- 
nów. Pol. 2. X naczelnik: Św. Piotr, namiestnik 
Boga i H. apostołów. Op. (- książę apostołów). 
<Nra. erst(er) dosł. = pierwszy > 

[Herszton, a, lra. y] p. Hersztun: Ty, djabli 
hersztonie! < p. Horsztun> 

Hersztować, uje, owal, f Herstować do czego, 
w ezym = być hersztem, rej wodzić. Kn. 

Hersztowanie, a, blm., czynność cz. Herszto- 
wać. 

[Hersztun, a, lra. y, Herszton] łobuz. < Zap. 
od Herszt > 

[Hersztykać, a, al a. H. ś.] swawolić, gzić ś. 
<Ukr. hersztykaty sja> 

[Hersztykanie, a, blm.] czynność cz. Herszty- 
kać. 

[Hersztykanie się, a ś., blm.] czynność cz. Her- 
sztykać ś. 

fHerszyb, u, Im. y gór. p. Erszyb. <p. Er- 
szyb> 

[Herśla, i, Im. e] p. 2. Herszla: Zawołał na 
herślów. Każdy II. mówił, ze jes zdrowy. 

Hert, u, lra. y piek. trzon w piecu, na którym 
ś. umieszcza wyroby do pieczenia. <Nm. He(e)rd > 

Herła, y, lra. y hut.: H. o to wiana = spód pieca 
hutniczego do topienia ołowiu. <Nra. He(e)rd > 

[Hertofla, i, Im. e] p. Kartofel. 



34 



HERUŚ 

[Heruś!] f. nawoływanie kaczek: H., kaczko 
i kaczorze! 2. a. [Haruś haruś!, A haruś ha!, 
A heruś ha!] odpędzanie kaczek : H., II., kacorze, 
zimna woda w jeziorze! <Zap. Ńm. heraus = 
precz ! > 

fHerwegiet, a, Im. y p. Hergiewet. 

! Herytaż, u, Im. e dziedzictwo, posag : "Warto 
byłoby zająć ś. jej ucywilizowaniem... choćby dla 
herytażu. Orzesz. <Fr. hćritage> 

JHerytjer, a, Im. owie dziedzic, spadkobierca. 
Orzesz. <Fr. hćritier> 

I Herytjera, y, Im. y forma ż. od Herytjer : Ja- 
kaś panna Seweryna, nazwiska nie pamiętam... 
Guwernantka? Nie, H. Orzesz. <Fr. hćritiere> 

[Herytyk, a, Im. cy] p. Heretyk. 

[Hesa!] okrzyk na woły: He-sa! siwy! < Okrzyk. > 

[Hesi!] p. Hejsi! 

Hesjan, U, Im. y mat. nazwa wyznacznika, ma- 
jącego ważne zastosowanie w leorji linji krzywych. 
<Od nazwiska matematyka Nin. 0. L. Hesse 
fl874> 

Heska, i, Im. i szew. p. Haska. 

[Heski] p. Hezki. 

Hesonit, u, Im. y min. p. Granat. <Z Nm. 
Hessonit> 

X Hesper, a, blm. gwiazda wieczorna. <Gr. 
hesperos> 

Hester, tera a. tra, Im. tery a. try rodzaj koni 
szwedzkich, pospolitych niegdyś iv Litwie, a szczeg. 
na Zmujdzi; wog. koń, rumak: Ty, giermku, roz- 
każ osiodłać hestera. Mick. < Dnm. i Duńs. 
hest, Duńs. Im. hester > 

Hesztyna, y, Im. y szew. kawał skóry między 
płótnem a przyszwą. <Nm. IIeftschiene> 
[Heść, i, Im. e] ość. <Zap. = Ość> 
Het przys. I, hen, dalej, daleko: Musi być het 
z południa. Fred. A. Szli sobie dro^ą het, i za- 
chciało im się pić. Gęstwa czerniała jakoby wstę- 
ga kiru het przez pola aż ku lasom. Sienk. 2. 
[H.] = a) i wciąż, precz, dalej: Gadali het pan 
dziadusiowi. b) wnet, zaraz: Jak co nadybała, to 
het kradła, c) precz, kwita, przepadło: Nynia to 
je het = teraz kwita, d) a. [Hetki] zupełnie, precz, 
całkowicie, akurat: Ozwleke sie het do naga. 
Ubrany był het jak żołnierz, e) a. [Het-het] tam, 
ot tam, oto: Nie widziałeś mojej chustki? — A het 
leży. <Okrzyk» 

[Het!] w. wołanie na konie a. woły, aby szły 
w prawo. 

1. [Heta!] p. Hetta! 

2. [Heta!] p. Hejt. 

Hetera, y, Im. y nierządnica, kobieta z półświat- 
ka, rozpustnica: Spojrzyj po kobietach naszego 
towarzystwa: ileż tam heter i rozwiązłych Mes- 
salin , ileż nieprawych miłostek ? Bał. < Gr. 
hetaira> 

Heterja, i, Im. e związek tajny w ziemiach za- 
mieszkanych przez Greków, zawiązany w celu oswo- 
bodzenia ś. z pod panowania tureckiego. <Gr. 
hetairefa> 

Heterodoksja, i, blm. niezgodność z nauką ko- 
ścioła co do przedmiotów mniej ważnych, nie dog- 
matów, szczeg. co do przepisów o karności. PrzeC. 
Ortodoksja. <Gr. heterodoxia> 

Heterodoksyjny przym. od Heterodoksja. Przen.: 
Miał odwagę stanąć w obronie heterodoksyjnej 
polityki ceł obronnych (^niezgodnej ze zdaniem 
ogółu, większości). 

Heterogien, u, Im. y inny rodzaj: Przechodze- 
nie materji z podobnego do przeciwnego, z ho- 
ui ogień u do heterogienu. <Gr. heterogenes> 



HETERY CZNY 

Heterogienetycznie fil. przys. od Heterogiene- 
tyczny. 

Heterogienetyczny fil. przym. od Heterogieneza: 

Zjawisko heterogienetyczne. Objaw H. Hetero- 
gienetyczna teorja życia, woli, uczuć. Przeć. 
Autogienetyczny. <Z Gr. heterogenes^innorod- 
ny, innorodzajowy > 

Heterogieneza, y, blm. fil. pochodzenie, pochod- 
ność od czegoś z istoty swojej odmiennego: II. ży- 
cia ^pochodzenie jestestw żywych z materji nieorga- 
nicznej (p. Samorodztwo). H. uczuć = pochódnośó 
zjawisk uczuciowych od zjawisk umysłounjch a. aktów 
icoli, niesamolstność, pochódnośó uczuć. Przeć. Au- 
togieneza. <Z Gr. heterogenes-innorodny, inno- 
rodzajowy > 

Heterogienicznie fil. przys. od Heterogieniczny. 

Heterogieniczność, i, blm. fil. rz. od Heterogie- 
niczny. 

Heterogieniczny fil. przym. od Heterogienja. 

Heterogienja, i, blm., x Innorodność fil. przy- 
należność czegoś do innego rodzaju; odmienność ro- 
dzajowa; odrębność natury czegoś. Przeć. Homo 

gienja. 

Heterologja, i, blm. chem. (w klasyfikacji 
związków organicznych) stosunek ciał pochodnych 
do węglowodoru, od którego pochodzą. <Gr. he- 
terologfa dosł. = innomowność> 

Heteromorfit, u, Im. y min. siarek ołowiu z szar- 
kiem antymonu , tworzący kryształki igiełkowate 
i włoskowate układu rombowego. <Now. z Gr. 
heterómorfos = innokształtny > 

Heteromorfizm, u, blm. min. p. Różnopostacio- 
wość. 

Heteromorfny odznaczający ś. heleromorfizmem; 
p. Różnopostaciowy. <Gr. heterómorfos -inno 
kształtny > 

Heteronomicznie fil. przys. od Heteronomiczny. 

Heteronomiczny fil. przym. od Heteronomja: He- 
teronomiczna teorja moralności = teorja, wywodz<i 
ca sankcje moralne od woli boskiej, z zasady po- 
żytku. Przeć. Autonomiczny. 

Heteronomja, i, blm. I. zależność, brak autono- 
mji, brak samorządu. 2. fil. = a) zależność odpraw 
obcych, innej dziedzinie właściwych, b) II. rozsądku 
= niezdolność jego kierowania ś. własncmi prawami 
a. normami moralnemi, zależność jego od praw 
moralnych, przepisywanych przez rozum. H. woli = 
zależność woli od warunków poza jej obrębem bę- 
dących, obcych. Przeć. Autonomja. <Now. z Gr. 
hćteros = iniiy-f-iióraos = prawo > 

Heteroptyka, i, blm. ułuda, pozór, zwoduiczość. 
<Now. z Gr. hćteros = inny -f-optike dosl. = wi- 
dzialność > 

Heterostatyczny elektrometr, fiz. p. Elektro- 
metr. <Now. z Gr. hćteros = inny -J-statikós = 
powstrzymujący > 

Heterotropja, i, blm. p. Różnozwrotność. <Z 
Gr. heterótropos - innostronny, innozwrotny > 

Heterouzjanin, a, Im. anie, Heteruzjaniń zwj- 
lennik sekty Aecjusza, utrzymującej , że Chrystu.-, 
jest innej natury, niż Bóg Ojciec, in. eunomja- 
nin. <Gr. późń. heteroiisios dosł. = innoisto- 
towy > 

Heterozeteza, y, Im. y fil. w logice: jeden z so- 
jizmatów, który, wskutek pytania zdradnie a. dwu- 
znacznie postawionego, wysnuwa wnioski jednostaj- 
nie niepożądane, czy odpowiedź brzmi: lak, czy: nie. 
<Now. z Gr. hćteros = inny -}-zetesis= szukanie, 
dążenie > 

Heteruzjaniń, a, Im. anie p. Heterouzjanin. 

Heteryczny przym. od Heterja. 



35 



HETERYSTA 

Heterysta, y, Im. śoi członek heterji: Byron był 
hetery sta. < p. Heter ja > 
[Het het] p. Het. 

Hetka, i, Im. i, Chętka, I. a, f Parepka koń la- 

dajaki, szkapsko: Gdy Trzy Króle pogoda, obda- 
rzą,, nie zasypiaj ranków, gospodarzu, przyjdzie 
wiosna wnetki, pamiętaj na hetki. Prz. Suknia 
łatana, buty dziurawe, koń H. Pot. [Nu, hetki 
petkilj (wołanie na konie). 2. a. H. pętelka, 
przen. wietrznik, chłystek, byle kto; rzecz marna: 
H., chłystek, co ledwie w gębie obrócić może to 
słowo król, gada na króla. L. Mieć kogo za 
hetkę pętelkę. Nie ma go za hetkę pętelkę. Co 
to pan sobie myśli, że trafiłeś na lada hetki 
pętelki? Krasz. Już my ś. tak dopasowali z so- 
bą, jak H. z pętelką. Sienk. Naści hetkę, panie 
pętelko. Sienk. Podaje ś. do wiadomości wszyst- 
kim gospodarzom i dziewkom, panom i hetkom. 
<Łć. późń. hetta = drobnostka, byle co> 

[Hetki] p. Het. 

Hetman, a, Im. i a. owie, X Etman, f Hewtman 
I. wódz, dowódca naczelny, naczelnik wojaka: Lep- 
sze wojsko jeleniów pode lwem hetmanem, niż 
wojsko lwów pod jeleniem. Prz. Po lewicy tro- 
nu wziął miejsce Witold ze swemi hetmany. 
Mick. Marszałek czyli II. (u Krzyżaków). Mick. 
f IŁ morski = admirał. Kn. Kapitan basza u Tur- 
ków H. morski. Star. H. wojska wodnego. Troć. 
X Przen. : Hetmani familji. Leop. (- głowy, ojco- 
wie). 2. (w daw. Polsce) najwyższy dowódca woj- 
skowy: H. wielki koronny, wielki litewski, polny 
koronny i polny litewski. H. wielki koronny i li- 
tewski, każdy wojska swego narodu najwyższą 
ma komendę. Papr. Hetmani polni, to jest H. 
polny koronny i H. polny litewski, wzięli swój 
początek od wojsk granicznych, z któremi w po- 
lu stojąc, granic pilnowali, mianowicie przeciw 
Tatarom; użyci potym do komendy wojsk innych 
w niebytności hetmanów wielkich. Papr. Jaśnie 
wielmożny koronny hetmanie czy jenerale. Mick. 
(o jenerale Henryku Dąbrowskim). H. kozacki a. 
ukraiński. 3. f dowódca straży miejskiej: II. 
w miastach, kapitan abo ceklmistrz, starszy 
nad ceklarzami. Kn. 4. f H. nocny = sędzia miej- 
ski do mniej ważnych spraw: H. nocny, jakoby 
burmistrz, u którego o kopę, albo mało co wię- 
cej lub mniej, i o krzywdy słowne, jako o łaja- 
nie, zelżenie, zwłaszcza gdy bywa między oso- 
bami podłemi, pozywają ś. Petr. 5. jedna z fi- 
gur io szachach, dama, królowa, marsza- 
ł e k. 6. [Ii.] człowiek a. zwierzę, odznaczające ś. 
wielkością, silą, zuchwalstwem. Zdr. Hetmanek, 
Hetmaneniek. <Nm. Hauptmann> 

Hetmanek, nka, Im. nkowie p. Hetman: Co pa- 
nek, to H. Prz. 

Hetmaneniek, ńka, Im. nkowie p. Hetman: Tyś 

sam, hetmaneńku, nabroił, że aż ś. przez wierzch 
polało. Kaczk. 

Hetmanie, a, Im. owie, Hetmanowioz syn hetma- 
na: Odbyły ś. zaślubiny hetmanica Tymoszka 
z hospodarówną Rozandą. Szaj. 

Hetmanicostwo, a, blra. hetmanie z żoną. 

Hetmanić, i, ił, Hetmanować być hetmanem, 
sprawotoać najwyższą komendę, dowodzić: H. ko- 
mu, kim, nad kim a. X kogo. Zambry, który het- 
manił część wojska Eli, zbuntował ś. Zał. Ca- 
łym wojskiem H. kazano. Sienk. Raz ostatni 
hetmanisz ty roty. Słów. Na wojnie tej sam 
Zwingljusz hetmanił. Zigr. Przen.: Między pery- 
patetykami hetmani Arystoteles. Petr. (-stoi na 
czele), W boju dowcip hetmani. Pilch. (=prze- 



HEWATC 

wodzi, najwięcej znaczy). Nad namiętnościami 
rozum ma H. Troć. Piotra mieczem H. żołnier- 
stwu Twej wiary. Mick. Pouczał ś., kościane 
hetmaniąc szeregi. Miak. <p. Hetman > 

Hetmaniec, ńca, Im. ńoy członek milicji mało- 
ruskiej, z hajdamaków złożonej. Roi. 

Hetmanienie, a, blm., czynność cz. Hetmanić. 

Hetmaniony im. od Hetmanić: Niepokoje a cza- 
sem napady były tylko swawolą burzliwych 
umysłów, przez najburzliwszego hetraanionych 
zabawką. Kaczk. 

Hetmanka, i, Im. i I. kobieta hetman. L. 2. 
córka hetmana: A teraz ja rozporządził wszystkim, 
nad hetmanem i hetmanka. Słów. 

Hetmanostwo, a, blm., Hetmaństwo hetman z żo- 
ną: Hrabstwo wyjechali do Podhorzec, gdzie byli 
wówczas H. Rzewuscy. And. 

Hetmanowa, ej, Im. e żona hetmana. 

Hetmanować, uje, owal p Hetmanić. 

Hetmanowanie, a, blm., czynność cz. Hetmano- 
wać. 

Hetmanowioz, a, Im. e p. Hetmanie: Nawet 
upominki osobom, należącym do orszaku hetma- 
nowicza, pozostawiały wiele do życzenia. Roi. 

Hetmanowiczowa, ej, Im. e żona hetmanowicza: 
Bezceremonji wziął hetmanowiczowa na kwestję, 
ćwiczyć ją kazał rózgami. Roi. 

X Hetmańczuk, a, Im. i p. Hetmańczyk: Het- 
mańczuki, duchy owe zuchwałe. Wyb. 

X Hetmańczyk, a, Im. owie, X Hetmańczuk 
kreatura hetmańska, stronnik hetmana: Hetmańczy- 
kowie, widząc w nas stałość, nie chcieli nas 
drażnić. Pas. 

Hetmański przym. od Hetman: Buława, wła- 
dza hetmańska. Pacholę hetmańskie, f Artyku- 
ły hetmańskie p. Artykuł. Po hetmańsku przys. 
jak hetman: Po hetmańsku ubrany. L. 

Hetmaństwo, a, Im. a I. godność, urząd hetma- 
na: Zerbina chciał mieć na hetmaństwie. P. 
Koch. 2. hetmanienie, dowództwo nad wojskiem: 
Starodub za hetmaństwem Tarnowskiego pod 
państwo Polskie jest wzięty. Lat. Szkolne gos- 
podarstwo, a z ksiąg H. — oboje niepewne. Prz. 
3. czas trwania urzędu hetmana: Za hetmaństwa 
Żółkiewskiego. 4. X cnoty i przymioty hetmano- 
wi potrzebne, duch hetmański: Wielkie ś. wydało 
w Zamojskim H. Troć. 5. blra. zb. p. Hetma- 
nostwo. 

Hetmańszczyzna, y, Im. y I. dobra hetmańskie. 
2. dobra hetmana Kozaków. 3. Kozacy ukraińscy 
a. zaporoscy ; kraina rządzona przez hetmanów: 
Taki był zawiązek owej hetmańszczyzny, czyli, 
jak ją historja zowie, hajdaraaezyzny. Byk. Prze- 
powiadał swobodę oraz założenie niezależnej 
hetmańszczyzny. Byk. 

[Hetta!, Hettia!, Heta!, Hejta!, Hejt!, Hejtta!] 

wykrzyknik przy poganianiu koni a. icołów na 
prawo: H. wio, kobylina, H. wio pod górkę! 
<Okrzyk.> 

[Hettia!] p. Hetta!: Krzyki woźniców: k'sobie!, 
H.! Grusz. 

fHeu! p. Hej! 

Heurystyczny fil. naprowadzający na odkrycia, 
na prawdziwe pomysły; podsuwający myśli: "W czy- 
tywanie ś. w starych filozofów ma znaczenie 
heurystyczne. 

Heurystyka, i, blm. fll. część djalektyki a. logi- 
ki, podająca prawidła odnajdowania prawdy, robie- 
nia odkryć. <Now. z Gr. heurfskó = wynajduję > 

Hewar, a, lin. y I. narzędzie do ciągnięcia wina 
a. piwa z kufy, in. lewar: Szkody, poniesione 



36 



HEWDZIEC 



HIDRODYNAMIKA 



przez żołnierzy: H. od kuszy zgubiony, kusze 
i rusznice połamane. Gors. 2. X a. |Hewer] na- 
rządzie do podnoszenia ciężarów , lewar, winda. 
Troć. <Nra. [hewer]=Nm. Heber> 

f Hewdziec, dźca, lra. dźce dywanik: H. po- 
ścielemy, pierzynki położymy. Pieśń XVI-go w. 
<? Może w związku z Węg. hever = leżeć, wy- 
poczywać > 

Hewel, wla, Im. wie] p. Hebel. Zdr. [Hewlik]. 

tewelit, u, Im. y min. p. Sylwin. <Nm. Hó- 
rel(l)it> 

Hewer, wra, lra. wry] p. Hewar. 
Hewlik, a, im. ij p. Hewel. 

Hewlować, uje owal] p. Heblować. 

Hewlowanie, a, blm.] czynność cz. Hewlować. 

Hewlowiny, in, blp.] p. Heblowiny. 
Hewo!] oto!: Kiwał na mnie chustką: — H., 
dziewczę moje! < Okrzyk. > 

[Hewsio !] wykrzyknik przy odpędzaniu ptaków, 
a sio!: Zrobię ja ś. ptaskiem; siostrzycka bę- 
dzie mnie zganiała: — H., H., ptasku! < Okrzyk. > 

fHewtman, a, Im. owie p. Hetman. 

fHez, u, Im. y p. Hys. fHezem przys. żwawo, 
chyżo: Hezem go chlusnął miodownikiem. Bies. 
<p. Hys> 

[Hezki, Heski] I. ładny, piękny: Heska dziew- 
czyna. Panie H., dobrze tak: sprzedał portki, 
kupił frak. 2. zuchowaty, dzielny. <Czes. hez- 
ky > 

X Hezytacja, i, Im. e wahanie ś.: W tej hezy- 
tacji to tu już strawiłem, za cobym ś. sieła dob- 
rego nauczył. Kraus. <Łć. haesitatio> 

[HeźgoIJ weź go! (okrzyk przy szczuciu psa- 
mi): Un myśli, żeć to byk i woła: — H. byka! 
Por. Haź go!, Huzia! < Okrzyk. > 

Heżha ! w. huzia /, hajże !, hajda !, icyczha !: H. 
za nim! on w pole, jak zając przez miedze. 
< Okrzyk. > 

Hę w. I. p. Chę i He. 2. X naśladowanie wzdy- 
chania a. stękania. Kn. 3. [Hę hę hę !] naślado- 
wanie głosu konia: Mój koniczek hę hę hę! 
<Dźwn.> 

[Hęń] p. Hajno. 

Hi! w. dziec. parzy, gorące!, ogień!: Nie bierz, 
bo to hi! < Dziec. > 

f Hi sp. p. 2. I. 

[Hi!, Hlje!, Hiskal, Hlsisl!] wio! (przy poga- 
nianiu koni). < Okrzyk. > 

fHiberna, y, Im. y p. Chleb. 

f Hibernowy przym. od Hiberna: Podczas hi- 
bernowego stanowiska jedź na sejm z hetma- 
nem. Pas. <Łć. hibernus = zimowy > 

XHiberyna, y, Im. y rodzaj tkaniny. <Fr. 
hiberline> 

X Hibki = Gibki. Dudz. 

Hibodont, u, Im. y pal. nazwa skamieniałości 
zaginionych ryb ziarnołuskich, znajdowanych w utwo- 
rach osadowych drugorzędnych. <Now. z Gr. hy- 
bós = garbaty, wypukły -f-odoiis, 2 pp. odóntos = 
ząb> 

Hibomełr, U, Im. y narzędzie do mierzenia wy- 
pukłości. <Now. z Gr. hybós = garbaty, wy- 
pukły -f- mótron = -mierz > 

Hibomeirja, i, blm. nauka mierzenia wypukłości. 
<Now. z Gr. hybós = garbaty, wypukły -j- - met- 
rfa = mierzenie > 

[Hibzio, a, Im. a] miejsce, gdzie sypiają dziewki 
dworskie. < ? > 

[Hic!] naśladowanie odgłosu skakania,: Jakżeś 
uciekał, carny baranie? — H. H. H. H. H. H., mi- 
łościwy panie! < Okrzyk. > 



Hidalgijski przym. od Hidalgo. 

Hidalgo, a, lin. owie szlachcic hiszpański. <Hp. 
hidalgo > 

Hidranga, i, Im. i bot. p. Pieniawa. <Now. 
z Gr. hydor = woda -j- aggos = naczynie; zawią- 
zek u rośliny > 

Hidrant, u, Im. y przyrząd do wydobywania wo- 
dy z rur wodociągowych, kran wodociągowy , po- 
żarny: Zalewanie ognia obficie przez straża- 
ków wodą z poblizkiego hidrantu. <Now. z Gr. 
hydor = woda> 

Hidrastyna, y, blm. apt. i chem. substancja 
krystaliczna, otrzymywana z korzenia rośliny: dro- 
bio.lka kanadyjska. <Od niby Gr. nazwy rośli- 
ny hydnistis> 

Hidrastyzacja, i, blm. połączenie ś. Jakiegoś cia- 
ła z cząsteczkami wody, uwodnienie. <Now. 
z Gr. hydor> 

Hidrat, u, Im. y chem. p. Wodan. <Now. z Gr. 
hydór> 

Hidraulicznie przys. od Hidrauliczny. 

Hidrauliczny przym. od Hidraulika: Hamulec 
H. Prasa hidrauliczna p. Hidrostatyczny. Baran 
H. p. Baran. 

Hidraulik, a, Im. cy, Hidrotechnik ten, co ś. zaj- 
muje hidraulika, znawca hidrauliki. < p. Hidrau- 
lika > 

Hidraulika, i, blm. fiz. I. hidromechanika prak- 
tyczna, to jest wszelkie zastosowanie praw równo- 
wagi a zwłaszcza ruchu cieczy do celów praktycz- 
nych (np. do budowy pomp, pras -hidrauliczny eh, 
kół wodnych, turbin, lewarów, szluz, młynów 
wodnych i t. p.). 2. niek. p. Hidrodynamika: 
O praw hidrauliki nieświadom człowiecze, szu- 
kasz utopionego ciała w złym kierunku. Mick. 
<Now. z Gr. hydraulis = organy wodne > 

Hidraulikostatyka, i, blm. nauka o nacisku, któ- 
ry woda płynąca wywiera na ściany kanału. < Hi- 
draulika -\- Statyka > 

Hidrazobenzol, u, blm. chem. związek hidrazo- 
wy, C 6 H 5 . HN. NH. C 6 H 5 . <Hidrazon-f Benzol > 

Hidrazon, u, Im. y chem. związek utworzony przy 
działaniu hidrazyny fenilowej na jakikolwiek alde- 
hid lub aceton a. na ciała do nich podobne. <Now. 
z Gr. hydór = woda> 

Hidrazowy chem.: Związki hidrazowe = związki 
pochodzące od hidrazyny (H 2 N. NH 2 ) przez zastą- 
pienie po jednym atomie wodoru 10 obu grupach 
NH 2 rodnikami węglowodornemi. 

Hidrazyna, y, Im. y chem. związek N 2 H 4 z bu- 
dową H 2 N. ŃH 2 , a dalej cała gromada ciał, po- 
chodzących przez zastąpienie w jednej jego polo- 
wie atomów wodoru grupami organicznemi: H. fe- 
nilowa, H 2 N. NH. Ć 6 H 5 . H. dwufenilowa, H 2 N. 
N(C 6 H 5 ) 2 . <Now. z Gr. hydor = woda> 

Hidro- chem. \. — wodoro-: Hidrobenzol = wo- 
dór ob enzol. Oktohidronaftalin = ośmiowodoronafta- 
lin. 2. = hidroksylo - : Hidroehinon = hidroksylochi- 
non. <Now. z Gr. hydor = woda> 

X Hidrochemiczny przym. od Hidrochemja. 
<Now. z Gr. hydór = woda -{-Chemiczny > 

X Hidrochemja, i, blm. chem. badanie chemiczne 
wody. <Now. z Gr. hydór = woda -f-Chemja> 

Hidroehinon, u, blm. chem. paradwuoksybenzol, 
C 6 H 4 (OH) 3 . <Now. z Gr. hydor = woda-f-Chi- 
na> 

Hidrodynamiczny przym. od Hidrodynamika. 
<Now. z Gr. h.ydór = woda -\- Dynamiczny > 

Hidrodynamika, i, blm., Hidraulika liz. część 
fizyki, traktująca o ruchu cieczy, q wypłyivie cieczy 



37 



H1DKÓELEKTRYCZNT 



HIDROSTATYCZNA 



z naczyń, o ich przepływie przez rury i kanały. 
<Now. z Gr. hytlór = woda-}- Dynamika > 

Hidroelektryczny elektrot. : Ilidroelektryczna 
maszyna Armstron ga = wytwarzająca elektryczność 
statyczną przez tarcie pary wodnej, wychodzącej 
z kotła przez wyloty drewniane. <Now. z Gr. 
hydór = woda -{-Elektryczny > 

Hidrofan, u, Im. y min. p. Opaf. <Now. z Gr. 

hy\iór = woda -|- f anós = jasny > 

Hidrofit, U, Im. y okaz roślinności wodnej. <Now. 
2 Gr. hydór = woda -j-fytón = roślina > 

Hidrofitograficzny przym. od Hidrofltografja. 

Hidrofitografja, i, blin., Hidrofitologja opisanie 
roślin wodnych. <Now. z Gr. hydór = woda -f- 
fytón = roślina -f-- grafia = - pis > 

Hidrofitologja, I, blm. p. Hidrofitografja. 

Hidrofbn, U, Im. y przyrząd, zbudowany na za- 
sadzie telefonu, a służący do toysłuchiwania szme- 
ru płynących pod ziemią zdrojowisk. <Now. z Gr. 
hydór = woda-f- fone = dźwięk > 

Hidrogiel, U, Im. e chem. koloid w postaci nie- 
rozpuszczalnej w wodzie, np. ścięte białko, krze- 
mionka galaretowata. <Now. z Gr. hydór = wo- 
da -f-Łe\ gelu = lód> 

Hidrogieolog, a, lra. owie a. dzy len, co ś. zaj- 
muje hidrogieologją, znawca hidrogieologji. <Now. 
2 Gr. hydór = woda -f-Gieolog> 

Hidrogieologiczny przym. od Hidrogieologją. 

Hidrogieologją, i, blm. nanka, wyjaśniająca two- 
rzenie ś. ziemi przez wodę. <Now. z Gr. hydór 
= woda -f- Gieologja > 

Hidrognomoniczny przym. od Hidrognomonja. 

Hidrognomonja, i, blm. sztuka wynajdowania 
źródeł jakoby za pomocą różdżki wieszczbiarskiej. 
<Now. z Gr. hydrognŚmón = odkrywca źródeł > 

Hidrognosta, y, Im. ści poznający podziemne po- 
łożenie wód i wyszukujący źródła. 

Hidrognostyczńy przym. od Hidrognozja : Stu- 
dja hidrognostyczne. 

Hidrognozja, i, blm. nauka o wodach na kuli 
ziemskiej. <Ńow. z Gr. hydór = woda -f-gnosis = 
znawstwo > 

Hidrograf, a, Im. owie ten, co ś. zajmuje hidro- 
grafja, znawca hidrogra/ji. 

Hidrograficznie przys. od Hidrograficzny. 

Hidrograficzny I. przym. od Hidrografja: Mapa 
hidrograficzna ( = mapa rzek z uwzględnieniem wa- 
runków orograficznych). Nauka hidrograficzna = a) 
hidrografja; b) X nauka budowania okrętów. Troć. 
2. Papier K. = tak przygotowany chemicznie, że na 
nim można pisać wyraźnie czystą wodą. 

Hidrografja, i, blm. część gieografji fizycznej, 
zajmująca ś. opisem wód, bądź lądowych, jak je- 
zior, źródeł, rzek, bądź też mórz i ich części. <Now. 
z Gr. hydór = woda -f-- grafia = -pis> 

Hidrokielometr, u, Im. y, Hidrotachimetr na- 
rzędzie do mierzenia szybkości biegu wody. < Now. 
z Gr. hydór = woda + kólló = pędzę -f- mótron = 
- mierz > 

Hidroksyd, u, Im. y chem. wodan. <Now. z Gr. 
hydór = woda -f-Oksyd> 

Hidroksyl, u, Im. e chem. rodnik, złożony z jed- 
nego atomu tlenu i jednego atomu wodoru, in 
okshydryl, wodorotlen, ! reszta wodna. 
<Now. z Gr. hydór = woda-f- Oksyl> 

Hidrok$ylamina, y, blm. chem. p. Hidroksyljak. 

Hidroksyljak, u, blin., Hidroksylamina chem. 
produkt zastąpienia jednego atomu wodoru w amo- 
njaku przez hidroksyl, NH 2 OH. 
. Hidrolitometrja, I, blm. chem. metoda oznacza- 
nia twardości wody za pomocą roztworu mydła. 



<Now. z Gr. hydór = woda -f-lytós = rozpuszczal- 
ny -f- - metria = mierzenie > 

Hidrolog, a, Im. owie ten, co ś. zajmuje hidro- 
logją, znawca jej: Pan Oboźny zapraszał do sie- 
bie znakomitego hidrologa. Roi. 

Hidrologiozny przym. od. Hidrologja. 

Hidrolog ja, i, blm. nauka o wodzie w ogólności. 
<Now. z Gr. hydór = woda -f-- logia = znawstwo > 

Hidromancja, i, blm. wróżenie, przepowiadanie 
z wody. <Now. z Gr. hydrómantis = wróżący 
z wody> 

Hidromantyczny przym. od Hidromancja. 

Hidromechanika, i, blm. liz. mechanika ciał ciek- 
łych, nauka o równowadze i o ruchu cieczy, roz- 
padająca ś. stąd na hidrostatykę i hidrodynamikę. 
<Now. z Gr. hydór = woda-f- Mechanika > 

Hidromel, U, blm. miód do picia: Odyn ją, zje 
i popije czarą hidromelu. Słów. <Gr. hydró- 
meli ni.> 

Hidrometeor, u, Im. y zjawisko atmosferyczne, 
biorące swój początek z obecności w powie- 
trzu pary wodnej , jak rosa, mgła, chmury, 
deszcz, śnieg. <Now. z Gr. hydór = woda-f- Me- 
teor> 

X Hidrometr, U, Im. y I. ogólna nazwa przy- 
rządów służących do oznaczania ciężaru, gęstości, 
szybkości przepływu i innych własności cieczy. 2. 
niek. =Areometr. <Now. z Gr. hydromótrion> 

Hidrometrja, i, blm. ogół metod służących do 
mierzenia szybkości prądu wody w rzekach. 

Hidrometryczny przym. od Hidrometrja. 

Hidropata, y, Im. ci lekarz, leczący zimną wo- 
dą; zwolennik hidropatji. 

Hidropatja, i, blm. p. Hidroterapja. <Now. 
z Gr. hydór = woda-f- pathein = cierpieć > 

Hidropatycznie przys. od Hidropatyczny. 

Hidropatyczny przym. od Hidropatja, wodolecz- 
niczy: Zakład H. = wodolecznica. Zakład hidropa- 
tyczno-pneuinatyczny. 

IHidropik, a, Im. cy człowiek chory na wodną 
puchlinę. <Gr. hydrópikós> 

Hidropult, U, Im. y przyrząd do chlustania wo- 
dą: Rozpoczęto akcję ratunkową (przy pożarze 
wagonu) z pomocą dwuch hidropultów, czerpią- 
cych wodę z poblizkiego rowu. <Now. z Gr. 
hydór = woda-f- -pult , z drugiej połowy Łe\ 
(cata)pulta = Gr. katapćltes = katapulta, z Gr. 
pallein = rzucać > 

Hidroskop I. U, Im. y = a) przyrząd, wskazują- 
cy kierunek biegu zdrojowisk podziemnych, b) ze- 
gar wodny. 2, a, Im. owie poszukiwacz źródeł: 
Hidroskopowie natrafili przypadkowo na kilka 
pokładów węgla. <Gr. hydroskópos> 

Hidroskopijny właściwy hidroskopom, ściągający 
ś. do nich: Badania, doświadczenia hidrosko- 
pijne. 

Hidroskopja, i, blm. wróżenie z patrzenia na 
wodę. <Now. z Gr. hydór = woda -f- skopóó = pa- 
trzę, badam > 

Hidrosol, u, Im. e chem. koloid w postaci roz- 
puszczalnej w wodzie, np. świeże białko jaja, kwas 
krzemny rozpuszczalny. <Now. z Gr. hydór = 
woda-f-Łć. solvo=rozpuszczam> 

Hidrostatyczny fiz. przym. od Hidrostatyka: 
Prasa hidrostatyczna a. h i d r a u 1 i c z n a =przy- 
rząd, sjtużący do icywierania znacznych ciśnień za 
pośrednictwem icody. Waga hidrostatyczna = któ- 
rej jeden talerzyk zawieszony jest na nitkach krót- 
szych i opatrzony pod spodem haczykiem do zawie- 
szania na nim ciał; służy do loaźenia ciał, zanu- 



38 



HlDROSTAfYKA 

rzonych w cieczach, a w szczególności do oznacza- 
nia ciężarów właściwych. 

Hidrostatyka, i, blm. fiz-. część fizyki, nauka 
o warunkach równowagi ciał ciekłych, iu znaczeniu 
pospolitym; wog. nauka o własnościach fizycznych 
cieczy. <Now. z Gr. hyd5r = v, oda -f- Statyka > 

Hidrotachimetr. u, Im. y p. Hidrokielometr. 
<Now. z Gr. hydOr = woda -f- taclrfs = szybki -j- 
mćtron = -mierz > 

Hidrotechniczny przym. od Hidrotechnika. 

Hidrotechnik, a, Im. cy p. Hidraulik. 

Hidrotechnika, i, blm., Hidrotechnja sztuka bu- 
downictwa wodnego. <Ńow. z Gr. hyddr = woda 
4- Technika > 

Hidroteohnja, i, blm. p. Hidrotechnika. 

Hidroterapja, i, blm., Hidropatja leczenie zimną 
wodą , wodolecznictwo. < No w. z Gr. hy- 
d<5r == woda -|- Terapja > 

Hidrotropizm, li, blm. ruch roślin wpływem wo- 
dy spowodowany: H., heljotropizm i gieotropizm, 
czyli ruch roślin pod wpłyvem wody, słońca i si- 
ły ciężkości. H. działa jednocześnie z gieotro- 
pizmem. <Now. z Gr. hyddr = woda-f-trćpó = 
obracam > 

Hidrotropowy tyczący ś. hidrotropizmu: Pobudli- 
wość hidrotropowa. 

fHidzenie, a, blm., czynność cz. Hidzić. <p. 
Hydzić> 

f Hidzić, i, ił p. Hydzić: Karanie srogie zwie- 
rzchność poddanym hidzi. Kn. 

Hier- p. Hjer-. 

Higjena, y, blm. nauka o zdrowiu, o zachowa- 
niu zdrowia: H. prywatna a. osobista, publiczna 
a. ogólna. <Now. z Gr. hygieinós = zdrowy > 

Higjenioznie przys. od Higjeniczny. 

Higjeniczny przym. od Higjena: Instytut hi- 
gjeniczno-gimnastyczny. Wystawa higjeniczna. 
Wzniesienie szpitala fabrycznego z zastosowa- 
niem najnowszych wymagań higieniczno - tech- 
nicznych. H. tryb życia, pokarm ( = zgodny z hi- 
gjena, zdrowy). Prowadzi życie niehigjeniczne. 
Warunki higjeniczne ( -zdrowotne). 

Higjenista, y, Im. ści ten, co ś. zajmuje higje- 
na: Lekarz - H. 

X Higjenizm, U, blm. zwolennictwo f higjeny. 

IHigland, u, Im. y kraj górzysty: Ślady ńiglan- 
dów wryły ś. głębokiemi rysami w wyobraźnię 
dziecka. Spaś. <Ang. highland> 

Higrobaroskop, u, lra. y narzędzie do mierzenia 
ciężaru loilgoci. <Now. z Gr. hygrós = mokry -f- 
Baroskop> 

Hrgrologja, i, blm. nauka o wilgotności powie- 
trza. <Now. z Gr. hygrós = mokry -f- - logia = 
znawstwo > 

Higrometr, u, Im. y fiz. wilgo ci o mierz , 
przyrząd do oznaczania wilgotności powietrza: H. 
włosowy (polegający na zastosowaniu higrosko- 
pijnych własności włosa). <Now. z Gr. hygrós = 
mokry -f- raćtron = - mierz > 

Higrometria, i, blm., Higroskopja ogół metod, 
służących do oznaczania wilgotności powietrza. 
<Now. z Gr. hygrós = mokry -j--metria = mierze- 
nie> 

Higroskop, u, Im. y przyrząd, wskazujący stan 
wilgotności powietrza, wilgocioskaz: H. jest 
często tylko zabawką; takiemi są np. kapucyn 
nakrywający głowę na deszcz, figurki zmienia- 
jące barwę przy różnym stanie pogody. <Now. 
z Gr. hygrós = mokry -f-skopeó" = patrzę, badam > 

Higroskopiczny I. p. Higroskopowy. 2. chem.: 
Woda higroskopiczna = ?0oda, wilgoć, przylegająca 
mechanicznie do ciał. 



HINGOWANIE 

Higroskopijny p. Higroskopowy: Wata higro- 
skop ij na — icata, chemicznie oczyszczona. 

Higroskopja, i, blm. p. Higrometrja. 

Higroskopowy I. przym. od Higroskop. 2. a. 
Higroskopijny, Higroskopiczny wilgotniejący, po- 
chłaniający łatwo wilgoć z powietrza: Nowy ga- 
tunek masy higroskopowej. Ciała higroskopowe 
(np. chlorek wapna). 

[Hi ha!] naśladowanie śmiechu: On do mnie go- 
rzałecką, ja do niego wodą; ja z niego: — hi ha 
ha ha, on wąsiska odąn. <Dźwn. > 

Hijac- p. Hjac-. 

Hijal- p. Hjal-. 

Hijat- p. Hjat-. 

[Hije!] p. (Hi!] 

Hijena, y, Im. y I. zool. (hyaena) zwierzę dra- 
pieżne ssące, z grzbietem ku tyłowi pochyłym. 2. 
ŁH. a. HynaJ potwór^ którym straszą dzieci. <Gr. 
yaina> 

Hijet- p. Hjet-. 

Hijobowy p. Hjobowy. 

1. X Hijor! a. Hijor hi! w. okrzyk kominiarza, 
stojącego na dole i dającego znać przez komin znaj- 
dującemu ś. na dachu, gdzie ma spuszczać komi- 
nem miotłę. <Nm. hier dosł. = tu> 

2. X Hijor, a, Im. y kominiarz, jako straszydło 
niegrzecznych dzieci: Oicho, bo cię weźmie H., bo 
zawołam hijora. 

Hikory nieod. rodzaj amerykańskiego drzewa 
orzechowego. < Ang. hickory > 

[Kil, u, Im. e] p. Hyl: Nieśże mnie po hilo 
( = po czystym polu). <p. Chyl> 

[Hilal] w wyrażeniu: [A H.! a. A hyla!, A hula 
ha Ij wołanie przy odpędzaniu gęsi. < Okrzyk. > 

Hildza, y, Im. e ślus. tylna część śruby gwinto- 
wanej w śrubsztaku, przymocowana do wewnętrznej 
połowy śrubsztaka. <Ńm. Hiilse, por. Gilza > 

Hilologiczny przym. od Hilologja. 

Hilologja, i, blm. nauka o materii, o pierwiastku 
materjalnym. <Now. z Gr. hyle = las, drzewo, 
materja-f-- logia = znawstwo > 

Hiloteista, y, Im. ści fil. uważający materję a. 
świat materjalny za istotę boską, za bóstioo. Por. 
Panteista. <Now. z Gr. hyle = materja -f- theós 
= bóg> 

Hilozoista, y, Im. ści fil. zwolennik, wyznawca 
hilozoizmu; filozof szkoły jońskiej, przypisujący ży- 
cie materji. <Now. z Gr. hyle = materja -j- zoe 
= życie > 

Hilozoistyczny fil. przym. od Hilozoizm: Pogląd, 
kierunek H. Filozofja hilozoistyczna. 

Hilozoizm, U, blm. fil. kierunek jilozoficzny szko- 
ły jońskiej, przypisujący materji zasadniczą własność 
życia; kosmolog ja, filozofja natury, rozważająca ma- 
terję jako substancję żywą. 

[Hiłki] p. Jelkf. 

Himalajski jęczmień, piw. p. Jęczmień. <Od 
nazwy gór Himalajskich > 

X Himn, u, Im y p. Hymn: Ody poświęcone 
czci boskiej himnami zowią. Gol. 

[Kina!] tam!: Matulo, II. jedzie pierwszy (ka- 
waler)! < Okrzyk. > 

[Hinacze] p. Inaczej. 

Hinciak, a, Im. i zł. psiak. <Zap. z Nm. Hund 
= pies> 

Hinduizm, u, blm. religja pierwotnych mieszkań- 
ców Indji icschodnich: H. jest panteizmem spiry- 
tualistycznym najczystszej wody. <Od nazwy 
Indów, Hindu w języku Hindustańskim> 

f Hingować, uje, owal gór. p. Hangować. 

f Hingowanie, a, bim., czynność cz. Hingować. 



39 



H1NI0WIE 



HIPNOLOG 



[Hiniowie, ÓW, blp.] olbrzy mowie , wielkoludy. 
<Nm. Hiine> 

Hinka, i, Im. i p. Kulawka. <Z Nm. hiaken = 
kuleć> 

fHinny p. Inny. 

t Hinst, a, Im. owie a. y p. Hynst. 

Hint, a, Im. y zł. pies. <Z Nm. Hund = pies> 

Hintersztudel, dla. Im. dle ślus. winkiel, wnito- 
wany w dolną część pudla zamkowego, podtrzymu- 
jący/ale. <Nm. Hinterstudel> 

! Hio-językowy anat.: ! Mięsień H. a. fMuskuł 
Ti. = mięsień gnyko- językowy (museulus hyo-glos- 
sus). <Now. z Gr. hys, 2 pp. hyós dosł.= świ- 
nia, a w nowszej nomenklaturze = ryj -f- Języ- 
kowy > 

! Hio-tarczowy anat.: IMuskuł H. -mięsień gny- 
ko-tarczowy (museulus hyo-thyreoideus). <Hio- 
p. pod Hio-językowy -j- Tarcza > 

Hipalaga, l, Im. i (figura ret.) podstawienie 
jednego pojęcia pod drugie, np.: Piękność tych 
drzew, zam.: piękne te drzewa. <Gr. hypalla- 

Hiper- chera. p. Nad-. <Gr. hypćr = nad> 

Hiperanaliza, y, Im. y zbyt. ścisła analiza: Skłon- 
ność do hiperanalizy ludzkiego wnętrza. <Hi- 
per-f- Analiza > 

! Hiperastenja, i, l>lm. zupełna bezsilność, wiel- 
kie osłabienie. < Hi per -f- Astenja > 

Hiperbat, u, Im. y przekładnia (figura retorycz- 
na) np.: Wpłynąłem na suchego przestwór ocea- 
nu. <Gr. hypćrbaton ni. > 

Hiperbola, i, Im. e I. ret. p. Przesadnia: Mog- 
łaby z tego powodu uróść w dumę, biorąc hi- 
perbole za prawdę. Chm. 2. mat. jedna z krzy- 
wych stożkowych a. krzywych stopnia drugiego, 
w której różnica odległości każdego punktu od dwu 
punktów stałych, to jest od ognisk, jest stała. < Gr. 
hyperbol6> 

Hiperbolicznie przys. od Hiperboliczny. 

Hiperboliczny przym. od Hiperbola. Mat.: Wa- 
lec H. Parabola hiperboliczna. Funkcja hiperbo- 
liczna. Logarytmy hiperboliczne. Gieometrja hi- 
perboliczna. 

Hiperbolojda, y, Im. y mat. nazwa pewnych po- 
wierzchni stopnia drugiego: II. jednopowłokowa, 
dwupowłokowa, obrotowa. <Now. z Gr. hyper- 
bole (p. Hiperbola) -f- -eidos = kształt > 

X Hiperborca, y, Im. y m. p. Hiperborejczyk. 

X Hiperborej, a, Im. e p. Hiperborejczyk: La- 
pończykowie do najdalej siedzących hiperbore- 
jów ś. liczą. Sienk. <Gr. hyperbóreos = najpół- 
nocniejsży> 

Hiperborejczyk, a, Im. owie a. cy, X Hiperbo- 
rej, X Hiperborca mieszkaniec krajów północnych. 

Hiperborejski północny: Kraj H. Pokolenie hi- 
perborej s kie. 

X Hiperbystry niezwykle bystry: To są hiper- 
bystre pomysły, które często graniczą z niedo- 
rzecznością. Kawcz. < Now. z Gr. Hiper -j- 
Bystry> 

Hiperoykl , u, Im. e mat. nazwa, nadawana 
w gieometrji nieeuklidesowej Łobaczewskiego cyklo- 
wi o środku w punkcie idealnym i o osi (to jest 
biegunowej środka) rzeczywistej. < Hiper-}- Cykl > 

Hipereliptyczny, Ultraeliptyczny mat. nazwa, 
nadawana to analizie matematycznej całkom pewnych 
funkcji algiebraicznych. < Hi per -\- Eliptyczny > 

! Hiperemja, i, Im. e przekrwienie: Usilna i dłu- 
gotrwała działalność umysłowa sprowadza miej- 
scową hiperemję. <Z Gr. hyperaimosis> 



Hiperestetyczny fil. p. Nadczulny. < Hiper 4- 
Estetyczny > 

Hiperestezja, i, blm. fil. p. Nadczułość. <Hi- 
per 4- Gr. aisthesis = czułość >, 

Hiperfizyczny nadzmy słowy: Świat H. a. niepo- 
znawalny. < Hiper -f- Fizyczny > 

X Hiperfrenja, i, blm. szaleństwo, manja. Roi. 

< Hiper -j-Gr. fren = umysł > 
Hipergieometryczny mat. nazwa, dawana w ma- 
tematyce wyższej pewnemu szeregoioi nieskończone- 
mu. < Hiper -j-Gieometryczny> 

Hiperkrytycyzm, u, blm. przesadny krytycyzm. 

< Hi per -|- Krytycyzm > 

Hiperkrytyka, i, blm. przesadna krytyka: Dys- 
kredytują badania naukowe przez zawistna, 
upartą i uprzedzoną hiperkrytykę. < Hiper -f- 
Krytyka> 

Hipermetr, u, Im. y stopa a. pół stopy miarowej, 
zbywające w icierszu. < Hiper -f Metr > 

Hipermnezja, i, blm. fil. (w psychologji) jmmięć 
nienormalnie spotęgowana: II. ogólna, h. częścio- 
wa a. specjalna. Przeć. Amnezja. < Hiper -f- 
Gr. mntsis = pamięć > 

Hiperprodukcja, i, blm. produkcja, przewyższa- 
jąca zapotrzebowanie, nadprodukcja. <Hiper-j- 
Produkcja> 

Hipersten, U, Im. y min. jednoposiaciowa mie- 
szanina krzemianu magnezu z krzemianem żelaza, 
krystalizująca w układzie rombowym, labradoryzu- 
fąca, lochodząca do składu skał krystalicznych, wy- 
buchowych dawniejszych. < Hiper -j-Gr. sthćnos = 
siła, moc> 

Hipersteniczny p. Przemożny. 

Hiperstenit, u, Im. y, Hiperyt min. skala kry- 
staliczna, toybuchowa dawniejsza. P. Labrador. 
<p. Hipersten > 

Hipertroficznie przys. od Hipertroficzny, hiper- 
trofijnie: Szabla to rękę tak H. u szlachty pol- 
skiej wzmacnia i przedłuża. Krasz. 

Hipertroficzny p. Hipertrofijny. 

Hipertrofijnie przys. od Hipertrofijny, hipertro- 
ficznie. 

Hipertrofijny, Hipertroficzny nadmiernie rozwi- 
nięty: Dzieło nieco hipertrofijnych rozmiarów 
o ogólnej nauce państwa. 

Hipertrofja, i, blm. nadmierne odżywianie ś., 
tycie, zbyteczne rozszerzanie ś., rozrost, nadmierne 
rozwinięcie, przerost: Słyszymy nieraz skargi 
Francuzów na hipertrofję literacką. < Hiper -{- 
Gr. trofe = karni > 

Hiperyt, u, im. y min. p. Hiperstenit i Labra- 
dor. <Z Gr. hyper = nad> 

Hipjczny przym. od Hipika: Manewr H. Lam. 

Hipika, i, blm., Hipologja znajomość wszystkiego, 
co dotyczę konia. <Z Gr. hippiki dosł. = koń- 
ska > 

Hipjatra, y, Im. rzy weterynarz, leczący konie. 

Hipjatrja, i, blm., Hipjatryka nauka leczenia 
koni. <Gr. hippiacri'a> 

Hipjatryczny przym. od Kipjatryka. 

Hipjatryka, i, blm. p. Hipjatrja. 

[Hipkać, a, ałj I. p. Hipnąć. 2. biec w skok 
<I)źwn. > 

(Hipkanie, a, Im. a] czynność cz. Hipkać. 

[Hipkiem] galopem: Na Węgrach H. w sumary 
jeżdżują. 

[Hipnąć, nie, nąl, nied. Hipkać] skoczyć: Oze- 
dresgarło, to ja całkiem do tobie hipne. 
[Hipnięcie, a, blm. J czynność cz. Hipnąć. 
Hipnolog, a, Im. owie fil. I. badacz snu. 2. 

badacz snów, marzeń sennych. 



40 






SIPNOLOGICZNY 



HIPOKRATRA 



Hipnologiczny fil. przym. od Hipnołogja. 

Hipnologja, i, blin. fil. I. nauka o śnie; teorfa 
snu. 2. w psychologji: część psycholog ji, traktu- 
jąca o snach, o marzeniach sennych; teorja marzeń 
sennych. <Now. z Gr. hypnos = sen -j- - logia = 
znawstwo > 

Hipnon, U, blm. chem. bromoacetofenon, bromek 
fenacytu, C 6 H 5 . CO. CH 2 Br, środek lekarski narko- 
tyczny. <Now. z Gr. hypnos = sen > 

Hipnotycznie przys. od 'Hipnotyczny: Gwiazda 
ta prawie H. ciągnęła wzrok zdenerwowanej 
kobiety. Zap. 

Hipnotyczny (. fil.=a) przyra. od Hipnoza: Sen 

H. Pamiętnik, pisany w hipnotycznym prawie 
stanie szczerego i bezinteresownego uczucia. 
Kasz. b) bł. zara. Hipnotystyczny : Literatura 
hipnotyczna. 2. nasenny , usypiający. < Now. 
z Gr. hypnos = sen > 

X Hipnotyk, a, Im. i środek na sen, lekarstwo 
sprowadzające sen. <Now. z Gr. hypnos = sen > 

Hipnotystyczny fil. przym. od Hipnotyzm : Li- 
teratura hipnotystyczna. 

Hipnotyzacja, i, blm. p. Hipnotyzowanie. 

Hipnotyzer, a, Im. owie a. rzy fil. w psycho- 
logii: wprawiający w stan hipnozy; praktykujący 
hipnotyzowanie. <Fr. hypaotiseur > 

Hipnotyzerka, i, Im. i forma ż. od Hipnotyzer. 

Hipnotyzerski fil. przym. od Hipnotyzer: Wpły- 
wy, praktyki hipnotyzerskie. Zdolność hipnoty- 
zerska (Mickiewicza), jakbyśmy dziś powiedzieli, 
przejęła ich zdumieniem, Chin. 

Hipnotyzm, u, blm. fil. w psychologji I. nauka 
o śnie sztucznie wywoływanym i zwanym Jupnozą; 
teorja hipnozy. 2. ogół objawów cielesnych i du- 
chowych znamiennych dla stanu hipnozy. 3. bł. 
zam. Hipnoza: Leczyć hipnotyzmem (= leczyć 
przez wywoływanie stanów hipnozy). Por. Braidyzm, 
Lunatyzm , Magnetyzm zwierzęcy, Mesmeryzm, 
Sonambulizm. <Now. z Gr. hypnos = sen > 

Hipnotyzować, uje, owal fil. w psychologji: wy- 
woływać stan snu sztucznego za pomocą środków 
odpowiednich; wprawiać, wprowadzać w stan hipno- 
zy. H. Ś. wprawiać siebie w stan hipnozy. Przen.: 
Francja nie powinna była H. ś. przez nieustan- 
ne wpatrywanie ś. w jeden punkt na granicy. 
<Fr. hypnotiser> 

Hipnotyzowanie, a, blm., Hipnotyzacja czyn- 
ność cz. Hipnotyzować. 

Hipnotyzowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Hipnotyzować ś. : Życie społeczne jest swojego 
rodzaju zbiorowym hipnotyzowaniem ś. Spaś. 

Hipnoza, y, blm. fil. w psychologji: sen sztucz- 
ny, sztucznie wywołany; stan snu sztucznego; sztucz- 
nie wywołane zacieśnienie pola świadomości przez 
praktyki osobliwe, przyczym występują charaktery- 
styczne objawy cielesne i duchowe : H., czyli sen 
poddawczy. Por. Katalepsja, Letarg, Lunatyzm, 
Magnetyzm zwierzęcy, Sonambulizm, Sugiestja, 
Trans. <Now. z Gr. hypnos = sen > 

Hipo- chem. p. Pod-. <Gr. hypó = pod> 
Hipocentaur, a, Im. owie bajeczny potwór z cia- 
łem w połowie ludzkim, w połowie końskim: Zda- 
wało ś., że to stado gryfów lub hipocentaunów 
sadzi przez pola. Sienk. <Gr. hippokćntauros> 
Hipochondrja, i, Im. e, Hipokondrja lek. (hy- 
pochondriasis) nastrój umysłowy z wygórowaną 
obawą o zdrowie własne , fciężkosercość, 
śledziennictwo: Zbyteczne odosobnienie 
może nabawić hipochondrji. <Gr. hypochóndria 
Im. dosł. = brzuch, wnętrzności > 



X Hipochondrjaczka, i, Im. i forma ż. od Hi- 
pochondrjak. 

X Hip3Chondrjak, a, Im. cy p. Hipochondryk. 
Hipochondryczka, i, Im. i forma ż. od Hipo- 
chondryk, hipokondryczka. 
Hipochondrycznie przys. od Hipochondryczny, 

hipokondrycznie. 

Hipochondryczny przym. od Hipochondrja, hi- 

pokondryczny, śledzienniczy, fciężkomyśl- 
ny, fciężkosercy. 

Hipochondryk, a, lnu cy, Hipokondryk, X Hi- 
pochondrjak, X Hipokondrjak I. skłonny do hipo- 
chondrji, cierpiący na ni i , śledziennik. 2. 
Xgrymaśnik, kapryśnik. Troć. <p. Hipochon- 
drja > 

Hipocyklojda, y, Im. y mat. krzywa, utworzona 
przez ruch punktu okręgu, toczącego ś. po drugim 
okręgu, gdy jeden z nich jest styczny wewnętrznie 
do drugiego: H. skurczona a. skrócona, wydłu- 
żona. <Hipo -}-Cyklojda> 

Hipocyklojdalny przym. od Hipocyklojda: Ruch H. 

Hipodrom, u, Im. y miejsce popisu jeźdźców kon- 
nych, tor wyścigowy a. cyrk: Naj pierwszy gimna- 
styk paryskiego hipodromu. Sienk. <Gr. hippó- 
dromos> 

Hipodromja, i, blm. wyścigi konne: Stosunki 
z najświetniejszemi przedstawicielkami choreo- 
grafji i hipodromji. Orzesz. <Gr. hippodromia> 

Hipofag,.a, Im. owie człowiek, żywiący ś. mię- 
sem końskim. < Now. z Gr. hippos = koń -{- fago 
= żrc, jem> 

Hipogieum, w lp. nieod., Im. a, ów podziemie, 
katakumby, grobowce egipskie. <Gr. hypógeion 
ni. dosł. = podziemne > 

Hipogryf, a, Im. y bajeczny koń skrzydlaty, pe- 
gaz: Mój H. staje ś. skrzydlatym. Słów. <Now. 
z Gr. hippos = koń -{- Gryf> 

X Hipogryfować, uje, owal pędzić szalenie na- 
kształt hipogryfa: Ileżbyś razy uczuł, że dusza 
twa na wykrzykniku hipogryfując — leci — klnie 
wyrazy. Słów. 

X Hipogryfowanie, a, blm., czynność cz. Hipo- 
gryfować. 

X Hipokaust, u, Im. y, X Hipokaustum przyrząd 
do ogrzewania z dołu: Wszystkie pokoje zaopatrzo- 
ne są; w H., czyli przyrząd do ogrzewania. <Gr. 
hypókauston> 

X Hipokaustum, w lp. nieod., Im. a, ów p. Hi- 
pokaust: W moim H. każę palić cedrowym drze- 
wem, posypywanym ambrą. Sienk. 

Hipokondrja, i, blm. p. Hipochondrja. 

X Hipokondrjaczka, i, Im. i forma ż. od Hipo- 
kondrjak. 

X Hipokondrjak, a, Im. cy p. Hipochondryk. 

Hipokondryczka, i, Im. i forma ż. od Hipokon- 
dryk, hipocho-idryczka. 

Hipokondrycznie przys. od Hipokondryczny, 
hipochondrycznie: Byron z Fausta wydobywał H. 
najdziwniejsze pożywienie. Spaś. 

Hipokondryozny przym. od Hipokondrja, hipo- 
chondryczny. 

Hipokondryk, a, Im. cy p. Hipochondryk. 

X Hipokras, u, blm., x Ipokras I. wino przy- 
prawnfi, winomiód: Pijać dla lekarstwa H., mał- 
mazją. Biel. M. H. wino przyprawne, picie z mio- 
du a. z wina. Goł. 2. rodzaj likieru, Deo. <Now. 
z Hipo-{-Gr. krasis = mieszanina, ze sld. do imie- 
nia lekarza Gr. Hippokrates > 

Hipokratka, i, Im. f bot. p OjoZystka. <Jd 
imienia Gr. Hippokr£tes> 



41 



IIIPORRATYOZNY 

Hipokratyczny : Twarz hipokratyczną = zmie- 
niam rysy twarzy, będące oznaką blizkiej śmierci. 
Nazywają to doktorowie fizjognomją, hipokra- 
tyczna, co ja z jego twarzy widzę. Zle ś. ma. 
Krasz. <Od imienia Gr. Hippokrates> 

Hipokrena, y. Im. y p. Hipokrenida. Sł. wil. 
<Gr. Hippoukrene = źródło na Helikonie> 

Hipokrenida, y, lra. y, Hipokrena muza. <Gr. 
późń. hippokrSnide = rauza> 

X Hipokryt, a, Im. ci p. Hipokryta. 

Hipokryta, y, Im. ci, X Hipokryt człowiek fał- 
szywy, obłudnik. <Now. z Gr. hypókrisis = obłu- 
da > 

Hipokrytka, i, lin. i forma ż. od Hipokryta. 

X Hipokrytyczny przym. od Hipokrytyka: Mu- 
zyka hipokrytyezna — muzyka z towarzyszeniem 
tańca i mimiki. 

X Hipokrytyka, i, blm. deklamacja z muzyką. 
<Gr. hypokritikg = sztuka dramatyczna > 

Hipokryzja, i, blm. obłuda, nieszczerość, udanie, 
dwulicowość: H. jest, gdy nabożeństwo nie zmie- 
rza ku chwale bożej, ale żeby patrzący nas po- 
ważali. Kras. <Gr. hypókrisis> 

Hipokryzyjnie przys. od Hipokryzyjny : Skarży 
ś. H. na zbytnią względność swego króla. Jaroch. 

Hipokryzyjny przym. od Hipokryzja. 

Hipologiczny przym. od Hipoiogja. 

Hipologja, i, blm. p. Hipika. <Now. z Gr. 
hippos = koń -j-- logia • = znawstwo > 

Hipoman, a, Im. Owie namiętny miłośnik koni. 
<Z Gr. hippomanes ni. > 

Hipomancja, i, blm. wróżenie ze rżenia koni. 
<Now. z Gr. hippos = koń -f- manteia = wróżbiar- 
stwo> 

Hipomanja, i, blm. namiętne zamiłowanie do koni. 
<p. Hipoman > 

Hipopatologiczny przym. od Hipopatologja. 

Hipopatoiogja, i, blm. nauka o chorobach koń- 
skich. <Now. z Gr. hippos = koń -}-Patologja> 

Hipopotam, a, lra. y, x Hipos, Koń rzeczny 
zool. (hippotainus amphibius) duże, cięikie zwie- 
rzę parzy stoko pyłowe nieprzeżuwające z rodziny 
ociężałych. <Gr. hippopótamos> 

X Hipos, a, Im. y p. Hipopotam : Nadpłynęło 
widocznie jeszcze kilka hiposów. Sienk. < Skró- 
cenie Hipopotam > 

Hipostatycznie przys. od Hipostatyczny. 

Hipostatyczny ni. przym. od Hipostaza: Sub- 
stancja hipostatyczna. Byt H. 

Hipostaza, y, blm., IHipostazja podstawienie 
to myśli bytu a. substancji przedmiotowe/ zamiast 
pojęcia oderwanego; nieprawowite uprzedmiotowię- 
me a. uosobienie pojęć. Por. Błąd ontologiczny. 
<Gr. hypóstasis> 

IHipostazja, i, blm. p. lep. Hipostaza. 

IHipostazjować, uje, owal fil. p. lep. Hiposta- 
zować: Wmawia w czytelnika, jakobym ja hi- 
postazjował pojęcia materji, albo je uznawał za 
substancję. Mahr. 

! Hipostazjowanie, a, blm., czynność cz. Hipo- 
stazjować, p. lep. Hipostazowanie. 

Hipostazować, uje, owal, IHipostazjować fil. 
podstawiać byt zamiast pojęcia; uprzedmiotawiać 
pojęcie; dopuszczać ś. hipostazy. 

Hipostazowanie, a, blra., czynność cz. Hiposta- 
zować; ! Hipostazjowanie. 

Hiposteologja, i, blin. nauka o kościach Lońskich. 
<Now. z Gr. hippos = koń -j- Osteologja> 

! Hipostrofa, y, lra. y zmiana choroby, odwrót. 
< Gr. hypostrot^> 



HIPSOMETR 

Hipotalatyka, i, blm. sztuka pływania pod toodą, 
<Hipo--}-Gr. thalatta = morze > 

Hipotecznie przys. od Hipoteczny. 

Hipoteczny przym. od Hipoteka: Akt H. Wie- 
rzyciel, dług II. Księga, suma hipoteczna. Nie 
wdajemy ś. w wywody hipoteczno-prawne. Wy- 
kaz H. ( = treść zawartości księgi hipotecznej). Pra- 
wo hipoteczne. Ciało hipoteczne. Ciężary hipo- 
teczne p. Ciężar. 

Hipoteka, i, Im. i, [Apteka, Aptyka, Impatyka] 
I. instytucja prawna, mająca na celu ujawnienie 
praw rzeczywistych właścicieli oraz praw osób trze- 
cich do nieruchomości. 2. wykaz hipoteczny, nie- 
ruchomość, o której mowa w jej opisie hipotecznym: 
Mieć czystą a. odłużoną hipotekę. Zaciągnąć 
dług na hipotekę. Wejść, wleźć komu na hipote- 
kę = wpisać swój dług na jego hipotekę. Pierwszy, 
drugi, trzeci numer hipoteki (=pierwsza, druga, 
trzecia pozycja w wykazie hipotecznym, dotyczące 
pierwszej, drugiej, trzeciej części szacunku nierucho- 
mości, mających służyć za gwarancję zaciąganych 
długów, zobowiązań). Mara u niego kapitał na 
pierwszym numerze hipoteki po Towarzystwie 
(to jest: po Towarzystwie Kredytowym). Poży- 
czyć komu pieniędzy na hipotekę. 3. X pienią- 
dze zabezpieczone na czyjejś nieruchomości: Mieć 
hipotekę na czyich dobrach. Sł. wil. Mieć pierw- 
szą hipotekę. Sł. wil. 4. lokacja hipoteczna, dla 
kapitału: Szukać hipoteki dla swojej sumy. 5. 
biuro załatwiające czynności hipoteczne, archiwum 
akt hipotecznych: Idę do hipoteki przekonać ś. 
o jego stanie majątkowym. 6. rub. tyłek, zadek, 
pośladek: Zajrzę ja ci do hipoteki (=dam ci 
w skórę). Spiszę ci hipotekę. <Gr. hypothśke> 

Hipotekarjusz, a, Im. e f. X wierzyciel hipo- 
teczny. 2. prawnik biegły vj sprawach hipotecznych: 
Do nowych sądów zaliczono pana T. M., biegłe- 
go hipotekarjusza. Kraus. 

Hipotekować, uje, owal zapisywać do księgi hi- 
potecznej, zabezpieczać na hipotece. 

Hipotekowanie, a, blm., czynność cz. Hipote 
kować. 

[Hipotenoja, i, Im. e] p. Plenipotencja. 

X Hipotenuza, y, Im. y mat. p. Prostokątnia. 
<Gr. hypoteinousa> 

Hipotetycznie przys. od Hipotetyczny. 

Hipotetycznośe, i, blra. rz. od Hipotetyczny: 
Autor zaznacza H. dotychczasowych wniosków 
o rodowodach i klasyfikacji rasowej. Karł. 

Hipotetyczny fil. I. przypuszczalny, prawdopo- 
dobny, na hipotezie oparty; mający charakter, war- 
tość hipotezy. 2. H. sąd, wniosek p. Warunkowy. 
<Gr. hypothetikós> 

X Hipotez, u, Im. y p. Hipoteza. 

Hipoteza, y, Im. y, x Hipotez fil. I. przypuszcze- 
nie, domysł. 2. przypuszczenie naukowe; przy- 
puszczalne, prawdopodobne objaśnienie; tymczasowa 
teorja, wymagająca dalszych sprawdzeń: H. jako 
przypuszczenie przeciwstawia ś. pewnikowi, ja- 
ko niezupełne objaśnienie — teorji. H. pomocni- 
cza a. dodatkowa =pomyślana iv celu uzupełnienia 
a. poparcia innej hipotezy. 3. sąd warunkowy. 
<Gr. hypóthesis> 

Hipotomiczny przym. od Hipotomja. 

Hipotomja, i, blm. anatomja konia. <Now. 
z Gr. hippos = koń -j--tomia = cięcie, sekcja > 

X Hipseologja , i, blra. nauka o wzniosłości. 
< Now. z Gr. hypsos = wysokość -J- -logia = 
znawstwo > 

Hipsometr, u, Im. y gie. przyrząd, służący, 
io miejsce barometru, do mierzenia wysokości dane- 
go punktu na powierzchni ziemia a polegający na 



42 



HIPSOMETRJA 

tej zasadzie, że woda wre w temperaturze tym niż- 
szej, im pod mniejszym pozostaje ciśnieniem. <Now. 
z Gr. hypsos = wysokość -f- mćtroii = -mierz > 

Hipsometrja, i, blin. mierzenie wysokości, ogól 
metod służących do mierzenia wysokości punktów na 
ziemi, czyli wzniesienia ich nad poziom morza. 

Hipsometrycznie przys. od Hip3ometryczny: 
Wszystkie H. najniższe okolice krakowskiego 
okręgu. Szaj. W. 

Hipsometryczny przym. od Hipsometrja. Gie.: 
Mapa hipsometryczna = ma/?rt, na której wyrażone 
są różne stopnie wysokości kraju bądź za pomocą 
różnych barw, bądź różnego stopnia natężenia tej 
samej barwy, bądź za pomocą linji równej wyso- 
kości (izohipsy). 

t Hipsymowaó, uje, owal p. Ipsymować: Wino 
hipsymowane bardzo obraźne jest, a przecie tak 
»ś. kochają, w małmazji hipsymowanej. Urzęd. 
<Zap. z Nm. [ips] = Nm. Gips a. Gyps (ze Śr. Gr.) 
= gips> 

fHipsymowanie, a, blm., czynność cz. Hipsy- 
mowaó. 

Hipurowy kwas, chem. benzoiloglikokol, C0 3 H. 
CH 3 .NH.CO.C 6 H 5 . 

Hipuryt, u, Im. y pal. nazwa skamieniałych sko- 
rup, znajdowanych w utworach osadowych, vj for- 
macji kredowej, należących do zaginionych małżów 
rodziny rudistae. <Now. z Gr. luppouros dosł. 
= ogon koński, skąd Gr. hippouris = roślina 
przęstka> 

Hipurytowy przym. od Hipuryt: Wapień H. 

[Hircjanija, i, Im. e] p. Gieranja. 

tHirzcha, y, Im. y p. Ircha. 

1. His nieod. muz. nuta h z krzyżykiem, czyli 
podwyższona o pół tonu, równająca ś. c (na na- 
rzędziach utemperowanych). <H muz. -j--is = 
cecha krzyżyków > ' 

2. His, u, blm. p. Hys: Szkuty z Gdańska pod 
dobrym hisem stanęły. L. <p. Hys> 

[Hisisl!] p. [Hi!]. 

1. [Hiska!] p. [Hi!] 

2. [Hiska, i, Im. i] konik. <Z okrzyku Hisi- 
Bi!> 

fHiskać, a, al p. Iskać: Szedł zgubionego 
pierścienia H. Papr. <p. Iskać > 

fHiskanie, a, blm., czynność cz. Hiskać. 

Histerja, i, blm., Maoinnica, x Maoicznica lek. 
(hysteriasis) nerwica, częsta u kobiet. < Now. z Gr. 
hy stora = macica > 

Histerotomja , i, Im. e lek. rozcięcie * macicy. 
<Now. z Gr. hystćra = macica -f--tomia = cię- 
cie> 

Histeryczka, i, Im. i kobieta cierpiąca na histe- 
rję: Rozmazałem ś. jak stara H. Dąb. 

Histerycznie przys. od Histeryczny: Rozpła- 
kał ś. prawie H., twierdząc, iż wie, że już z Gre- 
cji nie wróci. Spaś. 

Histeryczny przym. od Histerja, macinniczy: 

Kurcz H. (spasmus hystericus). Padaczka histe- 
ryczna a. macinnicza (hystero-epilepsia). <p. 
Histerja > 

Histeryk, a, lin. cy ten, co cierpi jakoby na hi- 
sterję: Stanisław Radziejowski jest w swoim ro- 
dzaju histerykiem. Kasz. 

Histjodromja, i, blm. nauka żeglarstwa. <Now. 
z Gr. histion = żagiel -j- - dromia, od drómos = 
bieg> 

! Hi8togienetyczny (histogeneticus) przym. od 
Histogieneza, tkankorodczy. 



HISTORJOZOFOWAĆ 

.'Histogieneza, y, blm., ! Histogienja powstawa- 
nie tkanek. <Now. z Gr. histion = tkanina -f- 
Gieneza> 

.'Histogienja, i, blm. p. Histogieneza: Materja- 
ły do embrjogienji i histogienji równon>gów. 
<Now. z Gr. histion = tkanina -f--genia, od gó- 
nos = ród> 

Histolog, a, lin. owie a. dzy badacz, zajmujący 
ś. poszukiwaniami nad budową drobno widzową 
tkanek ustroju. <Now. z Gr. histion = tkanina 
-f- - logos = znawca > 

Histologiczny przym. od Histologja: Histolo- 
giczna budowa ciała. 

Histologja, i, blm. nauka o komórce i o tkankach 
zwierząt i roślin. <Now. z Gr. histion = tkani- 
na-|--logia -znawstwo> 

Historja, i, Im. e, X Istoria, [Hrystoryja, Isto- 
ryja, Krystoryja, Krysteryja, Kfisteryjaj I. prze- 
bieg czegoś w czasie a. opis tego przebiegu, dzieje, 
opis dziejów: II. powszechna. II. polska a. H. 
Polski. II. Sobieskiego. H. rewolucji francuskiej. 
H. chronologiczna, pragmatyczna. II. kościelna. 
H. nauki, cywilizacji, literatury, iilozofji. II. świc- 
ta = skrócone l^ismo święte. Są. to osobistości bez 
historji. Chm. Lek.: II. choroby = opisanie jej 
przebiegu. 2. dzieło historyczne: II. Lelewela, 
Szujskiego. 3. nauka dziejów, dziejoznawstwo, 
dziejopisarstwo: Wykład, profesor historji. Odwo- 
łać ś. do historji, do świadectwa historji. H. 
uczy nas, że... Sąd historji. Nazwisko znane 
w historji. 4. H. naturalna = nauki przyrodnicze 
opisowe, zoologja, botanika i mineralogja. 5. opo- 
wiadanie, powieść, przygody: II. jego miłostek. 
H. dwojga kochanków. Opowiem ci zabawną 
historję. Pan Tadeusz, II. szlachecka. Autor, 
co te historję składał. Mick. 6. scena, zdarze- 
nie, awantura, przygoda, afera: Wyprawiać histo- 
rję. Zabawna H.! Dość mnie nudzi ta cała H. 
babia. Mick. 7.. rzecz, sprawa: Zawsze ta sama 
H.! (= ciągle jedno i to samo). 8. rzecz osobliwa, 
traf, zdarzenie: A to H.! Zdr. Historyjka. <Gr. 
historia > 

Historjograf, a, lra. owie ten, co pisze historję, 
dziejopis, historyk. <Gr. historiograf os > 

Historjograficzny przym. od Historjografja. 

Historjografja, I, blin. I. pisanie historji, dzie- 
jopisarstwo. 2. ogół dziel historycznych: źródła 
historyczne, monografje historyczne, kroniki, roczni- 
ki, dzieła treści ogólno-historycznej. <Gr. histo- 
riografia > 

Historjozof, a, Im. owie fil. badacz, znawca 
historjozofji; autor pism poświęconych historjozofji; 
historyk-flozof. <Now. z Gr. historia = historja 
-fsofós = biegły > 

Historjozofioznie fil. przys od Historjozoficzny. 

Historjozoticzny fil. przym. od Historjozofja: 
System H. Krasińskiego w latach pomiędzy Iry- 
djonem a psalmami. Tarn. 

Historjozofja, i, blm. fil. badanie dziejów ze sta- 
nowiska filozoficznego; filozof ja dziejów; wykład 
filozoficznych zasad historji: Aby zrozumieć myśl 
bożą w jej rozgałęzieniach w ludzkości, potrze- 
ba wszechwiedzy nadludzkiej, bo wszechwiedzy 
wszelkich skrytości. To nam tłumaczy, dlaczego 
H. tylko ogólnie domyślać ś. może celów i dróg 
ludzkości, ale nigdy dokładnie zrozumieć i od- 
gadnąć. <Now. z Gr. historia = historja -|- so- 
fia = biegłość, znawstwo > 

Historjozofować, uje, owal zastanawiać i., roz- 
prawiać historiozoficznie. 



AZ 



HISTORJOZOFOWANIE 



HJALOGRAFJA 



Historjozofowanie, a, blm., czynność cz. Hi- 
storjozofować: Przekonany o trudności ryczałto- 
wego historjozofowania o narodzie, którego dzie- 
je tak mało dotąd postąpiły. Szuj. 

Historyczka, i, lra. i forma ż. od Historyk. 

Historycznie przys. od Historyczny. 

Historyczność, i, blm. rz. od Historyczny; 
X Historyzm : H. zdarzenia, faktu. 

Historyczny przym. od Historia I. dziejowy. 
Styl, obraz, rys, romans, pisarz, malarz H. Opo- 
wiadanie, zdarzenie, objaśnienie historyczne. Pa- 
miątki historyczne. Powieść historyczna. Lite- 
ratura litewska bogatą być musiała w poezje 
bohaterskie i historyczne. Mick. Czasy histo- 
ryczne. Pisownia historyczna. Jak niehistoryczny 
jest taki szablon, zbyteczna ś. nad tym rozwo- 
dzić. Sra. Czacki napisał cenne materjały histo- 
ryczno- finansowe o handlu z Rosją. T. K. Pod 
względem samodzielnej dyspozycji materjału 
historyczno-kanonicznego wartości naukowej od- 
mówić nie można. Malarstwo historyczno-legien- 
dowe. Rocznik towarzystwa historyczno-literac- 
kiego. Roi. Opis pierwszorzędny w znaczeniu 
historyezno-obyczajowym. Kasz. Stanowisko hi- 
storyczno-polityczne. Nie zapoznał ś. z wielu opra- 
cowaniami historyczno-publicystycznerai. Remb. 
Szkoła historyczno-realistyczna. Ta księga po- 
daje mimowolnie historyczno-statystyczny obraz 
jednej kwadratowej mili słowiańskiej przed sze- 
ściu stuleciami. Szaj. 2, przen. nie bajeczny, 
prawdziwy, rzeczywisty, ulotny, faktyczny, auten- 
tyczny: Fakt H. 

Historyjka, i, Im. i p. Historja. 

Historyk, a, Im. cy I. autor dziel historycznych, 
dziejopis. 2. znawca historji. Żart.: H. karczemny 
przy kuflu dyskuruje. Prz. 

X Historyka, i, blm. leorja jńsania a. pojmowa- 
nia historji, dziejów. 

Historyzm, u, blm. I. Xp. Historyczność. 2. 
fil. pogląd, według którego wszelki wytwór ducha 
ludzkiego jest wynikiem nagromadzonego dorobku 
pokoleń w ciągłości historycznej, nie zaś oryginalnych 
uzdolnień jednostki : H. etyczny a. ewolucjo- 
nizm uniwersalny= pogląd , według którego 
moralność nie jest czymś gotonnjm i nie daje ś. osta- 
tecznie osiągnąć przez udoskonalenie jednostki, lecz 
dopiero urzeczywistnia ś. stopniowo w rozwoju ca- 
łej ludzkości. Przeć. Perfekcjonizm. H. estetycz- 
ny = pogląd, według którego dzieło sztuki jest wy- 
nikiem wpływów otoczenia, rasy, chwili dziejowej 
i przez nie ś. objaśnia, nie zaś przez odrębną in- 
dywidualność twórcy swojego. Przeć. Indywidualizm 
estetyczny, p. Indywidualizm. 

Historyzować, uje, owal badać w sposób histo- 
ryczny: Niesłychanie to pożytecznym stało ś. dla 
mego historyzującego pojęcia. Lei. 

Historyzowanie, a, blm., czynność cz. History- 
zować: Blazonowanie żadnegoby prawie dla hi- 
storji pożytku nie przyniosło, bez historyzowa- 
nia i krytyzowania. Lei. 

Histrjon, a, im. i pog. aktor, komedjant, kuglarz: 
Czymże jest pisarz? Zawsze i wszędzie idą przed 
nim wszyscy, nawet zagraniczne histrjony. Krasz. 
<Lć. histrio, 2 pp. histrionis> 

Histrjoństwo, a, b!ra. pog. aktorstwo: Zabawiali 
ś. histrjoństwem. Kawcz. 

fHisty p. Istny. <Zam. Ist(n)y> 

Hiszpan, a, Im. y cukr. aparat wypamy, ewa- 
poracyjny (aparat Tischbeina). <Z nazwy miesz- 
kańców Hiszpanji> 

Hiszpanka, i, lin. i |. tabaka koloru cynamono- 
wego. Goł. 2. bródka, przystrzyżona w sposób 



hiszpański. 3. kuch. rodzaj przypraiuy do ryb. 4. 
ogr. wiśnia czarna konfiturowa. 

Hiszpański: I. f Księża hiszpańscy = Jezuici. 
2. Atłas H. = tkanina jedwabno -bawełniana, uży- 
wana na podszewki. 3. Biały ko or H. p. Buży- 
wal. 4. X Zamki hiszpańskie = zamiary niewy- 
konalne, zamki na lodzie. 5. [Trunek H.] p. Tru- 
nek. 6. [Hiszpańskie figle] = emplastrum cantha- 
ridarum. 7. bot.: a) Wyka hiszpańska p. Lędź- 
wian, b) Pieprz H. p. Pieprzowiec. 8. cukier.: 
Babka hiszpańska p. Babka. Hiszpańskie wiatry 



9. 
10. 



lek.: f Choroba hiszpańska p. 



zool.: Mucha hiszpańska p. Kan- 



p. Wiatr. 
Przymiot, 
taryda. 

Hiszpańskość, i, blm. pochodzenie hiszpańskie: 
W umyśle moim powstała nagle pewna wątpli- 
wość o hiszpańskości markiza. Przybór. 

Hiszpan szczyzna. y, Im. y obyczaje, zwyczaje, 
język i wszystko, co jest hiszpańskiego. 

fHiścina, y, Im. y p. Iścizna. <Zam. Iści- 
(z)na> 

[Hitu !] wyraz bez znaczenia, używany w za- 
gadkach: H., H., dobrze mi i tu ! (mówi trawa). 
< Okrzyk., por. Fitu> 

Hizop, u, blm., Izop, Józefek, fJózep bot- 
(hyssopus) roś. z rodziny wargowych. Gatunek : 
H. zwyczajny a. lekarski (h. ofticinalis)- 
<Gr. hysopos> 

Kizydlo, a, lra. a zł. pijatyka. <?> 

fHiż sp. p. Iż: Chcę ci ja obręczyć ku pa- 
niej rękam, hiż ś. tobie zapłata ma stać pole 
prawa. Roty przys. w. XV. <Zara. Iż> 

Hiżyć, y, ył zł. pić ( = Chyżyć). 

Hjacent, u, lin. y, Hijacent p. Hjacynt: Przej- 
mująca woń hjacentów i fijołków. Mórz. 

Hjacynt, u, Im. y, Hijacynt, Hjacent, Hijacent, 
Jacynt I. bot. = a) a. x Szpilec , x Śpilec, 
X Szpilcza, X Szpilcowe ziele, x Spilja, X Łuk 
polny wielki (hyacinthus) roś. z rodziny liljowa- 
tych a. jej kwiat. Gatunek : H. pospolity a. 
wschodni (h. orientalis); odmiana pewna zwie 
ś. Djaną z Efezu, b) p. Szafirek. c) H. ogro- 
dowy, p. Szafirek. 2. min. p. Cyrkon. <Gr. 
hyakinthos> 

X Hjacyntowiny, in, blp., x Hijancyntowiny 

uroczystość Św. Jijacynia a. Jacka; imieniny Iłja- 
cynta a. Jacka. 

Hjacyntowo przys. od Hjacyntowy; Hijacyntowo. 
Hjacyntowy przym. od Hjacynt; Hijacyntowy; 

min. koloru hjacyntu, czerwony z odcieniem żół- 
lawobrunatnym. 

Hjalit, u, Im. y, Hijalit min. p. Opal. <Z Gr. 

hyalites = szklisty > 
Hjalitcwy, Hijalitowy I. przym. od Hjalit: Pu- 

har H. Krasiń. 2. apt.: Szkło hjalitowe = szkło 
czarne nieprzezroczyste, zawierające w sobie tlenki 
żelaza, manganu i miedzi. 

X Hjalogien, u, blm., XHijalogien, X Szkło- 

ród chera. dawniejsza nazwa gromady sztucznej 
pierwiastków, złożonej z boru i krzemu. < Now. 
z Gr. hyalos = szkło -+- gćnos- ród > 

Hjalograf, u, Im. y, Hijalograf narzędzie do 
zdejmowania perspektywy. <Now. z Gr. hyalos — 
szkło -f-gnifo = piszę, rysuję > 

Hjalograficzny przym. od Hjalografja; Hijalo- 



graficzny. 

Hjalografja, i, blm., 
przy pomocy hjalografu. 
szkło -J- - grafia = - pis > 



Hijalograf ja malowanie 
<Now. z Gr. hyalos = 



44 



HJALOSYDERYT 



HŁADYSZ 



Hjalosyderyt, u, Im. y, Hijalosyderyt min. p. 
Chryzolit. <Now. z Gr. hyalos = szkło -f-Syde- 
17 1> 

Hjalurgiczny przym. od Hjalurgja; Hijalurgiczny. 
<Gr. hyalourgikós> 

Hjalurgja, i, blm., Hijalurgja sztuka robienia 
szkła. <Z Gr. hyalourgeion ni. dosł. = huta 
szklana> 

X Hjat, u, Im. y, X Hijat p. Rozziew. 

X Hjatus, a, Im. y, X Hijatus p. Rozziew. <Łć. 
hiatus> 

Hjerarcha, y, Im. owle przełożony, rządca; pra- 
łat kościoła greckiego. <Gr. hierarches> 

Hjerarchalnie przys. od Hjerarchainy : Kościół 
rządzony był zawsze H. 

Hjerarchainy, Hjerarohiczny przym. od Hjerar- 
phja: Porządek H. 

Hjerarchicznie przys. od Hjerarohiczny: Wszyst- 
kie zawody patentują swoich ludzi H. Pol. 
Hjerarohiczność, i, blra. rz. od Hjerarciiiozny: 

Pomiędzy starszyzną tą istniała H. naturalna. 
Jeż. 

Hjerarohiczny p. Hjerarchainy: Ustrój H. Pol. 

Hjerarchja, i, lra. e ustrój, 10 którym przedsta- 
wiciele władzy, podlegając stopniowo jedni drugim, 
stanowią machinę rządzącą: H. urzędnicza, admi- 
nistracyjna, duchowna, kościelna, wojskowa. 
Szybko posuwał ś. po szczeblach hjerarchji spo- 
łecznej (= drabiny społecznej). <Gr. późń. hie- 
rarchia > 

Hjeratyczny: Pismo hjeratyczne = rodzaj pisma 
stał-o egipskiego, prostszego, niż hjeroglijiczne. <Gr. 
hieratikós> 

Hjerodjakon, a, Im. i zakonnik wyświęcony w koś- 
ciele wschodnim: Archimandryta wytłukł hjero- 
djakona i okuł go w kajdany. Bart. <Now. 
z Gr. hierós = święty -f-Djakon> 

Hjerodul, a, Im. owie niewolnik kapłański w Fe- 
nic/i: Za chwilę nadciągnie od piramid szereg 
białych hjerodulów i pocznie ś. jakiś obrzęd 
święty i tajemniczy. Sienk. <Gr. hieródoulos> 

Hjerofant, a, Im. ci wog. arcykapłan, mistrz du- 
chowny, zwłaszcza starożytny pogański kapłan Ce- 
rery. <Gr. hierofantes> 

Hjerofantyda, y, lin. y starożytna pogańska ka- 
płanka Cerery. 

Hjeroglif, u, Im. y, X Heroglif, X Hyroglif I. 
znak pisma starożytnego kapłanów egipskich: To 
EL! Pod jego zasłoną leżąca myśl głęboka w le- 
targu śpi od lat tysiąca. Mick. Te pisma zatra- 
conej dawnych sfinksów mowy, to H. Mick. Cóż 
są gminne dzieje?... H., mchem zarosłe zdo- 
biący kamienie. Mick. Przen.: Hjeroglify niemej 
walki — pięście. Nor. 2. przen. litera pisma nie- 
czytelnego. 3. gieol. wypukłości cienkie a. gru- 
be, często rozgałęzione i rozmaicie powyginane, bę- 
dące prawdopodobnie śladami robaków. < Gr. hie- 
roglyfos dosł. = rzeźbiący, piszący hjeroglify > 

Hjeroglificznie przys. od Hjeroglificzny : Cała 
teologja u Egipcjan wyrażona była H. 

Hjeroglificzny I. złożony z hjeroglif ów : Pismo 
hjeroglificzne. 2. przen. nieczytelny, niezrozu- 
miały. 

Hjeroglifik, U, Im. i napis hjeroglificzny: "Wszyst- 
kie inskrypcje na kolumnach i ołtarzach i w ca- 
łym kościele przy herbach i różnych symbolach 
i hjeroglifikach popisane przepisywał. Kzew. 
<Gr. hieroglyfika> 

Hieroglifika, i, Im. i nauka odczytywania hjero- 
glifów: Różne obręby hjeroglifik wskazywano. 
Lei. 



X Hjerograf, a, Im. owie ten, co opisuje rzeczy 
święte. <Gr. hierografos> 

Hjerogramy, ów, blp. znaki pisma symbolicznego. 
<Now. z Gr. hierós = święty -{-gram ma = pismo > 

Hjerokracja, I, blm. władza księży, kościelna 
forma rządu. <Now. z Gr. hierós - święty -f- 
- kratia = - władztwo > 

Hjerokratyczny przym. od Hjerokracja. 

Hjerologja, i, blm. opisanie rzeczy duchownych. 
<Gr. późn. hierologia> 

Hjeromancja, i, blm. wróżenie z ofiar, składa- 
nych bóstwu. <Now. z Gr. hierós = święty -|- 
manteia = wróżbiarstwo > 

Hjeronimicki: Abecadło hjeronimickie = abeca- 
dło głagolickie, głagolica. <Od imienia Hjero- 
nim, po Gr. Hieronymos> 

Hjeroninr.ita, y, Im. ci pustelnik, żyjący według 
reguły Św. Hjeronima w Hiszpanji i Włoszech. 

Hjeroskopiczny przym. od Hjeroskopja. 

Hjsroskopja, i, blm. święte wróżenie, np. z chodu 
zwierzęcia, przeznaczonego na ofiarę. <Gr. hie- 
roskopia> 

Hjetometr, u, Im. y, Hijetemetr fiz. p. Deszczo- 
mierz. <Now. z Gr. hyetós = deszcz -{--mitron 
= - mierz > 

Hjetometrja, i, blm., Hijetometrja mierzenie ilo- 
ści opadów atmosferycznych. 

Hjetometryczny przym. od Hjetometrja; Hijeto* 
metryczny. 

Hjetoskop, u, Im. y, Hijetoskop fiz. = Deszczo- 
mierz. <Now. z Gr. hyetós = deszcz + skopóó = 
badam, patrzę > 

Hjobowy, Hijobowy: Wieści hjobo we -przera- 
żające, okropne, rozpaczliwe, rozdzierające serce. 
<0d biblijnego Hjoba, Hb. Ijob> 

[Hlaczek, czka, Im. czki] p. Hlak: Wodę mi- 
neralną w hlaczkach rai przysłano. Wal. Kupi- 
łem sobie H. likieru. Wal. Jakoż wyniósł chło- 
piec z drugiego pokoiku dwie butelki i H. Chodź. 

f Hladon, a, Im. y rumak piękny, wierzchowiec 
ładny: Jeździł na białym hladonie. Pot. <?> 

[Hladzić, i, ii, Hladzić], fHledzió spoglądać, 
patrzeć, upatrywać, pozierać: Hladzi horę do obła- 
ków. Por. Hledać. <Słc. hl'adet'> 

[Hlak, a, Im. i, Hlek, Lak] kamionka, butelka 
od porteru a. wody mineralnej : Naczynia gli- 
niane, hlaki... zapełnione popiołem (w Pompei). 
Czer. S. Pułk wjechał: chłopy gdyby hlaki. 
Mick. Zdr. [Hlaczek]. <Brs. i Ukr. hlak> > 

[Hiedać, a, al] szukać, upatrywać: Gdo ma pięć 
grejcarów, hleda szóstego. Hleda wczorajszygo 
dnia ( = napróżno ś. trudzi). Por. Hladzić. <Czes. 
hledati> 

fHledzić, I, ii p. Hladzić: Koziorożec krzywym 
okiem hledził, kiedy ś. z rzeką mokry Wodnik 
biedził. Petr. 

Hlej, U, Im. e ziemia gliniasta i wiązka, nie- 
zdatna na fundament , in. m a s t n i c a. Podcz. 
Por. Glej. <Ukr. hłej, Brs. hlej > 
Hlek, a, Im. i] p. Hlak. 

Hlemizdać, a, al] ao = wykonywać coś niezgrab- 
nie, niedołężnie, paskudzić, partolić. <Ukr. hłe- 
myzdaty, por. Brs. hłamazdzić> 

[Hlemizdanie, a, blm.] czynność cz. Hlemizdać. 

xHlut, a, Im. y-Glot. <Ukr. hlut> 

[Hładuszczyk, a, Im. i] p. Gladysz. <Ukr. 
hładuszczyk> 

[Hładysz, a, Im. e] p. Gladysz. <Brs. hła- 
dysz> 



45 



IIŁADYSZA 



HODOMETRTCZNY 



[Hładysza, y, Im. e] p. Gladysz: W progu za- 
piali Radjonka nad kołem, toczącego olbrzymia 
hładyszę. Krasz. Pokrywa od hładyszy mlecznej. 
Krasz. Zdr. [Hładyszka, Hładyżka]. <p. Hła- 
dysz> 

[Hładyszczyk, a, Im. i] wysoki garnek na mle- 
ko: Obok piwnicy stał słup z kolkami do susze- 
nia hładyszczyków. Jeż. Inna przyniosła mleka 
H. Jeż. 

[Hładyszka, i, Im. i] p. Hładysza: Ten gust 
przyszedł jej dopiero w mieście i na starość*, 
gdy hładyszek do pilnowania zabrakło. Krasz. 
[Hładyżka, i, Im. i] p. Hładysza. 
Hładzenie, a, blm.] czynność cz. Hladzić. 
[Hladzić, i, UJ p. Hladzić. <p. Hladzić > 
Hława, y, Im. y] głowa: Bo mi ś. trąba ta 
zdała niebieską, echem matczynej ciemnej zło- 
tej hławy. Słów. Zdr. [HławkaJ. < St. Sł. glava, 
w wymowie Ukr.> 

Hławka, i, Im. i] p. Hława. 
Hławnie] p. Głównie. 
Hławny] p. Główny. <Czes. hlavni> 
[Hłodać, a, ał] gryźć. <Ukr. hłodaty = Pol. 
głod,ać > 
[Hłodanie, a, blm.] czynność cz. Hłodać. 
[Hłum, u, blm.] p. Głum: Bić na H., bez oszczę- 
dzania, na zabój. <Brs. liłum> 
Hłumić, i, ił i H. ś.] p. Głumić. 
Kłumienie, a, blin.] czynność cz. Hłumić. 
Hłumienie się, a ś\, blm.] czynność cz. Hłu- 
mić ś. 

[Hłuzdy, Ów, blp.] właściwie mózg, przen. ro- 
zum, logika, olej w głowie, piąta klepka w głowie: 
Nie ma hłuzdów w głowie. Ma R.=niegłupi. 
Zsunął ś\ z hłuzdów, jak pies ze słomy = stracił 
rozum, zgłupiał. Zabić komuś H. — bić kogoś iv cie- 
mię. Czasu, panowie, i hłuzdów waszych szko- 
da! Jeż. On ma H. odbite a. r>.a H. nie w po- 
rządku (=jest głupi). Pozwólcie, niech przyjdę 
do hłuzdów a. niech pozbieram H. (- niech ś. 
zorjentują). <Brs. hłuzdy lra. > 

[Hłypać, pie, pał] p. Łypnąć: Nuż tedy ce- 
bulkami H. <Ukr. hłypaty = Pol. łypać > 
[Hłypanie, a, blm.] czynność cz. Hłypać. 
Hm! w., oznaczający namysł, niedowierzanie, 
powątpiewanie, przypuszczenie, możność, p. Hum!: 
Jak sarneczka? hm..., tego nie znajduję. Fred. 
A. Staruszek mruczał: Czerwono! hm! czerwono! 
Z waszym kniaziem... hm! dobrzeby było. Sienk. 
< Okrzyk. > 

[Hm tarada toć ta rada hm tarada toć] przy- 
śpieio. < Okrzyk. > 

[Hned] p. Wnet: Pół śklanki H. wypiją. <Słc. 
hned', Cześ. hned> 

[Hneda] p. Wnet: Malutkie to, carniutkie to, 
H. cały świat obleci (zagadka o oku). <p. 
Hnet> 

[Hnedziusieńko] p. Wnet. 

[Hnedziutki] p. Wnet: "Wilk II temu poradziół. 

fHnek p. Wnet. 

fHnet, [Hnet] p. Wnet, 

[Hneteczki] p. Wnet. 

[Hrietka] p. Wnet. 

tHnetki, [Hnetki] p. Wnet. 

[Hnidnik, a, Im. i] = Gnidnik: Niech sobie i szu- 
war będzie, byle stary, a mój; ja ś. z nim znam, 
a wy mi nowy dacie, to znów będzie tam H. a. 
łoza. Krasz. <Ukr. hnydnyk> 

[Hnilica, y, lra. e] drzewo spróchniałe, zgnilizna: 
Hnilicy ciemnej ostępy. Mick. <Brs. hnilica, 
Ukr. hnyłycia> 



Ho! a. Ho! ho! w. I. oznaczający zadziwienie 
= oho!: Ho! ho! co mi to za pan, co boso chodzi! 
Ho! ho! ho! tego jeszcze nie bywało! Ho! odrwileś 
mię, ty pogański synu. Jabł. (= ha!). Ho! ho! 
jeszczeć to o duszy wiele mówić. Boh. Ho hop! 
Nebabo! djabeł wichrem hasa. Grosz. Ho! pie- 
szczone pacholę nie zwykło do zbroi. Syrok. 2. 
[H., a. Ho hit!] poganianie koni a. wotów. 3. [Ho ho 
ho!] loołanie na konie: Wio hej! ho ho ho! hej! 
brzmiało furmańskie echo od czasu do czasu. 
Grusz. 4. [Ho hoj !] poganianie bydła. < Okrzyk. > 

fHo przyi. p. 2. 0: Ho pozwiech, kako mają 
być. St. wiśl. Acz ho więczszą rzecz jako ho 
cztyrdzieści grzywien pozwan jest. St. wiśl. Ho 
kradzieży miodów w dziedzinach. St. wiśl. <Zam. 
0> 

X Hoaks, u, Im. y p. Humbug. <Ang. hoax 
dosł. = bajdurzenie, obełgiwanie> 

[Hobasa] p. Hołdy rołdy hobasa. < Okrzyk. > 

X Hobdwach, u, lra. y p. Odwach: Suplika, 
żeby miasto uwolnione zostało od reparacji 
hobdwachu, bram, kordygard. Roi. <p. Od- 
wach > 

[Hobel, bla, Im. ble] = Hebel. 

[Hoblować, uje, ował] I. p. Heblować. 2. jeść 
prędko, zawijać. <p. Heblować > 

[Hoblowanie, a, blm.] czynność cz. Hoblować. 

X Hoboista, y, Im. ści p. Oboista. Gol. 

X Hoboj, a, Im. e p. Obój. 

XHobój, oju, Im. oje p. Obój. Goł. <p. Obój > 

Hoc! a. Hoc!, Hoc!, Choć! w., oznaczający 
skakanie = hop! hop!: Chociaż bieda, to hoc! Prz. 
Nie mów hoc, aż przeskoczysz. Prz. Zakrzyknął 
ni z tego, ni z owego: hoc! hoc! Ufam, że jak 
cię Ketling ujrzy, do zdrowia wróci. Hoc! hoc! 
Sienk. <Dźwn.> 

[Hoc, a, Im. e, Choć] taniec: Ja tobie porty po- 
drę, ino przyjdzie H. <Z okrzyku Hoc> 

[Hocak, a, Im. IJ p. Hajduk: Uciął hocaka. 
<Z okrzyku Hoc; por. Ukr. hoca.k> 

X Hochmistrz, a, Im. e p. Ochmistrz: Rzeza- 
niec ten był hochmistrzein i stróżem białych 
głów królewskich. Wuj. <p. Ochmistrz > 

[Hocki] w wyrażeniach: JL. wyprawiać = a) nie 
siedzieć spokojnie, gzić ś.; b) wydziwiać. Brać ko- 
goś na H. = wystrychnąć kogoś na dudka. <Z 
okrzyku Hoc> 

[Hocy, ego, blm., Skoczek] rodzaj tańca. <Z 
okrzyku Hoc> 

[Hoczenie się, a ś., blm.] czynność cz. Ho- 
czyć ś. 

[Hoczyć się, y ś., y\ ś.] p. Huczyć ś. <Nm. 
sich hocken> 

fHod przyi. p. Od: Ustawienia praw króla 
Ka^ziraira słowo hod słowa spełna wyłożona. 
St. wiśl. <Zara. Od> 

[Hoda] przys. p. Hody. 

Hodak, a, Im. i zł. kierpiec. <p. Chodak > 

Hodegietyczny przym. od Hodegietyka. <Gr. 
hodegetikós> 

Hodegietyka, i, blm. nauka, jak uczyć po szko- 
łach loyzszych, wskazówka dla uczących. 

[Hodi] przys. p. Hody: H. radki dać = ciężko 
rady dać. <Ukr. hodi> 

Hodometr, U, Im. y, Odometr przyrząd do mie- 
rzenia przebieganej drogi, do liczenia zrobionych 
krokóic, d r o g o ra i a ■ r. < Gr. hodóraetron > 

Hodometrja, i, blm. sztuka mierzenia drogi. 
<Now. z Gr. hodós = droga -f--metria = mierze- 
nie > 

Hodometryozny przym. od Hodometrja. 



4fi 



HODOWAĆ 

Hodować, uje, *>wał I. f p. Godować: a) Obcho- 
dzili to święto, ?ałe dwie niedziele pijąc i ho- 
dując. Stryj k. ( ss ucztując, biesiadując), b) Gości 
dobrze H. Min. ( = ugaszczać, podejmować, często- 
waó, raczyć, fetować). 2. -J* karmić, żywić: Litwa 
ludzie małe, jako aniołki ziemne, czcza i po- 
karmami hoduje. Stryjk. 3. wychowywać, chować, 
pielęgnować, piastować: H. bydło, rośliny, niemo- 
wlę. Wygląda, jakby r.jabła zr, pazuchą hodo- 
wał. Sienk. Zostawiła tę w krają córkę, małą 
Zosię, kazałem ją H. Mick. Prsen. Od małości 
hodowała go wojna. Sienk. Przen.: H. ją (ss mi- 
łość), jak matka dziecko swe piastuje. Mick. 
Ostatnie moje ziemskie uczucie na świecie, któ- 
rem tulił, hodował jak najmilsze dziecię. Mick. 
4. f utrzymywać: Święte ołtarze hodują, ^ebr. 
H. Ś. wychowywać L, rozrastać, chować ś., rosnąć: 
Oto dom, w którym ś. hodowałem. W naszym 
klimacie cytryny ś. nie hodują. <Ukr. hodu- 
waty > 
Hodowanie, a, blm., czynność cz. Hodować, 
Hodowanie się, a ś., blm., czynność cz. Hodo- 
wać ś. 

Hodowca, y, Im. y ten, co hoduje, co ś. zajmuje 
hodowlą: H. owiec. 

Hodowczyni, i, Im. e forma ż. od Hodowca, 
Hodowla, i, Im. e I. hodowanie: H. roślin, by- 
dła, pszczół. Na polach doświadczalnych wypró- 
bowane są ściśle i umiejętnie najrozmaitsze ho- 
dowle. 2. a) bakt. kolonje bakterji a. grzybków, 
sztucznie otrzymane na gruntach odżywczych: H. 
czysta, kłóta, rysowa, na płytkach, płytkowa, 
b) gorz. sztuczne mnożenie drożdży : H. czysta = 
mnożenie komórek drożdżowych z jednej wybranej 
komórki, w wyjałowionych roztworach i bez przy- 
stępu zarodników innych fermentów, znajdujących ś. 
w powietrzu. 

[Hodryk, u, Im. i] p. Hołdrych. <Zap. Nm. 
Heidenrettig> 

[Hody, Hodi, Hoda] I. ciężko, trudno, niepodob- 
na, niesporo, ani iceź, ani sposób : H. rusyć. H. 
dźwignąć. Bez palicy H. im po chałupie trzep- 
nąć ( — trudno mu przez izbę bez laski postąpić). 
2. dość, stój, basta: Pożartuję bezpiecznie i w żar- 
tach znam H. Iż. 3, wcale. <Ukr. hodi> 

[Hodyjent, a, Im. y] p. Adjunkt. 

X Hodynieo, ńca, Im. ńce p. Odyniec: Bystry 
H. Nar. 

Hodzia, i, lra. owie, Hodża, lep. Chodzia (u ma- 
hometan) nauczyciel, duchowny. <p. Hodża > 

(Hodzić, i, ił] rzucić. <Czes. hoditi > 

Hodża, y, lra. owie p. Hodzia: A modlitwy nie 
nauczysz go? Nie, nauczy go H.; to rzecz nie 
moja. Jeż. <Tur. chodża (z Prs.) = starzec; 
pan; mistrz > 

•J- Hofmistrzyni, i, Im. e ochmistrzyni, przełożo- 
na nad damami dworu królowej polskiej. < p. 
Ochmistrz > 

Hofrat, a, lra. ci urząd i tytuł radcy (nadworne- 
go) iv Austrji i w Niemczech: Ofiarowano mu miej- 
sce hofrata w ministerjura austryjackim. Bał. 
Cichym uśmiechem H. dał poklask tej sztuce. 
Mick. Nuż landratom tłuc w karki, z hofratów 
drzeć schaby. Mick. <Nm. Hofrath> 

Hofratowski przym. od Hofrat: Chodził zawsze 
czarno ubrany i minę miał hofratowsko - mini- 
sterjalną. Rog. 

IHof-usypiaczka, i, Im. i żart. usypiaczka na- 
dworna: Rozkazał, by autor poślubił hof-usypiacz- 
kę. Kon. <Nin. Hof =dwór -f- Usypiaczka> 



hoj, krowicki do pola! 



HOJNTOROSTKA 

f Hoha! w. pobudzenia: H.! świat trąbi, oga- 
ry zaciekli szukają: Bratk. <Okrzyk. > 

Hohapa!, Opapa! nieod. dziec. tańcować, ska- 
kać, podskakiwać. < Dziec. Okrzyk. > 

[Ho hit!] p. Ho! < Okrzyk. > 

[Hoho! a. Hoho hoho!] okrzyk przy szczwaniu 
zająca. < Okrzyk. > 

[Ho hoj I] p Ho!: Ho 

< Okrzyk. > 

[Hohol, a, Im. e] zuch, mołojec: Trzech synów 
hoholów wyhodował. Chodź. <Brs. hohol > 

[Hoho loluja!] przyśpiew. <Hoho! -f- Aleluia > 

[Hohyn, a, Im. y] gatunek wielkich kur. <Z;ip 
przekręcenie Kochinchiny> 

[Haiti, Ojt!] na prawo! (wołanie na konie). 

< Okrzyk. > 

Hoj! w. I. oj!, hej!, ej!: Naje ś., zagrzeje ś. 
i rzecze: H.! zagrzałem ś. Bud. „H., siostrzyczki, 
za mną, sam za mną!" krzyknęła. Zebr. H. pocze- 
kaj, nigdy ci tego nie daruję. L 2. [II.] woła- 
nie na konie. 3. [II.] wypędzanie owiec: II. 7 psia- 
ki, H , H., ruszaj! 4. a. [Hojże !] przyśpiewl- H. 
zapłakały ułany w pochodzie. < Okrzyk. > 

Hoja, i, Im. e bot. p. Perłoplacznia. <Z niby 
Lć. hoya> 

[Hoja!, Hoje!, Hojna!, Hojta!] wykrzyk a. przy- 
śpieio: H., chłopie, do roboty. < Okrzyk. > 
[HojcoJ byle co. < Choć 4- Co > 

1. Hojda, y, lin. y m. iż. dryblas, gidja. <Ukr. 
hoj da > 

2. Hojda! w. I. hej!, hejsa!, hopsasa! : H. H., do 
kielicha, nie -do kordą. L. Przyszli do niego 
jeszcze z rękoma świeżo ukrwawionemi, wy- 
krzykując i on głos zwykły H! H.! po powie- 
trzu roznosząc. Paszk. 2." [H. a. Hojdada!) okrzyk 
przy bujaniu dzieci. <Hoj-}-Da> 

[Hojdać, a, ał i H. ś.] p. Huśtnąć i Hajdać: 

Tara, gdzie była Sparta, dla Bawarczyków po- 
zawieszać niecki, by ś. hojdając, z krainy Likur- 
ga mogli j)rzenosió myślą do Strasburga. Slow. 
Ono u lędźwi moich zawsze ś. hojdało w mie- 
dzianej kolebce. Krasiń. <Z okrzyk. Hojda > 
Hcjdada!] p. Hojda! 

Hojda 5 . a, Im. e] p. Hajda], <p. Hajdaj> 
Hojda*, a, Im. i] p. Majdaj. 
Hojdałka, i, lra. ij p. Huśtawka: Koniecznie ś. 
naparł, żebym z nim poszedł zobaczyć ogródek, 
gruszkę i hojdałkę. Krasz. 
[Hojdanie, a, blm.] czynność cz. Hojdać. 
|Ho]danka, i, Im. i] p. Huśtawka. 
[Hojdawka, i, Im. i] p. Huśtawka. 
[Hoje!] p. [Hoja!]: Wstańcie, chłopcy, II., strysz- 
ki po dolinie! < Okrzyk. > 

Hojkać, a, ał] hukać po lesie. <Dźwn.> 
Hojkanie, a, blm.] czynność cz. Hojkać. 
Hojna!] p. [Hoja!]: H. jego H., pod Krako- 
wem wojna. < Okrzyk. > 

Hojnie, Hojno przys. od Hojny: Natura H. ją 
uposażyła. II. w myśli krew pogańską leją. 
Mick. [Chociaż ich H., ale każdy zajmie]. <p. 
Hojny > 

Hajno p. Hojnie. 

fHojnoletny hojne lata zdarzający: Pokoju mój 
drogi, pokoju sziachetny, pięknej zgody synu H. 
Ryb. J. < Hojny -f- Lato > 

X Hojnopłynący niewyczerpany, obfity: Hojno- 
plynąca wymowa. Troć. < Hojny -}-PŁY> 

Hojnorosłka, i, lin. i bot. p. Rutewnik. <Hoj- 
ny-f ROST> 

Hojnorostka, i, lra. i bot. p. Rutewnik. 



47 



HOJNOROSTNIK 



nOLENDKRNIA 



p. Hojże Ino! < Okrzyk. > 
Hojże ino! < Okrzyk. > 
Hak]. 



Hoinorostnik, a, blm. apt. p. Harmaiina. 
Hojnorościec, ćca, blm. apt. p. Harmina. 
Hojność, i, blm. rz. od Hojny: Chłop podziwiał 
H. nowych znajomych. Prus. 

Hojny I. szczodrobliwy , szczodry, suty, obfity: 
Hojna ręka, dłoń. Czego chcesz od nas, Panie, 
za Twe hojne dary? Kochan. Wieczerza hojna, 
noc niespokojna. Prz. Dobry był nad podziw, 
a H. na zacne uczynki. Kaczk. 2. f bogaty: 
Miasto hojne. Jancz. Kraina, ziemia hojna. Jancz. 
3. [H.] = a) i f obfity, liczny: Hojne żyto. Miał- 
jem bydło hojne. Woda ta niedobra w napoju, 
dla wapna w niej hojnego. Petr. b) ładny. 4. 
bot,: Hojna różdżka p. Rutewnik. <Cze>s. hojny > 
Hojsza!] p. Hojże ino!: H. do łasa! < Okrzyk. > 
Hojta!] p. [Hoja!]; Hojta tojta toi toi tojta! 

< Okrzyk. > 

[Hojże!] p. Hoj!: H., moja kochaneczko, hoc! 
Ona zapłakała w zielonem gaiku, jak ja se za- 
śpiwał: hojze, moja, hojze! < Okrzyk. Hoj + 
Że> 

[Hojże ino!, Hojże ino dana!, Hojże ino hoj!, 
Hojsza ! f Ojże ino!J okrzyk wesoły i przyśpiew. 

< Okrzyk. > 

Hojże ino dana!] 

[Hojże ino hoj!] p. 

Hok, a, Im. 1] p. 

Hokarka, i, Im. i] handlarka, przekupka. < p. 
Hokarz> 

Hokarski] przym. od Hokarz. 

Hokarstwo, a, Im. a] handlarstwo. 
[Hokarz, a, Im. e, Hakarz] handlarz, przeku- 
pień. <Nm. Htfker> 

[Hokbaba , y, lra. yj roś. mięta kędzierzawa 
(mentha crispa). Por. Hak-baba. <?> 

Hokus-pokus nieod. sztuki kuglarskie; kuglar- 
stwo, mamidło: Pokazywać" H. Spirjantus H.! 
Wilk. < Może z Tur. Arab. Prs. hokkabaz = 
kuglarz, skąd Ang. hocus pocus, Nm. hokus- 
pokus i t. d. > 

XHol, u, blm. fl. p. Holowanie: Iść w holu 
( = holować, ciągnąć statek). < p. Holować > 
' Hola! w. I. hej!: H.! jest tam który? H.! stoł- 
ków! L. H. H. pasterze z pola, idźcie Pana wi- 
tajcie, i co macie, to dajcie. Kant. 2. wyraża 
radość, zadowolenie: Cha cha, chi chi, hejże H.! 
Mick. 3. za pozwoleniem!, dosyć!, zaraz!, cicho!, 
stać!, halt! : H., H., któż cię to takich morałów 
nauczył? L. H., mospanie, nie odchodź. L. H.! 
nie róbcie takiego hałasu! H.! poczekaj, nie 
śpiesz ś.! H.! słychać śpiewanie. Mick. H., kole- 
go! Nie bądź taki raptusowy. Mick. 4. [H. a. 
Haula!, Ola!] okrzyk przy zatrzymywaniu koni a. 
bydła. 5. [H. a. Hola hassa!, Ói hola moja ho- 
la!, Hola jeno hola!, holasia holasia!, Holala 
holala!] okrzyk i przyśpiew. < Fr. hola, Nm. 
holla > 

1. [Hola] przys. daleko, późno: Po południu już 
H. H. na dzień =już daiono po wschodzie. 

2. [Hola, I, Im. e] p. Malizna i [Hala]. <Czes. 
hola > 

[Holacka, i, Im. i] p. Holaka. 

[Holaó, a, ał] śpiewając wołać: „hola", nawoły- 
wać ś. śpiewem: Przybywszy na pastwisko, pa- 
sterka do pasterki hola. < Dźwn. > 

[Hola hassa!] p. Hola! 

[Hola jeno hola!] p. Hola! 

Holajza, y, Im. y dłótko stolarskie półokrągłe 
do wyżłabiania w drzewie dziur okrągłych. < Nm. 
Hohleisen > 



Holak, a, ezęś. w Im. i jeśn. gałęzie sucJie na 
sośnie, które pobierający ugaj zwykh kluczkami 
obłamują. < Ukr. holak > 

[Holaka, i, Im. i] gałąź: H. mu śleciała na łeb, 
jak kulom łomdł. Zdr. [Holacka]. < Słc. hol'a--= 
gałąź, laska > 

[Holakowy] przym. od Holaka, gałęziowy: H. 
sążeń. 
'[Holala holala!] p. Hola!: H. H., wilcek g$*i 

niesie. 

X Holander, dra, Im. drowie p. Holender. 

[Holander, dra, Im. dry] p. Oleander. 

[Holanle, a, Im. a] czynność cz. Holać. 

Holarz, a, Im. e p. Holownik, 

[Holasia] p. Hola! < Okrzyk. > 

[Holawa, y, Im. y] p. Halawa. 

Holclajna, y, Im. y powr. linka do wiązania to- 
warów na wozach. < Nm. Holzleine > 

I Holcmark, u, Im. i] kara za ścięcie drzewa. 

< Nm. Holzmarke > 

! Holcsznyt, u, Im. y rycina rznięta na drzewie, 
drzeworyt. <Nrn. Holzschnitt > 

Holcszruba, y, Im. y p. Holcśruba. Łab. Zdr. 
Holcszrubka. 

Holcszrubka, i, Im. i p. Holcszruba. Łab. 

Holcśruba, y, Im. y, Holoszruba, Drewnica 
rzem. śruba w drzewo wkręcana, śruba do przy- 
mocowania przedmiotu metalowego do drzewa, in. 
szruba drzewna. < Nm. Holzschraube > 

fHold, u, Im. y p. Hołd. 

[Holdapa, y, lra. y, Holdepa] I. jołop, safandu- 
ła, niezdara. 2. p. Goldapa. < ? Por. holopa > 

[Holdepa, y, Im. y] I. p. Holdapa. 2. p. Gol- 
dapa. 

1. Holec, Ica, Im. Ice] sucha gałąź: Marysia 
zbierała suche gałęzie (holce). Krasz. < Ukr. 
hołeć, Brs. halce > 

2. [Holec, Ica, Im. Icy] chłopak. Zdr. [Holeczek]. 

< Słc. Cześ. holec > 

[Holeczek, czka, Im. czki] p. 2. Holec. 

[Holeć, eje, ał] przychodzić do nędzy, stawać ś. 
biednym, ubożeć. < Brs. haleć> 

Molenda, y, Im. y powr. gatunek liny szyper- 
skiej. < Może Nm. Holleine > 

Holender, dra, Im. dry I. lra. drowie a. X Holan- 
der, X0lander, X Olender, x Olęder osadnik spro- 
toadzony z Holandji: U nas osadników z Holandji 
sprowadzonych, chowem bydła najwięcej bawią- 
cych ś., holandrami, holendrami, olandrami, olę- 
drami, olendrarai zowią. Vol. 2. w lin. osada, ko- 
lonja holendrów: Stada na Holendrach piękne. L. 
3. X dukat holenderski. Wyb., Goł. 4. ser holender- 
ski. 5. łuk, zatoczony przez ślizgającego ś. na lo- 
dzie łyżwiarza. 6. przyrząd w papierni do robie- 
nia papki papierowej. 7. a. Wiatrak holenderski 
wiatrak złożony z budowli stałej z wierzchem tylko 
ruchomym. 8. [Holendry] = rodzaj ziemniakóio. <Z 
nazwy mieszkańców Holandji > 

[Holender, dru, blm.] p. Kolender. 

Holenderka, i, Im. i, [Olenderka] I. osadniczka 
rodem z Holandji. 2. krowa rasy holenderskiej: 
Od obór i staien rozlegało ś. porykiwanie holen- 
derek i rżenie koni. Rodź. 3. gatunek dachóioki 
wyginanej Cp. Esówka). 4. gatunek łyżwy, 5. ga- 
tunek tabaki. 

Holendernia, i, Im e, [Olendernia] I. osada ho- 
lenderska, folwark przez Holendra a. Holendrów 
zamieszkany, gdzie ś. najwięcej nabiałem zajmują. 
2. obora, szczeg. dworska: Smród, powietrze, jak 
w holenderni. Ułożono tego dnia płynąć do ho- 
lenderni; była to w istocie krowiarnia, gdzie 



d.k 



HOLENDERSKI 



HÓŁDADA 



utrzymywano kilkadziesiąt sztuk wybornego by- 
dła. And. < Od osadników Holendrów > 

Holenderski: Dachówka holenderska p. Esówka. 
Wiatrak H. p. Holender. Ser H. -rodzaj sera, in. 
holender. Żart.: Bądź zdrów, H. śledziu! = 
adju, Fruziul Holenderskie bogi cuda czynią na 
świecie. L. (= dukaty). 

Holendrować, uje, owal I. zakreślać łyżwami 
na lodzie linje esowate. 2. intr. w arkuszach zło- 
żonych za pomocą piłki robić wydrążenia na grzbie- 
cie, naprowadzać je klejem i przytwierdzać do tego 
oprawę. 3. kraw. p. Ranterować. < Fr. hollan- 
der > 

Holendrowanie, a, blm., czynność cz. Holen- 
drować. 

[Holer, U, Im. y] kłopot, ambaras, nieszczęście: 
Mam s nimi czyste" holery. < Może z Cholera > 

Holflet, u, Im. y org. jeden z fletowych głosów 
organu. < Nm. hohl = pusty -f- Flet > 

[Holijender, dra, Im. dryj p. Oleander. 

fHolik, a, Im. i hołysz, golec. < Cześ. holik > 
Holikać, a, al] p. Helikać. 
Holikanie, a, blm.] czynność cz Holikać. 
Holimak, a, lin. i] niezgrabjasz, niezdara, roz- 
trzepaniec. < Por. Gołomanka i Hołomek> 

[Holizna, y, Im. y] miejsce niezarosłe w lesie. 
< p. Halizna > 

[Holka, i, lra. i] p. Gołka. < Słc. Cześ. holka > 

Holkiel, a, Im. e, Olkiel I. kara. dłótko do ro- 
bienia żłobków. 2. stoi. hebel z ostrzem półokrąg- 
łym. Zdr. Holkielik. < Nm. Hohlkehle > 

Holkielik, a, Im. i p. Holkiel. 

Holkiellistwa, y, Im. y fortep. leżąca na falli- 
stwie ruchoma listewka, oklejona jianelą, o którą 
opierają ś. auslezery. <Nm. Hohlkehlleiste > 

Holm, U, blin. chera. pierwiastek metaliczny z mi- 
nerałów cerytowych, Hra. <Niby Łć. holmium, 
od nazwiska Holm > 

Holma, y, Im. y belka, nakrywająca słupy sta- 
widlowe. <Nm. Holm> 

Holny p. Holowniczy: Holua linka p. Hólka. 

[Holofernik, a, Im. cy] chłopiec a. dziecię swa- 
wolące, zbyinik. Por. Holofnik. < Może od biblij- 
nego Holofernesa > 

[Holofić, i, ił] I. hałasować, krzyczeć, wrzeszczeć, 
wyprawiać krzyki, swawolić. 2. mówić niewyraźnie. 
<. Cześ. holofiti > 

IHolofienie, a, blm.] czynność cz. Holofić. 

[Holofnik, a, Im. cy] krzykacz. Por. Holofer- 
nik. 

[Holofy robić] krzyczeć; mówić niewyraźnie. 

[Holokać, a, ał] wołać, krzyczeć: Na lesie ho- 
lokam, a gajowego niema. < Okrzyk. > 

[Holokanie, a, blm.] czynność cz. Holokać. 

Holometr, u, Im. y narzędzie do mierzenia ką- 
tów. < Now. z Gr. hólos = cały -f- mćtron = 
- mierz > 

Holometryczny tyczący ś. holometru. 

Holomorficzny mat.: Funkcja holomorficzna = 
monogieniczna, jednowartościowa i ciągła w rozwa- 
żanej części płaszczyzny. < Now. z Gr. hólos = 
cały -f- Morficzny > 

[Holopa, y, Im. y] I. a. [Homela] duża kość 
w potrawie (np. rura w barszczu). 2. coś wiel- 
kiego niezgrabnego : Czapka, jak H. 3. a. [Olo- 
pa] kobieta tłusta, tęga a. chuda, wysoka i nie- 
zgrabna ( p. Goldapa). 4. duża niezgrabna noga: 
O jakie to md holopy! < Por. Cześ. holópa-- 
zad koński, Holdapa, Jołop i t. p. > 

[Holopki, pek, bl D .] nóżki gołe. 

Tom II. 49 



Holosteryczny fiz.: Barometr II. p. Barometr. 

< Now. z Gr. hólos = cały -j- stereós = mocny, ma- 
sywny > 

Holosteryk, u, Im. i fiz. barometr holosteryczny. 

< p. Holosteryczny > 
Holować, uje, owal I. [H.] sprowadzać: Wiele 

soji zbrakuje (potrzebuje), cyli z Polski nie ho- 
luje. 2. fl. ciągnąć statek pod wodę za pomocą 
linek, idąc brzegiem rzeki ( = iść w holu), a. za 
pomocą statku parowego a. koni: H. statek. Przen. 
żart.: Holował, holował, aż przeholował. Prz. 3. 
zł.: H. na grandę = zabijać, mordotoać. <Nm. ho- 
len> 

Holowanie, a, blra., Holówka, X Hol czynność 
cz. Holować. 

Holowniczy, Holunkowy, Holny od holowania: 
Statek H. Holownicza ścieżka, holna a. holun- 
kowa droga = pas pobrzeżny nad rzeką do holo- 
wania statków. 

Holownik, a, lra. i I. Im. cy, a. Holarz ten, co 
holuje: Wielu górali najmuje ś. za holowników, 
ciągnących łódki w g-órę Dunajca od Szczawni- 
cy do Czerwonego Klasztoru. 2. statek do holo- 
wania. 3. dziesięcio garnców a miara smoły. 

Holówka, i, blm. p. Holowanie. Wej. 

f Holtaj, a, Im. e p. Hultaj. 

[Holukać, a, ał] I. p. Helikać. 2. wyśmiewać: 
Parobki na nią holukają. — A tobie juże z gro- 
chowin wianek nosić, ha! <Dźwn. > 

[Holukanie, a, blm.] czynność cz. Holukać. 

Holunkowy p. Holowniczy. 

Holwand, u, Im. y fortep. ściana fortepjanu wy- 
krzywiona na prawo od klawjatury do końca for- 
tepjanu. <Nm. hohlo Wand dosł. ;= pusta ścia- 
na > 

fHołaczek, czka, Im. czki holotka: Naleźli ja- 
kichsi kołaczków kilku; ale zaś puścili, gdy ś. 
nie było nad kim pastwić. Paszk. <Czes. ho- 
laćek> 

[Hołczeć, y, ał, Hołczyć] krzyczeć, hukać (np. 
w lesie). <Dźwn. > 

[Hołczenie, a, blra.] czynność cz. Hołczeć a 
Hołczyć. 

[Hołczyć, y, ył] p. Hołczeć. 

Hołd, u, lra. y, f Hołd I. homagjum, akt uro- 
czysty, wykazujący uległość hołdo wnika zwierzchnie- 
mu panu: H. składać, odbierać. Proporzec, czyli 
H. pruski. Kochan. Dziś Zakon, wedle starego 
zwyczaju od miast i książąt podarunki bierze, 
jak winne hołdy z podległego kraju. Miek. 2. 
f poddaństwo lenne: Ręka pracowitych panować 
będzie, zaś zdradliwa będzie hołdem. Bud. Wnet 
nasi prawobiercy wymknęli ś. z hołdu. L. 3. 
X okazywanie uległości, poddańczości : Hołdy nie- 
wolnicze zasługują więcej na wzgardę, jako na 
dobre przyjęcie. Ust. 4. okazanie czci, pokłon, 
czołobitność: H. powinny. Składać H. czyim cno- 
tom. H. wdzięczności, uszanowania. Poeta za- 
płonął namiętnością do przyjmującej hołdy jego 
pani. Chin. Towiański pogrążał ś. w marzeniach, 
zadowolony hołdami szczupłego kółka. Chin. 
Nieraz od służby zwiedzionej na dworze odbie- 
ra hołdy książęciu powinne. Mick. Straszne są 
bogi Litwy, którym hołdy święcę. Syrok. <Nm. 
Huld ż., S. Gnm. hold> 

Hołda, y, Im. y gór. kupa ziemi, kruszec a. mi- 
nerał jeszcze to sobie mająca, przy robocie na gro- 
madę zrzucona, p. Hałda: H. węgla. <Nm. Hał- 
dę > 

[Hółdada!] naśladowanie niezgrabnego biegu (ko- 
nia, wilka i t. p.). <Dźwn. > 



HOŁDKRNIA 



IIOŁOWICZANKA 



Hołdernia, i, Im. e ryb. sadzawka, w której ma- 
ciory zimą przebywają. <Z Nm. Haltcr = rybni k, 
sadz> 

Hołdernik, a, Im. cy dozorca holderni. 

Hołdować, uje, owal, f Ołdować I. komu = być 
czyim hołdownikiem, poddanym, podlegać komu, skła- 
dać hołd, cześć: Hołdują, im, dając dań na każdy 
rok. Leon. Lud miasta otworzy ei bramy i bę- 
dzioć hołdował i służył. B. G. Naród tak słaby 
i tak długo obcym hołdujący. Mick. Jesteś sam 
w sobie wolen, inszym nie hołdujesz. Jeżów. 
Rycerz turniejowy, patrzając z oddala, hołdo- 
wał dziecku Litwy. Syrok. Przen.: Mniej wieś- 
niaków, niż panów, medykowi hołduje. Ocz. 
(— uznaje go, jest mu powolnych, ufa mu). 
Przen.: H. komu, czemu = oddawać ś., być po- 
wolnym, schlebiać czemu, uprawiać co: Z mu- 
su, nie z chęci bezprawiu hołduje. Bardz. Nad 
pieniędzmi H. masz, nie im H. Min. Najmniejsza 
w świecie liczba jest tych, którym fortuna hoł- 
duje. Gol. H. modzie (-iść za modą, oglądać ś. na 
nią, trzymać ś. jej). 2. f kogo a. nad kim -podbijać, 
robić hołdownikiem, ujarzmiać, robić sobie powolnym, 
zniewalać: Hołdował sobie nieprzyjacielskie mia- 
sta. Troć. Wsiędzie na woźni ki II. świat. Groch. 
Człowiek rozumem hołduje pod moc swoje wszyst- 
kie zwierzęta. Białob. Przen.: Hołduje sobie ser- 
ca. Troć. 3. [H ] = a) pilnie zbierać dla siebie; 
przywłaszczać cudze rzeczy, b) na kogo = krzyczeć 
na kogo, fukać, gromić kogo. <p. Hołd> 

[Hołdować, uje, owal] hulać, ucztować. <p. 
Hołdy > 

Hołdowanie, a, blm., czynność cz. Hołdować. 

[Hołdownica, y, lin. e] kobieta chciwa, starają- 
ca ś. żyć cudzym kosztem. 

Hołdownictwo, a, blm. I. poddaństwo lenne; stan, 
rola hołdownika: Rozdrażniły ś. nawzajem pióra, 
dowodzące hołdownictwa lub niehołdownictwa 
królów polskich cesarzom niemieckim. Lei. Imie- 
niem hołdownictwa powierza w ich ręce i miecz 
sprawiedliwości i prawo książęce. Syrok. 2. 
X zb. hołdownicy. 

Hołdowniczy, Hołdowny, fHołdowy oddający 
hołd, uznający ś. za hołdownika, lenno -poddany, 
lenny, danniczy : Przysięga hołdownicza. Kraje 
hołdownicze. Hołdowniczy, ego, Im. owie p. Hoł- 
downik: Jako H. książęcej korony, nad Litwą od 
Niemeńskich czuwał pograniczy. Syrok. 

Hołdownik, a, Im. cy I. a. f Ółdownik, Hołdow- 
niczy ten, co hołduje komu, lennik, toasal. Przen.: 
H. Minerwie. Mick. Liczne u drobnych stopek 
hołdowniki ściele. Syrok. 2. [II.] chciwiec, ła- 
komy na cudzą własność. 

Hołdowny I. p. Hołdowniczy: Hołdownym i po- 
mocnym przeciwko Krzyżakom obiecał ś. Murin. 
Tę składały przysięgę hołdowne książęta. Fel. 
fEL. sługa -wasal. 2. X podbijający: Kazimierz 
Wielki na Rusi aż pod sam Krzemieniec miecz 
H. rozwodzi. Błaż. 

fHołdowy p. Hołdowniczy: Sługi H. ( = wa- 
sal). 

Hołdrych, u, blm. bot. I. p. Kapusta. 2. [H. 
a. Hodryk] roś. raphanus raphanistrum. <Może 
z Nm. Heidenrettich> 

[Hołdy, ów, blp,] uczta. <Czes. hody Im. = 
gody > 

[ Hołdy- bołdy] wilki (w zagadce). <Dźwn. > 
[Hołdy rołdy hobasa!] przy&piew. <Okrzyk> 

1. [Hołdys, a, lin. yj^Goldus. 

2. (Hołdys] przyśpiew : II gołdys ja chłopak 
wesoły. < Okrzyk. > 



[Hołk, u, Im. i] krzyk. <Ukr. i Brs. hołk> 

[Hołooel, bli, Im. ble] p. Hołobla. 

[Hołobelka, i, Im. i] p. Hołobla. 

Hołobla, i, Im. e, [Hołobel, Ołobla, Ołobel, Oho- 
łobla] jeden z dwuch dyszlów pobocznych, %o klóre 
konia do pojedynczego wózka wprzęqaj(i: Gdy ko- 
nia nie może, bije po hołoblach. Prz. Zdr. [Ho- 
łobelka]. < Ukr. (o)holobli, Bis. hałobli, naj- 
częściej blp.; por. GLOB> 

[Hołoblowy] przym. od Hołobla: Koń Ę..(=nie 
orczykowy). Uprząż hołoblowa. Wol. 

[Hołocie, a, Im. a, Hołociuch] dziecko: Strzeż 
Boże, kieby baba H. powiodła za sobą. <Ukr. 
hołociuć, Brs. hałaeia> 

[Hołociuch, a, Im. y] I. hołysz, golec, obdartus; 
Ha! zapatruje ś. H. na innych. Prus. 2. p. Ho- 
łocie. 3. pastuszek. 

1. [Hołod, u, Im. y] bot. p. Świerzbnica. <Brs. 
hoład> 

2. [Hołod] głodny: Ni syt, ni H. (=ani syty, 
ani głodny). <Z Ukr. hołodnyj> 

[Hołodraniec , ńca, Im. ńce] hultaj, nicpoń. 
<Ukr. hołodraneć> 

[Hołodryga, I, Im. i] I. lekkomyślnik, trzpiof, 
nicpoń. 2. dziewka wielkiego iczrostu. <Ukr. ho- 
łodryga^ 

[Hołodupiec, pca, Im. pcy] p. Gołodupicc. <L 
Ukr. holyj - goły -f- Dupa> 

fHołomek, mka, Im. mkowle p. Gołomanka. 
<Czes. holomek> 

[Hołomszenie, a, blm.] czynność cz. Kołomszyć. 

[Hołomszyć, y, ył] bić, okładać razami bez żadne- 
go ładu; męczyć, dusić, dręczyć. <Ukr. hołóm- 
szyty dosł. = zagolić > 

[Hołopięta, y, Im. y] p. Gołopięta. < Przekład 
fonetyczny Ukr. hołopjatyj > 

[Hołopup, a, Im. y, Hołopupiec] pog. szlachcic 
ubogi, szlachcic chodaczkowy: Co by na to wszyscy 
powiedzieli, że nas Kropiński jeden, H. i dziwak, 
przez nogę przerzucił? Rzew. < Częściowy prze- 
kład fonetyczny Ukr. hołopup dosł. = gołopęp> 

[Hołopupiec, pca, Im. pcy], I. = Gołopup. 2. p. 
Hołopup. 

[Hołoszenie, a, Im. aj zawodzenie, lament: H 
płaczek. <Ukr. hołoszinje> 

[Hołosznie, i, blp.] p. Chołosznie. 

[Hołośnie, i, blp.] = Chołosznie. 

Hołot, a, Im. y zł. p. Hołota. 

Hołota, y, blm. I. m. hołysz, golec, biedak. 2. 
zb. a. X Gołota ludzie biedni; pospólstwo, talałaj- 
stioo, hałastra, motłoch, zbieranina. Przen.: Drugą 
ręką z czapki proso w trawę miota dla wróblów, 
spada z dachów krzykliwa H. Mick. 3. hała- 
stra, czeladź obozowa, ciury: Piechota węgierska, 
arkabuzerowie, artylerja, spory poczet hołoty, 
to jest czeladzi obozowej. Roi. 4. [H. a. Olota | 
dziatwa: II. znała drukowane. 5. zł. = a)a. Cho- 
łota, Hołot koń. b) m. złodziej koni, koniokrad 
Zdr. Hołotka. <Ukr. hołota > 

Hołotka, i, blm. p. Hołota. 

X Hołotny przym. od Hołota: Towarzystwo to 
wydawało ś. mu za podłe, za hołotne. Bał. 

[Hołowa, y, Im. y] I. głowa; przen. przełożony, 
naczelnik: Została artylerja ze swemi hołowami 
puszkar.skiemi. Gors. 2. wójt; sołtys. Zal. Zdr. 
[Hołowka, Hołowieńka]. <Ukr. hołowa, Brs. ha- 
ława> 

Hołowica, y, Im. e sztuczne drożdże (górne), 
wyrabiane w gorzeln>choie. <Ukr. hołowycia> 

Hołowiczanka, i, Im. i, Orożdżanka gorz. maki 
kadź drewniana, przeznaczona do przerabiania pro- 
dukcji drożdżowej. 



50 



H0Ł0W1ENKA 



HOMERYCZNY 



fHołowieńka, I, Im. ij p. Hołowa: One jedwab- 
ne słówka, mój braciszeńku, moja holowieńko. 
Klon. 

jHołowinka, i, Im. I] roś. chaber łąkowy (cen- 
taurea iacea). <Ukr. hołowinka> 

[Hołowka, i, Im. i] p. Holowa: Biedna moja 
H. z szynkowaniem takim. Jeż. < Ukr. ho- 
łouka> 

Hołownia, i, Im. e zool. p. Uhla. <Ukr. ho- 
łownia > 

Holownik, a, Im. i konewka dzisięciogarncowa, 
której używają Smolarze do ścieku smoły. <Ukr. 
hołounyk> 

X Hołtopiaga, i, Im. i chłystek (?): Na to po- 
trzeba mi być tu, we środku, pomiędzy takim 
kniaziem Jarema, a takim hołtopiaga Krzywono- 
sem. Jeż. <Por. Ukr. holtipa = motłoch> 

[Hołub, a, Im. y] gołąb. Zdr. [Holubek, Hołub- 
czyk, Hołubenek]. <Ukr. Brs. hołub > 

[Hołubczyk, a, Im. i] p. Hołub: Patrzę przed 
siebie, a ów mój H. siedzi sobie na koniu, mos- 
paneńku, jak siedział. Jeż. <Ukr. hołubczyk > 

[Hołubec, bca, Im. bce] p. Hołupiec. 

[Hołubeczka, i, Im. i] p. Hołubka: Aj! cóż to- 
bie, hołubeczko moja? czy nie słaba ty? Krasz. 

Hołubek, bka, Im. bki I. [IŁ] p. Hołub: Idę 
z nim na Lachów i twego hołubka odnajdę, choć- 
by pod ziemią. Sienk. 2. bot. p. Zasłonak. 
<Ukr. hołubok> 

[Hołubenek, nka, Im. nki] p. Hołub. 

[Hołubić, i, ił] I. a. X Gołębic nazywać hołub- 
kiem, pieścić, utulać: Hołubił i pilnował naszego 
sokoła. Hołubili i synkiem zwali. Sienk. Naj- 
młodsze dziecko wziął na ręce, nosił je po izbie, 
hołubił, kołysał, mrucząc coś do niego o dziadku. 
Orzesz. Wnuczkę niekiedy hołubił, jakby jej ża- 
łował, lub pocieszać chciał. Jeż. 2. oswajać, 
nęcić, jednać sobie człowieka a. zwierzę łagodnym 
obejściem. <Ukr. hołubyty> 

[Hołubiec, bca, Im. bce] I. p. Hołupiec i Go- 
łąbek: Ja na lutni hołubce przebieram powoli, 
a słowik toż powtórzył na wierzchu topoli. Zim. 
2. [Hołubce, blp.] = a) potrawa gołąbek, [aołąbkt]: 
Zawezwała panny do lepienia pierogów i zawi- 
jania hołubców. Jeż. b) potrawa z katzy jagla- 
nej i kapusty. <Ukr. hółubeć> 

[Hołubiejnik, a, lra. i] roś. miodunka polna (an- 
chusa aryensis). <Brs. hałubiejnik> 

| Hołubienie, a, blm.] czynność cz. Hołubić. 

Hołubka, i, Im. i I. [H.] gołąbka: H spała 
jeszcze. Krasz. 2. fl. drąg z hakiem, którym wi- 
cie w czasie kręcenia około chlubownicy obwijają: 
Szkutnicy potrzebują drzewa na hołubki do krę- 
cenia. Kluk. Zdr. [Hołubeczka]. <Ukr. hołubka > 

[Hołumić się, i ś., ił ś.] kłócić ś. <Ukr. ho- 
łumyty sja> 

[Hołumienie się, a ś., blm.] czynność cz. Ho- 
łumić ś. 

Hołupiec, pca, Im. pce I. a. [Łupieo] w tańcu, 
a szczeg. w mazurze —uderzenie do taktu obcasa- 
mi. 2. [H. a. Hołubec , Hołubiec] = a) figura 
to tańcu, wykręcanie ś. dwuch par tańczących, b) 
muzyka do tego tańca. < Ukr. hółubeć > 

[Hołuza, y, Im. y] pog. stara baba. <?> 

[Hołys, a, Im. y] p. Hołysz. 

Hołysz, a, Im. e, (Hołys] golysz, chudeusz, go- 
lec, hołota, biedak: Dla hołysza nie jest dyzho- 
nor, że go łajdakiem zowią. L. Przechero! sza- 
raku, hołyszu! Sienk. A tara odźwierny, rozka- 
zom wierny, biedne hołysze nie wpuszcza słyszę. 
Syrok. <Ukr. hołysz > 



Homagjalny przym. od Homagjum, hołdowniczy, 
poddańczy, loiernopoddańczy: Przysięga homagjal- 
na. Elektor, książę pruskie, homagjalną cho- 
rągiew odebrał. Niem. <Śr. Łć. homagialis> 

Homagjum, w lp. nieod., lin. a, ów hołd; przy- 
sięga wierności poddańczej. <Sr. Łć. homagium> 

Homalograficzny : Mapa homalograficzna p. Ma- 
pa. <Ńow. z Gr. homalós- gładki -f-grafikós = 
pisany> 

f Homan, u, blm. p. Oman. 

Homar, a, Im. y zool. (homarus vulgaris) sko- 
rupiak slupkooki, dziesięcionogi, dług ood włokowy. 
<Fr. homard> 

HomatrOpina, y, blm. chein. i apt. krystaliczna 
substancja, należąca do alkaloidów. < Now. z Gr. 
horaós = podobny -f- Atropina > 

[Homeła, i, Im. e] p. Holopa. <Ukr. homił- 
ka = kość biodrowa, podramienna> 

[Homen, u, Im. y] I. tumult, zgiełk, icrzawa, 
hałas. 2. orszak mar dziwacznych , otaczający 
wóz dżumy: "Wystraszony Podolak ujrzał sze- 
roką drogą ciągnący ś. H.: był to orszak 
mar dziwacznych, co otaczał wóz wokoło; wóz 
był czarny i wyniosły, a na nim siedziała 
dżuma. Wójc. H. szedł dalej, a Podolak widział, 
jak drzewa, krzaki, i sowy, i puhacze, wysokie 
przybierając postacie, zwiększały ten orszak. 
Wójc. Ciągnie H. ponury, pieją, skaczą, tańcu- 
ją, biją w bębny, kotły. Gosł. M. II. ten czyli 
orszak mar otaczał siedzącą na wzniosłym wo- 
zie Dżumę. Gosł. M. Por. Gomon. <p. Gomon> 

X Homeopat, a, Im. ci p, Homeopata. 

Homeopata, y, Im. ci, X Homeopat lekarz, wy- 
znający zasady Hahnemanna i podług nich leczący. 
<Now. z Gr. hómoios = podobny + pathos = cier- 
pienie > 

Homeopatja, i, blm., X Homeopatyka sposób le- 
czenia Hahnemanna. 

Homeopatycznie przys. od Homeopatyczny. 

Homeopatyczny przym. od Homeopatja: Lecze- 
nie homeopatyczne. Dawki homeopatyczne. Przen.: 
drobny, nikły, zbyt mały, szczupły, skąpy, minjatu- 
rowy: Wieści z szerszego świata dochodziły tu 
w dozach homeopatycznych. 

X Homeopatyka, i, blm. p. Homeopatja. Sł. 
wil. 

X Homer, a, Im. y hut. nazwa kuźnicy tuodnej 
pod Karpatami. <Nm. Hammer = młot > 

Homerologja, i, blm. nauka o Homerze i jego 
dziełach, literatura tycząca ś. Homera: Prace z za- 
kresu homerologji. Ćwik. <Now. z Gr. Hóme- 
ros = Homer -{-- logia = nauka > 

Homerul , u, blm. samorząd, hasło autonomi- 
stów to krajach Wielkiej Brytanji: Idea horaerulu 
poczyni dalsze postępy w społeczeństwie angiel- 
skim. < Ang. homerule = samorząd > 

Homeruler, a, Im. rzy, Homruler, Homerulista 
obywatel kraju, wchodzącego w skład Wielkiej Bry- 
tanji, domagający ś. autonomji dla swej ojczyzny: 
Szkoccy homerulerzy i przeciwnicy drastycznych 
reform kościelnych podali sobie ręce. <Ang. 
homeruler > 

Homerulista, y, Im. ści p. Homeruler: Obóz li- 
beralny rozbił ś. na homerulistów i unjonistów. 

Homeryczny I. Wiersz H. = taki, jak w llja- 
dzie a. Odysei Homera: Nie mogąc obrać formy 
homerycznej... Syrok. 2. epiczny, opisowy. 3. 
głośny, szczery, serdeczny, niepowstrzymany, bez ce- 
remonjl: Śmiech H. rozległ ś. dokoła. Krasz. Pol- 
scy rycerze stali, słowy wyzywając krzyżackich, 
wzajem ś. łając i walcząc homerycznemi wy- 



51 



HOMERYDZI 



HONOR 



krzyki. Krasz. <Gr. hornerikós = należący do 
Homera > 

Homerydzi, dów, blp. piewcy, utrzymujący 
w podaniu ustnym pieśni Homera. <Gr. Homeri- 
dai = potomkowie Homera > 

Homerysta, y, Im. ści uczony poświęcający ś. 
badaniom dziel Homera. <Now. z Gr. Hóme- 
ros = Homer> 

Homeryzować, uje, ował upodobniać bohaterom 
Homera: Nieoszacowany baryła, rumiany, home- 
ryzowany, śmiejący, byle hulał i pił, o nie zresz- 
tą, nie dbał. Krasz. 

Homeryzowanie, a, blm., czynność cz. Home- 
ryzować. 

Homileta, y, Im. ci, Homiletyk wykladacz tekstu 
Pisma św. <Gr. homiletes dosł. = towarzysz, roz- 
mawiający z kim> 

Homiletyczny przym. od Homiletyka: Wykład 
H. Metoda homiletyczua. <Gr homiletikós dosł. 
= dotyczący rozmowy, towarzystwa > 

Homiletyk, a, Im. cy p. Homileta. <Gr. ho- 
miletikós > 

Homiletyka, i, blm. nauka o układaniu homilji. 
<Gr. homiletike ż., przymiotnik od homilia, p. 
H o mil ja > 

Ho mil ja, i, Im. e nauka do ludu, wykładająca 
tekst Pisma Św., kazanie, zawierające wykład i roz- 
biór Ewangielji. <Gr. homilia dosł. = towarzystwo, 
rozmowa > 

Homiljarjusz, a, Im. e p. Homiljarz. 

Homiljarz, a, Im. e, Homiljarjusz książka, za- 
wierająca w sobie homilje. <Now. Łć. ho mili a- 
rium, to zaś z Gr. homilia = rozmowa, później ro- 
dzaj kazania > 

Homocentryczny jednośrodkowy : Trzeba, żeby 
.światło pochodziło z jednego punktu, czyli było 
homocentryczne. <Now. z Gr. horaós = jednako- 
wy -}-Centr> 

Homochroniczny zgodny, odpowiedni co do cza- 
su. <Now. z Gr. homós = jednakowy -J- Chro- 
niczny > 

Homogien, u, Im. y rzecz, istota jednorodna: 
Różniczkowanie postępowe w przyrodzie zmusza 
materję do przechodzenia z podobnego do prze- 
ciwnego, z homogienu do heterogienu. <Gr. 
homogenes = jednorodny > 

Homogienicznie fil. przys. od Homogieniczny. 

Homogieniczność, i, blm. fil. rz. od Homogie- 
niczny. 

Homogieniczny fil. p. Jednorodny: Materja ho- 
mogieniczna. 

Homogienja, i, blm. fil. p. Jednorodność. <Gr. 
homogćneia> 

Homograficzny I. mat. przym. od Homografja; 

j e dnokr eślny, rzutowy. 2. Przedruk H. = 
przedruk z zachowaniem wyglądu egzemplarza, 
z którego ś. przedrukowuje. 

Homografja, i, blm. mat. jednokreślność, rzuto- 
wość. <Now. z Gr. homós = jedna kowy -f- - gra- 
fia = pismo > 

Homolec, Ica, Im. Ice p Chomolec. <Nm 
lIangeholz> 

Homolog, u, Im. i pokrewny związek chemiczny: 
Związki aromatyczne = pochodzące od benzolu 
i jego homologów. <Gr. homólogos = zgodny > 

Homologacja, i, Im. e praw. zatwierdzenie przez 
sąd umów dobrowolnych lub uchioal (np. rady fa- 
milijnej, wniosku hipotecznego). <Śr. Łć. homo- 
logatio > 

Homologiczny przym. od Homologja, zgodny, od- 
powiedni do czego; podobny pod względem budowy 



i pochodzenia (np. płuca człowieka i pęcherz 
pławny ryb; skrzydła ptaka i przednie nogi psa 
a. ręce człowieka). Mat.: Figury homologiczne - 
będące w homologji. Cheni.: Szereg H. Związki 
homologiczne. 

Homologizować, uje, owal kogo, co z kim, 
z czym = upatrywać homolog ję, upodobniać , po- 
równywać: Porównywać każdego wiciowea z naj- 
wyżej rozwiniętym zwierzęciem, a nawet go 
z nim H. 

Homologizowanie, a, blm., czynność cz. Homo- 
logizować. 

Homologja, i, blm. I. chem. różnica o CH, 
w systematyce związków organicznych. 2. fil. zgod- 
ność, odpowiedniość (w filozofji pitagorejskiej): 
zgodność trybu życia z ideałem boskim (u stoików); 
zgodność życia z wymaganiami rozumu. Por. Ana- 
logja. 3. mat. odpowiedniość dwu jigur taka, że 
dwa ich punkty, sobie odpowiadające, są na jedne) 
prostej z tak zwanym środkiem homologji, a dwie 
proste odpowiednie przecinają ś. na prostej, zwanej 
osią homologji. <Gr. homologi'a> 

Homomorficzny jednakowego z czymś kształtu. 
<Gr. homós = jednakowy -h raorfe = postać > 

i Homon, u, Im. y] p. Gomon: Przy tera homo- 
nie tobie ś. dostanie ( = swarze). <p. Goraon> 

[Homonić, i, ił] p. Gomonić. 

Homonim, u, Im. y wyraz jednobrzmiący, ale 
oznaczający co innego: Na homoniraach polegają 
kalambury. <Gr. homónymon> 

Homonimja, i, blm. fil. w logice dwuznaczność. 
<Gr. homonyraia> 

Homopleroty, ot, blp. gie. p. Izorachje. <Now 
z Gr. horaós — jednakowy -j-p^erótós = napełnio- 
ny > 

Homotetyczny mat. przym. od Homotezja. 

Homotezja, i, blm. mat. odpowiedniość figur 
gieometrycznych , stanowiąca szczególny wypadek 
homologji (oś w nieskończoności). <Now. z Gr. 
homós = podobny -f- - thesia = położenie > 

Homruler, a, Im. rzy p. Homeruler. 

[Homst, a, Im. y| djabeł: Honistaś ty zjad! 
(przekleństwo). <?> 

[Homtać, Cze, tał] miąć, gnieść. <?> 

I Homtanie, a, blm.] czynność cz. Homtać. 

Homunkul, a, Im. e, Homunkulus człowieczek, 
człeczyna, zarodek człowieka: Filozof nie stwarza 
homunkulów, chociaż zna skład komórki orga- 
nicznej i wie, od jakich warunków zależy je 
rozwój. Mahr. < Łć. homunculus> 

Homunkulus, a, Im. y p. Homunkul. 

[Honcfot, a, Im. y] p. Huncfot. 

[Honczarstwo, a, blm.] I. garncarstwo. 2. wy- 
roby gliniane. <Ukr. honczarstwo > 

[Honem, Hónem, Hanem, Hony, Gonkiem] przys. 
żywo, żwawo, zwinnie, prędko, natychmiast, w lot. 
<Czes. honem > 

[Honesto] suto, gościnnie (o poczęstunku). 
<Łć. honeste> 

[Honetny] gładki, elegancki: Przyjemny i wcale 
H. chłopak. <Fr. honnete> 

fHoniec, ńca, lra. ńcy, fHońca rycerz, szer- 
mierz, zapaśnik. Por. Goniec i Gońca. <Czes. 
honec> 

[Honielnik, a, Im. cy, Hanielnik] najmłodszy 
juhas, chłopiec do napędzania owiec, m. [goniec, 
naganiacz]. <Słc. honelnik> 

Honk, u, lra. i zł. walizka. <?> 

Honor, u, lra. y, [Honor, Hunor, Hunór, Unor] I. 
blm. godność osobista, cześć, poczciwość, uczciwość; 
dobre imię: Człowiek pełen honoru Głos honoru. 



52 



HONORACJOR 

Na H., świadczę ś. honorem, ręczę honorem, 
przyrzekani na H. = daję słowo, zaręczam, jakem 
poczciw. Uczucie honoru. Słowo honoru (daję), 
żem zrobił to przez nieświadomość. Mieć* sobie 
co za punkt honoru, wziąć sobie co za punkt ho- 
noru = postanowić sobie co. Zawsze ludzi omamia 
płochy punkt honoru. Kras. Zakładają sobie 
punkt honoru w tym, aby coś nad ludzi poka- 
zać ś. Łubom. Wyjść ze sprawy jakiej z hono- 
rem. Zrobić, co H. nakazuje. Jak kocham H.! 
Targnąć ś. na czyj H. Obrazić czjj H. a. kogo 
na honorze. I H. coś znaczy, II. szlachecki. 
Syrok. Idzie tu o mój H. Idź, dokąd cię II. wo- 
ła. Ratować H. narodu. Stała ś. ujma jego ho- 
norowi. H. kobiecy, H. kobiety. 2. zaszczyt: Mam 
II. znać go. Mam H. donieść panu naczelniko- 
wi, że... Mam H. pisać ś. W. Pana uniżonym słu- 
gą. Poczytuję sobie za H , że... X Jakże mam 
H. zwać? — Jestem Szczerzecki. Boh. X Aż H. 
odbiorę nawiedzić Waspana. Troć. Potyka mię 
ten He od Waspana. Troć. 3. częś. w Im. = a) 
zaszczyty, dostojeństwa, godności: Honory odmie- 
niają obyczaje. B. B. Ubiegać ś. za honorami. 
XNa wysokim siedzi honorze. Troć. Przebóg! 
tak ciebie oślepiło złoto i honorów świecąca 
bańka wewnątrz pusta. Mick. b) okazywanie czci, 
parada: Wszędzie posłowi honory wojskowe 
czyniono. L. Anglikom dozwolono wojennych ho- 
norów i zasłano ich do Madras. Świt. X Dać, 
oddać komu H. Troć. Wyszedł, odprowadzany 
z honorami wojskowemi. Robić honory domu = 
przyjmować gości, jak na nich i na dom przystało, 
reprezentować godnie dom wobec gości. X Od ho- 
norów dama udania honorowa: Anna de Boulen 
była panną honoru królowej. Niem. X Wino ho- 
noru = podarunek, który magistrat wolnych miast 
przejeżdżającym wielkim panom zwykł czynić: Przy- 
słało miasto Gdańsk przejeżdżającemu posłowi 
naszemu wino honoru w dwunastu dzbanach. L. 
4. X poważanie, szacunek: Taki największy po- 
winien mieć H. u wszystkich. Świt. Mężnym na- 
leży H., zapłata. Prz. Przez nauki do honoru 
droga. Prz. 5. X nazwisko rodowe szlachcica, 
godność: Jak H. pana? 6. częś. w Im. karc. 
karty od asa wyłącznie do dziesiątki, Jigury; star- 
sze karty atutowe aż do dziesiątki włącznie. <Łć. 
honor > 

X Honoracjor, a, Im. owie gość zaszczytny; do- 
stojnik: Sofka dla honoraejorów. Krasz. K. <Łć. 
honoratior st. w. od houoratus = dostojny > 
X Honoralny p. Honorowy: Kanonik H. 
Honorarjum, w lp. nieod., Im. a, ów, prow. 
Czesne, fCzestne, f Poczestne wynagrodzenie za 
usługi i prace szczeg. umysłowe: Od księcia prus- 
kiego pobrano pewne H. oraz zasiłki pieniężne na 
wojnę moskiewską. Paw. H. nauczyciela, lekarza, 
adwokata, literata. <Łć. honorarium > 

[Honornie] przys. od Honorny: Sedł do Rusi 
on (Francuz) H. ( = dumnie). < p. Honor > 

[Honorniejszy] st. w. od Honorny: Musiał zaj- 
mować ś. gośćmi, usłużyć honorniejszym. Bał. 

[Honorność, i, blin.] rz. od Honorny: Ja ś. sam 
zdragałem, czy mu nie daję mało honorności. 
Dyg. 

[Honorny, Honorny, Hunorny] I. p. Honorowy. 
2. a) dumny, ambitny, zarozumiały, pyszny, ma' 
jacy honor, dbający o sławę: Żebyście nie byli 
państwo honorni, wymowni, b) dzielny, tęgi. c) 
małomówny. 

Honoromanja, i, blm. honorowość drażliwa, prze- 
sadna: Honorowość staje ś. tam honoromanja, 



HOŃCA 

pewnym rodzajem wścieklizny honorowej. Jeż. 
<Now. z Łć. honor = cześć -}-Man ja > 

Honorować, uje, owal I. okazywać komu honor, 
oddawać komu honory, czcić, zaszczycać, wyróżniać 
zaszczytnie: Gość honorowany przysłał panu łow- 
czemu podolskiemu wstęgę z orderem św. Stani- 
sława. Roi. Ja pana dobrodzieja kocham, honoruję 
go, stopki jego całuję, ale to mój zapracowany 
w pocie kawałek chleba. Krasz. Podczaszyna 
wszystkie te prośby nawet responsem H. nie 
raczyła. Łoź. 2. dawać honorarjum, wynagradzać: 
Praca literacka zawsze ś. tak honoruje, jakby 
ci dawano jałmużnę, a żebrać jeszcze trzeba 
o nią, aby znaleźć. Krasz. 3. han.: H. weksel, 
zobowiązanie -płacić, nie będąc do tego obowiąza- 
nym, dla niedy skredytowania podpisanego na zobo- 
wiązaniu: Honorują akcepty klijentów, o ile zo- 
stały awizowane przez klijenta. < Łć. hono- 
rare > 

Honorowanie, a, blm., czynność cz. Honoro- 
wać. 

Honorowie p. Honorowo: Choć ś. noga, ręka 
straci, krzyż ozdobi H. Syrok. 

Honorowo, Honorowie przys. od Honorowy. 

Honorowość, i, blm. rz. od Honorowy: H. sta- 
je ś. tam honoromanja, pewnym rodzajem wściek* 
lizny honorowej. Jeż. 

Honorowy, X Honoralny I. a. [Honorny, Ho- 
norny, Hunorny] przym. od Honor = a) dotyczący 
honoru: Honorowość staje ś. tam honoromanja, 
pewnym rodzajem wścieklizny honorowej. Jeż. 
( = na punkcie honoru). Wojski był w tajemnicy, 
lecz słowem ujęty honorowym, staruszek mil- 
czał jak zaklęty. Mick. ( = słowem honoru). Dług 
H. ( = karciany). Sąd H. Sprawa honorowa. 
Każdy prawie człek światowy na kilka spraw 
honorowych (to jest pojedynków) natrafił w ży- 
ciu. Byk. b) pełen honoru: Człowiek H. c) dany 
to celu zrobienia zaszczytu, zaszczytny: Straż, legja 
honorowa. Dama honorowa. Chylat, suknia ho- 
norowa, którą sułtan obdarza wielkich urzędni- 
ków państwa. Mick. 2. tytularny, nominalny, nie- 
rzeczywisty: Kanonik, radca, profesor, opiekun, 
członek H. 3. niepłatny: Obowiązek, urząd, ty- 
tuł H. 

[Honorzenie się, a ś., blm.] czynność cz. Ho- 
norzyć ś. 

[Honorzyć się, y ś., yl ś., Hónorzyć ś.] wyno- 
sić ś. nad innych, chwalić ś., przyczyniać sobie ho- 
noru, dumnym być z czego: Honorzy ś. tern, że 
ksiądz do niego chodzi. Honorzą ś. obydwa (= je- 
den drugiego ceni, poważa). 

Honowy, ów, blp. zł. pola. <?> 

[Honorny] I. p. Honorny. 2. p. Honorowy. 

[Hont, u, Im. y| p. Hunt. 

Honwedy, ów, blp., Honwedzi obrona krajowa 
w Węgrzech, landwera węgierska: Sejm obrado- 
wał nad budżetem honwedów. <Węg. honvćd> 

Honwedzi, dów, blp. p. Honwedy. 

Hony, ów, blp. I. fłowy, polowanie. 2. Bo- 
browe H. = a) -\bobrownia, bobrowy gon, bobrowe 
gniazdo, b) myśl. dni przeznaczone włościanom do 
polowania na bobry. Por. Gon. <Brs. Ukr. hon = 
Pol. gon> 

f Hony z. p. On. St. wiśl. 

[Hony] p. Honem. 

[Honytel, a, Im. e] człowiek, podejmujący ś. więk- 
szej pracy, niż podołać może. <Ukr. honytel > 

f Hońca, y, Im. owie I. goniec. Rej. 2, p. Ho- 
niec. <Czes. honee> 



53 



HOP 



HORĘ 



Hop!, Chop!, Hup!, !Chup w. I. a. Hopki!, Chop- 
ki!, fHuj pobudzanie do przeskoczenia a. podska- 
kiwania: Jeździec do konia, przesadzając rów, 
zawoła H.! L. Nie mów Ii !, aż przeskoczysz. Prz. 
(-hoc!). Naprzód, H. H., ura! Mick. Dziś dziś 
dziś, H. H. H. (okrzyk w tańcu). H. w dół. Mick. 

2. H.! H.! = nawoływanie ś. w lesie: Dalejże, da- 
lejże, z tropu w trop, z tropu w trop, H.! H.! Mick. 

3. łup!, trzask /, chlast !, clirost!: H. go w gębę! 4. 
[II. a. Chop!, Hopciuś ino dana!, Hop ciuk bom 
ciuk dylu dylu dylu!] przyśpiew: Hop sztynder 
Madaliuski. < Okrzyk. > 

[Hop, a, Im. y] pierog: Moja (żona) ugotowała 
hopów na obiad. <?> 

1. [Hopa!, Hopa ciupa!, Herom titom hopa oiu- 
pa!] okrzyk (dla oznaczenia skoku, podskakiwania) 
i przyśpiew: H., H., hopsasa! Fred. A. Hopa, ho- 
pa, nie chcę chłopa! < Okrzyk. > 

2. [Hopa, y, Im. y] gromada czegoś, kopa, kupa 
(np. gnoju, siana i t. p ) <Dnm. hupe = kupa> 

[Hopa ciupa!] p. I. Hopa! i Ciupa!: Hopa ciu- 
pa kole Jewy. < Okrzyk. > 

[Hopać, a, al] p. Hopnąć. [H. ś.] p. Chopać. 

[Hopak, a, blm.] rodzą/ tańca, kozak. <Ukr. 
hopak> 

[Hopanie, a, blm] czynność cz. Hopać. 

[Hopanie się, a ś., blm ] czynność cz. Hopać ś. 

| Hop ciuk bom ciuk dylu dylu dylu!] p. Hop! 
< Okrzyk. > 

[Hopćiuś ino dana!] p. Hop! < Okrzyk. > 

Hopek, pka, Im. pki I. zł. grosz. 2. zool. (sal- 
ticus) pająk dwuplucny. <?> 

Hopka, i, Im. i I. [H.] taniec, pląsy: Pan aże 
hopką hysał, tak kontentny był. Publiczność wy- 
cina hopki na dobre. 2. zł. ucieczka. < Od 
okrzyku Hop> 

[Hopka, i, blm.] kartofle z mąką kukuryzianą 
osmażane. <?> 

[Hopkać, a, al] p. Hopnąć. 

[Hopkanie, a, blm ] czynność cz. Hopkać. 

1. Hopki, ów, blp., Chopki dziec. i rub. I. tylko 
w wyrażeniu : Robić H. =podskakiivać, brykać^ sta- 
wać dęba, rzucać ś. w górę. Przen. gm.: Robić, wy- 
prawiać H. = rzucać ś., dąsać ś. 2. H. drałki = 
zawracanie głocy, ko szalki- o palki. 

2. Hopki!, Chopki! w. p. Hop!: H.! na moje ko- 
lana. 

Hoplita, y, Im. ci żołnierz pieszy, ciężko uzbro- 
jony w dawnej Grecji. < Gr. hoplites> 

Hoplometr, u, Im. y narzędzie do mierzenia ko- 
pyt. <Now. z Gr. hopte = kopyto -j-nićtron = 
miara, - mierz > 

[Hopnąć, nie, nąl, Chopnąć, nied. Hopać, Cho- 
pać | I , uderzyć, trzasnąć, palnąć, łupnąć, machnąć, 
wyciąć, grzmotnąć, chlasnąć: Jak ś. nie zerwie, 
jak nie hopnie majsterka, aż ś. zatoczył niebo- 
żę. Prus. 2. podskoczyć, wierzgnąć. 3. poskoczyć, 
pobiec, polecieć, kopnąć ś., popędzić. 4. krzyknąć, 
huknąć na kogo. 5. a. dziec. [Hopnóć] skoczyć. 
6. a. nied. [Hopkać] krzyknąć v hop! u : Z figlów 
zaczęli sobie hopać. Hopać po lesie. <Od okrzy- 
ku Hop> 

[Hopnięcie, a, blm.] czynność cz. Hopnąć. 

[Hopnóć, nie, ąl] p. Hopnąć. 

[OopS !] naśladowanie rzucania: H. żałobę o zie- 
mię, a z jensem ś. ożenię. <Dźwn. > 

Hopsa! w. zachęcający do skoku, podskakiwa- 
nia a. gonitwy = hop!: Nakoniee przez rów H.! 
Mick. < Okrzyk. > 

Hopsasa! w., oznaczający podskakiwanie: Ho- 
pa hopa, H.! Fred. A. Letą kotki do łasa i wo- 



łają: H.! Gdzieżeś uciekał, czarny baranie?— K. 
do łasa, mościwy panie! 

[Hopsza, y, Im. e] panna, dziewka, kobieta wy- 
soka, niezgrabna, ociężała. <?> 

[Hoptak!] p. Haptacht! 

[Hoptaś, a, Im. e] kot io zagadce. <Zap. od 
okrzyku Hop> 

Hora, y, Im. y I. [H. a. Chora] godzina. 2. go- 
dżina kanoniczna, nabożeństwo brewjarzowe. < Łć. 
hora> 

[Hora, y, Im. y] góra: Hojze ino hojze po zie- 
lony horze. <Słe. i Cześ. hora> 

[Horasa!] p, [Hosa!|: A ja sobie parobecek, 
a ja sobie H., pojadę se do łasa. <Czes. ho- 
rasa = człowiek wysoki > 

[Horbonos, a, Im. y] p. Garbonos: Hiszpańskie 
i neapolitańskie konie zachowały wielkość do- 
mowej rasy, silne grzywy i ogony, horbonosy, 
silne piersi i ogromny wyrost szyi. Pol. <Ukr. 
horbonos > 

[Horcować, uje, owal] I. = Harować. 2. dra- 
pać, szorować. <?> 

[Horcowanie, a, blm.] czynność cz. Horcować. 

Horda, y, lin. y, Orda I. obóz, koczowisko Ta- 
tarów; kraj zamieszkany przez Tatarów: Han krym- 
skim koniem od żmudzkiej pogoni głowy w hor- 
dę nie uwięzie. Mick. 2. Tatarowie, plemię Ta- 
tarów, tłum Tatarów: Dzika II. Złota, kipczacka 
H. H. barbarzyńców, bisurmanów. H. Tatarów 
zapuściła swoje zagony. Gromić Niemce i hor- 
dy Nogaju. Mick. „Ałła-hu!" wrzasły hordy i ty- 
siączne roty na opasanych strute wypuściły 
groty. Malcz. Przen.: kupa, zgraja, tłum, tłusz- 
cza, rzesza: Tobie i hordzie twojej to ś. nie 
podoba. L. Darmo hordami ciągniemy co roku 
burzyć ich twierdze i mieściny palie. Mick. Pa- 
niczyki młode z cudzych krajów wtargnęli do 
nas hordą gorszą od Nogajów. Mick. Aby na- 
szy mężowie nie chodzili z kordy uciekać ś. 
w krzywdach swych do niewieściej hordy. Biel. 
M. (" = zgromadzenia, zebrania). X Przen. orszak, 
świta, poczet: W licznej sług hordzie. Troć. 3. 
X m. Tatar, Tatarzy n; barbarzyniec; junak: Nie 
do kordą, panie H. Prz. <Tur. ordu = obóz> 

[Horda, y, blm.] p. Urda. <p. Urda> 

Hordowid, a, Im. y bot. I. p. Hordowina. 2. 
p. Kalina. 3. bł. p. Tawula. <Z Ukr. hordo- 
wyna> 

Hordowidowy, Ordowidowy, Hordowy, Ordowy 

z hordowiny: Cybuch H. 

Hordowina, y, Im. y, Ordowina, Hordownik, Or- 
downik, Hordowid, Ordowid bot. I. p. Kalina. 2. 

(lantana) roś. z rodziny witulkowaiych. < U ki - . 
hordowyna> 

Hordownik, a, Im. i bot. I. p. Hordowina. 2. 
p. Kalina. 

Hordowy p. Hordowidowy. 

X Hordyniec, ńca, Im. ńcy p. Ordyniec: Usiadł 
sułtan pod baldakinem, porwanym z kościoła 
świętokradzką ręką jego hordyńców. Birk. <p. 
Hord a > 

Hordynka, i, Im. i p. Ordynka. 

Hordynski przyra. od Horda; Ordyński, tatarski. 

1. [Horę, a, blm.] bieda, ucisk, kłopoty wielkie: 
Żyje biedak nawpół z horem. <Ukr. hore> 

2. I Horę!] w. biada!: H. nam biednym! Por. 
Górze. 

3. [Horę] gore, pali ś. <Ukr. hore> 

4. [Horę] io górę, do góry: Pozierd H. do nie- 
ba. H. dolu — tam i na powrót. <Słc. hore> 



54 



HORELICA 



HOROSKOP 



[Horelica, y, Im. e] p. Horyłka. <Ukr. hore- 
łycia > 

[Horenyć, y, ył] leżeć na wznak. <Ukr. ho- 
rę ny ty > 

fHoręż, a, Im. e p. Oręż. Twórz. 

! Hor go ta ć, ta a. Cze, tał] wydawać głos gruby, 
przerywany. [H. Ś.] poruszać czymś, co wydaje głos 
obrywające/ ś. skały. <Dźwn.> 

lHorgotanie, a, blm.] czynność cz. Horgotać. 

[Horgotanie się, a ś. f blm.] czynność cz. Hor- 
gotać ś. 

[Hor hor hor niuda niud...!] poganianie świń 
i prosiąt. < Okrzyk. > 

Horlala myśl. p. Halala. 

[Horn, a, Im. y] p. I. Horno. 

| Hornąć, nie, nąl] uderzyć: A tomci go hornon 
w pysk! <?> 

Hornblenda, y, Im. y min. amfibol nieprzezro- 
czysty, zielony: H. zwyczajna, bazaltowa. <Nm. 
Hornblende> 

Hornblendowy przym. od Hornblenda: Łupek 
H. ( = złożony z hornblendy). Granit H. ( = zawie- 
rający hornblendę). 

Hornbugle, i, blp., X Bugle muz. cząstki, kółka, 
wstawiane iv blaszane narzędzia dęte dla zmiany 
brzmienia, krągli ki, kroraliki. <Nm. Horn- 
biigel > 

|Hornęta, ęt, blp., Chornęta] dzieci: Od kąta 
do kąta tłukij ś. chornenta (zagadka). <Ukr. 
hor ni a a. horniatko = l) garnuszek, 2) prze- 
zwisko dziecka > 

| Hornięcie, a, blm.] czynność cz. Hornąć. 

j Hornist, a, Im. ści] p. Hornista. 

Hornista, y, Im. ści, [Hornist] ten, co gra na 
instrumentach dętych; trębacz. <Nm. Hornist > 

1. [Horno, a, Im. a] I. trzon, ognisko. 2. a. 
[Horn | piec garncarski: Spoglądał, rychło zajdzie 
słońce i ogień pod hornem zgaśnie. Krasz. 3. 
ognisko kowalskie. <Ukr. horn = ognisko > 

2. [Horno] butnie, górnie, hucznie: Ten pan H. 
żyje. <Ukr. hirno> 

f Hornostaj, a, Im. e i [Hornostaj] p. Grono- 
staj. <Ukr. Brs. hornostaj > 

t Hornostajkowy p. Gronostajowy. 

fHornostajowy i [HornostajowyJ p. Gronosta- 
jowy. 

Horod, u, Im. y I. !p. Gród. 2. [H.] milicja 
miejska.: Kmiecie osiadali po miasteczkach, two- 
rząc tak zwane horody, to jest milicję miejską. 
Zdr. [Horodek]. <Ukr. horod, Brs. horad> 

[Horodek, dka, Im. dki] p. Horod: Lud nazy- 
wał dwór zamczyskiem po staremu, lub horod - 
kiem, jak przed wieki. Krasz. 

X Horodnia, i, Im. e, X Horodnica I. gród są- 
dowy; sądy grodzkie: Góra ta na Polesiu, gdzie 
horodnie swoje szlachta miewali. Vol. 2. budy- 
nek, przystawiony do murów, grodu, zamku; zabu- 
dowania grodzkie: Mieszczono je po horodniach, to 
jest szopach, przystawionych do murów zamko- 
wych. Horodni przy zamku 61; blokhauzy owe 
ufortyfikowane należały do ziemian, bojarów, 
mieszczan i duchowieństwa. Roi. O budowie te- 
go zamku radbyra pisał, która H. (toieża) dobra, 
a któri licha. Kol. <p. Horod > 

X Horodnica, y, im. e p. Horodnia. 

X Horodnictwo, a, im. a, X Horodniczostwo 
urząd horodniczego: H. połockie. Vol. 

X Horodniczostwo, a I. blm. zb. horodniczy 
z żoną. 2. lin. a p. Horodnictwo. 

x Horodniczy przym od Horodnica: Szlachta 
braclawska postanowiła rozbroić chłopów i koza- 



ków horodniczyeh. Kai. Horodniczy, ego, Im. owie 
rz. I. a. Wyszogrodzki w da w. Polsce = strażnik 
wyższy, zawiadujący grodami, to jest zamkami loa- 
rownemi; komendant fortecy w dawnej Litwie: Za- 
mek ten będzie w zawiadowaniu horodniczego 
wileńskiego. Vol. 2. urzędnik, pełniący obowiązki 
policmajstra w mniejszych miastach w pańshoie rosyj- 
skim: Wieść rozbiegła ś. po miasteczku i doszła 
do horodniczego. Kórz. <TJkr. Brs. horodniczyj, 
Kos. gorodnióij > 

Horodniczyna, y, Im. y żona horodniczego: Pa- 
ni H. Kórz. 

[HorodowyJ przym. od Horod, grodowy: Są- 
siedztwo rosyjskiej Ukrainy, aspiracje tamtej- 
szych hetmanów do posiadania rezydencji horo- 
dowyeh kozaków, nie sprzyjały wcale rozwojo- 
wi osady. Roi. 

X Horodykt, u, Im. y kompas, zegar. <Now. 
z Gr. hora = godzina -f- deiknymi = wskazuję > 

X Horodynszczyzna, y, Im. y obowiązek wy- 
świadczania pewnych przysług panującemu, ciążący 
na ludności miejskiej: Usługa do łowów wodnych 
lub leśnych dotykała rolników, bojarów lub 
chłopów, H. mieszczan. Lei. <p. Horod > 

Horodyszcza, y, Im. e p, Horodziszcze: Panu 
jąc nad horodyszcza. Słów. <Ukr. herody szcze> 
Ł Horodyszcze, a, im. a p. Horodziszcze: Gro 
mady położyły ś. na horodyszcza pod stołbera 
i spoczywały. Krasz. 

Horodziszcze, a, Im. a, Horodyszcze, [Hra 
dyszcze] I. miejsce, gdzie ś. znajduje a. znajdo- 
wał gród, grodzisko: Erdziwił kilka zamków na 
starych horodziszczach znowu wyniósł i zabudo- 
wał. Stryj k. 2. [H.] uroczysko. < Brs. har& 
dziszcza> 

Horo-kilometrowy p. Horo-kilometryczny: Nie 

przyjął ś. jeszeze w Paryżu przyrząd tak zwa- 
ny H. (godzinowo-drożny) do kontrolowania woź- 
niców. <Now. z Gr. hśra = godzina -f- Kilo 
metr > 

Horo-kilometryczny, Horo-kilometrowy mierzą- 
cy czas i przestrzeń przebytą w kilometrach, go- 
dzinowo-drożny: Domagają ś. oni wprowa- 
dzenia przyrządu noro-kilomelryeznego do obli- 
czania kursów dorożek. 

Horologjografja, i, blm. sziuka robienia Zegarom 
słonecznych, to jest kompasów. <Now. z Gr. hó- 
rológion = zegar -f- -grafia — pismo > 

X Horometrja, i, blm. mierzenie godzin. Sł. wił 
<Now. z Łć. hora = godzina -f-Gr. -metri'a = mie- 
rzenie > 

[Horopasznik, a, Im. cyl p. Harapasznik. 

Horopter, a, Im. y fiz. zbiór wszystkich punktów 
przestrzeni, których obrazy rysują ś. w odpowiednich 
miejscach siatkówek obu oczu, i które stąd jako po- 
jedyncze punkty są iculziane , in. f j e cl n o c i o.. 
<Now. z Gr. hóros = granica -f-opter = patrzący, 
widz> 

X Horor, u, Im. y strach, przerażenie, trwoga: 
Na jakim one teatrze zakrwawionym czyniły ho- 
rory. Słów. <Łć. horror> 

Horoskop, u, Im. y I. w astrologji = a) punki 
ekliptyki, który właśnie wschodzi, czyli wynurza ś. 
nad poziom w chwili, gdy człowiek ś. rodzi, b) 
prognostyk głoszony według położenia tego punktu. 
Przen. zapow ; edź, wróżba, widoki na przyszłość; 
H. finansowy na szereg lat najbliższych przed- 
stawia ś. wogóle pomyślnie. Horoskopy poli- 
tyczne. Stawiać horoskopy. 2. wykaz długości 
dnia i nocy w rozmaitych miejscach i o każdy n, 
czasie. <Gr. horoskópos> 



55 



HOROSKOPJA 



HOSPODAKOWANIE 



Horoskopja, i, blra. wróżenie z położenia planet, 
wieszczbiarstwo. < No w. z Gr. hóroskópos, p. 
Horoskop > 

f Horować, uje, owal i [Horowaó] p. I. Haro- 
wać: Gdy zarówno ciągnąć będziemy, jednemu 
za wszystkie H. nie przyjdzie. Górn. Cóż? usta- 
wicznie mam wami H? P. Koch. 

fHorowanie, a, blm., [Horowaniej czynność cz. 
Horowaó. 

[Horóp, a, Im. y] p. 2. Harap. 

[Hor par!] okrzyk w grze w [bierki]: Hor par, 
do par? < Okrzyk. > 

1. [Horsz] przys. p. ile. <Brs. horsz> 

2. [Horsz] przyra. p. Zły: Ochota H. niewoli. 
<Brs. horszyj> 

X Hort, u, Im. y p. I. Hurt. 

[Hort, u, Im. y] p. [Hart]: Nie wiedzieli, na ja- 
ki H. to było. <Nm. Art = sposób > 

Hortensja, i, Im. e I. a. Ogrodówka, Ogrod- 
niczka bot. (hortensia v. hydrangea hortensis) 
roś. z rodziny skalnicowatych. 2. ogr. wielka 
wiśnia czereśniowa. <Now. Łć. hortensia, od hor- 
tus = ogród > 

X Hortolog, a, lra. owie znawca sztuki ogrodni- 
czej, ogrodnik. <Now. z Łć. hortus = ogród -f- 
Gr. - logos = uczony > 

Hortologiczny przym. od Hortologja. 

Hortologja, i, blm. nauka ogrodnicza. <Now. 
z Łć. hortus = ogród -|-Gr. - logia = nauka > 

Hortować, uje, owal p. Hurtować: Podobnym 
sposobem H. można rogaciznę. Kluk. 

Hortowanie, a, blm., czynność cz. Hortować: 
H. owiec jest to, kiedy latem na noc nie zapę- 
dzają, ś. do owczarni, ale nocują na ugorze, 
ogrodzone sztukami płotu, do przewożenia zdat- 
nemi. Kluk. 

Hortykultura, y, blm. ogrodnictwo, uprawa roś- 
lin ogrodowych: Czyliż miłośnik hortykultury po- 
gardzi wspaniałą centyfolją? Orzesz. <Now. 
z Łć. hortus = ogród -j-cultura = pielęgnowanie > 

[Horu horu!] wołanie na kaczki. < Okrzyk. > 

[Hory] górą: Jak se ja zaśpićwam, pójdzie H. 
mój głos. <Słc. hore> 

Horycykl, u, Im. e mat. (w gieometrji nieeu- 
klidesowej Łobaczewskiego) cykl (to jest miejsce 
punktów równo oddalonych od stałego środka) o pro- 
mieniu nieskończenie wielkim. <Now. z Gr. hó- 
ros = granica -j- Oykl > 

[Horyćwit, u, Im. y] p. Milek. <Ukr. hory- 
cwit> 

XHoryl, a, Im. e p. Oryl. 

[Horylica, y, blra.} p. Horytka. 

XHorylka, i, blm. p. Orylka. 

[Horyłka, i, blm., Horelica, Horylica] wódka 
prosta, gorzałka. <Ukr. horyłka > 

Horyzoncik, u, Im. i p. Horyzont: Na synaczka 
poglądał, jak na rozjaśniony H. na pochmurnym 
niebie. Byk. 

Horyzont, u, Im. y gie. I. p. Poziom. 2. p. 
Widnokrąg. Przen. zakres, obrąb, krąg, koło: Roz- 
legły H. jego myśli. Ciasny H. wiedzy. Inne 
przed nim roztaczał horyzonty (= przedstawiał 
widoki). Zdr. Horyzoncik. < G. horizón, 2 pp. ho- 
rizontos dosł. = ograniczający > 

Horyzontalnie przys. od Horyzontalny. 

Horyzontalność, i, blm. rz. od Horyzontalny. 

Horyzontalny jeziorny. 

fHorz, a, Im. e, fOrz I. koń. 2. wielbłąd je- 
nogarbny, dromader. <Czes. of, ze S. Gnm. ros> 

Hosa, y, Im. y han. I. zdrożenie, drożyzna: 
"Wzburzone w całej Austrji fale hosy węglowej 



słabo tylko odbiły ś. o Galicję. 2. zwyżka kur- 
su jakichkolwiek papierów giełdowych. <Fr. hausse 
= zwyżka > 

[Hosa!, Hosa hosa!, Hossa hossa!, Hosa jeno 
hosa!, Hosa horasal, Hosa hosasa!, Hosa hosa- 
na!, Hosasa hosasa!, Hosiasia hosiasia!] przy- 
śpiew: H. chłopcy, werbujcie ś.! <Okrzyk. > 

f Hosada, y, Im. y p. Osada: U parochje alibo 
u hosady alibo u jinszego znamienitego miesca. 
St. wiśl. <p. Osada > 
Hosa horasa!] p. [Hosa!] 
Hosa hosana!] p. [Hosa!] 
Hosa hosasa!] p. [Hosa!] 
Hosa jeno hosa!] p. [Hosa!] 
Hosana!] p. [Hosa!] 

Hosanna!, Hozanna!, fOzanna okrzyk radosny, 
oznaczający dosłownie: ratuj!, zbaw!: H. Synowi 
Dawidowemu. H. na wysokościach. Wuj. <Hb. 
hosziana = ratuj!, zbaw!> 
[Hosasal] p. [Hosa!] < Okrzyk. > 
[Hosasa hosasa!] p. [Hosa!]: H. H., uciekła nam 
beczka piwa do łasa! 

[Hosiasia hosiasia!] p. [Hosa!] : H. H., nie pójdę 
za Jasia. 

Hosjer, a, Im. rzy ten, co na giełdzie spekuluje 
na zwyżkę, zwyżkowiec. <p. Hosa> 

X Hospicjum, w lp. nieod., Im. a, ów I. przy- 
tułek dla podróżnych, gospoda. 2. dom pijatyk stu- 
denckich. < Łć. hospitium > 

Hospitant, a, Im. ci I. członek parlamentu, któ- 
ry należy do jakiegoś klubu sejmowego, ale za- 
strzega sobie wolność głosowania w pewnych spra- 
wach: Dotychczasowi hospitanci stronnictwa kon- 
serwatywnego wystąpili z niego. 2. student uni- 
wersytetu, uczęszczający na wykłady bez zapisania ś. 
do rzędu słuchaczów, a. słuchający niektórych tylko 
kursów. <Łć. hospitans, 2 pp. hospitantis = od- 
wiedzający > 

Hospitantka, i, Im. i forma. ż. od Hospitant: 

Senat Uniwersytetu Jagielońskiego może do- 
puścić kobiety jako hospitantki, za specjalnym 
zezwoleniem ministerjum. 

Hospodar, a, Im. owie, fSpodar I. tytuł panu- 
jącego to daw. Litwie. 2. tytuł książąt wołoskich 
i mołdawskich. <Brs. haspadar = pan, gospo- 
darz > 

Hospodarat, u, Im. y p. Hospodarstwo: Poku- 
cie to wcielano do hospodaratu, to znowu do 
nas wracało. Roi. 

Hospodarczyk, a, im. i I. syn hospodara: Tani 
mu Stefana hospodarczyka swego prezentował 
syna. Szaj. 2. kandydat, aspirant do godności 
hospodara : Należało tylko czekać cierpliwie 
w roli kandydata „hospodarczyka," bo tak 
nazywano aspirantów do wyżej naznaczonej 
godności. Roi. Tych soHcytantów od ich ambicji 
hospodarskiej hospodarczykami powszechnie zwa- 
no. Szaj. 

Hospodarka, i, Im. i p. Hospodarowa. Przen.: 

Nie < drzyj, hospodarko moja miła, zbliżamy ś. 
oboje ku nieznanym krainom. Krasiń. (= pani, 
króloioo, władczyni). 

Hospodarowa, ej, Im. e, Hospodarka żona hos- 
podara: Te wszystkie w innych pokojach trakto- 
wała II. Jejmość. Szaj. 

Hospodarować, uje, owal, Hospodarzyć być hos- 
podarem: Pomoc przeciw Aleksandrowi, hospo- 
darującemu wówczas na Wołoszy. Chodź. 

Hospodarowanie, a, blm., czynność cz. Hospo- 
darować, hospodarzenie. 



56 



HOSPODARÓWNA 

Hospodarówna, y, Ira. y córka hospodara: Sam 
wielki książę moskiewski zamyślał zgłosić ś. 
o rękę bogatej hospodarówny. Szaj. 

Hospodarski przy ni. od Hospodar: Wystąpie- 
nie na dworze hospodarskim. Szaj. Ludziehos- 
podarsey, to jest bojarowie. Roi. Ziemianin H. 
z Bychowa. Roi. Majestat nasz H. St. lit. Rewi- 
zja zamków miejscowych, dokonana przez djaka 
Lwa Potajewicza Tyszkowicza w r. 1545 z roz- 
kazu hospodarskiego. Roi. ( = królewskiego, mo- 
narszego). 

Hospodarstwo, a, im. a I. godność, dostojeństwo 
hospodara: Zamojski utrzymał na hospodarstwie 
dom Mohiłów. Lei. 2. a. Hospodarat kraj, rzą- 
dzony przez hospodara (np. Moldawja i Woło- 
szczyzna): H. wołoskie jest jak przepiórcze pole: 
kto więcej da Turczynowi, ten będzie hospoda- 
rem. Roi. 3. blm. zb. hospodar z żoną. 

f Hospodaryni, i, im. e pani: ^ Królowa jako H. 
ma wiedzieć, co ś. w domu jej dzieje. Birk. 

X Hospodarzanka, i, Im. i gospodyni: Straszna 
krwi, H., rzeź czerwona, stoi w dymie, pędzo- 
nym od Zaporożców. Słów. 

Hospodarzenie, a, blm., czynność cz. Hospoda- 
rzyó, hospodarowanie. 

Hospodarzyć, y, ył p. Hospodarować: Bohdan 
musi być wolny i musi H. na Wołoszy. Chodź. 
X Hospodyn, a, Im. owie I. pan: Witaj, miły 
hospodynie! Słów. „A witajże nam, witaj, miły 
hospodynie!"— krzyknął Stokosz. Skarb. 2. ksiądz. 
Zim. <Z Ukraińska, zam. Gospodzin> 

X Hospodyński przym. od Hospodyn, pański: 
Książę Jeremi rzekł porucznikowi^ „Pojedziesz 
waść ode mnie w poselstwie na Sicz i oddasz 
ten list z moją hospodyńską pieczęcią." Sienk. 
[Hossa hossa!] p. [Hosa!]: H. H., będzie piwko 
po dwa grosza! < Okrzyk. > 

[Hostec, tca, Im. tce] gościec, reumatyzm: H. 
mu ś. przyrzucił. <Ukr. hostec > 

Hostja, i, Im. e I. a. X H. poświęcona = więk- 
szy krążek opłatka konsekrowany, Przenajświętszy 
Sakrament, komunikant kapłański: H. w monstran- 
cji. 2. X wog. opłatek: H. niepoświęcona. Troć. 
<Łć. hostia = ofiara > 
fHostruchan, a, Im. y p. Roztruchan. 
X Hosudar, a, lin. owie pan, jako tytuł księcia a. 
bojara moskiewskiego: Dopiero hosudarowie w no- 
gi do szyków, a my za niemi. Pas. <Ros. go- 
sudan>="pan; książę, panujący > 

X Hosudarski książęcy, carski: Znaleziono: ar- 
mat lanych 8, hakownic 50, rusznic hosudarskich 
143. Gors. Matiuszka, dawaj winka hosudarskie- 
go. Pas. 

X Hosudarynia, i, Im. e forma z. od Hosudar, 
księżna, panująca: Kupcy, którzy 500 rubli płacą 
rocznie hosudaryni. Kai. <Ros. gosudarynja = 
pani> 

fHoŚć, a, Im. e gość, obcy, przybysz: Jeśliby 
w domu ziemiańskim H. był, a taraby go drugi 
naszedwszy urębał albo zabił... <Ukr. Cześ. 
host' = gość> 
[Hośfe, i, blp.J p. Huśla. 

fHośm, miu osiem: Każdy sędzia ciążę lecie 
dwie niedzieli, a zimie H. dny cało schować ima. 
St. wiśl. <p. Osiem > 

[Hot] I. w prawo, po prawej stronie: Ja hot, 
a ty ksob. Hot drogi ( = po prawej stronie drogi). 
2. na prawo! (wołanie na konie): Wiu H.!— ode- 
zwał ś. na konie i orać począł. Krasz. 3. oto! 
Por. Hotniejszy, Hotta droła! < Okrzyk. > 



HRABIA 

Hotel, u, Im. e I. a. [Fotel J dom, w którym sta- 
ją podróżni, gospoda, zajazd, dom zajezdny. 2. 
X pałac wysokich urzędników, np. ministrów, posłów 
i t. p. Sł. wil. 3. a) żart.: [H. de Hak] = areszt, ko- 
za, więzienie, b) zł. areszt policyjny. Zdr. Hote- 
lik. <Fr. hótel> 

[Hotel, u, Im. e] p. Fotel. 

Hotelarz, a, Im. e, Hotelista, Hotelownik właś- 
ciciel hotelu. 

Hotelik, u, Im. i p. Hotel: Powracał do hote- 
liku swego. Krasz. 

Hotelina, y, Im. y ra. nędzny hotel. 

Hotelista, y, Im. ści p. Hotelarz. 

Hotelownik, a, Im. cy p. Hotelarz. 

Hotelowy przym. od Hotel: Numer H. Hotelo- 
wa remiza powiozła nasz kwartet pod górę Bie- 
lańską. Bał. Hotelowy, ego, Im. I rz. posługacz 
w hotelu, numerowy. 

[Hotniejszy] prawy: Hotniejsza strona. Por. 
Hot. <Od Okrzyku Hot> 

[Hotoli] oto jest: Kany on mi poleciał, co mi 
botki obiecał? — H. je za lasem, trzyma botki za 
pasem. <(H)o-f-To -f-Li> 

[Hotta droła!] wykrzyk io pieśni. < Okrzyk. > 

Hottonja, i, lra. e bot. p. Okrężnica. <Now. 
niby Łć., od nazwiska Ang. Hotton> 

Hou ! w. I. wyrażający obawę, uczucie nie- 
przyjemne: Tym głośniej wołał H.! i tym silniej 
walił z bicza. Kórz. 2. [H.] popędzanie bydła: 
H. H., jałośka, H. do domu! < Okrzyk. > 

•j-Howad, u, lra. y p. Owad. L. 

[Howado, a, Im. a] I. bydlę. 2, bydło. Por. 
Gawiędzina. <Czes. hovado> 

X Howeju! (u Żydów) biada!, gwałtu! ( = Aj-waj). 
L. <? Nin. ei weh!> 

[Howieda, y, lra. y] potwór. <Z Cześ. hova- 
do = bydło > 

Hozanna p. Hosanna. Przen. (o skowronku): 
Lecisz w górę, by z anioły zaśpiewać H. Syrok. 

[Hozdować się, uje ś., owal ś.j p. Ozdować ś. 

[Hozdowanie się, a ś., blm.] czynność cz. Hoz- 
dować ś. 

Hozdownia, i, lra. e p. Mielcuch. 

Hożo przys. od Hoży. 

Hoży czerstwy, świeży, krzepki, kwitnący, żwa- 
wy, nadobny: H. młodzieniec. Dziewczę hoże. 
Przepióreczko piękna, hoża, nie ucieczesz nam 
do zboża. Zal. <Ukr. hożyj> 

[Hójdać, a, ał| p. Huśtnąć. <Ukr. hojdaty> 

[Hójdanie, a, blin.] czynność cz. Hójdać. 

[Hójdawka, i, Im. i] p. Huśtawka. <Ukr. hoj- 
dauka> 

Hóika, i, Im. i, Olka, Holna a. Olna linka fi. lin- 
ka do holowania statków przez ludzi. <Z Nin. 
holen = holować > 

[Hónem] p. Honem: A wracaj H! 

[Honor, u, blm.] p. Honor. 

[Hónorzyć się, y ś., ył ś.] p. Honorzyć ś. 

[Hórdać, a, al] p. Hurdać. 

|Hórdanie, a, blm.] czynność cz. Hórdać. 

[Hóśle, i, blp.] p. Huśla. 

[Hówno, a, Im. a] gówno. <Słc. Cześ. hovno> 

Hr. skrócenie = hrabia. 

Hrabia, ego a. i a. [e], Im. owie, Graf, f Grof, 
f Grabią, [Grabią] tytuł znakomitego szlachcica, 
pośredni między baronem a margrabią: U nas ma- 
jętny szlachcic, choć urzędu dwornego nie miał, 
hrabią ś. pisał, obyczajem niemieckim, gdy miał 
znaczne dobra. Nar. H. na Tarnowie. H. Pary- 
ża. [U hrabie, od hrabie]. Padł koń hrabi, spadł 
II. Mick. Zbudził hrabię. Mick. Chce hrabiego 



57 



HRABIANKA 



HRUDEK 



osadzić na nowym dziedzictwie legalnie i for- 
malnie. Mick. H., co psy obrabia. Prz. (o czło- 
wieku, nieprawnie używającym tytułu hrabiow- 
skiego). <Czes. hrabe, z Nm. Graf> 

Hrabianka, i, lra. i, [Grafianka] córka hrabiego. 

X Hrabiankowski przym. od Hrabianka: Ma 
prawdziwie H. szyezek. Gra w. 

Hrabiątko, a, Im. a, Hrabię, Grafiątko I. dzie- 
cię hrabiowskie. 2. ir. biedny hrabia, szczeg mło- 
dy: Zaczai próbować swoich sił na hrabiankach 
i baronią tk ach. Prus. 

Hrabicz, a, Im. e, Hrabik syfi hrabiego; pog. 
hrabia, szczeg. młody. 

Hrabię, ęcia, Im. ęta p. Hrabiątko: Niechaj 

hrabięta trwonią majątki, my prosta szlachta 
zyskujemy na tym. Spaś. 

Hrabik, a, lin. i p. Hrabicz: Winszuję ci, ma- 
jorze, żeś złowił hrabika. Mick. 

Hrabina, y, Im. y, Hrabini, Grafowa, X Gra- 
bini, X Grabinia, X Grabina, X Grafinia, X Gra- 
fini, [Grafina, Grafka] żona hrabiego: H., opera 
Moniuszki. Zdr. Hrabinka. 

Hrabini, i, Im. e p. Hrabina: H. Kirkor. Słów. 

Hrabinka, i, Im. i p. Hrabina. 

X Hrabinny przym. od Hrabina. L. 

Hrabiosłwo, a, im. a, Hrabstwo, X Grabstwo, 
[Grafostwo, Grafstwo] I. tytuł, godność hrabiego. 
2. majątek, dobra hrabiowskie: Dawne II. Szam- 
panji. 3. zb. hrabia z żoną: H. Zamojscy. 

Hrabiowski, Hrabski przym. od Hrabia: Tytuł 
H. Korona hrabiowska. Po hrabiowski! przys. 
jak hrabia: Żyć po hrabiowsku. 

[Hrabiówka, i, lin. i] rodzaj czapki a. kape- 
lusza. 

Hrabski p. Hrabiowski: H. koń zwrócony z dro- 
gi prosto kłusował polem aż pod zamku progi. 
Mick. 

X Hrabskie przys. po hrabiowsku, jak hrabia 
a. iak u hrabiego: W oczach wiedźmy to ubra- 
nie wydawało ś. prześlicznie, H., jak utrzymy- 
wała. Bał. 

Hrabstewko, a, Im. a p. Hrabstwo. 

Hrabstwo, a, Im. a, X Grabstwo I, p. Hrabio- 
stwo: a) W Polszczę są niektóre familje hrab- 
stwem państwa Rzymskiego ozdobione. Kras. 
b) Wkrótce pojmie wdowę, panią dóbr, za żonę, 
a z nią księstwo i hrabstwa dwa uksiążęcone. 
Mick. Przen.: Pszczoły równo i spoinie po hrab- 
stwie plondrują zielonym. L. (= krainie), c) H. 
wyjechali do Podhorzec. And. 2. jednostka po- 
działu terytorialnego w loiekach średnich (i do- 
tychczas w Anglii): Hrabstwa w Anglji miały 
swój samorząd. Zdr. Hrabstewko. 

[Hradyszcze, a, Im. a] p. Horodziszcze: Wśród 
walu było jedno wnijście na stare H. Krasz. 
<Niby spolszczenie Ukr. horodyszcze> 

X Hramota, y, lin. y p. Ramota: Mieli powie- 
dziane w instrukcji wycofać z rąk króla Wła- 
dysława oryginał hramoty, spisanej pod Moskwą. 
Dar. (—traktatu). Watażkowie drużyn hultaj- 
skich wynosili w stepy wieść o hramocie kró- 
lewskiej. Jeż. Mieli, zjechawszy, wymienić hra- 
moty ( = pełnomocnictwa), następnie zbadać miej- 
scowych mieszkańców w sprawie dawnych gra- 
nic. Dar. <Ukr. hramota, z Gr. gramraata> 

[Hramotnik, a, Im. i| bot. )>. Koniczyna. 

[Hrazisty] p. Grzązki: Ziemia hrazista. Stryjk. 
<Brs. hrazisty(j)> 

("Hrebelki, lek, blp/| bot, I. p. Bodziszek. 2. 
p. Iglica. <Brs. hrabialki> 



[Hreczanik, a, Im. i] p. Gryczanik. <Ukr. 
hreczanyk > 

Hreczany p. Gryczany. <p. Hreczka> 

[Hreczanyk, a, Im. i] chleb z mąki gryczanej. 
<Ukr. hreczanyk > 

Hreczka, i, blra. bot. p. Rdest. Przen.: Hrcczkę 
siać = gospodarować na małym, wlasnemi rękoma 
uprawiać ziemię. <Ukr. hreczk<*i> 

Hreczkosiej, a, Im. e p Grykosiej: Bieda, kie- 
dy to człowiek na kawałku roli musi być hrecz- 
kosiejera. L. Żart. wog. gospodarz uńe/ski, oby- 
watel ziemski, ziemianin. < Hreczka -f- SIE > 

Hreczkosiejstwo , a, blm. małe gospodarstwo 
wiejskie ; zajmowanie ś. gospodarstwem wiejskim. 
Kaczk , Krasz. 

Hreczkowaty: Maść konia hreczkowata = pe- 
wien kolor sierści na koniu. <p. Hreczka > 

[Hreczuszki, ów. blp., Reczuszki, Recużki, Ra- 
czuszki, Racużki, Raczki, Raczuchy, Reczuchy] 

rodzaj placków gryczanych a. karto/lanych. Por 
Gryczanik. <Ukr. hreczuszók> 
[Hreczynka, i, Im. i] bot. p. Rdest. < p. 

Hreczka > 

[Hreczysko ; a, Im. a, Reczczysko] pole z hrecz- 
ka; pole, na którym była gryka: Dzikie gęsi 
i kaczki szukają żeru na pokosach owsa i hre- 
czysku. Pol. Por. Gryczysko. <p. Hreczka > 

fHreczysny p. Gryczany. 

[Hrendżaly, ów, blp.] sanie: Dla ogromnych 
śniegów w tamtych stronach karety wyprawio- 
no na hrendżałach. Bukar. Por. Gryndżoly. <Ukr. 
hryndżoła> 

[Hrobaczek, czka, Im. czki] p. Hrobak. 

X Hrobak, a, Im. i p. Robak. Zdr. [Hrobaczek]. 
<p. Robak > 

[Hrom, u, Im. y] grom, piorun. < Cześ. hrom> 

fHromak, a, lin. i p. Rumak. Strjjk. <p. 
Rumak > 

[Hromotnlk, a, Im. i] bot. p. Koniczyna. <Ukr. 
hromotnyk> 

[Hromski] przym. od Hrom: To je H. człowiek: 
(—przeklęty). < Cześ. hromsky > 

[Hromyk, a. Im. i] bot. p. Połonicznik. <Ukr. 
hromyk > 

f Hronosta], a, im. e i [Hronostaj] p. Grono- 
staj. < p. Hornostaj > 

f Hronostajowy i [Hronostajowy] p. Gronosta- 
jowy. 

IHrosz, a, Im. e p. Grosz: Nam hroszy trzeba 
dać dużo. Krasz. I dworstwo ś. zmieni, kiedy 
w pytlu brosza neni (== niema). Kochan. <Ukr 
hrosz> 

[Hroźny] groźny, straszny. <Czes. hrozny> 

[Hrómada, y, Im. y] p. Gromada. <Ukr. hro- 
mada> 

[Hrómotrzask, a, Im. i, Gromotrzask] bot. p. 
Rozchodnik. <Ukr. hromotrask> 

Hrózd, a, Im. y bot. p. Mleczaj. <Ukr. hruzd > 

Hrózda, y, Im. y bot. p. Mleozaj. 

Hrrm ! w., oznaczający zaciekłość — brrl: Ja je- 
mu! ja jego! H.!— burczał pasza. Jeż. < Okrzyk. > 

^Hruba, y, Im. y] p. Gruba. <Ukr. hruba> 
HrubaśnyJ p. Gruby. <p. Hruby> 
Hrubo] p. Grubo. 

Hrubość, i. blm] p. Grubość. 

*Hrubsz] w wyrażeniu: [Z hrubsza] p. Gruby. 
Hruby] p. Gruby: Kaśka je hruba ( = to cią- 
ży). Zostanie limbom ( = zajdzie w ciążę). Zamknoii 
na kłódkę hrubom. <Słc. Cześ. hruby > 

X Hrudek, dka, lra. dki kępa, wzniesienie: Na- 
łożymy gdzie ognia w łozach na hrudku, albo 



58 



TTRUDZTNKA 



HUCZ 



w lesie przy starym pniu spróchniałym. Krasz. 
<Ukr. hrudók> 

[Hrudzinka, i, Im. i] p. 2. Grudzizna. <Brs. 
hrudzinka> 

[Hruk, u, blm.] w wyrażeniu : [Narobić stuku- 
hruku] narobić huku, stuku, szumu, hałasu. <Ukr. 
Brs. hruk = hałas, łomot > 

[Hruszka, i, Im. i] bot. roś. psianka kartofel (so- 
lanum. tuberosum) a. jej bulwa. <Ukr. Brs. hrusz- 
ka > 

[Hruza, y, blm.] zgroza. <Czes. hruza> 

Hruzd, a, Im. y bot. p. Mleczaj. <Ukr. Brs. 
hruzd > 

Hruzda, y, lin. y bot. p. Mleczaj. 

f Hruzki p. Grzązki: Przyszło im ś. przepra- 
wie przez miejsca bardzo hruzkie abo lgniące. 
Papr. <Ukr. hruzkyj, Brs. hruzki(j)> 

[Hruździel, a, Im. e, Bruździe! , Chróściel , 
Chrust] rodzaj grzyba (p. Mleczaj). <Brs. hruź- 
dziel > 

[Hryc, a, Im. ej p. Hryć: Choć ś. rodził hry- 
cem, leda wziąwszy przezwisko, zostanie szlach- 
cicem. Pot. 

[Hrycaj, a, Im. e] zool. p. Rycyk, <? Cześ. 
Jićan, fićak = krzykacz > 

[Hryczanyk, a, Im. i] = Gryczanik. <p. Hrecza- 
nyk> 

Hryczka, i, blm. bot. p. Rdest. <p Hreczka> 

[Hryć, a, Im. e, HrycJ prostak, gbur, cham 
<Ukr. Hryć zdr. od Hryhoryj = Grzegorz > 

[Hrydnia. i, Im. e, Jawią, OsiećJ iiba czarna 
( = kuma), gdzie zboże suszą: Ruś Biała zaraz 
z pola znosi wszelakie zboże do izb czarnych, 
które oni hrydniami zowią. i tam je suszą. 
Paszk. <Brs. hrydnia > 

[Hrym!] p. Rym!: Słyszę: H., coś upadło. "Wal. 
On H. na ziemię. Boh. < Brs. hrym> 

[Hrymnąć, nie, nąlj I. p. Rymnąć: Hry runąłem 
mu do nóg-. Chodź. 2. kogo, co a. kim, czym = 
powalić, wywrócić, cisnąć, rzucić: A on jak nie 
hry innie go (a. nim) o ziemię. Wal. 3. uderzyć, 
palnąć: Hrymnął go w łeb obuchem. Wal. <Ukr. 
hrymnuty, Brs. hrymnuć > 

[Hrystoryja, i. Im. e] p. Historja. 

[Hryź, i, blm.] p. Gryź. 

[Hrzybiet, u, Im. y] p Grzbiet. <Zam. Clirzy- 
biet> 

Hu ! w. f. oznacza przerażenie, niezadowole- 
nie, zadziwienie =fu!, fuj!, fi!: Hu! co za fanta- 
zja u tego kawalera! Nie daruj! pocałuj! hu! 
Sienk. Hu! co za straszliwe zimno! 2. a. Hu hu, 
wyraża wołanie, odzywanie ś., wzywanie, zachę- 
canie do wesołości, zabawy — hej!, hola!, hop hop! 
3. szczująe psy = huzia /, kuź! 4. naśladowanie 
głosu sowy. 5. naśladowanie śmiechu = cha cha 
cha!, chi chi chi!: Hu, hu, śmiał ś. Rzędzian. 
< Okrzyk. > 

| Hu a ha!, Hulu hulany!] przyśpiew. 

Huba, y, lin. y I. p. Hubka: Którakolwiek 
z tych dwuch takie iskry z niego wykrzesze, że 
ś. od nich serce w nim, jak H , zajmie. Sienk. Da- 
no huby i chust, aby ją, (krew) zatamować. Krasz. 
2. Xi zdr. X Hubka gęba, usta: Czyja zguba, te- 
go grzechu pełna H. Prz. 3. grzyb wog. prócz grzy- 
ba właściwego, boroioika: Bodajeś ty huby jadł! 
(przekleństwo). 4. a. posp. Gębka bot. = a) a. Ża- 
giew (polyporus) roś. z gromady grzybów, z ro- 
dziny żagwiowatych. Gatunki : H. g a ł ę z i s t a a. 
Choro s z, Siedź (p. a. boletus frondosus). H. 
lekarska a. modrzewiowa (p. officiiralis). 



od Hubiarz. <p. 

właściciel [huby], 
zamożniejszy. 



H. niszcząca a. domowa (p. destructor). 
H. obrzeżona a. jodłow T a (p. marginatus). 
H. twarda a. ogniowa a. Gąbka dębo- 
wa (p. igniarius). H. żagwi owa a. buko- 
wa (p. fomentarius). b) p. Grzyb, c) [Dymna 
H. a. dymna bedka] = grzyb sromotnik smrodliwy 
(phallus impudicus). < Śłc. Ukr. huba, Cześ. 
ho u ba > 

[Huba, y, Im. y] I. włóka gruntu: Chłopcy mi ś. 
zalecają, co po hubie gruntu mają. Maż ta zie- 
mia iść rozerwana na zagony i huby? Krasz. 
2. gospodarstwo, loy budowane w polu; kolouja: 
Mieszkać na hubach. < Dnm. hubę - Nin. 
Hufe> 

Hubara, y, Im. y zool.: H. wschodnia (houbara 
Macąeni) ptak brodzący dropiowaty. <Now. niby 
Łć. b(o)ubara> 

Hubczasty opatrzony w hubkę: Używano rusznic 
z podżogiem czyli knotem, hubczasty eh a. bro- 
datych. Gors. <p. Hubka > 

[Hubel, bla, Im. blej = Hebel. 

[Hubiarka, i, Im. i] forma ż. 
[Huba]> 

[Hubiarz, a, Im. e, Hubnik] 
t. /. jednej włóki roli; gospodarz 
Hubiarzów] należący do hubiarza. 
Hubica, y, Im. e, Ściana] miara długości thi- 
niny ( = 6 łokci). < Brs. hubica > 

[Hubie, i, iłj p. Gubić. <Czes. hubiti = gubić > 

Hubielica, y, Im. e bot. (andromachia) roś. 
z rodziny złożonych. < Brs. hubielica > 

[Hubienie, a, blm.] czynność cz. Hubić. 

Hubka, i, Im. i I. a. H. handlowa, Hupka, 
Huba, X Gubka, [Gąbka, Gębka, Gąbal] sztucznym 
sposobem przyrządzona żagiew z niektórych gatun- 
kóio grzyba huby do rozniecania i przenoszenia 
ognia: Dmuchać w zatlone hubki. H. i krzesiwo. 
2. X p. Huba: Gdyby nie H., to byłaby szubka 
Prz. 3. [H.] = a) gąbka, b) w Im. rodzaj grzy- 
bów. 4. bot. p. Grzyb. 5. chem. p. Gąbka. <p. 
Huba> 

Hubkowy przym. od Hubka; Hupkowy, Hup 
czany. 

[Hubnik, a, Im. cy] p. Hubiarz. <p. [HubaJ> 

[Huchna, y, Im. y] bot. p. Smardz. <?> 

X Huchro, a, Im. a p. Chuchro. 

Huciany, Hutny przym. od Huta; Hutarski, 
Hutniczy, XHutnicki: Robotnik, pisarz H. <|>. 
Huta> 

[Huciu puciu] p. Heciu peciu dylu dylu. 

< Okrzyk. > 

Huciuś WOtuS a sa sa sa! przyśpiew myśliwski. 

< Okrzyk. > 

[Huckać, a, ał] I. wygadywać, szczuć na kogo. 
2. podmawiać, podbechtywać : Spólnik mi hucka 
cehidź. <Słc. huckat'> 

[Huckanie, a, Im. a] czynność cz. Huckać. 

fHuckop, u, Im. y, "fHunckop, fHunskop, 
fUnskop rodzaj hełmu średniowiecznego. <Nm. 
Hundskappe = hełm, dosł. Hunds = psa, psi-f- 
kappe = kaptur > 

[Hucuł, a, Im. y] silnie zbudowany i dobrej tu- 
szy dzieciak, człowiek: Wygląda jak H., jak moł- 
dawan. <Rura. hot (czyt. noc) = złodziej, zbój, 
-f- - ul = poimek > 

[Hucułek, łka, Im. łki] niewielki koń, huculski: 
Utworzyła ś. rasa hucułków, dotąd bardzo jeszcze 
ceniona. Pol. 

[Hucz!] odpędzanie kur, a sio!: H. kury! 

< Okrzyk. > 



m 



HUCZEĆ 

Huczeć, y, al p. Huknąć. 

Huczek I. czkUjlm. ozki p. Huk: Najmniejszy 
H. wielką trwogę w obozie sprawował. Kłok. 
Ledwo żyw z pociechy, radosne stroi huczki, 
gziki, śmiechy. L. 2. czka, Im. ozkowie = a) 
a. fHuj krzykacz, halaburda: Kisiel, ów H. ko- 
zaczy, jak go mianowano. Jeż. b) a. Hukacz 
myśl len, co na obławie krzykiem zapędza zwie- 
rza do ostępu. < p. Huk > 

Huczenie, a, blin., czynność cz. Huczeć. 

Huczka, i, Im. i myśl. obława. <p. Huk> 

Hucznie, Huczno przys. od Huczny: Żyć H. 
Wesele odbyło ś. H. H. wjechał do miasta. 

Huczno p. Hucznie: H., buczno, a w pięty 
zimno. Prz. 

Huczny I. a. Hukiiwy wydający huk, głośny, 
hałaśliwy, krzykliwy, wrzaskliwy: Po wszystkim 
mieście głosy huczne trąby dają. Bardz. Huczne 
wiwaty. Moraw. Twoja niema pochwała więcej 
warta, niż te huczno - brzmiące brawa. Ano*. 
Huczne oklaski. Z bronią, co w strzale huczniej- 
sza nad grzmot. Mick. 2. szumny, suty, toystawny, 
pokaźny, okazały: Huczne wesele. Dawano huczne 
zabawy. Mick. Huczna biesiada. Malcz. Całe 
huczne zgromadzenie milczało chwilę. Mick. 
<Dźwn.> 

[Huczyć się, y ś. f ył ś. p. Hukać ś. <p. [Hu- 
kać ś.]> 

[ Hućba, y, Im. y, Siekawica] wichura ze śnie- 
giem a. deszczem. <Dźwn. > 

[Hućkać, a, al] p. Huśtnąć: A tociem ja cię 
obwijała, nogami kołysała, hućkała, niańczyła. 
Krasz. <Ukr. hućkaty, od Ukr. hucia = ko- 
lebka> 

[Hućkanie, a, blm.] czynn. ść cz. Hućkać. 

fHud, u, Im. y p. Udo. Trzyc. 

[Hudać, a, al] wydawać głos właściwy dudkowi: 
Kraniec lasu opędza dudek, stawiając co chwi- 
la czub strojny i huda. Pol. <Dźwn.> 

| Hudanie, a, blm.] czynność cz. Hudać. 

Hudany, ÓW, blp. gatunek kur francuskich. 
<Od nazwiska hodowcy Ang.> 

Hudański przym. od Hudany: Rasa hudańska. 

[Hudcy] p. Hudko. 

[Hudki] żwaioy, prędki. <p. Chutki> 

[Hudko, st w. Hudcy] przys. od Hudki. 

fHudo, a, Im. a p. Udo. <p. Udo> 

[Hudobina, y, Im. y] biedaczka. Por. Chudo- 
bina. 

[Budzą!] okrzyk przy odpędzaniu gęsi. < Okrzyk. > 

[Hudziadzia, i, Im. e] I. zdziecinniały starzec. 
2. człowiek bez zdrowego rozsądku, narwany. < Mo- 
że zmieszanie Chudy z Dziad > 

[Hudziatko, a, Im. a] chudziątko, biedactwo. 
<Czes. chud'atko> 

1. Huf, u, lin. y p. Hufiec: Miał z sobą wozy 
i jezdne, i był tego niemały H. Leop. Niech s. 
szykują wszystkie djabelskie hufy. Wuj. Obie- 
ga hufy, szykuje śród drogi. Mick. Z resztą 
hufów ciągną bojownicy. Mick. Przen.: H. ga- 
zeciarskich szermierzy. Sow. Zdr. Hufik, Hufe- 
Czek. <Nm. Haufe(n)- gromada > 

2. Huf!, Huff! w., oznaczający szczekanie, 
czyli granie psów gończych: Zagraj pierwszy 
odezwał ś.: huf huf huf! za nim inni: tat tuf taf! 
L. <Dźwn.> 

3. Huf I, Uf! okrzyk przy skakani u = hop!: Nie 
mów H., aż przeskoczysz rów. Prz. < Okrzyk. > 

i Hufać, a, al p. Ufać. < p. Ufać > 
_ [Hufać, a, al] warczeć, kwiczeć jak wieprz: Świ- 
nia hufa, gdy huknie, zawarczy głośno. <Dźwn. > 



HUJTNTĘCIE 

fHufanie, a, blm., czynność cz. f Hufać; ufność, 
nadzieja: Gdzież są bogowie, w których swe H. 
pokładali? Leop. <p. Ufanie > 

[Hufanie, a, blm.] czynność cz. [Hufać]. 

Hufczyk, u, Im. i p. Hufiec: Po obu stronach 
po trzy hufczyki. Czół. <p. 1. Huf> 

Hufeczek, czka, Im. czki p. I. Huf. L. 

Huff! p. 2. Huf!: Za dzikiem psy jak do sztur- 
mu idą, skomląc: H.!, H.!, H.! Haur. <Dźwn.> 

Hufiec, fca, Im. fce, X Ufiec, Huf, x Uf od- 
dział icojska nieoznaczonej liczby, kupa, zastęp, 
poczet żołnierzy: Ostatni H. pędzą w środek Litwy. 
Mick. Oni sami śród bitwy, hufce niemieckie rzu- 
ciwszy, między Litwinów uciekli. Mick. Przen.: 
H. ludu (= rzesza, tłum). Zdr. Hufczyk. <p. 1. 
Huf> 

Hufik, a, lra. i p. I. Huf: Wyszły ku potkaniu 
z obozu trzy hufiki. Leop. 

Hufnal, a, Im. e, Ufnal, Ofnal, [UchnalJ gwóźdź 
do podkowy, in. k o p y t n i k. < Nm. Hufnagel > 

Hufnica, y, Im. e, Haufnica działo używane 
w Polsce w XV i na początku XVI wieku, pier- 
wowzór haubicy. <Czes. houfnice> 

fHufny przym. od I. Huf: Strzelby hufnych. 
Jancz. 

Hugienot, a, Im. ci p. Hugonot. <Fr. hugue- 
not> 

[Hugnąć, nie, nął, Hugnuć] huknąć, uderzyć. 
<Dźwn. > 

[Hugnięcie, a, blru.] czynność cz Hugnąć. 

[Hugnuć] p. Hugnąć: Chciał mie H. w głowę. 

Hugonot, a, lra. ci, Hugienot kalwinista francuski 
w XVI i XVII wieku. <p. Hugienot > 

Huna! w., pobudzający do szybszej, energicz- 
niejszej czynności. < Okrzyk. > 

[Hu hu hu!] wołanie na świnie. < Okrzyk. > 

Huhu huhu! głos, wydawany przez dudka: 
Dudek huka: H. H.! ' <Dźwn.> 

Huj! w. I. fp. Hop!: Nie mów H., aż przesko- 
czysz. Wuj. 2. [H. a. Huj-buj!] hejże!, dale/!, 
hola!: Jak powiem: H., djable, do worka, to co- 
by zaraz wbiz. < Okrzyk. > 

fHuj, a, Im. owie p. Huczek: Woli ś. hujami 
a wykrzykami, by zabijakami grodzić, niż ludź- 
mi godnemi a porzadnemi. Glicz. <Z okrzyku 
Huj > 

[Huja, Uja] wnet, zaraz. < Okrzyk., może z Nin. 
hui!> 

[Huj-buj!] p. Huj!: Huj, buj, kiepku mój! (o 
lekkomyślnych i rozpustnie żyjących). < Okrzyk., 
por. Cześ. huj a buj = obficie, w bród> 

[Hujcak, a, Im. i| p. Chujczak. 

[Hujdaó, a, al i H. ś.] p. Huśtnąć. <p. Hoj- 
dać> 

[Hujdanie. a, blm.] czynność cz. Hujdać. 
Hujdanie się, a, ś. f blm.] czynność cz Huj- 
dać ś. 

[Hujdu hu idu!] wyraz, naśladujący huśtanie, buj, 
buj! <Dzwn.> 

[Hujma, y, Im. y] duża kupa, chmara: H. ludzi. 
Por. Hurma. <? Por. Hurma > 

[Hujt !] naśladowanie wyskakiwania: Zając H. 
z garka. Chłopcy na H. z wozu. < Okrzyk. > 

[Hujtać, a, al] p. Huśtnąć. < Od okrzyku 
Huj> 

I Hujtanie, a, blm.] czynność cz. Hujtać. 

[Hujtnąć, nie, nął] skoczyć, wsk>czyć: Hujtne 
z tćgo drzewa na ziemnie. Pies huj tną] mu na 
kark. Por. Hulnąć. 

[Hujtnięcie, a, blm.] czynność cz. Hujtnąć. 



60 






HUK 



HULAĆ 



Huk, U, Im. f I. huczenie, huknięcie, trzask, łos- 
kot, grzmot: H. dział, bębnów, grzmotów, pioru- 
nu. Wśród huku dział. Fala uderzy z hukiem. 
H. oznacza silny, gruby, urywany, a gwałtownie 
wstrząsający powietrze głos. Kras. A. X Strasz- 
nym ś. okręt rozbił hukiem. Troć. (zam.: z hu- 
kiem). 2. hukanie, fukanie, gromienie, łajanie; 
hałas, wrzask, krzyk: Wpadł z hukiem do po- 
koju. Wpadliśwa tu z hukiem, z krzykiem, z we- 
seliskiem i kulikiem. Pol. Krzyk tam i H. był 
wielki. Petr. Przyuczona do huku, musi słuchać 
rozkazu ojcowskiego. L. ( = zahukana). Huku pu- 
ku za talar, roboty za szóstak, a.: większy H., 
niż puk. Prz. 3. przen.: Z hukiem a. X hukiem 
— szumnie: Z hukiem wesele być miało. Jabł. 4. 
a. [Hukiem] przys. mnóstwo, co niemiara, podo- 
sta'kiem, obfitość: W Wiśniczu na zamku gości 
H. Dworzan i drużyny H. Lei. Ma H. pienię- 
dzy. Miasto trawy — rokiciny, miasto bydła — H. 
zwierzyny. Pol. Ryby, grzyby i wędliny, lny do- 
rodne, H. zwierzyny. Pol. Czerwonych złotych 
hukiem jest u nas L. 5. myśl. p. Ryk. 6. a. 
Hupajło zool. (ardea steli aris) pospolita nazwa 
czapli bąka. Zdr. Huczek. <Dźwn.> 

[Huk, u, Im. i] parzenie ś. (świń). <p. Hukać ś. > 
Hukaoz, a, Im. e I. [H. a. Hukała] krzykacz, 
awanturnik. 2. myśl. = a) p. Grzywacz, b) p. 
Huczek. 

Hukać, a, al I. p. Huknąć. 2. [H.] = a) igrać. 
b) (o maciorze) wydawać głos. [H. Ś.] I. hałaso- 
wać, broić, dokazywać, bawić ś. 2. rozbestwiać ś. 
rozwydrzać ś. <Dźwn.> 

[Hukać się, a ś., ał ś. p. Huczyć ś.. Halukać 

Ś.] I. (o świniach) kiernozić ś., latować ś. 2. 
uganiać ś. za czym: Bido moja, bido, co sie tyla 
hukas? <Czes. houkati se (z Nm.)> 

Hukał, a, Im. y, Hupał, Hupała, [Hukała, Hu- 
kało, Hu pało] myśl. ptak bąk (ardea stellaris). 
<p Hupał > 

[Hukała, y, Im. y] i. p. Hukacz. 2. p. Hukał. 

Hukanie, a, Im. a czynność cz. Hukać: W le- 
sie H. słychać zająca. Gosz. 

[Hukanie się, a ś., blm.J czynność cz. Hukać ś. 

[Huki, ów, blp., Jagody] jądra: Wyjąć wieprzo- 
wi H. <Słc. huky> 

Hukier, a, Im. y mały okręt holenderski z dioo- 
ma a. trzema masztami. <H1. hoeker, Ang. 
hooker> 

Hukliwy p. Huczny. 

Huknąć, nie, nął, nied. Huczeć, częstot. Hukać 
I. wydać huk, zahuczeć, zabrzmieć, zagrzmieć, 
gruchnąć, zadudnić: Wiatr, morze huczyf = wyje). 
Huczy morze, wzmaga ś. nawałnica. Niem. Zi- 
mowe zamieci huczą po górach. Miek. Kaskada 
hucząca. Tet. Działa, dzwony huczą. Huknęły 
kotły, dźwięk zaszczęknął broni. Niem. Chmura 
strasznym huknęła grzmotem. Troć. Koło młyń- 
skie huczy. Kula armatnia, przelatując, huczy 
(-warczy). Ziemia pod ciężarem jazdy huczy 
(= jęczy). Kudłaty Żmujdzin w żarna huczy. Sienk. 
Nieos.: Huczy w kominie, w piecu, w uszach. 
Huczy, jak w garnku. Huczy ogień w hucie. Kn. 
Przen.: Oczy, w których, zdawało ś., przelewa 
ś. morze płomieni, hucząc hymnem zachwytu 
i tryumfu. Jeż. 2. rozlec ś., odbić ś. głosem hu- 
czącym: Krzyczy, a ogromny głos jego po całym 
obozie huczy. Stasz. Huknęło rozjadłośei eeho. 
Stasz. 3. X być pełnym huku: Knieja huczy. 4. ro- 
zejść ś., rozszerzyć ś., gruchnąć: Huknęła ta nowina 
po obozie. Troć. 5. X Huczeć czym = występować 
z czym huczno, buczno, rozbijać ś., pysznić ś. szum- 



nie, wyjeżdżać z czym: Biskup ten nigdy nie uczy, 
lecz tylko gwardją strojnego żołnierza huczy. 
Zigr. 6. krzyknąć grubym i doniosłym głosem, 
ryknąć: Każdy z nich huknie, allalah! wołając. 
Paszk. Huczeć znaczy wydawać głos gruby 
i krzykliwy: hu, hu, hu! Kras. A. H. na kogo 
w lesie. Kiedy więc długo hukała, klaskała, 
z hukiem i klaskiem dalej poleciała. Gosz. Od 
złota świecące pijaki przy godowym huczą stole. 
Mick. Sprośne rytmy hucząc za kuflem. Stryjk. 
(=z głośno śpiewając). Przen.: Cieszyła ś. szlachta, 
że można hukać, pukać. Lei. ( = dokazywać, broić). 
7. nied. wykrzykiwać, hałasować: Ale mój przy- 
jacielu, nie hucz tak, nie hucz, to pierwsza gra, 
zobaczym dalej, kto skorzysta. Zabł. Pijany cho- 
dził, hukając i tańcując po ulicach. Haur. Po- 
pili ś. chłopi i strasznie huczą. Troe. 8. na 
kogo = zgromić kogo, fuknąć, krzyknąć, burknąć, 
wrzasnąć na kogo: Już na nich zewsząd naród 
nasz jako na wilki huka. Smotr. Huczą na nie- 
go. Troć. 9. (o pszczołach, osłach, mułach, za- 
jącach, puhaczach, sowach, grzywaczach, diul- 
kaeh, bąkach) wydać głos właściwy: Dudek huka: 
huhu huhu! Osieł, muł huczy ( — ryczy). Puha- 
cze w nocy hukają abo trukają. Haur. Huczy 
puszczyk. Kras. A. Sowa często, na dachu sie- 
dząc, hukała żałośnie. Koch. J. Huczy bąk. Kras. 
A. W chróstach coś huczy i ksyka. Mick. [Go- 
łąb huczy] ( -grucha). 10. Huknąć = trzasnąć, 
grzmotnąć, gruchnąć, palnąć, dzbęknąć, zwalić = 
uderzyć: Jak huknę tego, co był przy wozie, 
pięścią w łeb, że aż usiadł na ziemię. Kaczk. 
<Dźwn.> 

Huknięcie, a, blm., czynność cz. Huknąć. 

X Hukowy: Podatek H. = danina z miodu: 
W końcu zeszłego stulecia składali Owruezanie 
podatek z miodu, hukowym zwany. Roi. <?> 

XHuku! w., naśladujący odgłos huku, silnego 
wołania: Poczęła wołać: H.! H.! pokaż ś.! Sienk. 
< Okrzyk. > 

X Hul ! w., oznaczający wołanie: H. wołać. 
Troć. < Okrzyk. > 

f Hul, a, Im e p. Ul. Trzyc. Zdr. f Hulik. 

[HulalJ I. [A hula ha!] p. Hila! 2. i [A hula!] 
p. Hul hul !: H. gęś z wody! H., H. moje gąski 
na wodę! < Okrzyk. > 

Hulacki przym. od Hulaka, p. Hulaszczy: 

Ochrypłym głosem zawiodła hulacką piosenkę. 
Orzesz, ówdzie lica wybladłe, pieszczone, jak 
cacko, uśmiechem zalotności, swobodą hulacką 
odznaczają czcicieli Bacha i rozpusty. Syrok. 

Hulactwo, a, blm. p. Hulaszczość: Król eks- 
jezuita i eks kardynał, od papieża ortodoksem 
utytułowany, pomagał też swoim hulactwem. 
Mo rac z. 

XHulacz, a. Im. e p. Hulaka. 

[Hulaczka, i, Im. i] p. Hulanka: Mnie nie mi- 
nie ta w karcmie hulacką. 

Hulaczość, i, blm. p. Hulaszczość: Wtedy już 
kobieta kresowa wyrzekła ś. hulaczości junac- 
kiej. Kol. 

Hulaczy p. Hulaszczy: Wiwat nasz Kubuś! — 
grono wykrzyka hulacze. Moraw. 

Hulać, a, al, [Gulać] I. żyć po hultajsku, żyć 
hucznie i marnotrawnie, birbantować, rub. bomblować, 
puszczać ś., używać, lusztykować : Jął ś. lad a ja- 
ki ej kompanji, hulał z niemi i marnował, póki 
mu stało. Haur. Hulaj duszo, piekło gore. Prz. 
Hulaj dusza bez kontusza. Prz. Hulaj! dusza! 
hulaj! — woła. Mick. Hulając w pjanej ochocie... 
Mick. A kiedy hulam, to na łeb, na szyję. Zal. 



61 



IIULAJ-DUSZA 

Kiedy H., to H. H. po nocach. 2. rozbijać ś., 
pozwalać sobie, korzystać ze swej przewagi: Tak 
gryząc je ( = żaby) swobodnie, wąż do dziś dnia 
hula/ Mick. A tymczasem bies, pan placu, hu- 
lał sobie po pałacu. Od. 3, [H.] tańczyć. <Od 
okrzyków Hu-f-La> 

Htilaj-dusza, y, Im. e p. Hulaka: Między koste- 
rami i hulaj-duszami, z jakich składała ś. Kmi- 
cicowa partja, oni odznaczali ś. wielką, chci- 
wością. Sienk. < Hulać -f- Dusza > 

X Hulajgorod , u, Im. y p. Hulajgród: Idzie 
z hulajgorodami, któremi całe opasał wojsko. 
Pas. <Ukr. hulajhorod> 

Hulajgrdd, odu, Im. ody, X Hulajgorod, X Hu- 
lajhorodyna rodzaj wieżyczki z desek, ze strzelni- 
cami, wożone/ na wozach a. na saniach dla osłony 
wojska posuwającego i. ku nieprzyjacielowi, beluar- 
da: Piechoty spaliły znów czternaście hul aj gro - 
dów. Sienk. 

X Hulajhorodyna, y, Im. y p. Hulajgród: To 
hulaj-harodyny! Nas-to Chmielnicki będzie mełł 
w tych wiatrakach. Sienk. 

X Hulak, a, Im. cy p. Hulaka. 

Hulaka, i, Im. i, x Hulacz, Hulaj-dusza, X Hu- 
lak ten, co pędzi życie hidaszcze^ birbant. <p. 
Hulać > 

Hulała! I. p. Hul nul! : a) [H., gąseczki, H. na 
Dónaj!] b) Gdy wilka pasterze zoczą, powstawa 
na niego okrzyk na powietrzu: H, póki nie 
ueiecze do łasa. Haur. 2. [H.J wołanie na owce: 
H., marchy, za bydłem buwaj. 3. [H. a. H. ha!] 
okrzyk na świnie, aby ś. nie gziły. < Okrzyk. > 

[Hulała ha!] p. Hulała! 

XHulanda, y, Im. y p. Hulanka: Odpadła 
ochota od pijatyki i hulandy po dworach. Kaczk. 
<Od Hulać, z końcówką niby Łć. > 

Hulanie, a, blm., czynność cz. Hulać. 

Hulanka, i, Im. i I. a. Hulatyka, Hulka, x Hu- 
landa , fHulaczka, Hulsztyk] hulanie, zabawa 
huczna, lusztyk, birbantka: Jedzą, piją, lulki pa- 
lą, tańce, *H., swawola. Mick. 2. zł. loesele; od- 
pust. <p. Hulać > 

[Hulany] p. Hu a ha! 

Hulaszczo przys. od Hulaszczy: Ludzie hałaś- 
liwie ś. a H. bawili. Roi. 

Huiaszczość, I, blm. rz. od Hulaszczy; Hula- 
czość, Kułactwo: Unosi ś. nad hulaszezością sy- 
nowca królewskiego. Roi. 

Hulaszczy, Hulacki, Hulaczy, X Hulaszny hula- 
jący, rozpustny, birbancki: Zycie hulaszcze. Ser- 
deczny taniec objął wszystkich bez wyjątku 
swoim hulaszczo - tęsknym tchnieniem. Orzesz. 
<Ukr. hulaszczy} > 

X Hulaszny p. Hulaszczy: Hulaszna szlachta. 
Sienk. 

Hulatyka, i, Im. j I. p. Hulanka: Przyszłe łu- 
py miały zapłacić hulatykę. Sienk. Znaczne do- 
chody przywodziły do zbytków i hulatyki. Niem. 
2. [II.] = a) zabaioa. b) człowiek lekkomyślny, mar- 
notrawca. <Od Hulać, z końcówką Łć.-Gr. > 

X Huletka, i, Im. i laska pasterska. <Czes. 
hu* letka > 

f Hulgród, odu, Im. ody wielkie sanie: Potkał 
pan Struś Proszewickiego w mil 4 od stolicy, 
który hulgrodami szedł, to jest na saniach wiel- 
kich. Mask. <p. Hulajgród > 

Hul hul! I. [H. a. Hyl hyl!] = a) a. [Hula!, Hu- 
lała!] loołanie na gęsi: Jasio począł na gąski 
hul hul hul hukać." b) a. [A hula!, A hyla l] o<l- 
pędzanie gęsi. 2. a. Hulała!, Hul la la! myśl. 



HULTAJ ENIE 

zachęcanie psów, okrzyk my śliwy cli, płoszących zwie- 
rza, szczeg. wilka: Wilcy wyją za gumnem w no- 
cy, gospodarz pociąga rohatynki, w oknie: „H. 
a! 44 — woła. Rej. H. H. la la, wilku. Troć. 
< Okrzyk. > 

Huli! p. Hulki!: Wczoraj H., dzisiaj H., bę- 
dziem chodzić bez koszuli. Prz. Ej, H. babuli, 
mos panie! Kor. 

f Hulik, a, Im. i p. fHul. 

Hulka, i, Im. I p. Hulanka: Pozostały u nich 
zwyczajem wesołe hulki, zabawa z kubkiem. 
Kaczk. Tracąc, co miał, na hulki, na pijatykę. 
Krasz. Żeby nie H., byłaby koszulka. Prz. <p. 
Hulać > 

Hulki!, Huli! w. posp. dalejże hulać!, hulaj 
dusza!: H., kiedy są pieniążki! < Okrzyk., z Hu- 
lać > 

[Kulknąć, nie, nął, Hulnąć, Hultnąć i nied. Hul 
tać] wskoczyć, chlusnąć, buchnąć, dać susa: Hulk- 
nął do wody. Glin. <Ukr. hiilkaty> 

[Hulknięcie, a, blm.] czynność cz. Hulknąć. 

Hul la la! myśl. p. Hul! hul! 

[Hulnąć, nie, nął] p. Hulknąć. <Ukr. hul- 
nuty > 

[Bulnięcie, a, blm.] czynność cz. Hulnąć. 

I Hulsztyk, u, Im. i] p. Hulanka: Będzie ś. pan 
moderował gdzieś na hulsztyki. Bliź. < Zap. 
z Hulać -j-Nra. Stiick = sztuka, jak w Majster- 
sztyk, Munsztuk i t. p. > 

[Hultać, a, ał] p. Hulknąć: Patrz, jak ten koń 
hulta przez płoty i rowy (= sadzi). < Por. Hulki, 
Hulknąć > 

[Hultaiczek, czka, Im. czki] p. Hultaj: Pła- 
kała dziewcyna, płakał hultaicek. 

Hultaić, i, ii, H. ś., [Hultować] I. żyć po hul- 
tajsku, bisur manić ś., łotrować ś. 2. [H.] próżno- 
wać, próżniaczyć, nic nie robić, bezczynnie czas 
spędzać: Czy że próżniak, śród zgrai swych po- 
chlebców, lokai, z czym ś. chełpi, nie tai, całe 
życie hultai. Od. <p. Hultaj > 

[Hultaik, a, Im. i] p. Hultaj: Mój hultaiku, 
nie chódź-ze mi tędy, bo mi pozłamujes u lawen- 
dy grzędy. 

Hułtaisko, a, Im. a p. Hultaj. 

Hultaj, a, Im. e, fUltaj, [Ultaj], f Holtaj I. 
chłop bezrolny; człowiek luźny, iclóczęga, tułacz: 
H., to jest człowiek, który nie trzymał gruntu 
i robił za dzienną płatę. Jabł. Hultaje rozumieć 
ś. mają, co domów swoich nie mają, ani dorocz- 
nie służą, wyjąwszy rzemieślników. Vol. H. ozna- 
czał pierwotnie mieszkańca wsi, który, nie ma- 
jąc gruntu, robił przysiewki, to jest zasiewał 
część gruntu gospodarskiego i drugi snop zżę- 
tego zboża za to oddawał. Kras. A. 2. człowiek 
ladaco, szubrawiec, szelma, nicpoń, gałgan, łajdak, 
łotr, wisus: Lada H. dziś szlachcicowi ś. nadsta- 
wia. Sienk. H. Żyd, — mruknął młodszy — sprzedaje 
nam po pół rubla. Prus. Hultaja Jasia w drobny 
mak siekają. Pśń. Pewnie po same uszy II. 
w piekle siedzi. Mick. Przywilej uwolnił kupców 
od wysyłania z domów ludzi z hultajami. Roi. 
(=ze zbrodniarzami). 3. [H.] zalotnik, bałamut. 4. 
[H.] próżniak, leniuch: To jest człowiek naj- 
poczciwszy, szkoda tylko, że H. "Wal. Zdr. [Hul- 
taiczek, Hultaik]. Zgr. Hultaisko. <Ukr. hul- 
t(i)aj > 

[Hultaj, a, lin. e] olkiel, żłób u gzymsu. <Sld. 
do Hultaj; p. Olkiel > 

Hultajenie, a, blm. a. H. ś. czynność cz. Hul- 
taić, Hultaić ś.: Wieść o wolności nowej, ma- 



62 



HULTAJENIE SIE 

jacej hultajeniu tamy nie stawiać* najmniejszej. 
Jeż. 

Hultajenie się, a ś., blm. p. Hultajenie. 

Hultajka, i. Im. i I. forma ż. od Hultaj: Fi- 
lutko, hultajko! L. (=: szelmutko). 2. nierządnica, 
wszetecznica, ladacznica, łajdaczka. 3. X blm. 
życie hultajskie: Klepać hultajkę. 4. rodzaj na- 
rzutki kobiecej. 

Hultajowatość, i, blm. rz. od Hultajowaty. 

Hultajowaty skłonny do hultajstwa, próżniactwa, 
nieco hultajski. 

[Hultajów] przym. od Hultaj ( = kawaler, bała- 
mut): Zapłaces, dziewcyno, nie raz, nie dwa ra- 
zy, tylko pozaglundas w hultajowe kunty. 

Hultajski przym. od Hultaj I. birbancki, łaj- 
dacki, szelmowski, lolrowski: Życie hultajskie. 
Trójka hultajska = trzech hultajów, wesoła kompa- 
nijka. Do dworu przybywały postacie coraz to 
nowe, watażkowie drużyn hultajskich. Jeż. 2. 
pog. kozacki, hajdamacki: Jeszcze przed inkursją 
hultajską; była u księżny Gryzeldy. Sienk. 3. 
[H.j próżniaczy. 4. Bigos H. = bigos z różnych 
mięsiw z kapustą. Po hultajsku, Hultajsko przys. 
jak hultaj e. 

Hultajsko p. Hultajski: Wolno potomkowi ma- 
jętność tyrać, H. z nierządnicami żyć. Petr. 

Hultajstwo, a, blm. I. życie hultajskie, nierząd, 
rozwiązłość, łajdactwo: Słudzy od panów swoich 
umyślnie na H. uciekaj;], a rządzić ś. dorocznie 
nie chcą. Vol. 2. [H.] próżnowanie, próżniactwo. 
3. zb. = a) hultaje, hałastra, b) pog. kozacy, ko- 
zactwo, hajdamacij: Obsadzić przeprawy Dniestro- 
we, by nie wypuścić hultajstwa z kraju. Kol. 
H. stanowiło w początkach główny agitacyjny 
zaczyn. Jeż. Atamani hajdamaccy niecierpliwili 
ś., a tu H. buszowało bezkarnie. Jeż. Do niego 
H. ze wszech stron ś. garnęło. Kzew. <p. Hul- 
taj > 

| Hultanie, a, blm.] czynność cz. Hultać. 

[Hultnąć, nie, nąłj j>. Hulknać. 

[Hultnięcie, a, blm.J czynność cz. Hultnąć. 

[Hultować, uje, owal] p. Hultaić. 

[Hultowanie, a, blm.] czynność cz. Hultować. 

[Hulu hulany] p. Hu a ha! < Okrzyk. > 

Hułan, a, Im. i p. Ułan: Widzę zdała: goni 
ogromna ciżba pieszych, hułanów, huzarów. 
Miek. 

Hulanka, i, Im. i p. Ułanka. 

Hulanki, nek, blp. bot. p. Ufanki. 

Hulański p. Ułański. 

Hum !, Hm !, Hem ! w. zadziwienia, powątpie- 
wania, namysłu: H.! dziesięć dni, jak pojechał — 
nie dognamy go. Sienk. < Okrzyk. > 

f Hum, u, lin. y p. Um: Aby sędzię w ich wy- 
rzekaniu skazawania byli jednego hu mu i zgod- 
ni. Św. z Woc. ( = jednego sposobu myślenia). 

f Huma, y, lra. y naczynie jakieś na statkach. 
Haur. <?> 

Humanista, y, Im. ści I. zwolennik humanizmu, 
humanistycznego kierunku w nauczaniu i literatu- 
rze, klasyk: Scholastycy i humaniści. Dzieła hu- 
manistów włoskich. 2. a. Humanitarjusz przy- 
jaciel Iwlzi, ludzkości, filantrop. Ir.: Humańscy hu- 
maniści poszaleli z nienawiści. Dar. 3. X pan 
ludzki, popularny: Pan ludzki, przyjacielowi chętli- 
wy, ubogich podejmujący, H. jest. Petr. 4. 
f człowiek biegły to językach , filolog, gramatyk. 
<Now. z Łć. humanus = ludzki > 

Humanistycznie przys. od Humanistyczny. 

Humanistyczny przym. od Humanizm: Studja 
humanistyczne = do których potrzebna jest grun- 
towna znajomość języków starożytnych. 



HUMOR 

Humanistyka, i, blm. zb. nauki humanistyczne: 
Przygłuszały swoją ilością humanistykę wykła- 
dy w duchu scholastycznym. Czar. <Now. '•/. Łć. 
humanus = ludzki > 

Humanitarjusz, a, Im. e p. Humanista: Wiel- 
kopolanin jest trochę II. i, gdy w dobrym hu- 
morze zwłaszcza, socjalista. Chm. <Now. z Łć. 
humanus = ludzki> 

Humanitarnie przys. od Humanitarny: Epoka 
to Niemiec, H. stojących najwyżej. 

Humanitarność, i, blm. rz. od Humanitarny; 
Humanitaryzm: Zasady, przy całej swej humani- 
tarności są nawskroś materjalistyczne. Nagan. 

Humanitarny ludzki, łagodny, oparty na oświacie 
i miłości bliźniego: Studia humanitarne = etyka, 
estetyka, ekonomja narodowa. Filozofja humani- 
tarna. Tak mu dobrze było przebywać w krai- 
nach wysokich humanitarno- ekonomicznych roz- 
myślań. Orzesz. Mówi na kilku stronicach o na- 
uczaniu humanitarno - etycznym. Indywidualnie 
cesarz odczuwał humanitarno-idealne prądy. Dęb. 
L. Ideały humanitarno-liberalne, zaćmione bru- 
talnym realizmem. Dęb. L. Najwyższe kwestje 
humanitarno-polityczne. Dęb. L. Nauki humani- 
tarne = dotyczące głównie człowieka, jak filolog ja 
i nauki społeczne. < Now. z Łć. humanus = 
ludzki > 

Humanitaryzm, u, blm. p. Humanitarność: H. 

ten w Anglji nie jest, jak na stałym lądzie do- 
tychczas, frazesem lub pobożnym życzeniem. 

Humanizm, u, blm. kierunek W literaturze i na- 
uczaniu, oparty na literaturze starożytnych Gre- 
ków i Rzymian: II. średniowieczny, włoski. <Now. 
z Łć. humanus = ludzki > 

Humanizować, uje, owal I. wyobrażać w postaci 
człowieka, uosabiać, personifikować: Człowiek hu- 
manizuje przyrodę nietylko w religji, lecz i w li- 
teraturze. 2. czynić ludzkim, łagodzić, uoby cza- 
jąc. H. Ś. stawać ś. ludzkim, łagodnieć, uobycza- 
jać ś. <Fr. humaniser> 

Humanizowanie, a, blm., czynność cz. Humani- 
zować. 

Humanizowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Humanizować ś. 

Humanjora, ÓW, blp. nauki jakoby wszechstronnie 
kształcące człowieka (głównie łacina i grecki). 
< Łć. humaniora ni. lin. st. w., od humanus = 
ludzki > 

Humański dureń p. Dureń. <Od miasta Ukr. 
Humań > 

Humbug, U, Im. i, X Hoaks szarlataneria ame- 
rykańska, kłamstwo w ułudnej formie, blaga, oszu- 
stwo, kaczka, puf: Cóż to za blaga, H. jak mó- 
wią tutaj, owo natchnienie artystów. Es. <Ang. 
humbug > 

X Humen, a, lin. owie p. Igumen. 

X Humenica, y, lra. e p. Igumenja. 

X Humenja, i, Im. e p. Igumenja : Humeniowie 
i humenje. Biel. J. 

X Humeń, a, Im. owie p. Igumen : Humeniowie 
i humenje. Biel. J. 

Humerał, u, Im. y I. biała chusta, okrywająca 
szyję i ramiona kapłana, przywdziewającego ornat. 
2. wog. naramiennik kapłański: Naramiennik abo 
H. Aarona. Skar. <Śr. Łć. humerale > 

[Hum hum!] przys. tam gdzieś, daleko. < Okrzyk. > 

X Humieństwo, a, Im. a p. Igumeństwo. Piotr. 

Humor, u, Im. y, a. w Im. [Humory] I. X cha- 
rakter, usposobienie: Ożenił ś. z wdową Ogińską, 
podst. litewską, ale ta, przykrego humoru pani, 



63 



HUMOR ALNY 

wkrótce z nim ś. rozwiodła. Mat, 2. usposobie- 
nie, nastrój duchoto;/, animusz: Zły, dobry, wesoły, 
kwaśny II. Pan nie w swym humorze ( = nie- 
swój). 'Mieć dobry H. a. być w dobrym humo- 
rze. Być* w złym humorze. Duma rozdąsana ka- 
zała poddanemu udać H. pana. Miek. Przen.: 
Być w różowym humorze = być podchmielonym, 
być pod dobrą datą. 3. dobry, loesoły humor, do- 
bre, wesołe usposobienie, fantazja: Mieć H. a. być 
w humorze. Stracić H. Stracić na humorze. 4. 
(w estetyce) odmiana komizmu; żartobliwe i do- 
broduszne ośmieszanie przywar i dziwactw; naiwny 
dowcip; dowcip ośmieszający to sposób pobłażliwy; 
śmieszność wynikająca z przedstawienia osób i rze- 
czy poważnych a. podniosłych w rysach banalności 
pospolitej, lub osób i rzeczy pospolitych, banal- 
nych — w rysach poważnych i podniosłych : Praw- 
dziwy H. przebija ś. w jego pismach. H. tryska 
tu z każdego wiersza. 5. dziwny humor, dzi- 
waczne usposobienie, fantazja, widzimisię, kaprys: 
Trudno jej humorom i chimerom dogodzić.^ L. 
6. X w Im. lek. ciecze, płyny ustrojowe w ogólno- 
ści: Humory wodniste = limfa. Humory idą (a. bi- 
ją,) do głowy. Słowo humory, które możemy zwać 
rozciekami, oznacza wszystkie substancje płyn- 
ne, rozpłodzone w ciele ludzkim trawieniem po- 
karmów. L. Humory w stanie naturalnym są ła- 
godne, figurę okrągłą mające, gęstość do naczyń 
proporcjonalną. Krup. fil szklany p. Ciało. 
Siarczyste ma ta rzecz humory. Troć. Zdr. Hu- 
morek. <Łć. humor dosł. = wilgoć > 

X Humoralny lek. przym. od Humor: Patolo- 
gia huraoralna, in. X wilgo t owa. <Fr. hu- 
morale = należący do wilgoci > 

Humorek, rku, Im. rki p. Humor = a) żart. zły 
humor, kaprys, fantazja: Mieć swoje humorki, b) 
podchmielenie, różowy humor: Wrócili w dobrych 
humorkach. 

Humoreska, i, Im. i I. (w estetyce) pełna hu- 
moiu, humorem nacechowana powiastka a. takiż 
artykuł: Sama fonetyka nazwiska mieści jakiś 
uprzedzający odcień humoreski. Kasz. 2. wesoły 
utwór muzyczny. < Nm. Humoreskę > 

X Humorny będący w dobrym humorze, wesoły: 
Co dziś moja pani tak niehumorna? Bał. 

X Hu mor O waty pełen humorów, kaprysów, fan- 
tastyczny. 

[Humory, ów, blp.] p. Humor: Straśnie zdu- 
miały je; nie je w takich humorach, jak zawse. 

Humorysta, y, Im. ści I. (w estetyce) ten, co 
traktuje rzeczy z humorem; pisarz obdarzony humo- 
rem', opoioiadający dowcipnie. 2. X lekarz, objaś- 
niający wszystkie choroby ze zmiany części płyn- 
nych to ciele ludzkim. < Fr. humoriste> 

Humorystka, i, Im. i forma ż. od Humorysta. 

Humorystycznie przys. od Humorystyczny. 

Humorystyczność, i, blm. rz. od Humorystycz- 
ny: H. dzieła, umysłu. 

Humorystyczny (w estetyce) humorem nacecho- 
wany, pełen humoru, pobudzający do wesołości, sa- 
tyry czno- dowcipny : Pisarz, utwór H. Wieczór H. 
( = z produkcjami humory stycznemi). Pismo humo- 
rystyczne. 

Humorystyka, i, blm. (w estetyce) rodzaj lite- 
ratury, nacechowanej humorem. 

Humus, u, blm. chem. p. Ulmina. <Łć. hu- 
mus > 

Humusowy przym. od Humus: Domieszka hu- 
musowa stanowi już tylko bardzo nieznaczny 
procent do piasku. Cham. 



HURA 

[Hu nasza!] okrzyk druchen przed oczepinami. 
< Okrzyk. Hu -f Nasz > 

fHunąć, nie, nął pisnąć, bąknąć: Nakazał ce- 
sarz synod; metropolita na to ani hunął, bo ska- 
rać go władzy nie miał. Smotr, <Ukr. hu- 
niity > 

[Huncfat, a, lra. y] p. Huncfot. 

Huncfocki przym. od Huncfot: Zginął, jak Be- 
rek pod Kockiem, sposobem huncfockim. Prz. Po 
huncfocku przys. =jak huncfot. 

X Huncfoctwo, a, Im. a szelmostwo, lotrostwo, 
niegodziwość. 

Huncfot, a, Im y, Huncwot, [Huncfat, Huncfut, 
Honcfot] I. szelma, łotr, nicpoń, szubrawiec. 2. 
wypukłość a. gwoździk nad obcasem buta, dla uła- 
twienia zdejmowania obuwia, a. jako podparcie dla 
ostróg. <Nm. Hundsfott> 

[Huncfut, a, Im. y] p. Huncfot. 

fHunckop, u, Im. y p. Huckop. 

Huncwot, a, Im. y p. Huncfot. 

[Hund, u, Im. y] p. Hunt. 

Hundskopf, a, Im. y piw. p. Rozlewak. <Nm. 
llundskopf dosł. = psia głowa; por. Huc(z)kop> 

[Hunia, i, Im. ej p. Gunia: Z trudnością do- 
patrzył łóżko, na którym hunią do połowy przy- 
kryty, leżał oboźny. Jeż. Zdr. [Hunka]. <Brs. 
hunia > 

X Huniek, ńka, lin. ńki prostak, gbur: Z onych 
wzgardzonych huńków, koziarzów, rolników na- 
mnożyło ś. wodzów, strzelców, pułkowników. 
Zim. <Zap. z Brs. hunia = gunia > 

[Hunor, u, Im. y] p. Honor: Do samego ci hu- 
noru człowiekowi sięga. Kon. 

[Hunorny] p. Honorny i Honorowy. 

[Hunór, u, blm.] p. Honor. 

fHunskop, a, Im. y p. Huckop. 

[Hunt, u, Im. y, Hund, Hont, Pies] wózek do 
przewożenia rud, ziemi i soli w kopalni. <Nm. 
Hund = pies> 

Hunter, a, Im. y koń łowiecki angielski. <Ang. 
hu a ter > 

Hunterka, i, Im. I klacz łowiecka angielska. 

[Huńka, i, Im. i] p. Hunia. 

Hup! w. p. Hop!: Nie jużże ten przeskoczy, co 
sobie H.I powie. Pot. Ńie mów H., aż przesko- 
czysz. Prz. < Okrzyk. > 

X Hup, u, Im. y wykrzyknięcie : hup!: Szkoda 
skok uprzedzać, jak mówią, hupem. Pot. Zły 
tryumf przed wygrana, zły i H. przed skokiem. 
Pot. 

X Hupać, a, ał, X Haupać skakać przez co, 
przeskakiwać. < Z Hup ! > 

[Hupać, a, al] p. Haukać. 

Hupajło, a, Im. a zool. p. Huk. 

HupaJ, a, Im. y myśl. p. Hukał. <Ukr. hu- 
pał> 

Hupała, y, lra. y myśl. p. Hukał. 

[Hupało, a, lin. a] p Hukał. <Ukr. hu pało > 

X Hupanie, a, blm., czynność cz. X Hupać. 

[Hupanie, a, blm.] czynność cz. [Hupać]. 

Hupczany p. Hubkowy. 

[Hupek, pka, Im. pki] zool. p. Dudek. <Dźwn., 
por. Łć. upupa> 

Hupka, i, Im. i p. Hubka. 

Hupkowy p. Hubkowy. 

[Hupnąć, nie, nął] skoczyć. <Dźwn.> 

| Hupnięcie, a, blm] czynność cz. Hupnąć. 

[Huptas, a, Im. y] kot w zagadce. Por. Hoptaś. 
<Zap. od Hup !> 

Hura!, Hurra!, Ura! w. I. zachęcając do po- 
chodu, natarcia. 2. okrzyk zapału, uznania = 
niech żyje!, wiwat! < Okrzyk. > 



fid 



HURA 

X Hura, y, Im. y p. Hurysa. 

Huracha!, Hurpacha! w., oznaczający weso- 
łość, zapał; okrzyk zwycięstwa: Wolność, szczę- 
ście, hura, rykacha, huracha, hurracha! Krasiń. 
<Hura-f-Ha> 

Huragan, u, Im. y, Uragan, Orkan straszna bu- 
rza z wiatrem, gwałtowny wicher: H., z afrykań- 
skich pierwszy wichrzycieli. Mick. H. jest^ to 
wyraz amerykański urikan i oznacza straszliwą 
burzę tropikową. Mick. H. przeszedł przez niwy. 
Czasem ogromny H. wylata prosto z biegunów. 
Mick. Parł nieprzyjaciela, jak H. Przen.: Na- 
stąpił prawdziwy H. oklasków dla jeźdźca. 
Sienk. (-grzmot). <Hp. huracan (podobno z Ka- 
raibs.)> 

[Hura gęsi] wołanie na gęsi. < Okrzyk. > 

[Hurba, y, Im. y] I. kupa, wielka Ujść, groma- 
da: H. piasku, kamieni, śmieci. II. śniegu (-za- 
spa). H. ludzi (=tłum). Panna Salomeja, obok 
matki w hurbie siedząca, wcale niegrzecznym 
sposobem pomściła ś. za mamę. Chodź, (—wku- 
pię). 2. zabawa z tańcami. <Brs. Ukr. hurba> 

[Hurc, a, Im. e] pociągacz u sochy, pręt drewnia- 
ny a. żelazny, przymocowany do grądziela i deski. 
<?> 

[Hurczeć, y, ał, Hurkać] huczeć, hukać, turkotać, 
hałasować, krzyczeć w zwadzie. <Dźwn.> 

[Hurczenie, a, blin.] czynność cz. Hurczeć. 

[Hurda, y, Im. y] p. Urda, 

[Hurdać, a, al, Hórdać] poruszać, trząść. <Czes. 
|hurdati]> 

[Hurdanie, a, blm.] czynność cz. Hurdać. 

Hurdu-burdu! w. oznaczający hałaśliwość, 
kłótnię gwałtowną, burdę, fukanie: Nie żyje 
z nią w zgodzie, zawsze na nią H. <Dźwn.> 

[Hurdzyk, a, Im. i] roś. soldanella. <Może 
w związku z Ukr. horzyna = wiązka chróstu> 

Hurgot, u, blm., Hurkot hurgotanie, stuk, 
łoskot, szurgot, turkot. <Dźwn. > 

Hurgotać, cze, tał, Hurkotać, Hyrkotać I. 
szurgotać, stukać, turkotać, wydawać łoskot: Paro- 
wóz hurgocze. 2. tłuc ś. Por. Churgotać, Chur- 
kotać. 

Hurgotanie, a, blm. czynność cz. Hurgotać. 

Hurl hur! w. ostrzegający, oznaczający oba- 
wę: Hur! hur! hur!, ty ś. małego rycerza strzeż. 
Sienk. < Okrzyk. > 

[Hur hurl] naśladowanie szczekania: Psy na 
mnie hur hur hur! <Dźwn. > 

[Hurkać, a, ał] p. Hurczeć. 

[Hurkanie, a, blm.] czynność cz. Hurkać. 

Hurkot, u, Im. y p. Hurgot: Rozlegał ś. H., 
jakoby przetaczanych dział. Sienk. <Ukr. hur- 
kot> 

Hurkotać, cze, tal p. Hurgotać. <Ukr. hur- 
kotaty > 

Hurkotanie, a, blm., czynność cz. Hurkotać, 
hurkot. 

[Hurkotniawa, y, Im. y] I. hałas, turkot. 2. 
tokowanie cietrzewi. 

Hurla hurlala myśl. p. Halala. 

fHurm, u, blm., [Hurm] p. Hurma: Kupy chłop- 
stwa pod hurmem ś. jego ściągały. Troć. (—pod 
hasłem, pod hufem, pod dowództwem , pod cho- 
rągwią). Hurmem, f Hurmą, [Hurmą] przys. tłum- 
nie, tłumem, gromadnie: (Szlachta) do spowiedzi 
hurmem ś. tłoczy. Syrok. Hurmem, jak na gwałt. 
Żegl. Hurmem wszystkiego, dostatkiem, ryczał- 
tem, po pańsku. Prz. Wszyscy hurmem do nie- 
go zdaleka i zblizka. Kras. Wpada szlachta 
hurmem. Mick. <Ukr. hurma = kupa > 

Tom II. 



HURYSA 

Hurma, y, Im. y, Hurm f. [H.j stado, kyrdel 
owiec: Owce dzielą na hurmy. 2. fi [H.] a. Chur- 
ma gromada, chmara, tłum, masa, wielka ilość, 
wielki stos: H. wojska, zboża. Ptastwo wali hur- 
mami do cieplic na zimę. Co wy tez tu robicie 
taka H. ? W wiosce u Soplicy jest żołnierzy H. 
Mick. f Hurmą i [Hurmą] przys. p. Hurm: Wy- 
ciągnęli hurmą lud bardzo wielki. Leop. 

Hurmaczek, czka, Im. czki p. Gregaryna. <Od 
Hurma > 

Hurman, a, Im. y, [Harman, Huska] gór. gło- 
wa soli warzonej, in. głowa. <Ukr. hurman > 

[Hurmawica, y, Im. e] burza z wichrami i pio- 
runami. <Słc. hrmavica> 

Huron, u, J)lra., Formacja hurońska gieol. gru- 
pa skał osadowych azoicznych a. pierwotnych młod- 
szych. <Od nazwy plemienia i jeziora Huron, 
w Ameryce > 

Huroński przym. od Huron: Formacja huroń- 
ska p. Huron. 

Hurra! p. Hura! <p. Hura> 

Hurracha! p. Huracha! 

1. Hurt, u, Im. y, X Urt, X Hort I. płot prze- 
woźny, ruchomy do ogradzania na polu owiec a. 
bydła. 2. przen. stado, trzoda, tabun; gromada: 
Hetman goni na potrzebę każdej chorągwi H. 
luźnych koni. Pol. Do hurtu lecą konie i w H. 
je spędza koń nieunoszony. Pol. 3. zbiorowa a. 
ryczałtowa sprzedaż a. takież kupno: Na H. = a) 
a. Hurtem ryczałtem, zbiorowo: Zakupić hurtem 
wszystkie towary. Sprzedać na H. a. hurtem. 
Hurtem ś. zgodzić. Przen.: H. na H. wolę ja sta- 
re ojców serca, ojców wiarę. Wit. ( = wogóle, 
bądźcobądź, koniec końców). Wiele masz hurtem 
córek? Fred. J. (-razem), b) [Na H.] = ogółem, na 
akord, nie na dni: Chłop godzi cieślę a. na dni, 
a. też na II. 4. [Hurt] zbiór wielu jednostajnych 
przedmiotów: Niech idzie do hurtu. <Nm. Hilr- 
de, [hurte] = zagroda (na bydło, owce)] 

2. Hurt, a, Im. y mul. kamień naroiny, mający 
dwa boki pod kątem prostym. <Nm. Hort> 

[Hurtać, a, ał] coire. <Może Nm. hurten = 
nacierać (orężem) > 

[Hurtanie, a, blm.] czynność cz. Hurtać. 

Hurtem przys. p. I. Hurt. 

Hurtować, uje, owal, Hortować, X Urtować, 
X Ortować, x Burtować, X Bortować, [Kosaro- 
wać, Stadlić] I. w hurtach na polu bydło a. owce 
trzymać dla ugnojenia pola: H. bydło, owce. 2. 
H. rolę = gnoić ją takim hartowaniem : Bydłem 
swoje nurtują pola, z miejsca na miejsce po- 
mykając ś. Haur. <p. 1. Hurt> 

Nurtowanie, a, blm., czynność cz. Hurtować. 

Hurtownik, a, Im. cy hurtem przedający a. ku- 
pujący, angrosista. 

Hurtowny, Hurtowy ryczałtowy, zbiorowy: Ku- 
piec H. (=■ hurtownik). Sprzedaż hurtowna i cząst- 
kowa. 

Hurtowy przym. od Hurt; p. Hurtowny. 

[Hurtówka, i, blm.] pasza nie zjedzona przez 
otoce, słoma wyrzucona z jaseł; słoma na podściółkę. 
<Od 1. Hurt> 

[ Huru huru ! ] naśladowanie brzęku pszczół. 
<Dźwn.> 

Hurys, y, lra. y ż. p. Hurysa: I teraz może 
H. czarnooka witać Hasana u bramy Proroka. 
Mick. < Arab. Prs. huri dosł. = czarnooka, przez 
Nm. Huris. Fr. houri> 

Hurysa, y, Im. y, Hurys, Huryska, X Hura 
wiecznie młoda dziewica w raju Mahometa: Wa- 
biące w ogrodzie rajskim hurysy-dziewice. Mick. 



65 



5 



HURYSTKA 

Przen. wog. młoda i piękna dziewica: Ów rene- 
gat basza, sroższy od lwa ł tygrysa, co go nie 
tknęła żadna dziewa nasza, ni Dżurdżystanu H 
Mick. 

Huryska, i, Im. i p. Hurysa. 

X Husak, a, Im. i drewno w postaci dyb na szy- 
ję: Zamykano paroehów z husakiem na szyi. 
Roi. <Ukr. husak dosł. = gąsior> 

Husar, a, Im. y I. [H.] p. I. Huzar. 2. (u Serbów) 
rozbójnik, korsarz: Historycy nie umieją znaleźć 
słów dosadnych do odmalowania dzikości i okru- 
cieństwa tych husarów morskich. Jeż. <Wę,g. 
huszar = jeździec > 

X Husarczyzna, y, blm. zamiłowanie husarji: 
Działyński przysłał ordynans swojej chorągwi, 
żeby wyszła z dywizji pod pozorem husarczyzny, 
że ją, miał zhusarczyć. Pas. 

Husarja, i, Im. e, X Husarstwo zb. husarze, puł- 
ki husarskie: H. polska, książęca. 

X Husarka, i, Im. i p. Huzarka. 

Husarski przym. od Husarz: Chorągiew husar- 
ska. 2 husarska przys. podobnie do husarzy: 
Na dobrych koniach, z ordonansami ubranemi 
z husarska, odprawiali rady wojenne. Kaczk. 

X Husarstwo, a, Im. a p. Husarja. 

Husarz, a, Im. e, ll8arz I. dawny ciężki jeidziec 
polski, w przyłbicy, zbroi skrzydlatej i z kop ją, in. 
kopijnik: Orle skrzydła ze zbroje sarmackich 
husarzy. Syrok. 2. X junak, zuch: Nie to H., 
co groźny humor ma w pokoju, nie ten, co wą- 
sem trząsa, kiedy przy napoju kandyjskim po- 
siedziawszy, puhary rychtuje. Koch. <p. Hu- 
sar > 

Husarzenie, a, blm., czynność cz. Husarzyć. 

Husarzyć, y, ył być husarem: Husarzyli na lą- 
dzie i na morzu. Jeż. 

[Husil, Hejsi!, Husia!, Husz!, A husz husza!] 
odpędzanie kur, asio!, akysz! < Okrzyk. > 

[Husia!] p. Husi! 

[H usiać, a, ał, Huziać] kołysać, huśtać, kiwać, 
chwiać: Jak bedzies płakusiać, nie bede cie H. 
Kóń tak husi&ł głowom, có kcidł te huzde sjąC 
<Od okrzyk. Huś> 

[Husiajże mi husiaj, husiu husiu husiu, huś 
huś huś! a. Lulajże mi lulaj! lu lu, o lu lu, 
husiu ino husiu! Oj husiej, moja, husiej!] przy- 
śpiew przy huśtaniu, kołysaniu. < Okrzyk. > 

Husiany p, Husiu. 

Husiu! I. [H.] p. Husiajże. 2. H. H., husiany = 
przyśpiew: H. H., husiany, pojedziemy do mamy, 
a od mamy do taty, jest tam dziadzio brodaty. 
Bał. 

[Huśta, i, Im. i] I. p. Gąska. 2. mały chlebek 
weselny: Pieką huski i kaczki. 3. p. Hurman. 
<Ukr. huska dosł. = gąska > 

fHusnacht, a, Im. y p. Hausknecht. Pot. Trzem 
służącym i trzem husnachtom polecił wypłacić 
siedem dukatów. Paw. 

t Huspenina, y, lin. y rodzaj galarety. Brk., Paw. 
<Czes. huspenina = galareta > 

Hussa w., oznaczający szczwanie psów: To mi 
polowanie! H.! przez płoty, rowy, niech ś\ co 
chce stanie. Fred. A. < Okrzyk. > 

X Hustaczka, i, Im. i p. Huśtawka. 

XHustaó, a, ał p. Huśtnąć. 

X Huśtanie, a, blm., czynność cz. Huśtać, huś- 
tanie. 

X Huśtanie się, aś., blm., czynność cz. Huśtać 
Ś., huśtanie ś. 
X Huśtawka, i, Im. i p. Huśtawka. 



HUSTACZKA 

fHustem, f Chustom, fChuśtem, fHusto gęsto, 
obficie, suto: Nie inkaustem, ale łzami pisała, le- 
jąc je H. Pot. (= sowicie, rzęsiście, ciurkiem, stru- 
mieniem). < Z Cześ. husto = gęsto > 

X Hustnąć, nie, nąl p. Huśtnąć. 

X Hustnięcie, a, blm., czynność cz. Hustnąć, 
huśtnięcie. 

X Hustnięcie się, a ś., blm., czynność cz. Hust- 
nąć Ś., hustnięcie ś. 

f Husto przys. od Husty, p. Hustem: Nie wczas 
dają chleba H., kiedy zębów w gębie pusto. 
Prz. <Czes. husto > 

tHusty gęsty, obfity: Gdzie doby tka nie będzie, 
tam obory puste, gdzie dobytka dostatek, tam 
dochody huste. Biel. M. 

Husyckl przym. od I. Husyta: O księgach, gło- 
szących zasady husyckie. Brk. 

Husydyzm, u, blm. nauka, zasady chasydów: H. 
żydowski jest tym, czym jest ascetyzm chrześ- 
cijański, z tą różnicą, że... Rzew. <p. Chasyd 
i Chusyt> 

Husyt, a, Im. ci, Husyta = Chasyd. Przen. czło- 
wiek mądry, uczony: Azulewicz, Tatar, był H. 
wielki i w książkach siedział. Krasz. 

i. Husyta, y, Im. ci wyznawca nauki Jana Hu- 
sa, w Im. bracia czescy. <Od Cześ. nazwiska 
Hus> 

2. Husyta, y, Im. ci p. Husyt: On ją wyda za 
najbogatszych kupców syna jedynaka z czerwo- 
nemi pejsami husytę Dawidka. Kon. 

Huaytofił, a, Im. e człowiek przyjaźnie usposo- 
biony dla husytów. < 1. Husyta -f-Gr. filos = 
przyjaciel > 

Husytyzm, U, blm. nauka, zasady Jana Husa: 
Mamy dość liczne, nieraz sprzeczne wiadomości 
historyczne o szerzeniu ś. husytyzmu. Brk. <Od 
nazwiska Cześ. Hus> 
Husz! I. X p. Huzia! 2. [H.J p. Husi! < Okrzyk. > 
f Huszcza, y, Im. e, f Cnuszcza rzesza, tłum. 
<Ukr. huszcza> 

[Huściak, a, Im. i, Chuśoiak] I. gęste drzewka 
a. krzaki. 2. [Huści&ki] = chrósty, krzaki, krzewy, 
gąszcz. <Ukr. huszczak> 

[Huściakowy a. Huściawy \a,s~] = gęsty. 
[Huściawa, y, Im. y] gęstwina. <Ukr. huszcza- 
wa > 

Huściawy] p. Huściakowy. 
Huś huś!] I. wołanie na gęsi. 2. odpędzanie 
świń, a ci u! 3. p. Husiajże. 4. p. Hui huź! 

< Okrzyk. > 

Huś huś la la la! przyśpiew: Moja ty odrobi- 
no... cicho, uspokój ś.... huś huś la la la! Bał. 

< Okrzyk. > 

Huśla, I, Im. e I. f p. Gęsi. 2. [Husie a. Hóśle] 
Im. = a) a. [Hośle] skrzypce: Grają na huślach. 
b) piersi: On już mń, złe ty huśle (=jest chory 
na piersi), c) a. [Chusle] nogi. Zdr. [Huśliczkij. 
Por. Gęśle. <Słc. husle, Cześ. housle> 

[Huślanka, i, blm., Huślenka, Huźlanka] mleko 
sztucznie kwaszone, kiszone przez parę tygodni, 
<Ukr. huślanka > 

[Huślar, a, Im. owie] p. Gęślarz: Uroczystość 
ta zwała ś. niegdyś ucztą kozła, na której prze- 
wodniczył koźlarz, H. Mick. <Ukr. Brs. huslar, 
Słc. husliar> 

Huślarz, a, Im. e] p. Gęślarz. 
Huślenka, i, Im. i] p. Huślanka. 
Huśliczki, czek, blp.] p. Huśla: Drzewo jawo- 
rowe na H. nowe. <p. Hu-Ua> 
X Hustaczka, i, Im. I p. Huśtawka. 



6Q 



HUŚTAĆ 



HUŻ-HA 



Huśtać, a, al p. Huśtnąć. H. ś. I. p: Huśtnąć. 

2. [H.] ciężko iść. 

Huśtanie, a, blin., Chuśtanie, gm. Chuźdanie 
czynność oz. Huśtać. 

Huśtanie się, a &., blm., gm. Chuźdanie ś. czyn- 
ność cz. Huśtać ś. 

Huśtawioa, y, Im. e kołysanie, huśtanie: Co za 
H.! ściany boczne tańcują.. Sienk. Czasem H. 
kładzie cię mniej więcej na wznak. Sienk. 

Huśtawka, i, Im. I, Chuśtawka i. a. x Chustaw- 
ka, xChu8taozka, X Huśtawka, X Huśtaczka, 
XHustaczka, xChuśtaczka, gm. Chuźdawka, 
[Huźdawka, Hojdawka, Hójdawka, Chojdawka, 
H oj d alka, Hojdanka] kolebka a. deska na sznurach 
do huśtania ś.: Młyny djabelskie, huśtawki, ka- 
ruzele. Chodźmy na huśtawkę! 2. [H.] miejsce na 
rzeczy z tyłu powozu. 3. lek.: H. wyciągowa = 
przyrząd do prostowania skrzywień. <Od okrzy- 
ku Huś(t)> 

Huśtnąć, nie, nąl, Chuśtnąć, X Hustnąć , 
X Chustnąć , gm. Chuźdnąć, nied. Huśtać, 
Chuśtać, X Huśtać, xChustać, gm. Chuźdać, 
IHućkać, Huidać, Hyjdać, Hujdać, Hujtaó, Haidać, 
Chojdać, Hójdać, Hojdać] na huśtawce zahuśtaó, za- 
kołysać, zabujaó: Gawędy Kuźrny, co go na ko- 
lanach swych huśtał. Piet. H. ś. zahuśtaó ś. f za- 
bujać ś., zakołysać ś. na huśtawce. < Od okrzyku 
Huś(t)> 

Huśtnięoie, a, blm., czynność cz. Huśtnąć. 

Huśtnięcie się, a ś., blm., czynność cz. Huśt- 
nąć ś. 

Huta, y, Im. y zakład, gdzie robią szkło a. to- 
pią metale: H. szklana. H. żelazna = kuźnica. H. 
cynkowa -cynkownia. H. cynowa = cynownia. H. 
ołowiana ^ołownia. H. miedziana, srebrna. XH 
solna. Włod. ( = żupa). <Nm. Hutte> 

[Hutać, a, al] obmyślać, wymyślać co. < Słc. 
hurat' > 

[Hutanie, a, blm.] czynność cz. Hutać. 

Hutarski p. Huciany: Piec H. Bóbr. 

Hutarz, a, Im. e p. Hutnik. 

fHutkafer, a, Im. owie p. Gospodarz. <Nm. 
Hiit(enkaufer> 

Hutman, a, Im. i, Hutniczy dozorca huty. <Nm 
Iluttenmann> 

Hutmistrz, a, Im. e urzędnik techniczny, prowa- 
dzący zakłady hutnicze , kierownik huty. <Nm. 
Hiittenmeister> 

X Hutnicki p. Huoiany. 

Hutnictwo, a, blm. nauka o otrzymywaniu meta- 
lów z rud kruszcowych; zajęcie hutnika: H. żelazne, 
cynkowe, ołowiane. H. szklane -fabrykacja szklą 
to hutach. 

Hutniczy p. Huciany: Wyraz H. Hutniczy, ego, 
Im. owie rz. p. Hutman. 

Hutnik, a, Im. cy, Hutarz ten, co ś. poświęca 
zawodowi hutnictwa ; robotnik pracujący iv zakła- 
dach hutniczych. <p. Huta> 

Hutny p. Huciany. 

[Hutny] silny, zdrowy. <Czes. hutny = tęgi, 
gęsty, krzepki > 

[Hutorzenie, a, blm.] czynność cz. Hutorzyć. 

iHutorzyć, y, ylj mówić półgłosem. <Słc. hii- 
torit', Ukr. hutoryty> 

[Hutować się, uje ś., owal ś.] (o drzewie) palić 
ś. tak mocno, jak w hucie, buzować ś. < Zap. Ukr. 
hutity = szumieć, huczeć; a. od Huta> 

jHutowanie się, a ś., blm.] czynność cz. Hu- 
tować ś. 

jHuwa, y, Im. y] rodzaj czepca. <Nm. [huve] 
= Nra. Haube> 



1. Huzar, a, Im. rzy, [Husar, Usar, Uzarl I. 

[R.] przednówek, czas głodu. 2. Im. y gorz. kiełek 
(plumula) ziarna rostkującego , który wyskoczył 
z pod plewy: Wypędzić huzary. Słód z huzara- 
mi. 3. lek.: [Huzary] Im. szyszkowiny około otwo- 
ru stolcowego (conaylomata in ano). 4. woj. 
iołnierz lekkiej jazdy, ubrany z węgierska: Złote 
huzary. Damy i huzary (tytuł komedji Fredry 
ojca). <p. Husar > 

2. Huzar, a, Im. y zł. gęś. <Zap. w związku 
z Cześ. hus = gąsior > 

Huzarka, i, Im. I, X Husarka I. forma ż. od 
Huzar: H. Wenus żonom hetmaniła. Tw. 2. io- 
na a. służąca huzarska. L. 3. rodzaj spencerka 
węgierskiego, oszytego galonami. 

Huzarski I. przym. od Huzar: Ma za strój 
kurtki kozackie, huzarskie. Mick. 2. Pieczeń 
huzarska -pieczeń z farszem. 3. [Maść huzarska] 
p. Maść. Po huzarsku przys. =/afc huzarzy. 

[Huzdew, dwi, lra. dwie] p. Huzew. Zdr. [Huz- 
dewka], <Słc. huźva = Pol. Gązew> 

"Hi5i(iewka, i, Im. i] p. Huzdew. 
Huzer, a, Im. y] p. Huzir. 
Huzew, zwy, lra. zwy, Huzdew] I. obrączka 
skórzana, łącząca w pługu grządziel z kółkami. 2. 
obręcz na kadź. Zdr. [HuzewkaJ. Por. Gążwy. 
<Czes. houźe = Pol. Gązew> 

[Huzewka, i, lra. i] p. Huzew. 

Huzia!, Huzia ha!, Huziu!, Huź!, Huź huź!, Huż!, 
XHusz!, Huź go ha!, Huźha, Huż-ha!, Hajże ha!, 
Hyżha!, Uzie!, Weź go! okrzi/k przy szczuciu psa- 
mi: H. H., mój psianyszek! Przen. : H. na ko- 
go ~ wpaść ostro na kogo : Baba H. na niego! 
< Okrzyk. > 

[Huziać, a, al] p. Husiać: Nie huziaj ławom, 
bo zlecem. [H. ś.] p. Kieryndać ś. <Od okrzy- 
ku Huź> 

-iuzia ha! p. Huzia! 

Kuzianie, a, blra.] czynność cz. Huziać. 

Huzianie się, a ś., blm.] czynność cz. Huziać ś. 

f Huzioa, y, Im. e p Ogonowy. <Ukr. huzica 
= Pol. Guzica> 

Huzie śwel] szczucie psa na świnie. < Okrzyk. > 
Huzir, a, lra. y f Huzer] dolna część snopa, 
której słoma fest grubsza, [knowie, knąbie]. 
<Ukr. huzir =■ tył; por. GUZ> 

Huziu! p. Huzia! 

f Huzno, a, lra. a zadek, tyłek, pośladek: Swo- 
je własną, głowę zowie huznem. Pot. <Ukr. 
huzno; por. GUZ> 

Huź! mysi. p. Hasz! i Huzia!: H., H., II. = 
szczwanie wilka. 

[Huźdacz, a, Im. e] zool. p. Siniak. <p. Hui- 
dać > 

Huźdać, a, al] p. Huśtnąć. 
Huźdawka, i, lra. i] p. Huśtawka. 

Aut go ha! p. Huzia! 
Huźha!] p. Huzia! 

Huź huź! I. p. Huzia! 2. [H. a. Huś huś!] 
okrzyk w tańcu. < Okrzyk. > 

[Huźlanka, I, Im. i] p. Huślanka. 

Huż! p. Huzia! 

Huże!, Hużeno! okrzyk zachęcania — nużel, da- 
lejże ! 

[Huże, ÓW, blp.J pętle skórzane, znajdujące ś. 
po bokach chomąta przy uprzęży hołoblowej. Wal. 
<p. Huzew > 

Hużeno! w. p. Huże! < Hu -f- Ze + No > 

[Hużewka, i, lra. i] \\ Hużwa. 

Huż-ha! p. Huzia! 



w 



67 



HUŻWA 

[Huiwa, y, Im. y, Użwa] gążew u chomąla. Zdr. 
[HużewkaJ. <p. Huzew i Gązew> 
[Hwara, y, Im. y] p. Gwara. <Słc. hvara> 

1. [Hyl, HyJI], fHyj wiol (wołanie na konie). 
< Okrzyk. > 

2. [Hy a. Hyby] jak, niby. <Ukr. hej(by)> 
[Hybać, a, al] = [Chybać]: Strzelcze, hybaj 

z regli! Kon. Hybajcie = chodźcie. <p. Chybać > 

Hybel, bla, Im. ble p. Hebel: Po dziesięć i pięt- 
naście egzemplarzy jednego gatunku hyblów, 
piłek... Kórz. Zdr. Hybelek. < p. Hebel > 

Hybelek, Ika, Im. Iki I. p. Hybel. 2. pusz. za- 
suwka, drut służący do zamykania pudel. 

Hyber, a, Im. y rodzaj rapira. <Nra. Hieber> 

fHyberna, y, Im. y p. Chleb: a) Wybieranie 
hyberny z mozołem połączone było. Roi. b) Troć. 
<Łć. hiberna = zimowe leże> 

fHyberne, ego, blm. = Hyberna (podatek): Zno- 
szą ś. dwa podatki: pogłównego i hybernego. 
T. K. 

X Hybernować, uje, owal (o wojsku) przebywać 
na zimowych leżach, zimować: Pójdą tam dwa re- 
gimenty; rajtarski i dragoński, które i H. i bez- 
pieczeństwa strzec będą. Kalie. <Łć. hiber- 
nare> 

X Hybernowanie, a, blm. } czynność cz. Hyber- 
nować. 

X Hybernowy przym. od Hyberna: Komisja hy- 
bernowa. Vol. 

[Hyblak, a, lin. I] drzewo młode, które przerosło 
grubość obręczy: Dyszel z hyblaka. <Ukr. hyb- 
lak; por. GUB> 

[Hyblakowy] przym. od Hyblak: Dyszel H. 

Hyblować, uje, owal p. Heblować. 

Hyblowanie, a, blm., czynność cz. Hyblować. 

X Hyblówka, i, Im. i ceremonja wyzwalania cze- 
ladnika stolarskiego za pomocą wielkiego hybla. 
którym niby go hyblowano : W dawniejszych cza- 
sach gospoda stolarska miała wiele dziwacznych 
ceremonji, między iunemi hyblówkę, to jest wy- 
zwalanie czeladnika za pomocą wielkiego hybla, 
którym niby go hyblowano. Kórz. <p. Hebel > 

Hybryd, u, Im. y, Hybryda biol. i przen. miesza- 
niec dwuch różnych gatunków, dwuch ras, dwuch 
stanów i t. p. <Łć. (h)ibrida. hybrida> 

Hybryda, y, Im. y p. Hybryd: Dziecko niewol- 
nika i kobiety wolnej nazywali Rzymianie hy- 
brydą. Muł jest hybrydą. Roślina- H. Wyraz, 
złożony z dwuch części, z których każda pocho- 
dzi z innego języka, jest hybrydą. 

Hybrydny, Hybrydyczny przym. od Hybryda: 
Hybrydne, z różnych pierwiastków złożone ciało 
było Towarzystwo rolnicze. Spaś. 

Hybrydyczny p. Hybrydny: Wyraz E.= złożony 
z części, wziętych z rozmaitych języków, np. z grec- 
kiego i łacińskiego, hybryda. 

Hybrydyzm, U, blm. krzyżowanie dwu ras, dwu 
gatunków, mieszanie gatunków. <p. Hybryda > 

Hybrydzieć, eje, al stuioać ś. hybrydą. Krasi. 

[Hybyj p. 2. Hy: Piw ( = pil) II. szwiec 
( = szewc). <TJkr. hej by > 

1. Hyc!, [Hycul, Chic] w. szust!, skikl (p. Chyc!): 
W tym H. coś z tyłu z mogiły na kulbakę. 
Sienk. A H., a H., psianogo! A H., zatracony 
wartogłowie. Dyg. H. przez płot, na zagony, 
w prawo, pod krzakami. Orzesz. Ja H., ona nic; 
ja nic, ona H. Prz. (o ludziach niezgodnego uspo- 
sobienia). <Dźwn. > 

2. Hyc, u, blm. I. [H.] gorąco, upal 2. nem. 
żar: Mam H., więc odejść nie mogę ( = mam teraz 
żelazo rozpalone, więc je muszę kuć co prędzej). 



HYDRA 

Rozgrzanie żelaza do czerwoności, do żaru, do 
hycu. <Nm, Hitze = gorąco > 

Hycać, a, al p. Hycnąć. 

Hycanie, a, blm., czynność cz. Hycać. 

Hycel, Cla, Im. Cle, fHecel I. łapacz psów bez- 
domnych, oprawca, czyściciel miejski, pog. rakarz. 

2. przen. szelma, szubrawiec, łotr, hultaj: Cóżeś 
ty, hyclu, narobił? Bezbożny H. świętokradzką 
dłonią Jezusa w twarz uderzył. Pot. Nie bę- 
dziesz ś. wdawał z tym hyclem Jaśkiem. Prus. 

3. gm. żart. salceson zwyczajny, czarny, in. k a- 
dryl, [elegant]. <Nm. [hitzel]> 

[Hyokać, a, ałj p. Mycnąć. 

[Hyckanie, a, blm.] czynność cz. Hyckać. 

X Hyclarnia, i, Im. e miejsce, gdzie hycle za- 
bijają psy i inne zwierzęta i oprawiają je. 

[Hyclik, a, Im. i] żart. przezwisko dzieci i nie- 
dorostków: A cegoz ranie, ty hycliku, za rąckę 
mię chytas? 

Hyclina, y, Im. V fi. lina a. linka, którą żagiel 
do góry podnoszą. Zdr. Hyclinka. <Nm. Hissleine, 
p. Hys> 

Hyclinka, i, Im. i p. Hyclina, 

Hyclowski przym. od Hycel: Buda hyclowska. 

Hyclówka, i, Im. i forma ż. od Hyce pod 2. 

Hycnąć, nie, nąl, nęla a. cla, Chycnąć, [Chicnąć], 
nied. Hycać, [Chicać, Hyckać, Łycać] zeskoczyć 
a. wskoczyć, podskoczyć, skoczyć, przeskoczyć: H. 
z radości. <Z okrzyku Hyc> 

Hycnięcie, a, blm., Chycnlęcie, [Chicnięcie] 
czynność cz. Hycnąć. 

1. Hycować, uje, owal p. Hysować. <Dnm. 

hissen> 

2. Hycować, uje, owal 1. rzeź. kończąc wędze- 
nie mięsa, puścić na nie silny ogień, aby w środku 
nie było surowe. 2. ślus. rozpalaó żelazo do hycu. 
<Nm. hitzen = palić, rozpalać > 

Hycowanie,. a. Mm., czynność cz. Hycować. 

[Hycu!] p. I. Hyc!: Kazali mi matka na górę 
po jabka; a ja H. po ehlewieu, posułam se jabka. 
<Dźwn. > 

[Hycze , a, Im. a] warkoczyk. Por. Hyczka. 
<Ukr. hycze = nać > 

[Hyczka, i, Im. I] I. liście wierzchnie z koroną 
na rzodkwi, buraku i t. p., nać. 2. korona z wło- 
sów na ogolonej od spodu głowie, czupryna : H. 
mużycka. Por. Chyćka. < Ukr. hyczka = nać > 

[Hyćka, i, Im. i] p. Chyćka. 

fHyd, u, blm., fHydanie ohyda. <Czes. i Ukr. 
hyd> 

fHydanie, a, blm. p. Hyd. 

[Hydastwo, a, Im. a] I. brzydactwo, coś brzyd- 
kiego, obrzydliwego: Ziaba lazie do stancyi... ta- 
kie H! Jego żona to takie suche, takie H. <p. 
Hyd> 

[Hydki] p. Hydliwy: Marysia tobie do smaku, 
a i ty jej nie H.; chcesz ś. żenić, czego tu pła- 
kać? Krasz. <Ukr. hydkyj> 

[Hydliwle] przys. od Hydliwy. 

[Hydliwy, Hydny, Hydkl] ohydny, obrzydliwy, 
obmierzły, przebrzydły, wstrętny, odrażający : Nie 
chcę tu wyłuszczać hydliwych skutków tego 
postępowania. Kołł. <Ukr. hydływyj> 

[Hydnie] przys. od Hydny. 

[Hydny] I. p. Hydliwy: Sprosnościami hydnej 
duszy pomieszał rozumy. Krasiń. 2. brzydki. 3. 
brzydzący ś. <Ukr. hydnyj> 

[Hydota, y, Im. y] brzydota, obrzydliwość, ohy- 
da. <p. Hyd> 

Hydra, y, lra. y I. potwór bajeczny, któremu gło- 
wy po ścięciu odrastały, żmija wodna: H. lernej- 



(38 



HYDZEN1E 

ska. Dzieckiem w kolebce kto łeb urwał hydrze, 
młodzieńcem zdusi centaury, piekłu ofiarę wy- 
drze, do nieba pójdzie po laury. Mick. 2. przen. 
zło nie ustępujące, ciągle ś. odnawiające: Otoraań- 
6ka H. zajadła na krew chrześcijańską. Troć. 
A jeśliby kiedy ta H. znowu głowę podnieść 
chciała? Tyle głów hydry jednym ściąć zama- 
chem. Mick. (o zakonie krzyżackim). Nowa żwi- 
ru nasuwa ś. H., białe płetwy roztacza, lądy 
żyjące podbija. Mick. Srogiej niezgod hydrze 
niech dłoń twoja syczące z czoła żmije wydrze 
Mick. O myśli! w twojej głębi jest H. pamiątek 
co śpi wpośród złych losów i namiętnej burzy 
a gdy serce spokojne, zatapia w nim szpony 
Mick. Wróciłem więc do celi, do której zbiegły 
ś. za mną wszystkie hydry rozpaczy, do tej 
strasznej celi. Święt. 3. astr. p. Wąż. <Gr 
hydra > 
f Hydzenie, a, blm., [Hydzenie] czynność cz 

Hydzić. r . a i 

f Hydzenie się, a ś., blm., [Hydzenie ś.] czyn 
ność cz. Hydzić ś. 

f Hydzić, i, ii, f Hidzić, [Hydzić] komu kogo, 
co a. f kogo do kogo = wstrętnym czynić, zohydzać, 
obrzydzać, mierzić; zrażać: Żydzi na sławę Jezusa 
ś. targali, Samarytanem go zowiąc i do wszyst- 
kich ludzi hydząc. Skar. Bo mi żywot hydzą me 
nieszczęsne lata. Grabów. Musiał król ustąpić za 
zabójstwo przykładnego w rzadkiej podówczas 
obyczajności biskupa: za to hydzony. Lei. Co 
świat len cieszy, mnie tylko hydziło. Krasiń. 
f H. ś. i [H. Ś.J brzydzić ś.: Żadnemu nie było 
przykro nań patrzeć, żaden ś. nim nie hydził. 
Birk. <p. Hyd> 

fHyjl, [Hyj!] p. I. Hy!: Goł. H.l zawoławszy, 
zatnie biczem. Ryb. J. < Okrzyk. > 
Hyjdaó, a, al] p. Huśtnąó. 
Hyjdanie, a, blm.] czynność cz. Hyjdać. 
Hyk, a, Im. i] sęk: Wbił do dupy hyka. <?> 
Hykać, a, al] jąkać ś. <Ukr. hykaty> 
Hykanie, a, olm.] czynność cz. Hykać. 
Hykawy] zająkliwy. <Ukr. hykawyj > 
"Hykifj parzy!, hi! (wołanie na dziecko,_ gdy 
chce brać jakąś gorącą rzecz). < Okrzyk. dziec> 
Hyl, u, Im. e I. [H. a. Chyl, Hil, Hel, Hyle] 
miejsce wzniesione, odkryte dla wiatrów, wydma, 
pustkowie: Czemu stawiasz dom na hylu? Matko 
tak wielu królów, bohaterów tylu, których kości 
pod niebem, na wietrze, na hylu. Min. 2. f = a) 
— f Chyl. b) cypel ziemi, wchodzący w wodę.^ 3. 
X przedmiot naprzód wysunięty a. zawadzający: 
Spokojny w swoich kątów uchylu, nie będę wiel- 
kim panom na hylu. Zabł. Por. fChyl. <CHYŁ, 
p. Chvl> 

1. [Hyla] p. Chyło. 

2. [Hyla, i, Im. e] salopa. 
Hyle, a, Im. a] p. I. Hyl. 
Hyl hyl!] p. Hul hul! 
Hymbalek, Ika, Im. tki] p. 
tymel, mla, Im. mle pow. 

cle lub w budzie powozowej. <Nm. Himmel dosł. 
= niebo > 

Hymen, u, Im. y I. anat. p. Błona: H. zamek 
panieństwa. Perz. 2. małżeństwo, wesele Zapalić 
pochodnię hymenu = wstąpić w związki małżeńskie. 
Zetrzyj Marsa Hymenem. Mick. Wiersz na H. 
I mość Pana Starościca. L. <Gr. hymen > 

Hymeneu3zowy poet. p. Hymenowy: Wiersz H. 
i = weselny; epitalamjum). <Łć. hymenaeus, z Gr. 
hymenaios> 

" Hymenowy przym. od Hymen; poet. Hymeneu- 
szowy. 



<Nm. Httlle> 

Am halek. 

część górna w karę- 



HYRA 

Hymn, u, Im. y, x Himn, fHymna, flmna oda, 

szczeg. poświęcona czci boskiej, pieśń uwielbienia: H. 
do Boga. Wor. H. na cześć Najśw. Marji Panny. 
H. na dzień Zwiastowania N. P. Marji Mickiewicza. 
H. mały na cześć świętego jakiego. L. Śpiewać 
hymny. H. na cześć Apolina, Cerery. Minstrelów 
hymny i piękności względy nie przemawiały do 
zimnego ducha. Mick. Z hymnu zstąpił do prostej 
powieści. Mick. Przen.: Oczy, w których, zdawało 
s., przelewa ś. morze płomieni, hucząc hymnem 
zachwytu i tryumfu. Jeż. Nie mógł stłumić w so- 
bie głosu, który mu w duszy wył hymnem 
zemsty. Jeż. <Gr. hymnos> 

fHymna, y. Im. y p. Hymn: Nasza H. dowo- 
dzi, że i ta iorma tylko z naśladowania obcej 
wypłynęła. Brk. H. wielkonocna, jutrzenna. 
Groch. 

Hymnista, y, Im. ścf śpiewak hymnów. <p, 
Hymn> 

Hymnografja, I, lra. e pisanie hymnów: Wyniki 
swoich poszukiwań w Rosji złożył w większej 
pracy o hymnografji greckiej. <Now. z Gr. 
hymn os = pieśń Ą-- grafia = pisanie > 

Hymnologja, i, blm. nauka o hymnach, o śpie- 
wach kościelnych; śpiewanie hymnów: H. polska, to 
jest literatura pieśni nabożnych kościelnych. 
Bart. <Now. z Gr. hyranos = pieśń -f- -logfa = 
nauka > 

Hymnopis, a, Im. owie, X Hymnopisek piszący 
hymny, autor hymnów. <Z Gr. hyranos = pieśń-j- 
PIS> 

X Hymnopisek, ska, Im. skowie p. Hymnopis : 

Wierzymy w to z apostołami, z świętemi cer- 
kiewnemi hymnopiskami. Smotr. 

X Hymnować, uje, owal śpiewać hymny : Nie- 
znośnyś!— z Juliniczem ( = ze Słowackim) hymnuj- 
cie sobie! Krasiń. <Z Gr. hymnein = śpiewać> 

X Hymnowanie, a, blm., czynność cz. Hymno- 
wać. 

[Hymżać, a, al] pełzać, czołgać ś. <Czes. 
herazati, hemżeti> 

Hymżanie, a, blm.] czynność cz. Hymżać. 
Hyna, y, Im. y] p. Hijena. 

[Hynak, a, Im. i] I. potwór, straszydło; rozju- 
szone bydlę. 2. przezwisko paskudnej krowy, a. 
buhaja. <Z Nra. Httne = potwór; olbrzym, a. ra- 
czej z [Hyna] = hijena > 

[Hynok] p. Hajno. 

f Hyn8t, a, Im. owie a. y, f Hinst trzebieniec, 
rzezaniec, eunuch; wałach. <Czes. hynst, z Nm. 
Hengst> 

[Hynszy] p. Inny. 

[Hyńczenle się, a ś., blm.] czynność cz. Hyń- 
czyć ś. 

[Hyńczyć się, y ś., yl ś.] p. Heńezyć ś. 
[Hyp !] naśladowanie skakania: A to (trzcinki) 
H.! po kołkach, przysło ku nim. <Dźwn. > 

1. [Hyr, u, blm., Chyr] głos, echo, odgłos; wieść, 
pogłoska, opinja, rozgłos, fama: Szumi piórko, 
szumi, wysoko ś. niesie! Idzie H. po ludziach, 
idzie H. po lesie. Ork. Po całej dziedzinie idzie 
H. o ciebie. Narobić hyru (—rozgłosić co). < Węg. 
hir, przez Słc. chyr> 

2. [Hyr, u, Im. y] kawałek węgla. <?> 

1. [Hyra, y, Im. y] I. pog. czupryna rozczo- 
chrana. 2. czub na ogolonej głowie. <Ukr. hy- 
ra > 

2. [Hyra, y, blm.] duma, pycha: H. ś. go dzierży. 
<p. Herny> 



69 



HYRAK 

[Hyrak, a, lin. i a. cy] I. człowiek wiele o so- 
bie myślący, zarozumialec. 2. człowiek zamożny. 
<p. Herny> 

[Hyrb, u, Im. y, Herb] wzgórze spadziste. Zdr. 
[Hyrbik]. <Słc. Cześ. hrb = garb, pagórek > 

1. [Hyrba, y, Im. y, Herba] kupa: Taka H. sia- 
na. <Słc. Cześ. hrba> 

2. [Hyrba, Hyrbo] przys. dużo, kupa: To nas 
jes H. <Słc. Cześ. hrba> 

[Hyrbik, a, Im. i, Herbik] I. p. Hyrb. 2. grzbiet 
wzgórza. <p. Hyrb> 

[Hyrbo] p. 2. Hyrba. 

[Hyrcz, a, Im. e] I. guz, buła na drzewie. 2. 
w Im. drwa sękate. <Słc. hróa> 

[Hyrdol] wołanie dla uspokojenia baranów. 
<Zap. z Nm. ihr da dosł. = wy tam, hejże wy> 

(Hyrdzie, i, blp.] gałęzie, nieużyteczne już do 
większych robót. <? Por. Chaberdzie> 

[Hyrka. i, Im. i] p. Herka. 

[Hyrkotać, ce a. ta, tal] p. Hurgotać: Młynek 
hyrkota. <Dźwn. > 

[Hyrkotanie, a, blm.] czynność cz. Hyrkotać. 

[Hyrny] I. pyszni), wyniosły, dumny, zarozumia- 
ły. 2. sprzeczny, zrzędny, wy bredzą jacy, kapryśny. 
3. zamożny, bogaty: H. gazda. 4. powszechnie 
znany, głośny. 5. honorowy. < p. Herny> 

[Hyro] cofnąć ś.l, nazadl (wołanie na konie). 
<Może z Nm. hier auf!> 

X Hyroglif, u, Im. y p. Hjeroglif. 

[Hyrować się, uje ś., owal ś., Hyrzyć ś.j wy- 
nosić ś. <p. Hyrzyć ś. > 

[Hyrowanie się, a ś., Mm.] czynność cz. Hy- 
rować ś. 

[Hyrtań, i, Im. e] p. Krtań. <Słc. hrtan> 

1. [Hyrtuń, i, Im. ej p Krtań: Chycić kogo za 
H. <Czes. hrtań = krtań; pijak > 

2. [Hyrtuń, a, Im. e] pijaczysko. <Zap. od 1. 
[Hyrtuń] > 

[Hyry, hyr, blp.] nogi. Por. Giry. < p. Giry > 
[Hyrzenie się, a ś., blin.] czynność cz. Hy- 
rzyć ś. 

[Hyrzyć się, y ś., ył ś.] p. Hyrować ś. <Czes. 
hyriti = zby tkować > 

Hys, u, Im. y, Hyz, His, f Hysz, fHez, Chyz, 
Chys fi. wiatr pomyślny, bijący prosto w żagle: 
Pod bysem iść, płynąć podczas hysu z podnie- 
sionym żaglem. Mag. X Przen. : Pod dobrym 
hysem zostawać, płynąć - mieć powodzenie w czym. 
Że twym fortuna żaglom sprzyja hysem, ukoś- 
nym na to zazdrość patrzy zyzem. Min. <Z 
Dnm. hissen = podnosić żagiel > 

[Hys!] I. naśladowanie spadania: Kieliszek H. 
H. z garści na ziemię od śmiechu. 2. a. [Hyz!] 
naśladowanie skoku i biegu (np. konia) = hyc!: Dzia- 
duś H., kieby grzybek ze ziemi po deszczu 
C= skoczył). <Dźwn. > 

[Hysać, a, al] i. p. Hysnąć: Konie będą ncać 
i H. Pan aże hopką hysał. 2. a. [HysiaćJ huś- 
tać, kołysać. <Dźwn. > 

[Hysanie, a, blin.] czynność cz. Hysać. 

\. [Hysia!] p. Hyś! 

2. [Hysia!] wołanie na bodące ś. kroioy. 
< Okrzyk. > 



HYŹY 

[Hysiać, a, al] I. p. Hysnąć: Hysia], konin, 
hysiaj do dziewcyny dzisiaj. 2. p. Hysać: Jak 
będzies płakusiać, nie będę cie hysiać. 3. lulać, 
spać: Hysiaj mi, chudacku... Jak nie będzios 
hysiać, nie będę kołysać. <Dźwn.> 

[Hysianie, a, blin.] czynność cz. Hysiać. 

[Hysiu!] p. Hyś!: H. moje, H., maluśki Jada- 
siu, nysiajze mi długo... 

[Hyska, i, Im. i] konik. <Od Hysać > 

[Hyskać, a, al 1 p. Hysnąć. 

[Hyskanie, a, blm.] czynność cz. Hyskać. 

[Hysnąć, nie, nął, ęla, ęlo a. sla, sio, nied. Hy- 
sać, Hysiać, Hyskać] skoczyć: Nie móż było 
z miejsca H. (do tańca). Dziecko ani hysło w niej 
( = ani ś. ruszyło w żywocie matki). <Dźwn.> 

[Hysnięoie, a, blin.] czynność cz. Hysnąć. 

Hysować, uje, owal, Hyzować, Hycować 11. pod- 
nosić żagle. <Dnm. hissen> 

Hysowanie, a, blin., czynność cz. Hysować, hy- 
zowanie. 

fHysz, u, Im. e p. Hys: Na H., gdy wiatr dob- 
ry ku górze, aby do góry żagiel ciągnęli. Haur. 
Gdy żagiel umoknie, aby nie gnił, za pierwszą 
pogodą na H. go wyciągnąć. Haur. <p. Hys> 

[Hyś !, Hysiu !, Hysia!] przyśpiew przy kołysaniu: 
H., H., hysiu, H., pod kołyską siedzi niys... 
<Dźwn.> 

[Hytko] prędko. <por. Chutko> 

Hyz, u, Im. y fl. p. Hys. Przen.: Teraz moje 
interesa pod dobrym zostawuję hyzem. L. Kto 
pieniądze ma, hyzem niech bezpiecznie płynie. 
Min. <p. Hys> 

fHyz, u, lra. y = Chyża: W obozach pod gorą- 
cym i pod niebem zimnym, na deszczach raz 
w namiocie, drugi raz w hyzie dymnym. Pot. 
<p. Chyża> 

1. [Hyz, U, Im. y] I. pole gołe, otwarte, po- 
wierzchnia wyrąbana: Na hyzie wiatrz najgorsy. 
2, bieda, potrzeba: Tera na robotnika H. I na 
was H. przydzie. 

2. [Hyzi] w. p. [Hys!]: Na kóń siad i H. H! 
objechał pałac. <Dźwn. > 

Hyzować, uje, owal fl. p. Hysować. 

[Hyzować się, uje ś., owal ś.] trzeć ś., doznając 
swędzenia. < ? > 

Hyzowanie, a, blm., czynność cz. Hyzować, hy- 
sowanie. 

[Hyzowanie się, a ś., blm.] czynność cz. Hy- 
zować ś. 

XHyż, u, Im. e, X Chyż niebezpieczeństwo, 
sztych, szwank: Brata tego na H. wystawić i po- 
pchnąć bynajmniej ś. nie wahał podczaszy. 
Krasz. <p. Hys> 

fHyż, u, lin. e p. Chyża. <p. Chyża > 

Hyża, y, Im. e zł. dom, mieszkanie. <p. Chy- 
ża > 

Hyżha! w. p. Huzia! < Okrzyk. > 

[Hyżki, Żek, blp.] nogi wolowe a. wieprzowe 
w galarecie. Por. Giźa. <Ukr. hyżki > 

fHyżo przys. od Hyźy, chyżo. 

fHyżość, i, blm. rz. od Hyży, p. Chyżość: By I 
i hyżośeią wzrostu i talentami rozumu od Pana 
Boga obdarzony. Rzew. 

tHyźy p. Chyży. 



70 



I 



1. I samogłoska podniebienna, nosi też na- 
zwę samogłoski miękkiej z powodu , że ma 
własność* raiękczenia poprzedzającej ją. w wy- 
razie spółgłoski, np. cisza, raiły, sito, zima; dla 
tego w piśmie miękkość spółgłoski przed na- 
stępnym t nie oznacza ś\ dzisiaj osobnym zna- 
kiem miękczenia (kreską'), t. j. piszemy: cisza 
zam. cisza, siwy zam. siwy, zima zam. zima, 
ginąć zam. ginąć i t. p. W tych więc razach i 
jest jednocześnie samogłoską i znakiem miękcze- 
nia; w zgłosce li (list, byli...) wyobraża tylko 
samogłoskę. Pisze ś. więc po wszystkich spół- 
głoskach miękkich: b', ć, di, ś... k', g', gdy 
tymczasem po spółgłoskach powstałych ze zmięk- 
czenia: cz, dż, sz, rz... (dziś twardych) pisze ś. 
stale y. W wyrazach polskich i na początku ma 
znaczenie zgłoski ;V, np. inny (=jinny), igła 
l~jig'ła); to samo po samogłoskach w środku 
wyrazów i na końcu, np. stroić ( = strój ió), na- 
dziei ( = nadzieji), moi (raoji) i t. p. Litera ć by- 
wa w środku wyrazów tylko znakiem miękcze- 
nia poprzedniej spółgłoski przed następną sa- 
mogłoską, np. cieszyć ( = ćeszyć), siano ( = śano), 
ziarno ( = żarno), i t. p. 

2. I, f Hi sp. I. łączy współrzędnie wyrazy 
i zdania = tudzież: Niebo i zieinia. Ogień i woda. 
Ojciec i syn ( = ojciec z synem). Śpiewać i tańczyć 
Idź i zobacz (-to zobaczysz). Itak dalej. I tym 
podobne. I co za tym idzie. 2. także, również, 
też, właśnie: Grecy temu są przeciwni, iż Duch 
św. pochodzi i od Syna. Skar. Jest sława, a więc 
będzie i Rzeczpospolita. Mick. Możesz snadnie 
wpaść mu w ręce. — Poto ja i jadę. Sienk. 3. 
nawet: Cnotę i w nieprzyjacielu miłujemy. Kochan 
I słuchać o tym nie chce. To i tyle nie warto 
Ba i brat mój to uczynił. Troć. 4. i — i = za- 
róvmo to, jak tamto; jak, tak: Chrystus z Panny 
narodził ś., i prawy człowiek, i prawy Bóg 
Skar. I to i owo. I tam i sam. I dobrze i prędko 
pisze. I chce, i nie chce. 5. a: Siedzi i siedzi, 
i nie myśli odejść. I pisze, i pisze, i nie może 
skończyć. 6. no, więc: I cóż, jak ci ś. podoba? 
I na ciebież to przyszło? Kn. I śmiałeś tam 
iść? I także to ma być? Troć. I czemużeś nie 
przyszedł? Tak i były czary przeciw czarów. 
Mick. 7. używa ś. czasem bez potrzeby: Je- 
chał z Brześcia król i z żoną na księstwo li- 
tewskie, a potym do Piotrkowa na sejm i z kró- 
lową Boną. Górn. Zagłobie nie zamykały ś. usta, 
bo też istotnie i miał co opowiadać. Sienk. 
I jeszcze ś. dajsać. Troć. [Zasiałem tatarki 
i półtory miarki]. 8. I to = w dodatku, przy- 
lym, a nawet, a mianowicie: Po sejmie odjadę, 
i to w kilka dni. Troć. 9. I owszem p. Owszem. 
10. Ba i bardzo p. Ba. II. XI takci = a) a więc: 
1 takci dostał tego urzędu. Troć. b) i tak, nawet: 



Zamknij, i takci w izbie niewiele ciepła. Troć 
12. [I] = a) ani: Zalieał ś. pan starosta, ni mia 
i sielązka. Do mnie nie napisał i słcwa. b) też: 
Cóz ja teraz i ucyniła! c) [I tak] =mimo to, jednak- 
że: Tćn mu gada: nie bier piórka, bo bedzies 
miał bićde, ale un go i tak wziąn. d) [I nie trze- 
ba] = i trzeba, aż tu, aż tu właśnie, jak na to: I nic 
trzeba, że właśnie pod owe czasy szedł sobie 
chłopak. <I> 

3. I w. I. eh!, et: I! daj mi pokój. I! ja tego 
nie chcę. I ! skądże ci wezmę. 2. ha!: I ja bła- 
zen, i ja głupi wierzyć! I to sprawa, rozum, 
rząd! fi to bieda. Kn. (=.co za nieszczęście!). 3. 
[I] wyraża zdziwienie: I! I dzież! I ech! lnu! 
< Okrzyk. > 

4. I. fil. w logice : symbol sądu szczegółowego 
twierdzącego (jako druga samogłoska wyrazu łać 
affirmo, twierdzę). 

fi, ja, je, z. p. Ji. 
' t\=go. 

flba, y, Im. y p. Ibis. 

[Iberszlag, u, Im. i] przewyżka, nadwyżka. <Nm 
Ueberschlag> 

Ibis, a, Im. y, f Iba zool. (ibis) ptak podkasały 
czaplowaty. Gatunki : I. czczony (treskiornis 
religiosa). I. czerwony (i. rubra). I. kasz- 
tanowaty (falcinellus igneus). <Gr. (z Egips] 
ibis > 

Ibjan, a, Im. y ptak, zwany także jaskółką nocną. 
Dyg. <?> 

Iblis, a, blm. p. Eblis. 

Ibsenista, y, Im. Śoi zwolennik Ibsena, wyznawca 
jego zasad. <Z nazw. Norwes. Ibsen > 

Ibsenistka, i, Im. I forma ż. od Ibsenista. 

[IbungsmarŚ, a, Im. e] ćwiczenia marszowe: Na 
I. idę. <Nm. Uebungsmarsch> 

Icek, icka, Im. ickowie, loyk Żyd. < Hb. 
[cchak = Izaak > 

Ich p. On. 

Ichmościanka, i, Im. i forma ż. od Ichmość, 
jejmościanka, imościanka. < Ich -j- Mość > 

Ichmość nieod. o osobach znaczniejszego sta- 
nu w Im.; Im. e ; ów, p. Jegomość i Jejmość: 
Jakiś Kozak pragnie widzieć I. panów. Sienk. 
I. panowie, I. państwo. U I. Państwa Zacniew- 
skich. Znajcie ś. na tych ichraosciach kobiety. 
Determinacja ichmośeiów. Ir.: jegomość, ptaszek, 
ziółko, ananas: Nie umiesz sobie postąpić z ta- 
kiemi ichmościami. < Ich -|- Mość > 

Ichneumon, a, Im, y, Szczur Faraona zool. (her- 
pestes ichneumon) zwierzę ssące drapieżne, pal- 
cochodne z rodziny łasz. <Gr. ichneumon > 

[Ichni] ich (z. dzierżawczy 3 os. Im.). <Od 
Ich> 



71 



ICHNOGNOMIKA 

X lohnognomika, I, blm. sztuka dochodzenia śla- 
dów, tropienia. Sł. wił. <Now. z Gr. ichnos = 
ślad -f- gnórae* » poznawanie > 
X Ichnograflozny przym. od Ichnografja, 
X Ichnografja, I, blin. sztuka kreślenia planów. 
<Gr. ichnograffa > 

Ichtjofag, a, Im. owie człowiek, żywiący i. tylko 
rybami. <Gr. ichtyofagos> 

X lohtjograficzny przym. od lohtjografja. 

X lohtjografja, i, blm. opisanie ryb. Sł. wil. 
<Now. z Gr. ichthys = ryba -|--graffa = opis > 

Ichtjol, a, blm., Sulfoiohtjolan amonu apt. zwią- 
zek amonjakalny kwasu sulfoichtjolowego, otrzymy- 
wanego przez suchą destylację kopalnych pozosta- 
łości ryb i zwierząt morskich. <Now. z Gr. ich- 
thys = ryba -j-Łć. oleum = olej > 

X lohtjolit, u, lra. y skamieniały szkielet, ząb, 
skamieniała ość ryby przedpotopowej. Sł. wil. <Now. 
z Gr. ichthys = ryba -f-lithos=r kamień > 

X Ichtjolitografiozny przym. od lohtjolitografja. 

X Ichtjolitografja, I, blm., X Ichtjolltologja 
opisanie skamieniałości rybich. Sł. wil. <Now. 
z Gr. lchtjolit-j--grafia = opis, opisanie > 

X Ichtjolitologja, i, blm. p. Ichtjolitografja. 
Sł. wil. <Now. z Gr. icht^s = ryba-^lithos = ka- 
mień -f- - logia = znawstwo > 

Ichtjolog, a, Im. owie badacz, zajmujący ś. na- 
uką o rybach. < Now. z Gr. ichthys = ryba-f- 
-lógos = uczony > 

Ichtjologiczny przym. od lohtjologja. 

Ichtjologja, i, blm. zool. nauka o rybach. <Now. 
z Gr. ichthys = ryba -j- -logia = nauka > 

X Ichtjomanoja, i, blm. wróżenie z ryb, z wnętrz- 
ności rybich. Sł. wil. <Now. z Gr. ichthys = ry- 
ba -\- manteia = wróżba > 

Ichtjomorfiozny mający kształt rybi. < Now. 
z Gr. ichthys = ryba 4- morf4 = ksztaJt> 

Ichtjomorfit, u, Im. y, Ichtjotypolit odcisk rybi 
na kamieniu. Sł. wil. <p. Ichtjomorfiezny > 

lohtjotomiczny przym. od Ichtjotomja. 

Ichtjotomja, i, blm. anatomja ryb. < Now. z Gr. 
ichthys = ryba -f-- tomia = cięcie, rozcinanie > 

Ichtjotypolit, u, lra. y p. Ichtjomorfit. Sł. wil. 
<Now. z Gr. ichthys = ryba -f-typos=- ślad, od- 
cisk -j- Hthos = kamień > 

[leki, ÓW, blp.] pejsy, loczki żydowskie. <0d 
imienia Żyd. Icek> 

loyk, icka, Im. ickowie p. Icek. 

[Iczme, enia, Im. eniej p. Jęczmień. 

lozoglan, a, Im. i, Iczogłan pokojowiec turecki: 
Przy boku baszy grono iczoglanów czyli poko- 
jowców tureckich. Szaj. Wezyr sadowił s. na 
kosztownym dywanie, otoczony drabantami, iczo- 
glanami, strażą, honorową. Roi. <Tur. iczo- 
głan 

Iczogłan, a, Im. i p. Iczogłan. Tw. 

tlć, idzie, szedł p. Iść: Abych była dostojna 
s tobą ió s duchwałością do królestwa. Ż. E. 
A ja też stąd już ić mogę. Rej. <ID> 

Idący I. im. od Iść. 2. fa. fRuszysty rucho- 
my: Dobra ruszyste a. idące. Imienie idące p. 
Imienie. 

Idea, I, Im. e, X Ideja I. f obraz, wizerunek, 
postać czegoś. 2. stan świadomości wog.: Idee - si- 
ły—stany świadomości, rozważane jako czynniki dy- 
namiczne. 3. wyobrażenie: I. konkretna, ogólna. 
I. stała a. uporczywa (idće fixe) p. Urojenie. 
Kojarzenie idei (lep. wyobrażeń). 4. pojęcie. 5. 
w idealizmie platonowskim: pojęcie ogólne, rodza- 
jowe; istota rzeczy; prototyp a. pierwowzór rzeczy 
zmysłowych. 6. w fllozofji Kanta: pojęcie rozumo- 



1DEALIZOWAC 

we, któremu nic w doświadczeniu nie odpowiada; 
pojęcie wrodzone: Idee teoretyczne (pojęcia Bo- 
ga, wolności, nieśmiertelności). Idee praktyczne 
(normy moralne). 7. myśl, pomysł, myśl prze- 
wodnia a. kierownicza: Powziąć ideę. Kierować 
ś. ideą. Poświęcić ś. dla idei. Działać w imię 
idei. I. narodowa, polityczna, naukowa, religij - 
na. Żart: Niema idei tak robić (=rozumnego 
celu). <Gr. idća> 

Ideacja, i, Im. e odtwarzanie obrazów i wyobra- 
żeń w rozmaitych związkach i następstwie; gra wyo- 
brażeń; działanie wyobraźni: I bezwiedna a. pod- 
świadoma. Por. Cerebracja. . <p. Idea> 

Idealik, u, Im. i p. Ideał: Życzę panu, aby mu 
s. jego I. przyśnił u nas. Bał. 

Idealista, y, Im. ści fil. I. zwolennik, wyznaw- 
ca, przedstawiciel idealizmu w jilozofji a. estetyce. 
Przeć. Realista. 2. ten, co w myślach i postępo- 
waniu kieruje ś. ideami lub ideałami; ten, co dla 
idei i ideałów lekceważy sobie rzeczywistość, nie 
uwzględnia interesów praktycznych; marzyciel. Przeć. 
Materjalista. <Fr. idóaliste, Nra. Idealist> 

Idealistka, i, Im i fil. forma ż. od Idealista: 
Więc ty, o idealistko, swoją miłość rozciągasz 
aż na córy Helwecji? Orzesz. 

Idealistycznie przys. od Idealistyczny: Stała 
ś. nagle rozmarzoną, I. nastrojoną. Kow. 

Idealistyczny fil przym. od Idealizm: Pogląd, 
kierunek I. Filozofja idealistyczna (bł. jilozofja 
idealna). Czy to siła przekonania? czy ideali- 
styczne zaślepienie? Gers. Przeć. Realistyczny. 

Ideaiizacja, i, blm. fil. p. Idealizowanie: Ten 
realizm starego Willa jest na posługach u naj- 
potężniejszej, jaka może istniała, idealizacji. 
Spaś. <p. Ideał > 

Idealizm, U, blm. fil. I. filozofja a. pogląd filo- 
zoficzny, który uznaje tylko pierwiastek idealny za 
byt prawdziwie rzeczywisty i zaprzecza realności 
śioiata zmysłowego, in. I. metafizyczny. Przeć. 
Realizm. I. podmiotowy a. subjektywny 
= uznający świat zmysłowy tylko za objaw, za wy- 
twór ducha a. jaźni (Fichte). I. przedmioto- 
wy a. objektywny = według którego idta tkwi 
w samej rzeczywistości zmysłowej, będącej jej roz- 
winięciem (Hegel). I. realny —próby kompromisu, 
poglądy usiłujące pogodzić a. zsyntezować realizm 
z idealizmem. 2. w teorji poznania: pogląd, we- 
dług którego wiedza nasza nie jest poznaniem rze- 
czywistości w istocie swojej niepoznawalnej, lecz jest 
systemem idei a. pojęć systematyzujących i symbo- 
lizujących doświadczenie nasze. 3. bł. filozofja 
uznająca byt rzeczywisty tylko substancji duchowej. 
4. w estetyce: kierunek a. doktryna estetyczna, 
podnosząca idealizowanie rzeczywistości jako ko- 
nieczny warunek piękna, wymagająca od sztuki, by 
w dziełach swoich przeobrażała rzeczywistość w du- 
chu ideałów, podnosiła rzeczywistość do ideału, 
wcielała idee w obrazy rzeczywistości. Przeć. Rea- 
lizm. 5. kierunek myśli a. usposobienie lubujące 
ś. w ideach i ideałach, skłonność do kierowania ś. 
ideami i ideałami, z pominięciem warunków i inte- 
resów rzeczywistych; marzycielstwo : Chorować na 
I. Przeć. Materjalizm. <Now. niby Łć. idea- 
lismus> 

Idealizować, uje, ował fil. I. wyobrażać sobie, 
postaciować rzeczywistość zgodnie z ideą; przenosić 
coś w dziedzinę idei a. ideału; przeobrażać coś, 
wzorując ś. na ideale. 2. podnosić coś do godności 
a. wartości ideału, udoskonalać, usuwać a. pomijać 
braki, wady czegoś a. kogoś. 3. przeceniać coś; 
nadawać przesadna wartość, rzeczywistości nieodpo- 



72 



IDEALIZOWANIE 



ID JO CENIE 



wiednią: Kreślić wcale nie idealizowane obrazy 
życia emigracji w Paryżu. Chin. <Fr. idóali- 
eer> 

Idealizowanie, a, Mm., Idealizacja czynność cz. 
Idealizować. 

Idealnie przys. od Idealny. 

Idealnieć, eje, al stawać i. idealnym, przybierać 
cechy ideału. Przeć. Realnieć. 

Idealnienie, a, blm., czynność cz. Idealnieć. 

Idealność, I, blm. rz. od Idealny. 

Idealny I. fil. = a) w idei tylko istniejący a. da- 
ny; jako idea, w charakterze idei istniejący: Świat 
I. Rzuciła ś. na potrawy z apetytem nieideal- 
nym. Orzesz. Przeć. Realny, b) duchowy, pojęcio- 
wy: Istota idealna. Stosunek pozostał idealnym 
i dlatego mógł ś. stać silnym i trwałym. Chm. 
(=niezmy słowy m). Przeć. Materjalny. c) idei od- 
powiedni, bezwzględny, doskonały, wzorowy, ideało- 
wi dorównywujący, wartość ideała posiadający: Rząd, 
mąż, pomysł I. Żart.: Obok jego ideału stoi kil- 
ka innych, zgoła nieidealnyeh. Kasz. (= nie- 
ładnych), d) bł. zam. Idealistyczny: Filozofja ideal- 
na. 2. fiz.: Gaz I. p. Doskonały. 3. mat. nazwa, 
nadawana w teorji liczb pewnym czynnikom fikcyj- 
nym, wprowadzonym celem uogólnienia zasad teorji 
podzielności. <Łć. idealis> 

Ideał, u, Im. y I. fil. = a) to, co tylko w idei 
istnieje; co nie jest realne, rzeczywiste; co rzeczy- 
wistość przekracza, b) to, co idei odpowiada, zgodne 
jest z pewną ideą, iści ideę. c) wcielenie pewnej 
idei rzeczywiste lub wyobrażane: Państwo Plato- 
na miało być ideałem sprawiedliwości. Sokrates 
był uosobionym ideałem mądrości. Lew, prezes, 
istny pańskich I. nałogów. Mick. d) coś niedo- 
ścignionego, nie dającego ś. osiągnąć w rzeczywi- 
stości, tylko dającego ś. pomyśleć a. urojonego: 
Bujasz w sferze ideałów, lekceważąc nieubła- 
ganą rzeczywistość. Gdy w tych czasach zim- 
nych niema ideału, przez teraźniejszość w złote 
odleciałem wieki. Mick. Por. Idealizm pod 5. 
i Ideologja. e) a. Model, Modlą, Wzór wzór do- 
skonałości; okaz najdoskonalszy, na którym można 
ś. wzorować, który jest normą a. probierzem przy 
ocenie innych rzeczy tegoż rodzaju: I. kobiety, ko- 
nia, maszyny. Bogowie greccy nie byli czym in- 
nym, jak tylko ideałami ludzi. Mał. f) najwyż- 
szy cel dążeń a. pożądań: Moim ideałem jest 
Bpokój sumienia. I. moralny, estetyczny, nauko- 
wy. Gdzie rzeczywistość stoi na równi z idea- 
łem? Krasz. Przeć. x Real i Rzeczywistość. 2. 
osoba ukochana, (o kobiecie) pani serca, bogdanka. 
3. mat. pewien układ liczb algiebraicznych, stano- 
wiący przedmiot badania nowoczesnej teorji liczb: 
I. główny, pierwotny. Zdr. Idealik. <Z Łć. idea- 
lis = ideowy > 

[Idśbka, i, Im. i] p. Izba. 

X Ideja, i, Im. e p. Idea. 

X Idejowy p. Ideowy : Jeszcze większą rolę 
odegrał ten szczep swojemi podbojami idejowe- 
mi. Karł. 

Identycznie przys. od Identyczny. 

Identyczność, I, blm. rz. od Identyczny (lep. 
Tożsamość): Filozofja identyczności = filozofja 
tożsamości (podmiotu i przedmiotu a. myśli i bytu, 
Schelling). 

Identyczny p. Tożsamy. <Pr. identique> 

Identyfikacja, i, blm. p. Identyfikowanie. <Fr. 
identification> 

Identyfikować, uje, owal i I. ś. p. Utożsamiać: 
Identyfikują naszą sprawę z zabiegami Zmar- 
twychwstańców, Bał. Szkoda osobista, identyfi- 



kowana ciągle z krzywdą kościoła. Jaroch. Eko- 
noinja polityczna dostarcza nam tylko pewnych 
środków do ocenienia tych czynników, ale nie 
identyfikuje ś. z niemi. Okolski. <Nra. identi- 
ficiren> 

Identyfikowanie, a, blm., Identyfikacja czyn- 
ność cz. Identyfikować: Nieznajomość druku nie 
pociągnęła bynajmniej za sobą identyfikowania 
tych dwuch pojęć: manuskrypt i książka. 

Identyfikowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Identyfikować ś. : Zdolność identyfikowania ś. 
z przedmiotami postronnemi. Orzesz. 

Ideodynamiczny p. Ideomotoryjny. <Now. z Gr. 
idća = pojęcie, myśl -f- dynarais = siła > 

X Ideogieniczny przym. od Ideogienja. 

X Ideogienja, i, blm. fil. nauka o powstawaniu 
a. pochodzeniu idei, wyobrażeń, pojęć. <Now. z Gr. 
idća = pojęcie -j- - góneia = pochodzenie > 

Ideograficzny przym. od Ideografja: I. charak- 
ter pism meksykańskiego i chińskiego. 

Ideografizm, u, blm. p. Ideografja. 

Ideografja, i, blr.., Ideografizm sztuka pisania 
wyobrażeń znakami, dla wszystkich zrozumiałemi. 
<Now. z Gr. idća = pojęcie, wyobrażenie -Ą-- gra- 
fia = pismo, pisanie > 

Ideogram, U, lin. y pismo, notatka, wyrażone spo- 
sobem ideograficzny m. < Now. z Gr. idća = poję- 
cie, wyobrażenie -}-gramma = pismo > 

Ideolog, a, Im. owie a. dzy fil. I. biegły w ideo- 
logii, zajmujący ś. ideologja, autor pism w przed- 
miecie ideologji. 2. marzyciel, pomijający względy 
realne a. praktyczne. <Fr. idóologue, z Gr. idća 
= myśl, pojęcie -+- -logos = uczony > 

Ideologiczny przym. od Ideologja. 

Ideologja, i, blm. fil. I. nauka o ideach, o po- 
jęciach, jako podstawach poznawania wszelkiego; 
X metafizyka. 2. rojenie, pozbawione realnych a 
praktycznych podstaw, marzycielstwo : Gdy trzeba 
radzić i działać, on ś. oddaje ideologji. <Fr. 
idćologie, p. Ideolog > 

X Ideomotorny p. Ideomotoryjny: Konieczność 
podłechtania do wszelkiego iueomotornego pro- 
cesu. Spaś. 

Ideomotoryjny, X Ideomotorny, Ideodynamiczny 

fil. w psychologji I. będący siedliskiem wyobra- 
żenia ruchowego i zarazem punktem wyjścia bodźca 
ruchowego: Ośrodek I. 2. zależny tylko od wyj- 
brażenia i bodźca fizjologicznego z wykluczeniem 
udziału woli: Ruch I. <Now. z Gr. idća = myśl, 
pojęcie -f- Motoryjny > 

Ideoplastja, i, blrn. fil. w psychologji i medju- 
mizmie : urzeczywistnianie ś., realizowanie ś. treści 
wyobrażeń; wpływ wyobrażeń na odpowiednie zmia- 
ny fizjologiczne w ciele, a. na objawy mechaniczne 
i materjalizujące poza obrębem ciała osoby wyobra- 
żającej. <Now. z Gr. idća = myśl, pojęcie -\- 
plastós ±= ukształtowany > 

Ideoplastycznie przys. od Ideoplastyczny. 

Ideoplastyczność, i, blm. rz. od Ideoplastyczny. 

Ideoplastyczny przym. od ldeoplast}a ; Objaw 
I. Zmiana ideoplastyczna. 

! Ideowiec, wca, Im. woy człowiek idei, skłonny 
a. zdolny do kierowania ś. ideą w działalności swo- 
jej, do służenia idei. 

X Ideowy przym. od Idea; X Idejowy: Prądy 
ideowe. Czynnik, ruch, wpływ I. Uogólnienia, 
w sumie swej sprowadzone do jednego świata 
ideowego. Spaś. 

Idjocenie, a, blm. I. czynność cz. Idjoció, 2. 
czynność cz. Idjocieć. 



7° 

4 u 



1DJ0CIC 



IGLICA 



IdjOOiĆ, I, ii robić idjota. 

Idjocieć., eje, al stawać L idjotą, głupieć. <p. 
Idjota> 

X Idjodynamiczny fil. posiadający a. wytwarza- 
jący siłę własną ; będący źródłem własnej siły: 
Jestestwa idjodynamiczne = or<jram'czne, samoistnie 
oddziaływające na wpływy zewnętrzne. < Now. 
z Gr. idios = własny -|-dynamis = siła > 

Idjoelektryczny fiz.: Ciała idjoelektryczne - 
elektryzujące ś. przez tarcie. <Now. z Gr. idios = 
własny + Elektryczny > 

Idjolatrja, i, blm. czczenie samego siebie, samo- 
lubstwo, egoizm. Sł. wil. <Now. z Gr. idios = 
własny -|- latrefa = służba, ubóstwianie > 

Idjom, u, Im. y p. Idjomat. 

Idjomat, u, Im. y, Idjom właściwość, szczeg. ję- 
zykowa; narzecze, gwara, djalekt, język prowincjo- 
nalny. Sł. wil. <Gr. idiCraa, 2 pp. idiÓmatos> 

Idjomatyozny przym. od Idjomat. 

Idjomografiozny przym. od Idjomografja. 

Idjomografja, i, blm. opisanie jakiegoś idjomu, 
t. j. narzecza, gwary, djalekiu. Sł. wil. <Now. 
z Gr. idioma = właściwość -f--graffa = opis, opi- 
sanie > 

X Idjopatycznie przys. od Idjopatyozrry. Sł. 
wil. 

X Idjopatyczny wł ściwy sobie, samodzielny. Sł. 
wil. <Gr. idiopathes> 

ldjo3omnambulizm, u, blm. = Autosomnambulizm. 
<Now. z Gr. idios = własny -ł-Somnambulizm> 

X Idjosynkraza, y, Im. y p. Idjosynkrazja. 

Idjosynkrazja, i, Im. e, X Idjosynkraza fil. 
w psychologji usposobienie będące skutkiem spe- 
cjalnej mieszaniny cieczy organicznych (według" 
dawnych pojęć) u danej osoby; usposobienie osob- 
nicze a. indywidualne, dzięki któremu ktoś odczu- 
wa podniety i oddziaływa na nie w sposób sobie 
tylko właściwy, wog. nienormalny; osobista odręb- 
ność w upodobaniach a. wstrętach; lek. tkliwość 
osobliwa, wstręt nieprzezwyciężony do czegoś, nie- 
znoszenie pewnych pokarmów, Iszczę gółotkli- 
wość: Wszystkie kobiece idjosynkrazje grupu- 
ją ś. całkiem naturalnie. Nagan. <Now. z Gr. 
idios = własny -\- Synkrazja > 

Idjota, y, lin. ol, [Dyjota] niedołęga umysłowy, 
głuptak; przen. głupiec, półgłówek; nieuk: Skończo- 
ny I. Był idjotą, czytać i pisać nie umiał. Falib. 
<Gr. idiotes> 

Idjotka, i, Im. i forma ż. od Idjota. 

Idjotycznie przys. od Idjotyczny : Na ławie sie- 
dział chłop z twarzą, I. zamyśloną. Bał. 

Idjotyczny przym. od Idjota: Wyraz twarzy I. 
Towarzystwo całe śmiało ś. z idjotycznego za- 
kłopotania jednego z mniemanych konkurentów. 
Orzesz. <Gr. idi5tikós> 

Idjotyzm, u I. Im. y właściwość jakiego języka, 
sposób mówienia jakiemu językowi, lub jego narze- 
czu właściwy: Każdy język ma idjotyzmy. 2. blm. 
niedołęstwo umysłowe, szczeg. wrodzone; brak zdro- 
wego pojęcia o rzeczach, brak pojętności, brak zdro- 
wego rozsądku, głupota. < Fr. idiotisme, p. 
ldjota> 

Idjotyzmowy przym. od Idjotyzm. 

[Idka, i, Im. i] p. Jeda. 

[Idko, a, Im. owie a. i] ni. p. Dydko : Hola je- 
no, hola, malowane I. <Zara. Dydko > 

Idokras, u, lm ; y min. p. Wezuwjan. <Fr. 
idocrase, z Gr. eidos = posiać -|-krasis = miesza- 
nina > 

X Idolatrja, I, blm. p. Idololatrja. <Gr. eid6- 
lotatria przez Fr. idolatrie> 



X Idololatrja, i, blm. X Idolatrja bałwochwal- 
stwo. Sł. wil. <Gr. eid5lolatreia> 

Idra, y, Im. y] połajanie. <Zap. = Hydra > 

Idy, ów, blp.] p. Jugo. 

dyla, I, Im. e, Idylla I. rodzaj utworu poezji 
lirycznej, sielanka, bukolika, X skotopaska, X pas- 
torałka. 2. muz. utwór o charakterze sielskim. 
<Gr. eidyllion dosł. == obrazek, przez Łć. idyl- 
lium> 

Idylicznie przys. od Idyliozny: Wszystko I. go 
usposabia. Orzesz. 

Idylicznośó, i, blm. rz. od Idyliczny; Idylizm. 

Idyliczny sielankowy, wiejski, pasterski: Poezja 
idyliczna. Obrazek I. W nieidyiiczne miłostki 
bawiło ś. wszystko wkoło króla. Roi. 

Idylizm, u, blm. p. Idylicznośó: W tej propa- 
gandzie idei humanitarnych odzywała s. naj- 
częściej struna łagodności i idylizrau. Chm. 

Idylla, i, Im. e p. Idyla. 

[Idza, y, Im. e] p. Jędza. 

X Igielczany przym. od Igiełka: Igielczane 
końce. Sień. <IGŁ> 

Igielnica, y, Im. e I. p. Igielnik. 2. lek. (acu- 
tenaculum) rączka, trzonek do igły, Xiffłonosz, 
Ximacz, ximadło, X i m a d e ł k o igło- 
we. 3. zool. p. Iglica. Zdr. Igielniczka. <1GL> 

Igielnioki przym. od Igielnica: Fabryka igiel- 
nicka. T. K. 

IgieSniczek, czka, Im. czki p. Igielnik. 

Igielniczka, i, Im. i p. Igielnica. 

Igielnik, a, Im. i I. a. Igielnica, [Jegielnica] pu- 
dełeczko formy rurki zamkniętej do chowania 
igieł i szpilek; puszka na igły. 2. a. IjUrz ten, 
co robi igły. 3. leśn. sztuka drzewa dłuższa od 
browarki. Żdr. Igielniczek. <I(GL)> 

Igieł iy, Igłowy, x Iglany, X Igli przym. od Igła: 
Ucho igielne. Igielne roboty (—szycie). Puszka 
igielna. 

Igi&łeczka, i, Im. I p. Igła: Nie każdą niteczkę 
w jedną igiełeczkę. Prz. 

Igiełka, i, Im. I p. Igła: I. a igła magnesowa. 
Igiełki = kryształy igiełkowate. 

Igiełkowaty mający kształt igiełki a. igiełek: 
Kryształ I. 

flglerny przym. od Igra: Igierne karty. Mym., 
Mur. <IGR> 

X Iglany p. Igielny: Iglane ucho. Troć. 

Iglarka, i, Im. I I. forma ż. od Iglarz. 2. żona 
iglarza. <IGŁ> 

Iglarski przym. od Iglarz: Rzemiosło iglarskie. 

Iglarstwo, a, blm. stan, rzemiosło iglarza. 

Iglarz, a, Im. e p. Igielnik. 

Iglasty I. a. X Iglisty okryty igłami, pełen igieł. 
Las I. (= szpilkowy, szyszkowy). 2. podobny do 
igły: Nasienie w iglastych strączkach. Syr. 3. 
bot.: Rośliny iglaste p. Szyszkowy. < IGŁ > 

X Igli p- Igielny. 

Iglica, y, lin. e I. wielka igła: Dwa pióra odar- 
te z pierza i starannie w kształcie iglicy cień- 
szym końcem w rozszczepiony środek włożone. 
Chm. I. magnesowa (= strzałka, igła magnesowa). 
Lek.: I. szeroka a. obosieczna (acus lanceolata). 
2. szpilka podwójna do włosóio. 3. drut do robie- 
nia pończoch: Szwaczka iglicami pończochę nad- 
robiła. Troć. 4. [I.] narzędzie do robienia sieci. 
5. wałeczek do toyszywania. 6. a. Igła ostry 
wierzchołek góry, wieży, szpic. 7. czółenko tkackie, 
na które nawijają ś. nici na wątek. 8. krótki kół 
ielazny do kucia w skale. 9. f anat. cieńsza kość 
goleniowa, p. Strzałka. 10. bot. =a) a. Dziebre 
nosek, Czapliniec, Czapli dziób (erodium) roś. 

?4 



IGL1CÓWKA 

z rodziny bodziszkowatych. Gatunek: I. pospoli- 
ta a. [Hre belki] (e. cicutarium). b) I. włoska 
p. Myszopłoch. c) (scandix peeteii Veneris) roś. 
z rodziny baldaszkowych. d) p. Wilżyna. II. bud. 
beleczka przedziurawiona i zawieszona górnym koń- 
cem na przetyczce, łączącej dwa t. zw storczyki, in. 
trzpień wiszący. 12. gór. p. Źygadło. 13. 
a. szyna zwrotnicza, szyna kończasta 
a. igłowa, kol. = szyna idąca ukośnie przy zwrot' 
nicy. 14. a. Igielnica zool. (syngnatłius) ryba 
oścista wiązkoskrzelna. <IGŁ> 
• Iglicówka, i, Im. i rodzaj karabinu odtylcowego: 
Chybaby przypuścić należało, że mistrzowi pa- 
ra, telegraf i iglicówki służyły za czynniki. 
Proch. 

Igliczka, i, Im. i I. drut z uszkiem w kształcie 
igły do przewlekania tasiemki lub czego innego; 
prątek z dwoma widełkowatemi uszkami po obu 
końcach, do roboty siatkowej. 2. a. Szydło rodzaj 
gry towarzyskiej. <IGL> 
Jglicznia, i, Im. e bot. p. Bobodrzew. 
[Iglina, y, Im. y] I. jałowiec. 2. drobne gałęzie 
sosen. <p. Jegla> 
X Iglisty p. Iglasty. 

Igllszcza, y, Im. e bot. (raphia) drzewo z ro- 
dziny palm. Gatunki: I. Ruf f a (r. RufTa); I. wi- 
li o daj na (r. vinifera). 

Igliwie, a, blm., [Jagi iwie] zb. igły na drze- 
icach iglastych: Ciemny kolor igliwia nadaje 
sośnie czerń żałobną-, mianowicie zdała. <IGL> 
Igliwiowy przym. od Igliwie: Kąpiele igliwiowe. 
Igła, y, Im. y f [Jegła, 2 pp. Im. igioł] I. na- 
rzędzie stalowe do szycia: Ucho igły. Nawlec igłę. 
Szyć za igłą, przed igłą, p. Szyć. Urwis, metr 
na wszystkie figle, cała w ruchu jak na igle. 
Mas. J. Jak z igły, jak z igły zdjęty, prosto z igły, 
dopiero co z igły = nowiutki, świeżutki, dopiero co 
zrobiony: Dam ci dwie symfonijki, nowiuteńkie, 
jak z igły zdjęte. Boh. Ubranie na nim ele- 
ganckie, prosto z igły. Rub.: Cygańska \.~igła 
długa do szycia worów. Przen.: Utrzymywać ś. 
z igły f=z szycia). W dzień powszedni dziewice 
trudnią ś. igłą lub krośną. Mick. Ot zwyczajnie 
baby — z igły zrobią widły. Bał. Ostrożny, jak na 
igłach chodzi (-jak na szpilkach). Próżno skakać, 
kiedyście na igle. Pot. ( = na wędce, złowieni). Igłą 
mu w głowie układano. Kn. (= widłami, brak mu 
klepki). Igły chirurgiczne do zszywania ran. 
Lek.: I. do zaćmy a. zaćmowa a. oczna (acus 
ophtalmica s. interpunctoria). 2. X agrafka: 
Leżały igły długie do spinania chust, mister- 
nie ś. zamykające. Krasz. 3. X Igły do robie- 
nia pończoch = druty. L. 4. p. Iglica: Aż pod 
samą igłę góry. Słów. 5. w pracach bakterio- 
logicznych: I. platynow a = drucik platynowy, osa- 
dzony na rączce szklanej. 6. liść tęgi szydłowaty 
na drzewie żywicznym, kolka. 7. bud.: I. wie- 
żowa = słup pionowy w dachu toieżowym, w którym 
są wczopowane górne końce krokwi. 8. fiz.: I. 
magmesowa == strzałka magnesowa podparta tak, 
że ś. może dowolnie obracać po płaszczyźnie pozio- 
mej (I. zboczeń) a. pionowej (I. nachyleń). 9. 
gieol.: Igły morskie p. Zębiny. 10. men.: I. pro- 
bierska, próbka, blaszka kruszcowa podłużno- 
czworograniasta , zrobiona z pewną przymieszką 
srebra. II. pusz. sztyft na sprężynie, uderzający 
w patron strzelby. Zdr. Igiełka, Igieleczka. Por. 
Iglica. <IGŁ> 

Igława, y, Im. y, Jadlolbrzym, Jadłobrzym, Arau- 
karja bot. (araucaria) roś. z rodziny szyszkowych. 
X Igłonosz, a, Im. e lek. p. Igielnica. <IGŁ4- 
NIOS> 



IGRAĆ 

i Igłościsk, u, blin. lek. (acupressura) naciska- 
nie igłą w celu zatrzymania krwawienia z uszko- 
dzonego naczynia. < IGŁ -f- Z -f- CISK > 

Igłowy p. Igielny. Lek.: X Imadło a. X ima- 
dełko igłowe p. Igielnica. Kol.: Szyna igłowa 
p. Iglica. 

Ignaoek, cka, Im. cki bot. (ignatia) roś. z ro- 
dziny połatowatych. <Niby Łć. ignatia > 

Ignacja, i, Im. e bot.: I. gorzka a. Bób św. Igna- 
cego (ignatia amara) roś. z rodziny połatowatych. 

Ignam, U, Im. y bulwa mączysta z różnych ga- 
tunków rośliny pochrzynu. <Fr. igname> 

! Ignominja, i, Im. e hańba, sromota; niesława, 
zniewaga: Wiesz, że umarłbym, gdyby tak za 
mąż wyjść miała. I.! chłopak u nas wychowany 
w domu. Krasz. < Łć. ignominia> 

Ignorancja, i, blm. nieświadomość, brak wiedzy. 
<Łć. ignorantia> 

Ignorant, a, lra. ci człowiek nieznający niczego, 
nieświadomy, ciemny, niedoświadczony. <Łć. igno- 
rans, 2 pp. ignorantis> 

Ignorantka, i, Im. i forma ż. od Ignorant. 

Ignorantysta, y, Im. ści zwolennik ignorantyz- 
mu. <Now. z Łć. ignorans = nieświadomy > 

Ignorantystka, i, lrn. i forma ż. od Ignoran- 
tysta. 

Ignorantyzm, U, blm. system utrzymywania ciem 
noty. <Now. z Łć. ignorans = nieświadomy > 

Ignorować, uje, OWał I. nie zważać na kogo, za 
nic mieć, nie chcieć znać, lekceważyć. 2. przez 
szpary patrzeć na kogo a. na co. <ŁĆ. igno- 
rare> 

Ignorowanie, a, blm., czynność cz. Ignorować. 

[Igo, a, lra. a] p. Jugo. 

f Igra, y, Im. y, [Igra] p. Gra: Po robocie szu- 
kamy odpoczynku, igry i ochłody. Baz. Igry na 
koniach, ciskanie z koni piłkami. Górn. Igry, 
które komedje zowią (= widowiska). Na arfie 
taką igrę miał Dawid. Wr. Nieuczciwi, którzy 
ś. igrą kostek bawią. Bud. [Co ś. stało w igrze, 
tego ani dziaboł nie wydrze]. Prz. <IGR> 

flgracz, a, Im. e I. gracz, grający. 2. ten, co 
igra, figlarz, swawolnik, zbytnik: Ig raczą nie wi- 
działem większego. Troć. 3. aktor, artysta dra- 
matyczny: Znaczny to był I. w komedjach. Troć. 

flgraczka, i, lra. i I. forma ż. od Igracz. 2. 
p. Igraszka. 

Igrać, a, al, x Igrzyć, X Igrywać I. igrać: 
Syn, acz gałki igrając, alibo kostki, alibo którą- 
kole iną igrę szkodną strojąc, nieco straci. 
Św. z Woc. A. Pan, a. koniuszy igracie do- 
skonale koraedję. Krasz. 2. a. fi. ś., [I. ś.] 
bawić ś., figlować, żartować, swawolić niewinnie, ro- 
bić sobie z czego zabawkę: Dzieci igrają. Jak go- 
łąbek z gołąbkiem na drzewie, tak aniołek igra 
z aniołkiem. Mick. Gdybyś wziął martwy ka- 
mień, z którym igra dziecię... Mick. Od dziecka 
igrał piaskiem z chłopięty pruskiemi. Syrok. 
Rybki igrają w wodzie. Kras. A. Strumień igra 
po łące. Kot igra z myszką. Kras. A. Stada igra- 
ją przy wodzie. Kochan. Zefir igra z szaty 
wiotkiemi. Tremb. Wiatr igra włosami. Troć. 
Chorągiew z wiatry igrała. Jej białe, z wiatrem 
igrające szaty. Mick. Przen.: Los igra z czło- 
wiekiem. Kras. A. Fortuna z nami igra jako 
z dziećmi. Kochan. Nurzam ś. i wzbijam w my- 
ślach nad myślami, igram z niemi jak z falami. 
Mick. I. z trudnościami, ze szczęściem, z miłością, 
z życiem, ze zdrowiem (= kpić, drwić z nich, 
lekceważyć je). Mógł Orzechowski I. z przepisa- 
mi kościoła. Bał, Pochwalnych wierszy eneia- 



75 



IGRANIE 



IKONA 



łaś. — Marny pochwał dymie! Dla nich więc 
igrasz z bliźnich szczęściem i pokojem? Mick. 
Nie igraj z nim, bo on nie żartuje. Nie igraj 
z ogniem! Oczy jej igrały (— latały figlarnie, 
błyskały). Widocznie uśmiech igrał na poważnej 
twarzy. Malcz. fi. co = bawić ś. czym: Co więc 
dziecię z młodu igra, na starość ś. k temu 
miewa. Biel. M. X I. przed potkaniem = a) za- 
czynać taniec; b) harcowaó przed bitwą. Troć. 3. 
[I.] (o słońcu) migać, migotać, drgać, iaticzyć: 
Wschodzące w dniu św. Jana słońce igra, to 
jest, jakoby ś. naprzemian zwiększa i zmniej- 
sza i drga niespokojnie. Promień światła, któ- 
ry słońce rzuci, na szumnej morza igrając to- 
pieli. Mick. Igra w polerownym jak we śkle 
słońce żelezie. Troć. f|. ś. i [I. ś.] p. Igrać: Pa- 
robek z dzićwką sie igrał. Z kimże sie będzie 
Cyganecka I.? Będzie ś. igrało dzieciątko nad 
dziurą, żmijową. Leop. <IGR> 

Igranie, a, blm., czynność cz. Igrać: fi. ko- 
stek. Św. z Woc. 

Igraszka, i, lra. I, flgraozka, Igrzysko za- 
bawa, krolochwila, figiel, żart, facecja, swawola: 
I. dziecinna a. wieku dziecięcego. Wyszła pa- 
trzeć na igraszkę dzieci. Mick. (Trup) włóczony 
od dziadów kościelnych jako osobliwość, był 
igraszką miasteczka. Mick. Igraszki i śmiechy. 
Dla igraszki to napisałem. Dzieci, przestańcie, 
bo ś. źle bawicie; dla was to jest igraszką, nam 
idzie o życie. Kras. Żyj lata Matuzalowe a. 
przynajmniej połowę, a choćby ćwierć dla igrasz- 
ki, dwieście lat i to nie fraszki. Kras. Przen.: 
I. natury, losu, dowcipu, wyrazów, słów. Naj- 
większe trudności są dla niego igraszką. Igrasz- 
kę sobie robić z kogo, z czego ( = kpiny, drwiny, 
żarty). Natura zda ś. czasem czynić sobie igrasz- 
kę z umiejętności. Służyć komu za igraszkę. 
Łos czyni sobie igraszkę z ludzi. <IGrR> 

X Igraszkarz, a, Im. e ten, co robi a. sprze- 
daje zabawki. 

X Igraszkować, uje, owal robić sobie igraszkę, 
igrać, bawić ś., żartować, swawolić, figlować. 

X Igraszkowanid, a, blm., czynność cz. Igrasz- 
kować, igraszka, zabawa: Konieczność igraszko- 
wania z tym, co przeszło. Krasiń. 

Igraszkowy przym. od Igraszka: Pycha wzglę- 
dem całej reszty ludzkości, posuwająca ś. aż do 
najmroźniejszej pogody, aż do owego igraszko- 
wego usposobienia. Szaj. 

Igrek nieod. p. Ipsylon. <Fr. y grecąue = 
y greckie, y psiión> 

X Igrysko, a, Im. a p. Igrzysko. Troć. 

X Igrywać, a, ał p. Igrać. L. 

X Igrywanie, a, blm., czynność cz. Igrywać. 

flgrzec, Igrca, Im. Igroy a. igroowie gracz. 
<IGR> 

X Igrzyć, y, ył p. Igrać: Dwa tylko dusz ku- 
pieckich stany, igrząc, walczyły o prym na 
przemiany. Krasiń. <IGrR> 

Igrzysko, a, Im. a, X Igrysko I. częś. w Im. 
gonitwy, zapasy, szermierka; wyścigi zapaśników, 
popisy publiczne: Igrzyska Olimpijskie, Neraejskie. 
Igrzyska na cześć Jowisza. Igrzyska wypra- 
wiać dla ludu. Zwyciężony rycerz na igrzysku 
zachowa życie, ale cześć utracą. Mick. Za mo- 
ich czasów nie słyszałem o nazwisku ni śród 
wojennych zapasów, ni na rycerskim igrzysku. 
Mick. Tak na igrzysku, kiedy lwów dozorca... 
da hasło trąbą. Mick. 2. [I.] = a) zabawa ludo- 
wa z muzyką i tańcami: Poszedł do karczmy na 
I. Zawróć s., starcze, tu na L, tu s. po siewbie 



weselim. Mick. b) w Im. zabawa w karczmie od 
Bożego Narodzenia do Trzech Króli. 3. p. Igrasz- 
ka: Dzionek na towarzyskim skracają igrzysku. 
Mick. (—zabawie). Zwyczajnie ślepej fortuny I., 
raz zbyt wysoko byłem, drugi nizko. Kras. Woj- 
na z Turkami nie jest igrzyskiem. Niem. To jest 
tylko szyderskim natury igrzyskiem. Fred. A. 
Być, a. stać ś. igrzyskiem losu, fortuny, wypad- 
ków. Człowiek Boże I. Kochan. Okręt będący 
igrzyskiem wiatrów, fal. Ryć igrzyskiem włas- 
nych lub czyich namiętności, kaprysów. I. sobie 
z kogo czynić. X I. stroić, sprawiać. Troć. 4, 
X sztuka teatralna, widowisko. Troć. 5. X przen. 
figiel, sztuczka, fortel, wybieg : Wiesz, jakie ci po- 
tym igrzyska wyprawował, jak wiele przeciw to- 
bie knował. Pilch. 6. X przen. harce, taniec, gra: 
Wciągnąwszy wojewoda do Rusi, jak najostroż- 
niej postępował, wiedząc, iż z chytrym nie- 
przyjacielem I. zaczął. Stryjk. 7. [I.J chodze- 
nie ptaków za samicami. 8. myśl. = a) miejsce, 
gdzie, głuszce tokują, b) miejsce, gdzie wilki cieka- 
ją ś. i wyją. c) I. ptaków = miejsce gromadnego 
przebywania ptaków, v gdzie ptacy grają* Cyg. 
<IGrR> 

Igrzyskowy przym. od Igrzysko: Cietrzew 
w porze igrzyskowej nazywa ś. kokotem, to- 
kunem, graczem. 

f Igrzy wy lubiący igrać, swawolny, figlarny, żar- 
tobliwy, krotochwilny: Czystąm chowała duszę mą 
od wszelkiego złego pożądania, a nigdym ś. ku 
igrzywyni nie przymiesiła, ani k tym, jiż w lek- 
kości chodzą. B. Sz. 

Igumen, a, Im. i, Ihumen, Hegumen, X Humen, 
X Humeń przełożony nad zakonnikami to kościele 
toschodnim. <Gr hegoiimenos, w wymawianiu 
Reuchlinowskim igumenos dosł. =» przewodniczą- 
cy, przez Ros. igumenT), Ukr. yhdmen> 

Igumenica, y, Im. e p. Igumenja. 

Igumenja, i, Im. e, Ihumenja, Igumenica, Ihume- 
nica, Hegumenja, X Humenica, x Kumenja prze- 
łożona nad zakonnicami w kościele wschodnim. 

Igumeński przym. od Igumen. 

Igumeństwo, a, Im. a, X Humieństwo stanowisko 
igumena. 

[Igzyoyrka, I, Im. i] I. p. Egzercyrka. 2. p. 
Egzerccrunek. 

[Igzycyrować, uje, owalj p. Egzercyrować. 
I&zycyrowanie, a, blm.] czynność cz. Igzycy- 
rować. 

[IhŁha nieod.] dziec. koń. <Dźwn.> 

[Ihasal, Piicha!] na lewo! (wołanie na konie). 
< Okrzyk. I-f-Ha-f Sa> 

[Ihi !] w. na początku przekleństw: L, szczezaj 
do licha! — zawołał król rozgniewany. <Ukr. 
yh\> 

Ihumen, a, Im. i p. Igumen, 

Ihumenica, y, Im. e p. Igumenja. 

Ihumenja, i, Im. e p. Igumenja. 

XII. skrócenie = Ich: II. KK. MM. = Ich Kró- 
lewskie Moście. 

łkać, a, al] głośno czkać, mieć gło&ną czkawkę. 
<Dźwn.> 

łkanie, a, blm.] czynność cz. łkać. 
Ikawka, i, Im. i] czkawka. 

X Ikon, u, Im. y, x Ikona I. obraz święty: 
Obraz w kącie suto srebrem okowany i kilka 
innych ikonów. Ochoć. 2. przen. porównanie, 
obraz: 1. równoległy = paralela; 1. przeciwległy = 
antyteza. Kozł. <Gr. eikon> 

X Ikona, y, Im. y p. Ikon: Z cerkwi Nowo- 
grodu złociste ikony. Syrok. <Gr. eikon, przez 
Ros. ikona > 



76 



IKONNY 



ILE KOLE 



X Ikonny przyra. od Ikona: Dokończył wielkie- 
go ikonnego dzieła. 

Ikonodul, a, Im. owie obrońca czci obrazów 
świętych. < Now. z Gr. eikón = obraz -j-dofilos = 
sługa, służący > 

Ikono a raf, a, Im. owie znawca ikonografii, bieg- 
ły w ikonografii. <Gr. eikonografos dosł. = 
malarz > 

Ikonograficznie przys. od Ikonograficzny. 

Ikonograficzny przym. od Ikonografia. 

Ikonografja, I, blm. opisanie obrazów; znajomość 
i malowanie obrazów starożytnych. <Gr. eikono- 
graffa > 

IkonokSasta, y, Im. ści m. burzyciel obrazów 
świętych, obrazobórca. <Śr. Gr. eikonoklastes> 

Ikonolatrja, i, blm. czczenie obrazów świętych. 
<Śr. Gr. eikonolatrefa> 

Ikonologja, i, blm. mowa przez obrazy czyli 
zmyślone figury, mowa figuryczna. <Gr. eikono- 
logfa> 

Ikonometr, u, Im. y, Wizjer fot. przyrząd, okreś- 
lający, czy z danego punktu może być zdjęty obraz 
w żądanych rozmiarach. <Now. z Gr. eik^n = 
obraz -{-- mćtron = miara, - mierz > 

Ikonostas, u, lra. y ścianka z obrazami, oddzie- 
lająca prezbiteijum od nawy w cerkwiach. <Gr. 
eikonóstasis, przez Ros. ikonostasu > 

Ikonostasowy przym. od Ikonostas: Obraz I. 

Ikosaedr, u, Im. y, Ikozaedr I. mat. dwudzie- 
slościan. 2. min. postać krystalograficzna złożona, 
kombinacja prawidłowego ośmiościanu z takimże 
dwunastnścianem pięcioką nym, w równowadze obu 
postaci, dwudziestościan prawidłowy. <Gr. eiko- 
saedros> 

Ikosytetraedr, u, Im. y min. postać krystalo- 
graficzna, dimidziestoczterościan prav'dlowy: I. tra- 
pezoidaluy = postać połowiczna układu prawidło- 
wego. <Now. z Gr. eikosi = dwadzieścia -{-Te- 
traedr > 

Ikozaedr, u, Im. y mat. i min. p. Ikosaedr. 

Ikra, y, Im. y, [Ikro, Kro] I. fajka zwierząt 
kręgowych zimnokrwistych: Karp składa ikrę na 
rośliny. I. zalęgła, zapłodniona, obumarła. I. 
przywierająca (lepka). I. luźna, sypka ( = opa- 
dająca na dno, nie przywierając). 2. łydka, mus- 
kuły w łydce, p. Łyda. <IKR> 

X Ikrasty, X Ikrny, X Ikrzny mający w sobie 
ikrę: Karp I. Troć. 

X Ikrny p. Ikrasty : Karpie ikrne. Zaw. 

[Ikro, a, Im. a] p. Ikra: Wody było po ikra. 

Ikrorodny (o rybach) ikrę z siebie wydający: 
Nie wszystkie i 7by są, ikrorodne. Sł. wil <IKR 
+ ROD> 

Ikrowaty do ikry rybiej podobny. 

Ikrowcowy prz^in. od ikrowiec: Wapień I. 

Ikrowiec, wea, Im. wce, Ikrzyca, x Kamień ikrzy- 
8ty min. margiel wapienny, złożony z kulek wiel- 
kości ziarn prosa lub prochu strzelniczego, podob- 
nych do ikry rybie/. P. Oolit. 

Ikrowo-kamienny p. Oolityczny. < IKR -f- Ka- 
mienny > 

Ikrowy przym. od Ikra. Anat.: f Myszka niższa 
ikrowa = mięsień piętowy (musculus soleus). Mię- 
sień I. p. Bliźniaczy. 

I krzak, a, Im. i ryba samica, wydająca ikrę: I. 
i mleczaka Śledź I. 

Ikrzasty obfitujący 10 ikrę. 

ikrzenie się, a ś., blm., czynność cz. Ikrzyć ś. 

X liczny p. Ikrasty. 

Ikrzyca, y, Im. e min. p. Ikrowiec. 



[Ikrzyca, y, lin. e] p. Krzyca. <Zain. Krzy- 
ca > 

Ikrzyć się,, y ś., ył ś. I. puszczać ikrę, trzeć ś., 
parzyć ś. : (Żaba) gdzie chciała, mogła skakać, 
karmić' ś. i I. Mick. 2. X żart. wydaioać wszyst- 
kie pieniądze, niszczyć ś., rujnować ś. < IKR > 

X Ikrzysty kamień, min. p. Ikrowiec. 

Iksja, i, Im. e bot. p. Stowdzięcznia. <Gr. 
iksia> 

Iksora, y, Im. y bot. p. Zamrocznia. < Z Tndyjs. 

nazwy bóstwa Ixora a. Isora> 

| Iks pugal, Iks pugul] odpędzanie owiec. 
< Okrzyk. > 

[Iks pugul] p. Iks puga! 

fila] p. Ile: Dał tyla siana, ilabym ja, uniós. 

Ilacja, i, Im. e, lllacja I. prośba słowna do sądu 
a. urzędu, podanie ustne: Plagą, która trapiła woj- 
sko, były częste i ciągłe komenderówki żołnierzy, 
w celu okazywania pomocy wojskowej przy wy- 
konaniu wyroków sądowych. Prośby o tę pomoc, 
czyli tak zwane ilacje, zatrudniały zarazem i de- 
partament wojskowy. Gors. W daw. prawie 
roi.: ustny wniosek do sądu a. uwaga, że pominię- 
to czyn ważny przy wprowadzaniu sprawy. W pra- 
wie dzisiejszym: żądanie jednostronne. 2. dochód, 
przychód. <Śr. Łó. illatio > 

llacyjny przym. od Ilacja; lllacyjny, jednostron- 
ny: Wyrok I. 

Ilasty p. Iłowaty: Łupek I. <IŁ, może z Gr. 
ilys> 

I lata, y, łm. y, Ulata praw. wniosek, posag 
żony, wiano. 

Ile, fllko, filo, fila, Kilko, Kilo, Kielo, Kulko], 

przy rz. osobowo-męskich i w przypadkach zale- 
żnych Ilu przys. I. wiele, jak wiele: I. masz dzieci? 
I. to kosztuje? Wiedział, I. jest potęgi w tej po- 
zornej bezsilności kraju. Ilu ludzi postradał? Ilu 
biednym i nieczczęśliwym świadczył dobrodziej- 
stwa! I. gUw, tyle sposobów myślenia. Kras. 
Przyjdź do mnie, I. razy zechcesz. Ileż to razy tyś 
nas nie smagał! Uj. I. wlezie a. I. ś. zmieści, [I. ś. 
wlezie] =dużo, wiele: Pić, bić", jeść, chodzić, I. ś. 
wlezie. Nasyp w wory ich zboża, I. s. może wsuć. 
Ist. o Św. Józ. 2. a. O l.=jak dalece, jak: I. a. 
o I. pamiętam, rozumiem, baczę. Pracuję, I. mogę. 
I. można a. I. możności. O I. mogę o tym są- 
dzie... Stara ś. I. możności. I. włosów na głowie, 
tyle utrapienia. Robił I. tylko mógł C = co tylko). 
Xl. ze mnie a. z mojej strony jest (=jak da- 
lece mogę). 3. a) yijako, ze względu na to, że..., 
stosownie do tego, że...: I. ociec, staram ś. jak 
najlepsze dać wychowanie dzieciom. Kras. I. 
duch, w niebo wstępuję, ilera trup, ziemi pilnu- 
ję. Dar. J, Ubierając ś. w zbroje, I. ś. mieli pot- 
kać. Chwal, b) fco do, co ś.. tycze: Był błogosł- 
wion, I. ku duszy. Op. 4. a. I. że = zwłaszcza, na- 
dewszystko, osobliwie, tymbardziej że..., mianowicie: 
Postanowiłem nocować u niego, I. że mnie był o to 
prosił. Kras. Odludność mu milszą była, niżeli ży- 
cie między ludźmi, I. dworskiemi. Skar. Ale 
chyba nie Niemiec, ile że naszą mową dobrze 
mówisz. Sienk. 5. Xl. — tyJe , X ileż — tyleż, 
[Kulkulr.J --nieco; maloli, toieleli; ilekolwiek: I. tyle 
pieniędzy. Z tego lista nadzieje I. tyle chwyci. 
Pot. Wszakże, I. tyle żył, który rzeczy wielkie, 
żyjąc, czynił, dosyć żył, przetrwa wieki wszel- 
kie Gawin. <I-j-Le> 

file, [lii] sp. albo: Albo ziemianin, I. urzęd- 
nik. Hel. I. w miesekim, I. w ziemskim prawie. 
Ort, 

file kole p. Ilekolwiek. 



77 



ILEKOLWIEK 

llekolwiek , llekolwiekbądź, Ile kole przys. ile 
chcąc, ile chcesz, jakąkolwiek liczbę, jakąkolwiek 
ilość, cokolwiekbądź, cokolwiek, co tylko: Przyślij mi 
I. ludzi. I. razy. I. ich jest. I. dałeś ojczyźnie, do- 
syć dałeś, jeśliś oddał wszystko. Ile ich kolwiek 
uźrzało mnie. Rej. < Ile -f- Kol -f- "WIEK > 

llekolwiekbądź p. llekolwiek. < llekolwiek -f- 
Bądź> 

llekoiwiekkroć p. Ilekroć. 

Ilekroć, fllkokroć, [llkokroć] przys. I. a. Ilo- 
krotnie, X llekrotnle ile razy, po wiele razy: I. na 
dzień jada? I. ja go napominałem! Ile ś. kroć 
kto do ciebie uciecze. Rej. 2. a. Ilekroćkolwiek, 
llekoiwiekkroć ilekolwiek razy, ile tylko razy, kie- 
dykoliciek: I. przyjdzie, zawsze coś przyniesie. 
I. o Sicińskim wspomni, zawżdy mówi... Mick. 
<Ile-r-KROT> 

Ilekroćkolwiek p. Ilekroć. < Ilekroć -f Kol-f- 
WIEK> 

X llekrotnle p. Ilekroć. <Ile-f-KROT> 

X llekrotny p. Ilokrotny. 

ller, a, Im. y szew. narzędzie do gładzenia po- 
deszwy. L. <Nm. Iler> 

fili, fllkiyofc wielki, jaki: I. jest? I. tyli = 
jakiejkolwiek wielkości, jaki taki: Mam I. tyli ma- 
jątek. <I-f-Le> 

liii] p. file: Wetchnać I. wściubić kęs sera. 
<I-ł-Li> . 

Iliryzm, u, blm., Illiryzm kierunek literacki, dą- 
żący do zjednoczenia Słowian południowych: Sędzi- 
wi dziś rycerze tak zwanego iliryzrau wyzna- 
wali ze smutkiem, że... Spaś. <Od nazwy Ili- 
rja> 

llisty p. Iłowaty. 

Iliada, y, Im. y przen. epopeja, lustorja:Z naj- 
większą cierpliwością słuchała męża, opiewają- 
cego całą Ujadę o swoich trudach. Kórz. <Gr. 
Ilias, 2pp. Iliados> 

XHki, ow, blp. kuśń. p. Elki. 

fllki p. fili. <Od Ile> 

f llkikolwiek jakikolwiek co do wielkości. <Ilki 
-f Kol -f- WIEK > 

f llko p. Ile: Tako wiele, I. iśeizzny. St. wiśl. 
I. k temu. St. wisi. 

fllkokroć, [llkokroć] p. Ilekroć: Ustawiamy, 
aby I. na wojnę przez ziemie nasze szcie będzie, 
nijeden w wsi stanów nie czyni. Sw. z Woc. <I1- 
ko-f-KROT> 

fllkole przys. ile tylko. 

fllkość, i, Im. i l.p. Ilość: I. rzetelna, własna. 
Troć. (= ilość dodatnia). I. nierzetelna, cudza. 
Troć. (= ilość ujemna). Łamane ilkości czyli 
frakcje. Ustrz. ( = ułamki). 2. iloczas : I. słów, 
ąuantitas, to jest przyzwoite sylab przeciągnie- 
nie a. skrócenie. Klecz. <Od Ile > 

III-, p. II-. 

X lllegalnie przys. od lllegalny. 

Xlllegalność, i, blm. rz. od lllegalny. 

X lllegalny nielegalny, nieprawny. < Sr. Łć. 
illegalis> 

Mm, u, Im. y bot. I. p. Umowy. 2. f p. Wiąz. 
<Łć. ulmus, przez Nm. Ilme > 

lima, y, Im. y bot. I. p. Umowy. 2. f p. Wiąz. 

limak, a, Im. i bot. p. Wiąz. 

Ilmen, U, blm. enem. przypuszczany daw. pier- 
wiastek metaliczny. < Od nazwy jeziora Ros. 
IlŁmeni>> 

llmenit, u, Im. y min. tytanian żelaza, a. lei 
mieszaniny jednop o stadowe tytanianu żelaza z den- 
nikiem żelaza a. z tytanianem magnezu, minerał, 
krystalizujący to układzie heksagonalnym. 



ILOŚĆ 

llmiczka, i, Im. i bot, p. Tawuła. 

fllmina, y, blm. drzewo z ilmu — wiązu: Nabie- 
rze cieśla ilminy, dębiny. B. G. 

Umowna, y, Im. y bot. p. Tawuła. <p. Ilm> 

Umowy bot.: Drzewo ilmowe a. Hm, lima roś. 
(sponia). 

X Unik, a, Im. i min. p. Ilolupek. <IŁ> 

[Hol] w.: Ho I., posłuchajcie! < Okrzyk. > 

filo p. He: I. personam chce. Ort. 

Iloczas, u, blm. ilość czasu, użyta na wymówie- 
nie danej samogłoski a. zgłoski, krótkość a. dłu- 
gość zgłoski; prozodja: Prawidła iloczasu. < Ile 
-f- Czas > 

lloczasowy przyra. od Iloczas, prozodyczny. 

Iloczyn, U, Im. y mat. wynik z mnożenia dwu 
a. -więcej liczb i wog. ilości, które są wtedy czyn- 
nikami iloczynu: I. liczb całkowitych, ułamków. 
I. dodatni, ujemny, nieskończony. <lle-f-CZYN> 

lloczynowy przym. od Iloczyn: Funkcje ilo- 
czynowe (= faktor jalae). Krzywe iloczynowe. 

Ilogistycznie, lllogistycznie nielogicznie, nieroz- 
sądnie: Szereg niekonsekwentnośei, których on 
nie dostrzega, a. które sobie I. tłumaczy. Kasz. 
<Now. z Łć. in = nie-j-Gr. logistikós = logiczny > 

llokrotnie p. Ilekroć. 

Ilokrotny, X llekrotny ile razy powtórzony. < Ile 
•f KROT> 

fllop, u, Im. y p. Julep. 

Iloraki ilokrotny co do gatunków: I. jest rodzaj 
rzeczowników? — Trojaki. <Od Iloro> 

llorako przys. od Iloraki. 

Ilorakość, i, blm. rz. od Iloraki. 

Iloraz, U, Im. y mat. wynik dzielenia dwu liczb 
i wog. ilości a. wielkości: I. liczb całkowit\ch, 
ułamków, funkcji, dodatni, ujemny i t. p. 1. 
różniczkowy, in. pochodna. <Ile-ł-Raz> 

llorazowy przym. od Iloraz: Stosunek I. a. 
gieometryezny. Postęp I. a. gieome- 
tryezny. 

X lloakaz, u, Im. y gram. liczebnik, imię liczeb- 
ne. Sł.wil. <Ile-f Z + KAZ> 

X llostka, i, Im. i część ilości, będąca sama dla 
siebie samodzielną ilością. Sł. wił. 

Ilościowo przys. od Ilościowy, ! Kwantytatyw- 
nie fil. pod względem ilości, ze względu na ilość: 
Jest to tryumf nauki, gdy może I. wyrażać sta- 
łe stosunki między zjawiskami. Zjawiska psy- 
chiczne oceniamy I. tylko ze względu na sto- 
pień natężenia, ale nie posiadamy stałej jednost- 
ki mierniczej. 

Ilościowość, i, blm. rz. od Ilościowy: I. me- 
tod statystycznych nie jest jeszcze rękojmią 
pewności wyników przez nie osiąganych. 

Ilościowy przym. od Ilość, ! Kwantytatywny : 
Stosunek I. Badanie, prawo ilościowe. Analiza, 
metoda ilościowa. Prawo pisane nie oznaczało 
stosunku ilościowego między posagiem a przy- 
wiankiem. Spaś. Różnica ilościowa. 

Ilość, i r Im. i, fllkość I. fil. = a) jedna z kate- 
gorji poznania; wielkość, liczba, wielość, oszacowa- 
nie czegoś przez porównanie z przyjętą jednostką; 
mat. wielkość a. liczba w znaczeniu najogólniejszym: 
I. oznaczona, nieoznaczona, stała, zmienna. Ńio- 
zmierna I. Często przenieść należy jakość nad 
I. Pewna I. pieniędzy (=kwota). Zebrał znaczną 
I. żołnierzy. Do metalu na dzwon domieszywa 
ś. pewna I. cynku. Przysłał mu bydła w takiej 
ilości, jak w roku zeszłym. Post co do ilości 
i co do jakości (dom. pokarmów), b) w log-ic*: 
I. pojęcia = zakres jednorodnych przedmiotów luł 
pojęć, które dane pojęcie obejmuje. I. sądu -sto<u- 

78 



ILOT 



IŁ 



nek orzeczenia do podmiotu w całym jego zakresie 
(sądy powszech le), w części jakiejkolwiek (sądy 
szczegółowe) a. i r o podmiotu będącego jednostką lub 
unikatem (sady jednostkowe). 2. fii.: I. ruchu 
ciała = iloczyn masy jego przez prędkość (mv), 
X moment dynamiczny. <Z Ile > 

Hot, a, Im. oi p. Ilota. <p. Helota > 

HotCy y, Im. ei m., Hot, lep. Helota niewolnik 
spartański. Przen.: Według jednych poeta jest 
ciekawostka,, wreszcie na ^stf.tttim szczeblu 
wszelkiej hjerarchji ilo f ą. Krasz. <p. Helota > 

Ilotyzm, u, blm. niewolnictwo u dawnych Gre- 
ków. For. Helotyzm. 

fllściwy chytry, podstępny, flściioy: A u c fa 
leciwego a. ilśoiwego na mię otworzyła ś. Ps. 
flor. 

Ilu p. Ile. 

t UuOlki I. >ak maluchny? 2, jak najmniejszy. 
L., Troo. <Od Tle > 

Iluminacja, i, Im. e, llluminacja I. a. [Lemina- 
cyja] nadzwyczajne oświetlenie miasta, domów z po- 
wodu uroczystości: Iść* na iluminację. 2, X świat- 
ło, wyświetlenie, dojście prawdy: Województwa 
pragną na sejmiku lumen czyli iluminację wziąć 
o jakości, o ilości długów i ciężarów. Paw. 
<Łć. illumlnatio> 

llumlnat, a, Im. ci, llluminat, lluminista, Ulu 
Itlinista I. członek stowarzyszenia, mającego na 
celu przywrócenie pierwotnego, pairyarchalnego sta- 
nu ludzkości. 2. sekciarz, utrzymujący, ze sakra- 
menty i dobre uczynki nie są do zbawienia potrzeb- 
ne; ie niema grzechu, gdyż każdemu wolno według 
swej woli postępować. <Łć. illuminatus = oświe- 
cony > 

lluminatka, i, Im. i, llluminatka forma ż. od 
lluminat. 

X lluminałop, a, Im. owle, X llluminator I. ten, 
co zapala światła w czasie iluminacji. 2. Im. y 
okno kajuty statku, okrętu. 3. p. Minjator. <Późń. 
łj6. illuminator = oświecający > 

lluminatyzm, u, b!m., liluminatyzm, lluminizm, 
llluminizm zasady, dążenia iluminatów: Za grani- 
cą bawiąc, przejął ś. zasadami ilurainalyzmu. 
Kol. <p. Iluminat> 

lluminista, y, Im. ści, IHuminista I. p. llumi- 
nat. 2. X p. Minjator. <Nm. Illuminist, z Łć. 
illuminare - oświecać > 

lluminizm, u, blm., llluminizm p. lluminatyzm. 

Iluminować, uje, owal, llluminowaó I. oświetlać 
uroczyście świecami, lampami, latarkami: I. miasto, 
domy, gmach. Przen.: Widząc świateł mnóstwo 
w domostwie Soplicy: „Iluminujcie!— krzyknął: — 
jutro o tej porze będzie jasno w tym zamku, 
ciemno w waszym dworze." Mick. 2. objaśniać, 
ozdabiać farbami, kolorami, kolorować: I. obrazki. 
Modlitewnik, owoc pracy węgierskiego pisnrza, 
pięknie na pergaminie iluminowany przez ja- 
kiegoś opata. Paw. Po skończonym rysowaniu 
mapa iluminuje ś. Łs. Przen.: Człowiecza twarz 
iluminuje ś. mu uśmiechem głupim. Jeż. 3. 
oświeeać, szerzyć oświatę. < Łć. illuminare > 

Iluminowanie, a, blm., Illuminowanie czynność 
cz. Iluminować, iluminacja. 

Ilustraoja, I, Im e, lllustracja I. wyświetlenie, 
wyjaśnienie, objaśnienie. Przen.: List ten stanowi 
wąina^ ilustrację do jego stanu służby. Korpusy 
pruskie, powstające w obronie zagrożonej idei 
konstytucyjnej , stanowią przednią ilustrację 
epoki. 2. rycina, objaśniająca tekst jakiego dzieła, 
pisma perjodycznego. 3. pismo perjodyczne, ozdo- 



bione takiemi ilustracjami: 1. francuska. 4. X. zna- 
komitość. Sł. wil. <Łć. illustratio> 

Ilustrator, a, Im. rzy, [Ilustrator ten, co ilu- 
struje: Uderzyłaby ogromna wyższość greckiego 
rzeźbiarza nad ilustratorem Biblji. Wejs. <Łć. 
illustrator = oświecający > 

Ilustratorka, i, Im. i, lllustratorka forma ż. od 
Ilustrator. 

Ilustratorstwo, a, blm., Hlustratorstwo stan, 
zajęcie ilustratora: Stosunek ilustratorstwa do 
malarstwa obrazowego. 

Ilustrować, uje, owal, lllustrować I. ozdabiać 
pismo, dzieło ilustracjami: Tygodnik Ilustrowany. 
2. przen. objaśniać, wyjaśniać, wyświetlać: Taki 
stan rzeczy ilustruje wielce charakterystyczny 
wypadek. Odczyt ilustrowany doświadczeniami 
( = demonstracjami). <Łć. illustrare> 

Ilustrowanie , a, blm., Illustrowanie czynność 
cz. Ilustrować. 

Iluzja, i, Im. e, Iźluzja I. rodzaj jedwabnej tka- 
niny przezroczystej: Zsuwała ś. aż po brzeg trenu 
cała masa iluzji. Zap. 2. lek. (illusio) złudzenie 
zmysłowe, błędne wrażenie danego przedmiotu. Przen. 
wog. złudzenie, omamienie. Por. Halucynacja. 
<Łć. illusio > 

Iluzjonista, y, Im. śoi, llluzjonista I. fil. = a) czło- 
wiek dający ś. powodować złudztniom, kierujący ś. 
złudzeniami, b) zwolennik, icyznawca, przedstawi- 
ciel iluzjonizmu: Dowodzenie iluzjonistów na ko- 
rzyść potwornej tezy, że zewnętrznie, po za umy- 
słem, nie istnieje nic. Dęb. 2. magik: I. mnemo- 
technik. <Fr. illusionisto> 

lluzjonlstyczny przym. od Iluzjonista, lluzjo- 
nizm; llluzjonistyczny. 

Iluzjonizm, u, blm., Illuzjonlzm fil. I. pogląd 
filozojiczny, według którego wszystko, co poznaje- 
my, jest naszą iluzją, złudzeniem: Radykalny scep- 
tycyzm przezywany bywa iluzjonizmem abso- 
lutnym. Dęb. 2. pogląd, zalecający rezygnację 
wobec takiego stanu rzeczy. Por. Sceptycyzm. <Fr. 
illusionisme> 

lluzjowy przym. od Iluzja; llluzjowy: Życie mu 
wykazało pomyłkę ciężką i nieraz, smagając 
dotkliwie, iluzjowe zasłony z ócz darło. Zap. 
Iluzjowe woalki. Zap. 

Iluzoryczny mniemany, pozorny. <Łć. illuso- 
rius> 

lluzyjnie przys. od lluzyjny; llluzyjnie: Udając 
ś. na tę ambasadę, widział w niej I. jakiś trak- 
tat niby zwycięskiej Turcji z Polską. Myc. 

Iluzyjność, i, blm. rz. od lluzyjny. P. Złudność, 
UłudnośO. 

lluzyjny przym. od Iluzja; llluzyjny: Wpływ 
i władza tych kniaziów - namiestników były 
słabe i prawie iluzyjne. Stadn. Podatek z krwi, 
zwłaszcza w XVII stuleciu, był w gruncie rze- 
czy iluzyjnym. Remb. P. Ułudny, Złudny. 

1. Ilwa, y, Im. y bot. p. Ostokrzew. < Sztucznie 
z Łć. ilex> 

2. Ilwa, y, Im. y tkać. jeden z drucików do na 
włóczenia osnoioy to warsztacie tkackim. <?> 

liza, y, Im. y, llża, liza raca. <Nm. HUlse> 

llża, y, Im. y p. liza. 

II, u, Im. y, [Jel] I. X naturalna wilgoć ziemi. 
Troć. 2. min. = a) a. Ctągiica, Lep nazwa ogólna 
niektórych skał okruchowych, z wejrzenia jednorod- 
nych, w istocie zaś złożonych z bardzo miałkich ziarn 
i łuszczek jednego lub kilku mineralnych gatunków, 
złączonych z sobą najczęściej wapiennym a. gli- 
niastym lepiszczem, b) Ił gliniasty i Ił wapienno- 



79 



IŁUfi 



IMANIE 



gliniasty p. Glina. Przen.: Tam łzy niyoh braci 
znajdziecie i krew ich zmieszaną, z iłem. Karp. 
( = z ziemią). <IŁ> 

[lice, a, Im. a] drzewko weselne wtykane do ko- 
rowaja. <Ukr. hylce> 

X lik! p. Iłowaty. 

[IłkP p. Jełki: Słonina iłka. Krasz. <p. Jeł- 
ki> 

Xlłkość, I, blm. rz. od Xlłki. 

X Iłołopień, pnia. Im. pnie min. p. Mołupek. 
<Ił-f Łopień> 

X Mołupek, pka, Im. pki, X Iłołopień, X Unik 

min. lupek gliniany a. lupek ilasty. < Ił -f- Łu- 
pek > 

Iłoporfir, u, Im. y gieol. porfir ilasty, ziemisty. 
Łab. <p. Ił + Porfir > 

Iłowacieć, eje, ał (o ziemi) stawać ś. iłowatym, 
glejowatytn. < IŁ > 

Iłować, uje, owal gór. ubijać Hem w celu nie- 
przepuszczalna wody. 

Iłowanie, a, blm., czynność cz. Iłować. 

Iłowatość, i, blm. rz. od Iłowaty; Iłowizna, Jęło- 
wizna. 

Iłowaty, X Iłki, Ilasty, llisty, X Jelisty zawie- 
rający w sobie ił, glejowaty, rędzinny; mający włas- 
ności ilu, to fest lepki na mokro, a kruchy i twar- 
dy na sucho. <IŁ> 
" Iłowizna, y, blm. p. Iłowatość. 

Iłowy przym. od II; z iłu złożony. 

liza, y, Im. y p. liza. 

Im przys. I. I. ( — tym) = o ile: Im nabożniej 
opłaczesz, tym więtszą łaskę weźmiesz. Op. Im 
więcej, tym ciężej. Op. Im lepszy człowiek, tym 
więcej ciężek złemu. Wr. Im-eś nawiętszy, tym 
ś. więcej kórz. Im kto na wyższym miejscu 
siedzi, tym bliższy do upadku bywa. Skar. Im 
niebezpieczniejsze miejsca, tym doświadczeńsi 
postawieni wodzowie. Niem. Im dalej w las, 
tym więcej drzew. Prz. Im kot starszy, tym 
ogon twardszy. Prz. Im prędzej, tym lepiej. 
2. f póki nie, nim, aż: Niech czeka, im przyjdę. 
Troć. Nie odchodź, im ś. wrócę. L. <J> 

firn 6 pp. od On = nim. Biel. M. 

X Imacz, a, Im. e I. ten, co ś. czego ima, coś 
łapie, chwyta: Miedzy imaczmi jego a przyja- 
cielmi jętego. Św. z Woc. 2. lek. = a) p. Igielni— 
ca. b) p. Imadło. <Jt;M)> 

Imać, a, ał i I. ś. I. p. Jąć: Moja luba, siodła 
imaj prawą, ręką. Mick. Twardego imała oręża. 
Mick. Ale ta broń ognista, dosyć* zamek I. 
Mick. Ty, co imani wjęctwie. St. Wiśl. O du- 
szy, o grzesznej sam Bóg pieczę ima. Bogar. 
W tym zamku trzyma więźniów, które ima. 
P. Koch. Tam pielgrzyma zewsząd śmierć 
liczna, łatwa i niesławna ima. Mick. Począł 
pytać, imając ś. jednocześnie oręża. Sienk. 
Pilnik nie ima ś. stali. To ś. jego głowy nie 
ima. I sen ś. mokrych powiek ich nie ima. Zal. 
Odstąp od złego, cnoty ś. im. Zigr. Co sięgamy 
o tym przykładów dawnych, a nie blizkich, i ramy 
ś. też bliższych a teraźniejszych. Gliez. Częścią 
na drodze prawnej, a częścią, imając za łby i si- 
łą,, kaduki z ojcowizny powyganiał. Byk. 2. zł. 
mieć. < J(M) > 

X Imadełko, a, Im. a lek. I. p. Imadło. 2. p. 
Igielnica. 

Imadło, a, Im. a I. śrubsztak. 2. X lek. = a) 
a. X Imacz (tenaculum) narzędzie szczypcowate do 
trzymania czegoś, kleszczyki, szczypczyki. b) p. 
Igielnica. Zdr. X Imadełko. 



Imaginaoja, i, blm., X Imaginatywa, [Imajna- 
cja, Pdainacja] fll. w psychologji i estetyce: I. 
p. Wyobraźnia : I. jest siłą, duszy, która wszyst- 
kim pojęciom daje ubiór mocno zmysłowy. Śniad. 
Cel tak poważny święta, miejsca samotne, czas 
nocny, obrzędy fantastyczne, przemawiały nie- 
gdyś silnie do mojej imaginaeji. Mick. 2. p. 
Fantazja: I. gminna w podobnych obrazach 
przedstawić chciała to przeczucie tajemne i tę 
dziwną trwogę, która zwykła poprzedzać wiel- 
kie nieszczęścia lub zgon. Mick. 3. przywidzenie, 
urojenie: Chorować na imaginację. To bujna 1.1 
Przez imaginację zajechał na koronację. Prz. 
<Łć. imaginatio> 

Imaginacyjnie przys. od Imaginacyjny ; llma- 
ginalnie. 

Imaginacyjny, llmaginalny fil. I. do imaginaeji 
należący, fantastyczny, urojony, przez' wyobraźnię 
stworzony: Siła, potęga imaginacyjna umysłu. 
Utwór I. Postaci imaginacyjne. Syrok. 2, łatwo 
powodujący ś. przywidzeniami, urojeniami; cierpią- 
cy na imaginację. 

Ilmaginainie przys. od Imaginalny, p. Imagi- 
nacyjnie. 

llmaginalny p. Imaginacyjny. <Łć. imagina- 
lis> 

Imaginatyk, a, Im. cy człowiek powodujący ś. 
przywidzeniami, cierpiący na imaginację, fantastyk: 
Imaginatykiem nie jestem. Krasz. 

X Imaginatywa, y, blm. p. Imaginacja. <Fr. 
iraaginative > 

Imaginować, uje, owal, ! Imainować sobie coś 
fil. I. w wyobraźni a. fantazji tworzyć; silą wyo- 
braźni uprzytomniać sobie, wystawiać, przedstawiać, 
wyobrażać sobie: Imaginuj sobie Waćpan, że ten 
człowiek tak ś. w jednej chwili zmienił, jakby 
o dwadzieścia lat postarzał. 2. roić, miewać 
przywidzenia. <Łć. imaginare> 

Imaginowanie, a, blm., czynność cz. Iinayino- 
wać. 

I Imainować, uje, owal p. Imagrnownć: Wać- 
pan nie imainujesz sobie nawet, jak ja tę pan- 
nę miłuję. Sienk. 

llmainowanie, a, blm., czynność cz. Imaino- 
wać. 

[Imajnacja, i, blm.] p. Imaginacja. 

X Imakulacyjny nieskalany, niepokalany, nieska- 
zitelny. <Łć. imraaculatus> 

Imam, a, Im. owie, Iman uczony, duchowny tu- 
recki; zawiadowca meczetu i sędzia duchowny. 
<Arab. imama = stojący na przodzie> 

Iman, a, Im. owie a. i p. Imam: Klęka mój 
wielbłąd, jak I. ubogi. Słów. <Zam. Imam> 

Imanentnie fil. przys. od Imanentny; Immanentnie, 
X Wsobnie. 

Imanentny, Immanentny, X Wsobny fil. tkwiący 
w czymś, przebywający, zamknięty w obrębie ja- 
kiejś rzeczy lub pojęcia ; nie przekraczający to obcą 
dziedzinę: Przyczyna im&nenti\fi-=. tkwiąca w samej 
rzeczy, która ulega zmianom. Bóg I. — w świecie 
ikioiący, w obrębie świata przytomny, panleis tycznie 
pojęty. Celowość imanentna a. wsobna = odpo- 
wiedniość do celu tkwiącego w samej rzeczy celowo 
urządzonej, starczenie za cel samemu sobie. Przeć. 
Transcendentny. <Łć. immanens, 2 pp. irama- 
nentis> 

Imanie, a, blm. I. czynność cz. Imać: Rzecz 
mokrą a suchą imaniem doznasz. Troć. (=. doty- 
kaniem). 2. fa. f Imaństwo pojmowanie umysłem, 
<J(M)> 



80 



IMANIEC 



IMIENNICZY 



f ImanieC, ńoa, lin. ńcy jeniec, hraniec, niewol- 
nik: Imańców naszych, którzy ś. poddali, tym 
ręce opak trokami związali. Petr. 

Imanie się, a ś., blm., czynność cz. Imać ś. 

f Imaństwo, a, Mm. I. p. Imanie. 2. p. Jeń- 
stwo. 

Imaterjalista, y, Im. ści m. fil. zwolennik, wy- 
znawca, przedstawiciel imaterjalizmu. Przeć. Ma- 
terjalista. <Fr. immaterialiste> 

Imaterjalistyczny fil. przym. od Imaterjalizm. 

Imaterjalizm, u, blm. fil. I. filozofja a. pogląd 
filozoficzny, zaprzeczający materjalności a. cielesno- 
ści duszy. 2. pogląd fil., zaprzeczający bytu ma- 
terjalnego, uznający ducha za byt jedyny. Przeć. 
Materjalizm. <Fr. immatćriallsme> 

Imatrykulacja, i, Im. e p. Immatrykuła. 

imatrykulować, uje, owal p. Immatrykulować. 
<Śr. Łć. imraatriculare> 

Imatrykulowanie, a, blm., czynność cz. Imatry- 
kulować. 

Imatrykuła, y, Im. y p. Immatrykuła. 

Imatrykulować, uje, owal p. Immatrykulować. 

Imatrykulowanie, a, blm., czynność cz. Imatry- 
kulować. 

1 1 maż, U, Im. e obraz, wyobrażenie: Idę do sie- 
bie imaże święte w okna powstawiać. Zap. <Fr. 
image > 

X Imberb , a, Im. y młodzieniaszek, goło wąs, 
młokos: Adam nie broni już nam palić cygaro, 
uznając przecież, żeśmy już nie imberby. Od. 
<Łó. imberbis = bezbrody > 

X Imberczak, a, Im. i rodzaj worka: Kalitki 
do brzytew, imberczaki, tłomoki, juki. Ust. ce- 
chu miechowników Lubelskich r. 1613. < p. 
Iinbryk> 

[Imberczyk, u, blm.] przyzwoitość: Dziecko bez 
imberczyku. <Węg. embersćg dosł. = ludzkość; 
uczciwość > 

Imbier, u, blm., Imbir, flmgbir, flnbier, [Jem- 
bier] I. bot. (zingiber) roś. z rodziny imbierowa- 
tych. Gatunki: I. cytwar (z. zerumbet) zwany 
dzikim a. leśnym imbierem. I. lekar- 
ski (z. officinale). I. żółty (z. cassumunar), 
także czerwonym a. kasumunarem zwa- 
ny. 2. proszek z korzeni tej rośliny: Zadać ko- 
mu pieprzu z imbierem a. poczęstować pieprzem 
z imbierem =po wiedzieć komu gorzką prawdę. Kto 
prawdę komu powie, jakby mu w oczy z solą, 
nasypał imbieru. Pot. Dmuchały sobie w oczy 
imbierem. Rej. <Z Nm. [imber], to zaś, przez 
języki wschodnie, z Skr. crńgayera (złż. z crńga 
= róg -j- Yera = ciało) > 

Imbierowaty bot.: Rośliny imbierowate (zingi- 
beraceae) rodzina przyrodzona roślin jednoltścien- 
nych. 

Imblerowy przym. ad Imbier; Imbirowy. 

Imbir, u, blm. p. Imbier. 

Imbirowy p. Imbierowy: Krzak I. 

f Imbrjak, a, Im. owie pijak, opilec: Imbrjaki 
sprośne. Klon. <Z Włos. ebbriaco = opiły > 

I Imbroljo nieod. zamieszanie, zawikłanie. Sł. wil. 
<Włos. imbroglio> 

Imbryczek, czka, Im. czki p. Imbryk: Mężczy- 
źni, kobiety z fajkami, z imbryczkami wloką 
pudła, bety. Mick. 

Imbryk, a, Im. i naczynie do naparzania herba- 
ty (= czajnik), kawy: Kurzące wonnie imbryki 
blaszane i z porcelany saskiej złote filiżanki. 
Mick. Zdr. Imbryczek. <T«r. ibryk> 

Imć częś. nieod. p. Jegomość i Jejmość: I. 
pan = jegomość pan : Imć pan Rzędzian. Sienk. 

Tom II. 81 



Introduktor od Królestwa imciów naznaczony. 
Szaj. < Skrócenie piśmienne wyrazów Jego 

M(ił)ość> 

[Imeno, a, Im. a] p. Imię: We I. Boga Ojca, 
Syna i t. d. <Czes. jmćno> 

[Imentj: Do imentu = zupełnie, ze szczętem, do 
cna. <? ( Może od Imię -f Fundament; por. [Do 
imienia], [Do istamentu]> 

[Imentarz, a, Im. ej p. Inwentarz. 

Imersja, i, blm., Immersja I. I. olejna =■ część 
składowa mikroskopu (system), używana przy ba- 
daniu bakterji: Udoskonalono tak zwaną imersję, 
przez zaprowadzenie imersji olejnej. 2. astr. 
moment, w którym jedno ciało niebieskie wchodzi 
w cień drugiego. <Łć. immersio dosł. = pogrąże- 
nie > 

Imersyjny przym. od Imersjaj Immersyjny. Fiz.: 
Mikroskop I. p. Mikroskop. System I. 

flmgbir, u, blm. p. Imbier f Mur. 

flmi 6 pp. Im. od On = nimi: Zwada ś. zaczęła 
między nami a imi. Biel. M. 

X Imia p. Imię : Lach a chart, to jeden czart; 
chłop a świnia, to jedno I. Prz. 

Imld, u. Im. y chem. związek organiczny, w któ- 
rym wodór został zastąpiony przez rodnik NH czyli 
grupę imidową: Sukcynimid = »Vrewi kwasu burszty- 
nowego. <p. Amid> 

Imidowy przym. od Imld: Grupa iraidowa. 

flmieć, ima, imiał p. Mieć: Nadzieję I. St. wiśl. 
Dosyć I. = zadowalać ś. Ima mieć. St. wiśl.=wu- 
nien mieć. Imają w nim pwę ( = ufność). Ps. flor. 
Ni zacz nie imają. Ps. flor. Pokolenie imające 
przyć (=przyjść). W pomście win równość imia- 
na być ma. Św. z Woc. <p. Mieć> 

[Imielnice, io, blp.] p. Jemielnica. 

Imienica, y, Im. e bot. (iosephinia) roś. z ro- 
dziny ostrojowatych. <?> 

flmieniczko, a, lra. a p. Imienie, fólwarczek: 
Poszedł ku iraieniczku swemu. Leop. <JM> 

Imienie, a, Im. a. f imiona I. f majętność ro- 
dowa, familijna: I. dziedzinne, oćczyzne. Św. 
z Woc. Pan dziedzinny imienia ziemnego. Prze- 
dał I., a kupił rzemienie. Prz. 2. fi [LI wszelka 
majętność, mienie, majątek, posiadłość, dobro, for- 
tuna, dobytek: Połowę imienia mojego daję ubo- 
gim. Wuj. Dobra ziemskie, które niekiedy na- 
zywano imionami królewskiemi, albo poprostu 
stołem królewskim. Paw. I. stojące = majątek nie- 
ruchomy. I. idące = maj r ątek ruchomy, fi. ruszają- 
ce i nieruszające. Św. z Woc. 3. [L] bydło, 
dobytek^ inwentarz żywy: Wszystko I. powróciło 
już z pastwisk i odpoczywało w oborach. Kaczk. 
Zdr. flmieniczko. <JM> 

Imieninowy przym. od Imieniny: Prezent I. 
Części składowe towarzystwa imieninowego zna- 
ne były z lat dawniejszych. Krasz. <I(m)> 

Imieniny, in, blp. I. doroczna uroczystość imie- 
nia chrzestnego: Dzień imienin. Obchodzić, świę- 
cić I. Wyprawić I. Winszować komu imienin. 
Posłać bilet na I. 2. firnie, miano, nazwa, na- 
zwisko: Od niejakiego Alabandy I. swoje zabrał 
herb Alabanda. Nieś. <I(m)> 

Imiennica, y, Im. e, Imienniczka forma ż. od 
Imiennik: To moja I. 

Imiennictwo, a, blm. mianowanie osób imionami; 
zbiór imion osób: Powoli zaczynał ś. naród po- 
zbywać i bogatego imiennictwa słowiańskiego. 

Imienniczka, i, Im. i p. Imiennica: Adelciu, 
twa I. napierała ś. pierniczka. Jach. 

imienniczy przym. od Imiennik, tegoż imienia: 
Miasto Brześć z imienniczą prowincją. Nar. 



IMIENNIE 

Imiennie, flmienno przys. od Imienny, po imie- 
niu, mianowicie: Wezwany I. do odpowiedzi, 
oświadczył, że... 

Imiennik, a, I. Im. cy człowiek tegoż samego 
imienia, nazwiska, drużba, [ciosko]: Ten pan nie 
jest mój krewny, tylko mój I. 2. Im. i a. Imion- 
nik album do wpisywania ulotnych poezji, pamięt- 
nik , sztambuch : Wiersz w imienniku S. B... na- 
pisany był dla pani Salomei Bćcu. Mick. 

flmienno p. Imiennie: Gromadka ta na pal- 
cach I. wyliczyć ś. może. Smotr. Trzeba było 
w uniwersałach o pomocy pisać I. z podzięko- 
waniem takim, jakie król Michał pisał w listach 
swoich. Dar. 

Imienny, X Imionowy przym. od Imię: Czymże 
więc ty, choć bez ojców imiennych? Krasiń. 
{ — mających imię, nazwisko). Etat I. urzędników 
(=■ zawierający spis nazwisk). Lista imienna przy- 
sięgłych. Ukaz I. ( = przez samego cesarza pod- 
pisany). Nieimiennej ligi z posłami zawierać nie 
kazał. Dar. A. Król chciał koniecznie odprawić 
wesele w dniu św. Małgorzaty, imiennym księż- 
nej. Krasz. (= imieninowym). Wartość imienna = 
nominalna. < I(m) > 

Xlmienować, uje, owal mianować, nazywać: 
Starowolski Kadłubka przez jakąś omyłkę Ja- 
nem imienuje. Lei. <I(m)> 

X Imienowanie, a, blm., czynność cz. Imieno- 
wać. 

Imiesłowowy przym. od Imiesłów: Konstrukcja 
imiesłowowa. < Imię -j- Słowo > 

Imiesłów, dwu, Im. owy gram.: I. odmienny = 
przymiotnik, .urobiony od słowa. I. nieodmiennym 
przysłówek, urobiony od słowa. 

Imię, enia, 3 pp. imieniu a. Ifmieniowi, Im. ona 
a. [enia], X Imia, flmiono, [Imćno, Imnie, Mionoj 
I. miano osobiste, nie rodowe człowieka: Jak ci na 
I.? Jak ci L? Na I. mi Jakób. I. mi Jakób. Jedną, 
miał córeczkę, na I. (częś. imieniem) Lalę. Mick. 
Mieć, nosić, nadawać, dawać, otrzymać na 
chrzcie I. Po imieniu mię wołał. Jabł. Wymie- 
nić kogo z imienia i nazwiska. I. chrzestne. I. 
z bierzmowania. I. pierwsze, drugie. 2. miano, 
nazwa, nazwisko rzeczy a. osoby: Chwała jego 
imieniu. Nie będziesz brał imienia Pana Boga 
twego nadaremnie. Szeroko rozbrzmiewała sła- 
wa jego imienia. Rodzaj bodziszków ze wszyst- 
kiemi swenii gatunkami pod imieniem bocianich 
nosków, żórawich nosków jest znany. Jund. For- 
my rządu tego społeczeństwa nie chciał nazy- 
wać republiką, gdyż I. to złączone było z na- 
da* rozmaitemi a niezbyt ponętnemi wyobraże- 
niami. Chin. Luba! czyż mogę temu dać I. cier- 
pienia? Mick. Stypendjum imienia Kopernika. 
Kasa imienia Mianowskiego. Arcybiskup lwow- 
ski, na I. Słomowski. Birk. Siciński? i w Upi- 
cie? I. strasznej sławy. Mick. Wielkie zamki, 
wielkie I.! Mick. W Polsce liczne są familje 
szlacheckie imienia Potockich. Mick. Wróg imie- 
nia polskiego ( = narodu polskiego, wszystkiego, co 
ś. nazywa polskim). Splamić swe I. I. znakomi- 
te. Uświetnić, uwiecznić, unieśmiertelnić, wsła- 
wić swe I. Roznieść sławę swego imienia. Imion 
wiele, koneksje potężne, mnogie klijentele. Mick. 
Nazwać kogo po imieniu. Nazwać rzecz po imie- 
niu = wyraźnie, bez ogródki, nie obwijając w ba- 
wełnę, poprostu. Nie mianuje go po imieniu = 
nie wytyka go. W I. Ojca i' Syna i Ducha św. 
W I. Ojca, Syna, Ducha. Mick. W I. Ojca, ko- 
góż to ja widzę? (= na Boga, co u Boga Ojca, 
a słowo ciałem ś. stało). W i. Ojca! — zgiń, prze- 



IMIGRANT ~ ~ 

padaj! Mick. W I. Ojca i Syna! co to wszystko 
znaczy? Mick. Na cóżeś mu wziął tę książkę? 
Ja? W I. Ojca! (- co znowu!, przeżegnaj ś., czło- 
wieku). Prosić Boga o co w I. Chrystusa. W I. 
Boże prosić. Troć. f Wszystko czyńcie w imie- 
niu Pana Jezusa, dziękując Bogu i Ojcu przezeń. 
B. G. [Na I. boskie (dom.: przysięgam) ni mam 
cem palić]. Trafił mu na I., nazywając go 
oszustem. Słusznie wielkie gracza I. bierze. Mick. 
W I. Boskie a. Pańskie! = a) z Bogiem: Idę na 
cię obrzymie w I. Pańskie, to jest z Panem 
Bogiem. Skar. Kędy wszedłeś, wychodź tędy, 
bo cię przeklnę w I. Boga. Mick. Przen.: Po- 
woju roślina zajmuje dzieło ludzi w I. przy- 
rodzenia. Mick. Żart.: (Mamut) w I. Bojana 
wstanie i paszczę rozedrze. Mick. b) f za Bóg 
zapłać, darmo: By bogatych ojców dziatki w I. 
Pańskie, to jest darmo, nie napierały ś. uczyć. 
Glicz. Kościół na I. Tomasza św. Groch. (=pod 
wezwaniem). Nająć mieszkanie na czyje I. Na 
moje I. nabrał różnych towarów ( = na mój ra- 
chunek, na moje konto). Wystawić weksel na 
czyje I. W imieniu czyim, imieniem czyim, 
w I. czyje, fna czyje I. = za niego, z jego ra- 
mienia: Ja przyszedłem tak moim, jako i ko- 
legi mojego imieniem prosić o zapłatę. Boh. 
Odebrał wieś na I. pana swojego. Troć. Pro- 
testuję imieniem całego wojska. Imieniem kró- 
lewskim. Troć. Dziękuję w jego imieniu. [Przy- 
szliśmy z imienia ( = w imieniu) pana młodego]. 
Z imienia, f imieniem, fna I. = nominalnie, po- 
zornie: Bywa przyjaciel imieniem tylko. B. G. 
Wielu jest ludzi tylko na I. Kosz. 3. sława, 
rozgłos, reputacja, opinja : Dobre I. u drugich 
jest majętność druga. Min. Zostawił dzieciom 
dobre I. po sobie (= pamięć). Szukałem z nauk 
imienia. Niechaj ś. w I. i skarby bogaci. Mick. 
Głośne I. Nie jest bogaty, ma tylko dobre I. za 
sobą. 4. f tytuł, rodzaj, kategorja : Jeśliby kto 
kogo pozwał o dług, tedy powinien powiedzieć 
przyczynę i mianować I. długu. P. Cneł. Ciąża 
końmi, bydłem alibo inszym imieniem wzięta. 
5. *j- Imieniem, przys. = mianowicie, słowem, to 
jest: Wszystkim wobec i każdemu z osobna, wo- 
jewodom, kasztelanom, imieniem wszystkim pod- 
danym naszym. Vol. 6. [Do imienia] p. Do 
imentu. [Z imieniem] = do szczętu, zupełnie. 7. 
[Na l.]=;bez zarzutu, do rany przyłożyć: Dziew- 
czyna na I., taka miła i dobra. 8. fNa 
zgubne I., fw zgubne I. = na zatracenie, na 
wieczną zgubę: Jak trzeci raz złodzieja złapią, 
już go na wieczne I. do więzienia dadzą. Klon. 
Na zgubne I. ten pułk idzie. Troć. Dobra swe 
w zgubne I. zafantował. Sz. W zgubne ś. po- 
śrzodkiein nieprzyjaciół przebijał I. Troć. Na 
każdej wojnie o zgubne I. i śmierć ś. starał. 
Troć. 9. fW I. Ojca, fecht. = cięcie, zadawane 
po obróceniu bronią nad głową od lewego swego 
ucha, najczęściej z podskokiem. 10. gram. = a) rze- 
czownik: I. pospolite, własne, b) I. rzeczowne a. 
f istotne, przymiotne a. f dodane, liczebne = rze- 
czownik, przymiotnik, liczebnik. Zgr. Imionisko. 
<I(M)> 

Imigracja, i, Im. e, Immigracja napływ obcej 
ludności, która wyemigrowała ze swego kraju rodzin- 
nego. Przen.: Karygodne imigracje językowe. 
Kasz. ( = naleciałości). <Łć. irami^ratio> 

Imigracyjny przym. od Imigracja; Immigra- 
cyjny: Ustawy imigracyjne ( = regulujące stosun- 
ki tej ludności). 

Imigrant, a, Im. ci, Immigrant ten, co imigro- 
wał: Oorólna liczba imigrantów do Poznańskiego 



8. 



IMIGRANTKA 

i Prus Zachodnich wynosiła 3,000 osób. <Łc. 
immigrans, 2 pp. immigrantis> 

Imigi antka, i, Im. i forma ż. od Imigrant; Immi- 
grantka. 

Imigrować, uje, owal, Immigrować wyemigro- 
wawszy ze swego kraju rodzinnego, przybyć do cu- 
dzego państwa dla osiedlenia ś. w nim. <Łć. 
immigrare> 

Imigrowanie, a, blm., Immigrowanie czynność* 
cz. Imigrować. 

X Imina, y, Im. y apt. p. Garść. <JM> 

j imiołki, ów, blp.j p. Jemielnica. 

Imionisko, a, Im. a p. Imię; przezwisko: Do- 
brzyńskich naśladując, inna szlachta blizka bra- 
ła również przydomki, zwane imioniska. Mick. 
Nazwano go potym Golibrodą i pozostało mu to 
I. do śmierci. Kaczk. A kto to słyszał, takiej 
zacnej kr*wi dawać niemieckie imioniska! Prus. 
<I(M)> 

Imfoniskowy przym. od Imionisko: Proklamy 
imioniskowe, przedstawiające wprost imiona lub 
przezwiska osób, jak Boluty, Ciołki, Czewoje, 
Lisy. Piek. 

Imionnik, a, Im. i p. Imiennik: "W imionniku 
Celiny Szymanowskiej. Mick. Do imionnika A. 
S. Mick. 

flmiono, a, Im. a p. Imię. 

Imionodawca, y, Im. y, Imionotwórca ten, który 
rzeczom imiona daje: Zawsze jakaś okoliczność 
musiała być imionodawcy przyczyną, nadania 
tego, a nie innego rzeczy nazwiska. Kopcz. 
< Imię -f- DA> 

Imionologja, i, blm. nauka o imionach: Kodeksa 
dyplomatyczne dostarczyły materjału obfitego 
co do imionologji dawnej Polski. Stadn. <Imię 
-}-Gr. - logia = nauka > 

Imionotwórca, y, Im. y p. Imionodawca. <Imię 
4-TWOR> 

X Imlonowy p. Imienny: Te same przyczyny 
i przy proklamacjach imionowych powodują ich 
zmianę. Piek. <I(m)> 

Imisja, i, Im. e, Bmmisja wprowadzenie urzędowe, 
oddanie czego urzędownie w posiadłość. < Łć. 
immissio> 

Imitacja, i, Im. e I. naśladowanie, naśladownic- 
two: I. brylantu. 2. przedmiot podrobiony, na- 
śladujący rzecz wartościową: To nie brylanty, tyl- 
ko imitacje (= fałszywe brylanty). 3. muz. po- 
wtarzanie a. naśladowanie frazesu w innym poło- 
żeniu. 4. szew. obuwie ze sznurkiem na przy- 
szwach, naśladującym szew. P. Naśladownictwo. 
<Łć. imitatio> 

Imitacyjny przym. od Imitacja, naśladowczy. 
Wywieszają na wystawach sklepowych i szyl- 
dach rozmaite znaki imitacyjne. 

X Imitator, a, Im. owie a. rzy naśladowca. 
<ŁÓ. imitator > 

Imitować, uje, owal I. naśladować, udawać, pod- 
rabiać co: I. ruchy, miny, sposób mówienia, pod- 
pis czyj, pismo. 2. przypominać co, wyglądać jak 
co: Szkiełko to imituje brylant. <Łć. imitari> 

Imitowanie, a, blm., czynność cz. Imitować. 

Immanentnie p. Imanentnie. 

Immanentny p. Imanentny. 

Immatrykulacja, i, Im. e, p. Immatrykuła: Te- 
go I. do uniwersytetu wymagała. Krasz. <Now. 
ze Śr. Łć. immatriculare = immatrykulować > 

Immatrykulować, uje, owal, Immatrykulować, 
lep. Imatrykulować, Imatrykutować I. zapisywać 
w poczet słuchaczów uniwersyteckich. 2. zapisywać 



IMPARCJALNIE 

do publicznych rejestrów w trybunale: Spisanie 
długów i dłużników już tych, które były imma- 
trykulowane, już na prostych świstkach, nie 
przedstawiało trudności żadne* Krasz. <Śr. Łć. 
immatriculare> 

Immatrykulowanie, a, blm., jzynność cz. Im- 
matrykulować. 

Immatrykuła, y, Im. y, Immatrykulacja, lep. 
Imatrykula, Imatrykulacja I. zapisanie do pub- 
licznych regiestrów w trybunale. 2. zapisanie to po- 
czet studentów uniwersytetu. 

Immatrykulować, uje, owal p. Immatrykulo- 
wać: Ze wszystkich fakultetów prawnych pa- 
ryski* dotychczas immatrykułował 3 kobiety. 

Immatrykulowanie, a, blm., czynność cz. Imma- 
trykulować. 

Immersja, i, Im. e p. Imersja. 

Immersyjny p. Imersyjny. 

Immigracja, i, Im. e p. Imigracja. 

Immigrant, a, Im. ci p. Imigrant. 

Immigrantka, i, Im. i p. Imigrantka. 

Immigrować, uje, owal p. Imigrować. 

Immigrowanie, a, blm. p. Imigrowanie. 

Immisja, i, Im. e p. Imisja. 

Immunitet, u, Im. y p. Imunitet: Targnęli ś. 
na I. kościoła. <Nm. Immunitet, z Łć. irarau- 
nitas > 

Immunizacja, i, blm. p. Immunizowanie: Sztucz- 
na I. zwierząt jest zjawiskiem wysoce zajmu- 
jącym. <Z Łć. immunis = zabezpieczony > 

Immunizować, uje, owal, lep. Imunizować uod- 
pornić, zabezpieczyć przeciw chorobie: Trzeba ś. 
starać I., uczynić odpornemi na cholerę siedziby 
ludzkie i ludzi samych. <Now. z Łć. immu- 
nis = zabezpieczony > 

Immunizowanie, a, blm., Immunizacja czynność 
cz. Immunizować. 

f Imna, y, lra. y p. Hymn. Módl. Wac. 

[Imnie, enia, Im. ona] p. Imię: TJna dała ulać 
dwa sygnyty złote: jeden dla siebie, drugi dla 
nigo, pod nazwo i imnieniem ich obojga. 

flmo przyi. p. Mimo: Chcemy to sobie opa- 
trzyć, aby wszystkie miasta i miasteczka i wsi, 
które podwody dawać są powinne, jednako to 
brzemię na sobie nosiły, a jedno I. drugie nie 
ulegały. I to I. ś. puszczając... Mick. <MI, 
? J> 

f Imoplaw, u, Im. y p. Mimopław: Nie umyślnym, 
ale imopławera, do niej zawiną. Pot. 

Imościanka, i, Im. i p. Jejmościanka. <Zam. 
Jejmościanka> 

Imościn p. Jejmościn. 

Imościny p. Jejmościn. 

Imościulek, Ika, Im. Ikowie p. Jegomość. 

Imościulka, i, Im. i p. Imość. 

Imościunia, i, Im. e p. Imość. 

Imość, i, Im. e p. Jejmość. Zdr. Imościulka, 
Imościunia. 

[Imota] w wyrażeniu: Do imoty = zupełnie, do 
szczętu, do cna,' [do imentu, do imienia]. 
<JM> 

f Imować, uje, owal i fi. ś. p. Jąć. Orzech., 
Gors. J. 

flmowanie, a, blm., czynność cz. Imować. 

flmowanie się, a ś., blm., czynność cz. Imo- 
wać ś. 

Imparcjalista, y, Im. ści człowiek bezstronny: 
Kwestje każdego czytelnika imparcjalisty zosta- 
wił ję uwadze i roztrząśnieniu. Kraus. <Z Fr. 
im partial = bezstronny > 

Imparcjalnie przys. od Imparojalny. 

83 



IMPARCJALNOŚĆ 

Imparcjalność, i, blm. rz. od Imparcjalny. 

Imparcjalny bezstronny. <Fr. impartial> 

Impas, u, Im. y I. X ulica bez loyiścia. ulica 
nieprzechodnia. Sł. wil. 2. karę p. Impasowanie: 
I. jest duszą- gry. Prz. <Fr. impasse > < 

Impasować, uje, ował karę. mając dwie silne 
harty, bić młodszą z nich. <Fr. im?asser> 

Impasowanie, a, blm., Impas czynność cz. Im- 
pasować. 

Impastować, uje, owal w malowaniu farby 
w niektórych miejscach grubiej, niż w innych pędz- 
lem nakładać. <"Włos. impastare = nalepiać > 

Impastowanie, a, blm., czynność cz. Impasto- 
wać. 

f Impatrować, uje, ował umacniać, utwierdzać: 
Mieli wszyscy nadzieję, że ś. co znacznego dla 
dobra publicznego i do ukrócenia poU^cji im- 
patrowanego w tych miejscach nieprzyjaciela 
sprawić mogło. Kalie, f I. Ś. umacniać ś., utwier- 
dzać ś. <Zap. zamiast impetrować, z Łć. im- 
petro = dostać > 

flmpatrowanfe, a, blm., czynność cz. Impa- 
trować. 

f Impatrowanie się, a ś. , blm., czynność cz. 
Impatrować ś. : Imprezę tę zawiesić zda ś. 
I. K. Mci aż do dwu miesięcy, kiedy nastąpią, 
mrozy, i wziąwszy snadniejsze do Żuław i do 
impatrowania ś. w nich sposoby najścia. Kalie. 

[Impatyka, i, Im. i] p. Hipoteka. 

[Imped, u, Im. y] p. Impet. 

t Impedjować, uje, ował przeszkadzać, wstrzy- 
mywać: Głównie na to mieć oko, żeby wszystkie 
ograniczenia I. przez oficerów moskiewskich 
ewangielików. Kalie. <Łć. impedire> 

f Impedjowanie, a, blm., czynność cz. Impedjo- 
wać. 

X Impedyoja, i, Im. e zawikłanie, przeszkody. 
Sł. wil. <Łć. impeditio> 

f Impegnować, uje, ował zahaczyć, wziąć a. dać 
w zastaw: Opponendo jurę heredum Płodownicę 
impegnował. Krzyw. <Śr. Łć. impegnare> 

7 Impegnowanie, a, blm., czynność cz. Impegno- 
wać. 

! Impenitencja, i, blm. zatwardziałość serca, trwa- 
nie w grzechu. <Now. z Łć. impoenitens, 2 pp. 
impoenitentis = nie żałujący (za grzechy) > 

[Impent, u, Im. y] p. Impet. 

Imperator, a, lra. owie I. (u dawnych Rzy- 
mian) wódz naczelny. 2. cesarz, szczeg. rosyjski. 
Przen.: Rubel — gubernator, dukat — I. Prz. 
Wpadli wszyscy razem w niewolę imperatora 
rzymskiego. Mick. 3. f nazwa lepszych uczniów 
w klasie, siedzących w pierwszej ławce. 4. W lra. 
y rodzaj kartofli. <Łć. imperator > 

X Imperatorka, I, Im. I p. Imperatorowa. Troć. 

Imperatorowa, ej, Im. e, X Imperatorka forma 
ż. od Imperator a. żona imperatora, cesarzowa. 

Imperatorowy p. Imperatorski. Troć. 

Imperatorski, Imperatorowy przym. od Impe- 
rator, cesarski: Areszt kładę w imię imperator- 
skiej mości. Mick. 

Imperatyw, u, Im. y fil. (w etyce) p. Nakaz: 
I. kategoryczny = nakaz kategoryczny. <Łć. ini- 
peratiyus = (tryb) rozkazujący > 

Ilmperfekoja, i, Im. e niedokładność, wada. 
<Łó. imperfectio> 

X Imperja, i, Im. e p. Imperjum. <Łć. impe- 
rium > 

Imperjal, u, Im. e I. papier, mający około 30 
cali szerokości i 20 cali wysokości. 2. rodzaj tań- 



IMPLANTOWANIE 

ca, zbliżonego do lansjera. 3. siedzenie na wierzchu 
omnibusu, tramwaju. < Fr. iinpórial> 

Imperjalista. y, lra. ści zwolennik cesarstwa, 
rządu cesarskter/o. < Fr. imperialistę > 

łmperjalisryczny przym, od Imperjalizm: Idea 
iraperialisfyczno-lederacyina. 

Imperjalizm, U, blm polityczne zasady imperja- 
listów. <Nm. (niby Łć.) Imperialismus> 

X Imperjalny przym. od Imperjum, cesarski: 
Rząd I. I. talar. Troć. 

Imperjal, a, lra. y I. złota moneta rosyjska ~ 
15 rubli (daw. 10 rubli). 2. daw. talar niemiecki 
za czasów Świętego Cesarstwa Rzymskiego. 3. druk. 
rodzaj czcionek. 4. karc. = a) rodzaj gry w kar- 
ty, b) odpowiedni dobór kart w tej grze, np. cztery 
króle, cztery damy i t. p. w ręku jednego gracza. 
<Now. z Łć. imperialis dosł. = cesarski, przez 
Fr. impćrial, Nm. Imperial > 

Imperjum, w lp. nieod., Im. a, ów, X Imperja 
cesarstwo, szczeg. Rzymskie. 

Impertynencja, I, Im. e zniewaga arogancka, 
niegrzeczność, grubijaństwo, obelga: Nagadał mu 
impertynencji ( = głupstw). Zrobić komu imper- 
tynencję (-afront). <Fr. impertinence> 

Impertynencki I. arogancki, wyzywający, zuchwa- 
ły, grubijański, niegrzeczny, ubliżający: Ton I. Od- 
powiedź, mina impertynencka. 2. żart. wyzy- 
wający, krzyczący, uderzający, zwracający uwagę, 
oryginalny, przesadny : Ubiór, kapelusz I. Pani 
B. raa impertynenckie pióra. Krasz. 

Impertynencko przys. od Impertynencki: Zacho- 
wać ś., mówić I. Stawiali ś. hardo i I., kłamiąc 
potrzebę i nędzę. Kasz. 

Impertynent, a, Im. oi człowiek, zachowujący ś. 
impertynencko, grubjanin, arogant, zuchwalec: 1.1 pa- 
trzajcie go! Krasz. <Fr. impertinent> 

Impertynent -blond, u, przym. blond jaskrawy: 
Rudawe jej włosy z barwą złotą (tak zwanego 
impertynent - blondu) dworski poeta mianował 
być słońcem. Kon. <p. Impertynent-f-Blond> 

Impertynentka, i, Im. I forma ż. od Impertynent: 
Nudzę ją dzieciństwami!... proszę! I. Bał. 

Impet, u, Im. y, X Inpet, [Imped, Impent] I. 
pęd, siła: I. wiatru, wody, kuli. 2. przen. unie- 
sienie, wybuch, zapęd, napad: Mniej szkodzi I. 
jawny, niżli złość ukryta. Kras. Nie byłem pa- 
nem pierwszego impetu radości. Kras. Sam nie 
wiem, co mnie tak rozbiera, czy gorzałka, czy 
ranna irytacja za ów I., któryśmy obaj wy- 
trzymać musieli. Sienk. 3. [I.] = a) zamach, b) 
wyziew. <Łć. irapetus> 

X Impetycja, i, Im. e roszczenie pretensji, do- 
chodzenie praw swoich. Sł. wil. < Now. z Łć. im- 
petere = napadać, obwiniać > 

Impetyozka, i, Im. i forma ż. od Impetyk. 

Impetyoznie przys. od Impetyczny: Sięgnął I. 
ręką ku kołnierzowi kontusza siedzącego na 
bryce. Krasz. 

Impetyczny gwałtowny, porywczy, popędliwy, nie- 
pohamowany, unoszący ś.: Człowiek, charakter I. 
Uczuła w tym oświadczeniu nagłym coś tak im- 
petycznego, nieprzygotowanego, że była zdu- 
mioną. Krasz. 

Impetyk, a, Im. cy człowiek z charakterem im- 
petycznym: I., zdaje ś., że ludzi porozbija i po- 
kaleczy. Krasz. <p. Impet > 

! Im plantować, uje, ował wszczepić, osadzić, 
wprowadzić: Proponowali wykorzenić jedną naro- 
dowość i I. drugą. Spaś. <Fr. implanter> 

Ilmpiantowanie, a, blm., czynność cz. Implan- 
towac. 



84 



1MPLECJA 

f Impleoja, i, Im. e gór. produkcja roczną soli 
beczkowej z kopalń w Wieliczce i Bochni: I. soli. 
<Łć. impletio dosł. = napełnienie > 

X Implikacja, i, Im. e I. wciągnięcie, wmiesza- 
nie, wtrącenie, przypozwanie kogo do sprawy, 2. 
fil. domyślna zawartość, tkwienie: I. w czymś. 
Przeć. Eksplikacja. <Łć. implicatio> 

X Implikować, uje, owal wciągnąć, wmieszać, 
wtrącić, zaangażować: Familja Potockich i ks. 
Radziwiłłów byli temu przeciwni, nie chcąc 
Rzeczypospolitej w tę wojnę I. Mat. Xl- $• wmie- 
szać ś., wtrącić ś., zaangażować ś.: Sapiehowie 
poczęli ś. I. do dóbr neuburskioh i zajeżdżać 
one. Rzew. <Łć. implioare> 

X Implikowanie, a, blm., czynność cz. Impli- 
kować. 

X Implikowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Implikować ś. 

X Implorant, a, Im. ci skarżący ś. t oskarży- 
ciel. 

X Implorat, a, Im. ci oskarżony. 

Imponować, uje, owal I. a. I. komu, [I. nad 
kim] okazywać ś. wspaniałym, pompatycznym, do- 
minującym, wzbudzać w kim podziw, poszanowanie: 
Imponujesz mi swemi wiadomościami. Góra ta 
imponowała okolicy. Ludzie chętnie rzucają, ś. 
na wielkości, co im imponowały; zbytnie światło 
razi ich i radzi łażą jak robactwo po strąco- 
nych z pjedestałów posągach. Bał. 2. komu, 
przed kim = okazy wać swoją wyższość, wynosić ś., 
pysznić ś., zadzierać nosa, stawiać ś. dumnie. 3. 
[I.] nad kim = przewodzić, władać kim. <Z Łć. 
imponere, pod wpływem znaczeń Fr. imposer, 
Nm. imponiren> 

Imponowanie, a, blm., czynność cz. Impono- 
wać. 

Imponująco przys. od Imponujący: Zgodzicie ś. 
na ta, że pole wcale I. było przyozdobione. Roi. 

Imponujący I. im. od Imponować: Postawa im- 
ponująca. Ton I. 2. przym. pompatyczny, wspa~ 
niały, okazały, majestatyczny : I. widok, orszak, 
pochód. 

Import, u I. blm. a. X Importaoja dowóz, przy- 
wóz, sprowadzanie towarów z za granicy. Przen.: 
Całe zło jest importem, z jego ojczyzny przy- 
niesionym. 2. Im. a, a. f Indukt, f Indukta cło od 
towarów zagranicznych. Sł. wil. <Ang. import> 

Importacja, I I. X blm. p. Import. 2. Im. e zło- 
żenie dowodów (np. w sądzie): Protokół delat i im- 
portacji podatku publicznego. T. K. <Śr. Łć. 
importatio> 

Importaoyjny przym. od Importacja. 

1. X Importancja, i, Im. e dochód: Zabrawszy 
importancją pieniężną, tego starostwa, Stokliszki 
zrabował. Rzew. <Śr. Łć. iinportantia > 

2. X Importancja, i, blm. waga, znaczenie: Sejm 
mniejszej iinportancji. Kis. <Fr. importance> 

■f- lmportata, at, blp. towary, przedmioty impor- 
towane: Nie przychodzi do kraju z Gdańska i in- 
nych importat jak blizko cztery miljony. T. K. 
<p. Import > 

Importer, a, Im. rzy kupiec importujący towary, 
prowadzający je z za granicy. <Fr. importeur = 
wwożący > 

Importować, Uje, OWal I. przywozić, dowozić, 
sprowadzać z zagranicy: Cygara importowane. Zy- 
cie w Wólce wymysłom importowanym z za gra- 
nicy niewiele ustępstw robiło. Krasz. 2. X przy- 
nosić, dawać, wynosić, czynić: Trzymał czopowe, 
szelężne województwa Brzeskiego, najmniej 2,000 



85 



IMPRES 

złotych kontrahentnej abwencji importujące. 
Mat. <Łć. importare> 

Importowanie, a, blm., czynność cz. Importo- 
wać. 

Importowy przym. od Import, wwozowy, zagra- 
niczny, importowany: Cygara importowe. Polity- 
ka ekonomiczna Europy zachodniej, polegająca 
na systemie ceł importowych. 

X Importun, a, Im. I natręt: Obawiam ś., że- 
bym nie był importunem i nie przerwał Wa.6- 
panom kompanji literackiej. Boh. <Łć. impor- 
tunus> 

X Importunja, i, blm. natręctwo. <p. Impor- 
tun > 

X Importunka, i, Im. I forma ż. od Importun. 
Troć. 

flmportunny przym. od Importunja, natrętny: 
Za importunną instancją dał był myśliwcowi ja- 
kiemuś grunt Rzeczypospolitej, do cekauzu na- 
leżący. Arc. 

X Importunować, uje, Owal nalegać: Że o To- 
ruń nas nie będą I., to mnie obiecują. Kai. <Fr. 
importuner> 

X Importunowanie , a, blm., czynność cz. Im- 
portunować. 

X impos68Jonat, a, Im. ci człowiek, nie posia- 
dający majątku nieruchomego: Ci trzej bracia na- 
leżeli do linji młodszej, przeto imposesjonatów. 
Stadn. <Sr. Łć. impossessionatus> 

X Imposesjonatka, i, Im. i forma ż. od Impo- 
sesjonat. 

Impost, u, Im. y dolne zakończenie sklepienia a. 
arkady. <p. Imposta> 

Imposta. y, lra. y bud. zakończenie górne pila- 
stru w ozdobach okien łukoioych. <AVłos. impo- 
sta > 

X Impostor, a, Im. owfe oszust: Pilno było 
Aleksiejowi Michajłowiczowi dostać impostora. 
Dar. <ŁĆ. impostor > 

X Impostura, y, Im. y oszustwo: Rzadko gdzie 
na świecie tyle powodzenia miały oszustwa, 
impostury, samozwaństwa, co na Rusi już w owe 
wieki. Lei. <Łć. impostura > 

I Impotencja, i, blm., Ilnpotencja lek. niezdol- 
ność do spolkowania, niedołęstwo męskie, fnie- 
wzwód. <Łć. impotentia> 

Ilmpotens, sa a. nta, Im. si a. nci mężczyzna 
niezdolny do spolkowania, niedołęga. <ŁĆ. impo- 
tens> 

X Impozycja, i, blm. I. nałożenie czego na ko- 
go, np. rąk, podatków. Sł. wił. 2. narzucanie swe) 
woli, swego widzimisię, dumne obejście ś., impo- 
nowanie. Sł. wil. 3. narzucanie ś.: Delikatną jej 
ofiarność uważa za impozycję. Kasz. <ŁĆ. im- 
positio> 

Impregnacja, i, blm. p. Impregnowanie. <Fr. 
imprćgnation> 

Impregnować, uje, owal nasycać czymś tkaninę: 
I. papier woskiem. Dekoracje teatralne impre- 
gnowane C = nasycone płynem przeciwpalnym). < Fr. 
imprćgner> 

Impregnowanie, a, blm., Impregnacja czynność 
cz. Impregnować. 

X Imprekacja, i, lin. e I. zaklęcie, zaklinanie: 
Owa I. pana Serwacego wywołała zapał nad- 
zwyczajny i gorliwość. Krasz. 2. przekleństwo, 
złorzeczenie. <Łe. imprecatio> 

f Impres, U, blm. I. druk, sztuka drukarska: 
Pism dawnych poginęło wiele, i ostatekby był 
zginął, by było w Niemczech impresu nie wy- 



IMPRESARJO 

myślono. Biel. M. 2. wpływ. \ Na wolą. ludzką 
żaden I. gwiazd nie padnie. Zebr. 3. p. Impre- 
sja. <Łć. irapressus dosł. = naciskanie > 

Impresarjo, a, Im. OWie przedsiębierca przed- 
stawień teatralnych, koncertowych, cyrkowych i t. p. 
<Włos. irapre-sario > 

X Impresja, i, Im. e I. a. flmpres wrażenie: 
Te słowa Ambrożego wielką na nim uczyniły 
impresję. Bals. 2, skutek: Na ten rok większą 
cenę i impresję też same pieniądze miały przez 
wzgląd na ks. hetmana. Mat. 3. działanie., czyn- 
ność, akt, akcja: Nadewszystko do impresji do- 
pomagał poseł francuski de Monti. Mat. 4. wyo- 
brażenie: Impresją komu o czym (o co) uczynić. 
Troć. 5. wtargnięcie do kraju nieprzyjacielskiego. 
Troć. <Łć. impressio dosł. = odciśnięcie, od- 
ciskanie > 

Impresjonista, y, Im. ści fil. w estetyce: zwo- 
lennik, przedstawiciel impresjonizmu w poglądach 
estetycznych a. w dziełach sztuki: Kosiakiewicz 
wywiązał s. z zadania, jak malarz I. Kasz. 
<Fr. impressioniste> 

Impresjonlstowski p. Impresjonistyczny: W pa- 
mięci Warszawy niewątpliwie tkwią silnie 
dwa jeszcze obrazy, napiętnowane impresjoni- 
stowskiemi przymiotami. Gers. Pomysł I. Gers. 

Impresjonistycznie przys. od Impresjonistyczny: 
Ogromna trójka z trzema zerami jest dziełem 
I. rozbrykauego pędzla. 

Impresjonistyczny przym. od Impresjonizm; Im- 
presjonistowski : Zużytkowanie wrażenia należy 
do sfery impresjonistycznej. Gers. 

Impresjonizm, u, blin. fil. w estetyce: I. kie- 
runek sztuki a. twórczości artystyczne/, uganiający 
ś. za wszystkim, co wywiera silne wrażenie, jako 
za głównym pierwiastkiem piękna. 2. w malar- 
stwie =* kierunek, kładący szczególny nacisk na efekty 
kolorystyczne, osiągane przez kombinowanie ś. i kon- 
trasty plam barwnych. <Fr. impressionisme> 

flmpresor, a, Im. owie drukarz. <Śr. Łć. im- 
pressor dosł. = naciskający, tłoczący > 

X Impresyjny przym. od Impresja, wrażeniowy. 

Impreza, y, Im; y zamysł, zamiar, przedsięwzię- 
cie^ przedsiębierstwo : Nie ustawa odważny Cy- 
naegirus w przedsięwziętej imprezie. Pas. Szel- 
mą jestem, kiedym był w podobnej imprezie. 
Sienk. Jeden z przedsiębiereów artystycznych 
medjolańskich zamierza utworzyć w "Warsza- 
wie filię swojej imprezy. <Włos. impresa> 

X Imprezista, y, Im. śoi projektodawca. <p. 
Impreza > 

Improperje, i, blp. muz. rodzaj utworów kościel- 
nych, wykonywanych po raz pierwszy w Rzymie r. 
1560, tak nazwanych od wyrzutów, które w tekście 
P. Jezus czyni ludowi swojemu. <Łć. późń. im- 
properium - wyrzut, nagana > 

Improwizacja, i, Im. e mowa, poezja, muzyka, 
tworzona bez przygotowania, z natchnienia; przen. 
żart. blaga, zmyślenie: Ułamek z Improwizacji 
Mickiewicza. (Prelekcje) miały charakter przy- 
gotowanych improwizacji. Chin. Słowacki prze- 
mową swą poetycką pobudził w Mickiewiczu 
natchnienie i wywołał improwizację o powoła- 
niu i zadaniu wieszcza narodowego. Chm. <Fr. 
improvieation > 

Iraprowizaoyjnie przys. od Improwizacyjny: 

Wiersz tak piękny, tak I. śmiały i łatwy. Ziem. 
Improwizacyjny przym. od Improwizacja: (Mic- 
kiewicz) talentem improwizacyjnym zwracał na 
siebie uwagę i zdumiewał. Chm. 



INACTWO 

Improwizator, a, Im. owie ten, co improwizuje: 
Słuchacze Francuzi byli w zupełności zadowo- 
leni zarówno treścią, jak i formą wykładów 
świetnego improwizatora. Chm. <Fr. irapro- 
visateur> 

Improwizatorka, i, Im. i forma ż. od Improwi- 
zator. 

Improwizatorstwo, a, blm. sztuka improwizowa- 
nia; wszystko, co do improwizacji należy. Nr. 

Improwizować, uje, ował I. tworzyć improwiza- 
cje: I. wiersz, utwór muzyczny. Przen.: wymyślać, 
urządzać coś naprędce, zmyślać coś ni stąd, ni 
zowąd: Śniadanie zastawiono pod chatą leśnicze- 
go na stołach improwizowanych. Jeż. Ksiądz 
proboszcz zmawiał ś. zazwyczaj z kimś z są- 
siadów, i improwizował ś. preferansik. Jeż. 2. 
żart. zmyślać, kłamać, blagować: W szczerość tych 
improwizowanych uczuć wierzyć trudno. Krasz. 
( = udanych). <Fr. improviser> 

Improwizowanie, a, blm., czynność cz. Impro- 
wizować. 

X Impudencja, i, blm. bezwstyd, bezczelność: 
I.! zgroza! ohyda! Krasz. <Łó. impudentia> 
Xlmpugnac}a, i, blm. p. Impugnowanie. <Łć. 

impugnatio> 

X impugnOwać, uje, ował zbijać, zwalczać, od- 
pierać: Wszystkie moje racje Zabiełło impugno- 
wał. Mat. Impugnujący intromisję = nie dozwala- 
jący , sprzeciwiający ś. intromisji do majątku. <ŁĆ. 
impugnare> 

X Impugnowanie, a, blm., X Impugnacja czyn- 
ność cz. Impugnować. 

Impuls, u, Im. y, x Impulsja I. bodziec, po- 
budka, pochop, zachęta, podnieta: Dać I. do cze- 
go. 2. fil. p. Popęd: Impulsy woli. 3. fiz. po- 
pęd siły; iloczyn z siły przez czas, w ciągu które- 
go siła la działa, ilość ruchu, jaką siła w ciągu 
tego czasu ciału nadała. <ŁĆ. impulsu3> 

X Impulsja, i, Im. e p. Impuls. <Łć. irapul- 
sio> 

Impulsyjnie przys. od Impulsyjny; Impulsywnie. 

Impulsyjny fil. p. Popędowy: Ruch, akt I. 

Impulsywnie p. Impulsyjnie. 

Impulsywność, i, blm. rz. od Impulsywny. 

Impulsywny p. Popędowy. <Fr. impulsif> 

Imputacja, i, Im. e p. Imputowanie. <Łć. im- 
putatio > 

Imputować, uje, owal zaliczać na rachunek; przy- 
pisywać komu co, posądzać go o co, wmawiać w nie- 
go co: Imputują polityce madjarskiej dążność 
do protektoratu nad światem południowo -sło- 
wiańskim. <Łć. imputare> 

Imputowanie, a, blm., Imputacja czynność cz. 
Imputować. 

Imunitacja, i, Im. e uwolnienie, zwolnienie od 
czegoś, od podatków, od obowiązków. <Now. z Łć. 
immunitas> 

Imunitet, u, Im. y, Immunitet uwolnienie, wyję- 
cie od czego, swoboda, przywilej : Dopiero ze śmier- 
cią Bolesława Krzywoustego rozpoczęła ś. epo- 
ka imunitetów i chroniących kościół przywile- 
jów. Pleb. <Nra. Immunitat, z Łć. immunitas 
= wolność (od obowiązków publicznych)> 

Imunizować, uje, owal p. Immunizować. 

Imunizowanie, a, blm., czynność cz. Imunizo- 
wać. 

[Inactwo, a, Im. a] zmiany, przekształcenia, re- 
formy : Chłopi z inkszy wsi nie znają takiego 
inactwa, coby chłop od pana nie mógł dostać 
za pieniądze gorzałki. 



86 



TNĄCY 

ilnaoyl p. Inaczej. 
Inaoz] p. Inaczej, 
naczej, fJenaoze], flnak, flnako, [Inak, Inak- 
8ze], Inakcej, Inakszy, Inacy, JenaczeJ, Jenacy, 
Inacz, Hinaoze] przys. I. imiym, odmiennym spo- 
sobem, nie tak: Dziś tak, jutro I. uczą. Birk. 
Zróbmy I. 1. to będzie. Nie może być" I. I. mó- 
wi, inaczej myśli. I. żyją starzy, a I. młodzi. 
Fred, A. Nie można było I. Dawniej I. bywa- 
ło. Nie mógł I. postąpić. Z chłopem toby I. ga- 
dał. Czy to prawda? Nie I. (=tak, juzci, natu- 
ralnie, rozumie i.). U nas I. Zal. 2. w innym 
razie, w przeciwnym razie: Tylko przez wzgląd 
na obecność księstwa wstrzymuje s., I. zarazby 
poszukał okazji. Sienk. Nie rób tego więcej, I. 
będę cię musiał zaskarżyć. Kiedyś przysiągł, 
to idź, bo I. będziesz kiep. Sienk. <IN> 

X Inaozenie, a, blm., czynność cz. Inaczyć. 

X Inaozenie się, a ś., blm., czynność cz. Ina- 
czyć ś. 

X Inaczyć, y, ył odmieniać, przeinaczać. XI. 8. 
stawać ś. innym, odmieniać ś. 

I Inadekwatny fil. p. Nlewyrównany. Przeć. Wy- 
równany. <Now., niby Łć. inadaequatus> 

f Inak i [Inak] przys. p. Inaczej: Czy tak, czy 
I, to wszystko jedno (*=owak). Człowiek tak, 
a Bóg I. Piz. <IN> 

[Inakcej] przys. p. Inaczej. 

X Inakcja, i, blm. bezczynność. Sł. wil. <Fr. 
inaction> 

x Inakl p. Inakszy. 

flnako przys. p. Inaczej. 

flnakośo, i, blm. rz. od Inaki. 

[Inakszej] przys. p. Inaczej. 

Inakszy, [Jenakszy], X Inaki inszego rodzaju, 
gatunku, inszy, inny: Inaksza jest (sól) morska, 
inaksza, którą z wody warzą. Urzęd. Wcale 
inaksze były tych uporów przyczyny. Mick. 

[Inakszy] przys. p. Inaczej. 

f łnamator, a, lra. owie człowiek, ślepo zakocha- 
ny: Zedrę maskę i pokażę oczom ślepych inama- 
torów, co jest, za czym ś. tak usilnie ubiegają. 
Bals. <Śr. Łć. inamator> 

flnamorować się, uje $., owal ś. rozkochać L, 
zadurzyć L, zakochać ś.: Co Polifemus Galacie 
darował, kiedy ś. w nimfie tej inamorował. Jabł. 
<Włos. innamorare> 

f Inamorowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Inamorować ś. 

Inartykulacja, i, Im. e zapisanie w archiwach 
państwa: Izba deputowanych odrzuciła wniosek 
inartykulacji zasług Ludwika Kossutha. <Now., 
niby Łć. inarticulatio > 

Inauguracja, i, Im. e I. uroczyste otwarcie czego, 
akt otwarcia czego. 2. X uroczyste wprowadzenie 
kogo na urząd, instalacja: I. króla, biskupa, uczo- 
nego. <Łć. inauguratio> 

Inauguracyjny przym. od Inauguracja; Inaugu- 
ralny : Mowa inauguracyjna = uroczyste zagajenie. 
Rozprawa inauguracyjna = napisana dla uzyska- 
nia stopnia naukowego. 

Inauguralny p. Inauguraoyjny: Rozprawa inau- 
guralna. 

Inaugurować, uje, owal co ^rozpocząć coś uro- 
czyście: Chciał uroczyście I. swe zaloty. Krasz. 
<ŁĆ. inaugurare> 

Inaugurowanie, a, blm., czynność cz, Inaugu- 
rować, inauguracja. 

Inąd: Skąd I. a. Zinąd = 2 innego miejsca; z in- 
nego iródla; pod innym względem: Sprowadzę to 
skąd I. Dowiedzieć ś. o czym skąd I. Człowiek 



IND AMINY 

to zresztą skąd I. zacny. Już ś. sproszone zinąd 
mnichy i kanony jedni na mszę gotują, drudzy 
na ambony. Węg. Dokąd I. = w inne miejsce. 
X Grdzie I. = gdzieindziej, w innym miejscu. <IN> 

flnbier, u, blm. p. Imbier. Mym. <Skr. crń- 
gavera, przez Nm. [imber] = Nm. Ingwer, Ingber > 

X Incepta. y, Im. y nadawanie tonu w muzyce: 
Domownik piszczałką dawał inceptę. Kn. <Z Łć. 
inceptus dosł. = zaczęty > 

X Incest, u, Im. y kazirodztwo: No, powiedz, 
czymżeś ś. wsławił ? Mordami? zdradą? incestem? 
Asn. <Łć. incestus> 

X Inchoacja, i, lin. e rozpoczęcie, początek, za- 
gajenie: Jakom usłyszała o konkurencji do JM. 
Pani pana Matuszewicza, podczas inchoacji 
trybunału w "Wilnie, cieszyłam ś., że za ma- 
jętnego pójdziesz. Mat. W drugi poniedziałek po 
inchoacji trybunału. Vol. <Łć. inchoatio> 

Inoydenoja, I, Im. e praw. I. prośba, podana 
do sądu przez jedną ze stron w sporze będących. 
2. X przypadanie spraw: I. tych spraw ma być 
w poniedziałek. Troe. <Łć. incidens, Im. ni. 
incidentia = rzeczy wypadające, zdarzające ś.> 

Inoydens, u, lin. y, Incydent wypadek, zdarze- 
nie; spór: Na tym I. z paktami szczęśliwie ś. za- 
kończył. Dar. <Łć. incidens, 2 pp. incidentis 
dosł. = zdarzający ś. > 

Incydent, u, Im. y p. Inoydens: Tretiak bez 
wahania kładzie cały ten burzący jego przy- 
puszczenia I. na karb Mickiewicza. Spaś. 

Incydentalny przym. od Incydens, uboczny, do- 
datkowy do głównego sporu: Akcesorje zwano też 
wstępnemi rozprawami stron, inaczej punktami 
incydentalnemi. Wniosek I, skarga incydental- 
na = w której pozwany nawzajem wytacza sprawę 
pozywającemu ; zarzut sfałszowania pisma, aktu, 
podpisu, ujawnionego wypadkowo w czasie procesu. 
Decyzja incydentalna = postanowienie przedstanow- 
cze, nie rozstrzygające sprawy, tylko pewną zwią- 
zaną z nią kwestję. Fałsz I. p. Główny. 

Incyzja, i, Im. e I. ! wycięcie, operacja chirur- 
giczna. Przen. ^Reszta tłumu pisze, aby błysnąć, 
aby zrobić komuś bolesną incyzję, a innemu przy- 
sługę. Krasz. 2. "J* gór. liczba dozwolona mających 
ś. wycinać rocznie bałwanów soli wielkości ozna- 
czonej. <ŁĆ. incisio dosł. * wycięcie > 

Ind, U, blm. chem. pierwiastek metaliczny z gro- 
mady glinowców, In. <Niby Łć. indium, od na- 
zwy kraju Indje> 

[Inda, y, Im. y] p. Indyk: Indyczka przema- 
wia do jćndora: — Mój ty stary I.! 

Indagacja, i, Im. e indagowanie, badanie oskar- 
żonego, śledztwo: Wziąć kogo na indagację. 
Przyznać ś. do winy na indagacji. Ciągnąć 
z kogo indagację. Sł. wil. <Łć. indagatio> 

Indagaoyjny przym. od Indagacja, śledczy: Izba 
indagacyjna. L. Komisja indagacyjna. Akta in- 
dagacyjne. 

Ind agat, a, Im. ci człowiek 'indagowany : Kaza- 
łem ś. powołać do protokułu i okazałem moim 
indagatom źródło, skąd Koliński czerpał swoje 
fałszywe zeznania. Budź. <ŁĆ. indagatus = 
badany > 

Indagator, a, Im. owie a. rzy ten, co indaguje, 
sędzia śledczy, inkwirent. <Łć. indagator > 

Indagować, uje, owal I. kogo = badać, egzami- 
nować , wypytywać oskarżonego , inkwiroujać. 2. 
eo = roztrząsać : I. sprawę. Sł. wil. 3. X przen. 
poszukiwać starannie. Sł. wil. < Łć. indagare > 

indagowanie, a, blm., czynność cz. Indagować. 

Indaminy, ów, blp. tech. grupa barwników ani- 
linowych. < Ind -f- Amin > 



87 



INDEKS 



INDUKCJA 



Indeks, U, lra. y I. skazówka zegarowa a. kom- 
pasowa: I. zegarowy, godzinny, minutowy. Troć. 
Co? już piąta?... ledwie oczom wierzę: mój I. 
na dwunastej na samym numerze stanął, i na 
dwunastej sam indeksu nosek. Mick. 2. drugi 
palec u ręki, palec wskazujący: Położył nóż na 
dłoni, trzonkiem do paznogcia indeksu, a żela- 
zem zwrócony do łokcia. Mick. 3. rejestr, spis 
rzeczy, zawartych, w jakim dziele, wykaz, skoro- 
widz. 4. wykaz, rejestr ksiąg i pism zabronionych 
przez kościół katolicki: To dzieło jest na indeksie 
a. X w indeksie (=jest zabronione przez kościół). 
To dzieło wniesiono do indeksu. 5. a. Skaźnik 
mat. nazwa pewnych liczb to teorji kongruencji, 
analogicznych do logarytmów w teorji równań wy- 
kładniczych: I. liczby, iloczynu, potęgi względem 
pewnego modułu. Rachunek indeksów. Ta sama 
nazwa używana bywa i w innych działach al- 
giebry, np. I. niezmienników. <Łć. index> 

indeksowy przym. od Indeks: Kółko indekso- 
we w zegarku. 

Indemnizacja, i, Im. e wynagrodzenie za uczy- 
nioną szkodę, za stratę, odszkodowanie. <Fr. in- 
demnisation> 

Indemnizacyjny przym. od Indemnizacja: Fun- 
dusz I. Suma indemnizacyjna. 

Indemnizować, uje, owal odszkodowywać, spła- 
cać szkodę, stratę: Sejm jest za tym, aby szkody 
i straty I. Gotowa była bodaj i I. straty, byle 
nie puścić siostrzana. Krasz. <Fr. indemuiser> 

indemnizowanie, a, blm., czynność cz. Indemni- 
zować, indemnizacja. 

X Independencja, i, blm. niepodległość, niezależ- 
ność. <Fr. indćpendance> 

Independent, a, Im. ci sekciarz niepodległy wła- 
dzy kościoła biskupio - reformowanego w Anglji. 
<Ang. independent > 

X Independentyzm, u, blm. dążenie do nieza- 
leżności; niepodległość, samodzielność: Wielkim 
augurera independentyzmu jest prezes unji ra- 
dykalnej. Nagan. < Niby Łć\ independenti- 
smus> 

f Inderak, a, Im. i, [Inderak, Andarak, Ande- 
rak] spódnica: Gdy zastał żonę w inderaku tyl- 
ko chodząc po domu, uderzył ją o to. Biel. M. 
<Nm. Unterrock> 

flndergmaszek, szku, Im. szki p. Indermach, 
pokoik w tyle domu: Staruszkowi I. dano, a za- 
raz go dla wstydu z domu nie wygnano. Hist. 
w Lan. 

f Indermach, u, Im. y, flntermach I. tylna 
część domu. Przen.: Z olszyny sobie czyni bóbr in- 
dermachy. Klon. 2. przen. tyłek, zadek: Brzo- 
za zdatna do zamiatania indermachu rozpustnej 
młodzi. Haur. Zdr. f Indermaszek, flndergma- 
szek. <Nra. Hintergemach > 

f Indermaszek, szku, Im. szki p. Indermach, 
pokoik w tyle domu: Gdzież teraz mieszka syn 
mój? — Na tyle, w indermaszku. Ciek. 

Indeterminista, y, Im. ści fil. zwolennik, wy- 
znawca, przedstawiciel indeterminizmu. Przeć. De- 
terminista. <Fr. indóterministe> 

Indeterministka, i, Im. I fil. forma ż. od Inde- 
terminista. 

Indeterministycznie fil. przys. od Indetermi- 
nistyczny. 

Indeterministyczny fil. przym. od Indetermi- 

nizm: Pogląd, kierunek I. Objaśnienie indeter- 
ministyczne. Przeć. Deterministyczny. 

Indeterminizm, u, blm. fil. I. teorja a. dolciry- 
n«, która dopuszcza istnienie zdarzeń nie uwarun- 



kowanych przez stały mechanizm przyczynowy, która 
zaprzecza ścisłego uwarunkowania wszystkich zja- 
wisk według praw stałych; pogląd na świat przyj- 
mujący istnienie w nim czynników a. sił wolnych, 
nie podlegających określonym prawom działania. 
2. w teodycei = doktryna violi boskiej, przez nic 
nie ograniczonej, nie uwarunkowanej w postanowie- 
niach swoich zarówno dobrych i złych; doktryna 
etycznej wolności woli boskiej. 3. w psychologji = 
teorja wolnej woli, wolnego wyboru pobudek wobec 
ściśle oznaczonych uwarunkowań. Przeć. Determi- 
nizm. Por. Fatalizm. <Fr. indćterminisme> 

Indjanista, y, Im. ści znawca języka i rzeczy in- 
dyjskich. <Fr. indianiste, Nin. Indianist> 

Indofenina, y, blm. tech. rodzaj barwnika nie- 
bieskiego. < Ind -|- Gr. fainesthai = błyszczeć > 

Indol, U, blm. chem. ciało macierzyste gromady 
związków indygowych, C 6 H 4 (CHNH)CH. <Ind-f- 
Łć. oleum = olej > 

X Indolencja, i, blm. nieczułość, obojętność, zo- 
bojętnienie: Wyraz obojętności i indolencji praw- 
dziwie oryginalnej. Lam. <Łć. indolentia> 

Indolog, a, Im. owie uczony, piszący o Indjach, 
badacz Indji: Obcowała z europejskiemi indolo- 
gami. Nagan. <Now. z Gr. Indos = Indjanin -f- 
- logos = uczony, badacz > 

Indor, a, Im. y indyk samiec; wielki indyk: 
Zaczerwienił ś., jak I. <p. Indyk > 

Indorzenie się, a ś., blm.] czynność cz. Indo- 
rzyó ś. 

lndorzyć się, y ś., yl ś.] p. Indyczyć ś. 

Indos, u, Im. y I. ekon. p. Żyro. 2. praw. p. 
Cesja. < Włos. indosso dosł. « na grzbiecie 
(dom. wekslu napis) > 

Indosaoja, i, Im. e I. p. Indosowanie. 2. na- 
pis na wekslu, przekazujący go komu innemu. <Fr. 
endossation> 

Indosament, u, Im. y p. Żyro; cesja wekslu. 
<Fr. endossement> 

Indosant, a, Im. ci ekon. p. Żyrant; odstępu- 
jący weksel. <Fr. indossant, endossant> 

Indosarjusz, a, Im. e, Indosat ten, na którego 
rze.cz weksel ustąpiono. <p. Indos > 

Indosat, a, Im. ci p. Indosarjusz. 

Indosować, uje, owal I. przekazywać komu swój 
weksel, robiąc na nim stosowny napis. 2. praw. 
cedować. <Włos. indossare, Fr. endosser> 

Indosowanie, a, blm., Indosacja czynność cz. 
Indosować, odstąpienie wekslu. 

X Inducja, i, Im. e a. w Im. x inducje rozejm, 
zawieszenie broni, armistycjum. < Łó. indutiae 
blp.> 

Indukcja, i I. Im. e X wprowadzenie na scenie, 
przedstawienie: Skoro inne odprawiły ś. indukcje, 
prowadzą w łańcuchu cesarza w ubiorze cesar- 
skim. Pas. 2. blm., a. INawodzenie fil. = a) tworze- 
nie sądów ogólnych na podstawie poznanych faktów 
szczegółowych; przechodzenie logiczne od stwierdzo- 
nych szczegółów do prawdopodobnych sądów ogól- 
nych; wnioskoioanie ze szczegółów o odpowiednim 
ogóle, z części gatunku o całym gatunku, b) me- 
toda takiego wnioskowania, c) wynik takiego wnios- 
kowania; sąd ogólny, wysnuty z sądów szczegóło- 
wych, d) I. całkowita a. formalna, = wnioskowanie 
od wszystkich szczegółów pewnego gatunku do ogó- 
łu tegoż gatunku. I. częściowa a. niaterjalna = jak 
wyżej pod a, b i c. e) Zasada a. wymagalnik 
(postulat) indukcji, p. Zasada, Postulat. Prawa 
indukcji, p. Prawo. Teorja indukcji = część logiki, 
traktująca o indukcji, jako metodzie doświadczalnej, 
logika doświadczenia. Przeć. Dedukoja. f) u scho- 



m 



INDUKCYJNIE 

lastyków = wejście, wstąpienie duszy do ciała 
w chwili poczęcia a. 10 pewnym okresie rozwoju 
ołodu. 3. fiz. = a) I. elektryczna = wywoływanie 
czyli wzbudzanie prądów elektrycznych przez dzia- 
łanie prądów elektrycznych a. magnesów. I. elek- 
tryczna, elektro indukcja, I. woltaiczna a. 
woltoindukcja = wzbudzanie prądów przez 
prądy. I. magnetyczna a. raagne toindukc j a 
= wzbudzanie prądów przez magnesy, b) wszelkie 
działanie przez wpływ, injluencja elektryczna, roz- 
kład elektryczności i magnetyzmu pod wpływem ciał 
naelektryzowanyth i magnesów: I. elektryczna 
i magnetyczna; I. elektrostatyczna i elektrody- 
namiczna. <Łć. inductio> 

Indukcyjnie przys. od Indukcyjny: Nie według 
formuł z góry obmyślanych, ale I. Chm. 

Indukcyjność, i, blm. rz. od Indukcyjny. 

Indukcyjny przym. od Indukcja. Fil. = a) do 
indukcji należący, jej dotyczący: Metoda indukcyj- 
na. Sofizraaty indukcyjne, b) na indukcji oparty, 
przez indukcję poznany, zdobyty, posługujący ś. in- 
dukcją, odbywający ś. trybem indukcji, doświadczal- 
ny : Prawda indukcyjna. Nauki indukcyjne. 
Postępowanie indukcyjne. Fiz.: Prądy indukcyj- 
ne a. indukowane, w t ó r n e = prądy, wzbu- 
dzone przez prądy. Przyrządy, maszyny induk- 
cyjne = ć?o wzbudzania prądów elektrycznych przez 
indukcję. Cewa indukcyjna, walec, pierścień, 
zwój I. -zwój drutu, w którym wzbudzają ś. prą- 
dy indukcyjne. 

Indukować, uje, owal I. oprowadzić, ciągnąć, 
snuć: Racz wasza miłość do aktu przystąpić! 
Toż go indukuj, słucham... Mał. 2. fil. wniosko- 
wać, wnosić indukcyjnie; postępować sposobem in- 
dukcji, według metody indukcyjnej. 3. fiz.: Prądy 
indukujące = rozbudzające, główne. Prądy in- 
dukowane = prądy wzbudzone przez prądy, prądy 
indukcyjne wtórne. <Ł6. inducere> 

Indukowanie, a, blm., czynność cz. Indukować. 

Indukt, U, Im. y I. indukcja, wniosek, wywód. 
Roi. 2. fa. f Indukta = a) p. Import, b) towary 
sproioadzone z za gumnicy, importowane. Troć. c) 
praw. wprowadzenie czyli pierwsze opowiedzenie 
sprawy przed sądem: Indukta sprawy o dziecio- 
bójstwo, przez Żydów spraktykowane. Sul. <Łć. 
inductus> 

t Indukta, y, Im. y p- Indukt i Import. 

Induktor, a, Im. y fiz. I. przyrząd indukcyjny. 
2. armatura, zbroja, ankier= część przyrządów in- 
dukcyjnych, a szczeg. maszyn dynamoelektrycznych, 
w której ś. prądy wzbudzają, t. j. ogół zwojów in- 
dukcyjnych: I. walcowy a. pierścieniowy a. 
obrączkowy. <Łć. inductor> 

Indulgiencja, i, Im. e I. X pobłażanie, powol- 
ność. 2. odpuszczenie grzechów, rozgrzeszenie; od- 
pust: Sprzedaż indulgiencji. <Łć. indulgentia> 

Indulina, y, blm. farb. barwnik anilinowy ciem- 
nogranatowy. <Od nazwy kraju Indje> 

Indult, u, Im. y zezwolenie władzy duchownej 
wyższej, dyspensa: Ożenił ś. za indultem ( = w cza- 
sie, w którym śluby nie są dozwolone). I. od za- 
powiedzi (= zezwolenie na jedną zapowiedź za- 
miast trzech). <Łć. indultus> 

[Indur, a, Im. y] p. Indyk: Zwiesił nos, jak I. 

X Industrja, i, blm. przemysł. <Łć. industria> 

X Industrjalista, y, Im. ści przemysłowiec: 
W dniu, w którymby z pana stał ś. Żydem, 
kupcem i industrjalista, przestałby być posłan- 
nikiem, powołanym do przewodniczenia swej gro- 
madce. Krasz. 

X Industrializacja, I, blm. nadanie kierunku prze- 
myślowego: I. gospodarki, rolnictwa. 



INDYGIENCJA 

Industrjalizm, U, blm. przewaga kierunku prze- 
mysłowego: Napada na I. Chm. 

Industrjalny p. Industryjny. <Fr. industriel> 

Industryjny, Industrjalny przym. od Industrja, 
przemysłowy. 

X Indych, u, blm. p. Indygo. Troć. 

Indycht, u, blm. I. [I.] farbka do prania bie- 
lizny, lazurek. 2. X bot. = a) p. Indygo. b) I. 
krzewinkowy a. zielny, p. Niedoszła. 3. X chem. 
p. Indygo. <Z Indygo > 

Indychtowy przym. od Indyoht. Bot.: Indyohto- 
we ziele p. Indygo. 

Indyczek, ozka, Im. czkf p. Indyk. 

Indyczenie się, a ś., blm., gm. Jędyczenie się 
czynność cz. Indyczyć ś. 

Indyczę, ęoia, Im. ęta, gm. Jędyczę, [Indyozuk] 

pisklę indycze. 

Indyczka, i, Im. i, gm. Jędyczka, [Jendyozka, 
Indyka, Jendyka] I. samica indycza: Wygląda, 
jak zmokła I. Prz. 2. przen. kobieta z ciasnym 
pojęciem, ograniczona; kobieta skarżąca ś. często; 
kobieta kłótliwa, swarliica, gniewliwa. 3, daw. 
nazwa dworskiej kusej szabelki {od formy, podob- 
nej do szyi indyków). 4. bot. p. Krzyżownica. 
<p. Indyk > 

[Indyczuk, a, Im. I] p. Indyczę. 

Indyczy przym. od Indyk; gra. Jedyczy: Chlew I. 

Indyczyć się, y ś., yl ś., gm. Jędyczyć ś., [In- 
dorzyć Ś.] czupurzyć ś., srożyć ś., gniewać ś. 

X Indyferencja, i, blm. obojętność: Ze wspania- 
łą indyferencja rozpoczęła ze mną rozmowę 
o liście gienerałowej. Orzesz. <Łć. indifferen- 
tia> 

Indyferent, a, Im. ci p. Indyferentysta: Tak 

młody! a już takim jesteś sceptykiem. — No, żeby 
też sceptykiem! tobyni choć wątpliwego coś 
miał, ale ja jestem indyferentem. Krasz. <Łć. 
indifierens, 2 pp. indifferentis > 

Indyferentnia przys. od Indyferentny: Zacho- 
wywać Ł I. 

Indyferentny obojętny. 

Indyferentysta, y, lin. soi, Indyferent fil. wy- 
znawca, zwolennik, przedstawiciel indyferentyzmu; 
zachowujący ś. w duchu indyferentyzmu. <Fr. 
indiffćrentiste > 

Indyferentystka, i, Im. i forma ż. od Indyfe- 
rentysta, 

Indyferentyzm, u, blm. fil. I. stan obojętności; 
obojętność co do istoty i wartości spraw ważnych: 
I. moralny (lep. etyczny), polityczny, religijny, 
filozoficzny. 2. doktryna, która uznaje za z&sadę 
zachowania ś. stan niezdecydowania, obojętność, 
gdyż , wszelkie możliwości są jednostajnie niezbadane, 
i stąd względna ich wartość nie da ś. ocenić. Por. 
Nihilizm, Sceptycyzm. <Fr. indiffćrentisme> 

flndyg, u, blm. p. Indygo. 

f Indyga, i, blm. p. Indygo. 

Indygien, a, Im. i p. Indygiena. 

Indygiena, y, Im. i a. owie m., Indygien tuby- 
lec, krajowiec, -fdomak: Indygieni odznaczali ś. 
niesłychaną drażliwością. Roi. <Łć. indigena> 

Indygienat, u, Im. y, Inkolat (w dawnej Pol- 
sce) udzielenie cudzoziemcowi prawa obywatelstwa 
krajowego; nadanie szlachectwa komu; nadanie oby- 
watelstwa honorowego przez miasto. Przen.: Da- 
wać I. słowom cudzoziemskim. L. <Śr. Łć. 
indigenatus> 

f Indygiencja, i, blm. nędza, niedostatek: Jaka 
I. rzemieślników, jakie ubóstwo kupców! <Łć. 
indigentia> 



89 



INDYGIENOWAO 

Indygienować, uje, owal k ogo = udzielać mu in- 
dy gUnatu: Kilkadziesiąt osób indygienowano 
i nobilitowano. Kai. Doliński, herbu Sas, z Ha- 
lickiego, indy^ienowany 1657 r. Roi. <Z Łć. 
in;ligemi = krajowiec > 

Indygienowanie, a, blm., czynność cz. Indygie- 
nować. 

! Indygnacja, i, blm. gniew, oburzenie : Zakaza- 
ła mu ten krok bez jej zezwolenia uczynić pod 
karą najwyższej swej indygnacji. Krasz. Rzekł 
z wyrazem największej indygnacji. Zach. Ta I. 
pchała go do pisania, jak niegdyś Jawenala. 
Tars. <Łc\ indignatio> 

Indygo, a, blm., flndyg, flndyga, X Indycht, 
X Indych, X Indyk, X Indykt I. a. Indygowieo, 
Indygowe ziele, Indyohtowe ziele bot. (indigofe- 
ra) roś. » rodziny motylkowatych. 2. a. Indygo- 
tyna chem. barwnik ciemnobłękiiny pochodzenia 
roślinnego (głównie z Indigofera tinctoria), ma- 
jący skład Ci«H, N 3 Oo i przypuszczalną budowę 
C 6 H 4 (CONH)O.C(NHCO)C 6 H 4 . I. rozpuszczalne 
p. Indygokarmin. L purpura = kwas purpurowy 
z indygo. <Hp. indigo, z Łć. indicus *■ indyj- 
eki> 

Indygodwusiarczany kwas, chem. in. kwas 
Sttlfoindygowy*= błękit indy g owy rozpuszczal- 
ny, C 16 H 8 (SO, H)a N 2 O a . < Indygo -j- Dwa + Siar- 
czan^- 

Indygokarmln, u, blm., Karmin niebieski a. In- 
dygo rozpuszczalne farba, używana do malowa- 
nia wodnego, rzadko do olejnego, z krochmalem a. 
innym jakim spoiwem dająca farbkę do bielizny. 
< Indygo -f- Karmin > 

lndygo8iarczany kwas, chem. in. kwas in- 
dygosul tonowy, kwas f eni cy nosulfo- 
nowy =* produkt działania kioasu siarczonego dy- 
miącego na indygo, C 16 H 9 (SO a H)N a 9 . <p. In- 
dygo -f- Siarczany > 

Indygosulfonowy kwa?, chem. p. Indygosiar- 
OZany. < Indygo -f- Sulfonowy > 

Indygotyna, y, blm. chem. p. Indygo. <Nm. 
Indigotin, Fr. indigotine> 

Indygo wiec, wca, Im. wce bot. I. p. Indygo. 
2. p. Niedoszła. <p. Indygo > 

Indygowoblękitny min. odnoszący L do barwy 
błękitnej, pomieszanej z czarną, przypominającej 
barwę indygo. < Indy gowy -f- Błękitny > 

Indygowy przyra. od Indygo. Bot.: Indygowe 
ziele, p. Indygo. Chem.: Biel indy gow& = związek 
bezbarwny, powstający z indyga przez przyłączenie 
wodoru, C :6 H 13 N 3 9 . Farb.: Karmin I. = sole so- 
dowe kwasów indygosiarczanego i indygo dwusiar- 
czanego. 

Indyjski I. bot.: a) Bez I. p. Cedrak. b) X Ber 
I. p. Gryża. 2. zool.: Nosorożec I. p. Nosorożec. 
<Od nazwy kraju Indje> 

Indyk, i, Im. i I. a. gni. Jędyk, Jędor, [In- 
dur, Inda, Jendyk, Hańdyk, Jendor, Jyndor], f Ku- 
ra Kalakucka zool. (raeleagris) ptak kurowaty 
z rodziny penelop: Kwita z byka za indyka. Prz. 
fr=o niekorzystnej zamianie). 2. myśl. drop. Zdr. 
Indyozek, gra. Jedyozek. <Lć. indicus (dom. 
gallus = kogut) indyjski > 

X Indyk, u, blm. p. Indygo. Troć. 

[Indyka, i, Im. ij p. Indyczka: Kury do indyk 
nie należą. Prz. 

X Indykaoja, i, Im. e wskazanie. <Łć\ indi- 
catio> 

jndykator, a, Im. y I. chem. materja obca, któ- 
rej obecność w mieszaninie ciał, działających na 
ekbie chemicznie, pozwala uchwycić koniec reakcji. 



INDYWIDUALIZM 

2. a. Siło skaz przyrząd do notowania pracy, wy- 
konywanej przez maszynę. <Fr. indicateur> 

Indykcja, i, Im. e I. a. Poczet rzymski okres 
lat 15, używany przy obliczaniu kalendarza, 
a w szczególności przy oznaczaniu daty Wielkiej- 
nocy. I. danego roku = reszta, jaka pozostaje przy 
podzieleniu przez 15 liczby tego roku, powiększonej 
o 3. 2. w Im. oznajmienie, zwołanie soboru koś- 
cielnego. 3. f praw. wejście trzeciej osoby do spra- 
wy, prowadzonej pomiędzy dwiema osobami, inter- 
wencja. Sł. wil. <Łć. indictio=sl. ogłoszenie; 
2. podatek; 3. piętnastoletni okres podatkowy > 

Indykolit, u, Im. y min. p. Turmalin. <Now. 
z Gr. indikós = Indyjski -f lithos = kamień >. 

[Indykowy] przym. od Indyk: Pieczeń indy- 
kowa. 

Indykt, u, Im. y: I. rzymski = okres piętnasto- 
letni, używany w bullach papieskich, jako rachuba 
czasu. < Łć. indictum dosł. = zapowiedziane, 
oznajmione; por. Indykcja > 

X Indykt, o, blm. p. Indygo: S»ły bez opłaty 
cła koszenila i I. T. K. 

X Indywiduacja, i, blm. fil. p. Wyosobnienie: 
Zasada indywiduacji. Zmysł ciała jest pier- 
wiastkiem indywiduacji. <Fr. individuation> 

Indywidualista, y, Im. ści fil. zwolennik, wy- 
znawca, przedstawiciel indywidualizmu w teorji a. 
praktyce. <Fr. individualiste> 

Indywidualistycznie przys. od Indywiduali- 
styczny. 

Indywidualistyczny przym. od Indywidualizm: 
Stan szlachecki, najpotężniejszy i najbardziej I. 
na całym Wschodzie, utonął w masie pospoli- 
tego ludu. 

Indywidualizacja, I, blm. fil. I. p. Indywidua- 
lizowanie : Powstała dążność do indywidualizacji, 
to jest uwzględniania osoby przestępcy, jako 
żywej jednostki. 2. p. Indywidualizowanie się. 
<Fr. individualisation> 

Indywidualizm, u, blm. fil. I. pogląd, według 
którego samodzielna jednostka ludzka (indywiduum), 
uzna/e ś. za zasadniczy czynnik ustroju i rozwoju 
społecznego: Protestuje szkoła nowa przeciw mie- 
szaniu pojęć indywidualizmu, tak zwanego ego- 
izmu, i indywidualności, tak. zwanej osobowości 
ludzkiej. Piłat. 2. kierunek życia społecznego, 
odznaczający ś. wybujaniem jednostek, rozwojem ich 
samodzielności umysłowej, moralnej, politycznej. 3. 
I. społeczny a. polityczny = system społeczny, po- 
lityczny a. państwowy, oparty na uznaniu intere- 
sów odrębnej jednostki ludzkiej za csl praw i in- 
stytucji; system polityczny, upatrujący główne za- 
danie państwa w ochronie i regulowaniu ścierają- 
cych ś. interesów jednostek, uznający oryginalną, 
samodzielną jednostkę za cel życia zbiorowego. I. 
bezwzględny = system udzielnego wszechwładztwa 
każdej jednostki; pogląd, przyznający wszystkim 
jednostkom ludzkim jednostajne i pełne prawa czło- 
wieka, bez ustępstw na rzecz jakichkolwiek intere- 
sów zbiorowych. I. względny = system, ograniczają- 
cy prawa jednostki względami interesów zbiorowych. 
I. ekonomiczny = system ekonomicznej niezależności 
jednostki. Przeć. Kolektywizm, Komunizm, Socja- 
lizm. I. etyczny = pogląd, który uznaje moralną 
niezależność i udoskonalenie jednostki za jedyny cel 
moralności. Przeć. Uniwersalizm etyczny. I. este- 
tyczny = pogląd, uznający za jedyne źródło twórczo- 
ści artystycznej i jedyny probierz wartości dzieł ar- 
tystycznych indywidualność a. osobistą odrębność 
artysty. Przeć. Historyzm estetyczny. <Fr. in- 
diyidualisme > 



90 



INDYWIDUALIZOWAĆ 

Indywidualizować, uje, owal fil. J, rozważać po- 
osobno, wydzielać, wyodrębniać osobniki a. indi/ wi- 
dna; rozważać coś, jako odrębną w sobie całość, 
Jako jednostkę o określonych rysach wyodrębniają- 
cych. 2. uwzględniać właściwości osobnicze, za- 
stosowywać do indywidualnych odrębności: I. środki 
wychowawcze, metody lecznicze. 3. w este- 
tyce: nadawać czemuś charakter indywidualny; 
charakteryzować za pomocą rysów, znamionujących 
usposobienie, nastrój chwili: W poezji i malar- 
stwie zaczęto prawdziwie indywidualizować przy- 
rodę, krajobraz dopiero pod wpływem Rousseau; 
przedtyra traktowano je ogólnikowo. I. ś. wyodręb- 
niać ś. jako osobnik ; przybierać rysy indywidual- 
ne; stawać ś. oddzielną, niezależną a. oryginalną 
jednostką; wydzielać ś.. wyosobniać ś. z masy, z ga- 
tunku: Pisarz coraz s. bardziej indywidualizuje, 
coraz wyraźniej staje ś. sobą. Pierwotna masa bez- 
kształtna stopniowo indywidualizuje ś. w kształ- 
ty roślinne i zwierzęce. <Fr. individualiser> 
' Indywidualizowanie, a, blm., Indywidualizacja 
czynność cz. Indywidualizować. 

Indywidualizowanie się, a ś., blm., Indywidua- 
lizacja czynność cz. Indywidualizować ś. 

Indywidualnie fil. przys. od Indywidualny: a) 
p. Osobniczo, b) osobiście, w sposób sobie tylko 
właściwy. 

Indywidualnostka, i, Im. i błahostka indywidual- 
na: Co do ich* indywidualnostek osobniczych, 
pragnąłbym, by ś. nieco roztopiły wszerz. 
Krasiń. 

Indywidualność, i, Im. i rz. od Indywidualny = 
I. to, co stanowi odrębność indywiduum, osobnika, 
osoby, jednostki; ogól cech wyodrębniających osob- 
nika a. osobę: I. duchowa, cielesna, narodowa. 
Poetycka I. Mickiewicza. I. tej okolicy stanowi 
płaski krajobraz. 2. a. Osobistość odrębna, wy- 
bitna, oryginalna osoba: Była to przedewszyst- 
kim wybitna osobistość, I. nie tuzinkowa. <Fr. 
individualite> 

Indywidualny fil. I. p. Osobniczy: Właściwo- 
ści, cechy indywidualne. Przeć. Gatunkowy i Ro- 
dzajowy. 2. osobisty, pewnej tylko osobie właściwy, 
od pewnej osoby nieodłączny: Pogląd I. Zapatry- 
wanie, upodobanie indywidualne. Gospodarstwo 
indywidualne. <Fr. individuel> 

Indywiduum, w lp. nieod., Im. a, ów fil. p. Osob- 
nik. <Łć. individuum> 

f Indzie, f Indziej, [Indziej, Jindze, Jindzi, Jen- 
dzij] przys. gdzieindziej: Tu mierzy, a I. uderzy; 
tu stoi, a I. swe broi. Kn. "W* jednym kraju nie 
znajdziesz wszystkiego: I. jest złoto, I. srebro, 
I. miedź. Nigdzie I. <IN> 

f Indziej, [Indziej] p. Indzie. Błaż. "Wen. Ni- 
gdzie I. Troć. 

f Indzienier, a, Im. owie a. rzy p. Inżynier. L. 

f Indzienierja, i, blm. p. Inżynierja. 

flndzinler, a, Im. rzy a. owie, [Indzinier] p. 
Inżynier: Artylerzystą i wojennym indzinierem 
był Arciszewski w swoim czasie wybrany. 
Remb. 

f Indzinierstwo, a, blm. p. Inżynierja: Starał- 
bym ś., abym indzinierstwa wyuczyć ś. mógł. 
Kraus. 

flndzynier, a, Im. owie a. rzy p. Inżynier: 

Chorągiew piwowarów Niemców, reprezentują- 
ca indzynierów, kolor zielony z ponsowym. Goł. 

f Inedy, f Inegdy, f Inędy przys. innym razem, 
innego czasu, innego dnia: Zawżdy I. Górn. Wię- 
cej, niż kiedy I. <IN> 

t Inegdy p. Inedy. < IN 4- Gdy > 



INFANTERYJNY 

X Inegzekuoia, i, Im. e niewykonanie, niewpro- 
wadzenie w życie: Ustanie domu Jagielońskiego 
jest epoką opuszczenia miast i inegzekucji ich 
przywilejów. Remb. <Now. z Łć. in- = nie-f- 

Egzekucja> 

[Inej, u, Im. e] okiśó, szron na gałęziach drzew. 
<Ukr. inej> 

Ineksprymable, i, blp. spodnie, pantalony: Czar- 
ne I. Orzesz. <Fr. inexprimat)les dosł. =nie- 
wyrażalne> 

f Inekwitacja, i, blm. praw. w Litwie = objęcie 
majątku z wyroku a. wskutek umowy, zwanej za- 
pisem obligacyjnym a. inekwitacjjjnym.', zajazd praw- 
ny. <Śr. Łć. inequitatio» wjazd > 

X Inekwitacyjny przym. od Inekwitacja, obliga- 
cyjny. 

[Ineli] równy: Sytko bydło inele, nićma ta 
mniejsego. <Zara. Jedn-> 

Inercja, i, blm. fiz. p. Bezwładność. <Łć. 
inertia> 

Inercyjny przym. od Inercja: Pozostawanie na 
miejscu inercyjne. Paw. 

f Inędy przys. I. a. [Inędy, Inyndyj, Jinędy] inną 
stroną, inną drogą, gdzieindziej : Kto nie wchodzi 
przeze drzwi, ale wchodzi I., ten jest złodziej. 
B. G. Ja tędy, a on I. 2. p. Inedy. H. Jana. Troć. 
<IN> 

[Infalida, y, Im. dzi] p. Inwalid. 

Infamacja, i, blm. rozgłaszanie publiczne nie- 
pochlebnych o kim wieści, chociażby zgodnych z praw- 
dą: Oskarżony o infamację nie ma prawa do- 
wodzić wobec sądu prawdziwości rozgłaszanych 
przez siebie faktów. Por. Potwarz. 

Infamls, a, Im. y człowiek ben czci, bezecnik, 
niegodziwiec. <Łc. infamis> 

Infamiska, i, Im. i forma z. od łnfamis. 

Infamja, i, blm. I. sądoioe pozbawienie czci, 
odsądzenie od czci: Skazać kogo na infamję. Obok 
banicji istniała i I., która dawała prawo chwy- 
tania obwinionego i karania gardłem. Kraus. 

2. niesława, hańba, bezecność, sromota, nikczemność: 
Szlachta ustawą r. lGTS^zuciła zakałę infamji 
na tych, coby przez używanie cudzoziemskich 
tytułów równość szlachecką obrażali. Lei. <Łć. 
infamia > 

Infamjować, uje, owal, Infamować skazywać na 
infamję, odsądzać od czci: Chorąży koronny po- 
zwolił Wilczka I. Krasz. 

Infamjowanie, a, blm., czynność cz. Infamjo- 
wać. 

Infamować, uje, owal p. Infamjować: Na sej- 
mie infamowany był lat kilka. Roi. <Łć. in- 
famare > 

Infamowanie, a, blm., czynność cz. Infamować. 

Infant, a, Im. Ci I. syn króla hiszpańskiego a. 
portugalskiego. 2. wog. królewicz, książę krwi 
królewskiej: Z infantami śpiewasz, spajasz w to- 
nów plecionkę głos swój z królewskiemi. Krasiń. 

3. przen. żart. wog. dziecko płci męskiej, syn. 
<Łć. infans, 2 pp. infantis= niemowlę, > 

Infanterja, i, blm. woj. wojsko piesze, piechota: 
Gienerał od infanterji. Chorągiew złotników i ze- 
garmistrzów, reprezentujących infanterję. Goł. 
<Fr. infanterie> 

X Infanteryczny p. Infanteryjny : Znajdowało 
ś. jeszcze 426,660 ładunków infanteryoznych. 
T. K. 

Infanteryjny, X Infanteryczny, Infanteryjaki 
przym. od Infanterja, 



fil 



INFANTERYJSKT 

Infanteryjskł p. Infanteryjny : Posyłano instruk- 
cję oficerowi, aby pakował i wysyłał broń in- 
fanteryjską. T. K. 

Infanterzysta, y, Im. śoi żołnierz od piechoty, 
piechur. <Fr. infanteriste> 

Infantka, i, Im. i forma ż. od Infant: I. Anna 
Jagielonka. 

I Infekcja, I, Im. e lek. zarażenie, zarażenie ś.; 
zakażenie. <Łć. infectio> 

! Infekcyjny przym. od Infekcja: Próby infek- 
cyjne z lasecznikami przecinkowemi. Ospa, cho- 
roba infekcyjna (= zaraźliwa, zakaźna). 

Infeodaoja, I, Im. e j>. Infeudacja: Myśl znie- 
ruchomi ś. wskutek infeodacji. Spaś. <Fr. 
infeodation = puszczenie gruntu na lenność> 

X Inferować , uje, cwał wnosić , wnioskować. 
<Łć. inferre> 

X Inferowanie, a, blm., czynność cz. Infero- 
waó. 

X Infestowaó, uje, owal napadać, trapib Bez- 
pieczeństwo dla prowincji, w głębi krajów po- 
łożonych, a tak ciągle infestowanych przez nie- 
spokojnych sąsiadów. Roi. Otóż hultaje, dopiero 
co chcieli mnie I., już to ł tutaj trafili. Kaczk. 
<Łć. infestare> 

X Infestowanie, a, blm., czynność cz. Infesto- 
waó. 

Infeudacja, I, Im. e, Infeodaoja nadanie lenno- 
ści: Miecz Szczerbiec był prawdopodobnie Żóra- 
wiem Krzywoustego, darowanym mu przy infeu- 
dacji na Pomorze i Rugję. Kraus. Nigdy tak 
cesarzowie ani królowie przy infeudacjach za- 
szczycić ś. nie mogli, jak dziś. St. Aug. <Sr. 
Łć. infeudatio> 

I Infiltracja, i, Im. e lek. nacieczenie, nasięk. <Fr. 
infiltration > 

In fi ma, y, Im. y (w dawnej Polsce) najniższa 
klasa w szkole: Infimę minorum praktykował. 
Sienk. Wyjść z infimy. Skądże JW. Pan tak 
prędko po/nał mój rozum, kiedy tylko co wątpił, 
czy ja traktowałem, infimę? Chodź. Pod wąsem 
student z infimy, to jest gramatyki na pamięć 
wyuczonej, szedł do retoryki czyli wymowy. Lei. 
Uczył syntaxim w Krożach, w Nieświeżu in£- 
mę. Syrok. <Łć. infima = najniższa > 

Infimista, y, Im. ści, Infimus uczeń z infimy: 
Potrafisz pisać pod dyktacją? — A wszakżeby to 
i dobry I. potrafił. Chodź. <p. Infima> 

Infimus, a, Im. i p. Infimista. Przen.: smarkacz, 
młokos: A co to, infimusy? Wam podnosić ro- 
kosz na księdza prefekta? Słów. <Łć. infimus 
dosł. = najniższy > 

Infinitezymalny mat. p. Nieskończonostkowy: 

Ilość infinitezymalna. Rachunek I. Gieometrja 
infinitezymalna. <Fr. infinitćsimal > 

Xlnfirmarja, i, Im. e p. Inflrmerja. L. 

X Infirmarka, i, Im. i p. Infirmerka. 

Infirmarz, a, Im. e zakonnik, dozorujący chorych 
w infirmerfi. 

Inflrmerja, i, Im. e, X Infirmarja I. sala cho- 
rych w klasztorze , w zakładzie filantropijnym, 
w więzieniu. 2. X szpital chorych nieuleczalnych. 
Sł. wil. <Fr. infirmerie> 

Infirmerka, i, Im. i, X Infirmarka kobieta 
(szczeg. zakonnica), pielęgnująca chorych w injir- 
merji: Z siostry furtjanki stała ś. infirmerka. 
Zap. 

Ilnflamacja, i, Im. e zapalenie^ zaognienie. <ŁĆ. 
inttammatio> 

X Infleksja, i, Im. e fiz. załamywanie ś. promie- 
ni światła. <Łć. inflexio> 



INFUŁATA 

Infleksjonalny p. Infleksyjny. 

X lnfleksj08kop, U, Im. y narzędzie do przed- 
stawiania załamań promieni światła. <Now. z Łć. 
infl exio = załamanie Ą- Gr. skopós = widz > 

Infleksyjny, Infleksjonalny niemający fleksji, od- 
mian gramatycznych:. Języki infleksyjne. <Now. 
z Łć. inflexus dosł. = zgięty, nagięty > 

Influenca, y, blm. I. lek. nieżyt nagminny, go- 
rączkowy, grypa. 2. wet. choroba zaraźliwa, 
właściwa tylko koniom, panujący u koni katar, za- 
raza piersiowa. <Włos. influenza > 

Influencja, i, Im. e, X Influks I. Xwpływ, szczeg. 
ciał niebieskich na ziemię: Słońce, miesiąc swoje 
intiuencje wylewa na rzeczy pod sobą położone. 
Troć. Przen.: Hiszpanom zrobił król bałwana, 
którego nazwał Preponderencją polityczną a. 
Influencja polityczną, czyli mocą i władzą. Mick. 
2. fiz. wpływ, działanie przez wpływ, szczeg. wzbu- 
dzanie czyli rozkład elektryczności i magnetyzmu: 
Elektryczność przez influencję p. Elektryczność. 
<Now. z Łć. influo = wpływam > 

1. Influenoyjny przym. od Influenca: Influen- 
cyjne zapalenie płuc. 

2. Influenoyjny przym. od Influencja: Influen- 
cy j no maszyny elektryczne = maszyny elektryczne 
nowej konstrukcji, działające przez wpływ, dla od- 
różnienia ich od maszyn dawnych, działających 
przez tarcie. 

X Influks, u, Im. y p. Influencja. Urzęd., Troć. 
<Łć. influxus> 

In foljo p. Foljo. 

Informacja, I, Im. e objaśnienie, wskazówka: 
Dać komu informację. <Łć. informatio> 

Informacyjnie przys. od Informacyjny: Zada- 
nie to pojmuje tylko I. 

Informacyjny przym. od Informacja, udzielający 
objaśnień, wiadomości: Kantor I. Biuro informa- 
cyjne nędzy wyjątkowej. Gazeta informacyjna. 
Dział I. w gazecie. 

Informator, a, Im. owie a. rzy ten, co infor- 
muje: Nasunęły ś. jeszcze inne powody niedo- 
wierzania rzetelności informatorów. Szaj. <Łć. 
informator > 

Informatorka, i, Im. i forma ż. od Informator. 

Informować, uje, owal kogo o czym = udzielać 
mu informacji, objaśniać, oświecać, uwiadamiać: 
Nie wiecie o świeżo zaszłych tu wypadkach, 
chętnie więc was informuję. I. ś. zasięgać infor- 
macji, dopytywać ś., dowiadyioać ś. <ŁĆ. infoF- 
mare> 

Informowanie, a, blm., czynność cz. Informo- 
wać. 

Informowanie się, a ś., blm., czynność cz. In- 
formować ś. 

! Infrakcja, I, Im. e złamanie umoyyy, zerwanie 
układów. <Łć. infraetio> 

X Infulacja, I, Im. e p. Infuła. 

Infuła, y, Im. y I. mitra biskupia. 2. XL pa- 
pieska = tjara. 3. przen. a. X Infulacja dosto- 
jeństwo biskupie, biskupstwo : Sięgać po infułę. 
<Łó. infuła > 

Infułat, a, Im. ci, X Infulowany prałat, mający 
prawo używania infuły i pastorału: Otóż nam do- 
godził poczciwy Kin! gdyby nie kalwin, zrobił- 
bym go, panie kochanku, infułatem ołyckim. 
Chodź. <Łć. infulatus> 

Infułata, y, Im. y probostwo, do którego przy- 
wiązane jest prawo noszenia infuły : Probostwo a. 
I, ołycka. Troć, 



92 



INFCJŁATOWY 



INICJOWAĆ 



Infufatowy przyin. od Infułat: Donaty wę zło- 
żyli wyżsi duchowni ze wszystkich biskupstw, 
opactw, probostw, które są. infułatowe. Paw. 

Infufazja, i, Im. e mieszkanie infułata: Jak nie 
na infułazji z księżmi, lub na zamku z oficja- 
listami, nie miał z kim gadać. Krasz. <Od in- 
fułat > 

Infulka, i, Im. I bot. (helvella infuła) grzyb 
z rodzaju piestrzenicy. 

X Iflfułowany mający przywilej używania infuły: 
Probostwo infułowane. Sł. wil. X Infułowany, ego, 
Im. i rz. p. Infułat; 

Infuzja, i, lin. e I. ^moczenie w celu otrzyma- 
nia wyciągu. Troć. 2. X roztwór, otrzymany przez 
moczenie jakiego ciała. 3. piw., in. metoda i n- 
fuzyjna, metoda wyciągowa = doprowa- 
dzenie zacieru słodowego do stopnia cukrowania ś. 
(60° R.) przez zaparzanie gorącą wodą, w prze- 
ciwstawieniu do dekokcji. <ŁĆ. infusio> 

Infuzorka, i, Im. I apt. naczynie ze szczelną 
przykrywką do naparzania ziół a. korzeni. < Z Łć. 
in i usor = nalewacz > 

Infuzyjny przym. od Infuzja: Metoda infuzyjna 
p. Infuzja. 

Ingar, a, lra. y narzędzie bednarskie do robienia 
uszu u naczyń: I. cyrklowy = nói do wyrzynania 
dziur w kufach. <Może z Nm. einbohren = wświ- 
drować> 

t Ingi przys. przedtym, ongi, niegdyś: Dawid 
grał rękoma swe mi, jako I. Leop. ( = jako przed- 
tym. Bud., Wuj A <IN> 

[Ingier, gra, Im. gry] świder bednarski. <p. 
Ingar > 

Ingierencja, I, blm. mieszanie ś. do czego, wtrą- 
canie ś., interwencja: Nawoływał do umiarkowa- 
nej ingierencji rządowej w gospodarstwie spo- 
łecznym. <Now. z Łć. ingerere se = mieszać ś\> 

t Ingiernina, y, Im. y strój kobiecy, przejęty od 
Szwedów i będący w modzie w XVII wieku. Goł. 
Nastały teraz dziwne w strojach raanjery z cu- 
dzoziemskich alamod: krymki, szwedki, nocenty, 
ankry, ingierniny. Tw. < Może w związku 
z Włos. guarnire, guernire = garnirować> 

X Ingierszal, u, blm. rodzaj tkaniny: Suknia 
czarna z tak zwanego wówczas ingierszalu. 
Kórz. <?> 

X Ingierszalowy przym. od Ingierszal : W ta- 
jemnicy sprowadziła z domu ingierszalową 
suknię. Byk. 

Ingować, uje, ował, Tyngować kuch. namazy- 
waó tłustością: I. rybę. Inguj ryby masłem, oliwą. 
Troć. <Z Łć. unguere = mazać, smarować > 

t Ingować, uje, owal gór. = Hangować. 

Ingowanie, a, blm., czynność cz. Ingować. 

Ingredjencje, i, blp. przyprawy, domieszki, czę- 
ści składowe mieszaniny: Te półmiski kontuzów, 
arkasów, bleraasów, z ingredjencjami pomuchl, 
figatelów. Mick. <Łó. ingredientia Im. ni.= 
rzeczy wchodzące > 

Ingres, u, Im. y uroczyste wejście, wjazd nowo- 
mianowanych biskupów t wojewodów, slarostóu) gro- 
dowych. <Łć. ingressus> 

Ingresja, I, Im. e morza, gie. -zalew lądu przez 
morze, bez abrazji. <Łć. ingressio> 

Ingrosacja, i, Im. e p. Ingrosowanle. <Śr. Łć. 
ingrossatio > 

Ingrosaoyjny przym. od Ingrosaoja: Księgi in- 
grosacyjne. 

Ingrosator, a, Im. owie a. rzy ten, co ingrosuje. 
<Sr. Łó. ingrosśator> 



Ingrosówaó, uje, owal wpisywać do ksiąg, szczeg. 
hipotecznych. < Śr. Łć. ingrossare> 

Ingrosowanie, a, blm., Ingrosacja czynność cz. 
Ingrosować. 

Ingrycht, u, Im. y, Ingryft ślus. przegródka 
w zamku, przechodząca przez bródkę klucza przy 
otwieraniu: Zamek z ingrychtem a. zamek in- 
grychtowy. <Nm. Eingerichte> 

Ingrychtowy przym. od Ingrycht: Zamek I. 
( -zamek z ingrychtem). Deka ma być ingrychto- 
wa. Przywilej ślusarzy lubelskich r. 1616. 

Ingryft, u., Im. y p. Ingrycht. 

f Inhak, U, Im. i gór. hak do zaczepiania koni 
przy kołowrocie konnym. <ZNm. einhaken, Dnm. 
inhaken = zaczepić, zahaczyć > 

I Inhalacja, i, Im. e lek. i bot. wziewanie, wdy- 
chanie. <Łć. inhalatio> 

{Inhalacyjny przym. od Inhalacja: Zakład I. 

Inhalator, a, Im. y przyrząd do robienia inhala- 
cji. <Now. z Łć. inhalare = wziewać> 

Inherencja, i, blm. fil. tkwienie w czymś z isto- 
ty rzeczy, z zasady, z przyrodzenia, z konieczności; 
taki stosunek cechy, właściwości a. przymiotu do 
rzeczy a. substancji, gdy cecha tkwi w rzeczy z ko- 
nieczności, gdy rzecz nie mogłaby istnieć a. nie da 
ś. pomyśleć bez tej cechy. Przeć. Przypadłość. 
<Now. z Łć. inhaereo = tkwię > 

Inhibicja, i, Im. e wstrzymanie biegu sprawy są- 
dowej przez władzę królewską (w Litwie = list za- 
powiedni, suspensa); wog. wstrzymanie, niedopuszcze- 
nie: I. biskupa krakowskiego Załuskiego, pod 
wielkiemi klątwami, rozerwała ten pojedynek. 
Mat. <Łć. inhibitio> 

X Inhumacja, i, Im. e pogrzebanie, pochowanie 
w ziemi. <Fr. inhumation> 

Inicjacja, l f Im. e p. Inicjowanie. <Łć. initia- 
tio> 

Inicjalny przym. od Inicjał: Inicjalne litery. 
Moraw. (=inicjały). X Inicjalny, ego, Im. i rz. p. 
Inicjator: Z izby poselskiej wymieciono w piątek 
inicjalnych. Fred. A. <Łó. inicialis> 

Inicjał, u, Im. y I. częś. w Im, początkowa li- 
tera imienia a. nazwiska czyjego: Dotychczasowe- 
mi inicjałami kolei warszawsko-terespolskiej by- 
ły litery W. T., złożone na krzyż. 2. druk. li- 
tera ozdobną, duża, zaczynająca dzieło a. rozdział. 
<Łć. initialls=s początkowy > 

Inicjant, a. Im. ol p. Inicjator: Nieustraszony 
niczym I. oświadczył, że na wszystko gotów. 
Ochoć. <Łć. initians, 2 pp. initiantis = zaczy- 
nający > 

Inicjator, a, Im. owie a. rzy, Inicjant, X Ini- 
cjalny ten, co występuje z inicjatywą, projekto- 
dawca. <Łć. initiator> 

Inicjatorka, i, Im. i forma ż. od Inicjator. 

Inicjatorski przym. od Inicjator. 

Inicjatywa, y, Im. y projekt, zamysł, zapoczątko- 
wanie czego, wystąpienie z projektem: Powziąć ini- 
cjatywę. Wystąpić z inicjatywą. Jemu ś. zda- 
wało, że I. każdego ruchu musi wyjść* z góry, 
od herbowników, że od nich zależy byt kraju. 
Bał. <Fr. ini(iative> 

I nic jonować, uje, ował p. Iniojować. 

Iniojonowanie, a, blm., czynność 'cz. Inlojono- 
wać. 

Iniojować, uje, owal, Iniojonować I. dawać ini- 
cjatywę, występować z inicjatywą, projektować, rzu- 
cać myśl, pobudzać do czego: Hrabia ma to sobie 
za punkt honoru, ażeby kraj I. do tych szlachet- 
nych sabaw. Krasz.- 2. wtajemniczać nowowstę- 



93 



INICJOWANIE 



INKONGRUENCJA 



pujących do towarzystwa, szczeg. tajnego. <Łć. 
ini tiarę > 

Inicjowanie, a, blin., Inicjacja czynność cz. Ini- 
cjować. 

[Iniuchno, Co jeno, Co ino] tylko co, właśnie, 
zaledwie, slcoro tylko. <IN> 

Ilnjekcja, i, Im e lek. wstrzykiwanie: Leczono 
injekcjami anty toksyny ogółem 124 dyftery- 
tyeznych dzieci. <ŁĆ. injeefio> 

Ilnjekcyjny przym. od Injekcja. 

X Injunkcja, i, Im. e zalecenie: Mieli nawet od 
marszałka trybunalskiego injunkej^, aby żaden 
u muie nie bywał nawet na obiedzie. Mat. <Łć\ 
injunctio> 

I Injurja, I, Im. e krzywda , nie sprawiedliwość", 
obelga, obraza, zniewaga. <Łó. injnria> 

Inka, f, lra. owie, 1 Inkas tytuł króla peruwjań- 
skiego. <Z języków amerykańs.> 

X Inkalust, u, Im. y p. Inkaust: I. purpurowy 
używany był od cesarzów carogrodzkich. Cz. 

X Inkameracja, i, Im. e przyłączenie ziemi do 
majątku duchownego ; wcielenie dochodu. Sł. wil. 
<Śr. Łć. incaraeratio > 

Inkantaoja, i, Im. e zaklęcie, zamawianie : Naj- 
wyższa was inkantacją na nieśmiertelność za- 
kląłem. Słów. W śpiewach obrzędowych, inkan- 
tacjach osiągnął pożądaną, prostotę. Chm. Śpie- 
wy obrzędowe, gusła i inkantacje są niekiedy 
dosłownie z gminnej poezji wzięte. Mick. <Lć. 
incantatio> 

X Inkarceracja, i, blm. p. Inkarcerowanie. 
< Śr. Łć. incarceratio > 

X Inkaroerat, a, Im. ci człowiek inkarcerowamf, 
więzień, aresztant: Indukta sprawy o dzieciobój- 
stwo, przez Żydów inkarceratów spraktykowa- 
ne. Sal. <Śr. Łć. incarceratus> 

X Inkaroerować, Uje, owal osadzać w więzie- 
niu: Przecie nie zechcecie nas I.? Kaczk. <Śr. 
Łć. incarcerare> 

X Inkarcerowanie, a, blm., x Inkaroeracja 
czynność oz. Inkaroerować. 

Inkarnaoja, i, lin. e I. wcielenie. 2. (u mala- 
rzy) koloryt ciała ludzkiego. <ŁĆ. incarnatio> 

Inkarnat, u, Im. y kolor cielisty, blado-różowy. 
<Łć. incarnatus dosł. = wcielony > 

Inkarnatka, i, blm. koniczyna szkarłatna. 

Inkarnatowy przym. od Inkarnat: Kolor I. 

! Inkas, a, Im. y p. Inka: Europejska zbrodnia 
napełniła lasy, pod Kortezów mieczami padały 
inkasy. Słów. 

Inkasa, y, blm. han. p. Inkasowanie. <Włos. 
incasso > 

Inkasent, a, lra. ci ojic/alisla, inkasujący na- 
leżności. <Nm. Incassent> 

Inkaso nieod. han. p. Inkasowanie. 

Inkasować, uje, owal ściąaać 7iależności, celem 
przelania ich do kasy: I. weksle, rachunki, raty, 
składki. <Włos. incassare> 

Inkasowanie, a, blm., Inkasa, Inkaso czynność 
cz. Inkasować. 

X Inkasztelacia, i, blm. p. Inkasztelowanie: 

W przeciągu jednego roku pomarli nędzną, śmier- 
cią wszyscy sprawcowie inkasztelacji. Szaj. 
<Z "Włos. incastellare =» zamknąć w zamku > 

X Inkasztelować, uje, owal zamknąć w kaszte- 
lu, uwięzić w zamku, wsadzić do twierdzy ; obwa- 
rować kasztelami: W dalszej wojnie inkasztelo- 
wany został kościół. Szaj. 

X Inkasztelowanie, a, blm., X Inkasztelacja 
czynność cz. Inkasztelować. 



X Inkaust, u, lra. y, X Inkalust, fEnkawst 
atrament. <Gr. ćnkauston dosł. = coś wypalo- 
nego > 

X Inkaustowy przym. od Inkaust: Plama in- 
kaustowa. 

Inklinacja, i, Im. 8 I. skłonność, pociąg, przy- 
chylanie ś. do kogo, pochopność do czego. 2. fiz. 
p. Nachylenie. 3. lek. pochylenie. <Łć. incli- 
natio> 

Inklmatorjum w lp. nieod., Im. a, ów fiz. buso- 
la nachyleń. <Now. z Łć. inclinare = nachylać > 

X Inklinować, uje, owal przechylać, zjednywać, 
pociągać: Mimowolnie serca ku sobie inklinował. 
Łoź. X l« Ś. skłaniać ś., kłonić ś , ciągnąć do ko- 
go, do czego, mieć ś. ku komu, ku czemu: Panię- 
ta prawie wszystkie inklinowali ś. do niej. Mat. 
<Łć. inplinare> 

X Inklinowanie, a, blm., czynność cz. Inklino- 
wać. 

X Inklinowanie się, a ś., blm., czynność cz. In- 
klinować ś. 

X Inklinowany skłonny, pochopny, chętny: Jako 
mnie zawsze odrażała nierzetelność ehorążego 
liwskiego, a Zabielło pisał do ranie, ofiarują" 
mi siostrzenicę swoja, tak tym więcej byłem 1. 
Mat. 

X Inkludować, uje, owal włączać; załączać: Pięć- 
dziesiąt osób, inkludując w to przyjacioły, słu- 
gi i czeladź. Mat. Pisałem do nich Jisty, któ- 
rych kopje inkluduję. Puł. <Łć. includere> 

Xlukludowanie, a, blm., czynność cz. Inklu 
dować. 

Inkłuz, a, lra. y, X Inkluza, [Jankluz, AngluzJ 
przedmiot, w którym ma siedzieć zły duch, poma 
gający zabobonnikom; pieniądz czarodziejski: Czy 
inkluza nie ma, którym nęci i teraz, że sześć 
w nim ś. kocha bez pamięci? Zabł. Za kupiono 
przez siebie towary i bydło płacił inkluzami. 
które z cudzych kalet same wracały do niego. 
Kaczk. <Łó. inclusus dosł. = zamknięty > 

X Inkluza, y, Im. y p. Inkluz: Ma inkluzę, dla 
której go żadne nie bierze żelazo. Boli. 

Inkluzowy przym. od Inkluz: Pieniądz I. 

! inkluzywe fil. p. lep. Włącznie. Przeć. Eksklu- 
zywe. <Łć. inclusive> 

1. Inkognito przys. skrycie, pod cudzym nazwi- 
skiem: Jechać I. <Z Łć. incognitus = nieznany, 
"Włos. Fr. incognito > 

2. Inkognito nieod. rz. ukrywanie ś. pod cu- 
dzym nazwiskiem: Zachowywać I. 

Inkolat, u, Im. y p. Indygienat: Przez udzie- 
lenie inkolatu zaliczeni zostali do szlachty pro- 
wincji. "Wag. <Łć. incolatus> 

X Inkomodować, uje, owal kogo -niepokoić, tru- 
dzić, fatygować go ; przeszkadzać mu : Przebacz, 
wasza mość, że go w nabożeństwie inkomodujo. 
S : .enk. X I. ś. niepokoić ś., trudzić ś., fatygować 
ś., przeszkadzać sobk: Dla takiego tałałajstwa 
musimy ś. I. Sienk. <Fr. incommoder> 

X Inkomodowanic, a, blm., czynność cz. Inko- 
modować. 

X Inkomodowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Inkomodować ś. 

Inkompetencja, i, blm. niekompetentność , nie- 
właściwość sądu a. innej władzy. <Fr. incompe- 
tence> 

Inkompetentny nie mający prawa a. kwalifika- 
cji do sądzenia, niekompetentny. <Z Łć. iucom- 
petenter = niewłaściwie > 

! Inkongruencja, i, blm. niezgodność, niewłaści- 
wość: Stąd owa pewna I., pewna nwuHcowość 



94 



INKONSEKWENCJA 

ówczesnych dzieł sztuki. Ant. Wynik inkongru- 
tncji pomiędzy władzami intelektualnerai a uczu- 
fiowoscią. Kozł. <Łć. późń. ineongruentia> 

Inkonsekwencja, i, Im. e p. Niekonsekwencja. 
<Łć. inconsequentia> 

X Inkonsekwentny niekonsekwentny, nielogiczny. 
<Łć: inconseąuens, 2 pp. inconsequeQtis> 

X Inkonwenjencja, i, Im. e niedogodność: Czy- 
ni go odpowiedzialnym za inkonwenjencje, ja- 
kieby w przeciwnym razie dla Polski i dla służ- 
by ich pani wynikł?. St. Aug. <Łć. inconye- 
nientia = niestosowność > 

X Inkorporacja, i, Im. ę p. Inkorporowanie. 

<ŁĆ. incorporatio = wcielenie > 

X Inkorporaoyjny przym. od Inkorporacja: Zie- 
mię Bełska, dyplomatom inkorporacyjnym do 
państwa swojego wcielił. Stadn. 

X Inkorporować , uje, owal wcielać , włączać: 
Jedno lub kilka starostw grodowych mogły być* 
inkorporowane do innych wybitniejszych. Bale. 
< Łć. incorporare > 

X Inkorporowanie , a, blm., X Inkorporacja 
czynność cz. Inkorporować. 

Inkru8tacja, i, Im. e I. wykładanie przedmiotów 
zlotem, hebanem, marmurem, gipsem, mozajką, per- 
łową konchą i t. d. 2, min. p. Oskorupienie. <Łć. 
incrustatio> 

Inkrustat, u, Im. y min. p. Oskorupienie. <Łć. 

inerustaius dosł. = powleczony > 

Inkrustować, uje, owal ioykladać zlotem, heba- 
nem, marmurem, gipsem, mozajką, perłową konchą 
i t.p., rolno na czym inkrustacje, stoi. adro- 
wać. <Łć. inorustare> 

Inkrustowanie, a, blm., czynność cz. Inkrusto- 
wać. * 

[Inkrutowiuy, in, blp.] p. Inkurtowiny: W Litwie 
zły to znak płakać w dniu inkrutowin. Mick. 
<p. Inkurtowiny > 

Inkryminować, uje, owal komu co m zarzucać 
mu co, obwiniać go o co: I. komu przestępstwo. 
Spalenie przez kata dzieła inkryminowanego. 
Kraus. ( = potępionego). Trybunał skazał na 
spalenie przez Kata rękę winowajcy, która ś. 
poważyła skreślić inkryminowane bluźnierstwo. 
Kraus. <Fr. incriminer> 

Inkryminowanie, a, blm., czynność cz. Inkry- 
minować. 

[Inkszy] p. Inny. 

Inkub, a^ Im. y, Przytoinik duch złośliwy: Ważne 
są imrona Beruty i Latawca, który po wypędze- 
niu z piekieł został inkubem. Inni autorowie 
zwali go przyłożnikiem. Mat. I. <Łć. późń. in- 
cubus> 

f Inkuba, y, lra. y zmizanie nocne. Sień. <p. 
Inkub> 

Ilnkubaoja, i, Im. e I. wysiadywanie piskląt, 
siedzenie na jajach. Żart : Odprawiali za mnie 
inkubację. Sienk. 2. przeciąg czasu od chwili 
zarażenia ś. aż do ukazania ś. pierwszych ohja- 
wów choroby, in. okres inkubacyjny. <Łć. 
ineubatio > 

! Inkubacyjny przym. od Inkubacja: Okres I. 
p. Inkubacja. 

Inkubator, a, Im. y przyrząd do wylęgania dro- 
biu z jaj, in. wylęgać z: I. elektryczny. <Łć. 
ineubator dosł. = leżący > 

X Inkulkować, uje, owal wmawiać, wpajać, wra- 
żać, wdrażać: Snadniej teraz waszmośeiom bę- 
dzie brata Bogusława żenić, inkulkowawszy mu, 
żeby na to pamiętał, co my gwoli nim wszyst- 



INKWIZYT 

kim czynimy. Kraus. O życzliwości swej ku 
Waszej Książęcej Mości iakulkował siła. Kraus. 
<Łć. inculcare> 

X Inkulkowanie, a, blm., czynność cz. Inkulko- 
wać. 

X Inkulpacja, i, Im. e obwinienie, oskarżenie. 
<l*6. inculpatio> 

Xlnkulpat, a, Im. cl obwiniony, oskarżony. 
<Łć. inculpatus> 

X Snkulpować, uje, owal, X Inkuzowaó pi pi- 
sywać winę, obwiniać^ oskarżać: A jakim t'0 pra- 
wem może mnie o to kto L? Kaczk. <Łć. in- 
culpare > 

X Inkulpowanfe, a, blm., czynność cz. Inkulpo 
wać. 

Inkunabuł, u, Im. y zwykle w Im. nafpierwszy 
druk, książka, drukowana od wynalezienia druku 
do początku wieku XVI. <ŁĆ. incunabula Im. 
dosł. =» kolebka, początek > 

[Inkurka, i, Im. I] p. Rankor. 

Inkursja, i, Im. e napad, na/azdt Bronić od in- 
kursji tatarskiej. Na Chortycy zawsze stawała 
załoga kozacka od inkursji tatarskiej. Sienk. 
Pana Asesora wzywają na śledztwo... o inkur- 
sja, to jest o najazd granicy. Mick. <Łć. in- 
cursio > 

[Inkurtowiny, in, blp., Inkrutowin/, Krutowiny] 

uroczystość, którą gospodarz obcho'azi, wnosząc ś. 
do nowego mieszkania, wnodny, wprowadziny, in- 
stalacja. <Lit. inkurtt\ves> 

X Inkuzować, uje, ował p Inkulpować : Regl- 
mentafz litewski napadł z furją na Poniatow- 
skiego, wojewodę mazowieckiego, regimentarza 
koronnego, inkuzując go być przyczyną śmierci 
królewskiej. Mat. <Łć. incusare> 

X Inkuzowanie, a, blm., czynność cz. Inkuzo 
wać. 

Inkuzy, ów, blp. medale ile odbite. <Łć. in- 
cusus = nie odbity > 

X Inkwaterunek, nku, Im. nki p. Kwaterunek: 
Gniewają go inkwaterunki i porcje saskie, na- 
łożone na prymasowskie dobra. Jaroch. Pogro- 
ził mu pożogą dóbr i ciężkiemi inkwaterunka- 
mi. Jaroch. <Nm. Einquartierung> 

Inkwirent, a, Im. ci, Inkwizytor urzędnik pro- 
wadzący śledztwo, indagator, sędzia śledczy. <Łó. 
inquirens, 2 pp. inąuirentis = śledzący, bada- 
JW> 

Inkwirować, uje, ował badać sądownie i indago- 
wać, śledzić. <ŁĆ. inquirere> 

Inkwirowanie, a, blm , czynność ez. Inkwiro- 
wai. 

Inkwizycja, i, Im. e I. badanie sądowe, inkwi* 
rowanie, indaaacja, śledztwo: Roku 1592 odprawił 
ś. sławny sejm pod imieniem inkwizycji, na któ- 
rym sprawy i listy króla Zygmunta III, tyczące 
Ś. Austryjaków, roztrząsano. Nar. 2. sąd du- 
chowny, niek. świecki do śledzenia i karania kace- 
rzy a. przestępców politycznych: I. hiszpańska. I. 
święta, jako duchowny sąd w Rzymie, i dziś wy- 
daje niekiedy swe encykliki, zapobiegające he- 
rezjom. Sł. wil. I. wenecka. <ŁĆ. inquisitio> 

Inkwizycyjny przym. od Inkwizycja, Inkwizy- 
toryjny, śledczy: Krajami inkwizycyjnemi zwały 
ś. te, w których znajdowała ś. inkwizycja 
Sejm L, odbyty za Zygmunta III w r. 1592 
System I. 

Inkwizyt I. a, Im. Oi oskarżony o przestępstwo, zo- 
stający pod śledztwem. 2. [I.] u, blm. areszt śled- 
czy: Siedzi&ł bez pół roku w inkwizycie. 



95 



INKWIZYTOR 

Inkwizytor, a, Im. owie I. p. Inkwirent. 2. 

członek inkwizycji: Wielki I. = przełożony _ inkwi- 
zycji hiszpańskiej a. weneckiej. <Łć. inq«isitor> 

łnkwizytorka, i, Im. i forma ż. od Inkwizytor: 
Trudno ś. było oprzeć tej inkwizytorce. Krasz. 
( = Kobiecie dopytującej ś. skwapliwie). 

Inkwizytorski przym. od Inkwizytor: Urząd I. 
/.aczął ś. za Grzegorza IX. Birk. Po inkwizy- 
torski! przys. jak inkwizytor. 

Inkwizytoryjny p. Inkwizycyjny. 

! Snnerwacja, i, blin. anat. nerwy należące do 
danego narządu, u n e r w i e nie, nanerwienie: 
l. serea, żołądka. <Now. z Łć. in = do, o-f-ner- 
vus=nerw> 

[Inno] p. Jeno. 

Innobarwny, X Innobarwy, Innokolorowy innej 
barwy, nie takiego koloru. < Inny + Barwa > 

X Innobarwy p. Innobarwny. 

Xlnnobyt, u, blm. byt inny a. przeobrażony: 
O! jeśli myślicie z Heglem, że czysta idea na 
świecie zjawiona wszędy w swoim innobycie ży- 
je: to w całym Ladawy powiecie nigdzie w smut- 
niejszym ona wołokicie, nigdzie na gorszej nie 
była dyjecie, jak w tym człowieku, ta idea 
czysta, z która on cały — wyglądał jak glista. 
Słów. < Inny -f Byt > 

X Innocent, a, Im. ci człowiek naiwny, ^ Bogu 
ducha winien, prostaczek: Otóż są te miodowe 
.słówka, na które łapią was innocentów. Byk. 
<Łó. innocens, 2 pp. innocentis = niewinny > 

Innogatunkowy który jest innego gatunku. < In- 
ny-}- Cratunek > 

Innoglosy odmiennego głosu. < Inny -j- Głos > 

Xlnnoistnie przys. o i Innoistny. 

X Innoistny innej, różnej istności. < Inny -f- 
lstny> 

Innojęzycznie przys. od Innojęzyczny. <Inny 
-f- Języczny > 

Innojęzyczny nie mówiący tym samym językiem; 
mównicy innym, odmiennym językiem. 

Innokolorowy p. Innobarwny. <Inny-j-Ko- 
Ior> 

X Innoksztalt, u, Im. y inny, różny, odmienny 
kształt. <Inny -f Kształt > 

Innokształtny, X Innoksztalty innego, różnego, 
odmiennego kształtu. 

X Innoksztalty p. Innokształtny. 

Innolioy mający inne lice, odmienną twarz, nie- 
podobny z twarzy. < Inny -f- Lice > 

Innomaścisty innej, odmiennej maści, barwy, in- 
nobarwny: Czyliż temperament zwierząt zupełnie 
czarnych, jest złośliwszy i dzikszy od innoma- 
ścistyoh? Sł. wil. < Inny + Maść > 

X Innomądrość, i, blm. mądrość w innych rze- 
czach. < IN 4- Mądrość > 

X lnnomyślnie przys. od Innomyślny. <Inny 
-j-Myśl> 

X Innomyślny nie myślący tak samo, mający 
myśl inną, odmienną. 

X Innoplemiennik, a, lin. cy człowiek innego 
plemienia, różnoplemiennik. < Inny -{- Plemię > 

Innoplemienny należący do innego plemienia, 
róznoplemienny : Państwa zachodniej Europy po- 
wstały przez ujarzmienie dawnej krajowej lud- 
ności od nowych innoplemiennych zdobywców. 
Szaj. 

Innorasowieo, wca, lin. woy człowiek innej rasy. 
< Inny -f- Rasa > 

X Innorodność, i, blm. rz. od Innorodny, p. 
Heterogienja. < Inny + ROD > 



INNY 

X Innorodny innego rodu, rodzaju, fil. hetero- 

gieniczny: Podobieństwo psów do zwierząt 
innorodnyeh. Gminnośó oparła ś. o I. element, 
jaki ś. w państwie litewskim rozwinął. Lei. 

Innostronnie przys. od lnno3tronny: Trzeba, 
abyś postąpił stosownie do tego, jak ci wiado- 
mość o tym, połączona z innemi wiadomościa- 
mi, I. postąpić rozkaże. Orzesz. < Inny -|~ Stro- 
na > 

Innostronny I. pochodzący z innych stron, cudzo- 
ziemski: W innostronny eh krajach naczelników 
stopa buntujące ś. panki zniżyła do chłopa. Mick. 
2. (o punkcie widzenia, sądzie) różny, odmienny. 

Innoszczepca, y, Im. y człowiek innego szczepu. 
<Inny -f- Szczep > 

X Inność, i, blm. rz. od Inny. <IN> 

Innotescencja, I, Im. e I. X uwiadomienie, oznaj' 
mienie. 2. praw. wezwanie do sądu. <Śr. Łć. 
innotescentia> 

Innowacja, i, Im. 6 I. wprowadzenie czegoś no- 
wego, nowatorstwo, nowy obyczaj, nowość, reforma. 
2. X odnowienie: I. (przywileju) z r. 1408 bardzo 
szczegółowo opisuje pieczęć. Kęt. <Łć. inno- 
vatio> 

Innowator, a, Im. owie a. rzy ten, co wprowa- 
dza innowacje: Była to tylko wymówka innowa- 
tora. Jeż. <Now. z Łć. innovare = odnawiać > 

Innowatorka, i, Im. I forma ż. od Innowator. 

Innowierca, y, Im. y, x Innowiernik, xlno- 
wierca, X Inowiernik człowiek innego wyznania, 
wyznający inną religję , różnowierca. < Inny -\- 
Wiara> 

Innowierozy przym. od Innowierca: Kanclerz 
siostrę swą przyrodnią, niekatoliczkę, wydajał 
za Działyńskiego, młodzieńca innowierczych 
przekonań. Mor. K. 

X Innowiernik, a, Im. oy p. Innowierca. Sak. 

Innowierstwo, a, blm. wyznawanie innej religji, 
należenie do innego wyznania, różnowierstwo. 

X Innoziemiec, mca, Im. mcy cudzoziemiec, obco- 
krajowiec. < Inny -f- Z i e mia > 

X Innoziemski cudzoziemski: Ustanawia Ło- 
kietek, aby odtąd żaden sandecki, węgierski lub 
I. kupiec, jadąc z miedzią lub z jakiemikolwiek 
towary, nie ważył ś. objeżdżać Krakowa. Szaj. 

X Innówka, i, Im. i alegorja. <IN> 

X Innuować, uje, owal napomykać, dawaó do 
zrozumienia: Innuował, że tę sprawę trzeba dać 
ad satisfactionem usque et saturitatem plebi, 
Kraus. Innuował to matriraonium królewicowi 
duńskiemu. Kraus. <Łć. innuere> 

X Innuowanie, a, blm., czynność cz. Innuować. 

Inny, Inszy, finy, fHinny, [lny, Inkszy, Jenny, 
Jenszy, Intszy, Hynszy] I. nie ten: Kiedy tai, 
to co innego. Z innej beczki zacząć (=mówi6 
o czym innym). Już to nic innego, tylko on tego 
figla spłatał ( = nie inaczej). Nie pozostaje mi 
nic innego, jak tylko pożegnać państwa. Inną 
rażą a. innym razem. Między innemi czytamy... 
Mick. Kto I. a. I., ego, Im. i rz. inny człowiek, dru- 
gi: Szli inni w inne strony. Jedni bi6gali piecho- 
ta, drudzy lecieli do koni, inni śmieli ś., inni 
pjfakali, składali ręce. Sienk. Na co mają inni 
cierpieć ze mną niewinnie! Kto I. nie zniósłby 
tego. Ty zostań ze mną, a inni niech idą 
(= reszta). Inna a. Insza (dom. rzecz) a. co in- 
nego = różna, odmienna nzecz: Inna jest żyć bez 
zbrodni, inna poznać zbrodnie. Mick. 2. nie 
taki, odmienny, nowy, niepodobny do siebie: I. już 
teraz (=poprawił ś. a. popsuł). Nie było innego 
środka ocalenia. Niema innej rady. I. teraz 



INO 



rc.SPEKCJONOWANIE 



ńwiat. Wszystko z następstwem czasu mieni Ś., 
i z wiekiem człowiek coraz to innym staje ś. 
człowiekiem. Din. Każdy z innej wsi (—każdy 
odmienny), 3. [T.] niektóry \ niejeden: Gorzałki 
wcale na innych weselach niema. <IN> 

i. [Ino] p. Jeno: Niech I. tak pan cięgiem jeździ, 
to ś. tu będzie dobrze działo. Bliź. Dajcie mi 
barszczu z chlebem, a I. ziem, urobię wam bodaj 
furę drzewa. Prus. <1N> ' 

2. [Ino] p. (. [Danaij. 

! Inobedjenoja, i, Im. e nieposłuszeństwo. <Łć. 
inobedientia> 

l Iriobserwancja, f, Im. e niezachowanie przepi- 
sów, pratoideŁ <ŁĆ. inobsorvantia> 

! Inooenoja, l f blm. naiwność, niedo świadczenie, 
prostoduszność : Poczęliśmy jeden na drugiego 
spoglądać" i mrugać, słusznie mniemając, że ś. 
potrzask na inocencję gotuje. Sienk. <Łć. in- 
aocentia> 

X Inochoda, y, blin. p. Jednochoda: A jest ta- 
kiego stada, że ledwieby mu u króla brata zna- 
lazł, jedąp, że mi ś. z bystrości puścił inocho- 
da,, ale młody koń jeszczeby mu to odiał Rej. 
Zbił go z inochody. Prz. <?lN + QHOJ)> 

t Inochodniczek, czka, Im. czki p. Inochodnik: 
Po tym może na swym przyrodzonym inochod- 
niczku, który na nogach pan, na białym a na- 
dobnym łóżeczku ś. przejeździć. Hej. 

Inochodnik, a, Im. i p. Jednochodnik. Zdr. 
f Inochodniczek. 

X Inochodza, y, blm. p. Jednochoda. 

Inochodzieo. dźca. Im. dźoe p. Jednochodnik. 
<rIN-r-OHODV_ 

loochód, odu, blm. p. Jednochoda. 

i Inokulacja, I, Im. e p. Inokulowanie. <Łć. 
inoculatio> 

! Inokulator, a, Im. y p. Zaszszepiacz. Sł. wil. 

.'Inokulować, uje, ował zaszczepiać, szczepić; 
przen. wpajać: Ten mu pewnie swoje racje ino- 
kulował. Krasz. <Łć. inoculare> 

I Inokulowanie, a, blm., ! Inokulacja czynność 
cz. Inokulować. 

Inokwiat, u, lin. y bot. (heterotrichum) roś. 
< IN -f Kwiat > 

X Inolit, u, blm. gatunek cjipsu. <Now. z Gr. 
is, 2 pp. inós = włókno -f- 1/ thos = kamień > 

! Inondacja, i, Im. e zalew, powódź, potop: Wi- 
dok tej nowej inondacji nowym był dla mnie. 
Słów. <Fr. inondation = powódź > 

Inostron, u, Im. y bot. (schmidellia) roś. z ro- 
dziny zapianowatych. < ? > 

X Inowierca, y, im. y p. Innowierca. 

X Inowiernik, a, Im. cy p. Innowierca: Ino- 
wiernikiem być. Sak. < Inny -f- Wiara > 

f Inowładca, y, Im. y p. Jednowładca. Otw. 
<IN-|-WŁOD> 

Inowłoka, i, Im. I bot. (galax) roś. <?> 

Inozyt, u, blm. chem. rodzaj cukru, zbliżony skłą- 
dcm do fjronmiicoo. nie uleattjacy fermentacji. <?> 

X inpet, u, Im. y p. impet: L okrutną fanta- 
zją i inpetem uderzył na nieprzyjaciela. Przybór. 
<p. Impet > 

Ilnpotencja, I, blm. p. Impotencja. Przen. nie- 
moc, niedołęstwo: Nerwowa I. chorej myśli wy- 
pełzła na jaw z tego prawie strasznego wy- 
znania. Wejs. <p. Impotencja > 

Inscenizacja, I, blm. p. Insoenizowanie: Prasa 
niemiecka wciąż zajmuje ś. nowym projektem 
wojskowym i związanemi z inscenizacją jego 
kwestjarai. <Now. z Łć. ia = na-f-Gr. skene = 
scena > 



Inscenizować, uje, ował I. utwór poezji dra- 
matycznej -przysposobić go do przedstawienia na 
scenie teatralne/. 2. przen. wyprowadzić na scenę, 
wprowadzić w życie: Inscenizuje on swoją nowa 
kampanję okazale i uroczyście. Przeciwko in- 
scenizowanemu u nas Ibsenowskiemu zawrotowi 
głowy stanowczo protestuję. Bog. W. <p. Insce- 
nizacja> 

Inscenizowanie, a, blm., Inscenizacja czynność 
cz. Inscenizować: Wreszcie choćby więcej zręcz- 
ności w inscenizowaniu polityki rządowej. 

t Insekt, u, Im. y, flnsektum owad. <Łć. in- 
sectum> 

X Insektolouja, i, blm. nauka o owadach. <Now. 
z Łć. insectum ~ owad -|- Gr. - logia = nauka > 

f Insektum, w lp. nieod., Im. a, ów p. Insekt. 

Inserat, u, Im. y ogłoszenie, pomieszczone w cza- 
sopiśmie, anons. <Nm. Inserat> 

X Inserować, uje, ował włączyć, dołączyć: Ga- 
nił to, abym dokumenta familji mojej w dekret 
inserował. Rzew. Pretendowałem, aby dokumen- 
ta naszej familji de data et actu były w dekret 
inserowane, Rzew. <Łć. inserere dosł. = wsiać, 
włączyć > 

X Inserowanie, a, blm., czynność cz. Insero- 
wać: Wciąganie dodatków w sam tekst przy 
inserowaniu dyplomów, czyli interpolacje urzę- 
dowe. Kęt. 

Inskrybować, uje, ował napisywać, robić in- 
skrypcję: Inskrybuje nawet kancelarja papieska 
Witoldowi na listach „a papa ad regem. a Proch. 
<Łć. inscribere> 

Inskrybowanie, a, blm., czynność cz. Inskry- 
bować. 

Inskrypcja, i, lra. e I. napis: Na grobowcu 
taka była I. Skar. 2. napis na monecie w lin/i 
prostej. 3. praw. = a) dług rządowy, na który 
niema żadnego dowodu prócz tego, że jest on zapi* 
sany xo księgę długóio rządowych, in. wpis. b) 
w Im. księgi wielkiego długu krajowego, c) (w daw- 
nym prawie polskim) zapis, umowa, zapisana do 
księgi sądowej. <Łć. inscriptio> 

Insolacja, i, lin. e I. Iporażenie słoneczne. 2. 
tiz. wystawienie ciał na działanie promieni sło- 
necznych, przez cr> nabierają one niekiedy pewnych, 
własności (np. świecą): Powierzchnia wystawio- 
na na insolację. <Fr. iusolation> 

Unsolacyjny przym. od Insolaoja. 

! Insolencja , i, blm. grubijańslwo, bezczelność, 
zuchwałość. <Łć. insolentia> 

Insolwencja, i, blm. praw. niemożność spłaca- 
nta długów, niewypłacalność. < Sr. Łć. insol- 
ventia> 

Ilnsolwent, a, Im. Ci dłużnik niewypłacalny. 
<Śr. Łć. insolvens> 

Inspekcik, u, Im. I p. Inspekt. 

Inspekcja, i, Im. e a. Inspektorat, Inspekto 
rjat I. biuro inspektora: Dwu z nich odprowa- 
dziła policja na inspekcję policyjną. Czy chcesz 
pójść na inspekcję? Zap. 2. a. Inapektorstwo 
urząd inspektora. 3. instytucja nadzorcza: I. fa- 
bryczna. Oficerowie inspekcji w korpusie kade- 
tów. I. uniwersytecka. I. szkół miasta Warsza- 
wy. 4. X to, nad czym ma ś. nadzór, obręb wła- 
dzy nadzorczej. 5, X nadzór, dozór, kontrola. 
<Łe\ inspectio> 

X Inspekcjonować, uje, ował, X Inspekować, 
X Inspektować obejrzeć, skontrolować, zrewidować. 
<p. Inspekcja > 

X Inspekcjonowanie, a, blm., czynność cz. In- 
spekcjonować: Wiec-dyroktor przybył dziś ra- 



Tom II. 97 



INSPEKCYJNY 

no w celu inspekcjonowania nowo wzniesionego 

bndynku. 

Inspekcyjny przym. od Inspekcja: Mały po- 
koik przytykał dó sali inspekcyjnej. Rog. 

X Inspekować, uje, owal p. Inspekcjonowac. 
<Z Łć. inspicerc = oglądać > 

X Inspekowanie, a, blm., czynność cz. Inspe- 
kować. 

Inspekt, u, a. w Im. a a. y, a. [Izbety Mis- 
pety j grzęda, ogrzewana ciepłem nawozu, zasłaniana 
ramami oszklońenii i matami: J. gorący ^świe- 
żo z mierzwy założony). I. umiarkowany ( = nie- 
co wystvg!v"). I. zimny O zeszłoroczny). Zdr. 
Inspekcik, <Nm; Mj.stbeet> 

Inspektor, a, Im. o wie a. rzy I. nadzorca, do- 
zór ca, kontroler: 1. dróg i mostów. T. drukarni woj- 
skowej. I. gimnazjum, uniwersytetu (—Urzędnik, 
pilnujący sprawowania uczniów a. studentów). I. fa- 
bryczny (= wzędńik państwowy, obowiązany do 
czuwania nad wykonywaniom praw fabrycznych). I. 
lekarski. Glenerał I. 2. (w dnw. Polsce) urzędnik 
wojskowy, przed którym wojsko popisy odbywało: 
I. jazdy. I. piechoty. 3. f ochmistrz: Dodano 
inspektory pewne królewskim synom, aby ś. 
tym lepiej ćwiczyli. Biel. M. <Łć. inspector> 

Inspektorat, u, Im. y p. Inspekcja: Miejscowe 
inspektoraty przy kolejach żelaznych prywat- 
nych. <p. Inspektor > 

Inspektorjat, u, Im. y p. Inspekcja. 

Inspektorowa, ej, Im. e żona inspektora. 

Inspektorski przym. od Inspektor. 

Inspektorstwo, a I. Im. a p. Inspekcja. 2. 
Idm. zb. inspektor z żon<i. 

X Inspektować, uje, owal p. Inspekcjonowac. 
<Łć. inspectare> 

X Inspektowanie, a, blm., czynność cz. Inspek- 
tować: Chciał pisarz Rzewuski wyrobić sobie 
moc inspektowania całej armji. Kai. 

Inspektowy przym. od Inspekt: Rośliny in- 
spektowe. Ziemia inspektowa, 

X Inspicjant, a, Im. ci p. Inspicjent. SŁ wil. 

Inspicjent, a, Im. ci, X Inspicjant teatr. pomoc- 
nik reżysera, zajmujący ś. za kulisami biegiem sztu- 
ki, pilnujący scenarjusza, wyjść aktorów na scenę, 
słowem, wszelkich czynności pozascenicznych w cza- 
sie przedstawienia. <Łć. inspiciens, 2 pp. inspi- 
cientis = doglądaj acy > 

Inspicjentowa, ej, Im. e żona inspicjenta. 

Inspicjentówna, y, Im, y córka inspicjenta: Ja 
nie znam żadnej panny inspicjentówny. Bał. 

Inspiracja, i, Im. e fil. I. (w estetyce) na- 
tchnienie, objawienie. 2. (w psyehologji) podda- 
wanie bez pośrednictwa słuchu i wzroku przy od- 
gadywaniu myśli. P. Poddawanie. <Łć. inspi- 
ratio > 

Inspirator, a, Im. owie a. rzy fil. (w psyeho- 
logji ) osoba t poddająca myśli przy ich odgadywa- 
niu, <h(\ inspirator > 

Inspiratorka, i, Im. i forma ż. od Inspirator. 

Inspirować, uje, owal I. poddawać myśl, nama- 
wiać, wmawiać, wskazywać, narzucać kierunek, ten- 
dencję: Artykuł dziennikarski inspirowany. 2. 
lii. a) f(w estetyce) budzić natchnienie, b) 
(w psyehologji) poddawać myśli przy odgadywa- 
niu. <Łć. inspirare> 

Inspirowanie, a, blm., czynność cz. Inspirować. 
Inspirowany im. od Inspirować. Inspirowany, 
ego, Im. i rz. fil. ten, komu ś. poddaje myśli, od- 
gadywacz myśli. 

X Inspisować, uje, Owal gotować aż do zgęstnie- 
nia: Przecedzony dekokt inspisuj, to jest gotuj, 



INSTRUKCJA 

aż ś. stanie gęstość ekstraktu. Krup. <Łć. in- 
spissare = ziszczać > 

X Inspisowanie, a, blm., czynność cz. Inspiso- 
wać. 

[Inst, a, Im. y] ogier. Por. Hynst. <Nra. 
[hingst] = Hengst> 

Instalacja, i, Im. e I. akt instaloiuania, inaugu- 
racja; instalowanie: I. nowego proboszcza. 26 
czerwca 1840 urządzono uroczysta instalacją, na- 
szego wieszcza na profesora zwyczajnego. Chm. 
1. oświetlenia elektrycznego w mieście. 2. X za- 
wiadomienie i zaproszenie gości na ślub i wesele 
przez drużbę. Goł. <Śr. Łć. installatio> 

Instalacyjny przym. od Instalacja: Protokół I. 

Instalować, uje, owal I. kogo = wprowadzić na 
posadę, na urząd (— inaugurować, kreoioać) a. 
%o posiadanie: Instalowano go jako metra muzy- 
ki. Krasz. Kto będzie fortunę odbierał i dziewkę 
instalował? Sienk. 2. co - zaprowadzić, urządzić, 
puścić w ruch: I. oświetlenie gazowe, elektryczne. 
I. Ś. zająć otrzymaną posadę, urzą Izić ś. na no- 
wym stanowisku: Teraz, wykolejony, nie instalo- 
wał ś. nigdzie, jak i inni Podołanie. Roi. <Sr. 
Łć. installare> 

Instalowanie, a, blm., czynność cz. Instalować, 
instalacja. 

Instalowanie się, a ś., blm., czynność cz. In- 
stalować ś. 

Instancja, i, Im. e I. stopień instytucji sądowej: 
Pierwsza I. a. trybunał pierwszej instancji. 
Przegrawszy w pierwszej instancji, apelował do 
wyższej. Sąd najwyższej instancji. 2. wstawie- 
nie ś. za kim, prośba za kim, wstawiennictwo, orę- 
downictwo , przyczyna = przyczynienie ś.: Wnosić 
instancję do kogo za przyjacielem. Przebaczam 
mu na twoją za nim instancję. 3. praw. ju- 
ryzdykcja sądowa. < Łć. instantia> 

Instancjalnie przys. od Instancjalny: Zaczął 
pierwej prosić I. za księdzem. Mat. 

Instancjalny przym. od Instancja; Instancjo- 
nalny, rekomendacyjny \ polecający , zalecający: Pra- 
wo zabroniło wszelkich do trybunału instancjal- 
nych listów. Skrzet. 

Instancjonalny p. Instancjalny: On panu nie 
odmówi listu instancjonalnego do wuja. Rzew. 
Przyjechali wysłańcy od rodziny hetmańskiej, 
wiozący pisma instancjonalne do różnych osób. 
Szaj. 

Instancjonować, uje, owaf, Instancjować za 

kim == wnosić za kim instancję, wstatciać ś., prosić, 
przyczyniać ś. za kim: Ja instancjonuję, bom 
w sumieniu skonwinkowany, że krzywdy wdowie 
i sierocie wyrządzić ś. dla łaski książęcej nie 
godzi. Krasz. <p. Instancja > 

Instancjonowanie, a, blm., czynność cz. Instan- 
cjonować. 

Instancjować, uje, owal p. Instancjonować. 

Instancjowanie, a, blm., czynność cz. Instan- 
cjować. 

X Instaurator, a, Im. owie a. rzy restaurator, 
odnowiciel: Za Kazimierza Instauratora. "Wiszn. 
<Łć. i n sta u ra tor > 

[Instować, uje, owalj (o klaczy) żądań ogiera. 
<Nm. hcngsten> 

[Instowanie, a, blm.) czynność cz. Instować. 

Instruent, a, lin. Ci sędzia, prowadzący sprawę 
o. śledztwo. <Łć. instruens, 2 pp. iustrueutis> 

Instrukcja, i, Im. e I. X nauczanie, nauba, wy- 
kształcenie, oświata: I. jest to oświecenie umy- 
słu, którym szczególniej rząd zatrudnić ś. po- 



98 



INSTRUKCYJNT 

winien. L. I, jest pomocą, edukacji człowieka. 
L. 2. teoretyczna część wykształcenia rekruta. 3, 
wskazówki, przepis postępowania: Instrukcje sej- 
mikowe ( — f nauki a. instrument posła). Dać ko- 
mu instrukcję. Mam to w instrukcji. Postępo- 
wać, działać według- instrukcji a. zgodnie, 
w myśl instrukcji. Postąpić wbrew instrukcji. 
I. na piśmie, słowna, tajemna, poufna. 4. praw. 
= a) przygotowanie piśmienne sprawy, b) śledztwo 
przedwstępne. <ŁĆ. instructio> 

Instrukcyjny przym. od Instrukcja. 

X Instruktarz, a, Im. e księga z instrukcjami, 
zbiór instrukcji : I. celny = taryfa, wyjaśniająca, ile 
od czego należy opłacać do skarbu: I. celny li- 
tewski. I. dominjalny = taksa opłat handlowych 
i jarmarcznych. <Sr. Łć. instructarium> 

Instruktor, a, Im. owie a. rzy ten, któremu po- 
ruczono nauczanie szczeg. rekrutów w wojsku: Ka- 
pitan I. I. wskaże ci obowiązki i objaśni szczegó- 
ły zajęcia. Z największym na niego naciera upo- 
rem stary gifrejter, co był pułku instruktorem. 
Mick. <Łć. instructor> 

Instrumencik, a a, u, Im. i p. Instrument. 

Instrument, u, Im. y a. a, X Instrumentum I. 
narzędzie, przyrząd, naczynie : Instrumenty chi- 
rurgiczne. Instrumenty rzemieślnicze =: siatki: In- 
strumenty muzyczne rznięte, dęte, perkusyjne. 
Grać na jakim instrumencie. Władać instrumen- 
tem. 2. f dokument, akt autentyczny, list urzędo- 
wy: I. ten, który na sejmiku układają- dla po- 
słów na sejm, nazywają instrukcją. Kras. 3. 
[I.] żart. = a) penis, b) [Puścić w I.] = puścić kan- 
tem, puścić w trąbę. 4. czcion. forma składana do 
odlewania w niej czcionek na maszynie. Zdr. Instru- 
mencik. . <Łć. instrumentum > 

Instrumentaoja, i, lin. e muz. nauka układania 
utworów na orkiestrę; rozpisywanie kompozycji mu- 
zycznej na narzędzia (instrumenty). <Fr. instru- 
mentation> 

Instrumentacyjny przym. od Instrumentacja: 
Środki instrumentacyjne. Koloryt I. roztapia w so- 
bie melodję. Gers. 

Instrumentalny przym. od Instrument, muzyczny: 
Muzyka instrumentalna. Koncert I., instrumen- 
talno-wokalny. <Śr. Łć. instrumentalis> 

! Instrumentmacher, a, Im. r*y rzemieślnik trud- 
niący ś. wyrabianiem narzędzi (instrumentów) mu- 
zycznych. <Nm. Instrumentenmacher > 

Ilnstrumentmacherski przym. od Instrumentma- 
cher: Zakład, czeladnik I. 

1 Instrumentmaoherstwo, a, blra. rzemiosło in- 
strumentmachera. 

Instrumentować, uje, owal I. utwór poetyczny, 
melodję = ułożyć je na instrument, rozpisać na in- 
strumenty muzyczne. 2. X mianować, Icreować, in- 
stalować, nominować: Mrzykowski świeżo przez 
starostę grodowego żytomierskiego instrumento- 
wany był na podstarostę tego dworu. Ochoć. 
Burgrabiowie od wojewodów albo starostów gro- 
dowych instrumentowani. Ochoć. 3. X P- In- 
struować: Wołyneeki, instrumentowany od wyż-' 
szych od siebie matadorów, usiłował jakoby 
przez te poduszczenia zagarnąć dla konfedera- 
tów ukraińskie dobra ks. Lubomirskiego. <Fr. 
instrumenter> 

Instrumentowanie, a, blm., czynność cz. Instru- 
mentować. 

X Instrumentum, w lp. nieod., Im. a, ów p. In- 
strument: Bardzo to jest delikatne I. ten rozum. 
Sienk. <Łć. instrumentum > 

Instruować, uje, owal I. a. X Instrumentować 
dawać instrukcję, objaśniać, informować, nauczać, po- 



INSTYNKT 

kazywać, ćwiczyć: Aby pokazać, jak kruszą kopje, 
hetman wybranych ludzi t\o różnych chorągwi 
na to ordynował, i sam na to instruował ich, ja- 
kim sposobem tego oręża prezentę mieli czynić. 
Dyak. 2. praw. objaśniać, rozpatrywać, roztrzą- 
sać, rozbierać. <Łć. instruere> 

Instruowanie, a, blm., czynność cz. Instruo- 
wać. 

Instygacja, i, Im. e p. Instygowanle. <Łć. 
instigatio> 

Instygator, a, Im. owie a. rzy, X Instyktor I. 

ten, co instyguje, podszczuwacz, podżegacz: Nie- 
chętnie spoglądał na Wrzeszczowicza, jako na 
instygatora nieszczęsnej wyprawy. Sienk. 2. 
oskarżyciel. PrzeT.: Sumnienie złe, wielki I. Prz. 
3. (w da w. Polsce) urzędnik, dochodzący krzywd, 
krajowi wyrządzonych, prokurator królewski, oskar- 
życiel publiczny: I. koronny. I. litewski. I. w spra- 
wach publicznych, przeciw królowi i Rzeczypo- 
spolitej wydarzonych, z urzędu ze skargą wy- 
stępuje. Lei. 4. X jeden z najlepszych graczow 
w palcaty, Xdygnitarz. Goł. <Łe. instiga- 
tor> 

X Instygatorja, i, im. e urząd instygatora, pro- 
kuratorslwo: Wziął za to nagrodę, instygatorję 
koronną. Mat. <p. Instygator > 

Instygować, uje, owal, [Istygować, U3tygować] 
I. na kogo = podburzać, pobudzać, podżegać, pod- 
mawiać, podjudzać, podniecać: Rajców wszystkich 
ocalić nie było podobna, instygowali przysięgą 
na nich Tęczyńscy za zwołanie ludu. Krasz. 2. 
X kogo a. na kogo o co = oskarżać, obwiniać: 
Pan podśtoli Przebendowski, którego asindziej 
instygujesz, nic nie ma wspólnego z panem Ser- 
wacym, gościem naszym. Krasz. 3. co -nana- 
wiać, zachęcać, pobudzać do czego: To on insty- 
gował owo oblężenie. Sienk. <Łć. instigare> 

Instygowanie, a, blra., Instygacja czynność cz. 
Instygować. 

X Instyktor, a, Im. owie a. rzy p, Instygator: 

Ministrowie nie chwalą kroków podstępnych 
strony przeciwnej, która teraz też rekonwencjo- 
nalnie instyktora pozwała. Krasz. <Z Instyga- 
tor > 

Instynkt, U, Im. y fil. I. popęd wewnętrzny, bo- 
dziec wewnętrzny, popychający zwierzę a. człowieka 
do wykonywania zawiłych niekiedy czynności bez 
poprzedniej nauki lub doświadczenia: Mieć instynkt 
do czego. Kierować §, instynktem. Iść za in- 
stynktem. Odgadnąć, przeczuć instynktem. X In- 
stynktem a. na I. eu zrobić. Sł. wil. I. macie- 
rzyński, kobiecy. Dziewczyna zgadnie instynk- 
tem zawsze, co jej do twarzy przypadnie. Mick. 
Cóż mię wiedzie? — Jakiś zapęd nowy, ciemno 
przeczucie — może to I. grobowy! Mick. Poru- 
szenia, ani zawisłe od poznania naszego, ani 
od woli, zyskały nazwisko instynktu, albo na- 
tchnienia. Śniad. Na wylot świat widzę żywym 
jakimś instynktem, niepojętą siłą serca i prze- 
czucia. Krasz. 2, zmyślność, pojętność wrodzona, 
zdolność radzenia sobie bez nauki i rozumowań: 
Bóg nie dał zwierzętom rozumu, ale je opa- 
trzył zmyślnością, którą podziwiamy w licznych 
instynktach. Koń krymski w trudnych i niebez- 
piecznych przeprawach zdaje ś. posiadać szcze- 
gólniejszy I. ostrożności i pewności. Mick. Zwie- 
rzom L, nam ludziom rozum dały nieba. Kras. 
3. zmysł, \orodzona zdolność do czego , poczucie 
czegoś nie icyrobione, lecz wrodzone: Zmysł a. I. 
muzyczny, artystyczny, krytyczny, kupiecki. 4. 
(w biologji i psychologji) wrodzony popęd a. 



99 



INSTYNKTOWIE 

skłonność do wykonywania czynności mniej więcej 
złożonych i koniecznie posiadających następujące 
cechy: a) muszą one być przystosowane do warun- 
ków otoczenia, w których żyje gatunek zwierzęcy, 
czyli celowe; b) muszą być wijkonywane niezależnie 
od poprzednie/ nauki a. doświadczenia osobnika; c) 
nie towarzyszy im świadomość- ostatecznego celu 
działania, ani planu z góry powziętego: I. samoza- 
chowawczy, ochronny, stadny, społeczny, rozrod- 
czy. Por. Zmyślność i Zmysł. <Łć. instinctus> 

Instynktowie p. Instynktowo. 

Instynktownie przys. od Instynktowny, instynk- 
towo: I. szanował jej przywiązanie. Prus. 

Instynktowny p. Instynktowy: Ja mam tylko 
jakieś instynktowne przeczucie, że iść trzeba. 
&.a> 

Instynktowo, Instynktowie przys. od Instynk- 
towy, instynktownie: Obawiał ś. zmięknąć i I. 
hartując, do dalszych zachowywał zdobyczy, i 
Krasz. Czuć I. I. uciekali od niego wszyscy. 
Obawiał ś. jej. I. • . ■ 

Instynktowość, i, blm rz. od Instynktowy: I. 
zachowania ś. tymbardziej ś. uwydatnia, im 
zwierzę jest niższe.- ... 

Instynktowy, Instynktowny przym. od Instynkt, 
bezwiedny, mimowolny: Pociąg, popęd, ruch, wstręt 
1. Czynność instynktowa. Zachowanie ś. instynk- 
towe. On pierwszy instynktową i zwierzęcą nie- 
nawiść rządu ku Polakom wyrozumowął. Mick. 
Pędzony niepojętą instynktową mocą. Mick. Miał 
pomimo wszelkich pozorów jakąś instynktową 
w nim ufność. Kaezk. 

X Instytować, uje, owal p. Instytuować: In- 
stytuje, komu proces. Troć. 

X Instytowanie, a, blm., czynność cz. Insty- 
tować. 

Instytucja, i, Im. e h. instytuowanie, obrządek, 
przez który powierzano duchownemu kościół a. be- 
neficjum w sposób urzędowy, instalacja: I. proboszcza 
na paraf ję. Sł. wil. 2. ustawa, prawo: Instytucje 
polityczne, religijne, naukowe. 3. w Im. zbiór 
praw, księga praw, kodeks: Instytucje prawa rzym- 
skiego, francuskiego. 4. zakład publiczny, insty- 
tut: I. rządowa, społeczna, dobroczynna, filan- 
tropijna, naukowa. <Łć. institutio > 

X Instytuować > uje, owal , X Instytować I. 
wprowadzać na urząd (duchowną osobę). 2. ko- 
niu = występować przeciw komu sądownie: I. komu 
proces. L. 3. zakładać instytut. < Łó. insti- 
tuere > 

X Insłytuowanie, a, blm., czynność cz. Insty- 
tuować. 

Instytut, u, Im. y zakład .ptddiczny, instytucja: 
I. położniczy. I. głuchoniemych i ociemniałych. 
1. moralnie zaniedbanych dzieci. I. Św. Kazi- 
mierza. I. Maryjski. I. muzyczny ( = konserwa- 
torjum muzyczne). Pan, drukując u. mnie, dajesz 
ś. poznać odrazo; mój I. typograficzny ma sto- 
sunki rozległe. Krasz. I. szczepienia ospy. <Łć. 
institutum> 

Instytutka, i, Im. I uczennica instytutu MaryJ- 
skiego w Warszawie; osoba, która skończyła ten 
instytut. 

Instytutowy przym. od Instytut: Służba insty- 
tutowa. 

X Insubordynacja, i, blm. niesubordynacja, nie- 
posłuszeństwo, nieuległość, krnąbrność. <Fr. in- 
subordination> 

X Insulanin, a, Im. anie mieszkaniec ioysp, wy- 
spiarz. <Z jbći insula nys = do -.wysp należący > 



INTABULAT 

X Insularny wyspiarski: Tak wiernie insular- 
nym był ów wykrzyknik „ohl u Kórz. ( = angiel- 
skim). <Łć. insularis> 

X Insult, u, Im. a a. y p. Insultacja: Insulta 
płazem puścić. Sienk. <Lć. insułtus> 

X Insultacja, i, lra. e, X Insult napaść, zbeszcze- 
szczenie, zniewaga, znieważenie. <Łó. insultatio> 

X InsultoWać, uje, owal znieważać, bezcześcić: 
Musieli cię tam w Siczy I., jeść i pić nie da- 
wać? Sienk. <Łć. insulta re> 

X Insultowanie, a, blm., czynność cz. Insulto- 
wać. 

< insula, y, Im. y wyspa: Może tam zdobyć ja- 
ką insułę. Kaczk.; Rej. <Łć. insula > 

X Insurekcja, i, Im. e, X Insurgiencja powsta- 
nie, rokosz, bunt: Więc I. twój cel ostatni? Bał. 
<Łć. insurrectio > 

X Insurekoyjny przym. od Insurekcja. 

X Insurgiencja, i, Im. e p. Insurekcja: Będzie 
ś. starał, ile możności najprędzej, połączyć z in- 
surgiencja wielkopolską. Kość. <p. Insurgient> 

X Insurgient, a, Im. ci powstaniec, rokoszanin, 
buntownik. <Łć. insurgens, 2 pp. insurgeatis = 
powstający > 

Insygnjum, w lp. nieod., lra. a, ów I. znak, 
oznaka,, godło: Za bramą obozu szubienica wiel- 
ka, służąca jako I. surowości artykułów het- 
mańskich. Kaczk. Insygnja Wielkich Mistrzów. 
Mick. Korona, berło i jabłko — insygnja kró- 
lewskie ( = regalja). 2. w lra. klejnoty koronne. 
<Łć. insigne, lra. insignia=znak> . 

Insynuacja, i, lra. e podmawianie, zręczne pod- 
sunięcie myśli, obudzenie w kim podejrzenia. <Łć. 
insinuatio> 

Insynuacyjny przym. od Insynuacja: Artykuł I. 

Insynuator, a, Im. owie a. rzy ten, co insynuuje: 
Ze strony insynuatorów była to pułapka zręcznie 
zastawiona. <Łć. insinuator> 

Insynuatorka, i, Im. i forma ż. od Insynuator. 

Insynuować, uje, owal I. ^wręczać. 2. kogo do 
czego =podmawiać, namawiać, skłaniać. 3. co ko- 
mu = dawać do zrozumienia, podsuwać, poddawać 
myśl, naprowadzać kogo na pewną myśl, wmawiać 
co w kogo. I. ś. wkradać ś.: Insynuował ś. zręcznie 
w łaski każdego. Krasz. Księżna Radziwiłłowa, 
będąc niepiękną, chciała ś. nawet królowi w ła- 
skę i konfidencję I. Roi. <Łć. insinuare> 

Insynuowanie, a, blm., czynność cz. Insynuo- 
wać. 

Insynuowanie się, a ś., blm., czynność cz. In- 
synuować ś. 

Inszość, i, blm. rz. od Inszy: Węgrzy nietylko 
języków, ale i zwyczajów inszością od siebie ś. 
różnią. Wyrw. Żart.: To insza I.! (=to co inne- 
go). <IN> 

Inszy p. Inny: W naszej wiosce za mych latek 
I. bywał ruch! Syrok. X I- a I. a.: xl. i I. = co- 
raz to inny. Z inszej (dom. beczki) zacznijmy. In- 
szą teraz śpiewa (piosnkę). Kn. ( = inaczej teraz 
mówi). Inszą mu zagrano. Kn. ( =pomylono mu szy- 
ki). Insza (dom. rzecz) = co innego: Insza umieć, 
insza czynić. Prz. [Będzie jutro insza s waraij 
(dom.: sprawa). Insza to przedtyra było. ( = ina- 
czej). 

Intabulacja, i, lra. e p. Intabulowanie: I. wie- 
rzytelności. <Now. z Łć. in = w -\- tabula = ta- 
blica > 

Intabulacyjny przym. od Intabulacja. 

Intabulat, u, Im. y to, co zaintabulowano, wpis 
hipoteczny: Nowe instytucje bankowe udzielają 



100 



1NTABULAT0R 

pożyczek nie w formie intabulatów, lecz w for- 
mie kaucji i ewikcji. <p. Intabulacją > 

intabulator, a, Im. owie a. rzy ten, na czyją 
rzecz coś i?itaoulowano : Zawsze z takich miljo- j 
nów coś i na intabulatora spadnie. Byk. <p. ' 
Intabulacją > 

Intabulować, uje, owal zapisywać prawa, ciężary, \ 
obowiązki, długi nieruchomości do ksiąg hipotecznych: '' 
Spray intabulowane na tych dobrach. Roi. Dłu- ' 
gi intabulowane ( = hipoteczne). Oprócz tego, co 
w księgach, długi są nieintabulowane. Krasz. I. ś. 
obciążać ś. intabulacją, zapisywać coś komu na swej 
hipotece: Płacę długi, bodaj i posagi siostrom, 
intabuluję ś. z posagiem panny Tekli. Krasz. 
<p. Intabulacją > 

Intabulowanie, a, blm., Intabulacją czynność 
cz. Intabulować. 

Intabulowanie się, a ś., blm., czynność* cz. In- 
tabulować ś. 

flntares, u, Im. y] p. Interes. 

Integracja, i, Im. e p. Integrowanie. <Fr. in- 
tćgration> 

Integralnie przys. od Integralny: Traktat mógł 
hyc I. ujawniony. 

Integralność, i, blm. rz. od Integralny. 

Integralny I. pewną całość tworzący, istniejący 
sam przez ś., nienaruszony, całkowity. 2. nieroz- 
dzielny, ściśle połączony: Integralna część czego. 
3. X mat. = Całkowy: Rachunek I. <Fr. intć- 
gral> 

X Integrał, a, Im. y- Całka. <Fr. intćgral> 

Integrator, a, Im. y mat. przyrząd do kreśle- 
nia sposobem mechanicznym krzywe/ całkowe/. 
<Now. z Łć. integer = cały> 

Integrować, uje, owal I. fil. p. Zcalić: "Wyob- 
rażenia nowe nie integrują, ś. w myśli. 2. 
X mat. = Całkować. Przeć. Dyferencjować. <Fr. 
intógrer> 

Integrowanie) a, blm., Integracja czynność cz. 
Integrować. 
X Intelekt, u, blm. fil. p. Umysł, Rozsądek: 

Gdyby zbyt wielką, uwagę zwracano na L, 
a znowu zaczęto lekceważyć siłę, kto wie, czy 
bezpieczeństwo publiczne w Paryżu zyskałoby 
na tyra wiele. <Łć. intellectus> 

Intelektualista, y, Im. ści fil. zwolennik, wy- 
znawca, przedstawiciel intelektualizmu w jakiejkol- 
wiek postaci. <Nm. Intel lectualist> 

Intelektualistyoznie iii. przys. od Intelektua- 
listy czny. 

Intelektualistyczny fil. przym. od Intelektua- 
lizm: Kierunek, prąd, poglą,d I. Objaśnienie in- 
telektnalistyczne. 

Intelektualizm, u, blm. fil. I. pogląd, kierunek 
filozoficzny, według którego prawdę pozna/emy tylko 
umysłem a. rozsądkiem, za pomocą wrodzonych ka- 
tegorji rozsądku, nie zaś zmysłów; odmiana idea- 
lizmu. Przeć. Sensualizm. 2. w psychologji = 
pogląd, wy wodzący wszystkie z/awiska i procesy 
duchowe ze stanów i czynności umysłowych, uświa- 
domionych lub bezwiednych. Przeć. Woluntaryzm. 
3. I. społeczny —pogląd, wywodzący związki i in- 
stytucje społeczne z ugody, oparte/ na rozsądku. 
I. etyczny = pogląd, wywodzący normy i przepisy 
moralne z pierwotnie wyrozumowanych postanowień. 
<ŁĆ. intellectus = rozum > 

Intelektuaiizować, uje, ował rozumować, doioo- 
dzić, rozważać w sposób właściwy intelektualistom. 
<Nm. intellectualisiren> 

łntelektualizowanie, a, blm., czynność cz. In- 
telektuaiizować: Dorsenne, zakreśliwszy sobie 



mTENCjawAsnr 

jedyny cel, I. przeżytych wrażeń, marzy o do- 
znaniu ich jak najwięcej. Bog. W. \ 

Intelektualnie fil. przys. od Intelektualny: Stan 
średni mało jest rozwinięty I. P. Umysłowo. 

Intelektualność, i, blm. rz. od Intelektualny, 
umysłoioość, działalność rozumu; rozum. 

Intelektualny fil. p. Umysłowy: Miłość intelek- 
tualna. <Łe. intellectualis> 

Inteligiencja, i, Im. e fil. I. zdolność do pozna'- 
toania i pojmowania, pofętność, rozgamienie. by- 
strość rozumu a. rozsądku, sprawność umysłu: 
Człowiek obdarzony jest inteligiencja,, która go 
ponad zwierzęta wynosi. Kawaler słuchał z ta- 
ką inteligiencja,, iż artystka zaprosiła go, żeby 
ją odwiedził w Dreźnie. Krasz. 2. istota posia- 
dająca tę zdolność, osoba rozumna, bystrego rozu- 
mu: Cokolwiek o nim powiemy, była to przede- 
wszystkim głowa nielada, potężna I. Światem 
rządzi I. boska. 3. rozbudzenie &'• rozwój życia 
umysłowego: Poziom inteligiencji obniżył ś. w na- 
rodzie. 4. zasób wiedzy, wykształcenie, które czy- 
nią zdolnym do samodzielnego sądu o rzeczach: 
Nie zbywa mu na zdolnościach, ale brak mu 
światła, I. jego szwankuje. 5. klasa ludzi wy- 
kształconych, światłych: Naród ten posiada nie- 
liczną, inteligiencję. I., jako arystokracja -du- 
chowa, stanowi czoło społeczeństwa. W ruchu 
tym prawdziwa I. nie poszła za ulicą,. <Łć. 
intelligentia > 

Inteligiencki przym. od Inteligient: Byłem po- 
drażniony niemoc% inteligieueką. 

Intellglencyjny przym. od Inteligiencja: We- 
dle Esąuirola, idjota jest to człowiek, w którym 
inteligiencyjne zdolności nie objawiły ś. wcale. 
Roi. 

Inteligient, a, Im. ci, [Jenteiigientj, Inteligient- 
nik, [Jenteligientnik] żart. i pog. rzekomy przed- 
stawiciel inteligiencji', pozujący na człowieka inte- 
ligientnego; mający nieuzasadnione uroszczenia do 
tego tytułu: Przeciętny, chłop jest zdrowszy, po- 
mimo nędzy, od przeciętnego inteligienta. <Łć 
intelligens, 2 pp. intelligentis = pojmują.cy, ro- 
zumiejący > 

Inteligientnie przys. od Inteligentny. 

Inteligientnik, a, Im. cy p. Intefigient. Choin. 

Inteligientny 9. posiadający inteligiencję, obda- 
rzony inteligiencja: Człowiek, naród, robotnik 1. 
2. inteligiencja nacechowany : Wykład, zarząd I. 
Kierownictwo inteligientne. 3. znamionujący, wy- 
rażający inteligiencję: Wyraz twarzy I. Spojrze- 
nie inteligientne. <p. Inteligient > 

Intencja, i, Im. e, flntent, [Miiancyja] I. za- 
miar, zamysł, chęć, myśl: Demokratyczne intencje 
panicza. Prus. Teraz pojmuję intencję autora. 
Zrobiłem to w najlepszej intencji. Częstokroć 
najlepsze intencje źle tłomaczone były. Kras. 
Przed sprawowaniem obrzędów sakramental- 
nych ksiądz wzbudza w sobie intencję. 2. wola, 
życzenie: Taka była L fundatora. 3. Na inten- 
cję czego, na intencję .czyją. = w. celu, aby ś. coś 
stało, aby ś. stało według życzeń czyich: Odma- 
wiać modlitwy, dawać jałmużnę, odprawiać mszę 
na intencję czyjego wyzdrowienia, na czyją, in- 
tencję. <ŁĆ. intentio> 

Intencjonalizm, u, blm. przekonanie, zasada, że 
cel uświęca środki. <Fr. inteńtionalisme> 

Intenojowany ożywiony intencją,, mający intencję, 
usposobiony: Nietylko on, ale i .kilku najlepiej 
dla nauki i kraju intencjowanych kolegów mo- 
ich uczyniłoby wszystkie możliwe starania, aby 
to żądanie do szczęśliwego rezultatu doprowa- 
dzić. Orzesz. <p. Intencja > 



101 



INTENCYJNY 

Intencyjny przym. od Intencja. 

Intendent, a, Im. Ci dozorca, nadzorca, zawia- 
dowca, rządca: I. szpitala, więzienia. <Fr. in- 
tendant> 

intendentura, y, Im. y I. dozór, nadzór. 2. 
urząd wojskowy, którego zadaniem jest dostarcza- 
nie wszelkich potrzeb na utrzymanie wojska. 3. 
urząd intendenta. 4. biuro intendenta; dom, w kl6~ 
rym mieszka intendent. <Nm. Intendentur> 

Intensywnie przys. od Intensywny; Ilntenzyw- 
nle. 

Intensywność, i, bml. rz. od Intensywny; Inten- 
zywność p. Natężenie: "Wszelka I. rolna pozo- 
staje w dziedzinie marzeń. "Wzrost intensywności 
gospodarstwa wiejskiego. Przeć. Ekstensywność. 

Intensywny p. Natężony: Gospodarstwo inten- 
sywne p. Gospodarstwo. "W dobrach rozległych 
kuitura ziemi często bywa wyższa, sposób pro- 
wadzenia gospodarki intensywniejszy (=staran- 
niejszy, kosztowniejszy, forsowniejszy). Późniejszy 
okres intensywnego oszczędzania czasu. Przeć. 
Ekstensywny. <Fr. intensif> 

f Intent, u, Im. y a. a p. Intencja. 

X Intentacja, I, im. e pokusa, pokuszenie. Bale. 
<Łć. intentatio> 

X Intentować , uje , owal wszcząć , poruszyć, 
wszczynać, rozpocząć: Mnie kazała matka w try- 
bunale o to I. proceder. Rzew. Mówił, że z mo- 
jej sprawy z ks. kanclerzem intentowanej wszyst- 
kie kłótnie wyniknęły. Rzew. <Łć. intentare> 

X Intentowanle, a, blm., czynność cz. Intento- 
wać. 

Ilntenzywnie p. Intensywnie: Hrabia prowa- 
dził I. własna, fabrykę nawozów sztucznych. 

! Intenzy wność, i, blm. rz. od Intenzywny, p. 
Natężenie. 

! Intenzywny p. Natężony. 

[Interas, u, Im. y] p. Interes, 

Interoesja, i, Im. e I. X wstawiennictwo, po- 
średnictwo, protekcja, wstawienie ś., przyczyna = 
przyczynienie ś., orędownictwo, instancja: Uprosiłem, 
aby mi Jechać pozwolono do Pińska, szukając 
intercesji św. Andrzeja. Mat. 2. praw. przyję- 
cie zobowiązania, ręczenie za kogo. <Łć. inter- 
ee8sio> 

Interoyza, y, Im. y umowa, kontrakt; szczeg. 
zapis przedślubny, umowa urzędowa co do posagu, 
wiana wychodzącej za mąż: Produkuje przed są- 
dem^ radzieckim oryginał umowy, czyli tak zwa- 
nej intercyzy (między drukarzem a księgarzem). 
Łoi. <Sr. Łć. intercisa> 

t Interdyoht, u, Im. y p. Interdykt: Przygodzi 
ś. w Krakowie I. cyrkiewny dzirżeć. Św. z "Woc. 

Interdykt, u, Im. y, f Interdyoht usunięcie od 
sprawowania lub przyjmowania sakramentów; zakaz 
odprawiania nabożeństwa; klątwa, rzucona na cały 
kraj. <Łć. interdictura> 

X Interegnowy przym. od Interegnum. Troć. 

X Interegnum nieod. p. Interregnum. Troć. 

Interes, u, lra. a a. y, f Inter ese, |lntares, In- 
teras, Jenteres, Mięteres, Mienteres. Minteres, 
Mitere3, Miterus] I. sprawa, rzecz zajmująca ko- 
go, Kaina dla niego: I. pieniężny, nagły, ważny, 
pilny, osobisty, wielkiej wagi. Przyjść do kogo 
z pilnym a. za pilnym interesem. Widzieć ś. 
z kim w ważnym interesie. Interesy państwa. 
X Minister interesów zagranicznych. L. (= spraw). 
XSj>rawujacy interesa (w dyplomacji) =pełnomoc- 
nih. Mam pilny I. wyjść. Interesa ludzkie. W tym 
jest nieczysty I. To nie twój I. Mieszać ś. do 
czyich interesów. A więc między nami I. skoń- 



INTERESANT 

czony. Załatwiać interesa. Mam do ciebie I. 
Dziś z tego interesu nic nie będzie. Wyjechał 
w bardzo pilnym interesie. Rozmówić ś. z kim 
w ważnym interesie. Bieg interesów. Interesa 
jego są w dobrym a. złym stanie, na dobrej a. 
złej drodze, dobrze a. źle idą,. Poprawił ś, w in- 
teresach, źle a. dobrze stoi w interesach. Każda 
Teresa ma swoje interesa. Prz. ^awiadować 
czyjemi interesami a. sprawować czyje interesa. 
Dobry do interesu. Obrotny w interesach. Głupi 
I. = głupia sprawa, położenie krytyczne. Czasem 
zaglądał nauczyciel miejscowy, najczęściej 
z prośbą lub po interesie. Gaw. 2. w lra. kło- 
poty, tarapaty pieniężne, długi, krytyczne położenie 
majątkowe: Być w interesach. 3. Swój I. = po- 
trzeba naturalna: Wyjść za swoim interesem. 4. 
pożytek, korzyść, zysk: I. publiczny, krajowy, 
ogólny, wspólny. Przyjaźń przyjaźnią, a I. inte- 
resem. Prz. Nie zna własnego swego interesu! 
Robić co dla interesu. Zrobić na czym I. Mieć 
w czym własny I. Mieć I. osobisty na oku a. 
na widoku. To nie I.! (=.rzecz ta nie rokuje 
korzyści). Kłaniały ś. Interesowi wszystkie naro- 
dy. Mick. 5. charakter interesujący, wartość, pj- 
wab: Szukający wszędzie silnych wrażeń, któreby 
jednostajnemu jego życiu dodały choć cokolwiek 
interesu. Chm. I. nowości, nadany przedmioto- 
wi napozór wyczerpanemu. Chm. Wspomniane 
poema stąd jeszcze mieć powinno dla nas szcze- 
gólny I., iż jest wiernym obrazem obyczajów lu- 
du litewskiego. Mick. 6. interesowność, chęć zysku 
osobistego, chciwość, prywata: I. teraz wszystkich 
najbliższy krewny. L. On ś. rządzi tylko intere- 
sem. 7. \ handel, zakład, fabryka, przedsiębierslwo, 
spekulacja — jako źródło dochodów: Pracować, być 
w interesie. Otworzyć, prowadzić, zamknąć I. 
Stracić, zarobić na interesie. Przyjąć, przypuścić 
wspólnika do interesu. Świetny, korzystny I. 
8. rub.: I., ten I. = a) penis, b) coitus: Dobry do 
interesu. Zabrać ś. do interesu. 9. fi [I.] pro- 
cent, odsetka, prowizja od pożyczki. Kn. Pieniądze 
ma na interesie. Troć. Przen.: Za pożądanym 
bitwy tej sukcesem nieprzyjaciel to wraca z in- 
teresem. Chr. 10. [I.] wypadek, okoliczność, spra- 
wa: Z Pycinóm taki I. s. stał, że w domu nie 
nocowała. Opowiada ón ji wszćtkie te interesa, 
co go spotkały. Matka mu powiada ten I., że 
óna ućkła. II. ekon.: Interesa dostawne = sprze- 
daż i kupno towarów a. papierów pieniężnych z obo- 
wiązkiem dostarczenia ich przez sprzedającego do- 
piero w przyszłości w terminie oznaczonym po cenie, 
określonej przy zawarciu umowy, bez względu na 
to, jaka będzie cena w terminie dostawy. Interesa 
dyferencyjne —jikcy jna sprzedaż i kupno papierów 
pieniężnych na dostawę (p. wyż. Interesa dosta w- 
ne), załatwiane tylko wypłatą dyferencji (p. Dyfe- 
rencja). Interesa premjowe = kupno i sprzedaż 
papierów pieniężnych na dostawę z prawem cofnię- 
cia ś. w terminie likwidacji za opłatą pewnego wy- 
nagrodzenia, zwanego premją, a to w celu ograni- 
czenia ryzyka na wypadek zbyt wielkiej różnicy 
kursu umówionego i rzeczywistego. Zdr. Interesik. 
<ŁĆ. interesse = być ważnym > 

Interesant, a, Im. oi I. człowiek, przychodzący 
w jakimś interesie: W biurze, w banku, w kan- 
torze, w kasie, w przedpokoju czekało wielu 
interesantów. Załatwiać interesantów (zatn.: inte- 
resa, z któremi przyszli). 2. człowiek przemyślny, 
obrotny, zręczny w prowadzeniu swych interesów: 
Szczęśliwy z niego, lubo ryzykowny I. 3. 
X człowiek interesowany, patrzący własnego zysku: 
I. nie może być dobrym radcą. Łubom. 4. Xje- 



102 



INTEKESANTKA 

den z należących do jakiego interesu, w&pólnik: 
Potrzeba podpisu wszystkich interesantów. 5. 
X mający a. roszczący prawo do pozostałości po^ 
bankrutach a. zmarłych osobach: Po jego śmierci 
zjawiło ś. mnóstwo interesantów. 6. uwikłany 
w j>rocesa, procesowicz, pieniacz: To sławny I.! 
<Fr. intćressant > 

Interesantka, i, Im. i forma ż. od Interesant. 

flnterese nieod. p. Interes: h brać. Kn. 
Wszyscy swego I. i swych pożytków szukają. 
Wuj. 

Interesik, u a. x a, lra. i p. Interes. 

X Inrteresometr, u, Im. y żart. miara czyich in- 
teresów, niby barometr, icskazujący ich stan: Dając 
tu jedną, próbkę, chcieliśmy tylko pokazać spa- 
danie interesometru Kładzkicgo. Byk. <Now. 
z Łć. interesse = być ważnym -j-Gr. mótron = 
miara, - mierz > 

Interesować, uje, owal I. obchodzić, zajmować, 
wzbudzać interes, zaciekawiać: Bardzo mię to in- 
teresuje. Młody ten chłopiec mocno mię inte- 
resuje. 2. fco do czego = mieszać, przywiązywać: 
Honor pański do najmniejszego mankamentu in- 
teresują. Kłok. I. ś. kim, czym, X do czego, 
X przy czym, X za kim, X względem kogo = nie 
być obojętnym, zajmować ś.: Wścibski, wszystkim 
ś. interesuje. Michał Grocholski interesował ś. 
do exacty i podatków, to jest wybierał je, upo- 
ważniony przez ziemian. Roi. Ci ś. do twojej 
interesują osoby. Niem. < Fr. intćresser> 

Interesowanie, a, blm., czynność cz. Intereso- 
wać. 

Interesowanie się, a ś., blm., czynność cz. In- 
teresować ś. 

Interesowany I. zainteresowany kim, czym, ma- 
jący w czym interes, którego co obchodzi: Strona 
interesowana. 2. p. Interesowny. 3. bil.: Gra 
interesowana =gra o pieniądze. 

Interesownie przys. od Interesowny. 

Interesowność, i, blm. rz. od Interesowny. 

Interesowny I. a. Interesowany chciwy, wyra- 
chowany: Człowiek I. 2. X p. Interesujący. 

Inłeresowy przym. od Interes: Widywać ś. 
z ludźmi w celach interesowych. Orzesz. Ta 
znajomość wypływała z interesowych pobieżnych 
okoliczności. Orzesz. 

Interesująco przys. od Interesujący: Przedsta- 
wić co I. Wygląda I. 

Interesujący, X Interesowny zajmujący, cieka- 
wy, budzący interes: Dzieło interesujące. Intere- 
sująca wiadomość. Sztuka interesująca. Intere- 
sujące zdarzenie. Fizjognomja, postać interesu- 
jąca. Interesująca książka. 

Interferencja, i, Im. e, Krzyżowanie fiz. zja- 
wisko, następujące wskutek spotykania ś. czyli prze- 
cinania ś. dwu fal, rozbieg aj ący eh ś. w jakimkol- 
wiek środku: I. fal wodnych, głosowych. I. pro- 
mieni światła. I. fal elektro - magnetycznych. 
<Fr. interfćrence> 

Interferencyjny przym. od Interferencja: Smu- 
gi interferencyjne. 

Interferować, uje, ował (o falach) spotykać ś., 
przecinać ś., krzyżować ś.: Pływający korek pod 
wspólnym wpływem dwuch fal iiiterferujących 
zostanie w spokoju. Mer. <Pr. interfćrer> 

Interferowanie, a, blm., czynność cz. Interfe- 
rować. 

Interglacjalny gie. dotyczący perjodów cieplej- 
szych, które występowały między perjodami lodo- 
wemi. <Now. z Łć. inter = między -|- glacies ■= 
lód > 



TNTERMISJA, 

X Interjekcja, i, Im. e gram. wykrzyknik. <ŁĆ. 
inter jectio> 

Interkalacja, i, Im. e wsuwanie wyrazów, przez 
piszącego opuszczonych, interpolacja. <Łć. inter- 
calatio > 

Interkaiarja, i, Im. e dochód z beneficjów od 
dnia zawakowania prebendy do dnia instytucji ka- 
nonicznej nowego beneficjata. <Z Łć. intereala- 
re = wsuwać, wstawiać > 

Interkolumnja, i, Im. e odstęp między kolumna- 
mi: Wyróżnia ś. ta świątynia niezwykłą ważko- 
ścią, nierównemi interkolumujami i wejściami 
Wejs. < Łć. intercolumniurn > 

Hnteriag, U, Im. I druk. papier przyklejany na 
deklu prasy dla osiągnięcia róumości druku. <Nru. 
Unterlage = podkład > 

Interlinearny między wierszowy, między wierszami 
pisany a. drukowany: Tłumaczenie interlinearne. 
<Now. z Łć. inter = między -{-linearis = należą- 
cy do linji> 

Interlinja, i, Im. e druk. linijka z tego samego 
malerjału, co czcionki, cokolwiek niższa od nich t 
zakładana między wiersze, aby je w druku oddzie- 
lić od siebie: I. dwupunktowa p. Owupunktowy, 
< Now. z Łć. -inter = między ^-f-linea = linja> 

Interlinjować, uje, ował tekst, druk. = rozsta- 
wiać jego wiersze, wstawiając między nie inter- 
im je. 

Interlinjowanie, a, blm., czynność cz. Inter- 
linjować. 

Interlokucja, i, Im. e rozmowa z kim, djalog. 
<Łć. interlocutio> 

Interlokutor, a, Im. owie a. rzy ten, co rozma- 
wia z kim: Czy znam pana Tarzyca?- — ze szcze- 
gólnym, wykrzywiouym uśmiechem powtórzył I. 
Sirskiego. Orzesz. <Now. Łć. interlocutor> 

Interlokutorka, i, Im. i forma ż. od Interloku- 
tor: Poznał, że interlokutorce jego chodzi o coś, 
czego jeszcze nie wypowiedziała. Jeż. 

Interludjum, w lp. nieod., Im. a, ów przegryw- 
ka w muzyce. <Now. z Łć. inter = między -f— -lu— 
dium. - granie > 

Interludy, ÓW, blp. trywjalne sceny z życia lu- 
dowego: Z interiudów poczęła wyrabiać ś. z ko- 
leją czasu właściwa koinedja. <p. Interlu- 
djum > 

interma, y, lin. y szew. tasiemka, pasek skó- 
rzany, przyszywany na szioie, dla mocy; skóra, wy- 
ściełająca wnętrze cholewy około kostki. <Z Nm. 
unternahen = podszywać > 

f Intermach, u, Im. y p. Indermach. 

Intermeco, a, Im. a p. Intermezzo. 

Intermedjum, w lp. nieod., Im. a, ów I. czas 
pomiędzy dwoma terminami. 2. przedstawienie tea- 
tralne , odbywające ś. pomiędzy dwoma aktami: 
O intermedjach polskich pisali Nehring i Bruck- 
ner. Z interraedjów powstały i rozwinęły ś. 
w końcu wieków średnich dramaty alegoryczne. . 
Wierzb. <Łć. intermedium ni. dosł. = środko- ■ 
we> 

Intermezzo, a, Im. a, Intermeco I. krótki utwór 
dramatyczny, mała komiczna operetka a. farsa, da- 
icana pomiędzy aktami większych sztuk. 2. krótki 
ustęp muzyczny w środku większego dzieła a. opery. 
3. przen. drobny wypadek, zaszły między wypadkami 
ważnemi: Wypada zatrzymać ś. nad kilkoma in- 
termezzami, które albo cechują rzeczone rozpra- 
wy, albo same przez ś. miały wpływ na dalsze 
wypadki. Kai. <Włos. intermezzo > 

X : Intermisja, i, lin. e przerwa. <Łć. inter- 
raissio> 



103 



INTERNISTYCZNY 

X Intermistyczny, X Interymalny, [Intromalny] 

tymczasowy, czasowy, do pewnego, nieoznaczonego 
czasu trwający, prowizoryczny. <Z Łć. interim = 
tymczasem > 

Inter mować, uje, owal szew. dawać, przyszyioaó 
intermy. <p. Interma> 

Intermowanie, a, blm., czynność cz. Intermo- 
wać. 

Intern, a, Im. i I. a. Internista uczeń, mieszka- 
jący w internacie, pensjonarz. 2. pełniący obo- 
wiązki lekarza w salach szpitala. Sł. wil. <ŁĆ 
intern lis = wewnętrzny > 

Internacja, i, Im. e p. Internowanie. 

internacjonalizm, U, blm. cecha tego, co fest in- 
ternacjonalne: Literatura ta kosmopolityczna chlu- 
bi ś. internacjonalizmem. <Now. z Łć. inter = 
micdzy-j-Nacjonalizm> 

Internacjonalny międzynarodowy: Treść jej po- 
wieści, oparta prawie wyłącznie na tle interna- 
cjonalnego półświatka arystokratycznego i ar- 
tystycznego. <Fr. international > 

Internacjonał, u, blm. związek międzynarodowy 
robotników, międzynarodówka: Jak widzę, mój pan 
syn jest gorliwym agientem internaejonału. Bal. 

Internacjonalka, i, lra. i kobieta, należąca do 
internaejonału. 

Internacyjny przym. od Internacja: Już dziś 
dzień osiemnasty, kiedy nam dano ów bilet I. 
Byk. 

Internakiel, kia, Im. kle druk. pręt, ściągający 
płótno, którym jest obciągnięty walec maszyny dru- 
karskiej. <p. Internakulum> 

Internakulum nieod. druk. część dywizorka: linij- 
ka z ostrym stalowym końcem, którą ś. osadza 
w ścianie kaszty. <Now. z Łć. internus = we- 
wnętrzny > 

Internat, u, Im. y zakład wychowawczy, w któ- 
rym wychowańcy stale mieszkają, pensjonat. < Now. 
z Łć. internus = wewnętrzny > 

Internista, y, Im. ści I. p. Intern. 2. specjali- 
sta od. chorób wewnętrznych. 

Internować, uje, owal wyznaczyć a. wyznaczać 
komuś ograniczone miejsce pobytu wewnątrz kraju, 
osiedlić a. osiedlać kogo gdzieś przymusowo za ka- 
rę: Internowano go w odległych gubernjach. 
<Fr. interner> 

Internowanie, a, blm., Internacja czynność cz. 
Internować. 

Internuncjusz, a, Im. e tymczasowy poseł pa- 
pieski, zastępca nuncjusza, poseł dyplomatyczny pa- 
pieski przy drugorzędnych dworach monarszych. 
<ŁĆ. internuntius = poseł, pośrednik > 

X Interogatorle, I, blp. p. Interrogatorje. Troe. 

Interpelacja, I, Im. e wezwanie do dania objaś- 
nienia, szczeg. w izbach prawodawczych: Wnieść 
interpelację. Prezes ministrów odpowiedział na 
interpelację. Oofnąć interpelację. <Łć. inter- 
pellatio > 

Interpelant, a, Im. cl, Interpelator ten, co in- 
terpeluje: Zrzekł ś. korony, powtarzał p. Łukasz 
interpelantom, widać, że tak wypadło z polity- 
ki. Roi. <Ł6. interpellans, 2 pp. interpellantis 
dosł. = przerywający mowę> 

Interpelator, a, Im. owie a. rzy p. Interpelant. 
<Łć. interpellator> 

Interpelować, uje, owal tonosić interpelację, wy- 
stąpić z interpelacją, wzywać do dania objaśnienia: 
I. ministra. <Łć. interpellare> 

Interpelowanie, a, blm., czynność cz. Interpe- 
lować. 

Interpolacja, I, Im. e I. p. Interpolowanie: Po- 
budka ta tłumaczy, dlaczearo następnym po- 



INTFRKUPTOE 

twierdzeniom tak dziwną formę interpolacji urzę- 
dowej nadano. Piek. Mat.: I. postępów, szeregów. 
2. wyraz, zdanie, wciśnięte w tekst, dodatek póź- 
niejszy: Dokument bez żadnych interpolacji. <Łć. 
interpolatio> 

Interpolacyjny mat. przym. od Interpolacja: 
Wzór I. Funkcja interpolacyjna. 

Interpolator, a, Im. owie a. rzy ten, co robi inter- 
polacje. <Łć. interpolator > 

Interpolować, uje, owal I. wciskać w tekst wy- 
razy, zdania (zwykle w celu sfałszowania): Za- 
piski o nadaniach interpolowano i przerobiono 
na dyplom. Kęt. 2. mat. = a) obliczać wartość 
funkcji z pewnych danych z góry jej wartości, b) 
wstawiać wyrazy pomiędzy dwa dane wyrazy sze- 
regu. <Łć. interpolare> 

Interpolowanie, a, blm., Interpolacja czynność 
cz. Interpolować. 

X Interponować, uje, owal co = dołożyć czego, 
użyć czego: Przyrzekł wszystkie swoje usilności 
i starania do króla I. za księciem miecznikiem 
litewskim. Mat. Sam hetman u króla i u stanów 
Rzeczypospolitej na sejmie zgromadzonych swo- 
ją powagę i interesowanie ś. I. będzie. Mat. 
( = okaże). Xl. Ś. wstawić ś., wnieść instancję, 
przemówić za kim, za czym: Cesarzowa przyśle 
do Polski słusznego ozłowieka, aby mogła do 
króla naszego za książętami Czartoryskiemi I. 
ś. Mat. <Łć. interponere> 

X Interponowanie, a, blm., czynność cz. Inter- 
ponować. 

X Interponowanie się, a ś., blm., X Interpo- 
zyoja czynność cz. Interponować ś.; wstawienie ś., 
wstawiennictwo, instancja, przyczynienie ś., orędow- 
nictwo; wdanie ś. t pośrednictwo. 

X Interpozycja, i, Im. e p. Interponowanie ś.: 
Imć. Pan Jakób Komorowski do Imć. Panny 
Pawłowskiej skłonione niesie serce, starając ś. 
o dożywotnią przyjaźń, za interpozycja Pryma- 
sa Korony Polskiej. Krasz. <Łć. interpositio> 

Interpretacja, i, Im. e wykład, wyjaśnienie, tłu- 
maczenie: I. prawa. <ŁĆ. interpretatio> 

Interpretator, a, Im. owie a. rzy len, co inter- 
pretuje. <Łó. interpretator > 

Interpretować, uje, owal objaśniać, wykładać, 
tłumaczyć: I. artykuł prawa. I. utwór poetyczny. 
Ludzie plotą, zdaleka zasłyszawszy coś, złośli- 
wie interpretując, zwyczajnie po ludzku. Krasz. 
<Łć. interpretari > 

Interpretowanie, a, blm., czynność cz. Inter- 
pretować, interpretacja. 

Interpunkcja, i, blm. użycie znaków przestanko- 
wych. <Łć. interpunctio > 

X Interregnum nieod., X Interegnum bezkróle- 
wie. <ŁĆ. interregnum > 

Interreks, a, Im. owie tytuł sprawującego wła- 
dzę królewską w czasie bezkrólewia w Polsce: Pod 
bokiem króla lub interreksów. Sienk. <Łć. 
interrex> 

Interrogaoja, i, Im. e I. praw. badanie śledcze. 
2. X ret. zapytanie zamiast twierdzenia (figura 
retoryczna). <Łć. interrogatio> 

X Interrogatorja, ów, blp. p. Interrogatorje. 
<Łć. interrogatoria, Im. ni. = (rzeczy) dotyczące 
pytania > 

X Interrogatorje, i, blp., Interrogatorja, x ln- 
terogatorje pytania ułożone stosownie i spisane 
to czasie śledztwa, a następnie zadawane świadkom. 
Kras. 

Interruptor, a, Im. y fiz. p. Przerywaoz. <Łć. 
interruptor> 



104 



Interwał, u, Im. e, Interwallum, Interwał I. 

przerwa, odstęp, pauza, przedział, luka; w muzyce 
odległość jednego tonu od drugiego: W czasie 
i przestrzeni niema interwałów. Korzystał z in- 
terwału i zapytał: Czv wuj pewien, że Serafin 
jest bankrut? Krasz. 2. a. Przestanek fiz. różni- 
ca muzyczna wysokości dwu tonów, stosunek liczby 
drgań, tonom Ujm odpowiadających. 3. woj. odleg-- 
łośó oddziałów wojska, obok siebie stojących. <Łć. 
intervallum> 

Interwallum, w lp. nieod., Im. a, ów p. Inter- 
wał. 

Interwał, u, Im. y p. Interwał. 

Interwencja, i, Im. e wdanie ś., wmieszanie ś., 
pośrednictwo: I. osoby trzeciej w sprawie dwu 
osób. I. Robaka (w sprzeczce Asesora i Rejenta). 
Mick. I. jakiego państwa w układy dwu innych 
państw. I. zbrojna = wdanie ś. obcej siły zbrojnej 
pomiędzy strony wojujące. <Łć. interyentio > 

Interwencyjny przym. od Interwencja: Kroki 
interwencyjne. 

interwenjent, a, lra. ci ten, co interwenjuje, po- 
średnik. <Łć. interveniens, 2 pp. intervenientis 
= wdający ś., wtrącający ś. > 

Interwenjować, uje, owal I. występować z inter- 
wencją, wdawać ś., mieszać 4., pośredniczyć. 2. 
han. dobrowolnie płacić za kogo weksel; pośredni- 
czyć w wypłacie wekslu. Sł. wil. <ŁĆ. interve- 
nire> 

Interweniowanie, a, blm., czynność cz. Inter- 
wenjować, interwencja. 

X Interwertować, uje, owal przewrócić, zmienić, 
usunąć: Nie wiem, ktoby samemu W. Mości po- 
chwalić to miał, żeś ś. pierwszy między wszyst- 
kich nalazł, któryś starożytne w urzędach stop- 
nie inter wertował. Kraus. <Łć. intervertere> 

X Interwertowanie, a, blm., czynność cz. Inter- 
wertować. 

! Interwjew, u, Im. y widzenie i., rozmowa, szczeg. 
korespondentów a. sprawozdawców gazet z osobami 
znakomitemi w celu uzyskania wyjaśnienia w spra- 
wie, obchodzącej ogól. <Ang. interview = roz- 
mowa > 

! Interwjewer, a, Im. rzy, Ilnterwjewista ten, co 
przeprowadza z kim interwjew: Rzucili ś. na nie- 
go iuterwjewerzy. <Ang. interviewer> 

! Interwjewista, y, Im. ści p. Interwjewer: By- 
ły kanclerz używa w tym celu interwjewistów. 

1 Interwjewować, uje, owal prowadzić interwjew: 
Reporterzy dzienników na wyścigi interwjewują 
to margrabiego de Breteuil, to p. Ephrusi. <Ang. 
interview> 

! Interwjewowanie, a, blm., czynność cz. Inter- 
wjewować. 

X Interymalnle przys. od Interymalny. 

X Interymalny I. p. Intermistyczny. 2. [I. a. 
Intromalny zapis] = zapis prywatny. < Z Łc. in- 
terim =■ tymczasem > 

! Intoksykacja, i, blm. zatrucie, zakażenie krwi. 
<Now. z Łć. iń=rw-|-Gr. toxikon = trucizna > 

Intoleranoja, I, blm. brak tolerancji, nietoleran- 
cja, nieznoszenie obcych przekonań, prześladowanie 
innego wyznania. <Łć. intolerantia> 

Intolerancyjny przym. od Intolerancja: Rząd I. 

Intonacja, i, Im. e I. muz. = a) rozpoczęcie śpie- 
wu, b) wzięcie właściwego tonu: Trafna, czysta, 
wierna, pewna, nietrafna, nieczysta, niepewna, 
niewierna, fałszywa I. 2. org. regulowanie pisz- 
czałki, aby wydała dźwięk właściwy. 3. przen. 
pewien charakter głosu, akcent: Wymówił to z ta- 
ką intonacją. <Fr. intonatioa> 



INTROMISJA 

Intonacyjny muz. przym. od Intonacja; To- 
niczny: Znaki intonacyjne. 

Intonować, uje, owal I. zaczynać śpiew: I. 
w kościele na nieszporach. Prus. Przen.: Wesoło 
ten tańcuje, komu szczęście intonuje. Prz. (sto- 
warzyszy). 2. org. regulować tony, aby miały jeden 
charakter to całym instrumencie. < Włos. into- 
nare> 

Intonowanie, a, blm., czynność cz. Intonować. 

Intrada, y, Im. y krótki wstęp do utworu mu- 
zycznego, przegrywka. <Włos. intrata, S. Fr. 
intrade> 

Intrata, y, Im. y dochód, przychód, zysk czysty 
(z majątku nieruchomego a. z urzędu): Naj- 
większa I. oszczędność. Prz. Majątek ten daje 
3,000 rocznej intraty. Czysta I. Jesteś dość bo- 
gaty, wykupisz ś. od więzień połową intraty. 
Mick. Zdr. Intratka. <Włos. intrata > 

Intratka, i, Im. i p. Intrata: Same płatki z mej 
intratki. Prz. 

Intratność, i, blm. rz. od Intratny. 

Intratny czyniący intratę, przynoszący znaczny 
dochód, zyskowny, korzystny: Intratna posada. 

Introdukcja, i, lra. e I. wstęp do czegoś, np. do 
utworu muzycznego. 2. nauka przygotowawcza do 
studjowania Biblji. 3. X udzielenie godności du- 
chownej przez władzę świecką, inwestytura. 4. 
praw. (w daw. Polsce) wprowadzenie i zaczęcie 
sprawy sądowej. <ŁĆ. introductio> 

X Introdukować się, uje ś., owal ś. mieszać ś., 
wdawać ś., wtrącać ś.: Przepraszam, że ś. intro- 
dukuję natrętnie, ale są wypadki nadzwyczajne. 
Krasz. <Łć. introducere> 

X Introdukowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Introdukować ś. 

X Introduktor, a, Im. owie a. rzy pzewodnik: 
Nareszcie jechali sami panowie posłowie, przed 
któremi urzędnik dworu francuskiego, jako I., 
od królestwa Imeiów naznaczony. Szaj. <Łć. 
introductor> 

Introit, u, Im. y część mszy, czytana przed Ky- 
rie elejson. <Łć. introitus dosł. = wejście; po- 
czątek > 

Introligaoja, i, Im. e praw. p. Wwiązanie. <Śr. 
Łć. introligatio dosł. = wwiązanie > 

Introligator, a I. Im. owie a. rzy oprawiacz 
książek, wiązacz ksiąg. 2. [I.] blm. rodzaj gry 
w piłkę: Grać w introligatora., <Now. z Łć. 
intro- = wewnątrz, do środka -f-Śr. Łć. ligator = 
wiązacz > 

Introligatorczyk, a, Im. I uczeń a. czeladnik in- 
roligatorski. 

Introligatorka, i, Im. i I. forma ż. od Introli- 
gator. 2. żona introligatora, introligatorowa. 

Introligatornia, i, Im. e pracownia introligator' 
ska. 

Introligatorowa, ej, Im. e p. Introligatorka. 

Introligatorówna, y, Im. y córka introligatora. 

Introligatorski przym. od Introligator: Pracow- 
nia introligatorska. 

Introligatorstwo, a, blm. rzemiosło introligator- 
skie. 

X Introligować, uje, owal, f Wwiązy wać opra- 
wiać książki, wiązać książki. <$p. Introligator > 

X Introligowanie, a, blm., czynność cz. Intro- 
ligować. 

[Intromalny] p. Interymalny. 

Intromisja, i, Im. e, f Wwiązy wanie, fWwięzo- 
wanie, f Wwiązanie wprowadzenie sądowe w po- 
siadanie nieruchomości: Akt intromisji. Panie 
woźny, pan hrabia śmie waćpana prosić, abyś 



105 



INTROWSYJKA 



TNTYMACJA 



raczył przed szlachtą bracie], wnet ogłosić in- 
fromi.oyj^ hrabi do zamku, do dworu. Mick. Zdr. 
IntronTisyjka. <Sr. Łć. intromissio> 

Intromisyjka, i, Im. i p. Intromisja: Wszystkie 
koszta, przytym I. do ustroni w lesie. Syrok. 

Intromisyjny przym. od Intromisja: Decyzja 
i ntro misyjna. 

X Intromitować się, uje ś., owal ś, wprowadzić 
ś., wejść w posiadanie: Życzyłem, żeby jechał 
z gienerałem alias woźnym i choć do wsi lub 
miasteczka intromitował ś. przez obwołanie po- 
sesji jeneralskie. Mat. <Łć. intromittere > 

X Intromitowanie się, a ś., blm., czynność cz. 
Intromitować ś. 

Intronizacja, i, Im. e wyniesienie na tron, na 
stolicę: I. papieża. Jordan, wyświęcony na bisku- 
pa jeszcze przed intronizacją pierwszego arcy- 
biskupa magdeburskiego , którego sufraganem 
został. Pleb. <Fr. intronisation> 

Intronizować, uje, owal wynieść a. wynosić na 
iron, na stolicę: Rada wielkoksiążęca intronizo- 
wała go według przyjętego zwyczaju. Stadu. 
<Fr. introniser> 

Intronizowanie, a, blm., czynność cz. Introni- 
zować, intronizacja. 

Introspekcja, i, Im. e fil. p. Samoobserwacja: 
Mówię tu o samoobserwacji, zwanej inaczej in- 
trospekcja, obserwacją, podmiotową, zmysłem 
wewnętrznym. < Now. z Łć. introspicere = 
wglądać > 

Iritrospekcyjny przym. od Introspekcja: Meto- 
da introspekcyjna = raetoć/a samoobserwacji. 

X Intrus, a, Im. y p. Intruz. Sł. wil. <Fr. in- 
trus> 

Intruz, a, Im. y, X Intruzor, X Intrus wdzier- 
ca, natręt, gość nieproszony; człowiek, który nie- 
właściwie dostał ś. na urząd, uzurpator: Ci samo- 
słańcy bez boskiego posłania fałszerzami ś. 
i wtrętami ezyli intruzami pokazują. Skar. <Fr. 
intrus > 

X Intruzor, a, Im. y p. Intruz: Nie uważam 
go, ani on przez kogobądź uważanym być mo- 
że, jak tylko za intruzora. Roi. <p. Intruz > 

Intryga, i, Im. i I. sztuczka podstępna, podstęp, 
praktyka, knowanie chytre, zawikłanie umyślne w ce- 
lu sprowadzenia nieprzyjemności, szkody komu, ko- 
meraże: Zrobić, ułożyć, ukartować intrygę. In- 
trygi dworskie, gabinetowe, miłosne. Prowadzić 
intrygę. 2. loęzeł akcji dramatycznej: Dobrze, 
źle prowadzona I. Zdr. Intryżka. <Fr. intri- 
gue> 

Intrygancik, a, Im. i p. Intrygant. 

Intrygancki przym. od Intrygant: Człowiek I. 
Po intrygancku przys. jak intrygant, po juda- 
szowsku. 

Intrygancko przys. od Intrygancki. 

Intryganctwo, a, blm. praktyki intryganta, in- 
trygowanie, intrygi: Z wysokości tronu i komnat 
ministerjalnycb zstępują do ciemnych zaułków 
intryganetwa i zbrodni. Kraus. 

Intrygant, a, Im. ci i. człowiek lubiący intrygi, 
zajęty intrygami , podstępami, działający skrycie 
i podstępnie. 2. [I. a. Drygantj łajdak. Zdr. 
Intrygancik. <Fr. intrigant> 

Intrygantka, i. Im. i forma ż. od Intrygant. 

Intrygować, Uje, owal I. robić intrygi, kopać 
dołki. 2. budzić zajęcie, zaciekawiać, interesować, 
dawać do myślenia: I. kogo na maskaradzie. <Fr. 
intriguer> 

Intrygowanie, a, blm., czynność cz. Intrygo- 
wać. 



Intryżka, i, Im. i p. Intryga: Ho! ho! latasz, 
łaskawco, masz intryżki w mieście. Syrok 

[Intszy] p. Inny. 

Intuicja, i, Im. e, X Ujęcie , X Wejrzenie, 
X Wgląd, Wzrok fil. I. wglądanie loewnątrz siebie. 
bezpośrednie widzenie a. oglądanie wewnętrzne) 
uprzytomnienie sobie czegoś to świailomości bez po- 
średnictwa refleksji a. myślenia pojęciowego; uprzy- 
tomnienie zm.ysłoioe. 2. treść będąca loynikiem po- 
wyższej czynności; to, co się uprzytomnia bezpo- 
średnio, bez pomocy refleksji i pojęć; (lep. Intuit). 
3. forma, w jaką ujmujemy materjal dostarczany 
przez zmysły, ujęcie w formę przestrzeni i czasu: 
Intuicje a priori a. czyste (przestrzeń, czas. 
wielkości matematyczne). Intuicje a posteriori 
a. empiryczne (postrzeżenia przedmiotów w prze- 
strzeni i czasie) (Kant). 4. u mistyków: bezpo- 
średnia kontemplacja a. oglądanie Boga i boskich 
tajemnic bez pomocy zmysłów i refleksji; objawie- 
nie wewnętrzne. 5. w estetyce: bezpośrednie, od 
refleksji niezależne uprzytomnienie sobie przez ar- 
tystę w formach zmysłowych typu, obrazu: I. poe- 
tycka, muzyczna. Dar intuicji. 6, w etyce: bez- 
pośredni sąd etyczny; ocena dobrego i złego bez 
iwmysłu, bez refleksji. Przeć. Refleksja. <Łć. in- 
tuitio > 

Intuicjonista, y, Im. ści, X Intuiwista fil. zwo- 
lennik, wyznawca, przedstawiciel intuicjonizmu ja- 
kiejkolwiek postaci. <Now. z Łć. intuitio> 

Intuicjonizm, u, blm., x Intuiwizm fil. I. po- 
gląd, kierunek filozoficzny, według którego pozna- 
nie prawdziwe osiąga ś. przez intuicję; odmiana 
mistycyzmu. Przeć. Racjonalizm i Sensualizm. 2. 

w estetyce : kierunek estetyczny a. artystyczni/, 
podnoszący 10 twórczości artystycznej i dziełach 
sztuki znaczenie intuicji, przeczuć osiąganych na 
mocy bezpośredniego objawienia, komunikowania ś. 
dusz, bez pośrednictwa zmysłów i refleksji pojęcio- 
wej. 3. w etyce: kierunek wywodzący sądy etyczne 
o dobrym i złym z bezpośredniej intuicji a. zmysłu 
etycznego. <Now. z Łć. intuitio > 

Intuicyjnie przys. od Intuicyjny; x Intuitywnie: 

Pierwiastki subjektywne zlewają ś. z cechami 
charakterystycznemi, odczutemi I. Kozł. 

Intuicyjny, X Intuitywny fil. I. przez intuicję, 
za pomocą intuicji uświadomiony, poznany: Treść, 
wiedza intuicyjna. 2. mający charakter intuioi: 
Przeczucie intuicyjne. Zmysł I. 3. należący, 
ściągający ś. do intuicji: Formy intuicyjne a. uję- 
cia (Kant). 4. odznaczający ś. intuicją, zdolny do 
intuicji, wybitny pod względem intuicji: Umysł, 
dar, talent 1. Przeć. Dyskursywny, Refleksyjny. 

X Intuit, U x lin. y fil. wynik, wytwór intuicji, 
rozważanej jako czynność. <Łć. intuitus> 

X Intuitywnie p. Intuicyjnie: I. przewidziany 
przedstawiciel poety sentymentalnego. Ant. 
X Intuitywny p. Intuicyjny. <Fr. intuit!f> 
X Intuiwista, y, Im. ści p. Intuicjonista: Bę- 
dąc intuiwista, szuka jako pisarz symbolu tego 
świata. <Now. z Łć. intuitas = pogląd, rozwa- 
żanie > 

X Intuiwizm, u, blm. p. Intuicjonizm : Trzecią 
fazę w rozwoju powieśeiopisarskim sam Rod 
ochrzcił nazwą intuiwizmu. 

Intymacja, i, Im. e I. X obwieszczenie pismem, 
polecenie na piśmie: Od biskupa ostrą wziąłem 
do plebana na wydanie munderunku intymację. 
Mat. 2. f praw. zatrzymanie wykonania wyroku 
pierwszej instancji przez pozew, wydany do toijższe- 
i go sądu. Kras. .<Łć. intimatio> 



106 



INTYMAT 

Intymat, U, Im. y praw. pismo doręczone, za- 
wiadamiające. <Łć. intimatum ni. dosł. = oznaj- 
mione > 

X Intymidacja, i, Im. e nastraszenie, pogróżka, 
groźba, postrach: Nic jeszcze dotąd niema, prócz 
gróźb i intymidacji. Krasz. < Fr. intimida- 
tion> 
! Intymnie przys. od Intymny. 
! Intymny poufny : Wyznanie intymne. Stosu- 
aek L <Pr. intime> 

X Intymować, uje, owal obwieścić, polecić, roz- 
kazać, zalecić: Aby uniwersał wszędzie po gro- 
dach, miastach, miasteczkach i parafjach pu- 
blikowany był, proszę i intymuję. Fin. Xl. Ś. 
w co = dostać ś., wkraść ś. 10 co, zaskarbić sobie co: 
Kiedybym ś. jako mógł I. w łaskę tego pana. 
Kraus. <Łć. intiraare> 

X Intymowanie, a, blm., czynność cz. Intymo- 
wać. 

X Intymowanie się, a ś., blm., czynność cz. In- 
tymować ś. 

Intytulacja, i, Im. e położenie tytułu, zatytuło- 
wanie, tytuł, napis. <Fr. intitulation> 

Intytulować, aje, ował tytułować, dawać tytuł: 
Skrypt dyskursem pewnego dworskiego intytu- 
łowany. Szaj. <Fr. intituler> 

Intytułowanie, a, blm., czynność cz. Intytulo- 
wać. 

Inulin, u, blm., Inulina, Dalina chera. wodan icę- 
gla podobny do mączki, znajdujący ś. to pewnych 
roślinach, np. w gieorginji. <Now. z Łć. inula = 
roś. oman, dziewięsił> 
Inulina, y, blm. chera. p. Inulin. 
X Inwadjować, uje , owal zostawić, zapewnić: 
Odpowiedział, że już dla mnie swoją, inwadjo- 
wał promocję. Mat. <Śr. Łć. invadiare> 

X Inwadjowanie , a, blm., czynność cz. Inwa- 
djować. 

Inwalid, a, Im. dzi, Inwalida, [Infalida] woj. 
weteran, żołnierz niezdolny do dalszej służby z po- 
wodu wieku a. kalectwa: Dom inwalidów. Przen.: 
Inwalidzi pracy ( = robotnicy, którzy utracili zdol- 
ność do dalszego zarobkowania). <Łć. invalidus = 
słaby > 

Inwalida, y, Im. dzi m. p. Inwalid. 
Inwalidka, I, Im. i kobieta, niezdolna do pracy 
zawodowej wskutek kalectwa a. podeszłego wieku: 
"W zakładzie tym mieści ś. nowicjat sióstr mi- 
łosierdzia, oraz weteranki i inwalidki tegoż zgro- 
madzenia. Sł. wil. 
Inwalidny przym. od Inwalid: Dom 1. 
X InwalidowaĆ, uje, OWal odjąć moc obowiązu- 
jącą, unieważnić: Zanieśli manifest w grodzie 
pod aktem teraźniejszego sejmu, I. go usiłują- 
cy. Kis. <Fr. invalider> 

X Inwalidowanie, a, blm., czynność cz. Inwali- 
dowaĆ. 

Inwarjant, u, Im. y mat. p. Niezmiennik. <Now. 
z Łć. in = nie -f- varians, 2 pp. variautis = zmie- 
niający > 

Inwazja, i, Im. e wtargnięcie, najazd, najście, 
napad (szczeg. połączony z zadaniem ran a. z za- 
bójstwem): Żadnej inwazji ś. nie boi. Sienk. Pod- 
czas pierwszej inwazji naprowadził na dom 
matki duńców i wspólnie z niemi zrabował ją 
do szczętu. Roi. <Łć. invasio> 

X Inwazor, a, im. owie najeźdźca, napastnik. 
<Łć. invasor> 

Inwazyjny przyra. od Inwazja: Oddział I. 

X Inwekta, y, im. y I. a. w lra. X Inwekta, 
kt a. któw a. Im. X Indukta towary sprowadzane 



TNWENTURA 

z zagranicy: Cóż to są cła na inwektę i ewektę, 
jeżeli nie impozycja i ucisk? Stasz. Cła od in- 
wekt. Troć. 2. clo od towarów, sprowadzanych 
z zagranicy: Królowi Jego Mości zostaną jeszcze 
cła: ewekty i inwekty. Moracz. <Łć. invecta 
Im. ni. = wprowadzone, wwiezione rzeczy > 

Inwektywa, y, Im. y zarzut obrażający, obelga: 
Albo słowo złamiesz, albo jego inwektyw słu- 
chać musisz. Sienk. <Fr. invective> 

Inwencja, i, Im. e 1. wynalazek: Jaka to głu- 
pia I. jeść — po co? na co? Krasiń. 2. a. In- 
wencyjność pomysłowość, twórczość, loynalazczość 
(literacka, muzyczna, malarska i t. p.). 3. Xfor- 
lel, wybieg, intryga, icykręt, sztuczka: Kochany 
wódz nasz z te mi wszystkierai rozumiał ś. in- 
wencjami. Pas. Książęta Czartoryscy do takiej 
udali ś. inwencji. Mat. <Łć. inventio> 
Inwencyjność, i, blm. p. inwencja. 
Inwencyjny przym. od Inwencja, twórczy, wy- 
nalazczy, pomysłowy, zmyślny. 

Inwentarjalny , Inwentarski , Inwentarzowy 
przym. od Inwentarz: Tabor ruchomy kolei że- 
laznej warszawsko-wiedeńskiej stanowi wartość 
inwentarjalną 9 miljonów. Komisja dla dopeł- 
nienia rewizji przedmiotów inwentarjalnych na 
kolei żelaznej ( = objętych inwentarzem). <p. 
Inwentarz > 
Inwentarski p. Inwentarjalny. 
Inwentaryzacja, i, Im. e sporządzanie inwenta- 
rza, spisy wa.nie. <Fr. in7entarisation> 

Inwentarz, a, Im. e, [Iwentarz, Imentarz, Li- 
wentarz, Lewentarz, Egwentarz] I. spis tego, co 
ś. na gruncie znajduje w danej chwili; spis wszyst- 
kich przedmiotów ruchomych lub nieruchomych, sta- 
nowiących czyj majątek: Noworoczny spis inwen- 
tarza. 2. przedmioty, nadające ś. do zapisania 
w takim imoentarzu: I. martwy = majątek po wy- 
łączeniu należących do niego zwierząt domowych. 
I. żywy = zwierzęta domowe, należące do danego 
majątku. Praw.: Przyjąć spadek z dobrodziej- 
stwem inwentarza ( = z odpowiedzialnością za dłu- 
gi tylko w granicach spadku). Przen.: Przyjąć co 
z dobrodziejstwem inwentarza (=* z możliwym 
a nieprzewidzianym zyskiem a. stratą). 3, zwie- 
rzęta domowe, należące do danego majątku, I. ży- 
wy. 4. spis i wykaz robocizny i innych ciężarów,, 
należnych właścicielowi od rolnika za trzymany 
grunt. 5. spis, zwykle abecadłowy, ustaw sejmo- 
wych, in. sumarjusz. 6. I. praw = spis praw 
jakiego kraju. Zdr. Inwentarzyk. <Łć. inventa- 
rinm > 

Inwentarzowy p. Inwentarjalny: Księga inwen- 
tarzowa. Rządca przyniósł dwie pary butów 
inwentarzowych. Rog. 

Inwentarzyk, u, Im. i p. Inwentarz: Dochował 
ś. pięknego inwentarzyku. Kaezk. 

X Inwentor. a, Im. owie wynalazca: Skuba, I. 
trefny trucizny na smoki. Krasz. <Łć. inyen- 
tor> 

X Inwentować, uje, owal I. wynajdować, wy- 
myślać: Dowcipuje, a przytym inwentuje przy* 
mówienia ś. zmieniane. Lei. 2. wpisywać do in- 
wentarza: Dziedzic, jeśliby po uczynieniu inwen- 
tarza inne rzeczy, których opiekun nie zaraz 
dał I. a. wpisać, postrzegł, tedy opiekun po- 
dejźrzany. firroie. <Fr. inventer> 

X Inworcfcowaoie, a, blm., czynność cz. Inwen- 
tować. 

X Inwentura, y, Im. y spisywanie inwentarza. 
<Łć. inventura dosł. = rzeczy mające się znaj- 
dować > 



107 



INWERSJA 

Inwersja, i, Im e I. X przewrócenie , zwrot, np. 
w mowie, zamiana słów. Sł. wil. 2. chem. roz- 
szczepienie cząsteczki cukru złożonego na dwie 
cząsteczki glikoz. 3. mat. odwrócenie, odwrócenie 
porządku lub następstwa, odwrócenie podstawienia. 
W gieonietrji: przekształcenie za pomocą metody 
promieni odwrotnych. <Łć. inversio> 

Inwertować, uje, owal przemieniać cukier trzci- 
nowy na dekstrozę i lewulozę: Cukier inwerto- 
wany p. Cukier. <Łć. invertere = przemieniać > 

Inwertowanie, a, blm., czynność cz. Inwerto- 
wać. 

Inwertyna, y, blm. substancja w drożdżach, pod 
której wpływem cukier trzcinowy zamienia ś. w dek- 
strozę i lewulozę. <Now. z Łć. invertere=; prze- 
mieniać > 

Inwestjować, uje, owal udzielać inwestytury: Bi- 
ron, obrany księciem kurlandzkim i inwestjowa- 
ny na feudum tego księstwa przez posłów swo- 
ich. Mat. <Łć. investire = ubierać, odziewać > 

X Inwestjować, uje, owal p. Inwestygować. 

Inwestjowanie, a, blm., czynność cz. Inwestjo- 
wać. 

X Inwestjowanie, a, blm., czynność cz. Inwe- 
stjować: Uważa za potrzebne zbierać gromady 
chłopców, dla inwestjowania i szukania hajda- 
raaków. Roi. <Łć. investigare = szukać po sia- 
dacie 

{Inwestycja, i, Im. e nakład, wkład: Lepiej 
przeczekać lat siedem, a spłaciwszy dług* in- 
dem nizacyjny, rozpocząć dopiero inwestycje na 
szerszą, niż dotąd skalę. <Now. z Łć. intestire 
= ubierać, odziewać > 

{Inwestycyjny przym. od Inwestycja: "Wynik 
prac komisji sprowadził rozczarowanie dla zwo- 
lenników polityki inwestycyjnej przy pomocy 
konwersji. Konkretne przyczyny pożytecznych 
wydatków inwestycyjnych mogą, zawsze liczyć 
na przyjęcie. 

X Inwestygacja, I, Im. e badanie, śledzenie, 
poszukiwanie, indagacja. <Łć. investigatio > 

X Inwestygować , uje, owal, x Inwestjować 
badać, śledzić, poszukiwać, indagować, dochodzić: 
Sąd ma I. przyczyny. Troć. <ŁĆ. investigare> 

X Inwestygowanle, a, blm., czynność cz. Inwe- 
stygować, inwestygacja. 

Inwestytura, y, Im, y uroczyste nadanie przez 
władzę świecką władzy lennej do zarządu djecezją, 
dobrami, krajem: Dać inwestyturę na biskupstwo. 
Spór stolicy papieskiej z cesarstwem rzymskim 
o inwestyturę. <Sr. Łć. investitura> 

Inwestyturalny przym. od Inwestytura: Były 
w dyplomatach przyczepiane symbole inwesty- 
turalne. Lei. <p. Inwestytura > 

X Inwidja, I, blm. nienawiść: To, co mnie spot- 
kało, jest to złość ludzka i I. Sienk. <Łć. in- 
vidia> 

Inwit, U, blm. karc. pierwsze zadanie karty. 
<Włos. invito = zaproszenie > 

Xlnwitaoja, i, Im. 8 wezwanie, zaproszenie: 
"Wyjmuje inwitaoje i pokazuje. Mick. <Łć. in- 
vitatio> 

X Inwitacyjny przym. od Inwitacja: List I. 
Kraus. 

Inwitować, uje, owal I. X wzywać, zapraszać. 
2. karc. zadawać kartę pierwszemu. <Łć. invi- 
tare> 

Inwitowanie, a, blm., czynność cz. Inwitować. 

X Inwokacja, i, Im. e I. błaganie, wołanie. 2. 
wezwanie: Na dziedzińcu zamkowym wznosił ś. 



1NZYNIEKSTWO 

kościół pod inwokacją, Najśw. Panny. Kaczk. 
<Łć. invocatio> 

Inwolucja, i, Im. e I. iii. -a) rozwój wsteczny, 
przez który ś. wraca do punktu wyjścia: I. życia = 
zanik życia, śmierć (Leibniz). I. bakterji = rozwój 
wsteczny bakterji. "W psychologji: I. szeregu wyo- 
brażeń = odtworzenie szeregu wyobrażeń w porząd- 
ku odwrotnym (Herbart). b) cofanie ś. djalek- 
tyczne od pojęć pochodnych do pierwotnych, w któ- 
rych tamte tkwią już domyślnie, od następstw do 
warunków, od skutków do przyczyn. Przeć. Ewolu- 
cja. 2. mat. = a) pewna odpoioiedniość utworów 
gieometrycznych, np. punktów, znajdujących ś. na 
jednym podłożu, np. na jednej prostej: Inwolucje 
linjowe, kwadratowe, hiperboliczne, eliptyczne, 
wyższe i t. p. b) pewna wzajemna zależność rów- 
nań różniczkowych. <Łć. involutio> 

Inwolucyjny przym. od Inwolucja: Spłynął 
z prądem inwolucyjnym od absolutu do materji, 
czyli z nieba na ziemię. Mat.: Układ I. (nazwa 
stosowana tak w gieoraetrji, jak i w teorji 
równań różniczkowych). 

X Inwolwować, uje, owal wmieszać, wplątać: 
Szło ks. Łopacińskiemu o to, abym i jego w mo- 
je skargi nie inwolwował. Mat. W naszej spra- 
wie i książę miecznik litewski przez ów mani- 
fest był inwolwowany. Rzew. <Łć. involvere = 
wmieszać, wtrącić > 

X Inwolwowanle, a, blm., czynność cz. Inwol- 
wować. 

finy i [Iny] p. Inny: Owcę przerzeczoną po- 
społu e inemi do wsi przygnać. St. wiśl. Brato- 
bójstwo i ine okrutne grzechy. St. wiśl. Niechaj- 
by sądzili i ine wszystkie zbrodnie. Górn. Zwłasz- 
cza, żeśmy nie wszyscy jednacy, ina chłop, 
a ina szlachcic. Górn. <1N> 

[Inyndyj] p. Inędy. <IN> 

flnzijer, a, Im. owie a. rzy] p. Inżynier. 

! Inźektor, a, Im. y cukr. wlryskiwacz. <Fr. 
injecteur > 

Inżenier, a, Im. owie p. Inżynier. 

Inżenierja, i, Im. e p. Inżynierja. 

Inżenierski p. Inżynierski. 

Inżenierstwo, a, blm. p. Inżynierja. 

Inżenjer, a, Im. rzy a. owie p. Inżynier. 

Inżynier, a, Im. owie, Inżenier, Inżynjer, Inże- 
njer, flndzynier, flndzinier, t Indzienier, [Indzi- 
nier, Izlmier, Inzijer, Dzindzinier, Lizynijer, Lizy- 
nier, Liżynier, Lizimir, Linuzimierz, Mizinier, Nizi- 
nier, Niziner, Niżynier, Nizior] technik, zajmujący 
ś. zdejmowaniem planów, budową dróg, mostów, 
twierdz i t. p.: I. cywilny, wojskowy, komunika- 
cji, dróg i mostów. I. -mechanik. Naczelny I. 
kolei. Starszy I.=nadinżynier. I.- technolog. I. 
sztabowy, forteczny. Szkoła, zakład, instytut, 
akadenja, korpus inżynierów. Zdr. Inżynierek. 
<"Włos. ingegnere, Fr. ingćnieur> 

Inżynierek, rka, Im. rkowie lekc. p. Inżynier: 
Zabrała z sobą naiwnego inżynierka. Prus. 

Inżynierja, i, blm., Inżynierstwo , Inżenierja, 
Inżenierstwo, f Indzienierja, f Indzinierstwo I. 
zajęcie inżyniera; nauka o zdejmowaniu planów », 
budowie dróg, mostów, twierdz i t. p.: I. miejska, 
państwowa, kolei. Szkoła inżynierji. 2. zb. in- 
żynierzy wojskowi, korpus inżynierów: Dowódca 
inżynierji. <"Włos. ingegneria> 

Inżynierowa, ej, Im. e żona inżyniera. 

Inżynierówna, y, Im. y córka inżyniera. 

Inżynierski przym. od Inżynier'; Inżenierski : 
Oddział, wydział I. Szkoła inżynierska. 

Inżynierstwo, a, blm. p. Inżynierja. 



J08 



INŻYNJER 



IRYTOWAĆ 



Inźynjer, a, Im. rzy a. o wie p. Inżynier. 

Ipekakuana, y, blra., Wymiotnica, Korzeń wy- 
miotowy, Korzeń brazylijski ehera. i apt. korzeń, 
kora rośliny cephaelis ipecacuanha, używane w me- 
dycynie jako środek na wymioty. < Hp. ipeea- 
cuańa, Pg. ipecacuanha, z języka Indjan bra- 
zylijskich > 

Mpekakwiany apt. przym. od Ipekakuana; Ule- 
pek I. (syrupus ipecacuanhae). 

f Ipokras, u, Im y p. Hipokras: Zagraniczne 
napoje: alekanty, ipokrasy, trywjały i t. p. Rej, 
<Nm. i Fr. hypocras, z Gr. hypó = pod-|-krasis 
= iuieszanina> 

Ipraki, ów, blp. kuch. potrawa z kapusty i mię- 
sa siekanego. <?> *• 

Ipsylon nieod. a, Igrek nazwa U tery Y. <Gr. 
nazwa litery y:y psilón dosł. = y gołe> 

f Ipsym, u, Im. y, f Ipsyma pewien gatunek za- 
prawnego wina, rodzaj malmazji: Was jeszcze 
gorszym kiedyś napoją, ipsymem. Pot. Pigwy ku 
chowaniu w ipsymie a. w bastardzie obwarza- 
ją. Trzyc. <Zap. w związku z Nm. [ips] = gips, 
gdyż gipsu używano do fałszowania win> 

7 Ipsyma, y, blin. p. Ipsym: Do przedniejszych 
win południowych należały: muszkatel, I., ali- 
kant. Łoź. 

flpsymować, uje, owal, f Hipsymować zapra- 
wiać (wino): Winiarze wino ipsymując, białku- 
jąc, siarkując na lagry muszkatelowe, małraa- 
zjowe, bastertowe, i innych win dobrych lejąc, 
psują. Syr. 

Ir, t, Im. y p. Jer. Zdr. f Irzyk. 

Jra.6 nieod. pismo, rozkaz, ukaz sułtana tu- 
reckiego. <Tur. irade, ź Arab. iradeh, iradet- 
życzenie, wola, rozkaz > 

Iradjacja, I, hu. e liz. rozpromienienie, złudzę- 
nie wzrokowe, polegające na tym, ze powierzchnie 
jasne na ciemnym ile wydają ś. większemi, a po- 
wierzchnie ciemne na jasnym tle mniejszemi, aniżeli 
są istotnie. <Fr. irradiation> 

[Iranja, i, Im. ej p. Gieranja. 

Iroha, y, Im. y, fJercha, flrzcha, fHirzcha, 
[Jercha, Łajka | skórka barania, wielbłądzia wy- 
prawna, rodzaj mocniejszego zamszu. <S. Gnm. 
irah, Sr. Grn. irch, erch, z Łć. hircus = kozieł> 

Ircharz, a, Im. e białoskómik. 

[Irchowaó, uje, owal, Jerchować, Łajkować] 
zszywać futro z kawałków. 

[trenowanie, a, blm.] czynność cz. Irchować. 

irchowy, Irszany, Xlrszowy przym. od Irena; 
fJerchowy, fJerszany zamszowy. 

Iredenta, y, blm., Irydenta stronnictwo poli- 
tyczne we Włoszech, żądające połączenia z Wio- 
chami ościennych krajów z ludnością włoską. < Włos. 
irredenta (dom. Italia) = (Włochy) nieoswobo- 
dzone> 

Iredentysta, y, Im. ści, Irydentysta członek ire- 
denty : Rząd włoski zmuszony został przez bieg 
wypadków wytoczyć* jawną wojnę iredentystom. 
<Włos. irredentista> 

Iredentystyczny przym. od Iredentysta: Ire- 
dentystyczne organa prasy rzymskiej. 

Irga, i, Im. i Dot. (cononeaster) roś. z rodziny 
różowatych. Gatunek: I. zwyczajna a. N i e- 
splik wełnisty (c. yulgaris a. mespilus co- 
toneaster). <Ukr. )rha, Ros. irga> 

[Irkotać, ce, tal] łechtać, kręcić w nosie (przy 
kichnięciu). <?> 

[Irkotanie, a, blm.] czynność cz. Irkotać. 

X Irmos, a a. u, Im. y krótki wiersz w kancjo- 
nałach ruskich, umieszczony nad pieśnią i zawie- 
rający jej treść. <Ros. irmósi, z Gr. heirmós> 



Ironicznie przys. od Ironiczny. 

Ironiczność, i, blra. rz. od Ironiczny, iron/a. 

Ironiczny, x Ironijny przym. od Ironja, pełen 
ironji, uszczypliwy, drwiący: Spojrzenie ironiczne. 
Uwaga ironiczna. Uśmiech I. <Gr. eirónikós> 

X Ironijny p. Ironiczny: Pieśń owa w uroczych 
a ironijnych strofach. Krasiń. 

X Ironizować, uje, owal używać ironji, przyma- 
loiać, przycinać, kąsać słówkami, drwić. <Fr. iro- 
niser> 

X Ironizowanie, a, blm., czynność cz. Ironi- 
zować. 

Ironja, i, blm. sposób uszczypliwy, drwiący wy- 
rażania myśli, mowa szydercza, lekka pogarda: 
To zakrawa na ironję! (—to chyba żarty). De- 
likatna, gorzka I. Spojrzał z ironja. Rzekł do 
siebie z ironja czystego sumienia... Mick. <Gr. 
eironeia> 

Irreligja, i, blm. brak religji, ateizm, bezbożność. 
Wor. Więcej pokazują irreligji. Śniad. <Łć. 
irreligio > 

X Irrezolucja, i, blm. niezdecydowanie, niepew- 
ność: Druga połowa chwiała ś. w niepewności 
i irrezolucji. Kai. <Fr. irrćsolution> 

X Irrupcja, i, Im. e napad, najście, wtargnięcie, 
inwazja: Nie były tak ciężkie irrupcje szwedzkie, 
moskiewskie, kozackie, kałmuckie i swoich wojsk 
wielorakich podejmowanie. Kraus. Potrzeba było 
nagłą irrupcja zalać zbuntowane Wołosze siłą 
zbrojną. Chodź. <Łć. irruptio> 

Irszany p. Irchowy. 

X Irszowy p. Irchowy. 

Iryd, u, blm. chem. pierwiastek metaliczny z gro- 
mady platynowej, Ir. < Now. z Gr. iris, 2 pp. 
indos = tęcza > 

Iryda, y, Im. y bot. I. p. Kosaciec. 2. bł. p. 
Liljowiec. 

Irydektomja, I, Im. e lek. p. Korektomja. <Now. 
z Gr. iris, 2 pp. indos = tęcza -f-ektome = wycię- 
cie > 

Irydenta, y, blm. p. Iredenta. 

Irydentysta, y, Im. ści p. Iredentysta. 

Irydolina, y, blm. tech. zasada w ciężkiej smole 
kamiennej znaleziona. <Now. z Gr. iris, 2 pp. 
indos = tęcza -j-Łć. oleum = olej > 

Irygacja, i, Im. e skrapianie, zlewanie; skrapia- 
nie łąk wodą sprowadzoną rowkami na ich po- 
wierzchnię, nawodnianie. <Łć. irrigatio> 

Irygacyjny przym. od Irygacja: System, ka- 
nał I. 

Irygator, a I. Im. owie ten, co dokonywa iry- 
gacji, skrapiacz. 2. Im, y = a) narzędzie do skra- 
piania, b) przyrząd do wprowadzania wody w kiszki 
a. w nos człowieka i obmywania chorych części. 
<Łć. irrigator> 

Irys, w lp. nieod., Im. y bot. I. p. Kosaciec. 2. 
bł. p. Liljowiec. <Gr. iris = tęcza > 

Irytacja, i, Im. e, X Irytament irytowanie, iry- 
towanie ś., drażnienie, pobudzenie, rozdrażnienie; 
stan drażliwy, gniewliioość: Doznaje w chorobie 
swojej ciągłej irytacji. I. nerwowa. <Łć. łrri - 
tatio> 

X Irytament, u, Im. y p. Irytacja: Zaczepek 
i irytamentów między naszemi a nieprzyjaciel- 
skiemi ludźmi niepodobna rzecz uchronić ś. Radź. 
K. <Łć. iiTitamentum> 

Irytować, uje, owal I. drażnić, jątrzyć, wzbu- 
rzać; gniewać: I. ranę. R?ecz ta Turki irytowała. 
Tw. 2. X niepokoić, zakłócać, zamącać: Podzię- 
kowałem za tę łaskę, nie chea^e I, tych zarę- 



109 



OWANIE 

czyn. Mat. I. Ś. gniewać ś., srożyć ś., być wzbu- 
rzonym: I. ś. czym, czego. <Łć. irritare> 

Irytowanie, a, blm., czynność ez. Irytować, 
irytacja. 

Irytowanie się, a ś., blm., czynność cz. Iryto- 
wać Ś., irytacja. 

Iryzacja, i, blm. p. Iryzowanie. 

Iryzowanie, a, blm., Iryzacja fiz. mienienie ś. 
barwami tęczowemi, zjawisko, jakie okazują tkani' 
ny jedwabne, macica perłowa, przedmioty sztucznie 
farbami metalicznemi pokryte. < Z Gr. iris = 
tęcza > 

f Irzcha, y, Im. y p. Ircha. 
Irze, y, blp.] p. Jerzeń. 
Irzemko, a, Im. a] p. Jarzemko. 
Irzmo, a, Im. a] p. Jarzmo. 

flrzyk, a, Im. i p. Ir. 

[Irzymko, a, Im. a] p. Jarzmo. 

X Isagogiczny wstępny, poprzednio wyjaśniający. 
<Gr. eisagogikós = dotyczący wstępu > 

X Isagogika, i, blm. nauka tostępna, zawierają- 
ca początkowe wy jaśnienia. <p. Isagogiczny > 

! Ischjatyczny pochodzący z bólu nerwu kulszo- 
urego, od rwy kulszowej: Cierpienia ischjatyczne. 
<Z Gr. ischion = staw biodrowy > 

[Isisil] w. hej! a hej!: I., koniczku, I.! 
< Okrzyk. > 

[Isk, a, blm.] bart. kilkanaście pszczół, wy- 
sianych dla wyszukania nowego siedliska dla roju, 
mającego opuścić barć. < IS K > 

Iskać, iszczę a. iska, Iskał, f Hiskaó I. X« ZM * i 
kac. 2. kogo a. u kogo p. Wiskać: I. dzieci. I. 
wszy. I. ś. I. p. Wiskać: I. ś. ze wszy. Troć. 
2. j I. ś.] (o kurach) na deszcz prostować sobie 
dziobem pióra. <ISK> 

Iskanie, a, blm., czynność cz. Iskać. 

Iskanie się, a ś., blm., czynność ez. Iskać ś. 

flskarz, a, Im. e myśliwy. 

Iskierka, i, Im. I I. p. Iskra: Bywa więc 
z iskierki pożar. Fred. M. Z małej iskierki cza- 
sem wielki płomień. "Widzisz świat w proszku, 
w każdej gwiazd iskierce. Mick. Przen.: Są, 
gdzieniegdzie iskierki dowcipu w tym dziele. 
Sł. wil. Nie ma ani iskierki rozumu, dowcipu, 
gienjuszu, odwagi. Sł. wil. I. miłości. Górn. 
Iskierki cnót. Skar. I. mądrości. Birk. Przydu- 
sić, a. przygasić, a. zagasić wojnę, bunt, here- 
zję w iskierce (=* w zarodku). 2. [I.] trocha, 
okruszyna, ździebło : I. chleba. Ino iskierkę. Ani 
iskierki ( = am krzty). 3. w Im. bot. nazwa rośli- 
ny: aster zaleśny (aster amellus). <ISKR> 

X Iskiernia, i, Im. e fiz.: I. prądowa = baterja 
galwaniczna. 

Iskiernik, a, Im. i fiz. I. p. Elektrogien. 2. 
X = Elektrofor. 

[Iskierusia, i, Im. e] p. Iskra: Ani iskierusi 
wognia nie znaszła. 

Iskra, y, Im. y, fSkra, [Jaskra, Skra] I. fiz. 
drobna cząstka ciała żarzącego ś. a. płonącego, od 
niego oderioana i padająca w pewnej odległości: 
I." elektryczna, galwaniczna. Krzesać iskry. Roz- 
dmuchać iskrę. Iskry rzucać, miotać, sypać. 
Sypnął ś. rój iskier. Buchnął snop iskier. I. 
padła na prochy. Z komina sypały ś. snopy 
i kłęby złotych iskier. Przen.-. Nową iskrę pośród 
gwiazd rozświecą. Syrok. Wachlarz pozłocisty, 
powiewając, rozlewał deszcz iskier rzęsisty. 
Mick. Z oczu wojowników sypały ś. iskry. Sienk. 
Iskrą zdrowia oko strzela. Mick. Iskrą goreją 
młodzieńca oczy. Syrok. I. rozumu, humoru, do- 
wcipu, zapału. Uwiadomiony król o rebelji, po- 
stanowił ją przygasić w samej iskrze. Nar. ( = za- 



ISKRZYĆ 

rodku). I. duszy już ś. nie pali. Mick. Jedna 
tylko I. jest w człowieku, raz tylko w młodo- 
cianym rozpala ś. wieku. Mick. Dotąd iskry mło- 
dego zapału tlą w głębi piersi. Mick. Cóż 8% 
gminne dzieje? Popiół, w którym zaledwie I. 
prawdy tleje. Mick. 2. jub. djament maleńki, 
oddzielnie osadzony. 3. lek.: Iskry przed oczyma 
p. Iskrzenie ś. Zdr. Iskierka, [Iskierusia]. Zgr. 
fskrzysko. <ISKR> 

X Iskrawo przys. od Iskrawy. 

X Iskrawy p. Iskrzysty : Picie tam mają 
z muszcza na kształt miodowego, na pojrzeniu 
iskrawe. Paszk. 

X Iskrobitny poet. iskry wydający, bijący iskra- 
mi: Wrą podków iskrobitnych po bruku łoskoty. 
Ejs. < Iskra -f- BI > 

Iskrochłon, u, Im. y p. Iskrochron. < Iskra + 

chło(n;> 

Iskrochron, u, Im. y, Iskrochłon, Odiskier- 

nik sito a. kapa na kominie, chroniąca od iskier 
loybuchających wraz z dymem. < Iskra -J- CHROŃ > 

f Iskrodmy ogniem tchnący , iskrami ziejący : 
Zwierzę iskrodme. Petr. ( = chimera, której pa- 
dają iskry z paszczy). < Iskra -f-DM> 

Iskroń, i, Im. e bot. p. Korona. <?> 

Iskrzasto przys. od Iskrzasty. 

Iskrzasty p. iskrzysty: Oczy iskrzaste kotów. 
Sak. I. słup dymu. Kon. 

Iskrzato przys. od Iskrzaty: Zdała na tle sza- 
rym I. płoną i lecą w przestrzeń latarnie czer- 
wone. Orzesz. 

Iskrzaty p. Iskrzysty: Płomienie iskrzate. 
Przyb. Migoce blask żywy, I. Syrok. 

Iskrzący I. im. od Iskrzyć, iskrzysty: Iskrzące 
gwiazdy. Z iskrzącemi oczyma. 2. min. posia- 
dający własność iskrzenia: Awanturyn I. ( = migo- 
czący). <ISKR> 

Iskrzeć, eje, al p. Iskrzyć: U skraju widno- 
kręgu iskrzał złotem i purpurą szeroki pas za- 
chodzącego słońca. Orzesz. 

Iskrzelica, y, Im. e bot. (isertia) roś. z rodziny 
marzanowatych. < ? > 

Iskrzenie, a, blm. I. czynność cz. Iskrzyć: I. 
parowozu. 2. a. Migotanie, Scyntylacja gwiazd, 
fiz. nagłe wzmaganie ś. i osłabianie jasności gwiazd, 
ehwiejność ich blasku, często połączona ze zmienno- 
ścią barwną, objaw zakłócenia przez niepokój atmo- 
sfery powodowanego. 3. lek. (scintillatio) migota- 
nie, dostrzegane przez badającego w oku badanym. 
4. min. własność niektórych minerałów, jak awan- 
turynu i kamienia słonecznego, posiadania wewnątrz 
bardzo wielu błyszczących punkcików, wyioołają- 
cych na pewnych płaszczyznach tychże minerałów 
migotanie. <ISKR> 

Iskrzenie się, a ś., blm. I. czynność cz. Iskrzyć 
ś. 2. lek.: I. ś. w oku (photopsia) = doznawanie 
wrażeń światła, nazewnątrz nie istniejącego, bły- 
ski, latanie iskier przed oczyma, 
Xświatłowidztwo. 

Iskrzony zasiany iskrami, oświecony: Fontanny, 
iskrzone ogniem lamp. Słów. 

Iskrzy ca, y, Im. e wielka iskra: Dziwnie świe- 
cące na wysokiej tyce koło, ubrane w komina 
iskrzyce. Słów. Co i raz I. buchnie raietliskiom. 
Kon. 

Iskrzyć, y, ył, Skrzyć I. wydawać iskry, sypać 
iskrami. Przen.: I. dowcipem. Stalnej blaskiem 

1. broni. Hul. Oczami od gniewu iskrzy. Troć. 

2. p. niżej: W Niemnie iskrzą ogniska. Syrok. 

3. osypywać iskrami, oświetlać: Księżyc hula wśród 



110 



I SKRZY K 



tSTO 



gwiazdek yr błękitnym przestworze, iskrzy Nie- 
miea złocista miotłą, swyeh promieni. Syrok. 
I. Ś,, Skrzyć Ś. I. rzucać z siebie iskry: Dla nas 
ś. niebo iskrzy i ziemia zieleni. Węg. Przen.: 
Domowa wojna zaczęła ś. I. w samej Polszczę. 
Nar. (= zapalać L\ 2. a. Iskrzyć, Iskrzeć 
błyszczeć, żarzyć ś., świecić: G,wiazdy ś. iskrzą. 
Pierwszy raz w życiu uderzył mię w oczy ten 
przymiot, I. ś. i jak ognie sztuczne, mieniący ś. 
barwami tęczy. Orzesz. Oczy im ś. iskrz,*],, gdy- 
by kotowi. Niebo iskrzące gwiazdami. 3. perlić 
ś. f pienić ś., burzyć ś., musować: Wino szampań- 
skie iskrzyło ś. w kieliszkach. Węg. Mło- 
dzian, któremu z oczu iskrzy ś. odwaga. Syrok. 
<ISKtt> 

Iskrzyk, u, Im. i min. I. X p. Piryt. 2. fp. 
Karbunkul. Sień. 

[Iskrzyna, y, Im. y] licha, nędzna iskra. 

Iskrzypląt, u, Im. y bot. (ąuamoclit) roś. < Iskra 
-f-PLĄT> 

Iskrzysko, a, Im. a p. Iskra: Z komina dymu 
wylecą, iskrzyska. Słów. Od potępieńca głowy 
z trzaskiem sypią, ś. iskrzyska. Mick. Tylko 
kopyt iskrzyska, a. blask od karabeli, swoje 
ognie piorunowe na ciemne jary kładły. Słów. 

Iskrzysto przys. od Iskrzysty. 

Iskrzysty, Iskrzaty, Iskrzasty, x Iskrawy 
iskrzący, iskrzący ś., tryskający iskrami, peien 
iskier, błyszczący, żarzący ś.: On sam i tę jogo 
iskrzysto - gorącą, teorję miłości głupstwami 
nazywa. Od. 

Islam, u, blm., Islamizm religja mahomelańska. 
<Arab. islam = poddanie ś. (nauce Mahometa) > 

Isiamiec, mca, Im. mcy, Islamita, Iślamita wy- 
znawca islamu, mahometanin, muzułman: Mnie 
w ten sposób isLimcy zuchwali na swojego świę- 
tego kanonizowali. Syrok. < p. Islam > 

Islamita, y, Im. cl p. Isiamiec: U Lermontowa 
jest bohaterem Czerkies I. Spaś. 

Islamizm, u, blm. p. Islam. 

Islandzki I. bot.: Mech I. a. I. porost p. Płuc- 
nica. 'd.. min,: Spat I. p. KaScyt. <Od nazwy 
wyspy Islandja> 

-Ismenka, i, Im. i bot. (ismene) roś. z rodziny 
amarylkowatych. <Z imienia Gr. Ismene > 

f Isność, i, blm. p. Istność. 

flsnośćny przym. od Isność. 

|lsny] p. Jesny. 

|lspa, y, Im. yj drzewo z gatunku wierzby. <Nm. 
[ispe] = Nm. Aspe, Espe = osika > 

flspasz, y, blm. p. Spaś: Ktoby, jadąc drogą, 
zboże komu wypastwił i wydeptał końmi, a za 
I. pograbić ś. nie dał, takowy winien będzie 
szkody, co ludzie stronni na ispaszy oszacują, 
płacić. St. lit. <p. Spaś> 

flspaś, i, Im. e p. Spaś. 

[Ispensa, y, Im. y] p. I. Dyspensa. 

flspina, y, blm. drzewo ispy, loiklina, giętkie 
gałązki młode, wici: Upusty stawowe chróstem 
gibkim, ispiną a. młodocianą dębiną opleść. Haur. 
<Nm. [ispe]=Nm. Aspe, Espe = topól czarna> 

f Ist p. Isty: Bądź I. tej pocieszliwej nowiny. 
Rej. 

f Istba, y, lra. y, [Istba] p. Izba. Zdr. [Is- 
tebka, Istybka]. 

flstca, y, Im. e a. owie m. p. Iśclec: Kazi- 
mierz W. istcą abo opiekunem testamentu Jana 
Strzeleckiego przełoży*. Błaż. <IST> 
Istebka, i, Im. i] p. Istba. 
Isteczny) p. Isty: Prawda istecznA. <IST> 
Istek, tka, Im tkij p. Styk. <p. Styk> 



[Isterny] p. Isty. <IST> 

f Istestwo, a, blm. p. Istota: Arjusz I. a, ist- 
ność w bóstwie dzielił. Skar. 

[Istewka, i, Im. i] p. Izba. 

Istka, i, blm., prow. w wyrażeniu: I. w istkę = 
kubek w kubek, zupełnie tak samo: Przytrafiło 6. 
tobie w .lassach I. w istkę to samo, co ranie 
w Soroce. Jeż. <IST> 

flstliwie przys. od Istliwy," f Istnie: Szukali- 
ście z nim pokoju, oto go I. macie. Jabł. < 1ST > 

f Istliwy I. rzeczywisty, istotny. 2. możebny.- 

X Istm, u, Im. y międzymorze. <Gr. Isthmós > 

Istmen, u, blm. fot. specjalny rodzdj papieru fo- 
tograficznego. <Ang. eastman> 

X Istnąć, nie, nął p. Istnieć: Najwyższa moc 
i władza istnie w narodzie. Stasz. <IST> 

X Istnia, i, blm. p. Natura: Aż ś. stanie taki 
lichy, że padając, dojdzie chyba do roślinnej 
istni grzyba. Krasiń. 

f Istnie przys. od Istny, p. Istliwie: I. w sobie 
Boga mieć będziesz. Pśń. kość. 
Istnieć, eje, al, X Istnąć, Bytować, Egzystować 

fil. być rzeczywistym, trwać w rzeczywistości: I., 
wyraz utworzony przez Staszyca, w dzisiejszym 
języku filozoficznym zupełnie zastępuje wyraz: 
egzystować. Bóg istnieje a. nie istnieje, nic trze- 
ciego być nie może. Co istnieje, nie może prze* 
stać bytować, nie może stać ś. niczym. Formy 
tylko znikają, ale substancja istnieje wiecznie. 
Zawieszenie broni istniało o tyle, o ile sam 
Chmielnicki z jednej, a król i hetmani z drugiej 
strony nie wyruszyli w pole. Sienk. <IST> 

Istnienie, a, Im. a czynność cz. Istnieć; Bytowa- 
nie, Egzystencja, Egzystowanie, Istność, Isnuść: 
Filozotja dotąd nie zdobyła ś. na dowód istnienia 
świata zewnętrznego, chociaż niedorzecznością 
jest dowodzić jego nieistnienia. Wszelkie I. jest 
w ręku Boga. Osobowe I. duszy po śmierci jest 
wierzeniem i pożądaniem miljonów, ale faktem 
udowodnionym nie jest. Noc, noc wieczysta głu- 
szą przedbytową otacza kręgi drgaiące istnie- 
nia. Asn. Teraz miłość już nie jest dla poety 
potęgą druzgoczącą ludzkie istnienia. Chin. De- 
finicja istnienia a. X egzystencjalna, p. Egzy- 
stencjalny. 

flstnostny p. Istotny. Smotr. 

Istność, i, blm., f Isność I. p. Istnienie: Ogrom- 
na pamięć, z myśli uwita łańcucha, świadczy- 
ła o istności przedżywotnej ducha. Slow. 2. p. 
Jestestwo: Wszelka I. na ziemi daje świadectwo 
o Stwórcy. Najwyższa \. = B6g ( — najwyższa isto- 
ta). Całą istnością połączeni ścisło. Mick. 3. p 
Substancja. 4. X postać, kształt: Widziałem mo- 
ce istności szkaradnej. Słów. 

Istny, f Isty , f Histy I, f istotny, prawdziwy, 
rzetelny, pewny, rzeczywisty : Malarze, gdy obraz 
z obrazu malują, a żywej twarzy nie widzą, od 
samej rzeczy istnej prędko odstępują., Skar. IV 
istna prawda. Żona istna a. zakonna. Sw. z Woc. 
Pożyezacz tyle szkody od dłużnika wyciągnąć 
ma, kako wiele było istnych pieniędzy. Mac. 
z Roż. 2. czysty, szczery, wierutny, prawdziwy : I. 
Niemiec, sztuczka kusa. Mick. Dalej kłótnia, 
hałasy, istna wieża Babel. Mick. Lew, prezes, I. 
pańskich ideał nałogów. Mick. Istna małpa. 
Istne głupstwo. I. warjat. 3. fp. Isty. 4. [\.\ 
ten sam, ten właśnie: Ludzie skarżyli sosadowi 
temu istnema, co to uczynił. <IST> 

[Istny] p. Jesny. 

flsto, [IstoJ przys. od Isty: Cośmy kol wiek 
postanowili z wami, to pewno a I. bądź. Leop. 



lit 



ISTOCZENIE 

X Utoczenie, a, blm ., czynność cz. fstoczyć: 

Bóg pierwszy raaterję różnym kształtem odział, 
zrobiwszy w istoczeńiu martwych rzoczy podział, 
a rzeczom żywym różne stopnie życia nadał. 
Przyb. <IST> ■ . . 

X Istoczyć, y, yl tworzyć, kształcić, kształtować, 
formować, istotę daioać: Szabla kraje rozpościera, 
a pióro je istoczy. Kras. 

1. Istorja, i, Im. e I. X P- Historja: Nieznany 
autor polski wydał w r. 1540 książeczkę p. n. 
„I. o Świętym Józefie Patryarsze starego zako- 
nu, którego byli bracia zaprzedali." 2. [Istorje] 
Im. bajki, przypowieści, dykteryjki, anegdoty. <p. 
Historja > 

2. Istorja, i, Im. e czcion. p. Justorjum. 
[Istoryja, i, Im. e] p. Historja. 
flstość, i, blm. rz. od. Isty. Hrb. 

Istota, y, Im. y (ogólne i fil.) I. a. f Istestwo, 
fil. X Esencja rzeczywista natura a. przyrodzenie cze- 
goś; grunt, treść, jądro czegoś; to, co jest w czym- 
kolwiek stałe, niezmienne, podstawowe; sama rzecz 
w przeciwstawieniu do jej przypadkowych przymio- 
tów, odmian, przeobrażę?^: Śród zawiłych objawów 
trudno zbadać istotę tego procesu. I. czynu. Isto- 
tą moralności jest miłość bliźniego. W tym 
tkwi I. złego. I. dziejów jest zawsze ta sama 
(W«c/i). Wyłuszczyć istotę czegoś. XPowiem ci 
istotę listu jego. L. ( = treść). I. Sakramentu. I. 
chleba i wina zamienia ś. w ciało i krew Jezu- 
sa Chrystusa. Bóg jest z istoty swojej dobry. 
Często co złe z pozoru, dobre jest w istocie. 
Kras. W istocie przy?. = istotnie, w gruncie rze- 
czy, rzeczywiście: W istocie ma słuszność. W sa- 
mej istocie = w samej rzeczy. 2. fil. p. Substan- 
cja: U podstawy wszech zjawisk tkwi ich I., 
zwana substancją,. 3. rzecz, mająca bytność, cia- 
ło istniejące, jestestwo, istność: I. niezłożona lub 
prosta, której pierwiastki nie są jeszcze wiado- 
me. L. Wszystko nam zdać ś. musi cieniem lub 
istotą. Przyb. I. najwyższa ( = Bóg). Moja dro- 
ga istoto! Człowiek składa ś. z dwuch istot, 
całkiem od siebie różnych, to jest z duszy i z cia- 
ła. Śniad. I. rozumna. Ma ś. wikłać w me losy 
niewinna L? Mick. Biol.: I. żyjąca a. ożywiona, 
ustrojowa, organiczna, a. ustrój, organizm 
( = zwierzę, roślina a. pierwotniak). 4. f substan- 
cja, realność, majętność, mienie, posiadłość : Dam 
wszystką istotę miasta tego w ręce nieprzyja- 
ciół. Leop. 5. f zastaw, zakład, fant, kaucja. Rej. 
Dobra sierocińskie opiekunowie powinni pod 
pewną istotą, sub certa hypotheca et satisda- 
tione sprawować. Groic. Rękojemstwo, kiedy kto 
ręczy o dostanie prawa, to w prawie istotą a. 
gwarem zowią. Sz. Daliście na ś. cyrografy 
i mocne istoty. Rej. C=fistotne listy, zobo- 
wiązania , rewersy, zapisy). 6. f potwierdzenie , 
upewnienie: Tego istotę mamy w zakonie. Epi- 
stoła a. list Rabi Samuela 1538. 7. f ekspery- 
ment, doświadczenie. 8. f esencja, najważniejsze 
części składowe: Wyciągnąć z zioła istotę jego. 
L. 9. [I.] pewność: Lepsza jest garść istoty, 
niż miech nadzieje. Prz. 10. a. X Iścina anat. 
(essentia s. substantia) utkanie, treść, skład, tkan- 
ka tworów ustroju: I. gębczasta (e. spongiosa), 
(p. Gąbczasty), komórkowata (e. cellularis), kost- 
na (s. ossea), siatkowata (s. reticularis), sza- 
ra a. korowa mózgu (s. grisea s. corticulis), 
biała a. rdzeniowa mózgu i rdzenia (s. alba 
e. medullaris), szklista zęba a. szkliwo, zbita 
(compaeta) i t. d. Zdr. Istotka. <TST> 

flstotimię, enia, Im. ona gram. rzeczownik. 

< Istota -f-1 m ię> 



IŚCIĆ 

Istotka, i, Im. I p. Istota: Przez brak obycia 
ś. z tego rodzaju istotkami, zaczął ją trakto- 
wać, jak dorosną pannę. Dąb. 

istotnie przys. od Istotny, w istocie, rzeczywiście, 
to samej rzeczy, naprawdę: W porządku rzeczy 
od I. potrzebnych zaczynać należy. Kras. Wy- 
nalezienie machiny parowej I. przeobraziło sto- 
sunki ekonomiczne. Było to I. chłopskie wesele. 
Tak jest I. Było też I. na co patrzeć. 

Istotność, i, blm. rz. od Istotny. 

Istotny, f Istnostny I. do istoty czegoś należący, 
istotę czegoś stanowiący: Cecha, właściwość, treść, 
część, zmiana istotna. Przymiot I. 2. prawdziwy, 
rzeczywisty, faktyczny, aktualny: Doszedł istotnej 
przyczyny tego. Istotna to prawda. Troć. 3. 
f List I. p. Istota: Brali cyrografy a istotne 
listy. Rej. 4. gram.: f Imię isfotno a. flstot- 
imię = rzeczownik. 5. X lek. (essentialis) samo- 
dzielny, samoistny: Gorączka istotna. Porażenie 
dziecięce istotne (paralysis essentialis infantum). 
<IST> 

Isty, fHisty, flst I. p. Istny: A gdyby pasterz 
nie patrzał owiec swoich, to rzecz ista i praw- 
dziwa, iżby, błądząc, samy owce poginęły. Ka- 
zania r. 1555. Za istą wam prawdę powia- 
dam. Leop. To ista jest (rzecz), że im córek 
naszych nie możemy dać. Leop. I. łotr, I. bła- 
zen! L. To w istej prawdzie inaczej się ma. 
Górn. ('= istotnej). Daj ciało przyjąć, któ- 
re z Panny czystej wziął (dom.: Jezus), chcąc 
nas wrócić do swobody istej. Grabów. Za iste. 
Ps. flor. (— zapraiodę, prawdziwie). 2. f pewny, 
przekonany: Bądźcie tego iści, że ja zawżdy z wa- 
mi będę. Rej. 3. ften I., on I. i [ten I., on I.] = 
ten sam: Przysiągłby każdy, że to ten I. Pot. 
Pokazując rany i blizny, utwierdził Jezus swo- 
je zmartwychwstanie w tymże istym ciele. Wuj. 
Ta ista statuta alibo ustawienia twardo chować. 
Św. z Woc. Nieszczęsny nad wszystkimi mło- 
dzieniec oni. Kra. 4. fa. f Istny len: Łokietek, 
królem możnym i sławnym będąc, pewna ista, 
iżby u mordercy Witenesa córki swemu synowi 
za żonę nie wziął. Stryjk. (-to pewna). 5. [I. a. 
Iwerny, Isteczny, Isterny] takusieńki, ten sam, 
prawdziwy, istotny, rzeczywisty : Muszę maszero- 
wać na wojenkę istą. Do miłej pojadę, iste sło- 
wa przywiozę. To je |sto, jak słońce na niebie. 
Istom ci prawdę pedział. <IST> 

[Isty] dużo jedzący, żarłoczny, obżarty: Ona by- 
ła zawsze ista i jest ista. <JAD> 

[Istybka, i, Im. ij p. Istba. 

[Istygować, uje, owal] p. ln3tygować. <Łć. 
instinguere> 

flstygowanie, a, blm.] czynność cz. Istygować. 

flstyk, a, lra. i, [Istyk] p. Styk. <p. Styk> 

Mstynny prawdziwy, rzeczywisty, istotny: My 
istyrini zabójcę twojej rodziny. Słów. <Ukr. 
ystynyj > 

[Iszczeć, y, al] skarżyć. [I. ś.] skarżyć ś.: 
Dzecko sę iscy, ze je nanka biła. <ISK> 

Iszczenie, a, blm., czynność cz. Iścić. <IST> 

[Iszczenie, a, blm.] czynność cz. Iszczsć. 

Iszczenie się, a ś., blm., czynność cz. Iścić ś.: 
Widział wszędzie za granicą I. ś. tej siły. Kasz. 

[Iszczenie się, a ś., blm.] czynność cz. Iszczeć 
ś. <ISK> 

|lś| p. Iść. 

| Iści J p. Iście: No l. = tak jest. <IST> 

Iścić, i, il I. ziszczać, spełniać, dopełniać, usktt- 
teczniać, dotrzymywać: Niechaj iści każdy, kto co 
obiecał. Górn. Boże mój, ty iścisz me prośby. 



112 



IŚCIE 

Kochan. Iścił panu przysięgi. Leop. 2. -\ a. fi. 

ś. komu = uiszczać ś., wywiązywać ś. z długu: Ci, 
co pożyczają,, gdy im nie płacą,, a nie iszczą, 
tedy już nikomu potym nie wierzą,. L. Jeśliby 
ś. kredy torom nie chciał I. Warg. 3. f kogo = 
zjednywać, pozyskiwać kogo, upewniać ś. co do ko- 
go: Wielkim zaklinaniem iszczą, go sobie, aby 
o tym milczał. L. 4. f kogo = naśladując, wyo- 
brażać; naśladować, udawać: Małpy kochają ś. 
w człowieku i iszczą, rade ludzie. Haur. 5. f po- 
twierdzać, zapewniać, zaręczać: Iszczą, cię o tym 
pisma. Rej. Opowiedzieć nam raczył, iszcząc nas 
istotnie, iż to żadnego nie minie, kto wierzy 
weń. Rej. Jeśliby jeden drugiemu zostawił do 
bra, iszcząc dług i obiecując go zapłacić... Groic 
C = gwarantując). Musi być wszem w nienawiści, 
jak w ewangieljej sam Pan Chrystus iści. Piosnka 
cudna (= twierdzi, dowodzi). |. ś. I. ziszczać ś., 
uskuteczniać i , spełniać ś., stawać ś. w istocie, urze- 
czywistniać ś., sprawdzać ś.: A co ona prorokuje, to 
ś. zawsze iści. Sienk. Jakie niepojęte skutki 
iszczą ś. w buchających ogniem górach. Stasz. 
2. f dotrzymywać słowa, obietnicy. Troć. 3. fp. 
wyżej. 4. f polegać. Rej. 5. fL ś.] niepokoić ś., 
troszczyć ś., martwić ś. y gryźć ś., frasować ś. 
<IST> 

Iście, [Iści, lśnię J przys. I. istotnie, prawdziwie, 
doprawdy, rzeczywiście , w rzeczy samej, zaiste, 
pewnie, niewątpliwie: Fotograf ję tego pochodu wy- 
konano z I. amerykańskim pośpiechem. Prze- 
pyszna, I. rycerska postać. Sienk. Gdyby pan 
mój był u tego proroka, iścięby go uzdrowił. 
Leop. Rzekł Jezus: „Wierzycie, iż wam to mogę 
uczynić?" Odpowiedzieli: „I., Panie!" Wuj. (=tak 
jest, owszem). Córka moja wyrodna domu ksią- 
żęcego godność I. splamiła. Mick. Bo iż pewne- 
mi środki ten Pan czyni z nami, mamy I. rozu- 
mieć, że go słyszym sami. Wen. Wiedz to, kró- 
lu, I.; tamci ś. Chrystus narodzi. Pśń. kość. 2. 
f wprawdzie, co prawda: Godyć I. są zgotowa- 
ne, ale którzy byli proszeni, niegodni. Leop. 3. 
f mianowicie, to jest. Troć. <IST> 

X Iście, a, blm., czynność cz. Iść. Skr. <I(D)> 
Iśelec, śćca, stca, a. [szcaj Im. stce a. 
[szce], f Istca I. f istotny właściciel, prawy lolaś- 
ciciel: Gdy kto rzecz znalezioną u kogo kupi, 
a I. ś. o tym dowie, tedy mają wrócone być pie- 
niądze, a iścizna oddana; Haur. 2. f rzeczywisty 
wierzyciel, kredy tor : Lepiej być iścem, niźli dłuż- 
nikiem. Petr. I. vel pożyczaez. Tuch. 3. f właści- 
wy dłużnik, debitor: I. zaprzał ś. długu. Tam. 
I., słowie (= to jest) pirwszy dłużnik. Mac. 
z Roż. 4. "|-ten, od którego coś istotnie, rzeczy- 
wiście pochodzi; prawdziwy zastawca, przedawca, 
właściciel pierwotny: I. albo obrońca nie jest ten, 
który dowodzi, iż rzecz ona pierwej jego by- 
ła, a teraz jest moja; ale ten jest praw- 
dziwym iścem, do którego ś. ciągnę o rzeczy 
przedane a. darowane, których u innie kto inny 
dochodzi. Sz. Zaprowadził wskrzeszonego Piotra 
Św. Stanisław do króla, mówiąc: „Oto masz sa- 
mego istca, 'któremu tę wieś zapłaciłem " Skar. 
5. f poręczyciel; zastępca, ewiktor: Zamiast istca 
zastaw dał. L. Rzecz sprawował przez istca. 
Tarn. 6. fi. testamentu = wykonawca, egzekutor. 
7. f świadek: Księżyc, I. na niebie niepłonny. 
Kochan. 8. f p. Aktor k Gdy wójt fordruje si- 
rotną rzecz, może li z nią czynić jako I. Ort. 
W pozyskaniu szkody swej I. a. powód nie ma 
być przypędzon ku przysiędze na szkodę zyska- 
ną. Mac. z Roż. 9. II.] właściciel ruchomości. 
<1ST> 

Tom II. 113 



IŚĆ 

Iśclna, y, Im. y I. f p. Iścizna. Kś. sąd. Łęcz. 
2. X anat. p. Istota: I. gąbczasta kości p. 
Gąbczasty. 

Iścizna, y, Im. y I. f prawda istotna, rzeczywi- 
stość, rzetelność: Fałszywe miewasz omamienia, 
gdy ślepo nie iścizny, lecz ś. imasz cienia. Toł. 
2. -\ własność prawa: Każdy swojej iścizny. jest 
własnym panem. Haur. 3. fi [I.] a. flścina, 
f Hiścina gotówka, należność, pieniądze, suma głów- 
na, kapitał: I. ani zakład nie był odpuszczony. 
Papr. Pożyczaez a. iściec ma wziąć za szkodę 
tako wiele, ilko iścizny, a nie wianeej. Mac. 
z Roż. Z iściznora ci pockara, ino rai lichwę 
rzetelnie wypłać. Przen.: Wpływy te przerobio- 
ne i przetrawione zostały działaniem potężnego 
czynnika, będącego już iścizna samego poety. 
Chm. 4. Xistota: Ty, coś rozkazał człowieczej 
iściźnie, by nędzną siłą i kolebką mała, przez 
moc ofiary ś. wyanielała. Krasiń. 5. [I.] średnia 
kupka w grze w orzechy. 6. X apt. naciąg , 
esencja. < IST > 

f Iścowy przym. od Iściec. 

Iśó, idzie, szedł, szła a. f szedła, szło, nieos. 
t8zto = 52fó, chodzono, f Ić, [Iś, lć, 1 os. fp. idem, 
1 os. Im. idemy, 3 os. Im. idią, idzią; tryb rozk. 
idzi, dzi, id-ze, Im. idzice, lpd. idźwa, idźta, im. 
idący, idocy , idzony, idziony, idzięty] I. dą- 
żyć pieszo; kroczyć, stąpać, postępować; dok. pójść: 
O żołnierzu tułaczu, który borem, Jasem idzie, 
z biedy i z głodu przymierając czasem. Mick. 
I. do góry, na dół, naprzód, wtył, na przodzie 
a. przodem, w tyle. I. parami ( = postępować). I. 
jeden za drugim a. gęsiego. I. sporym, rączym, 
szybkim, wolnym, żółwim krokiem. Przen.: Spra- 
wa ta idzie żółwim krokiem. Kras. I. szybko, 
wolno, powoli. I. na traf, na chybił trafił, na 
oślep. I. do miasta, na targ, do teatru. I. w dro- 
gę, na wygnanie (= udawać się). Jak nie wy- 
linieje kon do świętego Jana, niech idzie do 
drugiego pana. Prz. I. z kim w parze. Idź 
precz, gapiu! ( = poszedł). Idź z Bogiem! Idź 
do djabła, do kata! Idź do choroby! Kn. Idź 
sobie precz! ( = odejdź). Idź do licha! A idźże 
do licha! Idź mi z oczu! ( = zejdź). Idźże, o idź- 
że, jużże idź; idzieszże, idźże idąc; idźże na no- 
gach, idźże obiema nogami, idzże dziś, maszli 
I. Kn. ( = ruszaj ś.). I. najkrótszą drogą. Wojsko 
idzie na wojnę (= ciągnie). Hrabia Wallenrod 
szedł do Palestyny. Mick. I. na mszę, na bal, 
na przechadzkę, na polowanie, na piwo, na 
obiad, na przechód, z potrzebą. I. na grzyby, na 
ryby. I., aby... ( =pójść). I. na śmierć, na stra- 
cenie, na bój, w ogień, na bagnety, do szturmu. 
I. do spowiedzi. [I. na flis]. I. po wodę, po wi- 
no, po brata. I. za kim zblizka, zdaleka. I. jeść. 
I. odwiedzić chorego. Idź między ludzi i na 
służbę przystań. Mick. W oktawę Ciała Bożego 
szto z procesją do kościoła Ciała Bożego. Hrb. 
I. przed kim ( = poprzedzać go). Przen.: Gdzie 
stąpili, szła przed niemi trwoga. Mick. I. pod 
wiatr, z wiatrem. I. spać (= położyć ś.). I. na 
spoczynek ( =.udać ś.). Nigdy z' takim czołem nie 
idzie zbrodnia. Mick. Pieczone gołąbki nie idą 
same do gąbki. Prz. (—nie wchodzą). Piechota, 
idąc murem naprzód, raziła nieprzyjaciela. I. 
z torbami (— na żebraninę; zubożeć ze wszystkim). 
Przen.: I. w co = posuwać ś., zapędzać ś., brnąć 
w co, postępować w czym: Młody ten pan szedł 
z cnoty w cnotę. Skar. Idę w lata, starzeję ś. 
Kn. ( — zachodzę). [On chciał I. z nią w złe roz- 
kosy]. [Gęsię w sypuły idzie] ( = dostaje sypuł na 
pierze). Bez żadnych £alej idących zamiarów. 



8 



IŚĆ 

Chm. I. za czym = gonić, uganiać ś. za czym, cho- 
dzić koło czego; ubiegać ś., dbać, starać ś., trosz- 
czyć ś. o co, stać o co, mieć co na względzie: Idę 
ja za chlebem, za żołdem, za obrywką; kto dał, 
ten dał, by jedno dał. Birk. To szczęście, to 
jest dobro nasze, za tym idziem. Groch. Gmin 
za szczęściem I. przywykły. Nar. Przen.: trzy- 
mać ś. czego w postępowaniu, postępować: Idę po- 
rządkiem alfabetu szlacheckich imion w dziele 
moim. Nieś. Prośbą, L, niźli gwałtem wolał. Zebr. 
Bóg* mi świadkiem, że prawdą, a nie fałszem 
idę. Zim. Dobrze I. miarą. Górn. Idąc z wami 
zgodą, w Sycylji mieszkała. TJstrz. Witołd obra- 
ził ś. do Krzyżaków, że z nim nieszczerze szli. 
Biel. M. Jeśli zechcesz I. po starym trybie, 
spuszczaj ś. na mnie. Mick. Twojego torem idąc 
wynalazku... Mick. Przen.: Iść po rozum do gło- 
wy (^skoczyć). I. przez co = przechodzić: I. przez 
rzekę, przez most. Wojsko szło przez miasto 
z muzyką (= przeciągało). I. za pogrzebem. I. 
za kim. Przen.: następować: Idzie jedno za dru- 
gim. Mówiłem dotąd o herbach kapituł; idą już 
herby wojewódzkie. Nieś. "Wszystko to pokazu- 
je ś. z wyższych słów i z pozad idących. Salin. 
Wiersze te łacińskie tak idą w polskim... Warg. 
( = tak brzmią, jak następuje). Kup, jak idzie = 
Jak następuje jedno po drugim, bez wyboru. Przen.: 
Idzie pomsta za grzechem policzonym krokiem. 
Pot. ( = ściga go). Przen.: I. za czym = wynikać, 
wypływać, wywiązywać ś., przychodzić: Jeśli to za- 
jęcie jest przyjemne, nie idzie za tym, abym ś. 
mu miał oddawać. Ubieganie ś. o zysk i, co za 
tym idzie, szukanie sławy z osiągniętych rezul- 
tatów pieniężnych, nie jest zadaniem instytucji 
filantropijnej. Wiązanie rzeczy podobne, gdy co 
za czym idzie, conseąuentia. Kn. Jeśli Słowo 
jest Bóg, koniecznie to I. musi, iż jako Ociec 
jest wieczny, tak też i Syn jest wieczny. Żarn. 
Za dobrym wychowaniem wiele dobrego idzie 
kościołowi bożemu. Skar. Urzędy za zlotem i ko- 
rupcjami idą. Kłok. Przen.: I. za kim, za czym 
= wstępować 10 ślady czyje, naśladować kogo, zapa- 
trywać ś. na kogo, stosować ś. do kogo a. do cze- 
go, trzymać ś. czego : Kto chce I. za mną, ma 
nosić krzyż swój. Wuj. Poddany idzie za pauy. 
Kn. Uczniowie idą za przykładem mistrza. Kłok. 
Jam atoli szedł za prawami rozsądku. Sniad. 
Turcy idą za nauką Mahometa. Star. Wielki 
świat idzie za modą. L. I. za czyją radą, wska- 
zówką (= postąpić zgodnie z nią, usłuchać jej). I. 
za życzeniem własnym. Chm. Sam przeciw so- 
bie nauczam, żywot za językiem nie idzie. Skar. 
I. w czyje ślady. Waszym śladem idziem. Mick. 
Idąc w ślady swych przodków, bił ś. i nie dbał 
o przyszłość. Mick. Ona to (pieśń) idzie za mło- 
dzieńcem w ślady. Mick. Przen.: bić, uderzać: 
Wino do głowy idzie. Szukać przykładów nie 
trzeba, same historje idą w oczy. Birk. Przen.: 
I. na kogo = następować, uderzać, nacierać na ko- 
go, napastować go: Idźmy z ochotą na nieprzy- 
jaciela. Kras. U nas w pułku gadali, jak szli 
na Francuza, że Bonapart czarował. Mick. Kto 
idzie na niedźwiedzia, łóżko nagotuj, kto na 
dzika — mary. Prz. I. na kogo pieniędzmi, prak- 
tykami, sztuką, dołki pod kim kopać, sztuki za- 
żyć. Kn. Przen.: przechodzić, schodzić, mijać, upły- 
wać, uchodzić, biec: W tak słodkim życiu szły 
dni raptownie. Kras.' Życie szło żółwim krokiem. 
Chm. Kto miłej nowiny czeka, dni idą rokiem, 
miesiącem godziny. Szymon. ( = stafą ś., ciągną ś., 
ivloką i.}. Nadchodzić, dochodzić, przy stępować, na- 
stępować, przybliżać ś. } zbliżać ś., przychodzić: Oto 



IŚĆ 

już idzie. Ku tobie rano z himnami, a w wie- 
czór idziem z prośbami. Groch. Za czasem 
wszystko idzie, wiek wszystko przynosi. Min. 
Patrzcie -no, jak nam dostatki same do rąk 
idą. L. Z oczu wiele idzie do serca. Karnk. 
Koniec idzie wszem rzeczom, samemu człowie- 
kowi. Groch. Wierz mi, żeć idzie godzina, kie- 
dy ani na tej tu górze, ani w Jeruzalem będzie- 
cie Boga chwalić. Sekl. Wiek idący i co teraz 
stoi wspólnym was prosi głosem, ci ś. chcą 
w wolności rodzić, a ci umierać. Bardz. Idzie 
jesień i zima, synów nićma i nićma. Mick. I. na 
co, ku czemu = mieć ś. ku czemu, zbierać ś., zanosić 
ś. na co: Już idzie ku wiośnie. Dopiero jej na 
szesnasty rok idzie. [Do płaczu mi idzie]. [Szło 
jej na większe lata] (= rosła, wzrastała). 2. 
przen. jechać; mknąć, pomykać, sunąć, posuwać 
ś., ciągnąć, przeciągać, lecieć, biec: Pociąg, 
poczta szybko idzie. Piłka Idzie górą. Pocisk 
idzie wysoko. Bezwładna szabla po pance- 
rzach dzwoni, a. ś. zwija, odbita żelazem, a. 
uchybia, a. idzie płazem. Mick. Psie głosy nie 
idą pod niebiosy. Prz. (=nie wzbijają ś., nie wzno- 
szą L). List szedł do mnie dwa dni. Niewód 
idzie z cicha. Mick. Chmury idą dziś na wschód. 
I. w odą = płynąć, żeglować: Szkuty do Gdańska 
idą. FI.: Tratwa idzie płotem a. rakiem ^płynie 
wpoprzek rzeki, in. dała obertasa. Sunąć 
ś., wchodzić, włazić, wsuwać ś. a. wychodzić, wyła- 
zić, wysuwać ś.: Śruba, sonda idzie. 3. przen.: 
chodzić, być w ruchu, być czynnym, nie stać, funk- 
cjonować: Zegar, fabryka, maszyna idzie. X Ze- 
gar późno idzie. Troć. (- spóźnia ś.). Nie miał 
jako swego kupna obwarować, ponieważ sądy 
nie szły. Warg. ( = nie odprawiały ś.). Aby sła- 
wie boskiej było dobrze, aby służba jego szła, 
i chwała ś. jego rozszerzyła. Skar. (=nie usta- 
wała, postępowała). Niech sobie rządy tak idą, 
jak idą. Boh. Wszystko idzie po dawnemu, 
dawnym trybem. Wykłady szły swoim trybem. 
Chm. Wszystko idzie, jak w zegarku. Robota 
idzie (= postępuje). Nie odgadnę wcale, jakim 
dziś wszystko idzie u nas torem. Mick. Piec 
idzie, gdy w piecu ruda topnieje; przeciwnie 
stoi, gdy w nim ognia niemasz, gdy ruda nie 
topnieje. Os. J. Idzie piec, wyrażenie hutnicze na 
oznaczenie czynności pieca. Łab. Wszystko id/.ie 
jak na przekór, jak z kamienia, oporem, z łatwo- 
ścią, jak po maśle. 4. przen. wieść ś., powodzić 
ś., darzyć ś., zdarzać ś., szykować ś., udawać ś.: 
Handel idzie (= prosperuje). Ten towar idzie 
(=poplaca, ma wzięcie). Jak interes idzie? Jak 
ci teraz idzie? Jak ci idzie z robotą? Idzie jak 
z płatka. Gniewa ś., iż rzeczy źle idą. Kras. 
(= stoją; zły biorą obrót). Chciał żyć spokojnie, 
co mu jednak I. nie mogło. Warg. Umiejętność 
jakoś mu nie idzie. P. Koch. ( = nie kici i;), fi. 
komu = służyć, uchodzić komu. Skr. f Rozmaryn 
ich pi :nie idzie] (= rośnie, wschodzi). Nasze 
fabryh tak dobrze idą, jak zagraniczne. Os. 
J. Ws. fhtko wtenczas piękną szło robotą, gdy 
rząd swój sprawowała bogobojność z cnotą 
Min. Nie szła mu sztuka. P. Koch. Rzecz ta szła 
mu oporem. Chm. Pisanie historji nie szło. Chm. 
Czytając, odpuść, gdzie słabo mowa idzie. Skar. 
(= kuleje). Pustelnik go pyta: jakże świat idzie? 
izali ś. bardzo nie odmienił? h. (=co ś. tam dzie- 
je, co słychać na świecie). 5. przen. mieć kieru- 
nek, być zwróconym, wychodzić, prowadzić, wieść: 
Droga ta idzie do Warszawy. Z prawej strony 
idą drzwi do pokojów panny Teresy. L. Widać 
tam różne pagórki, które idą do morza. Łęcz. 



114 



IŚĆ 

{-ciągną L, zmierzają). Że Francja wszystka na 
północ idzie, prędka bywa zima. Warg. (=jesl 
wysunięta). Dąbrowa przerywana wązkiemi wpo- 
przek idąceini ^kanii ( =przechodzącemi). Na tej 
tkaninie idą wzdłuż prążki (=sa). 6. przen. 
kursować, być w biegu, mieć kurs, cenę, walor, 
płacić: Czerwony złoty szedł groszy 14. Cz. Ta- 
lar szedł po złotych 3. Gród. Bankowe cedułki 
szły zamiast pieniędzy. Świt. Był gotów płacie 
srebrem a. pieniędzmi natenczas idącemi. Sz. 
Idzie po temu zboże. Kn. (= płaci, sprzedają je, 
kosztuje). Przen.: uchodzić, popłacać, wypadać, wa- 
żyć, znaczyć: Pogódźmy ś\, niech idzie jedno za 
drugie. To nie idzie! ( — nie przystoi, nieładnie!). 
Tak nie idzie! Nie chcieli, żeby w tym I. miała 
jaka wymówka. Górn. Jeno ś. nie śmiej, bo nie 
idzie. Sienk. Widzę, że u tych rozbójników ża- 
dne nie idą wywody. Pot. Mogłaby im ta racja 
I., gdyby dusza bez ciała żyć nie mogła. Sak. 
Ale mu ta wymówka ani dowody nie szły. Górn. 
Płazem idą bezprawia. L. Tak nie idzie; to nie 
po gospodarsku. Przen.: -j-I. za co = uchodzić, sły- 
nąć, być uważanym, być mianym: Jerozolima szła 
za najpiękniejsze miasto całego Wschodu. Ustrz. 
7. doki],a = dochodzić, dostawać, sięgać, ciągnąć ś., 
rozciągać 4. aż do...: Woda rai do pasa idzie. L. 
Ziemica ta wzdłuż na 1240 kroków szła, a wszerz 
na 180. Warg. Szklana z pod twej stopy pod 
niebo idzie równina. Mick. (-rozciąga ś.). 8, 
I. w górę = brać górę, podnosić ś., górować, wzma- 
gać ś.: Idzie wzgórę cena, zboże, drożeje. Kn. 
Zgręzy idą w górę (-spływają). Fusy idą na 
dół ( = opadają). Barometr idzie w górę. Nauki 
i kunszty, idąc w górę, do wielkiej doskonałości 
przyszły. L. Familje jedne wysoko idą, drugie 
na dół. Birk. Młody koń w pieniądze idzie, sta- 
ry z pieniędzy wychodzi. Prz. ( = drożeje). Intry- 
ga idzie w górę a. do góry. Sł. wil. ( = tryumfu- 
je). 9. skąd = brać początek, poczynać ś., w/pły- 
wać, wychodzić, pochodzić, wszczynać ś.: Wielkie 
rzeki z małego idą źrzódła. Lach. Kapłaństwo 
i królestwo z jednego źrzódła, to jest od Boga 
idą. Skar. Idzie to od osoby, którą bardzo sza- 
nuję. Sł. wil. Jednemu z sukcesorów, z niego 
idących, sumę tę zostawił. L. Grunt, od rodzi- 
ców idący. P. Cheł. Z twojej ręki, Boże, idą woj- 
ny, klęski, zwycięstwa. Birk. Zapach ambrozji 
z jej włosów rozpuszczonych idzie ( = bije, roz- 
chodzi ś.). Z Bóstwa idzie godne Bóstwa pienie. 
Mick. X To słowo z francuskiego idzie. Troć. 
X Idzie z gockiej familji. Troć. 10. płynąć, le- 
cieć, ciec, sączyć ś., broczyć: Krew idzie z nosa. 
Ślina idzie do ust. f [Deszcz idzie] —pada: Dżdże 
ustawicznie szły a szły przez całe lato. Biel. M. 
Nie świeć (księżycu), niech na nich dżdże idą. 
Karp. f Idzie grad, śnieg, mgła. Troć. [Woda 
idąca] ( = bieżąca, płynąca). Nie mogli ś. wrócić 
do brzegu, bo morze szło a burzyło ś. na nie. 
Wuj. ( = im dalej, tym bardziej burzyło ś. B. G.) 
Pieniądze idą { = wychodzą). II. trwać, nie ustawać: 
Z murów strzelba gęsta szła. Biel. M. Trzech by- 
ło strzelców, a szedł ogień nieustanny. Mick. 
Szły dzień na dzień uniwersały, pełne potwarzy 
i fałszów. Ust. { — były icydawane, zjawiały ś., loy- 
chodziły). Tadeusz odpowiadał śmielej, szła rzecz 
dalej. Mick. Wiwaty szły ciągiem porządnym. 
Mick. Wieść szła, iż w panieńskim stanie do 
końca żywota być chce. Mick. 12. liczyć ś. t przy- 
padać, należeć ś., phmąć: Zarobków niema, a tu 
komorne idzie, dzieci chcą jeść. Winy tej poło- 
wica sądowi, a połowica aktorowi I. ma. Vol. 
Wszystkim tym mistrzom płaca idzie z intraty 



IŚĆ 

kolegjum. Star. Szyję stracił, a skarby jego idą 
na króla- Troć. (= przechodzą). Idzie mi tyle z ma- 
jętności, przychodzi rai tyle. Kn. Idzie płaca, żołd. 
Kn. {-ciągle dochodzi). Z prowincji tych służba 
sułtanowi ustawicznie idzie. Paszk. 13. 1. do han- 
dlu, na targ, na stół, do kuchni = być przeznaczo- 
nym: Tak przygotowane zapałki idą do handlu. 




dąc, szłam w książęcy dom zacny. Kochan. Gdy 
ubogi idzie za bogatą, białogłowa pojmuje mę- 
ża, nie mąż żonę. Petr. (= żeni ś. z bogatą, 
bierze bogatą). 15. wstępować: I. do wojska, do 
serainarjum. I. na utrzymanie do kogo. [I. na 
chleb] = na dożywocie. Gm.: I. na księdza, na 
żołnierza i t. p. = obrać sobie stan duchowny, 
żołnierski i t. p. 16. wziąć ś. do czego: I. w ta- 
niec = puścić ś., pójść, stawić ś. do tańca: Na we- 
selu szła z nim, jako i z kim drugim w ta- 
niec. Górn. fi. w karty, w szachy, w kręgle 
(=zabrać ś. do...). I. na pałasze, za łby, w za- 
pasy, w zawody, na udry. [I. w bary a. w bia- 
dy] ( = chwycić ś. za bary, pasować ś.). Nie prze- 
stają spotkania, na pałasze idą. I)m. fi za 
gęby. Napora. { = kłócić ś.). X I. o zakład = z, riić 
z kim zakład, założyć ś. z nim o co. O co idziesz? 
( = o co ś. założysz?). Idzie o dukata, że to fałsz. 
Sł. wil. 17. fi. dzierżawą, arendą, a. na aren- 
dę, dzierżawami, arendami = dzierżawić, arendo- 
wać, żyć z dzierżawy: Nie kupuje wcale gruntu, 
ale idzie na arendę. L. 18. w co, na co =wcho- 
dzić w co, składać co, należeć do czego, mieścić ś. 
w czym: Nie idzie to w liczbę, nie rachuję tego. 
Kn. W wiersz tragiczny nie mogą I. komiczne 
sprawy, ni w komiczny tragiczne. Koryt. Na 
talar idzie 6 złotych. Tych świec idzie cztery 
na funt. Na tuzin idzie dwanaście sztuk. 19. 
w co, na co = obracać ś. w co, przechodzić w co, 
przeistaczać ś., przeobrażać ś. w co, stawać ś. czym: 
W sługi idą przez długi. Groch, (—stają ś. z pa- 
nów sługami). Patrzcie, w co wasza idzie ziemia 
starodawna. Nar. W kwiat idą pąki. Kon. Co 
Chrystus cierpiał, nam to idzie w pożytek. 
Karnk. Praca idzie mu na zdrowie { = służy mu). 
Pokarmy idą w ciało. [Ochwaconego konia no- 
gi idą w obazanki] (= dostają obwarzanków — 
nabrzmiewają dokoła). I. w pośmiewisko, w żar- 
ty, f Idzie to na szaleństwo (- wygląda na sza- 
leństwo, zarywa szaleństwa). Na jego karb to idzie. 
Troć. I. w niepamięć, w zapomnienie ( = pogrążać 
ś. w niepamięć, być powoli zapominanym). I. w smak 
— przypadać do gustu: Cudzołożnikowi ono kaza- 
nie nie idzie w smak, gdzie jego cudzołóstwa 
dotkną. Białob. I. w posłuch = być słuchanym. I. 
na marne = wyjść. Szło po dwa wieprze co ty- 
dzień na kiełbasy. Dwa ruble idzie dziennie na 
utrzymanie. I. w niwecz. Od zębów szło do kijów, 
od kijów do szabel. Mick. Nauka nie idzie w las. 
20. pod 0,0= podpadać, podlegać czemu, być pod- 
ciągniętym pod co: Pod miecz. I. te wszystkie 
mają, które do tego należały. Łubom. Wszyst- 
ko pod obrót czasów i fortuny idzie. Min. 21. 
Idzie o co = chodzi, rozchodzi ś., jest kwestja, spór: 
O co wam idzie? pogódźcie ś. lepiej. Jakby mu 
o głowę, o nie wiem co szło. Kn. Nauka dawną 
była, szło o jej pełnienie. Mick. Niemcom szło, 
aby łupy odbili; Litwie zaś, aby ich i sami sie- 
bie obronili. Stryjk. O nas samych gra idzie. 
Star. Kozumiemy, o coć gra idzie. Biel. M. Wy 
nie wiecie, a tu o was idzie przecie. Kras. 22. 
f Coś komu idzie = ktoś podlega czemuś: Osiadłe- 



115 



IŚLAM1TA 

fmu bartnikowi zapowiedź nie Idzie = osiadły 
bartnik nie podlega aresztowi pszczół. 23. [I. na 
krew] = kazać sobie krew puszczać: Niektórzy 
włościanie co miesiąc idą na krew. 24. fl.: I. 
w holu = idąc brzegiem rzeki w szelkach, ciągnąć 
statek za pomocą liny. 25. myśl.: I. w pary 
(o kuropatwach, gdy rzucając na wiosnę stada, 
szukają par). Szedł na mnie zwierz dobrze 
a. źle = szedł na strzał blizko a. daleko. Po- 
szedł pies ku psom = uniesiony, wrócił do tych, 
które tropem gonią. I. na dym (o odyńcu, ło- 
siu, niedźwiedziu) = rzucać ś. na strzelca, który 
do niego wypalił i spudłował. I. czarnym szla- 
kiem a. borem = podchodzić lotną zwierzynę. 26. 
zł.: I. pod świecą = być prowadzonym przez 
konwój z obnażonemi pałaszami. Idzie ś. = można 
1., daje i. I., idą zwykle: Po twardej ziemi idzie 
ś. skorzej, niż po piasku. L. Tędy idzie ś. do 
Krakowa. L. (=jest droga). [Kiedy z Marysią 
do kościoła idziono]. <I(D)> 

Iślamita, y, Im. ci m. p. Islamiec: Małżonek 
wnHczki sułtańskiej, bogacz i I. prawowierny. 
Jeż. <p. Islam > 

[lśnię] p. Iście: I. tak sie nazywam. <Zam. 
Istnie > 

[Iśpartyka, i, Im. i] p. Perspektywa. 

Itacyzm, U, blm. wymawianie greckiej litery eta 
jak i, według Reuchlina. <Now. z nazwy litery 
Gr. 5ta> 

[Ita dana!, Ity dydy ity dyna!] przyśpiew. 
< Okrzyk. > 

Itakolumit, u, lra. y min. skała brazylijska, zło- 
kona z kwarcu, miki i talku, a. chlorytu, uważana 
za łożysko pierwotne diamentów. <Od nazwy gó- 
ry w Brazylji Itakolumi> 

Italika, 1, blm. p. Italiki: Redwitz miał przed 
oczyma pierwszy druk (italiką). Gors. 

Italiki, fk, blp., Italika rodzaj czcionek drukar- 
skich, wprowadzonych przez Aida Manucjusza: Do 
tych edycji stosowano nieznane przedtym czcion- 
ki, Halikami zwane. Kraus. <Włos. italica, Pr. 
italique dosł. = włoska (dom. litera) > 

Italjanizm, u, Im. y właściwość mowy włoskiej; 
tposób mówienia lub pisania, właściwy językowi 
włoskiemu. <Now. z nazwy Łć. Włoch Italia > 

Italomanja, i, blm. zbytnia miłość Italji, manja 
do tego wszystkiego, co italskie: Italomanję wy- 
śmiewa poeta w apostrofie Telimeny. Chra. 
<Now. z Włos. Italo — Włoch -f- Manja > 

Iteracja, i, Im. e I. X p. Iterowanie. 2. mat. 
kolejne powtórzenie jednego i tego samego działa- 
nia wykonywanego na fiinkcji: I. podstawienia, 
wielokrotna. <Łć. iteratio> 

Iteracyjny przyra. od Iteracja: Rachunek I. 

Iterb, u, blm. chem. pierwiastek metaliczny z mi' 
nerałów cerylowych, Tb. <Niby Łć. Ytterbium, 
od nazwy miejscowości Szwed. Ytterby> 

X Iterować, uje, owal powtarzać: Cztery dni, 
dzień po dniu, strzelanie to iterowano takim 
kształtem. Kraus. <Łć. iterare> 

X Iterowanie, a, blm., X Iteracja czynność* c«. 
Iterować. 

X Itinerarjum, w lp. nieod., lra. a, ów p. Itl- 
nerarjusz: 1. tej wyprawy dość dokładne do- 
chowała najdawniejsza litewska kronika. Stadn. 
<Łć. itinerarlnm> 

X Itinerarjusz, a, Im. e, X Itinerarjum dziennik 
podróży, toyprawy, opis podróży, wyprawy. < Lć. 
itinerarius (dom. liber) = (księga) podróży > 

ptka, I, lra. i] p. Jeda. 



IZANOMALA 

[Ity dydy Ity dyna!! p Ita dana I 

Iwa, y, Im. y, [Wiwa, Liw, Liwina] bot. I. p. 
Wierzbą. 2. p. Dąbrówka. 3. I. cudzoziemska, 
bł. p. Żywotnik. 4. I. piżmo p. Iwomianek. Zdr. 
X Iwinka. <Zap. Sr. Gm. lva = Nm. Eibe, Sr. 
Łć. iyus> 

[IW^n, a, Im. y] bies, czart, djabeł, szatan: To 
prawdziwy I. Idź do Iwana! Djable, Iwanie! p. 
Djabeł. < Z Ukr. Yw&n dosł. = Jan > 

[Iwan-holowkl, ÓW, blp.] srebrne pieniądze rzym- 
skie. 

[Iwanlec, ńoa, Im. ńoe] I. jarmark doroczny 
w Kamieńcu podolskim na śio. Jan. 2. podarunek 
dla dzieci, sług, kupiony na tym jarmarku: Kupi- 
łem ci iwańca. <Ukr. Ywaneć> 

[Iwanowy]: Iwanowa chata = więzienie. <Z 
Ukr.> 

I was, a, Im. y zł. djabeł, czart. <Zap. z TJkr. 
Ywaś dosł. = Janek> 

[Iwentarz, a, Im. e] p. Inwentarz. 

[Iwer, U, Im. y] zmartwienie, zgryzota. Por. Je- 
wir. <Dnm. iwer = Nm. Eifer> 

[Iwerny] p. Isty. <p. Iwer> 

Iwina, y, Im. y I. fi [I. a. Liwina] drzewo iwo- 
we. 2. bot. p. Wierzba. <p. Iwa> 

Iwinka, i, lra. i I. xp. lwa. 2. bot. = a) p. 
Dąbrówka, b) I. piżmowa p. Iwomianek. 

Iwomianek, nka, Im. nki, Powietrzne ziele bot 
(iva) roś. Gatunek: I. piżmowy a. Iwa piż- 
mo (i. moschata). <Z Iwa> 

lwowy przyra. od Iwa: Drzewo iwowe (liwi- 
na). 

Iwrać, a, ał, Iwrowaó] gniewać i. <p. Iwer > 
Iwranie, a, blm.] czynność cz. Iwrać. 

jwrować, uje, owal] I. p. Iwrać. 2, gryżó ś. 
Iwrowanie, a, blm.] czynność cz. Iwrowaó. 

flza, flzali, flzaliż, X Iźali, X Iżaliź, flzaż, 
fZa, fZ&t przys. czy, czyż: I. nie wiesz, Piętrze? 
Op. Izara też przez imię twoje, Panie, czartów 
nie wypędzał? Sekl. Izaś mię. już zapamiętał 
( = zapomniał)? Op. Izaeiem ja Żyd? Op. <!-{- 
Za> 

Izabela, i, blm., Kolor izabelowy a. izabelowa- 

ty kolor brunatno-żółty, masłowaty. <Z imienia 
ż. Izabela> 

Izabelka, i, Im. i koń maści izabelowej. Pol. 

Izabelowaty p. Izabela: Włosy, brwi, rzęsy, 
kolor oczu, jak bywa u izabelowatych koni. 
Bukar. Złoto-izabelowaty. Ciemno -izabelowaty. 

Izabelowy p. Izabela: Koń I. Syderyt I. (min.) 
^blado-szary, przechodzący w żółto-brunatny. 

flzali p. Iza: Gdyby tam pobożnych było 
pięćdziesiąt, 1. dla nich wszystkim nie prze- 
puścisz? Skar. I. Tobie grzeszny człowiek mil- 
szy, niźli jedyny Syn twój? Pśń. kość. I. o mą 
głowę panowie stoicie? Kra. < I -f: Za -f- Li > 

f Izaliż p. Iza. < I + Za -f- Li -f- Ż(e) > 

Izan, U, lra. y wzywanie na modlitwę u mahome- 
tan: Terai słowy kończy ś. wzywanie na modlitwę 
czyli I., obwoływany z wież minaretów. Mick. 
Rozchodzą ś. z dżaniidów pobożni mieszkance, 
odgłos izanu w cichym gubi ś. wieczorze. Mick. 
< Arab. ezan - zwoływanie > 

Izanomala, i, częś. w Im. e, a. Linja izanomal- 

na gie. linja, łącząca miejsca, posiadające jedna- 
kową anomalję cieplikową, to jest miejsca, gdzie 
zachodzi jednakowa różnica między ich średnia, 
temperaturą roczną a temperaturą normalną rów- 
noleżników, na których są położone. <Now. z Gr. 
isos = równy -f-anomalos = nieprawidłowy > 



110 



IZANOMALNY 

Izanomalny gie.: Linja izaaoraalna p. Izano- 
mala. 

Izatyna, y, blm. chem. produkt utlenienia z jed- 
noczesnym rozpadnięciem ś. na dwoje cząsteczki in- 
dyga, Ć 8 H 5 N0 3 . <Now. z Gr. isatis = indygo> 

f Izaż p. Iza: Izażem ja wyrodkiem jest od 
ojca swego? I. będzie ś. gniewał? Wr. Izażby 
ś. nie lepiej poczciwie ugodzić? Rej. A Pan 
Bóg wszechmogący izażby miał być podlejszy 
od człowieka? Kazania r. 1555. <I-|-Za-f- 
Ż(e)> 

Izba, y, Im. y, flzdba, f Istba, flzdbica, [Ist- 
ba, Izdba, Izbica, Zdba, Zba] I. komnata, pokój 
szczeg. niewykwintny , stancja? Chata o dwuch 
izbach. Zamieść izbę. Izby ogrzewane przy cyr- 
kułach policyjnych, dla marznących biedaków. 
I. czarna, fumarium. Kn. (-kurna). I. biała = 
świetlica w chacie góialskiej: Zastanawia, że 
w domu wielkim 1554 roku znajdowała ś. I. 
biała, czyżby inne miały być kurnemi? Gac. I. 
jadalna a. stołowa, sypialna = jadalnia,' sypialnia. 
Xl. towarzyska = bawialnią, salon. I. czeladna = 
czeladnica, czeladna. I. godowa, mieszkalna. I. 
sądowa, radna (—w których odbywają ś. sądy, 
rady). XI. pisarska = kancelarja. I. anatomiczna 
—pracownia anatomiczna, prosektorjum. I. dyżur- 
nych, gościnna. W izbie sędziego ważne toczą 
ś. narady. Mick. [Na izbie] (np. spać, leżeć) = na 
środku izby, na podłodze. 2. przen. instytucja rzą- 
dowa, szczeg. zgromadzenie sądownicze a. prawo- 
dawcze i miejsce jego posiedzeń: I. cywilna, krymi- 
nalna, skarbowa. I. dóbr państwa. Najwyższa I.- 
obrachunkowa. Nierad jestem z wyroku izby cy- 
wilnej, będę apelował do senatu. I. sądowa (jedna 
z instancji sądowych w Rosji). I. wyższa = zgroma- 
dzenie parów we Francji; zgromadzenie lordów 
w Anglji. I. niższa a. X dolna = zgromadzenie de- 
putowanych. W daw. Polsce: I. senatorska, po- 
selska. I. pojednawcza = rada, złożona z przed- 
stawicieli robotników i przedsiębierców, dla rozstrzy- 
gania sporów. I. obrachunkowa w Anglji = insty- 
tucja, w której bankierzy regulują swoje wzajemne 
należności i zobowiązania za pomocą wymiany 
weksli i czeków. 3. I. pod kafarem = miejsce wol- 
ne dla ludzi za postronki ciągnących. 4. [I.] = a) 
chata, chałupa: Stoi przy drodze I. Poszedł do 
drugiej izby ( = do sąsiada), b) a. [Izdebnik] strych, 
góra, poddasze. 5. frura parowa w łaini. Mym. 
Zdr. Izdebka, Izdebeczka. [Izbeczka, Izbedka, 
Izbetka, Idebka, IstewkaJ. Zgr. Izbisko. <IZDB> 

[Izbanek, nka, lra. nki| ławka przy warsztacie 
tkackim. <Nm. Sitzbank> 

[Izbeczka, i, Im. i] p. Izba. 
[Izbedka, i, Im. ii p. Izba. 
[Izbetka, i, Im. i] p. Izba. 
[Izbety, ów, blp.j p. Inspekt. 

Izbica, y, Im. e, flzdbica I. [I.] p. Izba: 
W środku izbicy na wysłanym wysoko łożu spo- 
czywało ciało. Krasz. 2. a. Horodnia zrąb drze- 
iva w prostokąt zbudowany, ziemią nafasowany, ja' 
ko przęsło ogrodzenia dawnych drewnianych zam- 
ków polskich i ruskich : Zamek smoleński połaże- 
niem miejsca i ścianami, blankami, k temu izbi- 
cami, z dębu zrobionemi a ziemią nafasowanemi, 
dobrze opatrzony. Stryj k. 3. skrzynia trójgra- 
niasta przy mostach, dla powstrzymania pędu wody 
i lodu. 4. f drzewo zbite, wrąb, fugowanie: Za- 
mek był dosyć mocny, zwłaszcza że z drzewa 
dębowego w izbice zrąbiony i przetoż mu kule 
mało co wadziły. Biel. M. Zbudował naprędce 
zamek Suliniec, przywiózszy z sobą gotowe izbi- 



IZO CHRONICZNY 

ce z drzewa. Biel. M. 5. [I.] dom na polanie. 6. 
piw. grundas, drąg. 

Izbina, y, Im. y, Izdebina licha, nędzna izba. 

Izbisko, a, Im. a p. Izba. 

Izbowy, Izdebny przyra. od Izba: Jednoizbowy, 
dwuizbowy. 

flzdba, y, lra. y, [Izdba] p. Izba: Lecz izdeb 
dla sług, stajen mało zbudowano. Piel. Efekt 
swój w izdbie ciepłej uczyni. Oez. 

flzdbica, y, lra. e p. Izba i Izbica: Uczyń so- 
bie arenę i pobuduj izdbice w niej. B. B. 

Izdebeczka, i, Im. i p. Izba. 

Izdebina, y, Im. y p. Izbina: Malał. Krasz. 

Izdebka, i, Im. i, f Zdebka I. p. Izba. 2. fcel- 
ka więzienna, więzienie, ciemnica. 3. f muzeum, 
bibljoteczka, gabinet do pracy naukowej. 4. f po- 
mieszczenie u lekarza, gdzie robiono wcierania cho- 
rym na przymiot. Kn. Włoskie łamanie, sprośne 
bolączki, izdebkami, drzewy, salsami wygania- 
ją. Gil. 5. f przen. przymiot, syfilis: Wiele bez- 
żeństwa rozpustnego izdebką przypłacają. Gil. 
<IZDB> 

X Izdebna, ej, lra. e pokojówka, młodsza. Min. 

[Izdebnik, a, Im. i] p. Izba: Wierzbę na izdeb- 
niku za krokiew chowają. 

Izdebny p. Izbowy: Izdebna klamka. Pot. 

Izgrzyca, y, Im. e bot. p. Trzyząb. <?> 

[Izimier, a, lra. owie a. rzy] p. Inżynier. 

flzmiennik, a, Im. owie zdrajca. Klon. <Ros. 
izra§nnik , L> 

[Izny] p. Jesny. 

Izo- chem. przyrostek, którym odróżniają niek. 
związki izomeryczne: Amilen i izoamilen. Izoal- 
kohole. <Gr. isos = równy > 

X Izoalkohol, U, lra. e chem. alkohol izome- 
ryczny z danym alkoholem. <Izo-t- Alkohol > 

Izoamplituda. y, lra. y gie. linja jednakowych 
wahań temperatury 10 ciągu roku. < Izo -j - Ampli- 
tuda > 

Izobara, y, lra. y, Linja izobaryczna linja jed- 
nakiego ciśnienia atmosferycznego, to jest łącząca 
na kartach gieograficznych te punkty powierzchni 
ziemi, gdzie w danej chwili panuje jednakie ciśnie' 
nie atmosferyczne. Izobary miesięczne, roczne 
(-łączące punkta, które posiadają jednakie ciśnie* 
nie barometry czne średnie, miesięczne lub roczne, 
zredukowane do poziomu morza). <Now. z Gr. 
f sos = równy -j- baros = ciężar > 

Izobaryczny I. gie.: Linja izobaryczna p. Izo- 
bara. 2. mat. mający taką samą wagę. 

Izobata, y, Im. y gie. linja, łącząca punkta 
jednakowej głębokości wody. <Ńow. z Gr. isos = 
równy -f- bathos = głębokość > 

Izoohimena, y, częś. w lin. y gie. linja na ma- 
pie, łącząca miejsca z jednakową średnią tempera- 
turą zimy. <Now. z Gr. isos = równy -j- chei- 
mon = zima> 

Izochimenowy przym. od Izochimena. 

Izochrona, y, Im. y, Linja izochroniczna t. fiz. 
linja mająca tę własność, żś na przebieżenie ja- 
kiegokolwiek jej łuku punkt ciężki zawsze jednakie- 
go wymaga czasu (linją taką np. jest cykloida). 
2. gie. linja, łącząca te punkta lądu, z których 
w jednakowym czasie można dojechać do wybrzeża 
morskiego. < Now. z Gr. isos = równy -j- chró- 
nos = czas> 

Izochronicznośó, i, blm. fiz. rz. od Izochro- 
niozny; Izochronizm. 

Izochroniczny liz. równoczesny: j Zjawiska izo- 
chromezne = dokonywające ś. w jednakowych prze- 
ciągach czasu: Kołysania wahadła są iz ochro* 



117 



IZOCHRONIZM 

niczne, gdy obszerność ich nie jest zbyt znaczna. 
Linja izochroniczna p. Izochrona. 

Izochronizm, u, blm. fiz. p. Izochroniczność: 
I. wahań wahadła. 

Izydynamiczny gie. : Linje izodynaraiczne p. 
Izodynamy. 

Izodynamy, am, blp., Linje izodynamiczne gie. 
linje, łączące na karlach gieograficznych ie miejsca 
ziemi, w których natężenie magnetyzmu ziemskiego 
jest jednakie. <Now. z Gr. (sos = równy -fdy- 
namis = siła> 

Izof, u, Im. y bot. = Hizop. <p. Hizop > 

Izofikoda, y, częś. w Im. y gie. linja równej 
częstości zjawiania ś. roślin pływających (sar- 
gassum) na Atlantyku. <Now. z Gr. fsos = rów- 
ny -j-fy kos = mech morski > 

Izoftalowy kwas, chem. p. Ftalowy. <Now. 
z Gr. fsos = równy -f Ftalowy > 

Izogieoterma, y, częś. w Im. y, Gieoizoterma 
gie. powierzchnia, łącząca punkta jednakowej tem- 
peratury w głębi ziemi. <Now. z Gr. isos = rów- 
n J "ł* o^ - ziemia -f- thermós = ciepły > 
• X Izogonalny mat. p. Równokątny. 

izogoniczny gie.: Linje izogoniczne p. Izogony. 

Izogony, ów, blp., Linje izogonlozne gie. po- 
łudniki magnetyczne, linje, łączące na kar- 
tach gieograficznych miejsca powierzchni ziemi, które 
posiadają jednakowe zboczenia magnetyczne. < No w. 
z Gr. fsos = równy -f-g5nfa=: kąt > 

Izohalina, y, częś. w Im. y gie. linja na kar- 
cie gieograficznej, łącząca miejsca, w których mo- 
rze posiada jednakową słonośó wody. <Now z Gr. 
fsos = równy -f- hals = sól > 

Izohipsa, y, częś. w lin. y gie. linja na karcie 
gieograjicznej, łącząca miejsca z jednakową wyso- 
kością pionową czyli z jednakowym wzniesieniem ś. 
nad powierzchnię morza. < Now. z Gr. isos = 
równy -f hypsos = szczyt > 

izoklinalny gie.: I. układ warstw, grzbiet = 
taki układ warstw a. laki grzbiet gór, w których 
warstwy mają jednakowy upad (pochylenie). 

Izokiiniczny gie.: Linje izokliniczne p. Izokiiny. 

Izokliny, in, blp., Linje izokliniczne gie. rów- 
noleżniki magnetyczne, linje, łączące na 
kartach gieograficznych miejsca powierzchni ziemi, 
które posiadają jednakowe nachylenie magnetyczne. 
<Now. z Gr. fsos = równy -j- klinein = pochylać > 

Izokontynentalny gie.: Linje izokontynentalne = 
linje łączące punkta lądu, które leżą w jednakowej 
poziomej odległości od morza. <Now. z Gr. isos = 
równy -f- Kontynentalny > 

Izolacja, I, blm. fiz. odosobnienie, oddzielanie* 
szczeg. ochranianie ciał naelekiryzowanych od ko- 
munikacji elektrycznej z ziemią. <Fr. isolation> 

Izolacyjny przym. od Izolacja: Materjał I. 

Izolator, a, Im. y fiz. nieprzewodnik elektryczny, 
ciało dielektryczne, odosabniacz. <Fr. isolateur> 

Izolina, y, blm. tech. składowa część oleju chi- 
nolinowego. < ? > 

Izologiczny chem. przym. od Izologja: Związki 
izologiczne (np. etan C 3 H ft i etylen C a H 4 ). 

Izologja, i, blm. chem. różnica o Hj w klasy- 
fikacji związków organicznych. <Now. z Gr. isos 
= równy -f- - logia = nauka > 

Izolować, uje, owal odosabniać, odłączać, od- 
dzielać: Języki izolujące a. jednozgłoskowe. I. 
zarażonych. I. ciała naelektryzowane. Ona ś. 
pewnie izolowała; mąż jej zbudował kloszyk, 
pod którym siedzi. Zap. Mat: Punkty izolowane. 
<Fr. isoler> 

Izolowanie, a, blm., czynność cz. Izolować. 



IZOTERA 

Izolująco przys. od Izolujący: Kawałek lodu, 
umieszczony I. 

Izomerja, i, blm., x Izomeryzm chem. jedno- 
składność, własność związków, zwłaszcza orga- 
nicznych, że przy jednakowym składzie mogą jednak 
być zupełnie różnemi muter jami, zależnie od budo- 
wy cząsteczkowej: I. budowy, położenia, fizyczna. 
I. gieometryczna = slereoizomerja. <Gr. isornoi- 
rfa> 

Izomeryczny przym. od Izomerja: Ciała izome- 
ryczne. 

X Izomeryzm, u, blm. p. Izomerja. 

Izomorf, u, Im. y chem. i min. ciało izomor- 
ficzne. <Now. z Gr. isos = równy -{-morf^ = for- 
ma, postać > 

Izomorficznie przys. od Izomorficzny. 
Izomorficzny przym. od Izomorfizm, Izomorfny, 

równokszlaltny, r ówno po stadowy : Mat.: Grupy pod- 
stawień izomorficzne. 

Izomorfizm, u, blm. I. chem. i min. równo- 
kształtność, jednokształtność, własność 
pewnych ciał krystalizowania ś. w jednakowych po- 
staciach pomimo różności składu chemicznego. 2. 
mat. równopostaciowość, własność, tycząca 
ś. grup podstawień tak zbudowanych, że iloczynowi 
dwu podstawień w jednej grupie odpowiada iloczyn 
podstawień w drugiej. 

Izomorfny p. Izomorficzny. 

[lżona, y, Im. y] p. Jużyna. 

Izonefa, y, częś. w Im. y gie. linja na karcie 
gieograficznej, łącząca miejsca o jednakowym za- 
chmurzeniu. <Now. z Gr. isos = równy -f-nófos = 
chmura > 

Izonomja, i, blm. równość w obliczu prawa. 

Izop, u, Im. y bot. p. Hizop: lzopem mię racz 
pokropić. Pśń. kość. <p. Hizop > 

Izopek, pka, lra. pki teino izopowe. 

Izoperymetryczny mat. równoobwodowy (nazwa, 
stosowana do szeregu zagadnień, w których 
obwód figury pozostaje niezmienny): Metoda izo- 
perymetryczna w rachunku warjacyjnym. <Now. 
z Gr. isos = równy -f-Perymetr> 

Izopirek, rka, Im. rki bot. p. Przyjemka. <Gr. 
isópyron, Łć. isopyrum> 

Izopowy przym. od Izop, z hizopu pochodzący: 
Olejek I. Wino izopowe = izopek. 

Izopren, u, blm., Hemiterpen chem. węglowo- 
dór ze składem C 5 H 8 , tworzący ś. razem z innemi 
produktami przy suchej dystylacji kauczuku. <Now. 
z Gr. isos = równy -f- prenes = pochyły > 

Izopurpuryna, y, blm. tech. barwnik z odcie- 
niem żółtym. <Now. z Gr. fsos = równy -{-Pur- 
pura > 

Izorachiczny gie.: Linje izorachiczne p. Izo- 
rachje. 

Izorachje, i, blp., Linje izorachiczne, Homople 
roty gie. linje, łącz([ce te punkty morza i wybrze- 
ży morskich, w których przypływ oceaniczny współ- 
cześnie występuje. <Now. z Gr. isos = równy -f- 
rhachia = przypływ > 

Izotalantozy, oz, blp. linje jednakowej chwiejno- 
ści cieplikowej, to jest linje łączące na kartach gieo- 
graficznych miejsca, posiadające jednakową różnicę 
między najwyższą temperaturą letnią a najniższą 
temperaturą zimową. <Now. z Gr. isos = równy 
-f- talanton = waga > 

Izotera, y, częś. w Im. y gie. linja na karcie 
gieograficznej, łącząca miejsca z jednakową średnią 
temperaturą lata. <Now. z Gr. isos = równy -f- 
theros = lato> 



118 



IZOTERMA 



JA 



Izoterma, y, częś. w lra. y, Llnja izotermiczna 
f. fiz. p. Izotermiczny. 2. g?e. linja, łącząca na 
kartach gieograjicznych punkty powierzchni ziemi, 
mające jednakową temperaturą roczną. Izotermy 
miesięczne = linje, łączące na karlach gieogra- 
ficznych miejsca o jednakowej średniej temperaturze 
miesięcznej. <Now. z Gr. isos = równy -f- ther- 
mós = ciepły > 

Izotermiczny przyra. od Izoterma: Linje izo- 
termiczne p. Izoterma. Fiz.: I. przebieg zjawi- 
ska —przy którym temperatura pozostaje stateczna. 
Krzywa izotermiczna a. lzoterma= linja, okazują- 
ca zmiany objętości gazu pod wpływem różnego 
ciśnienia, jeżeli przytym temperatura pozostaje nie- 
zmienną. 

Izoteryczny przym. od Izotera. 

Izotropiczny p. Jednorodny. <Now. z Gr. isos 
równy -j- trópos = sposób > 

[Izybon, u, Im. y] p. Ajzybon. <Nm. Eisen- 
bahn> 

Iż, flże, f Eż, fEże, f Hiż, [Jeż, Eż, lże] sp. 
I. a. f Iżby że. jakoby: Słyszał, iż mówiono, że 
bitwa przegrana. L. Żona mi utonęła, żona, iż 
tak rzekę, wpadła mi w rzekę. Mick. Tak do- 
wcipne żarciki umiał komponować, iżby je w ka- 
lendarzu można wydrukować. Mick. f Apostoł 
Paweł św. tak napisał, iż łakomstwo jest ko- 
rzeń wszystkiego złego. Kazania r. 1555. 2. 
ponieważ: Klucznikiem siebie tytułował, iż ten 
urząd na zamku przed laty piastował. Mick. 
<I-ł-Ż(e)> 

f Iż z. p. Jiż. 



X Iżali p. Iza. Wor. 
X Iżaliż p. Iza. Wor. 

Iżby I. a. [Iżeby], f lżeby sp. aby,aieby, łeby 
by. 2. f p. Iż: Przyganiono mu, I. był wylega- 
niec. Ort. Naucza, I. nasza służba w kościele 
była marna. Op. <I-fŻ(e)-f-By> 

[Iżci] p. Jużci. 

1. lże z. p. Jiż. 

2. f lże, [lże] sp. I. p. Iż : Ślubuję, iźe, stanąw- 
szy w Krakowie, powieszę pawęż na gospodzie. 
Sienk. Począł Zbyszkowi przymawiać, iże wąsów 
nie ma. Sienk. Coś mi ś. źle wiedzie, iżem nie 
posłuchał, tatuliczku, ciebie. Konik żałobąm 
nadkryty, iże (= ponieważ) mój Janiczek na woj- 
nie zabity. Piotr odpowiedział, I. Jan w tej istej 
dziedzinie ze mną mieszkał. Św. z Woc. 2. fezy: 
Pytaliśmy was, I. człowiek może dać* swe imię- 
nie. Ort. Chcąc on to od niej przewiedzieć, I. 
narodzi li ś. który człowiek. Kaz. Gnieź. 3. [I. je- 
no] = o mało co, bezmała, omal, tytko co. <I-{- 
Że> 

[lżeby], f lżeby p. Iżby: "Wojski przykazuje, 
I. byli gotowi na wojnę. S. Par. 

[lże jeno] p. lże: Leci, stał sie ptakióm, a car- 
noksięźnik jastrzębiem; juz go miał ize jóno zgo- 
nić, a tćn stał sie lisem. 

[Iżeli] p. Jeżeli. 

X Iżówka, i, Im. i p. Jeżówka: Śmiało szuka- 
ją iżówek po lesie, idą bezpieczne, bez mężów 
swych kozy. Nar. 

flżto z. p. Jiż. 

flźtoć z. p. Jiż. 



j" 



J spółgłoska podniebienna a. średniojęzykowa; 
niegdyś wywierała (podobnie jak samogłoski e, 
i) wpływ miękczący na spółgłoskę poprzedzają- 
cą twardą, zmieniając ją na odpowiednią podnie- 
bienna czyli miękką, która następnie przerodzi- 
ła ś. w inną spółgłoskę. Tą drogą powstały mię- 
dzy innemi z połączeń .«/, zj ogólnie-słowiańskie 
.<?z, ż, a z połączeń tj, dj ogólnie-polskie c, dz, i i. p. 
Na początku wyrazów oraz na początku zgłosek, 
gdzie dziś piszemy t, np. inny, istota, moim, boi 
ś.,... mamy właściwie połączenie głosek j" t. j. jin- 
ny, jistota, mojira, boji ś., i t. p. W najt rBzyeh 
zabytkach (w. XIV — XV) spółgłoskę./ wyraża- 
no bądź literami i i y, bądź też z czeska literą 
g (iedno, moy, iest i gest = jest...), od wieku 
XVI w drukach używano w tym celu dwuch 
znaków, i i y (iest, raóy, woysko, Julian, histo- 
rya); od wieku zaś XIX-go zamiast tak stoso- 
wanych liter i, y weszła w użycie litera j (J es ^ 
mój, wojsko, Juljan, historja...). 

J. w skróceniach = a) Jego, Jej: J. K. M. = 
Jego a. Jej Królewska Mość. J. C. UL. = Jego a. 
Jej Cesarska Mość. J. C. W. = Jego a. Jej Cesar- 
ska Wysokość. J. Ks. M. - Jego a. Jej Książęca 
Mość. J. E. - Jego Ekscelencja. J. Em. = Jego Emi- 
nencja, b) Jaśnie: J. W. = Jaśnie Wielmożny. J. J. 
W. W. = Jaśnie Wielmożni. J. O. = Jaśnie Oświe- 
cony. J. J. O. O. = Jaśnie Oświeceni, c) Jegomość: 



JP. a. J. M. P. a. J. M. C. P. = Jegomość Pan. 
J. Ks. (J. \.)~ Jegomość Ksiądz, d) jak: j. w. = 
jak wyżej; j. n. = jak niżej, e) jest: i. j. = lo jest. 
f ) Jezus: JHS. = Jezus Chrystus. Na krucyfiksach: 
J. N. R. I. = Jesus Nazarenus Rex Judaeorum 
(-Jezus Nazar eński, król żydowski), g) ja: j. n. 
pod.=/a niżej podpisany. 

Ja, mnie, a. mię, Im. my, [2 pp. mie, mię, me, 
mi; 3 pp. mie, mię, me, mę, my; 4 pp. mie, mie, 
me, mę, mi, ma, nia; 6 pp. mnąm, mnom, mą; 
7 pp. mie] I. z. osobowy pierwszej osoby, wy- 
rażający osobę mówiącą: Ja mówię. Któż tam 
jest? — Ja. — Co za ja? — Ja. Zabł. Przyjaciel 
dobry jest drugi ja. Bud. Tyś mnie jest drugi 
ja, a zaś ja z tobą jednom jest. Petr. Twarzą 
tak jest do mnie podobny, że trudno wyrazić; 
ja a ja (-drugi ja). Jak ty mnie, tak ja tobie. 
Prz. Mną ś. mieni, i wobec mnie za mnie ucho- 
dzi. Zabł. Ja w tyra, zdaj to na mnie ( = moja 
w tym głowa). Co mi po tym! Co mi tam bę- 
dziesz głowę zawracał! Cóż mi z tego? Jak mi 
ś. masz? Szanujże mi go! Rusz mi ś. jeno! Niech 
mi tu nie popasa! A będziesz-że mi tu stał? 
Dobrze mi wyglądasz. To mi człowiek szczęśli- 
wy, co pańskiej pewien obrony. Ryb. Ja, które- 
mu on tyle szkodzi, staram ś. mu w każdej oka- 
zji usłużyć. Przen.: Mnie w Nowogródku, mnie 
w Mińsku czytuje młódź. Mick. (-moje dzieła). 



119 



JA 



JABŁONIOWATY 



Formy 1 : mi, mię nie rozpoczynają zdania i nie 
kładą, ś. po przyimkach. Z. ja nie używa ś. w zda- 
niu, jeśli końcówka czasownika wskazuje już 
osobę pierwszą, i jeśli nie zachodzi potrzeba 
położenia nacisku na ten zaimek: f Odpowie- 
dział: owo ja jest. Leop. Mówię, czytam, sta- 
łem, pisałam. Ja robię, a drugi raa ś. z tego 
dobrze. Kn. Ja o Pawle (dom.: mówię), a on 
o Gawle. Prz. Przybiera cząsteczki: - ć, -ci, 
-ż,-że: Nie jać to, on ci to winien. Kn. I jam 
• ci taki. Kn. Jażbym miał to zrobić"? [U mię. 
Nie chcieli me przez ten rocek przechować. Chce 
mię ś\ mięsa. Wszyscy chodzą i mi ślubią. 
Dbasz o mię, jak o piątą nogę. Pyta mi ś. Se 
mnąm. Pod mą. Mocnyż mnie mój Boże! Jest 
mi= jest mi na imię: Jest mi Zosia]. W Im. uży- 
wa ś. w odezwach panującego do narodu na 
oznaczenie osoby monarszej. 2. rz. nieod. fil. p. 
Jaźń: Ludzi, wypadki i świat cały mierzył włas- 
nym ja. <JA> 

1. [Ja] p. I. Jak: Ja becie ( = będziecie) wi- 
dzićć, ze... 

2. [Ja!, Jol] tak, tak fest, dobrze: Ja, o ja! Że 
to ja! = e bardzo, aż hal, co ś. zowie, co ś. nazy- 
wa: Bawiliśmy ś., że to ja! Zarobiłem, że to ja! 
<Nm. ja> 

•aboownik, a, Im. i] p. Jabłczownlk. 
iabounka, i, Im. i] p. Jabłczanka. 
Jabcysko, a, Im. a] I. p. Jabłko. 2. p. Jabł- 
ezysko. 

Jabcywo, a, blra.] p. Jabłozywo: Jabcywa 
jesta dosyć. 

[Jabozanka, I, Im. i] p. Jabłczanka. 

[Jabel, bla, Im. bli] p. Djabeł. 

[Jabełko, a, Im. aj p. Jabłko. 

[Jabko, a, Im. a] p. Jabłko. [J. dębowe] p. Ga- 
las. 

[Jabkowity] p. Jabłkowity. 

t Jabkowy p. Jabłkowy: Jam ukusił słodkości 
jabkowej. Op. 

Jabłczak, a, lin. i bot. (pomum, melonida, py- 
ridKim) owoc mięsisty, powstający z guzika owoco- 
wego dolnego, mający w środku torebkę chrząstko- 
watą a. kościstą, pięciokomórkową (np. jabłko, 
gruszka). 

Jabłczan, u, Im. y, f Jabłkowian, fJabłecznian 
cheru. sól kwasu jabłkowego. <JABŁ, zap. z ję- 
»yków obcych > 

[Jabłczanka, I, Im. i, Jabczanka, Jabcunka] 

wupa jablczana, polewka z jabłek. 

Jabłczany p. Jabłkowy : Drzewo jabłczane. St. 
wiśl. 

Jabłozasty, X Jabłczysły podobny do jabłka: 
Melon J. 

[Jabłozownik, a, Im. I, Jabcownik] roś. doniczko- 
wa. Por. Jabłecznik. 

[Jabłczysko, a, Im, a, Jabcysko] I. p. Jabłko. 
2. kartofel, ziemniak, 3. pole po kartoflach, kar- 
toflisko. 

Jabłczysty I. pełen jabłek: Drzewo jabłczyste. 
2. x p. Jabłozasty. 

[Jabłczywo, a, blm., Jabcywo] zb. jabłka. 

fJabłecznian, u, Im. y chem. p. Jabłczan. 

Jabłecznik, a, Im. i I. a. fJebłecznik sok z ja- 
błek przerobiony przez fermentację na tęgi napój] 
napój wyskokowy z jabłek, in. cydr, cyder: 
Wina nie piła, jedno J. Skar. 2. placek z ja- 
błek. 3. bot. p. Rzepik: Nader przyjemny ja- 
błeczny zapach liśoia i kwiatków jabłecznika 
jest powodem nazwiska. 

iabłeoznikowy przym. od Jabłecznik: Smak J. 



Jabłeczny p. Jabłkowy: Tort J., ciasto jabłecz- 
ne. Goł. Oprawny w drzewo jabłeezne. Slow. 
Drzewo owocne alibo jabłeezne. Św. z Woc. 

[Jabłeń, i, Im. e] p. Jabłoń. 

Jabłko, a, Im. a, f Jabło, [Jabełko, Jebłko, Jabko] 
I. owoc drzewa, zwanego jabłonią: Rozmaite są ga- 
tunki jabłek, jak oto: polne, leśne, słodkie, winne, 
winniczki, windyczki, bursztówki, deporty, szte- 
tyny, renety, balsamki, jestonki, cyganki, wa- 
natki, wierzbo wki, maryjki, olbrzyraki, tyrolki, 
pierzgnie papierówki, kalwile i t. d. Niedaleko 
pada J. od jabłoni. Prz. (=jacy rodzice, takie dzie- 
ci). Amator kwaśnych jabłek. Prz. Posiano nas 
po jabłka, a my liście niesiemy. Skar. Pełen 
ludzi dziedziniec, jabłkobyś mógł po głowach 
taczać". Pot. Na rynku J. po ludziach potoczy. 
Pot. Zbić kogo na leśne a. na gorzkie, na kwaś- 
ne J. Zbiję go na winne J. Prz. W szczerym 
polu na ustroni złote jabłka na jabłoni. Len. 
(O posiadłości, posadzie, interesie): To złote J.! 
(=kopalnia złota). 2. a. Guzik okrągłe zakończe- 
nie drąga. 3. kula z krzyżykiem , jako oznaka 
godności monarszej: Naostatek przy koronacji 
arcybiskup królowi J. złote, okrągłość" świata 
wyrażają-ce, w lew<ą, a w prawą rękę berło da- 
je. Paszk. 4. X kula metalowa, szczeg. do roz- 
grzewania rąk: J. srebrne wielkie złociste do 
grzania rąk na zimę. Goł. J. piżmowe. B. GK (do 
chowania piżma). 5. [Jabłka, Jabka] kartofle. 6. 
J. galasowe a. [J. dębowe] narośl na liściach dębu 
od ukłócia owadów (p. Galas). 7. anat. = a) J. Ada- 
ma a..J. adamowe p. Grdyka i Chrząstka, b) za- 
okrąglony koniec stawowy niektórych kości, c) -J-J. 
nakolenne p. Rzepka, d) fJ. oka p. Gałka. 8. 
bot. = a) J. balsamowe p. Baisamka. b) J. grana- 
towe a. puniekie a. x ziarniste p. Granat, c) J. 
miłości a. miłosne a. złote p. Pomidor, d) J. raj- 
skie p. Cytryna, e) J. sodomskie (solaaum sodo- 
raaeum) roś. z rodzaju psianki. i) J. zamorskio p. 
Kolokwint. g) J. ziemne p. Słonecznik, h) J. zimo- 
we p. Miąszlin. Zdr. Jabłuszko, Jabłuszeczko. Zgr. 
[Jabłczysko, Jabcysko]. <JABŁ, zap. z języków 
obcych > 

t Jabłkobity p. Jabłkowity. 

Jabłkorodny wydający wiele jabłek: Kraj J. Je- 
sień jabłkorodna. Toł. <JABŁ-fROD> 

Jabłkowaty I. podobny z koloru do jabłka: Jasny 
piasek na gruncie morza zmienia kolor wody 
morskiej ultramarynowy na jabłkowato-zielony. 

2. [J.] okrągły jak jabłko. 3. Jabłkowate, Jabło - 
niowate a. Jabłkowe rośliny bot. (pomaceae) ro- 
dzina przyrodzona roślin dwuliściennych, uważana 
za plemię rodziny różowatych. 

f Jabłkowian, u, Im. y chem. p. Jabłczan. 

Jabłkowity, f Jabłkobity, [Jabkowity] (o koniu) 
mający na maści plamki, niby jabłka: Koń J., si- 
wo-J. 

Jabłkowozielony blado-zielony : Chryzopras J. 
<JABŁ-fZIOL> 

Jabłkowy, Jabłeczny, Jabłczany, f Jabkowy I. 
przym. od Jabłko: Kolor J. f Drzewo jabłkowe = 
jabłoń. 2. bot.: Rośliny jabłkowe p. Jabłkowaty. 

3. chem.: Kwas J. = jeden z najbardziej rozpo- 
wszechnionych w roślinach kwasów ze składem 
C a H 3 (OH) (CO a H) 2 , kwas oksybursztynowy. 

f Jabło, a, Im. a p. Jabłko. 

[Jabłoneczka, i, Im. i] p. Jabłoń. 

[Jabłonią, i, Im. e] p. Jabłoń. 

fJabłonina, y, blm. zb. jabłka: Przez szcze- 
pienie niepłodne jawory noszą jabłoninę. Otw. 

Jabłoniowaty bot. : Rośliny jabłoniowate p. 
Jabłkowaty. 



120 



JABŁONIOWY 



JADACZ 



Jabłoniowy, X Jabłonny, [Jabłonowy] przyra. od 
Jabłoń. 
Jabłonka, i, lin. i I. bot. = a) p. Jabłoń : J. 

i grusza podpórek aż proszą, tak na nich jabłek 
i gruszek. Len. b) p. Gruszyczka. c) w Im. p. 
Szparag. 2. [J.] = a) rózga weselna, gałąź cier- 
niowa z ponaiykanemi jabłkami, piernikami i t. p. 
b) owad biedronka: J., J., a gdzie moja żonka? 
Jabłonkowy przyra. od Jabłonka: Drzewo ja- 
błonkowe nie jest tak twarde, jak gruszkowe. 
Kluk. 

X Jabłonny p. Jabłoniowy: J. sad. L. Za każde 
drzewo owocowe alibo jabłonne wyrąbane dwa- 
naście groszy mają być zapłacone. St. wiśl. 

[Jabłonowy] p. Jabłoniowy: Buława Jabłonowa. 

Jabłoń, i, lin. e ż. i [m.], [Jabłeń, Jabłonią], 
Grusza jabłoń bot. (pirus malus) roś. z rodziny 
jablkowaiych (p. Grusza). Odmiany: J. leśna a. 
Płonka (p. ra. silvestris). J. syberyjska 
(p. baccata) p. Grusza. [Wysoki J.]. Zdr. Ja- 
błonka, [Jabłoneczka, Jabłóneczka, Jabłónyszka]. 
<JABŁ> 

[Jabłóneczka, i, łm. i] p. Jabłoń. 

[Jabłónyszka, i, Im. i] p. Jabłoń. 

Jabłuszeczko, a, lin. a p. Jabłko. 

Jabłuszko, a, Im. a I. p. Jabłko. 2. [Senne 
J.] = narośl na pędach głogu, ukłóciem galasówki 
wywołane. 3. bot.: a) [Jabłuszka Matki Boskiej] 
p.' Rzepik, b) [Jabłuszka a. Warkoczki Najświęt- 
szej Panienki] roś. dziewanna lekarska (yerbas- 
cum thapsus). 

Jabłuszkowy przyra. od Jabłuszko. Żart.: Pa- 
trzyła na ołtarz, jak ś. jej braciszkowie, jeden 
prawdziwy, a drugi J., krzątali. Kórz. (=przy 
rwaniu jabłuszek poznany). 

Jabłusznik, a, Im. i bot. p. Koniszał. 

[Jaborak, a, lin. i] kozik. <?> 

[Jabór, u, Im. y] p. Jawor. 

[Jabrząb, ęba, Im. ęby] bot. p. Topola. <JA- 
RZĘB; por. Miki. 275 rembu> 

[Jabrząd, ądu, Im. ędy] p. Jarząb. 

[Jabrządź, ędzia, Im. ędzie ] p. Jarząb. 

[Jabrzędzie, a, Im. a p. Jarząb]: Kędy dębi- 
na z jabrzędziami zdawna porasta i grunt ma 
pod sobą rędzinny, nazywają to ostrowem. Pol. 

Jabrzędzina, y, im. y] p. Jarząb. 

Jabrzędi, a, Im. e] p. Jarząb. 

Jacak, a, lin. i, Giecak] przezwisko sąsiedzkie 
wieśniaków, używających często wyrazu „jacy" 
zam. „tylko." 

[Jacek, cka, Im. cki] i. zając. 2. w Im. orze- 
chy włoskie. <Od Jacenty = Hjacynt> 

[Jach, a, Im. y] p. Jasiek. 

fJachać, jedzie, jachał, [Jachać] p. Jechać: 
Mędrcy to obaczywszy, s kwapieniem jachali. 
Pśń. kość. 

1 Jachanie, a, blm., [Jachanie] czynność cz. Ja- 
chać. 

Jachemek, mka, Im. mki, Jochamek, Jechamek 

kawałek kwadratowy stali, z dziurką, używany Ja- 
ko podkład przy loybijaniu w pałąku kłódki dziu- 
ry, do której zachodzi rygiel. <?> 

Jachimowy: Maść" jachimowa p. Djachylon. 

[Jachra, y, Im. y] człowiek rozczochrany, czu- 
piradlo. < ? > 

rjachrać, a, ał] czochrać. <?> 

[Jachranie, a, blm.] czynność cz. Jachrać. 

Jacht, U, Im. y rodzaj małego lekkiego statku: 
J. cesarski. <Ang. yacht> 

[Jachta, y, Im. y] polowanie: Żywi sę Jasiek 
x seci i jachty. <Nm. Jagd> 



[Jachtel, a, lin. e], f Jachtel p. Achtel: Ma tam 
kaczmarka miarę, co nią mierzy piwo, wżdyć 
go żaden jachtelem nie pije jak żywo. Zwr. M. 

Jacht klub, u, Im. y I. towarzystwo wioślarsk.e. 
2. w lra. rodzaj łyżew. <p. Jacht-f-Klub> 

[Jacica, y, Im. e] jętka długoogonowa (pali ti- 
genia longicaudata). 

[Jacki, ów, blp.] p. Jacek. 
Jacy 1 pp. Im. formy osobowo-raęskiej od Ja- 
ki: J. to są ludzie? 

f Jacy i [Jacy] tylko, jak, niż, kiedy, raczej, lecz, 
chyba, niby, niejako : Pierwej przysięgał, że J. 
pięć, a teraz sześć. Bies. Mam troje J. bydła. 
Wszyscy sie rożydą, J. zostanie starsy drużba. 
Nie ja, J. ón te paskude zrobił. Pódem do lasu, 
J. skońcem polepę na izbie. Gdzie jarmark? czy 
w Andrychowie? — Nie, panacku, J. w mieście 
Żywcu (-lecz). Djebał pomagał mu, jacyby go 
wezwał. O swa^boleść już nic nie dbał, o matkę 
ś. J. starał. Psń. kość. "Nic nie jest niesłuszniej- 
szege, J. miłować pieniądze. (W. XVI). A żądny 
jemu na to nie nie odpowiedział, J. jeden z du- 
chownych. (R. 1514). f J. kto = byle kto: Nie- 
słuszna jest, aby ot J. kogo niesiona była skrzy- 
nia boża. B. Sz. f J. gdzie = gdziekolwiek. St. 
wiśl. <J> 

Jacynt, a a. u, lra. y I. p. Hjacynt. 2. f tka- 
nina jedwabna : Jedwabnego odzienia alias ja- 
cyntu. 

fJaczci jeżeli. Glosy w. XV. <Acz-f-Ci> 
[Jaczka, i, lin. i] p. Jaka. 
fJać, jedzie, jał p. Jechać. Roty przysiąg. 
Z Nazaret do Betlejem jał. Pśń. kość. 

Jad, u, Im. y I. ciecz trująca, którą niektóre 
zwierzęta, szczeg. gadziny (rzadziej rośliny), w ra- 
nę sączą: "Węże J. swój zębami wypuszczają. 
Ład. Niema gadu bez jadu. Prz. J. śmiertelny, 
zabójczy. J. jest właściwie tylko w zwierzętach 
i ziołach, trucizna może być w różnych ciałach. 
Brodź. Będzie jadem w gadzie, a trucizną w kwie- 
cie. Słów. Jady nie trują i miecz nie zabija. 
Słów. Lękaj ś. jadu, który w oczach żmii pło- 
nie. Mick. Przen.: Boleść, obojgu nam rozdarszy 
łona, zaczęła jakieś jady w serca sączyć. Słów. 
Już ś. budzi dawny gniew ciemnoty, przesądy 
wszystkich wieków, pełzając jak żmije, chcą 
jadem swym zagasić pochodnię Golgoty. Deo. 
2. zarazek, szczeg. zwierzęcy: J. wścieklizny. 
Pocałowaniem wszczepiłem w duszę J., co was 
będzie pożerać. Mick. (mowa tu o zarażeniu 
dżumą). J., a. zaraza, to jest istnośó ona, co 
naturę psuje. Op. Lek.: f J. francowy a. fran- 
cowaty. 3. X trucizna: Hanibal, iż nie mógł 
ujść ręku Rzymian, zadał sobie J. Biel. M Sam 
przyprawiłem jady, od których szaleję. Mick. 
4. przen. rzecz szkodliwa, zaraźliwa: Romanse ta- 
kowe zawierają J., nieznacznie zarażający umysł, 
trujący obyczajność. Kras. Wiersze jadem za- 
prawne. Sączyć J. 5. zjadliwość, zajadłość, 
wściekłość , wielka złośliwość, zapalczywość , za- 
ciekłość, łurja: Srogi był J. onej macochy bez- 
bożnej, jako drugiej Fedry. Skar. I J. i wstyd 
ją piecze. Tw. Oczy rau jadem pałają. Kras. 
Nieprzyjaciel nań J. ma nieugaszony. Skar. J. 
potwarzy. J. swój wylać na kogo. 6. [J.] grad 
drobny. <JAD> 

Jadacz, a, Im. e, żart. Jadeusz, Jadyjas ten, co 
jada a. je, jedzący; pożeracz: Jadacze trzew ludz- 
kich, a pożerce krwi. Leop. Ir.: To JJ (o czło- 
wieku mało jedzącym). <JAD> 



121 



JADACZKA 



JADRO 



Jadaczka, i, Im. i I. forma ż. od Jadacz. 2. 

gm. twarz, gęba: Dostał w jadaczkę. Żydzie, stul 
jadaczkę i nie przeszkadzaj nam. 

Jadać, a, ał p. Jeść: "W piątki nie jadam 
mięsa. 

[Jadak, a, Im. i] człowiek dużo jedzący: Zęby 
wiedzieli, zem był jadakiem. •*• 

Jadalnia, i, lra. e pokój jadalny, stołowy. 

Jadalny I. od jadania, stołowy: Pokój J. ( = ja- 
dalnia). 2. a. fJadomy, t Jedzony, fJedny, 
Śnledny, [Jadowity] mogący być jedzonym: Grzy- 
by jadalne. 3. bot.: Cibora jadalna p. Cibora. 
Grzyb J. p. Grzyb. <JAD> 

t Jadamaszek, szku, Im. szki, [Jadamaszek] = 
Adamaszek: Do dziesięci pachołków ujrzysz 
u drugiego w hatłasie, jadamaszku, jako u któ- 
rego. Zbył. <p. Adamaszek > 

[Jadamaśny] = Adamaszny. 

Jadanie, a, blm., czynność cz. Jadać. 

| Jadaś, a, Im. ej żołądek. 

X Jadawy p. Jadowity. 

[Jaden, dna, dno) p. Jeden. 

Jadeusz, a, lra. e żart. p. Jadacz: Jaki J., ta- 
ki raboteusz. Prz. 

fJadka, i. Im. i] człowiek grymaśny, bardzo mało 
jedzący. 

[Jadkij cięty, dojmujący, ostry, przykry: Wiatrz 
taki J. <JAD> 

Jadła, i, lra. e bot. (camassia) roś. z rodziny 
liljowatych. < ? > 

[Jadliwy] p. Jadowity: Idź do sadu wiśniowe- 
go, uchyć gadu jadliwego. Kolb. 

Jadło, a, blm., fJedło, [Jedlo] I. jedzenie, po- 
karm, strawa, żywność, pożywienie, posiłek, wikt, stół, 
prowjant: Gospodyni przyrządza mu J. Jadła było 
po uszy (—jeść). Był dwa dni bez wody, bez 
jadła. Wstrzymywać ś\ od jadła. Posłał mu 40 
wozów z jadłem rozmaitym. Skar. (=z zapasa- 
mi żywności). Nie chciałeś jadła, napoju, zostaw- 
że nas w pokoju. Mick. 2. [J.] pasza, pokarm 
dla zwierząt. 3. [J.] usta: Nie należy dziecka ca» 
łować w J., boby długo nie mówiło. <JAD> 

[Jadłoba, y, Im. y] smutek, troska, zgryzota, 
zmartwienie, kłopot, frasunek. 

Jadłobić, i, ił} gniewać ś. [J. ś.] p. Jadowić. 

Jadłobienie, a, blm.] czynność cz. Jadłobić. 

Jadłobienie się, a ś., blm.] czynność cz. Jadło- 
bić ś. 

Jadłobrzym, u, Im. y bot p. Igława. <?> 

Jadłocznia, i, lra. e bot. (paropsia) roś. <?> 

Jadłodajnia, i, Im. e traktjernia, garkuchnia, 
restauracja. <Jadło-f-DA> 

Jadłodajny w którym jeść dają, gastronomiczny: 
Zakład J. (—jadłodajnia). 

Jadłolbrzym, u, Im. y bot. p. Igława. 

Jadłospis, u, Im. y spis potraw, karta, z toypi- 
sanemi potrawami, których dostać można w jadło- 
dajni. < Jadło-f-Z -f- PIS > 

xJadłostręt, u, blm. p. Jadlowstręt. 

Jadłoszyn, u, Im. y bot. (prosopis) roś. z rodzi- 
ny czułkowatych. <?> 

X Jadłość, i, blm. zajadłość, zjadliwość. < JAD> 

Jadłowcowaty przym. od Jadłowiec, podobny do 
jadłowca: Widłak J. 

Jadlowcowy p. Jałowcowy. 

Jadłowiec, woa, blm. bot. p. Jałowiec. 

Jadłowstręt, u, blm., X Jadłostręt lek. (sitio- 
phobia) odraza do jedzenia. < Jadło-f-Wstręt> 

iJadłówka, i, Im. i] iaba wodna. 
adłun, u, Im. y bot. (inocarpus) roś. <?> 



[Jadły] żarłoczny: Takie dziecko silnie jadłe 
jest. 

f Jadogniewnik, a, Im. cy człowiek złośliwie 
gniewny. < Jad -j- Gniewnik > 

Jadoleczny leczący truciznę. Wor. Bieskidowe 
cisy jadoleczne. <Jad-f-LEK> 

f Jadomy p. Jadalny: Cebuli jadomej beczka. 
St. lit. <JAD> 

X Jadonosy jad mający, noszący to sobie: Tak 
wiele teraz staj przytłacza swym jadoaosym 
brzuchem Piton. Otw. <Jad-f-ŃIOS> 

Jadopłoch, u, Im. y a. Wężowe drzewo bot. 
(ophioxylon) roś. < Jad -f- PŁOCH > 

Jadotrucie, a, blm. trucie jadem: O co SDra- 
wa? — O J. Słów. <Jad-f-'TRU> 

[Jadować, uje, ował] p. Jeść: Cożeś tam jado- 
wał? — Otręby. 

[Jadowanie, a, blin.] czynność cz Jadować. 

t Jadowicie, i, ił zatruwać. Brk. 

Jadowicie, Jadowito przy s. od Jadowity. < JAD > 

Jadowicieć, eje, ał stawać ś. jadowitym. 

Jadowić, i, ił I. f czynić jadowitym, zaprawiać 
jadem. 2. [J.\ gniewać, martwić, fj. ś. i [J. Ś. 
a. Jadłobić ś.] gniewać ś., złościć ś , srożyć ś., 
irytować ś., martwić ś., gryźć ś., frasować ś., truć 
ś.: Jak pan pozna, to ś. będzie jadowił. Bliź. 
Jadowi ś. i za szablę bierze. Bardz. <JAD> 

t Jadowienie, a, blm., [Jadowienie] czynność cz. 
Jadowić. 

fJadowienie się, a 8., blm., [Jadowienie ś. | 
czynność cz. Jadowić ś. 

[Jadowisko, a, lra. a] wielki gniew, zajadłość, 
pasja: Przyprowadzili mnie do jadowiska. 

Jadowito p. Jadowicie: Tym samym żądłem 
miód dobywa i kąsa J. Krasz. 

Jadowitość, i, bfra. I. rz. od Jadowity. 2. fjai: 
J. zarażająca. Rej. 

Jadowity, X Jadawy, [Jadliwy] I. mający w so- 
bie jad, jadem napuszczony : Groty w jadowitej 
zraaezali truciźnie. Przyb. Żmija jadowita. Roś- 
lina jadowita (= trująca). Znał tylko kwiecie 
miłe i piękne, jadowite rzucił. Mick. f J. pui- 
nał (- zatruty). Ukąszenie jadowite. Re}. 2. 
przen. zjadliwy, zajadły, zaciekły; uszczypliwy, ką- 
sający: Porwali ś. na niego, jako psi jadowici. 
Wuj. Gniew J. Wr. Język J. Satyra jado- 
wita. Słowa jadowite. Człowiek J. Rzekł 
z uśmiechem, a był to uśmiech J. Mick. Tak ja- 
dowitych żołnierzy, jakich wybyście na świat 
wydali, jeszcze chyba na ziemi nie bywało. 
Sienk. 3. [J.] p. jadalny. 4. bot.: Jaskier J. 
p. Jaskier. 5. lek.: X Choroba jadowita p. Cho- 
roba. 6. myśl.: Glos psa J. = naszczekujący: Ma 
pies głos J., kiedy nie rozkładając, głos wy- 
dawa, jakoby naszczekiwał. Ostror. <JAD> 

[Jadowizna, y, Im. y] połajanka na kobietę = 
jędza: Ta J. w piekle wędzona wszystko z llaszki 
wyżłopała! 

X Jadowładny mający moc nad jadami: Coc ja- 
dowładne baby pomogło nająć? Petr. <Jad-f- 
WŁOD > 

Jadowy przym. od Jad. Zool.: Gruczoł J. p. 
Gruczoł. 

IJadówka, i, Im. i] krosta: Myją ś. wodą przed 
wschodem słońca, na polu, w celu zabezpiecze- 
nia ś. od bolaków i jadówek. 

[Jadro, a, 6 pp. w jedrze, Im. jadra, 2 pp. ja- 
der] I. sieć wogóle na ryby a. ptaki. 2. niewó /, 
wielka sieć. 3. wklęsłość sieci we środku, matnia. 
4. materja, rzadka tkanina, siatka. < JADR, por. 
Ssłw. i Słń. jadro, Srb. jedro = żagiel > 



122 



JADRZYSTY 

Jadrzysty myśl. mający jadro, czyli wklęsłość 
we środku: Sieć jadrzysta. 

[Jaducha, y, Im. y] kaszel, duszność, dychawica, 
suchoty. 

t Jadwabnik, a, Im. I a. cy, [Jadwabnik] p. 
Jedwabnik: J., człowiek miękki, zniewieściały , 
niewieściueh. Glicz. 

[Jadwancik, a, Im. i] p. Jadwant. 

[Jadwant, u, Im. y] p. Adwent. Zdr.'[Jadwan- 
oikj. 

[Jadwent, u, Im. y] I. p. Adwent. 2."p. Ad- 
wentnik. 

i Jadwent, u, Im. y] p. Adwent. 

JaJwichna, y, Im. y, Jadwiżka poduszeczka do 
igieł i szpilek. <Od imienia ż. Jadwiga, z Nm. 
Hedwig> 

Jadwient, u, Im. y] p. Adwent. 

Jadwientowy, ego, Im. ej rz. = Adwentnik. 
Jadwiet, u, Im. y] p. Adwent. 

Jadwiętnik, a, Im. i] p. Adwentnik. 

Jadwiga, i, Im. i I. mały statek rzeczny. Mag. 
2. [J.] = a) wieszadło, na którym umieszczają ko- 
cieł nad watrą czyli ogniskiem, b) [Chłop J.] = 
niedołężny gospodarz, gotujący i zamiatający izbę 
za żonę. c) w Im. rodzaj gruszek. 3. a. Drzewo 
jezuickie, Jezuita, Jezuitka leśn. drzewo, które 
z jednego korzenia przy ziemi dwa pnie loypuszcza. 
<Od imienia ż. Jadwiga, z Nm. Hedwig> 

[Jadwint, u, Im. y] p. Adwent: Świata Kata- 
rzyna J. rozpoczyna, święty Jędrzej jeszcze 
mędrzój. Prz. 

[Jadwisia, i, blm.J żart. śmierć, kostusia: J. ci 
sie zalicz ( = kto wie, czy nie umrzesz). 

[Jadwiśka, i, Im. i] p. Jadwiżka. 

Jadwiżka, 1, Im. i I. p. Jadwichna. 2. [J. a. 
Jadwiśka] rodzaj kaftana. 

[Jadwokat, a, Im. ci] = Adwokat. 

I Jadyjan, a, Im. y] p. Adjunkt. 

Jadyjas, a, Im. y żart. p. Jadacz: Jaki J., ta- 
ki i robijas. Prz. 

[Jadyjont, a, lra. y] p. Adjunkt. 

X Jadzenie, a, blm., [Jadzenie ś.] czynność cz. 
Jadzió ś. 

[Jadzenie się, a ś., blm.] p. Jadzenie. 

[Jadzió się, i ś., ii ś., Jedzić ś., Jędzić ś.] I. 
srożyć ś., pałać gniewem, sierdzić ś.: Umknął kniaź 
z wojskiem, choć ś. bardzo jadził. Pol. 2. jątrzyć 
ś. } ropieć, wrzodzieć: Rana ś. jadzi, odnawia 
ś. i nie chce ś. goić. <JAD> 

[Jadźwiez, a, lin. e] p. Jaźwiec. 

jjadźwinia, i, lra. e] izba, mieszkanie w ziemi, 
[ziemianka]. Rzew. < Ukr. jazwyna = nora 
(jaźwca)> 

[Jafer, a, zwykle w Im. y, Jawory] krzaki czar- 
nych jagód, kępy borówek, czernic, jeżyny, jago- 
dy leśne: Byle dziewka natarła człeku suszo- 
nym jaferem żywot, to kolki od tego przecho- 
dzą. Sienk. <Słc. ja tiry, jafury, z Nm. Affen- 
beere dosł. = małpia jagoda, t. j. upajająca, czy- 
niąca z człowieka małpę > 

Jafetyda, y, Im. dzi potomek Jafeta, należący 
do rasy Jafeta, indoeuropejczyk, arja. <Od imie- 
nia Jafet, z Hb. Jeleth, po Gr. Iateth> 

[Jaftka, i, Im. i] p. Haftka. 

Naftować, uje, owałj p. Haftować: Kosulecka 
jaitowana. 

Haftowanie, a, blm.] czynność cz. Jaftować. 

[Jag| p. ł. Jak: J. sie dzień zrobiuł, posed gró- 
b&rz do kościoła. Nie pomoże mydło, jageś jes 
6trasvdło. 



JAGNrONOSZ 

[Jaga, i, Im. i] I. stara baba kłótliwa, sekutni- 
ca, wiedźma, jędza. 2. gęś. 3, wyraz bez zna- 
czenia: Od Jagi do Magi = orf Annasza do Kaifa- 
sza. Jaki maga, taki J. (=jaki pan, taki kram). 
<Ros. (baba) jaga> 

Jagata, y, lra. y zł. gęś. <Od imienia Aga- 
ta > 

[Jagielnik, a, Im. i] I. garnek dwugamcowt/ do 
gotowania jagieł 2. młyn, w którym ś. proso na 
krupy jaglane przerabia, rodzaj żarn. <JAG(Ł)> 

Jagielny I. p. Jaglany. 2. do mielenia jagieł: 
Koło jagielne. 

Jagienki, nek, blp. bot. p. Kocanka. <?> 

[Jagła, i, lra. e] p. Jodła. <Por. Lit. ćgle> 

XJaglak, a, lra. i lek. p. Kaszak. <JAG(Ł)> 

[Jaglanka, i, lra. i] zupa z jagieł. 

Jaglany I. a. Jagielny przym. od Jagła: Krup- 
nik J. Kasza, mąka jaglana. 2. X Kamień J. = 
drogi kamień, upstrzony^ jakby jagłami. 3. anat.: 
Gruczoły jaglane p. Gruczoł. <JAG(Ł)> 

Jaglasty podobny do jagieł, krupiasty : Liszaje 
jaglaste. Syr. 

[Jagłę, ęcia, lra. ęta] p. Jagnię. 

Jaglica, y, blm., x Ziarnica lek. (trachoma) 
choroba łącznicy powiek. 

Jaglicowy lek. przyra. od Jaglica: Kaletka ja- 
glicowa. Mieszek J. 

|Jagliwie, a, blm.] p. Igliwie. <p. Igła> 

Jagła, y, Im. y, Jagło, a. w lin. [Jagły] I. bot. 
p. Proso. 2. ziarno prosa: Król Jagiełło bił 
Krzyżaki, i pan Krupa chciał być taki; na co 
porwał ś. niebożę, krupa jagłą być nie może. 
3. częś. w Im. proso otłuczone, krupy prosiane, 
krupy jaglane, kasza jaglana: Niesiem miskę ja- 
gły. Proso, gdy będzie otłuczone, jagłami mia- 
nujem, drudzy kaszywem prosianyra, inni pszo- 
nera. Syr. Jagły robią z prosa przez otłu kanie 
w stępach. Kluk. Rzekłbyś, że jej kto jagły na 
podołku praży, tak ją miłość zażegła. Pot. 4. 
[J. ołowiana] śrut ptasi, donst. < JAG(Ł)> 

Jagło, a, Im. a p- Jagła. 

Jagłowaty podobny do jagieł, prasowały; lek.: 
Gruzełki jagłowate (tubercula railiaria). 

Jagły, giel p. Jagła. 

lagniak, a, lin. i baraneczek, jagnię samiec: J. 
jary = jar lik, jarlak. < JAGN > 

Jagniąteczko, a, lra. a p. Jagnię. 

Jagniątko, a, lra. a p. Jagnię: Że pułkownik 
wilk sławny, toć tylko z rabunków i z procesu, 
co zrobił owemu jagniątku. Mick. Przen.: Tyle 
ich (kobiet.) żyje, tyle ich chodzi po świecie, 
jeno mego jagniątka już niema, jeno jej jednej 
nigdy już nie obaczę! Sienk. 

[Jagnica, y, Im. e] młoda jednoroczna owca. 
Zdr. [Jagniczkaj. 

Jagniczka, i, Im. i I. młoda owca rasy popraw- 
nej. Sł. wil. 2. [J.] p. Jagnica. 

Jagnię, ęcia, a. [gnia], Im. ęta, [Jagię, Laglę] 

płód owczy, baranek a. owieczka: Do nieba skar- 
gi przychodzą z wioski, że wczora zdechło jag- 
niąt kilkoro. Len. [Owca z jagniera]. Zdr. Jag- 
niątko, Jagniąteczko. <JAGN> 

Jagnięcina, y, blm. mięso jagnięce, baranina. 

[Jagnięciniec, ńca, lra. ńcej pastwisko dła jag- 
niąt. 

Jagnięcy przyra. od Jagnię: Skóra, wełna jag- 
nięca. Mięso jagnięce (^jagnięcina). Zool.: Zę- 
by jagnięce p. Ząb. 

i* Jagnionosz, a, lra. c len, co nosi jagnięta. L. 
<JAGN-f-NIOS> 



123 



JAGNIOPASTERZ 

Magniopasterz, a, Im. e pasterz jagniąt. L. 
< JAGN + PAS > 

yJagniorzezacz, a, Im. e ten, co rznie jagnięta, 
rzeźnik jagniąt. L. < JAGN -f RZ AZ > 

(Jagnulek, Ika, Im. lki] = Agnusek pod 2. 

jJagnusek, ska, Im. ski] p. Agnusek. 

Jagoda, y, Im. y I. bot. = a) (baeca) owoc so- 
czysty, zawierający w miękiszu ziarnka (najczęściej 
czernica a. poziomka); bł. oiooc z pestką: Zbierać 
jagody. Pójść na jagody. Jagody czarne, czer- 
wone/ winne. Jagody słodkie, kwaśne, cierpkie. 
Niesie dzbanek z jagodami, z jagodami borów- 
kami. Len. I jagodąby ś. z nim podzielił. Prz. 
Nie wiesz, że z słodkich jagód rozynki bywają,? 
I róży, chociaż uschnie, przecież używają.. 
Szymon. [Czarna J.J p. Czarny. Jagody śliwne 
mało tuczą człowieka. Trzyc. ( = śliwki). Niema 
nad rybę lininę, nad mięso świninę, nad jagodę 
śliwkę, nad Marysię dzićwkę. Prz. Jagodom brzos- 
kwiniowym jaką pomoc dawać, aby nie opadały. 
Trzyc. (=* brzoskwiniom). J. jest owoc miękki, so- 
czysty, zawierający w sobie ziarenka, a. pestkę, 
np. malina, porzeczka, agrest, wiśnia i t. d. Kras. 
A. J. bzu, kaliny, oliwy, jałowcu, bobku. Troć. 
Przen.: Najmilszego syna swego tak gorzką jago- 
dą częstujesz. Bz. ( = gorzką pigułką, kielichem go- 
ryczy), b) Czarne jagody p. Borówka. Czerwone 
jagody p. Poziomka. Wilcze jagody p. Pokrzyk. 
Żórawie jagody (erica baccifera) = roś. z rodzaju 
wrzosu. Jagody żydowskie p. Baisamka. J. babia 
p. Liczydło i Myszopłoch. J. jedna a. Jedno- 
j a g o d a -gatunek czworolistu. J. krucha p. 
Obrzydłacha. J. listna p. Myszopłoch. J. mał- 
pia = a) p. Bagnówka. fł) = Borówka łochynia. J. 
myszą p. Muchrawiec. J. prze wró eona = ga- 
tunek czworo list u. J. wilcza p. Czworolist. 2. 
przen.: J. perłowa —perła: Błogo temu, kto w two- 
jej pamięci utonie, jak ten koral, lub owa J. 
perłowa, co ją, woda bałtycka w swym prze- 
czystym łonie pod lazurową, barwą na wieki 
przechowa. Mick. Wszak i na dnie fali, kiedy 
ją wicher zmiesza, kiedy piorun pali, czyż wi- 
dać kraśne konchy, perłowe jagody? Mick. 3. 
piesz. serce, duszka, złotko, gołąbek, rybka: No, 
moja jagodo, moja droga perełko. L. 4. [J.J = 

a) poziomka; wiśnia, trześnia, czereśnia; czernica. 

b) nazwa krowy, c) przyśpiew : Śmigaj po rosie, 
J...; poznają mnie wołki moje po głosie, d) [Na 
jagody] = na wiosnę: Dziecko należy odłączać 
od piersi a. na jagody, a. na kopki (=w je- 
sieni). 5. anat. = a) w lin. (i piesz.) lica, policzki: 
Twarz miał pociągłą, blade, lecz świeże jagody. 
Mick. Piękna Litwinka, co jej ( = Wilji) czerpa 
wody, czystsze ma serce, śliczniejsze jagody. 
Mick. Łzy rzęsiste spływały jej po jagodach. 
Pod jagodami są policzki. Troć. b) fJ. oczo- 
we = gałka oczna, c) fŚlinne jagody p. Migdał. 
d) fp. Błona: J. panieństwa. Dała sobie zebrać 
panieństwa jagodę. P.Koch, e) f p. Czopek, f) 
[Jagody] p. Huki. Zdr. Jagódka, Jagódeczka, 
X Jagódka, X Jagódeczka, [Jagodeńka, Jagódeń- 
ka]. <JAG(OD)> 

X Jagódeczka, i, Im. i p. Jagoda: Krople łez 
sierotek z jagodeezek ich pochop wzięły aż do 
nieba. Birk. 

[Jagodeńka, i, lin. i] p. Jagoda: Po jagodeńkach 
łzy kieby bobik spadały. Moja ty jagodeńko 
złociuska. 

X Jagódka, I, Im. i p. Jagoda: Są tu pączki, 
ciasta, mleczko, i owoce, i jagódki. Mick. 

Jagodlin, u, Im. y bot. (uvaria) roś. z rodziny 
fiaszowcowatych. < ? > 



JAIĆ SI$ 

Jagodiina, y, Im. y bot. p. Urodlin. 

[Jagodnlczek, czka, Im. czki] zool. p. Piecu- 
szek. 

Jagodnik, a, Im. i I. sok z jagód. 2. przestrzeń 
w lesie, gęsto zarosła borówką czernicą i okryta 
drzewami pojedynczo i rzadko stojącemi. 3. [J.] 
łodyga i liście poziomki. 4. bot. = a) p. Wyćwiklin. 
b) ( prinos ) roś. z rodziny ostrokrzewowatych. 
<JAG(QD)> 

Jagodny p. Jagodowy: Sok J. Owoc J. Kluk. 
Jagodne krzewy. Przyb. [Najświętsza Panna Ja- 
godna] = Nawiedzenie Najświętszej Marji Panny, 
święto, przypadające na czas f jagód dojrzałych, mia- 
nowicie na dzień 2 lipca: Święto Matki Boskiej 
Jagodnej. Pol. Anat.: f Błona jagodna p. Jago- 
dówka. f Kość jagodna p. Szczęka. 

Jagodorodny wydający jagody. < Jagoda -f- 
ROD> 

Jag od owa ty I. podobny do jagody. 2. bot.: Gro- 
norost J. p. Gronorost. <JAG(ÓD)> 

[Jagodowicze, a, Im. a, Jagodziny] zielsko, chróst 
jagód leśnych, krzew jakichkolwiek jagód. 

Jagodowy, Jagodny, Jagodziany przym. od Ja- 
goda: Zupa jagodowa (= z jagód). Anat.: a) 
Błonka jagodowa. = a) p. Jagodówka. (3) naczy- 
niówka rażeni z tęczówką, b) twarzowy, licowy: Ga- 
łęzie jagodowe nerwu twarzowego (nervi mala- 
res). Wyrostek J. szczęki górnej, wyrostek 
licowy (processus malaris maxillae superioris). 

Jagodówka, i, Im. i I. wódka, zrobiona na ja- 
godach. 2. a. Błonka jagodowa, f Błonka ja- 
godna a. f winogronna, Skórka winogronowa anat. 
(uvea) czarna tylna powierzchnia tęczówki. 

Jagodzianka, i, Im. i zupa z jagód, potrawa 
z nich. 

Jagodziany I. p. Jagodowy. 2. x winogronowy. 
Mącz. 

Jagodziniec, ńca, Im. ńce] roś. biało kwitnąca. 

Jagodziny, in, blp.] p. Jagodowicze: Juze 

kwitną J. Nizkie J. na dół głowy kina,. Przyb. 

Jagodzisko, a, lin. a miejsce porosłe jagodami: 
Gdzieniegdzie kicały ku wodzie zające, czyniąc 
szelest po żółciejących jagodziskach. Sienk. 

Jagodzisty pełen jagód, objity to jagody. 

Jagódeczka, i, Im. i p. Jagoda: Jagódeczko, 
pójdź do dzbana. Len. 

[Jagodeńka, i, Im. i] p. Jagoda. 

Jagódka, i, Im. i I. p. Jagoda: Zachciało ś. Zo- 
si jagódek. Prz. Niedarmo na Litwie piosenka 
rzewliwa i jagódką, i kwiatkiem dziewczynę na- 
zywa. Syrok. 2. bot. p. Węgłosz. 3. a. Róża- 
niec, Paciorki bud. rodzaj ozdoby budowlanej: 
Jagódki po parze z pewnemi wartałkami na- 
przemian powiązane, w które dla ozdoby prę- 
cik lub prątek przekształcony bywa. Podcz. 4. 
lek. p. Garbiak, <JAG(OD)> 

[Jagrest, u, Im. y] p. Agrest. 

[Jagronka, i, Im. i] biedronka. <p. Biedronka > 

Jaguar, a, Im. y zool. (felis onca) wielki kot 
plamisty Ameryki południowej. <Z języka Gua- 
rani w Paragwaju: jagoara> 

[Jagwentny] adwentowy. Jagwentna, (dom. Matka 
Boska) = Niepokalane Poczęcie Najświętszej Marji 
Panny 8 grudnia: Spowiadałam ś. na Jagwent' 
nom. 



n. 

Jagwient, u, Im. y] p. Adwent. 
Jagwiet, u, Im. y] p. Adwent. 
Jagwiętnik, a, Im. i] p. Adwentiii*. 
Jagwińt, u, Im. y] p. Adwent. 
Jaić się, i ś., ił ś.j kręcić ś. jak kura z jajem, 
sadowić ś. jak kura na jajach; marudzić. 



124 



JAJAK 



JAJO 



Jajak, a, Im. i a. cy zł. ksiądz. 

X Jajak, a, Im. i I. rękojeść a. wogóle to, co ś. 
w ręku nosi. 2. mała książeczka. 3. szabla, kor- 
dzik z krótką rękojeścią^ wygodny do pojedynku, 
brzy lewka. 4. [J.] przezwisko wolu. <?> 

[Jajarz, a, Im. ej chodzący po śmigusie i zbie- 
rający za to jaja. Por. Jajczarz. 

[Jajaśnica, y, Im. e] p. Jajecznica. 

Jajcarka, i, Im. i p. Jajczarka. 

Jajcarz, a, Im. e p. Jajczarz. 

|Jajce, a, Im. aj, f Jajce p. Jaje. Trzyc. Jajec 
kokoszych. Janez. 

i Jajcenie, a, blm.j czynność ez. Jajcyć. 

[Jajco, a, Im. aj p. Jaje. 

[Jajcyć, y, ył] p. Jęczeć. 

Jajczarka, i, Im. i forma ź. od Jajczarz; Jaj- 
carka. 

Jajczarz, a, Im. e, Jajcarz I. sprzedający jajka. 

2. amator jajek a. jajecznicy. 3. [J.] człowiek ku- 
pujący jaja. <JAJ> 

[Jajczaty] obfitujący w jaja: Rok J. = to którym 
kury dużo jaj naniosą. 
[Jajc(z)eć, y f al] p. Jęknąć. <Dźwn.> 
Jaje, a, Im. a, Jajko, [Jajo, Jajoe, Jajco, Waj- 

ce] I. pojedyncza komórka, wyrabiająca ś. w ciele 
samic i zdolna wytworzyć nowy organizm, otoczona 
najczęściej maierją odżywczą (u ptaków ł gadów 
żółtkiem, białkiem, błonką I skorupą, wapnistą): 
Ptaki wylęgają ś. a. wykluwają, ś. z jaj. Jaja 
ptasie. Jaja rybie = ikra. Jaja żabie = skrzek. 
Z jaj powstają wszystkie zwierzęta z wyjątkiem 
niektórych niższych. J. gęsie, kurze, strusie, go- 
łębie. Kura niesie a. znosi jaja, siedzi na ja- 
jach, wysiaduje jaja. Kopa, mendel jaj. J. za- 
ległe ( = zapartek), czcze. Jaja (gotowane) na 
miękko (= w rozmoczki, w rozmaczki). Jaja na 
twardo, sadzone. Sandacz z jajami. J. świeże, 
śmierdzące, zatęchłe. Jaja faszerowane. I jaja 
bez niego nie zje. Prz. J. święcone a. wielkanoc- 
ne. Jaja malowane (- kraszanki). Jaja malo- 
wane w desenie i obrazki (=pisanki). Olgierd 
kniazia przywitał w cerkwi jajem wielka- 
nocnym. Stryj k. X Wszystko mu smarownie 
idzie, jak po jaju. Opal. (=jak po maśle). Okręt 
chwieje ś. jak J. Chr, Przen.: Ledwie ś. z jaja 
wylągł (—ma jeszcze żółto w dziobku, młokos). 
Przen.: Z niemi ś. z jednego jaja wylągł. 
Kosz. (~ tyleż wart, co oni). Mądrzejsze jaja 
od kury. Yiz.(=mędrsze dzieci, niż starzy). X Stać* 
za J., a.: nie stać za J. =za nic; nic nie znaczyć: 
Siły w swej młodości nie mają za J. Prot. Ty- 
tuł w chorobie nie stoi za J. Bies. Póki dość 
wełny skąpej parce staje, śmierć nam za J. 
Kochan. Niechże lichy prościnka swą prawdę 
udaje, a bogaty swe fałsze, wnet prawda za 
J. Gosł. Jako J. jaju podobne, tak nauka ma- 
homecka do samosetańskiej. Białob. (=jak dwie 
krojile \oody, kubek w kubek). "Wojnę domową 
rozbijcie na jaju. Chr. ( = w zarodku, w zawiązku). 
2. dawna miara aptekarska: Weź jaj sześć soku 
jabłecznego. Troć. 3. [J.] trafne uderzenie piłką: 
Dostał J. 4. [Dębne J.]= grzyb dębniak. 5. anat. 
p. Jądro. 6. bot.: J. djable p. Sromotnik. Zdr. 
Jajeczko, X Jajuszko. <JAJ> 

Jajeczko, a, Im. a p. Jaje i Jajko. 

[Jajeczne, ego, blm.j dziesięcina, składana księ- 
gom, wójtom i podleśnym z domu i rodziny po pa- 
rze jaj: Wysłał mie ksiądz po jajecnym. 

[jajecznia, i, Im. ej p. Jajecznica. 

Jajecznica, y, Im. e I. a. [Jajeśnica, Jajaśnica, 
Jajecznica, Jajecznia, Jajówka, Jajowka, Wajeczy- 



na] potrawa z jaj bitych i smażonych na maśle a. 
na słoninie: J. ze szczypiorkiem. Żart: J. ze 
szczypiorkiem -kolor żółty z zielonym. 2. [J.j ro- 
dzaj ziela. 

Jajeczniczek, czka, Im. ozki bot. komórka w ja- 
jeczniku roślin. 

Jajecznik, a, Im. i I. legumina z jaj, grzybek. 
2. [J.] grzyb maślak. 3. ! anat. p. Jajnik. 4. bot. 
najniższa część słupka , zawierająca zalążki. 5. 
cukier, ciasto drożdżowe, zbliżone do babki a. 
placka, z małą ilością innych przypraw, a najwię- 
cej jajek zawierające: Czas przystąpić do najważ- 
niejszych rteczy , do kołaczów, placków, ja- 
jeczników. Goł. <JAJ> 

Jajeczniko-pręcikowy bot.: Rośliny jajeczniko- 
pręcikowe (histerandria) mające więcej niż dzie- 
sięć pręcików na wierzchu jajecznika. < Jajecznik 
-"- Pręcikowy > 

Jajeczny, Jajkowy przym. od Jajko; Jajowy, 
XJajny: Skorupa jajeczna a. jajkowa. Kasza 
jajeczna = zaprawiona jajkiem. Obwarzanek J. 
Anat.: f Gniazda jajeczne p. Jajnik. <JAJ> 

[Jajenie się, a ś., blin.] czynność cz. Jaić ś. 

[Jajeśnica, y, Im. e] p. Jajecznica. 

[Jajecznica, y, Im. ej p. Jajecznica. 

Jajko, a, Im. a I. p. Jaje: Święcone J. (—jajka 
wielkanocne). Prosić kogo, pójść na święcone J. 
(=:na święcone). Dzielić ś. święconym jajkiem. Do- 
czekać a. nie doczekać święconego jajka (= Wiel- 
kanocy). Obchodzić ś. z czym jak z jajkiem" = 
nadzwyczaj ostrożnie. Przen.: J. Kolumba = za- 
gadka trudna napozór do rozwiązania, odkrycie ba- 
gatelne. 2. J. mrówcze (bł.) = oprzęd poczwarki 
mrówki. 3. X Popie J. = przyprawa kuchenna. 
Goł. (radix orchidis salep). 4. [Kocie J.] trzmie- 
lina (euonyraus verrucosus). 5. anat. = a) Jajka 
a. Jajeczka Nabotha = pęcherzyki na błonie śluzo- 
wej szyjki macicznej (otula Nabothi). b) f pęche- 
rzyki Graafa w jajniku (folliculi Graafiani). 6. 
bot. = a) J. krzewiste (solanum raelongena) roś. 
z rodzaju psianki. b) Jajka lisie: a) p. Storczyk. 
p) p. Koślaszek. c) X Jajka jelenie p. Jeleniak. 
7. fiz.: J. elektryczne = naczynie kształtu jajowa- 
tego, służące do doświadczeń z iskrami elektryczne- 
mi w powietrzu rozrzedzonym. 8. w Im. zł. sprzę- 
ty, rzeczy. Zdr. Jajeczko. <JAJ> 

Jajkonośny p. Jajonośny. 

Jajkorodny p. Jajorodny. 

Jajkotłuk, a, Im. i cukier, żart. pracownik tłu- 
kący jajka. < Jajko -f TŁUK> 

Jajkowato przys. od Jajkowaty. 

Jajkowaty p. Jajowaty. 

Jajkowy p. Jajeczny. Anat.: X Puszka jajko- 
wa Graafa p. Puszka. Embr.: Krążek J. (discus 
proligerus) = fc^efc zarodkowy. <JAJ> 

Jajnik, a, Im. i, Maciniec, I Jajecznik, f Jajo- 
składy, f Jąderka niewieście, t Jądra białogłow- 
skie, f Gniazda jajeczne, f Gniazda wedle maci- 
cy, f Jajuszka anat. (ovaria) narząd parzysty 
w ustroju niewieścim, wytwarzający jajka płodowe. 
J. dodatkowy, przydatkowy (parovarium)=/?rz//- 
jajnik. < JAJ > 

Jajnikowy przym. od Jajnik : Płyn jądrowy i J. 
Więzy jajnikowe (ligamenta ovarii). Przepukli- 
na jajnikowa (oyariocele). Torbiel J. (cystis 
oyarii). Ciąża jajnikowa p. Ciąża. 

X Jajny p. Jajeczny : Wszystkie cząstki i czą- 
steczki działają według rozkazów, wychodzą- 
cych z kali jajnej w Londynie. Krzyw. 

[Jajo, a, Im. a] p. Jaje: Mądrzejse J., niz sta- 
ra wrona. 



125 



JAJOKRĄG 

XJajokrąg, ęgu, Im. ęgi Unfa owalna. <Jaje 
4- Krąg > 

X Jajokrągłość, i, blm. rz. od Jajokrągły. 

X Jajokrągły owalny. 

Jajonośny, Jajkonośny (o ptakach) znoszący 
wiele jaj: Ta kura bardzo jajonośna. <Jaje-ł- 
NIOS> 

Jajorodny, Jajkorodny znoszący jaja: Oprócz 
ptaków wiele jest zwierząt jajorodnych. <Jaje 
f ROD> 

Jajosadka, i, Im. I bot. (chalaza) nabrzmiewa- 
jąca osada zalążka rośliny: J. cewkowa, naczy- 
niowa i rdzeniowa. < Ja je -|-SIAD> 

fjajoskład, u, Im. y anat. p. Jajnik. <Jaje 
+ Z + KŁAD> 

XJajotworek, rka, Im. rki enibr. (micropyle) 
otwór zalążkowy w jajku, otworek zapłodny, 
okienko, Xprzepustplemniczy. <Jaje 
+ Od-f-"WOR> 

Jajowato przys. od Jajowaty, jajkowato. 

Jajowaty, Jajkowaty, Jajowy mający kształt jaja, 
owalny: Twarz jajowata. J. koczobryk. Jord. 
Liście jajowato-podłużne. Rost. Anat.: Dziura 
jajowata (foramen ovale). Okienko jajowate (fe- 
nestra ovalis). Bot.: Czworolist przewrotnie J. 
p. Czworolist. Lek.: Cięcie jajowate przy odej- 
mowaniu członków (p. Cięcie). <JAJ> 

rjajowka, i, Im. ij p. Jajecznica. 

Jajownik, a, Im. i I. a. Echin, Wołowe oczy bud. 

ozdoba rzeźbiarska, składająca ś. z naśladoioania 

jaj ptasich w pewnej oprawie, niby w skorupach 

rozwartych, poosadzanych i strzałkami a. liściem 

barszczowym poprzedzielanych. 2. bot. p. Guzik. 

Jajowód, odu, Im. ody anat. (oviductus s. tu- 
ba uterina) przewód błoniasty od jajnika do ma- 
cicy, trąba, trąbka maciczna. < Jaje -f- 
WIOD> 

Jajowy d. Jajowaty i Jajeczny: Za każdą łuską 
znajdują ś. dwa nasiona jajowo-okrągłe. Jajo- 
wa figura. Troć. 

fjajówka, i, Im. i] p. Jajecznica. 

X Jajuszko, a, Im. a p. Jaje. Anat.: a) fwlm. 
p. Jajnik, b) f Jajuszka Graafa w jajnikach = 
pęcherzyki Graafowe (ovula Graafiana). 

I. Jak, Jako, [Ako, Ja, Jag], fJek, fJeko, fKak, 
-|-Kako przys. I. = a) po jakiemu, w jaki sposób, ja- 
kim sposobem: J. Kuba Bogu, tak Bóg Kubie. Prz. 
Tak ś. ma z tym, J. z każdą inną rzeczą. J. lu- 
dzie starzeją s. z upływem lat, państwa starzeją 
ś. z biegiem wieków. Ty to wiesz tak dobrze, jak 
i ja (-o ile — o tyle). J. to być może? Czołem! 
J. zdrowie? Jakeście ś. tu dostali? Oto, J. ś. 
rzecz miała. J. sobie kto pościele, tak ś. wyśpi. 
Prz. W miarę tego, J. ś. zbliżał do brzegu, co- 
raz więcej opuszczały go siły (=w miarę przy- 
bliżania ś,). Nic tak nie zagrzewa żołnierza, J. 
przykład, dowódców. J. ś. masz? Żadnej są- 
siadce nie rzuciła z uśmiechem: dobrydzień, J. 
ś. macie? Kórz. J. teraz będzie? Nie na tym 
zależy, co mówisz, ale J. mówisz. L. Nie wie, 
J. ś. do tego zabrać. Opowiedz mi, jakeś to zro- 
bił. J. cię widzą, tak cię piszą. Prz. J. ś. kto 
urodził, tak ś. urodził, dosyć, że żyje. L. (- wszyst- 
ko jedno, J. ś. urodził). J. jej nie kochać? (=czyż 
można jej nie kochać?). A jakże, [AJ., A ja| = a) 
= me inaczej, ma ś. rozumttó, naturalnie: Czy po- 
jedziesz do miasta?— A jakże. 4 3) a zaraz, a figę. 
ani myślę: Pożyć/, mi noża! — A jakże! To tyl 
winien! — J. to? ( = jak to może być?, co znowu?), 
b) jakby, jakoby, niby: Siedem do dziewięciu ma 
ś. J. czternaście do osiemnastu. Traktuje mie, 



JAK 

J. gdyby a. jakby a. J. swego lokaja. Koń 
wierzgnie, a ksiądz J. nie był na łęku. Pot. 
( -jakby nigdy nie był). Nuż wierzgać J. w naj- 
lepsze. Mick. J. na urząd, J. na wybór. Pole- 
ciał, J. piorun, J. ptak ( = piorunem, ptakiem). 
Zrobił robotę, J. ś. należy, J. na niego przy- 
stało. X J. ma być, [J. ś. patrzy, J. być na- 
leży] = porządnie, dobrze, należycie: Czego bi- 
jesz? — Ot, bo biję. — I nuż za łby J. ś. patrzy, 
włosy trzeszczą, mordy dudnij. Fred. A. Dobra 
droga jak ś. patrzy. J. na złość, J. na nieszczę- 
ście, J. na biedę, J. na dobitkę = akurat, właśnie: 
Tyle wydatków, a tu J. na złość pieniędzy nie- 
ma. Ona śpiewa J. na biedę tę piosenkę, co ja 
lubię. Syrok. Dokument ten brzmi, J. następuje 
a. J. niżej ( = w następujący sposób). J. wyżej 
(dom.: powiedziano). Wyszedł na mnie z kijem, 
J. na łotra. Uwinął ś. J. z bicza trząsł a.i J. 
ręką machnął ( = piorunem). Gorzki, J. piołun. 
Zimny, J. lód. Silny, J. lew. Niewzruszony, J. 
skała. Zwierzęta domowe, J. oto (a. jakoto): 
woły, barany, kouie. Proszę go, J. kogo dobre- 
go, a on nic. [J. kieby a. J. kiedy by J = jakoby, 
jak żeby, gdyby: Owca, J. kieby we łbie rozum 
miała, słucha grania. J. kieby z bicza trząsł, 
upłynęło dziesięć lat. Błyscą mu ś. konie, J. 
kiedyby kąty. [J. nie wiem co] - zupełnie: Wy- 
ciąga dzioski (ze studni), J. nie wiem co, ży- 
wi u tkie. c) o ile?, do jakiego stopnia?, ile: J. da- 
leko? J. dalece? Nie wiele patrz, ale J. dobrych. 
Kn. Co szczęśliwy, to szczęśliwy, tylko nie wiem, 
na J. długo. L. Bohdan hufce swe rozłożył, J. 
tylko zamierza. Niem. ( = tak daleko, ile tylko...). 
J. ona cię kocha! J. on pracuje! Zrobił to J. 
mógł najlepiej. Czy ją kocha? — O i J. kocha! 
a.: jeszcze J.! Księżyc bierze od słońca światłość 
podług tego, J. blizko od niego, a. daleko cho- 
dzi (-czy, o ile). 2. J. — tak = jednakowo i — i, 
zarówno — jak: Gwałtem wszystkich śmierć bie- 
rze tak z konia, J. z wozu, tak z łóżka, J. z krze- 
sła. Pot. 3. J. (lep. po przeczeniu) = niż, ani- 
żeli, niżeli, niżli, od: J. tam, lepiej leżeć w bło- 
cie. Mick. Rozmaitego rodzaju przeszkody nie 
dozwoliły mu wyjechać wcześniej, J. 9 kwietnia. 
Chm. [J.] = nad, tylko, jedynie: Żaden mi nie winien, 
J. moje kamradki. Nic w nim nie naleźli, J. 
jedno pacholę. Nie wysło (więcej) J. rok. 4. 
Jak — tak = » — t, co — to: Osieł, wlazszy w zbo- 
że, J. je, tak je. Zabł. A deszcz J. padał, tak 
padał. Kras. Poszła gdzie.-!, a tu krosienka J. 
stoją, tak stoją. Kniaź. A nasz poeta kontent, 
jak pisze, tak pi?ze. Kras. Posła J. nie widać, 
tak nie widać. Gdy nie może ukąsić, J. szczeka, 
tak szczeka. Kras. On jednak zapyrzony, jak 
gadał, tak gadał. Niem. Pioruny J. biją, tak 
biją. L. A ty, mnichu, tymczasem jak wisisz, 
tak wisisz. Mick. Wszyscy J. (dom.: byli) w bie- 
dzie, tak (dom.: są) w biedzie. Zabł. J. dobrze, 
tak dobrze. Kn. J. źle, tak źle. Kn. 5. p. Jako: 
X Nowy rok przyszłości dziwne maluje obrazy, 
niepewne nadal klejąc J. tak losy. L. (=jak>t 
tako). 6. prawdziwie, pewnie, jak to, że...: Nie 
by lem tam, J. jestem żywy, jakem poczci- 
wy. Kniaź. Jakem szlachcie, daję słowo na 
to. L. Jakeś oficjer , powiedz mi szczerze. 
Zabł. ( = jako oficer). Jakem dobry żołnierz, 
że cię na sztuki rozsiekam, jeśli nie oddasz. 
Kn. J. Boga a. J. Bozię. J. mamę, J. matkę, J. 
ojca, J. ciocie, J. babcię, J. cię kocha i. J nr 
Bóg miły ( = dalibo '/). J. sobie dobrze życzę. J. 
sobie dusznego życzę zbawienia, nieeh nu t rc 
Bóg miłościw będzie. L. J. Bóg w niebie, J. 



126 



JAK 

amen w pacierzu, J. dwa razy dwa cztery =■ 
z pewnością, niechybnie: Nie minie cię kara, J. 
amen w pacierzu. J. ci Bóg" i zbawienie twoje 
miłe. Smotr. X Próżno ś. broni młodzian nie- 
szczęśliwy, zginie J. żywy. Karp. (=jako żywo, 
z pewnością). 7. stosownie do..., według...: Czy ja 
go kocham? — J. ozasem. Nieść* każdemu z nie- 
wolników każe ciężary, J. kto był mocny, J. 
młody i stary. Jabł. J. kto może ( = według moż- 
ności). J. kto może, niech do ogólnego dobra do- 
pomoże. J. ś. trafi, J. wypadnie. Czapla stara, 
J. to bywa, trochę ślepa, trochę krzywa. On, J. 
to on, wszystko sobie lekceważy. J. na chłopa, 
dobrze rozumuje. J. na ten wiek, wiele ś. już 
nauczył. Nie tak, J. chcemy, ale J. możemy. 
Prz. J. widać, J. ś. pokazuje = widocznie, widać: 
On, J. widać, już ś. nie poprawi. J. mówią,, J. po- 
wiadają, J. wieść niesie. Będzie tu sto snopów? — 
J. do snopa (= według tego, jaki snopek). [Tyle 
J.] d tyle, co, tyle co i...: Niema na niebie tyle 
gwiazdeczek, J. mi ma miła dała gebiczek. For- 
nale tyloż mają koni, jakby i wołów. 8. wy- 
raża cały wymiar czasu, miejsca, stopnia, wiel- 
kości: (Noc) świat, J. wielki, wszystek zasłoni- 
ła. P. Koch. Pełno twej sławy, J. jest kraj sze- 
roki. L. Padł J. długi. Bezsenny, J. długa, noc 
strawiłem całą. Mul. Cały stół, J. długi i szeroki, 
liczbą zapisał. Oss. 9. odkąd, jak długo: J. ży- 
je, nie miał podobno muzyki u siebie. L. Będąc 
bardzo wesoły, pił tak wiele wina, iż J. żyw, 
nigdy go więcej nie pił. Sitar. J. świat świa- 
tem, nie był Niemiec Polakowi bratem. Prz. J. 
pamięć ludzka sięga. Rok już, J. nie pisał. J. 
mogę zapamiętać. J. żyję, nic podobnego nie 
słyszałem. Sto lat mijało, J. zakon krzyżowy 
we krwi pogaństwa północnego brodził. Mick. 
X Takich w wojsku wiele, co jakże (= jak), 
gdy ich chrzczono, nie byli w kościele. Alb. 
|J. żyw] a. [Jak żywo] p. Jako. 10. dokąd, 
jak daleko: J. okiem sięgnąć, wszędzie równina 
i równina. II. możliwie, w najwyższym stopniu: 
Opiszę J. najkrócej. Jestem J. najniższy sługa 
"Wć. Pana. L. Jest to człowiek J. najuczciwszy. 
Wszystko idzie J. najgorzej. 12. Jak = />o, to; 
mniejsza o...: Uroda J. uroda, ale rozum w gło- 
wie. Bies. 13. Jak tylko, [J. skoro], X J. skoro 
tylko, XJ<ako skoro, [J. prędko] gdy, kiedy, skoro, 
skoro tylko; kiedy nie...: J. jej mąż umrze, zaraz 
ś. wyprowadzić powinna. Star. Szermierz, J. 
rychło broń w rękę weźmie, tak wnet poznać, 
jeśli co umie. Góra. Żeby z ciebie Pan Bóg 
najwyższy i wszyscy święci aniołowie tak za- 
żartowali, J. ze skrzypcami swemi razem do 
otchłani piekielnych spadać będziesz. Orzesz. 
[J. wy skoro (matko) odjedziecie, to mnie bije 
(mąż). J. ranie skoro w sercu swćm nosisz, 
zaiscie ś. k innym nie głosisz. J. ś. prędko zje- 
chali, gospody ś. pytali]. Podnosząc nogę ogier, 
ochotnie z całej siły, J. wilka grzmotnie, z pasz- 
czy narobił bigosu. L. J. tylko słońce wzeszła. 
Oczy wytrzeszczył, jakby sobie nie wierzył, czy 
dobrze słyszy, nareszcie, J. rzuci ś. na kolana. 
Sienk. A ona J. zacznie płakać! J. wpadnie 
w złość! J. nie palnie go w twarz. 14. jako, 
będąc; jeśli: "Wchodząc do zamków niemieckich 
J. przyjaciel, palił je i załogi wycinał. Mick. 
I ten, J. stary, prędko rozstał ś. z żywotem. 
Mick. Jakeś grzeczna, nie wspominaj nic. L. J. 
mię kochasz, nie psuj rai tego przedsięwzięcia. 
Zabł. Mówże mi teraz, jakeś poczciwy i mądry, 
prawdę. Boh. Kiedyż, J. nie teraz? 15. gdzie, 
którędy: Droga idzie tara, J. te topole. 16. [J.J 



JAKI 

chocia%, jakkolwiek: Darowałbym tobie pieetrza- 
nek, J. mi jest miły. 17. ! używa ś. niepotrzeb- 
nie: Nie mam o nim, J. tylko wysokie zdanie 
(~mam o nim wysokie zdanie). Ona nie ma jak 
lat 23 ( = ona nie ma więcej nad lat 23). Zapewne 
nie czynił to, J. tylko przez swój charakter 
(-czynił to tylko przez swój charakter). W każ- 
dym innym razie nie mogłyby, J. tylko źle być 
przyjęte. Fred. A. Ach, o nic nie prosiłem Boga, 
J. abym cię raz jeszcze przy życiu obaczył. 
Mick. ^ (= prócz, tylko o to...). 18. ![J. raz] « 
właśnie, zapewne, niezawodnie, w sam raz, akurat: 
Osób było J. raz dwanaście. Od. J. raz właśnie 
przyjaciel był sędzią. Szyra. W. Czyż sądzisz, 
że jabym ci na to pozwolił? — J. raz. "Wal. (^za- 
pewne). < J > 

2. Jak, a, Im. i, Wół tybetański zool. zwierzę 
z rodzaju wołu, <Ang. Fr. Nin. yak, z języków 
"Wschodnich > 

[Jak, u, Im. I] p. Jaka: Modry kaftan, zwany 
jakiem. Przybór. <Nra. Jacke> 

[Jaka, i, Im. I, Jeka, Jak, Jakla] krótki spencer 
podobny do żupana, kaftan: "Wdział jakę z bia- 
łego jedwabiu, naszytą w złote gryfy. Sienk. 
Zdr. [Jaczka]. <Nm. Jacke> 

[Jakamar, a, Im. y] p. Pszczołojad: Sztuka to 
rzadka, chociaż do zabicia łatwa, nazywa ś. J. 
albo też pszczołojad. Dyg. <? Cześ. jakamar > 

Jakbadź, Jakkolwiek, Jakkolwiekbądź, f Jakie- 
koli, *j*Jakokoli przys. w jakibądź sposób, wszyst- 
ko jedno jak } niech będzie jak chce, byle jak: 
Prześpię ś. J. <Jak-j-BĘD> 

[Jakbądź] sp. jakkolwiek, jakkolwiekbądź, chociaż, 
aczkolwiek, pomimo to, że...: J. dawno już, gdy 
mi to powiadano, jestem pewien, że mnie pa- 
mięć nie zawodzi. Obgadujący dostanie wyrzu- 
tów na twarzy, J. znajdowałby ś. daleko. 

Jakby, Jakoby przys. jak, jak gdyby, tak jak, 
niby: Powoli prosto, do arendy, J. w dym, tro- 
chę skosa, ale z miną, że aż strach. Fred. A. 
Ucieka, J. co ukradł. J. go kto na sto koni 
wsadził (dom.: taki szczęśliwy). J. trzech zli- 
czyć nie umiał. "Wszyscy zmartwieni, a on za- 
jada, J. nigdy nic ( = w najlepsze). [Takie same 
znaki, J. i na swoich grabiach. Nie zrachujesz 
kwiatków, jakby i gwiazdeczek na niebie]. <Jak 
-f-BY> 

[Jakby] sp. I. gdyby, jeżeliby, jeśliby: J. moje 
oczy kochać cię widziały, nigdy we dnie, w no- 
cy płakać ( = płakaćby) nie przestały. 2. byle, 
aby tylko: "W niedzielę. J. nie post i nie jad- 
went, pozbiera ś. czeladź... to i tańcują. 3. ani- 
żeli, coby; zamiast tego, coby: "Wolisz ś. przespać, 
jakbyś sobie co uchowała. 4. !J. nie było = 
jakkolwiekbądź', bądźcobądź : J. nie było, ale traf 
tak zdarzył. Byk. 

[Jak cię mogej niezgorszy: On jeszcze J. 

Jaki, Jakiż, Jakowy, [Jakowny, Ki] z. I, co 
zacz?, co za...?, co za jeden?: Lepiej wara powiem, 
jeżeli przypomnę, jakie z nią miałem zabawy r . 
Mick. Jaka radość Aldonie! Mick. Nie chciał po- 
wiedzieć, jaką o tej bitwie miał wiadomość. Ja- 
kie nieszczęście! Jaka szkoda! Jakiż to chło- 
piec piękny i młody, jaka to obok dziewica? 
Mick. Co za oczki, jaka twarz, cóż to za lice! 
Ir.: J. mi pan! Jaka ty rai dyć uczona! Mick. 2. 
do którego rodzaju należący, które przymioty po- 
siadający, jak wielkiej wartości: "Wiesz. J. to lud 
w naszym kraju. J. pan, taki kram. Prz, Jaka 
praca, taka płaca. Prz. Jest to człowiek, jakich 
mało. Majstrowie, jakich poszukać. Fred. A. J. 



127 



JAKIBADŹ 

kto jest, to w jego mocy, Jak o nim rozumieją, 
w cudzej. Prz. W jakim stanie są rzeczy? Niech 
każdy weźmie kwiecie i wianek tobie splecie, 
i niechaj doda znaki, żeby poznać czyj J. Mick. 
J. jest drzewa korzeń, taki owoc na nim roście. 
Skar. Szczęśliwość, o jakiej podobnej ani ucho 
słyszało, ani takiej oko widziało. Lach. Nie 
wiedzieć J., nie wiem J. = niech będzie J. chce: 
Żeby też nie wiem jakie wojsko było, może- 
my ' ś. obronić. Warg. Wielkie te prace, któ- 
reby nie wiem jakiego olbrzyma zmordować 
mogły. Wys. 3. a. [J. J., Ka jaki] byle jaki, ja- 
kikolwiek, jakilhądź : Postanowili go ująć jakim 
sposobem. Na życzenie matki Słowacki zgodził 
ś. pojechać do Warszawy i szukać miejsca w ja- 
kim biurze. Chm. 4. jak wielki: Jak to zrobię, 
jaką, wezmę nagrodę? J. masz dochód z domu? 
Jaką masz pensif? [Kobyła jak kopnie wilka go- 
lenią, jakie ma ryło siły]. 5. jakiś, jakby..., niby..., 
drugi: Porwał lwa Sarason i rozerwał go jako 
jakie koźlę. Skar. Nie bojaźni nie miała, tak jak- 
by J. anioł w ciele tfnyni była. Skar. Wygląda, 
jakby J. bohater. Wszyscy jako lwi jacy do 
szturmu pośpieszyli. Ustrz. 6. przed wyrazami 
oznaczająeenii ilość = około, mniej więcej, z, prawie, 
ledwie nie, blizko, jakiś : Jak ś. tylko wyruszy 
z wojskiem, ucieka od niego jaka czternasta 
lub piętnasta część. Świt. Wyspa Cypr na ja- 
kie sto mil od Syrji. Ustrz. Za jakie sto lat. 
Wrócę za jaką godzinę. Zaczekajmy dzień J. 
Mick. 7. J. taki = siaki laki, nienajgorszy, nie- 
zgorszy; jakikolwiek, jakiś tam, lada jaki, byle jaki: 
Oblężeni umyślili, póki siły jakie takie, wy- 
cieczką ś. bronić. Warg. Zniewoleni cierpieć te- 
go papieża, woleli jaką taką. głowę jedną, niżli 
dwie z rozerwaniem. Skar. Najlepiej na swym 
jakim takim przestawać. Skar. O wodę tam 
trudno, a wino jakie takie. Skar. Za jakim ta- 
kim płotem zawsze ciszej. Prz. (=za jakim ta- 
kim mężem lepiej, niż być samotną). Z drogi, z dro- 
gi J. taki, bo idzie Jaśnie Oświecony. L. (=kto- 
kolwiek z gminu). Alboż my to jacy tacy, chłopcy 
Krakowiacy! fJ. taki] = nic dobrego, ladajaki: 
Kiebyś był co dobrego, tobyś kupił dzieciom cze- 
go; aleś ty jest J. taki i kupiłeś róg tabaki. 
8. J. taki = niejeden, ten i ów, jeden i drugi: 
J. taki łamał sobie głowę nad domysłem, ten 
ucho, ten oko do drzwi przykładał. Oss. J. taki 
ś. koło damy kręci. Troć. Na te słowa J. taki 
dalej w krzaki. Fred. A. 9. przed przymiotni- 
kiem -jak: J. wielki, J. piękny! Jakiś ty 
głupi! Ir.: J. mądry! [Zapomniał kaszkieta. — 
A jakiego drogiego?]. 10. zam. który: Nie 
wiem, o jakiej książce mówisz. Paryż jest naj- 
większe i najpiękniejsze miasto, jakie kiedykol- 
wiek widziałem. Sług ma wiernych, o jakich te- 
raz rzadko. Troć. Koń mój ze skrzydłem soko- 
lim, jakiemu równy dany tobie drugi. Mick. II. 
'.Jakiby nie był = jakibadź, jakikolwiek: Postano- 
wiła, jakimby nie było kosztem, zawładnąć 
Adonisem. Byk. Po jakiemu przys. jak: Śpiewa 
djabli wiedzą po jakiemu. <J> 

Jakibadź, jakiegobądź, [Jakilibądź, IJakinie- 
bądź], Jakikolwiek, Jakikolwiekbądź, X Jakiżkol- 
Wiek, X Jakowykolwiek wszystko jedno jaki, niech 
będzie, jaki chce: Jakimbądź sposobem. Jakiebądź 
są twoje zamiary, widoki, przecież... <Jaki 
4- UijJD > 

tJakiekoll p. Jakbądź. Trzyc. <Czes. jak- 
koli> 



Jakikolwiek, jakiegokolwiek z. p. Jakibadź: Ja- 
kimkolwiek sposobem. Czyńcie dobrze wszyst- 



JAKLE 

kim ludziom, jakiejkolwiek są religji. Stasz. 
(—bez względu na to, jakiej). Jakie to kol wiek 
jest, już tak niechaj będzie. Górn. < Jaki -f- 
Kol-f-WIEK> 

Jakikolwiekbądź p. Jakibadź. 

[Jakilibądź, jakalibądź, jakielibądź] p. Jakibadź. 
<Jaki + Li-f-Bądź> 

![Jakiniebądź, jakaniebądź, jakieniebadź] p. Ja- 
kibadź: Prosi o jakieniebadź latarnisko. ^Na- 
śladowanie Ros. kakojnibudt> 

[Jakisi] p. Jakiś: W jakimsi lesie. Jakiesi 
małe kukiałki. Jacysi ludzie. 

[Jakisić] z. p. Jakiś: Ona płacze, patrzy na 
miesiąc, gada do obłoków, wzywa jakichsić cie- 
niów, jakichsić wyroków. Niom. < Jaki -f- Si -f- 
Ci> 

[Jakisik] p. Jakiś. 

[łakisiś] z. p. Jakiś. <Jaki -f-Si-f-Si> 

jakiś z., Jakowyś, [Jakisiś, Jakisić, Jakiściś, 
Jakisi, Jakisik, Jakiści, Jakiścić, Jakiść, Kisi] I. 
nie wiedzieć jaki, pewien, jeden, niejaki : J. filozof 
powiedział, że... (—któryś z filozofów). Przez J. 
czas. Jest to człowiek, mający jakąś wartość. 
To J. warjat! Ośle J., mówię ci... J. głupiec to 
zrobił. Ma do ciebie J. interes. Przyniósł ci ja- 
kąś książkę. 2. przed wyrazami, oznaczające- 
mi ilość = około, mniej więcej, z, jaki: Do tej wsi 
będzie jakieś trzy wiorsty. Będzie tego jeszcze 
J. korzec. Zaczekasz z jakąś godzinę. <Jaki 
-ł-Si> 

[Jakiści] p. Jakiś: J. zły mąz. Jakiegości 
człojeka. 

[Jakiścić] p. Jakiś: Do jakijścić chałupy. 

[Jakiściś] z. p. Jakiś: Jakby jakimściś prze- 
czuciem tknięta, wybiegła na plac. Kórz. <Ja- 
ki-f-Si-f-Ci-f-Si> 

[Jakiść] p. Jakiś. * 

Jakiśkolwiek, jakiegośkolwlek z. jakikolwiek 
z jakichi, jakikolwiek, jakibadź, jakiś: Gidybyż zna- 
leźć J. sposób, środek! < Jaki -j- Si -f- Kol -f- 
W1EK> 

Jakiż z naciskiem, p. Jaki. <Jaki-f-Że> 

X Jakiżkolwiek z. p. Jakibadź: Jakiejżkolwiek 
nam Bóg władzy udziela, niech ludzkie dobro 
pierwszy nasz cel będzie. L. Ach, tak okropne 
bole, moje dziecię, za twe na ziemi jakieżkol- 
wiek grzechy przyjmie w rachunku Bóg na tam- 
tym świecie. Mick. Jakieżkolwiek te fortele, 
o których słyszałem z góry, czy ich niewiele, 
czy wiele, trojakiej będą natury. Mick. <Jaki-|- 
Że-fKol-f WiEK> 

1. Jakkolwiek przys. p. Jakbądź: J. uważać to 
będziemy, zawszeć... Komuż J. ojczyzna nie mi- 
ła? Tw. < Jak -f- Kol -f WIEK > 

2. Jakkolwiek sp., f Jakokoli, f Jakokole, Jakoli 
aczkolwiek, choć, chociaż, lubo, pomimo to, że...: J. 
wpływ mój jest niewielki, uczynię wszystko 
w twoim interesie. J. on może być mądry, nie 
przeszkadza mu to robić głupstwa. 

Jakkolwiekbądź, !Jakkoiwiekniebądź niech bę- 
dzie co chce, bądźcobądź: J. zarabia on ładne pie- 
niądze. <Jak-f-Kol+WIEK-fBĘD> 

!Jakkolwiekniebądź p. Jakkolwiekbądź. <Jak 
-f-Kol-f WIEK -h Nie -f BĘD> 
Jakla, i, Im. e] p. Jaka. 
Jakiej] p. Jakli: J. róbta, aby prędzy. 
Jaklek] p. Jakli: Jakżeś mówiła? — Ej, J. sie 
powiedziało! 

[Jakli] I. a. [Jakiej, Jaklek] jakbądź, jak tylko, 
jakkolwiek, jakkolwiekbądź: Robi J. s&m chce. 2. 
jak raczej: Sama ś. zdradziła i ta ciemna nocka... 



128 



JAKMIAKZ 



JAKOBY 



— Nie tak ciemna nocka, J. gorzałecka. <Jak 
-ł-Li> 

X Jakmiarz, X Jakmierz przys. bezmała, pra- 
wie, ledwie nie, około, z: Za sława, J. zawżdy 
człowiek zdanie swoje pędzi. Górn. Szli za Da- 
widem J. czterysta -mężów, a dwieście zostało 
przy rzeczach. Wuj. Obadwa J. jednakiej mocy. 
Trzyo. < Jak -f- MIAR, zap. z Cześ. jakom£f> 

X Jakmierz przys. p. Jakmiarz: Przed miłości- 
wym panom lenne chyląc głowy raz jeszcze, 
i upadli J. na kolana. Len. 

f Jąknąć, ie, ąl pisnąć, odezwać ś.: Szehin ani 
J., ani bąknąć" nic nie śmie bez wyraźnej na to 
woli i rozkazania carskiego. Mosk. <Dźwn.> 

[Jakno] jak to, jak, tak jak: Ja nie jem taki, 
J. oni. Mniałas go ukryty, J. gni&zdo czajka. 
<Jak -f (0)no> 

Jako I. p. Jak: J. was zowią? Sienk. Ma chęć 
ukraść", ale nie 'wie J. Wszystkoby pobrał lu- 
dziom, by J. mógł. Karnk. Oczki gwiazdora po- 
dobne, usta J. koralowe. Groch. Jeden J. drugi, 
na jedno kopyto wszyscy. Prz. (=jeden w dru- 
giego). Milcz ty, J. i ty. Bratk. Bali ś. przed- 
tym Turcy, J. żadnego na świecie potentata 
bardziej, króla perskiego. Kłok. Słuchajcież Bo- 
^a Ojca, J. On wam zaleoa. Kant. Walter sam 
jeden pozostał, J. wiatr na pustyni. Mick. J. 
kto z kim , wzajem mu tak będzie płacono. 
Gawin. [Opedział co i J. J. ja, ( = koziczkę) uła- 
pię, kie nie ma ogona? J. to je, co tako długo 
leżysz? Jam tako jest zdrowa, J. ty. Nie zna- 
lazłem (dora ; takiej), J. ciebie, kochaneczko. 
(Szlachcianki) już nie wiedzą,, jakoby ś. nosić. 
Pali sie, ani dostąpić J. Rozmyślała, jakoby do- 
stała. J. ci? (=1 jak ci na imię)]. SłaWa, Oćcu 
i Synowi i Świętemu Duchowi, J. była s po- 
czątka i ninie i wź.la i na wieki wiekom. Ps flor. 
J. żywo, [Jak żyw, Jak żywo] - a) X jak ludzie mo- 
gą zapamiętać; b) wcale, póki łyda, bezwarunkowo: 
Nikt o tym J. żywo nie myśli. Mick. Nieprawda, 
J. żywo! Polacy żadnego trybutu cesarzom nie 
dawali, J. żywi. Biel. M. ( = bynajmniei, wcale nie, 
nigdy). J. możemy, nie J. chcemy. Prz. Miesiąc 
bierze od słońca światłość podług tego, J. blizko 
od niego, abo daleko chodzi. Górn. X Będzie tu 
sto snopów? — J. do snopa. J. cię widzą, tako 
cię piszą. Górn. J. Polska jest Polską, nigdy 
większych zbytków nie było. Wuj. J. mię matka 
porodziła, nigdym lepszej nocy nie miał. Skar. 
J. najdłużej. Troć. PrzegrażaJ Grekom tyran - 
stwem, J. (=jak) nie namówią Rusi, aby ś. od 
nas odstrzelili. Birk. Pójdę, J. napiszę. Troć. 
Dawno J. tu nie był. J. rychło przyszedł do swej 
braciej, zwlekli go z onej sukniej. Ist. o św. Józ. 
(-jako tylko). Troć. Bramy stambulskie są na- 
kształt rzymskich, osobliwie owej, J. jeżdżą do 
kościoła św. Sebastjana. Star. (.p. Jak" pod 15). 
J. kędy. Troć. J. kiedy. Troć. J. kto. Troć. J. któ- 
ry. Troć. J. też -oraz, tudzież, a także, f J. na imię 
=jakby, naprzyklad. Orzech. 2. J. tako, X Jak 
tak = nieźle, niezgorzej; choć nie najlepiej, ato- 
li..., jakokolwiek, jakkolwiek: Musiałem ś. J. tako 
wywinąć. Domy J. tako mieszkalne. U mnie tro- 
chę ciasno, jeszcze jak dla mnie J. tako, ale dla 
niego. L. Aby granioe były J. tako opatrzone, 
tysiąc żołnierzy do Rusi wyprawiono. Biel. M. 
Gdy dzieci będą J. tako umiały... Kopcz. 3. po- 
nieważ; będąc: Bolesław Krzywousty, J. był mi- 
łosierny, rozkazał swoim, aby przestali czynić 
okrucieństwa. Biel. M. Ludwik kochał Węgrów, 
J. dziedziczny ich król, Polacy mu byli J. obee- 
mi. Nar. Gnój gołębi, J. ze wszystkich najtłust- 



szy, pod rok suchy ziemię wysusza. L. J. czło- 
wiek mądry, baczny. Kn. 4. za: Wszyscy Jana 
J. proroka mają. Sekl. 5. X dlaczego: J. tego 
złodzieja nie wieszają? Troć. 6. X około, prawie, 
z: Niosąc przyprawy mirry i aloes, J. sto fun- 
tów. Groch. 7. [J.] = a) niż: Lepszyć rai też tu 
płuży, J. w polu pług. Lepiej dać, J. brać. Lep- 
sza jest pszeniczka, J. owies, b) jakoś, jakośkol- 
wiek: Mogli ś. sami J. obrządzić z tym intere- 
sem. Może ś. J. uda go stamtąd wyparować, 
f Kapłanom, zakonnikom sromoty nie ( = niema) 
żadnej, iż Jezusa miłego czczą j. osobnie. Pśń.. 
kość. c) to jest, niby, mianowicie, właśnie: Tdzic do 
tćgo swćgo brata, J. k^^i. iLioiewioz ś. przeląkł,' 
J. Stanisław. Przyniós te kawałki, J. z (pocięte- 
go) brata. Matka mówi do ojca, J. do męża swego. 
d) z.e: Wydał sie, J. ón zapłacił za przewóz. 
Powiedziała, że J. jes cieśla u nij. On opowia- 
dał, J. jenerał Dąbrowski z ziemi włoskiej sta- 
ra ś. przyciągnąć do Polski. Mick. e) ponieważ: 
Złe opuściło onógo człowieka, J. ksiądz* miał 
większą moc nad złem. f) jakoż: I ten przydzie... 
J. i za pół godziny przysed. g) od, jak, prędzej 
a. później jak (=niź): Nie jadły koniczki, J. 
wczoraj rano. 0. !J. taki=;>rże/o, dlatego, a więc: 
Twierdzenie to zbyt ważne, bo okazujące przel- 
miotowość rayśTi, i jako takie — stanowiące całą 
wartość filozofji. Lib. Jestem ubogi, a J. taki, nie 
przyjąłbym nigdy ręki kobiety, któraby mię kar- 
miła próżniaczo. Lub. <J> 

Jakobin, a, Im. i, Jakobin, Jakubin członek klu- 
bu rewolucyjnego we Francji, podczas wielkiej re- 
wolucji; przen.: republikanin egzaltowany, zwolennik 
czystej demokracji: To istne jakobiny! Grać jako- 
binów sa udawać egzaltowanych zwolenników demo- 
kracji. <Fr. Jacobin dosł. = zakonnik klasztoru 
św. Jakuba w Paryżu > 

Jakobinizm, U, blra. republikanizm egzaltowany, 
radykalny. Przen.: Jest to prawdziwy J. literacki, 
gdzie każdy ma ś. za prawodawcę i nikogo nie 
słucha. Śniad. 

Jakobinka, i, Im. i I. forma ź. od Jakobin. 2. 
bot. p. I. Cyr»ka. 

Jakobiński przym. od Jakobin: Stronnictwo ja- 
kobińskie. Mówi jakimś jakobińskim, językiem 
(=, wyrażeniami demokraty cznemi). 

Jako hi ta, y. Im. ci stronnik królów angielskich 
Jakuba U i III. 

Jakobityzm, u, Mm. zasady stronnictwa fakobi- 
toto: Butę z Johnsonem nie miał nic wspólnego 
oprócz gwałtownego jakobityzmu. <Od imienia 
Hb. Jakub, Łć. Jacobus> 

Jakobjan, u, Im. y mat. wyznacznik funkcyjny , 
utworzony z pochodnych cząstkowych funkcji wielu 
zmicmych. <Od nazwiska Nm. Jacobi, fl85l> 

1. Jakoby przys. p. Jakby: J. na łotra wy- 
szliście z mieczami pojmać* mię. Sekl. Żubr 
kształtem, J. byk wielki. Warg. Strach mię 
ścisnął, jakobym obrzucon zarzewiem. Mick. By- 
ło tych, którzy jedli, J. cztery tysiące. Leop. 
( ■= zdaje ś., około, coś, ze). J. mila. Kn. I stało ś. 
J. w miesiąc potym, że... Leop. Jego dzieła ta- 
kie są, że jakoby i nad wiarę wychodzą. Warg. 
( = niejako, prawie, ledwie nie). Żal mu było J. 
i Bohuna. Sienk. (= podobno, zdaje ś,). Kilku 
braci słyszało J. w grobach mistrzów wołanie. 
Mick. <Jako-J-By> 

2. Jakoby sp. że, iż, że niby: Zeznali, J. obwi- 
niony mówił, że... 2. f aby, ażeby: Strójmy skutki 
(= uczynki) dobre, jakobychora otrzymali zba- 
wienie. Kaz. Gnieź. Zapobiegając temu, J. ta 
swawola ugasła. 



Tom II. 



129 



JAKOKOLE 

f Jakokole p. 2. Jakkolwiek: Kakole a J. nam 
ś. będzie widzieć. Sw. w Woe. <p. Jakokoli> 

fJakokoli p. Jakbądź. Glosy w. XV. Jakora- 
koli zgrzeszył. <Czes. jakkoli(v)> 

fJakokolwie p. Jakokolwiek. 

Jakokolwiek, X Jakośkolwiek, X Jakożkolwiek, 
f Jakokolwie przys. jakj tako, Jakkolwiek, nie- 
zgorzej, choć nie najlepiej, atoli...: Mówi po fran- 
cuska J. Niesiono ją na ulicę, aby J. óczucić. 
Mick. <Jako + Kol-hWIEK> 

Jako-kontrakt, u, Im. y praw. stosunek, oparty 
na zasadach, podobnych do umowy. < Jako -(-Kon- 
trakty 

Jakoli I. [J-] /alb: Będę sobie wybierała tako- 
wego J. ja. 2. fp. 2. Jakkolwiek. < Jako 4- 
Li> 

Jakoposiadanie, a, im. a praw. posiadanie sa- 
mego prawa. <Jako -f- Posiadanie > 

[Jakosi] p. Jakoś. 

[Jakosik] p. Jakoś. 

Jakoś, [Jakosi, Jakosik, Jakości, Jakościć, Ja- 
kość] przys. I. nie wiedzieć jak, w jakiś sposób, ni 
stąd, ni zowąd, przypadkiem: J. koło apteczki 
przeszedłem niechcący, hanyżek mię zaleciał; 
trochę nie zawadzi. Kras. On to J. inaczej ro- 
bi. Butelka nieznacznie J. ś. wysusza. Kras. J. 
rai niedobrze (=czegoś). Czytałem J. wolnego 
dnia komedję jedną. L. Wszedł tam J. J. ś. 
teraz poprawił. J. 8. przypadkiem okno otwo- 
rzyło. 2. coś, mniej więcej, około: Dla wielkie- 
go zajęcia nie przyszło im aż o szóstej J. 
zejść ś. z sobą. Łubom. W rok J. potym. By- 
} o to J. około Wielkanocy. 3. jako tako, jako- 
kolwiek, jakkolwiek: Żeńmy ś. choćby na to tyl- 
ko, żeby nam czas J. zszedł. Ł. J. to będzie. 
Mick. Ufam ja w dowcip tego pachołka, źe ją 
tam J. ocalił. Sienk. 4. = jako-\-ś (końcówka 
2 os.): J. człowiek uczciwy, wierzę ci. <Jako 
+ Si> 

[Jakoś] onegdaj, niegdyś, pewnego razu. 
Jakości] p. Jakoś. <Jako-f Śi-fCi> 
Jakościć] p. Jakoś. 

Jakościowo przys. od Jakościowy; IKwalita- 
tywnie : Analizować, badać, poznawać J. 

Jakośoiowość, i, blm. fil. rz. od Jakościowy: 
J. metody badania. 

Jakościowy przyra. od Jakość; ! Kwalitatywny ; 

Analiza, metoda, jakościowa. Badanie j-akościo- 
we. Różnica jakościowa (=pod ivzględem jakości, 
co do jakości). 

Jakość, i, Im. i rz. od Jaki; f Jakowość fil, I. 
jedna z kategorji poznania; przymiot, własność, ce- 
cha czegoś; zbiór a. ogół przymiotów, cech czegoś: 
Badać coś pod względem jakości. Barwa i kształt 
rzeczy są jakościaiui zmiennemi. Post co do ja- 
kości i co do ilości. Jakości f pierwsze a. pier- 
wotne; f drugie a. wtórne; utajone. W schola- 
styce: Jakości realne, intencjonalne a. potencjal- 
ne. 2. w logice: J. pojęcia = cecha: Ogół jakości 
stanowi treść pojęcia. J. sądu = a) twierdzenie 
lub przeczenie sądu; właściwość sądów twierdzą- 
cych i przeczących, b) wyznaczenie w sądzie treści 
podmiotu przez orzeczenie. < Z Jak > 

[Jakość] p. Jakoś. 

X Jakośkolwiek p. Jakokolwiek. < Jako -f Si 

-f Kol -f WIEK > 

Jakośla, i, lin. e bot. (kitajbelia) roś. <?> 
Jakoślin, u, Im. y bot. p. Wykrzywka. <?> 
Jakota, y, hu. y, Cudacznik bot. (qrisqualis) 

roi. < Naśladowanie nazwy Łć> 



JAKUBOWY 

X Jakować, Uje, owal nadawać rzeczy pewną 
jakość. <Z Jak> 

X Jakowanie, a, blm., czynność ez. Jakować. 

[Jakowny] p. Jaki. 

f Jakowość, i, lra. i fil. p. Jakość. 

Jakowy p. Jaki : Jakowi ludzie z początku 
w Brytanji mieszkali, czy krajowcy, czy przy- 
chodni, wiedzieć nie można. Ntr. r <Z Jak > 

X Jakowykolwiek p. Jaklb.y.lź: Śmierć* jakowa- 
kolwiek każdemu niemiła. P. Koch. 

Jako-występek, pku, Im. pki praw. nieumyślne 
wykroczenie, nieumyślna obraza cudzych praw, po- 
ciągająca za sobą obowiązek wynagrodzenia szkód. 

< Jako -J- Wystę pek > 

Jakowyś p. Jakiś: Jakowiś ludzie biega tu po 
błoniach. Mick. Wzrok przenikliwy, chłodny i su- 
rowy, pełen jakowejś tajemnej wymowy. Mick. 
J. starzec nieznany wlatuje na. środek gmachu. 
Mick. Rwałem kwiaty ojczyste, a czarodziejska 
ich wonią tchnęła w duszę jakoweś dawne 
i ciemne wspomnienia. Mick. < Jakowy -}- Si > 

Jakoż przys. I. i rzeczywiście, w samej rzeczy 
też: Obiecał, iż wkrótce nazad przyjdzie; J. nie- 
długo bawiąc, powrócił. Kras. Z ciekawości król 
chciał mię widzieć, J. mię w dziwnej łaskawo- 
ści przyjmuje. Jabł. Z drugiej strony przyznają 
mu (Wallenrodowi) ówcześni pisarze wielkość 
umysłu, szlachetność i moc charakteru; J. bez 
rzadkich przymiotów nie mógłby władzy swojej 
utrzymać. Mick. 2. fjako: De mokry tusowi ś. 
zda, że słońce jest wielkie, J. to człowiekowi 
uczonemu. Mącz. J. to Mojżeszów kiecz ( = kierz) 
gorzał, tak Ty panną zostałaś. Pśń. kość. Lud 
i kobyły zbawisz, gospodnie, J. jeś rozpłodził 
miłosierdzie Twoje, Boże! Ps. flor. 3. [J., Jakoż, 
Jakoże] jak, jakże: J. ja mara stać, wody ci 
podać? Jakożeś ich ( = kaczyczek) wołała, kie- 
dyś im źrćć dawała? <Jako-f-Żę> 

[Jakoże] p. Jakoż: J. ja mam wstać? 

X Jakożkolwiek p. Jakokolwiek. < Jako -f- Że 
-f Kol -f WIEK > 

Jakób- p. lep. Jakub -. 

Jakobin, a, Im. i p. Jakobin. 

[Jakoż] p. Jakoż: Jakóżeś ją ( = mąkę) mleł? 
J. ja cię leczyć mam? Jakóżbym ja tobie ślubo- 
wała, gdym ja już inszemu wianek dała? 

[Jakoż to ?] w. zadziwienia. 

jjaksamit, u, Im. y] p. Aksamit. 

[Jaksamitnyl aksamitny. 

fJaktor, a, Im. owie a rzy handlarz. Biel. M. 

< = Aktor > 

[Jakub, a, Im. y, Jakób] bot. p. Grzyb. <Z imie- 
nia Ho. Jakub, Łć. Jacobus> 

Jakubek, bka, lin. bki, Jakóbek I. [J.] wilk. 2. 
bot.: a) p. Marzymlodek. b) [J.] p. Grzyb. 

[Jakubianki, nek, blp., Jakóbianki] rodzaj gru- 
szek. 

X Jakubiec, eje, af, X Jakóbieć rub. głupieć. 
<Od imienia Jakub > 

XJakubienie, a, blm., x Jakóbienie czynność 
cz Jakubiec. 

Jabubin, a, Im. i p. Jakobin. 

Jakubinka, i, Im. i, Jakóbinka bot. nazwa da- 
wana niek. roślinie: cynka (zinnia). <Od imienia 
Jakub > 

xJakubiny, in, blp., X Jakóbiny imieniny Jaku- 
bów. <Od imienia Hb. Jakub, Łć. Jacobus> 

[Jaku^ka, i. Im. i, Jakóbka] I. a. [Sułka, Ro- 
żek] rodzaj ziemniaka. 2. rodzaj gruszki. 

f Jakubowy, fJakóbowy: Dróżka Jakub >wa = 
droga mleczna. <Od imienia Jakub > 



130 



JAKUBÓWKA 

[Jakubówka, i, Im. i, Jakóbówka] I. wylew rzek 
i ulewne deszcze 10 lipcu około św. Jakuba: Leje 
jak na Jakubówkę. Płacze jak na Jakubówkę. 
Z woczów łzy lecą,, kieby na Jakubówkę desz- 
czem. Gdy deszcz w Jakubówkę, nie zobaczysz 
dębówkę. Prz. 2. odmiana rośliny: grusza zwy- 
czajna (pirus communis) i jej owoców. 

[Jakubski, ego, Mm., Jakiibskie, Jakóbski, Ja- 
kóbskie] sierpień (miesiąc). 

[Jakiibskie, ego, Mm., Jakóbskie] p. Jakubski: 
Na J. rok jak pomarł (= rok w sierpniu jak 
umarł). 

Jakurat] p. I. Akurat. 

Jakuratnie] p. I. Akurat. 

Jakuśki] jakiś, jakikolwiek: Slazbyś juz rdz 
z tego pieca i wzianbyś sie do jakuśkij po- 
sługi. 

Jakże przys. z naciskiem = jak (p. I. Jak): J. 
zdrowie? Pisałeś? — A J.! J. ci będę obowiąza- 
ny! <Jak-f-Że> 

Jalapa, y, lra. y I. bot. = a) (batatas jalapa a. 
convolvulus jalapa) roś. z rodzaju patatu, b) p. 
Dziwaczek. 2. korzeń, pierwszej z tej roślin a. ży- 
wica z niego. <Hp. jalapa, xalapa, od miasta 
Xalapa w Meksyku > 

[Jalec, Ica, Im. Ice] p. Jelec. 

Jalina, y, Im. y bot. (rhexia) roś. z rodziny za- 
czerniowatyćh. <?> 

Jaliwo, a, Im. a bot. (anychia) roś. z rodziny 
zapartnicowatych. < ? > 

[J alkierz, a, Im. e] alkierz. 

fJalmurka, i, Im. i p. Jarmułka. 

f Jałacie, f Jełaoie w. biada!, górze!: A J.l <Zap. 
5 pp. od Jałat> 

fjałat, a, Im. Ci \. m nikczemnik, nicpoń, nędznik: 
J. to, a nie junak. Żabczyc. 2. biedak, chudo- 
pacholek: Szukają, barwy, coby była od bława- 
ta, choć w tym bławacie podczas znajdzie i ja- 
łata, nie tylko szlachtę. Jeżów. <Zap. w związku 
z Serb. elate = hejże, no> 

Jalbin, a a. u, Im. y bot. (turpinia) roś. z ro- 
dziny kłokoczkowatych. < ? > 

Jałdzina, y, Im. y a. Przeczystka bot. (boer- 
havia) roś. z rodziny nocnicowatych. <?> 

f Jałmonka, i, Im. i rodzaj czepka nocnego. 
<Może z Hp. almohada = poduszeczka pod gło- 
wę > 

fJałmożna, y, Im. y p. Jałmużna. 

fJalmurka, i, Im. i p. Jarmułka: Szłyki z głów 
i jałmurki posłowie zjęli. Piel. 

Jałmużna, y, Im. y, fJałmożna, fJełmużna, 
X Elemozyna, X Elimozna, [Jamużna, Jałmużnę, 
Wielmużna, Wielmożne] datek dany z miłosierdzia 
ubogiemu, wsparcie ubogiemu: Dawać", dać jał- 
mużnę. Prosić jałmużny a. o jałmużnę. J. ni- 
kogo nie zuboży. Prz. Chodzić po jałmużnie 
(=po prośbie, po proszonym). Żyć z jałmużny. 
fNa jałmużnie siadał u drzwi kościelnych. Leop. 
Umartwienie ciała, posty i jałmużny. Dla mszy 
nie opuścisz drogi, a dla jałmużny nie będziesz 
ubogi. Krasz. f Wielkie jałmużny kościołowi 
dziełała. Nieraz dziad żebrzący chleba, bez ręki 
lub bez nogi, przyjąwszy jałmużnę, stanął i oczy 
wkoło obracał ostrożne. Mick. Gdy mu własne 
serce zlitowane niosło jałmużnę łez i użalenia, 
on ją odrzucił. Słów. <Gr. eleemosyne, skąd 
Cześ. almużna> 

[Jałmużnę, ego, blm.] p. Jałmużna: Jałmużnć- 
go nie dawał. 

Jałmużniany przym. od Jałmużna: Ach! znam 
ja chorych pielęgnowanie jałmużniane. Jeż. 



JAŁOWICZKA 

Jałmuźnica, y, Im. e, Jałmuźniczka I. kobieta 
miłosierna, wiele jałmużny dająca: Bardzo była 
nabożna i J. wielka. Skar. 2. torba, sakwa dzia- 
dowska na jałmużnę w naturze. 

Jałmużnictwo, a, blm. dawanie jałmużny; urząd 
jałmużnika. 

Jałmuźniczka, i, Im. i p. Jałmuźnica. 

Jałmużniczy I. dający jałmużnę: Już ubyło ubo- 
gim jałmużniczej ręki. Km. 2. dotyczący jałmuż- 
nictwa: Instytucja jałmużnicza. 

Jałmużnik, a, Im. cy, f Elemozynarz I. ten, co 
jałmużny daje:^ Piast był człowiek prosty, ludzki 
J. Błaż. Jan św. J. O zły królu, kanonika i św. 
jałmużnika w Mołdawie utopiłeś i Pragę za- 
smuciłeś. Pśń. kość. 2. urzędnik duchowny, sza- 
fujący jahnużnami: Wielki J. państwa francuskie- 
go. J. królewski. J. królowej. 3. f jałmużnę bio- 
rący, proszący o nią, żebrak: Krzyżacy zapomnieli 
dobrodziejstw, które zawzdy znali od królów 
polskich, których właśni jałmużnicy byli zawzdy 
i są. Biel. M. 

[Jałocha, y, Im. y] p. Jałowica. Zdr. [Jałosia, 
Jałosienka, Jałośka, Jałoś, Jalochna]. 

[Jałochna, y, Im. y] p. Jałocha: By pod ziemią 
była J., wier mi, przed nim iżby ś. nie skryła. 
Rej. Jestli nie pomoże Bóg, i jałochnie wziąć 
pewnie w róg. Rej. 

[Jałojca, y, Im. e] p. Jałowica. 

Jałop, a, Im. y, Jołop, Jałopa, Jełop, Jełopa 
rub. gułaj, gawron, gamoń, bałwan, gapa, człek 
nieokrzesany, głupiec, ociężały, niezdara, chamisko. 
<p. Jołop > 

Jałopa, y, Im. y m. p. Jałop. 

Jałopowato przys. od Jałopowaty. 

Jałopowaty mający minę jałopa, bałwanowaty, 
głupowaty. 

[Jałosia, i, Im. e] p. Jałocha. 

[Jałosienka, i, Im. ij p. Jałocha. 

Jałoszka, i, Im. i I. p. Jałowica. 2. [Jałoszki] 
kwiatki żółte. 3. [J.] jajko malowane. <JAŁ> 

[Jałoś, i, Im. e] p. Jałocha: J. ksi ksi, J.! 

[Jałośka, I, Im. ij I. p. Jałocha: Hou hou, J., 
hou do domu! 2. w Im. rodzaj kwiatu ogrodo- 
wego. 

Jałota, y, Im. y bot. (tozzia) roś. z rodziny 
trędownikowatych. < ? > 

t Jałowaty jasnożółty: Nie po kontusie jałowa- 
tym szlaehcic ma ś. dać poznać, ale po cnocie. 
Star. <Ros. ałowatyj = czerwonawy, z Tur. al = 
czerwony > 

Jałowcowy przym. od Jałowiec ; Jadłowcowy': 

Sok, olejek J. Jagody jałowcowe. Piwo jałowco- 
we. Wódka jałowcowa { = jalówcówka). (O wędli- 
nach): Wszystkie wyborne, wszystkie sposobem 
domowym uwędzone w kominie dymem jałowco- 
wym. Mick. Myśl.: Buda jałowcowa = krzak, obsy- 
pany jałowcem, z rózgami posmarowanemi lepem, 
służący do łowienia kwiczołów. <JAŁ> 

Jałowcówka, i, Im. i I. wódka na jałowcu, bo- 
rowiczka. Pol. 2. ^J.J odmiana drzewa: grusza 
zwyczajna (pirus communis) i jego owoców. 

[Jałowczyska, ów, blp.] p. Jałowiec : Nie praw- 
dę, moje swacheńki, gadacie, bo same po jałow- 
cyskach latacie. 

Jałowici, y, lra. e, Jałówka I. a. Jałoszka, 

f Jałowic, [Jałojca, Jałocha] młoda krowa, która 

jeszcze nie rodziła, cielica. 2. [J.] wysoka czapka, 

barankowa. 3. garb. p. Jałówka. Zdr. Jałowiczka. 

<JAŁ> 

Jałowiczka, i, lin. i p. Jałowica. 



131 



JAŁOWrCZT 

Jałowiczy przy ni. od Jałowica: Mięso jałowi- 
cze. Nie b$dą ze psiej skóry jałowicze buty. 
Prz. 

[Jałowic, i, Ił] p. Jałowieć: Ta bestyja (owca) 
nigdy ś. nie kociła, jałowi ciągle, a pobierać 
nie chce. 

Jałowiec, wca, Im. wce, Jadłowiec, [Jedłowieo] 
I. a. [Brzewik, KadykJ bot. = a) (iuniperus) roś. 
z rodziny szyszkowych. Gatunki: J. c e d r c z e r w o- 
n y (i. yirginiana); J. kozodrzewina (i. lycia); 
J. pospolity (i. coramunis); J. sabina (i. Sa- 
bina), pospolicie Sawina, a niek. Nietotą 
zwany, b) nazwa jagód jałowcu pospolitego. 2. 
[J.] strojna gałązka weselna. Zgr. [Jałowczyska j. 
<JAŁ> 

Jałowieć, eje, al, [Jałowic] hyó lub stawać ś. 
jałoioym, nie rodzącym, niepłodnym, nieurodzajnym: 
Po dobrym byku rzadko która krowa jałowieje. 
Kluk. Ziemia jałowieje. Bywa, że i najlepsze 
pszczoły jałowieją. Kluk. [Anu, nie jałowiejcie!] 
( = żeńcie ś.). 

Jałowienie, a, blm., czynność cz. Jałowic i Ja- 
łowieć. 

f Jałowic, ęcia, Im. ęta p. Jałowica: Lat 
skotskich wtóry stopień jest juńców a. jałowiąt. 
Trzyc. Una vacca duobus jałowięta. Hel. 

Jałowizną, y I. blm. zb. bydło młode jeszcze 
nie rodzące; jałowice, cielęta. 2, pole puste, nie- 
urodzajne. 3. p. Jałowość. Przen.: a) utwór pi- 
sarski czczy, ubogi w treść, b) rub. głowa pusta. 

[Jałownik, a, Im. i] stado jałowizny. 

Jałowo przys. od Jałowy: a) bez zaprawy, bez 
okrasy, postnie: J. jadać, b) przen. sucho, ile, 
czczo: J. mówić, pisać. J. kogo przyjąć. Zwie- 
rzył mu ś. ze wszystkim, tak nie trzymał J. 
o nim. Chr. (=błaho, licho), c) próżno, czczo, da- 
remnie, pusto: J. tam cnoty rycerskiej, kędy 
mieszka łakomstwo. Birk. 

Jałowość, i, blm. rz. od Jałowy; Jałowizną: 
J. krowy, ziemi. J. stylu, mowy, duszy. Odpła- 
cali są mnie złym za dobre, J. duszy mojej. Ps. 
flor. 

Jałowy I. Jałowa (o samicach) = która jeszcze 
nie rodziła; niezapłodniona (=niecielna, niekotna 
i t. d.); niepłodna: Krowa jałowa ( = nieci el aa). 
Kokosz jałowa. Troć. Lek.: X Kobieta jało- 
wa (nullipara) = nierodka. Przen.: Obietnice 
w nadzieje brzemienne, a w sam skutek ja- 
łowe. Kulig. Nie jest to zamiar, który w pląta- 
ninie chęci niewczesnych rodzi myśl jałowa. 
Mick. A twoja siwa ś. tu rzuca głowa, jak go- 
łąb biała, lecz w myślach jałowa. Słów. Żeń- 
ski głowa bardzo jałowi. Prz. 2. ( o polu , 
drzewie) nieurodzajny, niepłodny, nieżyzny, nie- 
użyteczny: Grunt ,T. Nie rodziło się żadnej 
tam jeziernej trzciny, jałowych pokrzyw i ostrej 
sito*winy. Otw. Strumień na błoniu jałowym 
nie ozwie się srebrnym słowem. Mick. 3. chu- 
dy, suchy, czczy , postny , cienki = niezaprawny, 
nieokraszony : Na sery niezbyt podbierać śmie- 
tany, aby twaróg nie był J.; bo gdy ser tłusty, 
każdemu do smaku przypadnie. Haur. Jałową 
je codzień kaszę, kapustę. Troć. Jałowe wa- 
pno. Jałowa glina. [Chleb J.]. 4. próżny, 
czczy, płonny, da-emny, pusty: Ludzi było siła 
tych, których obietnica jałową karmiła' nadzie- 
ją, bo na potym w samym oszukała skutku. 
Kulig. Będzieli grzeczny na ciele, to w głowie 
J. Pot. Masz jednak, śliczna muszko, (utonąwszy) 
choć nieco jałową pociechę stąd, że schodzisz 
śmiercią I karową. L. Czym dawniej kochał? Cie- 
kawość jałowa! Mick. Suszy mózg i myśl natęża 



JAMAJKA 

na zamachy wciąż jałowe. Zal. Wnet jałowe, dzi- 
kie domysły urosły w gminie. Słów. X Teś 
z krzywdą puszczał od siebie, a owych precz od- 
ganiałeś w prośbie swej jałowych. Chr. (= zawie- 
dzionych). 5. gołosłowny, bezmyślny, banalny, bez- 
duszny, suchy, bezbarwny, sztuczny, nieszczery, po- 
wierzchoiony , udany: Styl J. Pismo jałowe Po- 
wiedział on to z śmiechem, lecz śmiech był J. 
Pot. Uważasz, jak on chodzi, oglądając ś. to na 
te, to na ową stronę, a jakimsi jałowym śmie- 
cnem powabiając, aby kto przed nim zdjął 
czapkę! Górn. Płacz J. Kn. Nie ruszył ś. aga 
z miejsca przeciwko wezyrowi, ale tylko wy- 
. słał oficjera z dosyć jałową ceremonją. Kłok. 
Mowa turecka, będąc przez ś. jałową, perską 
i arabską nadstawia s. i zdobi. Kłok. Jałowo- 
ckliwa deklamacja. Jałowa gra aktora. Tam ja- 
łowe cnoty rycerskie bywają, kędy chciwość 
złota panuje. Star. Manjery jego były jałowe, 
choć skromności i poszanowania pełne. Troć. 6. 
[J.]: a) Słupki jałowe =■ słupki w budowie chału- 
py, wprawione w przyciesi. b) Upust a. spust J. = 
spust, przez który woda idzie nie na koło młyńskie. 
<JAŁ> 

Jałóweczka, i, Im. i p. Jałówka. 

Jałówka, i, lra. i I. p. Jałowica: Naprzód stra- 
szą mnie bąki, co latają w ogrodzie, żółte osy 
z nad łąki i J., co bodzie. Len. 2. w lra. a. 
Maciory, Nierojniki bart. pszczoły, które ś. w cią- 
gu roku nie roją. 3. a. Jałowica garb. skóra z ja- 
łówki. 4. myśl. samica zwierząt ssących i ptaków 
nie mająca potomstwa. 5. [J.] = a) owca jałowa, b) 
wysoka czapka barankowa, e) rodzaj gruszki (owo- 
cu). Zdr. Jałóweczka. 

Jałżyn, u, Im. y bot. (adenostemma) roś. z ro- 
dziny złożonych. < ? > 

Jama, y, Im. y I. nora, dół, wydrążenie, dziura, 
loch; pieczara, jaskinia, grota: Wpaść w jamę. 
Wykopać jamę. Biegł na wieże, schodził w ja- 
my. Mick. W głębi jam płomieniem wrą opoki. 
Mick. ( = we wnętrzach wulkanów). J. niedźwie- 
dzia, lwia, lisia, borsucza, krecia, mysia ( = kry- 
jóioka, legowisko w głębi ziemi). Schowałby ś. 
w mysią, jamę. Prz. Ptaszek gniazdko wije, 
zwierz ś. w jamy kryje, ja biedny człowieczek 
zbuduję domeczek. Len. Wykurzyć lisa, borsuka 
z jamy. Gdybym mógł, progi wilczą otoczyłbym 
jainą. Mick. [Zrzucić wapno do jamy], j. roz- 
bójników. J., w której łotrowie mieszkali. Mick. 
Dziadów w jamach a. mizeraków, co chału- 
py nie mają, jedenastu. Roi. Przen.: Wilczek 
wpadł w jamę. Boh. (=schwyiano kogoś na go- 
rącym uczynku). Znalazł ją w najbrudniejszej 
jamie społecznej, w domu publicznym. Zbawić 
z piekielnej jamy. Mick. J., którąście pod nami 
kopali, na waszą własną wykopana szkodę. Mick. 
%. anat. = a) zamknięte zewsząd wydrążenie ustro- 
ju, zawierające wnętrzności , in. X j a m i s t o ś ć, 
f k o m ó r k a, x p r ó ż n i a , ! p r ó ż n o ś ć, f p u- 
stość, fwydrożałość, f wy drą żenię (ca- 
vum s. cayitas): J. brzuszna. J. czaszki. J. pier- 
siowa. Serce dzieli ś. na dwie jamy. Krup. 
(=komórki). J. gardłowa p. Gardłowy, b) p. Za- 
toka, c) J. oczowa = oc20ć/o7: Przez jamy, gdzie 
były oczy, przez odarte z ciała szczęki piasek 
strumieniem ś. toczy. Mick. 3. lek.: J. w płu- 
cach (caverna) = dziura, powstała z rozkładu tkanek. 
Zdr. Jamka, Jameozka. Zgr. [Jamura]. <JAM> 

Jamabuk, u, Im. i bot. p. Złotlin. <?> 

Jamajka, i, Im. i a. Rum Jamajka gatunek ara- 
ku: A nie doleliśmy tej jamajki, wcale piękna! 
Krasz. <Od nazwy wyspy Jamajka> 



132 



JAMALNY 



JANCZAR 



fJamalny p. Jamny. L. 

Jamawas, u, lra. y kitajka indyjska ze zlotemi 
kwiatami. <Z języków indyjskich, przez Nm. 
Jamayas> 

Jamb, u, Im. y I. stopa wierszowa, złożona ze 
zgłoski krótkiej i długiej a. nieakceniowanej i akcen- 
towanej. 2, Xw Im. wiersze tą miarą pisane. 3. 
X wiersz wesoły, żartobliwy: W wesołym, żarto- 
bliwym wierszu, ezyli w tak zwanym wówczas 
przez studentów jambie, wyliczył cały szereg 
wad jego. Ohm. <Gr. iambos> 

Jambeleg, u, Im. i wiersz, składający i. z jambu 
i elegu: Niepotrzebnie walczy przeciw istnieniu 
elegijarabów i jambelegów u Horacego. <Gr. 
iambólegos> 

Jambiozny przym. od Jamb: Wiersz J. Miara 
wierszowa jambiczna. <Gr. iambikós>^ 

Jambik, U, Im. i wiersz, złożony z jambów: 
"Wiersz, mający wszelką, swobodę pięciomiaro- 
wego fambiku. <Gr. iambikós=jambiczny > 

Jambłii8znik f a, Im. 1 bot. p. Jambusznlk. 
<Z nazwy niby Łć. iambosa> 

Jambusowy bot.: Drzewo jambusowe, Eugien- 
ka a. Piernia bot. (eugenia) roi. z rodziny mir- 
towatych. <Hp. jambosa, Fr. jambose, z Indyjsk. 
dżambu> 

Jambusznik, a, Im. i, Jamblusznik bot. (jambo- 
sa) roś. z rodziny mirtowatych. <p. Jambłusz- 
nik> 

Jameozka, i, Im. i I. p. Jama. 2. w Im. hist- 

nadzwyczaj drobne pęcherzyki w zarodzi komórek-, 
zwykle płynem napełnione; w komórce roślinnej = 
wodniczka, Xpróżnienka (Yacuolura). 
<JAM> 

[Jamen nieod.] p. Amen. 

Jamerlonk, a, Im. i płaszcz turecki. <Z Tur. 
jagmurlek = płaszcz > 

X Jamieć, eje, al siedzieć w jamie, kisnąć: Mo- 
łojce w Siczy, atamani watah błędnych sny 
miewają o pięknej Laszce, co na któryraeś fu- 
torze jamieje. Jeż. <JAM> 

X Jamienie, a, blm., czynność cz. Jamieć. 

Jamik, a, Im. i p. Jamnik. 

[Jamiol, a, Im. y a. owie] p. Anioł: J. je nad 
tobą. Sienk. Jamioły od roboty odpuszczone są. 
Kon. 

Jamistość, i, Im. i I. rz. od Jamisty: J. gąbki. 
2. X anat. p. Jama. 

Jamisty I. pełen jam, lochowaty, dołowaty. 2. 
X p. Jamny. Troć. 3. anat.: = a) Ciała jamiste, 
wałki jamiste prącia i łechtaezki p. Ciało, b) 
Zatoka jamista opony mózgowej twardej (sinus 
cavernosus durae matris). <JAM> 

Jamka, i, Im. i I. p. Jama: [J. (w piecu) na 
popiół]. Anat. = a) (alreolus) dołek, zagłębienie. 
b) Jamki mózgowe = jamy mózgu (ventriculi ce- 
rebri). Hist.: a) Jamki chrząstkowe (lacunae 
cartilaginum). b) Jamki kostne, ciałka kost- 
ne (corpuscflla s. lacunae ossium) (p. Ciałko). 
2. myśl.: Jamki łzowe a. oczne = dołki u jelenia 
pod oczyma. 

Jamkogłów, owa, Im. owy zool. p. Brózdo- 
głowiec. < Jamka -j- Głowa > 

Jamkowy przym. od Jamka. Hist.: Odnogi jam- 
kowe w kościach (canalieuli s. pori ossium). 

Jamniczek, czka, Im. czki p. Jamnik. 

Jamniczka, \, Im. i suka jamnik. 

Jamniczy przym. od Jamnik 

Jamnik a, Im. i I. a. Jamik odmiana psa: pies 
długi na krótkich krzywych nogach, używany do 



tropienia zwierząt w jamach, in. taks. 2. f J.] 
maie ładne dziecko. Zdr. Jamniczek. <JAM> 

Jamny, Jamowy, X Jamisty, fJamalny przym. 
od Jama, w jonach przebywający: Zwierz J. 

[Jamny] p. Jamny. 

*Jamo'przys. kędy, gdzie: Tarao-J. <J> 

J*.mochłonny zool.: Zwierzęta jamochłonne p. 
Jamochłony. 

Jamochłony, ów, blp., Zwierzęta jamochłonne 

zool. (coelenterata) zwierzęta promieniste, z cen- 
tralną jamą trawiącą, nie oddzieloną od jamy ciała, 
bez naczyń krwionośnych i wodnych. <Jama-f- 
CHŁON> 

[Jamory, ów, blp.] p. Amory. 

Jamowy p. Jamny. 

t Jampułka, i, Im. i, [Jampułka, Jampuwki Im.] 
ampułka. Rękopis XVII w. < p. Ampułka > 

[Jampuwki, wek, blp.] p. Jampułka. 

[Jamrot] I, u, Im. y szwargot: Powstał krzyk 
i J. 2. a, Im. y człowiek szwargocący (o Żydach, 
Niemcach i t. p.). <Dźwn.> 

[Jamrotać, ee, tał] szwargotać. 

[Jamrotanie, a, Im. a] czynność cz. Jamrotać. 

[Jamszczyk, a, Im. i, Jemszczyk] woźnica pocz- 
towy, poczty djon. <Ros. jarasćiki^ 

X Jamułka, i, Im. i I. p. Jarmułka: Czepce a. 
jamułki, Syk. Szyszak wdział miasto doktorskiej 
jamułki. Fot. (= biretu). 2. anat.: J. rozcięgnista 
p. Ogłowie. 3. lek. = a) J. Hipokratesowa (mitra 
Hippocratis) = rodzaj czapki, ułożonej z opasek, b) 
J. lodowa = pęcherz, napełniony lodem tłuczonym, 
przykładany na głowę, c) J. smołowa do wy- 
rywania włosów z głowy (dropax). <Z Tur. 
jagmurlek=płaszcz, kaptur > 

X Jamułkowaty podobny do jarmułki, czaszko- 
waty, wypukły: Sklepienie jamułkowate. 

[Jamura, y, Im. yj I. p. Jama: Złodzieje były 
w jamurze pod ziómiu. 2. a. [Jamurek] zapiecek. 
Zdr. [Jamurka]. <JAM> 

[Jamurek, rka, Im. rkij p. Jamura. 

[Jamurka, I, Im. i] I. p. Jamura. 2. zagłębie- 
nie, nisza w murze. 3. dołek przed paleniskiem 
piecowym. 

f Jamurłach, u, Im. y, f Jarmulach I. burka, 
opończa: Towary tureckie, kołdry, jamurłachy. 
Vol. 2. gęsta tkanina, używana na czujki i opoń- 
cze. <Tur. jagmnrlek> 

[Jamużną, y, Im.] y I. p. Jałmużna. 2. rozgrze- 
szenie, absolucja. 

Jan I. Grosz a. pieniądz św. Jana = grosz świę- 
tojański, zadatek. Niezawsze św. Jana. Prz. 
( = nie zawsze jedno i to samo). Robaczek św. Ja- 
na = robaczek świętojański, świecący to nocy. 2. 
bot.: a) [Główka św. Jana] p. Jastrun, b) Pas 
św. Jana p. Widłak, c) Szarańcza św. Jana p. 
Szarariczyn. d) Ziele św. Jana = gatunek dziu- 
rawca, in. dziurawiec pospolity (hype- 
ricum perforatum). < Imię Hb. Jehóchanan, Gr. 
Ioanues, Łć. Johannes, przez Cześ. Jan> 

[Janać, a, ałj Janem nazywać: Nie janajże mi, 
bom ja ski, a. cki. Prz. ( = nie tak mię zowią; nie 
nazywaj mnie po imieniu, bom szlachcic). 

fJanaki p. Jednaki: Materja janaka. 

fJanako przys. p. Jednako. St. wiśl. <J> 

[Jananie, a, blm.] czynność cz. Janać. 

Jancio, a, Im. owie zł. prosty żołnierz, szerego- 
wiec. <Od imienia Jan> 

[Jancykryst, a, Im. owie] p. Antychryst. 

Janczar, a, Im. owie, Janczar, X Jeniczer, 
XJaniczar, XJaniczer, fJanczaryn I. żołnierz 
z piechoty tureclciej, przysposobiony z dziecka chrze- 



133 



JANCZARAGA 

kijańskiego: Po Spaliach najmocniejsza podpora 
państwa Otoraańskiego są, janczarowie. Kłok. 
Janczarów zgraja pierzchła, lub do piasku wbi- 
ta. Mick. Czy to ś. zbliża rota janczarów? Slow. 
Pamiętniki Janczara Polaka. Przen.: Jancza- 
ry strachu, twój turban z chmur haftują błys- 
kawic potoki. Mick. 2. w Im. y drobne dzwon- 
ki przy dawnych klawikordach, a. przy uprzęży, na 
łbie końskim a. przy siodle umieszczane: W tym 
zabrzmiały janczary; czwórka koni stanęła przed 
dworem, i wysiadł Garliński. Grusz. 3. [Jancza- 
ry a. Lancary] bęben. <Tur. jeni = nowy-f-czery 
żołnierz > 

Janczaraga, i, Im. i, Janczaraga aga, dowódca 
janczarów: Obok baszy stał dowódca siły zbroj- 
nej, J., zupełnie od niego niezależny. Roi. <Jan- 
czar-f-Aga> 

Janczarka, i, lra. i strzelba, rusznica janczarska; 
gatunek strzelby: Weź mi torbę borsuczą, i jan- 
czarkę hajduczą. Mick. Żmija miecz wroga na 
mieczu trzyma, a drugą dłonią, z janczarki błys- 
nął. Słów. 

Janczarkowy przym. od Janczarka: Huk od 
strzału janczarkowego zagrzmiał pomiędzy ska- 
łami. Krasiń. 

Janczarski przym. od Janczar; Jeniczerski: 
Białe kapuzy janczarskie. Muzyka janczarska 
( — wykonywana na narzędziach tylko dętych i per- 
kusyjnych). Razem ze strun wiela buchnął dźwięk, 
jakby cała janczarska kapela ozwała ś. z dzwon- 
kami, z żelami, z bębenki. Mick. 

Janczarstwo, a, blm. I. stan janczarski: Dzieci 
chrześcijańskie na J. biorą. Paszk. 2. zb. jan- 
czarowie. 

fJanczaryoha, y, blm., f Janczaryczka niewola 
podobna do niewoli tureckiej u janczarów; tyranja. 

fJa.iczaryczka, i, blm. p. Janczary cha: Jeślić 
mieszkać z sąsiadem o miedzę jest ckliwo, ra- 
dzęć na janczaryczkę a. na Drzypole. Pot. 

fJanczaryn, a, lra. owie p. Janczar. Stryjk. 

f Janczyk, a, Im. i rodzaj czapraka: Horda ta 
umie ubrać konie od fozy gdzieś starej w ko- 
zubalskie dywdyki, janezyki, czołdary. Tw. 
<Tur. jandżuk, jandżyk dosł. = tłomoczek po- 
dróżny^ 

fJandowa, y, lra. y p. Jandula. 

Jandrus, a, Im. y zł. = Andrus. 

f Jandula, y, Im. y, fJandowa czara: Czara 
abo J. w gdańskiej giełdzie, którą wypić a nie 
wytchnąć trudna. Złote jarzmo małżeńskie. <Lit. 
indas, indauja> 

Jandwent, u, Im. y] p. Adwent. 
Jandwient, u, lra. y a. a] = Adwent. 

IJandwienta, y, lra. y] = Adwent. 

X Jandziar, a, lra. y = Andziar: Jandziary dro- 
giemi kamieniami sadzone. Krasz. <p. An- 
dziar> 

[Jandziara, y, Im. y] p. Gandziara. 

X Jandżar, a, lra. y = Andziar. Krasz. 

[Jangres, u, lin. y| p. Agrest. 

[Jangrest, u, lra. yj p. Agrest. 

X Janiczar, a, lra. owie p. Janczar: Infanterją 
turecką jeniczery, janiczararai, t. j. nowym żoł- 
nierzem zowią. Mik. 

[Janiczek, czka, Im. czkij robaczek świętofanski. 
<p. Jan> 

X Janiczer, a, Im. owie p. Janczar. 

[Janiel, a, Im. ej daniel. <Sld., żarn. Daniel > 

[Janielski] = Anielski: Królowa janielska. Kon. 
Płachta całuska, bieluśka, na ołtarzuby ją można 
kłaść pod ten clileb J. Kon. 



JANWIET 

[Janioł, a, Im. y] p. Anioł. Zdr. [Janiołek], 

[Janiołek, łka, Im. łki] p. Janioł. 

X Janitor, a, Im. Owie odźwierny, szwajcar. Goł. 
<Łć. janitor > 

Janki, ÓW, blp. rodzą/ kartojli, dojrzewających na 
św. Jan, [emki]. <p. Jan> 

Jankieinia, i, lin. e hut. (w hucie szklanej) 
łopata podobna do tych, które przy kominach służą 
do brania żaru, ale daleko większa. <Może z Nra. 
Ank(en)kelle> 

Jankies, a, Im i a. y żart. amerykanin Stanów 
Zjednoczonych. < Ang. Yankee, lra. Yankees, 
powstałe z murzyńskiego wymawiania Ang. 
English= Anglik > 

[Jankluz, a, lin. y] p. Inkluz: J. mi mój po- 
wiada, że on tara niedarrao jeździ. Bliź. 

[Jankor, u, lra. y] I, p. Rankor: Nie miejże, 
proszę, jankoru, jeślim nieco poturbował. Fred. 
A. 2. p. Ankur. <p. Rankor > 

[Jankorka, i, Im. i] p. Rankor. 

[Jankórnyj p. Rankorny. 

[Jankty, ÓW, blp.J dwa rzemienie a. powrozy do 
uwiązywania wołów za rogi przy jarzmie. < Z Lit. 
junkti = wprzęgać do jarzma, jungas = jarzmo > 

[Jankur, u, Im. y] I. p. Rankor. 2. p Ankur. 
<p. Rankor > 

Jankurka, i, Im. i] = Ankurka. <p. Rankor > 
Jankurnośó, i, blm.] rz. od Jankurny. 
Jankurny] = Ankurny, swarliwy. <p. Rankor > 
Janoj p. Jeno. 

Janoli] = Anok. <A-fNo-fLi> 
anowcowy przym. od Janowiec. 

Janowiec, wca, Im. wce, Jerkowiec bot. (ge- 
nista) roś. z rodziny motylkowatych. Gatunki: J. 
farbiarski (g. tinctoria), dawniej Gienistą 
a. Lubieżną włoską, dziś u ludu |Dro- 
kiem gładkim] zwany. J. kolący a. cier- 
nisty (g. germanica), dawniej Janowcem 
mniejszym, M r z y g ł o d e ra, Z i n o w k ą, dziś 
u ludu [Dr ok i era k olą cym] zwany. J. miot- 
ło wy (g. scoparia), p. Żarnowiec. < Przeina- 
czone z Łć. genista> 

X Janowiny, in, blp. imieniny Janów. <p. Jan > 

[Janówki, wek, blp.] rodzaj ziemniaków. Por. 
Janki. 

Jansenista, y, lra. ści członek sekty Jansenjusza 
we F\ancji: Kłótnia Molinistów z Jansenistarai. 
<Niby Łć. Jansenista, od nazwiska HI. Jan- 
senius> 

Jansenistka, i, lra. i forma ż. od Jansenista. 

Jansenistowski przym. od Jansenista: Zasady 
jansenistowskie. Moralność jansenistowska. 

Jansenistyczny przym. od Jansenizm: W po- 
wadze tego pisma jest jakieś tchnienie janse- 
nistyczne. 

Jansenizm, U, blm. nauka a. sekta religijna bi- 
skupa z Iperu Korneljusza Jansenjusza (f 1638) 
o upadku Adama i łasce Hożej. <Niby Łć. Jan- 
senismus, od nazwiska HI. Jansenius> 

[Jantaba, y, Im. y] p. Hantaba. 

X Jantar, u, blm. bursztyn. <Śr. Łć. genta- 
rura, por. Lit. jentaras, gentaras> 

X Jantarowe przym. od Jantar, bursztynowy, 
praży wiczny. 

X Januarjowy styczniowy: Nastąpiły potym 
roczki januarjowe. Mat. <Z Łć. Januarius = 
styczeń > 

f January, ego, blm. styczeń. <Łć. Januarius > 

[Janwent, u, Im. y] p. Adwent. 

[Janwiet, u, Im y] p. Adwent. 



J84 



JANWlETA 

fJanwieta, y, Ira. y] p. Adwent. 

f Jany p. Jeden. St. wiśl. <J> 

Janczar, a, Im. owie p. Janczar: Arnauei i jan- 
czarowie pojedynczo i kupami, biegli panicznym 
gnani strachem. Jeż. 

Jańczaraga, i, Im. owie p. Janczaraga: Za- 
stępcą, wezyra był komendant, J., który miał 
jeszcze pod sobą. trzech młodszych baszów. Roi. 
< Janczar -f- Aga > 

Japa, y, Im. y I. a. Dziapa, [Hapa] gm gęba: 
Aż kucnęła, jak lew japę otworzył. Zap. (=pasz- 
czę). Rozdar japę jak wrota. Rozdziawił japę. 
2« [J-] #«/>«. <Może z Nra. jappen = zipać, mieć 
gębę otwarta > 

[Japetyk, u, blm.] p. Apetyt. 

f Japończa, y, Im. e p. Opończa. <Tur. ja- 
poudża, Ros. jepanća> 

Japoński bot.: Japońska róża p. Kamelja. <Od 
nazwy Japonji> 

JapońSZCZyzna, y, blm. wszystko co japońskie: 
język, obyczaje, wyroby (i t. d.) japońskie: Po ka- 
tach pełno biblotów indyjskich i japońszczyzny. 
Sienk. 

Japort, u, Im. y p. Japurt: Jabłko wezwane 
japorty. Chwal. 

[Japostol, a, Im. owie] p. Apostoł. 

f Japrahl, a, Im. y p. Japral: Towary tureckie, 
kobierce, japrahły. Vol. <?> 

fJaprakla, y, Im. y p. Japrał: Widziałeś tam 
mielibosze, japrakły... i inne materje. Roi. 

fjapralema, y, Im. y p. Japral: Zjawiły ś. 
perskie kobierce, tureckie japralemy, koce. Goł. 
<?> 

t Japral, u, Im. y, f Japrahl, fjapralema, fJa- 
prakla dera wełniana, płachta do usiania podłogi 
a. obicia ściany. L. <?> 

Japłeka, i, Im. i] = Apteka. 

Japtekarczyk, a, Im. I] = Aptekarczyk, 

Japtekarz, a, Im. e] = Aptekarz. 

Japtować, uje, owal] p. Haftować. 

Japtowanie, a, blm.] czynność cz. Japtować. 

Japtycarz, a, Im. e] p. Aptekarz. 

Japiyka, i, Im. i] p. Apteka. 
Japurt, a, Im. y f Japort, Purt bot. (pirus au- 
stera) roś. z rodziny fabłkowatych, gatunek gruszy; 
owoc tej rośliny. <Nm. [apfolter] = rodzaj jabłek 
zimowych > 
Japurtowy przym. od Japurt. L 

1. Jar, U, Im. y dół, wąiół, parów, wąwóz, wy- 
rwana dolina wśród lasów a. na stepie: J. Honcza- 
rychy. J. głęboki, dziki , gęsto zarosły, pusty, 
ciemny. Zrąb jaru. W kałużach glejowatych 
i w jarach głębokich grąznął. Birk. Kaniów po 
jarach, górach rozpierzchnięty. Gosz. Minął już 
kozak bezdnię i głębokie jary. Malcz. Śród 
wzgórzów i jarów, i dolin, i lasów. Mick. Strzel- 
ce w stepach Budziaku otoczą wkrótce knieje 
i jary. Słów. Zdr. [Jarek, Jareozek], <Tur. 
jar = przepaść, rozpadlina > 

2. Jar, u, Im. y, Jarz, f Jaro I. [J. a. Jarzą] = a) 
i f Jar wiosna: Będzie J., bedora chłopcy orać. 
Na J. ci oddam. Na zimę trzeba gęściej, a na 
J. rzedzej siać. Haur. b) pasza wiosenna w ha- 
lach. 2. f zboie jare: Na rzepisku nie siać ży- 
ta ozimego, takie pole na J. lepsze. Haur. 3. 

tJar] = a) zagon: Jar psenicki, socewicki. b) a. 
Jary zagon] zagon półtoraczny, półtorak. Zdr. [Ja- 
reczek]. <JAR> 

fjarak, a, Im. i szturmak, petarda. <Tur. 
j»rak = narzędzie, sprzęt, zbroja > 



JARGOTAC 

| Jarchać się, a ś., al ś.] kłócić ś., drzeć i. 
z kim. <Dźwn > 

[Jarchanie się, a ś., blm.] czynność cz. Jar- 
chać ś. 

Jarchawo] przys. od Jarchawy, niewyraźnie. 
Jarchawy, Jarchowaty] jąkający ś., jąkała. 
Jarchowaty] p. Jarchawy. 
f Jarcybiskup, a, Im. i -Arcybiskup. 
Jarczak, a, Im. i I. Xbóbr roczniak. 2. [J.] 
= a) zagon pod jarym zbożem, b) roś. sesleria coe- 
rulea. c) pierwsze szczenię od suki. <JAR> 

X Jarczak, a, Im. i gatunek siodła lekkiego, kul- 
baka. <Tat. jarczak > 

[Jarczaki, ów, blp., Arczaki, Harczaki] rodzaj 
ziemniaków. < p. Karczoch > 

[Jarczany] I. przym. od Jarka (zboże). 2. 
jęczmienny. 

Jarczos, a, Im. y p. Oczkas. <Zap. z Węg. 
jaresó = drabina > 

[Jarczuga, i, lra. I] owies wczesny. <JAR> 
[Jarczuk, a, lra. i] I. owca roczna: Za trębi- 
tanie ksiądz dostaje jarczuka, a. owcę z jagniem. 
2. szczenię pierworodne od suki pierworodnej, któ- 
rej matka znów była pierworodną i t. d. Por. Jar- 
lak. <Ukr. jarczuk > 
[Jarczyca, y, lra. e] p. Jarka. <JAR> 
[Jarczyk, a, lra. I] p. Jarzec: Jarcyk sie zie- 
leni. 

[Jarczyzna, y, lin. y] coś skruszałego, zrzęsiałe- 
go (np. stare a. kruche drzewo). <? JAR> 

Jard, a, Im. y angielska miara długością 'i sU- 
pom. <Ang. yard> 

[Jarec, rca, Im. rce] I. p. Jarzec. 2. skamie- 
liny (numulity), wchodzące w skład skały wapien- 
nej dolomitowej. 

Jarecki zł. przym. stary. Jarecki, ego, lra. ccy 
rz. strażnik. < Od Jary > 

1. [Jareczek, czka, lra. czki] I. p. I. Jar. 2. p. 
Jarek. 

2. [Jareczek, czka, lra. czki] p. 2. Jar: Na 

jarecku trawka zieleniućka. 

[Jareczka, i, Im. i] p. Jarka: Nie chwieje ś. 
ozirainka, ani J. 

[Jarek, rka, Im. rki, Jareczek] I. p. I. Jar. 2. 
rów: Brać jarki — kop ać rowy. 3. potok: Nie mo- 
gę przepłynąć, duży tu J. 4. Jarek = głębokie 
miejsce w wodzie, głębia. 

Jarfurka, i, lra. i] p. Rajfurka. 
Jargać się, a ś., al ś., Jargaltć ś.] gniewać ś., 
złości,; ś. < Raczej Dźwn., niż z Nra. sich &r- 
gern> 

[Jargan, a, lra. y] kudłacz. < p. Jargać ś.> 

Jargan- p. Organ-: Trzeba wżdy jarganisty 
przy każdym weselu. Potkanie Annasa z Gre- 
goriasera klechą. 

Jarganiaty] kudłaty, kędzierzawy. 
Jarganie się, a ś., blm.] czynność cz. Jar- 
gać ś. 

[Jargolenie się, a ś., blm.] czynność cz. Jar- 
golić ś. 

[Jargolić się, i ś., ii ś.] p. Jargać ś. 

Jargon, u, blm. chem. przypuszczany daw. pier- 
wiastek. <Fr. jargon = rodzaj drogiego kamie- 
nia > 

[Jargot, U, Im. y] hargot, szmer, szwargot, gwar, 
hałas. <p. Jargać ś.> 

[Jargotać, Ce, tal] I. stukać, hałasować, grze- 
chotać: Gdy laską (wartownika) potrząsnąć, ta 
jargoce ( - grzechocze). 2. skrzeczeć: Żaby jar- 
gocą. 3. dużo mówić. 4, międlić len. 



135 



JARGOTANIE 

[Jargotanie, a, blm.J czynność cz. Jargotać. 

[Jargotka, i, Im. ij I. grzechotka. 2. kołatka, 
narzędzie, przywiązywane szkodnym zwierzętom. 

Jarka i, Im. i I. wszelka rzecz, pochodząca 
z ostatnie/ a. obecnej wiosny, coś jeszcze młodego: 
J. krówka ( = jałówka). J. pszczółka. J. owieczka 
(=jarlaczka). Marchew, którą sieją w wilję Św. 
Jana, nazywają jarką. Haur. 2. [J.] owca ja- 
łowa, niekotna. 3. [Jarki] małe łączki pomiędzy 
lasami z trawą dobrą dla owiec. 4. a. Jarkisz, 
[Jarczyca, JÓrka] bot. = a) żyto jare, odmiana żyta 
pn ' oliłego a. zwyczajnego (secale cereale ver- 
num); pszenica jara, odmiana pszenicy zwyczaj- 
nej (triticum vulgare aestiyum); wog. zboże ja- 
re: Kto sieje jarkę i tatarkę, tego nie pytają, 
czy zdrów, ale czy żyje. Kto sieje tatarkę jar- 
kę, ma żonę Barbarkę. Prz. b) J. amerykańska 
a. egipska p. Pszenica. 5. X gór. p. Cebrówka. 
Zdr. IJareczka]. <JAR> 

Jarki I. Kjary, z tegorocznej wiosny pochodzą- 
cy, wiosenny. 2. [J.] = a) kruchy: Żelazo jarkie. 
Os. J. b) [J.l gorący: Jarkie słońce dopieka, c) 
[J. człowiek] ostry, szorstki, ognisty, zapalczywy. 
cl) [J.] żwirowaty. <JAR> 

Jarkisz, u, blm. p. Jarka. <p. Orkisz > 

Jarklin, u, Im. y bot. (hasseląuistia) roś. <?> 

f Jarko przys. gorąco, krzepko: Uchwycili ś. 
obadwa J. w pasy. Stryjk. <JAR> 

X Jarkość, i, blm. rz. od Jarki, kruchość. 

Jarkul, a, lra. e p Oczkas. <p. Jarczos> 

Jarlaczka, i, Im. i owieczka tej wiosny urodzo- 
na, owieczka jarka. <p. Jarlak> 

Jarlak, a, jm. i I. a. Jarlik, Jarlyk, [Mierlak] 
jagnię tegoroczne, ow:a roczna, roczniak, lońszczak. 
2 a. [Gierlak] źrebię. <Nm. Jahrling = rocz- 
niak > 

Jarięcy pochodzący z młodych, rocznych owiec: 
Wełna jarlęca. <p Jarlak > 

Jarliczek, czka, Im. czki p. Jarlik. L. 

Jarlik, a, Im. i p. Jarlak. L. Zdr. Jarliczek. 
<p. Jarlak > 

Jarlik, a, Im. i p. [Jarlyk]: Han obdarzył 
Michała dyplomem (jarlikiem) na najwyższego 
władcę wszech Rosji. Stadn. <Tur. jarleg = 
nadanie, dyplom > 

Jarlyk, a, Im. i p. Jarlak. Miki. 

[Jarlyk, a, Im i, Jarlik, Jerlik, Jerłyk, Erllk] 
pozwolenie na piśmie, dyplom, cedułka, kwitek, zna- 
czek: Na prawo drukowania potrzebny jest osob- 
ny J. Gawr. 

[Jarmaczek, czku, Im. czki] p. f Jarmak. 

|Jarmaczenie, a, blm] czynność cz. Jarmaczyć, 
jarmarczenie. 

[Jarmaczny] p. Jarmarczny: Budy jarmaczne. 

[Jarmaczyć, y, yl] p. Jarmarczyć. 

X Jarmak, u, Im. i p. Giermak: Pierwej cho- 
dził chędogo, a dziś już V jarmaku. Rej. <p. 
Giermak > 

t Jarmak, u, Im. i, [Jarmak] p. Jarmark. Tuch. 
Zdr. [Jarmaczek]. 

[Jarmarcuś, a, Im. e] p Jarmark. 

Jarmarczek, czku, Im. czki p Jarmark: Dru- 
gi raz do Waręża na J. wyprawiłem. Łoź. Az 
na święty Jacek jest w mieście jarmarcek. Pśń. 

Jarmarczenie, a, blm., czynność cz. Jarmar- 
czyć. 

Jarmarczne, ego, blm., Jarmarkowe I. płaca od 
jarmarku, podatek jarmarczny. 2. a. f Jarmark 
podarunek, gościniec z jarmarku. 

Jarmarcznik, a, Im. i, Jarmarkowicz, [Jarmar- 
kownik] ten, co bywa po jarmarkach : Peregryaa- 



JARMUŁKA 

cja dziadowska, zwłaszcza owych jarmarczników, 
trzęsigłowów. Brk. 

Jarmarczny, Jarmarkowy I. przym. od Jar- 
mark; [Jarmaczny]: Buda jarmarczna. Dzień, 
przywilej J. Miasteczko jarmarczne (^targowe). 
2. f Prawo jarmarczne = przywłaszczenie sądzenia 
ludzi z pod innej juryzdykcji. Groic. 

Jarmarczyć, y, yl, [Jarmaczyć, Jarmarkować] 
I. kupczyć, handlować, zwłaszcza na jarmarku. 
Przen.: frymarczyć, handlować, szachrować. 2. 
[J.] p. zen. odbywać narady hałaśliwe. 

(Jarmarczyk, a, Im. i] p. Jarmark. 

[Jarmarek, rku, Im. rki] p. Jarmark: A na św. 
Marek w Sarnowie J. Kobiety kradły (drużbie) 
orzechy z kieszeni, on ś. bronił... Robił ś. ta- 
ki J. 

Jarmark, u, Im. i, [Jarmarek, f Jarmak, [Jar- 
mak] I. doroczny zjazd kupujących i sprzedają- 
cych, kiermasz, targ: J. na św. Wojciech. Uwija 
ś., jak złodzjej w J. Prz. Włóczyć ś. po jar- 
markach. Przen.: J. na gila. Prz. ( = mróz, zimno). 
A niech tam będzie na naszej ulicy J. Prz. 
f = niech ś. i nam co dobrego trafi). 2. przen. 
wrzawa, zgiełk, hałas, gwar, rejwach, noetes, zgiełk, 
rozgardjasz: Cztery gęsi, dwie niewieście naro- 
biły J. w mieście. Prz. 3. *{• p. Jarmarczne: Ociec 
obiecał J. ci kupić. Kochan. Zdr. Jarmarczek, 
[Jarmarczyk, Jarmarcuś]. <Nm. Jahnuarkt> 

Jarmarkować, uje, Owal I. brać udział w jar- 
marku: Król, który właśnie jarmarkował, nie- 
rychło ś. o zgonie dawnego faworyta dowiedział. 
Krasz. 2. [J.] p. Jarmarczyć. 

Jarmarkowanie, a, blm., czynność cz. Jarmar- 
kować: Żydom brzeskim pożyczyła 11,000 zło- 
tych, zachęcając ich do jarmarkowania w... Mat. 

Jarmarkowe, ego, blm. p. Jarmarczne. 

Jarmarkowioz, a, Im. e p. Jarmarcznik : Bę- 
dziesz to musiał rozdać hreczkosiejom i januar- 
kowiczom. Kórz. 

[Jarmarkownik, a, Im. cy] p. Jarmarcznik. 

Jarmarkowy p. Jarmarczny: Kuglarze jarmar- 
kowi. Sniad. Rynek J. Śniad. X J., ego, Im. i rz. 
kupiec jarmarczny. 

[Jarmica, y, Im. e] p. Jarzmo: Używają... na 
woły a. krowy jarmicy. 

Jarmo, a, Im. a] p. Jarzmo. 

Jarmolenie, a, blm.] czynność cz. Jarmolić. 

Jarmolioha, y, Im. y] pog. przezwisko starych 
bab. <Ukr. Jarmólicha dos. = żona Jarmoły = 
Hermolaja> 

| Jarmolić, i, ił] I. czochrać. 2. robić hałas. 
<Dźwn.> 

f Jarmołka, i, Im i p. Jarmułka. 

[Jarmonija, i, Im. e] p. Harmonja. 

[Jarmonika, i, Im. i] = Harmonika. 

f Jarmulach, a, Im. y p. Jamurlach. Goł. <p. 
Jamurłach> 

[Jarmuta, y, Im. y] przezwisko człowieka rozla- 
złego. <p. Jarmułka > 

Jarmułka, i, Im. i, X Jarmurka, X Jamułka, 
f Jarmołka, fJalmurka, fJałmurka I. mycka, 
czapecka, zwłaszcza księża, doktorska, biret, tudzież 
starców chorych; krymka żydowska: J. czarna księ- 
ża. J. czerwona kardynalska. Chodzić w jar- 
mułce, a. nosić jarmułkę. Nie widział we dwo- 
rze... ani jarmułek, ani czerwonych kołnierzy. 
Mick. (t. j. Żydów). Prawą ręką zdjął zwolna 
z głowy kołpak lisi, lewą ręką jarmułkę zru- 
szoną poprawił. Mick. 2. kapturek irefnisia, błaz- 
na. 3. gór. zaokrąglony szczyt góry. < Ukr. 
jarmułka, z Tur. jagmurlek = płaszcz, kaptur > 



I3G 



JARMUŁKOWY 

Jarmulkowy przyra. od Jarmutka, mający kształt 
jarmulki: Nazwanie całokształtu jarmułkowego 
w górach "Wogieskich. Łab. 

f Jarmufuk, u, Im. i rodzaj tkaniny, podwójny 
barchan. Troć, Goł. < Tur. jaginurlek = płaszcz > 

xJarmurka, i, Im. ip. Jarmulka: Na jarmnrce 
nosił jeszcze mały w trzy rogi stosowany ka- 
pelusz. Kaczk. <Ukr. jarmurka, p. Jarmułka> 

Jarmusz, u, blin. bot. p. Jarmuż. 

Jarmuż, u, blm., Jarmusz I. fwog. wszelka ja- 
rzyna, włoszczyzna, wszelka nać ugotowana. Sekl., 
And. z Kobył. 2. bot. = a) (brassica oleracea 
var. acephala sabellica) warzywo, podgatunek 
kapusty ogrodowej. Przen.: W starym zakonie 
niejeden J. jadał, co cięższego cierpiał, przecie 
jednak wielkie ofiary Panu bito. Sekl. ( -proste 
potrawy), b) J. nadmorski p. Modrak. <Śr. Grn. 
warmuos> 

Jarmużowy przym. od Jarmuż: Polewka jar- 
mużowa. Głąb J. 

Jarnik, a, Im. I bot. p. Zyleniec. <?> 

fJarny letni: Agros aestiyales alias jarne. 
Hel. 

Jaro przys. od Jary = a) jędrnie, krzepko, dziar- 
sko, czerstwo: Wyglądać J. b) X jasno: Lampy 
te goreją J. <JAR> 
fJaro, a, Im. a p. 2. Jar. <JAR> 
Jarosz, a, Im. e człowiek żywiący ś. wyłącznie 
roślinami, wegietarjanin. <JAR> 

Jarować , Uje , owal I. X przepędzać wiosnę, 
przebywać wiosnę: Gospodyni skąpi przez zimę, 
aby miała co dać, gdy J. przyjdzie. Pol. 2. 
ćwiczyć, poddawać ćwiczeniom, uczyć konia, przy- 
sposabiać go do wyścigów, trenować. 3. [ J.] 
załatwiać roboty wiosenne. <JAR> 

Jarowanie, a, blm., czynność cz. Jarować. 

[Jarowiec, WOa, Im. wcej dwa zagony pola. 

[Jarowowy] p. Jaworowy: Jarowowe korzenie. 

Jarowy przym. od Jar: Smotrycz powstaje 
z kilku jarowy eh potoków. Pol. <p. Jar> 

[Jarówki, wek, blp.] rodzaj ziemniaków. 

Jaratwo, a, blm. żywienie ś. wyłącznie pokarmem 
roślinnym, wegietarjanizm: Moes-Oskragiełło napi- 
sał książkę: „Jarstwo i wełniarstwo. 44 <JAR> 

[Jarug, u, Im. i] p. Chmal. 

[Jaruga, i, Im. i] I. jar głęboki, błotnisty. 2. bło- 
to rzadkie, deszczowe, kałuża, bagno: Dolinę, mię- 
dzy temi co leży górami, błotniste przedtyin 
kryły błota jarugami. Bardz. 3. p. Chmal : Dzi- 
kie, głębokie jarugi. 4. a. [Klak] zła flinta, po- 
jedynka. <Ukr. jaruha> 

Jarus, a, Im. y zł. stary. <Może = Wiarus, a. 
od Jary> 

Jary I. a. fJarzny wiosenny, letni, tegoroczny: 
Zboże jare. Jare żyto. Jara pszenica = jarka. 
Jara tatarka. Jara wełna. Miód J. a. jarzęcy 
C= lipiec). J. wosk a. jarzęcy (= pierwszy, mło- 
dego roju). Jara pszczoła (= nowo wyrojona, jar- 
ka). 2. f jasny, klarowny, czysty : Woda jara. 
Spicz. Światłość jara, dzień J. Słońce jare = m'«- 
zachmurzone. Przen.: Cnoty promień J. Chr. 3. 
krzepki, czerstwy, dziarski: Stary, ale J. Przen.: 
Głuche echo jarych grzbietów. Słów. 4. f go- 
rący. Pot. 5. t swawolny, rozpustny. Brk. 6. fJ. 
*agon] p. 2. Jar. [Jary, ego, Im. e] rz. zagon 
szeroki. <JAR> 

Jarz, y, Im. y I. f i [J.] p. 2. Jar: Zasiewać 
na J. Słup. 2. [J.] życie świeże, młode, pełne 
czerstwości: Lecieć na J. (o ptakach) = lecieć do 
ciepłych krajów. 3. zł. ogień. <JAR> 



JARZĘBICA 

[Jarzą, y, Im. e] p. 2. Jar : Mać umarła łoń- 
skiej jarzy. 

Jarząb, ęba a. ębia, Im. eby. ębów a. ębi I. bot. 
= a) p. Jarzębina i Grusza: W gaistyeh wiklach 
i w cieniu jarzębi. Pol. b) a. [Jabrząd, Jabrządź, 
Jabrzędź, Jabrzędzina, Jabrzędzie, Jarzęb] topola 
nadwiślańska. 2. fi [J.] p. Jarząbek. Żart.: Pro- 
si pan ojciec na te jarzębie, co siadają na 
grzędzie ( = na kury). Zdr. [Jarząbek, Jarząbeozek], 
<JA-RZĘB> 

[Jarząbaty] p. Jarzębaty : Za wzgórkami gdzieś 
niebiosa jarząbatą płyną falą. Pol. 
[Jarząbeozek, czka, Im. czki] p. Jarząb: Nie 

będę ja na cię, Kasiu, dobry, jaz dopókąd nie 
opadnie jarząbecek drobny. 

Jarząbek, bka, Im. bki I. a. f Jarząb, [Jarząb] 

zool. (bonasia sylvestris) ptak kurowaty z rodzi- 
ny cietrzewi: J. pański ptak, a chłopska potra- 
wa. Prz. 2. [J.j p. Jarząb. <JA-RZĘB> 

[Jarząbkowaty] p. Jarzębaty: Niebo jarząbko- 
wate (= pokryte drobnemi chmurkami). 

Jarząco przys. od Jarzący, jaskrawo, silnie, ra- 
żąco: Słoneczko świeciło J. 

Jarzący I. [J.] p. Jarzęcy. 2. żarzący ś., roz- 
palony, świecący, jaskrawo gorejący : Jarząca świe- 
ca. Sienk. Słońce jarzące. Węgiel J. [Świeca ja- 
rząca] = gromnica. < JA R > 

Jarzączka, i, Im. I zł. I. świeca. 2. p. Jarzynka. 

[Jarzbina, y, Im. y] p. Jarzębina. 

[Jarzębina, y, Im. y, Jarzębina] p. Jarzębina. 

[Jarzec, rca, Im. rce* Jarec^ jęczmień (szczeg. 
jary). Zdr. [Jarczyk], ~<JAR> ' vv 

Jarzekoła, y, Im. y bot. (hemitelia) roś. z gro- 
mady paprotników, z rzędu paproci. < ? > 

Jarzemka, i, Im. i] p. Jarzemko. 

Jarzemko, a, Im. a] I. p. Jarzmo. 2. wazka 
ramka, wzmacniająca gnojnice u wozu. 3. a. [Irzem- 
ko, Irzymko] część wozu, znajdująca ś. ku przo- 
dowi na skrętach, w którą wpuszcza ś. [sierdzionj. 

4. a. [Jarzemka] zatyczka u jarzma (pługowego). 

5. łącznia między bronami: Parę bron przy włó- 
czeniu łączy J. 6. w Im. obryglowania kadek 
czworograniastych. <JAR> 

Jarzemny p. Jarzmowy: Woły jarzemne ( = cho- 
dzące w jarzmie, robocze). Rzemień J. Ml. <JAR> 
Jarzenie, a, blm] czynność cz. Jarzyć. 
Jarzenie się, a ś., blm.] czynność cz. Ja- 
rzyć ś. 

Jarzęb, a, Im. y] p. Jarząb. <JA-RZĘB> 
Jarzębata, ej, Im. e] p. Jarzębiatka. 
Jarzębaty I. a. Jarzębiasty, [Jarząbaty, Ja- 
rzębiaty, Jarząbkowaty] pstrokaty, nakrapUny 
jednym kolorem, siioy : Kokoszka jarzębata. Ja- 
rząbek — ptak kurowaty, z upierzeniem jarzęba- 
tym, t. j. złożonym z piór różnej barwy: siwych, 
czarnych, kasztanowatych i t. p. [A ty, dzia- 
dzie J.IJ. 2. p. Jarzębinowy: Lasy jarzębate. 
Pol. 3. zool.: Sowa jarzębata p. Sowa. 
[Jarzębek, bka, Im. bki] cietrzew. 
Jarzębi, [Jarzębowy] przym. od Jarząb: Jarzę- 
bie jagody. 

Jarzębiasty p. Jarzębaty: Po niebie przeszły 
jarzębiaste chmury. Pol. 

[Jarzębiata, ej, Im. e] p. Jarzębiatka. 

[Jarzębiatka, i, Im. i, Jarzębata, Jarzębiata, 
Jarzębica] kura jarzębata: Moja kokoska J. 

[Jarzębiaty] p. Jarzębaty: Kokoszka jarzębia- 
ta. Siwy gołąbecek, jarzębiata szyja. 

Jarzębica, y, Im. e I. [J.] p. Jarzębiatka: Ku- 
ra J. 2. rzeź. wierzchołek karku bydlęcego. 



137 



JARZĘBIÓ 

Jarzębić, i, ii pstrzyć, nakrapiać. Przen.: Łódka 
ta zdatna, kiedy morza nie jarzębią wiatry. Pot. 
( = bróżdżą, marszczą, strzępią)^ <JA-RZĘB> 

Jarzębienie, a, blm., czynność cz. Jarzębić. 

Jarzębina, y, lin. y I. a. Jarząb (sorbus) a. 
Grusza jarzębina (pirus aucuparia) bot. roś. z ro- 
dziny jabłkowatych (p. Grusza). Gatunek : J. p o- 
spolita (sorbus aucuparia). 2. a. [Jarząb, Ja- 
rzębina* Jarzębina, Jarzbina, Jerzębina, Orzębi- 
naj drzewo jarzębowe. Z. jagody jarzębie: Pomię- 
dzy jarzębin rozsunione grona kraśniejsze od ja- 
rzębin zajaśniały lica. Mick, Zdr. Jarzębinka. 
<JA-RZĘB> 

Jarzębinka, i, Im. i I. p. Jarzębina. 2. X p. 
Jarzębówka. 

Jarzębinowy przy ni. od Jarzębina; Jarzębaty: 
Nalewka jarzębinowa ( ^jarzębówka, jarzębinów- 
ka). Jagody jarzębinowe. 

Jarzębinówka, i, Im. i p. Jarzębówka. 

[Jarzębowy] p. Jarzębi : Zatknął ich jarzębo- 
wym kołkiem. Sienk. Las J. ( -jarzębinowy). 

Jarzębówka, i, Im. i, Jarzębinówka, X Jarzę- 
binka gatunek wódki, nalewka na jagody jarzębi- 
nowe. 

Jarzęcy, [Jarzący] toiosenny, letni, jary : Wosk 
J. Miód J. = lipowy, lipiec. Jarzęce świece czy- 
stym goreją, zapałem. Kniaź. (=z wosku jarzą- 
cego ulane). <JAR> 

Jarzęsta, y, Im. y, Drzewo muszlowe bot. (ba- 
kea) roś. z rodziny owełkowatych. <?> 

Jarzma, y, lra. y gór. brus podłużny, słupiec 
schodowy. Sł. wil. <JAR> 

Jarzmia, i, Im. e bot. (bumelia) roś. z rodziny 
sączyńcowatych. <?> 

Jarzmianka, i, Im. i, [Jerzmianka], Promienica 

bot. (astrantia) roś. z rodziny baldaszkowych. 
Gatunek: J. większa (a. major). <?> 

[Jarzmica, y, lra. e] jarzmo kabląkowate na 
trzeciego wołu, zaprzęganego do pługa pojedynczo 
z przodu, gdy ś. orze trzema wołami, in. szydło. 
<JAR> 

X Jarzmić, i, ił zaprzęgać w jarzmo : J. woły. 
Przen.: ujarzmiać, podbijać pod swą moc: J. pro- 
wincję, naród. Mądrość ma J. namiętności. Da- 
je ś. J. swej żonie. 

xJarzmienie, a, blm., czynność ez. Jarzmić. 

Jarzmionka, i, Im. i, Wstawacz bot. (serapias) 
roś. z rodźmy storczykowatych. < ? > 

Jarzmo, a, Im. a, f Jerzmo, [Jarmo, Jarmica, Je- 
rzmo, Jirzmo, Irzmo, jigo] I. uprząż na woły: 
Jarzma do sprzężania wołów bywają lipowe; wi- 
ci zaś dębowe, czeremchowe. Kluk. Wół w jarz- 
mie chodzi. Zaprząc woły do jarzma. Chodzi, jak 
w jarzmie. Prz. = wyprężony, nienaturalny. 2. para 
bydląt roboczych, zaprzęganych w jarzmo: Pięć 
jarzm wołów kupiłem. Bud. 3. sromotny znak 
niewoli u Rzymian starożytnych: Samnitowie woj- 
sko rzymskie pogromili i przez J. sromotnie 
przepędzili. Warg. 4. przen. niewola, ciężar, 
brzemię: J. nieznośne, ciężkie, ohydne. Próżno 
karkiem miotać, raz go w J. włożywszy. Pot. 
J. spadło na ich karki. Schylić kark pod J. 
Wybić ś. z pod jarzma. Dźwigał J. nieszczę- 
ścia. L. Zrzucić J. Uwolnić ś. z jarzma. J. mał- 
żeńskie ( = więzy). Do jarzma słodkiego szyję 
skłonił. Troe. Zwycięstwo nad losem, jeśli go 
człek wolny umie upokorzyć i poddać pod J. swej 
dumie. Słów. 5. [J.]=a) belki, aa których kładą 
pomost, b) wiązanie drewniane, przy kopaniu stu- 
dni wpuszczone do dola, żeby ś. ziemia nie obry- 
wała, e) a. [NosidłoJ nosidła do wody, sądy. d) 



JASC 

sztaby żelazne, otaczające wał wiatrowy tam, gdzie 
przezeń przechodził śmigi. 6. bud.: a) J. dzwo- 
nu = sztuka dębiny, na której dzwony zawieszają na 
czopach, b) spojenie ciesielskie, kształt jarzma ma- 
jące. 7. gie.: J. gór = przejście zaklęsłe z jedne- 
go pasma gór do drugiego: Grupy (górskie), połą- 
czone górskiemi jarzmami. Pol. 8. w lin. a. 
Dlużki gór. para krokwi długich, stanowiąca w wią- 
zaniu szybu wieniec. 9. inż. rusztowanie u mostów 
drewnianych, złożone z pali wbitych w kierunku 
biegu wody. 10. kol. p. Zwrotnia. Zdr. [Jarzemko, 
Jarzymkoj. <JAR> 

Jarzmowaty I. podobny do jarzma. 2. anat. 
p. Jarzmowy. 3. garb.: Skóra jarzmo wata — skó- 
ra z karku wołu spracowanego i pokaleczonego od 
jarzma. 

Jarzmowy, Jarzemny przyra. od Jarzmo: a) 

Belka jarzmowa. Wół, rzemień J. b) Most J. 
Dniestr w górnym biegu ma łożysko ścieśnione 
wielu mostami jarzmowemi o małym otworzę. 
Pol. c) anat. = a) Kość jarzmowa a. Jarzmowa- 
ta. — licowa, l policzkowa, -j- sprzężna (os zygomati- 
cum s. jugale). P) Łuk, mostek J. -licowy (ar- 
cus zygomaticus). y) Wyrostek J. = licowy, Jr wy- 
rost krętosprzężny kości skroniowej (processus zy- 
gomaticus ossis temporum), in. f pociąg J. 
w skroniach. 8) Wyrostek J. = skroniowy, 
f wyrost płaskosprzężny kości jarzmowej (processus 
zygomaticus ossis zygomatici). d) leśn.: Drąg 
J. p. Drąg. 

f Jarzny p. Jary. 

Jarzyca, y, Im. e I. [J.J p. Jarka pod 4). 2. a. 
Pierwak bart. rój pierwszy tegoroczny, od pszczół 
starych a. przeszłorocznych pochodzący. <JAR> 

Jarzychna, y, Im. y bot. p. Jarzyniec. <?> 

[Jarzyć, y, ył] żarzyć, iskrzyć. Przen.: podże- 
gać, podbechtywać, podjudzać, podszczuwać, jątrzyć, 
gniewać: Lud jarzyli, by smolne łuczywo. Kon. 
[J. Ś.] żarzyć ś., iskrzyć ś.: Nie może być, bo mu 
ś. oczy padto do niej jarzą. Sienk. Ogień, wę- 
gle jarzą ś. <JAR> 

[Jarzymko, a, Im. a] p. Jarzmo. 

Jarzyna, y, Im. y I. roś. ogrodowa kuchenna, 
ogrodowizna, potażerja; warzywo , zielenina, icło- 
szczyzna: Pietruszka, rzepa, kapusta i t. d. są 
jarzyny. 2. potrawa przyrządzona z jarzyny: Po- 
trawą nielada jest bigos, bo ś. z jarzyn dobrych 
sztucznie składa. Mick. Co dziś będzie na ja- 
rzynę? ( = jaka J. będzie w dzisiejszym obiedzie). 
Filozof ten samemi żyje jarzynami. Węg. 3. 
potrawa, zawierająca tylko stałe części zupy, bez 
jej ciekłych części: Flaki, zrobione na jarzynę. 
4. zboże jare, co ś. na wiosnę sieje i tegoż roku 
dojrzewa: Vernalium alias jarzyny. Hel. Jarzy- 
ny, oziminy. Kluk. Mnóstwo sznurów chłopskiej 
niezżętej jarzyny. Mick. 5. nasiona roślin jarzyno- 
wych. Zdr. Jarzynka. <JAR> . 

Jarzyniec, ńca, Im ńce, Jarzychna bot. (cor- 
chorus) roś. z rodziny lipowatych. 

Jarzynka, i, Im. i I. p. Jarzyna; młoda jarzyna. 
2. a. Jarząozka zł. zapałka. 

Jarzynny I. p. Jarzynowy: Ogród J. 2. X jary, 
nie ozimy: Zboże jarzynne. Wieniec J. (na M. 
Boską Zielną). 

Jarzynowy, Jarzynny przym. od Jarzyna, wa- 
rzywny: Ogród J. 

Jarzysty pełen jarów. < p. 1. Jar > 

[Jasa, y, Im. y) człowiek naiwny a. głupkowaty. 
<?> 

[Jasc, a, Im. ej p. Jaźwiec. 



138 



JASELNt 



JASKÓŁECZKA 



Jaselny, Jasiowy przym. od Jasła. <JAD> 
Jasełeczka, czek, blp. p. Jasia i Jasełka: Sa- 
ma choroba często różne J. przed oczy stawia. 
Sienk. Jakby jakowaś figurka z kościoła albo 
jasełeczek. Sienk. <JAD> 

[Jaseleczko, a, lra. a] I. p. Jasio. 2. pude- 
łeczko, puszeczka (np. z maścią). 

Jasełka, lek, blp. I. p. Jasia. 2. a. f Jasełka, 
i, Im. i, lp.] = a) a. Jaseleczka, X Jasła, f Jasły, 
f Jasika, fJasłeczka, f Jaślice, f Jaśliszka. [Ja- 
śiiczki] żłobek, w którym ś. Chrystus narodził, b) 
przedstawienie za pomocą figurek narodzenia Chry- 
stusa w stajence, szopka: Przychodzili studenci 
z Brześcia z gwiazdą, z jasełkami i djalogami. 
Niem. Osóbki, które na trzykrólskie święta prze- 
suwają w jasełkach ukryte chłopięta. Mick. 
[Chłopcy chodzą z szopką czyli jasełką]. J., tytuł 
powieści Kraszewskiego. A jam pożałował, że 
nie miałem przy sobie małego Michasia, abym 
mu te wszystkie J. pokazał. Słów. (Mowa tu 
o przedmiotach, stanowiących święcone). 3. 
fprzen. kolebka dziecięca: W miękkie pieluchy 
powiwszy dziecię, włoży w ciepłe do jasełek 
puchy. Pot. <JAD> 

Jasełkarz, a, Im. e ten, co urządza jasełka. 

[Jasełko, a, Im. a] p. Jasło. 

Jasiek, śka, Im. śki, [Jach] poduszeczka pod gło- 
wę. <Może przez podobieństwo do Wacek i sld. 
do imienia Jan; a. sld. z Tur. jazdek a. jastuk = 
poduszka > 

[Jasiek, śka, Im. śkowie, Jasio, Jaś] duch psot- 
nik, zwodząey ludzi, djabeł, zły duch, złe. <Z imie- 
nia Jan> 

t Jasielniczy, ego, lra. owie pomocnik koniusze- 
go u dworu w Rosji. <Ros. jaseisniĆij > 

f Jasień, a, Im. y p. Jesion. Brk. 

[Jasienie, i, blp.] rodzaj grzybów. <?> 

Jasieniec, ńca, Im. ńce, Jasionek, bł. Pawiniec 
bot. I. (jasione) roś. z rodziny dzwonkowatych. 
Gatunek: J. pospolity (j. montana). 2. (cen- 
taurea centaureura) gatunek, chabru. <?> 

Jasienina, y, blm. p. Jesionina. 

[Jasień, a, Im. ej p. Jesion. 

fJasin, a, Im. y p. Jesion. 

[Jasio, a, lra. owiej I. p. [Jasiek] : Ta mysz to 
był sam djabeł, ten J. 2. a. [Jaś] zając. <Z 
imienia Jan; por. [Jasiek] > 

[Jasiokor, u, lra. y, Sokor, Sokora] bot. I. to- 
pola czarna (populus nigra). 2. białodrzew (po- 
pulus canadensis). < Toż, co Sokora; por. TJkr. 
(o)sokor(yna)> 

Jasion, u, Im. y bot. p. Jesion. <JASI(ON)> 

Jasionek, nka, Im. nki bot. p. Jasieniec. 

fJasiotr, a, Im. y p. Jesiotr. Hel. 

Jaskier, kra, lra. kry, [Askier] bot. (ranuncu- 
lus) roś. z rodziny jaskrowatych. Gatunki: J. azja- 
tycki a. Ranunkuł (r. asiaticus). J. głów- 
kowy a. bulwowy (r. bulbosus). J. jadowi- 
ty (r. sceleratus). J. lodowy, daw. Siarczo- 
łem zwany (r. glacialis). J. ostry a. Guzik 
złoty, [Jaskier ni k] (r. acris). J. pochyły 
a. mały a. Płomieńczyk, Płomiennik (r. 
flammula). J. rozłogowy a. rozesłany a 
Żeruża (r. repens), o kwiatach pełnych zwie 
ś. Przypołudnikiem żółtym. J. trędo- 
wya. trędowaty (r. ficaria) p. Ziarnopłon. 
J. wielki a. długo li ś cio wy (r. lingua). J. 
wodny, zwany dawniej Merzykiem (r. aqua- 
tilis). Zdr. Jaskierek. < Przerobione z Łe. aster > 

Jaskierek, rka, lra. rki bot. I. p. Jaskier. 2. 
a. Złotojeść, Woszczyca (cerathocephalus) roś. 



z rodziny jaskrowatych. Gatunek: J. sierzpo- 
waty (c. falcatus; 3, w lra. pospolita nazwa 
rośliny: aster zaleśny (aster ainellus). 

[Jaskiernik, a, Im. i] p. Jaskier. 

XJaskierowy p. Jaskrowaty. 

Jaskinia, i, Im. e, fAskinia, [Askinia] I. prze- 
strzeń podzic.ina, utworzona przez naturę; wielka 
jama w skalach, szczeg. wapiennych, grota, piecza- 
ra: J. sopleńcowa ( = z soplami u stropu). Da- 
niel w lwiej jaskini. Wmjśeie do jaskini. Przen.: 
Wtenczas dusza, co ledwie czucia swe ogarnia, 
w której razkosze truje samotna męczarnia, 
z ciemnej, głuchej jaskini stałaby ś. rajem. 
Mick. Przen.: Byron uniósł go (Puszkina) w pu- 
styuie fantastyczne i jaskinie romantyzmu. 
Mick. 2. miejsce pobytu złych ludzi, nora: J. 
łotrów. J. zbójecka. Dom mój, dom modlitwy 
jest, a wyście go uczynili jaskinią zbójców. 
Wuj. (Byron) bohaterów swoich wychowywał na 
pustyni lub w jaskiniach łotrów. Mick. <JASK> 

X Jaskiniaty pełen jaskiń: Kraj J. Okolica jas- 
kiniata. 

Jaskiniowiec, wca, Im. wcy człowiek z epoki 
przedhistorycznej, żyjący w jaskiniach, człowiek dzi- 
ki: Gdybyśmy byli jaskiniowcami, z ochotą po- 
rwałbym ją razy parę w objęcia. Orzesz. 

Jaskiniowy przym. od Jaskinia. 

[Jaskółczy] p. Jaskółczy. Jaskoloze oczy p. 
Oko. 

XJaskolę, ęcia, lra. ęta p. Jaskółcze: Jasko- 
lęciu oczy wyjęto. Spicz. < p. Jaskółka > 

[Jaskolina, y, lra. y] p. Jaskółka. 

Jaskoła, y, blm. p. Oskoła. <p. Oskoła> 

[Jaskółczy] p. Jaskółczy : [Jaskółcze" oczko] p. 
•Oczko. 

fJaskołczyn przym. p. Jaskółczy: Dziecię, 
ptaszę jaskołczyno. Psałterz z r. 1535. 

[Jaskot, u, Im. yj p. Jazgot. 

[Jaskotać, ce, tał] p. Jazgotać. 

[Jaskotanie, a, blm] czynność cz Jaskotać, 
jazgotanie. 

[Jaskólenie. a, blm] czynność cz. Jaskólić. 

XJaskólę, ęcia, Im. ęta p. Jaskółcze. Kn. 

[Jaskółica, y, Im. e] p. Jaskółka. Zdr. [Jaskó- 
liczka]. 

Jaskóliczka, i, Im. i] p. Jaskółica. 
Jaskólić, i, ił] (o jaskółce) świergotać. 
Jaskolina, y, lra. yj p. Jaskółka. Zdr. [Jaskó- 
linka]. 

[Jaskólinka, i, Im. ij p. Jaskolina: J. jaskóli. 

[Jaskóinek, nka, Im. nki] p. Jaskółczy. 

Jaskólnik, a, Im. i pomieszczenie dla jaskółek. 

[ Jaskóła, y, Im. y] pog. mularz. 

Jaskółcza, ęcia, Im ęta, X Jaskole, X Jaskólę 
młoda jaskółka, pisklę jaskółcze. 

Jaskółczo przys. od Jaskółczy, lotem jaskółki, 
szybko: Wspomnienie J. przemija. Krasiń. 

Jaskółczy I. przym. od Jaskółka; fJaskołczyn, 
[Jaskółczy, Jaskółczy!: Gniazdo jaskółcze. Sejmik 
J. Słów. 2. bot.: a) Jaskółcze ziele a. [Jaskói- 
nek, Jaskółycznik] (chelidonium majus) roś. z ro- 
dzaju glislewnika. b) Jaskółcze mniejsze ziele « 
dawna nazwa rośliny : ziarnopłon wiosenny a. po- 
spolity (ficaria ranunculoides). 3. cies.: Spojenie 
w J. ogon = spojenie podobne do ogona jaskółki, 
in. w kanię: Wiązanie ciesielskie w J. ogon. 
Łab. 4. woj.: Ogon J. = dwa boki, zbliżające ś. od 
strony warowni i tworzące z przodu kąt wklęsły. 

Jaskółczycha, y, lra. y jaskółka samica: Gniazdo 
jaskółczychy. Słów. 

Jaskółeczka, i, Im. i p. Jaskółka: Jaskółeczek 
utraciła zwinność. Słów. 



139 



JASKÓŁKA 

Jaskółka, i, Im. i, fJastkoła, fJasłkolioa, [Ja- 
skólica, Jaskolina, Jaskólina, Lasztówka] I. zool. 
= a) (hirundo) ptak wróblowaty, rozciętodzioby , 
dzienny, z rodziny tej samej nazwy. Gatunki: J. 
brzegówka a. fbr zegna jaskółka a. 
grzebielucha, Xgrzybiełucha, fgrze- 
b i o 1 u c h a, grzegołka, [grzebółka, g r z e- 
bułka, grzebiołka, grzegołka, grze- 
grzotka, grzegrzółka, grzegżółka (co- 
tyle riparia). J. dy mówka (hirundo rustica). 
J. oknówka, [grzebiołka, grzechołkaj 
(chelidon urbica). Jaskółeczka przed bramą, 
wciąż uwija ś. w kółko; ja nie jestem jaskółką, 
a potrafię tak samo. Len. Jedna J. nie czyni la- 
ta. Prz. Obłąkane oczy latają niby jaskółki śród 
burzy. Mick. Przen.: Rodzice moi chcą mnie z in- 
nym swatać, lecz ja J. chcę daleko latać*. Mick. 
b) J. morska p. Rybitwa. 2. żart. paradyz w tea- 
trze. Zdr. Jaskółeczka. < Podobno Śr. Łć\ asty- 
cola> 

[Jaskółycznik, a, Im. ij p. Jaskółczy. 

Jaskra, y, Im. y I. [J.] p. Iskra. 2. a. X Zie- 
loniak lek. (glaucoma) choroba naczyniówki oka: 
J. dokonana (g. absolutum). J. ostra (g. 
acutura). J. piorunująca (g. fulminans). J. 
prosta (g. simplex). J. zaostrzona (g. su- 
bacutum). J. zapalna (g. inflammatorium). 
<JASKR/ISKR> 

Jaskrawię p. Jaskrawo: Wąż leciał, paląc ś. 
J. Słów. Ten pas mój błyszczący J. ona robiła. 
Słów. 

Jaskrawieć, eje, al stawać ś. jaskrawym, jas- 
krawszym: Przeniesione na scenę miejskiego ży- 
cia, te przeciwieństwa jaskrawieją. Uog. W. 

Jaskrawo, Jaskrawię przys. od Jaskrawy: Ubie- 
rać ś. J. Zbyt J. W ogrodzie czy od lamp J.? 
Słów. [Patrzeć J.]. 

Jaskrawość, i, lra. i rz. od Jaskrawy: Oko jej 
nie bujało na wszystkie strony, ani zbyt pierzch- 
liwą jaskrawością uprzedzało cudze spojrzenia. 
Kras. Kłójące wzrok jaskrawości. Jell. 

Jaskrawy I. a. x Jaskry, fJaskrzawy rażący 
swoim blaskiem: Oczy jaskrawe = iskrzące, żywe, 
ogniste. Widząc jaskrawe oczy i bezwstydne 
czoła, pamiątkami zatruwa rozkosz, co go łudzi. 
Miek. Światło jaskrawe. Kolor J. = krzyczący, 
rażący, siarczysty, gorący, żywy. Suknia jaskrawo- 
czerwona. Orzesz. Pale mglistego powietrza ude- 
rzały o jaskrawo - zielony dach cerkwi. Grusz. 
Ten J., jak dzięcioł, to także wielki pan. Prus. 
(■^jaskrawo ubrany). Nawet małe usteczka ja- 
skrawe zbladły. Słów. (- mocno czerwone). Koń 
J. = mający białe oczy. Przen. bijący w oczy, oczy- 
wisty, zbyt wyraźny, uderzający: Jaskrawa sprzecz- 
ność. Rządy holenderskie, bogate w jaskrawo- 
sensacyjne wypadki. W ten J. sposób zaznaczył 
Mickiewicz odrębny od poprzedniego nastrój no- 
wej poezji. Chm. 2. [J.] = a) zezowaty, b) Głos 
J. = donośny. <JASKR/ISKR> 
. Jaskrota, y, Im. y a. Strojny krzew bot. (em- 
botnnum) roś. z rodźmy owelkowaiych. 

Jaskrowaty, Jaskrowy, X Jaskierowy przym. 
od Jaskier. Bot,: Rośliny jaskro watę a. jaskro- 
we (ranunculaceae) = rodzina przyrodzona roślin 
dwuliściennych. 

Jaskrowy I. p. Jaskrowaty. 2. lek. fglauco- 
matosus) przym. od Jaskra. 

x Jaskry p. Jaskrawy: Piorun słuch gromem, 
jaskrym razi blaskiem oko. L. 

fJaskrzanie, a, blm. iskrzenie, sypanie iskier: 



JASNOBIAŁY 

Praca wasza wniwecz stanie, jako kowalskie 
J. Rozmowa niektórego pielgrzyma z r. 1549. 

fJaskrzawy p. Jaskrawy. 

Jaskrzyca, y, Im. e bot. (aphanostemma) roś. 
z rodziny jaskrowatych. 

Jaskrzyn, a, Im. y bot. (felicia) roś. z rodziny 
złożonych. 

Jasła, 8eł, blp., fJasły I. X nosze do noszenia 
ludzi a. ciężarów. 2. a. [Jasło lp., Jaśle, Jaśla], 
f Jaśle drabinka a. naczynie zbite z desek naksztalt 
rynny, w które zakładają paszę dla bydła, żłób: 
Gdzie niemasz wołów, niema nic w Jasłach. Bud. 
Nie w miękkiej kolebce, ale w Jasłach Jezus le- 
żał. Białob. 3. X p. Jasełka. Troć. 4. X opa- 
lowanie mostu u spodu. 5. ryb. kraty drewniane 
a. siatki druciane, któremi zastawia ś. dopływ i od- 
pływ wody w stawie, szczeg. podczas spuszczania 
wody i odławiania ryb. Zdr. Jasełka, Jasełeczka, 
fJasłka, f Jasłeczka, f Jaśliszka, Zgr. f Jaśliska. 
<JAD> 

Jasława, y, Im. y a. Palcodrzew bot. (chiro- 
stemum) roś. <?> 

f Jasłeczka, ozek, blp. I. p. Jasła. 2. p. Ja- 
sełka: Trzej królowie ś. temu ciału w jasłecz- 
kach leżącemu pokłonili. Skar. Którego poro- 
dziła i w J. włożyła. Pśń. kość. 

fJasłka, łek, blp. p. Jasia i Jasełka: Widzieli 
Pana w jasłkach leżącego i w pieluszki uwi- 
nionego. Wuj. Do Twych ś. jasiek dziecinnych 
ciśniemy. Groch. U jasłek Jezusa miłego. Pśń. 
kość. Między wołem i osłem w jasikach ś. poło- 
żył. Pśń. kość. Józef, który był cieśla, J. by- 
dlętom udzialał. Op. 

fJasłki, słek, blp. p. Jasły: Tyś ji w jasłkach 
pokładała. Naw. Czyli J. kamienne ciebie nie 
chcą trzymać? Pśń. kość. 

Jasło, a, Im. a I. [J.] p. Jasła. 2. X a. X Ma- 
niorka, X Tworzydło gór. puszka drewniana na 
łój do kaganka. Zdr. [Jasełko, Jasołko, Jasełeczko, 
Jasołeczko, Jasółeczko]. 

Jasiowy p. Jaselny. 

t Jasły, seł, blp. p. Jasła i Jasełka: Twoje J. 
słuszało pawłoką okrasić. Mesjasza szukajcie, 
w jaślech jego najdziecie. Pśń. kość. W jaślech 
go położyła, tego zacnego syna. Pśń. kość. Po- 
znał osieł J. pana swego. (R. 1538). Zdr. f Jasłki. 

f Jasnąć, ie, ął p. Jaśnieć: Gwiazdy jasnące; 
Jowisz jasnący; cnotami jasnąc. Hist. Aleks. 

[JasneńkiJ piesz. p. Jasniuchny: Jasneńkiego 
słoneczka. 

[Jasneńko] przys. od Jasneńki: Ziółko, J. świeci. 

Jasno, Jaśnie I. przys. od Jasny:, Świecić J. 
Błyszczeć J. Księżyc J. świeci. Świeca J. ś. 
pali. Sala J. oświecona. J. ś. robi (= widnie- 
je). J. na dworze. J. było na niebie i ziemi. 
Oczki tak świeciły J. Kwiaty, co wschodzą na 
ranek umyte i tak się w zorzach rozwinęły J. 
Słów. J. widzieć, mówić, tłumaczyć, pojmo- 
wać, wyrażać się, wyłożyć, wykazać, dowieść, 
pisać. Ujrzał, zrozumiał J. Coraz jaśniej wi- 
dzieli. J. sobie zdawać sprawę. Oczyma du- 
szy położenie wszystkich spraw J. ogarniał. 
Z każdym dniem okazywało ś. jaśniej, że tak 
dalej iść nie może. 2. [J.] pusto: W stodołach 
będzie J. <JAS> 

Jasno- p. Jasny. 

Jasnobarwy koloru jasnego. < Jasny -{-Bar- 
wa > 

Jasnobiały lśniące/ białości: Anioł jasnobiałemi 
szatami odziany. Odym. W błyskawicach krzyż 



140 



JASNO-BLOND 

ten cały nagle stanie J. Krasiź. < Jasny -{- 
Biały > 

Jasno-bfond barwy światło-blond: Na jasno-cie- 
liste ubranie postaci spadały długie J. włosy. 
Orzesz. < Jasny -f- Blond > 

X Jasnobrwi wypogodzonego czoła: Cnotliwi star- 
cy w mlekopłynne rzeki jasnobrwi wglądali. 
Ryb. J. < Jasny -f- Brew > 

X Jasno-otidoy pięknie lśniący: Jasno - cudna 
gwiazd rota. L. < Jasny -f- Cudny > 

Jasnoczysty jasny i czysty: Z jakąż rozkoszą 
padam w jasnoczyste chłody twych niezgłębio- 
nych kryształów. Mick. < Jasno -{-Czysty > 

Jasnogórscy płomienisty, barwy ognistej: J. blask 
słońca. < Jasny -f- Gorący > 

Jasnogórski tyczący ś. Jasnej góry, częstochow- 
ski: Malarz J. (= kiepski malarz, bazgrała). Koś- 
ciół J. Sienk. Nie godniśray, by nasze ślepie 
spoglądały na splendory jasnogórskie. Sienk. 

< Jasny -j- Góra > 

Jasnogórzec, rca, Im. rcy mieszkaniec, obrońca 
Jasnej góry : Biedny zakonnik nie przypuszczał 
ani przez chwilę, aby jasnogórcy mieli ś. bro • 
nić. Sienk. Jasnogórcy, siekąc, bodąc, depcąc, 
doszli do armat. Sienk. 

Jasnogwiaździsty jaśniejący wielu gwiazdami. 

< Jasny -f- Gwiaździsty > 

Jasnoklarowny przezroczysty, przejrzysty. < Jas- 
ny -f- Klarowny > 

Jasnokościsty mający tylko skórę i kości, któ- 
remu kości sterczą: Śmierć jasnokoścista. < Jas- 
ny -f- Kościsty > 

Jasnolica, y, Im. e kobieta o jasnym licu: Skąd 
głosy? — to głosy jasnolic, to głosy pieszczone 
moich kuzyneezek. Uj. < Jasny -f- Lice > 

Ja8nolicy o białe/, jasnej twarzy: Para jasnoli- 
ca. Słów. 

Jasnolisty mający jasne liście: Tam na pierś 
lekkie zarzuca ubiory lub z nizkich krzewin, lub 
drzew jasnolistych. Gosz. < Jasny -{- Liść > 

X Jasnolity ze światła zrobiony: Sukienka 
jasnolita. < Jasny -f- Lity > 

Jasnomodrośc, i, blm. ra» od Jasnomodry. Troć. 

Jasnomodry p. Jasny. < Jasny -f- Mo dry> 

[Jasnomuszka, i, Im. i] zool. p. Podróżniczek. 

< Jasny -f- Muszka > 

Jasnooki mający jasne oczy. < Jasny -f-Oko> 
X Jasnopiękny jaśniejący pięknością: Wtym 

noc przystąpiła, a jasnopiękne niebo ciemnością 

pokryła. Golj. < Jasny -f- Piękny > 

Jasnopióry z jasnemi piórami: Orle J.! Sow. 

< Jasny -f- Pióro > 

Jasnoszaty w jasnych szatach chodzący. Wor. 

< Jasny -f- Szata > 

Jasno-szczurowaty garb.: Skóra jasno- szczu- 
rowata = groszkowata, szagrynowa. < Jasny -{- 
Szczurowaty> 

Jasność, i, Im. i f. rz. od Jasny: a) = blask, 
światło: J. słońca. J. dnia a. dzienna. Ażebyś 
nigdy jasności niebieskiej nie oglądał! Ukazała 
ś. jakaś dziwna J. na niebie f = blask, łuna). 
Lśni przed nim J. samobójczej stali. Słów. Ileż 
wieków przeświecił (kamień drogi), aż wylawszy 
z łona całą J., zamierzchnął jak gwiazda zga- 
szona. Mick. b) J. stylu. Dodałem ten wyraz 
dla jasności. J. dowodzenia. J. jest najpierw- 
szym przymiotem mowy. Śniad. c) X przen. blask, 
świetność, sława: Przysięgam królowi, panu me- 
mu, być wiernym i starać ś. o jego J., cześć. 
Herb. J. imienia twojego. Troć. d) dawny tytuł 



JASNOWŁOSY- 
MI początku monarszy, a później książęcy : Za tak 
uprzejmą życzliwość Jego Jasności Cesarskiej 
(sułtanowi) wielce dziękujemy. Paszk. My Zyg- 
munt August poddajemy Jasności twojej (księ- 
ciu pruskiemu) w holdowne używanie ziemie 
pruskie. Paszk. Do Fezu raczy ze mną Twa 
Książęca J. Słów. W szczęsny czas Wasza J. 
przybywa. Słów. Jaka proszę mi J. w żebraku? 
Słów. e) f jaw, światło dzienne, widok publiczny: 
Grekowie pisali mądre rzeczy, na J. ludziom 
dawając,aby ś. uczyli. Biel. M. <JAS> 

Jasnośliczny pięknie świecący: Słońce, twe 
światło jasnośliczne, ni u kogo niepożyczne. 
Groeh. < Jasny -\- Śliczny > 

Jasnoświetny jasnego światła, błyszczący: Ju- 
trzenka jasnoświetna. Hul. Jasnoświetne gwia- 
zdy. Otw. W nocy za jasnoświetnym ogniów 
powodem ciągnęli. Bardz. < Jasny -|- Świetny > 

Jasnota, y, Im. y I. jasność, jaśń, istność jasna: 
Ukryta pod cieniem człowieczeństwa boska J. 
Przyb. 2. bot. (lamium) roś. z rodziny toargo- 
wych. Gatunki: J. biała a. Jasno tka, daw- 
niej Pokrzywą głuchą a. martwą a. bia- 
łą zwana (l. album). J. otulona (1. amplexi- 
caule). J. plamista (l. maculatura). J. pur- 
purowa (I. purpureum). <JAS> 

Jasnotka, i, Im i bot. I. p. Jasnota. 2. [J.] 
p. Paproć. <JAS> 

X Jasnotkany z samego śuńatła złożony. Głowę 
swoją jasnotkaną koroną oświeciła. Bz. < Jasny 
-f Tkany > 

X Jasnowatość , i, blm. rz. od Jasnowaty. 
<JAS> 

X Jasnowaty zakrawający na jasny. 

f Jasnowdzięczny miły, piękny: J. związek. Gosi. 

< Jasny -f- Wdzięczny > 

X Jasnowid, u, Im. y p. Jasnowidzenie: Może 
wieszcz — zechcę jeszcze w jasnowidzie rzec co 
ciemnego? Słów. Pastuszki, patrząc niby w jas- 
nowidzie, rzekli do siebie: „Czy widzisz? 4 Slow. 

< Jasny -f- WID > 

X Jasnowidny widzialny w jasnowidzeniu: Roz- 
szerzyła ś. piersi cieśń w jasnowidną toń. Krasiń. 

Jasnowidz, a, Im. OWie człowiek jasnowidzący 
we śnie sonambulicznym lub magnetycznym. 

Jasnowidząca, ej, Im. e rz. forma ż. od Jasno- 
widzący. 

Jasnowidząco przys od Jasnowidzący: Dygni- 
tarstwo polskie konspiruje z jej władzami prze- 
ciw budzącemu ś. od czasu do czasu J. poczu- 
ciu własnych kroków. Jaroch. 

Jasnowidzący przym. i rz. I. przezorny, prze- 
nikliwy. 2. uśpiony snem sonambulicznym lub 
magnetycznym. 3. widzący przyszłość: Kalchas. J. 
starzec. Słów. 

Jasnowidzenie, a, Im. a, XJasnowidztwo, 
X Jasnowid I. w psycholog-ji : stan przeczulenia 
zmysłów w hipnozie, w sonambulizmie; postrzeganie 
tego, co w stanie normalnym bywa niedostępne dla 
zmysłów z powodu słabości podniet łub odległości. 
Por. Nadczułóść i Sonambulizm. 2. w mistycy- 
zmie: stan, w którym dusza, zwolmona od wiczó; 1 : 
ciała i jednocząc ś. z Bogiem a. absolutem, nie 
podlega już warunkom poznania zmysłowego i oglą- 
da bezwzględną prawdę w bezpośredniej intuicji: 
J. prorocze. Mieć chwilę jasnowidzenia. Śnią im 
ś. jakieś losy, mają jakby jasnowidzenia swoich 
przeznaczeń. Krasz. < Jasny -f-WID> 

X Jasnowidztwo, a. Im. a p. Jasnowidzenie. 

Jasnowłosy włosów jasnych, blondyn, płowowłosy: 
Jasnowłose dziecię cudnej urody. Kórz. < Jasno 
-f-Włos> 



141 



JASNOWSCHODNT 

t JaSWOWŚbhodny wschodzący jasno: Jasno- 
wschodna jutrzenka. < Jasny -{-Wschodny> 

Jasny, [Jaśliwy, Jaśnisty] I. jaśniejący, świetny, 
światły, błyszczący: Słońce jasne. Jasne słoneczne 
promienie. Groch. Światło jasne. Pal, jak w jasną, 
świecę. Mick. Żeby cię J, piorun trząsł! Nieeh ich 
jasne pioruny zatrzasnął (= siarczystej Wasze 
ciemne twarze jasne rozmgli zorze. Słów. Los 
Kizzia w jasnych gwiazdach czytałem tej nocy. 
Słów. Pod jasną tęczy różnofarbnej bramą. Słów. 
Tak jasną była od promieni słońca. Słów. K to- 
by w tej chwili nie zalane łezką, ale pięknością 
jasne nadniebieską widział jej oczy... Słów. Jas- 
na z djamentu szyba. Słów. O jasne nieba L. 
zbrodnia! Słów. Każde źdźbło trawy nad szma- 
ragd jaśniejsze. Krasiń. Siecze jasną, siekierą. 
Słów. Miecz ma J. Słów. Przen.: Chodzi mi 
o to, aby jeżyk giętki powiedział wszystko, 
co pomyśli głowa, a czasem był jak piorun J., 
prędki. Słów. ( = świetny, błyskotliwy). [Jasne 
gały] p. Gala. 2. świetlany, promienny, niebiań- 
ski: Jaśni anieli obrońcę. Słów. Marzyli o hie- 
rarchji duchów jasnych i ciemnych. Słów. Jasna 
Góra = Czę stochowa. Panno święta, co Jasnej bro- 
nisz Częstochowy i w Ostrej świecisz Bramie! 
Mick. Chrystus nam łona naszych dusz nabalsa- 
mował, i duszę ludzką duszą namaściwszy własną, 
uczynił ją na wieki niezgonną i jasną. Słów. 
W grocie Matka Boska złota, z wieńcem róża- 
nych lamp na jasnej skroni. Słów. "Widział, jak 
ś. z różanej kobiety czynił duch J., lecz bezkolo- 
rowy. Słów. Było i tam dziewczę tak jasnego lica, 
jak ty, pani. Słów. Mróz na czole mej jasnej kró- 
lowej. Słów. Szlachetny, zacny, czcigodny, świetny; 
dodatni, dobry: Na tle swojego czasu pięknie za- 
rysowuje ś. jasna postać księdza Skargi. Jasne 
rysy charakteru. Jeżeliś nad innych przymioty 
jaśniejszy, co innym zwiększa sławę, to tobie 
umniejszy. Mick. Przen.: Jasne i wdzięczne dziec- 
ka przysługi. Słów. Bogdajbyś późuo ś. w gro- 
bie położył jasnym, jak człowiek wielki. Słów. 
3. widny, dobrze oświetlony: Pokój, kościół J. 
Raz mię ów anioł zaprowadził złoty przez jasne 
łąki do lodowej groty. Słów. Prowadzą dziewicę 
po jasnym ogrodzie. Słów. Ona (pustynia) ina- 
czej wydaje ś. tobie, może złocista, jasna i we- 
selna. Słów. Przen.: jawny, szczery, otwarty : xKo- 
zacy nas w dzień i noc ustawicznie trapili, a za- 
wsze jasnej potyczki ś. chronili. Petr. Więcej 
im szkodziły ślepe rowy i przysute reduty, niżli 
Mars surowy w polu jasnym. Tw. Nogi za pas 
i w świat J. Słów. Przy nim Piotr święty 
przyrządza sieci, w które, gdy złotych rybek 
naleci, zaniesie Panu przez jasne pole i zło- 
ży w niebie na srebrnym stole. Len. 4. czy- 
sty, pogodny: Niebo jasne. Jastrząb, pod jas- 
nemi wiszący błękity. Mick. Dzień J. (=bia- 
iy). W dzień J. lub w mroczną ciszę. Chęć. Noc 
jasna {-widna). Wzrok J. Ta wielka, napół 
otwarta źrenica, jasna, z ukosa miotała po- 
ciski. Mick. Twarz jasna. Radosny: Jam wten- 
czas bujał na młodości piórach, J. i chmurny, 
jako księżyc w chmurach. Słów. Tam żyłem, J., 
dumny. Słów. 5. błogi, szczęśliwy, uroczy; uroczysty, 
radosny, świetny: Gdzie wy jasne dni moje, moje 
szkolne czasy! Syrok. Dzień, który króla uwień- 
czył koroną, był zawsze u has jasnym, uroczy- 
stym. L. Na to trzeba jaśniejszej godziny, niż 
starość ludzka. Słów. 6. J. kolor = światły, jaskra- 
wy, świetny, blady: Dobrze ci w jasnym kolorze. 



Wstąg jasnych pęki. Mick. Wysmukły narcyz 
kłania ś. tobie jasną źrenicą. Mick. Oczy jasne 



JASNY 

jak niebo błękitne. Słów. Boga piorunu szcze- 
rozłote lica patrzą ś. jasnym, brylantowym wzro- 
kiem. Słów. Księżyc jasnemi oczami patrzy. 
Słów. Na deszcz miał czarny wzrok, J. w po- 
godę. Słów. Mąka jasna (= światła, biała). Chleb 
J. Jasne włosy. J. blondyn. Pomalować na jas- 
no = na kolor J. Twarz miała jasną, usta jak 
korale. Mick. { = białą). Z lic mych pożycza jas- 
nego szkarłatu. Słów. Jasne na licu kolory. 
Słów. Stawał ś. z jasnego blady, z bladego 
czerwony. Słów. Dwoje gołębi jaśniejszych od 
śniegu. Słów. Lilija jedna cała jasna, w bieli. 
Słów. Jasno -błękitny = koloru jasnego błękitu, 
turkusowy: Oczy jasno - błękitne. Turkus jest 
jasno - błękitny. Ma on na sobie krótką jas- 
no - błękitną czamarkę. Kaczk. Jasnobronzo- 
wy = czekoladowy, hawana: Włosy jasno-bron- 
zowe pożyczane. Krasz. Jasno - brunatny = ko- 
loru wpadającego w ceglasty: Djaraenty mają 
różne barwy, od ciemnej do jasno - brunatnej. 
Jasno- bułany (o koniu) = maści światło- żółtawej, 
płowy. Jasno-cielisty = barwy białego ciała: Na 
jasno-cieliste ubranie postaci spadały długie jas- 
no -blond włosy. Orzesz. Jasno-cisawy (o koniu) 
= maści, wpadającej w czerwoność. Jasno-cytry- 
nowy = barwy jasnej cytryny, słomkowy: Drzewa 
wydawały z pośród siebie przebijającą tu i ow- 
dzie barwę ciemno-amarantową i jasno-cytry- 
nową. Jeż. Jasno-czerwony = mocnej, żywej czer- 
woności. Jasno-drobiaty = barwy blado-dropiastej: 
Siedział na koniu jasno-drobiatym. Kaczk. Jas- 
no -fijoletowy — blado- jijoletowy : Kwiat jasno- 
fijoletowy. Jasno - gniady (o koniach) światłej, 
gniadej szerści. J&sno-iz&belowy^blado-izabelowy: 
Mysz żniwiarka jest koloru jasno-izabelowego. 
Jasno-karmazynowy =■ amarantowy. Jasno-kaszta- 
nowaty (o koniu) = blado kasztanowaty. Jasno-la- 
zurowy = koloru jasnego lazuru: Często jasno-la- 
zurowe, częściej chmurne, mgliste i niepewnych 
barw szarych. Krasz. Miło tak płynąć w tym 
okrągłym świecie po morzu cichym, jasno- la- 
zurowym. Słów. Jasno - liljowy = barwy jas- 
nych lilji: Suknia jasno - liljowa. Zap. Jasno- 
lniany = barwy lnu jasnego: Włosy i wąsy jasno- 
lnianego koloru. Bał. Jasno-migdałowy = barwy 
jasnych migdałów: Nóżki jego okrywały męskie 
kortowe szarawarki jasno -migdałowego koloru. 
Kórz. Jasno-modry = błękitny. Jasno-niebieski = 
blado-niebieski. Jasno - perłowy = barwy jasnych 
pereł: Jasno-perłowy, lekko zaróżowiony niebo- 
skłon zapowiadał ukazanie ś. promieni słonecz- 
nych. Grusz. Jasno-piwny = koloru jasnego piwa: 
Oczy wielkie, jasno-piwne, badawcze, zachowa- 
ły swą ostrość. Grusz. Jasno-popielaty = blado- 
popielały: Jawory, smukłe z korą jasno-popiela- 
tą. Moje jasno-popielate spodnie ucierpiały tro- 
chę. Ost. Jasno-różowy = blado-różowy. Jasno-ru- 
dy = blado -rudy: Włosy jasno-rude. Jasno-rumia- 
ny = mocno-czerwony: Na to s. on zapłonął jako 
gdy kto białym szarłat jasno-rumiany pokropi na- 
białem. Zim. Jasno-rusy kolor = lisowaty. Jasno- 
seledynowy = barwy jasnego seledynu: Przez otwar- 
te okno widać pogodne, jasno-seledynowe niebo. 
Bał. Jasno-siwy = blado - siwy : Koń jasno-siwy. 
Przypędzili całe stado byków węgierskich, jasno- 
siwej szerści. Kaczk. Jasno-szaraczkowy^fcoJo- 
ru jasnego szaraczku: Jasno -szaraczkowy sur- 
dut. Kórz. Jasno-szary = blado-szary. Jasno-ta- 
baczkowy = barwy jasnej tabaki, jasno -bronzowy: 
Kontusz jasno-tabaczkowy. Kórz. Jasno-turku- 
sowy = blado -turkusowy. Jasno-zielona wy = bta lo- 
zielonawy. Jasno-zielony = blado -zielony: Listki jas- 



142 



JASOŁECZKO 

no - zielone.. Eokój sypialny wybity był jasno- 
zieloną materją. Kórz. Jasno- złocisty = świetnie 
ozłocony, błyszczący zlotem: Wieku, w jasno-zło- 
ciste nędze okazały! L. Jasno-złoty = błyszczą- 
cy, jaśniejący złotem; złotawi): Jasno-złoty okrąg 
słońca. Dudz. Włos u tamtej widział krótki, 
jasno-złoty. Mick. Jasno-żółtawy = blado- żółtawy: 
. Widzisz wszystkie odcienie zieloności, od ciem- 
nej aż do jasno-żółtawej. Sienk. Sprzęty wszyst- 
kie i opony były z jasno- żółtawego adamaszku. 
Kaczk. Jasno-żółty = blado-żólty: Kilkadziesiąt 
beczek ze smołą rzucało jasno-żółte blaski na 
bruk. Sienk. 7. czysty , klarowny, przejrzysty, 
przezroczysty: Jasna woda. Okryj ś. choć rąbkiem 
tęczy lub jasnym źródła kryształem. Mick. Jas- 
nych wód szyby. Mick. Świteź tam jasne roz- 
przestrzenia łona. Mick. Brzoza jasnych jest ko- 
chanką źródeł. Słów. Miło pójść nad jasne zdro- 
je. Słów. Jasne powietrze. Z taką siłą dmuch- 
nął w dymu środek, że go rozbił i zrobił w nim 
J. obwódek. Mick. Zasnąłem we mgle jasnej. 
Mick. [Bór J.] = rzadki, przerzedzony. 8. przen. 
trzeźwy, przedmiotowy, objektywny, niczym nie zmą- 
cony, dokładny: J. pogląd na rzeczy. Mieć o czym 
jasne wyobrażenie. 9, przen. oczywisty, widocz- 
ny, zrozumiały, bijący w oczy, przystępny: Styl, 
opis, dowód, wykład J. Rzecz jasna jak słońce. 
Rzecz jasna, że... ( — ma ś. rozumieć, rozumie ś., 
naturalnie, spodziewać ś., że...). Jest to prawda 
tak jasna, że nie potrzeba jej dowodzić. Jasne 
jak na dłoni. Prz. x Jasna jest. Troe (= jas- 
no , oczywista). 10. sposób tytułowania: Los, 
wynosząc ciebie między jasne rody, z samą 
nadzieją wieczne przykazał rozwody. Mick. 
Błyskotkę niosę dla jasnych panów. Mick. 
X Jasna wielmożność = jaśnie wielmożny (tytuł 
hrabiego, jenerała): Chociaż ich i wielmożne- 
mi nie można sprawiedliwie nazwać, dopomi- 
nają ś. jednak jasnej wielmożnuści. L. J. = 
jaśnie oświecony, posp. jaśnie pan (tytuł ksią- 
żęcy): Przywilej Jasnego Książęcia i Pana Ka- 
zimierza, króla polskiego. Herb. Zdrowie jasnego 
króla! Slow. To moje córki. J. królewicu. Słów. 
Najjaśniejszy = tytuł monarszy: Do Najjaśniejszego 
Stanisława Augusta, Króla Polskiego, W. Ks. Lit. 
etc. Posłowie zagraniczni w mowach i listach 
swoich dawać powinni Rzeczypospolitej tytuł Naj- 
jaśniejszej. Skrzet. Najjaśniejszy Pan. Toż to ta- 
ki ma być król? Najjaśniejszy Bela! Mick. II. 
[J.] niebieski, błękitny: Jasna suknia. 12. lek.: 
Jasna chwila = chwila przytomności umysłowej a lu- 
dzi nieprzytomnych zresztą, chwila oprzytomnienia. 
! J. odgłos = odgłos czysty, jawny przy opukiwaniu 
chorego, p. Dźwięczny. Jasna ślepota = utrata 
wzroku wskutek porażenia nerwu wzrokowego, śle- 
pota zupełna, xc z arna katarakta, 
[czarna woda, olśna] (amaurosis). 13. leśn.: 
Rąb J. = cięcie roczne w lasach wysokopiennych 
w celu oswobodzenia naslałej młodzieży od cienia 
zbytecznego i dalszego obsiewu. <JAS> 

[Jasołeczko, a, Im. aj I. p. Jasio. 2. p. Ja- 
sołko. 

[Jasołko, a, Im. a] I. p. Jasło. 2. a. [Jaso- 
łeczko] naczynie drewniane na masło. 

|Jason, a, Im. y] p. Jesion. 

IJasoter, tra, Im. try] p. Jesiotr. 

[Jasołeczko, a, Im. a] I. p. Jasło. 2. miseczka 
na mydło, mydlarka. 

X Jaspid, u, Im. y p. Jaspis, Kwarc i Porcelanit. 

X Jaspidować, uje, ował p. Jaspisować. 

X Jaspidowanie, a, blni., czynność cz. Jaspi- 
dować. 



JASTRZĘBI 

X Jaspidowy przym. od Jaspid, jaspisowy. 

Jaspis, u, Im. y, X Jaspid, X Jaspisz min. I. 
p. Kwarc. 2. J. porcelanowy, p. Porcelanit, 
<Gr. faspis, 2 pp. iaspidos> 

Jaspisować, uje, ował, X Jaspidować pstrzyć, 
nakrapiać kropkami zielonemi f czerwonemi i t. d. 
<p. Jaspis > 

Jaspisowanie, a, blm., czynność cz. Jaspiso- 
wać. 

Jaspisowy, X Jaspidowy przym. od Jaspis = I. 
z jaspisu zrobiony : Wazon J. 2. do jaspisu po- 
dobny: Opal J. p. Opal. 

X Jaspisz, u, Im. e p. Jaspis, Kwarc i Porce- 
lanit. 

Jasplin, u a. a, Im. y bot. (aspalathus) roś. 
z rodziny strąkowych. <?> 

Jaster, tra, Im. try bot. p. Aster. 

Jasternik, a, Im. i bot. (tripoliura) roś. z ro- 
dziny złożonych. <p. Aster > 

[Jastewny] żarłoczny, obżarty: Ta krowa ja- 
stewna. Ten mały koń jastewniejsy jak duży. 
<JAD> 

f Jastkolica, y, Im. e p. Jaskółka. B. Sz. 

f Jastkoła, y, Im. y p. Jaskółka: Dzieci jastkóL 
Ps. flor. 

f Jastkółczyn p. Jaskółczy: Pisklę jastkółczyno. 
Ps. flor. <p. Jaskółka > 

Jastrawa, y, Im. y bot. ('astronia) roś. z rodzi- 
ny zaczerniowatych. < Urobione z Łć. astronia > 

X Jastrologista, y, Im. ści = Astrolog: Astro- 
file i jastrologiści wykazywali w kalendarzach 
dni feralne i lata klimakteryczne. Smól. <p. 
Astrolog> 

Jastrun, a, Im. y, Jastrun, Złocień, Złotokwiat 

bot. (chrysanthemum) roś. z rodziny złożonych. 
Gatunki: J. pospolity, [Wołowe oko, Kró- 
liki, Książki, Matecznik, Stokroć 
wielka, Główka św. Jana] (eh. leueanthe- 
inura). J. zbożowy (eh. segetum). <p. Aster > 

Jastrun, a, Im. e bot. p. Jastrun. 

[Jastry, jastr a. ów, blp.] wielkanoc, święta 
wielkanocne. <Nm. Ostern> 

f Jastrych, u, Im. y p. Astrych. 

[Jastrzany] przym. od Jastry. 

Jastrząb, ębia, fęba, jąba., Im. ębie, fąby, 
f ębi, Gołębiarz, Kuropatwiarz, Kurnik, Kokosznik, 
[Jastrzyb, Korszun, Szulak] I. zool. (astur palum- 
barius) ptak drapieżny dzienny z rodziny sokołów: 
Miasto pomocy i miasto obrony, skubie ony nędz- 
nik}, jako J. wrony. Rej. Pies ten bardzo dob- 
ry pod jastrząba. Pot. J., pod jasnemi wiszą- 
cy błękity, trzepie skrzydłem. Mick. Myśl.: J. 
myszołów. Przen.: nieprzyjaciel, wróg, dręczyciel, 
kat: Miłość, żal, gniew, wstyd, serc ludzkich 
jastrzębie. Pot. 2. [Gołąb i J.] gra ludowa dzie- 
cięca. 3. a. Falkonet, Falkoneta gatunek dawne/ 
wielkiej strzelby. 4. lek: X J. t rójgło wy = opaska 
sztuczna do nosa (accipiter nasi trium capitum). 
Zdr. Jastrząbek. <JAS-T-RZĘB> 

Jastrząbek, bka, Im. bki I. p. Jastrząb: A miał 
na oczach swoich, jak J., z powiek czerwono- 
wilgotnych obrąbek. Słów. Na zająca z raro- 
giem, na sarny z sieciami, na kuropatwy z ja- 
strząbki najpewniejszy łów. Prz. 2. [J.j zool. 
p. Krogulec. 

Jastrzębcowaty bot.: Goryczel jastrzębaowata 
p. Goryczel. 

Jastrzębi , Jastrzębowy przym, od Jastrząb : 

Jastrzębie pióro. Jastrzębie szpony. Gniazdo 
jastrzębie. Przen.: Nos J. = orli, garbaty. X J- 
kamień — kamień drogi koloru jastrzębia. 



143 



JASTRZĘBTATY 

Jastrzębiały ndksztalt jastrzębia: Palce zaostrzo- 
ne, jastrzębiate, z pazurami ostremi. Boh. J. 

Jastrzębiec, boa, Im. bce I. bot. = a) (hiera- 
ciura) roś. z rodziny złożonych, Gatunki: J. oal- 
daszkowaty (h. urabellatum). J. bukieto- 
wy a. baldaszkowy, Uszko, Mysie usz- 
k o (h. auricula). J. jednokwiatowy a. Kos- 
maczek (h. pilosella). J. pomarańczowy 
(h. aurantiacum). b) J. błotny i J. ugryziony p. 
Pąpawa. 2. myśl. samołówka do łapania jastrzębi 
i innych ptaków drapieżnych. 

Jastrzębiec, eje, al I. jastrzębią naturę przy- 
bierać. 2. f przen. lyrańsko, despotycznie ś. rzą- 
dzić, postępować, zdobywać co. prawem mocniejsze- 
go: Oto nie jest niezgodne miłosierdzie Pańskie, 
gdzie J. chcą pFawa tyrańskie. Kra. 

Jastrzębienie, a, Mm., czynność cz. Jastrzębiec. 

f Jastrzębie, ęcia, Im. ęta miody jastrząb. Brk. 

Ja8trzębnik, a, Im. cy myśliwiec jastrzębiami 
polujący. 

Jastfzębowy p. Jastrzębi. 

[Jastrzyb, bia, Im. bie] p. Jastrząb. 

IJastrzyk, a, Im. i] p. Jaszczyk. 

X Jasy, Ów, blp. kobylice bite przed mostami dla 
zabezpieczenia od naporu lodóio. <p. Jaz > 

Jasyr, u, Im. y I. jeńcy, lud zabrany w wojnie 
a. napadzie na kraj jaki (szczeg. przez Tata- 
rów albo Turków): J. ranpgi zabierać. Czart. 
A. J. odprowadzić. 2. branie w niewolę, pory- 
wanie ludzi przez Turków, Tatarów: Han wysycał 
swoje hordy na J. i pożogi w kraje polskie. 
Nar. Tatarskie mrowiska rozpierzchnęły ś. na 
zwyczajne morderstwa i jasyry. Nar. 3. niewola, 
jeństwo, szczeg. tatarskie, tureckie: Uprowadzać ko- 
biety na J. Lud w J. zagarnięty. Wpaść w J. 
Pędzić, prowadzić, wziąć w J. Niech mnie J. 
spotka. Był w jasyrze. Dostać ś. komu jasyrem. 
L. Jeżeli go (krzyżaka) bezpiecznojoiasz trzy- 
mać w jasyrze, to mu z szyje oberwij te blaszki 
i krzyże. Syrok. (mora tu o niewoli litewskiej). 
Przen.: Kobieta piękna, rozumna łatwo i ry- 
cerskie w J. bierze serca. Wójc. <Tur. jesir = 
jeniec > 

Jasyrny p. Jasyrowy: Rzekł Wartan jasyrne- 
mu dziecku. Pol. 

Jasyrowy, Jasyrny przym. od Jasyr: Początek 
podatku jasyrowego w r. 1520. Roi. 

1. Jaszcz, a, Im. e I. naczynie drewniane na mas- 
ło , bryndzę, powidła i t. d.; skrzynia, pudło: J. 
ogromny z zapasami. 2. [J.] słój drewniany a. 
gliniany, ^dr. Jaszozyk, fJaszczek. Zgr. [Jaszczy- 
8ko]. <Sr. Grn. asc, Nra. Asch = naczynie > 

2. Jaszcz, a, Im. e p. Jazgarz. 
fJaszczek, czka, Im. czki p. I. Jaszcz, 
f Jaszczerzyca, y, Im. e p. Jaszczurka. 
fJaszczorcy p. Jaszczurczy. Troć. 
fJaszozorczy p. Jaszczurczy. Brk. 

f Jaszczorka, i, lin. i p. Jaszczurka: Gdy do 
niego przyszli faryzeuszowie, barzo je groźnie 
przywitał, zowiąe je jaszczorkami. Kazania 
1555 r. 

f Jaszozorowy p. Jaszczurczy. Brk. 

Jaszozur, a, Im. y, Salamandra I. zool. (sa- 
lamandra maculosa ) zwierzę ziemnowodne ogo- 
niaste, oddychające w wieku dojrzałym samemi tyl- 
ko płucami, ze skórą gruczołowalą, brodawkowatą 
i obłym ogonem. [Jascur krasi a ty] salamandra 
maculata. 2. skóra (końska a. ośla) chropowata 
zewnątrz, podobna do skóry jaszczurki: Rękojeść 
szabli w J. oprawna. Złote obroże jaszczurem 
wykładane. Micie. Przen.: Na pachołku skóra 



JASZCZY 

zmieniła ś. w J. Sienk. 3. 2 pp. a a. u pochwa 
z takiej skóry: Skądże wam przyszło, zescie tu 
z jaszczura dobyli szabel? Słów. Kto śmie j% 
lżyć, niech szabli z jaszczuru dobywa. Słów. 4, 
choroba gardła bydła rogatego : Chorować # na J. 
<Żap. = Jaszozor, por. Ssłow. jasterL i t. d. 
Miki. 101 > 

Jaszczura, y, Im. y p. Jaszczurka: Była nie- 
gdyś jaszczurką, teraz jest jaszczura. Fred. A. 

fJaszczurcy p. Jaszczurczy. Tr»c. 

Jaszczurczę, ęcia, Im. ęta, Jaszczurze młoda ja- 
szczurka. 

Jaszczurczo przys. od Jaszczurczy: Arabki, 
patrzące na świat dziko i J. Słów. 

Jaszczurczy przym. od Jaszczurka; Jaszczurzy, 
fJaszczorczy, f Jaszczorowy, fJaszczurcy, fJa- 
szczorcy I. = a) Jad J. Skar. (= żmijowy), b) przen. 
niewdzięczny, niegodziwy, podły, nikczemny, chytry: 
Rodzaj J. Skar. Ha, języku smoczy! Serce ja- 
szczurczę! Mick. Do szczętu plemię jaszczurczę 
wygniecieni. Mick. c) zjadliwy, złośliwy, uszczypli- 
wy:^ Wzrok, język J. 2. bot.: Ziele jaszczurczę 
p. Ziejec. 

Jaszczureczka, i, Im. i p. Jaszczurka: Hola ja- 
szczureczko! ostry rozumek, ostre twe słóweczko. 
Fred. A. 

Jaszczurka, i, lin. I, f Jaszczorka, fJaszcze- 
rzyca, f Jeszczorka, f Jeszczerzyca, [Wieszczur- 

ka] I. zool. (lacerta) gad z rzędu jaszczurek. Ga- 
tunki: J. zielona a. [Jaszczura] (1. yiridis). 
J. zwyczajna a. pospolita (1. agiłis). J. 
żyworodna (1. yivipara). "Wielkie serca, Al- 
dono, są jak ule zbyt wielkie: miód ich za- 
pełnić nie może, stają ś. gniazdem jaszczurek. 
Mick. Miłość przechodzi już w pamiątelć kolor, 
w kameleona, w serdeczną jaszczurkę. Słów, 
Jak J. zamorska, zmienne mam kolory. Słów. 
Przen.: Myśli, jaszczurce, pozwala łazić po niej. 
Słów. Przen.: kobieta złośliwa, chytra, niewdzięczna, 
jadowita, żmija. 2. część zamku: J. nad ryglami 
w sztudlu ma rygle chwytać. Przyw. ślusarzy 
lubelskich 1616. 3. rodzaj działa, armaty, strzelby: 
Z dział i uośnych jaszczurek kule ich raziły. 
Tw. 4. astr. nazwa drobnego gwiazdozbioru na 
półkuli północnej nieba. Zdr. Jaszczureczka, Zgr, 
Jaszczurzysko, Jaszczura, [Jaszczurzyca]. 

Jaszczurkowaty podobny do jaszczurki: Płazy 
jaszczurkowate. 

Jaszczurnik, a, Im. i I. gniazdo jaszczurek, ko- 
piec służący za mieszkanie jaszczurkom: Kiedy 
poduszką czasem ma J., dziś wodę pije, a jutro 
ratafję. Słów. 2. f bot. p. Język. 

Jaszczurowy przym. od Jaszczur: Przy boku 
lewym wisiał mu miecz krzywy w pochwie ja- 
szczurowej. Jeż. 

Jaszczurz, a, Im. e bot. (saururus) roś. z rodzi* 
ny jaszczurzowatych. 

Jaszczurze, ęcia. Im. ęta p. Jaszczurczę. 

Jaszczurzowaty bot.: Rośliny jaszczurzowate 
I. ,(saururaceae) rodzina przyrodzona roślin kwia- 
toioych dwuliściennych. 2. p. Jaszczurzowy. 

Jaszczurzowy bot.: Rośliny jaszczurzowe a. ja- 
szczurzowate (saurureae) plemię roślin pieprzo- 
watych. 

Jaszczurzy p. Jaszczurczy: Gniazdo jaszczu- 
rze, które wylęgła krew i wilgoć lochu. Slow. 
[Jaszczurzyca, y, lra. ej p. Jaszczurka. 
Jaszczurzysko, a, lra. a p. Jaszczurka. 

1. xJa8zczy przym. od I. Jaszcz. 

2. X Jaszczy przym. od 2. Jaszcz. 



144 



JASZCZTC się 

f Jaszczyć się, y ś., ył ś. cieszyć S., z radości 
podskakiwać. < Por. Cześ. jasati — radować ś. 
Pols. hasać > 

Jaszczyk, a, Im. I, f Jaszczek I. p. Jaszcz. 2. 

skrzynia do przewożenia amunicji: Harmat wje- 
chało czterdzieści i osiem, jaszczyków więcej 
niźli drugie tyle. Mick. 3. skrzynka a. naczynie, 
top. na smar do machin: J. cynowy z przykry- 
wadkiem kwartowy. Inwentarz XVIII w. 4. [J. 
a. JastrzykJ = a) paka, pudlo, puzderko, b) [J.J 
naczynie drewniane na masło, c) [J.] imbryczek. 
<n. Jaszcz > 

[Jaszczy sko, a, Im. a] p. Jaszcz. 

Jaszmak, a, lra. i zasłona niewiast tureckich. 
<Tur. jaszmak > 

[Jaś, a, Im. e] f. p. Jasio. 2. wilk: Liska mu 
(wilkowi) gada: „Dziś ty, Jasiu, jak to mnie 
zbili?" 3. p. [Jasiek]. 

[Jasia, I, blp.J p. Jasła. 

f Jaśle, i, blp., [Jaśle] p. Jasła: Osieł, głupi 
z przyrodzenia, a wszakoż zna J., gdzie mu po- 
karm dawają. Kazania 1555 r. Wół też i osieł, 
Boga znając, do jaśli przystąpili, jakby zwie- 
rzęta rozumne. Op. Pastyrzowie, którzy u jaśli 
byli. Op. 

f Jaślice, ic, blp. p. Jasełka: Płacze dziecię 
wielmi w ciasnycn jaślicach położone. Op. 

[Jaśliczki, czek, blp.] p. Jasełka. 

Jaśłinek, nka, Im. nki bot. (soldanella) roś. z ro- 
dziny pierwiosńkowatych. <?> 

t Jaśliska, isk, blp. p. Jasła: Anioł... o półno- 
cy zwiastował Króla niebieskiego, w jaśliskach 
leżącego. Pśń. kość. 

f Jaśliszka, szek, blp. I. p. Jasła. 2. p. Ja- 
sełka: "Włożyła Go do jaśliszek. Gil. <p. Ja- 
sło 

[Jaśliwy] p. Jasny: J. dobrodziejku! Otwieraj 
ten J. nowy dóm! (o piekle). 

Jaśmin, u, Im. y, Jaźmin bot. I. a. Gielzamin, 
Gielsamin, Ozielżamin, Dzielsimin, Dzielzamin, 
X Dzielzymin, X Dźelsamina, X Dżelsemina (ja- 
śmin u m) roś. z rodziny oliwowatych a. jej kwiat. 
Gatunki: J. sani bak (j. sambac). J. wielko- 
kwiatowy (j. grandiiiorum). Gdy ustami do- 
tknie lekko lica, zda ś., że spadły kwieciste 
jaśminy. Słów. 2. J. ogrodowy, p. Jaśminek. 
<Arab. Prs. jaseraln> 

Jaśminek, nka, Im. nki, Jaźminek, Jaśminiec 

bot. (philadelphus) roś. z rodziny skalnico waty eh. 
Gatunek: J. bukietowy, daw. XCybuszni- 
kiem, dziś Jaśminem ogrodowym a. 
Dzielsirainem dzikim, Dz ielż a minera 
dzikim zwany (ph. coronarius). 

Jaśminiec, ńca, Im. ńce bot. p. Jaśminek. 

Jaśminowaty bot.: Rośliny jaśminowate a. jaź- 
minowate, jaśminowe, dzielżaminowate (jasrai- 
neae) rodzina przyrodzona roślin kwiatowych dwu- 
liściennych, uważana także za plemię rodziny oliwo- 
watych. 

Jaśminowy przyra. od Jaśmin; Jaźminowy: Ole- 
jek J. Pomada jaśminowa. Bot.: Rośliny jaśmi- 
nowe p. Jaśminowaty. 

X Jaśnia, i, lra. e, X Jaśń blask, światło, jas- 
ność, miejsce jasne, jasnota, jaw: Pokazać, wy- 
dobyć co na jaśnie ( = na światło dzienne). Na 
jaśnią towar postaw, aby go widziano. Troć. 
Nic nie jest tak skryte, aby ś. na jaśnią nie 
okazało. B. B. Księgi światu na jaśnią wydać. 
Rej. ( = na świat; opublikować). Wyjść na jaśnie. 
Na jaśniach ducha. A gdy ś. moja cnota na 



JAŚNIUCHNY 

jaśnią odkryje, dopiero będziem mierzyć póki 
było czyje. Rej. Podobnoć ś. na jaśnią sen ma- 
ra wyjawi. Rej. Góry tej strona pokryta na- 
kształt płomyków krzyczącycli jaśnią gwoździ- 
ków. Slow. Blask od czarnych warkoczy, które 
przechodząc z jaśni do ciemnoty, brały blask 
dziwny. Słów. <JAS> 

Jaśnić, i, ił jasnym czynić, rozjaśniać, wyjaśniać: 
Olejek, który jaśni i żółci włosy. Ślesz. J. ś. wy- 
stępować na jaśnie, stawać ś. jasnym, rozjaśniać ś., 
wyjaśniać ś.: Od zachodu jaśni ś. niebo. "Wam 
jaśni ś. forma na świecie. Słów. 

Jaśnie p. Jasno: = a) X Zdaje mi ś., że dość J. 
myśl moją tłumaczę. Rzew. J. powiedzieć, zrozu- 
mieć. Troć. Zabiegając dalszym nierządom, na 
które ś. J. zanosi. Przyw. cieśli krakowskich 1595. 
Bo to pewnie J. znamy. Rej. b) (W tytułach): J. 
Wielmożny. J. Oświecony. J. Pan. Niech J. Pa- 
nom Pan Bóg dopomaga. Prus. Podaj krymkę 
J. paniczowi. Prus. J. oświecony trybunał. Goł. 
J. grafie panie. Mick. [Uprasam J. cysarza. J. 
królu!]. J. zgaśnie, raosanie zostanie. Prz. 

Jaśnieć, eje, ał a. X J. ś. jasnym być, błyszczeć, 
promienieć, świecić ś., lśnić ś.: J. znaczy świecić 
jasno i w całym blasku. Kras. A. Herb Horesz- 
ków, Półkozic, jaśniał na sklepieniu. Mick. Inny 
tam księżyc srebrzysty jaśnieje. Słów. Pałac 
jaśniał tysiącem świateł. Jaśniejące szyby okien. 
W Brzeżan miasteczku, w kościele u fary jaś- 
nieje ołtarz. Słów. Jako tęcza jaśniejąca ś. 
pięknie między pięknerai obłokami. Wuj. Przen.: 
J. wdziękami, mądrością. Radość jaśnieje w je- 
go spojrzeniu ( = uśmiecha ś). Młodość i zdrowie 
jaśniały na jego twarzy (=tryskały z niej). Sła- 
wa jego jaśnieje po całym świecie a. przed ca- 
łym światem. Król Bobo w sławie jaśniał, 
w skarby opływał. Mick. J. w towarzystwach 
dowcipem (= brylować). Sprawiedliwi J. będą 
jako słońce. Skar. Wielką J. świętobliwością. 
Zał. Ten jaśnieje rozumem, a tamten urodą. 
Hul. Oko jego ciemne jaśnieje życiem i rozu- 
mem. Kórz. ( = tchnie). Promień szczęścia jaśniał 
w czarnym oku. Słów. Wzrok człowieka, jeśli 
jaśnieje wyrazem odwagi i rozumu, sprawia 
mocne wrażenie nawet na dzikich zwierzętach. 
Mick. Śmiech ten jaśnieje jako kwiaty z płótna. 
Słów. Jaśnieje przepych pański , naddziadów 
wspaniałość. Malcz. Jaśniała wdzięki królewska 
dziewica. Niem. Każda piękność młodzieńczemu 
oku jak duch senny jaśniała w marzenia obło- 
ku. Mick. Na świętym dziejopisa jaśniejąc urzę- 
dzie, wskazujesz nam, co było, co jest i co bę- 
dzie. Mick. <JAS> 

Jaśnielica, y, Im. e bot. (sprengelia) roś. z ro- 
dziny nastroszowatych. <?> 

Jaśniewielmożność, i, Im. i, X Jasna wielmoż- 
ność tytuł jaśnie wielmożnego: Gdy ś. zjawił rze- 
telny klejnot jaśniewielmożności w takich Nos- 
kowicach, gruchnęło to po Skalbinierskiej ziemi. 
Dyg. < Jaśnie -f- Wielraożność> 

[Jaśnik, a, Im. i] ligustr. <?> 

[Jaśnisty] p. Jasny : A gdzie twoja, jaśnista 
jest zbroja? Żeby cię gromy jaśniste! J. dobro- 
dzieju! 

Jaśniuchno przys. od Jaśniuchny: Wszystkie 
panny J., moja Kasia bieluchno. 

Jaśniuchny, Jaśniuśki, Jaśniusieńkl, Jaśniusć, 
Jaśniutki, [Jasneńki], Jaśniutenki, Jaśniusieniecz- 
ki, Jaśniutenieczki, X JaśniuczJ bardzo jasny, zu- 
pełnie jasny. <JAS> 



Tom II. 



145 



10 



JASN1UCZKI 

XJaśniuozki p. Jaśniuchny: Wino przetoczo- 
ne podstoi ś., iż będzie jaśniuezkie. Trzyc. 

Jaśniusi p. Jaśniuchny. 

Jaśniusienieczki p. Jaśniuchny. 

Jaśniusienieozko przys. od Jaśniusienieczki. 

Jaśniusieńki p. Jaśniuchny. 

Jaśniusieńko przys. od Jaśniusieńki. 

Jaśniusio przys. od Jaśniusi. 

Jaśniuśki p. Jaśniuchny. 

Jaśniuśko przys. od Jaśniuśki. 

Jaśniutenieczki p. Jaśniuchny. 

Jaśniutenieczko przys. od Jaśniutenieczki. 

Jaśniuteńki p Jaśniuchny. 

Jaśniuteńko przys. od Jaśniuteńki. 

Jaśniutki p. Jaśniuchny: Noc jaśniutka, tysią- 
ce gwiazd na arabie. <JAS> 

Jaśniutko przys. od Jaśniutki. 

XJaśń, i, Im. e p. Jaśnia: Wiarą wzbudźcie 
je w J.; skrzydłem woli świętej wznieście je 
w górę. <JAS> 

Jata, y, Im. y I. f jakiekolwiek schronienie od 
powietrza, chatka, chałupka, budka, szałas, chłodnik, 
przystawka, komórka, szopa, namiot: Warsztat cie- 
sielski, J., pod którą, robi. Mącz. Pan Jezus le- 
żał w jacie. Pśń. kość. Jatę udziałaj ku sie- 
dzeniu. Trzyc. Uczyniły Jeruzalem jako jatę, 
w której owoce kładą. Psałterz z r. 1540. 2. 
[J.J buda w polu a. w ogrodzie do pilnowania 
płodów przed złodziejami. 3. a. fKawa, f Kleta 
gór. budka, szopa, gdzie rudę składają; szałas, 
szopa, w której zbierają ś. górnicy na modlitwę 
orzed wejściem do kopalni a. po wyjściu z ko- 
palni dla odczytania listy ich obecności: Górni- 
cy, gdy rudę na wierzch wywindują, składa- 
ją ją w szopy nakryte, zwane jaty, a za drogi 
dobrej z jat przewożą ją do pieców wielkich. 
Os. J. 4. myśl. budka z gałęzi, którą sobie stawia 
ptasznik dla lepszego podejścia i rozstawienia sideł 
i sieci: J. ptasznicza. Brk. Zdr. f Jatka. <? Mo- 
że Nra. Hutte = chata> 

Jatagan, u, Im. y, Atagan krzywa szabla turecka: 
Tysiąc szabel, jataganów łyska na słońcu. Słów. 
<Tur. jatagan > 
XJatczy p. Jatkowy. 

X Mateczny p. Jatkowy: Ulica jateczna. Lit- 
kup J. 

IJaterja, i, blm. p. Jatryka. <Gr. iatreia = 
leczenie > 

Jatka, i, Im. i I. fp. Jata: Uczyniwszy z zie- 
lonego gałęzią jatkę małą, tak, iżby ją mogli 
na sobie nosić, pod nią ś. zakryć. Trzyc. Jatkę 
sobie rogoża pokrytą "uczyniwszy, w niej się 
ode dżdżu i upalenia bronił. Skar. J. przy 
winnicy. Skar. 2. jeden z szeregu kramów, stra- 
ganów, w których sprzedają żywność, a szczeg. 
mięso; takii krain szeweki: Mamy do ma ten do- 
statek, że ś. obejdzie bez jatek. Kochan. Jatki 
rybne, szewekie, mięsne. Jatki chlebne, gar- 
barskie, jarzynne, rzeźnicze. Podcz. Wadzą ś., 
jak w jatkach. Prz. Przen.: Wydał ś. na 
jatki. Prz. (= naraził ś. na ludzką obmoioę). 
Wstyd wydała na jatki. Min. (= straciła wstyd). 
Trafimy się u jatek. Prz. ( = jeszcze się w ży- 
ciu spotkamy, dam ci nauczkę). 3. rzeźnia, by- 
dhbójnia, szlachtuz: Owcom, które wiodą do 
jatek. Psałterz z r. 1540. 4. przen. rzez: Dać a. 
wydać żołnierzy na jatki. Hetman, od posiłków 

opuszczony, prawie na mięsne jatki wydany 

był. Biel. M. Dużo bitew widziałem, ale takich 

jatek nigdy w życiu nie widziałem jeszcze. 

Małe wojsko będzie tylko na jatki wystawione. 



JAW 

Moehn. Na toż to matkom dzieci swe hodować, 
aby z nich były kiedyś takie jatki? SłQW. 5. 
zł. dom nierządu. <p. Jata> 

Jatkowe, ego, blm. opłata od jatek. Wej. 
Jatkowy, x Jatczy, X Jateczny przym. od Jat- 
ka: Rzeźnik J. (=nie sklepowy, nie wędliniarz). 
Bydło, mięso jatkowe. 

X Jatnik, a, Im. cy I. ten, co robi jaty : (J.), 
który umie jaty i letnie siedzenie w ogrodach 
przyprawiać. Mącz. 2. mieszkaniec jaty. 

X Jato, a, Im. a stado. Miki. <?> 

| Jałówka, i, Im. i] p. Jątrew. 

|Jatro, a, lra. a] pryszczyk. <Por. Cześ. jatra 
blp. = wątroba > 

X Jatrochemiczny przym. od Jatrochemja. 

X Jatrochemja, i, blm. chem. ehemja średnio- 
wieczna, zastosowana do sztuki lekarskiej. <Now. 
z Gr. iatrós = lekarz -f-Ohemja> 

X Jatrofizyczny przym. od Jatrofizyka. 

X Jatrofizyka, i, blm. fizyka zastosowana do 
sztuki lekarskiej. <Now. z Gr. iatrós = lekarz-f- 
Fizyka> 

X Jatroliptyczny przym. od Jatroliptyka. 

X Jatroliptyka, i, blm. sztuka namaszczania, 
smarowania lekarskiego. <Now. z Gr. iatrós - 
lekarz -f- aleiptes = namaszczający > 

X Jatromancja, i, blm. wróżenie lekarskie. Sł. 
wil. <Gr. iatromantefa> 

X Jatromatematyczny przym. od Jatromate- 
tyka. 

X Jatromatematyk, a, lra. cy znawca jatroma- 
tematyki, biegły io niej. <Now. z Gr. iatrós = 
lekarz -f- Matematyk > 

X Jatromatematyka, i, blm., X Jatromechanika 
zastosoioanie matematyczno- mechanicznych zasad do 
sztuki lekarskiej. <Now. z Gr. iatrós = lekarz -|- 
Matematyka> 

X Jatromechaniczny przym. od Jatromechanika. 

X Jatromechanika, i, blm. p. Jatromatematyka. 
<Now. z Gr. iatrós = lekarz + Mechanika > 

X Jatrotechniczny przym. od Jatrotechnika. 

X Jatrotechnika, i, blm. sztuka leczenia, szczeg. 
sztuka leczenia ran. <Now. z Gr. iatrotćchnes 
= lekarz > 

[Jatrówka, i, Im. ij p. Jątrew. 

! Jatryka, i, blm., IJaterja leczenie. <Gr. iat- 
rike> 

X Jaukać, a, ał wykrzykiwać: jaul jaul: Bie- 
gałem i jaukałem. Jeż. <Dźwn.> 

X Jaukanie, a, blm., czynność cz. Jaukać. 

Jaw, u, blm. a. fJaw', i (ż.) a. wia (m.), blm., 
Jawa, f Jawią I. w wyrażeniach: Na J., fna 
jawią — na światło dzienne, na świat, na widok pu- 
bliczny, na wierzch : X Lud nań, gdy na J. wy- 
szedł z pałacu, wołał, sarkając. Skar. Wyjść 
na J. -wydać ś., zostać odkrytym: Wszystkie przy- 
wary przez pewne znaki na J. wychodzą. Pilch. 
Zamilczał o reszcie, nie mogąc prawdy zmacać 
i na J. wysadzić. Mick. Raz wyszłe na J. trzeba 
kończyć przedsięwzięcie. Słów. Co więc tylko 
czuł w głębi duszy, dobyło ś. na J. Chm. Zrazu 
ś. wahał i myśli przędziwa żadnemi na J. nie 
śmiał wydać słowy. Slow. X Książka ta wyszła 
na J. dopiero po śmierci autora (-z druku). 
X Na jawie a. X na jawiu, X na jawi = a) bez 
pokrycia, pod gołym niebem, na miejscu otwartym- 
Naczynie to zakopują nie pod dachem, ale" ua 
jawie. Trzyc. Na jawiu to leży. Troć. b) otwar- 
cie, nie skrycie: Na jawie otwarta wojna. Troć. 
Już ta sprawa jest na jawiu. Troć. Już teraz 
cała jego zdrada na jawiu. L. c) a. X w J. - 



14fi 



JAW 

w rzeczywistości, rzeczywiście, istotnie: Na jawiu 
jest królem. Troe. Widziałem go w J. Sł, wil. 
(=na własne oczy, wlasnemi oczyma). 2. (fil. w psy- 
chologji) stan czuwania w przeciwstawieniu do snu; 
to, co ś. uprzytomnia w sianie czuwania; treść uświa- 
domiona w stanie czuwania: Na jawie, X na ja- 
wi, X na jawiu = nie we śnie, w rzeczywistości: 
We śnie zachodzą, te same stany psychiczne, 
co i na jawie. Czym widział, na jawie, czy mi 
ś. śniło, że wedle mej budy słońce świeciło. Kant. 
Poetom śni ś. czasem i na jawie. Kras. Gdzie 
kiedy komu ś. przyśniło to wszystko, w co pan 
baron na jawie opływa? Mick. f Sen a. sny na 
jawie —marzenia, rojenia, ułuda. Śnić na jawie = 
marzyć, roić. Ach, tak mi często o was śniło ś. 
na jawie. Mick. By na jawie widzenie miał. 
Rozmowa niektórego pielgrzyma 1549. Na twa- 
rzy rozciągnęła ś. niemoc, podobna do tej, którą, 
każdy doznał, widząc ś. z marzeń na jawie rze- 
czywistości. Krasiń. <JAW> 

[Jaw, Jawok, Jawoj, Jawtu] tu, tutaj: Cózbyś J. 
robiuła, sirotecko? Por. Haw. < Okrzyk. > 

Jawa, y, blm. p. Jaw : Odróżniać jawę od ma- 
rzeń sennych. Senże to, czy J.? Zwolna J. po- 
częła rozpraszać przywidzenia. Sienk. (—rzeczy- 
wistość). J. ma żar słońca, a sen łagodność i ci- 
szę miesiąca. Mick. 

[Jawejczeć, y, al] narzekać głośno z bólu. 
< Dźwn. > 

[Jawejczenie, a, blm.] czynność cz. Jawejczeć. 

Jawełnia, i, Im. e, Oset kosmaty bot. (andrya- 
la) roś. z rodziny złożonych. <?> 

[Jawentura, y, Im. y] awantura. <p. Awantu- 
ra > 

f Jawią, i, blm. p. Jaw: Księgi na jawią, wy- 
dawał. Gaspar Wilkowski XVI w. 

[Jawią, i, Im. ej p. Hrydnia. <Lit. jauja = 
suszarnia > 

f Jawiać się, a ś., al ś. p. Jawić: Jawią ś. na 
nim piętno, po którym łacno poznany bywa. 
Smotr. 

Jawicki, ego, Im. ccy żart. ten, co wierzy w zja- 
wianie ś.: Eh! co bo to z ciebie za dzieciuch J., 
umarłych będziesz wywoływać z grobu? Krasz. 

X Jawić, i, ii jawnym czynić, wyjawiać, ujaw- 
niać, okazywać, odkryioać: Im więcej jawisz grunt 
serca twojego, tymeś szanowniejszy. L. Bóg 
swych i w mroku jawi. L. Te rady dotąd 
taić należało, które wam teraz, cne rycer- 
stwo, jawię. Chr. X J. ś., częstot. f Jawiać ś. 
zjawiać ś,, objawiać ś., ukazywać ś., pokazywać ś., 
jawnym ś. stawać, przedstawiać ś.: Jawią ś. świecz- 
ki w nocy, odzywają, echa. Pot. Otóż jawi ś. 
głupstwo. L. Często mi ona we snach ś. jawi. SI. 
wil. Wtym dziwna mu ś. jawi postawa. Niema 
w nim (w uczuciu odmalowanym przez Mickie- 
wicza) zmysłowości, prawie bez obsłony jawią- 
cej ś. u Kochanowskiego. Chra. Rybki ś. w niej 
(w sadzawce) zaczynały J. Słów. Widmo Sal- 
mona jawiło mi ś. Słów. <JAW> 

t Jawień p. Jawny. 

X Jawienie, a, blm., czynność cz. Jawić. 

X Jawienie się, a ś., blm., czynność cz. Ja- 
wić ś. 

f Jawisko, a, Im. a zjawisko, zjawienie, obja- 
wienie, widzenie, widowisko, wizja, fenomen : Wi- 
działem te jawiska, co zwykli za cuda mieć 
lekkowierni. Przyb. Zstępowały cheruby glejta- 
mi świetnemi, ślizgając ś. jak polne jawiska po 
ziemi. Przyb. <JAW> 



Jawlotnia, i, Im. e bot. (eutaxia) roś. <?> 

Jawluda, y, Im. y bot. (tupa) roś. z rodziny 
slroiczkowatych. <?> 

Jawnie, Jawno przys. od Jawny: a) Mniej szko- 
dzi ten, co J. szkodzi. Min. J. zgrzeszył, J. też 
pokutował. Karnk. Wyznawać J. jakie zasady. 
Wystąpił przeciwko mnie J. f Gdzie ludzie J. 
chodzą albo jeżdżą, tam nikomu nie ma być 
wolno ciskać kamieniami ani strzelać. P. cheł. 
I jeszcze kocham i widzę to jawniej w sercu, 
przed śmiercią, że kocham jak dawniej. Słów. 
(^jaśniej), b) X widocznie, oczywiście: Winien J. 
tej zbrodni. Kromer z przywilejów koronnych, 
z pisarzów k temu J. przez ręce idących, wia- 
domości dochodził. Blaż. <JAW> 

X Jawnieć, eje, al lek. (o odgłosie wypukowym) 
stawać ś. czystym, głośnym, jawnym. 

Jawno p. Jawnie: J. to = wiadomo. J. to wszyst- 
kim czynimy. 

Jawnodychawkowy mający dychawki bokami 
puklerza niezasłonione: Skorupiaki jawnodychaw- 
kowe. < Jawny + Dycbawkowy > 

Jawnogrzeszenie, a, blm. p. Jawnogrzeszniotwo. 
Białob. < Jawny-}- Grzoszenie> 

Jawnogrzesznica, y, Im. e kobieta grzesząca 
jawnie, kobieta publiczna, nierządnica: J. z Ewan- 
gielji. Marja Magdalena J. < Jawny -{-Grzesz- 
nica > 

Jawnogrzeszniotwo , a, blm., Jawnogrzeszenie 

jawne popełnianie grzechów : W Polsce takie J. 
serc mu nie zjedna. Krasz. J. nawet królowi 
bezkarnie ujść nie mogło. Krasz. < Jawny -f- 
Grzesznictwo > 

Jawnogrzesznik, a, Im. cy człowiek publicznie 
grzeszący, człowiek złego prowadzenia ś., rozpust- 
nik: Licemiernik i J. Wuj. Zaż tego i jawno- 
grzesznicy nie czynią? Leop. Zaeheusz J. Skar. 
(=.celnik, publikanin). < Jawny -f- Grzesznik > 

Jawnogrzeszny publicznie^ grzeszący: Niewiasta 
jedna jawnogrzeszna. Wuj. Mędrcy zakonni ro- 
zumieli o Chrystusie, że był przyjacielem jaw- 
nogrzeszny eh. Białob. (= ludzi jawnogrzeszny ch) c 

< Jawny -j- G rzeszny > 

Jawnojarzmowy antr. (phenozygus) o wystają- 
cych kościach jarzmowych. < Jawny -{-Jarzmo- 
wy > 

Jawnokry8ta!iczny pokazujący jawne ślady lub 
zarysy kryształów: Kwarc różowy i prasera są 
jawnokrystalicznemi odmianami kwarcu. < Jaw- 
ny 4- Krystaliczny > 

Jawnokwiatowy bot.: Rośliny jawnokwiatowe = 
dział roślin, mających kwiaty i rozmnażających 
ś. przez nasiona, in. rośliny kwiatowe, na- 
sienne. < Jawny -f- Kwiatowy > 

Jawnopłciowy bot.: Rośliny jawnopłciowe (pha- 
nerogamae) = których części rodzajne męskie a. 
żeńskie, to jest pręciki a. słupki, są wyraźne. 

< Jawny -f- Płciowy > 

Jawnostka, i, Im. i bot. (nemesia) roś. z rodzi- 
ny trędownikowatych. <?> 

Jawność, i, blm. rz. od Jawny: a) J. postępo- 
wania sądowego. J. zbrodni czyni karę tym po- 
trzebniejszą, b) Xjaw: Księgi, które popisał 
a na świat a. J. wydał. Mącz. Trzeba uważać, 
które ziele na jawności ś. kocha, a które w cie- 
niu roście. Trzyc. f = pod otwartym niebem). 
<JAW> 

Jawny, f Jawień I. publicznie wiadomy, nie tajny 
nikomu, otwarty, głośny, nie tajemny, nie skryty: 
Grzesznik J. Zbrodnia jawna. Nieprzyjaciel J. 



147 






JAWOJ 

J. dozór policyjny. J. wyznawoa jakiej zasady, 
nauki. Jawna pokuta za jawne grzechy. Złość 
ukryta i jawna. Cud J. Jawna to rzecz -wiedzą to 
i baby na trecie abo w śpi talu. Kn. 2. f znajdują- 
cy i. pod gołym niebem, na otwartym powietrzu, 
na otwartej przestrzeni: Rzepa kocha ś. na roli 
jawnej, bowiem cień a niedochodzenie słońca jej 
szkodzi. Trzyc. 3. f publiczny: Droga jawna p. 
Droga. Na jawnej drodze, gdzie ś. ludzie tani 
i sam przechodzą, człowieka zabito. ^ P. cheł. 
Przylepienie pozwu na ratuszu a. na innym ja- 
kim jawnym miejscu. Groic. Swoich pobratym- 
ców spotwarzenia i w jawnej radzie gęste 
i głośne złorzeczeństwa umysłem spokojnym 
przyjmował. Pilch. (=na obradach publicznych). 
Podał swe zdanie przez druk pod J. każdego 
rozsądek. Gród. W domu tym jawne bywały 
wieczerze. L. Osoba jawna = urzędowa; urzędnik 
publiczni/: Testament czynił przy pisarzu jawnym. 
Klon. J. list jest ten, który ręką jawnego pisarza 
pisany a. pieczęcią urzędowną zapieczętowany. 
Groic. 4. f okazały, wydatny: Szyja pełna oka- 
zała, piersi jawne, ręka biała. Kochan. 5. i wy- 
raźny: Pozwolenie jawne i niejawne. Troć. 6. 
lek.: a) J. odgłos przy opukiwaniu = czysty, jasny 
(sonus clarus). b) otwarty, wyraźny (apertus). 
<JAW> 

[Jawoj] p. [JawJ. 

[Jawok] p. [JawJ. 

Jawor, u, Im. y a. Jawor, [Jabór] I. bat. = a) 
a. Platan (platanus) drzewo z rodziny jaworowa- 
tych: Pewnie mię czeka mój Filon miły pod umó- 
wionym jaworem. Karp. Gra dziecięca: J., J., 
jawoftfwe ludzie, co wy tu robicie? — Budujemy 
mosty dla pana starosty, b) p. Klon. c) [J.] p. 
Głóg. 2. p. Jaworzyna. < JAWOR, zap. z ję- 
zyków obcych; por. Nm. Ahorn, Łć\ acer> 

Jaworowaty bot.: Rośliny jaworowate (plata- 
naceae) rodzina przyrodzona roślin kwiatowych 
dwuliściennych. 

Jaworowy przym. od Jawor; [Jarowowy]: Liść", 
las J. Drzewo jaworowe ( = jawor, jaworzyna). 
Sprzęty jaworowe. Dziewczyny urządzają grę 
w kotka myszkę a. w jaworowe ludzie. Kos. 
(p. Jawor). [Jaworowe drzewa] p. Dr2ewo. 

[Jawory, ów, blp.] p. Jafer. 

Jaworznia, i, Im. e bot. (pourretia; roś. z ro- 
dziny zapylcowatych. <?> 

Jaworzyna, y, Im. y I. gaj jaworowy, miejsce za- 
rosłe jaworami: Czarnoleskie jaworzyny, dąbro- 
wy, lipniki. Pol. 2. a. Jawor drzewo jaioorowe. 

[Jawować, uje, owal] (o psie) szczekać, goniąc 
za zającem: Zaczną psy J. <Dźwn. > 

fJawowanie, a, blm.l czynność cz. Jawować. 

Jawor, oru, Im. ory p. Jawor. 

Jawrzęć, i, Im. e bot. p. Topola. < ? por. 
Jabrząb i Jarząb > 

[Jawtędy] p. Hawtędy. 

| Jawtu] p. [Jaw]. 

Jaz, u, Im. y, [Jaźj, Zastawa, [Zaiz, Aź] I. gro- 
bla zwracająca wodę na kolo młyńskie: Bić J. 
Stawiać jazy. J. górujący a. wzgórny 
( = którego korona leży nad poziomem spiętrzonej 
wody). J. iglicowy (=. z drążków pionowych). J. 
ostrogowy a. częściowy (= przegradzają- 
cy tylko część koryta). J. prostopadły i ukoś- 
ny do kierunku przepływu. J. przelewny 
a. prze wał (= przez który przelewa ś. spiętrzo- 
na woda). J. przenośny. J. ruchomy (= o 
częściach, spiętrzających wodę, ruchomych). J. sa- 
mostawny a. automatyczny ( - otwiera- 



JAZGARZ 

jacy automatycznie przepływ w razie nadmiernego 
spiętrzenia loody). J. stały (=o nieruchomych 
częściach składowych). J. upustowy (ssze sta- 
widłami). J. zatopiony ( = z koroną pod prze- 
lewającą ś. wodą). J. zwodowy (= złożony 
z klap, obracających ś. około osi poziomej). 2. płot 
przez rzekę dó wstrzymywania i łowienia ryb: Jeś- 
liby kto płynął 8 traf tą, szkutą, na czyjejby 
dziedzinie J. gwałtem wyłomił a. skaził. Wawrz. 
z Prażm. 3. narzędzie plecione z trzciny a. wikli- 
ny do chioytania ryb: J. abo siedzą jesietrza. 
St. lit. J. na węgorze. L. 4. [J.] skala wystają- 
ca na dnie potoku, powodująca spadek wody; miej- 
sce płytkie, łączące głębsze ivody. <JAZ> 

j-Jaz ja: Ale J. modlił jeśmś. Ps. flor. <JA> 

Jazc, a, Im. e] p. Jaźwiec. 

'Jazoowy] p. Jaźwcowy. 

1. Jazda, y, blm., f Jezda I. jeżdżenie, jechanie, 
droga, podróż jadąc przebyta: J. konna a. wierz- 
chem. J. koleją żelazną. J. statkiem parowym 
( = żegluga). Wiośl.: J. rakiem a. rufą. J. wstecz. 
Z Krakowa do Wieliczki dwie godziny jazdy. 
Im pierwszy raz ojczyste rzucającym gniazda, 
nie stała ś. okropną tak daleka j. Mick. Przen.: 
Pomykałem kroków, gdzie orły dróg nie wiedzą, 
kończy ś. chmur J. Micie. 2. fw szachach. = 
sunięcie, posunięcie, cug. L. 3. icojsko jezdne, 
konnica, kawalerja: J. ciężka, lekka, polska. 
Obroty jazdy. "W przerwach stanęła J., gotowa 
zerwać ś. do ataku. Czoło ku jeździe! (komenda 
wojskowa). J. narodowa: usarze, pancerni, ko- 
zacy. J. cudzoziemskiego zaciągu: arkiebuzery, 
rajtarzy, dragoni. J. ciężka = kirasjerzy. J. lek- 
ka: huzary, ułani, dragoni. Niemców pancernej 
trzy tysiące jazdy. Mick. Żart.: Służyć w jeździe, 
która wojuje szaraki. Mick. 4. X pojazd z koń- 
mi: Nie mając jazdy, bieżeli piechotą. Auszp. 
5. gór. spuszczanie a. wyciąganie szybem kibla a. 
wózka pustego a. z węglem; chodzenie po kopalni, 
spuszczanie się do niej albo wychodzenie z niej. 
<J(AZD)> 

2. Jazda gm., w. jedź!, dalej!, ruszaj!, w drogę!, 
marsz!: Poganiaj konie, J.! j. do roboty! 

[Jazda] może, podobno, jak ś. zda, jak ś. zdaje: 
Jazda Bóg da, co będzie lepi. < Jak-f-Się-f-Zda> 

Jazdoman, a, Im. i ten, co ma manję jeżdżenia. 
< Jazda Ą- Gr. manes = szalejący > 

Jazdomanja, i, blm. manja jeżdżenia. < Jazda -f- 
Manja > 

Jazdowy p. Jezdny: Machina jazdowa = przy- 
rząd, umieszczony 10 szybie, za pomocą którego 
górnicy spuszczają ś. do kopalni a. z niej wy- 
jeżdżają. 

[Jazefek, fka, Im. fkl] p. Józefek. 

[Jazerny djabeł] gatunek djabła: Klnąc roz- 
różniają kilka gatunków djabłów: jazerni, her- 
mińsey, milońscy. <Słc. jazerni dosł. = jeziorny, 
a przen. = licho> 

[Jazgar, a, Im. y] p. Jazgarz. 

Jazgarek, rka, Im. rki p. Jazgarz. Przen.: L%- 
czycanie piskorze, Kujawiacy młynarze, Dobrzy- 
niacy jazgarki. Prz. 

Jazgarkowaty podobny do jazgarka: Wzrok J. 
= wyłupiasty, bystry, latający , przeszywający, świ- 
drowaty. 

[Jazgarnik, a, Im. i] sieć na jazgarze. 

Jazgarz, a, Im. e, Jaszcz, Jażdż, [Jazgar, Jaz- 
gier, Jezgarz, Bazgier, Łyszkarz, Żydzik^Caryk] 
zool. (acerina eernua) ryba koścista eierninpro- 
mienna, piersioplelwa, okuniowata. Zdr. Jazgarek. 
<? JAZU, zap. obce> 



148 



JAZGIER 

[Jazgier] I. a, Im. y p. Jazgarz. 2. gru, Im. 
gry roś. lirodawnik. Zdr. [Jazgierek], 

fJazgierek, rka, Im. rki] p. Jazgier. 

[Jazgot, u, Im. y, Jaskot] glos przeraźliwy, 
przykry dla ucha, krzyk, hałas, harmider; cieiki 
pisk, wrzask, szczekanie; szwargot, rjwara, żargon: 
J. ptactwa. Dzieei robią, J. <Dźwn.> 

[Jazgotać, oe, tał, Jaskotać] krzyczeć, hałaso- 
wać; wrzeszczeć, mówić cienkim głosem, piszczeć, 
szczekać, szwargotać, mamrotać. 

[Jazgotanie, a, blm.] czynność cz. Jazgotać. 

[Jazgotliwy] kłótliwy, opryskliwy. 

Jazgrza, y, Im. e, Kakt gwiazda, Gwiazda bot. 
(echinocactufi) roś. z rodziny opuncjowalych. <?> 

[Jazia, i, Im. e] rodzaj żmii mitycznej: J. ma 
dwanaście głów. <Ukr. jazia =jędza> 

Jazica, y, Im. e p. Jaź. 

[Jazik, a, Im. i] p. Jaź. 

Jazowy przyra. od Jaz: J. pożytek. 

[Jazówki, wek, blp.] rodzaj gruszek. <?> 

Jaź, a, Im. e, Jazioa, fJaźwien, [Jaiwica, Ja- 
zik] zool. (idus jeses) ryba członkopromienna, 
otwartopęcherzowa, brzuchopłetwa, karpiowata. <? 
JAŹ, por. Srb. jaz, Cześ. jez, Lit. ćsze; Miki. 
102, zap. obce> 

[Jaź, a m. a. i ż., Im. ej p. Jaz: A ówże J. 
pod Majakiem, to jest piwegroda drewniana, 
przez rybaków troskliwie strzeżona. Roi. Wysy 
młyna na jazi zajaziło ś. rybami. 

Jaździk, a, Im. i p. Jażdż. 

Jaźmin, u, Im. y bot. p. Jaśmin. 

Jaźminek, nku, Im. nki bot. p. Jaśminek. 

Jaźminowaty bot. p. Jaśminowaty. 

Jaźminowy bot. p. Jaśminowy. 

Jaźń, i, lin. e, Ja fil. osoba duchowa, podmiot 
a. osobowość świadoma siebie jako istota nieroz- 
dzielna, stale ta sama i będąca podstawą zmiennych 
zjawisk świadomości; konkre'ny podmiot a. osobnik 
duchowy rozważany jako stałe ognisko świadomego 
życia psychicznego , doświadczenia wewnętrznego, 
i w tym charakterze przeciwstawiający ś. doświad- 
czeniu zewnętrznemu a. nie -ja: Ze zniesieniem 
jaźni zniknęłaby wszelka jedność życia ducho 
wego. Psychologja doświadczalna zaprzecza sta- 
łości i jedności jaźni. Punktem wyjścia filozofji 
Fichtego (starszego) jest pojęcie czystej jaźni, 
rozważanej w oderwaniu od wszelkich pierwiast- 
ków doświadczalnych. Zamykał ś. w jaźni swo- 
jej. Chm. Por. Osobowość, Podmiot, Samowiedza. 
Przeć. Nie-ja. <JA> 

Jaźwa, y, Im. y myśl. nora borsuka. 

Jaźwcowy [Jaźwiecowy, Jazoowy, Jaźwi, Jaź wio - 
wy] przyra. od Jaźwieo: [Jaźwcowe sadło a. 
tłuszcz J.] = lek ludowy. 

[Jaźwi] p. Jaź we owy. 

[Jaźwica, y, lin. e] zool. I. p. Jaź. 2. p Cier- 
nfk. 

Jaźwiec, wca, Im. wce, [Jadźwiez] I. a. [Jasc, 
Jazc, Jopsc] zool. (nieles taxus) zwierzę drapieżne 
z rodziny kun, in. borsuk, myśl. n o r. 2. [J.] 
bobak, świstak. <JAZ(W)> 

[Jaźwiecowy] p. Jaźwcowy. 

t Jaźwień, a, Im. e zool. p. Jaź. 

[Jaźwiowy] p. Jaźwcowy. 

1. [Jaź] przys. p. I. Aż. 

2. [Jaż] sp. p. 2. Aż. 

Jaźdź, a, lin. e p. Jazgarz. Zdr. Jaździk. 

1. [Jaże] przys. p. i. Aż. 

2. [Jaże] sp. p. 2. Aż. 
[Jażyna, y, Im. y] p. Jeżyna. 

{Jąołi, 41, Im. y] much: J. tabaki. <p. Węch> 



JĄDKU 

[Jąohać, a, ał] niuchaó t zażywał: J. tabakę. 
<p. Wąchać > 

IJąchanie, a, blm.] czynność cz. Jąchać. 

[Jącmiej, a, Im. e] p. Jęczmień. 

[Jączmleń, a. Im. e] p. Jęczmień. 

Jąć, imię, jął, nied. Imać, f Imować I. Xująó, 
pojmać, chwycić, schwytać, złapać, ułapić: Chcieli go 
poimać, ale nikt go nie jął. Sekl. (-nie tknął). 
f Z męki ciężkiej dusze jęte tyś mocnie wybawiła. 
Pśń. kość. fTatn (Jezus) jęt potym w ogrodzie. 
Pśń. kość. Uczynili radę, jakoby jęli miłego Jezu- 
sa. Op. Imeież go. Op. Zaczął prośby nowe, jak do 
pacierzy jął ręce układać. Słów. Jęliśmy umierać 
w szańcach. Krasiń. [Jął go strach) -zdjął. 2. 
X kogo, czego p. niżej. 3. zacząć, wziąć, począć: 
Głośno jęła wołać. Wys. Oskarżony ja,ł ś. sprawo- 
wać. Warg. Jęła też myśleć, co to widzenie zna- 
czyło. Wys. Oszpecony chorobą jął melankoli- 
czeó. Ocz. Dopieroż jął opowiadać, co widział. 
Późniei jęły padać obfite deszcze. Gdy z Rymwi- 
dem jęli kłaść na łoże ciało, umknąłem. Miek. J. 
Ś. La. X J. kogo, czego =-ująć, ująć ś., wziąć, cze- 
pić ś., chwycić ś., złapać ś., uczepić ś.: Jąwszy ś., 
kołem tańcowały. Szymon. Mocno ś. łopaty i mo- 
tyki J. Kłok. (uwziąć ś. za nią). [Imaj ś. jeno 
takich, co uściwością żyją. Jedzie młody, serce 
ś. go ima]. Jęli ś. rzeczy poważnych pisać ję- 
zykiem polskim. Górn. Nie lisy, nie zające sa- 
me, ale ś. jął chart ten też samego wilka. Pot. 
Siekiera nie chce ś. J. sęku. Pot. Atrament ten 
nie ima ś. papieru. Pilnik nie ima ś. hartownej 
stali ( = nie bierze jej). Czegóż h. chwycić, jakie- 
go ś. J. sposobu? Tak ś. go to imię, jak groch 
ściany. Prz. (= przystanie do niego). Kogo ś. raz 
nieszczęście imię, niełacno mu ś. wywinie. Prz. 
Muszą być skromni, zgodni, zaniechać sporów, 
ale J. ś. pracy. Cbm. Książę zatym spuścił nie- 
co z onych pierwszych srogości, jął ś. pochleb- 
stwa. Mick. Wszystko tęczą; lecz czego ś. imiesz 
— błotem. Słów. 2. fza kogo, za co = ująć ś., 
wstawić ś., upomnieć ś., nied. obstawać za kim, za 
czym: Rzecz ta królowi wdzięczna była, i chci- 
wie ś. za nią jął. Paszk. Naryraunt obesłał bra- 
cią młodszą, skarżąc ś. na Dowinonta, prosząc, 
aby ś. jęli za krzywdę jego. Biel. M. 3. X Imać 
ś. czego - dochodzić czego prawnie. <JM> 

Jądereczko, a, Im. a p. Jądro. 

Jąderko, a, Im. a I. p. Jądro. 2. anat. = a) 
f w Im. p. Przyjądrze. b) fJąderka niewieście 
p. Jajnik. 3. hist. (nucleolus) drobne ciałko ziar- 
niste w jądrze komórki. 

X Jądrko, a, Im. a p. Jądro. 

Jądro, a, Im. a I. jędrne ciałko kulkowate, znaj- 
dujące ś. w łupinie, ziarno: J. orzechowe, migda- 
łowe. Chcesz uznać dobre J., orzech przegryź; 
przez skorupę nie ujrzysz. Petr. To są konie 
jak J. L. (=jak orzech, jędrne, dzielne, tęgie). 2. 
ziarno owocu, znajdujące ś. w pestce; pestka: J. 
jabłka, gruszki, winogrona, śliwki, wiśni. 3. 
wnętrze, środek: [Pańska czeladź bardzo mądra, 
nie je" chleba, ino jądra] ,(?). Długim pasem swych 
osad Uliryk okryli i Śródoziemu J. osaczyli. 
Wor. Któż zbadał puszcz litewskich prze- 
pastne krainy, aż do samego środka, do ją- 
dra gęstwiny? Mick. 4. f skorupa, łupina, po- 
włoka: Przykazał wodom stanąć jakoby w ją- 
drze. Ps. 1540. 5. przen. istota rzeczy, esen- 
cja, sama rzecz, treść, grunt: Uczonych zachę- 
cać, aby szukali w rzeczach jądra. Górn. 
Z ziarnka piasku dojść można do obrotu słońca, 



naciekając ś. w rzeczy wydarzonej jądrze. Słów. 
3. anat, = a) narząd w USirOjii tńę.<kim ) wytwa- 



149 



JĄDROWIK 

rzający nasienie: Jądra męskie, jaja, [jajca, 
męderały, nyry], frauda, f mada, fpa- 
dołek, f stroje męskie, f świadki natu- 
ry męskiej, b) f Jądra białogłowskie p. Jaj- 
nik, e) Jądra w mózgu =garbki tylne wzgórka 
cziooraczego. 7. astr.: J. słońca, ziemi, komety = 
część wewnętrzna (p. Kometa). 8. hist. = a) (nuc- 
leus) ciałko pęcherzykowate wewnątrz komórki 
zwierzęcej a. roślinnej, b) Jądra kostne (nuclei 
ossei s. puncta ossificationis) miejsca, od których 
rozpoczyna ś. kostnienie chrząstek u płodu i nie- 
mowlęoia. 9. hut. p. Karń. Zdr. Jąderko, X Jądrko, 
Jądereczko. <JĘDR> 

fjądrownik, a, Im. i anat. p. Moszna. 

Jądrowo przys. od Jądrowy, jak jądro: Prag- 
nąłbym, by ś\ nieco roztopiły wszerz, nie zaś 
tak J. ześrodkowały ś. same w sobie i dla sie- 
bie. Krasz. 

Jądrowód, odu, Im. ody anat. (gubernaculum 
testis) twór włóknisty, łączący koniec dolny jądra 
z mosznami, kierownik jądra. < Jądro -j- WIOD> 

Jądrowy przym. od Jądro: a) Przyrostkowe 
głoski często ś. stają jądrowemi. Lei. b) do ją- 
der męskich ściągający ś.: Muskuł J., f myszka 
kryjąca jądrowa, mięsień podnoszący jądro (mus- 
culus ^remaster) (p. Dźwigacz). f Worek J. p. 
Moszna. Guz J. p. Guz. c) do jądra komórki ścią- 
gający ś. (nuelearis): Treść a. zawartość jądrowa. 

Jądrzewo, a, Im. a bot. (gastonia) roś. z rodzi- 
ny dzięgławowaiych. <?> 

[Jądrzny] p. Jędrny. 

Jądrzyn, u, Im. y bot. (acioa) roś. z rodziny 
różowatych. <?> 

Jądrzysty, Jędrzysty, Jędrnisty I. o wielkich 
jądrach. 2. pełen jąder. 3. hist. zawierający 
w sobie jądro: Komórka jądrzysta (=komórka 
z jądrem). 

Jąkaoz, a, Im. e p. Jąkała. <JĘK> 

Jąkać, a, ał i J. ś. p. Jąknąć. 

[Jąkajła, y, Im. y] p. Jąkała, 

[Jąkajło, a, Im. a] p. Jąkała. 

JąKalska, kiej, Im. kie forma ż. od Jąkalski. 

Jąkalski, ego. Im. scy p. Jąkała. 

Jąkalstwo, a, blm. właściwość jąkały, jąkanie ś., 
jąkliwość. 

Jąkała, y, Im. y ra., Jąkacz, Jąkalski, [Jąkajła, 
Jąkajło], x Jękacz, x Jękała, X Jękot ten, co ś. 
jąka; blekot, momot: Często s. zaciął jakoby J., 
chociaż go myśl szczęśliwa właśnie w język 
żgała. L. <JĘK> 

Jąkanie, a, blm., czynność cz. Jąkać. 

Jąkanie się, a ś. f blm., czynność cz. Jąkać ś. 

Jąkawy p. Jąkliwy. 

Jąkliwość, i, blm. rz. od Jąkliwy, jąkanie ś. t 
jąkalstwo. 

Jąkliwy, Jąkawy jąkający ś., zająkujący i., za- 
jąkliwy: Człowiek J. (^jąkała). 

Jąknąć, nie, nął, [Jiknąćj, nied. Jąkać co = zaci- 
nając ś., powiedzieć, niewyraźnie wymówić, bąknąć, 
wykrztusić: J. komplement, przyrzeczenie, lekcję. 
Któryż z was i jednym słowem choć jąknął, 
oznajmując o tym narodowi? Smotr. (= pisnął). 
To dziecię zaczyna jąkać wyrazy. Jąkał niezro- 
zumiale ze strachu. W żalach, które tak mocno 
zraniona pierś jąka, że nie jesteś zbrodniarzem, 
odkrywam dowody. Mick. Ani bąknął, ani jąknął. 
Prz. (-ani słówka nie pisnął). J. ś. i nied. f Jękać 
Ś. (zwykle nied.) zaciąć ś. w mowie, zająknąć ś., 
nied. blekotać, momotać: Tak ś. jąka, że go trudno 
zrozumieć. Lękał ś., by nie został pośmiewiska 
celem i jąkał ś. jak żaczek przed nauczycielem. 
Mick. <JĘK> 



JECEMifiNIE 

Jąknięcie, a, blm., czynność cz. Jąknąć. 

I Japa, y, Im. y] kiszka nadziewana kaszą, kiszka 
kaszana. Por. Wąp. <Nm. Wampe = brzuch> 

Jatka, i, Im. i I. cieś. p. Rozpora. 2. zool. p. 
Jętka. <JM> 

f Jątrew, trwi, Im. trwie, [Jatówka] bratowa. 
Zdr. fjątrewka, fjątrzewka, [Jatrówka]. 
<JĄTR> 

fjątrewka, i, Im. i p. Jątrew. Chwal. 

Jątrzenie, a, blm., czynność cz. Jątrzyć. 
<JETR> 

Jątrzenie się , a ś., blm., czynność cz. Ją- 
trzyć ś. 

fjątrzewka, i, Im. i p. Jątrew. 

Jątrznica, y, Im. e, [Jętrznica] I. kiszka do je- 
dzenia , nadziewana krwią i tłuszczem. 2. [J.] 
wrzód. 3. anat. p. Okrążnica. 4. bot. p. Melo- 
nowiec. Zdr. Jątrzniczka. 

Jątrznicowy przym. od Jątrznica; okrąinicowy. 

Jątrzniczka, i, Im. i p. Jątrznica. 

Jątrznik, a, Im. i I. powód do jątrzenia ś.: Do- 
starczał coraz więcej jątrzników gniewowi Wi- 
toldowerau. Krasz. 2. X lek. = a) (fonticulus) 
wrzód sztucznie utworzony i utrzymywany, ! a p e r- 
tura. J. powiek (furunculus palpebrarum). 
<JĘTR> 

X Jątrznikowy przym. od Jątrznik. 

Jątrzny I. ropisty, wrzodziejący. 2. pochodzący 
od jątrzenia: Ból J. L. 

Jątrzyoiel, a, Im. e ten, co jątrzy. 

Jątrzycielka, i, Im. i forma ż. od Jątrzyciel. 

Jątrzyć, y, ył, [Jitrzyć] I. drażnić, rozdrażniać, 
zaogniać, zaostrzać, irytować; srożyć, sierdzić: Sam 
król popędliwością jątrzy naród. Fel. Tęgie napo- 
je jątrzą podagrę. J. chorobę. J. rany podgojone. 
Mowa ta jątrzy tylko niezadowolone umysły. 
Przestań J. i tak mocno zranione me serce. 2. 
lek. (exulcerare) podtrzymywać ropienie, owrzo- 
dzać, xjadzić, Ignoić: Środki jątrzące = 
owrzodzające. Krosty jątrzące, p. Niesztowice. 
J. Ś. I. srożyć ś., bytować ś., rozpalać ś., sierdzić 
ś.: Uhaysły zaczynają ś. J. 2. [J. ś.] tlić ś. 3. 
lek. ropieć, wrzodzieć, jadzić ś., Ignoić ś. <JĘTR> 

[Je!] w. I. et, eh!, et!, at!: Pytali sie,' kiela 
grzybów nazbićrała. — Je! nie duzok nazbićrała. 
Je, cobyś ta robił! Kaześeie byli? — Je byłam 
zimniaków kopać. 2. otóż, hejże, do licha!: Je 
moja bratowo, nie bądźze takowa. Jećby to 
dobrze było, boby nas to wspomogło. Ną je chy- 
ba jako? (=jukże inaczej, a więc jakie inaczej?). 
3. a. [J.!] wołanie na konia, aby ruszył z miejsca, 
wio! 4. naśladowanie głosu barana: A jakżeś 
krzyczał, koźle - baranie? — Je inek je, je mek 
je, wielmożny panie. 5, a. [Jeje !, Jejku!, jej- 
ku!, Jencie!, Jeńki!, Jenku!, Jejn!, Jeny!, Jere!, 
Jerum!, jerum !] jej!, Jezusie!, o Jezu, Jezu! 
biada!, gwałtu!, rety!: Jak mię tam wezmą łupić, 
to je je, Maryjo! < W części Okrzyk., a w czę- 
ści z imienia Jezus> 

Jebać, bie a. X ba, bał kogo gm. I. a. J. ś. 

z kim -coire: Jebał cię pies! (rodzaj przekleń- 
stwa). 2. łajać, wymyślać, besztać. 3. bić. 
<JRB> 

Jebanie, a, blm., czynność cz. Jebać. 

Jebliwość, i, blm. rz. od Jebliwy. 

Jebliwy rub. chciwy na stosunki płciowe, lubież- 
ny, namiętni), pożądliwy. 

f Jebłecznik, a, Im. i p. Jabłecznik. 

[Jebłko, a, Im. a] p. Jabłko. 

Jebur, a, Im. y ten, co dobrze jebie. 

| Jecemienie, a, Im. a] p. Jęczmień. 



150 



JECHAĆ 

Jechać, jedzie, jechał, fJachać, fJać, [Jachać; 
lp. 1 os. jecham, 3 os. jadzie, Im. 1 os. jadzie- 
my, jademy, 2 os. jechacie; jachal, jał, jat, Im. 
jachaii, jali, jęli; im. jechany, jachany, jany; tryb 

rozk. lp. 2 os. jadź, jejdze, jechaj; lpd. 1 os. 
jadźma, 2 os. jechajta, Im. 1 os. jadźmy, 2 os. 
jechajcie], częstot. Jeździć, f Jeżdżąc, f Jeidziwać, 
[Jeżdżąc, Jiżdźać, Jeidziwać, Jezdzywać, Jezdzo- 
wać] I. odbywać drogę nie piechotą: J. konno a. 
wierzchem, powozem, wozem, statkiem, pocztą, 
X furmanem; lądem, wodą, morzem a. przez morze, 
polem, lasami a. przez pola, przez lasy. Jadę 
do Rzymu, do Włoch, za granicę = wyjeżdżam, 
odjeżdżam. Jadę! ( — wyjeżdżam, nie zostaję). J. na 
wojnę, w drogę, w poselstwie, na polowanie. 
Posłem jest, do Krymu jedzie. Slow. J. na 
wilka, na dzika. Kto jedzie na niedźwiedzia, 
niech sobie łóżko gotuje, a kto na wieprza, 
grób. Prz. J. stępo, galopem, kłusem, luzem. J. 
z kim razem. J. dniem i nocą. J. rzemiennym 
dyszlem. Kto smaruje, ten jedzie. Prz. (-kto 
daje łapówki, temu ś. udaje). J. przez co = prze- 
jeżdżać. Zamyślał okrętem J. przez morze. Otw. 
Chory do doktora jedzie, skoro ozdrowieje, od- 
jeżdża od niego. Birk. Śląskiem kilka poczt je- 
chałem, nimem ś. dostał do Morawy. Kras. Do 
wsi zbrojny mąż jedzie. Mick. Już jedzie! 
(-nadjeżdża; zbliża ś., jadąc). Jechałem, nie wie- 
dząc gdzie, jechałem a jechałem. Oss. Dawniej 
na dwory pańskie jechał szlachcic młody. Mick. 
Wóz, dorożka jedzie. Słychać turkot, wozy ja- 
dą drogą. Mick. ( = nadjeżdżają). Nawet wozy, 
w które już składać zaczęto kopę żyta, niepeł- 
ne jadą do stodoły. Mick. Łoskot, z którym 
zwykle jadą sanie ogromne, liczne — tak zwaną 
szlichtadą. Słów. Przen.: Ja dalej jadę z tym 
poematem, powieścią czy bajką. Słów. J. na kim = 
gnać go przed sobą: Mały rycerz jechał dalej na 
rajtarach. Sienk. Przen.: Jak zaczął skrobać sta- 
rą miotłą po podłodze, to aż nam po nerwach 
jechało. Bał. ( — szło, przechodziło). [Trzęsiona 
rutecka, kiej z państwem młodćm do kościoła 
jechana. Jedzies nie jadący, a mnie ocka bolą 
na cie patrzający. J. do sprawunków (-po spra- 
wunki). Wilk końmi jedzie (=powozi). Jedź na 
syje! (-jedz na złamanie karku, jedź" do licha). 
Nima pana w doma, jechał (= pojechał) do To- 
runia. J. na plecach (—być wynoszonym na cmen- 
tarz) (o nieboszczyku). Do gęsi jechać p. Gęś]. 
Komu ty jedziesz? jak mówią Żmudzini. Słów. 
Komu ty jedziesz? Jadę księżycowi, aby się 
w konia przeglądał kopytach. Słów. 2. X na 
kogo = iść, wyruszać: Jechali na Francuza. L. 
3. f przen.: J. na kogo, na co = nastawać, po- 
wstawać, bić, nacierać: Wszyscy na mię jadą, 
kraezą, jak wróble na sówkę na mię biją. 
Kn. Świadectwem tyra na nas jedzie. Zigr. 
W sprośnej swej nadętości jedzie tak hardzie 
na mnie. Ryb. Pan Bóg na rozkosz jedzie i zło- 
ści nierad widzi. Glicz. 3. f przen.: J. na co = 
godzić, nastawać, dybać, mierzyć: Wiem ja, co ś. 
święci, widzę, na co on jedzie. Troć. (= do cze- 
go zmierza, dąży). Bodaj sam zginął, kto na 
gardło jedzie czyje. Szymon. Z dobytą mu sza- 
blą śraiele jedzie w oczy. P. Koch. 4. X J. na 
kogo pieniędzmi, obietnicami zzkusić go. Troć. 5. 
X J. po stawkę w grze = grać na stawkę. Troć. 
Posuwać, suwać, stawiać: Stawia szachy, sam ma 
pierwszą jazdę, podnosi rękę, bierze palcami za 
szach, jedzie nim, gdzie trzeba. L. 6. f przen.: 
J. swoją głową = rządzić ś. własnym rozumem: 
Każdy swoją jedzie głową i własne swoje ma 



JEDEN 

niezgodności i zazdrości. Troć. 7. rub.: Jechał 
cię (a. go, was, Ich) sęk, sześć, pien ( ~ jebał) = 
niech cię tam, mniejsza o ciebie, pal cię djabli. 8. 
gór. chodzić w kopalni, czołgać L po chodnikach, 
schodzić i wychodzić z kopalni szybami, spuszczać 
ś. na linie. 9. a. Okrywać, Podawać myśl. (o 
ptakach) latać. Jedzie ś. nieos. = a) idzie droga, 
jadą, jeżdżą: Z Berlina do Warszawy jedzie ś. 
na Kalisz. Którędy tu jedzie ś. do Warszawy? 
Tędy ś. nie jedzie, b) jechać, jest jazda: Po 
gładkiej drodze dobrze ś. jedzie. <J(ECH)> 

Jechamek, mka, Im. mki p. Jachemek. 

Jechaniej a, blra., czynność cz. Jechać, jazda. 

[Jechunder] przyśpiew: Z tamtej strony jezio- 
ra J. mach cumber. < Okrzyk. > 

Jechus, a, Im. y a owie zł. djabeł. <?> 

[Jec kiec] przyśpiew: Ja sobić wdowula, j& so- 
bić jec kiec. Por. Hec kiec. < Okrzyk. > 

[Jecmiej, a, Im. e] p. Jęczmień. 

[Jecy, f Jeńcy, Jedki] I. a. [Jedliwy] wiele 
i wszystko jedzący, obżarty, żarłoczny. 2. przyjemny 
do jedzenia, smaczny, smakowity, apetyczny, posilny: 
Siano jćce dla bydła. <JAD> 

Jęczmienisko, a, Im. a] p. Jęczmienisko. 

Jeczmieńczysko, a, Im. a] p. Jęczmienisko. 

Jeczmyk, a, Im. ij p. Jęczmień. 

Jeda, y, Im. y] gardziel, przełyk pokarmowy : 
Wzion go za jćde. Zdr. [Jedka, Idka, Itkal. 
<JAD> 

Jedąn] p. Jeden. 

Jedbab, biu, im. bie] p. Jedwab. 

Jedbabny] p. Jedwabny. 

f Jedbaw, wiu, Im. wie], [Jedbaw] p. Jedwab. 

f Jedbawny, [Jedbawnyj p. Jedwabny. 

fJedejnaćcie p. Jedenaście. 

Jeden, dna, dno, Im. dni, dne, f Jany, [Jaden, 
Jedąn, Jedyn, ż. jena, jadna, jana, ni. jedne, jeno 
(we wszystkich pp. oprócz I-go traci d)] \ % -l; 
(jeden) raz; nie więcej, niż jeden: J., dwa, trzy. 
J. a J. jest dwa. Nie naliczywszy jednego, nie 
będziesz miał dwojga abo dziesięciu. Prz. Pracz- 
ka liczyła chustki: jedna, dwie, trzy... Liczyć 
od jednego do dziesięciu. Liczyć po jednemu, 
po dwa, po trzy. Po jednym tak uciekli wszyscy 
ze dworu. Mick. J. z dwuch. Jedno z dwojga: 
alboś głupi, albo udajesz głupiego. Jedną nogą 
stoisz w^ grobie. Wymówił to jednym tchem. 
Zmienił ś. w jednej chwili do niepoznania. Jed- 
nym zamachem a. od jednego zamachu ściął 
dwie głowy. Liczba jeden miana była za po- 
czątek wszystkich rzeczy. Boh. J. Bóg jest J. we 
trzech osobach. Tenże Krystus, jednym będąc, 
nigdy ś. nie dwoi. Wiśn. Jedna jaskółka nie 
czyni lata, nie czyni miasta jedna chata. Prz. 
J. dzień wiele odmieni; jedna godzina siła spra- 
wi. Prz. Lepsze jedno dziś, niż dwoje jutro. Rej. 
Wypijmy jeszcze po jednym a. po jednemu. J. 
z waszych biec musi za Olgierdem ku Rusi. Mick. 
J. mądry stoi za dziesięć głupich. Prz. Jedna 
nędza nie dokuczy. Prz. Snadniej dojść sprawy 
z jednym, niżeli z dwoma. Kłok. Powstali wszys- 
cy, jak. J. mąż. (Rada) odezwała ś. nagle w J. 
głos: „Żyj, tchórzu!" Mick. Widziałem lud mój, 
co jak J. człowiek, o! nie, jak J. trup leżał na 
polu. Słów. f Co ludzi na pogrzebie '}%] było, 
nie był ten J., któryby z sucherai oczyma wyszedł. 
Górn. ( = ani jeden taki). Dobrze o jednym ogniu 
dwie pieczenie upiec. Oss. Nie za J. dzień Kra- 
ków zbudowano. Prz. Na jednej nodze = a) co 
tchu, io te pędy: Leć mi na jednej nodze i w tej 
chwiii wracaj, b) f z łatwością, śpiewając: Paao- 



151 



JEDENAÓCIE 

wie, mogąc i na jednej nodze, jak mówią, rzecz 
jaką, odprawić, przecie dzień ua dzień odkłada- 
ją. Bud. B. Nie jednemu P. Bóg- wszystko dał, ale 
wszystkim wszystko. Prz. Jednym słowem -krót- 
ko mówiąc, krótko powiedziawszy. Jednym razem = 
naraz: Szach mach po szyi żeiazom, zarżnęła ś. 
jednym razem. Mas. J. Tak ś. zręcznie skręcił 
jednym razem... Mick. Jednym razem a. za jed- 
nym razem wypić = odrazu, duszkiem. Nie J. a. 
Niejeden = więcej nit jeden, wielu: Nie J. dziś Po- 
lakom wymawia, że ś. poduszczeniom zbvt lek- 
ko uwieść dali. Ust. Jan, co za stołem niejednym 
już siedział, mądrze pomyślał i prawdę powie- 
dział. Brodź. Nie z jednego pieca chleb jadł. Prz. 
[Wiedzieć jedno — być w porozumieniu, w zmowie: 
Tak ten pan z tym ksiyndzem wiedzieli jedno 
i chłopa chcieli osukać]. fJ. jako drugi = każdy, 
wszyscy. Glosy w. XV. 2. a. fjedurny, [Je- 
dynacy J. a. Jedniący J., Jednym J., Sam J., jed- 
no J., J. jedności, Jedurny, Jedynornyj samiusień- 
ki, jedyny, resztę wyłączający, jeden tylko, sam: Oni 
jeJni są rozumni i oświeceni, jak mniemają. 
Ust. Wszystko było w głębokim uśpione mil- 
czeniu, słowik J. miłosną nucił swą tęsknotę. 
Niem. Jednych kościołów trzysta było w Kijo- 
wie. Biel. M. Tylko mi cię jednego żal. Jabł. 
Zamknąwszy s\ J. siedzi. Mick. fTatarowie jed- 
nych samych dziewek na dwadzieścia tysięcy 
narachowali, gdy ś. zdobyczą dzielili. Biel. M. 
Puśćcie mię choćby tylko w jednej koszuli. 
Gdy ś. sami jedni znaleźli, Poraj, jako stał, 
upadł do nóg książęcia. Mick. Jeszcze musisz 
sama jedna latać z wiatrem przez dwa roki. 
Mick. Tam mąż sam J. stoi, a jego z tłumu ża- 
den nie zaczepi. Krasiń. Jakaś kobieta, jak łach- 
man w łachmanie, w noc tak okropną, ślepa, 
sama jedna. Słów. Ani J. = żaden: Na niebie 
nie było ani jednej chmurki. Obalił ś. dom 
i wielką liczbę heretyków przytłukł, a katolicka 
jedna najmniejsza osoba w tym trzęsieniu ziemi 
nie zginęła. Skar. Niema tego jednego dnia, 
żeby jakiejś szkody nie zrobił. Wszytki jego 
posłuchy i śledzenia nie skutkują, a w jedno 
nic się nie obracają. Mick. J. tylko, J. sługa 
został przy tym panu biednym i przyjaciel J. 
jednym. Słów. 3. J. — drugi -ten — tamten: Jedne- 
mu szydła golą, drugiemu brzytwy nie chcą. Prz. 
Ty jedno wiesz, a ja drugie. Prz. Jednym uchem 
słucha, a drugim wypuszcza. Jeden do Sasa, drugi 
do łasa. Prz. Jeden w drugiego, wszyscy zacni. 
Jednow drugie rachując (włącznie). Wszyscyśmy 
bracia, choć jedni drugim służyra. J. względem 
drugiego. Wzięto jednego za drugiego, jedno za 
drugie. Schodzą ś. J. za drugim. Jedno po dru- 
gim mówić. Połóż jedno na drugim. Włóż jedno 
w drugie. Jedno drugiemu nie przeszkadza. Jed- 
no przy drugim ( = dwie lub więcej korzyści ra- 
zem). 4. a. Jedenże, J. i ten sam, X J. i ten- 
że = tenże, ten sam, jednaki, jednakowy, wspólny: 
Przodkowie nasi prawowali ś., na jednym wózku 
siedząc i z jednej miski jedząc i z dzbanka jed- 
nego pijąc Sekl. Nie J. wiatr zawsze wieje. 
Prz. Nie jednejeśmy matki i nie jednej żądze, 
ty wolisz przyjaciela, a drugi pieniądze. Szymon. 
Jednej maści, jednego wieku, jednej miary z dru- 
gim. Zawsze jedno prawisz. Wszystko to jedno 
a. X wszystko to jedna a. to na jedno wycho- 
dzi. To mi wszystko jedno a. wszystko mi jedno 
(=obojętne dla mnie). X Tobie to wszystko za 
jedno. Kn. Wszak to jedno. Troć. X Wszystko 
ś*. schodzi na jedno. Troo. X Wszystko ś. w jed- 
no zbiega. Troć. [Oną mu wszystko iednoś było, 



JEDENAST 

cy kiełbasa, cy sierciak]. [To jedne piniądze] 
( = ta sama cena). Po jednych pieniędzach oboje 
idzie. Troe. Umarli oboje o jednej godzinie. Pięciu- 
set talerów od niego żądano; było to jedno, gdyby 
mu w sercu 500 sztyletów utkwiono. L. Na jedno 
to dla człowieka, c-zy w śrzodku swojego wieka, 
czyli pełen lat umiera, obom śmierć wszystko za- 
biera. Karp. Wszędzie mi jedno. Słów. Głupiemu 
służyć, w nocy jeździć, w karczmie gospoda- 
rować, wszystko niemal za jedno. Prz. Wal- 
czyli przeciwko Jozuemu pospołu iedną my- 
ślą i jedną wolą. Leop. (=■ jednomyślnie) . Mnóstwa 
wierzących była jedna dusza i jedno serce. 
Wuj. Niemasz między nami ani powodzenia, ani 
nieszczęścia pojedynkowego; żyjemy za jedno. 
Pilch, f Za jednego żyć. f Z jednego = za jedno, za- 
razem. Piel. Marcin Wolski i Marcin Bielski by- 
ła to jedna i ta sama osoba. Tysz. W jednym 
i tymże grzechu może być grzeszącego złość jed- 
nego większa niż drugiego. Skar. 5. Co za J.? = 
kto to taki?, co zaczf, co za jakiś?: Cóż ty za J. 
jesteś? powiedzże mi przecie. Trerab. Ćoś za J.? 
skądżeś ś. wziął? A waść coś za J.? Co tara 
za jeden z wichrów, moich młodszych braci, 
śmie deptać lądy, którera w dziedzictwie osiąg- 
nął? Mick. 6. jakiś, niejaki, pewien, jakiś tam, 
taki sobie, ladajaki: Stał ś. cud jednego razu. 
Jedną rażą, jednym razem. Troć J. pan miał 
syna jedynaka. Był J. człowiek bogaty, który 
ś. obłóczył w bisior. Leop. Jedno rai na myśl 
jeszcze przypada. Troć [Wseł do jednego gąsca 
i w gąscu natrafił na jedne jaskinie. Był J. gaz- 
da bogaty. Zabił J. jednego]. Ty łotrze J.! 
Magda, szelmo ty jedna, patrz, jak dałaś kieł- 
basę rozgotować. Bał. [Sierdzisz ś. na tego 
jednego somsiada. Wskoczył do wody za jednym 
wiankiem wiejskiej dziewczyny]. [3.] = ktoś: Na 
koguta mówił, ze idzie J. z rogowym pyskiem. 
[Jednego czasu] = pewnego razu. 7. fi [J.] jaki, 
jakiś, drugi, rodzaj kogo a. czego, niby: Popiel 11 
jako J. Sardanapalus w rozkoszach żył. Paszk. 
Prosiła Kunegunda, aby tak, jako jedna mnisz- 
ka, ubogo pogrzebiona była. Skar. Bałwany 
twoje mara sobie za J. gnój. Skar. (= za nic 
więcej, tylko za gnój). [Chodziłam sobie jak 
jedna pstra rybka po wodzie, jak jeden ptaszek 
na powietrzu. Chodziłeś jako J. złodziej. Bo 
to jeden nie wie, co to paseruje, kiedy ś: mło- 
dzieniec z panienką miłuje. Nie chódźże ty do 
mnie, bo ty jedne szukasz z pieniążkami. (Przy- 
jaciele) dadzą mnie za jednego, za Jasieńka na- 
dobnego]. 8. ostatni: Co do jednego, X do jedne- 
go ( = wszyscy bez wyjątku). Pomorzanie, co na za- 
sadzce byli, zaskoczyli naszych i pobili do jed- 
nego. Biel. M. ( = co do nogi). Przeciwników 
swoich do jednego 6łowa odprawił. Żarn. 9. 
f J. k«ażdy a. [każdy J., J. i każdy] = każdy 
zosobna, poszczególny, wszelki, każdy, każdziusień- 
ki: J. każdy bój s. ojca i matki swej. Leop. 
Słyszał J. każdy s nich językiem swym je mó- 
wiące. Op. [Każdego jednego przed śmiercią 
widział. Jednego i każdego pozdrowili. Co J. = 
jeden od drugiego, coraz to...: Trunek co J., to 
mocnijsy.]. 10. [Jedna godzina] = pierwsza go- 
dzina: Ćwierć na jedne = kwadrans na pierwszą. 
Jedna godzina z północy biła. II. [Jedno] = a) 
raz, po pierwsze: Młyn tam stojóć nie może, jed- 
no, że wody niemasz, a drugie, że góra wiel- 
ka, b) i f p. Jeno. 12. bot.: Jedna jagoda p. 
Jagoda. <JED, zmieszane niekiedy z IN> 

fJedenaćcie p. Jedenaście. 

[Jedenast, u] p. Jedenaście. 



152 



JEDENASTEK 

X Jedenastek, stka, Im. stki, X Jedennastek, 
X Jedynastek jedenaście sztuk. Włod. < p. Jede- 
naście> 

Jedenastka, i, Im. I, x Jedennastka, X Jedy- 

nastka liczba jedenaście wyrażająca. 

Jedenastny, X Jedynastny jedenaście razy licz- 
niejszy: Ziarno wydaje J. owoc. 

Jedenastoboczny mat. jedenaście boków mający, 

< Jedenaście -f- Boczny > 

Jedenastobok, u, Im. i mat. figura złożona 
z jedenastu prostych (boków), z których żadne trzy 
nie przecinają ś. to jednym punkcie: J. zupełny, 
zwykły, płaski, foremny. < Jedenaście -\- Bok > 

jedenastodniowy jedenaście dni trwający, żyjący. 

< Jedenaście -f* Dniowy > 
Jedenastogodzinny jedenaście godzin trwający. 

< Jedenaście -|- Goazina > 

t Jedenastogran, u, Im. y p. Jedenastokąt. 

< Jedenaście -f GR(AN) > 

Jedenastokąt, a, Im. y, f Jedenastogran mat. 
figura złożona z jedenastu punktów (wierzchołków), 
z których żadne trzy nie leżą na jednej prostej, 
i z prostych łączących te wierzchołki: J. zupełny, 
zwykły, prosty, płaski, foremny, wpisany w koło, 
opisany na kole. < Jedenaście -|- Kąt > 

Jedenastokątny mat. jedenaście kątów mający. 

Jedenastoletni jedenaście lat mający, ciąjnący 
ś. jedenaście lat. < Jedenaście -f- Letni > 

Jedenastolokciowy na jedenaście łokci długi. 

< Jedenaście -ł- Łokciowy > 

Jedenastozgloskowy z jedenastu zgłosek złożony. 

< Jedenaście -f- Zgłoskowy > 

Jedenastu forma osobowo-męska od Jedenaście; 
X Jedynastu: J. służących. Wyruszył z jedenastu 
ludźmi. 

Jedenasty, X Jedennasty, f Jedennasny, [Jedna- 
Sty, Jedynasty, Jenastnyj licz. porządkowy od 
Jedenaście; Ludwik J. Numer J. Żył w wieku 
jedenastym. Jedenasta godzina, a. jedenasta. 
Jedenasta wybiła. Już po jedenastej. Mamy dziś 
J. (dom.: dzień miesiąca). Jedna jedenasta, dwie 
jedenaste. Przys.: Po jedenaste. <p. Jedena- 
ście > 

[Jedenaś, ści] p. Jedenaście. 

Jedenaście, stu, X Jedennaście, f Jedennacoie, 
f Jedejnaćcie, f Jedenaćcie, f Jedennaścia, [Jed- 
naście, Jedynaście, Jedenast, Jedenaś], [2 pp. 
jedenaści, jedęnastuk, jedenastów, 3 pp. jedena- 
8tóm, 6 pp. jedenaścima, 7 pp. jedenastóch] l.= 
11: J. koni, złotych, kobiet. 2. f J. siedin = ^rrt 
hazardowna nieznana bliżej. Glicz. < Jeden -{-Na 
-j- Dziesięć > 

X Jedenaścioraki jedenastu róźnycJt gatunków. 
<p. Jedenaście > 

X Jedenaściorako przys. od Jedenaścioraki. 

Jedenaścioro, rga licz. zb. od Jedenaście: J. 
dzieci, ludzi, drzwi, grabi, wideł, sani, nożyc. 
Dano to dla jedenaściorga. Ojciec z jedenaścior- 
giem dzieci. W J. (= jedenaście razy tyle). 

f Jedennacoie p. Jedenaście. 

•{•Jedennasny p. Jedenasty. Pat. 

X Jedennastek, tka, Im. tki p. Jedenastek. 
Troć. 

X Jedennastka, i, Im. i p. Jedenastka. 

X Jedennasty p. Jedenasty: Jedennastego dnia. 
Qp. 

f Jedennaścia, ści p. Jedenaście. 

X Jede-nnaście p. Jedenaście. Troć. 

Jedenże, dnaż, dnoż p. Jeden: Dwie rośliny 
jednego i gatunku. Jednaż droga z Krakowa do 



JEDNACZKA 

Warszawy, która z Warszawy do Krakowa. 
Birk. A nie jednoż to? Troć. Jednaż sprawa, 
jedne powody. < Jeden -|- Że > 

[Jedka, i, Im. i, Idka, Itka] kanał przełykowy, 
p. Jeda. 

[JedkiJ I. gryzący, kaustyczny. 2. smaczny, ape- 
tyczny. 3. chętnie, dużo jedzący (o zwierzętach), 
p. Jecy. <JAD> x 

f Jedl, I, Im. e p. Jodła. 

fJedla, i, Im. e, [Jedla] p. Jodła. B. Sz. 

Jedlca, lec, blp. p. Jelca. Tuch. 

[Jedlec, Ica, Im. Ice] p. Jelec. Goł. 

[Jedlica, y, Im. e] p. Jodła: Wyrwidąb wyr- 
wał dąba, a Wyrwijedlica jedlicę. Zdr. fjedlicz- 
kaj. 

[Jedliczka, i, Im. i] p. Jedlica: Na wiersku 
jedlicki budę ś. kołysał. Do ziół święconych na 
Matkę Boską Zielną wkładają pięciornicek , 
jedlicke... 

Jedlina, y, Im. y I. drzewo jodłowe. 2. wielka 
gałąź jodłowa a. wierzchołek jodły. 3. a. [Jel- 
niak, Jelnik, Gleglina] zb. jodły, las jodłowy a. 
świerkowy. 4, bot. = a) p. Jodła: Tato! ach, pa- 
trzaj, co on w ręku niesie; jak zbójca, z wielką 
gałęzią jedliny. Mick. b) bł. nazwa dawana nie- 
kiedy świerkowi (picea excelsa). Zdr. Jedlinka. 
<JÓDL> 

Jedlinka, i, Im. i I. p. Jedlina. 2. bot.: a) p. 
Niestatek. b) [Jedlinki] a) p. Skrzyp, p) na- 
strzyżone gałązki świerkome, narzucane na ziemię. 
3. a. Trójnit bud. układ cegieł, deseczek i i. p. 
rzeczy na sposób szpilek w gatczi jodłowej, ziarn 
w kłosie a. nici w pewnej grubej tkaninie. Podcz. 

Jedlinowy przym. od Jedlina, jodłowy: Postać, 
niegdyś w szkole przewodzącą dumnie, zakopa- 
no w mogile, w jedlinowej trumnie. Syrok. Pod 
jedlinowym cieniem przyczajony zeicha, krzy- 
żak, młode pacholę. Syrok. 

Jedliwy] p. Jecy. 
Jedlnia, i, Im. e] p. Jodła. 
Jedlowy grzyb] rodzaj grzyba z pozoru dobre- 
go, jadalnego, a zabarwiającego ś. zielono przy roz- 
łamankt. < JOD L > 

fJedła, y, Im. y i [Jedła] p. Jodła. B. Sz. 

[Jedłab, biu, Im. biel P Jedwab. 

fJecfło, a, Im. a i [Jedło] p. Jadło: Wszakeś 
już słyszał, iż pomicrnie J. z rozmysłem tym 
poważni zawżdy szafowali. Rej. Służ-że nam 
przy jedle. Sienk. (^=przy stole). Chleb ofiarowa- 
nia, któryż ś. ku jedłu nie godzi. Epist. <JAD> 

[Jedłowiec, wca, Im. wcej p. Jałowiec. 

X Jednaoki rozjemczy, polubowny, godzący: De- 
kreta jednackie. Groic. Wyrok J. Tuch. <JED> 

Jednacz, a, Im. e I. rozjemca, pojednawca, sę- 
dzia polubowny, arbiter, pośrednik, orędownik : J. 
między Bogiem a człowiekiem. Biel.^M. J. stron 
sądowny, kompromisarz. Kn. Modli ś., nie za ś., 
ale za nas, jako wierny J. nasz. Op. Jednacz 
alibo składacz przyjacielski. Ś. z Woc. Pokornie 
prosimy Ciebie, przez Syna Twego miłego, jed- 
nacza s Tobą naszego. Pśń. kość. (Ojcze nasz). 
2. X pośrednik, mekler, negocjant, faktor, stręczy' 
ciel. <JED> 

[Jednacze] p. Jednak. 

fJednaczek, czka, Im. czkowie p. Jedynak: 
Syna twego jednaczka. Naw. 

X Jednaczenie, a, blm., czynność cz. Jedna- 
czyć. 

Jednaczka, i, Im. i I. forma ż. od Jednacz: Najśw. 
Panna, pośredniczka i J. świata. Wuj. Tyś Marja 



153 



JEDNACZTĆ 

J człowieczego rodzaju. Op. Jednaczko nasza, 
ony Twoje miłosierne oczy k nam obróci. Pśn. 
kość. (Śpiewanie kościoła: Salve regina). 2. 
rjednaczka] p. Jedynaczka. 

X Jednaczyć, y, yl, X Jednakowić jednakim lub 
jednakowym czynić, równać, ujednostajniać. 

Jednać, a, ał I. pośredniczyć między zwaśnione- 
mi' przyprowadzać do zgody, godzić: Gdy ś. wa- 
dzili, jednał je w pokoju, mówiąc: jesteście bra- 
cia. Leop. J. heretyka z Kościołem. Jako Zyd 
ochrzczony, jako wilk chowany, tak jest nie- 
pewny przyjaciel jednany. Pot. J. niezgodę. 
Troć. XJ- niezgodne nauki, teksty. 2. fi [J.J 
godzić, najmować, zamawiać: Wyszedł rano J. 
a zamawiać robotników do winnicy swojej. Leop. 
Mamkę jednała. Glicz. 3. sobie kogo = zjedny- 
wać, ujmować, kapiować, zniewalać, zyskiwać: Ile 
słabość ludzka zdoła, jednaj sobie wszystkich 
zgoła. Jak. W. J. sobie co = wyjednywać, zjedny- 
wać, zaskarbiać, zapewniać, wyrabiać sobie co u ko- 
go: ' U Jana Lubomirskiego, oprócz pobożności, 
insze rzeczy nie zwykły nikomu chęci i miłości 
J. Łęcz. Jagiełło umiał miarkować władzę ścisłą 
sprawiedliwością, która mu powszechną miłość 
jednała. Bern. Chartem, jastrzębiem przyjaźń 
jednają. Prz. Nie drapiestwem jednał, nie po- 
dług przywłaszczania nierządnego sądził ś. Glo- 
sy w. XV. ( = nabywał?). 4. [J.] zamawiać, stalo- 
wać: Przysedem J. pogrzebu. J. ś. I. godztó ś., 
przepraszać ś., przychodzić do zgody: Jednali ś. 
i przepraszali. Star. 2. f godzić ś., umawiać ś., 
napnować Li Tak trzeba sługom służyć, jako ś. 
jednają. Star. O mężobójstwo nikt ś. z mężo- 
bójcą J. nie ma. Troć. <JED> 

Jednajcóm nieod. zł. jeden. 

Jednak, Jednakże, [Jednako, Jednacze, Jedna- 
kowo, Jednakowoż, Nakowo, Naków] sp. I. atoli, 
przecie, przeciei, wszelako, wszakże, mimo to: Cho- 
ciaż niepogoda, J. wyjść muszę. Powiadano, że 
nie przyjdzie, a J. przyszedł, w jego źrenicach 
błyszczały łzy, J. ś. wahał. 2. niech co chce 
będzie, bądźcobądź: J. to dobrze Jowiszem zo- 
stać, choć rządzić światem mozoła. Kniaź. 
<JED> 

f Jednak przys. p. Jednako: Nie J. o nim trzy- 
mają. Rozmowa pielgrzyma z gospodarzem 
1649 r. 

[Jednak, a, Im. i] p. Jedynak. 

Jednaki, Jednakowy, Jednaków, f Janaki I. taki 
sarn jak wprzódy, lub jak 'drugi; jednegoż rodzaju, 
jednostajny; równy, niezmienny, nieodmienny: Zawsze 
J. (~ wiecznie ten sam). Rzeczom jednakim prze- 
ciwna jest różność, jednakowym rozmaitość. 
Brodź. Na szczęście wszelakie serce ma być 
jednakie. Kochan. Nie wszyscy ludzie jednacy. 
Skar. Prawda wszędzie jednaka. Skar. J. umysł, 
charakter. Panowie i żebracy po śmierci jedna- 
cy. Bratk. Patrz, my w nieszczęściu zawsze 
jednacy. Uj. Wszyscy niemal bracia jednakiej 
urody. Syrok. 2. f komu = obojętny. <JED> 

Jednako przys. od Jednaki; Jednakowo, f Jed- 
nak, fJanako: J. wszystkich uważać. Nie J. Bóg 
daje, jednemu gęś, drugiemu jaje. Prz. J. karać, 
kto J. broi. Bratk. I wielcy i mali wszyscy 
J. niech prawa słuchają. P. Koch. Nie wszystko 
wszystkim J. ś. widzi. Prz. Gdy spojrzę na 
dziadka, jak z niemi ś. bawi, jak zawsze szczę- 
śliwy J., to cichą modlitwą źrenica ś. łzawi. 
Len. J. noszą płaszcze, pancerze i brody. Syrok. 
Myślili są J. Ps. flor. [Po jednako] po równu: 
Porachowali ś. wszystcy po jednako, tylko im 
iostawało dwa grosze. <JED> 



JEDNIA 

[Jednako] sp. p. Jednak: Chłop bogaty, a J. 
ni miał co jeść. 

X Jednakoimienny p. Jednoimienny; jednobrzmią- 
ay, zgodny, jednakowy, taki sam: Jednakoimienne 
fałsze. Wor. < Jednaki -j- Imienny > 

X Jednakość, i, blm. p. Jednakowość. 

X Jednakotrzymałość, i, blm. p. Jednakousta- 
wiczność. < Jednaki -f- *Trzymałość > 

X Jednakoustawiczność, i, blm., X Jednako- 
trzymałość trwanie 10 jednakowym stanie, jedno- 
stajność, niezmienność. Mącz. < Jednaki -J-Usta- 
wiczność> 

X Jednakowić, i, ił p. Jednaczyć. 

X Jednakowienie, a, blm., czynność cz. Jedna- 
kowić. 

Jednakowiusieńki, Jednakowiuteńki, [Jednakuśki, 
Jednakusi, Jednakutki, Jednakuteńki] jak najzu- 
pełniej jednakowy: Stały dwa puhary srebrne jed- 
nakowiusieńkie przed królem. Krasz. <JED> 

Jednakowiusieńko przys. od Jednakowiusieńki. 

Jednakowiuteńki p. Jednakowiusieńki. <JED> 

Jednakowiuteńko przys. od Jednakowiuteńki. 

Jednakowo przys. od Jednakowy, p. Jednako: 
Wrażenia niejednakowo na systemy nerwowe 
działają. Jeż. 

[Jednakowo] sp. p. Jednak: We Skałkowie 
rychło wstają, a w Bruczkowie śpią; J. Brucz- 
kowianie Skałkowianków chcą. 

Jednakowość, i, blm. rz. od Jednakowy; x Jed- 
nakość: Z jednakowości przyczyn równe skutki. 
Cz. Sprzykrzyła mu ś. ta nieustanna J. ( = mo- 
notonność). J. umysłu, humoru, stylu. <JED> 

[Jednakowoż] sp. p. Jednak. < Jednakowo + 
Że> 

Jednakowy p. Jednaki: Dla obcych ludzi mara 
twarz jednakową. Słów. 

Jednaków p. Jednaki: Dla Litwy i dla Niem- 
ca będzie Bóg J. Syrok. 

Jednakusi] p. Jednakowiusieńki. . 

Jednakusio] przys. od Jednakusi. 

Jednakuśki | p. Jednakowiusieńki. • - 

Jednakuśko] przys. od Jednakuśki. ; . 

Jednakuteńki] p. Jednakowiusieńki. 

Jednakuteńko] przys. od Jednakuteńki. 

Jednakutki] p. Jednakowiusieńki. 
Jednakutko] przys. od Jednakutki. 

Jednakże p. Jednak. < Jednak -f- Że > 

Jednane, ego, blm. daw. kara, płacona w są- 
dzie przez stronę winną w razie pogodzenia ś. stron: 
Jeżeli ś. pojednają przed zatwierdzeniem sporu, 
podlegają tylko karze, J. zwanej. Mał. Strony 
mogą ś. z sobą godzić, wszelako strona, która 
zasłuży na karę, powinna do skarbu zapłacić 
należność, pod imieniem J. Cz. <JED> 

Jednanie, a, blm. I. czynność cz. Jednać. 2. 
jednanie ś., godzenie ś.: Trudne z głupim a chci- 
wym J. Białob. ( = zgoda, porozumienie, umowa). 3. 
f zrządzenie (boskie). <JED> 

Jednanie się, a ś., blm., czynność cz. Jednać ś. 

[Jednasty] p. Jedenasty. 

[Jednaście, stu] p. Jedenaście. 

t Jedną p. Jednąc: I stało ś., iże J. ułapi- 
wszy kocielca, przyniosła do domu. B. Sz. J. moł- 
wił jest Bóg. Ps. nor. 

f Jednąc, f Jedną przys. jeden raz, raz: J. w rok. 
Leop. Gdy J. zatrąbisz, zejdą ś. do ciebie het- 
mani. Leop. <JED> 

[Jednerał, a, Im. owie] p. Gienerał. 

X Jednia, I, Im. e fil. p. Jedność: Podobna J. 
konieczną jest między młodzieżą. Bał. Oboje zle- 
wają ś. do jedni. Krasiń. <JED> 



154 



JEDNIA CY 

[Jedniąóy jeden] p. Jeden. 

Jedniuchny, Jedniusi, Jedniuśki, Jedniutki, Jed- 
niuteńki, Jedniusieńki sam jeden tylko, samiutki. 
<JED> 

Jedniusi p. Jedniuchny : Słuchaj... dziesięć ko- 
piejek rai pożycz... jedniusie... mój kochany. 
Kos. <JED> 

Jedniusieńki p. Jedniuchny. 

Jedniuśki p. Jedniuchny: Lutery do jedniuśkiej 
porozumiałam. Kon. 

Jerfrtiuteńki p. Jedniuchny: Zak, sierota, J. na 
wielkim świecie, patrzył w nią, jak w święty 
obrazek. Roi. 

Jedniutki p. Jedniuchny: Jednak dałbym uwa- 
gę, jedniutką przestrogę. Syrok. <JED> 

Jedno, a, blm. jedność, calo.tó: Dziwnie ś. do 
Jedna schodzą... tęsknota... spokój. Kon. Połą- 
czyć w J. Już pomrok mglisty, napełniając wierz- 
chołki i gałęzie drzewa, cały las wiąże w J. 
i jakoby zlewa. Mick. Cztery płomieni błysnęły 
koła; a gdy znalazły upływu łoże, pobiegły 
szybko, w J. ś. zlały. Słów. 

f Jedno, [Jedno] przys. p. Jeno: Nie chciał j)o- 
gan mieć w swym wojsku, A same chrześcija- 
ny. Star. Cnotami, co ich J , jest, wszystkiemi 
ozdobiony. Zbył. J. dawaj, J. nalewaj przez ca- 
ły dzień. L. Możesz być zbawionym, J. miej po- 
słuszeństwo, a coć każę, to uczyń. Skar. By J. 
to prawda (była). Kn. Któż ci pokazał, żeś na- 
gi; J. żeś jadł z drzewa. Wuj. J. go nie widać. 
Nic mi nie jest gorzezejszego, J. żyć przez cie- 
bie. Op. Sakrament bierzmowania nie J. zanie- 
dbany być nie ma, ale z wielką pobożnością 
przyjmowany. Kucz. Nic nie wskórasz w próż- 
ności na chlebie żebraczym, J. lata swe stra- 
wisz, a pewnie ni na czym. Zwr. M. I Litwie 
naszej na podobnych nie zeszło przykładach, 
gdyby 3. kto w dziejach ony wypatrzyć, a zło- 
tym piórem okryślić chciał. Mick. Masz mnie J. 
przysiąc przysięgą wielką, iż ludzi ogniem i mie- 
czem psować nie będziesz. Mick. Dawasz zdrowie 
rozkoszne,, komu J. raczysz. Pśń. kość. (Hymn 
o Duchu Św.). Nie mam ani będę mieć inego, 
J. ciebie, synu, na krzyżu rozbitego. Pśń. kość. 
(Żale Matki Boskiej pod krzyżem). Biorą dobrzy, 
także i źli, jednoż nie wszytcy przyjęli na zba- 
wienie duszy swej. Pśń. kość. (O Bożym Ciele 
proza). J. na to Turek, jak zwykł, nie był śmiel- 
szy. Wen. Z tych majątkowych ostatnich kon- 
wulsji nie zyskał J. wyrok przeciw sobie. Słów. 
Milcząca piechota, J. szmer biegnie po rosach. 
Krasiń. J. tylko. Glosy w. XV. By J.-byle tylko. 
Otw. S. f J. Boga (-przy łasce boskiej urodzaj 
będzie dobry). <JED> 

Jednoaktowy o jednym akcie, mający jeden akt: 
Sztuka jednoaktowa (= jednoaktówka). < Jeden 
+ Akt> 

Jednoaktówka, i, Im. i sztuka jednoaktowa: Sta- 
ło ś. obowiązującym jednoaktówkę przynajmniej 
w tym języku wystawiać. Roi. 

Jednobarwny, Jednobarwy, Jednokolorowy, Je- 
dnofarbny , X Jednofarby jedną barwę mający: 
Niema farb, wszystko kryje jednobarwna szata. 
Mick. Przen.: Po kilku dniach podobnych do 
pierwszego, a tak jednobarwnych i wolno ś. 
ciągnących, chciałem koniecznie znaleźć sobie 
sposób jakiegokolwiek zajęcia. Budź. (jedno- 
stajnych). < Jeden -f- Barwa > 

Jednobarwy p. Jednobarwny. 
Jediiobiegunowy fiz. mający jeden biegun. < Je- 
den -{-Biegun > 



JEDNO CHODNICZEK 

Jednobieżność, i, blm. mat. icłasność zasadnicza 
krzywych wymiernych (lub rodzaju zero). < Jeden 
-{-*Bieżność> 

Jednobieżny mat. nazwa storowana do linji krzy- 
wych, których spółrzędne dają ś. wyrazić jako funk- 
cje wymierne jednego parametru: Krzywe jedno - 
bieżne lub wymierne lub rodzaju zero. 

Jednobitny lek.: Tętno jednobitne (pulsus mo- 
nocrotus). < Jeden 4- Bitny > 

X Jednobłąd, ędu, Im. ędy lek. (monomania} 
óbląd cząstkowy, częściowy. S. K. < Jeden -\- 
Błąd > 

Jednobocznie przys. od Jednoboczny. L. < Je- 
den -f- Bok > 

Jednoboczny I. z jednego boku : Brat J. — brał 
z ojca a. z matki, brat przyrodni: Brat dwuboczny 
miał dwuch spólnych przodków, J. połowę tylko 
liczy. Cz. 2. bot.: Gruszyczka jednoboczna p. 
Gruszyczka. 

X Jednobożeńczyk, a, Im. cy p. Jednoboźnik. 
Tren. < Jeden-f-Bóg> 

X Jednobożeński p. Jednobożny. 

X Jednobożeńskość, i, blm. p. Jednobożność. 

X Jednobożnictwo, a, blm. p. Jednobożność. 

X Jednoboźnik, a, Im. cy, X Jednobożeńczyk 
czciciel jednego Boga, monoteista. 

X Jednobożność, i, blm., X Jednobóstwo, X Je- 
dynobóstwo, X Jednobożeńskość, X Jednobożnic- 
two wiara w jednego Boga, monoteizm. Zabór. 

X Jednobożny, X Jednobożeński uznający jedne- 
go Boga, monoteistyczny. 

X Jednobóstwo, a, blm. p. Jednobożność. < Je- 
den -{- Bóg > 

Jednobrzmiący, Jednobrzmienny jednego brzmie- 
nia, jednakowo brzmiący, zgodny: Jednobrzmiące 
wyrazy. J. z oryginałem. < Jeden -f-BRZM' > 

Jednobrzmienny p. Jednobrzmiący: Takie wspo- 
mnienia smutno i jednobrzmienne wznoszą serca 
ludzi do Boga. Słów. O! bo ja miałem wielką 
niegdyś duszę! Lecz gdy ją znudził smutek J., 
idę wśród ludzi jak przez las jesienny. Słów. 
(=l jednako wy, jednostajny). 

X Jednobytnie przys. od Jednobytny. < Jeden 
-f-BY> 

X Jednobytny jeden byt z czymś mający, wspól- 
istotny, wspólistny. 

Jednocalowy mający jeden cal długości, grubo- 
ści a. szerokości, calowy: Deska jednocalowa 
(-calówka). < Jeden -f- Cal > 

Jednocentnarowy, Jednocetnarowy jeden centnar 
ważący. < Jeden -f- Cen mar > 

Jednocetnarowy p. Jednocentnarowy. 

Jednochoda, y, blm., x Jednochodza, X Inocho- 
da, xlnochodza, Inochód pewny chód koński, 
prędszy od kłusa ; chód konia, który w kłusie stą- 
pa odrazu przednią i zadnią prawą i przednią 
i zadnią lewą nogą: Jechać jednochoda. Do koś- 
cioła trzeba kłusem, a z kościoła jednochoda. 
Prz. Przen.: fNa jednochody = prędko, szybko: 
Oni gdy z wojskiem szli na jednochody, z nie- 
bezpieczeństw je dalszych oswobodzą. Chr. fZbić 
kogo z jednochody =zbić kogo z tropu, pomylić mu 
szyki; upokorzyć: Zbiję tę jego pychę z jednocho- 
dy. Pot. Duma pogańska ze swojej jednochody 
strącona. Leszcz. S. Truchleje w sercu, coraz 
z jednochody spuszcza. Pot. (=z tonu). < Je- 
den + CHÓD > 

Jednochodem przys. pojedynczo, jeden za dru- 
gim, gęsiego: Żołnierze idą J. 

Jednochodniczek, czka, Im. czki p. Jednochod- 
nik: Do dobrego trudno o kłusaka, a do złego 
J. jakby tu był. Prz. 



155 



JEDKOCHONIK 

Jednochodnik, a, Im. i, Jednochodziec, Ino- 
chodnik, [Inoehodziec], fJunochodmk koń stępak, 
lekko pod siodłem chodzący, koń, clwdzący jedno- 
chodą, szybki stępak, kro czak: J. mały. Troć. 
( = kleper). Zdr. Jednochodniczek. 

X Jednocliodza, y, Mm. p. Jednochoda: Wy- 
rzuć cugle igranej fortunie, ufaj, że ja, tym sa- 
mym zbijesz z jednochodzy. Pot. 

Jednochodziec, dźca, Im. dźce p. Jednochodnik. 

X Jednochwilny p. Jednochwilowy: Do dwuch 
razem tleje ogniem jednoehwilnym. Hul. < Je- 
den -h Chwila > 

Jednochwilowy, x Jednochwilny \. jedną chwdę 
trwający: Jednochwilowe korony. Kon. 2. w tej 
samej chwili odbywający ś., jednoczesny. 

X Jednocialny mający ciało jedno a. jednostajne. 
<Jeden-}- Ciało > 

X Jednociągłość, i, blm. I. anat. (continuitas) 
ciągłość nieprzerwana. 2. lek. trwanie ciągłe: J. 
gorączki. < Jeden -f- Ciągłość > 

Jednocie, a, Im. a lek : J. wzrokowe (horopter) 
p. Horopter. <JED> 

Jednocienny rzucający cień a. tylko na północ 
a. tylko na południe^ nazwa nadawana mieszkań- 
com stref umiarkowanych. < Jeden -j- Cień > 

XJednoctwo, a, blin. zjednoczenie, jedność, po- 
łączenie: Tu o władzę zwierzchności i jednoctwa 
lub oddziału idzie. Smotr. <JED> 

[Jednoculny] (o materjale budowlanym) równy 
względnie do reszty materjału w tym wymiarze, 
który stanowi grubość układanej warstwy, jednako- 
we; grubości: Kamień J. Drzewo jednoculne. 

< Ukr. odnocilnyj > 

X Jednoczas a. lep. X W jednoczas w tym sa- 
mym czasie, jednocześnie. < Jeden-}- Czas > 

Jednoczenie, a, blm., czynność cz. Jednoczyć. 
<JED> 

Jednoczenie się, a ś., blm., czynność cz. Je- 
dnoczyć ś. 

Jednoczesność, i, blm. rz. od Jednoczesny. 

< Jeden -J- Czas > 

Jednoczesny w jednym czasie odbywający ś. a. 
istniejący, wsp ółcz esny . 

Jednocześnie przys. od Jednoczesny, w tym sa- 
mym czasie: Kr.zyknął: „Pistolety w garść! 4 * i J. 
położywszy rękę na cuglach konia, począł jego 
bieg hamować. Sienk. 

X Jednocześnik, a, Im. cy człowiek jednocześnie 
z kimś żyjący, rówieśnik. 

X Jednoczęstny jedną część zawierający. < Je- 
den -j- Część > 

X Jednoczlonny jeden członek mający. < Jeden 
~f-Człon(ek)> 

X Jednoczyciel , a, Im. e ten t eo jednoczy. 
<JED> 

X Jednoczycielka, i, Im. i forma ż. od Jedno- 
ozyciel. 

Jednoczyć, y, yl łączyć w jedno: Wspólny in- 
teres, przyjaźń ich jednoczy. Poeta usiłował 
przybliżyć ś. do ideału doskonałości moralnej, 
coraz bardziej i coraz ściślej jednocząc ją z for- 
mami kościelnemi. Chm. Niechaj dzieńdobry 
wschodzi tym, co społem żyją, objaśniać pracę, 
która ich ręce jednoczy. Mick. Zwolna wszyst- 
kich oczy sędziwa twarz Wojskiego ciągnie 
i jednoczy. Mick. X Pojął Witołd umarłej żony 
swojej ciotkę, które małżeństwo biskup wło- 
cławski J. ważył ś. Błaż. Lek.: Opaska jedno- 
cząca a. spajająca (fascia uniens). J. ś. lą- 
ezyć ś. w jedno: J. ś. przeciw wspólnemu nie- 
przyjacielowi. <JED> 



JEDNOFUNTÓWKA 

Jednoczynność, i, blm. rz. od Jednoczynny: Za- 
praszał do najbliższego porozumienia i do jedno- 
czynności. Kai. < Jeden -f- CZYN > 

Jednoczynny jedno czyniący, współdziałający: 
Holandja zupełnie w tym będzie jednoczynna 
z wami. Kai. 

X Jednodarny jeden dar dający. L. < Jeden -f- 
Dar> 

X Jednodaszy jeden dach mający. L. < Jeden -f- 
Dach> 

Jednodniowy, Jednodzienny jeden dzień trwają- 
cy; przen. h-ólkotrwały, przemijający: Spis J. lud- 
ności. J. deszcz. L. Lek.: Gorączka jednodniowa 
a. krótkotrwała (febris ephemera). < Je- 
den -4- Dzień > 

Jednodniówka, i, Im. i I. pobyt jednodniowy, 
dniówka. 2. czasopismo jednorazowe, okoliczno- 
ściowe. 3. żyjątko, trwające jeden dzień, ejemery- 
da. 4. zool. p. Jętka. 

Jednodomowy (o roślinach) mający na jednym 
osobniku kwiaty męskie i żeńskie, in. j e d n o p i e n- 
ny: Brzozy są drzewami jednodomowerai. < Je- 
den -J-Dom> 

Jednodrutowy powr. : Lina jednodrutowa p. 
Abkiebryt. < Jeden -f- Drut > 

X Jednodrzwiczny, x Jedn odźwierny mający jed- 
ne drzwi. < Jeden -f- Drzwi > 

X Jednodusznie przys. od Jednoduszny. < Je- 
den -f- Duch > 

X Jednoduszność, i, blm. rz. od Jednoduszny. 

X Jednoduszny mający jakby jedną duszę z kim, 
jednomyślny. 

X Jednodwojlka, i, Im. i rodzaj figury retorycz- 
nej: dwa rzeczowniki, z których jeden względem 
drugiego zastępuje przymiotnik. < Jeden -f- Dwa > 

Jednodworzec, rca, Im. rcy (w Rosji) człowiek 
stanu pośredniego między szlachtą a chłopami; 
dawny szlachcic zagonowy w prowincjach południa - 
wo-zachodnich . Cesarstwa. <Ros. odnodvoreci>> 

Jednodwuosiowy min. p. Kwadratowy. < Je- 
den-}- Dwa -j- Oś > 

Jednodzienny p. Jednodniowy: J. robaczek. 
Troć. Cokolwiek w sobie ma ten świat odmien- 
ny, wszystko przemija jako J. kwiat. Zim. Lek.: 
f Gorączka jednodzienna p. Gorączka. < Jeden 
-f- Dzień > 

X Jednodzierztwo, a, blm., x Jednodzierżstwo 
rząd samowładny, absolutyzm. < Jeden-f-DZIERŻ> 

X Jednodzierź, a, Im. owie monarcha samowład- 
ny, absolutny, samowładca. 

X Jednodzierżstwo, a, blm. p. Jednodzierztwo: 
Ty, duchu jednodzierżstwa, stań ś. jednorządcą. 
Stasz. 

X Jednodzietny mający jedno dziecko. L. < Je- 
den -f- Dziecię > 

X Jednodźwierny p. Jednodrzwiczny. < Jeden 
-f- Drzwi > 

Jednodźwięczny mający len sam dźwięk. < Je- 
den -j- Dźwięczny > 

Jednofarbny p. Jednobarwny. < Jeden -|- Far- 
ba > 

xJednofarby p. Jednobarwny. 

Jednoflorenowy jeden floren zawierający: Moneta 
jednoliorenowa. < Jeden -|- Floren > 

Jednofuntowy i. jeden junt icażący, funtowy: 
Chleb J. 2. Działo jednofuntowe = </.ziWc>, ciskające 
kule jednofuntowe, jednofuntówka. < Jeden-f-Funt > 

Jednofuntówka, i, Im. i działo, ciskające kule 
jednofuntowe, działo jednofuntowe. < Jeden -f- 
Funt> 



•Ufi 



Jednogarbny, Jednogarby mający jedefi garb: 
Wielbłąd J. < Jeden 4- Garb > 

Jednogarby p. Jednogarbny. 

Jednogatunkowy z jednego gatunku złożony: Bo- 
ry jednogatunkowe (-z jednego gatunku drzew 
złożone). < Jeden -f- Gatunek > 

X Jednoglosy p. Jednogłośny: Trzykroć te 
stada ptaków na powietrzu, krzyk J. dawszy, 
dzieliły ś. na dwa wojska. Otw. < Jeden 4- 
Głos> 

Jednogłośnie przys. od Jednogłośny: J. do uszu 
parobka doleciał zgiełk głosów ludzkich. Prus. 
J. obrać kogo posłem. Wszyscy J., jak na dane 
hasło, krzyknęli: „Dąbrowskiego!" Miek. 

Jednogłośnośo, i, blin. rz. od Jednogłośny. 

Jednogłośny I. a. x Jednogłosy jeden glos sta- 
nowiący, z głosów zgadzających ś. złożony; przen. 
zgodny co do zdań, jednomyślny: Jednogłośne pod- 
danych wiwat. Troć. Wybór J. 2. X samogłosko- 
wy: A ze wszystkich jednogłośnych liter naj- 
otworzystsza... do wymówienia najsnaduiejsza. 
< Jeden -f- Głos > 

X Jpdnogłowiec, wca, Im. wce lek. p. Dwucia- 
łek. < Jeden -f- Głowa > 

Jednogłowy mający jedną głowę. Lek.: Zroślak 
J. (geminus coalitus monocephalus) =pożu;oV o jed- 
nej głowie i dwu ciałach , in. X d w u c i a ł e k, 
Xjednogłowiec. 

Jednogniezdny pochodzący z jednego gniazda, 
tego samego pochodzenia : Jednogniezdni ojczyce 
Partenu. Wor. < Jeden -f- Gniazdo > 

Jednogodzinny jedną godzinę tr