(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Sownik jzyka polskiego przez M. Samuela Bogumia Linde. Wyd. 2., poprawne i pomnoone"

(-9 ( ( 

•, ki) ^-- J 

SŁOWNIK 

JEŻYKA POLSKIEGO 



PRZEZ 



M. SAMUELl BOGUMIŁA LINDE. 



WYDACIE DRUGIE, POPRAWCE I Mmim 

STARANIEM 1 NAKŁADEM 

imam narodowego diienia ossolińskich. 




Tom II. 



^. 



5G1728 
^<a. . z, -so 

LWÓW 

w DRUKARNI ZAKŁADU OSSOLI^ilSKICH. 

i 8 I) S. 






Nasz jeżyli Polski urodzlJ się z Słowiańskiego; albowiem wszystkie te języki Polski, Czeski, Rijski, Cbarwacki, Bośnieóski, Serbski, 
Racki, Bułgarski i inne, byty piervv-'j jeden język, jako i jeden naród SJowiański. Z tego tedy narodu, kiedy jedni tam, drudzy sam sie- 
dliska swe przenieśli, przyszło i to , iż z jednego języka wiele się ich urodziło różnych. 

Górnicki Dworzanin , 46. 




£6^5 
t.X. 



PRZEDMOWA. 



Drugi tom słownika Lindego w nowem wydaniu składamy w ręce publiczności. Cel 
tego wydawnictwa wiadomy jej z przedmowy do tomu pierwszego; w środkach, któremi Za- 
kład na korzyść jego zarządzać może , nie zaszła odtąd żadna odmiana ; i nie widzieliśmy 
tez potrzeby w dążeniu ku temu celowi zbaczać z toru , któryśmy sobie tamże wytknęli. 

W dziele autora myślącego najcenniejsze jest to , co rozmaite cząstki jakby ogniwem 
łączy, i jednolitość im nadaje. Jestto konsekwentność zasad i wyobrażeń , która sprawia, że 
utwór taki nie jest przypadkowym zlepkiem , ale sam dla siebie pewną rozumowa całość sta- 
nowi. Każda i najpiękniejsza cząstka innego organizmu, do takiego dzieła wpleciona, wy- 
glądać będzie jako łatka , której barwa świetniejsza nie nagrodzi ujmy całości. Nie sądzimy 
aby ktokolwiek z światłycli czytelników dzielił mniemanie, iż słowniki są rodzajem zsypowi- 
ska, w którem sie mieści słów korzec albo dwa korce, a lada garść nadsypki rozstrzyga o 
ich wartości. Wątpimy azali do takiego wyobrażenia przyznałby sie i najnedzniejszy słowni - 
karz, i czyby w niem zaletę dla się upatrywał; tem mniej stosować je można do Lindego, 
najznakomitszego z dotychczasowych polskich filologów. Owoż powód dla którego dzieło je- 
go powtórnie wydając , położyliśmy największy przycisk na zachowanie w zupełności słów 
jego, nie ważąc się mieszać z niemi nic, coby z pióra jego nie wyszło. Dodatki zaś nasze, 
dokładnie od tcxtu jego oddzielone, ograniczyliśmy do pojedynczych pojawów języka, głównie 
polskiego , i rzeczy już w dziele samem natraconych ; a i w tych stosowaliśmy się ile mo- 
żności do sposobów, które są autorowi właściwe. 

A 



Tych stów kilka niech nam się godzi umieścić tu na czele, jako skazówke naszych 
przekonań, a poniekąd i uspra\Yiedli\vienie dla tych, którymby się zdawało, żeśmy zawinili, 
okazując się nie dość skwapliwymi w podejmowaniu niektórych rad, acz w dobrej chęci rzu- 
conych , lub dogadzaniu rozmaitym zachcialkom : jeśliby sic np. komu podobało , szukać w 
tern oto dziele idyotyków i języka złodziejskiego, lub przypatrywać się tym z dyalektów sło- 
wiańskich, których Linde znać nie mógł, i podziałom które w lat kilkadziesiąt po nim ro- 
biono. Tego tu oczywista nie znajdzie; a z tego co w tym mianowicie tomie znaleźć się 
może, chcemy w krótkości zdać sprawę. 

Jakkolwiek siły materyalne Zakładu, ku temu przedsiebierstwu skierowane, żadnego 
powiększenia nie doznały, znajdzie tu jednak baczny czytelnik nie jedno , co przemawia na 
zaletę tego wydania. Rozumiemy tu przedewszystkiem zmiany i dodatki własne Lindego, Kie- 
dy nam zacna rodzina autora rękopisma po nim pozostałe szlachetnie ofiarowała, wkładali- 
śmy wszelkie usiłowania w to, aby je jak najrychlej otrzymać, i w tej mierze przeprowa- 
dzona została bardzo liczna korcspondencya. Mimo to jednak, z powodów niezależnych od 
nas, otrzymaliśmy je nie wcześniej, jak dopiero w drugiej połowie miesiąca czerwca, roku 
1855, wtedy właśnie, kiedy się ostatnie już arkusze tomu pierwszego odbijały. Wstrzyma- 
nie całego wydawnictwa, aż do chwili nadejścia ich, zdawało się tem mniej konieczne, gdy 
z jednej strony zależało Zakładowi na wydaniu rychłem, z drugiej strony zaś głosy światłych 
rodaków z Warszawy upewniały, że w rękopismach owych nie znachodzi się nic , coby po- 
służyć mogło do słownika polskiego. Tak tedy z powodu późnego odebrania rekopismów, 
jako też i z tego , że Lindego słownik porównawczy, według abecadła rosyjskiego układany, 
a z początku defektowy, zaledwie w wyrazach jedynej głoski D obejmował przydatno nam 
poprawki, tom pierwszy polskiego słownika nie wiele uległ odm.ianom. I^rzcciwuie w tym 
oto tomie korzystaliśmy, ile tylko można było , z rekopismów autora. Linde nad słow'nikiem 
porównawczym języków słowiańskich pracując, podciągał, jak widać, pod surowsze roztrza- 
śnienie texl swego słownika polskiego, i takowy według notat pierwotnych prostował, lub 
uzupełniał pożniejszcmi postrzeżenianii. Rekopism jego, drobnem i niewyraźnem pismem kil- 
kaset arkuszy obejmujący, zadał nam niemało mozołu, nie tylko z powodu pisma swojego , alo 
szczególnie z przyczyny tej , że autor język rosyjski za głównego przewodnika swego obrawszy, 



m 

NYC wszystkicm sic ilo niego stosował. Ztad stówa polskie na jedną i tesamą gtoske po- 
czynające się , rozrzucone są po całym rękopismie , i trzeija było niekiedy prawie zgadywać, 
w którym oddziale stów rosyjskicli znaleźć je można. Nie szczędziliśmy w tej mierze za- 
chodu , a wydobyty tym sposobem text polski przedstawił liczne i wielorakie zmiany. Jedne 
z nich tyczą sie trafniejszego objaśnienia wyrazów, ich pierwiastku , ich gramatycznego i lo- 
gicznego zdeterminowania ; drugie obejmują poprawniej przykłady z rozmaitych autorów, lub 
wskazują dokładniej miejsca powołane ; inne nakoniec podają wyrazy nowo w pisarzach da- 
wnych dostrzeżone, i wymienione ich znaczenia przykładami popierają. Wszystkie tego rodzaju 
zmiany przyjęliśmy do textu w niniejszem wydaniu bez żadnych .odznaczeń; a czytelnik zna- 
leźć je może pod nastepującemi wyrazami: 

Gad, gadać, gadactwo, gadanie, gagas, gagatek, gaić, galić, gardTo, gardzić; garnąc, garniec, 
garnitur, garnizonowy, garnkoslirob , garnuszkowy, garść, gas, gasić, gasie, gąsior, gąslva , gąszcz, ga- 
wor, gazowy, gęba, gębaty, gebczastość, gębka , gębkowaty, gębkowatość, gębować, ges, gęsi, gęśl, 
gfsto, gęstodziurawy, gęstobści, gestooki, gest wić, gęstwina, gęsty, gielcb, giełda, giętki, gietkos'ć, 
gil, gimnastyka, gimnazyabiy, gimnazyasta , gimnazyum , ginąć, gitara, głąb, gladce, gładki, gładliomo- 
wność, gładkość, gładyszka, gładyszowa, gładzą, gładzić, gładzony, gładziusieńki , glanowaty, głaz, gła- 
zować, gleba, głęb, głębić, głęboki, głęboko, głębokość, glibiela, glina, gliniarstwó , gliniarz, glinka, 
głobić, głód, głodać, głodek, głodnieć, głodnik , głodiiokary, głodnokupny, giodnozły, głodny, głogó- 
wianka, głos, głośnik, głośnobrzmiący , głośny, głowa, głowacieć , głowi, głowiasty, głowica, głowien- 
ka, główka, głowkaty, głownia, głównie, główny, głow'okręty, głowołomny, głozna , głucby, gługlarz, 
gluglu, głupawość, głupawy, głupi, głupie, głupieć, głupość , gnać, gniazdo, gniew, gniewać się, gnie- 
wliwy, gnieździć, gniły, gnój , "gnojowisko , gnojkowslwo, gnuśnieć, godło, godność, gody, godzić, go- 
dzić się, godziwy, gola, gołąb, gołąbeczek, gołębie, golić, goło, gołocie, gołoskrzydły , golowąs, goły, 
gomoły, gon, gońca, gonić, gonicielka , gonitwa, goniony, gont, góra, gorąco, gorący, gorczyczkowa- 
ty, górkowatość, górkowaty, gorlic, gorliwie, gorliwość, gorliwy, górnik, górno, górnomyślny, gór- 
nonośny, górność, górnorozumny , górny, górski, gorszący, gorsze, gorszenie, gorszy, gorszyć, go- 
rycz, gorzałka, górze, gorzeć, gorzelina, gorzki, gorzko, gorzkość, gorzykwiat , gorzystość , gos'ć, 
gościć, gościna, gościniec, gościnny, gospoda, gospodarny, gospodarować, gospodarski, gospo- 
darstwo, gospodarz, gospodarzyk, gospodyni, gotczyzna, gotować, gotować się, gotowanie, go- 
towalniany, golowcein, gotowiec, golownik, golowo, gotowość, gotowy, gówno, gozdzicc, gozdzie- 
niec, grabarka, graliarski, grabić, grabiciel, grabie, grabieć, grabii-ź , grabiezyć, grabisko, grabki, 
grad, gradonośny, gradowaty, graduał, gramatka, gramatyk, gramatyka, gramatycki, gramota, grań, 
granadycrski , granatnice, granica, graiiicznik, graniczyć, granowity, grąz, grązić, grązić się, grecki, 
grcczycha, grób, grobarz, grobić, grobla, grobnik, grobowcowy, grobowiec, grobowizna , grobo- 
wy, grobszłyn , grocli, grocbowy, gród, gfodopis , grodź, grodzić, grodzicie), grodzeński , grom, 
gromada, gromadka, gromadno , gromadność, gromadny, gromadzenie, gromadzić, gromadzki, gromca, 

A' 



IV 

gromić, gromiciel, gromienie, gromki, gromnica, gromnieć , gromonośny, gromowładny, gromowladzca, 
gromowfajczyna , gromowy, gronisko , grono, gronostaj, gronowy, grosz, groszowy, grot, groza, gro- 
źba, grozić, groźliwość, groźliwy, gruba, gruby, grubo, grubian , grubianka , grubiański , grubiaństwo , 
grubić, grubieć, grubo, grubokrewny , grubomowność, z gruba, w grubsz, grubszość, gruby, grucbnie- 
nie, gruchot, gruoliotanie, gruchotka, gruda, grudka, grudniowy, gruncik, grunt, gruntować, grunto- 
wnie, gruntowność, gruntowny, gruntowy, grusza, gruszkowy, grusznik , gruz, .gruzla, gruzfowatość , 
gruzo\Yaty, gruzowy, gryczanik, gryczany, gryka, gryf, grymas, gryźć, gryzienie, gryzikrupa , gryzipa- 
cierz , gryzmolić, gryzmoly, gryzoslaw , gryzota , grzać, grzanka, grząski, grząskowaty, grzebielucha , 
grzebień, grzebieniarz , grzebieniasty, grzebieniec, grzebiennik, grzebełko , grzeblo, grzech, grzechotać, 
grzecbowy, grzęda, grzegotka , grzejskarb , grześć, grzesznik, grzeszyć, grzcszysko, grzmieć, grzmienie, 
grzmot, grzmotać, grzmotnąć, grzmofowy, grzonąć, grzyb, grzywa, grzywacz, grzywiasty, grzywniasty, 
grzywnowy, gubernacya, gubernator, gubernatorka , gubernatorowa , gunia, gurtowy, gurtować, guslarz, 
guśbć, gusfowaty , guwerner, guz, guzdrać się, guzdralski , guzicn , guzikarz, guzikowaty, guzowacieć, 
guzowatość, guzowaty , gwałtu , gwar, gwarzyć, gżegźebca , gźegźofka , gźynek, baczysty, hajducki, 
hajduczy, hakowaty, hałasie, halaśnica, halasowny, hafaszenie, haniebny, harc, harcować, bard, he- 
roina , heroizm , herolstwo , iieros , hetmańczuk , hetmanić , hetmanka , hetmański , hetmaństwo , hetmań- 
szczyzna , liimn , hodować, hojność, hołd, hołdować, horodnia , liorodnica , horodziszcze , hrabianka, 
hrabiątko , lirabina , hrabstwo, hramota, łiu, huczeć, Imcznie, huczny, huk, Imbinka , hulaszczy, hultaić , 
hultajka, hultajski, hubczasty , hubka, hurmem, hurt, hurlować, hurtownik, husarski, husarstwo , kawa, 
kawkokos , krakać , los. 

Prócz poprawek, których nam rękopism pomieniony autora, i znalezione gdzieindziej 
notatki jego dostarczyły, nie omieszkaliśmy z naszej strony dawać ciaglą baczność na znajdu- 
jące się tuowdzie usterki i niedokładności, prostując jedne, a uzupełniając drugie sposobem 
tym, jak się wyżej powiedziało. Często przychodziło nam sprawdzać powołane przez autora 
przykłady. Linde w swych przytoczeniach z dawnych pisarzów posługiwał się w znacznej 
części wydaniami poźniejszemi , jak to poczet pism na czele dzieła jego załączony poświad- 
cza. Z jednej strony ogroni pracy, z drugiej za daleko może posuwana w niej skrupulatność 
sprawiała, że zdarzało mu się niekiedy wziąć błąd drukarski lub zmianę w pisowni za wy- 
raz odrębny, jak np. bahaber -- bohatyr; cmono = mocno; jerzyna = jeżyna; kwiecia = lwięcia; 
kardusz « karkusz ; łączki = sączki ; lęgowy « lęgowy itd. Dla wykrycia takich lub tym podob- 
nych mylek, trzeba było udawać się do wydań pierwotnych, a niekiedy wszystkie je z so- 
bą porównywać. Ku temu służyła nam wybornie biblioteka Zakładu: bo aczkolwiek w Lin- 
dem przytaczane są niekiedy i takie dzieła lub wydania, których ona nie posiada; przecież 
największa część przytaczanych nie tylko się w niej znajduje, ale ma nawet ręką jego czer^ 



V 
wono popodkreślane wyrazy, które do słownika swego zabierał ; a są tu dziś w dość znacznej 
ilości i takie które mu zgolą znane nie były. W łłomaczeniach znowu nierzadlco okazała 
się konieczność rozpoznawania odpowiedniego wyrazu w oryginałach, które nasz autor, jakeś- 
my sie o tem z Lukana , Walerego Maxyma i innych przekonali , nie zawsze miewał pod 
ręką. Tego rodzaju sprostowania i dodatki, od nas samych pochodzące, znajdujcą się pod 
następujacemi głoskami i wyrazami : 

G, galik, galioty, gara, garb, gawot, gawron, gazda, gąźwy, gędziec, gierej, gi, giemielnica , 
giez, glanek, gluba, gfuzyć, gnius , goleniowy, gorlice, góra, gorz, gospodyni, grodzianin, gruszt , 
grzęda, gumno, gzegzolka, hadziacz , hadyna, hajstra, harmider, harować, herasz, het, hetka, 
hody, holowieiika, holubec, hońca, horod , herodowy, hospodar, hrabia, hrazisty, bryc, hrydnia,hu- 
nąć, huska, hutman, i, icyk, ilm, imię, ingi, inkuba, intercyza, irmos, ispina, jądro, jalowaty, jar- 
mak, jedykuJa, jerzy, jerzyna, jeżyna, języczny, joasia, juracha, kadłubek, kadzidło, kafar, kaganiec, 
kak, kąkol, kalander, kałarasz, kałantyr , kalkus, kalenica, kaliwek , kamaryna, kampson, kanał, kanar- 
chać, kandyscukier, kanzon , kapcie, kapieć, kapson, karacena, karafiał, karawaka, karawusz, karbona, 
karbowy , karcz , kardusz , karkusz , karmasyr , karnal , karofiał , karwaser , kaszów , kasztan , katan , kau- 
szyk, kawerna, kawon, kazań, kazemiak, kaźń, kazya , keder, kidę, kierdasz, kiereszować , kiernoz, 
kiesa, kijak, kindiak, kiryk, kisiel, klagienfurt, kłatowski, klepać, kliszawy, kłoda, kment, kmieć, 
kmocha, kmotr , kniaź, knysz, kobieta, kochan, koczka, kofia , kolasa, kolimaga, kolka, kołpak, koł- 
tryś, kołtun, koment, komunik, kompars, komysz, kondak , koniakówka, konopie, kontenteca , kopica, 
kordasz, kordel, korop', korowaj, kościół, kotoniata, kousz , kozubalec, krem, kromołów, krótkos'ć, 
krowodrza, krszyć, krzeczot , kszc, kujan, kulczyć, kunegunda, kupsko , kunilia , kurhan, kurdesz, kur- 
nik, kurzeja, kusz, kuty, kuzelny, kwiecie, labirynt, łabuzisko , łacinniczka, łączka, lancet, larendogra, 
fasować , laszy , latować , lazy , lebiodka , lego\vy , lem , lemieszka , leźć , lobegal , lokacya , łokoczyć , lo- 
kować , lonher , łono , lor , łoszów , łotok , łupać. 

Takie byty zachody nasze około tomu drugiego , których wynik publiczności podajemy. 
Pozostaje mi tylko złożyć publiczne podziękowanie tym szanownym rodakom którzy, przez 
samo zamiłowanie piśmiennictwa ojczystego , nie odmówili mi swojej pomocy i znacznie się 
do poprawności wydania przyczynili; mianowicie: P. Janowi Wagilewiczowi za pilne przepa- 
trywanic rckopismów; PP. Janowi hr. Załuskiemu,. Dyonizemu Zubrzyckiemu i Felicyanowi 
Łobeskiemu za udzielanie swoich uwag; PP. Karolowi Szajnosze, Stanisławowi Przyłęckiemu 
i Janowi Szlachtowskiemu za nadzorowanie korekt w czasie kilkotygodniowej mojej nieobe- 
cności, i robione z swej strony postrzeźenia. 

Lwów, dnia 1 wrz-eśnia 1856. 

AUGUST BIELOWSKI. 



JUl^^^" Llc'J)y przy uwagach nawiasem zamkiuetijch poioione , maja w tym tomie znaczenie następujące: I znaczy A. Bie- 
lowskiego; 2 J. Wagilewicza ; 3 J. lir. Załuskiego; 4 Dyonizego Zubrzyckiego; 3 F. Łobeskiego; 6 
K. Szajnoch§ ; 1 S. PrzyJfckiego. 



JAŚNIE WIELMOŻNEMU JEGOMOŚCI PANU 

STANISŁAWOWI HRABI 
ORDYNATOWI 

NA ZAIflOŚClU 

Z A M O J S K I E im U, 

JEGO CESARSKO - KRÓLEWSKIEJ MOŚCI TAJNEMU KONSYLIARZOWI 
i SZAiMBELANOWI, KAWALEIIOWI RÓŻNYCH ORDERÓW. 



Zaszczyciłem część pierwszą łomu pierwszego Słownika imionami JO. Xcia Jmci Genera- 
ła Adama CzartoryskiegO , i JW. Hrabiego Józefa OsSOlińskicgO , imionami, mówię, 
w kraju i za granica śtvietnemi; poważam się tę drugą część ivydać pod zaszczytem imienia JW. 
Wac Pana Dobrodzieja. Ścisły związek zachodzący między Osobami tak wysokiego znaczenia, 
do tego mię ośmiela; a wdzięczność należąca się ode mnie JW. Wac Panu Dobrodziejowi., za 
doznane wcześnie tak hojne wsparcie mego przedsięwzięcia , najmocniejszem dla mnie jest znietoo- 
leniem. — Ktokolwiek choć iv części zna dzieje literatury, bądź krajowej, bądź obcej, oddaje 
cześć połuinną JO. Xciu Jmci Teściowi JW. Wac Pana Dobrodzieja, jako Muz Opiekunoioi ; 
JW. Wac Pan Dobrodziej zaszczycasz .^ przyozdabiasz, pojmiazasz, znane od dawna iv Polszczę 
nauk siedlisko, założone przez Wielkiego Jana, ZaniOJSkieg'0 , Przodka swego, którego nie- 
śmiertelna pamięć słynie dotąd iv historyi nauk i krajów. Tam to troskliwie zbierasz JW. Wac 
Pan Dobrodziej szczątki i zabytki starożytne, tam sprowadzasz kosztowne zbiory ksiąg, i narzę- 
dzi do nauki służących, tam zgromadzasz mężóio, talentami i nauką celujących, tam zachęcasz 
młódź krajową, aby korzystała ze sposobności, którą jćj do kształcenia się na ludzi zdatnych 
i znakomitych podajesz. — Troskliwy o przyszły los nieocenionych swoich skarbów Polskiej, Sło- 
wiańskiej i obcej literatury, JW. HraJńa OsSOlińskl, w Wiedniu, znalazł zaspokojenie tro- 
skliwości swojej, oddając drogie te zbiory pod opiekę JW. Wac Pana Dobrodzieja; cieszą się 
miłośnicy nauk, tak krajowi, jak obcy, z wyboru, który na zawsze oddala wszelka ol)awę; że- 
by skarb ten hicracki , z taką usilnością, lak wielkim kosztem przysposobiony, wniwecz nie po- 
szedł. Ja zaś z mojej strony teraz tym więcej cieszę się i chlubię, że, ile mi siły moje po- 
zwoliły, należałem do zbierania tych najdroższych, bo najrzadszych literatury zabytków. 



Racz tedy JW. Wac Pan Dobrodziej przyjąć i to dzieło moje, nad htórem w ciągu hil- 
koJelnim, przy założeniu przez JW. Hrabiego OsSOlińskieg"© owego zbioru literatury krajowej 
pracowałem, a wśród pracy mojej około niego, wciąż doznawałem zachęcających pobudzeń i po- 
mocy JO. Xcia Generała Teścia JW. Wac Pana Dobrodzieja; raa, go przyjąć z tą lułaściwą 
sobie uprzejmością, z której w kraju i za granicą nauki się chlubią; racj go poczytać niejako 
za treść wy ciągnioną z tego zbioru, który troskliwość JW. OsSOlińsklegO opiece Pańskiej 
powierzyła. 

Z Warszawy, w Miesiącu Listopadzie 1808. 



LINDE. 



DALSZY CIĄG PRENUMERANTOW 



Najjaśniejszy Cesarz Ausfrt/acki, 



Józef Hrabia Bieliński. 
Ignacy Błeszyński. 
Szkoły Bobrzejskie. 
Breza Ministr. Sekr. Stanu. 
Jakób Byszewski. 
Antoni Chłapowski. 

Tadeusz Czacki Starost. Nowogrodzki. 
Łukasz Babski Sekr. Stanów Galicyi. 
Soter Daroivski. 

Tadeusz Dembowski Minist. Skarbu. 
X. Diehl Członek Izby Eduk. 
Jerzy Dobrzański. 
Biblioteka Królewska Drezdeńska. 
X. Marcelii Dzięcielski Kan. Kujaw. 
Hr. Antoni Dzieduszycki. 

Puss Konsyl. Stan. Ross. Sekretarz Akademii Peters- 
burskiej. 
Fram-ius Senator w Gdańsku. 
Kassa miejska Gdańska. 
z Sierakowskich Górsko. 
Michał Grabski. 

Horn Ksieg. Uniwers. Wileńskiego. 
Józef Jaraczewski. 
Ignacy Jelski Podpólkownik. 
Karamzyn Konsyliarz Stanu Ross. 
Kicki Arcy - Diskup Lwowski Konsyl. Stanu. 
X. Hugo Kołłątaj. 

Słownik Lindego wj/d. S. Tom II. 



Rafał Kołłątaj Starosta Trze£'niowski. 

Szkoły Kowieńskie. 

Krupowicz Pisarz miasta Wilna. 

Marcin Krzyżanowski. 

Józef Kuropalnicki. 

Antoni Lanckoroński Konsyliarz Tajny Cesarski. 

X. Wincenty Łańcucki Kanon. Zytomirski. 

Łoivicka Szkoła nauczycielska. 

Łuszczeiuski Minister Spraw Wewnętrznych. 

Ignacy Marchocki. 

Masłowski Konsyliarz Prefektury Kaliskiej. 

Stan. Hr. Miączyński. 

Szkoły Mińskie. 

Szkoły Mozyrskie. 

Julian Niemcewicz, Sekretarz Rady Stanu. 

Gabryel Ogiński. 

Kazimierz Olechoivski. 

Starosta Ossoliński Prezes Sądu Appellacyjnego. 

Ludwik Pac Kawaler Maltański.- 

Kazimierz Plater Starościc. 

Jędrzej Polsfus Pisarz Sądu Pokoju Wschowskicgo. 

Szkoły Posiaicskie. 

Teodor Potocki Wda Bełzki. 

Seweryn Potocki Senator Rossyjski. 

Biblioteka Prazka. 

Antoni Pstrokoński. 

Wojciech Pustowski Marszałek Słonimski. 



Xżę Ordynat Dominik RadziwiŁ 

Baron Ludwik Rastawiecki. 

Micha! Romer Prezes Ti-ybunalu Wileńskiego. 

Rbnne Szambelan Iniper. Ross. 

Józef Sierakowski Kawaler Maltański. 

Szkoły Słuckie. 

Jan Sniadecki Rektor Uniwersytetu Wileńskiego. 

Jędrzej Sniadecki Professor Uniwers. Wileńskiego. 

X. Opat Sokolnicki. 

X. Teodor Sołtyk. 

Szkoły Swisłockie. 

Józef Szadorski. 

X. Xawery Szaniawski Proboszcz Grodziski. 

Szijmański. 



Augustyn Trzeeieski. 
Nepomucen Umiński. 
Koliegium Warszawskie XX. Pijarów. 
Teodor de Wejchari Konsyliarz Imperatora Ross. 
Zuzanna Wilcz-yńska. 
Uniwersytet Wileński. 
Szkoły Wileńskie. 

Seminaryum Główne Duchowne Wileńskie. 
Jan de Witt. 

Stanisław Wofowicz Podkom. Rzeczycki. 
Piotr Hr. Zahielski Stobiik Galio. 
Tomasz Zycki Professor Matemat. Uniwersj-t. Wileń- 
skiego. 



Autor Słownika ma honor uwiadomić Prześwietna Publiczność , ze odtąd prenumerata na cale dzieło, 
dla nowo przybywających prenumerantów , podwyższa się dwoma czerwonemi złotemi, tak, że teraz cał- 
kowitość prenumeraty wynosić będzie czerwonych złotych dwanaście w zlocie. To podwyższenie bynaj- 
mniej się nie ściąga do tych , którzy przed wyjściem jeszcze tej drugitf'j części pierwszego tomu , pre- 
numerowali. Ostrzega oraz autor, że po wydaniu drugiego tomu, obejmującego litery od M do O, (co 
nastąpi ku końcowi przyszłego roku), cena podwyższona będzie do czerwonych złotych piętnastu w złocie; 
takowe albowiem podwyższenie wypada z obrachunku wzrastających coraz bardziej kosztów druku tego dzieła. 

lu Warszawie, w Listopadzie iS08. Roku. 



Lind e. 



G. 



G, g, litera alfabetu łacińskiego siódma, greckiego trzecia, 
polskiego (ą i ę 20 litery raclitijąc) dziewiąta. Kras. 
Zb. 1 , 305. ber fiektite 23iid;ftak M Intctiiifd^cn 3llp6a= 
IiCt^^. W Polskim wymawiamy g zawsze grubo, nigdy 
nie jak j ; gdzie go zaś Iroche miękcej wymawiamy, piszemy 
po nim samogłoskę^ i n. p. giermek, giełda. Kpcz. Gr. 
\, p. 57. boś g ningt im fpIiiifcŁcn Wi nl<3baim luic j, 
mmx i barniif folgt, foiift iiiimer fnft iinc Wi ScutfrfK k. 
Januszewski tedy jeszcze przekłada, zęby iv słowach 
a Łacińskiego przyswojonych raczej pisać j niz g, n. p. 
rejestr , nie regiestr , anjoJ nie angioł (jak w dawnych 
drukach wszędzie), ewanjelia, nie ewangielia. — Gór- 
nicki zadawnione gi , co my dziś go mówimy, z da- 
szkiem pisze: skarał gH bóg ■■ skarał go bóg. Nowy 
Char. Że g przed e zakoszę jest miękkie, iviec zawsze 
po sobie przed e zada włożonego i, n. p. gies, giest 
abo jest, z Łac. gestus , gienerał abo jenerał, ^^ińidjcn 
g iillb e inil^ cm j eiltgcfiitft mcrbctl. [Deputacya To- 
warzystwa Warszawskiego P. N. poleca pisad g bez 
zmiękczenia « nie tylko w nazwiskach własnych i chrze- 
stnych, jak Gessner, Germania, Genewa, Gertruda i t. p., 
ale i w imionach pospolitych do języka przyswojonych: 
geografia, genealogia, algebra, geometrya, generał' o 
i t. d. Rospr. i Wniosk. sir. 5S4. — 1] Czesi naszego 
g nie mają; ich g jest naszym j; n. p. gablko jabłko, 
gak jak, gcden jeden. Nasze g zaś w Czeskim zastępuje 
h, n. p. (/arfflc hadati , ^a^Hc haneti, głoica hlawa, gnida 
hnida, góra hora, goloiuy hotowy. — Toi i iv naszych 
niektórych krainach postrzegamy ; mówią: gańba i hań- 
ba; mówimy: ganić, a przecież nie gańbić, lecz hań- 
bić, haniebny. "Bogatków, gdy sie z Mazowieckiego 
do Litwy przenieśli, Bohatkami nazywano.' Nics. 1, 
•129. cf. ' Borzobohaly ; cf. gebka , gąbka, hubka. — §. 
G. zamiast k piszą iv owych skróconych: gmyśli, gwo- 
li, grzeczy {zkąd grzeczny) ■■ kmyśli , kwoli, krzeczy , 
to jest: ku myśli, ku rzeczy ob. ku= ivedle. 

G. Z. P. abbrewiacya: Generał Ziem Podolskich. 

GABAC, ał, a, cz. niedok. (-gabnać jednotl. w składanych), 
niepokój czynić, drażnić, napastować, nnfcd^tcn, rcijcii, 
I)CliliniI;i()cn. (cf. Ital. gabbare). Stała się niezgoda mię- 
dzy jastrzabi, ze walcząc między sobą, inszych ptaków 
nic gahali. Ezop. 151. Jeśli ku nim blizko przystąpisz, 
a będziesz je gabał, tedy się na cię rzucą i zabiją cię. 
Jer. Zbr. 1. Odrzuć, cokolwiek cię na szkodę twojej 
duszy gaba. Pot. Zac. 53. Kacerz ten dysputacyjkami, 
któremi proste gaba, zliardziaJ. Sk. Dz. 295. Gołębie 



drapieżni ptacy albo szkodliwe zwierzęta gabają. Cresc. 
588. Cudzołoztwo z jednej strony jest, gdy dziewka 
cudzego gaba męża. Haur. Sk. 238. Bez przyczyny nie- 
radzi nikogo gabają. Papr. Trij. C. 2. Już ona umarła, 
co więcej gabasz uczyciela (żeby przyszedł uzdrowić ją). 
Budn. Marc. 5, 56. (czemuż go jeszcze trudzisz? Bibl. 
Gd.). Nie na wieki pszenicę młócić będziesz , ani jej 
będzie "gabać koło wozowe. Leop. Jes. 28, 28. (potrze. 
Bibl. Gd.). — §. Gabać kogo o co, nalegać nań o co, 
ciiicit imi ctwnji ninbiicn , ł^it britigeiibft bcź^alD anlicgen. Ko- 
go o dług przodków jego gabają, ten.... Szczerb. Sax. 
86. Żaden się nie żałował nań o żadną rzecz, ani go 
też żaden o żadną rzecz nie gabal, ani molestował. 1 
Leop. i Macch. 10, 65. Jeśliby kto chciał gabać kogo 
o imienie, ma to czynić przed owym sądem, gdzie jest 
wzdane. Sax. Tyt. 75. CABANIE, ia, «., subst. verb., 
napastowanie, drażnienie, bad 9hifct()teii , bie 9liifed}tuiiij. 
CABACZ, a, m., co gaba, drażni, draźniciel, bcr 9(iife4'tfl'- 
Trudny gabacz brzuch, molestus interpellator. Mącz. 

Pochodź, nagabać, nagubnaji, nienagabniony, przeniga- 
bad, prze II a gabnać. 

GĄBCZASTY ob. Gebczasty. 

GABELA, i, 2. {Ital. gabella; Gall. gabelle; Lat. med. ga- 
bella, gavlura, gablagium; Dbb. bic ©affcl), cło, pobór, 
btc Steiier, bcv Sf"- Gabella, nazwisko we Francyi po- 
datku na sól włożonego. Kras. Zab. i, 506. Gabele od 
soli. Star. Ref. 45. W Wenecyi gabele wszyscy płaca. 
ib. 164. Jabł. Tel. 36. 

GABINET, KABINET, u, m., GABINECIK, a, w. zdrbn. 
(Gfl//. cabinet; //«/. cabinello; Angl. cabbinet), pokoik po- 
boczny ciższy, ba^ gabinet, ciii ikmi, ftillereei 3ii"iii"'. 
\ind. kabinet, kamerza, shtibelz, jispiza , skriuna jispa; 
Sorab. 1. pżitwark; Ross. KaóinieiŁ, OTX0/Kiil, OTXO!Kaa, 
ropHima. Sypialnie i gabinety dla zgiełku oddalone 
być maja od pokojów dziecinnych. Swilk. Bud. 99. §. 
Gabinet u monarchów jest miejscem sekretniejszych obrad 
w interessach krajowych. Jez. Wyr. bnt^ gnbtnct m\ ben 
Ciifeit. Czasem bywa pierwej w gabinecie rezolucya, niż 
w senacie deliberacya. Lub. Roz. 455. Z tych siedmiu 
ministrów składa się teraz królewski tajemny gabinet. 
Pam. 83, 568. §. Skład, zbiór różnych kosztowności, 
sztuk pięknych, brt^ Gabinet, cin Bimnici' 5" Jloftlmrfeitcii. 
Sorab. i. hutżowna żtwa , hukncncża. Gabinet natural- 
ny, cin 9Jatnraliencab:net, jest miejsce, w którym się 
przechowują rzeczy od przyrodzenia wyprowadzone , w 
jak najpodobniejszym , ile można , żywości stanie. Kluk. 
Źw. 1, 15. Piękny ma gabinet, pełny rzeczy rzadkich. 

9* 



12 



GĄBKA- GACIE. 



GAD-GADAĆ. 



A^. Pam. 8, 149. GABINETOWY, a, e, od gabinetu, 6a« 
Iniictó = . Ross. KaóiiHCTCKifi. Sekretarz gabinetowy. Mon. 
70, 540. (cf. *dumny). Negocyacye są wojną gabineto- 
wą. Zab. 9, 229. t. j. gabinetów dworskich, albo dwo- 
rów, cin Sirieg ber 6-aMneter. 

GĄBKA i t. d. ob. Gębka. 

GABLOTEK, tka, m., Gall. tabletle, deszczulka do ściany 
z góry przybita, żeby na niej co postawie, cin 23rctc(;eit 
ttit ber SBaiib, eiwai baraiif su ftcHen. Tr. 

GĄBR ob. Czabr. 

GAG, i, ź., faszyny, pęki z gałęzi wiązane. Papr. W. 1, 
471. gafd^iiicii , Jtck^WinbcI. §. Gać, gacie liczb. mn. , po- 
most z takich pęków, gafiimcnmcrf , cin iTiniittelbamm , 
cinc 9!cifcrl)rii(tc. lioh. et Slov. liat; Hung. g;U; Bosn. 
gńt, zagatje, zajazenje, (6osn. gaziscte, bród faf/unt bród); 
Croat. gata, (=1. gat, gacie, 2. Jaz qu. v.; Croat. gaz; 
Hung. gazlóhely vadum bród) ; Carn. gatshe ; Yind. gas ; 
Ross. raib. Cymbrowie, podciąwszy wielki la.s , gać 
uczynih, i tak się przez rzekę przeprawili. Stryjlc. 35. 
(cf. gacić). 

GACEK, cka, m., (cf. gaszek, gach, cf. Ital. gazza; cf Ger. 
31)[cl); nietoperz, latoperz, latonka, bic gltbcrmanź. Bosn. 
gligljak , pircac , netópjer ; Carn. pirpogazhćza ; Yind. 
mrazhnik , shishmisli ; Slav. slipimish ; Ross. KOJKani, 
acTjMaH Mbiiub. Nietoperze także gackami zowia. Zool. 
Nar. 292. Osądzono nietoperza, żeby już we dnie nie 
latał. Lecz w nocy omackiem, I już nie nietoperzem, ale 
zwał się gackiem. Min. Ryl. 4, 98. 
GACH, a, m., ponocnik, fryjerz. Cn. Tli. (cf. Gei: 
©autf), @C(J, ®acf = młokos, głupiec; Ital. cucco; Ban. 
giak; Holi. gheek; An(jl. geck; Svec. gcck; hland. gick; 
cf. Lat. jocus); cin 3(nri)tfcI)UHirmer, cin ŚuI)Icr. Tu w tym 
lesie z swym gachem kryje się. Tcat. 52, d. H8. Świę- 
ty urząd gamratora, ołtarz gachom służy. Zygr. Pap. 'iSd. 
ŻartbL Jmć Pan Gachowski! Mon. 65, 282., oh. Gaszek 
demin. GACHOWAC, al, uje, intransit. niedok., a) po 
nocy chodzić szalejąc. Cn. Th. ki) ber 3?ac()t fd)uiarmen. 
b) Za dziewkami biegać, fryje stroić, bcn S)idbd)en nac^= 
Imifen, fculilen. GAĆHOWAĆ SIĘ recipii:, zbytnie się 
stroić, ftd) iiltermapiii tniftcn. Tr. GACHOWANIE, ia, 71. 
subst. verb., ■■ GACHOWSf WO, GACHOSTWO, nocne bru- 
kowanie, baś Sdinińrmen bci) ber 3fad)t; gamratowanie, 
fryjerstwo, baź 33nl;Ien, bie Snljlcrec. Z gachowstwa zro- 
bić przystojność i oehędóstwo. Mon. 69, 125. 

GAClC , ił, i, et: niedok., gacią pomościć , mit 9Jei^'(iiinbel 
Itelcgcn , liebriicfen. Boh. hatati, hatam; Slov. hatóm; Hung. 
gatot tsinalok ; Carn. gatim farcire; Croat, gatiti, zajezi- 
ti, zajazti , (cf jaz); Hoss. raiiiTb, raM}'; Eccl. raiio; (di- 
sling. Croat. Rag. Bosn. gaziti vadere brodzić; Ital. gu- 
azzarc; Carn. gasim ; Yind. gasili; Carn. gas caUis nivis, 
cf. Ger. ©affe; cf. Rag. gacka lutum). Polacy, aby sna- 
dniej przez rzekę przebyć mogli, gacili ją i mościli chro- 
stem. Stryjk. 545. Wybrani Clirysta gacili rózgami pal- 
mowemi drogę Panu. BiaŁ Post. 12., {ob. Nagacić). 

GACIE, i, pliir., (cf Cbcrb. ©otcn, ©abie(;ufen; "//wn^. ga- 
tya, ob. Gatki); Slov. gaty; Yind. gazhe; Bosn. gaclije, 
gacchice, svitice; (Croai. g^che = Węgierskie gatki; Croat. 



blacho = Węgierskie spodnie; Croat. gege = Niemieckie 
spodnie); £cc/. raijiH, npenoacajo, onomcAUic; {Ross. mta 
końce gatek; raiHHKt, rauiHHKŁ sznur do zwięzywania 
gatek; Croat. gachnyak ligula femoralis); ubranie, spo- 
dnie, bie $ofen, bic Seinfleiber. Gacie spuściwszy golą 
mu wypnie dupę. Pot. Juw. 2, 34. (cf portki, pludry)! 
Prov. Slov. Ne bogi sa Nemec, ze mu gate wezmu, va- 
cuus cantanl coram latro7ie viat.or. — {Prov. Croat. Koi 
dobro giłch nevese. Rad guszto nye potese, c«j rem 
primo bene non agit, saepius iterare eogitur). 'Gacionosz 
Eccl. ramCHOceu^b braxatus; "gaciodziej Eccl. rameAtM- 
TP.ib braccarius. 

GAD, u, m., Boh. et Slov. had anguis wąż ; Sorab. 1. had 
vipera, coluber; So7'ab. 2. huż wąż; Carn. gad vipera; 
Yind. had , kad , kazba = wąż ; Yind. kazhinka , kazhur ■- 
węgorz (cf kaczka); Croat. kacha, gśd = wąż; Eccl. riij^i,, 
jKiiBOTHOe npccMbiKaioiuecca no scjuii n. p. sjiift; (cf. 
Rag. et Bosn. gad sordes; Bosn. gadniti inquinare; Yind. 
gaditi = ganić; Ross. raAidii brzydki, ra4JHBbift ckliwy; 
cf. Arab. ren hajath animal; cf gadać, zagadywać); = zie- 
miopłaz, czołgacz, płaz, cin nuf bcm 23an(i;e ober onf fc^r 
hiącn giipen fricd)cnbei5 Jbicr. Wszystek gad ziemski, we- 
dług rodzaju swego. Radź. Genes. 1, 25. (wszelki -płaz 
ziemski. Bibl. Gd. ntlcś ©cnnirmc. 8nt^.) Reptilia gad, 
rzeczy czołgające się po ziemi , mianowicie węże cudo- 
wne. Chmiel. 1, 593. (cf gadać, zgadnąć). Gadem na- 
zywamy te zwierzęta , które mają krew czerwoną zimną, 
serce o jednej komórce i o jednym uszku , a nadto je- 
szcze płuca do oddychania. Te Linneusz umieścił w gro- 
madzie nazwanej Amphibia. Dawniejsi zaś naturaliści tym 
wyrazem Amphibia oznaczali niektóre tylko zwierzęta , 
jako to bobry, wydry, jaszczurki , żaby i t. d., z tego 
względu, że one równic w wodzie jak i na powietrzu 
żyć mogą. Zool. Nar. 190. cf Kluk. Źw. 1, 25. bie 3(m= 
pbibien nad) beni Sinne. Ze te klasse gadem nazywam , 
tak się usprawiedliwiam. Zawsze pod tym imieniem u 
nas rozumiano takowe zwierzęta, które na obrzydłych 
miejscach przemieszkiwają , przez odmienność kształtu 
swego od innych zwierząt , w oczach ludzkich okropne 
były, owe węże, żmije, padalce , jaszczurki. Kluk. Zw. 
5, 5. Sd)lp(3en, S^ttcrn, 3>ipcrn, gibcd)fcu jc. W sieli- 
skacli Dydony i Eneasza włóczą się dziś gady. N. Pam. 
20, 225. Jak będziesz klął twą postać wspaniałą czło- 
wiecze. Różniącą cię od gadu, co się nizko wlecze. 
Bmoch. Sąd. 25. §. Trans, gawiedź, hałastra. Często ten 
*had (gad, o Tatarach) w Podolskich krainach gości. Papr. 
Gn. 1057. biefco ©cid;nicip, bie intarcn. cf. gadzina. 

*GADA, y, i, piętro, £1 li b. ber ©aben, bn^ ©toctmerf. Spadł 
na dół z trzeciej gady, i wzięto go umarłego. 1 Leop-. 
Act. 20, 9. (piętra. 5 Lcop.). Były trzy gady. 1 Leop. 
Ez. 42, 6. (piętra. 3 Leop.). 

GADAĆ, ał, a, cz. niedok., {Boh. hadati conjicere, vaticina- 
ri , badać vates ; Slov. badam hariolor , hadać hariolus; 
Rag. gatati sortilegio uti, gataz, gatalaz sortilegus; Croat. 
zgadyam , zgoditi = zgadywać , zgadnąć, (cf gody); Croat. 
gatavecz fulurorum divinator; Ross. ra^aib, raAWcaib 
zgadywać, raAaieJb wróżek; Sorab. 1. hudacż conjectu— 



GADAĆ SIE. 



GADANIE - GADACZKA. 



13 



rare; Heb. lin clmd aenigma proposuit, niTi chidah ae- 
nigma; cf. gad; Sorab. etc. had serpens; hadam atigtt- 
ror; quia serpens callidum est animal , guod lanquam 
dhinare seu sagire gueal); 1. mówić, rozmawiać; wszelako 
zawsze mniej poważnie używa się gadać , niz mówić , 
rebcn. Sorab. 2. gronisch; Croat. et Slav. govoriti; Rag. 
gOYoritti; Carn. govorim ; Yind. marnuvati, govorili , be- 
fediti, kremlati, vesuvati; Boss. roBopiiTb {ob. Gawo- 
rzyć), cKasaib, CKasuBaio, 6aaTb; Ecd. H:crA.'\rosATii. Nie 
usiłujemy uczyć tego mówić , który gadać nie umie , 
docere dicere, qui logui nescit, ben fvn'C(^icn Ic^rcil , bcr 
nid;t reben faun. Pir. Wym. 223. Chętnie o tym ga- 
damy, co milujem z chuci. Jag. Wyb. C. 4, b, (co w ser- 
cu, to i na języku). Niechże gada, ma-H co mówić, bo 
nie mam czasu. Teat. 24, c. 87. Trudno nie gadać, 
kiedy ze mną kto mówi. ib. 15, c. 55. (nie otwierać się, 
nie wyjawić). Co w sercu kryjesz, twarz będzie gada- 
ła. Bardi. Trag. 469. (wyda). Nie ustąpi milczenie czę- 
stokroć wymowie. Gadać nas uczą ludzie, a milczeć 
bogowie. Nar. Dz. 5, 106. Łacno gadać, nie łacno do- 
kazać. Cn. Th. 412. (cf. gębą wojować). Każdy gada, 
chociaż nic nie umie. Jabi. Ez. 127. Jemu gadać o tem, 
toż samo, jak o wilku żelaznym. Teat. 19, b. 49. (głu- 
chemu gadać; groch na ścianę rzucać). Oh nie gadaj! 
Teat. 56, c. 105. (co mówisz! nie do wierzenia!). Weź 
zonę, stółę, urząd, póki tchniesz żywotem. Zawsze o 
tobie gadać będą, nie wątp' o tem. Jak. Baj. 89. Niech 
na cie gada, jak kto chce złośliwie. Ty jesteś cały, 
cnota cię zasłania. Karp. 4, 42. Uformuje cerę, jak 
gdyby trzeciego dnia gadał z Panem Bogiem. Opat. Sat. 
165. z papieżem, z królem, Tigranem siilutaiit. Cic. 
Yilnae, me puero, sub Stephano Bathorio nobilis quidam 
occasioiitm dcdit dieto simili: Gadał z Ferensem; adeo 
Ule altos sumpserat spiritus ex coUoquio cum aulico , 
ttpud regem gratioso , ut aegre aUquis ad eum accedere 
posset, famulis respondenttbus: Gadał dziś Jego Mość 
z Ferensem. Cn. Ad. 228. cf. gagatek. 2. Gadać, siła 
mówić, nabijać uszy. Cn. Th. fd)ii)necn , plniibevii. Wielka 
różnica między temi , którzy wiele czynią i którzy wiele 
gadają. Mon. 65, 492. Gadają wiele', nic nie mówiąc. 
Teat. 25, 95. (wiele huku, mało stuku; wiele wątku, 
mało wełny). Wiele gada a mało mówi. ib. 28, b. 28. 
*5. Gadać = zgadywać, dorozumiewać się. Cn. Th. rotbcil, 
fdilicpcii, folijmi, ituitDmapCii. Gadaj nam 'tę gadkę: piąciu 
psów łowimy w lesie blizkim; czego dostawawy, tego 
nie mamy; co nam ucieka, to mamy; — -a on zga- 
dnąć nie mógł. \\arg. Wal. 557. 'GADAĆ SIĘ recipr., 
{Boh. hadat se disputare; cf. Germ. ^abcm, §aber, cf. 
"hadrunek, 'hadrunkować, "hadrować, 'hadrownik) ; ro- 
zmawiać się z kim, dysputować się, rozpierać się; 
Ross. coiionpouiaTbca, cocTasaibca; mit SBoitcn ftrcitcn , 
bi^putircn , %mi rocd/fdu. Oni się o to ze mną gadali. 
1 Leop. Jub. 51, 25. (sprzeczali. 5 Leop.). Często się 
o to gadali, któryby z nich miał być zacniejszy. Źrn. 
Post. 96, b. Kto w szkole Arystotelesowej nie bywał, 
radzę, aby o rzeczach wielkich i skrytych nie mawiał, 
ani pisał, ani się o nie gadał. Orzech. Qh. 90. Kazi- 



mierz, gadając się pod dobrą myśl z biskupy o nie- 
śmiertelności duszy, umarł. Stryjk. 205. Tzbudowawszy 
się , pocieszywszy się rozmową). Ludzie sie jęli o wie- 
rze gadać i swarzyć. Biel. Kr. 525. Będę sie tam z ni- 
mi gadać o ludu moim. Leop. Joel. 5, 2. (bede sie 
z nimi sądził o lud swój. Dibl. Gd.). O co się to miedzy 
sobą gadacie? Leop. Marc. 9, 16. (o cóż spór macie 
miedzy sobą? Bibl. (id.). Kto się gada z bogiem, ma 
jemu odpowiadać. Budn. Job. 59, 55. (kto chce strofo- 
wać boga. Bibl. Gd.). Gadając się z ś. Szczepanem , nie 
mogli się sprzeciwić mądrości jego. Bial. Post. 105. 
GADANIE, ia, n. , subst. verb., {Boh. et Slov. hadanj di- 
yinatio, aruspicina, altercatio; Ecd. et Bos.':. r^\^uie 
wróżenie, zgadywanie, gadka, zagadka). 1) potoczne, 
zwyczajne mówienie, rozmowa, bilu Sicbcil, bela @crcbe; 
bas ®cfc()nHlCC. Kiedyż się uważnie nauczysz mówić, i z tych 
próżności gadania oduczysz? Jabi. Tel. 42. Yind. befe- 
duvanje, govarjenje, pladranje , jesizhenje , jesikanie, 
quantanje; Boss. ii3r.iaro."iaHie. O wdzięczne wód sze- 
mranie, wdzięczne zdrojów gadanie. Groch. W. 352. 
§. Zgadywanie, domysł, proroctwo, biU' SRatlien, Grra-- 
tfien, bic SBcifitijHiiij. 2) Gadanie (gadanie sie) = słowny 
spór, rozprawa, dysputacya, ber 3Bin1lVCd)fcl , 3Bi'vtftrcit, 
bic 5)i>3|.nitntion. Boss. c.iOBOiiptHie. O nauce Jezusa sły- 
sząc Rabinowie , na eadanie c^o i dysputacye wyzwali. 
Sk. Kaz. 495. Gotował się biskup na dyspautacyą, a 
zgromadzając uczone ludzie, z pompą na gadanie ono 
iść chciał. Sk, Zyiv. 2, 89. Żydzi mieli gadanie o wie- 
rze z Sylwestrem. Sk. Dz. 181. Zefirenus uczynił ga- 
danie abo dysputacya z Montanistami. ib. 110. G.\DA- 
CTWO, a, n., wielemostwo, świegot, gadanina; ®cfdiludt;C, 
Siebcrey. Gadactwa dosyć , mądrości mało. Pir. YYijm. 
125. GADACZ, a, m., (Slov. et Boh. badae lates; So- 
rab. i. hudak; Bag. gataz, gatalaz sortilegus; Croat. ga- 
tiueez futiirorum dirinalor; Boss. rajaicab wróżek, wie- 
szczek); a) dużo i szeroko gadający, świegot, ciii Sd)H)d> 
fccr , SSorteiniidter. Siedzi przede nma nieprzebłagany ga- 
dacz, nabita wiatrem i nic nic znaczacenii słowami gę- 
bę mając. Zab. 6, 525., Ecd. r^^TOMMmi■h. Wielcy oni 
gadacze albo świegotliwi ludzie, którzy w towarzyszeniu 
z drugiemi sami mowę zabierają, i w tym co powiadają, 
końca znaleźć nie mogą. Zab. 6, 518. b) Cektownik , 
przegadywajacy sie z kim, spierający się o co. Wiud. 
Hoss. coBonpocHiiKi., eiti !?iópiitator. Jakiś twardy i chy- 
try gadacz. Sk. Dz. 514. Co jest jawnego bez sporu, 
nie potrzebuje żadnego gadacza. Poc. Horn. 570. c) We- 
dług Czeskiego badać vates, mądry, który łacno zgaduje, 
wieszczek. Ch. Th. ciii SSeifci', ciii Sclicr. Pytajcie się 
wieszczków i gadaczów. 1 Leop. Jes. 8. 19. Nie słu- 
chajcie proroków waszych i gadaczów, i tych, co sny 
wykładają, i wróżków. Leop. Jer. 27, 9. Na kształt ga- 
dacza. 1 Leop. Proc. 25, 6. (wieszczka. 5 Leop.). Gdzie 
mędrzec, gdzie rozumny w piśmie? gdzie gadacz wieku 
tego? Budn. 1 Cor. I, 20. Prostakem, nie gadacz, Davus 
sum, non Oedipus. Mącz. GADACZKA, i, r., świegotka, 
ciiie SdmHiftcriiiii. — *§. Prorokini, bic Sekriiin, 2!5a|ir< 
fiiiJCliilll. Boh. hadaćka; Boss. ra^aTCJbuima. Krok zosta- 



u 



GADANINA - GADKA. 



GADEK-GADZINA. 



wił po sobie trzy córy, jedna byJa czarownica, druga 
wieszczka, ostatnia gadaczka. Gwagn. A60. Biel biu. 157, 
6. GADANINA, y, i., świegotanie , próżne sJowa, @e= 
\ijwa% , @CU'af^. Tej stałości owe wykrętarskie gadaniny 
pewnie sprawić nic mogą. Pilck. Sen. list. A, 56. Przy 
budowaniu Babilońskiej wieży wnet brzydka gadanina 
między murarzami Szerzy się, w której gfusi nie godzą 
się sami. Przyb. Milt. 583. Gadanina ta Maurów jest 
mieszaniną Arabskiego i Indyjskiego języka. Przyh. Luz. 
532. GADATLIWOŚĆ, ści, i., gadulstwo, wielomówstwo, 
bic Sdiaftbaftigtctt. \ind. pladrazlmost, jesizhnost; Rag. 
goYornos , jezicnos ; Ross. roBop.iiiBOCTb, c;iOBOXOTHOCTb. 
GADATLIWY, a , e , — ie adv.^ świegotliwy, wielomo- 
wny, frfminfi^aft, plnubcr^mft. Sorah. 1. friecżniwy; Carn. 
sgovarliv; Rag. govorni, jezicjan, (cf. języczny); yind. 
pladrazlien, jesizlien , jesikast, quantazh; Ross. rOBopjiii- 
Buii. Łgarz gadatliwy. Hul. Ow. i 10. GADKA, i, ź., 
gadanie, mowa o czem, ba>^ Stcbctt, ba§ ©crcbc, bie 3Jc= 
ie »on cttva>3. Niech się strzegą gadek, przechadzek|, 
rozmów nieprzystojnych z niewiastami w kościele. Sk. 
Kaz. 344. Do kościoła chodzić mamy, nie na gadki , 
nie na rozmowy, ale abyśmy się modlili. W. Post. M?i. 
524. Niewiele w gadki się z nim wdawała. Radź. Żyw. P. 
47. Sirzeź się gadek wszelakich próżnych i plugawych, 
Karnk. Kat. 548. Dla swoich pantofli gadką był całego 
miasta ; nawet dzieci szydziły z niego, wytykając go pal- 
cami A'. Pam. 5, 274. Proces tak śmieszny zostałby 
gadką wszystkich próżniaków, albo złośliwych języków. 
Żabi. Dz. 150. Teat. 50, b. 49. Już ta rzecz nie no- 
wą w uszach ludzkich gadką. Pot. Syl. G5. O tobieć 
to gadka , Na cięć to przymówka. Cn. Ad. 800. Staliśmy 
się gadka ludzką, t. j. wszyscy o nas mówią, każdy na- 
mi usta wymywa, fabiilae sumus. Mocz. To uważając 
Antoniusz zdała , Od niepotrzebnych gadek rzecz oddala. 
Chrośc Fars. 22. — §. Rozmowa , spór , gadanie , dy- 
sputacya, bic Untcrrcbuiig, ber 3Bortn)ed))cI , bie Stśpiita= 
tioil. Boh. hadka disputatio. Od wyznania prawdy nie 
dał się uwieść żadnomi gadkami ani namowami przeci- 
wników. Raz. Hst. 110. Wywabiał na gadki Wiklefiany 
jeden Karmelita, th. 4. Mało na świecie mędrców- w tym 
się gdzieś zgodzili , Chociaż w głębokie gadki o tym 
zachodzili. Rej. Wiz. 155. Nie naleźli, żebym z kim 
w kościele gadki czynił. Sk. Dz. 9. O usprawiedliwie- 
niu wiele jest gadek między dzisiejszemi o wierze swa- 
ry. Sk. Kaz. 509. g. Pytanie , kwestya , bic J^rncje. Z tćj 

gadki abo pytania, taka się nauka wydaje Saxoii. 

Tl/t. 96. Jest tu gadka o to, jaka Rzplta ma być? 
Modrz. Baz. 13. §. Trudne, zawiłe, ciemne pytanie, 
zagadka, iai SMtbfcl. Boh. pohadka; Yind. gunitva, 
Yganka, razi; Sorah. 2, godalo, godłu, godane, (cf. godło); 
Rag. gonetka, gatka ; Croat. gńnka, zaganka , gonotka ; Dal. 
gonitka, zagoda , gotka, pritich; Ross. ra.iaiiie. Zawi- 
kłana przez przenośnią mowa, po Grecku aenigma , po 
naszemu, nie od ciemności, ale od zgadywania gadką 
nazwana. Kpcz. Gr. 5, p. 88. Zgadnijcie ini jedne gad- 
kę : z jedzącego wyszedł pokarm, a z mocnego słod- 
kość? Sk. Żyw. 2, 2. Sphyns trudne gadki zadawała. 



Bard. Trag. 350. Oedip wątpliwe gadki rozwiązuje, ib. 
355. Królowa Saby przyjechała , aby skusiła Salomona 
w gadkach. Leop. 2 Parał. 9, 1. Gadki, którym nie mógł 
dać rozum ludzki rady, Wykładać jęły rzeczne boginie 
Najady. Olw. Oiu. 291. fig. Gadką są dla mnie mowy 
We Pana , pojąć ich nie mogę. Teat, 5, 39. (ciemne , 
niepojęte, i^re DJebeii finb mir ciit 3Jdt^feI). *g. Gadka, 
problema. Cn. Syn. 715. eiii ^Iro&Iem; Bosn. pricja, pri- 
cica, kojom se istina ischje; Sorub. 1. wudatżo. 

(•GADEK, 'GĄDŁ ob. Gędziec, Gędzić). 

'GADOWNIK, a, m., I. gaduła, gadacz, etll ^'laubercr, 
©^liHifeer. Niestety gadownik. Zab. 8, 525. Izyck. II. Czo- 
snek dziki , alliiiin serpenłimim, żmijowym albo gadowni- 
kiem mianujemy, ;t szyje ma pstra, jak żmija. Syr. 
1226. o6. gado we ziele. GADU GADU l^interj. SBif^ ffiafd; ! 
Vhid. shnodranje; Boh. tfesky plesky, trety, caó. Gadu 
gadu, a psi w krupy, a świnia ryje, a wilk w owce. 
Cn. Ad. 228. loguacitas aufert eorum, quae agenda sunt, 
oćcasionem, bie (sd)dfer fd;nHtfteii lutb ber 2S5oIf 6p^It bic 
©d)afe. Ah jakże długo tego gadu gadu. Zab. 15, 180. 
(tej gadaniny). 

Pochodź, gaduła, gadulski, dogadać, nagadać sie, 
ogadać , odgadać, odgadywać, odgadnąć, pogadać, prze- 
gadać, rozgadać, ivy gadać, zgadywać, zgadać, zgadnąć, 
zagadać, zagadnąć, zagadka, wzgadać. §. godio. 

GADOWY, a, e, od gadu, [Boh. hadi wężowy; Sorab. i. 
hadowe; Eccl. ra40B^ żmijowy); bai frid;ciibe ©eifuriit 
bctrejfciib. Gadowe ziele ob. VVężownik. GADUCHA, y, 
2., (cf. Boh. had. wąż); gad, gadzina, czołgacz , cttt nilf 
bem 23aitd;e friedKnbc^ Ibier, 3. S. eiiic ©t^laiige. Czło- 
wiek uwalił strasznie kijem węża, a żona krzyknie: coż 
ci gaducha ta winna mizerna? Jabł. Ez. 216. 

GADUŁA^ y, m. et s'., gadacz, gadaczka, świegot, świego- 
tka; ber ©d)dtier, bie Sdm'd^crilin. Bywszy długo tuła- 
czami W domu zostali gadułami. Zab. 15, 180. Wielki 
z ciebie gaduła. Teat. 18, 5. Sekret! co to, to wcale 
nie ; straszny ze mnie gaduła, ib. 55, b. 8., Boh. darmo- 
tlach, howora; Slov. tlachać, tlućhuba; Bosn. tlapac , 
tlapa, cankayac f. tlapnica, cankavica ; Sorab. 1. plapo- 
tak , (cf. papla); Yind. kvantazh, pledrovez, jesikazh , 
lopotez, klopotez , slilabuder , lapeuls, trabusa; Ross. 
óa-iacHin;^ , paaroBopmuKi, neperoBopmim-B, uia.ióepi, 
roBopoHTj , roBopt , roBopyHB /'. rOBOpj-HbH. Gaduła , co 
ma język jak paprzycę z mliwa, Przyjemna w posiedze- 
niu; niemowa wstydliwa za nic. Zab. 9, 55. ZabŁ GA- 
DULSKI, a, ie, ob. Gadatliwy, fc^amjilinft. Sorab. 1. pla- 
potacźne ; Eccl. c:\a;^iib'Ł. — Subst. GADULSKI , iego , 
m., gadacz , eiii Sd;ii'd|cr. Starosta Gadulski w Poivro- 
cie l'oih, Komed. Niemcewicza. GADULSTWO, a, n., 
gadatliwość, paplanie, @c|d;n)n^igfett, DJebfceligfcit. GADU- 
LIA, ii, i., Sorah. 1. plapotecźtwo, plapotacżiioscź; Eccl. 
E.AAjeHie. E.^JHOMoiiie , e.\a,^i., E:\iłAhCTKO, imeciOBic; 
Ross. nycTOiMe.ibCTKo ; Bosn. jezicjenje , tlapa. 

GADZIEL, i, i:, Ajuga , ziele soczyste, od pszczół, roga- 
cizny i owiec bardzo lubiono. Kluk. Dykc. 1, 19. ®ini= 
fcl. cf. Lat. consoiida. 

GADZINA, y,'i., (Slov. hyd ptastwo domowe; Ross. ra^ii- 



GAGA - GAGATEK. 



G A I G - GAJ. 



15 



Ha robactwo, rajt, ra4i>i id. — ra4HTb brudzić, psuć; 
ra4iiTbca brzydzić się, cknąć, ra4Kiri brzydki); a). pJaz, zie- 
mi opła z , gad, zwierzę po ziemi się plazające. Tfarf:-. 6^- 
nes. 1, 24. not. ein friccficnbeś %^n. cf. hadyna. — Ka- 
czki chowają przy takim miejscu , gdzie nie mało iabnej 
gadziny, któremi się jak kluskami pasą. Haur. Sk. iW. 
O ukąszeniu od gadziny i robactwa, jako to pszczół. I'am. 
83. praef. Takiej kury nie imię się łaska , ani żadna inna 
gadzina. Haur. Ek. 154. ©cjuditc, ©csicfcr. — §. Gadu 
czołgającego rodzaj pierwszy nazywam gadzinami , po- 
wszechnym wprawdzie imieniem , które dajemy pospohcie 
wszystkiemu czołgającemu się gadowi , najbardziej prze- 
cież temu rodzajowi służącym, ile że wszystkie są bar- 
dzo jadowite, a ich ukąszenie po większej części śmierć 
przynosi, Crolalus. Kluk. Żw. 3, 28. (Slninicrfdtlaiicjc). Kto 
się zlutuje nad zaklinaczem, którego wąż ujadl, i nad wszys- 
tkiemi, którzy się przybliżają ku gadzinom okrutnym! 1 Leop. 
Syr. 12, 13. (cf. wąż, (sd)laiiijcn). — §. ^5. Gadzina , ja- 
szczurka, żmija, padalce, stworzenie szkodliwe, jado- 
wite, zapalczywe, ©ejiiditc , rttmiijcjiidjti', Sirotc, jcbeś 
fdiaMiftfic, %\\i\o,i, obcr fipźlłrtftc SBefen, cin Uiigcliciicr. Nie- 
masz gadziny jadowitszej nad obmówce, niebezpieczniejszej 
nad pochlebcę, niewstydliwszej nad pasorzyta. Zab. "1 5, 
73. Gadzinie tej (Chimerze) i skrzydlaty Pegaz ledwie 
podołał. Kraj. Cliim. B b. Co za zła gadzina! Teat. 35. 
b, IG. Któżby wierzył, żeby ta mała, głucha i garbata 
gadzina, tak się rzucać mogła? ib. 1. b, 52. A odezwijże 
się głucha gadzino, czego płaczesz? Teat. 16, 33. b). 
Gadzina folwarkowa = plastwo domowe , drób' domowy, 
Slovac. hyd; (osobliwie kaczki, może iż się gadziną żywią, 
cf. Croat. kacha , gad = wąż; V'inc?. kazhinka, kazhur = wę- 
gorz) , ficiiieź $ofinc^, gc^fnne^, bcfinibcrś giitcit. Na wy- 
żywienie młodej gadziny, krom pośladów, trzeba dać 
zboża. Haur. Ek. 155. Gadzina folwarkowa, mianowicie ku- 
ry, gęsie, indyki, kaczki, gołębie. Haur. Sk. 63. Stokłosa 
gadzinę drobną folwarkowa wyżywi. Haur. Sk. 36. §. Fiy. 
cołlect. Gawiedź , ludzie niehamowni, ©cfiiibcl, ©Cjiidlte. 
Izydor, gdy począł w Moskwie kazać, pojmali go; ale 
uciekł i więcej nie chciał tej gadzinie kazać. Gwagn. 79. 
{ob. jaszczurcze plemię). GADZINNY, a, e, od gadziny, 
żmijowy, wężowy, rttmi=, Sinttei'', 6d)lait()Cn = . Od grze- 
chu, jako od żądła gadzinnego stronią. Birk. Kant. C. 3 b. 

GĄGA, i, z., obłe drzewo, do rozpierania statków, ładując 
je. Ryd. citt oualcś StM .Ciol;, baś Knim 55cliibcii ber @e= 
fd^e gcbrniic^t mirb. 
GĄGAC ob. Gęgać. 

GAGAS, u, m., 1). GAGATEK, tku, m, czarna stwardniała 
ziemna żywica, niektórzy ją czarnym bursztynem być ro- 
zumieją. Daje się polerować, jak przedni kamień. Kluk. 
Kop. 1, 210. Nazwany od miasta Gaga w Licyi. Sienn. 
524. Ład. Hst. Nat. 37. ber ®aqat[), bai Sergmadjź. Biel. 
Hit. 277. Scheidt. Elekt. 22. GAGATKOWY, a, e, 
od gagatku, @agat^ = . g. Koloru gagatu, czarny, fd^tcarj, 
roić ©agati). Najdziesz drugiego^z siwą brodą tak szalo- 
nego, jak i z gagatkową Rej. Źw. 135 b. (cf broda jak 
u proroka, hajducze sumienie). 

2) GAGATEK, tka, m., może z £ac. Achates, imię u Wirg. 



Aen. 1, 174. zaufanego przyjaciela Eneasza, u nas ozna- 
cza poufałego przyjaciela, cin 1'crtrnuter greiiiib, ®celert= 
freiinb, 23iifeiifreunb , 3oi'ntjian. Często nawet uszczypliwie 
i żartem, za udającego się za takiego, mizgusia, pochleb- 
nisia, nadskakującego, żeby się wkradł w przyjaźń; chlu- 
bnego, cliełpliwcgo z niej, (cf. gadał z Ferensem). OssoL 
Wyr. ber fid) cinem jmii srcmibe aiifbriiigt, obcr mit jcmau= 
hi greimbfdjnft grog t^iit. Coż to, ty gagatku! Zabł. Amf. 
64. Tylko się nic wynoś, mój ty gagatku, to ci oczy 
wydrapię. Teat. 55, b. 18. Będziesz mi zabraniał gadać? 
Jaki mi gagatek! Teat. 8. c. ii. No ty mój gagatku. Teat. 
43,0.85. Wyb. Gagatek Smorgoński, wyćwiczony w aka- 
demii Smorgońskiej, gach niepocieszny, nieoskrobany, gap', 
źle wychowany, niezgrabny. Oss. Wyr. eiil iolpcl. 

GAIG, ił, i, cz: niedok., (zagaić, F. zagai duk.,) (cf. Boh. 
hagiti tueri defendere; Croat. gaiti forere nemora, ramos 
inutiles decidendo, amputando, animalia arcendo; Carn. 
gaym syham purgere; Germ. l)dgen; Ausir. \;a\]m\ Svec. 
hiigna ; Dau. liegne grodzić, ogrodzić, cf. gaj). §. 1. gaić 
las = otworzyć go do rąbania, einett gprft eroffneii, ilrn 
|iailCll laffetl. W lasach Tarchomińskich znajduje się drze- 
wo do gajenia w miejscu oznaczonym; chcący gaić, dowie 
się o cenie fury jednokonnej tamże w austeryi. Gaz. Nar. 
2, 30. O gajeniu w lasach. Graniczne drzewa trzeba steplem 
poznaczać, i tak poznaczone drzewa przy rewizyi po ga- 
jeniu nienaruszone znajdować sie powinny. Kluk. .Rośl. 
2, 143. — g. 2. Gaić sąd = warować pod winą. Cn. Th. trzy- 
mać sąd, ©erid^t Inigeii. (51 big. domyślawa się, że ten 
sposób mówienia pochoilzi od szranek abo grodzenia, w 
w którym dawniej pod niebem sądowano). W ośmnaście 
niedziel grabią sąd swój na słusznem sadowem miejscu 
gaić ma. Szczerb. Sax. 153. Na same święta chwalebne 
gają sądy. Sowit. 66. Burgrabia ma wolność gajenia od 
króla. Szczerb. Sa.i.. 58. Burgrabia tak zagai sąd : mocą 
Pana Boga , Króla i rady jego , mocą burgrabską i szoł- 
tysią, mocą panów przysieżników i całego pospólstwa, 
gaję wam sąd wielki i przykazuje pokój. Saxoii. Porz. 36. 
(cf. zagaić). Gajone sądy, judicia legitime indicta. Cn. Th. 
sądy zapowiedziane urzędownie. Wiod. gebdgte ©eridjtc, 
angefagtc @erid)te. oŁ. Gajny. g. Gaić = maić, Iiclaulien. Gaić 
budkę gęstemi liściami. Tr. GAIK, ika, G.4JEK, G. gajka, 
m. demin. nom., gaj. Boh. hagok; Rosa. nopocTHiiKi, poiua, 
pomnua; ^0^9. gaicli; ciii f Iciner ."pnini , cin 8n)trodlbd)en. Dla 
mej przechadzki gaik zielony Milszy niż sztuczne ogrody. 
Za6. 16, 5. — 2). Stanowisko ptasznika, gaik, polko, gu- 
mienko. Boh. ćichadlo; Carn. tizlienza ; Yind. tizhniza, 
tizhanishe, tizhenza; Croat. gayba, gaypicza, kerletka; 
Ross. nTHiie.iOBHa, loia; ber Ssogelbccrb. Na ś. Bar- 
tłomiej ptasznicy gaiki dla łowienia ptaków gotują. Zaw. 
G. Ptasznik lepową rószczka ptaki zwodzić nauczony, 
Zmyślił na oszukanie g.ijek gałęzisty. Tol. Saut. 65. GAI- 
STY, a , e , krzewisty, lutfc^ig , f(^nttig. Pod drzewem gai- 
stym i pod dębem gałęzistym. W. Ezech. 6, 13. 
Pochodź, odgaić , zagaić. 

GAJ, aju, m. gaik, demin., [Boh.hi^; Sloiac. hćg, les; Sr. 
1. hay; Rag. gSj , gaich; Slavon. gśj; Bosn. gaj, scjumi- 
ca, dubravica; Croat. gay, liig, dubrava , summa, loża 



16 



GAJDA- GAJNY. 



GALA - GALA NT. 



sylva purgata ; Carn. gay, log, logaz, dobrSYa, lubnu; 
Yind. goisd , gosd, borslit; Hnsf. et Eccl.tM\, XBopocT- 
HHK-b, ASEpaBa, poma, pomima; d. Germ. SpaQ; Lat. med. 
haya, heya, heycium; Gall. haje; Germ. @aii; Hebr. •:;, 
X" rallis; Graec. yaia , yia, yij lerra); bcr .C>rt!5li; dąbro- 
wa, sylva amoena , cainpos et pascua hahens , nemus. Cn. 
Th. {Sorab. \. zelencź, zulene lesz; Sorab. 2. leszo, {Sr. 
2. blotto las). Rozkoszne gaje, Kędy ptasząt liczne zgra- 
je , Gdzie się wietrzyk z trawka pieści , Strumyk mruczy, 
list szeleści. Kras. Lixt. 9. — 'g. Las, knieja, ciit gor^. 
Stationes non faciant de lignis in sylińs, gais aut rubetis. 
Voi. Leg. i, 52. an. 1547. — Intrantes sylcam et gajum, 
guercus vel ligna excidunt. ib. 54. Najprzyzwoitszy czas 
do otworzenia gaju, dają miesiące zimowe. Kluk. Rośl. 
2, 147. (cf. gaić). §. Gaj ciemny, zabobonny, pogański, 
lucus. Cn. Tli. chi Iictbiiii'(^cr , ciiicr G^pttbcit iTilijcr, 2BaIb. 
Kazał wynieść gaj święcony precz z Jeruzalem. Bibl. Gd. 
'2, Reg. 25, 6. Saul mieszka! pod gajem w Ramacie. ib. 
1, Sam. 22, 6. Wystawił ołtarze Baalowi, i nasadził gaj. 
ib. 2 Reg. 21, 3. — II. Gaj = maj, liście zielone, 8aii&, 
griinc 3(efte. Gajem młodocianym z różnych drzewek chło- 
dnik opleść. Tr. 

Pochodź, gaić, zagaić, gajony, gajny; zagajny, zagai- 
sko; gajek, gaik, gajeczek; gajewnik; gajowina, gajowizna, 
gajoicisko , gajowy, gaisty. 
GAJDA, y, i., najwięcej in phir. G.\JDY, G.\JDK1 zdrobn., 
= 1. dudy, multanki, Mc SactpKifc , fcr ?iit>clfacf. Boh. keydy, 
dudy; Sloiac. gaydi, keydy; Mor. kaydy; Ross. BO.ihUKa, 
(cf. gędźba), (cf. £cf/. raio ai;o Bpąni) kracze, crocito). Ile- 
kroć na mej gajdzie chrypliwej Zal twoje srogość tchem 

ciężkim dmucha Zab. 10, 200. Żabi. Nadęte gajdy. Ern. 

69. — Fig. Pomieszałyby się im te gajdki, któremi teraz 
z nas nagrawają. Weryf. 63. (żarty, przytyki). Prov. Slovac. 
Na gedne gagdi piskaf, też piosnkę śpiewać. 2. Gajda, 
y, m., duda, dudarz, co gra na gajdach, ber Tlubclfatfpfci' 
fcr. Boh. keydcś, keydar, dudar; Mor. kaydoś; Slouac. 
piśtec na keydy; Sorab. i. kozler. Lutnista grać nie za- 
cznie, aż gajda umilknie. Cn. Ad. 460. Wole być leda- 
jakim muzykiem, niż prostym gajdą. ib. 1235. Zły 
gajda dobrym kornetystą nie będzie, ib. kto sie do ła- 
cniejszych rzeczy nie zgodzi, o trudniejszych niech nie 
myśli. ib. 1552. ani eiiicm cfd iinrb fciii ftmiiifd) 'j.tfcrb. Tr. 
Skleci gajdy wierszyny. Zab. 12, 100. G.\JDO\VSKI, a, 
ie, do gajdy należący. Cn. Th. oactpfcifCfiS. Gajdowska 
pieśń. 

GAJECZEK, jeczka, GAICZF^K, iczka, m., demin. nom., 
gaik, gaj, ctii mcMid)cś fiiftiinilDclicit , ciit ficiiicr $afln. 
Ciemny gajeczek. Groch. W. 532. Na staje od wsi był 
gaiczek mały. Ręka opatrznej kszlah-ony natury. Zab. 15, 
24. (GAJER ob. Gichta). GAJEWNIK," a, ;«.,' Boli. ha- 
g"y. gajowy, leśniczy. WM. bcr ;0rti3cvcitcv, .sMijer, gorft^ 
fncĄt. 

GAJNY, a, e, contr, zamiast gajowy, od gaju, ,'Oil!)U--. Ptak 
w krzewiu gajnyra. Ckodk. Kost. 24. — g. Gajony, pra- 
wnie otworzony, legalnie rozpoczęty, gcfc^Itd) criiffnet PbCV 
flc|egt. Przed radą albo gajnym 'sądem. Dub. 97. Sąd 



wójto\yski, burmistrzowski, radziecki i ławniczy gajny, 
ib. 150. (cf zagajny). List takowy u gajnego sądu ma 
być czytany. Su.von. Porz. 133. Któryby majster rze- 
miosło utracił, taki do gajnego cechu chodzić nie może. 
Szczerb. Sa.v. 185. GAJONY ob. Gaić. GAJOWINA, GA- 
JOWIZNA, y, ż. G.4J0W1SK0, a, n., grunt gajem okry- 
ty, mit ®cftraiiti)cii Iicroat^sner Soben. Gajowiska jakie albo 
'kamienia wymiatać, aby tak łąka do swojej przyszła do- 
skonałości. Haur. Ek. 51. Odłogi, gajowiny, chrościny, 
jak na pożyteczne obrócić role. Haur. Sk. 28. Gajo- 
wisko z korzenia wykopać trzeba, ib. 29. Proso bar- 
dzo dobrze się rodzi, gdzie jaką wykopano gajowiznę. 
ib. 15. G.\JOWY, a, 6, od gaju, ^ain--, ben §am be= 
trcfffiib. Gajowa świątynia Carn. hostel. Gajowy kapłan 
Carn. hostelnek. § Gajowy, ego, subst., gajewnik, ciit §d= 
gcrcitcr, gprftfncdtt. Boh. hśgny; Sorab. 1. haynik. Pod 
zwierzchnością leśniczych tyle być powinno gajowych, aby 
na swoich stanowiskach roczne części doskonale utrzymy- 
wać mogli. Kluk. Rośl. 2, 125. 

GALA, i, z., z Hiszp. gala, uroczystość u dworu, bic ®alla 
ibei) .'pofc. Wiersz z okoliczności gali koronacyi Najjaśniej- 
szego Pana. Zab. 16, 541. {zląd Galowy). Czerwone bo- 
ty od gal cho^va. Teat. 29, 68. Gala u mnie dziś. Kras. 
Pod. 2, 258. W noc błądząc, trafiliśmy na galę do pe- 
wnego rubachy parafianina. Teat. 42. c, 55. NB. Słowo 
gala, które uroczystościom dwornym, potem biesiadom 
partykularnych nadano, jest od słowa Arabskiego cala 
lub caloaf, suknia honorowa. Czack. Pr. 1, 254. 

GAŁ.V o6. Gałka. GAŁAMAJ.^ , i , m., basałyk, nieokrzesaniec, 
ciii iiiiijcfdncftcr Jiilpcl. Tr. 

GALANT, a, m., GALANCIK, a, m., dem. Brud. Ost. E. 8. 
z Franc. gładysz, wysmukły. Cn. Th. ciii ^Ui|narrd)cn , ciit 
Stil|cr. Galant stara się wytwornie o ochedóslwo ciała 
i szat. Wiod. Galant , gładysz , stroi się nazbyt. Cn. Ad. 
228. Galant, ^vymuskano, sudanno. Gemm. 86. Nie ma 
on miny galanta , miny o\vej słodziuchnej. Teat. 17, 131. 
Piżmowany galancik. Pilch. Sen list. 592. Debosz , miz- 
guś, galancik. Kiądz. 52. g. Gach, gaszek, bcr Sli^Ic. 
Co widzę! żona moja z galantem! Teat. 52, d. 125. 
GALANTERYA, yi, i., g, 1. dworstwo obyczajów, feiite 
Scbciunirt, (Salaiitcrie. g. 2. Miłostki, ycriicbtcś Sctragcn, 
©alaittcrie. Zalotliwość. Mon. 76, 425. Tysiąc jej powie- 
dział galanteryj. Nieme. Kroi. 1,176. — g. Strój, ozdoby, 
gustowne, modne, niobi|'(^cr ^hifi, Sicrratben, ®alaiitcncfa= 
Ącil. Rozmaite tam starożytności i galanterye , tak mor- 
skie, jako też i robione z kości słoniowych. Star. Dw. 5. 
Wszelkie \y ubierze ma galanterye. Tr. Galanterye fontan 
są ludzie, zwierzęta, konchy, trąby, z których woda wy- 
pada, z rozweseleniem patrzących. Tr. GALANTKA, i, 
z., kobieta wysmukła, lubiąca galantność, ciiic@nlr.iitc, cill 
galaiitc>3 Stauciiiimmcr. Przebóg co za galantka , jak ją 
zaraz miłość zapala. Teat. 54, 71. Galantka nie jest dla 
niej doskonałym wyrazem; oto gamratka z młodziany się 
liżąca. Teat. 54, 08. GAL.\NTN5ŚC, ści, i., zalotliwość; 
C*a'laiit[)cit , ©aiantcric. Miłość, galantność, w dawnych 
\yiekach używ ały środków najuczciwszych. Nieme. Król. pr. 
Iść za zwyczajem galantności. ib. 2, 165. GALANTSKI, 



GALAR-GALAS. 



GAŁĄŹ - GALERA. 



17 



a, ie, -o adv., modny, modnostrojny, zalotny, galdllt. 
Skoro sie bierzemy, trzeba się obojgu wystrychnąć galanl- 
sko. Teat. 24, c. 58. GALANTOM, a', m., modniś, ein 
©iilniitom, ein oalnntcr, inotiifd)cr .Ctcrr. Gdyby miaJ ka- 
znodzieja powtórzyć kazanie, Nie poszedłby galantom do 
kościoła na nie. Pol. Zac. GALANTOMIA, ii, i, Po wsiacli 
jeszcze może kochają się po dawnemu; w miastach mo- 
dna panuje galantomia. Krus: Doi. 38., ob. Galanterya, 
galantnos'ć. 

GALAR, u, m., GALAREK, rka, m., zdrobn., galera, sta- 
tek rzeczny bez masztu, cinc C^nlccrc, IiClj lilti^ cill %\Ą-- 
fdjijf riMiC WiĄ. (Croat. galia; Huny. galya; Lal. galca). 
Galar, statek, który potrzebuje ludzi najwięcej 12, bie- 
rze zaś losztów IS, 20, do 50. Magier. Mscr. W płyn- 
ny jak prędko galar nogę wniosła. Poczuła Wisła, jaki 
klejnot niesie. Zab. 4, 49. 

'GALARDA , y, z'., skoczny taniec Włoski , ein ^iipfeilbcr 3ta' 
lteiiifcl,'cr Jiliij. Mogę galardy z Włoska Perganieszka sko- 
czyć, Plęsy Ruskie wyprawiać. Polskim tańcem toczyć. 
Zimor. Siei. 276. Ivoszlów nie trzeba żałować, bo się 
grać na lutni , Śpiewać , skakać galardy, ba i po Irancuz- 
ku Nauczył dyskurować. Opal. Sal. Z. Wesele tu miej- 
sce ma, galarda, maszkara. Klon. Wor. 57. 1 po dziś 
dzień we Włoszech są miejsca, gdzie szermują, gdzie 
piłki grają, gdzie galardy skaczą, dla lepszego zdrowia. 
Petr. Pol. 540. Jest szkoła taneczna , gdzie galardy ska- 
kać uczą. ib. 2, 190. Przestali wnet padwany i wdzię- 
cznej galardy. Papr. Try. D. 4. 

GALAREDA, GALARETA, 'GALATYNA, GIELATYNA, 'GAR- 
LETA, y, ź., (Lat. med. galatina, geltina, galreda, gela- 
dria ; Gall. gelee) , bic ©nllcrtc , bic ©tiljc. Bob. huspe- 
nina; Slavon. ladnetina ; Dosn. galatina, pahtja, hladnetti- 
na, sgelatina, sgjaladja; Croal. hladnetina, merzletina, 
bladnitina; Hoss. CT3'4eHt. Galarcda albo nazimne, jus 
congelutum. Mącz. Z poziomek czynią także galaretę czyli 
galafyne. Syr. Ziel. 1555. [ob. Gielalyna). Gęsta garleta. 
Sień. 608. Galareta sucha. Kruml Chy. 170. Gielalyna 
z nóżek cielęcych. Comp. Med. 427. Galaretę postną, 
(5il'c(i(ja(lci'tc , robią z ryb, gotując je mocno z pietruszką, 
aż od kości odpadną, i rosół ten, gdy się podstoi, prze- 
cedziwszy przez serwetę, wpuszczają soku z cytryn, wle- 
wają wina, wsypują cukru, znowu gotują i znowu ce- 
dzą. Galareta mięsna, Slcifrfjijallcrtc , z nóżek wieprzowych, 
cielęcych etc. Wiel. Kuch. 401. 

GALAS, u, m., {Lat. galla ; Lal. med. galga nux, galirjua ; 
Angl. gali; Svec. gali, gallaple), bcv ©adntifci. Slovac. 
gallcs; Hiing. galles; Dosn. gali^a; Carn. gal, dubliza, 
shishka; liag. sciscka, (cf. szyszka); Sorab. 1. dubenka. 
Dębianki galasem zowiemy. Bolan. Nar. 186. Dębianki 
przydają sie dla farbierzów i na ahament, pod imieniem 
galasu. "./:nrf. H. N. 29. Pam. 84, 456.— g. W górach 
Krak. galas, polewka z rozgotowanych owoców, osobliwie 
z gruszek suszonych. X. I\am. 01'ft(n'Ci), C['ftmil'?. GALA- 
SOWMK, a, ?«., cynips Linn. owad bardzo mały, podo- 
bny do osy; koląckorę, liście, szypułki lub kwiaty drzew 
niektórych, składa w tych zaktóciach jaja swoje. Zool. Nar. 
150. iai ©ndinffct, bic ©alliipfdflicoc. 'Galasowski, u 

Słownik Lindcto uyd. ?. Tom II. 



Kluk. Źw. 4, 392. GALASOWY, a, e, z galasu, ®aa= 
a|)fcl = . Carn. galove, {Carn. galup = atrament). 

GAŁAŻ, *GAŁAŚ, ęzi, z., hi. gagi; Mor. haluza, halauzka; 
Sorab. i. hawza, holofa, halola; Sorab. 2. galus; (cf. 
Graec. -Awr); Boh. wetew, ratolest; Carn. vęja, odrask; 
Vi?i(i. vója , veja; fia^. hvója, grana; ^os?i. gr:'ina, huojka; 
Croat. szvers , grana , veja , kita ; {Hoss. raJ3'iiiKa kluska), 
Ross. BtTBb, BtTKa, BtiOMKa, ao3a, J03Ka, JioaoMKa, 
cywh, (cf. sęk); Eccl. C£Yhi|i. , e-eh, bi:tbi>. Gałęzie, są to 
niby ramiona na pniu porządkiem pewnym osadzone , i 
na coraz drobniejsze rószczki się dzielące. Bot. Nar. 45. 
ber 3l|'t. Gałąź oliwna, znak pokoju. JabŁ Tel. 158. (ga- 
łązka, riiljwcig). Gahi suclia ■- susz, etii biirrcr ?lft. (la- 
łęzie obcinać. Gałęzi obcinanie. Collect singul. "Gałęzie 
(cf. liście, kamienie), 9t|'tc, 3n'ci(!C- *>al'ęzie gnojem przy- 
trząśnione, psuje się, próchnieje, bucznieje. Cresc. 151. 
Źeir. Oic. 196 ei212. Ross. cj"ibe. §. Fig. Iransl. Szubie- 
nica, wisiadlo, trzy drewna, bci' ©iiIiJCli; {Si'ec. et Dan. galge; 
Holi. galghe; Angl. gallow, wywodzi Ihre z Islandskiego 
gagi gałąś). Godzien być dawno na gałęzi. Pol. Arg. 751. 
Pójdziesz na' gałąś, - i obiesił go. Weresz. Reg. 107.— 
Dwoje chłopiąt na imię obieś i gałaś. Glicz. Wych. H. 
8. gałęźnik , ' wisielec ,' ©alijcnftnct. ' GAŁĄZKA , GAŁ.\- 
ZECZKA , i, i., demin. biU^ 3i[tct)Cli , ber 3'i'ftfl- Gałązka 
młoda ■■ latorośl; Sorab. 2. galuska; Sorab. 1. holofa, 
hawzka; Mor. halauzka; Boh. wetwićka, ratoljstka; Carn. 
vershizhk , shtibla ; Yind. vejiza; flnijf. grancizza, granizza, 
hvoiza , hvojka, graniciza; Bosn. granica, ghrrm; Croat. 
graniczą, szverlicza, kita; S/ofon. grańcsica, otoka, gre- 
na; Ross. cyiiora , cjucmiiki; Ecrl. BtiKa, pac-ib. Oli- 
wne piękne galązeczki. Aanc. Gd. 268. Gibkie gałąze- 
czki. ToŁ Saut. 78. I^aj mi jeszcze jedne gałązkę róż. 
Teat. 57, 298. Schorzałą gałązkę odcina ogrodnik, ib. 
46, d. 44. Aby ligowe drzewo rodziło rozliczny owoc , 
zwiąż dwie "gałązce (dual.) społem białej i czarnej figi, 
i wsadź w ziemię. Cresc. 100. Warg. VVa/. 45. (jałązkami , 
po gałązce, ein jiftdien nad; bem anbcrn, nftineifc. GAŁĄZ- 
liOWATY, a, e, — o adv., na kształt gałązki, \m cirt 
3ii'Ciit. Bluszczyk ma szypułki gałązkowate. Jundz. 505. 

GALBAN, u, m., gatunek opichu , Biibon Galbannm Linn. 
z Hebr. h::"!- ; Graec. lalliarr^; Ross. sa.iBaH^B; Croat. 
machkin med ; ©nlbnnnm , roślina Afrykańska , która się u 
nas chowa w naczyniach; masek pachnący w sobie, który 
zgęstwiony jest wiadome galbanuni, czyli sok abo olejek 
gafbanowy. Kluk. Di/kc. \, 89. ber 6^aIDanfaft. 

"GAŁDA ob' Giełda. GALE ob. Galić. 

GAŁECZKA, i, i, demin. 'nom., gałka; Ecd. ra.iima; ein 
fleinCtf Siiijcldien. Pion, iglica na końcu gałeczkę mająca. 
Perz. Cyr. 2, 4. Gałeczka lub groch do włożenia w ra- 
nę. Czerw. Narz. 8. GAŁECZKOWATY, a , e , — o adv., 
na kształt gałeczki, luic cin Siiijcld)cn. Pociąg kości gu- 
zikowatv lub gałeczkowaty, condyloideus processus. Perz. 
Cyr. 1," 177. 

"GALEMON ob. Galmaja, Gahnon. 

't^ALER, u, w., gatunek płótna, ctitc 3(rt Seiniimnb. Płótna 
Koleńskiego tjaleru sztuka. Gosi. Gor. 112. 

GALERA, y, i, rodzaj okrętu, na których przy żaglach, i 



18 



GALERYA-GAŁEZIE. 



GAŁGAN- GALIA. 



wioseJ się używa. Kras. Zb. {, 307. bic ©alccre; Boh. 
galege, galeg; Yind. galera, galeja, galiija; Car». galeja; 
Slavon. galja , gliemia; Rag. galia; Eccl. raJicpa, rajea; 
Hal. galea; Gall. galerę; Lal. med. galera; Graec. yavh'g 
{ob. Pol. Galiaj; Ross. obs. naiopra. Turcy budują letkie 
galery, większa ufność mając w wiosłach, niz w -wiatrach. 
KM. Turk. 247. F. Kochan. Orl. 1, 275. Dostać się 
na galery, za niewolnika oddanym być do robienia wio- 
słami na galerze, nuf bte ©olccrc tommcn. Nie tylko przez 
zbrodnie na galery dostać się można. Teat. 49, 87. — 
§. Galera nazywa sic w artyleryi rękoczyn, służący do 
przeciągnienia ludźmi znacznych ciężarów z jednego miej- 
sca na' drugie. Jak. Art. o, 293. I)ci) bcv 51rtillcric, ciii gc= 
m\\ii 9irtiiciun'c , grcpc £aftcu biircl) ?0iciifc(n'ii rocitcr jii (n-iii= 
gett. GALERNIK, a , m., galerowy niewolnik , ciii ©alcc- 
rcnfclnyc; Ross. KaiopatHUHi, ; Carn. galijot, galęjz. GA- 
LEROWY, a , c , od galery, ©alccrcit ■ ; Ross. KaTopjKiiLiH. 
Węzeł galerowy. Jak. Art. 3, 45 el 3, 243. 

GALERYA, yi, z., (Gall. gallerie ; hal. gallaria ; Lat. med. 
galeria, galleria, galilaoa, {Etym. aller) ; \'i»d. galeria, 
preddvor; Carn. ardak); a) ganek okryty tak w domach, 
jako i w fortyfikacji. Arcliel. 2, 154. bic ©allcric, cill li-- 
betfter ©ang. Galerya jest ganek zrobiony z mocnych dy- 
lów na urząd , bezpieczny od kul ręcznej broni , przy po- 
mocy którego attakujący przeprawia się przez rów forte- 
czny. Jak. Art. 3, 292. Galerye podkopowe, podzie- 
mne przccbody pod twierdzami forleczncmi wymurowane: 
zasklepione, albo też tylko wycerabrowane. Jak. Art. 3, 
292. — §. Galerye bywają dawane przed pałacami i do- 
mami i na wejściu do ogrodów. Teat. 24, b. 53. Gale- 
rya, chodzenie nakryte. Chmiel. 1, 78. b) Nazwisko gma- 
chu, pospolicie rozciągłego, gdzie najwięcej zbiory obra- 
zów, lub posągów bywają pomieszczone. AVflS. Zb. 1, 307. 
eiii laiigcś 3immcr, cinc'@allcne, 5. 33. cine Jjilbcrgallcric. 
(/ifl^. zboriza , raskoscniza). Mniemasz ten portret zdatnym 
być do galeryi jego. Teat. 9, 19. GALERYJKA, i, z. zdrobn., 
Cinc ©ttUcricdjCil. n. p. Zobaczysz w domu moim galeryjkę małą 
portretów. Teat. 9, 18. (Ross oópaanaa galerya obrazów śś.j. 

GAŁĘZIE ob. Gałąź. GAŁĘZIORODNY, "a , e, poet. lesisty, 
drzewisty, drzeworodny, jmcigcrctd) , oftrcid;, baiimrdd; , Imiim= 
crjciigciib. Gałęziorodny Olimp. Otw. Wirg. 58G. GALĘ- 
ZlOHOGl, a, ie, poet., o rogach gałęzistych lub rosocha- 
tych, ńftig qd}mt, dftigcś ©ciucil) l^nbciib. Gałęziorogie 
sarny. Nar. Dz. i, 123. GAŁĘZIOWY, a, e, z gałęzi. 
Cn. Tli. Don 3iftCll. n. p. Gałęziowy chłodnik. Sorab. 1. 
hawzowe; Boh. wetwowv; Rag. hvojni; Ross. BtTBfliiuii. 
GAŁĘZISTOŚĆ, ści, z'., " obfitość w gałęzie, bic Siftigfcit. 
Korzenie konopne galezistością swoją w uprawie targają 
przędziwo. Przędz. ^ ii. GAŁĘZISTY^ a, e,— o adv., 
pełen gałęzi, ćiftig, »pU Śiftc. Śorab. i. hawzoyite, hawz- 
kwate; Bo/i. ratolestny; V/n(/. vejatu, vejast, koshat, ster- 
shenast, velikuvejast; Carn. koshat; Bosn. granasti, gra- 
nicjau; Croat. vejaszt, szversnyaszt; /{ag. granicjast, 
granat, granast; Ross. B-tTBCHHuB, butbhctmh, cyKOBa- 
TuB. Lecą graby, padają jodły gałęziste. Bardz. Luk. 45. 
Mam chłodnik przeplatany klonem gałęzistym. Zbił. Żyw. 
A. 2, Stoją Tatry wysokie i długie Bieściady, 1 bory 



gałęziste i szczepione sady. ZbU. Zyw. B. 2. Korzeń ga- 
łęzisty, r. ramosa, na wiele gałęzi podzielony. Jundz. 
2, 6. g. Rosochaty, bcn Siftcil glci(^, dftig. Gałęziste jele- 
nie rogi. GAŁĘZMK, a, m., n. p. Nie zły też krogulec 
bywa , który zwiódłszy się za matką , od gałęzi lata do 
gałęzi; tego zowią gałęźnik. Crcsc. 614. Krogulce, które 
zwiódłszy się z gniazda, od gałęzi do gałęzi z matką 
przelatują się, te zowią gałęźnikami, dla różnicy od gnia- 
zdowców. Haur. Sk. 268. Gniazdoszęta i gałęźnicy kro- 
gulce rychlej się wprawiają, niźli insi. Cresc. 015. bct 
3'iftliiig, ein juiigcr Sogcl, ber fd^oii iiun cinem 3lftc nuf bett 
nnbcrii flicgcii fniui, bcfonbcrsJ ypii bcii SpcrDcni. 2) Wisie- 
lec, wart gałęzi abo szubienicy, ctii ©algciiytigcl, ®algeit« 
bici). Tr. gałąź. GAŁĘZNY, a , e , do gałęzi należący. Cn. 
Th. 3lft ■■ . Gałęźny obcinacz Eccl. BtiBOctyeuTi. 

1. GAŁG.\N, GAŁGANEK, zdrobn., Maranla Galanga, ziele 
aptekarskie. Kluk. Dykc. 2, 109. M. Urzed. 10. ber ®ah 
gaiit. Boh. galgan; Carn. galgan ; Eccl. ra.iraHt; Ross. 
ua.iraHTj. Cło płacą ryż, rozynki, Tatarskie ziele, gałga- 
ny. Vol. Leg. 4, 81. §• Idzie na gałganki = na chrzciny, 
ponieważ na chrzcinach zwyczajnie pito wódkę gałgano- 
wa. Rydel, er gcljt jiim Siiib taitfen, ©algnnt triiifen. 

2. GAŁGAN, u, m., GAŁGANEK, nka, w., zdrobn., łata, 
łachrnan, szmat, coś odartego, ciit Smiipeit, eiil $abcr, 
3t|;cn, (cl'. Gn//. baillon); Co/), hadra, tapart, kloó ; Carn. 
zapa , zujna; Croat. czanyek; Yind. krainik, blek, stari- 
na, banjusa, zhemernina, zuna; Ross. BOTOiUHa, aocHyis, 
jiocKyiOKt, pyÓŁ, p3'6iime. 1. gałgany, łachmany, łachy, 
Siltlipcil, ScCcit, jerrilTcnc Jllcibcr. Czyliż krawiec z potar- 
ganych gałganów potrafi zrobić całą suknią? Rerz. Lek. 
38. Nagość swoje okrywa gałganami. Kras. Pod. 2, 18. 
Bosn. razdertinne, razdrrlinne, krripinnc; Yind. zota sta- 
rina; Ross.Tynn, pyuiimo, TpanLO, oipenbc; Eccl. nopru. 
2. Rzecz nikczemna, nic nie warta, eiiic lindcbeiitciibe ©a« 
d)e. Przyniósł jaki kupiec chustkę albo inny galganek , 
bez targu rzucił dwa czerwone złote. Teat. 22 , c. 8. — 
g. Gałgan , a, m. odartus, gołota, człowiek nikczemny, 
Yind. potepuh , preshernik, berazhna zota, zunga, pre- 
pezhka , hedovez, norzhei , trepei, shterz , sanikarnik; 
Carn. zap; Ross. jocHyTUHiii ; POit etiicm 2?cCiifd)Cii, ciit 
8ump, ein atigcritTciicr 33cttlcr, ein fdjlcc^tcr Slcrl, (cf. łajdak). 
On co milionami facyendował, został teraz gałganem. Treb. 
S. M. 110. Kraj. Pod. 104. Gardzą gałganem i obcy i 
swoi. Zab. 14, 275. Cierp' prawdę chudy gałganie, kie- 
dy nie masz ezem kłamstwa zapłacić. Tea^. 20. ft, 185. — 
Kobieta gałgan, gałganica, Ross. uiAm\a, eiit Slimpenrocib. 
GAŁGANOWATY, a, c,— oudv., nieco gałgański, (twai 
himpig. GAŁGANOWY, a, e, od gałganu ziela, non ®al= 
gani, ©algont'. Wódka gałganowa. §. Łachraanowy, £um= 
pen = . GAŁGAI\SKI, a, \e, — o adv., odarty, hchy, chu- 
dy, luinpig. Carn. zapast, zujnast; Yind. starinast, zunast, 
stcrgun, zunjan; /loss. bctouihuB, pyÓHiuHbiii, JOCKyTHuił. 
GAŁGAIŚ'ST\VO , a, n. gałgany, łachmany, hołota, pr. et 
impr. giimpen, Cumpcrei), 8iimpengcfinbe. Ymd. zhememost, 
sanikarnost. 

'GALIA, "GALUA, ii, z., (cf. galera; Ital. galea; Svec. gal- 
leia; Dan. galleie), cine ©alcere. Quinqueremis , galia abo 



GALIĆ- GALICY A. 



GALIK - GAL MAJ A. 



19 



nasad o pięciu rzędów wiosl narządzana. Mącz. — Paro 
mała galia , to jest łódź. ib. 'GALIJMK, a, m., Galijnik 
abo hetman na okręcie triremis zwanym; triarchus. Mącz. 
kapitan okrętowy, ber S(i)iif'5capttitn , in G^alccrciifiiln-cr. 

GALIĆ, ii, i/czyii. niedok., {Etijm. gałka, cf. ©allL 31 Mij-)- 
galić pilke, wydawać piłkę w graniu. Wfod. — Dudz.08. 
Rag. gljiiśkati; ben 93atl (im Sallfincle) cinidjenfcn , bcm ait= 
bera 3um »2d)laijeii iionnerfeii. Kiedy piłę grają, raz ten 
bije, potyra gali albo pasie. Falih. Dis. H. 2. Tak bija, 
jako gala. Pot. Arg. 105. Jak gala, tak bija. Dwór. H. 
4. Bys. Ad. 17. Jak kto gali, tak mu odbijają. Lub. 
Roz. 451. n'ic mnn ben Salleit fcltenft, fo mirb cv gefdilaijeii. 
(cf. wet na wet; cf. fru na fru, bru na bru; cf. jak du- 
dy nadmiesz, tak grają. Jakie częstowanie, takie dzię- 
kowanie, iine mmi iii ben Salb Btiiein f^res^t, fo (ladt ii 
anebcr Łerau*?). §. 1. "Galić komu = sprzyjać mu, foryto- 
wać mu, stręczyć rau, ctiien ['Cijiiiiftisicii , thii fi'rbevn, t^m 

. ^elfen, tci^ftcten. Z panów jedni bratu nieboszczyka Le- 
szka galąc , opiekunem go być słusznym młodego Bole- 
sława, koniecznie udać chcieli. Arom. 250. (służyć). Pra- 
wdzie powinienem zawsze galić. Pot. Arg. 105. Szafarz 
z dóbr pańskich chytrze sobie galił. Odym. Św. 2, C 4. 
(na swoje koło ciągnął, wszystko na swoją korzyść obra- 
cał). Każdy sobie gali. Cn. Ad. 545. Sobie gali, gdy 
się zły chwali. Rys. Ad. 65. (pierwej Sobkowi , potem 
Dobkowi). ^. 2. Galić co komu , galić co na kogo = strę- 
czyć co komu, ciiicm ctmas! 5ti3iin'Cnbcii fiidten. Acz sena- 
torowie książętom Mazowieckim królestwo na potym ga- 
lili , przemogło przecie zdanie Kazimicrzowe. Arom. 545. 
Przełożony aby pożytku poddanych tak strzegł, iżby wszys- 
tko , coby jeno począł, ku niemu galil. Aosł. Lor. 54. (t. 
j. kierował), §. 5. Galić na co , na kogo = mierzyć na 
co, ważyć na co, zachodzić na kogo, lub na co, ailf 
ttmai jieleii, bnraad) riiigcn imb ftrelien. Wszystkie jego 
postępki na nic inszego nie galą, tylko na większe za- 
mieszanie ojczyzny. Nieś. 1, 120. Wszyscy się na łupie- 
stwo puścili, darli i rwali , ten na cudzy dom, ów na rolą 
chciwie galił. Pilch. Sali. 24. On na życie ojca mego 
galił. Teat. 46. e, 67. Słuszna, byś ty to cierpiał, coś 
na zgubę czyją Galił, i swą przypłacił, coś chciał cudzą 
szyją. Min. Ryt. 4, 81. Galić na nieszczęście, iifld) \\n-- 
(jlfitf rtiigen. Tr. §. 4. Galić na kogo, na czyje stronę » 
ciągnąć, kierować, obracać, aiif jcmaiibci< ecite liinjtebcn, 
binrocnben, 5unicnben. Polakiem jesteś, wiec na stronę Po- 
laków galisz. Arom. 447. Nie wierzy wodzom nowym, 
z staremi chowany. Na obie strony gali. Bardz. Luk. 69. 
GALENIE, ia, n., subst. verb., wydawanie piły, iai (Jin< 
f^cnfeit bct^ 'SaM. Zachodzenie na co, ba§ Strelieii, 9iirt= 
gen nacf) ctmn^. Galenie komu= forytowanie, bte Scijmifti' 
gunfl, ba^ ScfiJrbern, 3"ii'E"beii. 

i. GALICYA, yi , i, prowincya Hiszpańska. Dykc. Geogr. 1. 
225. ©atli^ien tu Spanicii. 

2. GALICYA, yi, i.. Królestwo Halickie, które teraz zowią 
Galicyą i Lodomerya. Dykc. Ceogr. 1, 265. ©alijieii iinb 
Cobomericn, bai cbemalige ftalitfd). Doh. HaJiće. Teraz ją 
zowią wschodnią Galicyą, Oftgnllicien ; a Krakowskie, San- 
domierskie, Lubelskie nazywają zachodnią Galicyą, 3Bejł = 



©nlicieii. GALICYANIN, a, m., rodem z Galicyi, ein ®a-- 
Ititcr. Boh. Halican. GALICYAŃSKI, GALICYJSKI, a, 
ie , ©alictfcfc. Boh. Halicsky. Gwardyą Galicyańską w Wie- 
dniu połączono z Niemiecka w przytomności deputowa- 
nych od stanów Galicyańskich. Gaz. Nar. 2, 69. 

*GALIK, a, m., [morbus gallicus ■■ weneryczna choroba. 5]. 
Nierządnicy rozmaitych bólów. Włoskiego łamania, Fran- 
cuzkiego galika dostawają. Gil. Posł. 54. {ob. Franca). 

G.\LIMACYA, yi,s., gadanina bez sensu, z Franc. (Salimatki; 
Ross. HCCBasima, HCCRiajnua. Niech umrę, jeżeli rozu- 
miem choć słowo z tej galimacyi. Teat. 41. b, 179. 

G.4LIZANT, a, m., jeden z partyi Francuzkiej, ciit ShiŁaiigci; 
bcv graii^pfifdłcit ^Kirtliesj. Tr. 

G.\ŁKA , i , i., Gałeczka demin., (cf. Germ. Mnli)(n , J. 95. 
edincllfditldieit , cf. J?eijcl, Siujcl, ©atle, 1. JlbKj.); kulka 
bity Siiijeldieit. Eccl. ra.iKa, y Poccobt. npocio snainiB 
BOpoHy; y Ilo.iaKOBi a;e Kpjr.ioe mto.iiióg. Z chleba 
utoczone gałki rzucała na wodę. Pol. Arg. 208. Gałki 
do grania, Stnelfiiijclt^en, ®d;iicllfiujeldieii. Gałki grając 
przegrał. Herb. Stat. 550. Gra stołowa w gałki , 'biliar 
nazwana. Rog. Dos. 5, 246. bcr SiiH, bte" Stflarbfiigel. 
Kapłun gardłem płaci gałki , które go tuczą. Pot. Jow. 
94. t. j. okrągłe kluski, bie J^Tlofc, momit mat: bte Sąmiinc 
ftppft. Gałki wonne abo pacierze wonne ku noszeniu 
przy sobie dla woni. Sienn. 562. Śleszk. Ped. 242. cf. 
jabłuszko, ntiibc SalfamlnidtM'"'- Gałka na kościele na 
krzyżu, ber Siio;if nuf bem Śirdieiitlninne. Metal zamykają- 
cy kanał armaty z tyłu nazywa się dnem; do którego by- 
wa przylana gałka czyli grono (bouton). Jak. Art. 1, 159. 
Gałka u szpady, ber fiiiopf nu cii;cm 5)ei3ciuicfńpe, ber ®c= 
genfiUHH'. On to w piersiach pogańskich ri. do samej gałki 
Kruszył drzewa na trzaski i drobne kawałki. Pot. Jow. 
55. Gałka ruchoma u sznura, o/fendi.v. Cn. Th. kutas; bcr 
Snottcit, bte Cliiaftc flii einer Sd;iiiir. Gałka muszkatołowa. 
Kluk. Dykc. 2, 154. bie ?3!il'Jf(itcilinip. {Sorab. 1. mużka- 
telska kruschwa, mużkota; Slai'. onisliak; Yind. orieshiz, 
mushkatvu orih; Bosn. orascjac miskani). Dzieła jego wi- 
działem przeformowane na funty do pieprzu i gałek mu- 
szkatołowych. Mon. 72, 518. Gałka cyprysowa-- szyszka 
cyprysowa, bie Siiin'C)TcnnuC. Tr. Kichlarze robią gałki pie- 
przne. Syr. Ziel. 914. ^^'effeniiiiTc. — Gałka do kresko- 
wania, bierka, kreska, ciit ,ViiigcId)eii 5::m i^ftiren , "aai 55o= 
tum. Wetowanie ma być albo gałkami albo kartkami da- 
wane. Biow. Roi. 120. §. Fig. Straci gałkę = łeb, głowę, 
er unrb ben .Hopf yerlieren, man iinrP iDm bie ^simiine fiirjer 
mild)cn. Cn. Th. ob. Gałuszka. 

GALLIA, ii, r'., Wallia, prowincya Angielska. Wyrw. Geogr. 
594. 33alli» in (Juglanb. '§. ob. Francya. GALSKI, a, ie, 
z Gallii, nu'j SSitlliśi , 9i>a[Iifif(i. Hrabstśvo Galskie. Wyrw. 
Geogr. 594. 

'GALLIOTY, ót, lub ów pliir., [z Franc. cullotcs = spodnie, 
porówn. czesk. kalhoty. 2|. Ten bez broni, ten boso, 
drudzvby byli i galliotów odbieżeli. Alb. z Woj. 50. 

GALMAJA, ai", i, GALM.AN, GALMON, G.\LEMON, u, m., 
GALMAJ, aju, m., bcr ©almco; (Yind. kolmai; Carn. ho- 
bresh; Ital. gellamira; Lał. med. calia, calamina); owa 
raaterya, która się zbiera w piecu, gdzie kruszec zynko- 



20 



GALON-GAŁUSZYC. 



GAMOŃ - G A M R A C I Ć. 



wy wytapiają; zażywa sią do robienia mosiądzu. Jest też 
i naturalny, podobieństwo do ugru mający. Kluh. Kop. 
2, 238. Cło to płacone być ma od zbóż, potaszów, 
galmanów. \ol. Leg. 5, 113. Bez urodzajów naszych nie 
obejdą się sąsiedzi, bez wofów, skór, wefny, wosków, oło- 
wiów, galemonu. Go&l. Gor. 14. 

GALON, u, m. GALOMK, a, m., zdrobn., z Franc. brama ko- 
sztowna, etnc ivciTc, @alt»iie, 33orte. Boh. prym; Sorab. 2. 
bohrda; Garn. porta; Vind. priem, porta. — §. Galon, z 
Ang., miara do trunków , mniejsza od garca , na którą 
kupcy porter i piwo Angielskie rachują. Wolsk. GALO- 
NOWAĆ czyn. niedok., ugalonować dok., galonami obszy- 
waó, mit 33oi1cn kfcgcn, Iiprbiren. {Yind. priemati, oprie- 
mati). Teraz i najpodlcjszy szlachcic jest tak galonowany, 
jak przedtem sami książęta. Boh. Kom. 4 , 8. Ciżba przy 
dworach haftowanych i galowanych suto nieboraków. Kras. 
List. 2 , 45. Carii. portasl. — §. Fig. P\imilia moja nie 
jest tak świetna, jakem ja sobie w myśli ugalonowaf. Teat. 
20, b. 160. (upstrzył, ubrdał). 

GALOP, u, m., z Wiosk. czwał, bcr ©alopp. Rwał się ga- 
lopem, tak biegał, jakby go tuż na karku gonił. Zab. 14, 
53. Puścić się galopem. Nieme. 2, 202. ^GALOPOWAĆ 
intransit. niedok., czwałać, galPtHHfCn. Ty sobie na by- 
strolotnym rześko galopuj pegazie. Zab. 13, 88. 

GALOSZ, u, m., (fta/. galloccia; Ga/L galloche; d. Lat. mtd. 
cało, calopes; Graec. y.cdor); zwierzchni trzewik z przy- 
grubszą podeszwą dla wstrzymywania wilgoci, Dosn. nazuv- 
ke, Mc' @iil(ii)'d}c, bcv UIicr5tcI)fd)uI) , ber Sotb)'d;it^. Goja, to 
tylko o to, moje państwo, proszę. Żebyście mi kazali dać 
jakie galosze; Czasy teraz wilgotne , kataru się strzegę; Ja- 
zda mi nieco szkodzi; piechotą pobiegę. Zabl Z. S. 11. 

GALOWY, a, 6, od gali, Ross. ojHOpajo^HHB , ©nUa - . 
Galowa suknia. Teat. 9 , 53. Ross. ojHopaaOKŁ , ojho- 
pa4Ka. W sukni galowej jakżeby się wydawała przedzi- 
wnie. Weg. Mar. 3, 101. GALO WAG czyn. niedok., uga- 
lować dok., po galowemu przystroić, jn Giillla flcibcil, t>crauy= 
piiCCU. Był ugalowany suto. Teat. 33, d. 18. 

GALŚZTYN, u, m., gatunek witryolu, z Niem. ber ©aliccii= 
ftctii, 3tnf-'ih''L''- Hałun i galsztyn wodę mętną czynią przej- 
rzystą. Cresc. 13. 

GALUCHA , y, z., ziele, Oenontóe, grbiui^, Grbfciije. Syr. 758. 
GAŁUSZKA, i, z., Slovac. haluśka, gałeczka, ciii Siujcl^ 
cficii, .^iiiHifctKll. n. p. gałka z mąki, klóseczka, ciii fleiiicr 
?JiCl)lflpg, bte ©dllfe 11. f. W. 511 \hvim. Z żytnej maki ro- 
bią gałuszki, któremi gęsi karmią. Haur. Sk. 125. Rusn. 
ra.iyrnna. §, Główka u ziół z nasionami. Ditdz. 58. bil» 
SaamcilfopfdKil. Główka abo gałuszka u lnu. Cn. Th. Ga- 
łuszka maku = makówka, iai ??iolmfL'ptc[)CtI. g. Owoc na 
drzewie dopiero zawiązany po odpadnieniu kwiatu. Whd. 
gogolka, golanka. Cn. Th. fii'5 £^['i'lfiUHHclicii, nad; a[njcfalk'= 
iicr_ 25Iiiil'c , bcv Sdifne 3. S. jiir Sinic, 511111 Slpid. 

GAŁl^Z\C intransit. niedok., bałuszyć, bałuch czynić, (00. 
Głuszyć), ©cti'|C iiiadlCll. Gałuszą wzbyt, lud wrzaskiem, 
powrozy tarkotem, Woda klaskiem haniebnym, rum po- 
wietrzny grzmotem. Zebr. Ow. 283. (sonant). Przeraźli- 
wym szumem daleko galuszy, plus quam vicina faligat. 
Zebr. Ow. 19. 



GAMOŃ, ia, m., [z Franc. gamin = ulicznik. 2], człowiek an' 
be ani me, gap', ciit JiiIpcI, eili ©impci. Wielki on pro- 
stak i gamoń. Teat. 7. c, 43. Ale powiadam ci gamoniu, 
że nie z tej strony! ib. 3, 49. Z czego się ten gamoń 
śmieje? ib. 55. d, 11. Chłopiec gamoń. ib. 20. 

'GAMORZYC czyn. niedok, gaworzyć chełpliwie, junaczyć się, 
rubmrcbtij fd)iita|cii, fc^iuabnniircii. Tak kiedy gam'orzył. 
Bok w pędzie rozciągniony mieczem mu otworzył Ceneus. 
Zebr. Ow. 509. {jactanti talia). 

GAMRACIC się, ił, i, zaimk. niedok., fryje stroić, umizgać 
się, (niWeii. Częstokroć i sam mąż pozwoli, kiedy z żon- 
ką bogacz jakiś chce się gararacić. Hor. 2, 65. Kniaź. 
Ross. BO.io'iiiTtca , aMypriTbca. G.\MR.\CKl , a , ie , fry- 
jerski, DiiWcrild), 33iiI'Icv = , CicI'Cy = . Y(»rf. vesujezhen , lubu- 
jezhen; Ross. .iroÓGEHun, BO.iOKiiTHLiil. Te kraje Ludzi 
rodzą w gamrackie skłonnych obyczaje. Otw. Ow. 258. 
Gamracka pieśń, carmen amatorium. Mącz. Pieśni gamra- 
ckie. W. Post. Mn. 251. GAMRACTWO, a, n., fryje, 
gachostwo, SiiWcfC^; Ross. bo.tokiitctbo. Cudzołoztwa , 
gamractwa. W. Post. Mn. 54. — '§. Gdyby osieł się za- 
palił ku ganiractwu oślicy, tedy mu świerzopkę przystawiwszy, 
k niej go przypuszczać, a on nią nie wzgardzi. Cresc. 
545. (ku lubieżności). GA.MRACY.\, yi, ź., fryjerstwo, 
porubstwo, 23ii|ilcrei), §iircrc»; Bok. ł'reg. Pilnujcież, ja- 
kobyście uczciwie chodzili, nie łakocianń i pijaństwy, nie 
legowiski i gamracyami. Budn. Rom. 15, 15. (wszeteczeń- 
stwy. Bibl. Gd). Lata swoje nie na gamracye , ale na 
prace ustawiczne wydawali. Biel. ^w. D 2 b. Wdał 
się w nieczystość cielesna, albo gamracyą. Kosz. Lor. 6 b. 
GA.MRAT, a, m., (Ital. camerata; Fr. camarade). '§. 1. 
bcv Eaiiicrab ,. towarzysz , spólnik. Dudz. 25. — §. 2. Fry- 
jerz, gach, bev 33iiMc, (cf. Genn. ©ani, 33rdutitjam. 31 big.) 
Yind. vesuvauz,^lubei; Ross. BO.iOKUTa. Gainraci, to jest, 
miłośnicy. Sk. Żyw. 2, 96. Ojczyznę twoje z gamraty, 
z któremiś dziewictwo utraciła, pożarła; przetoż jako nie- 
rządnica mówisz, ib. 410. — Proeus gararat, który się 
zagonił około której białogłowy. Mącz. '§. I^siądz Gamrat 
wszystko wiedział, a nic nie wiedział, Margarites multa 
scit, sed omnia mak scit. Rys. Ad. 73. przytyk sławne- 
mu Gamratowi bisk. Krak. GAMR.ITKA, i, 2'., fryjerka, 
bic SitMcrimi. Jupiter, aby gamratki, Inachowej córki, nie 
wydał odmówieniem zarazu Junonie , krowę żądaną da- 
rował. Otw. Ow. 56. Kazał sobie przynieść świecę za- 
paloną, chcąc sie przypatrzyć piękności gamratki. ii. 415. 
Bolesław siostrę Jarosława za gamratke miał mieć u sie- 
bie. Krom. 77. Nie galantka ona, ale gamratka z mło- 
dziany sie liżąca. Teat. 54, 68. Męża w podejrzeniu miała, 
że przy niej sobie gamratke chował. Kosz. Lor. 28, b. 
GAMRATLIWY, a, e', do gamractwa skłonny, IniHcrifc^, 
i>Ci('ilMt. Jowisz z natury swojej gamratliwy. Tward. Pasq. 
44. I\iernoz jednej farby lepszy, niżli pstry, a gamratliwy. 
Cresc. 565. GAMR.\TńV, a, e, gamracki, fryjerski, I'ii(;= 
Icrifc^ , miłosny, eroticus. Mącz. Adelaida , wszetecznością 
gamratna męża przeniewierzonego obruszona, pieszą do 
domu ojcowskiego odeszła. Krom. 282. GAMRATOWAC, ał, 
uje czyn. niedok., fryjować, (Boh. fregowati; Yind. vesuvati, sa- 
lubuvati), miłować, dworzyć, amarc. Mącz. tnitllcii. Uliss nad 



GA MUŁA- GANG. 



GANGRENA - GA NIC. 



2 i 



temi się mścić chciał, którzy zenie jego garnratować chcieli. 
Kosz. Cyc. 72. Każde jajca, a zwłaszcza wróble, ku ga- 
mratowaniu silną pomoc dają. Sienn. 293. (ku lubieźno- 
ści). §. transl. Kiernoz w ośmi miesiącach poczyna ga- 
rnratować, a to rzemiosło dobrze robi, aż do czterech 
lat. Cresc. 566. Baran jedno do ośmi lat może garnrato- 
wać. ib. 539. (baź Sc|>rtiigcn). 

GAMUŁA, y, m., milczący, ani trzech nie zliczy, nie dopy- 
tasz się na nim ani słowa; nie umie ani gęby rozdzie- 
wić , ni pachnie, ni śmierdzi. Oss. Wyr. etitei" ber iitd;t brci) 
jćiJiIcrt fami. 

GAŃBA, y, ź., Eccl. raiK4a, (cf. hańba, ganić Boh. haneti), 
ganienie, nagana, bci" InbcI. Arystoteles gani Rzpitą Pla- 
tońską, o której gańbie dotąd czytaliśmy. Petr. Pol. 100. 
Król z senatorami powinien przypatrować się dekretom , i 
dobre pochwalać, a złym dawać gańbę. Gorn. Wi. P. b. 
Pogarda i hańba , kontempt , łajanie i gańba. Kulig. Her. 
'19. Chwała i gańba. Petr. Pol. 2, 159. Zgoda w przy- 
stojnych rzeczach znajduje się z chwałą, w nieuczciwych 
z gańbą. Petr. EL 25. GAŃCA, y, m., ganiciel, ber %a' 
bicr, Soh. hance. Na gańcę; Wszystko ganisz, nic w 
żadnym nie pochwalisz domu, Nikt ci się nie podoba, i 
ty też nikomu. Kochów. Fr. 7. [oh. Ganić). 

GANCARZ ob. Garncarz. 

GANDZIARA, y, i, (cf. andżar), batog, korbacz, eiiie S!nr6at= 
fdje. Gdybym ci go był dopadł, byłżcbym mu gandziarą 
wygarbował skórę. Ossol. Sir. 7. 

GANEK, nku, m., GANECZEK, czku, m., dem. zNiem. bCV ©ailij, 
ber iticii eiiicS $aufe'3, yermittefft beffcit nmn su ben Bimincrit 
gclatlcjt. Podsienie, chodzenie w domu, galerya, kurytarz. 
Sorab. 2. gang; Sorab. 1. pżekhadżwancźa ; Croat. gank, 
gajnk, hodalische , prisztrossiik; Z)a/. pritvor; Corn. gank, 
gangezh, hodin , kerpt ; Ross. nepe.\04bi. Trzeba iść 
gankiem; tam czeka przy wschodach. Teat. 31. c, 92. 
(przez ganek, liOcr bcit ©amj). Ganki wzgórę wywiedzio- 
ne, z których ludzie na jakie krotochwilc patrzą. Dudn- 
Cyc. 125. Ganek albo otoczenie hałasowe, podium. Chmiel. 
1, 78. Ganek mały, altanka przechodnia, pergula; ganek 
wielki nakryty, altana, logeum. Chmiel. 1, 78. Zbudował 
przy murze kościelnym ganki wszędy w około , uczynił 
też gmachy w około. Ganek spodni był na piąci łokci 
wszerz, a śrzedni na sześć. Bibl. Gd. I Reg. 6, 5. Ganki 
podkopowe, przechody pomniejsze, wychodzące od gale- 
ryi na boki, prowadzące do jiodsad prochowych. Jak. 
Art. 3, 293. Ganek, berme, w działobitni zostawiony 
przechód na okoł strony zewnętrznej przedpiorsienia. Jak. 
Art. 5, 295. Ganek woa;rodzie, ulica, alea. Ganek, 
miejsce w kościołach dla śpiewaków, chór. W'(od. SaŚ 
6I,iL'r, bie (fmpprfirdje. Muzyka na czterech gankach stała. 
Warg. Wal. 500. Ganek okrętowy, bcr £)()Crlnuf, baS o(ie< 
re £c(nfF'?iicrbecf. Ganek w okręcie, fori. Yolckm. .527. 
Ganki ilisowskie, bic JtiiberOdnfe. Tr. — §. Ganek = rety- 
rada , prewet, bie Sictirabe , berSlMritt, bi^^ §am'C()ei! , (ber 
Ognili] obsoi). Poszedł na ganek. 
GANG, u, m„ z Niem. ber ©amj ciiier Ufir, btc iSemegiiiig beś 
'IScrpcilbifelei. O dobroci zegara sądziin z gangu. Zulł. Zbb. 
105. "not. gang, termin właściwy zegarmistrzom, znaczą- 



cy bicie perpendykułu.o — Zegarka kieszonkowego gang 
czyli bicie słabo w odległości wydaje się. Hub. Mech. 202. 
§. W górnictwie gangi, wykopane pod ziemia ścieżki, 
bic Ciaiiije tn etiiem ^licrijtuerfe. Pod ziemią, byle gangów 
czyli zaczętych robót nie osłabił, wolno pójść pod cudzy 
grunt. Czack. Pr. 2, 200. Rudy, "ganki, płonki rzeczne. 
Biel. Hst. 26. 

GANGRENA, y, i., ber (leifc 33raub. Piekielny ogień, gan- 
grena, to jest, największe, jakie tylko być może, zaognie- 
nie się którejkolwiek części ciała; oraz początek psu- 
cia się, zgnilizny i obumierania przepalającej się części. 
Perz. Cyr. 1, 117. (Carii. prisad; Yind. vshganiza, sgo- 
rezkiza , legar, melotrouniza). Dykc. Med. 2, 254. wiel- 
kie zgnicie w humorach. Krup. 3, 362. martwienie człon- 
ka. Cn. Th. Gangrena t. j. zmartwiałe mięso. Sienn. §. 
Fig. Musiałoby być już w gangrenie głupstwo jego , że- 
byśmy go zeń uleczyć nie mogli. Teat. 11. 6, 88. (do 
ostatniego stopnia doszłe). 

GANIĆ, ił, i, act. niedok., (Boh. haneti; 
odgjmam criminor, calumnior; Sorab. 
cf. Boh. bana , hańba ; Germ. Jjo^ii • 
orsidoi. Lat. honos; — disting. Yind. 
ganutij; ganić, Yind. gaditi , ograjati, kriuluvati,. tadvati , 
kuditi, karati, opefuyati, poniensliuvati, [iotvarjati, sa- 
nizhowat, (cf. nicować); Carn. grajam, favsham, tadlam ; 
5o)'fl6. 2. todluyu; Slav. kuditi, psovati, (cf. psuć); Croat. 
kuditi, szpoganyati; Ross. nopoMiiTL , yi;opiiTb, yKOpaiŁ, 
BOC.\y.iiiTb, oroBopiiTb, pacutiiirrt, cMyHaib, nociiynaiB, 
oxy/K4aib, oxyjiiiTb, oxy.TiiBaTb, nopeuui, nopimaib, xy- 
jHTb; Eccl. noiiociiTH. roJKjarii, raHuarii, iiopoiiOE.TTii , 
xyxHaio; (oppos. chwalić); niedoskonałości wytykać i za- 
dawać, trtbelll. Nie gań nic, aż pierwej doświadczysz; 
pierwej doznaj, potyn) gań. Radź. Syr. 11, 7. Sarno 
się dobre chwali a złe gani. Diuor. J. 5. Czego chwa- 
lić nie możesz, nie cań. Cn. Ad. 124. Ani mie chwal, 
ani mię gań. Gemm. 6. cf. nie głaszcz, a nie bij. — Nie 
gań, czegoś nie świadom. Cn. Ad. 593. Łatwo i wojnę 



Slovac. hanjm, eest 
1. haun, naszwaru; 
Dan. haan; Graec. 
ganit movere ; Rag. 



janić i hetmana , Siedziawszy w domu , nie bywszy>vv 
potrzebie. Put. Syl. 563. Gani ten, co kupuje, chwali 
ten, co handluje. Cn: Ad. 229. — §. Ganić komu co, 
strofować go o co , eiiiciii ctiiHi'^ ycrireifeii , e§ nlmbcii. Gwał- 
townikowi tego, jakoby należało, nie zganiono. Sak. Persp. 
praef. Bob. — §. Ganić wyrok sądowy = nic uznając go 
appellować, ciit Secrct yeriDcrfeii iinb inciter appctliren. Ja 
ganię, i powiadani, iż jest nicsprawiedli- 
Pr. 40. G.\N1E.ME, ia, n, subst. verb. na- 
tai Jnbclii, ber label. GAMCIEL, a, ?»., 
ganca, który gani; Sorab. 1. hanicźcr, wumctwar, na- 
szwaricźer; Yind. sanizhuvauz, gadnik ; Croat. szpoga- 
nyavecz, szpogOnitel; Ross. yKopiiTe.ib, ópaiimcib, uo- 
piiuarcTb, .\3-.7bHnKT) , .\v.iiiTe.ii. ; Eccl. ra-*'4aTc.ib ; ber zci- 
blcr. G.4NIC1ELK.\, i,'r'., która wszystko gani; Croat. 
szpoganyavka ; Yind. sanizliuvauka, gadniza; Ross. 6pa- 
iiirrc.iLiiima , yKopiiTc.ibiiima ; bie 'iabicrimt. "GANIE- 
BNY, a, e, haniebny, tttbellmft, fdtimpflidi. Co może 
być gauicbniejszego, jako kłamliwa gębą złupić po- 
czciwą białogłowę z dobrej sławy! Gorn. Div, 275. Ga- 



ten dekret 
wy. Chełm. 
gana, gańba, 



oą 



GA N KIEŁ - GARB. 



GARBARCZYK - GARBATY. 



niebny występek, ib. 272. Ganiebny sposób. Glicz. Wych. 
D G b. 

GANKIEL, kia, m., naczynie pewne w hutach szklannych, 
ciii gciuiffeś (Śc)d;irr tii bcv ©lag^iiittc. Gdy już tygle z da- 
wnego szkła są dobrze wyfalmowane , i piec dobrze wy- 
grzany, materyabsta dopiero gankiel niech dobrze oczy- 
ści, forz. SzL 263. 

GAP', ia, m., (cf. Germ. ijaffcii, ©abiinffc) ; Boh. zewel 
haup, otewi-huba; Yind. famolenik, siauz, siazh, vustod- 
piravez; Hoss. stBana, Bcpxor-ia4'B, pasiiHa, poToatft, po- 
T03iia; głuptas, ciit SBiiiilnffc. Niech piorun trzaśnie takie- 
go gapia. Teat. 5G, b. 26. Idź precz gapiu! ib. 50, 58. 
Kie z gapiem będzie miał do czynienia, ib. 30, 58. — 
§. Gra w karty, którą i kasztelanem zowia. Dwór. B 4. 
ciii ilartcnfpicl. GAPIEĆ, nijak, nied., zgapieć dok., gapiem 
się stawać, odurzonym być, v>cv(>liiffcii, ncrBlujIt fe^n. Nie- 
wiem czemum tak prędko zgapiał. Teat.^a.c. 77. Croal. 
buveti, chubeti; Ross. poT03BaTb. GAPIOWATY, a, e, 
— o adv., na gapia pochodzący, maulńifild). Mina gapiowata. 
Tcat. 56, c. 6i. ih. 20, b. 'l8G. GAPIOWATOŚĆ, ści, i, 
cały układ gapiowaty, bic ?3i(lUl(^ffigfeit; Ross. poToatiicTBO. 

GARA, y, i., [cf. \Yotoik. gaure« paszcza, otwór. 2.] (cf. Slovac. 
garek koryto rzeki), dziura w drzewie wyciosana, citl rtllś= 
(jcsimmcrteś Sod; im ^pIjc, ciiie 3iiflc. W drzewie tym wy- 
tnij garę na wylot. Solsk. Arch. 16. Stawidło to chodzi 
w garach, to jest, w listwach wyfugowanych. Os. Rud. 
41. o6. Garować. — g. Ogrzewadło, fejerka; ciiiC gEUCrgicfc, 
cinc ffC"fi'H'ri3''- Baba ma garę pod nogami. Tr. 

GARB, u, m., (Boh. hrb, hrbol , hrbek; Slovac. hrh, nahr- 
Letj; Morav. hrbol, (^/oiay. brbolec guz), iSorafe. 2. garb; 
Sorub. 1. horb; Dal. garba ; Hung. giirbeseg, geierbe; 
Bosn. ghrribba, garba, gbcrba; Racj. garba; Croat. gar- 
ba, gijrba, puklya , [Croat, gerba s krzywość, zmarszczka, 
fałd; Croat. hrib collis); Carn. garba, herbovina = garb, 
(Carn. gerbava = pagórek, garb; gerba ri/^a; hrip = góra) ; 
\'ind. gerba , gerbaviza, pukel, pukou, cf. Yind. hrib, 
góra = góra; hriber , bribez = pagórek; garba < zmarszczka; 
Ross. ropói, (cf. rop63'iiia sierpik, gatunek łososia sal- 
ino gibbosus; ropSyiiina okrajck chleba, przylepka); cf. 
Lat. acervus; Gcrm. ©ork , Germ. Slropf; cf. krzywy); 
wyroslość na grzbiecie, bcv ipócfcr auf iicm SJiictcit. Żyłę 
na grzbiecie, gdzie bywa garb, zową krzyżowa. Sienn. 
420. (cf. grzbiet). Wielbłądy jedne są o dwóch, drugie 
o jednym tylko garbie. Haur. Sk. 525. §. Garb , zwi- 
chnienie krzyża , lub dobrowolne pacierzów krzywo wy- 
rastanie. Peiz. Cijr. 2, 216. Dykc. Med. 2, 206. ber .^óctcr 
Otncć! Slicfliijcil. Na starość dwa garby, inne senectutem, 
non enim venit sola. Rys. Ad. 47. Ezop miał z przodu 
i z tylu garby, jak sakwy. Jabł. Ez. 8. §. Garb na no- 
sie; Eccl. KopHCTBO, bcv 3?afcit^otfer. §. Fig. garby gór, 
dróg = [małe wzgórza, porówn. rusk. horb. 2], wyda- 
tności, nierówne wysokości, iiitfllcid;e Scrgliiigcl. Nasi 
tamtych niewiadomi garbów i uboczy, zabłądzili. Tward. 
W. D. 27. g. Garby, zmarszczki, ŚJmtjdii. Płótna ma- 
glują, aby się garby wygładziły. Przędz. 74. Półsetek 
mocno rozpiąć, aby jak najrówniej wysechł; bo gdyby 
się na nim pozostały garby, w czasie maglowania zwitki- 



by się porobiły, ib. 91. GARBACIĆ, ił, i, cz. niedok., zgar- 
bacić dok., garbatym czynić, Ijocferig niad)eil. (Rag. zgar- 
bitti, ogarbayiti, pogarbiti; (Yind. zhellu gerbat = czoło 
marszczyć; cf. garbić), Yind. gerbazhiti, sgerbati). Kret 
kopie, grzebie i garbaci ulice w ogrodach. ffaur.Sk.o06. 
GARBACIEĆ, iał, ieje, «/;aA. n/erfoA., zgarbacioć, dok., gar- 
batym się stawać; Z?o/i. brbateti ; Croa/. gerbaveti, gcrbimsze; 
Bosn. ghrribbitise; Eccl. ropóaitio, Imcfitd;, fiiicfcrig nicrbcn. 
Grzbiet zgarbaciał, twarz zbabiała. Bal. Sen. 82. GARBACI- 
ZNA, y, i, co jest garbatym, garby, ^orfcrigcJ SBefcit, $5(fer. 
Miejsca garbate jak rozcierać u dzieci. Perz. Cyr. 2, 217. 
Pochodź, garbaty, garbatośc, garbek, garbić, garbonosy, 
nagarbic , zgarbić; 2. grzbiet, Boh. bi-bet, grzbietowy, 
grzbiecisty; o. grzyb , grzybek, grzybiasty; grzybień; grzy- 
bieć, zgrzybiały; pochrzypcizna, pochrzepl. 

GARBARCZYK, a, m., czeladnik garbarski, bcr ©ih"I>Cl'flC)cflc. 
GARBARKA , i, i., która skóry garbuje; albo też żona 
garbarza, bic ©drtcrilin; {Boh. koźeluźka). GARBARNIA, 
i, 2., miejsce, gdzie garbują, baś ©ark^rtiiź, bic ©arkrcę; 
Rag. tabakarnia ; Ross. KOJKeBna. Pięćperst w garbarniach 
do garbowania skór używać się nioie. Jundz. 274. Za 
granicą lepsze wychodzą skóry z garbarni, jak tu. Torz. 
Szk. 92. Garbarski, a, ie, od garbarza abo garbowa- 
nia, ©drlicr = ; {Boh. koźeluźsky; Ross. KOJKeBeiiHuB, KO- 
weeiibiii; Eccl. _ycMapCKii1). Garbarskie ziele, Rhus cori- 
aria Linn.; Bosn. ruevina , bcr @dvl)crlłaiim , całe to zie- 
le garbarzom zdatne jest, i ztąd imię ma. Kluk. Rośl. 
5, 555. Garbarska kora Carn. zberęslu. Garbarski nóż 
Carn. stergón. GARBARSTWO, a, n., rzemiosło garbar- 
skie, bic ©drlicic^; Boh. kozelużstwj; Yind. vdelanje teh 
kosh; Eccl. 5'CMapcTBO. Jeśli się trzeba uczyć krawiectwa, 
szewstwa, garbarstwa, i innych rzemiosł, cóż dopiero 
sztuk i nauk? Hrbst. Odp. P.p. — §. Collect. Garbarze, bie 
@nrltcv. GABBARZ, a, 2'., z Niem. ber ©drOer, rzemieślnik 
od garbowania skór, skórnik, ob. 'Każemiak; Sorab. 1. 
barwar ; Slovac. et Boh. kożeluh, (cf. *koża); Carn. gar- 
bar , lędrar , usenar; V^(n(/. lederar, ulsiner, vufsinar, stro- 
inik, kosbar, erdezhovufinjar, vdelauz teh kesh; Bosn. 
tabak, majster koji kosge stroji; Ccoa/. kósar; Rag. ko- 
xar, tabakar; Dal. tabak; Hung. tiniAr; /Joss. kwkcbhhki, 
vulg. ycMouiBCUi; Eccl. scMiph. Garbarze nie mają skór 
wyprawionych, to jest rzemienia gotowego, do postronnych 
ziem wysyłać. Herb. Siat. 556. Garbarze do wyprawy 
skór zażywają pospolicie dębowej kory. Kluk. Rośl. 5, 
355. (cf. skórnik, białoskórnik). Dom Symona garbarza. 
5 Leop. Apost. 10, 52. (skórnika. 1 Leop.). §. Zarlobl. Ociec 
mój był garbarz, ale nie z tych prostych garbarzów; on 
tylko mojej matce skórę czasem wygarbował. Teat. 22. b, 
48. ob. Garbować , wygarbować. 

GARBATY, a, e, garb mający, hictelig , borferig. Boh. hrba- 
ty, hrbowaty; Slovac. hrbowaty; Sorab. 1. horbate; Sla- 
von. gerbav; Bosn. ghcrbay, ghrribay; Rag. garbay; Carn. 
herboyat, gerboyz, (gerbazh rugosus); Yind. puklast, pu- 
klat, (cf. Yind. gerbau, gerbast, sgerban < zmarszczony); 
Croat. garbau, (gerbay; Hung. gorbe curvus) , gerbav; 
gerbaszt, puklyaszt, puklyay; Dal. ogarblyen; Hung. 
gorbetatu; Ross. ropóaruB; Eccl. ^nńu; (Ross. aana pies 



GARBOWAĆ - GARBU Z. 



GARCARZ - GARDŁACZ. 



z nagiętym grzbielem). Wielbłąd garbaty. Banial. J 2. 
Krogulca nos garbaty. Otw. Ow. 504. Zakochany ociec 
garbatą poczwarę swoja zowie mądrym Ezopem. Zah. 15, 
64. g. fi^. Nierówny, ciiropawy, iiiicbcii, {lódcrig, bplpcrid). 
Bezseiia jodła, srarok szyszkami garbaty. Olw. Ow. 595. 
Garbata droga, trudno się pospieszyć. Otw. Ow. 601. (cf. 
jak po grudzie). — §. Garbaty, ego, m., stibst. cin 53iict= 
ligcr, Boh. hrbać, lirbaeek, [ob. Garbus); Rag. garba- 
vaz; Croat. gerbavecz; Bosn. garbavac, gbrribavac, 
gherbarac ; Cant. gerboYz ; Ross. TO^óym,. GARBATA , 
ej, i., subst. ciiie 33itctliiie ; Rng. garba; Croa/. gcrbayicza , 
gerbavka; Ross. ropóyna. GARB.ATOŚĆ, s'ci, 2., mienie 
garbu, t>ic 23iicEcliijf cit ; Boh. hrbatost; Croat. gerbavoszt, 
gerbina, gerbavina; Hung. gorbcseg; Eccl. ropó.ienie. — §. 
Nierówność, cbropawość, ^ie j^ócftTiijfdt, Uiiijlcidtticit, fyoh 
prtgfdt. GARBEK, bku, m., demin.nom., garb, Boh. brbek; 
Ross. ropóiiHa; Eccl. ropóoK^; cin fleincr 'JSurfcl, cin flct= 
ltcv SpMcr. Garbek łokietkowy Ross. miiKO.iOTOKt. GAR- 
BIĆ, ii, i, czyn. iiiedok., zgarbić rfoi., garbacić , krzywym 
robić, biicfcliij madicii, frummcu, ('ocfcriij iiiib uncbcit marfjcii, 
Boh. zhrbiti; Cani. gerbim, gcrbavam, sgerbiti (= fałdo- 
wać); Vind. gerbaviti, kriviti, sasgerbati, sasgusati; Rag. 
zgarbitti , pogarbiti; Croa/. gerbim , gerbavim; Hung. gor- 
bitem; Ross. ropóiiTb. aropOnTb, cyiy.iiiTb, ciaiiiTt, x.ia- 
uaib; Eccl. ropó.iio, ropóaia tiiiHio. Wiek go zgarbił. Tr. 
Góry zgarbione. Past.Fid.8i. przechyle, z garbami. Sloc. 
zbrbeny, k zemi zehnuty; Ross. cyTy.iuft: Eccl. ct>.\.ak'Ł, 
c.iaqcHHbiH. — Garbić się, zaimk., firf) fnimiucii. (Carn. 
skluzhiti se). Czemuż się zgarbił na słabym koni- 
ku? Bratk. C. Któreż pola tak gładkie, by się nie zgar- 
biły, W nabrzmiałe z ciał stosami leżących mogiły? Zab. 
6, 227. GARBIEME, G.\RB1ENIE się,"s»6s/. m-6. = gar- 
batość, bic p3uctlti3fcit. Przeciw garbieniu piec na staros'ć, 
lekarstwo. Slesik. Ped. 80. Croat. gerbenye; Hung. gór- 
bites; Ross. c.ia<iHOCTb. GARBONOSY, a, e, nosa wy- 
pukłego. VV/o(/. krótki , wzgarbiony a jakoby wskąsany nos 
mający, resiniis. Mącz. (liicfcriidfiij , ImliiditiJiidfig. 

GARBOWAĆ, ał, uje, czyn. niedok, wygarbować dok., z 
Nietn. gdrttcit, skórę wyprawiać; Boh. wydclawati kuźi; 
Yind. koshe ydelali ; Carn. garbati , strojeti ; Croat. sztró- 
im; Sorab. 2. garowascb; (cf. ircha). Skórę jelenią gar- 
bują żołnierzom na kolcly. Haur. Sk. 289. ' §. Fig. Gar- 
bować kogo, ob. Wygarbować, Ross. KOKomuTb. GAR- 
BOWANIE, ia, H., subst. verb. ba>3 ©iirDcil. Do garbowa- 
nia skór potrzebują dębowej kory. Bot. Nar. 186. — 
§. Brodgolacze bawią sie tylko myciem a 'garbowaniem 
bród i głów. Syr. 248. " G.(RBMK", a, m., 'chem. @drk= 
fłojf, le lannin, pierwiastek garbujący, znajdujący się w 
ciałach, mających własność garbowania inne ciała; obfi- 
cie się znajduje w dębowej korze. Kryś. Mskr. GARBO- 
WINY, in , plur., \vyrzutki garbarskie , ©drberobfnllfel. Gar- 
bowiny, które od gaibarzów wyrzucają sie, mogą sie uży- 
wać na pognój. Kluk. Rośl. 5, 187.' 
Pochodź, wygarbować, nagarboiuać. 

GARBUS, ia, m., człowiek garbaty, cin Siicfligcr, Boh. hrbaeek. 

'GARBUZ, a, m., arbuz, karbuz, bie 3fcJmclone, ob. Arbuz. 



Wdzięcznie nas przyjmowali Tatarowie , i częstowali win- 
nemi gronami i garbuzami słodkiemi. Stryjk. 576. 

GARCARZ, GARCÓWKA, GARCOWY, ob. Garncarz, Garn- 
cowy i t. d. 

GARDEF^OBA, y, i., z Franc. szatnica, pokój na sctiowa- 
nie szal lub sukien, bic @aii>crol'C. GARDEROBKA , i, 
z., demin., ^ai Slcibcr^imincr, bic JlleiPcrfamincr, Slov. dra- 
stowna. Pokojowa w garderobie Uszarganą spódnicę 
pani swojej skrobie. Pot. Arg. 84. Pokoje gościnne z 
garderobami. Kras. Pod. 2, 109. W garderobie były 
szafy, a w nich porządnie ułożona wyprawa. AVas. Pod. 
2,56. — §. Suknie, szaty, wszystko co do ubioru nale- 
ży, bic Slcibcr, Ślcibniujtfftiicfe , bic ©arbcrobc. Po zmarłym 
Jegomości wszak jest garderoba? Teat. 52, 45. Garde- 
robę przeglądano , i najmniejszej jej rzeczy nie brakuje. 
ib. 54. d, 55. Dawniejszych wieków często garderoba 
dziada jeszcze wnukowi służyła. Przcsir. 140. G.\RDE- 
ROBI.\NK.\, i, z., która ma dozór nad garderobą, 'szatna, 
'szatnica; Rag. lo.\nicjariza ; C«rn. mojshkra; V(Hrf. jispni- 
za , jispna gospa , (cf. panna , młodsza), bic ®arbcn)kn= 
jnnijfcr. Rozmawiał w oknie z jedna z mych gardero- 
bianek. Mcm. Król. 1 , 55. GARDER0BNV, a , e , od 
garderoby, ®arbcvobciI = . Powróciwszy Jejmość , opowia- 
da swe głupstwa wiernej swojej garderobnej kobiecie. 
Zab. 16, 44. Garderobny subst. m. kamerdyner, *sza- 
tnik, Ross. ohs. cipaniien. Garderobna subst. f. gardero- 
bianka, n. p. Jabyrn garderobnej za niego nie dała. Teat. 
24. b, 14. " 

GARDŁ.4CZ, a, ?«., wole na szyi mający, cinj^rppjtijcr. Na- 
patrzyć się możesz gardłaczów w Karyntyi. Haur. Sk. 
99. — Fig. iarlhl. Nasi gardłacze starają sie pokazać 
dalekiemi od staropolskich zwyczajów. Mon. 71, 514. 
(grubo chustki na szvi noszący, Śi(ff'dl|"c). §. Gardłacz 
gołąb' ob. Garłacz. \v rodź. ieńsk.' GARDŁACZKA, i. 
GARDŁECZKO, czka, m., GARDŁKO, łka, m., dcm. nom. 
gardło , baś ScMc^Cn , bn>j ©uVijclcf)cn ; Boh. hrdylko. Sko- 
wroncczek ku niebu w' górę polatuje, I gardłeczkiem 
krzykliwym wdzięcznie przepieruje. Sim. Siei. 105. Sło- 
wiczku , ptaszeczku leśny, Przyleć z głoskiem ulubionym. 
Przybądź z gardłkiem ucieszonym. Groch. W. 557. Nie- 
chaj wdzięczny słowiczek w gęstej topolinie Gardłkiem 
swym wyprawuje. Zbił. Zyw. B. 2. Krew z gardłek gołabiat 
wycedził. Odym. Św. (J. o. GARDLINA, GARLINA, y, z., 
kłóć. Cn. Th. 282. snop prostej a równej słomy. Wlod. 
lub trzciny, cin Siinbcl ijrabcn Strotic-J, Pbcr ?iMni. Gar- 
dliny wiązanie. Zatc. Gosp. Prosta po wymłóceniu sło- 
ma poknebluje się w garliny. A7«A-. Rośl. 5, 252. Dwór 
powinien być dobrze opatrzony, aby do dworu nie cie- 
kło; gonty, gwoździe i gardliny powinny być zawsze we 
dworze. Ilaur. Ek. 16. Gardliną abo trzciną izby po- 
szywaj ; nie masz-li trzciny, targana słomą, to mało kró- 
ciej trwa , niż gardliną. ib. 66. (i.\RD'ŁO , GARŁO , a, 
n., (Z/o/(. hrdlo , collum , guttur ; Z?o/(. krtań, chrtan, (ob. 
Krztoń); Slov. hrdlo cervix, collum, guttur, chrtan, paże- 
rak, pożeradlo gula; TFflj. garlo; Slav. gerlo ; fiosn. gar- 
lo, ghrillo, sgderallo ; Croat. gerlo, gut , posirik ; Bał. 
garlovicza ■ ślinogorz; Yind. gerlu, gertanz, gortanz, 



24 



GARDŁO. 



GARDŁO. 



vral , goltanz, gout, posliirak, (garlu, gartanz = 2 collum); 
Carn. gerlu ; Sorab. 2. gorgawa , {Sorab. 2. gardło , gar- 
lo, garwo wole; Sorab. 1. liordlo wole, kyrk gardło, 
yednica gardziel, kutwo in/jliiuies); Ross. rop.TO, vulg. xaii- 
jio; ci'. Germ. ©liri^cl; /l"j/. gargle, giirgle, gorge; Gall. 
gargouille, gorge; Ital. gorga; Daii gurgel ; Lat. nied. 
gargalia, gorgta; iScee. quarka ; hi. kuerkur ; Fi«L curcku; 
Hebr. TOT.y, cf. Lat. gurges). Część szyi od brzuclia 
zowie się gardłem. Zool. Nar. 67. btc ©iirijcl, bie Sc^Ie, 
tn ®cl)limt, ber 'IJorberlml'?. Slinogorz, skwinancya , cho- 
roba inllaramatyczna w gardle. Dykc. Med. 6, 175. 
Gardło mi spuclilb, ber ionio ift mir aiujcfcltiuoflcii. Gardło 
mię boli, bcr .^nlS (jix iiicllt Ctma szyja, bciiii biojS anirc 
tlol ber (iilCcre i^eil) tlnit mir \vĄ. Gardło ostrzyć= pra- 
gnienie robić. Tr. Jiiuji niad^eii. Niecnotliwe garło wszys- 
tko pożarło. Rys. Ad. 48. Zona mi kos'cia w gardle 
stawa, będąc najgorsza w świecie babą. Zabt. Ainf. 28. 
cf. koścS biiy 2Bci(ł ift mir ciii Siiiodieii iii ber Sielile, mad)t 
mir bie .v>ii!lc niif Grbcii. Wszystkie zęby ci w gardło 
wtrącę. Teal. 30, (32. Boli gardło, śpiewać darmo. Mon. 
70, 648. (cf. brząkać, smarować, cf darmo nic). Tak 
pełny, aż mu w gardle stoi , libo confertus. Mącz.. er Imt 
flt^ Di» aii bcit i)alu yoll gcfrcffcn. Bóg cię wydrze z ręki 
olbrzyma , za gardło cię trzymającego. Psalmod. 66. 
(Slav. zagerliti; Croat. garliti, gerliti amplecti). Przez 
gardło mówić Yind. podersuvati. — Mówiący p. g. Yind. 
podersuvauz. Kęs z garła wydrzeć, t. j. dobrą i pe- 
wną juz nadzieję zepsować , bolum e faucibus eripere. 
3Iącz.. etiicm ben SitTcii nii'3 bem ?3hiiibe rci^cii. Śmierć mu 
jak z gąrła Gniewu ofiarę i żalu wydarła. Min. Ryt. 2, 
149. Śmierć często z garła oddała, choć juz kogo 
pożarła. Pot. Syl. 5. ani bem 3!ad)Cii jiiriid. — §. Z gar- 
dła, co gardła, gardłem = jak najgłośniej, z całego gło- 
su , głosem, iiii» noller JlcWc 3. 5S. fdjrciieii, Slov. z cele- 
lio hrdla krićaf; Ross. tiilg. xai1.]0 pacnycTiiTb, xnH.iiiTŁ. 
Z garła gwałtu woła. Haur. Sk. 105. Groza, zemsta, 
zgorszenie, grzech nie odpuszczony, Wołaj ojcze Pa- 
fnucy, co garła z ambony. Xar. Di. 5, 149. Wołaj gar- 
dłem, nie folguj. Budn. Jes. 58, 1. Wołaj wszystkim 
, gardłem. Bibl. Gd. ib. Gardło rozpuścić, wrzeszczeć. A'. 
Kam. §. Po gardło ■■ po uszy, po dziurki , bii ail ben 
SpCiU, I'iO iikr bie J^brcii. Co do mnie? w szczęściu kto 
po garło brodzi. Zab. 11, 4. Koss. — §. Fi^. Na gardło < 
na kark; nu gardle = aa karku, nuf bem $alfe , auf bem 
9?acfeil. Bogowie, dajcie mi na garle usieść Aleksan- 
drowym. J. Kchan. Dz. 76. Wojowali, aże potym jeden 
na drugiego gardle usiadł. Leszcz. Class. 61. Mógł Car 
Zawolski na granicy Moskiewskiej na gardle nieprzyja- 
cielowi leżeć, a tam sobie korzyści zdobywać z granic 
nieprzyjacielskich. Gwagn. 269. Nieprzyjaciel, opano- 
wawszy Janiculum , na samym właśnie gardle miasta usiadł. 
Falhs. FI. 19. Nieprzyjaciel na gardło ojczyzny nastąpił. 
Petr. Et. 570. — g." W gardle nieprzyjacielskim być = 
pod pięścią jego być, mieć go na karku, na sobie, bctl 
gciiib oaiij nuf Dcm Dfncfcii ^abeii. Wojewoda Wołoski nie 
mógł się naprzód wydzierać na wojnę z Turkami , zwła- 
szcza będąc u nich w arardlc. Biel. Kr. 455. et 447. 



aliter Tarent w samych gardłach morza Adryatyckiego 
zasadzony. Faliss. FI. 58. (w ujściu). — §. Gardło = ży- 
cie, baś Sckii (bie Deilc Ajnut, gaiise Sctlc). {Yind. gerzhiti, 
sagerzhiti = dusić, zadusić, cf. gardłować). Od prześla- 
dowcy P'ocyusza ledwie z gardłem do Rzymu uciekł. 
Sk. Dz. 850. Podług Mojżesza, ten coby nieobacznie 
bliźniego zabił , do miasteczka na schronienie obranego 
niech uciecze, a gardło swe opatrzy. Modrz. Baz. 513. 
(życie zabezpieczy). Zbieg zamordował króla zdradliwie, 
a z gardłem sam uciekając, zabity też jest. Sk. Żyw. 2, 
241. (chociaż żywy uciekał). Bitny Mitrydat, gdy z gar- 
dłem uchodził. Durdz. Luk. 51. (chroniąc się zguby). 
Malutką raną zbył garła. Otw. Ow. 227. (stracił życie). — 
Do gardła ! do upadłego, do ostatniej kropli krwi, iii 
nuf ben lefiten 231ntstropfeii , niifu nuPerftc, Ińi an\i Selieit. 
47 królów Greckich sprzysięgło się , do gardł i maję- 
tności swoich, na zburzenie Troi. Warg. Gez. praef. A. 5. 
Pomorzanom rozpacz do gardł się bronić radzi. Krom. 85. 
Pana naszego nie chcemy odstępować; ale przy nim być 
do gardł swoich , i posłuszni mu być zawzdy chcemy. 
Biel. 67. Erdziwił ślubował Rusinom do pierwszej wol- 
ności do gardła przeciw Tatarom pomódz. Stryjk. 250. 
Nigdy od wiary, do swych gard! , (choćby głowę stracić), 
nie odstępowali. Zbił. Dróg. F. 5. — Na gardło komu 
stać. Dwór. D. 2. Boh. O bczhrdlj na koho usylowati ; na 
życie następować, ciiiem imd; bem Sebcn traditcn. Jaromirz, 
rąk Warszowiców, na gardło mu stojących, ratunkiem 
ludzi skupionych uszedł. Krom. 67. — Na gardło komu od- 
powiedzieć = na zabitą śmierć go wyzywać, eincu auf 8e= 
ku uub Job Iicrauciforbcrn , tiefcltben , AcCibe aufiiubigen. fig. 
Chcąc być widzeni prawcmi dworzany, na gardło księ- 
gom odpowiedzieli. Gorn. Dw. 6. (wieczne rozstanie). — Na 
gardło ! na stracenie gardła , t. j. życia, na śmierć, nuf bcu 
Iscrluft ber Scl,ilc, bci^ £el'cu^', nuf ben Job. Na gardło 
siedzi związany. Groch. W. 175. Mógł biskup najwyż- 
szy rozkazać, aby brano do więzienia i na gardło, któ- 
re on nauce swej przeciwne rozumiał. Sk. Dz. 21. Aby 
żony nie odkazował od siebie , chyba , jeśliby jej nie 
chciał na gardło gonić. Sekl. 20. Nierychło , ale na 
gardło ugoni. Wad. Dan. 164. (śmiertelnie, ostatecznie, 
zgubnie). — Na gardle karać = na życiu abo śmiercią ka- 
rać, nin Scbeu Iieftrnfcu, mit bem iobc bcftrnfcn. {Croat. za- 
glavlyujem, zaglarlyam). — Gardłem darować ■■ życiem, bnś 
febeu fdieufeu. U tego narodu mężowie mają moc żony 
i dzieci na garle karać, abo nim darować. Warg. Cez. 
158. Urząd moc ma karać na gardle, abo darować. 
ib. 11. Ktoby pieczęci nasze sobie rył i ich używał, ni- 
czym inszym, tvlko na sardle otiniem karan bvć ma. 
Stat. Lit. 18. (spalonym na stosie). Był u nas ten zwy- 
czaj, że kiedy złodzieja tracić wiodą, jeśli wszetecznica ja- 
wna prosi go sobie za męża, gardłem takiego darują. Gorn. 
Dw. 191. Gardło inu darowano, za staraniem przyjaciół. 
Kiok. Tiirk. 78. (zostawiono przy życiu). — Gardło brać = 
zabić, bnci fcbcu uebmeu. Odebrawszy miasto, trzem tyl- 
ko mieszczanom, pryncypałom odpadnienia, gardła po- 
brano. Krom. 628. de tribus capitale supplicium sumptum. 
Nie zaraz męczennikiem ten jest , któremu gardło we- 



GARDŁOWAĆ - GARDŁOWANIE. 



GARDNIE -GARDZIĆ. 



25 



ziną, albo na pal wbiją. Zrn. Post. 24 i. — ■ Gardła oilpro- 
sić '> stracenia odprosić, baS gebeii cvl'tttcii. Jednemu 
z między potępionych , ani królowa gardła odprosić nie 
mogła. Krom. 363. veniam impełrare non poluit. — Gar- 
dło dać, gardło położyć, stracić > życie swoje stracić, 
tai ficbeit iicrlicren, fein ?el)en laffen. Rychard, strzałą 
jadem napuszczoną w ramię postrzelony, dla swojej 
chciwości gardło zarazem dal. Star. Ref. 98. fnalych- 
miast umarł, skonał). Patrokl i Antyloch, i ci dali gar- 
ło z szyją. Jahl. Tet. 2i0. Nie mogli go doktorowie 
ratować , i tak na puchlinę gardło dać musiał. Falib. 
Dis. D. 3. Bez ratunku tonąc, dać gardło prędziuchno 
musiała. Gorn. Dw. 282. Którzyby byli mieli i po trzy 
gardła, radziby je byli przy nim położyli. Weresz. flcg. A'i. 
Gardło i majętność stracił. Szczerb. S(ix. 393. Podle boku 
króla najbitniejsi gardła swe położyli. ]\'arg. Cez. 04. 
Gardłem abo pod gardłem się obowiązać, ręczyć za co, 
przyrzekając życie łożyć. W^od. pod straceniem gardła, 
bej) fciiicm Scbcu, i^ fctncin Sopfc. Komornik Litewski 
pod gardłem swoim ślubował Krzyżakom , zamek im pod- 
dać. Slri/jk. 264. Kiedy wojsko Tureckie przechodzi , 
otrębują, aby sie nikt nie ważył, pod ganiłem, wina 
przedawać. Klok. Tark. 239. Pod gardłem wszędy otrą- 
biono. Wad. Dan. 73. Niewolno teraz z obozu odda- 
lać się pod gardłem. Weg. Mar. 120. bei) gckm^ftraff. 
Ostatki Jaćwingów do przyjęcia wiary chrześciafiskiej mie- 
czem , pod straceniem gardła , Bolesław przymuszał. 
Slryjk. 181. — Gardłem pachnąć - śmierć za sobą ciągnąć, 
ben "Job Slljiclicn. Meżobójstwo, złodziejstwo, święto- 
kradstwo, i insze takowe występki, gardłem pachną. 
Chełm. Pr. 18. — §. Gardło, wyrosłe gardło gardłaeza, 
wole, ber Sropf. Gardła od nieczystej wody narastają. 
Tr. — §. Gardło u ptaka, wole, podgardłek , \'ind. 
pulan, tizhji krof; Bosn. guscja , voglje od ptire, bC!) beil 
Śoflelll, ber Sropf. — §. Gardło u bydląt nieklórycli, wo- 
le bydląt, ber Snber, bte 2Bninpc, bie SiMimme. GARDŁO- 
WAĆ, GAUŁOWAĆ, ał, uje, cz. niednk., (Boh. iirdlo- 
wati se luctari , hrdliti męczyć; Slov. korhelovati perpo- 
tare; Yind. srerzbiti, sacferzhiti = dusić , zadusić; Garn. 
gerglam = gargaryzuię ; fiag. garlili et Slov. gerliti = uści- 
skać za szyję; Hoss. ropjbin hanly)! wdawać się w nie- 
bezpieczeństwo życia. Wiod. biibJbrccbciibc ©ad)Cii uiifcviicb= 
men, fi^ in CebeiiSgcfabr feccii. Jak gardłuje rycerz w po- 
lu, żeglarz na morzu, kupiec po świecie. Hrhsl. Navk. J. 
7. Kupiec gardłuje po ziemi, pomorzu, po góracU, by- 
le co na kupi swojej zyskał. Dambr. 587. Aby żonę i 
dziatki pożywić, gardłować po ziemi, po morzu nie li- 
tujemy. Urbst. Nauk. D. 8. Szerzył w tej mowie posługi 
swoje, jako nie śpi, jako garłujc , jako majętność utra- 
cą przez królewską sławę. Gorn. Dz. 78. Już od wielu 
lat gardłujemy w Prusiech. Biel. Kr. 570. fd)ini feit m-- 
len Scliro" bradjeii mir uni bte S)al\c in ^x. Najżwawiej 
za wolność i całość ojczyzny gardłował. Star. Yot. E. 2 
h. Pilch. Sen. oHi. Głupstwem nm się być zdało, w cu- 
dzej sprawie gardłować. Pilch. Sali. 254. To tylko to 
jedna familia naród Polski miłuje i przv nim gardłuje? 
Orzech. Tarn. U). (JARDŁOWANIE , GARŁOWANIE, ia, 

■Sfownili Lindego wyd. i. Tom II. 



n., suhsl verb. ■■ narażenie się na śmierć, i)al5bre(!^creo , 
.^ompf mit £ebenś(jefa^r. Kąsaliście się do rozlania krwi 
waszej z nieprzyjaciółmi ojczyzny, co na wieczne czasy 
świadczyć będą posługi i garłowanie krwawe wasze. 
Orzech. Tarn. 9. Czekaj , jeślić czym nie nadgrodzi 
hetman twego garłowania ! Alb. na Woj. 21. Jakie nie- 
bezpieczeństwa, jakie gardłowania podejmujemy, dla 
trochy tego imienia doczesnego. Hrbst. Nauk. D 8. GAR- 
DŁOWATY, a, e, wolały, gardłacz , gardłaczka, frppfig, 
ctn Srppficjcr. Cn. Th. — Boh. hrdlaty, zahrdlity; Ecel, 
ropTaHHCTufi. GARDŁOWY, a , e , od gardła , ©iirgel < . 
Spali', Boh. hrdclnj ; Hoss. rop.iaTuft , ropiaHHbiB. Gar- 
dłowy wrzód, ein i^alCnjefdjnnir. Gardłowy guz, Sorab. i. 
kerkowne worech. (Lirdłowa skóra. Hoss. Ąy/Kiaimt. 
Gardłowa kara, Boh. bezhrdelna pokuta. Przypadki gar- 
dłowe. !\Ion. 70, 536. Gardłowa sprawa, ob. Kryminal- 
na, cf. Boh. hrdlofez 'gardłorzezacz. 

Pochodź. jar(/;ie/, gardzielny, garlica, gardzioika , gar- 
iiicz, garliczki, podgardle, podgardłek, sinogarlica, za- 
gordlić. 

GARDNIE a(/y., z pogardą, gardząc; yerM)tlid;, mit SJera^tung. 
Staw sie mvm wierszom proszę niegardnie łaskawy. Kraj. 
CInjm. A. 2 b. 

GARDYAN ob. Gwardyan. 

GARDZIĆ czyn. niedok., pogardzić , wzgardzić dok., co lub 
czem gardzić, nie cenić, nie ważyć, nie szacować, oer» 
ad)ten. Bo/i. zhrdati, zhrdnauli, zhrzeti. pohrdati, (cf. hrdy, 
hardy; Sorab. 2. gardi dumny); Bosn. pogarditi, hulliti , 
kudditi, poL^hrrditi, {Bosn. gard, glirrid spurcus); Yind. 
sanichuvati, samezhuyati, sanemardeshati , (Yind. gerd , 
gard Germ. garftig, Compar. garshi, cf. gorszy; Yind. 
gerdoben, gerd = haniebny); (/Jo^r. garditti, izgarditti, po- 
garditti defortnare alicui , aliciii convilium dicere); Carn. sa- 
nezhujem, (cf. za nic), (Carn. gerdim foedare); Croat. kuditi, 
merzali, odduriti, (Croat. gerd, ą;Avd turpis); Slauon. hu- 
diti; Sorab. i. zadspu ; Hoss. npe;)iipaTb. npespiib, (cf. 
przejrzeć, przezierać), npeHeópcraib; Eccl. npe3opcTBO- 
BaiH. Gdyś przyjął rae serce , nie gardź i mą ręk-ą. Teat. 
34, c. 107. U starych największy był honor, gardzić 
niebezpieczeństwa wszelkie dla ojczyzny. 31on. 63, 704. 
Przed śmiercią miej się do siebie, Ty światem gardź, 
nim on ciebie wzgardzi. Dar. Lot. 24. Jako ludźmi gar- 
dzisz , tak też tobą gardzą wszyscy. Gorn. Sen. 198. (wet 
za weti. Kto gardzi, gardzą też nim, i bardzo się boje, 
Ze przyjdzie na gorszego za tą hardość twoje. Sim. Siei. 
48. Gardzić się nikim nie godzi , i najpodlejszy zaszko- 
dzi. Cn. Ad. 279. Małym gardzący, większe traci. Cn. Ad. 
471. Kto gardzi, jada" chleb twafdy. Hi/s. Ad. 27. Nie 
gardź nikim , by najpodlejszym. Cn. Ad. 595. Gardzą 
mną = w pomielledi leżę. Cn. Th. (cf figę pokazać , przy- 
tknąć). — Impersonal. n. p. Bawi się częstokroć z ludźmi 
występnemi ; ale w rzeczy samej gardzi się niemi. Zabł. 
Ros. 114. on les meprise , miiii iierad)tet fic. GARDZENIE, 
ia, n., subst. verb. pogardzenie, wzgarda, iai ^cra4'ten, 
bic Scrndltiing; Yind. sanizhuvanje, samezhuvanje. GAR- 
DZIGIEL , a , in., pogardzicicl , bcr lscrad;)ter. Rag. gardi- 
tegl; Yind. sanizliuvauz, samezhuyauz; Sorab. 2. fanizo- 

4 



26 



GARDZIEL- GARGARYZM. 



GARKOSK RÓB- GARNĄĆ. 



war; Ross. npesHparejb , npeapnieJb. Patrzajcie gardzi- 
cielowie, a dziwujcie się. 1 Lcop. Act. 13, 40. GAR- 
DZICIELKA, i, i., bic 3>crdd)tcri!tii ; /?oss. npespincabHima. 
GARDZIEL, i, ź., et a, m., oesophagus kanał pokarmowy, 
poczyna się w gardle; pokarm przechodzi nim do żołąd- 
ka. Zool. Nar. 25. bic ®pci)'cr5(;rc, ber ed)iitiib, bic '©ur= 
gel, bic Sc^lc. Boh. Idtan, lilton, (cf. otchłań), gcdnńk , 
gicen; Ca?'n. govlanz ; Cosn. garkgljan, glierkgljan, ghrrik- 
gljan; Sorab. 1. yednicza, kćik, hort; flo.ts. et EccL rpx- 
TiiiiL, ropJOBiiiia, rjOTKa. Wejch. Aii. U 2. Kircli. Anat. 
17. Majętność swoje przez gardziel przelać, utracić, de- 
mittere iii viscera censiim. Marnotratnik ten przez gar- 
dziel wszystko przepuścił. Fur. Liw. G. 2. Po gardziel 
w się nalać. Haur. Sk. 161. Kto nie żałuje lać wino w 
gardziele, łacno o sekundanty. Pot. Arg. 12. W Nilu 
wziął Pompejusz po gardzielu. Chrośc. Luk. 185. abo po 
szyi, t. j. gardło dał, życie stracił, cr BCrIov brt bcil Siopf. 
'g. Gardziel, rura oddechowa w zwierzętach, krtoń, bie Siift-- 
t'D\)U. Sień. Wyk{. (tchawica). Gardziel oddechowy, Ira- 
chea. Wejch. Anat. 107. Inszy jest gardziel, którym je- 
my i pijemy, a inszy, którym mówimy i śpiewamy. Sak. 
Probl. 105. iS/«i'OH. gerkljan ; Boh. dychawice. — §. Pod- 
gardłek ptaków niektórych , ber Sl'01)f bcr 3>0(]cl. Tr. — §. 
Gardziel, dziura w wierzchu pieca, aby przez nią wycho- 
dził wapor węgli palących się, i wiatr, który je rozżarza. 
Os. Rud. 152. iai Suftlocf) nkii nm ^iittcnofeii. (cl", cze- 
luść). — §. Niebezpieczne miejsce między górami, prze- 
rwa, abo na morzu wir, citi flcfnlirlidicr Trt, ciiic Shift, 
ciii Scijliilib. Hetman zaś w nocy gardziel ten przebywa 
Pułk zostawiwszy Marsowy w odwodzie. Chrośc. Fars. 124. 
GARDZIELNY, GARDZIELOWY, a, e, od gardzieli, w 

fardzieli będący, ©iinjcl = . Gardzielny wrzód go dusi, 
e od niego umrzeć musi. Lib. Sen. H. Już utracił głos 
klarowny Dla wrzodu gardziclnego. Buld. Sen. 47. Arterya 
gardzielowa, oesophagea. lirup. ó, 52. GARDZIOŁKA, i, £., 
demin. nomin., gardziel, bttś @iiri]Cld)ClI. Gardziołka głosowa, 
krtań, bic i'liftrii^rc. Tr. Wpada czasem potrawa w gar- 
dziolkę do głosu (iii bic iiiircĄitC ŚC^Ic), i zatem dusi. Tr. 

GARDZISTA ob. Gwardzista. 

GARGARYZM, u, m., z Greekolac, płókanie gardła. Dudt. 
38. boś ©urgclll. Boh. kloktacka; Dal. garkochya; Rag. 
gargócchja; Yind. gergranje. §. Gzem gardło płóczą, baś 
®urgcln)affev. Na ślinogorz plastry i gargaryzmy. Haur. 
Sk. 408. Z rzepiku gargaryzmy abo charkanie czyniąc, 
dziąsłom ratunkiem. Syr. 279. Lekarstwo płynne, przy- 
stosowane do chorób ust, dziąseł, gardła, szyi, krtani, 
języczka a niekiedy głowy, płócze się tym gęba i gar- 
dło , ale się nic nie połyka. Gargaryzm znany Polakom 
pod imieniem płókania. Dykc. Med. 2. 250. GARGARY- 
ZOWAĆ, GARGARYZMOWAĆ, ał, uje, czyn. niedok, 
gardło płókać, gardłem glegotać. Cn. Th. gitvgellt. {Boh. 
kloktati; Yind. gergrati; Garn. gerglam; Groat. gergrati; 
Dal. garglyati; Rag. gargochjatti ; Bosn. gargochjati, ghrri- 
kochjati). Saletry z kryniczną wodą umieszawszy, na stro- 
nę bolejącego zęba gargaryzmow'ać. Haur. Sk. 385 et 
408. Dychawicznym dobrze często ciepło olejka tego gar- 
garyzować. Syr. Ziel. 12. 



'GARKOSKROR, a, m., garncowy przyjaciel, patrzy gdzie z 
komina się dymi, darmojad. Darmochlebów zowią przy 
dworze ollares amicos, garkoskroby. Burl. A 3. <Bd)maX0' 
|er, Jcllcrlccfcr, Jopffra^cr. GARKOWIEC, wca, m., lawet, 
ber lopfftciil, kamień po wierzchu nieco śliski, robią z 
niego naczynia, które dla większej twardości wypalają sie 
w piecach garncarskich. Kluk. Kop. 2, 89. GARKOWY', 
a, e, od garka, Jopfs beil Sodftopf niigc^ieiib. ob. Garniec, 
garnek. 

GARKUCHNIA, i, i, z Niem. btc ®arfiid)C, Slovac. obecnś 
kuchne; Hung. koz konyha; Yind. kerzhmaria , taberna, 
goshtarja; Sornb. 1. górbuda, wicżna khuchina; Ross. 
xap'ioi!Ha, xapiiCBeHŁKa; traktyernia, baS Speifc^aui^. Kiedy 
Pan nie ma swej kuchni, poślij sobie do garkuchni. Teat. 
55. b, 44. Postanowiłem jeść objad u siebie z gaikuchni. 
Znb. 3, 203. Objadowałem w garkuchni z przyjaciółmi. 
Zab. 11, 165. Przecież kiedy, choć w garkuchni spoj- 
rzemy sobie w oczy. Czach. Tr. K 3. GARKUCHNIK, 
GARKUCHMISTRZ, a, ?«., traktyer, utrzymujący garku- 
chnią, ber ©nrfod), ber Spcifeiuirt!); Cum. prekuhz; Sorab. 
1. napżedahn waricżer; Yind. vunkuhar, tabernar, kerzhmar; 
Ross. xapqci!HiiKŁ. Juzem zamówił wieczerzą u garkuchmi- 
strza. Boh. Kon. 4, 379. Garkuchmistrzem być Ross. xapqe- 
BHimaTŁ. Garkuchmistrzyni Ross. xap<ieBHima. GARKUCHEN- 
NY, a, e, od garkuchni, z garkuchni, @arfu:^en=, Jraiteitr-; 
Ross. xapiieBciiiibiB , xap'ieBHinilH, xapqeiiiiiiiiecKiH. Gar- 
kuchenny plac Ross. oó/KopHoH ]}nxh. (cf. obżarty). 

GARŁACZ, GARDŁ.\CZ, a, jn., co/«m6fi (/»WMcoia, większy od 
pospolitego gołębia; wolę nadąć może do wielkości ca- 
łego ciała. Żool. Nar. 225. Haur. Sk. 127. bic Sropftauk. 
Szyja modnie jak u garłacza wypakowana. Teat. 14, 109. 
GARLICA, y, i, GAFiLICZK.A, i, i., demin., gołębica gar- 
dłowata, bic Sropftnutnnii. Stół nasz gęś zajmie karmna 
i gołąbek, Garliczka sina lub swojski jarząbek. Zab. 9, 
16. Człowiek blegotliwszy nad garliczkę, która zawsze 
huczy swym głosem. Eruz. Jez.. D 6 b. Rag. garliza ■- si- 
nogarlica. GARLICZKl, czek, plur., Physalis Alkekengi 
Linn. psie wiśnie, Żórawiny, miechunki, pęcherzyca, 3u» 
benfirfd)Cit. Syr. 1374. 

GARLETA ob. Galareta. GARŁO, GARŁOWAĆ ob. Gardło, 
Gardłować. 

GARN.\C, ął, ie, czyn. jednotl. zgarnąć, pogarnąć dok., Boh. 
hrnauti, hrnul, hrnu ; [Garn. gernem simplez non est in, 
usu, sed Composila oggernem = ogarnąć, sagernem = zasło- 
nić) ; F/»(/. gerbati; (/?(i^. garnutti congercre, ogarnutti te- 
gere); Ross. ropcTaib, cropcrarb; garścią w kupę zsuwać 
zbierać, grabić, jiifaiiuiien fd}iircii, jiifammcit fc^arrcn, ftret* 
djeil u'łaśc. i nieiciaśc. ■■ rwać, porywać, zrywać, raffcit. 
Młodziutkie kwiatki, trawki niedostałe. Zarówno kosa gar- 
nie. Kolak. Cat. D. 4. (zetnie, ścina). Sobie zgarnął pie- 
niądze , a mnie przywiózł kwity. Teat. 43. c, 5. Wyb. 
Kul. Każdy pod się garnie. Teat. 43. c, 3. YYyb. Kul. 
Slouac. Każdi pod seba lirabe. Garnąć co do siebie, ct» 
wai m ftd) rnffeii. GARNĄĆ się zaimk. (Boh. hrnaut se 
volvi , celeriter ferri), dążyć gdzie, brać się, chronić się 
gdzie spiesznie, ftd) cilctibź ivot;tn mciibcn , nipiitii niifma^eii, 
roornii innd;cii, m^n eilcn, fid; wuliiii rcttcii. Każda rzecz 



GARN CZEK- GARNCARSTWO. 



GARNCARZOWY- GARNEK. 



27 



do podobnej sobie rzeczy, z prjsyrodzenia jakoby, rada się 
oftrnie. Gorn. Div. 117. Królowie, którzy się do dosko- 
naJości nie garną, bezslawnie schodzą. Gorn. Di. dedyk. 
Wszyscy się tam garną, przy kim szczęście jest. Peir. 
Ek. 19. (za szczęściem ludzi). Y/idząc, ze nie daleko 
za nim byli, kazał łódkę obrócić, i ku nim się garnąć. 
Sk. Dl. 239. — GARNIENIE, ia, subst. vevb. rwanie, po- 
rwanie, ba>3 SdHimii, (icfcureil, OJiiffcn. Boh. brn, lirnenj, 
hrnutj. Garnienie do siebie, ta-j 31ii|id)railCll. GARME- 
NIE sie, dążenie, spieszne chronienie się, faź ,'óiiieilcil , 
fd)lcimii3e .^infliic^tcn. 

Pochodź, dogarnać , dogarnywać ; nugarnąć, nagarny- 
luać; ogarnąć, ogarnywać; ob garnąć , obgarnywać; odgar- 
nąć, odgarnywać; poganiać. , pogarnywać; podgarnac , pod- 
garnywać; pnegarnąć, przcganiywać; przygarnąć , przy- 
garnywać; rozgarnąć, rozgarnywać; iigarnać, wgamąi:, 
wgarnywać; wygarnąć, wygarnywać; zgarnąć, zgarnywać ; 
zagarnąć, zagarnywać; 'i. garść , garstka, garściany, gar- 
icioii'y; przygarść; 5. garniec, garnek, garczek etc. 
'GARNCZEK, GARCZEK, rczka, m., demin. nom., garnek, gar- 
niec, ciit flciiiCy tiHiftijcu. Boh. hrnycek; ob. Garnuszek, Ecd. 
ropuieui), ropmewiiKŁ: (Vi»(/. yerzhik, gerzhiza = krużyk, dzba- 
neczek). GAUNCARZ', (•GARNCZ.\RZ. Cn. Th). *G.\NCAP.Z, 
a, m., zdun który garce abo garki robi, [Boh. hrneir; 
Slovac. hrnćar, hrnćjr; Sorab. 2. garnzar; Sorab. 1. horn- 
tżer; Hung. gerentser; Dalm. grinchyar; Bosn. ghrrin- 
cjar, loncjar; Croat. lonchar; ^'fl^. loncjar, sudar, zdjel- 
l<4r; \ind. lonzhar, piskrar, habnar, zhrepinjar; Garn. 
lonzhar; S/ai^on. loncsar, pechar; iioss. roHMapi, ropmoM- 
HiiKł, CKyae.ibHnKi; Eccl. ópeHoat.iaie.iŁ , rp'Łiihv.Api>; fcv 
iópfci'- i^fr Sdflicr. Garncarz siedząc przy robocie swojej, 
obracając nogami swemi kolo, w ręku swoich sprawuje glinę. 
Leop. Syr. 58, oi. Wiedzą Panowie Tureccy zkad pochodzą, 
z jakiej gliny są; sam sułtan jest garncarzem, który ich 
lepi jako chce z jednejże materyi, i niemniej mu wolno, 
garniec zrobiwszy stłuc, jako na najwyższej szafie posta- 
wić. Kłok. Turk. 57. Garncarzem być Yind. piskrati, 
lonzbariti; Boss. romapHnaTb. Garncarz garncarza niena- 
widzi. Sk. Żyw. 2, 232. Slovac. Hrncar hrnćarowi zawidi. 
Garncarz się jako żywo z garncarzem nie zgodzi. Pot. .\rg. 
585. (ztad w Czeskim hrncowati se 'garncować się = wa- 
dzić się), g. Garncarz, co garki przedaje. Cn. Th. Jct 
1i'rfMnbIer. GARNCARCZYK, a, m., czeladnik garncarski, 
ber iiipfcrflefcUe, Jopferjumjc. G.\RN'C.\RKA , i,';., {Boh. 
hrnćirka; \ind. lonzhariza, habnarza; Croa/. loncharnicza); 
która robi garki, bie iiWrinn, bic lópfc iliadit. §. Która 
przedaje garki, bic IppibmiMciinii. (;.\RNC.\RSK1, a, ie, 
Boh. hrnćirsky; Slovac. hrnrjrsky; Sorab. 1. horntżerske; 
Slavon. loncsarski; Bag. loncjaarski; Boss. roii<iapHui1, 
ropuieiiHhiil, CKy,ic.ibHUHiri; Eccl. raimapHUil; od garnca- 
rza, Jiipfcr^. Garncarska glina, iiipfcrtoii. Garncarskie 
koło, bie I5pfcrfd;eilic, Yind. lonzharsku kołu, lonzharjou 
kolorat. — Garncarski warsztat. Gn. Th. ■■ GARNCARMA. 
i, i., Yind. lonzharniza, lonzbarishc, piskrarishe; Slovan. 
brnćaren, hrnćarna, hrneirna; Sorai. 1 hornt/.erna; Bag. 
loncjaarniza; Boss. roHMiipim; Eccl. raH'iapu. GAR.NCAU- 
STWO, a, n. {Boh. Iirneirstwj; Sorab. 1. liorncżżcrstwo; 



Yind. lonzharsku deki, lonzhiiria, piskraria; Bag. loncjar- 
stvo; Boss. romiapciBo); rzemiesło garncarskie, bitu 5ppfer= 
fcanbineit GARNCARZOWY, a, e, Boh. hrneiruw, do garn- 
carza należący, bcm Jiipfcr flcluńij, :iiipfer» = . Dom garn- 
carzowy. Leop. Jerem. 18, 2. Jak glina w ręku garnca- 
rzowych, tak ludzie w ręku stwórcy. Smotr. Lam. 25. 
Rola 'garnczarzowa. 1 Leop. Mallh. 27, 10. GARNCA- 
RZOWA, y, ź., żona garncarza, bic iopferinii, bic i>ifiic= 
riim , bic %xm ciitC'? iopfcrS obcr >>afiier'i {ob. Garncarka). 
G.\RNCZYSKO, a, n., paskudny garnek, cin clenber Jopf. 
Kąck. Pas. 12. GARNEC o6.' Garniec. G.ARNEK, nka, 
abo garka, m., demin. nom , garniec; {Boh. hrnek, Sorab. 
i. hornyk, hafen; Carn. lónz; Bag. lónaz; Eccl. KOiiOEt, 
ropmeKB, ropmcmiKi} : zwycz.ijne gliniane naczynie do 
gotowania, ber Jopf, ber .SMtCii, ber .sUitljtopf. Garnek od 
mleka, mleczak, Morav. latka; Croat. lembora; Boss. KpiiH- 
Ka, KphiiiKa, KpuHOMKa. Garnek gliniany Boss. .lonaneu^. 
G. szeroki Boh. kragak. G. od warzywa Sorab. 1. wa- 
renk, piecow-y kachleuk. Suszyciel garków Sloiac. su- 
sihrnek, e.rsiccator ollarum. Choćby w garnek nakładł tych 
rupieci, Nie nakarmiłby siebie, żony, dzieci. Zab. 14, 
233. Garnek stłuczony szczeka. Dudz. 20. Garnek wrzą- 
cy glegoce. ib. 20. W cudze rad zagląda garki. Tr. mie- 
sza się do wszystkiego , er ftccft feiiie Juifc in oUeś. U nas 
Mospanie tak się, widzę, dzieje, W zakrytym garku ku- 
charz wie co tleje. Bralk. D. b. (niemasz nic ukrytego, 
czegoby nie doszli). Ciemno tain, jak w garku. Teat. 14. d, 
28. (jak w worze). Kocieł garkowi pizygania, a obadwa smo- 
lą, ib. 22, 46. (sameś taki, ci', kto sam w piecu lega 
i t. d. Slorac. Kotcl hrncu zawidi, cł'. pes psu blchi wi- 
bira). Woli każdy w swój garnek grosz rzucić, niż w 
cudzy. Burl. B 2. (każdy na swoje koło ciągnie). GAR- 
NIEC, ńca abo garca , m., (Boh. et Slovac. hrnec; Sorab. 
2. garnz , ganz; Sorab. i. horntćci, hornyz, hornc (oi ho- 
rim ardeo, sróre, iit Lat. urna, urceus ab uroi; Bosn. sfhrri- 
nac, lonac, lopisgja : (Yind. gerzha poculnm), Yind. pi- 
sker, lonz; Slaion. lonac; Croat. loniicz, pechnyak ; Dal. 
grinacz; Ross. ropneu-B; Eccl ropni, rpbNhijh, a;ep.iTiKi. . 
(cf. Lat. hirnea, cf. gaster); wielki garnek do rozmaite- 
go użycia, cin ijrpCcr Topf obcr .'oafcii. Nie dbam o wiel- 
ki garniec, kiedy sie z małego najem. Bys. Ad. 51. Ko- 
cieł garcowi przymawia , a oba smolą. Cn. .Ad. 550. (wię- 
kszy złoczyńca śmie strotować mniejszego. Kopcz. Gr. o, 
p. 91). Garnca natłuczonego dłużej = łatane zdrowie trwal- 
sze, gorsze rzeczy dłużej trwają; lepsze bóg bierze; abo 
złego nikt nie chce. Cn. Ad. ióO. {Prov. Slov. K temu 
hrncu dosf gc teg pokriwki. Gaki hrnec, taka policka, 
digntim palella operciilum. ^lali hrnec skoro wiwre, par- 
li facile irascuntiir). Uderz w garniec , dźwięk go wyda. 
Cu. Ad. 1161. aii bcm łtlaiiijc n-fcmit maii bcit Im. ani 
ber SJebe bcil Iropf. Niech się strzeże żeby ten garniec, 
który przystawił do ognia , nie spukal się na głowę jego. 
Ossol. Boh. _149. (żeby nie wpadł w własna sieć, w wła- 
sny dół). Żaden Chodkiewicz garców nie przystawiał, 
a głowy mojej nikt sie_ nie tknie, kto swojej nie nad- 
stawi, ib. 130. Na Żmudzi u ludzi sielskich najprze- 
dniejszy skarb, kociołek i garniec miedziany. Stryjk. 106. 

4' 



28 



GARNIROWAĆ - GARSC. 



G A R S C. 



Ross. MyryHHiiK-B. §• Garniec, miara śrzednia do mie- 
rzenia rzeczy sypnych i ciekłych ; dzieli się. na 2 pó?gar- 
ce, i kwarty "i 16 kwaterek. Jak. Mat. 1, 5. Łejk. 
Mier. 2, 26. " (cf. Ross. rapHCUTi; Croat. polich). ein be= 
ftimmtc^ 9?ian^ fiiiCiflti-' ®tiigc non incr_puavt, cin ©tiiMjcn, 
ciii Jopf. Garniec ma w głąb calów 7, ćwierci 2 i ósmą 
część cala; na szerz calów cztery, trzy ćwierci i ósmą 
część cala. Yol. Leg. 7, 519. Gztery kwarty mają czynić 
garniec, a garncy zaś takich w baryle 24. Herb. Siat. 179. 
Pół garca -- dwie' kwaily, dlt Mbtó ©tiilicl)en. GARNCO- 
WY, a, e, od garca, Jopf=; {Sorab. 1. horncźowe; Rag. 
lonacki). Przyjaciele kuchcrmi albo 'garnczowi. Kosz. Lor. 
47. (kullowi, pijaki, cl', garkoskrob), Garncowa miara = 
GARNCÓWKA , GARCÓWKA , ciii 'Tia4 mi mm ©anii-,. 

GARNIROWAĆ czyn. niedok., Ugarnirować dok, bramować, 
gariiicrcil. Suknia kształtnie ugarnirować. Teat. 10. c, 6. 
Gustownie ugarnirować suknie. Mon. 71, 127. Sama 
sobie suknią garniruje. Teat. 10. c, 5. Kornecik ugar- 
nirowany bialemi wstążkami i piórami, ib. 20. b, 37. Ross. 
OTopomiTb , oropomiBaTb. Garnirowanie. Teat. 10, 99. 
Ross. oropoiiKa. GARNITUR, u, m., z Franc. obszywa- 
nie , bie C-iiifalTinuj, ^cr 95cfat;. Koron kobiety używają na 
garnitury, na kornety. Huur. Sk. 5154. g. Sztuki stroju 
lub meblów dobrane; ciilC ©nniitlir. Dobrane klejnotów 
garnitury. Kras. Pod. 2, 45. Przy cnocie twój garnitur 
zly i niedobrany, świetnym jest. Teat. 45, 26. (strój, ubiór). 
Garnitur do kawv caFy rzucili z stołu i slJukli. ib. 19, 6, 
54. (porcelanę, filiżanki, i t. p.). GARNITUROWY, a, e, 
dobrany, n. p. Szklanki garniturowe. Torz. Szk. 125. luni 
ciiicr ©antitiir. 

GARNIZON, u, m., warunek, cześć wojska obrócona na 
bronienie i straż miasta. Kras. Zb. 1, 510. Mc ©nniifini. 
Garnizonem stać. Teat. 41, b, 170. tli ©ariiifoi! fc»ii, lic= 
gcil, ftc^Cil. GARNIZONOWY, a, e, od garnizonu, warun- 
ku, strażowy, warunkowy, załogowy; Ross. rapniiaoii- 
Hui1; ©nriiifeiis ■■ . 

GARNKOWY, GARKOWY, a, e, od garnka, Jii).n'=. J^iec 
garnkowy chymiczny. KruinŁ Cky. 57. G.\RNUSZEK, szka, 
m., GARNUSZECZiK, czka, m., demin. nom., garnek, ciii 
ganj ficiiicź Jppfdicii. Boh. hrnećek, hrnyćek; Sorab. 2. 
garnuschk; Yind. piskerz, lonzhiz; Rosn. loncicch; Croat. 
pcchnyachek, kahlyicza, (rf. Ross. ropnymi;a na ogniskach 
miejsce, gdzie węgle się zgarnywają). Polewki niech 
garnuszkiem albo czareczką pije. Cziuch. D. 1. GARNU- 
SZKOWY, a, e, od garnuszka, 15tifd)eil = . Ciasta garnu- 
szkowe. Lekarst. C. 2. t. j. formowane w garnuszkach, iii 
Sopfdjcti Pbcr £[1jci'Ih'ii ijcfm-mtc JBiicfcrciicii , Sdłcrticlfiirficii. 
(cf. .baby). Poncz garnuszkowy. 

GAROWAG, ał , uje, cz. niedok., garę wyrąbać, ciii iod) tu 
ciii ,C)oIi 5iiiimcvil. Tr. g. Gaiuje wiatr -- bokiem w żagle dmie, 
ter aSiiit blńft mm bcv (scitc iii bk Sccijcl. Naur. Ek. 174. 
ob. (jaruga. 

GARSC, ści, i. Garstka, i, z. demin., (Roh. hrst, hrslka , 
hrstwa; Sorab. 2. garscź; Sorab. 1. horźcź; Carn. pcrishe; 
Yind. prishe, prishzho, pounapest, pestnik; Dosn. ruko- 
vet; Rug. rukoYĆt, scjakka, pregarsct; Croat. buglyar, 
pergischa; fiow. ropcib, naiepHH, pymn; cf. 6'erm. @av< 



Bc. 2. 31 big.); ręka abo dłoń skrzywiona dla garnięcia 
lub objęcia czego , bic ^o^Ic $Oiib, lim boiiiit cłtun* ju jai-- 
fen, obcr barill 511 baltCll. Jak cię w garść pochwycę! Teat. 
55, 74. Tedy wojska, już w garści trzymając pałasze. 
Beze krwi się rozejdą na swoje szałasze. Pot. Arg. 276. 
On to, co mniemał, że miał w garści, utracił. Gorn. Dw. 
510. Garścią obejmuje EccI. oropcTHio , oropmaio, o6be- 
Maio ropcTiw ; (ob. Ogarnąć). Braci swej doroczne do- 
chody z garś.i wyjął. Birk. Dom. 80., Sorab. 1. z horźtżu 
beru, wuhorżtźuyu, eoolare. Łyżka abo nóż z garści (wróż- 
ka), pewnie goście blizko. Rot. Jow. 206. bie Soffel obcr 
bai ?Jic|Tcr iiiUt bir aiiś ber §anb, es fommcn ©aftc (eiit 
3BnI)r5Cid)Cli). Pieniądze same w garść czasem włażą. Pilch. 
Sen. list. 2, 2 ii. Nikomu w garść ptak nie skoczy. 
Myśl. .1. 3. albo w gębę nie wleci, bic 5>iiijc[ flicgcii iiic= 
llintlbcil ill ben ?3hlllb. Mróz był potężny, w garść gospo- 
darz chucha. Jabl Ez. 155. iipv kaltc in bic ."pćinbc blafcn. 
Aliter fig. W garść chuchać ■■ ślinki połykać = straconej 
nadziei żałować, bic ycrfónmtc ©clegcnlicit kbancni. Omy- 
liła go nadzieja, chucha w garść. Chrośc. Fars. 134. Od- 
stąpiony od wszystkich, musi w garść sam chuchać. Jabł. 
Tel. 176. Piszczy w garść. Grcj. Obr. 126. Glicz. Wych. 
L. 1 b. Lepiejby było wcześnie przestróg mądrych słu- 
chać. Niżeli jako mówią, po czasie w garść chuchać. Pot. 
Arg. 342. (lepiej dmuchać, niż chuchać; garnąć, garścią 
brać, chwytać). §. W garści mieć = w mocy swojej, tit 
ben .'pnnbcn, in fciner ®eiimlt ^aDcn. Na resztę, masz już 
w garści twoje szczęśliwość, pasterzu szczęśliwy. Zah. 11, 
98. (dopiąłeś, doszedłeś, doknzałeś). Pan Bóg od wie- 
ku świat w garści trzyma, i żywycii i umarłych w swej 
mocy ma. Kolak. Cat. C. 1. Już teraz wpadnie nam w 
garść. Jer. Zbr. \ 50. (w ręce). Jagiełło na łowiech w je- 
dnym lesie, o włos nie wpadł w garść Krzyżakom. Biel. 
Kr. 273. — ji. Garść, jako minra , tyle, ile garścią objąć 
można, cinc .Cimibiułll, fi' yic! fid; mit ber Łolilcii $anb fnś= 
fen lapt. Garść, manipulus, zawiera w sobie tyle, ile całą 



garścią wziąć można. Krup. 5, 255. ^Vyrwę sobie z gło- 



wy garść włosów. Teat. 51. 6, 52. Ty komu szczyptą, a 
tobie dyabeł garścią. Żegl. Ad. 257. Iłtłesr.. Kij. 6. (so- 
wita nadgroda). Lepsza jest jedna garść z pokojem, ni- 
żli obie garści z utrapieniem. Radl. Eccl. 4 , 6. Hojniej- 
sza garść ziemi z blogoslawieristwom, a niżli wieś z prze- 
kleństwem. Fatib. Dis. S. 2. Dość garści piołunu na ze- 
psowanie beczki napoju. Fred. Ad. 101. Nie garścią cu- 
kier jedzą. Cn. Ad. 596. (nietrwonią). Oziminę gar- 
ścią, a jare zboża szczyptą siać należy. Haur. Sk. 11. 
(wszystko w miarę). Był hojnym w życiu, szczodrym w 
rozdawaniu każdemu, a nie szczyptą, ale całą garścią. 
Gorn. Dli'. 580. Nag. Cyc. 110. Garściami, pełnemi rę- 
kami, mit iuillcii .^rtubcii. Garściami na kartę złoto sypali. 
Teat. 19. b, 2. g. Garść manipulus, tak wiele, jak żeń- 
ca zaraz sierpem urżnie. .Vanz. fu ińel ®etraibc, iibj fid) mit 
bcv SidicI anf ciiicn (Edjnitt alifdinciDeitlcipt, ber Sdnimfcii. Przy 
miadleniu konopie wgarści zawijać się zwykły, ./ał. Art. 3, 
22O. Z potrzeby żną czasem niedoszłe zboża, które na gar- 
ściach kilka dni suszyć muszą. Haur. Sk. 15. in bcu Sd)lDiV 
ben tnulcn laffcn. Na garściach żąć ostatnia, ii. 1 7. Dmoch. 



GARSON - GAS. 



G A S I E - GĄSIOR. 



29 



//. 2, 184. (sierpem, nie kosą). Zboże żęte po garściach 
rozJożyć. Tr. fc^iiiabeimicife ^eriim Icgcii. g. Garść wojska, 
zofnierzy ■■ maJa liczba , eine ^anbiTll Solbnteii. Mafo coś 
więcej nad sicdni tysięcy wojska ; w tej lo garści malej 
zdrowie i żywot byl ojczyzny ca^y. Tirard. VVV. 71. Gar- 
ścią wojska jego nieprzyjaciel gardził'. Warij. Cez. 217. 
mała garść częstokroć wielkie wojska wstrzymuje. Bard:-. 
Luk. 65. Rywa, ze mała garść silu bije. Lub. Roz. 530. 
GARŚCIANY, GARŚCIOWY, a, e, od garści, co garścią 
objąć można, ron^ fitfMii etiic i>anb nctmcit Ićigt, ciiie S^ani-- 
yoU' ktriiijeiib. GARSTKA, G.\RSTECZKA, i, :., demin. 
nom. garść, Boh. hrstka; Rag. scjaciza; fioss. ropcTO'iKa, 
ropcTKa, ctiic flciiif Sanbi^oll. Zwyciężali małą garstką ludzi 
ogromne wojska. Star. Hyc. -16. Garsteczka ludzi. Birk. 
Chm. B. i. Mała garstka śmiałego żołnierza , zwycię- 
żyła częstokroć nieprzeliczone hufce gnuśnych niewolni- 
ków. Koti. List. 1, 91. (cf. przygarść). 

GARSON, a, m., z Fronc, miano wyżłów, fin 3iaine bcr 
Stdiibcrljiiiibf. Hydel. 

GARDGA, i, i., wiatr z boku, po którym jednakowo iść 
można , i to nazywają flisy na garugę iść. Magier. hUcr. 
cm ©citeiinniib. cf. garować. 

GARUMNA, y, i., Garonne rzeka Francuzka, bierze swój 
początek w górach Pirenejskich. Dykc. tieogr. i, 228. bic 
©arminc in jraiifretcf). Warg. Cez. 3. 

G.4RY, ów, licib. mn., sznury po obu końcach rei, któremi 
się pod czas liysu żagiel kieruje. Magier. Mscr. bie (5[f)niirc 
an bcijbcn Scitcii Dci" 3Jaa. 

1. 'GAS, GAZ, u, m., O własności gasu czyli gazu, słu- 
żącego do napejnienia powietrznej bani ,' wiadomość do- 
stateczną daje O-iiński w różnych pismach fizycznych. 
Kniaź. Poez. 2, 131. ®a§. Gas kwasu solnego, bniad. 
Chem. 261. Gaz saletrowy, ib. 202. Gaz niedokwas sa- 
letrowy, ib. 200. i t. d. 

2. GAS, u, m., uderzenie na kogo w pociemku. Cii. Th., 
Wiud. Diidz. 38. iai ?o5fd)Iagen m\ jemaiibcii im giiiftcni. 
Mieć gas na kogo = czuwać nań , eiitcm Łciiiilid; tici)jiifinii= 
ineii fiid^eii, eiiicm a-.tflnucrn. Na mnie to gas, na mnie 
to proroka wołanie przypada. Kulig. Her. 102. Gas tu 
jest najbardziej na jedne z nich. Mon. 65, 322. Widzę, 
że się zbliża gas nieszczęśliwy na nich, który uczyni ko- 
niec ich złościom. Nag. Cyc. 40. zguba, raz,, cios. *GAS- 
RA, y, i., A gdy na gaśbe Anton innych wyśle, Kilku 
ich zaraz na miejscu zabito. Clirośc. Fars. 57. fna zgubę, 
na pobicie). GASIG , ił, i, czyn. nicdok. zgasić, ugasić, 
dok., Boh. hasyti , zhasyti, zhasywati , uhasyli , sfaukali, 
zfauknauti; Sorab. 1. haschu ; Carn. gasim , oggasini ; 
Vind. ygafili, pogafit , pogashati ; Bosn. ugasiti, jedunuti, 
utrrinnuti ; /i'oss. racHTt , ramy, lyiiuiTb, Tymy, yiymaii. 
propr. et fig.; co się pali stłumić, li>f(i}f:i. Trudno ogień 
gasić, póki słoma przy nim trwa. Sk. Zyw. 1, 180. Nic 
gaś, gdy cię nie w^wA.Cn. Ad. 194. timś bid) nic[)t tircniit, 
baś lófc^e iiiiijt. Slwac. Co ta nć pali, ne bas. W wodzie 
kowale gaszą stal rozpaloną. Comp. Med. 251. Os. Rud. 
439. (hartują). Dopiero gasić, kiedy już zgorzało, aquam 
infundere cineri. Mącz. (lekarstwo po śmierci). Gasząc 
na nie świeczki, wyklęli je. Sk. Dz. 1181. Nieugaszony 



ogień. Sekl. Marc. 9. (którego zgasić niepodobna). Oto 
ojczyzna gore, gaś, gaś, kto cnotliwy. Opal. Sat. 79. 
ratuj, ratuj! — Pragnienie gasić, bcii T>urft Uifc^cii. Vind. 
shejo Ygafili, pregnati. Aby woda była napojem gaszą- 
cym pragnienie, powinna w sobie mieć cząsteczki solno- 
ziemne. Wody dystylov,ane nie gaszą pragnienia. Kluk. 
Kop. 1, 114. fig. (iasić niechęci. Teat. 23. b. 17. (utu- 
lić, uspokoić, pogodzić, stłumić), g. Tr. Gasić kogo, 
zacimiać go , zbijać z fantazyi , ////. eitien ycrbuilfchl. Paw' 
swoją pięknością gasi wszystkie ptaki. ToŁ Saut. 45. g. 
Gasić wapno. Swilk. Rud. 16. bcil Salf lófdjcii. Niegaszo- 
ne kamienie wapienne , od każdej wilgoci rozpalają sie. 
Kluk. Kop. 2, 75. Wapno jeśli nie gaszone; tedy je 
zagaś w wodzie; tak je długo gaś, aż z niego wszystka 
gorzkość wyjdzie. Śpicz. 259. Niegaszone wapno, na 
które gdy wody nalejesz, to wre i pryska. Damb. 228. 
(aymh. nieuhamowancj żądzy). G.4SICIEL, a, m., który 
gasi, propr. et fig. ber 8ó)'ri)Cr, I)ampfcr. 1Vn(/. pogashavez; 
pogashar ; Ross. raciLitmiiKT. ; Eccl. racii.]i,HiiK-B. 'GASI- 
DŁO, a, «., naczyniep od gaszenia, ciit &i|'d)irtfrniment; 
Ross. raciuo; {d Rok. hasvrna koryto od gaszenia). GA- 
SIŚWIECZKA 277«W. — Mon. 75, 589. ostatni w cechu 
lub jakiejkolwiek społeczności, bcv ?id!taii'Mofri)er , ber lln= 
tcrfte, ['CRtc. 

Pochodź. ^f7SH«c, yainienie , gaszenie; dogasić, nagasić, 
pogasić, przygasić, rozgasic, ugasić , ugaszony, nieugaszony; 
wygasić , zagasić , zgasić, zgasnąć, zgasisty, niezgasisty. 
G.\SIĘ, ięcia, GĄSIATKO, a, «., (Zyo/;. hansatko, hause; Slov. 
husa; Sorab. 1. huszatko; Sorab. 2. pile, pile(ko); piskie 
gęsie, młoda gęś, ciii (jaii^ jitiiiio-J ©ćiitijdieii. , Gąsior sa- 
miec, geś samica, gąsięta młode. Kluk. Żw. 2, 147. 
Młodym gasietom szkodzi bardzo parzenie pokrzyw. Cresc. 
579. Haur. Ek. 134. 

G.4SIENICA, y, i, GĄSIONKA, i, i., demin.. [Boh. hau- 
senka; Slouac. husenka, husenica , huselnica; Sorab. 1. 
huszancźa , huszanca , huHaniza; SyrriA. 2. guszeinza, (So- 
rab. 'i. Uuiem roliak); At/ł/, gu.sjenniza , zariaccja, cmogi; 
Croa^ guszenicza , martinccz, cherv, kisze u lisztje zayija; 
Slavon. gusinica; Bosn. hus, (cf. husnuti = kąsać, cf. gęś), 
koji grize lozje, gusjenica; Vind. gofscniza, ofenza, vo- 
feniza; Carn. gosenza, mramor; Dal. gussinicza, zayiachya; 
Ross. rycennua, Jimima; f/ebr. ct; gazom eruca; Graec. 
y.ópTttj); liszka zielna, wąsienica, wąsionka, bie Ssaiipc. 
iMotyl rodzi sie gąsienicą , a ta gąsienica jirzeobraża się 
dopiero w motyla. Zool. Nar. 80. Często najszkaradnięj- 
sza gąsienica, najpiękniejszego wydaje motyla. Kluk. Zw. 
4, 79. GASIE.NICZNIK, a, m., ichnetimon Linii, owad 
osom podobny, lecz drobny, koląc żywe gąsienice moty- 
lów, jaja swoje w nicli składa, a tak zamiast motyla z 
gąsienicy gąsieiiiczniki wylatują. Zool. Nar. 129. ber 3faupcil= 
tobter. GĄSIENICZNY, a, e, oil gąsienicy, 9iai!iien<, Vind. 
yofenizhen , ofenzhcn. 

G.\SIOR, GESlOU.a.w., G.\S10REK, rka, m., dem. [Boh. 
hauser, husak; Slovac. luisar; Carn. gosjlik; Yind. gofjak; 
Sorab. 1. huszor; Sorab. 2. guszor; Ross. rycaK^B; Germ. 
vulg. (Smifer, ©mifcrt), 1) samiec gęsi, ber @aii[evid). Gąsior 
samiec, gęś samica, gąsięta młode. Kluk. Zw. 2, 147. 



50 



GASIOREK- GASNĄC. 



GĄSTAG - GĄSZCZ. 



Gąsiora miedzy Jabędziami snadnie poznać. Slryjk. 229. 
(osia miedzy końmi). Krzyczy, by gąsior na wiosnę. Bys. 
Ad. 28. Kto chce wygrać gąsiora; trzeba waiyć kaczo- 
ra. Cli. Ad. 372. Cmało za wiele). — 2) Kuna żelazna, 
Uoda, więzienie, t)ic gicPd, Per Stocf, roorciit mail lcicl|t= 
fimiiije "l^crloiicit ciiifpaniit. 3fiebcvffit^f. ber ©oiitcii. Taki 
napastnik powinien być karany, i z którą godzinę posie- 
dzieć w gąsiorze. Haur. Sk. 252. Z cWopkiem do ka- 
bata abo do gąsiora. Falib. Dis. S. 2. Ze sto kariczu- 
gów za to mu wlepić w gąsiorze. Teat. 10.*, 12. W po- 
śrzód rynku za gardło i za nogi w kłodzie i w gąsiorze 
był' raęczon. Pelr. Fol. 2* 2S. -^ o) Dachówka szeroka, 
wierzchowa , l'uby na prostych domach. Cn. Th. ciiie itcDl= 
licgcl, ,'oo(;l^iC(jcl. Do ducbówek wyginanych narożnice są 
gąsiory. Kluk. Kop. I, 504. §. Gąsior u (lisów, belka 
trójgraniasta , w zęby wycinana, którą spychają statek, 
gdy na haku stanic. Magier. Msci: ciii brci;cctio|Cr flCjn^iitcr 
ŚBalfcii, Pnż @cfa^ you Per tiaiiMmiit ioi 511 inacl;cii. Gą- 
siora dusić , nazywają llisy, kiedy stanąwszy na piasku , 
wpuszczają gąsiora , i nim podważając statek , z piasku 
spychają, ib. §. Gąsior , gąsiorek, naczynie od trunków, 
bania, flacha, ciilC (iropc kllifcioc (jldfcriic glafd)C. Wyschły 
kulle, gąsiory i dzbany. Kras. Mon. {"2. *G.\SIOREK, rka, 
m., Gaiisericiis, sławny wódz Wandalski, Pci" 3>ailb(lltfcl)C 
©iiilfcricJ). Wandali z Gasiorkiem do iU'rvki zaszli. Kbn. 
Wor. 7. Sarn. Am. 990. GĄSKA, i, i. Boh. husyćka, 
hause; Hag. guska, gusoeiza; Croat. guschicza, liijicza; 
Carn. góska; Vind. tubę, tubeti; Sorab. i. hulTo; Sorab. 
2. guszizka, pile, (husche kaczka młoda); Bosii. guscciccii; 
jiuss. ryceia; deinin. nom. gęś, iai ©aitśii)cn. Niemasz 
lepszej zwierzyny, jako nasza gąska, Dobre pierze, dobry 
mech, nie gań mi i miąska. Rys. Ad. 49. Nie pomoże 
nic gąsce, choć z łabędźmi pływa, Przecie między 
bialemi nasza gąska siwa. Jiej. Wiz. 98. §. Technol. Że- 
lazo z kruszcu abo rudy wytapia się w sztuki znaczne 
gąskami zwane. Kluk. Kop. 2, 222. ciiiC Cifcmjrtlli^ , ctiic 
©aiti^, ciii iii Pciii h'I)Cit Cfcu ijejdiiiioisciicii Stiict ©ifcii. Z mate- 
ryału żelaznego w rowie przed Ibrmą pozostałego, staje 
się gąska, którą potym fryszują. Oss. Hud. 201. cl', geś. 
g. Gąska gra, M ©dllfcfpicl. Tr. Ross. rycioK-B. g. Gą- 
ska , część trafty, złożona ze czterecli talel. Urm. ciii J^cil 
beś .V)0l5flppe'l g. Uotan. Dedlka Gąska, Agaricus Cantha- 
relliis Linn. Pospólstwo jej używa i lisicami na niektó- 
]'ych miejscach zowie. Jundz. 557. eiiic 3lrt non Sldttcr^ 
fd;il)dmilicii. ^. Nadgrobek Gąsce. / Kochan. Fr. 80. (czło- 
wiekowi, który grzeczy słowa wyrzec nie umiał): Jużeś 
leciał za morze, Gąsko jużeś w dole, A czarnej Persefo- 
nie spaczkujesz przy stole. Ośmdziesiąt lat Czekała śmierć, 
żeby by]' gąska mówił grzeczy, Niemogła się doczekać, bla- 
znem go tak wzięła. — Gąska , błaznuj ty przedsię , imię 
twe nie zginie, Póki dzika i swojska gęś na świecie sły- 
nie, ciiic Cbm\i, ciii ®dii'M)cii, ciii ©tmpcl. 

GĄSŁECZKI, eczek, nlur. demin. nom. gęśle; narzędzie, mu- 
zyczne. n. p. Tobie nieśmiertelny I'anie, Póki mi żywota 
stanie, 1 usta będą śpiewały, 1 gasłeczki moje grały. /. 
Kochan. Ps. 209.' ob. Gęś!, '3ttDc"r.' 

GASNĄC, gasf, 'gasnął, '^aime nijak, niedok., zgasnąć, uga- 



snąć dok, (Boh. hasnauti, hasl, hasnu, zhasnauti, uha- 
snauti; Rag. gdinuli; V(/(rf. ygafniti , pogafniti l'e, savga- 
fniti; Ross. racHyib, yracnyib, yracaib, Ty.YHyiB, yiy- 
.\HyTt ; Eccl. óesiaBCTBOBaTiiCH. et', acliuum gasić) ; propr. 
et fig. przestawać się palić, błyszczeć; ściemnieć; crló= 
fd;cii, aii'3Iiifd}cii, amJijc^cii, ncrflcicii, i>crfd;miiibcit. Gdy nie- 
masz drew, gaśnie ogień. Rudn. Proii. 26, 20. Gaśnie 
ogień , gdy nie ma czem wesprzeć swej pożogi , Tak bez 
nieprzyjaciela ginie nam czas drogi. Bardz.. Luk. 45. Świe- 
ca dogorzawszy zgasła. Birk. Sk. E. 3. Ogień w piekło 
nie gaśnie. Sekl. Marc. 9. (nieugasisty. 'I Leop.). Niegasłe 
])iekielnc płomienie. ToŁ Saiit. 88. nieugaszone, niezga- 
śnione. Sekl. Marc. 9. Cudne przy cudniejszym gaśnie. 
Żegl. Ad. 47. Świeczka przed słońcem gaśnie. Pot. Zac. 
207. Kiedy nam słońce świeci swoją twarzą jasną, Nie- 
chaj się zaćmi księżyc, niechaj gwiazdy gasną. Pot. Arg. 
258. Przed jego pięknością zgasły wszystkie, jako ko- 
ral przy rubinie , a szkło przy dyamencic. Kulig. Her. 
U 2. (zciemniały, spaszowały, znikły). Krew gaśnie, gdzie 
interes żj-je. Teal. 22, 21. (umilknie, ustąpi). GAŚNIE- 
NIE, ia, n., subst. verb., Ross. Tymenie; baS (Srlfifc^cit, 
JliiSliJfcftcii, 3liiśiicI)Cit , 5^cvge^cii. GAŚNIK, a, m., azotc, 
©tictftoff, pierwiastek wielu ciał; w kształcie rozparu za- 
bija zwierzęta i gasi palące się ciała. Mier. Mscr. 

'G.\ŚrĄĆ, ał, a, cz. niedoL, obsol. (Boh. hausti gęślić te- 
truchordo caiiere, ob. Gędzić), mruczeć, skrzypieć, iniiv= 
rcii, ld)iiai'Veii. Bóg sam wszystke ziemię zgromadził, a 
nie był, ktoby ruszył piórem albo otworzył usta i gąstał. 
Leop. Jes. 10, 14. (mruczał. Bibl. Gd.), ci', pisnąć, tru- 
nąć, bąknąć. 

GASTRZYCA, y, ;'., kustrzyca, guzica, huzica, rząp'. Cn. Th. 
kuper u ptaka. Włod. ber Stcijj, ber 33iir5cl , kfpitbcrś bcS 
j^-ebcrnielie^. 

G.\SZGZ, u, m., rzecz gęsta, Boh. haust, hauśtj; Sorab. ^ . 
hustż; Croat. guschina; Yind. gosha, gosliova , govosha; 
Carn. goshava, gosha, gloshka, (gojsd > las, Carn. hó- 
sta = chrost; Carn. shganz polenta); Ross. ryma, KyCTh, 
KycTapiiHiti , r.iyuib; Eccl. Yftiju, 'lacTiina, K;KiiHiifi; bai 
Sicfc, Siiftt]. 1. Gąszcz płynnych rzeczy, Ctwai bict cilioe= 
fod)teś, ciii Srei^, etii SWuP, eiii bicfer ©nft. Gąszcz, sos 
bardzo gęsty, który robią z rozynków, fig, cebul albo 
bulw, pietruszki abo marchwi etc. gotując dobrze, gdy 
uwre, przez sito przepuścisz. Wiel. Kuch. 402. ciii Srci), 
ciit 3}Ju^. Gąszcz, powidło, sok z owoców, do pewnego 
stopnia zgęstwienia smażony. Kluk. Dykc. 1, 14. — Przez 
gąszcz gruzłowaty (morza piekielnego) brodząc, czart po- 
śpieszy. Przyb. Mdl. 66. (cf. męt, odmęt). biirĄ bo§ btcfc, 
lolpcrige ipiillctiiltecr. — Gąszcz srebrny, jest ziemia płynna, 
gęsta , na wolnem powietrzu twardniejąca , mająca w so- 
bie pospolicie czyste srebro. Kluk. Kop. 1, 541. ber ©il= 
fierf^aiiin. Gąszcz ob. Euzy, ustoiny, osad , sosy, drożdże, 
ber ©aC, bie §efeii. 2. Gąszcz, gęstwina, gęsto rosnące 
drzewa, krzaki, baś ®i(fi(^i, bte Sitfuilfl. Bory te ponure 
w głuchym swoim gąszczu , sposobią tylko legowisko nie- 
dźwiedziom. Przestr. 128. Błądzi, zaszedłszy w jakieś 
nieprzedarte gąszcze. Staś. Num. 2, 188. Tuśmy się w 
gąszczach tego lasu taili. ib. 2, 251. {ob. Gęsty, gęścić). 



GASZĘ - GATUNEK. 



G A U D E N C Y - G A W O R. 



3f 



GASZĘ ob. Gasid. 

GASZEK, szka, m., demin. nom. gach; gamracik, fryjerz, 
ciii Siilile , cin jiiiujcr ('affc , cin gciffdjeii , ciii Sloffler. Cóż to 
za gaszek , drogieini ulany Wódki, a różą cały osypany, Z 
tobą się pieści w cieniu clilodnej groty? Hor. \, 52. Nar. 
Niech się gaszek smaży. Pot. Arg. OGG. Strój się Do- 
rotko , na model tych ptaszków , Którym powszechnie 
imię dajem gaszkuw. Zab. 10, 402. ZuhL Ci modni 
gaszkowie. Teat. 7, 23. Wv mie dzi.ś wystroicie, jak 
mfodego gaszka. Teat. 48, 54. GASZKOWAĆ, al, uje. 
CI. niedok., gachować, gamratowad, dworzyć, Idffciii, ca= 
reffircn, fciilileit. GASZY, a, e, od gacha abo gachów, 
t)ii SiiWcn, be? Caffcii, rbcr (im plur.) ber Snffcn, ber55iil'= 
len. Wszakżeś ty nie jest Penelopa owa, Bys' próżnym 
ogniem gaszę piekła serce. Hor. 2, 87. Nar. 

GASZTOŁT, a, m., nomen proprium, n. p. Król daf, a Ga- 
szlolt wziął. Rys. Ad. 25. 

GAT, u, m., Gaty są blaszki czworograniaste, któremi gwo- 
ździe nitują. Magier. Mscr. Dfict^Mcd)e, 3!ict^fappeil. 

GATKA, i, i,, i<oIva, kielich bdłów. Kluh. Dijkc. 1, 36. bic 
CuHe ber Słljc, ber $!it. 

Gatki, tek, plur. demin. nom., gacie; podspodnie, zwy- 
czajnie plóciane, lliitcrjicblipfcti , ri'b. ©nbieŁcfeii; Hung. 
gatya ; Slorac. gate; Slavon. gache, svite; Hag. gacchje, 
podgacchize, gacchize; Croat. gache, bragise; \'ind. pod- 
hlazhe, fvitize ; Carn. svitze , bręgeshi; Ross. nopTKii; 
Eccl. npenoacajo. ononciiiiHie , rjijiH. 

'GATRZYSTY, a , e , Piecyk ten ma oddech pod ogniskiem 
gatrzystym, które ogień rozdyma. Sień. Wykt. kraciasty, 
gcijittert, mit einem @ittcr obcr ©atter. 

GATUNEK, nku, m., z Niem. bic ©attltii^, bic 3lrt. Sorab. 1. 
gattunga , hottunga ; Boh. dro; Slovac. twarnost; Rag. 
virsta; Bosn. vrrista , fela, plemen, yarsta; Carn. fela, 
shara ; Vind. forta, visha, shvaht, mufa, furm; Croat. 
nachin, fela; Hoss. nop04a, orpojie. Gatunek jest po- 
jęcie cząstkowe tego , co jest w jednotniku. Cyank. Log. 
92. Układ roślin dzieli się na gromady, classes, rzędy, 
ordines, rodzaje, jienera , gatunki, species , odmiany, yorie- 
łates. Boi. Nar. 144. Dobrego gatunku Hoss. nopojHHft, 
nop04HCTbiri. \m więc('j gatunku , tym więcej frasunku. 
Rys. Ad. 18. Ludzie niższego gatunku mogą się żenić, 
kiedy im się podoba. Boh. Kom. 4, 75. (niższej kondy- 
cyi). Różnego gatunku, ypit ycrfdjiebeiier 3lrt. Jednego ga- 
tunku ludzie = jednej kuźni, jednego płotu kol, etneó 
©elic^terź, »on glctdiem St^laje. Tego gatunku ludzie i na 
kazaniach nawet bywać nie raczą. Mon. G3 , 504. Nie 
znam cale, co to jest za gatunek' ludzi. Teat. 19. c, 57. 
GATUNKOWAĆ, ał, uje, czyn. niedok., (rozgatunkować 
dok.), na gatunki dzielić, gattcii, T b r b. fortircii. GATUN- 
KOWANIE, ia, n., subst. verb., Ui eortircii. Dla łacniej- 
szego gatunkowania ryb złowionych, trzeba mieć wanny, 
kadki, cebry. Haur. Śk. 142. GATUNKOWY, a, e, ©at> 
tunqi--. Wyraz gatunkowy, który jeden gatunek, zamy- 
kający w sobie wiele osobnych rzeczy, znaczy, n. p. czło- 
wiek. Kpcz. Gr. 3, p. 4. cin ©attungsiiiime, "©attungźroort. 
(cf. rodzajowy). Ciężkość gatunkowa, specifica. Hub. W. 
97. bte fpecififĄe Sf^rcere. 



" Pochodź, po gatunkować , rozgatunkoiuać. 

GAUDENTY, ego, nom. pr. ©mibeiitiii-^ , Boh. Radjm. 

GAUROWIE, ów, plur., albo (iwebrowie, naród rozsy|>any 
vyAzyi, osobliwie w Persyi i w Indyaeh, ogniowi wielką 
cześć oddający. Dykc. Ueogr. 1,250. bic ®aurcn obcv ®tuc= 
I'Crn iit 3lficil. 2) Turcy fałszywie nas nazywają Gaury, 
jakoby od Agary; siebie Saraceny, jakoby od S:u'y. Rej. 
Apoc. 82. Warg. Radź. 121. ciii ediiiiuifiiaiiic, "ben bic 
iiirfcii ben (Jln-ińcii ijcbcii, .S^aijnr^^finbcr. Turcy pobożność 
w- gaurze rzadko przyznawają. Ttcard. Wf. 53. 

1. GAWĘDA, y, z., ziele, aster amellus Linn., bao (iteriifrmtt, 
bic Stcrntiliimc, gatunek jastru , rośnie na łąkach. A7((A-. 
Dykc. 1, 60. Ziele to gawędą zowią od członków wsty- 
dliwych, którym ralunek daje. Zowia też gwiazdeczkami. 
Iskierkami, Jaskierkami, zielem dymienieznym. Syr. 1443. 
2. GAWĘDA, y, w., obs. członki wstydliwe chore, Syr. 
1413. frniifc Sdiaaiiimtbeile. — g. Który gawędzi, papla, 
brechajlo, ciiie Sdmniticr, ein ^'laiibcrtafdic.' Co ten stary 
gawęda rzędzi ! Teat. 19. Ł, 32. GAWĘDZIARKA , temin. — 
GAWĘDZIĆ, ił, i, cz. niedok., paplać, gadać ni wpięć, 
ni w dziewięć, atuicfdnnacft fduMRen , locbcr ijcKiiicn, nodj 
gcftodien. {Boh. Ilachali; Dul. trasskati). Czego jeszcze i 
wtem gawędzisz, zatrzymujesz sie i nie domawiasz. Teat. 
19. b, 86. 

GAWEŁ, wła, m., GAWEŁEK, łka, m. zdrobn., imię wła- 
sne, ©allu'?. Boh. Hawel, Ilawljcek , Ilawljk. Przystrojo- 
ny jak król żaków w dzień Gawła upstrzony. Paszk. Dz. 
81. Żaczkowie w dzień ś. Ga\\l'a ^;[luszczaja koguty na 
siebie do boju. Syr. 587. — Proi. On o Pawle, a ta mu 
o Gawle odpowiada. Pot. Arg. 448. Obr. 28. ego de al- 
lio, Ule vero de cepis. Rys. Ad. 17. Slorac. Mi o Hawle, 
ti o Pawle; mi o kozę, ti o woze. Pitati sa ho o śli- 
wach, a on odpowedel o hubach, g. Gawełek u flisów 
zowie się kołek na końcu hamulca, za który sternik trzy- 
ma, gdy prze rudlem. Magier. Mscr. ber '■^*flptf p('cii am 
©teuerriiber , lupinit c» ber gtcuermnnn rcijicrt. 

GA WIEDZ, i, z., chałastra, czeladź podlejsza dworska, wo- 
jenna, miejska. łU/orf. ber 1x0^, bilo ©cfuibel, ba>S @e= 
f(^mcip. {Hag. et Slavon. gavez consolida ziele). Gawiedź 
czyli chałastra ich tak liczna była, iż za 80,000 zbrojnego 
wojska, ciągnęło jej 300,000.' Pilch. Sali. 197. Na wzrok 
Jana III. ogromny, na blask płytkiej stali. Kupami się od 
Wiednia zbita gawiedź wali. Nar. Dz. 2, 9. On to Par- 
tów grożących gawiedzie Rzymowi zbitych w tryumfie po- 
wiedzie. Hor. i, 61. W wielkiej onej gawiedzi pogań- 
skiej. Papr. Herb. 331. Marna gawiedź pospólstwa nik- 
czemnego. Krom. 513. Słowianie z pierwu sie w spro- 
śnej gawiedzi narodów grubych taili. Krom. 6. Poczekaj 
niecna gawiedzi, łajdaki, psubraty, nikczemna hołoto. 
Teat. 24. c, 45. 

■G.\WOR, 'GOWOR,u,m., mowa, rozmowa, rozprawa, bte 
SUcbc, bic Uiitcrrebuiij) , biT5 ©cfprdd), bic Uiitcrlianblunij; {Boh. 
howora gaduła ; w inszych dyalektacli to słowo znaczy 
mowę, rozmowę, Carn. goyor sermo , goyorina phrasis; 
Rag. goyór, razgoyór, sermo; Bosn. goyor loculio; Croat. go- 
vor, goYorenye; Sloiac. goyorenje). Śmierć zawarła gowor. 
A ant. W. 292. Czarta groźli wie książę aniołów połaje, Lecz 



32 



GA WOTA- GAZA. 



GAZDA - GBUR. 



mu dumny przeciwnik wraz odpowiedź daje — Tak ci skoń- 
czyli gowor, a wraz się udali Do niewysłownej bitwy oba 
najzucliwali''j. Przyb. Milt. 183. Jeśli was co dolega, nie 
byfoż sejmowych goworów doma , w izbic nawet poselskiej 
swiebodnyeli głosów! Uiili.Zyg.7jl. Bieży do nieprzyjacie- 
la , i z tym gowory stroi , aby złoto miał za zdradę swo- 
je. Birk. E.v. B. b. (kunszafty, intrygi). Gęb. Hijm. 297. 
GAWORZYĆ, yf, y, cz. niedok., z pogardą: gadać ni to 
ni owo, pleść, f(i)n'aCclI. 1'apugi gaworzą. Hnur. Sk. 330. 
(Bo/(. howorjm, howorjwaiii gwarzyć; w innych dyalektach 
toż co u nas mówić, gadać, {Sorab. 2. gronisch); Bosn. 
go\ońU loijui ; /i'«^. goYoritli id., govorukati /ojin/aci, go- 
Yoriiscni garrulus; !Havoii. s,o\or\i\, (govorljiv > wymowny); 
Yind. gOYoriti, raarnuvali, belediti, kremlati, vesuvati (< mó- 
wić), naogoYorit, ogOYorit rompellare; Cant. govorili; Croat. 
govorili, (gOYorlivózt - wymowność;; Ross. rOBopnib; (ro- 
Bop.iiiBOCTb gadatliwość, roBOpi gaduła); (cT. Graec. dyo- 
niico). Tak goworzvl w sobie , seciim ait. Zehr. Ow. 221. 
"GAWOliNIK, 'GAWORZYCIEL, GOWORZYCIEL, a, m., 
Rag. goYÓrnik, goYoritegl luculnr. 

'GAWOT, a, m., (rodzaj tańca. 1]. Nie usłyszysz kazania 
abo rzadko kędy. Zęby grzechy i ludzkie wytykało błę- 
dy. Saine grają gawoty do upodobania Ludzkiego, same 
herby dzisiejsze kazania. Pot. Poci-. 383. (cf. hal. gavet- 
to ■■ pewny taniec). 

GAWRON, a, m., (Boh. hawran; Eccl. |raKp.^ii'E. 3), rafiBO- 
pOHOKŁ, BopOHi BOpoiia : Graec. y.0Qąi>rj; Ross. rpaTO , 
rpaiOHOKŁ; (cf. gaj, cf. Lut. gavia) -- rorvus coronae, po- 
dobny do kruka, ale mniejszy, i nie tak czarny, lata z 
k:ivvkami. Z)ol. 261. corina friirjilejns. Kluk. Żw. 2, 201. 
cuniix niyra. Klein, bii' rltabciifrabc. t^iawrony pożywne. 
Banial. J. 3 c Kruoy, gawrony, wrony, nieróżnie krakały. 
Banial. J. 3 b. (w inszych dyalektach gawron = kruk n. p. 
Sldvon. gayran; Bosn. grauran; Rag. gravran; Yind. ka- 
Yran , krampazh, podhuika, nozhni orel; Garn. kavrńn, 
karranozh; Sorab. 1. hauron ; Sorab. 2. karwona wrona, 
ron kruk; i7o!'or. liawran , krkawec cora.c; CVoa/. kauran, 
krompach. gaurau; Dal. gravran , vraii corvus). §. Ga- 
wron, eniblema głupstwa, gil, gęs, (ojipos. kos, szpak, 
wrona); @impd, 'Summinii, iuipci. Głupsze nad gawrona, 
kto róże chce zbierać z ościstego głogu. Kulig. ller. 20i. 
Czeka, jak młody gawron, gebe rozziewiwszy, rychłoli mu 
co w nie welkaja. Rej. Zn'. l'ó'J b. G.iWRONIC się, G.\.- 
WROMEG nijak, ndk., gapieć, odurzoć, ocrbummcit , i'Cl'= 
Łliifffii. GAWROM, ia, io, od gawrona, 3fa('Ciifral)Cii - . 
Ross. rpaMa^iii. rpayifi. rpaiieBuii. GAWRONIĘ, ięcia , 
»!., pisklę gawronie, iai Suilflc ^Cf Siabeiifrabc. Gawro- 
iiięta, kury Mazowieckie. Pol. Jow. 106. G.\WR\'ŁO , a, 
in., [z rusk. Ilawryło = Gabryel; przenoś. 2| gap', gawron, 
gil, etii @impel, ciii Jólpci. Ten Szerepetka, cóż to za 
gawryło. Tcat. 45. c, 1 1 2. 

1. GAZA, y, i., z F?aHc. gatunek krepy gładkiej , cillC 3lvt OPii 
glałtcii Siiu', ^ic @agc. Na przejrzystej gazie. Zab. 14, 
433. Wyrazy jego niekiedy swawolne, gazą jednak grze- 
czności osłonięte, nie urażały. Kras. Pod. 2, 62. (ob. 
Gazowy), cf. bawełną obwijać, cf. ujedwabić. 

2. GAŻA, y, ś., z Franc. pensya z urzędu, bte ®agc, bif 



*}tcufion, ter ®c^alt. Urząd każdemu z gażą jest nada- 
ny. Jabf. Ez. 138. 

'GAZDA . y, z., [właściwie ;«., z Wofosk. gazdę = dom, gospo- 
darz. 2]. Dwakroć z każdego wojska , dwakroć łupił każdy, 
Dwakroć Michał, przechodząc ziemię, palił gazdy. Bratk. 
B. b. Takie tam pojazdy, Takie to tam gazdy. ib. L. 2. 

GAZECI.UISWO, a, n., pisanie gazet, stan gazeciarza, no- 
winiarstwo, gonienie za nowinami, bic Scttiiilfli^ft^rcibcrct), 
?feiiii)fcitciiframcrc» , 3citl"i!!'3l'iic(;t. Często wojen łakomy, 
zły duch gazeciarstwa , Ledwo sie nie udusił z gwałtu 
swego łgarstwa. Zah. 16. 402. G.4ZECIARKA, i, z., ga- 
zetami Sie bawiąca , nowiniarka , bic mit 3fitimgen ju tiuu 
bat; ciiic Sfcuii^fcitciifrdmcriiin. Dowiedziałem sie tego od 
jednej sławnej gazeciarki. Teat. 30. b, 46. G.\ZEC1AR- 
SKl , a , ie , od gazet , 3ftt""9* - • Gazeciarskiego cechu 
ludzie. Mon. 71, 211. GAZECIARZ, a, m., który pisze 
gazetę, ber jeitiniiji^ftbrcibcr. Cel gazeciarza jest rzeczy 
wiadomości publicznej godne opisać, bez własnych domy- 
słów. Kras. Pod. 2, 113. Teraz ostatnia na gazeciarzów 
karystya. Mon. 71,214. (Oclob. 1806.). Gaz. Nar. i, 360. 
jj Który gazety czylywa, lubi, z nich rozprawia, ciii ^cU 
tiiiigślcfcr , 3cit"»3i'frC"ii^- §• Nowiniarz, nowinkonoś, no- 
winki rozsiewający, za niemi sie ubiegający, cilt 3?cuigfet= 
tetifrdmer. GAZETA, y, z'., G.^ZETKA, i, i, zdrobn. z 
Włosk., Ie inot uient de la figurę d'un petit oiseau 
apelle gaza , que Fon imprimoit a la trle de feuilles volan- 
tes, qiii annoiicolent des nouvelles des eienemens publics. 
Denin. clef. 80. obs. Germ. ©OjCttC, Ross. raseiu , at- 
40M0CT1I: Rag. oglasniza; Carn. zhasneze ; Sorab. 'i. zei- 
tung; pismo peryodyczne, zawierające zbiór wiadomości 
publicznych czasowych. Kras. Zb. 1, 510. (lerin. bic ^(U 
tuiig. Gazeta jest niby list powszechny, obwieszczający 
to , co się u nas i w inszych krajach dzieje. Kras. Pod. 2, 
113. Gazety są gatunek pism peryodycznych, obwieszczający 
rzeczy, ku nasyceniu ciekawości służące. Kras. List. 48. 
cf. dziennik. Różnica miedzy uczonym i nieumiejętnym 
nic jest tak wielka, jak ją rozumieją; cała rzecz na czy- 
taniu gazet literackicli zawisła. Zab. 3, 92. literćirtfc^e 3ci' 
tiiiiijcii, gclebrtc 3eiti!i!ijeit- §• Nowiny, 5}eiiiijfcitcrt. (iaze- 
tek zbieraniem bawią się. Mon. 71, 208. G.\ZETlNY, a, 
e, od gazet, 3l'tti"i96 = . Ross. raseniuR, B*40M0CTHHft. 

GAZOWY, a , e , z gazy, i)on ®agc. Obłok gazowy. Min. 
Ąuz. 25. ' * 

GĄŻWY, liczb. mil. kapturek u cepów, wiązanie skórzane, 
łączące bijak z dzierżakiem. Ryd. bic lebcriie Sappe ofiCłt am 
Srcft^flcgcl ; Yind. gosh, gosha, zepoYesnik; [Eccl. r«- 
»;rki)a - wić. 2| 

GB; GD. 

GBUR, a, tn., (Sorab. 1. bur, ratar; Yind. pauer, prurizh; 
cf. Lut. puer; Graec. ttoc ; Alemann. et Franconice ge- 
biira , giburo> rolnik; Syr. Sninar. Chald. 12 bar /brjs, 
inagns; Hebr. 112 agrestis); bcr Saucr, chłop, wieśniak. — 
(7,liłopstwo i robotne gbury. Pot. Arg. 101. §. z przyga- 
na-. Gruby gbur, grundychwał, prostak, Arcadiuin ger- 
men. Mąez. ctil (gtobcr) Saitcr. Ross. MyHtHKi, /łepeBCH- 
WHHa, ocaoni, ocjonHaa. Nie inaczćj sie z niemi ob- 



GBUR K A - GDAKAĆ. 



GDAKANIE - GDUŁO WY. 



33 



chodzą, jedno by z jakiemi prostemi chłopy a gburami. 
GUcz.'^W!jch. N- 8. Niemasz tam praw wolności, gbur 
z panom jednaki. Pasik. Dz. 51. Niewohiicy, gburowie, 
prości ludzie. Petr. Pol. 239. Gburem jesteś, jeśliś jest 
na tę żałość gJucbym. Toi. Saiit. 9G. Dziki gbur, co 
się na niczem nie zna. Teał. 48. b, 5. W rodi. żeńsk. 
GBURKA , i, kmiotka, wieśniaczka, fic 23fiummi. Croal. 
niusacha ; Boh. chrapaunka. Pascpiilina w gburkę prze- 
brana. Tward. Pasq. 57. GRURNY, a, e, chłopski, gmin- 
ny, 93aucv>, *].UibcI = , pokl^aft. Wystaw sobie chłopów 
tańcujących ociężało, i wyrzucających sobie w gburnych 
drwinach co jeden na drugiego wie. Teat. 24-, 32. Czart. 
GBUROWATOŚG, ści, i, grubiaństwo, gminność, bte 
^SiJbclIjnftigfcit. Ross. MyjKiiKOBaTOCTb. Gburowatość w naj- 
uczciwszych posiedzeniach, słyszałem czasem z ust mło- 
dych kawalerów. Teat. 24. 7G. Czart. GBUROWATY, a, 
e, zarywający gbura, gminny, grubiański, potclljrtft, Boss. 
Mya<nKOBaTbiu , oc-ionHuS. Gburowala ta dziewka ma 
być siostrą moją! Teat. 1. c, 54. GBUROWIG, a, m. 
chłopowic, prosty człowiek, encijdius. Mącz. eilt 58aitCV' 
Imrfcijc. GBURSKl , a , ie , chłopski , Iińiicrifd) , ^aiicni = . 
Sorab. 2. burski; Sorab. i. burski, burowy; Ytnd. pu- 
rouski; Boss. jiyiKimKifi, óypjauKiiI, Cyp.iauecKiii; Boh. 
chrapaunsky. Ręce moje zwyczajniejsze są ku pióru, 
niźli*ku robocie gburskiej. Cresc. 700. Ciemierzycę tyl- 
ko naturom gburskim i mocnym dawać. Syr. 1465. Po- 
wieść gburska. Zebr. Oiu. 228. m/ referunł lardi agre- 
stes. GBLIRSTWO, a, n., collect. gburowie, chłopstwo, 
Saiicril , S^aiierfcrlc. §. Wieśniactwo , grubiaństwo , gbu- 
rowatość;, ^ł6('Cll)(lftiij!ctt, @rol'^)Cit, Sorab. 1. poburskocź, 
burstwo Boh. chrapaunstwj; Ross. Cyp.iaMCCTBO , 6yp- 
aaueme; Eccl. noceMHCTBO. Gburstwa zarywać Ross. 
6yp;ia')HTb ; Eccl. noccjaHCTByK) rusticor. GBURZANKA, 
i, 2., chłopówna, bnśi SBnucrmdDcficii, 23micriimciifd;. GBU- 
RZYSKO, a, n., nieokrzesany, nieforeniny, cilt uiujcfi^Iac^-- 
ter 33ailCVfcrI. Gburzysko io." Teat. 20. b, 149. 
GDAKAĆ, ał, gdacze cz. niedok., gdaka cont., {Boh. kdaka- 
ti , kdakńm , kdaci , kdakawam ; Slov. kodkodaći , kwo- 
kam ; Hung. kotyogok; Sorab. 2. gakasch; Sorab. 1. da- 
kotam każ kokosch ; Yind. kokkodakam , zhaklati; Carn. 
jaskam; fioss. Ky4axTaTb , Ky4axMy," //«//. kaekolen , gag- 
helen ; Svec. kakla; Angl. cackle; Gall. caqueter; Ilal. chec- 
calare; gaffcn, (jatterit, kwokać, wyraża krzyk kokoszy, oso- 
bliwie po zniesieniu jaja. Kokoszą zniosła jajko i gdacze. Cn. 
Ad. 623. Gdyby kwoka nie gdakała, aniby jeden wiedział, że 
jaje zniosła. Mon. 70, 199. Kwoczka po brzegu chodzi, ka- 
częta pływają ; Kwoczka gdacze ; kaczęta najmniej nie słu- 
chają. S'i/n. i'(eL57. Żołnierzem nie być, a o wojnie siłę gadać, 
W koniu .się kochać, na harc na nim nie wypadać. Jest to 
gdakać a jaja nie znieść , moim zdaruLMn. Kochów. Fr. 18. 
Sokrates cierpiał żonę zrzędną , a ty czy nie cierpisz 
w domu kokoszy gdaczących! Bitdn. Apopht. 4. — §. 
fig. Wiele mówić , paplać, plappmi , )cl|iinttcvit. Deblatero, 
wielo mówię, nie zawieram gęby, gdaczę a gdaczę ustawi- 
cznie. Mącz. 'Wslydajże się, że tak wiele gdaczesz, a i sam 
nie wiesz , co pleciesz. 1'iin. Kam. 1 79. Wie go kat , 
co gdacze, Język mu skacze. Klon. FI. G. 4 b. Prze- 

Stownik Lindego wytl. ?. Tom II. 



konana nie mówi, ale baba gdacze. Pot. Arg. 492. Na 
waszych unitów sobie gdakaj, a nie na nas. Pim. Kam. 
50. §. Chwalić się, przechwalać się. Tr. pralilcu, grop 
fprcdjcti. GDAKANIE, ia, «., subsl. verb. 1. GDAK, u, 
m., kwokanie, kwok, ba* ©acffcit, bai ©flrfmi. Czy cię, 
kogucie, piekielnik rozpierzył, psi ptaku, I z twoim 
przemierzłym głosem ? przybeczysz ty twego gdaku. Zab. 
io, 279. Treb. (twego piania, krzyku, Ślvńl'eii, ©cfrci^C, 
@cf(I;rc».i). 2. GDAK, a, m., świegot, gaduła, m <ai}m-- 
Ccr, ciiic '}*In:ibcrtal'd)C. Czyż można wierzyć bredni jego, 
co jest gdakiem? Zab. 9, 521. Iżyck. Stary gdak. Teat. 8, 73. 
Pochodź, agdakad, pogdakad,rozgdakad,wygdakać, zagdakać. 

GDAŃSK, 'GDAŃSKO, 'DAŃSKO, a, w., (Lat. Dantiscum, 
Gedanura) , Sailjig. (Co/(, Dansko , (]d;insko ; Croat. Dan- 
tisk ; Hung. Dantzka); miasto Pruskie, w województwie 
Pomorskim, jedno z największych, najbogatszych, naj- 
handlowniejszych miast Europy, trzecie w rzędzie trzech 
głównych miasł Pruskicli, (cf. Toruń , Elbląg). Ojczyzna 
Kluweryusza , Heweliusza, Lengnicha. Dykc. Geogr. 1, 
250. Wizimierz wielką mając okwitość więźniów Duń- 
skich, onemi miasto morskie osadził, które Dańskiem 
abo Gdańskiem od Duńczyków na ono miejsce wpro- 
wadzonych, nazwał. Krom. 55. et. ".Var. Bst. 4, 165. 
Dańsko abo Gdańsko, Dantiscum. Mącz. Może też Gdańsk, 
Gedanum, od simts Godaniis, blizkiej odnogi morskiej. 
Chmiel. 1, 417. (cf. fryjor do Gdańska; spust do Gdań- 
ska). Wolą szlachta *czci sprawiać , do Gdańska szafo- 
wać, Niźli w polu leżeć. Biel. S. M. C. 2. Niedarmo 
u nas rymują.- Gdańsk , koniec państw. Lek. B. 4. Na 
szkutach tych prowadzą do Gdańska Poty cnych kmiot- 
ków, a raczej do Chlańska, Ztamtąd ma pycha podżo- 
gę do zbytku. Miasto pożytku. Klon. FI. B. 4. GDAŃSKI, 
a,' ie, Soiisiocr = , inni Sailjii]. Boh. Gdansky. Gdańska 
wódka. Gdańska żuława, zawiera wsi 55. Dykc. Geogr. 
1, 250. ber J)nii5iijcr SBcrbcr. Gdańskie mleko = śmietan- 
ka z startemi migdałami uwarzona. Tr. SailjiflCl' 50ftlclj , 
;"){alim obcv CDercei mit oertciMicii 9?iaiibc(ii flcfod)t. Po GDAŃ- 
SKU = Gdańskim sposobem, aiif "Jniijujcr 3(rt. Koło to 
powinno być okowane gładko, po Gdańsku. Solsk. Geom. 
% 7. GDAŃSZCZ.4ŃIN ,' a, m., rodowity z Gdańska, etn 
Saiijtgcr. Kluweryusz, Heweliusz, Lengnich, sławni 
w naukach Gdańszczanie. Dykc. Geogr. 1, 251. GDAŃ- 
SZCZANKA, i, i, rodowita z Gdańska, btc I^anjigcrimi. 

GDERAĆ, GDERLIWY ob. Gdvrać, Gdyrliwy. 

GDUŁA, i, i, rodzaj gruszek. Dudz. 58. Ład. H. N. 46. 
bte ^Hunbluriic. Boh. kdaule, gdule, gdaule = pigwa, ma- 
him cydonium; Sorab. \. duła id. — §. Gduła ziemna, 
ziele, rzepa leśna, świniak, wieprzowy abo świni chleb, 
świni orzech. Syr. 622. cyclamen, Sflii('rot, 6ci)iiietitebrot , 
grblirpt, ©ninbbiriic, CrbMriic; (Boh. brambory; Bosn. 
krisgjalina , skrisgjalina, parporcin;!, vucja jabuka; Carn. 
grud svinskc, kroshizh; Croul. krumpćr); w ogrodach cho- 
wana bywa dla kwiatów; ma korzeń na kształt wielkiej 
bulwy, liście bluszczowym podobne. Kluk. RoM. 2, 220. 
Krup. 5, 184. §. Gduła ziemna mniejsza, Cissanthemus, 
bic eperflilic, 3e laiiflcr je licbcr. Su: Ziel. 625. GDULO- 
WY, a, e, od gduli, Saiitrot^. 

5 



34 



GDY - GDYRLIWY. 



GDYRLIWOSĆ - GDZIEKOL. 



GDY conj. {Boh. kdy; Slov. kdy, kdyź, kdiź; Sorab. i. gdy, 
dy, rectius kdy, (cf. kiedy; Hebr. ^1 di = quia , '"O kedi , 
kdi guum; Gall. que; /(. che; Graec. Si>; Hebr. S-ka, 
ke> sicttt), hde, hdeź, kiź, dyź, dokalź; Sorab. 2. di, 
diga, ga, gaz, gadga, diź, gabu, źo; Ybid. kdei, obkai, 
aku, dokler, tukei, zhe; Garn. ke , kader, dokler ; S/at'. 
dok, ako; Croat. gda, kada, kad , ako, kayti, ar, sto- 
ti; Dal. jer, er, jerbo, stoti; .^larll. zńeh; Hoss. KO-in, 
6y4e,BHer4a; Eccl. Etner.^.i. kxw, le.ihiw; {Hebr. -2 ki 
quod, qma; ef. kiedy) — §. w ten czas, kiedy, irann. 
Gdy gomon mam w domu , nie radem nikomu. Cn. Ad. 

230. 'Gdyciiwa mu te sny 'powiedziela 1 Leop. Ge- 

nes. 41. (gdyśmy mu powiedzieli). Gdy przychodzę, on 
odchodzi. Tr. — §. Przyczynę; gdy, gdyż = ponieważ, 
ba, iiacbbem, n^eil. Co gdy tak jest, iż pewny cel jest 
spraw ludzkich, mamy z wielka pilnością opisać go, co 
jest zacz. Petr. Et. 4. — §. Gdyby -- jeśliby, lucnn, WO- 
fern, Slov. kdiżbi, kedbi; Sorab. i. gdyby, hdebe ; So- 
rab. 2. gabii; Croat. ako. Nie skończyftym, gdybym 
się miał z tym wszystkim rozszerzać, czegom się od 
niego nasłuchaj. HJon. a. 65, 66. Gdyby nie ladaco 
z niego , byJby grzeczny. Gemm. 87. Nie masz żadnej 
pod słońcem rzeczy bez poehyby, Gdzieby miejsca nie 
miało nieuchronne gdyby. Pot. Arg. 509. eś fcletlit aUcnt= 
^ol&en ein twcnn toć) 511 iDiinfdien iibrig. Prov. Slov. 
Kedbi ked ne bolo, wseekobi dobre bolo, cf. ale. — §. Gdyby, 
o gdyby, oby, o bilf ! Boh. kyź ; Slov. o kebi, kedbi, ked'. — 
§. Gdyby, jakby, jak, irie, glcid) mie, gleit^ nl^. Jakie się to 
prześliczne dziewczę uczyniło , Gdyby róża rozkwitła , aże 
patrzyć miło. Treb. S. M. 94. Chlopczyna, gdyby grosz. Teat. 
42. c, 52. Ona wino pije, gdyby wodę. Zab. 16, 217. 
Pochodź, 'drugdy, niegdy, nigdy, inegdy, onegdaj, one- 
gdajszy. 

GDYBAĆ, GDERAĆ, ał, gdyra et gdyrzc intrans. nicdok., 
zrzędzić, mruczeć, łajać, fdnnćilcn, giiurrcti, f^cltcii. Zrzę- 
dzi i gdyra co moment; ale się go nikt nie boi. Tca/. 27, 
23. Na moment nie przestaje hałasować, gdyrać. pioruno- 
wać, ib. 24. c, 5. Dopieruteńko com się spotkała z tym na- 
szym dziwakiem , gdyra , gdyra. ib. 23 , 49. Nie mogę 
wcale pojąć, co mu się dziś stało, Mruczy, zawraca oczy, 
przymawia i gdyra. Zab. Z. Sz. 55. Dziś tylko słucham, 
jako gdyrze stary Rozum, wepchnąwszy na nos okulary. 
Zab. 9, óOi. Żabi. On tylko gdyrze; pracę mą tłumaczy Za 
płochość, mówiąc, czyby nie mógł przecie Lepszej zabawki 
znaleźć w mądrym świecie? Pulp. 14. Jakże na ciebie nie 
gdyrać, kiedy sama nie chcesz być szczęśliwa? Teat. 14, 
26. Przyjmuje sługi , żeby miał na kogo gderać, ib. 24. c, 
22. GDYBANIE, ia, n., subsl. verb. zrzędzenie, bttź ®(^ma= 
len. Gdyrania starego Bartłomieja. Kras. List. 123. 
Wytrzymać nie mogę gdyrań tego babsztyla. Teat. 35. 

b, 4. Wasze gdyranie do rozpaczy nas przywodzi, ib. 54. 
h, 79. GDYBAĆZ, a , m., Powiadają wszyscy, że idę 
za największego w świecie gdyracza i marudę. Teat. 24. 

c, 68. zrzęda, niedogodnik, cin ®nurrer, eiit Srummbar. 
GDYBLIWY, a, e, skłonny do gdyrania, gnurrig. Prze- 
klęta to rzecz narowista szkapa, a gorszy jeszcze doktor 
gdyrliwy. Teat. 24. c, 39. Powiadają, że ja gdyrliwa; a 



ja bez przyczyny nikogo nie połaję. ib. 6. b, 13. GDYR- 
LIWOŚĆ , ści, i, zrzędność, bie ©nurrigfeit. 
GDZIE ronj. et adv., Boh. kde, kdeż; Sluu. kde , kam; Garn. 
kje ; \ind. kei, kier, kai; Slav. gdi; /Fa?. ghdi, ghdino, 
ghdio; Croat. gde; Dal. gdi; Bosn. ghdi , ghdje; Sorab. 
1. dźe , dżeto; Sorab. 2. źo, źoź, źoga ; Hoss. r4t; 
Eccl. io4y!Ke, AAt, KŁA*, tikji,v , «M0, (cf. Hebr.^H; Lat. 
ubi; Jon.Koi; Graec. o&ir, oznacza: I. miejsce gdzie się 
co znajduje , kędy; in loco, ico. 1) Bez zapytania; Gdzie 
Pan Bóg , tam zwycięstwo. Sk. Di. 295. Gdzie ludzi 
więcej , tam moc silniejsza. Herb. Siat. 543. Gdzie kto 
zgrzeszy, tam pokutuje. Sax. Porz. 50. Gdzie wziąć, to 
wziąć, byle było. Gemm. 88. mati mag cS ^ernc^men, 
Wts\jn man nnH. Skarżymy się, iż szlachta u nas mieścić 
się gdzie nie ma ; wojsko małe , zmniejszone panów 
dwory. Mon. a. 65, 406. Na jeden dział roli, albo na 
dzienne stajanie, jako gdzie zowią, dosyć wywieźć 24 
wozów gnoju. Cresc. 81. — Gdzie indziej, nie tu, na in- 
szem miejscu, roo aiiberś; onbcr^roo; Vmd. keihinde; So- 
rab. 1. nedże drudźe {ob 'Drugdzie). — Gdzie niegdzie, 
miejscami ; bicr iinb bort. Sąć jeszcze gdzie niegdzie zabytki 
dawnej trwałości. Ariis. Pod. 2, 261. Boh. onde y onde. — 
'Gdzie - gdzie « tu - tam, ^icr - bort. Braiideburscy za 
wszelka okazyą nasadzili się na Polskę, i gdzie gwałtem, 
gdzie zdradą, granice jej szarpali. Krom. 528. g. Dubi- 
Uindi , impasńi). n. p. O gdzie zaś ... . Teat. 8, 40. eg 
n.10 boc6 ! marum nic^t gar ! Ej co ty żartujesz , gdzieby 
on myślić miał o kobiecie smutkiem wynędznionej ! ib. 
15. e, 6. O idź z takiemi bajami, gdzież trup ma czu- 
cie? ib. 55 V, 47. — § Gdzie lepiej , daleko lepiej, nic 
do porównania, K>i\l fcfffcr, (ungleid)) olmt 5Serglctc^ kffcr. 
Gdzie lepiej się ma dziś, w nocy febry nie miała. Teat. 
9, 75. Mówisz, że nie myślę o inieressach, a ja mó- 
wię, że gdzie więcej od niego myślę. (6.9,50. — §• Py- 
tając : gdzie? gdzież? kędy? na którym miejscu? mol 
Kiedyż, gdzie, dokąd? Burdz. Trag. 510. Gdzie rozum? 
gdzie pamięć? gdzie wola? Boh. Kom. 1, 182. Gdzież 
człowiek jest bez błędu? Teat. 45, 5. — 2) Miejsce, do 
którego co dąży, dokąd; ad locum, ł»OJ)in. a) Bez wy- 
raźnego zapytania , mollttt. Zebrawszy się kilkadziesiąt 
tysięcy, gdzie droga , gdzie niesie gniew ślepo , wypa- 
dają. Tward. VV/. 20. Gdzie mię oczy poniosą, pójdę 
w świat. Gemm. 87. Idzie, a gdzie, sam nie wie. Teat. 
6, 34. b) Pytając: dokąd? ifO^til? Sorab. 2. źoszi , źo- 
gaźem, źoźo , źaźo. Ale gdzież We Pan idziesz? Teat. 
25. c, 27. II. Gdzie, gdzieby, gdzież, gdzieżby, condit. ' 
jeżeli, jeżeliby, tucnii, mofcrit. Stygijskiej czarnerai obro- 
ty Świadczę wody, gdzie mowy nie wysłuchasz nasze. 
Wszystkie piekła otworzę, czarnemi przestraszę Dzień i 
niebo chmurami. Ustrz. Klaud. 13. Gdzieby żywotny 
owoc swój widzieli. Ślubili go dać na posługi boie. 
Groch. W. 247. III. Gdy, ba. Teraz wiele czasu na czy- 
taniu trawi, gdzie przedtym ani godzinki bez kart się 
nie obszedł. Teat. 48, 19. GDZIEKOLWIEK = byle gdzie. 
Boh. kdekoli, kdekoliwek; Slov. kdekolwek ; Sorab. \. 
dźeżkuli, dźezlem , nech ie dźesch chze ; Sorab. 2. źo- 
ikuli , źoźlem ; Bosn. ghdjegodi , ghdjelidrago; Slav. gdi- 



i 



GZIES - GĘBA, 



GĘBA. 



35 



god; Croat. gdegode, kamgod , kamgoder; Dal. kadigo- 
dar ; Bag. ghdigodi, glulimudrago, glidigodjer; Carn. 
kierbodi , danekam. danekód , merski; Eccl. amOHce ame. 
a) in loco, Kędykolwiek, wo (i immer \q, fllcid;oicl luo. 
Gdziekolwiek będę, nie zapomnę ciebie. — b) ad locum, 
Dokądkolwiek , 'luo^in mir iiimicr; fllctA ińcl niP^iii. Gdzie- 
kolwiek idziesz, pójdę z tobą. GDZIEŚ, wyraża miej- 
sce niepewne, niewiadome, bort WO , irgcilb UHi; So- 
rab. i. tam nedźe; Slav. igdi, {oppos. niegdzie); Yind. na 
enem kraji, negdai, neikai, neizhei (nigdzie). Epikur 
gdzieś tam boga swego wrzucił, gdzie do niego modły 
człowiecze nie przychodzą. Gorn. Sen. 273. Uprzejma miłość, 
gdzieś tam tuła się za światem , Za szczęściem jak jaskółki 
biegamy za latem. A'flr. Di. 5, 127. GUŻIEŻ ub. Gdzie.— §. 
Optatii'. Bodaj, ©ott gn()C , roolltc ©ott. GJzież mię to fortu- 
na na one czasy zachowała ! Kchnn. O gdzieżby mi to kto 
przyniósł. Cu. Th. O gdzież to kija! ib. O kiju święty! ib. 

G Ę. 

GĘBA, y, i., Bok. huba, hauba, tlama; Slov. huba os, 
gamba luliium ; Hag. gubiza ; Yind. gobiz, gobez, vuste ; 
(Croal. gubecz < ryj, rylec); Sortib. i. huba labium, rt , 
rot os; Sonib. 2. guba lahnim , mula os; Ross. ry6a 
warga; poTi, pra os, Hcepao, (cf. Hubr. ,^C^; saphah la- 
bium oti.-.). Usia czyli gęba niekiedy znaczy tylko szparę 
w poprzik idącą miedzy nosem i podbródkiem ; niekie- 
dy owe j;ime , która się przy wargach zaczyna , i az do 
pacierzy szyi idzie. Krup. 2, 556. tai iDiaill , bcr 5}iilllb. 
Poprzeczny otwór między nosem i podbródkiem, nazywa 
się os , to jest gęba; a podniesienie nieco w górę , brze- 
gi labia, to jest usta. Wej. Aiiat. 176. (cf. warga). Gę- 
ba u człowieka, pysk u innych zwierząt, jest ten otwór, 
którym naj|iiei'wej pożywienie wchodzi, nim pójdzie do 
żołądka, /"iil. Al/r. 25. — W mnogich mówienia spo- 
sobach, słowa trgo używamy , przez wzgląd na usta, abo 
jako na część Iwarzy, abo jako na narzędzie jedzenia, 
abo jaki: na narzędzie mowy. 5n bcn SIcbClK^nrtCit mirtt 
bicfcts 2i>prt bnib iii ber Scbciitmig cincg 1\;dhi bci ©eftciUil 
tialb mit iliiicfftdft aiif ben aRiuib, fll^ SBcrfjcitii bcS effcnf!, 
talb mit .V)ńificl;t aiif i^it nlź aScrfjcuG hd eprccl)cnei gc= 
brcrncl;!: a) Nu- dam sobie na gębie grać. Cn. Ad. 500. 
(ćf. po no^iii- ; s od'j;ryzam się) Błaznowi na gębie grają. 
Fol. Sjjl. 450. A iż cię tak wszyscy znają, Więc ci też 
na gębie grają. Ihj. Zw. 231 b. Wezyr kazał człowie- 
kowi siineuiu dać w gębę posłowi Francuzkiemu. Kink. 
Tuik. 110. Dał mu w gębę dosyć głośno. 'Falib. Dis. 
J. 5. Jioas. TperyóbiH rozciętej gęby, wargi. Nie bij mię 
w gębę; nie karmisz mi jej. Cn. Ad. 557. Jakby 
w gębę wziął, tak się zawstydał. Pot. Arg. 219. Jakby 
mu w gębę dał, zawstydził się. Cn. Ad. 29 i. Bracie, 
tyś to podobno mię udarł w gębę? Boh. Kom. 5, 207. 
Dawszy dyabłu i rozkoszy po gębie, za cnota sie udał. 
Oneth. T(trn.-\. (porzuciwszy je, cf. dać kim o ziemie). 
Po gębie komu dać. /'ut. Syl. 11. (zawstydzić, do mil- 
czenia zmusić). Gębę na co otworzyć, rozdziewić, z za- 
dumienia, bnśl Wiaul (liiffpcrrfll. icf. gap'). Gębę otwo- 
rzywszy, temu się widokowi przypatrował. Boh. Kom. 4, 



1 z gęby zginie , gdy me 

z gardła). Często od sa- 

Sim. Siei. 18. (cf. i łyżka 

Daleko gęba od potrawy. 

aż przeskoczysz). — Dałby, 



205. — Wyższa gęba, niż nos. Cn. Ad. 1290. pyszny, 
ftolsircn, bic 9!afe ])o(i} trageit. Pyszny wyżej gębę, niżeli 
nos trzyma. Bies. A. 4. Bogaty wyżej nosa gębę nosi, 
A wszystkie inne oczyma przenosi. / Kchaii. Dz. 255. Ina- 
czej teraz gębę nosi. Cn. Ad. 526. er tragt bic 3Jafe iii^t tne^r 
fo tiodj. (cf. spus'cił z kwinty). — Gębę sznuruje ■■ galant, 
poważny. Cn. Ad. 245. er mat^t etit SlmtiSflefilt. Ross. 
leiCHUTbca. Nie miał nic na gębie prawie, A już trzeci 
rok na rycerskiej sprawie. P. Kdian. Jer. 18. t. j. na brodzie, 
na podbródku ; gołowąsem jeszcze był , er ()attc noi^ fci= 
lien Siirt. b) Gęba, ze względem na jedzenie, iai 3Rau(, 
iit §tnfid)t bcei 6ffen^. Nasi Pol.icy mówią: niech się gę- 
ba zgadza z mieszkiem; a Łacin nicy: pnrsimonia ma- 
gnum ve'tiijal. budn Apopht. 7. Niechaj gęba z mie- 
szkiem nie wadzą się nigdy. Rej. Wiz. 18 6. Nie trzeba 
gębie wierzyć , os est imposlor. Bys. Ad. 42. Nie two- 
jej to gęby kąsek. Cn. Ad. 085 (dobra Matyasowi pło- 
tka , psu mucha). Swej i cudzej gębie chleba nie żału- 
je. Dwór. E. o. Wiele mię gęba kosztuje. Cn. Ad. 557. 
(cf. stół). Iż rok zupełny ma gębę nie małą. Nie wy- 
dołam intratą tuteczną jój całą. Zimor. 156. Nie przy- 
leci do gęby gołąb' upieczony. Kolak. Wiek. U. 4. (bez 
pracy niebęda kołacze). Czasem kąsek od gęby odpa- 
dnie. Pot. Arg. 595. Kęs 
obiecany. Morszt. 107. (cf. 
mej gęby łyżka odpadnie, 
czasem nic trafi w zęby). 
Bys. Ad. 10. (nie mów hop 

sobie od gęby odjąwszy. Cn. Ad. 140. Odbieram sobie 
od gęby, a im daję. Teat. 7, 65. — Nie ma co wło- 
żyć do gęby. Teat. 45. h, 5. (do ust, niema co 'jeść). 
Daremnie siądę do stołu, bo nic nie będę mogła wziąć 
w gebe. ib. 24, 122. (jeść, kosztować; nicmam apetytu;. — 
Ma i gębę cideba. Cn. Ad. 479. Bals. Niedz. 2, 102. (ile 
trzeba, 'aby się najeść, er ^at feill lll't[)biirftt!]C'3 5liii3fommeti, 
Iłon ber A)ailb ill'5 2)faill). Nie zajrzę ziemskim bożkom docze- 
snego nieba. Bylebym był spokojnym, i miał z gębę chle- 
ba. Nar. Dz. 5, 42. — W gębę wkładać Hal. imboccare ; 
^os;i. zalagati, zalosgiti , datti zalogaj; Bosn. zalogaj ioZ«s; 
Bosn. zakusnuti se, cochkari inducere sili cibum in os, 
zakusnuli koga, cochleari in os inducere cibum. — Gęba 
czego, kęs czego, tyle ile na raz w gębę włożyć mo- 
żna. Boss". TAOTOK-h. §. W gębie czyjej być = w gardle, 
w garści, w mocy, w reku jego, jemaubc^ ©Ciualt au»< 
gefeftt fc^n. Polska zasiadła nieprzyjaciołom wszystkim 
w gębie, i przez nie droga do wszystkich innych chrze- 
śrianskicii państw jcs"t. Biel. Kr. 601. — Pod gębą, pod rę- 
ką, na dorędziu, na pogotowiu, besj bcr i)rtllb. Taki 
pod gębą nie może być zawsze rzemieślnik, coby każdą 
rzecz porządnie naprawił. Haur. Ek. — Melon. Gęba, 
człowiek, ile potrzebujący pokarmu, etit OTcilfd; , Ctit iOJaill. 
Wszystkich gab, które "Śułtański chb'b jedzą, w szaraju 
jest 15, 400. "5^//-. Dw. 42. ju oiel 9Miiler. c) Gęba, ze 
względem na mowę, biT? Wilul , bcr $CillIlb, tli $infid|t bej 
6pred)eii8. Ze złej gęby, nie dobra mowa. Fred. Ad. 22. 
Oj>atrz pilno rozumem, co z kim kiedy rzeczesz. Go z 
gęby wyszło, tego w gębę nie wcwleczesz. Pol. Arg. 583 

5* 



36 



GĘBA. 



GEBAL - GEBCZYSTY. 



Grekowie pokój w gębie maja , a nie w sercu. Sh. Dz. 
1496. Na papieża się wszeteczną gęba przed ludźmi 
miotał, ib. 10G3. Gęba donosić. Gemm. 89. (uszczypai 
kogo). Gębą dorzuci każdemu = przymawia, nalaje. Cn. Ad. 
141. Wdowa zaraz kmoszek porządnych z gębami do- 
stanie. Jei. Ek. (i. \. (swatek wyszczekanych, wielorao- 
wnych). Gęba zlośhwa, niewyparzona. Biik. Exorb. 8. 
Gęba niewyparzona , przestworna. liys. Ad. 48. Ossol. 
Dyar. 29. ctn lofCi\ 5iujcllp[e>j 2)iaiil. Mieć gębę przestroną. 
Dwór. D. 1. (wiclemowną, złośhwie świegotliwą). Nie 
nia gęba pana. Pot. Arg. 254. (niewstrzymana). Nie wo- 
łaj; wezniąć gębę na ratusz. Cn. Ad. 714. Stul gębę, 
nie praw więcej. Bardz. Trag. 198. Sorab. 1. stulci hubi! 
Slorac. drż hubu! Sorah. 2. źarź gubu; Ger. ^aM SO?au(. 
Gęby poskrom tak bezpiecznej, ib. 287. Filozofowie bez- 
piecznie gębę na chrześcian otwarli. Sk. Dz. 86. (po- 
wstali na nich). Otworzyć na się gęby ludzkie. Tr. (na 
języki przyjść). I jąknąć, gęby otworzyć nie śmieją, ne 
mutire qu'idem audent. Mącz. Gęby otworzyć nie umie. 
Cn. Ad. 493. Gdyby gęby, to żadna nie otworzyła. Teat. 
8. 6 , 6. (ani pisnęła). Nie śmie puścić z gęby pary. ]Vrtf/. 
Dan. 79. (nie śmie wolno oddychać). Gębę sobie poma- 
zał łaciną ■■ trochę zkosztował. Cn. Ad. 243. (liznął). Za- 
milkł fdozof, jakby nie miał gęby, Ale zła żona wyszcze- 
rzyła zęby. Jabł. Ez. 132. Milczy, jakby mu gębę zawią- 
zał. Cn. Ad. 493. Baszowie, jakby im gębę zawiązał, 
nie wiedzieli, co na to odpowiedzieć. Kłok. Turk. 59. Ju- 
żeś i mnie gębę zamknął. Falib. Dis. R. o. Nie docze- 
kasz się, żebyś mi miał gębę zatkać. Teat. 8. c, 11. 
(przegadać mię). Czyliż można ludziom złym gębę za- 
mknąć, aby drugim sławy nie szarpali? ib. 15. c, 5. Za- 
tknąć komu gębę pieniędzmi, przedarować go, asiringere 
linguam mercede. Mącz. etiicm (mit @clt>c) i^ai 9?iaiil \to- 
pfcil. (cf. srebrogorz gardło mu zasiadł). Slovac. Zacpat 
nekomu hubu, usta. Gębę mu zawarł, gębę mu zatkał; 
gębę mu zalano. Cn. Ad. 242. Gębę mu zawarł = spra- 
wił, że musi milczeć. Gębę mu zalał = częstowaniem go 
sobie ujął, że będzie milczał, (cf. winogorz mu gardło 
zasiadł); o człowieku, który z urzędu mówić powinien 
za słusznością, a nie mówi, dlatego, że jest przekupiony 
albo upojony. Kopcz. Gr. 3, p. 91. Czegóż gęba zaku- 
piona nie uczyni! Zygr. Ep. 71. Wybaw duszę moje od 
gąb niesprawiedliwych. W. Post. W. 5, 78. Wziąłeś mi 
z gęby; właśniem to chciał mówić. Cn. Ad. 1278. bu ^nft 
mir Mc 3Sprtc ani bcm $Oiiinbc gnuimmcn, Slovac. z ust mi 
winał. — Skłamał w gębę swoje. W. Tosi. J//;. 311. Mu- 
siał odwołać, musiał w swą gębę wziąć, ad palinodiam 
redacliis. Mącz. n mii^tc lutbcrrufcii , (cf. odszczekać). Co 
mi ztąd, że ja będę u stołu polował? zwierzyny nie ubiję, 
a gębą sie psuje darmo. Mon. 71, 708. (szkoda słów). 
Wiele bije gęba. Teat. 50, 40. Gęba go tylko, gębą 
wojuje. Gemm. 89. Jeżeli się o wojnie z nim mówiło 
kiedy. Wszystkie gębą Tatary, wszystkie pojadł Szwedy. 
Pol. Jow. 70. (junakj. «) Całą gębą, na całą gębę = na 
cały głos, gardłem, niiś uollcm |)alfc. Tak Kokles całą 
gębą prawił, A Pyrrus jako niema ryba siedział. Zab. 
15, 204. Śmiały się między sobą na całą gębę. Teat. 



38, 54. Rolnik całą gębą żyjące w mieście wielbi mie- 
szczany. Zab. 8, 317. Teraz ma mieć cześć swoje Pal- 
las, teraz ona Ma słusznie całą gębą od nas być chwa- 
lona. Olw. Wiry. 432. ^) Całą gębą = w ostatnim sto- 
pniu, im !)iiri)ftcii (Srabc. Fortuna całą gębą pańska. Teat. 
19. b, 19. Toć lo już do prawdy całą gębą było skąp- 
stwo. Ossol. Str. 4. (istotne). Całą gębą pan. Ossol. Wyr. 
Całą gębą szelma, ib. Oszukać ufającego sobie , jest to 
właśnie, co się może nazwać, całą gębą zdradzać. Lub. 
Roz. 306. Slicznaby to rzecz była, mię, całą gębą 
chłopa, widzieć w klatce, jeszcze tak, jak malują Kupidy- 
na. Rzewiisk. Mscr. §. Gęba, całus, pocałowanie, citt 
Miip, ciil Suiulifjcii. (cf. Boh. hubickowati, hubićkowawam; 
Sorab. 1. pohubicżkuyu , pohubitżkwano, hubicżki , dahtźo, 
hubicżkwano ■■ całować, całowanie, pocałowanie), n. p. 
Dajże mi gęby! (c'ałują się). Teat. 30, 61. Daj mi gę- 



by a nie gniewaj się na mnie. ib. 50. b, 81. 



2) 



Transl. Gęba rzeki, źrzódła = ujście, (cf. Ross. ryóa, 3a- 
jiiiBi. zatoka j, bic 2Jiiitibiiii(j ciiicś 3'Iiiffcil (inti JJitcKcź. Ren 
nie jedną się gębą w Ocean leje. Warg. Cez. 78. Nil 
siedmią gąb wyrzyna się w morze. Chrośc. Ow. 196. Gęba 
abo miejsce, gdzie wpada rzeka. Boter. 156. Teraz skoczcie 
żołnierze, most zrzućcie co prędzej , A wy źrzódła powodzi 
z swych gąb jak najwięcej Przyspórzcie. Bardz. Luk. 29. 
§. 5) Gęba naczynia jakiego < otwór, bic ?OiitnbnnQ, 5. 33. etlici: 
Saiioiic; Ross. •.Kep.io, Ay.io. Gęba u armaty, otwór, którego 
szerokość zowią kalibrą. Archel. 11 1. Lampa wywrócona wi- 
siała gębą na ziemię , tyłem wzgórę. Birk. Dom. 88. Kwas 
z wina wychodzi, gdy gałązki winne świeże będą kładzione, 
często odmieniając na gębę fasy. Cresc. 360. Zatkaj wierzch 
albo gebe naczynia , a przewróć go gęba na duł. ib. 342. 
g. 4) Gęba, y, ?«.^ GĘBAL, GĘBACZ , "a ," ?«., gęba, odmi- 
gęba, który wielkie wargi ma, lubeo. Mąi'z. pucek, jako nie- 
którzy mówią, chilo. ib. Yind. velikovustnik; Ross. ryóaHi, 
ryóaH^B, ein ©rof^mniil. Sorab. 1. hubalź. Gębal. Kpcz. Gr. o, 
p. 139. wielkogęby, gębiasty. — g. Gęba go tylko, gębą 
wojuje. Gemm. 83. ciii @VPi5maiil, (^ifcnfrcffcr, Sraniartmi^. Boh. 
hubai', tluehuba. Cymber był i wielki opój i zuchwały gcbacz, 
pił i bluzgaf. Pilcli. Sen. lisi. 2, 361. — Wrodi. ieńsk. 
Gebaczka 5(i/(. hubarka; Ross. rydauba; {Boli. huhatka ko- 
ry'to). GĘB.\TY, GĘBIATY, GĘBIASTY, a, e, wielkiej gęby, 
grrj5mauli(j. Z?o/i. hubaty, tlamaty ; Sorai. 1. hubaty, hubate; 
Vind. velikovusten , grosnOYusten; Ross. ryćacTuii. — §. 
Głośny, chlubnogłośny, wrzaskliwy, Iautfrf)rci)crif(f|, groprcbnC' 
rifd), groBmaiiltg. Gębale wrony. Kmil. Spit.A. 4. Ty kiedy 
krzykniesz, słyszą trzy powiaty, Flisie gebaty. Klon. FI. F. 2. 
Furman gębaty. fluiir. Sk. 524. No ty gehata mądroszko z 
Warszawy! Teat. 43. c, 45. Wyb. Zaproszono na bankiet 
wszystkich panów posłów, abo wżdy co gebiatszych. Opal. 
Sut. 88. GĘBCZATOŚĆ, ści, i, gębkowatość, dziurko- 
watość, bic Sdinmmmiijfcit- Yind. gobounost, gobna ran- 
lost, puhlost; Ross. H034peBaTOCTb. GĘBCZASTY, GEB- 
CZYSTY, a, e, gębce podobny. Dudz. 59. dziurkowaty, 
fdjnmmmartii), pmi'>3, lódicriii. {Boh. hubo waty; Slovac. huba- 
ty; Bosn. spengay , spugav , spuggavi; \'»irf. goben, pu- 
hel , rahel kaker goba , gobast, goboun; Rag. spugast; 
Croat. spongiaszt, gubaszt, glivaszt; Hung. gombńs; Ross. 



GEBKA- GĘBOWAĆ. 



GĘBUNIA-GEDŹBA. 



37 



ryóHCTuB, ryóiaTbiii (=2 wargasty). Koi6 gębczasta 
niższa na dolnej bocznej części jamy nozdrzowej, os spon- 
giosiim, złożona z slabiuchnych gębczastych blaszcczek, a 
bJoną sniarczystą powleczona. Krup. 1, 63. Gębczaslą 
kule słońca zrobił twórca Pełna otworów, które ciecz 
świetlista pija. Przyb. Mdl. 223. Gebczysta materya zie- 
la zapaliczki/Sę/r- ^^^- GĘBKA, GĄBKA, i, i, GĘBE- 
CZKA demin. nom., gęba = \. usteczka, eiii fleiiici' 3)citnb; 
Boh. bubieka ; Sorab. 1. hubicżka lahdlum; Sorab. 2. inul- 
ka, mulzizka; Eccl. ryói«i labelliim; Yind. lióbe; Ross. 
pOTHK^B. Ty zawsze z swa gąbką wyjeżdżasz. Teat. 31. c, 
59. (z swym językiem). Judasz się już do Pana z swą 
gębeczką wiezie. Pot. Zac. 41. (z swoim pyskiem). Do- 
brze swa ffebke karmić, moUiter curare ciilirulam. Macz. 
b) Całus, pocałunek, fin 3?id!ilc^cn , ciit J?Upd)Cil. Osobli- 
wie zaś gąbki, byś nic dała, bronię. //«/. Ow. 5. 2. Bo- 
tan. Gąbka, należy do zoofitów, koloru pospolicie żółtawe- 
go, dziurek wszędzie pełna; rośnie osobliwie na skałach 
w morzu; zażywa się do chędożenia. Kluk. Zw. 4, 494. 
Gębka Zool. Nar. 88. (Boh. huba, hauba ; Slovac. huba; 
Hu>ig. Łiomba; (Slonac. gomba ; Hiing. gomb = guz; Slaion. 
gubba ; Yiiid. góba, gobiza , gliviza, gliva ; Can}. góba ; 
Souib- I scbwom, scbwomeżk; Rag. spenga, spugga , 
speiixiza; Cioat. spóngia, gliya , guba; Ross. rpeuKaa 
ryCt-a , 6a4Hra, 6o4ara); cf. noslnnn hubka), ber Wlm-- 
f^tiiamm, ber Sabefcljmnmm , Sdpamin. Gąbki w łaźniacli 
do wycierania ciała używamy. Syr. Ziel. 1595. Gębka 
ocierać [Bum. pospengati; Rag. spengatti, ospengatti, 
ospugatil Gębkę barwierską ciepło przykładaj na piersi. 
Sitim. 522. Język jest cześć ciała rzadka , na kształt 
gębki. Suk Probl. 77. {ob. Gębczasty). Teraz gębka na- 
piła; którą kiedy ściśniesz Zostanicć tylko gębka, a wo- 
da przez szpary Przepłynie. Opal. Sal. 23. Leje się z 
obłoków , jak z gębki. Bardz. Luk. 55. (cf. jak z cebru). 
§. Gębka jelenia, jelenia bedłka , jajka, Phallus impiidi- 
cus Lilii), jest to bedłka pełna wiltęotności mlecznej; tak 
ze się trzęsie, jak galareta jaka. Si/r. 911 el 1255. bcr 
$irfdjfcf)mamm , .C)trfd)liiig, ©riibliiiij, bic $ir)cf)brun[t. GĘB- 
KAUZ, a, m., co gębki zbiera. Cn.Tli. bcr Sd)niammfurf)cr, 
©tbronmmfammler. Erd. r3-óonpo4aBea'D 'gabkoprzedawca. 
GĘRkOWATOŚĆ, GĄBKO WATOŚĆ, ści, z., dziurkowa- 
tość (In gąbki podobna, gebczystość; Ross. H034peBaT0CTt; 
bic (£rf)!unmmigfcit, forofitat. Drzewa im więcej mają 
rdzenności w okręgach swoich, tym mniej mają gabko- 
watości. Jak. Art'. 5, 133. GĘRKOWATY, a', e, na 
ksziiiłt gębki, f(^ivammartig. GĘI5K0WY, a, e, od gęb- 
ki, Sdjiranim'. {Boh. hubny; ćroal. glivni, glivov). Gęb- 
kowy kamień, spongiles. Cn. Th. ber Sdjroantmftcttl. 
Boh huliowaty kamen. GĘBNY, a, e, od gęby, ustny, 
SKuiib', 3)iiuil = . flofis. ryÓHUH (wargowy), poTOBuH. Po- 
karm niebieski nie jest gębny, brzuchowy, ale umysłowy. 
Żrn. Punl. 3, 83 b. Bóg nie patrzy na ustna, a gębna 
wiarę. ib. 3, 115. GĘBOLOTNY, a, e, płochy, fafeliib! 
Nie wierzniy gebolotnej Hanuli wierze. Żab. 15, 332. 
GĘBOWAĆ, ał, uje, inlruns. nicdok., {Boh. hubowati), 
szkalować, eiit (oofcś TOaiil ftabeii, fdjimpfen, Ići^erii. Wy- 
Diowcy, którzy umieją gębować na ludzie zacne i majętne. 



bardzo się podobają pospólstwu. Pe/r. Pol. 2 , 57. (cf. 
wymyślić). Zwyciężone jeszcze bardziej gębowały. Żebr^ 
Ow. 1 26. ib. 308. (comncia jarere). — §. U flisów gę- 
bować, zagębować n. p. Nietylko niepohamowana gębą 
flisi gębują , ale też gdy na cyplu zbyt bystra woda , ' to 
dla warunku statku u sztaby zagębują. Haiir. Ek. 174. 
(statek na gębę uchwycić, zawiązać, przymocować). GĘ- 
BUNIA , GĘBUSIA, i, z., demin. nom. gębeczką, gębka, 
gęba; pieszczenie usteczka, eilt feiner ilicblid'Cr Slfiiiib, ciit 
33{auld;cii. Wole ja kochane dusie, niż kobiet gładkie 
gębusie. Teal. 55. c, 8. Popsuła się gebunia na sejmi- 
kowym Węgrzynie. Ossol. Sh: 8. Naucz się przeto, ze 
pięknej gębusi I płoche słowo za mądre ujść musi. Zab. 
10, 402. Zabł. Która gębusię sznuruje, niech płaci po 
dwanaście groszy. Lekarst. D. Sznurowanie gębusi. Mon. 
70, 150. GĘBUŚ, ia, GĘBUSIEK, śka, m., małuś, człe- 
czek kochany, ctlt luhci fIciiieS 3un3d)Cii. Witajże nasz 
gębuśku, robaczku malusieńki. Pieśii. Kat. 43. 

Pochodź. ,9«ftAa , hubka; nagebeh, pogębek, krzywogeby, 
wielkogebij. 

GEDKO, i, m., albo Gosław, imię męskie Gedeon. Jabł. Her. 

'GĘDZBA, y, ;., muzyka, Boh. hudba ; {Rag. prigudni- 
za = psałterz instrument; Boss. nory4Ka .rzępolenie); 
(cf. gajda). Dawidzie przyjdź z gędźbą organ i harfy twej, 
śpiewaj pieśni. Jer. Zhr. l78. Na wierzbach zawiesiliśmy 
gędźbę nasze, zawiesiliśmy skrzypice. Wrdi/. 315. {orga- 
na noslra). Osieł muzyka wszelka, gedźbe, w nienawiści 
ma. Sienn. 272. 'GĘDZIG, gądł,'gędli, gęd'''«. <=;• ndk., 
Gędać, ał, a, conlin., {Boh. hausti , budl , hudu grać na 
instrumencie: Croal. guszlati, guditi citharizare ; Yind. 
godili, na strunach jigrati ; Garn. gósti , gudem, godl, 
sgódem = na skrzypcach grać, geigctt ; /? aj. guditi , gusti, 
u gusle fidibus canere; Bosn. guditi bombilo , murmuro, 
guditi ii gusle sonar di lira; Slavon. hcgedaty = na 
skrzypc. gr. ; Eccl. ryce,ibCTByK) ; Ross. ry4iiTb, ry4io, 
ryjKy, rzępolić, ry4iTL brzęczeć, nory4iiTb zagrać na 
instr. ; Boh. hausle = skrzypce, cf gęśle, cf. gusła; cf. 
Germ. O^cigc; Svec. giga; Angl. gig; Ilal. giga; Lat. med. 
giga = skrzypce) = grać na muzycznem narzędziu , na lu- 
tni , na kornecie. Cn. Th. mif eiiicm Jnftnimciite fptelcn. 
Słyszałem jakoby głos gędźców, gędących na cytarach 
swoich. Leop. Apoc. 14, 3. (cytrystów, grających na cy- 
trach swoich. Bibl. Gd.). Która czyta, śpiewa, gędzie, 
z tej rzadko cnotliwa będzie. Rys. Ad. 29. Apollo gadl 
na lutni , a boginie mu 'przyśpiewawały. Biel. Hst. 23. 
Ku rozkoszy na lutni gedą, na tejże i smętnie niegdy 
grają. Eraz. Jez. C. 5. Niech każdy skacze, jak mu lu- 
tnia moja gędzie. Slryjk. Tur. B. 2. Na' Orfeusza gę- 
dzienie 'kamienie skakało. Biel. Św. 10. Nic tu nie bę- 
dzie, Choć Orland gędzie, I Balcerek nuci. Kochów. 172. 
[Balcerek, sławny dyszkancisla w Wiedniu, ofc. Carąci. Pa- 
miejn. str. 32. 2]. Strojne nam skrzypce nie gędzą, Któ- 
re ludzie w taniec pędzą. Pot. Arg. 766. Pot. Pocz. 400. 
Sam sobie gęde, sam wesół będę. Rys. Ad. 64. Tiuorz. 
Wie. 80. Niech świnia, gdy nie umie, na dudach nie 
gędzie. Papr. Przyk. C. 4. Gdy gądł gędziec , tedy była 
na nim ręka Jehowy. Buda. 2fi(;j. 3,15. (gdy on gracz 



38 



GEDZIEBNY - GĘGA. 



GĘGANIE - GENERAŁ. 



grał. Bibl. Gd.). — ^. Fig. transl. Niech każdy pląsze , gdy 
fortuna gędzie. Jag. Wyb. E. (gdy mu sprzyja). A dlugoi 
tej sławy będzie? Póki dzwonik we dzwon gędzie. Bej. 
Źw. 254. (póki w dzwony bije, dzwoni). Clilop też ła- 
jąc za piecem czerwoną maść pije. Bo mu gędli z wie- 
czora na trzy głosy w kije. Bej. Wiz. 73, b. (skórę mu 
■wyłupib). Ano mu ręce gędą , zaplynęły oczy, Nogi się 
zataczają, nie daleko skoczy, ib. 93. (drżą, drygotają). 
GĘD/.IEBNY, GĘDCOWY, a, e, GĘDZIEGKI, a, ie, od 
gedzienia, od gedźca, Boh. budebny; Bag. guslarski ly- 
neus , (cf gusła) ; Boss. nory/iouiHuB skrzypcowy, ry^o- 
lUHhiH; Ecd. rihUhn-h, nperyAmmecńn, MycHKiilcKiii , op- 
raHHUH; muzyczny, niufifaltfcl) , jiir SOhifit gctiiirig. Psalte- 
rium, czworograne gędziebne naczynie o dziesięci stro- 
nach. Mącz. Poczynił Salomon gęśle gędcowe. Budn. 
1 Reg. 10, 12. (harly i lutnie śpiewaków. Bibl. Gd.). Z 
cyprysu bywają deski , z których czynią naczynia gędzie- 
ckie. Cresc. 269. GĘDZIEG, Ć. gędźca,')n. •GADEK ^ dka, 
m.jZdrobn., Boh. huńec, budbar, hudebnjk; S/oDrtc. hudec; 
Vind. godez, yiolinar -- skrzypek ; Carn. godz ; Rag. gudaz se- 
nator di viela, guslar sonator del monocoido; Dal. gudacz 
citharoedus; Soi ab. 1. budźevyz skrzypek, huszlaf muzyk, 
hudak guslarz; Croat. gudecz /idicen; i?os7i. guslar; Slavon. 
hegedusb , Bung. begediis ; fSlaion. hegedar = co skrzypce 
robi); Boss. ry/iouiHiiKi muzyk, ry^eut, api-HCT^B harfi- 
sta, ry4eJbmnKB, ry^iMO = rzępolą, rj^ce^ibUHKB , który 
harfy robi, vulg. nory4a;io skrzypek, rzępoła; Eccl. rs- 
cnhiiiiKi. , KOTOpuii iia ryciax'B iirpaeTt, ryccjibHHKi, ry- 
cieiirpaTo.ib ! muzyk, gracz muzyczny, lutnista, barfista, 
cylrzysla etc. bcr Śiufifii>5 , ber Spicliiwilit. Do zwierzyńca 
był wezwań jeden gedzicc ; który, guy począł trąbić, ze- 
szło się około niego nmóstwo zwierząt. Cresc. 572. Or- 
feusz był muzyk albo gedziec znamienity. Biel. Hst. 26. 
Biel. Sw. iO. Gędzicc znamienity Aryon. Ezop. 50. Dom 
jednego gedźca. ib. 54. Głos gędźców, gedących na cy- 
taracii swoich. 5 Leop. Apoc. 14, 2. (lutnistów, którzy 
na lutniach swych grają. 1 Leop.). Przywabcie mi gedźca, 

— a gdy gadł gędzicc , tedy była Budn. 2 Beg. 3 , 

15. (na harfie grającego. Bihl. Gd). Gadki i piszczki, któ- 
rzy się nie zabawiają uczcivyą muzyką , ale od karczmy 
do karczmy się tułają , albo z pieskami tańcują. Szczerb. 
Sax. 10. ib. 15. Yiiid. godzi, nuisikazhi, oh. Kapela. §. 
fig. Poeta, śpiewak, ber Sif[)tcr, ber Saiigcr. Ukazują mię, 
gdy mijam, palcami , Ot gędziec sławny Polskiemi ryma- 
mi. Petr. Hor. 2, k. 2.— §. W rodź. żeiisk. Boh. hud- 
kyne ; Bosn. guslari(;a ; Bag. gudacizza; Eccl. ryceJHiiua. 
*GĘGA, i, z., gęś, bic (©d;iinttcr) ®\mi. Gdy kmiotkowie 
znajdą swoje gęgi (ukradzione gąski) , Dadzą (lisowi nie- 
pobożne cięgi. Klon. FI. E. 4. — §. GĘG, u, m., bity @cfd;imt< 
terc, bil3 ścl^iiattcril. Maniiusz przez gęsie obudzony gęgi, 
Rzym zachował. Zv.b. 15, 235. GĘGNĄĆ, GĄGNĄĆ,"ął, 
gęgnie czyn. jednolL, Gęgać, Gągać, ał, a, coittin., Boh. 
gagati ; Slovuc. gagśm; Hung. gśgakod, gagogok; Croal. 
gagati, gagam; Carn. hrigram, hrigretam; Yind. gagati; 
Bag. klozzati; Ross. roroiaib; godcrit obcr fi^nnttcrn nuc 
bic ©dnfc. Gęsi gągaja. Kochoiu. 202. Gęś gęga, krera. 
Dudz. 20. Którą gęś uderzą , ta gęgnie. " %s? Ad. 29., 



Eccl. rycb rorOMei^B. Bąk beczy, wodna kaczka kwaka , 
gęś gęga, łabędź skrzeczę. ToŁ Sauł. 89. §. Gęgnąć w 
mowie = przez nos mówić. Cn. Th. blircl) biC SJafc reben, 
lltcfdll. {Yind. hubnjati, skuf nufs govoriti). Z dworskićj 
choroby przez nos *gęgli. Comp. Med. 400. {Boss. ry- 
THiietTb jąkać się; TyrHiiBuB jąkliwy). — Źarlobl. Sko- 
sztować , fofłcii. Bez mody szalonej , u mnie Każdy ile 
chce z kufla pociągnie, Jeden już podochocił, choć nie 
wiele gągnie. Zab. 9, 323. Eccl. ryriiHBCTByio larde lo- 
guor. GĘGAME , ia, «., subsł. verb., 1) kreranie gęsie, 
bn3 ©ncferit, Sc^itattcrii ber ®nnfc. {Hung. gagogas). Gęś 
wrzaskliwym mię budzi gęganiem. Zab. 3, 317. 2) Mó- 
wienie przez nos, Hi 9fic)cln. {Eccl. et Boss. rA;riiHBOCTh 
larditas loguendi). GĘGLIWY, a, e, przez nos mówiący 
abo mówiony, blir^ btc 9?afc icbciib , nicfcllib. Tr. Boss. et 
Eccl. rariiHBi. jąkbwy. GĘGNOGŁOSY, GĘGOGŁOSY, a, 
e, gęgający glos wydający, Inilt fc^liattcnib. Ptaki gęgo- 
głose. Klon. Wor. 33. (gęsie). Ja na moim gęgnogło- 
sym llecie , Pójdę ogłaszać oczy pieszczone po świecie. 
Zimor. 312. Nie słychać u nich pieśni pokojowych, Ni 
gęgnogłosych wykwintów domowych ; Oprócz ciężkiego 
bardzo narzekania , Oprócz z głębokich wnętrzności wzdy- 
chania. Z;mor. 194. GEGOŚ, ia, ?n., GEGOT, a, ?»., przez 
nos mówiący, ciii JJicśikT, bcf burd; bic Slilfc rebct. Tr. Boss. 
roroTyiit gęś gęgająca; w rodź. źeńsk. roroiyHba. — §. 
Gęgot, gęgotanie , gęgnienie o6. Gęg. GĘGOTAC, ał, gę- 
goce, intrans. niedok., Boss. roroiaib, rorowy, gęgać, 
fc^imttcrn tuie bic ®anfc. g. Glegotać jak bocian, finppern, 
tine ciii Stord; mit bcm śdiiinDcI. Tr. 

GEMEJN uh. Giemcjn. 

GENE.\L0G1A , ii , ź., słowo greckie , oznacza następowanie 
przodków familii. Kras. Zb. 1, 312. bic ©CilCiiUiflic , 'iai 
@Cl'd)Icd/tśrCi)iftcr. Ród, rodzaj, rozrodzenie, Croal. rodo- 
red; Boss. poAOCJioaie, po40c-ioBHaa. Arabowie, niedbali 
o sie, z wielka pilnością genealogia koni swoich zacho- 
wują! Zab. 5, 384. GENEALOGICZNY,' a, e, — ie adv., rodo- 
wy, rodosłowny, ijciical0iji)'t^. Ross. poAOC.TOBiibiu. Mikreliusz 
wszystkich królików Pomorskich w jedno drzeAvo genealo- 
giczne złączył. JSar. Hst. 2, 243. (cf Boss. creneHHaa KHiira 
genealogiczne księgi Xiążąt Ruskich od ś. Olgi do Jana Wa- 
silewicza). GENE.4L0GrsfA, y, m., rodopis, cin @encaIogc. 
Boss. po46c.iOB'B. Gonealogistowie o nim nic nie piszą. Nieś. 
1. GENEALOGIZOWAĆ ćz. niedok., trudnić się dochodze- 
niem genealogii, (iciu'nrO(li|'ircit. Eccl. po40C.iOB,iK). 

GENER.\Ł, a, m., (lipa. Gr. 1, p. 37. woli pisać: Jene- 
rał). {Slavon. generał, genaral; Yind. generał, vishnik; 
Bag. paryoylastnik , parvovladalaz, glavoredovnik; Croat. 
parvovladalacz; Dal. glayorednik). I. Pierwiastkowe ozna- 
cza mającego najwyższe przeloieństwo , bcr ©Clicral, bcr 
bic ]}dA)\k SBiirbc ittitcr mcljrcrcii iĘtrcr Jlrtliat. i). W niektórych 
zakonach głowę pierwszą całego zakonu zowią genera- 
łem , różniąc go od prowinoyałów, n. p. Ojciec generał za- 
konu Jezuickiego. Birk. Sk. E. bcr ©Ciicral ciiicś flrbcitś. 2). 
Urząd znamienity w wojskowym trybie, wódz. Aras.Zb.i, 
513. bcr®ciicral, citi »oniclimcr Sricgjkffblźlinkr. Ross. no.j- 
KOBOAeu^b, THcaycKoB, cipariuaTi. Generał, komendant głó- 
wny czyli szef Generał Leutenant ma komendą na miejscu 



GENERAŁ- GENERALNOŚC. 



GENERAŁOWA - GERMAN. 



39 



Generała szefa. General Major ma komendę nad półkowni- 
kami, a sam jest pod komenda Generała Leutnanta. Papr. 
W. i, 472. Każda brygada ma swego generał majora i bry- 
gadyera. Jak. Art. 2 , 467. Do generałów artyleryi należy, 
naznaczone dochody na artyleryą szafować , arsenały utrzy- 
mywać, rejestra wszystkiego spisywać, ib. 2, 253. 5). Wo- 
jewodowie niektórzy, jako to Kijowski, Ruski, Mazowie- 
cki, Rawski, Czerniechowski, nazywają się generałami, 
z tej podobno przyczyny, ze wszystkie ziemie ich prowin- 
cyi do nieli należą. Skrzet. Pr. Pol. 1, 162. bie 2B»ilU0= 
ben »on Stijoro, Sicii^eit, SOiafiirctt, SRatna, tfcJicnncdipm \)ń-- 
Pen ©cnerale. Chwalebne prace Xcia Adama Czartoryskie- 
go , Generała ziem Podolskich. Yol. Leg. 7, 105. Sta- 
rosta Kamieniecki i Lalyczewski ma tytuł Generała Podol- 
skiego. Kras. Zb. ^, 315. Starostę Wielkopolskiego na- 
zywano . od obszerniejszej nad innych starostów juryz- 
dykcyi, generałem Wielkopolskim. Skrzct. Pr. /'ol. 1,217. 
General Małopolski, wprzód starosta Krakowskim nazy- 
wał się. ib. ber 6tavoft pon Samiuiej lint ben "Jitol: @ene' 
ittl »i)n <^*obolien, ber Staroft i'pn ©rpg^UiIcn: ©cnernliujii 
®r. %^.; ,bev Staroft mm Śłrafaii: ©cneral upn łllein = *pplen. 
Starosta Żmudzki ma tytuł generała. Skrzet. Pr. Pol. 1, 162. 
3lu(^ ber ©taroft »pn Sanipijittcn ^cipt ©encral. — 4). W Li- 
twie w każdym województwie i powiecie nad insze jeden 
woźny ustawiony jest, którego zowią generałem. Stat. Lit. 
222. in iittb. ^eigt ber Obcrgeriśtśfrplin ,'in einer SBoiropbfcfiaft 
ober in einem śtreifc , ©eneral. Czem się różni woźny po- 
wiatowy od woźnego generała. Czack. Pr. 2, 111. Ko- 
muż tajna jest praktykowana zwoźnemi, czyli jak nazy- 
wamy, z generałami, łatwość skierowania ich do pienia- 
cza potrzeby? Dyar. Gr. 366.— II. GENERAŁ, u, 
m., zjazd powszechny prowincyi. Ara,*. Zb. 1, 313. bet 
©enernllanbtag , 5. 33. ber frciipifdKn Stdnbe. Lubo każde 
województwo Pruskie swoje partykularne sejmiki odpra- 
wuje; przecież jednak wszystkie się polym dla wspólnej 
rady na generał Pruski łączyć z sobą powinny; który raz 
w Grudziądzu , drugi raz w Malborku składają ; tak iż je- 
żeliby któregokolwiek województwa sejmik nie doszedł, już 
generału być nie może. Nieś. 1, 183. Sejmiki sjenerału 
Ruskiego. Yol. Leg. 7, 70. — III. GENERAŁ, u^m., ge- 
neralna reguła lub maksyma, eine ©cncraireflel, oUgemcinc 3f}e= 
gel. Pamiętajmy ten generał, że cożkolwiek postanowiono 
w kościele bożym , nietylko nie ma się przeciwić słowu 
bożemu , ale też właśnie musi być z nauki Pańskiej wzię- 
to. Sekluc. N. T. 75 6. ■ Przykład ten służy generałem 
wszystkim małżonkom. Haur. Sk. 521. — g. Generał, głó- 
wny klucz, ber J3aiiptfd)IuffcI. Wohk. GENERALIK,'" a, 
m. demin., 2) Generalik województwa Pomorskiego po- 
przedza generalny stanów ziem Pruskich kongres. Yol. 
Leg. 7, 626. ber 'J.lrpuinstallnnbtag »pn ^łommern gc^t bcm ^tm-- 
fif^en ©cncratlanbtagc iw. GENER.\LNY, a, e, GENE- 
RALNIE fl(/y., powszechny, ntlgemem, ©eneral = . Generalny 
kongres stanów Pruskich. Yol. Leg. 7, 626. Generalny 
sztab, ber ©enerolftat. Kiedy dobosi pierwszy raz uderzą 
w bębny do pochodu, to sie nazywa generał marsz. Jak. 
ylf<.'2, 483. (generalny marsz). GENERALNOŚC, ści, i., 
zbiór pierwszych przełożonych , bie ©eneralitat. {Yind. ge- 



neralnost). Generalność konfederacyi Targowickiej. Ust. 
Konst. 2. GENERAŁOWA, y. I, żona generała, bc« ®e« 
neral^ ©cmn^Itnn, bie ©cncralinn. GENERAŁKA, i, £, 
władzę generalską mająca , bie ©ciieralinn, bie bie @ene= 
roI^miirPe fcibft beflcibet. Slavon. generalica. GENERAŁO- 
WY, a , c , do generała należący, bem ©cncrnl ge^prig , be§ 
©encrali^. /io.ss. no.iK0B04ueB'B. GENERALSKI, a, ie, od 
generalslwa, ©encralś'. Generalską powinnością jest utrzy- 
mywać dobrą w wojsku karność. Yind. generalski. GENE- 
RALSTWO, a , n., władza generalska, bie ©cneralśiiiiirbe. 
Yind. generalstvu; Dal. parvovlasztvo , parvavlaszt; Rag. 
parvovlastvo; Ross. nO;ii{OB04CTBO , TbicauKoe. — §. Coli. 
Generałowie, bie ©cnerńlc, bie ©cneralitdt. — §. Generał z 
żoną, ber ©eneral nctft ©cmnfilinn. 

GENUA , uy, 2., miasto i państwo w Włoszech. Dykc. Geogr. 
1, 233. ©ennn. Dok. Janów; Slavon. Genua. GENUEŃ- 
SKI, a, ie, od Genui, ©cnnefifd). Genueńska Rzplta. 
Dykc. Geogr. 1, 233. GENUEŃCZYK, a, m., rodowity z 
Genuy, ein ©cnnefcr; {Stavon. Genuinac). Co Genueńczy- 
kowie svinni familii Doryów. Dykc. Geogr. 1. 234. 

GEOGRAF, a, ?«., ziemiopis. Klecz. Zd. 74. ber Crbbef^ret' 
ber, ©eograp^. Rag. kopnorazpisalaz. GEOGRAFIA, JEO- 
GRAFIA, ii, z., krajopisarstwo. YVynv. Geogr. 1. bie ©eogra- 
p^ie , bie ©rbkfcfcreiDnng. (Rag. kopnopisje). Jeografią poli- 
tyczną uważam, jako zbiór opisów na własność i osadę, 
przechodzącą z rąk do rąk. Sniad. Jeogr. pr. GEOGRA- 
FICZNY, a, e, krajopisarski. Wyrw. Geogr. I . geograpIii|(^. 
Szerokość geograficzna. Lesk. 2, 188. GEOMETRA, y, 
m., mierniczy gruntów. Solsk. Geom. 3. ziemiomiar. Klecz. 
Zd. 74. ber ©eometer, ber gelbmcffcr. Ziemiomierca. 602. 
Nar. 1, 376. Ziemiomiernik. Pelr. Pol. 231. Boh. ze- 
memerie; Croat. zemlyomernik, zemlyomerecz, polyome- 
recz; Garn. pojlamirz; Rag. kopnemjeraz, zemgijomjeraz; 
Ross. semewk^T,. GEO.METRYA, yi, 2., nauka o rozm''grzaniu 
ziemi i wszelkiej inszej wielkości. Solsk. Geom. 3. Lesk. 1. 
bie ©cpmetrie, bie SOtcCfnnft; ziemiom iemictwo, Ross. reo- 
Meipis, seiajejatpie ; Rag. zemgljomirje, kopnomirje; Croat. 
zemlyomerenye. GEOMETRYCKI, a, ie, GEOMETRY- 
CZNY, a, e, ziemiomierniczy, gepmetrifc^. (Crooi. zemlyo- 
merni ; Rag. kopnomierni). Proporcya geometrycka. Petr. 
Et. 145. Postęp geometryczny progressus. Sniad. Alg. ^, 
166. Progressya geometryczna jest ciągły rząd wyrazów, 
z których każdy zawiera w sobie poprzedzający, albo w nim 
jest zawarty. Jak. Mat. 1, 170. Jeżeli w przystosowaniu 
dwóch ilości, uważamy, wiele razy jedna drugą w sobie 
mieści, albo w niej jest umieszczona, wypadfek z tako- 
wego przystosowania nazywa się stosunek geometryczny. 
Jak. Mat. 1, 156. Stosunek geometryczny. Łęsk. 2, 69. 

GEREJ, [HEROJ, a, m., bohatyr. 4] n. p. Lecz nie *gerej 
gdy chodzi herbowy o kiju. Pot. Pocz. 65. 

GERMAN, a, m., imię świętego, patrona tonących, ber C. 
©ermann, ^errmann. S. Germanus niemal już tonącym się 
ukazuje, jako ich wiele wierzy; bądź też to światło z ja- 
kiej przyczyny prayrodzonćj idzie. To tylko twierdzę, ze 
na morzu żeglującym ukazuje się, jako jasna gwiazda albo 
lana świeca zapalona; usiada często wpółmasztu, i trwa 
tam przez pacierz. Warg. Radź. 289 et 283. 



40 



GERTRUDA- GĘSI. 



GESICA - GĘŚL. 



GERTRUDA, y, 2., imię biafoglowskie, ©crtnib; Yind. iederi, 
Jedruta , Jedi-utka. 

GĘŚ, i, z'., bic ©miś; gąsię, ijąska, gasiąlko, gąsiąteczko 
demin., {Boh. hus, husa; Slonac. lius ; Carn. gos; Yind. 
gofs, guls; Sorab.'2. gusz ; Sorab. 1. husz, huszo, hu- 
szecźa, huszyza; {Bosn. hus = gąsienica, cf. Bosn. luisnuti 
< kąsać); Bosn. guska; Slaiwn. guska; Croat. guzka, gu- 
szka ; Dal. guzka ; Boss. rycb ; {Ecd. rycuna kaczka) ; 
Angl. goose ; Z)a». gaas; 5wc. gas; hland. gas; 9?icbev). 
©OOś; /te/, ganza; //is/>. ganzo; Graec. xńv, X''l'' • Lat. 
anser; Arb. Chald. Tlmd. '(\i<). Gęś, ptak mniejszy od h- 
bedzia , większy od kaczki. Kluk. Zw.1, Wt. (ieś dzika, 
Ross. rycb ryMenniiKt, gnieździ się w sitowiach i na kęp- 
kach, na zimę odlatuje. Gęś domowa pochodzi od dzikiej. 
Są i inne gatunki n. p. Moskiewska , gęś przylądku dobrej 
nadziei. Zool. Nar. 255. (/iwss. rarna, rasKa anas mollis- 
sima geś puchowa; cyxoHOci>, rycb KiiTaficKiii gęś Chiń- 
ska , łabedziogęś). Gąsior samiec, gęś samica, gąsieta 
młode. Kluk. Żw. 2, l-H. ©diifcrii, (HnĄ, ©diiśdicn. Gęś 
gęga, krera. Dudi. 20. (Boss. rura słowo, którem gęsi 
zwofywaja sie). Syczy, jak gęś. Comp. 409. PJókają się 
gęsi. Bald. Sen. 29. Łopatonogie ptaki. Klon. Wor. 55. 
Nie wnet jeść, kiedy rzeka gęś. Bys. Ad. 47. (daleko 
ztąd do owad; jeszcze kol na ognisku). Zaż takich nie 
widamy, co się ozeniają , Jako gęsi na w iosnę tak się 
odmieniają. Rej. Wiz. 50. (odmlodniają). Tak się rządzi, 
jak szara gęś po niebie. i\lon. 71, 712. (dzika gęś lata, 
gdzie jej sie podoba; dziwak, zrzęda). Baba groźna rzą- 
dzi się w domu , jak szara gęś po niebie i męża za nos 
wodzi. Teal. 55, 8. (absolutnie a głupie). — Prov. Yind. 
P]ave gofi, selen pefs, kaker pet krau sa en grosh (pło- 
we, niebieskie gęsi, zielony pies = niepodobne rzeczy). 
Prov. Slov. Bodag ta hus kopia zadnu nohu imprccatio 
nugatoria. Usilug sa hus dostaf , dokud' wrabca strowiś. 
Ked ćlowek medzi husi kamen hodi, ta krići, ktera ćiti; 
anser tactus clamat. — §. Technol. Sztuka żelazna z pieca 
w kopycie odlana, trójgraniasta , ostro na końcacli koń- 
cząca sie, zowie się w- hutach geś. Bywa długa na 12 
abo 15 stop. Os. Rud. 100. He Gifcnijniis , Dic @aiiś au^i 
bcm ]}obtn i^fcn. (cF. gąska). 

GESCIC CI. niedoli., zgeścić, zagęścić dok., gęstym czynić; bict 
nta(^Cll, ocrbtctctt; Bo/i. hustiti, hustjm, zhustiti; Slouac.hu- 
stiti; Croat. guztiti; Sorab. 2. guscźisch; Carn. gostira, 
sgostim; Yind. sgostiti, sgoshiati; Bosn. gustiti, zgustiti; 
uzgustiti, zgusnuti; Boss. rycTiiTb, cr\XTnTb. crymaib; 
Eec/. ctr.T.CTHTH, HacbipiiTii, rycTH), fcf. gęstnąć, gęścieć). 
Gęszczenie włosów jak ma być sprawione. Sienn. 496. 
(cf. gęstwie). Fig. Na cie wszystko szczęście wyleje i 
nad podziw zgęśoi. Zab. 9, 5. GEŚCIUCHNY, a, e, in- 
łens. adj. gęsty, gailj bict, rcć^t btcf. Włoska wierzba 
kwiatki ma modre geściuchne, jakbv wieńcem obwił. 
Unejl. 521. 

€ĘSI, ia, ie, od gęsi, do gęsi, ®(5n)C - . 60/1. husy; Sloiac. 
husi; Slavon. gushcsij; Carn. gosje, gosin; Croat. gusz- 
kin ; Bosn. gusccino; Bag. guskin , gusccj ; Ross. rycH- 
Hufi. Czwarty rzęd ptaków gęsi. Zool. Nar. 217. Gęsi 



pastuch, 'gęsiarz; Boh. husar; Carn. gosar; Rag. guskSr; 
Croat. guszai'; [Dal. guszar = rozbójnik, cf. huzar); Boss. 
rycapb. W rodź. zcńsk. gęsia pastuszka, 'gęsiarka; Boh. 
husarka, husna, husaćka; Croat. guszaricza; (Boss.rycn- 
THHKT. lubiący gęsi). — Gęsi chlew. Kluk. Zw. 2, 151. 
karmik gęsi, sadź, 'gęsiarnia; Boh. husynec; Yind. go- 
fyek , golinjak, gofinji hlieu; Croat. guszinyak, guszar- 
nicza; Boss. r^capim, rycaiHa. Gęsi szmalec. Ład. Hst. 
-Y. 59. Gęsi trunek = woda, ©ćinfcifeiil, 3Sa|Tcr. Ja nie 
pijam gęsiego trunku. Teat. 26. b, 69. Gęsia szyja. 
Hipp. 60. Gęsie mięso Ross. rycaiiiHa Cgęsięcina). Gę- 
sia wojna , gęsia utarczka ob. kokoszą wojna. Tr. Nie 
tak jak ktoś pisał gęsie boje; jasno rzecz głoszę. Paszk. 
Chor. Ab. Chód gęsi = taczanie się pijanego, tai 2Gat-- 
)d|Clit, Joiimclti. Chodu gęsiego zakrawa. Tr. (podpity; 
trzyma się płotu). Ross. ryceMt jeden na drugim jak gęsi, 
(oi. Ława). — ^. Botan. Gęsi groch, wilczy groch, gęsia 
wyka, Ervum, rodzaj roślinny, do niego należy soczewica. 
Kluk. Dykc. 1, 206., Croat. kihra szochivo; Ross. Kpyimaa 
MCteBniia, Jic 6nie. Gęsie ziole, Potcntilla, .irgentina, ina- 
czej srebrnik; gęsi bardzo rade to ziele jedzą, i w nim 
się kochają. Urzęd. 255. Ross. cpeópeHiiiiKi , rycHunaa 
.lanna, ber ©diifcrid). Gęsia stopa, gęsia noga, ma list 
podobny gęsiej nodze. Urzed. 244., Ros?. Jiapb TpnjTO^ib- 
Haa. Choenopodium, rodzaju tego gatunki po większej 
części zażywać sie mogą jak szparagi, albo na zieleninę. 
Kluk. Dykc. 1, 120. ber ©diifcfiip ob. Serdecznik. Gęsi 
polej ob. Pieniężnik. — Gęsi bój, ziele ob. Swietliezka. 
Gęsie łapki, w niektórych powiatach zowią ziele przywro- 
tnik pospolity, alchemilla vulgaris. Jundz. 140. Ross. 
.ibBOBa .lana, pociinua. GESICA, y, 2., abo Warzęcha, 
Platulea cochlearia, iit SojfclgaiiS, jedni zowią ja czaplą, 
drudzy bakiem, baba, lubo to wszystko inne ptaki są. Gę- 
sica trochę mniejsza od gęsi, nogi ma wysokie jak cza- 
pla, kolor bialv. Dziób na końcu ma podobieństwo łyż- 
ki lub warzęchy. Kbik. Zw. 2, 517. GĘSIOAOGI , a, ie, 
ildlifcfiifitS. Magnus gęsionogi. Groch. W. 512. GĘSIOR 
ob. Gąsior. — GESL, i, z., GĘŚLE liczb, mii., GĄSŁE- 
CZKl demin., (Boh. hausle, hauslićky; Slouac. husle, hu- 
slićky; Hung. hegcdii, hegcdiitske; Sorab. 1. huszle; Yind, 
gofli, fiolin, gofle, gofla; Carn gosle (a gos (gęś) ob 
longitudinem colli anserini) ■■ skrzypce; Dal. gussle ■- cytra; 
Bosn. guslica, oghedde pandura, gusli fides, lyra, cytha- 
ra; Bug. gusle lira, gusiize (idicula, diminutiiw del mo- 
nocordo rustico ; Croat. guszle, guszli = skrzypce; Slavon. 
eggede , hegede fides; Boss. rycin harfa leżąca, ry40K'B 
dawny muzyczny instrument o trzech strunach; Eccl. 
TihCkMt cytra) ; gatunek cytry, ciite 3lrt son ©it^er. Picia, 
jedzenia wielki dostatek dawano , W muzyki rozmaite na 
przemianę grano , To w fletnie , to w piszczałki , to w gę- 
śle Podgórskie. Simon. Siei. 20. Gęśli moja ! jakiemi nu- 
cić będę tony, Jeszczem nio brząknął; twoje zadrżały już 
strony. Zab. 5 , 545. Koss. Poczynił Salomon harfy i 
'gęśle muzykom. 1 Leop. 5 Reg. 10, 12. Na cytrze 
Panu grajcie złoconej. Grajcie na gęśli dziesieciostronnej. 
Karp. 5, 85. — |. Wiersz krótszy, tudzież wiersz gatunku 
złożonego zowie się pieśnią od śpiewania , albo gęślą od 



GEŚLOWY - GESTOMIERZ. 



GESTOOKI - GĘSTWINA. 



41 



instrumentu, na którym przy śpiewaniu wicrszów przy- 
grywają. Kpcz. Gr. 3, 91. ciii h)rifcl)C£i ®cbtcf;t, eiit 8icb. 
Rybińskiego gęśle róznoryme. GESLOWY, a, e, od gę- 
śli, 6iticv=. (Hoas. r3'CC.JbHUii harfowy). 
GĘSTNAĆ, GĘSNĄĆ, ąt, eli, nijak, jednotl., GĘSTNIEĆ, GĘ- 
ŚCIEĆ, ial, ieli, nijak, niedok., zgęścieć, zt;ostnać, zgęsna/-, 
zgęstnieć dok., Boh. hustnauti, husll, liustnu, sluistnauti; 
Sorah. 1. hustnu; Carn. gostitise, gosty; Ilag. zgusnuti- 
se; Ross. rycitib, iiacTtit; Eccl. or*CTi>TH, orycTtBaio, 
orycTtiuiTb, crycTtnaioca, orycT-łsBaioca. g. Gęstym się 
stawać, ticf mcrtcii, titlit luerteil. Mokre rzeczy gęstną. Cn. 
Th. zsiadają się, pfftflc Sorter tucrbcii iid, ocriiincit, fc$eu 
fid). Trzeba, aby dobrze wrzało, póki nie zgęśnicje, po- 
tym odstawić dla zgeśnienia lepszego. Haur. Sk. 500. Sma- 
żyła to w-panwi, ażeby nie dala zgęstnąć temu, zielskiem to 
mieszała. Oliu. Ow. 164. Zgęściały Boss. crymcHuft, 
coryoTt.iMH. §. O suchych rzeczach, ściskać się, bid)t 
ntcrticii. Przez folowanie sukno gęstnieje. Ld. g. Fig. 
W oczach sie jego smutnej nocy ciemność zgęsła, U- 
padł.... Dmoch. U. 106. (ob. activ. Geścid). (GEST ob. 
Giest). GĘSTO adv. GĘŚCIEJ comp., ' Boh. huste (Boh. 
zhusta freguenlerj ; Sorab. 2. gusto; Sorub. i. huslo , tźa- 
sto= często, hustżischey, tźastżey, hustcźo « częściej, tol- 
sto grubo ; Yind. gostu , zhestii saepenumero , pogostu , 
yeliku, velku, mnogu; Ross. rycTO, bict, btcl)t. a) O cie- 
kliznach: zsiadłe, bi(f, gcroilitcil. Gęsto czynię = gęszczę , 
zgęszczam. b) O rozłożonych rzeczach, ścisło, Md;t, flC- 
brćingt, cnge. Cn. Th. Gęsto pisane litery, jedna na dru- 
giej Boss. yniiCHCTUii. Gęsto pisać Boss. y6opncTO. 'c) 
Gęsto = często, oft (fo fpiniut aiid) in Cl'crbciitfd)cn Sanjeb 
Icijcit bict "dcmclbct, bicE Itcfagt, bicfmaitf fiir oft flc- 
mclbft, p[t bcfncjt, oftiimbS, Ijćiiifig wx). Dygnitarstwa tym 
chwalebniej odrzucił, im gęściej zwykły zatapiać mądrość. 
Birk. Dom. 85. Często gęsto = częstokroć, oftlliali^, fc^l" 
oft. Nasi plundrowali ziemię Węgierską ; zatem płacz i 
narzekania przychodziły do Władysława często a gęsto. 
Biel. Kr. 429. Często gęsto w dół wpadnie , kto go 
pod kim kopie. Pot. Jotv. 65. (mnogo, hojnie, obficie, 
licznie). Raz sie fdozof ze swemi sługami, Począł roz- 
rywać gęsto kiefiszkami. Jabl Et. B. 4. "GĘSTOBnU- 
DNY, a,"e, bicf fd)mil|ii], bi(f )d)ivaij. Już gestobrudna 
noc swoje ugwiażdżone czoło Była podniosła na niebo 
przestrone. Otw. Ow. 605. 'GĘSTOBRWISTY, a, e, brwi 
gęstych , bitfauijcnŁfauiiiij. Boss. rycTOÓpoBuii. "GĘSTO- 
DZIURAWY, a , c , pełny dziur , iH'II Sódjer , gębczasty, 
dziurkowaty, lod^erig. Kamienie morskie gestodziurawe. Otw. 
Ow. 326. GĘSTOMGLISTY, a, e, bicflicklii}. Gęstomglistym 
zewsząd zaślepiona cieniem. Otw. Ow. 391. GĘSTOKWITŁY, 
a, e, gałęzisty, ooU ©proflingc. Owce i kosmate kozy Zagna- 
wszy w miłe cienie gęstokwitłej łozy Nadobna Amaryllis, 
spoczywała w cieniu. (?aw. S(fl. 381. GESTOLISCl, ia , ie, 
GĘSTOLISTY, a, o. bittloutiiij , M Mmht. Między gęsto- 
liścim lasem. Hor. 1, 26. Kniai. (in umbrosis lucis). W 
gaju gęstoliścim. Nar. Di. 2, 18. Ślaz, roślina prą- 
tków gibkich i gęstolistnych. Syr. Ziel. 1104. Gęsto- 
liści las. Mon. 75, 594. Pod gęstoliścim tych gór na- 
miotem. Kniai. Poez. 1, 126. GESTOMIERZ, a, m., ma- 

Stownik Lindeio ui^d. S. Tom IL 



nomclrum , wynalazek Ottona Gweryka. Hub. Wst. 189. 
cin !Sid)tiflfcitźmef|"cr. GESTOOKI, a, ie, siła oczu ma- 
jący, t)ielnii(liij. Siadł Argus na wierzchu góry, zkąd nieu- 
chroniony liozsadził gęstooki wzrok swój na wsze stro- 
ny. Otw. Ow. 58. (o wielu oczach). §. Sieć gęstooka 
= drobne oka mająca, ciit 9tc| mit fleiiicii emjcit Jluijcii. 
"GĘSTOPIETRY, a, e, n. p. Gęstopiętre książecycii cór 
kędziory. Nar. Dz. 3, 52. bie ^od)flct()iirmtcu §rifurcn. 
GĘSTOŚĆ, ści, i., Boh. hustost; Bag. gustos, gustina ; 
(Sorab. 1. hustoscź, Iźastotnoscż częstotliwość); Croat. 
gusztocha, chesztocha; Boss. rycTOCTb, rycTOia, qacTO- 
Ta , wacTocTb, n.ioTiiocTb ; bie Sicfc, bic ®id)tl)eit, (opp. 
rzadkość). Gęstość jest wielka liczba cząstek pod ma- 
łym objęciem! Bog. Doi 1, 204. Jak. Ma}. 3, 235. sto- 
sunek liczby cząstek matcryi do miejsca przez nie za- 
stąpionego. Śniad. Jeog. 22. a) Płynnych rzeczy zsiadłość, 
n. p. gę"stość krwi (gąszcz) , bic 2)itfc , J. 25. beś 931iit?. 
b) Gęstość płótna, sukna. Cn. Th. ścisłość, bic 2)id)t[;cit, 
bie 'Didjtc ber Sciiiioniib , bcź Zw&jii. c) Gęstość rzeczy 
rozłożonych, n. p. gęstość drzew w lesie, bic 5)id)t^cit, 
3. 93. cinesi 5SaIbcź,Vcr 3iamnc in- ciitcm 3BnIbc. 'd) Mno- 
gość, bie 3)icl(;cit, ftnrfc 3n!)l- Gęstość spraw go zatru- 
dniła. "GĘSTOWATY, a, e, — o adv., nieco gęsty, 
etiuaź bi(f,"bictliij, Boss. rycTOBarUH. GĘSTO WŁOSY, a, 
e, bicfijćiricj. Cn. Th. Boss. rycTOBO.iochiri ; Eccl. rycTOBJiacuH. 
GĘSTWA, y, z., Sorab. 1. hustż; Vind. gosha, goshova, 
gOYOsha ; Carn. guslia , góshuvje , (hósta = krzaki) ; Ross. 
KycTb, hycTapHiiKi; Eccl. ^m\u. qacTiiHa, ii;s;niiiii\; gę- 
stość, ścisłość rzeczy rozłożonych, bie 3)id)te, bic Si(^t= 
^cit, 5. 35. ber 55diimc im Solbe. gęstwina, gąszcz, bai 
Śicfigt. Gęstwa z cienkiego tu wydana chróstu , Tam 
kęs młodego niby to zapustu. Zab. 9, 143. Ona co 
prędzej wziąwszy się ku gęstwie , Gdzie niosły oczy z du- 
szcm uciekała. Tward. Daf. 60. Gęstwę leśną dał wy- 
bić. Wiśn. 420. Położył ciemność około siebie, ćmę 
wód, obłoków gęstwę. Budn. 2 Sam. 22, 12. (zgroma- 
dzenie obłoków^ Bii/.' Gd.). Ale zda mi się, tam się 
coś ruszyło W onej gęstwie , i tak się szarzyło Wła- 
śnie jako wilk. Past. Fid. 236. §. Mnogość, tłum, tłok, 
ciii groiJer §oufcn, ciiie gropc ia\;l, «OJenge. Filary tego 
miasta, dla gęstwy zdadzą się jako las z daleka. Warg. 
Badz. 24. Akwitania dla wieJkości a gęstwy ludu , trze- 
cia cześć Francyi. Warg. Cez. 67. Na prawym skrzy- 
dle dla gęstwy żołnierza, silni naszym byU. Warg. Cez. 
34. Trwożyła serce Władysława gęstwa Prusaków; lecz 
ustąpić im placu za rzecz szpetną poczytał sobie. Krom. 
578. muUitudo. GĘSTWIĆ , ił, i, cz. niedok.. zgę- 
stwić dok., zgeścić, gęstym uczynić, cerbicfen, ycvbi(^« 
ten. Rzadki włos jak zgęstwić, a lezieniu włosów jak 
bronić. Sienn. 496. Krew'gestwi myślenie długie. Boh. 
Dyab. 2, 79.; Bag. uzgustiti"; Ross. orycTHTb, orymarb; 
Eccl. YacTHTH, 'lamy. §• Na kupę zbierać, skupić, 
mif^niifcn, Łaufig mad;en, «crmel)rcii. GĘSTWlC się, GĘ- 
STWIEĆ ob. Gęstnieć, geścieć , bicf iiicrbeit, bi(ł)t loerben; 
fjdufig i»erbeii. GĘSTWINA, y, i, gąszcz w lesie, gęstość 
cienia, zarosłe, ba« Sicfigt. /yo/i. hauśtina; Croaf. guschma, 
gusztina; Z^a/. gusztoszt; fiaj. guslina, gustocchja ; Bosn. 

6 



42 



GESTY- G I. 



GIAĆ-GIBAC. 



gustina, gustóst; Ross. ryCTUHH. Las byT ciemny, siekie- 
rą od wieków nie tkniony, Dla niezmiernej gęstwiny okro- 
pnie zaćmiony. Bardz. Luk. 44. Gęstwina z drzew skrzy- 
wionych cień dawaTa. Jabl Tel. 25. Ten las( k swą gęstwiną 
i we dnie noc rodził. Jabl Tel. 5. GĘSTY, a, e, comp. 
geściejszy et gęstszy, (oppos. rzadki); Boh. husty, hustśj; 
'Slov. husty; Bosn. gust, gusti; Eag. gust; Carn. et 
Yind. gost, koshat, goshast; Sarah. 1. huste, tźastotne; 
Ćroa/. guszt, cheszt, rud, chverszt ; Hoss. rjCTUu (rycT-B 
bogaty), HacTUii, 4peHyqiri , n.iOTHUu; tict , tińjt. a) O 
ciekliźnach , zsiadły, ticf , UPii gliilTiijfcitCii. n. p. Gęsta krew, 
gęste piwo, nieklarowne, b) O suchych ciałach, bid)t. 
Ciafo , im więcej zamyka cząstek w mniejszym rozłoże- 
niu , tym jes't gęstsze. Rog. Doś. 1, 203. Ciało jedno 
gęstsze od drugiego, kiedy pod jednakową objętnością 
zawiera w sobie więcej cząstek materyalnych. Jak. Mat. 
3, 253. Gdy ciało jakie gęstszym się staje , znak to 
jest, ze cząstki jego przybhżają się do siebie, ściskają 
się w mniejszym rozłożeniu. Rog. Doś. 208. Gęste albo 
pełne ciało więcej ma massy, a zatem więcej waży, niż 
rzadkie równo wielkie. Os. Fiz. 9. Gęste płótno, sukno, 
nabite, bi^t, von SeuflCii. Błahą kitajkę tak płacą, jak 
onę gęstą. Gród. Dis. D. 4 b. Frov. Rzadka szata na 
gęsty mróz. Cn. Ad. C59. t. j. tęgi, potężny, wielki mróz, 
tM;tiiJ. fig. Gęsta mina. Teat. 21, 137. Gęsta tantazya. 
Oss. Str. (desperacka , ĆC^pernt). — §. Gęsty, blisko sie- 
bie licznie i ściśnienie znajdujący się , btd)t ttet)Cll cinati= 
ber, bidit. Gęsty rząd, przy szyszaku szyszak, mąż przy 
mężu , Puklerz jest przy puklerzu , oręż przy orężu. 
Dmoch. II. 2, 8. Gęsty lub dychtowny las, w którym 
drzewa i krzaki tak blizko koło siebie stoją , że przez 
nie przejść nie można. Lesk. Mier. 76. Wkrótce się gę- 
sty las zazieleni. Teat. 46. c, 56. d) Liczny, częsty, 
ja^Ireii^, oftmalig. Miej kraj mierny, a niech go gęsty 
lud osiądzie. Jabl. Tel. 160. (wielka ludność). Gęsty na 
sejm zjechał się byJ senator. Arom. 639. (freguens). Kie- 
dy na wysokićj zioła Hyble, gęsta ze wszystkich stron 
upadnie pszczoła. Ustrz. Klaud. 50. Kto zwycięstwa zli- 
czy twoje. Gęste jako włosy moje. Lib. Sen. 14. Niech 
siostra, matka, mamka , kochanka urywa. Najprędzej 
gęstą ręką zdobycz się nabywa. Hul. Ow. 59. Nizkąd 
inąd nie idą tak gęste u was morderstwa , jedno 
z waszego dziwnego prawa. Gorn. WŁ J. (liczne, częste). 
O zniszczeniu kościołów dziś najgęstsza mowa. Birk. Kaz. 
Ob. 2. b. (najwięcej o tem mówią). Wrzaskiem wszys- 
tkich okrutnym , i częstym a gęstym ksykaniem znacznie 
był zelżonym. Warg. Wal. 245. (ob. Częsty). GĘ- 
SZCZĘ ob. Gęścić. 

Pochodź, niegesty, zgęstad, zgęszczad , zgejcid, zgestwid, 
ugeszczać , zageszczad. 
*GĘZ1G ob. Giemzić. 

G I. 

GI, [właściwie JI czeską pisownią wypisane. 4] obsol. zamiast 
go, jego, ttcciisttt. pron. on, ona, ono, ifm. Boh. gi ; Eccl. ii, 
BłitcTO ero. Pisze ten autor o stanie szlacheckim, zalecając 
gi być wielkiej zacności. Papr. Hyc. 3. Poczyńże w korabiu 



komórki i osmolisz gi wewnątrz i zewnątrz, a uczynisz gi 
tak. Leop. Genes. 6, 14. Łup, nad którym już dyszał, aby gi 
otrzymał, do końca gi zgubił. Wijs. Kat. 26. Kościół, 
gdy gi prześladują , najwięcej kwitnie ; gdy gi tłumią , 
roście. W. Post. W. 84. Zbierzcie kąkol , a zwiążcie gi 
w snopki. Sk. Kaz. 71. Warszawę na sejm naznaczamy; 
lecz w przypadku przekazy, wolno nam będzie tam gi 
złożyć, gdzieby wygodniej było. Herb. Stat. 11. et 41. — 
Sekl. N. Test. wszędzie pisze _/ zamiast gi, to jest go. — 
Bazylik iy , n. p. Ktoby prawdę odrzucał , za kogo iy 
poczytać mamy. Modrz. Baz. 79. 
GIĄĆ, giął, gnie, gnę cz. niedok, Zgiąć, F. zegnie dok., qu. 
V. Ginąć , ał , a , fregu. iri compositis ; iv Rossyjsk. iv tern- 
ie co u nas znaczeniu FHyTS, my, cornyib, crii6aTB, 
cnióaio, B3Kopo6nTb; Eccl. rny, riióaio, w innych dya- 
lektach właściwie znaczy movere ruszać n. p. Boh. hnauti, 
hnul, hnu, heybam; Sorab. 1. hibnucz, hibam, hibnu, 
hnuyu , (cf. gibać, chybać, Sorab. 1. fhibujem, zhibuyu 
gnę, zginam); Sorab. 2. gnusch, gibasch; Croat. genuti, 
giblyem , gibati ; Slav. sagnuti = chylić) ; Yind. geniti , gi- 
nem, ganit, gibati, giblem , (Yind. gubati = fałdować ; 
Yind. guba = fałd); Cant. ganiti, ganem , (ganek = członek). 
Giąć u Polaków znaczy: naginać, prostą rzecz nakrzy- 
wić , bcilijeil. Niby wosk na wszystko giąć mi się po- 
zwoli. Teat. 45. c, 150. Wyb. Ja, niepodległym będąc 
nikomu, przed możnym nie gnę kolana. Żab. 14, 5. 
Wierzy każdy naród, że miłość bogiem i z bogów nie- 
lada, Owszem przed nim to pierwszym karki gnie i pa- 
da. Zab. 5, 532. Koss. GIĄĆ SIĘ zaimk., uginać się , ftcĘt 
Iteiuicii. Smok krętnemi pasmami łuszczyste zatoki Ła- 
miąc gnie się jak obłąk , srogie strojąc skoki. Zebr. Ow. 
53. [sinuałur in arcus). Pod srebrem stół się gnie i 
stęka. Mon. 70, 195. (Yind. fe ganiti < ruszać się). 
Gałęzie owocem obładowane gną się. Slas. Num. 2, 83. 
Kawałek lodu gnie się pod ciężarem. Rog. Doś. 1, 218. 
GIĘCIE, ia, n., subst. verb., iai SeuflCll. Rag. ghib; 
Yind. genenje, gibanje = ruch; Carn. genutje = giest. — 
GIĘTY, a, e, part. perf., zgięty, ugięty, gebciIGt , gc6ogett. 
Wychowanie i zwyczaje gwałtem gięte, a przesądem 
utrzymywane , kierują ich kroki. Przestr. 23. Prącie 
ode mnie świeżo nacięte, O nie łamże się, gdy będziesz 
gięte , A gnij się ręce posłuszne mojej , Wszak pójdziesz 
w ręce nadobnej Chloi. Chód. Gesn. 87. 

Pochodź, giętki, gietkośd; doginad , dogiad; naginać, 
nagiąć, nagięcie; oginad, oyiąc, cf. ogień, ogniwo, ogni- 
sko; obginad , obyiad, obgięne , obgięly; odginad , odgiad, 
odgięty; poginad, pogiąć; pricginnd , przegiąć, przegięcie, 
przegiętka ; przegub; przyginać, przygiąć, przygięcie; 
rozginać, rozgiąd, rozgięty; iiginad , ugiąd, ugięły; wgi- 
nad, wgiąć , wgiely; ivy ginąć , wygiąć, wygięcie, wygię- 
ty; zginać, zgiąd, zgięcie, zgięły, niezgiejy; zaginać, za- 
giąć, zagięcie, zagięły; wzginad , wzgiąd , wzgięcie , itzftęly. 
GIBAĆ, al, a, c:.. niedok., gihn»6 jednt., (z dyalektów ja- 
wno, ze giąć i gibad jedno i toż słowo; w Bosn. ghi- 
bati, prighibafi inflectere , gliib ruga; w Ross. corHyifc, 
cnióaTL, cnióiiK); w Cerk. nióaio , rny, mają toż zna- 
czenie co w Polskim , naginania , uginania ; w innych 



GIBAS - GICZEL. 



GIDNY-GIEŁCH. 



43 



dyalektach zaś znaczą ogólnie ruszać, ruchać, n. p. 
Boh. hnauti, linul, hnu , heybati , lieybam ; Croat. genu- 
ti, gibati , giblyem, (gib, gibka < tafd) ; Slav. gibanje « 
ruch; \md. geniti, gibati, giblern, genem, genenje, gi- 
banje = ruch; Cam. gibati, gibani , gibiem, (gib = członek; 
guba = fafd; gubne = fafilzisty); Sorab.l. gnusch, gibasch; 
Sorab. i. hibnucź , hibnu, hibani, hnuyu; cf. Pol. chy- 
bić, chybiać, ciiybać , cf. kibić, kibitka, cf. kipieć; Cer. 
fippcit, cf. Sdimippc) ; naginać, Iieuijcii , leulare. Cii. Th. 
■189. naginać co gibkiego. Whd. GIBAG SIĘ zaimk. 
niedok., gibnać się jednotl., uginać się, fict; tciigctt. Gi- 
bam się, przegibam sie, arcuor. Cn. Th. 189.; Vind. fe 
gibati, fe gibiem, fe ganiti moveri. GIBAS, GILBAS, a, 
m., dryblas, ciit GVOpcr, laiiijcr iinb bal'cv umjefĄtfItcr Slerl. 
Tr. Hajduki gilbasy fomia stopień karety na zadzie. Teat. 
43, e. 45. Wyb. (GIBIEL ob. Glibiel). GIBKI, a, ie , 
giętki, smagły, co się giąć daje, lucgfam, gcf^mciMi]. 
Boh. hebky, ohebny', hauźewny, hauźewnaty, heybawy, 
(hbity aijilis , giwj limen); Slov. hybky, ohebny; Sorab. 
i. hnuyile, hibacźne ruchomy, zhibite, wiszelne ; Rag. 
prighibgliy, skloniy; Slav. prcgibljiy; Croa<. gibuchi , na- 
giblyir, genutliy, sidek; Dal. ganutljy; Cam. gibęzh, gi- 
bęzhne, shibke, (cf. szybki); Yind. genilliu , genliu, gi- 
bliu, shibek, shibkast, lizhen, (cf. Cam. et Yind. shiba 
«pręt, \vić ; Yitid. gibezhin = czfonkowaty); Ross. niÓKift, 
crnÓHŁiu, pasriiÓHbiH, iiarHÓncTuii. Gibkim śwista prę- 
cikiem. Przeslr. 295. Gibkie gafazeczki. Toi. Saut. 78. 
Tyś Galatea , nad prącie wierzboNye gibczejsza. Nad bia- 
łe latorośle yyinne odmiennicjsza. Ohv. Otr. 545. Ross. 
j-KJOiiHbiii, jK.iOHiicTbiri. yKJOHmiBBiii , suÓKiii, stiójieMbiii. 
GIBKOWATY, a, e, nieco gibki, (twai (3c[(|)llicibiij. Nad- 
groda zwycięzcom palma gibkowata. Olu'. Ow. 593. GIB- 
KOŚĆ, GIBKO WATOŚĆ, ści, i, giętkość, cf. sprężystość, 
bic 23tegfnnifcit, ®c|'d)incibtijfcit. Boh. et Slov. ohebnost; Boh. 
heybawost mohtUlas, hbitost prędkość, szybkość; Cam. 
shibkost łeneriiiido , shiba = rózga, wić; Yind. gibliv6st, 
genliyost, genitliyost, shibkust, shibkota, shibezhnost, 
lizhnost ; Croat. nagiblyiyoszt; Sorab. 1. hibacznoscź, 
hnuyitoscż ; Ross. raÓKOCTb , yK.iOHHOCTt , yK.iOHJiiBOCTŁ , 
yK.JOHmiBOCTb. Łuk, aieby swojej nie tracił gibkości, 
nie zawsze powinien być natężony. Mon. 70, 548. 

Pochodź, nagibać , przegibac , przegub, niegibki; szybki, 
szybkość. 

GICHCIABZ , a, m., szychciarz, robotnik, który materyaly 
\v piec huciany sypie. Os. Rud. 101. z Niem. bcr @id)= 
ter, ber ben (Sifenflein ypii ber @id)t tit ben boben C^fen 
[tiirst. Os. Żel. 86. GICHTA , y, i, z Niem. bie @id)t , 
ber @id)i(ioben, ber ©e^er in beii ^ol;en Oefen. Gdy rudę 
abo węgle w piec hutny sypać potrzeba, gichciarz wcho- 
dzi na giehtę , albo jak niektórzy zowią gajer; bo do 
pieca węgle i rudę z wierzchu sypią. Os. Rud. 94. (cf. 
szychta). 

GICZEf^, i, 2., giza, giźela, tibiae in animalibus siimmitas. 
Cn. Th. 190. ob. Giźek; (So7a6. 2. gizia goleń); ber SnO' 
^enfopf am SdjienDeine. §. "Giczał, kość, piszczel, go- 
leń , Jtnod)C», Sd^ienkin. Wziął przez pół od ciemienia 
aż po pas przecięcie, Wnet z bólu i z wściekłości po- 



wlókł wątły giczał. Przyb. Milt. 188. Olbrzymy z silnemi 
giczały. Przyb. Milt. 368. 

•GIDNY ob. Jedny. 

GIĘCIE subst. verbi Giąć. 

GIEDKO ob. Gedko. 

GIEFES, GIFES, a, m., jelca szpadowe, z Niem., HS ®c= 
fćig om ®e(|cn , baź Sefleniiefdp. /?oss. eł-ect. Złodziej chwy- 
cił za gifes od szpady Xcia, dyamentami obsadzony; już 
gifes na jednej tylko wisiał nitce , gdy Xżc postrzegł się. 
Gaz. Nar. 2, 75. Wart jesteś, żeby tę szpadę po sam 
gifes ^v tobie utopić. Teat. 22. b, 103. ' 

GIEFfiEJTER, a, m., żołnierz wartę zaprowadzający, z iV(Vm., 
ber ©efreiłte. .S/ofon. freit ; Yind. vunvset, oprosten, opro- 
stnik ; Ross. ełpeiiiepi. Giefrejfer często zastępuje ka- 
prala. Kaw. Nar. 19. GlEFREJTEBSKl, a, ie^ od ge- 
frejtera , (Scfrei)tcr = . Ross. ełpenTopcKifi. 

GIEL ob. Gil. GIELATYNA oh. Galareta. 

GIEŁDA, GAŁDA, y. I, z Niem., bic ©ilbe. Ross. ninhAin; 
{Anglos. gild; Svec. gilde; Angl. guild). 1) Towarzystwo 
czyli kompania wspólnym kosztem biesiadująca, piknik, 
cine ijefdiloffcnc ©cfcUfrtnift, bie nuf gcmeinfcbnftlic^c śloften 
fc6maufct. (cf Germ. ©clb). Slouac. zbjrka. — U nas tedy 
konfraternie kupieckie giełdami pospolicie zowią. S. Grodź. 
2, 115. bie donfraternitdt ber Saiifieiite, bic ©ilbe. §. Miej- 
sce, gdzie się konfraternia kupiecka schodzi, bcr 3>erfamin= 
Inngśort ber Sauflcnte, bie ©ilbe, bie 23itrfe, (cf bursa). (Ross. 
6np>Ka; V(«d. kupuyanska hisha, ykupsehodishe sa kupze). 
Miejskie giełdy, gdzie kupcy o pewnych godzinach o rze- 
czacii handlowych traktują. Hanr.Sk.i^l. W Toruniu, w 
domu pospolitym, co giełdą zovyieniy, pokój z Krzyżakami 
obwołano. Krom. 677. Biel. Kr. 595. bie ©ilbe, bie e^cinnliijc 
Jłaufmann>jb5r|'e in 1])oxn. Giełda Londyńska. Mon. 72, 
52. W Gdańsku giełda zwana Ariushof. Dykc. Geogr. i, 
250. Panowie kupcy, jak się z sobą o pewnej godzinie 
przed giełda , albo w samej giełdzie , o cenie namówią, 
tak cenę trzymają. Haur. Ek. 175. — 2) Karczemna gieł- 
da, daleko od tamtej różna, llaur. Sk. 157. gospoda po- 
spolita , karczma. Dudz. 58. cin 2Sirt^skii>3 , (cin Sniifijelng). 
Nie uczęszczaj na giełdę , lepiej pilnuj domu. Zahl Zbb. 
58. Teraz dwory pańskie są wszeteczeństwa i \yszelakiej 
niepobożności sromotnemi giełdami. Krom. 648. (ganeae). 
5) Gawiedź, hałastra, motłoch, tłok, ©cfinbcl. ' Niemasz 
się czego lękać brzmiącej tej a gnuśnej barbarzyńców 
giełdy. Nar. Tac. 2 , 265. Fig. Myśl dobra chorem bo- 
żym, myśl zła giełdą szatańską. Mon. 76, 155. Ciało sta- 
rego jest stekiem zgnilizny, a umysł giełdą frasunków. 
Mon. 70, 592. (gniazdem frasunków). Niejedna, ale cała 
giełda namiętności. Pilch. Sen. list. 2, 586. (kupa, fura). 
CdEŁDZlANY, a, e, od giełdy, do giełdy należący, bie 
©ilbe ktrcjtenb. Ross. rH.ibjeucitiri. Giełdziany dom. g. Kar- 
czemny, 3Sirtb'?^anŚ = . Giełdziany hałas. 
'GIEŁCH, 'GIEŁG, GIEŁK, u, m., zwyczajniej zgiełk; hałas, 
krzyk, (cf Germ. gnllen, ©all, Sdinll, ^a^\ Boh. hlahol, ge- 
kot'; /?oss. ry.iKi , ry.Tb ; //o/i. hkik, turba popttli; d. Svcc. 
gaella; Isl. gialla; Angl. yell; Holi. ghillen; Dan. gale; Graec. 
Hahip; Hebr. n^p); ber.Sjnll, bnś (Sctone, ©etiife. Przy tym 
giełku słów nikczemnych moich, czas próżno straciłeś. 

6' 



44 



GIELZAMIN - GIERADA. 



GIEREBOWAĆ - GIERMEK. 



Gorn. Dw. 199. Strzeż się gielchu świata tego. W. Post. 
W. 166. Na on giełk więcej się ludzi zbierało. Stryjk. 
i 39. Gdy się uspokoił gielg- Budn. Ad. 20, 1. (gdy się 
rozruch uciszyŁ Bibl. Gd.). Wszczęło się wielkie woła- 
nie , i różne mowy między wszystkiemi, że w onym 
giełku, a zamieszaniu, nic porządnego nie było. Baz. 
Hst. 218. Obaczył wielki giełk, ano jedni wychodzą, 
drudzy wchodzą. Kost. Lor. 70. Sekl. Marc. 5. 

GIELZAMIN ob. Dzielsimin. 

GIEMEJN, a, m., zNiem. ber ©cmcinc (Solbnt); prosty żołnierz; 
Stauon. prosti; Yind. mnoshen shounir; Hoss. pa40Bii<iŁ. 
Przystawali za giemejnów do regimentów. Mon. 75 , 582. 

GIEMIELNICA, y, I, \ivl JEiMlELNlCA, gatunek krosty. 1] 
n. p. Sok ten giemielnicę i ospicę dzieciom rychlej wy- 
wodzi na wierzch. Sijr. 1042.? 

GIEMŻA, y, 2., koza dzika, Mc ©cmfc, wiesza się rożkami, 
gdzie stanąć na drzewie nie może. Sienn. 284., ob. Koza. 

GIEMZIĆ, ił, i, cz. niedk., giemzać coniin., swędzić, świerz- 
bić, jiitfen, Ctlt ©cjucfc ycntvfatf;cil. Gdy się choremu żyła 
trzęsie, jakoby mrówki giemzały, wiedz, że takowemu 
śmierć nie jest daleko. Sienn. 399. Wódka ta w pacie- 
rzach giemzanie uśmierza. Sienn. 241. Spicz. 102. bciti 
©cjlicfc, (cf. mrowie). Giemzi mię coś = rupi mię. Cn. Th. 
— Diidz. .58. tó jutft mit^ cłiim^, inad)t mir ctiic jiicfeiibc 
Cmpfiilblllig. §*. Zwykli szyję kurczyć i "zgęziwszy się 
chodzić, którzy od wielkiego spania zgnuśnieli. Eraz. B.? 

GIENERYKA, GENERYKA, i, i. Dobra stołowe są wolne 
od wszelkich ciężarów, stanowisk, hibern, gieneryk, cią- 
gnienia. Yol. Leg. 5 , 622. Żeby nikt więcćj sobie uzur- 
pował mocy w possessyach , cxakcyach hibern albo gie- 
neryk od dzierżawców, ib. 5 , S55. 

GIENIUSZ, GENIUSZ, u,»n., GIENIUSZEK, szka, m., zdrbn. 
(Garn. shtata; Yind. resuranost, perrozhnost). Umysł nad 
pospolite umysły górniejszy, dowcip, co przenika żywo, 
co wynajduje bez przewodnika, zgłębia śmiało sam przez 
się; imaginacya przy tym pełna natury, mocna i bystra, 
to' wszystko nazwano gieniuszem. Przyb. YYym. 9. baŚ 
©enic. Geniusz różni się bardzo od dowcipu. Dowcip 
iskry, gieniusz płomień wydaje , dowcip do pojmowania 
rzeczy wynalezionych nam pomaga , gieniusz nowe wy- 
najduje. Jest to tworzące natchnienie, które wielkich 
ludzi prowadzi , i często zrywa z toru zvyyczajnego. Teał. 
24 , 45. Gzart. Czuł swe losy wspaniałe , i zaraz z pie- 
luszek Wyższe zabawki kochał świeży gieniuszck. iV. Pam. 
22, 107. b). Tryb myślenia, b(i^ ©Clitc, bie Sciifńrt. Ka- 
żdy naród stosuje się do własnego geniuszu. Zab. 12, 
267. — II. Gieniusz, a, m., według mytologii , duch, 
każdego człowieka mający w swojej straży. Kras. Zb. 1, 
314. aniołek stróż, bcr ©Ciiiuś, brr Scl;ii|njcifl. (Cani. bra- 
tek i. Domowy gieniusz Garn. skrytek, shkratel. GENIU- 
SZOWSKl, a, ie, GElNIUSZOWSKO , po Geniuszowsku, 
0(/y., od gieniuszu, @cilie>. Gieniuszowskie zapędy. GE- 
NIUSZOSTWO, a, n., gieniuszowski sposób postępo- 
wania, ©citiemcfcii. 
1. GIER ob. Giersz. 2. GIER ptak, ob. Krzywodziob. o. 

GIER albo grów, Genil. plur. Nom. Gra. 
GIERADA, y, z., są to rzeczy, które pannie idącej za mąs 



ku "ochędożności jej przy posagu dają, które ona w dom 
męża przynosi , ztąd po grecku Tianaąioia. Sa.ron. Tyt. 
l.'btc ©crabc, ba« \)Mii ■■ iinb ilnftenocrfit^c, ba« bic g^nu 
bcm iDiailliC initbriiigt. (cf. przywianek). Gicrada abo szcze- 
brzuch. Groi. Obr. 55. Hergwert (baź Cccrgciucttc) i gie- 
rada, już nie mają być osobno wydzielone; jedno wszy- 
stek statek po zmarłym , bądź po mężczyźnie albo biało- 
gło\yie , ma iść w równy dział między potomki. Dub. 
100. Zygm. Atiy. 2. Nazywają też tym słowem naczynie 
wszelkich rzemieślników , sprzęt domowy i pospolicie mó- 
wią grał, szczebruch domowy, naczynie. Saxon. Tyt. 1. 
Szczerb. Sax. iA^. ©erdt^, §autfG"'fit^ ' ©crntl))c[)nftcii. GIE- 
RADNY, a , e , od gierady, ju ber ©erabe ober aiiil) bem 
©crńt^ie Of^^i^fiS- Gieradny statek. Sax. Tyt. 5. 

GIEREBOWAĆ czyn. ińedk., u flisów, kiedy od lądu odbija- 
jąc, pojazdami robią na burcie stojąc, aby się statek 
sztabą obrócił na wodę. Mag. Mskr. nom ?anbe abftoPcii, 
uiib ben 3Jin-bcrt^eiI beg'6i^iff§ gcgen ba« aSnffcr umfcfjreii. 

GIERGIEDANOWY, a, e, z Turec. giergiedan = Rhinoceros, 
nosorożec. Nóż z trzonkiem albo z pochwą z rogu gier- 
giedanowego nazywano , nie dodawając wzmianki ani trzon- 
ka , ani pochwy, nożem giergiedanowyni. Czart. Mscr. cilt 
SJJeffcr mit ciiicr Sdjale non bcm i)oritc bcS 3Ja|cI)ornś. 

GIERKA, i, 2., fryerka, gamratka, bic Sli^tbiriie, (cf. gier- 
mek). Ową rzecz, równą do magierki Dostanie na Kro- 
wodrzy, byle chciał u gierki. Pol. Jow. 2 , 50. Ociec 
gnievvny czyni narzekania. Że z miłości gierki pan syn 
stroi turnieje. Zab. 10, 540. Że cie besztają jak chcą 
fraucymerki, Mówią, że wszystko znosisz dla swej gierki. 
Chrośc. Ow. 119. " 

'GIERLIA; n. p. 'Gierlii od postawu Instr. cel. Lit. 

GIERMAK, u, w., suknia długa chłopska. Dudz. 58. Yestis 
lalaris uiilgi in piiblicum prodewitis. Cn. Th.; (Dal. je- 
cherma gatisapa); ciii gcmeiiicr f^Łerrocf. Staroświeckim 
giermak krojem Dzisiejszym odnawiam strojem , Spuszczam 
glanków, sparam guzy, I stanu popuszczam dłużej. Ko- 
chów. Fr. 115. Na wsi zbytnich, co świat ma strojów 
nie zażywa. Oprócz co się giermakiem i szubą okrywa. 
Gaw. Siei. 558. Moskale ubiory mają aż do kostek dłu- 
gie , z vycłny abo sukna , które nazywają 'giermiaki. Gwagn. 
518. Szkolny młodzieniec \y giermaku i sukni nowćj. 
Dwór. K. Giermaki lacernae. Brud. Ost. C. 4. Nasi oj- 
cowie czarne giermaki miewali, Kiedy przy boku Pańskim 
\y radzie zasiadali. Star. Yot. D. 

GIERMEK, mka, m., słowo Węgierskie, (Hung. gyermck < 
chłopiec, gyermechke infans); orężnik, orężny, nosiciel 
oręża czyjego. Budn. 1 Chroń. 11, 59. bcr Saffcittrdgcr, 
©cliilbtrdijcr, SdnlbfnapfC, Siiappe. Boh. zbrognoś; Stovac. 
paweznjk, zbrog nosycy; Sorab. 1. bronski; Yind. opró- 
da; Garn. opproda; Hoss. mnTOHOceuB, muTniiKi, opy- 
jKeiioceus. Daj rycerzowi giermka, który oręż i puklerz 
niosąc, i sam też waleczny do powiększenia siły w szy- 
ku, i do przyzwoitej okazałości służy. Pir. Wym. 252. 
Ni jastrząb' ni Jowisza giermek (orzeł) wznieci "z Feni- 
xem \yojny. Zab. 15, IGI. Kniaź. Giermek Jowisza gro- 
monośny. Mon. 75, 111. Gdy Jagiełło jechał z Pozna- 
nia, piorun konia jednego królewskiego, na którym sie- 



GIERMKA- GIESŁKO. 



GIEST - GIGA. 



45 



dział giermek, co drzewo niósł za królem, zabił. Biel. 
Kr. 276. Przy ksiaźeciu Borysie , i giermek jego wier- 
ny był zabity. Stryjli. 153. GIERMKA, i, 2'., nosząca za 
kim zbroję, fcie SSajfentlćiijeriilil. Boh. zbroetnośe. Nimfie 
giermce oddala stalony oszczep. Zebr. Ow. 59. (armigerae). 
G!ERMFvOST\VO, a, «., służba giermkowa, ber (sdńlbhd^ 
ijcrbienft. Cn. Th. GIERMKOWY, ^i , e, do giermka nale- 
żący, bc«3 Scfńlbtraflcr^. 

GIERNY, a, e, od gier abo grów, od gry, <spicb, junt 
©piclcil gc^oriij. Yind. jigrazhni; Ecel. HrpaTeJbHUu. Tliea- 
trum, plac do gier, gierna jatą abo szranki może być 
zwane. Mącz. Yind. jigrishe, jigralishe. 

GIERWARD, a, m., Gervasius, irnie mezkie. Jabl. Her: 
GIERSZ, GIER, GIR, GIRZ , u, m., Herba s. Ge-rhardi; 
Aegof odium Linn. bcł" ©crfd;. Sijr. Ziel. 1089. Sorab. i. 
merik. Kiedy chybia ogrody, więc do łasa na gier. Jeśli 
pola szwankują, do dąbrowy na żer. Klon. Wor. 78.? 

GIERYDON, GIRYDON, u, m., zFranc. gueridon, ber Sciid). 
łerftulil, ber ©ueriboii. Na girydonach leżały korony. Ti: 

Eccl. CBtmHIlKl. 

GIERZYK oh. Irzyk. 

GIERZYNKU sztuka. Instr. cel. Lii. Od gierzynków po gr. 
15. Vol. Leg. 4, 356.? 

i. GIES , GIEZ, a, m., gzik, oestrus, owad podobny do 
bąka; w tyle kałduna ma kolec, którym przebija skórę 
bydląt, i wlej ranie składa jaja; gdy razi nerw jaki, w 
ten czas bydle z bólu srożeje, i biega, i gzi się. Zooi. 
Nar. 116. ber 33ipcunivm, eiiie 3lrt 33rcmfen'. {Sorab. 2. yAń; 
Sorab. i. tżecżk; Eag. Bosn. Crout. obad; Boss. ohoat,, 
(ef. owad), cf. Carn. beslam, pelulcire morę yitulorum, a 
sono łabaiii bes bis). — Nie macie jeść zająca, 'gieźa, 
bo przeżuwa. 1 Leop. Deut. 14, 7. (królika. 5 Leop.). 
\t. j. jeża, choerogrilliim, przykład ten tu nie należy. 2|. 
2. GIES, giesu, GIEZ, gzu, m., 1. gżenie, gdy bydło się 
gzi , srożeje i biega od boki rany, zadanej od giesa abo 
gzika. Ład. Hst. N. 40. bflo SiCcn obcr gaiifen unb Jobeit 
iii DJiiibyiekś, uotn SttĄc bcś 23iptDiirm>5. Gdy Zefir wie- 
je , uziajane nad rzeczką po gzie chodzi bydło. Jabl Tel. 
98. 2. Fig. Szaleństwo, mania, żądza, chuć, bic 2Dfa= 
nic, bie ®ter, bte SJutli, bic SRnije. Do nieba każdemu 
snadnie Wniść, zwłaszcza poetycki kogo gies napadnie. 
Min. Byt. 1, 250. Kleopatra z Dolabellą swe miała na- 
łogi i chęci Jak wprzód z Cezarem, kiedy ją gies kręci. 
Chrośc. Fars. 197. W niezwykłej zwierzęta giez połą- 
czył sforze. Hor. 2, 555. libidine juniit miriis amor. I 
senat patrzał arcyniełaskawo , Ze twego ojca giez na 
państwo kręci. Chrośc. Fars. 74. Ten strumyczek, z łez 
mych nabrzmiały, Co pierwej stroił gzy z piaskiem zło- 
tym, Teraz cichuchno płynie zdumiały. Żab. 10, 201. 
Żabi. Precz światowy gminie, Już zapał i giez nagły 
ludzkie zmysły ninie Wypędza z moich piersi. Zab. 15,4. 
Kniaź: Teraz na nowe gzy twe i amory Przybierasz sobie 
Sycylijskie córy. Chrośc. Ow. 203. Dzień po dzień hula , 
stroi gzy i pije. Jabl Buk. Mb. (cf. gzić sie). Swywolnica 
upodla mię, jej się tylko gzy trzymają. Teat. 16. e, 43. 

GIESŁKO, GIEZŁECŻKO, a, n., demin. nom. gzło, {Sorab. 
2. fgelko koszulka, fglo koszula), czech/o, dziecinna su- 



knia płócienna. Dudz. 59. koszula, osobliwie niewieścia. 
W/od. ein 8cimvanb»fittcl, ciii 8eiiicnrpcf fiir Slinber, citt 
SSeilier^embc. Szczęśliwa nader to jest pastereczka, Która 
z białego swojego giezłeczka Ozdobę swoje, choć ubogą, 
bierze. Fast. Fid. 96. Milszaś ty u mnie nadobna dzie- 
weczko , Gdy się z prosta ubierzesz w cieniuchne giezłe- 
czko. Niżeli niepozorna panna, chociaż szalna. Zimor. 
Siei. 501. /. Kchan. Dz. HO. 

GIEST, GEST, JEST, u, m., z Łac. gestus; poruszenie ze- 
wnętrzne członkósY ciała, wyrażające wewnętrzne uczucia, 
towarzyszące mowie. Jiras. Zb. 1, 317. ber ®cftll'3, bie 
ńii^crc Seiucijllltg bc§ SprcdKubcn. Boh. krepćjr; Slovac. 
posunek; Carn. geiuitje, qvinta, obnasbanje; Yind. sader- 
slianje, sdershanje; Bag. rukomah , nikomizanje; Ross. 
•i't.i04Bii/KeHie ; Lec/. pjKOjliilcTBO, (ef. rekoruih). Wszys- 
tko nas zdradza, jesta, twarz, jęzjk i oczy. Morszt. 303. 
Gęsta ludzkie więcej mają w sobie pewności, niż słowa. 
Teat. 24. c, 12. Prostym ludziom bardziej się podobają 
ucieszne jesta, niż powieści dowcipne. Zab. 12, 267. 
Jesta czynić. Tiai 18, 155. — giestykulować; Bo/i. kfep- 
ćit; Bag. rukomahali, rukomizzati; Carn. obnasham se; 
Eccl. p3'K04Bii!Ky, pyKOMtpaK). Giestami narabiae = reka- 
mi pląsać. Tr. bie ©cftitiilatipii iiDcrtrcikii. GIESTYKULA- 
CYA, yi, i., kunszt giestóu- albo akcyi , który wiele w 
krasomowslwie może na słuchaczu. Kras. Zb. 1, 317. bie 
(Scftifiilatipii, bno ©cDerbcuf),neI. Eccl. pyKOjBiiaaHie. 

GIĘTKI, a, ie, mogący być giętym, giąć się dający, gibki 
phijs. et mor. gcfdllticibifl , liiccjfam. Boh. ohebny; Slauon. 
pregibljiv; Yind. nagenilliu, vgenliu, (cf. genitliu, genliu, 
gibliu; Croat. genutliv moŁi/i.s); Bosn. prighnutiv, koji se 
lasno prighne, pokuciv, seto se lasno mosge prighnuti; 
Cain. udajliv, udajovn; Boss. paarnÓHuft, j^MOHHbiu, y- 
K.iOHHCTuii, yK.iOHmiBUH. Kareta na sprężynach giętkich 
zawieszona. \Yeg. List. 8. Cokolwiek jest dziurkowate, 
musi też być giętkie. Bog. Doś. 1, 217. Ciało stałe jest, 
abo giętkie, gdy się łatwo naginać może, a nie łamie 
się, abo tęgie. Hab. Mech. Łodyga giętka cauUs laxus, 
prosto stoi ; lecz za najmniejszym wiatrem zgiąć sie daje. 
Jundz. 2, 12. Giętka złota bryła. Hul. Ow^iU. \. Fig. 
trans, et mor. W miejscu wszclakiem mój sic humor gię- 
tki Uchyla, że go srogi pocisk minie. Karp. 1, 81. Trze- 
ba w pochopnych sercach grunt cnoty zakładać. Póki się 
jeszcze dawa giętki umysł władać. Nar. Dz. 5, 83. Le- 
szek acz w młodym wieku miał serce do cnoty giętkie, 
a umysł w przedsięwzięciu niczłamany. Nąr.Ust. 4, 153. 
GIĘTKOŚĆ, ści, i"., gibkość. bic g3cii"afmnfeit , @c|d;meibii3= 
tcit! {Yind^ geniiyost = ruchawość); Boss. yK.ioiiHOCTb, y- 
K.ioii.iHBOCTb. Giętkość gałęzi. Giętkość ciała. (cf. kibitność). 

GIEZ oh. Gies. 

GIEZEK, zka, m., demin. mm. giża, giozel , bcr Jiltcdjcnfopf 
am Sdjicnbeinfnodien. Noga bez giezka leżała, fol. Jow. 
2, 51. 

GIEZŁECZKO ob. Giesłko. 

GIFES ob. Giefes 

'GIGA, i, ś, z A'(p»i. bie ©eige, skrzypce, (Scef. giga; AngL 
gig; llal. giga; Lnl. med. giga, cf chelys;. Magas giga, 
albo lira. Mącz. cf. gęśl, gędżba. 



46 



GIGANT- GIN A Ć. 



GINIENIE-GISER, 



GIGANT oi. Obrzym , stwolim, stoliman; Croat. orias, gigan; 
adj. oriaski; verb. ońassimsze eztollo me , astris me infero. 

GIL, GIEL, a, m., Boh. heyl; ^oss. ri.ib, rnjb, (cf. Germ. 
©fl)l ; Carn. gejl = żóJty) ; Boss. riwb motacilla erithacus , 
CHiinip-b loxiapyrrhula; ropnxBOCTKa; Ci-oat. dlaszka, ju- 
richicza; Carn. bóld , wolt, gimpcl, gumpel, kumpel, 
woltek, brojeza, broleza ; Yind. erdezhiza, lepar; Bosn. 
chjucchka, crrivenka; liag. cjucka; Slavon. cernoglavka; 
Sorab. 2. fznegula); Lo.ria pyrrhula Linn. Popek, gatu- 
nek klesku, rzędu wróblego, grzbiet ma jasnopopielaty, 
piersi czerwone, wierzch głowy czarny. Zool. Nar. 219. 
ber ©impel, ber S)mitpfflff, ber 33I:itfinf. Pełno się w cie- 
nie garnęło ptaszków; A pod wschodowe wraz słońce, 1 
od szkarłatnych giel adamaszków I słowik nucił i dzwoń- 
ce. Zab. 8, 3. Nar. Gile świszczące. Banial. J. 3, b. 
Prov. Lepszy gil, niż motyl, chociaż oba ptacy. Rijs. Ad. 
35. cf. lepszy rydz niż nic, t»e)Ter ctwnś alś nidittl — §. Gil 
na nosie, z zimna, czerwony nos, ciiic rotbc 3?a)'e OOii ber 
Salte, ctn Sperling aiif ber 3?afe. 

GILAWA, y, z., Seiitfdi G>^Iau, miasto w Pomezanii w Pru- 
siech. Wyrw. Geogr. 38L 

GILBAS ob. Gibas. 

GIŁOWATY ob. Iłowaty. 'GIMAG ob. Imać. 

GIMNAZYUM, n. indecl. z Greek., ba'3 ©inniiafium. §. Miej- 
sce, szkoła do ćwiczenia ciała w różnych sztukach , jako 
to w zapaskach, w bieganiu, szermowaniu. Od słowa 
yiftroi nagi, ze się w nim nago młódź ćwiczyła. §. Te- 
raz w sensie nic właściwym bierze się za szkołę, gdzie 
żaków uczą. Nar. Tac. 2, 272. Sorab. 1. hutźencza; wyż- 
sza szkoła przygotowująca młodzież do uniwersytetów. 
GIMNAZYALNY, \, e, GIMNAZYJNY, a, e, do gimna- 
zyum, ©nmiinfial - , /loss. nninaaimecKiil. Klasy gynmazy- 
alne. GIMNAZYASTA, y, »«., uczeń gimnazyalny, uczę- 
szczający do gimnazyum, bcr ©Dmiiafiaft. GIMNASTY- 
CZNY, a, e, od gimnastyki, gmniiaftifd). Ćwiczenia gi- 
mnastyczne, cf. turnieje. GIMNASTYKA, i, i., nauka ćwi- 
czenia ciała, robiąca go udatnym i czerstwym, część fi- 
zycznej edukacyi, Pte ©inimnftif. Gl.MNOZOFISTA, y, m., 
zGrecIi. mędrzec Indyjski, nago prawie chodzący, eilt ®\^' 
mnofopbift ; Eccl. HaroMyjpcTBeHHiiK^. 

GINĄC, "GIBNĄĆ, ął, eli, ginie neutr. niedok., zginąć dok., 
Boh. bynauti, hynul, hynu, zhynauti; Slovac. hynauti , 
zahynauti; Sorab. 1. hinu, (binitoszcz marność); Rag. 
ghinuti, poghinuti deficere, periclitari ; Yind. giniti, gi- 
nem, pogmiti, konz vseti; Carn. giniti, sgineti ; Croat. 
ginuti, ginem, czackati, czerknuli, parnuti, krepati; Sla- 
von. lipszati; Bosn. gliinnuti, hodit na magne, mankavati; 
.Boss. rnÓHjTb, niÓHy, nióJiio, (cf. act. gubić, cf. rnóe.ib 
zguba, cf riiH3'Tb, sniHyib niknąć), nciiesHyrb, nc^esaib, 
OKaaHCTBOBaib ; obracać się wniwecz, niszczeć, gubić się, 
tracić się, in bic ©cfabr bcy UitifpmmcH'J flcratften, mtifom< 
men, ju ©ninfe geDen, uiitergeŁcn, iicrfommen, nergeben, 
f(Łrcinteii , ncrfcSnnnbcn. Bodaj mię wszyscy bogowie zgu- 
bili, żebym już oraz zginał, a nie codzień ginął z wielką 
męką moją. Birk. Kaz. Oh. K. A-. Jezus zginął, aby lud 
jego nie ginął Sk. Kaz. i5ó. Złego, którym giniemy, przy- 
czyną są nasze winy. Zab. i, 41. Zginąć abo gardło swe 



położyć. Wiśn. 138. Wolę ginąć, niż z takim żenić się trzpio- 
tem. Teal. 24. c, 94. Co do ziemi powraca, ustaje to, ale 
nie ginie. Pilch. Sen. list. 288. — Iinpers. Na polu zginie, 
w oborze pozdycha. liej. Post. Cu. 3. (niszczeje ziarno). — 
Fig. Panna Zuzanna ginie prawie za Cnotliwskim. Teat. 
16, 45. (umiera, Ster('cnś »erliebt). §. Zawieruszać się do 
nieznalezienia , zapodziewać się, podziać się niewiedzieć 
gdzie, przepaść, oerlpren geDen, iuegfomn:en , fid) yerliercn, 
rerfdmnnben. Nazajutrz poprzylepiano wiele kartek , dając 
znać, co komu zginęło; bo jeden zgubił pas, drugi rę- 
kawiczki. Baz. Hst. 39. §. Fig. Czas mój tak prędko zgi- 
nął, jak cień znikł, jak woda upłynął. Kulig. Her. 12 5. Zgi- 
nęła prawda, zginęła szczerość, zginiemy i ray, nie będzieli 
poprawy. Groch. W. 193. CiINIENlE,ia, n., subst. terb. 1. 
zguba, ber Untergnng, ba'3 3>erberlicn, S^ergeben, Sdiminbcit, 
9.Ncr[d)n)inben. 2. Stracenie się, i>a$ ^Kerlorengclien, SBegfonimen. 

GINDZ.\Ł, u, m.. Gdyby kto kogo z gniewu nożem, pui- 

nałera, gindżałem zabił, takowy Siat. Lit. 531. t. j. 

nożem Tatarskim. Czack. Pr. 1, 151. ein Jatarifd)e'3 !Wejfer. 

GIPS, u, m., (Lat. gyphum; Lał. med. gippum , guppum; 
Ital. gesso; Pers. guczh); ber ®!jp»; Boh. gyps, zAdra; 
Sorai. 1. kips; Carn. gips; V^iHrf. gipfs, bielokam; Slavon. 
gips, bili kamen; Bosn. kamen bjeli, ges; i?o^. bjelokam ; 
Boss. rimcŁ, nojMasna; minerał podobny nieco do kamienia, 
wapiennego, kamień biały, miękki, podobny do alabastru, 
upalony staje się raassą tw ardą , z której robią osóbki i 
inne bagatele. Używają go też do sufitów i innych ozdób 
architektury. Ład. Hst. N. 40. Wapna z muszli, z ślima- 
ków gypsem zowia. Syr. 954. Krzvształowy gips albo 
talk. Torz. Szk. 189. GIPSOWAĆ, ał, uje, cr.(/«. niedk., 
pogipsować, w'ygipsować dok., gipsem powlekać, bielić, 
giipfen , mit ©aps iiticrjieben. Yind. gypsati ; Eccl. riinc,>TO. 
Gipsowanie, la, ??., subst. verb., bielenie gipsem, hai 
©ijpfeti. Ross. BbiuiTyhaT^-peHie. GIPSOWATY, a, e, part. 
perf. gipsem powlekany, pobielony, gegspfet, mit ®op? 
gemeift. Ross. BbiniTyKaiypeHUMil. GIPSOWY, a, e, od 
gipsu , ©iipś ■■ . Ross. mncoBuB. Gipsowa ziemia terra, 
Selenilica , bie ©«P'Jerbe, nic innego nie jest, jak wapien- 
na, z kwaskiem siarczystym złączona. Kluk. Rośl. 5, 69. 
obraca się po paleniu w jakieś niby wapno. Kluk. Kop. 
1, 250. ©iipStalf, epatfalf. Gypsowy kamień, ber ©i)??' 
[tein, jest miękki, nożem sie łatwo skrobie, wewnątrz 
ma lśniące iskierki. Kluk. Kop. 2, 79. Gipsowe karta- 
cze. Jak. Art. 1, 263. 

GIR ob. Gier, Giersz. 

GIRAFA, y, ź., cervus eamelopardalis, zwierz jeden z wyż- 
szych, biorąc wysokość od głowy do ziemi; znajduje się 
w EtYopii. Zool. Nar. 374. bie ©iraffe. 

GIRYDON ob. Gierydon. 

*GISER, a, m., z Niem. ber ©ieger, 3. 55. SRotligieger, ®eI6= 
gieCcr, odlewacz wszelkich rzeczy z kruszirów. Ca. Th. Ale- 
ksander 'rodarieser wiele mi złeso wyrządził. Radź-. 2 
Tim. 4, 14. (kotlarz. Ribl. Gd.) Eccl. ciSHmiesi.. Giser 
charakterów drukowych Ross. c.iOBOJiiiTem , ciOBCiiiTinKi, 
(£d)nftgiepcr. GISERNIA , i , i, dom czyli warsztat giser- 
ski; Boh. slitina ; Yind. vlivalishe; Ross. c.iOBOJHTHafl. 
GISERSKI, a, ie, ©icPer=, Ross. ciOBO-iuTHUfi. 



GISLENOPOL - GŁĄB. 



GŁĄBIASTY - GŁADEK. 



4.7 



GISLENOPOL, u, m., z Łac. miasto St. Guillain w Nider- 
]andzie. Wyrw. Geogr. 246. bie ©tnbt ©t. ©llitlattl, tu bcil 
3}iebcrlattbcit. 

GITARA, y, z., GITARKA, i, i, demin., z Włosk., gatunek 
cytry, eiiie 2(vt 2\Ą<tX. Dafy się tam słyszeć klarynety i 
skrzypce z gitarką. Zab. 8, 122. Iilź po moje gitarę do 
gabinetu muzycznego. Niem. Król. 1, 56. 

GIVVOJT, a, m. Są i dziś na Żmudzi, którzy węże jakieś, 
które oni językiem swym nazywają giwojtami, co mają 
jakoby po cztery nogi pod brzuchem czarne króciuczkie, 
na kształt skrzelów , jako jakie domowe bożki chowają. 
Gwagii. 427.,ciiie 3(rt 6d)laiigen in Snmpfliticit. 

GIŻA, y, z., GIŻELA, i, 2., GICZEŁ, u, m., kości golenio- 
wej koniec. Wtod. kość goleniowa większa. Diidz. 58. 
tibiae in anhnalibus stimmitas , vel capuł. Cn. Th. bev Slopf 
om Siiod;cn hii ©djicntctiiś ; ob. Giezek. 

G Ł. 

{. GŁĄB', G. gfębi, ż., Boh. hlaub, hlaubka, hluboći- 
na; Slovac. Iilubina, tiśina; Yind. globozhina, globoku- 
stvu, bresen, prepad; Carii. globozhina; Sorab. 1. hu- 
bina; Sorab. 2. dliim; Ross. riyóima, api, vulg. r;iy6B; 
gfębia, głębizna , miejsce głębokie, oppos. mielą, btc 
Jtcfc. Ja żagle pełne rozwinę, i na głąb' same popły- 
nę. Dar. Lot. 3, H. tn btc Jiefe be« bierni. Ja się 
na gfab' wybijam, i żagle pełne rozwijam, ib. 2, 3. On 
w tym rączo ciała wstrzepawszy dłoniami Wskoczył w głąb', 
gdzie tam i sam miecąc ramionami. Świecił się w prze- 
źroczystej onych wód jasności. Otw. Ow. 153. Koń zbry- 
kawszy na głąb' skoczył w brodzie. Jak. Baj. 61. Okręt 
w głąb' idzie. Tr. na dno, tonie, gc^t llllter, Jit ©nitlbe. 
§. Fig. Gdy wzrok mój obracam na *głęb' mej ruiny. Kulig. 
Her. Zdrajco, przez cię głąb', w której ginę, wydrożona. 
Teat. 43. b, 78. (dół, dołek, przepaść), g. W głąb', w 
głąbsz, in bic Jicfc. Dziura na łokieć w głąb' wykopana, 
wszerz na półtory piędzi. Warg. Radź. 66. Kopał zie- 
mię nad zwyczaj w głąb'. Bach. Epiki. 47. Druzus wkro- 

* czył w głąbsz Niemiec. Ossol. Sen. 48. tlt baź Snttcre , ilt 
Ui Sierj »on ©ciitfdjlaiib. 2. GŁĄB, G. głąba, głęba, m., 
GŁĄBEK , bka , m., GŁ.4B1K , a , m., zdrobn., pień nie- 
których ziół, jako kapusty, sałaty. Wlod. łodyga, kłą- 
cze, ber iJtnmt 5. 93. SoŁlftrmif. Boh. hlaub, hlaubek, 
slaupek zelny; Rag. tarstak , tars, tarstje; Sorab. 1. 
lub; Sorab. 2. glum, gwum, gum; Bosn. bus; Croał. 
koczen; Carn. shtor; Ross. KOwepura , KOiepbDKKa ; Eccł. 
GThB.io, CTCÓe.me. Głąby żadne nie przyjmują się, cho- 
ciaż wszczepione. Cresc. 121. Nasienie \y ziemię się 
rzuca, z ziemi głąbki i słupce wydaje. Drzost. Duch. 104. 
Świnio w zimie pasą zgoiiinami, głąbami, żołędzia. Haur. 
Sk. 61. Głąbie, ia, «., collect. n. p. pasą głąbami lub 
głąbiem. A'. Kam. — Fig. Żre i pije, narzeka na nie- 
wczasy, narzeka na głąby, Ano nie wczas, kiedy go już 
zła niemoc gnąbi. Rej. Wiz. 62. (guzy weneryczne). §. 
Głąb, Archil. część kapitelu, łodyga, Lat. cauliculi. Yi- 
tniv. 4, 1. Callitect. 1. eiiic 3)crjicvuitg aii bcu Hapitalcii. 
Koryntyjski porządek budowniczy zawiera w sobie 16 za- 
wojów , 8 głąbików, i trzy rzędy krętego liścia. Rog. Rud. 



50. §. Głąb, grundychwał, basafyk, nieokrzesaniec, pień, 
ciii SJiCnfd) line ciii SvIp|, ciit ©tniiif. Szpetny jeden, głąb 
nieudatny. Kochów. Fr. 14. g. Głąb, ryba, ob. Głebik. 
GŁĄBIASTY, GŁABISTY, GŁABOWATY, a, e, GŁABIA- 
STO, GŁĄBISTO^ GŁĄBOWATO, adv., surculosus^. Cn. 
Th. ftriiiifig. Głąbisto, szeroko a listowato rość, caulesce- 
re. Mącz. Ziele to głąbowato 'roście. Syr. 1441. Eecl. 
CTeó.iHUH, CTeó.iOBiMiiuii. GŁĄBIEĆ, iał, ieje, neutr. 
niedok., w głąb' wyrastać, caulescere. Cn. Th. iit eincn 
Stnmf nu^tDadjfcn , ciiicit Stniiif tefotiimcti. Ecd. cieóiitFo, 
creó.iie iicnymaio. GŁABIUSZ, a, m., żaba, TtcaffaaToc. 
Przyb. Batr. bcr etniiiffrpfit'. (d. zielodłubek). GŁĄBOWY, 
a, e, z głąbu. Cn. Th. gtnmf = , non ©triiiif. 

Pochodź, głębia, głębina, głębizna, głebik, głebielisko, 
głęboki, głębokość; pogłębić, przegłębić; wgłębić; wygłębić; 
zgłębić, zagłębić, niewygłębiony. 

GLAC, u, m., hrabstwo i forteca na pograniczu Szląska. 
Dyk. Geogr. 1, 241. ©laC; Boh. Kladsko. 

GLACY, indecl. miejsce otwarte pod fortecą, iai ©laciś. Boh. 
koliste. Glacy ob. Stok. 

'GLĄDAC, ał, a, act. niedok., Boh. hledćti, hledim videre, 
hledati quaerere , hljdati tueri , custodire, hle , hlele ecce! 
hled , hlednutje visus; V'(7!rf. gladat, gledati, viditi, gledu- 
vati, gledal, gledam, pogledati; gleite, leite = patrzcie! 
gledauz, pogleduvauz = widz; Carn. gledam, ględ , pogled 
visus; Anglos. hlead ; Staroń, gledati; Rag. gledati, gle- 
dalaz speclator; Bosn. gledati, viditi, gied, pogled asjoec- 
lus, gledulaf speclator; Dal. glyedati, gledati, gledalacz; 
Croat. gledati, gledim, gicditi, gleditel , gledavecz , gle- 
dalische < spektakl, widowisko, gled aspectus; Sorab. 
2. glednusch ; gledaj patrz! Sorab. i. hladacź, pohla- 
dacź, ladacź; Ross. rjia^^BTb, r.mmy, r-iaHjTb , rjassTb, 
r;ia3'B oko; cf Cer. glofeii; Graec. Idm. Teraz tylko w 
samych składanych pochodza.cych, tu czasie niedokonanym 
używane: doglądać, dwiigląd, naglądać, oglądać, poglądać, 
przeglądać, przyglądać, rozglądać, wglądać, wyglądać, za- 
glądać; wzglądać, zkąd wzgląd, względność, względny; — 
znaczy: baczyć, baczetiie , patrzeć i luidzieć , fclictl, f(|nuen; 
n. p. Która kwaśna, ponuro gląda. Burl. B. 2. (t. j. po- 
gląda). Już glądaniem, już macaniem szukając tam i sam, 
nicem nie mógł naleźć. Wys. Kat. 596. 

*GŁADEK, GŁADKI, a, ie, compar. gładszy, Boh. hladky, 
hladśj; Slovac. hladkf; Yind. giadek, giatik, gladak; Carn. 
gladke, glahke; Sorab. 2. glalni, glatki; Sorab. 1. wadki 
{Sorab. i. hlatki lichy, błahy); Bosn. gladńk; Croat. gla- 
dtik; Ross. rJiaAKiu, r.iaAOKT,, rjaa<e, (droga równa, gład- 
ka Ross. vulg. TAHAi); Svec. glad ; 3?icbcvf. glab; Dan. 
glat; Ger. gintt; Hebr. pbn; Chuld. ^i?:i; Arab. xb;i). g. 
Gładki na dotknienie, niechropawy, niesękowaty, glott, 
Cltcil. Łodyga gładka caulis glaber , korę ma aż do śliz- 
kości gładką. Jundz. 2, 15. Będą krzywe rzeczy spro- 
szczone, a chropawe drogą gładką. 1 Leop. Luc. 3, S. 
Najgładsze i najgiancowniejszc szkła i blachy, mają po 
wierzchu niektóre górki, dołki, przerwy. Rog. Doś. 3, 
117. — g. Tr«;is/. Tłusty, okrągły, tuczny, gruby, spasły,, 
wypchany, pidchny. Tłusto kapłuny naśmiewały się z je- 
dnego, iż nic był tak gładek, jak one. Ezop. 101. Patrz 



48 



G Ł A D G E. 



GŁADKO - GŁADYSZKA. 



na mie, jako ja gladek, a to nic nie robie. ib. 43. §. 
Niekosmaty, nieoLrosIy, glatt, nid^t vau^. Gfadki u niego 
jeszcze podbródek. Ld. §. Bezfuskny, ubiic Scfcuppcil, glatt. 
Gładka ryba, jak węgorz. §. Prosto zrobiony, bez fałdów, 
wyguhów, bram, glatt, o^nic grtltcit uiili 6vl)5^migcn gemac^t, 
ungemiiticit. Gładka materya. Tr. Taki pan tego domu 
w gładkiej sukni chodzi. N. Pam. 42 , 573. g. Dobrze 
•wyrobiony, fdjińi unD olmc Sliiftop ycrrid^tet, mil aiifigcfftbrt. 
Zaleta z gładkiego tańcowania; jest to zaszczyt teatral- 
ny. Zab. 3, 70. §. Gładki do słuchania, miło w ucho 
wpadający, fdjiJlt aii5it()0ren. Boss. n.iaBHUii, MaBCHi. 
Bardzo gładką miał mowę. Tr. — §. Gładki, okrzesa- 
ny, ociosany, fig. ge^obelt, fctit, breffirt. Kto chce być 
gładkim, trzeba przycierpieć. Rys. Ad. 52. Bez cnoty 
najgładszy rozum krzywy, nieforemny. Zab. i3, 519. 
Jakub. §. Gładki na wejrzenie, piękny, śliczny, ft^óll , 
ln'ili|'dj, (ittig, (cf. DJicPerf. ciiie glattc 3iingfcr). Imię mu 
Olind, Zofronia onej, Jako ta gładka, tak on urodziwy. 
P. Kochan. Jer. 51. Nad piękną matkę gładsza jeszcze 
córo. Hor. 1, 90. \ar. Gładki; zająca jada. Cn. Ad. 210. 
Plin. H. N. 28, 19. lulgaris opinio, csii leporis gratiam 
corpori conciliari in sepleni dies. Co gładkiego, to gład- 
kiego, a co 'żadnego, to 'żadnego; co szpetnego, to i 
złego, a co cudnego, to też dobrego. Glicz. Wy:li. P. 
8 b. (cf. natura nacechowała; cf. złe mu z oczu patrzy). 
Gładka . żona jest wiecha na piwo i na miód. Opal. Sat. 
125. (cf. przylepka). Jej gładka twarz rai przeszkadzała. 
Past. Fid. 161. (oczy oczarowały). Teraz ten jest n.ijza- 
cniejszy, który co gładkiego narai. Star. Ref. lii. (pastwę 
kiLieżności). §. Łagodny, miły, słodki, łaskawy, faiift. 
Panowanie jedno ostre jest, a gwałtowne; drugie łago- 
dne, gładkie a znośne. Gor. Dw. 536. •GŁ.\DCE, GŁA- 
DKO adv. Gładziej compar.; Boh. hladce, hladko; Sorab, 

1. wadcże; Vind. glalko, glatt. 1. Niechropowato, równo, 
glatt, gleid) , ebCll. Gładko wyrobiona deska. Tr. Gładko = 
ze szczętem, do czysta n. p^ gładko mu palec uciął. ib. — - 

2. Pięknie, pięknym sposobem , udatnie, nadobnie, fcŁini, 
auf cinc fc^one 3lrt, fciii, ^iitifd). Są którzy piszą gładko, 
ale niegładko mówią. Zab. 15, 250. Staraj się o wszys- 
tkim gładce i dobrze mówić. Gorn. Dw. 106. Dobrodziej- 
stwo od człowieka surowego wzięte i niegładce dane, 
zwał jeden chlebem piasku i kamieni pełnym. Gorn. Sen. 
61. (nieochotnie, nieżyczliwie, bez uprzejmości). Czym 
tym doktora nadgrodziwszy, pozbyli się go gładko. Perz. 
Lek. 550. Szydzić z cnoty i wiary, nikt zapewne gła- 
dziej nade mnie nie potrafi. Mon. 63, 213. (dowcipniej, 
złośliwiej}. §. Pomyślnie, smarownic, gliiefltc^, nad) 3Bmtf(^e. 
Tak to kochany sąsiedzie, kto smaruje, gładziej jedzie. Znb. 
13, 37. Winszuję ci, żeś tak gładko z processu wyszedł. 
Teat. 50. c, 91. Jakżem sie gładko wykręcił, a oni też 
uwierzyli. i6. 22, 85. Wiadomo ci, jak gładko go odrwi- 
wałem._ ib. 7. c, 23. Salmina była w sercu swojem 
rada. Że się tak gładko jej powiodia rada. Min. Ryt. 2, 
140. §. Przyjacielskie, bez kłótni, hałasu, łagodnie, 
in gvcunt)|d)aft, otine Strcit, im ©iiten, mit ©iitcm. Krzy- 
wdy swej mścić się chcieli; ale król tę rzecz gładce u- 
spokoił i pojednał. Biel. Kr. 543. MiaJ nieco trudności 



Orzechowski z biskupem swym o żonę, ale Maciejowski 
pomógł mu , że się ta rzecz gładce odłożyła. Gorn. Dz. 
51. Gładko co uchodzi, molUus accipitur. Cn. Th. ii ge^t 
ffir gciipffpn biii. Największe często występki u dworu 
gładko uchodzą. Tr. 'GŁADKOBLASK, u, ?»., politura, 
Me ^Uilitiir. Tr. błyskogładnia. A'. Kam. "GŁADKOBHZMIĄ- 
CY, a, e, krasny do słuchania, rcoMtonciib. Oto hymni- 
stę gładknbrzmiącej mowy Zamkniono, ehej! w trunience 
cisowej. Zimor. Siei. 196. Eccl. r.ia4KOC.ioi5nuH. GŁAD- 
KO.MOWNOŚĆ, ści, £., krasomowność , Pic 3Bot)lrcbcnbeit , 
Mc 33crcbtfainfcit. Gmin gładkomownością rzecznika zma- 
miony zła sprawę pochwala. Pilch. Sen. 191. Gładko- 
mowność Menimiusza. Pilch. Sali. 40. Eccl. r.ia4K0CJ0Bie. 
adject. GŁADKO.MOWNY, a, ie. GŁADKOŚĆ, ści, i, nie- 
chropowatość, równość, nieszorstkość, bic ©Idtte , tii 
@lctd)[)cit. Boh. hladkost; Rag. gladkos; V»irf. et Carn. 
gladkust; Sorab. 1. wadkoscź ; Croat. gladkoszt, gladkó- 
cha; Ross. najKOciŁ. Gładkość zwierciadła. §. Łago- 
dność, btc Sanftbcit, btc SOJtlbc. Gładkość obyczajów na- 
uki wprowadziły. Zab. i, 42. (ogładzenie, polor). g. 
Gładkość, krasa, piękność mowy abo rzeczy jakiej ro- 
bionej, Mc Sd)i)iil'cit, 3fettigfcit, 3i''i'l'd)fcit cincr 'Bai)!:, 5. 
33. eiiier DJcbc, ciiiC'5 3Bcrf^. Ross. n.iaBHOCTb. §. Uroda, 
piękność , bic (iiatiirlid)e) <iń)ónbńt. Kto się komu podoba 
dosyć ma gładkości. Jag. Wyb. B. 3. Do gładkości po- 
trzeba porządku, rozmiaru i przystojnych granic ciała. 
Petr. Et. 526. Uroda abo gładkość. W. Post. Mn. 491. 
Zająca jada dla gładkości. Cn. Ad. 245. (cf. gładki). Nie 
tylko patrzeć na gładkość białejgłowy, ale też i uszy po- 
syłać na targ, jaka o nićj sława. Budn. Apopht. 138. 
Któż gładkości nic hołduje , Kogóż ona nie zwojuje. Zi- 
mor. Siei. 545. GŁADKOWŁOŚY, a, e, (cf. "prostowło- 
sy), pięknych włosów, fi^ón^firig. Gładkowłosa twoja Li- 
lidora. ^Zniior. Siei. 277. GŁADiNAG, ał, F. gładnie nijak. 
jednulL. GŁ.AD.MEĆ, GŁADZIEĆ ,' iał,'ieje , niedok., gła- 
dkim sie stawać,' ft^iin n)Crbeii. Olej, po którym twarz 
gładnie. J. Kchan. Ps. 135. Tyją i gładzieja. Budn. Jer. 

3, 28. (lśnią się. Bibl. Gd.). GŁADYSZ, a", m., wy- 
smukły, galant, starający się o krasę ciała, lalka, ein 
fii^cr Spm, ciit *}.(iippi^cn. Jeden gładysz, który się w so- 
bie kochał, pom;iluchno a ostrożnie stąpał. Budn. Apopht. 
39. Do posługi stołowej zniewieścieli Rzymianie używali 
wysmukłych i wymuskanych gładyszó\y z długiemi wło- 
sami, ubranych nakształt niewiast. Pilch. Sen. lisi. 4, 
149. Pewny wysmukły gładysz rozwiozłych obyczajów. 
Mon. 76, 89. Człowiek rozumny, ale nie gładysz, ma 
nie złe podobieństwo do ostrygi. Zab. 5, 129. Nie ka- 
żdy gładysz gładki. Pot. Jow. 2, 57. GŁADYSZKA, i, 
r'., piękna białogłowa, piękność, a przytem kokietka, Etlt 
|śi>ncs (5''"'iitf 'iji'i""i'r , eiiie Sd;piil)cit. Wdowa jeśli nie gła- 
dyszka, każdy nią pogardza. Dambr. 457. Precz ztąd 
gładyszki pieszczone, Pfe groby pfe pobielone , Pieszczot 
waszych nieczyste. Brzydkie mi psoty kaliste. Dar. Lol. 

4 , 23. Już się nie chełpi z gładyszki powolnej (z He- 
leny) Frygijski gaszek. Hor. 2, 32. Kniaź. Adlejdę, że 
była nie gładyszka , wnet sobie zmierził Kazimierz. Krom. 
547. Opal. Sat. 184. §. Gładyszka, gładzidło , narzędzie 



GŁADYSZOWA-GŁADZONY. 



GŁADZICIEL-GLANCOWAĆ. 



49 



od ghdzenia; Boh. hladidlo, hladjk; yinrf. gladilu, likalu, 
likaunik; Carn. likavnek; lioss. r-ia4MKa, n. p. słoniowa 
kość introligatorska do gładkiego składania papieru. Tr. iai 
goljkin ber Su^btnber, kamień półokrągły do gładzenia 
płótna, papieru etc. Tr. ber ©Idttftciii. Boss. TxaAnM. GŁA- 
DYSZOWA, y. 2., 1. niby żona Gładysza. 2. gładyszka , ele- 
gantka , cin fc(;6iicź $!Bei('. Do Pani Gładyszowej : Na niebie 
słońce, na twej twarzy gładkość świeci. Tamto na ziemi, ta 
w mem sercu ogień nieci. Kochoiv. Fr. 9. 'GŁADZĄ, y, z., 
gładkość, piękność, bie 6^i)nl)eit. Oni mu siedem krjit- 
seł w upominku dadzą , I waga równych i sztuka i gła- 
dzą. Chrośc. Ow. 28. "(politurą)." GŁADZIĆ, ił, i,'UGŁA- 
DZAĆ CI. niedok. ugładzić , zgładzić dok., Boh. hladiti, 
hladjm, hladjwóra, uhladiti; Sorab. 1. wadźu, wadke tźi- 
nu, tźolu, (ladźicź, czeffacź -- czesać); Bosn. gladiti, pro- 
gladiti, ogladiti; Croal. gladiti (ugłaskać); Dal. planati; 
Bag. gladiti, ugladiti, gladkovati, lasctitti {■■ adidari); 
Yind. gladkuvati , gladku storiti, gladiti, pogladiti = gła- 
skać, gladkati = prasować, ((/is/^. gladiti, giodati < 'głodać); 
Carn. gladiti, gladem, (gladesh adulator), likam; Boss. 
TjaĄttTb, r.iaH<iiBaTb, raaaty, rxa« Ay, yrja4HTb, yraaatH- 
Baib , (craaAiiTb, criaaciiBaTb heblować, polerować), .JO- 
niHTb, aoiuy, yKaiarb; gldtteti. a) równym czynić, chro- 
powatości odejmować, glatt maien, cten madjcit, glćitteu. 
Prócz maglu i kalendry gładzą niektórzy płótna młotkiem 
drewnianym. Przędz. 99. Gładziła marszczki. Przyh. Ah. 
22. (wygładziła). Hańbę na czele gładzi kruszec złota. 
Teat. 48. h, 28. Wódka ta niewymownie twarz gładzi, 
bieli i zmarszczki rozciąga. Sleszk. Ped. 47. Sieni}. 562 — 
b). Przyozdabiać, piększyć, jicreil, puC;en. Nierządnica ta 
gładzi mowę swoje. W. Prov. 2, i\. Twarz swoje bar- 
dzo gładzi i przybiera. Sk. Zijw. i, 207. §. Kaptować, 
ujmować, jednać sobie, gctuiimen, eimiclinictl. Demostenes 
wiele słów przykładał w mowie swej , kiórcmiby był lu- 
dzi gładził, a łaskawe "słyszenie u nich sobie czynił. Eraz. 
Jez. //. 7 b. (rf. głaskać, ugłaskać). -• c) Zacierać złe, po- 
prawiać , popiło wać, iicikffcrii , nilźfcileii. Mowa ta piękna; 
tylkoby ją jeszcze gładzić potrzeba. Tr. Powstali w Atenach 
wymówce źli, zamiast dobrych i rzeczy ugładzających 
rządców. Petr. Pol. 158. — - d) Plamy gładzić = wywabiać, 
gleifcn auśiimt^en, aui^rcibcn. ucrtrciDcii. Sól szczawowa 
najlepiej gładzi plamy atramentowe. Tr. — e). Znieść, 
niszczyć, Eccl. noxepiinaio, noiiepHiiBaio , ncrtilijcii, iicr= 
nid)teil. Jezus grzechy nasze gładzić przychodzi. Sk. Kaz. 
Niedz. 21. Daranok z nieba jedyny liizie darmo gładzić 
winy. Groch. W. 53. Panie Boże, który gładzisz nie- 
prawość. 1 Leop. Ex. 34. Urząd od boga karan będzie, 
jeśli nie będzie gładził bałwochwalstwa. Kosz. Lor. 93. 
b. Gładzi teraz długi swoje. Tr. GŁADZIĆ SIE zaimk. 
niedok., piększyć się, fid) puścił, ftfinifgcln. Żona dla mę- 
ża samego ma sie gładzić; jemu być gładka, nie cudzym 
oczom się poilobającą. Peir. Ek.' 10. GŁADZENIE, ia, 
n., siibst. verhi, polerowanie, bau ©Ińttcil , 'Colirctl i t. d. 
Boh. hlazenj; Pioss. Jemenie. Od gładzenia, prasowania 
Boss. njoiuHjbiibiu, n. p. młyn, prasa, kalondra njomiubna. 
GŁADZONY, a, e, part. jierf. polerowny, poliert. Twarz 
miała, jako kiedy kto gładzony liumiana ró/.ą słoniowy 

Siownik Lindego wyd. S. Tom II. 



ząb zmy^e. P. Kchan. Jer. 86. Gładzony papier, gcgld{» 
km ^opier. GŁADZICIEL, a, wi., który co gładzi, bcr 
etmaź gidttet; Cam. gladnik , glajnik , {Carn. gladesh adu- 
lator; Bag. gladitegl); Boss. r;ia4MbmHKi; Yind. likavez, 
likar; Sorafc. 1. tźolicźer. GŁADZICIELKA w rodź. ieńsk. — 
GŁADZIEC. ob. Gładnać, Gładnieć. GŁADZIUCHNY, a, e, 
GŁADZIUSIEŃKI, GŁADZIUTEŃKI, a, ie. inlens. adj. gładki, 
fclĘir glatt, crtra fein, fc^ón, nett. 5/ovac. hladićki, hladicić- 
ki , hladucki ; Eccl. rja4eHbKiu. Szyja gładziuteńka. Auszp. 
i 23. Najlepsze konopie są te, które są gładziuchne na 
dotknięcie. Jak. Art. 3, 221. Zbył nas gładziuteńko. Boh. 
Kom. o, 190. Kieliszki gładziuteńko ścina, jtfon. 71, 125. (ani 
się zachłyśnie). GŁADZIZNA, y, ź., przestrzeń gładka, ró- 
wnina, btc (Slfittc, eine glatte SteDe. Boh. hladina. Na gładzi- 
znach widzieć rzeźb kunsztownych wiele. Przyh. Luz. 176. 
Pochodź, doglądzie, nagtadzić ; ogiadzic; obgiadzid; 
odgładzić; przygładzić; rozgladzić; ugładzić, wygładzić, 
zagładzić , zgładzić; niezgiadzisły. 2) głaskać (Boh. hladiti), 
ogłaskać, pogłaskać, ugłaskać, zagłaskać, nieogłaskany \ 
g. gtainy, niegłażny; cf. głaz. 

GLAN, u, m., męty, ustoiny, gąszcz, Sobciifa^, 2>i(fcś. Wo- 
da w każdym morzu plugawa a słona , Gęsta , przykra, 
przemierzła, jako glan zielona. Bej. Wiz. 146. Wódkę 
te z glanu, który się ustoi , zlać, a glan warzyć, aź się 
spieni i stwardnieje. Syr. 121. Z nnego pierwszego błota , 
a z onego plugawego glanu pierwszych łowów swoich, wy- 
płókali sieci swoje. Bej. Pst. G. g. 4. Fus abo glan , któ- 
ry się na dole usadza. Syr. 590. GLANOWATY, a, e. 
ustały na spodzie cieku, n. p. Będzieli tam woda mętna 
albo glanowata. Cresc. 29. 

GLANC, GLANS, "GLANDZ, u, m., z Niem. ber ©lanj. 
{Angl. glance , clcan ; Holi glantz ; Dan. glands ; Svec. 
glans); a) blask, błysk, łysk, połysk, gładkoblask , bły- 
skogładnia ; Boh. lesk, blesk; Sorab. 1. swetliwoscź ; 
Yind. fvielloba , fvetlina , fvetlust ; Boss. iOCVb , rjaHem, 
Boscianie , ciame, jywesapHOCTb , cEtrosapnocTb. Glanc 
marmuru ; glanc kruszców ; glanc drogich kamieni. Glanc 
od kamienia, to jest, kamieniem gładyszka rzeczom da- 
ny. Glanc sukna ; glanc kapelusza. Materyom glandz 
dają i srebrnym i złotym. Jubl. Tel. 34. Lepiej Miner- 
w-ę z marmuru , niżeli z kości słoniowej robić , dlatego, 
iż 'dłużej glanc potrwa. Warg. Wal. 10. b) Krasa, pię- 
kność uderzająca , gldnjenbe Sdpnklt , ©lanj. Ginie glans 
na jagodach; co przed laty było Wdzięczne, to połogami 
teraz się zmieniło. Bardz. Trag. 455. Glanc twarzy. Pociej. 
144. Coraz rześkiego ubywa nam wieku, A czas i lata 
i glans z twarzy niesie. Bor. 1, 245. Nar. c) Okazałość 
błyszcząca, gldiijenbc «Jirnd)t, edummcr, ©Inns. Dzisiaj 
się świeci glans Hierozolimy, Jutro jej pogrzeb mgliste 
sprawią dymy. Kchow. 109. Dostojeństwo cesarzów Tu- 
reckich straciło teraz siła glansu swego. Kłok. Turk. 
202. Cnota jego bez glansu , lecz gruntowna. Teat. 
49, 17. d) Mora). Piękność, szlachetność, czystość, bie 
oduiiiŁcit, Surbe, aJcni^icit, Sautcrfeit. Uchowa mię bóg, 
żeby dobrej sławy Glans miał oszpecić postęp plugawy. 
Morszt. 212. GLANGOWAĆ, GLANSOWAĆ , ał. uje 
cz. niedok. poglancować dok., glanc czynić, polerować, 

7 



50 



GLANCOWANIE- GŁASKAĆ. 



GŁASKACZ-GLAUBICZ. 



błyskogladzić, gldiijeiib ntad)Cii, glćiiijcu {adive), pclircn. 
Bosn. svitlati; Croat. szvetlati; Boss. CBtT.iiiTb , Bucot- 
T.inTb. GLANCOWANIE, ia , n.. subsl. verb., polerowa- 
nie, M Cplircn, ©Ićiiijcn. §. Polor, blask, ber ©laiij, 
iai ©Itiiijcii. Od glancowania warsztat Boss. .lomiMbHfl; 
narzędzie, n. p. gladyszka Jiomiuo. GLANCOWANY, a, 
e, part. perf. poferowany, polirt, gCGlaiijt, mit ©Iniij 511= 
gerit^tct. Boss. jomenuil. Płótno glancowanc Boss. jomcHKa. 
fig. Jeśli mowa trefiona , glansowana i misternie ukła- 
dana, znak ze serce zniewieściale. Pilch. Sen. list. 4, 
94. GLANCOWNY, GLANSOWNY, a. e, a) lśniący się, 
błyszczący, gldn3cnb. Boss. r.iflHUOBaTHiJH , jockobuB, jy- 
lesapKuH, .lomii.ibHUil , CBtTOBiUHuB. Marmury glanso- 
wne sie lśniły w filarach. Dard:.. Luk. 179. Jąłem bru- 
dne głazy Dobywać, i glansowne czynić z nich obrazy. 
Zah. 15, 293. Najgładszo i najglancowniejsze szkła i 
blachy, maja po wierzchu niektóre górki, dołki, prze- 
rwy. Rog. Doi. 5, 117. b) pg Piękny, glćinjcub fd)Oit, fdjon. 
Wiersz glansownicjszy, przepasany żartem. Kchow. Fr. 
65. GLANCOWNIK , a, m., który różne rzeczy glan- 
cuje , glanc im dawa. Tr. bcr ©Ićitter, @Imt5fV. Croat. 
szvetliivecz ; Ross. .lomnatiunKTi. 

Pochodź, doglancować, naglancować, oglancowac, poglanco- 
wac, prz-yglancoicad; wyglancowac, zaglancowac,zglaiicownć. 

'GLANEK, nku, m., [ozdoba szmuklerska; por. frac. glaiid. i] 
Ja dlatego życzliwą ręką dziś po glanku Opasuję cię 
milszy nad zdrowie kochanku. Pot. Jow. 100. Staro- 
świeckim giermak krojem Dzisiejszym odnawiam strojem , 
Spuszczam glanków, sparam guzy, I stanu popuszczam 
dłużej. Kchow. Fr. 115? 

GLANS 06. Glanc. 

•GŁASAĆ, 'GŁASZAG, ał, a, rz. nicdoh., {Boh. hlasati 
Etym. głos, Boh. hlas, cf. hałas), wołać, publicznie wy- 
woływać, oznajmiać, mówić; nifeit, nu'3nifcn, I'cfnmit ma= 
djcn. Gdy owce doją, milczenie ma być, tylko sam pa- 
sterz ma nieco k nim głasać. Cresc. 500. Zapowiedzie- 
li im zgoła nie głaszać ani uczyć w imię Jezusowe. 
Budn. Act'. 4, 18. (aby nie mówili. Bihl. Gd.). Głasać -- 
wołać. Cn. Th. ob. Zgłaszać, zgłosić; rozgłaszać, rozgło- 
sić; ogłaszać, ogłosić. 

GLASEROWAC, cz. niedok., mówi się o ciastach lub cu- 
krach , które po wierzchu cukrem się polewają czyli gia- 
serują. Wiel. Kuch. 402. glafiicii, mit ®lafiir ubcr^ic^cn. 
ob. Glazować. 

GŁASK.\C, ał, głaska et głaszcze cz. niedok., Ghsnai jedtiotl , 
pogłaskać dok.; (Boh. liladiti, poblazowati , poliladiti , 
chlacholiti, chlacholjwam ; Yiiid. gladit, pogladit, per- 
lisuvati, perlubuvati; Sorab. 1. ladźicź , wadźu; Bag. 
lasctiti; Cani. pobóshati ; Boss. .laCTUTbca , .lauycb , ;ła- 
CKaTb , jacKaio, npii.iacKaTb , y.iacnaTb , no.ioiu,iiTb , (oó.ia- 
CKaib pochlebić ob. Obleśny). (Elgin. gładki , cf. gładzić 
et Genn. gldttcii; albo też od łaski, łaskawości.) = 1) rę- 
ką łagodnie muskać kogo pieszczenie , ftrcict)cln. Gdy 
kota głaszczą, marmoce. Kluk. Zw. 1, 303. Im kota 
bardziej głaszczesz , tym bardziej ogon wznosi. Cn. Ad. 
524. Głaszcz ty kotowi skórę ; a on ogon w górę. Bys. 
Ad. 16. Głaskać pod włos sprzeciw włosom, wzgórę. 



roibcr bie §navc i'tretó;cn, aufrodrtS ^rńdjtn. Tr. Jedną rę- 
ka głaszcze, a drugą policzkuje. Cn. Ad. 510. Gdzie 
pana kochają, tam i jego pieska głaszczą. Teaf. 22, b. 
58. Głaskać i szczypać, a to wszystko razem. ib. 16. 
c. 78. Te włosy, które niedawno maściami głaskano, 
teraz popiołem posypane. Leop. 5 Macch. 4. (gładząc 
perfumowano). §. Musnąć, pomusnać, pomuskiwać, 
letko się dotykać, łechtać, Icidjt kriibrcii, fiinft ktiiftcil, 
phgs. et mur. Chłodnym głaszcząc drzewa tchem , wie- 
trzyk się bawi. Mul Ow. 163. Po głowie bogini gła- 
śnie nas cliabina. Zebr. Ow. 336. {tctigit ińrga). Zgodne 
na wyzłoconej lutni strony głaszcze, ib. 56. W jednem 
polu baranek młoda trawkę głaszcze 1 dziki tygrys łą- 
czną krwią napawa paszcze. Nar. Dz. 2, 198. (ścina). 
To mezkie dzieła! — ciebie próżno głaska chęć do dzieł 
mezkich. Hul. Ow. 112. (bodzie). §. Głaskać kogo po 
głowie = dać mu się we znaki , czochrać go , fig. ciiicm 
ben i!\opf jiliiffii , i^lli 511 fd)rtfffii maclicn. Fortunne z tego 
rodu hctmany miewali Królowie ; Mężnie Niemce zuchwa- 
łe głaskali po głowie. Papr. Cn. '42. 2) Pochlebiać, 
słowami łechtać, fd)mct(^clii, mit 28tn1cn licDfofcit, fi^cltt. 
Poehlebuje im i prawie je głaszcze. Pctr. Ek. 164. Brzmi 
słodka muzyka , kióra uszy głaszcze , a dusze przenika. 
Przgh. [jK: 292. .Mon. 76, 456. Głaszcząc, pochlebia- 
jąc Boss. r.iajnoK). Gdy głaszczą pochlebstwem swera , 
jad gotują. Sk. Dz. 899. Nie umiał w kazaniu głaskać, 
jedno grzechy srogim gromieniem burzył. Sk. Zgw. 2, 
233. Kogo sz.-zęście głaszcze , tego rade troszczę. Bys. 
.id. 26. [ortnnn, cum blanditur, captatum vcnit. Gła- 
szcząc prawdę mówią poetowie. Hor. 1. Nar. dedyk. §, 
■Łagodzić, gładzić, milbmi, iipii bci" giitcii Scitc yorftcllcii. 
Okrutny postępek głaskali i wycieńczali. Pilch. Sen. 163. — 
§. Głaskać się recipr., fi(^ ftreid;dil. Głaszcze się pod 
brodę. §. Głaskać bawiąc się n. p. psa, fid' mit (Strct= 
djcill iiiltciiirtltcn. Kobiety się często przez cały dzień z 
pieskami gl'a^zcza. Tr. CiŁASK.\CZ, a, m., głaszczący 
drugiego , pochlebca , bcv ®d)meid;Ier. cf //(/'. Germ. 
©liittftricff r ; Sorab. 1. lischcżżicżer palpo. Pochlebca, 
głaskacz urlia, Zvje z tego, co go słucha. Jak. Baj. 9. 
GŁASKANIE, GŁASZCZENIE, ia , n., sub^t. terb., mu- 
snienie; ba-? Gtrcidłcln ; Boh. hlazenj; Sorab. 1. lischcźźe- 
no. Konia urodziwego więcej głaskaniem do powinno- 
ści przywiedziesz, niż biciem. Pe'r. Ek. 61. Głaskanie 
pod włos, biiśi Streidiclii iviber bcii Strid) ber A)anrc, ber 
©cgeiiftrid). Tr. GŁASKLIWY, a, e, co się da ogłaskać. 
Wlud. ber fidi jdbmeii Id^t, sdbmtiar. (cf łaskawy). Cn. 
Syn. 307. Sorab. 1. zkludżenite domnbilis. Nicgłaskliwy, 
cicuratu difficilis. Cn. Th. 302. 

Pochodź, doghskać , naghskać sie , ogłaskać , ogiaska- 
ny, nieogiaskfiny, nieglażny ; pogłaskać; podgłaskać , prze- 
głaskać , przygtaskae ; rozgłaskać; ugłaskać, zagłaskać; 
cf gładzić, gładki; łaska. 

GLASY ob. S{ok,forlifik.Jak.Art.ó,oil. baćl®Inci». Co/i. koliśfc. 

GŁASZCZĘ ob. Głaskać. 

GLAUBICZ, herb , w polu błękitnym ryba żółta, do karasia po- 
dobna , niby pływająca w lewą tarczy ; na hełmie pięć piór 
strusich; z Niemiec przyniesiony. A'ics. 2, 221. ciii SBappen. 



GŁAZ - GLEB'. 



GŁĘBIĆ - GŁĘBOKI. 



Si 



1. 'GŁAZ, u, m. Boss. r.iasŁ • oko, cf. 'glądać Ross. raa- 
3-tTb; Óbcri). glafen. 

2. GŁAZ, u, wi, GŁAZA, y. ź., Dudz. la., Sienn. 338. GŁA- 
ZIK , a, ?». , demin, kamień pospolity, bcr Sicfcljłeilt , 
ber Stciii. {Hoss. r.iasyH^ brukownik). GJaz, Gall. gres. 
Staś. Diiff. 154. Nie dość, lecz święte gwałcąc praw 
rozkazy, Wytrącasz graniczne głazy. Hor. i, 302. Nar. 
(slupy kamienne, graniczne; cf. kopce). Tu strumyk 
pstre liże glaziki. Puł. Arg. 577. Będzie nasienia twego 
jak piasku , i płód żywota twego jak glazików jego. 1 
Leop. Jez. 48, 19. (jako kamyków. 5 Leop.). Glazik Ko- 
cytowy. 1 Leop. Job. 21, 52. (piasek piekielnej rzeki. 3 
Leop). Z klęczenia, które częstym na modlitwie razem 
Zwykł odprawiać , kolana ztwardniaJy mu głazem. Min. 
Byt. 5, 5. Zniknie miłość, powaga i przyjazne clięci; 
Śmierć zetrze wszystko głazem do samej pamięci. Zab. 
45, 258. (ze szczętom, z kretesem). Głaz abo głazik 
probierski. Tr. ber ^^roluerfteii: , ber Strctdifłciit. 

GŁAZ, GLAZUR, u, »«., srebro mieszane ze złotem. Dudi. 

38. Żywicę ziemną, przy której piąta cześć srebra jest, 

własnym imieniem zowią glesum abo glazur, electrum. 

Maj-t. — Pita. Hsl. N. 33, 4. cine 6v5mifd)ung umi ®i'Ib 

unb Silbcr. Srebro wyborne. Cii. Th. 103G. 
GLAZGAL , a , m., materya , na roztopionym szkle , jak 

olejek, czyli woda, pływająca. Ton. Szk. 258. z Niem. 

błc ©laogniie , ber ©Iaśfd)oiim , ©laśfdtmcU. 
GŁAŻNY, a, e, zwinny, zręczny. Wol. gcfd;icft, abrett; oppos. 

nieglaźny, cf. niezgrabny, nieokrzesany. 
GŁAZOŁOMNY, a, e, n. p. oszkard. Mon. 73, 594. kamic- 

niołomny, ftciiil)rcd;ctib , ficfclbrcd;ciib. GŁAZOWAG cz. 

7iierfo/t., > brukować, głazami, kamieniami pokładać. Oss. 

Wyr. Boh. dlaźiti, dlażditi. GŁAZOWATY, a, e, na 

kszlałt głazu, ftcimirtitJ, ficfclfirtio. Kamyki głazowate a 

krzemienisle. Syr. 1002. Ziemia głazowata , la silice, 

Sicfclerbe. Micr. Mgcr. 

GLAZUR ob. Głaz. GLAZURA, y, 2, glaserowanie, polew- 
ka, którą garki polewają, polewa, bic ©lafur, 5. S. bcr 
■Jijpfe. Yiiiil. t;orezliiza, nalizbik , glasura ; Boss. mypaBa. 
GL\ZIR(3\VA('; . GLAZOWAt^, rz. nhdok., glazurą po- 
ulukać, oli. Glaserowae , ginfireil. V';»(/. nalizhiti ,- glasira- 
ti , s'gorezliizo obmasati, obgiasirati, poloshati , oblizhiti; 
Bo:<s. MypaiiHTb. Dokona 'glazowanie a czujnością swa 
wyczyści piec. 1 Ltop. Syr. 58, 5i. 

'GLER.A , y, ż., Łac. gleba, gnida ziemi, ziemia, grunt, 
bic ^r^fdlolle , bic 6rbc , ber Śobcii , ber ©riiiib. Ross. r.iHÓa. 
Kto swej roli zaniedba i odstąpi gleby. Niech ma karę, 
jak żołnierz, co uciekł z potrzeby. Jabi Tel. 173. 

GŁĘR'. GŁĘBIA, i, i, GŁĘBINA, GŁĘBIZNA, y, ż., głąb' 
miejsi'e głębokie, btc Jicfc. lioh. lilaub , hlaubka , blaubi- 
na, iihilioćiiia; Slov. blubina, ti.sina; Sornh. i. liubina ; 
Vin(l. globozbma , globokustvu ; Carn. globózliina; Croat, 
glubina; Dal. dubiiia , pucliina ; Bosn. dubina, puccina; 
Hag. dubina , puccina ; Hoss. TnyCnua. Tu przestwory 
przepaści szeroko rozwartej , Tu wielka głęb' okropna. 
frzi/b. Milt. 205. Głębiny studzienne. Birk. Zbar. B. 5, 
6. Włożyli go na czołn , i szukali największej głębiny 



w rzece, tam go wrzucili. Birk. Gł. Kun. 24. W mor- 
skie fale stłoczony, gdy się na głębią morską wydawam.. . 
Dar. Lot. 3, 11. Żywot to dobry, żywot nader święty. 
Kto ani jedzie na głębią nadęty, Ani bojąc się nieszczę- 
snego biegu. Trzyma się brzegu. Peir. Hor. 2, B 2. 
Okręty, które na kotwicach stały, na głębią w nocy pły- 
nąć, a potym do brzegu jacliać musiały. Warg. Gez. 87. 
Nad głębiną, jakoby w nią już wpaść miał, słabo stoi, 
drżący i strapiony. Sk. Dz. 44. Trzykroć tonąłem; noc 
i dzień w głębinie trwałem. Budii. 2 6'or. 'H, 25. 
(w głębokości morskiq. Bibl. Gd.). — fig. Dziś nasze 
kobietki w głębinę matematyki i fizyki zapuszczają sie. 
Zab. 2, 46. Głębina tajemnic bozkich. Psalmod. 76. -^ 
W głębi korytarza jest framuga. Teat. 52, d. 57. (w tyle, 
im ^intcrgruiibe). Teatr reprezentuje ogród, wgłębi pa- 
łac. Teat. 54, 3. W głębi sali. ib. 7, «. o. Czart'. — U 
malarzóiv: Na głębią podać, enfoncer. Tr. ucrticfcil. Poda- 
nie na głębią, Mi Scrticfctt, bie 5>crtiefu:ig, bc^ i(n SKn^Icrn. 
§. Phras. Wierz mi, że cię wywiodą w głębią z miał- 
kiego. Bej. Wiz. 31. że cię wybawią, wyzwolą; albo też 
że cię z deszczu pod rynę poprowadzą. 'GŁĘBIG, Boh. 
hlaubati; Ecd. rjyÓHiiH), r.iyóiiHy TBOpio, ob. Wygłebić, 
zgłębić. 'GŁĘBICIEL, ob. Wygłębiciel, zgłębiciel," cf. 
Boh. hlaubak cW/ieus. 'GŁĘBIE , 'ia , n., głay, głębia, 
głębizna , bic iiefe. Gztery wiatry z głębia gwałtowne 
poruszywszy morze, bitwę stoczyły. Wad. Dan. 148. 
GŁĘBIELISKO , a , n., topielisko , eiit ticfcr 2)?o^r. W bło- 
tnych głębieliskach siła zakrytych siedziało. Krom. 243. 
GŁĘDIEJ' compar. adv. głęboko. — GŁĘBIK, a, »«., 
ryba morska, pizynawek. Gn. Th. 879. pompilus, ber 
Sd;iputtel, ber ©egier. §. ob. Kiełb', kielbik. GŁĘBINA, 
GŁĘBIZ.NA ob. Głęb', głębia. GŁĘBOKI, a, ie, compar. 
'głębokszy, głębszy, Boh. hluboky, comp. hlubśi ; Slov. 
liluboki, hlubśi; fani. globók; Yind. globok; Sorab. 
i. liuboki, lyboki, lobschi ; Sorab. 2. dUimoki, dlu- 
moki ; Croat. glubok ; Dul. dubók; Bag. et Bosn. 
dubok; Boss. r.ijóoiiiil, {oppos. miałki); ttcf. Dół ten 
przy jednym końcu ma być głębszy. Cresc. 625. 
Dołek jcdnę stopę głęboki, ib. 597. Ucieczesz się do 
głębokszych studniczeL Rej. Pst. A. 6. Im która głę- 
bsza rzeka, tym więc ciszej płynie. Opal. Sat. 116. 
Trudno było wybrnąć z tak głębokiej toni. liłok. Turk. 
156. §. Wyraża wielkość stopnia, którego rzecz doszła, 
tief, ali ^ńi;tn eiuer Suteiifioii, ober dud ^o^eii ®rabc«. 
Pod czas głębokiego snu , niektórzy od żelaza zginęli. 
Kulig. Her. 67. tut tiefeil £d)Iafc. Wśrzód głębokiego po- 
koju wzięli Turcy uśpioną Dydymotychę- Ktok. Turk. 119. 
Prosimy Cię o tę łaskę Królu, z najgłębszym uszanowa- 
niem. Zab. 15, 155. Głębokie milczenie = głuche mil- 
czenie, n. p. Stoją zbladli w głebokićin milczeniu. Zab. 
8, 222. §. Względem koloru, ciemny, tief UOlt garbcn, 
buiifle Sarben. W głębokiej żałobie chodzić, in ber tie< 
fen Jrfliier , (Obr b. sf lagc). g. Głębokie tony, tiefc tm, 
(oppos. wysokie). Głębokim śpiewa basem. Tr. §. Daleko 
zaciekły, tucit liinciii gebriittgcn, f^ćit, tief. W głębokie 
już zaszedł lata. Tr. er ift )d)Oii tief in bic 3<i^re; tm 
■Jcutft^cii fagt man mi): er ift ft^on ^loi^ in bic 3fl^rc, et 

' 7' 



52 



GŁĘBOKO - GŁĘBOKOŚĆ. 



GLEGOT - GLEJT. 



t)at tin ^O^CŹ Sllter crreidit. Suszo skończył życie w głę- 
bokiej starości. Slebel. pr. W głęboką noc powrócił < 
późno w noc, fpat ilt bic '!llai)t Dobry rozsądek, choć 
nie w głębokim wieku. — Zachodzić w głębokie gadki, 
tn tiefc ©efprćil^e. Tr. — §. Głęboki rozum = głęboko prze- 
nikający, bystry, przenikliwy, cin ticf bringcnber, biir#rtn= 
genber Śer^anb. Wół jeden głębokiego rozumu, rzeknie, 

przyjacielu Zab. 15, 179. Człowiek głęboki zna 

rzeczy teraźniejsze, wie o przeszłych, zgadnie przyszłe. 
Teat/^G, c. 130. Myśh głębokie, n. p. Jeżeli która, 
tedy ta jest myśl i wysoka i głęboka. Boh. Kom. 4, 
134. ticffinnig, OOlt (Scbaiifeil. ob. Głębokomyślny. Głę- 
boka nauka = gruntowna , ciiie ticfc, gniiitilic^e ®elc^rfam= 
fcit. §. Nauka ta dla mnie zbyt głęboka = zatrudna do 
pojęcia, zbyt wysoka, bic ffiiffcnfcljaft ift fiit mid) 511 ttef« 
ftnmg, ftc ift mir jii ^o(f), 511 nbftract. §. Głębokie są ta- 
jemnice bozkic = głęboko zakryte, niedoścignione, ttcf, 
Bcr&orgei:, uncrgriiiiblid;. Otworzyć najgłębsze serca skry- 
tości. Teat. 35, c. 6. GŁĘBOKO aduerb., GŁĘBIEJ com- 
par. adv.; Boh. hluboce, hlauboce, comp. hlaub et hlau- 
begi ; Slov. hluboko; Sorab. 1. luboko ; Croat. gluboko ; 
Ross. r.iyóoKO, oy6>Ke; niemiałko, nieletko, daleko 
przenikając , propr. et fig. ; ttcf. Trzeba jeszcze głębiej 
kopać , żeby wodę znaleźć. Ld. Głębiej w serce krzy- 
wda wchodzi, i dłużej się pamięta, niżeli uczynność. 
Gorn. Sen. 6. Zabrnąłeś głębiej nieco , iż cię słowy 
naprawić trudno; toć zelżywością zawściągnion będziesz. 
Pilch. Sen. 132. Gdyby się miał tak głęboko z nią 
wdawać, uwiadomię ojca. Teat. 50, 29. Pochlebniki 
głęboko się kłaniają, ale głębiej jeszcze w mieszek się- 
gają. Falib. Dis. E 3. Nie tak głęboko w rzeczy pa- 
trzą młodzi. P. Kehan. Jer. 154. Drugi po wierzchu 
tylko uważa, a inny głębiej sięga rozumem. Zab. 12, 
275. Umiem rzecz wywodzić, i mówić o rzeczach głę- 
koko. Bach. Epikt. GO. Im głębiej myślą sięgam , tym 
bardziej mię to bawi. Teat. 49. d, 45. Jegomość głę- 
boko bierze, ja tego nic nie rozumiem. Teat. 34, b. B, 
h. 2. — g Śpią głęboko. Zab. 15, 278. Treb. (tego, mo- 
cno). GŁĘBOKOMYŚLNY, a, e, ticfbcnfcnb.'iUło/Vy., Vind. 
globokumiflen ; Boss. rJiyóoKOMUc.ieHHUH. GŁĘBOKO- 
MYŚLNOŚĆ, ści, 2., tk\ei Seiifcn, Yiml. globokumirie- 
nost, globokumiflezhnost; Ross. 03 óoKOMUC.ieHHOCTb , 
r.ij60K0MUCviie. GŁĘBOKOMOWNY, a, e, Eccl. rA^coiiO- 
ptYHB^; "ticffprcdjenb. GŁĘBOKOŚĆ, ści, z., Boh. et 
S/oy. hlubokost; V(»rf. globokust; Cnrn. globokust ; Sorab. 
i. hubokoscź, cf głąb', głęb', głębia; przymiot tego, co 
nie miałko , nie płytko , ale daleko w głąb' zachodzi ; 
bic itcfe. Prędkim skokiem w głębokość Tyrową wpadł. 
Warg. WaL l59. — Głębokość lasu, szyku, wojska, bic 
Stcfe, SJcrtiefiiiig. Głębokość batalionu (bic Jicfc) bic .^iJ^e 
ńmi 'Satallmi, tuiciJiel SWniiii ^ońj d ftcOt. g. Miejsce 
głębokie, eiii ticfcr Ort, ciiic Jicfc, (cf. przepaść). Z głę- 
bokości wołam do ciebie o Panie. Bibl. Gd. Ps. 150, 1. 
g. Niedościgłnść, niepojetość, bic UiicrforfcI;Iid)feit , bic 2ic= 
fe, uncrgriiiiblic^e Scft^ajfcn^ctt. Wszystkie nauk przeniknął 
głębokości. Tr. Wy nie macie tej nauki, wyście nie 
poznali głębokości szatańskich. BM. Gd. Apoc. 2, 24. 



Głębokości bozkich nikt nie zna, jedno duch, który je.st 
w nim. Gil. Kat. 39. 

Pochodź, dog/ebid, przeghbić , wyghbić, niewy głębiony; 
zagiębić się; zgłębiony; niezgłębiony. 

GLEGOT, KLEKOT, a, m. wielemowny, blatero. Mącz. iss\e- 
got. Dudz. 41. cin ^Uaubcrcr, cin ©Ąrod^cr. cf. Boh. ge- 
kot słrepitus, fremitus, echo; Croat. klokoticza; Hung. 
kolyogos gloctorium; Boss. mokots, K.iOKOTaHie = bełko- 
tanie. GLEKGOTAĆ, GLEKOTAĆ, KLEKOTAĆ, ał, a 
et glegoce ci. niedok., (cf. flcifen 31 big. Bo/i. gektati cre- 
pare , strepere). Małym języczkiem glegotać, nabrawszy 
wody w usta, charchać, gargarizare. Mącz. gnrgcin, fi^ 
gurgeln. §• Bocian nosem glegoce, klekoce albo klekce, gę- 
goce, ber Stord] flnppcrt mit im ©d)nabcl. Bociany nosem 
klekotały. Banial. J. 5, b. Croat. klokotati , klokochem, klyu- 
kati glotero; Hung. klokdok; Sorab. 1. klapotam kaź bacźen. 
§. Bełkotać, momotać, zajękiwać się, ftnmmcln, laDcn; 
ob. Klektać. §. Swiegotliwie paplać, fd)it»a|^oft plappcrn. 
§. Garnek wrzący glegoce, abo w garku glegoce, gle- 
koce. Dudz. 20'. ber fodienbe 5:opf tmllcrt, foUcrt, c« 6ul» 
Icrt im foĄenben Jopfc. Eccl. K;iOKOTaTb. GLEGOTANIE, 
GLEKOTANIE, KLEKOTANIE, ia, n., subst. verb. — g. 
gargaryzm, tai ©urgcln. §. Glegotanie bociana, ba3 
Slappcrn beś ©tor^ś. g. Bełkotanie, momotanie, baź ©tom' 
mdn. g. Świegotanie, iai 6i^n)n|,cn. g. Glegotanie gan- 
ka, abo w a;arku, iai SiiUcm im foc^cnbcn Jopfc. GLE- 
GOTKA, GLEKOTKA, KLEKOTKA , i, 2., rzegotka, brzą- 
kadło, cinc SUappcr, i\Iappcrluid)fc, cinc 6d)nnrrc. Płaczą- 
cym dzieciom dajemy jabłka abo klekotki , aby się ba- 
wiąc niemi, umilkły. Petr. Pol. 451. W wielki piątek 
nic u nas nie słychać, okrom niewdzięcznego głosu 
rzegotek, i klekotek. W. Post. W. 234. Klekoliki, któ- 
re wołom przywięzują, bywają sosnowe, dębowe, olszo- 
we. Kluk. Rosi. 2, 160. g. Klekotka, masc. et fem. 
świegotliwy i świegotliwa, lub świegotka, cin CIaitber« 
maul, ciiic flttiibcrta|'d)c. Cn. Ad. 1116. 

GLEJ , eju, m., gatunek ziemi, mastka jak mydło, gdy 
stężeje na powietrzu, staje się twardą. Torz. Szk. 64. et 
63. et 5. argille glaise. Brzost. 103 9?ieberb. bcr SICC' 
tŁon , Sc(im , ŚJńrgcI ; 3J i c b c r f. STlcgg ; Holi. klev; Angl. clay, 
(cf. klej); Vi«rf. glenza, glen, glinza ; Boh. sljn. GLEJCISTY, 
a, e, pełen gleju , lettig, tDoiiig. Torf bardzo glejcisty i 
klejowaty. Brzost. 120. Vind. glenast, glenzast. 

1. -GLEJT ob. Glid— 2. GLEJT, u, m., GLEJCIK, a, m., 
zdrbn., z Niem. iai @clcit, ber ©elcitśbricf, bn^ frece, 
fl^erc (Scictt. Boh. gleyt, pruwodnj list, pruwod bezpe- 
ćnosti, list zachowacy; Dal. verni lijsst; Yind. povodnu 
pifmu, obyarnu pifmu; Slav. pratnje; Ross. onacHaa 
rpa.iiOTa. Glejt jest od słowa Niemieckiego ©clcit, sal- 
vus conduclus. Czack. Pr. 204. Glejt, albo wolne przej- 
ście, kto komu da, powinien go bronić od szkody. 
Siczerb. Sax. 145. Literae salri conduclus, list, którym 
osobie oskarżonej w sprawie kryminalnej król ostrzega 
bezpieczeństwo stawania w sądzie. Kras. Zb. 1, 321. 
Król wydaje te glejty czyli listy, zaręczające bezpieczeń- 
stwo do stawienia się. Skrzel. Pr. Pol. 1, 104. (cf. że- 
lazny list). Hussowi dali glejt, albo przymierze wolne- 



GLEJTOWAĆ-GLIBIELA. 



GLICZA - GLINIASTY. 



55 



go przyjechania i odjechania. Gil. Kat. 99. Wal jeden 
paszport od Wezyra, i od hospodara Wołoskiego glejcik. 
Birk. Ex. C. i b. GLEJTO WAĆ, d, uje. kogo cz. 
niedok., dać mu glejt, glejtem go ubezpieczać. Dudz. 38. 
etncnt fic^crcś ®elett gcfccii. §. Odprowadzić honoris causa 
towarzystwem. Mącz. cinem ciiic "ScDecfuna flcl'eil. GLEJ- 
TOWY, a, e, od glejtu, @Cldt» = . Glejtowy Ust. 

GLEJTA, y. z., Glita. Naur. Sk. 92; (Gall. glette, Svec. 
glitt); Boh. glet; Yind. pena, smet; bie ©Ifittc, ©lotłf, 
©lijtfce. Wapno ołowiane ciagJym paleniem obrócone 
w szkło, mające przy tegości kruoiiość, a oddzielające 
sif w łuskę żółtawą i rumianą = glita. Kruml. City. 529. 
Ołów w popiół obrócony, nagle stopiony, obraca się 
w szklanną materyą glejtą zwaną; zółlą zowią złotą, bia- 
łą srebrną' od koloru, ©clbglatte, Silberijlattc. Kluk. Kop. 
% 201. et', glutniak. §. Piana odchodząca od złota, sre- 
bra, ®olb= Pbev Silbcrfdjamn, ©djlatfen. Świetne srebro, 
skoro je ogień od glejty odcedzi. Pot. Syl. 50. GLEJ- 
TAK , u, VI., z Niem. ber ©liJttfmfcn , hak do wyprowa- 
dzenia glejty z pieca. GLEJTOWY, a, e, od glejty, 
©Icitt ■■ non ©Ićitte. Maść glejtowa , unguentum de lithar- 
gyrio. Perz. Cyr. 2, 325. 

GLEiM, nia, m. et gleni i. Glonek demln., potężny kawał 
chleba, ciit Siiitfcn obcr Dianfen iBri^tei, etit glaiifeii, 5Iar= 
ben Srotś!, (cf. Slo^). Włożył sobie kilka gomółek w za- 
nadra i gleń chleba. Falih. Dis. L. o.; Ross. roMsyja, 
lOMOib, .lOMTiiKł, .lOMTiime; Ecd. »k(i8,x%; (Ross. et Eccl. 
ritHi, r.TtHeuTi = sok) ; Sorab. 2. goln, (cf. Ross. cr.io- 
Hyib, połknąć, pochłonąć). 

GLETA ob. Glejta. 

GLEWIA, ii, £., spis. bie '®Iefe, ber "(Slefeii; Obi. @ld»e, 
@lc»e; Lal. med. glavea; Svec. glafwen ; eiiie Can^e , cin 
©pie^, (spccr. Rzymianie mieli jedne oręże pociskowe, 
mniejsze od grotów , żelazo trzygraniaste mające ; na ca- 
lów tylko pięć długie,- a drzewce na stop półczwarta, 
nazwane glewia , rerutum. Papr. W. 1, oi. eiti 3fi)ini= 
f*er 5eiitii'pie$.'C«. Si/n. 918. GLEWIJMK, a, m., ko- 
pijnik , żołnierz dzidą uzbrojony, jak Kozacy. Dudz. 38. 
ber -®Icfcner, eiii ©incffiicdit, f iitiiiiiicr. Cn. Syn. 918. 

•GLIBIELA, "GIBIEL, 'CMlilEL, i, d, przepaść, otchłań, 
bezgruncie, gd^luiib, 3(Kjruiib ; (Ro.;s. nióejb zguba). 
W błotnej żaby hasają glibieli , limoso in (jurgile. Zebr. 
Ow. 149. Chcieli Niemcy przytajonych z leśnych gli- 
bieli wyciągnąć. Krom. 492. (e latebris). Pierzchnąwszy 
jelenie , w krzewinę nas ciemną 1 nieprzebyte nawiodą 
glibiele. Tward. Daj. 51. Obiężeńcy drą się przez gni- 
biele, przez głazy na mury. Clirośc. Fars. 217. Wnet 
nowe wojny ujrzysz w twej gnibieli I wtóre wojska bi- 
jące się głównie. CItrośc. Luk. 259. W sadzie moim 
z gałązek rozkwitłych chłodniki . Tam mię pod cień wzy- 
wają i letne pośniki. Gdzie trawiąc czas łagodny pod te- 
miż 'gibieli . Na zielonych traw bujnych kładę się pościeli. 
Gaw. Siei. 361. (schowanie, ustronie, ukrycie). Buko- 
wińskie wyświadczą gnibiele, Co juchy, co tam i to- 
łubów dyszy. Jabf. Buk. J. 3. Kamień znajdziesz w la- 
da glibieh. Mon. 71, 545. 



"GLICZA, y, ź., Discriminale szwajca albo glicza, którą 

przedział czynią na głowie. Macz. bie DJe^nabel. 
GLID. GLEJT, u', m., z Niem. m ®Iieb, 3. 6. Solbaten, 
rzęd, szereg n. p. żołnierzy, (Slav. glida. red). 'Klidt 
lulgo glejt, acies in (ilutn porrecta. Chmiel. 1.82. Kro- 
czą pasmem, a w marszu wzgórek ni dolina. Las ni 
strumień porządnych glejtów nie przecina. Przyb. Milt. 
177. Żaden się nie mógł w glejcie utrzymać na no- 
gach, ib. 2 )6. Tysiączne kolumn rzędem stoją glidy. Zab. 
10, 21. Zastępowały Cheruby glejtami świetnemi. P/'iy6. 
Milt. 402. Ross. nouiepCHO/KHO. 'GLIDWASER , u. m., wo- 
dnista wilgoć w rannych członkach, z Niem. iai ©liebiuafFcr. 
Sok który w ranach glidwaser zastanawia. Syr. 70.1 
*GL1F , u , m., n. p. Mularze używają do węgłów i glifów, 
niektórych naczyń. Solsk. Geom. 2, lOG. Glif u mula- 
rzów , ukosność muru przy oknach dla światła , lub przy 
drzwiach dla przestrzeńszego wejścia. Magier. Mskr. 
GLIJOWAC, ał, uje cz. niedok., rozpalać, z Niem. glii^Clt, 

fllii^eiib ma^eii. Glijować żelazo. Tr. 
GLINA, y, r'., Boli. hljna ; Slot: blina; Dal. gnyla , gnilla; 
Rag. it Bosn. ghgnilla; Croat. iIovacha, (cf. ił); Sorab. 2. 
glina; Sorab. 1. lina; Cum. glina, perst; Yind. glina, 
jiu , glinu , glinja , ilouza , lei , berna , musga ; Ross. rM- 
Ha, 6peHie; Eccl. 6pi.iinie, CK.T,jhAh; Anglos. lim. lara; 
Angl. \oam; cf. Graec. }.v[icc; Lat. limus; cf. Graec. ylla ; 
Lat. gluten ; Germ. flelieit , Sc(;Iamtu , Scftieim ; (cf 2. glon); 
ber £ebm , bcv Ihni, bie iboiicrbc: argilla, ziemia ciągła, 
nie tak krusząca się, jak inne ziemie, w palcach zdaje się 
być tłusta, j;ik gdyby czym posmarowana była; w wo- 
dzie zostaje lipką; daje się wyrabiać na różne kształty^ 
ususzona twardnieje. Kluk. Kop. i , 250. Statki z gliny. 
Warg. Wal. 223. (ob. Garki, skorupy). Gliną oblepiam 
Eccl. r.iiiHK). — §. pg. On fortuny blaskiem otoczony. 
Jakby z innej był gliny niż gmin ulepiony. Zab. 16, 
207. (innej , lepszej natin-y; coś nadludzkiego), fig. Osłabi 
cały, jak glina. Perz. Lek. 514. (ztlakczał). — g. Glina 
zduńska, iópfer' Jlioii , Ross. cyr.iHHOKi. GLINIANY, plur. 
miasto w ziemi Lwowskiej, sławne zebraniem się tu 
szlachty po śmierci Zygm. Aug. Dykc. Geogr. 1, 241. 
ciiic £tabt im 8cmlicriii|'dicit. GLINIANY, a, e, z gliny, 
tboiicrti , irPCll. Boh. blinenny, hlinaly; Sloi: hlineny, hli- 
nowaty; Yind. persten , is persti ; Garn. persten ; Slau. 
zemijenj; .fioss. r.iiiuaHUu , CKyac.ibHuii, CKyje.ibmmia , 
cyr.iiiHHCTufi ; Eccl. niiiii.iii, r.Aiiiinii'Ł, iis-b rjiimii 34*- 
.laHiiufi, nepcTiiLiii, ópcHHwil. Gliniany statek, abo garn- 
carskiej roboty. GLlNIAlł.MA, i, 2., komora służąca na 
glinę. Jak. Art. 3, 293. izba do siekania, mieszania i zu- 
pełnego przygotowania gliny na formy w luHwisarni. ib. 
3, lÓl. bie Scbmfammcr, .ibiiiifammei', iluiiiftubc. Rag. 
ghgniliarniza. 'GLIMABSTWO , a, n., (Bosn. glignilar- 
stvoj, gliniarska robota, opus laterilium, Jliotiarbeit, ie\}m> 
arbcit. 'GLINIASTY, GL1.\IATY, a, e, pełen gliny. Ie[;mig, 
tboiireid;. (Boh. hlinowaty, hlinowity, slinowaty; Sorab. i. 
linoyite; Z)a/. gnylovalh, gnillaszt; 6Voaf. ilovachaszt ; fiaj. 
ghgnillast; Yind. glinjast , jiunast, ilounast; Carn. glinast; 
Eccl. ópeHiiiiCTUn; Bosn. ghgnilariv). Ziemia gliniata. 
Cresc. 143. Nictylko urodzajne i czarne grunta, ale na- 



u 



GLINKA- GLISTNY. 



GLISTNIKOWY - GŁÓD. 



wet gliniaste nagradzają pracę człowiekowi. Zab. 6, 105. 
g. Koloru do gliny pod'ol/n(>i;o. IcbinfarMij. Walach gli- 
niasty. Papr. Hyc. 99. GUŃKA, i, ż., alumina, ziemia 
znajd"ująca się obficie we wszysikicli glinach, ziemiach 
tłustych i mokrych. Śiiiad. Cliem. 152. argilla boltis, sub- 
telna , prawie olejowata ziemia ; w uściech rozpływa się 
jak masło; w aptekach' jej zazywaj.i pod imieniem Mr- 
rae sigillalae , fciiic Solarcrbc. hluk. Kop. I, 252. Glinka 
tłusta, gcttboii. Krup. 5, 118., Uoh. hljnka oi-ji/Za co/ora- 
la , gart'crbc. [Sorab. 2. glinka wierzch pieca). Glinka le- 
karska ma podobieństwo do kredy. Drzost. 125. Glinka 
ciesielską rubrykę nazywają, iż nią cieśle znaki swoje na 
ilrzewie wypisują. Kluk. Koji. i, 533. bcr SiHftcl , bcr 
5{otfifłcm. Glinki', ek, plur., doły glinnc. Cn. Th. 8c^iu= 
grube. Boh. hljnik, hlini.stc; Bosn. ghgniUariscle, mjesto 
ghdi se ghgnilla copn ; Hoas. r.iiiHima. §. Glinka , i , 
m., koń gliniasty, cin lPl)infavI'tgcś ^*fcrb. Glinko mój bia- 
łogrzywy. J. Kchan. Fr. 79. GLINÓW, a, e, cb. Glinia- 
sty, Ie6mii3. Gdyby ziemia była bardzo glinna. Cresc. 310. 
Ziernia tłusta, puchlna, glinna. Cresc. 179. ■ — 'GLINO- 
MAŻ, ia , m., pogard], zdun, garncarz, mularz; ciit £cbm= 
fi|miercr, Sclimflctfcr. Boh. hlinoniaz , (cf. Boh. hlinak luli 
cttlcator). GLIOWATY, a, e, gliniasty, gliny pełen, 
Ic^mig , BoH Scbm. Kryje sie w kałużach gliowatych. 
Birk. Knnt. C. 

•GLIPKI ob. Lipki. GLISMK oh. Glistnik. 

GLISTA , y, i., Boh. hlist . śkrkawka ; Sloi: hlista ; Mor. 
hijsia; Hung. geleszta; Sorab. 2. glista; Bag. glista, gli- 
Stina; Cront. glizta, gliszla ; /)a/. glyzto , guja; Siar. glij- 
sta , gujavica; Bosn. ghlista . glista, gujina; Carn. glista: 
Yind. semleski zherv ; Huss. r.iiiCTii. Glisly, lumbrici, 
dżdżownice , robaki znajdujące się w ziemi , którcmi się 
rvby i wodne ptastwo tuczy. Zonl. Xar. 92. bfV ScgCll' 
linirin. Szczupły, 'szczury, cienki, glista, konoji'. Cn. Ad. 
1158. er ift fo binin, rete eiit iRcijcmintrm. — Ji. 2) Jest 
tez jeden gatunek robaków w eicle hidzkićni, ukraglych, 
nie bardzo długich, które glistami zowiemy. Krup. 5, 
757. ber Spiiliinirin łm SciI'C. {Bng. guja).. Dzieci gorą- 
czki miewają, gdy na glisty chnriija. Sleit:.k. Pcd 177. 
Owe przeczytawszy listy. Skrzywił się, jakby chorował 
na glisly. Jahł. Ez. C. 3. cf. na trzy dzwona. — Glista ta- 
siemkowa lub serdeczna, ber Jłanbiuiirm, ."io/i/a/iMS, tcnitt, 
na kilka lub kilkanaście łokci długości mająca. Perz. Lek. 
187. Glisly dyniowe wyglądają właśnie by pasmo ziar- 
nek dyniowych, jedno w drui^ic powlekanych, utkane. 
ib. cf." rupie. GLISTNIK, GLISMK, a , 'm., (Boh. śkrka- 
wiene semeno ; S!av. sarina ; Bosn. sitje, voga, alega. 
bunceyje), piołun glislny, glislnc ziele, sanlonica , SoiitP' 
111)1^ SSSurmfraut, 3Burmfamciifvaiit , od glist rzeczone, iż 
czerw w żywocie morzy i wywodzi. Syr. Ziel. 390. gli- 
stnikowe ziele. Syr. 560. g. Glistnik morski, koralowy 
mech, gniazdo koralowe, mnsrus rnrnUiniis, roście na 
morskich skałach, na skorupach malżuwych, także glisly 
wywodzi, iai SorallciimooS. Syr. Ziel. 1417. Ross. r.iii- 
CTHiiK-b MopcKoH. — §. Glistniki = glisty, dżdżownice , Se= 
gciitoiirmer. Leżą gęsto zmiele, jak glistniki, gdv sie po 
nurtach rozproszą. " Pn^fe. Mili. 16.' GLISTŃY', a,' c, 



od glisty, 5teflemuunn< , Sanbnłurnf. (Carn. glistene, gli- 
slav; Croat. gliszlav; Slav. gljistiiy). Syr. 590. GLISTNI- 
KOWY, a, e, od ziela glistnika, SBurmfamenfraut = . Syr. 
5G0. 'GLISTO.MORNY, a, e, Carn. glislamorne > zabijający 
glisly, iinirintiibtenb. 'GLISTOWACIEG nijak, nicdok., Ecd. 
rJUCTOBaitio , r.iiiCThi iiMtio, vermino. 

GLITA ob. Glejta. 

GLNY, abbreuiatio zamiast: Gieneralny, n. p. Marszałek Glnej 
konfedcraoyi. Yol.Leg. 8, 127. — GLNOSĆ ob. Gieneralność. 

GLOB , u , m., z Łac, machina okrągła , wyrażająca okrąg 
świata i wszystkie jego przedziały. Kras. Zb. 1, 522. 
ber ©lolniś, bie ScUfitijel. Boh. obór sweta. Tales najpier- 
\yszy glob wykszlałtował, i na tablicy miedzianej ziemię 
i morze odrysował. Wyrw. Geogr. 3. Ziemia jest glo- 
bem okrągłym, troszeczkę w biegunach spłaszczonym. 
Lesk 2, 5 i". GŁOBIĆ, ił", i, cz. niedok., zgłobić dok., 
(cf. Boh. hlaubati nimium perscrulari ■- głębić; Rag. oę,\o- 
bilti proscribere , glóba proscriptio; Croat. oglablyem glu- 
beo ogrizayam); ściskać, spajać, Sllfnmmcilbrudcn. lArcum- 
pangere zgłobić, circumpaclus zgłobiony. Mącz. Compago 
zgłobieiiie, zjecie, ib. Compaclus, spojony, zgłobiony. 
ib. cf odgłobić, rozgłobić, ogłabiae, zgłabiać. §. fig. 
Cisnąć, uciskać, bebriitfcn, brficfen, plageii. Więcej niź 
wszystkie rany, list on głobi serce jego. Pot. Arg. 731. 
Ciebie nieszczęście własne, Rzymie, 'głobie, żeś na 
trzech panów pozwolił. Chrośe. Luk. 5. {ob. Pogłobić). 
g. Głobić się o co, troszczyć się, fid; fumiiiern, ńngftigcn. 
Jeśliby kto rozumiał, żeby sług bogu potrzeba było,' 
może się o to nie głobić ani starać, boć ich jest bar- 
dzo żyzno, kiedy ci pomrą Glicz. ]Vych. 0. 7. 

GŁÓD, u, m., Boh.clSlou. hlad; Sorab. 2. glod ; Sorab. i. 
hlod , wod ; Yind. et Carn. glad , lakota ; Croal. glad ; 
Bosn. cl Rag. glśd ; Ross. ro.ioji; Eccl. ruf,"!.. Gdy żo- 
łądek wypróżniony nic nie ma do trawienia , zatem przez 
ustawiczne jego ściąganie się, czucie się staje w żo- 
łądku głód nazsyane , coraz przykrzejsze , i do potraw 
użyci?, chociażby kto nie chciał, przymuszające. Krup. 
2, 56. bcv .fmiiger. Kiedy fałdy żołądkowe czcze wzaje- 
mnie sie ocierają , wtedy zwierzę czuje głód. Zool. Nar. 
54. Głód wielki morzący ob. Przemor. Psi głód, cho- 
roba, bulimia, bcr ,'cmiib"4"il9Cr , .f^eipŁiuiijcr , żądza jedze- 
nia zbył wielka w pomiar sił żołądka. Dykc. Med. 2, 
275. (cf wilcza choroba, Carn. kukez; Ross. ajq6a). 
Głodu l'-'n znać nie czuje, co lego i owego tylko ko- 
sztuje. Cn. Ad. 2i7. Głód do domu przypędzi. Cn. Ad. 
21-4. Głód dowcipny, sjłód wszyslkiesfo nauczy, ib. (ne- 
ccssitas mater invctttorum). Głód wilka z łasa wywoła. 
ib. Głód tani, sytość droga, abo: Głodu nie kupić, sy- 
tość wiele kosztuje, ib. Przysmak wyborny, głód. Cn. 
.\d. 247. Głód najlepszy kucharz. Teat. 8 , 45. Głód 
stanie zn kuchmistrza, t. j potrawy mnićj smaczne gło- 
dnemu żołądkowi przypadają do guslii. Pilch. Sen. list. 
1, 128. cl \, 141. Arabowie na pracę i głód dziwnie 
są Irsyali. Wary. Badi. 49. Kto robi , głodem nie umrze. 
Cn. Ad. 514. Bogu służąc, nikt nie umarł głodem. 
Chrośc. Job. 55. Z głodu umieram. Teat. 17. b, 25. 
ocrbungern, >.'or $»uiiger fłcrbcn. Głód mrzeć, grrpen §mi' 



G Ł o D A Ć. 

gcr leibeii, bi§ jiim Sjcr^uiigcrn. W domu oLIltym glóJ 
marJ. Ezop. SI. Chceszże, żeby syn z nami głód mail? 
Teat. 8, 49. {Yind. gladi vmreli , sgladeti, sahikotuvali, 
gladi konz vseti). Głód cierpieć, łaknąć; Slui'. glado- 
vati; Croat. gladuvati ; Ross. ro.i04aTi>, oro.iOAaib ; EccI. 
rsiJAbCTKOBSTH. Glodeni kogo morzyć. Boh. Kom. A, 203. 
citicn mit $iingev (iiidlcii. — Slov. Prou. Hlad sa śibenice 
ne bogi głód nie boi się sznl)ienicy, Hlad sa ne da 
slowmi utiśif głód sie nie da słowy uciszyć, uh. Głodne- 
go żołądka bajką nie zabawić ; Croat. Glad ochi nema. 
Rag. glśd occi ne ima = głód oczu nie ma ; Croat. Glad 
y vu kusnu ide hisu ; Rag. glad i ii kCiKnu kuccliju 
ulazij, fames et pestiferam inlral domum. P/ Głód na- 
poju ! pragnienie, ber Surft. W obłoki suche usta wle- 
pili i oczy. Go większa , tym ich bardziej głód napoju 
tłoczy. Bard:. Luk. 61. §. Transl. Wielka chciwość, 
pragnienie lub łaknienie czego, (jropCa 'Bcrlaiigcit , S)\m- 
gcr. Głód bogactw, pragnienie czci, nienasycone jest. 
Zygr. Ep. 43. Głód słowa bożego, llrlisl. Lek. B. Prze- 
puszczę ja głód na ziemię, nic chleba, ale słowa boże- 
go. Karuk. I\af. 42i). Poślę głód na ziemie ; nie głód 
chleba , ani pragnienie wody, ale słuchania słów Pań- 
skich; tak że sie tułać będą od morza do morza, szu- 
kając słowa Pańskiego. Dibl. Gd. Amos. 8, H. 2) Głód, 
głody, iii .'iing. et pliir. wielki niedostatek chleba i zgo- 
ła żywności i pierwszych potrzeb, tk $l(micr»ltPt^ , Pct 
.'OUnger, ber Maiigcl. Gdy sie siał głód wielki po krainie 
cnej, począł i on niedostatek cierpieć. Sekl. Luc. 15. 
W wielkim głodzie r. 1440 w Polszczę ludzie z liścia, 
z korzeni,) Icdajakiego , i lepu jemiołowego chleb dzia- 
łali. Slrgjk. oCl., {Yind. lakota , stradauje, gladuvanje , 
potrebnost krushnie; Busn. skupochja , glad potriba od 
hranej. Głód żywności cierpieć lioss. rojo^-biL. Jedne- 
mu gody, drugiemu głody. Cn. Ad. 514. (bez pracy nie- 
będą kołaczej. S/ov. Gedcn presicenim-riha , druhi hla- 
dom ziw;i. Jedź ty do mnie na głody, a ja do ciebie 
na gody. Cwngn. 58j. Często od[Mawiwszy gody, muszą 
cierpieć głody. W. PoH. W. CO. Z wielkiej intra"ty przy- 
szedł na głód. Hur. Sat. 72. (na biedę, nedzei. Zła 
miłość o głodzie, pospolicie mówią, miłość oziębła. 
Pelr. Ek. 72. {sine G-rcre et Uaaho friget Yeniis). Przy 
głodzie, przykrzy się wojewodzie, a przy chlebie, chce 
mi się i ciebie. Teut. 14. 6, 32. g. Głód wody, brak 
wody,^ SBaffcriimiigcI. Odjął im potok, którym woda szła 
do miasla; i lak udziałal wielki głód w mieście wpiciu, 
że wszy^scy bardzo pragnęli. Jer. Zhr. Ci. Widząc, że 
głodem wody nie może nic iii-zvnić, kazał pod miastem 
zbudować wieżę. ib. 65. GŁODAt:, ał, a el głodzę cz. 
niedok., Bo/i. hfodati = hrizli; Yind. glodali , glojem, glo- 
dam; Carn. glodam; (Sorab. 1. dreptam rodn, lodacź, 
wodacź skrobać) ; Croat. glodati , gloyem roderc , gloda- 
li. glodyrm >/e;v)-e ; Hag. gloglijalti; ŹJrtss. iMOAaTb, 3r.io- 
4aTj., r.jożicy. 1) gryźć, betgcii, iiagcil. Dziecina zębów 
jeszcze nie mający, grubych pokarmów nie może gryźć 
abo głodać. Pelr. Ek. 94. Drogie szaty nasze w skrzy- 
ni mole głodzą; a ubodzy i ])rosl('j sukni od nas mieć 
nic mogą. W. Post. W. 2, 161. Gołą kość leda kon- 



GŁODEK - GŁODNY. 



55 



dys głodzę. Pol. Pocz. 70, Psy, które kość pod stołem ało- 
dzą. Pot. Arg. 221. Nie pójdą w pole z myśliwczemi 
prości Kundlowie, wolą w kuchni głodać kości. Kochów. 
38. Odtąd paść się już więcej nie' będziecie kozy, Kędy 
kwitnie szczodrzeniec, ani głodać łozy. Nagr. ' Wtrg. 
486. {curpelis). Zetrze wężowi głowę; a waż pietę je^o" 
głodać będzie. Źrn. Psi. o, 709. Jedne jabłka' głodzą 
osy, drugie czyrw gryzie. Hej. Zu: 115. 2) /ig. Nacie- 
rać, wycierać, roibcii, briicfcii , fd^alcri, akń^en. Piastom 
dawnym twardy szyszak głowy pierwej głodał, Niżli wło- 
żyli koronę. Pot. Pocz. 13. (przygniatał). Bóg mie snadź 
szatanowi na obroty podał. Ażeby przez swe naczynia 
mię głodał. Chrośc. Job. 59. Hojny, jako groch przy 
drodze. Kio się nie leni, ten go idąc spłodzę. Bej. Zw. 
117. (skubie go). Brzeg taki woda głodzę. Klon. FI. E. 
2 b. (podmywa, wynosi). Jadąc obacze szewca, tuż przy 
samej drodze, A on dab nadslarzały Ż wierzchniej skóry 
głodzę. Pot. Pocz. 506. (obnaża). GŁODEK, dka, w 
właściwie demm. suhst. głód, 2 Botan. draba Linn. zna- 
jomo ziołeczko, rosnące na polach, miane za wróżkę 
nieurodzajności. Kluk. Bosi. 5, 99. bn^ $inigcrI)himcj)Crt. 
Głodek obwódkowy, D. ciliuris, Linn.; wiosenny, D. ver- 
na; żółly, D. muraits. Jundz. 529. GŁODNIE ," GŁODNO, 
adv. adj. głodny, luiiigrig. Ej chłodno i głodno ; Choć i 
głodno I chłodno, Ale ż\jem swobodno. Kniaź. Poez. 2, 
177. lilii- Icibcit Jidltc unb Smigcr. Chłodno, głodno, i 
do domu daleko = wszystko złe na raz. Ossol. Wyr. GŁO- 
DNIEĆ, iał, ieje neutr. niedok., zgłodnieć dok., Slav. gla- 
dovati; froa/. glauuvati , gladujcm ; />'o.?«. §iadovati ; Bag. 
gladnjetti, gladovatti, bili glaadan; Yind. gladuvali, gla- 
ihti, glad terpeti; Hoss. ro.iojait, oro.io4aTb,- Eccl. rMf^k- 
CTKOKJTii, iisiKATii; głodnym się stawać, głodnym być, 
głód cierpieć, łaknąć, I;migng luerbcii, f^nngrig f«)n, ^im- 
gcni. Lwięta niedostatek cierpią i głodnieją, j/udn. Ps. 
54, 10. Głodnieć musi między bogadwami. Pusl. Fid. 261. 
Słucha mię teiaz uczeń z ochotą, bo pamięta, że gło- 
dni.ił. Mon. a. 63, 230. g. Zgłodniały czego, chciwy, 
pragnący czego, iupniiKl; bcgicrig. Widzenia twojego zgło- 
dniały. Past. Fid. 153 Skarbów, bogactw, zdobyczy 
zgłodniali. Przyb. Luz. 204. "GŁODNIK, a, m., łaknący, 
głodny, ein^iMigrigcr, .'piiiigrricibcr. 17«(/. gladounik, {distg. 
ł'(7i(/. glodauz, grudovez; 6'u//i. glodovoz' głodający, gry- 
zący); Bag. gladiiik; Bosn. gladnik; Croal. gladnyak, 
gladnik. \V rodź. zcńsk. 'GŁODMCA, y, liag. gladnizza ; 
Bosn. gladnica; (Boh. et Slov. Hladolet Salurnus). 
GŁODNO ob. Głodnie. 'GŁODNOKARY, a, e, n. p. Gło- 
dnokarc szczenię bardzo podłe będzie na szczwanie. 
Myśl. C. b. karę' a głodne i chude.— "GŁODNOKUPNY, 
a, e, głodem zjednany, obiadem kupiony, n. p. Głodno- 
kiipni pocblebiaczc. Kras. List. 2, 50. miś ,S)iiiigcr >)er» 
fdiifiicf). GŁODNOŚĆ, ści, i., łaknienie, bic i>migrigfdt. 
Duh. hladowilost; Surab. 1. wodnoscź. 'GŁODNOŻŁY, a, 
e, głodem dojmujący, Łiiiuicrpeiitigcnb. Brzuch-em mój 
slodziny napełnił w tak głodnozłej dobie. Kulig. ller. 41. 
(w czasie nieurodz.ajnym , drogim, złym). GŁODNY, a, e, 
"GŁODZIEN, dna, dne, łaknący jedzenia, głód cierpią- 
cy, ^Uligrig. Boh. blado wity, blado wy; Slov. hladowity; 



56 



GŁODOTWORCA - GŁÓG. 



GŁOGOTAĆ - GLOM. 



Sorab. 2. głodni; Sorab. i. wodne; Slav. gladan ; Bosn. 
gladen ; Rag. glaadan ; Ymd. gladoun , lazhen , vozhen ; 
Carn. gladne, gladovitnc ; Croat. gladen, lachen, tesch; 
Ross. ro.i04HHii, na^HUil. a.mHUft, hoahuA. Głodnemu 
chleb na myśli. Rys. Ad. 15. G/odny woli jeść, niż 
muzyki sJućliać. Cn. Ad. 246. Głodnego żołądka bajką 
nie zabawić. Fred. Ad. 55.; Slov. Hlad sa ne da slowmi 
utiśif. Głodny niczem nie brakuje, wszystko rau dobrze 
smakuje. Pilch. Sen. Ust. 4, 141.; Croat. Gladen selu- 
dccz retko vszagdasnya zumcchc , jejunus słomaehus , raro 
vulgaria temnit. (Gladen vuk kladesze naje esuriens lu- 
pus caudicem voraf). Głodny jak pies. Teat. 8. b, 60. 
(cf. psi głód; cf. kości, sklepy się w brzuchu łamią). 
Głodny, ukąsiłby kamienia. Cti. Ad. 24S. Głodnemu, ja- 
ko żywo, syty nie wygodzi. Sim. Siei. 107. Nie umie 
sie bić iołnicrz głodny. Jabl Buk. C. 3 b. Głodnemu 
najbardziej się mieszka; Głodnemu zawsze południe, za- 
wsze się chce jeść. Cn. Ad. 244. (cf. zegar najpewniej- 
szy, brzuch). Głodny gniewliwy; głodnemu daj pokój; 
głodnemu się nic nawijaj, głodnych i mucha zwadzi. 
Cn. Ad. 245. Głodnych i mucha powadzi. Rys. Ad. 14. 
Głodnemu nie śmiech Yind. katiri kruha stradajo, fe 
fmieha hitru navelizbajo. Głodny kija się nie boi. ib. 
Slov. Hlad sa śibenice ne bogi. Głodny nic przebiera, 
przysmaków nie szuka. ib. 246. cf. gdy się kto prze- 
pości, w niwczym niemasz kos'ci. — §. fig. Łakomy, 
chciwy, ticflicrig, ^altfudjtiij , bunijrtij. Głodny to człek, 
choć ma dosyć, da-ć sie przecie przekupii\ Ld. Sędzia 
nie ma być głodnym ib. (przekupnym , przcdajnym). 2) 
Głodny czas = głód przynoszący, nieurodzajny, drogi czas, 
drożyzna , t^ciier , .^migcr (n-iiigeitb , 5. 55. tbcurc Sfit , cin 
t^CureS 3abr. Opat czasu głodnego, gdy lud ubogi ży- 
wności i miłosierdzia szukał, tak sie zań modlił:.... 
Sk. Żyw. 2, 26. Czasu jednego głodnego, klasztor nic 
miał jedno troje chleba, ib. Głodny rok. Cu Th. — §. 
Niedostatek czego cierpiący, Siiiiigcl aii ctriHii IciPcitb. Bo- 
lesław Łysy, będąc grosza głodnym, miasteczka niektó- 
rym swoim ludziom zastawił, lirom. 258. (cum pecunia 
indigeret). Kościół we wszystkiej dvecczvi Kijowskiej 
głodny jest. Weresz. Kij. 54. GŁODÓTWtJRCA, y, m., 
tworzący głód, przykładający się do tlrożyzny, ber Url)E= 
ber ciiicr .C^inujerfiiPtb. Tych , którzy kuinijąe tanio zboże, 
drogo przcdawali , nazywano lichwiarzami, gfodotwórca- 
mi, samokupcami. Czack. Pr. 526. GŁODZĘ, dze, dać, ob. 
Głodać, głodzę, głodzę. GŁODZIĆ, ił, i, ez. niedok., 
wygłodzić, ogłodzić dok., głodem morzyć, mit ,S)ungcr 
(lualcn. Ross. ro.i04iiTb, oro.iojnib. (r.ioHty ob. Głodać); 
£cc/. r.iajOTBopnTii. Mieszkając w lizymie Otlon , nie 
chcąc wielkością żofnicrzów miasta głodzić, rozpuścił woj- 
sko. Sk. /);. 877. 

Pochodź. Mrzygiod; a) od słowa głodać: nagfodać , 
oglodać, poglodnc, przeglądać, przygiodac : rozgfodac, 
wgtodać sie, wygiodad; b) od słowa głodzić: dogłodzic , 
nagiodzid, ogłodzid , przegfodzic, przyghdzic; wygłodzić; 
zgładzić, zgłodniały, wygłodniaty, zugłodnieć. 
GŁÓG, u, m., Boh. hloh , lob, sipek; Sloi: hloh, piana 
gablon, piane gablko; Sorab. 2. glog ; Croat. głóg, glo- 



govina; S/a«. glogovina , shipak; .6osn. glogouina, kostri- 
ka, kosnika , trrin; Rug. glogh, bjeela draccja , glago- 
vina; Carn. głóg; Ymd. voglouje, shipek, dren; Ross. 
T]ion>, 6oapuniHHKi, cepóapnuHiiKi, inDnoBHHKi; Ecd. 
iDHnoKi, Crataegus Osyicuntha Linn. , jest krzew jeden 
z większych, liście ma pięknie zielone, kwiat biały; owoc 
jego jest jagoda pięknie czerwona. Kluk. Rośl. 2, 52. 
ber ^agcborn, ber Sei^born. §. Głóg, ciernie, tarń róży, 
bic Śórner bcś iUofcnftrau^cź , ber Sornftraui^, roorouf bt6 
SRpfc ruac^ft. Musisz się głogiem zakłóć , abyś róży urwał. 
Koiak. Wiek. C. 1. (cf. piękna róża ale tarń, cf. 
przy róży ostre ciernie). — g. Ciernie, ogólnie, 2)orn, 
Sornfłrautll. Uroda i piękność bez cnoty, na głogu jago- 
dy. Rej. W(s. 4. Nie zbierają owocu z głogu, ni fig 
z ostu. Kulig. Her. 189. Głupszy nad gawrona, kto ró- 
że chce zbierać z ościstego głogu. ib. 204. Taki bę- 
dzie jako on głóg przy drodze, co sam drapie, a jago- 
da się niczemu dobremu nie godzi. Bej. Zw. 74 b. Ociec 
mój karał was biczmi, a ja was będę karał głogiem. 
Budn. 2 Chroń. 10, 11 not. biczmi śpilczastemi ( kor- 
baczami. Bibl. Gd niedźwiadkami alii. mit Scorpionen. 
8iit|). ). § Owoc róży polnej, bic .^agcbutte, bie %xuijt 
ber §agcrofr. Głóg różowa jagoda, Ctnusbati fiuctus, 
słuiy w dysscnieryach. Kntp. 5, 149 Różane jagody nasi 
wieśniacy nierostropnie głogiem zowią. Sienn. Wyki. — Cn. 
7"/j. 658 O&b. ^ictfdiepetfcite. §. Głóg drzewo, ob. Swidwa. 

GŁOGOTAĆ, GOGÓTAĆ, ał, oce, cz medok., wydawać 
głos bełkocący, cf gołgotać, gicgotać , klekotać, eilte 
bullernbe Stimme Łiircu laffcii, luifleru, follern. {R'ig. glo- 
gotatti cantar del galln d' Indini Orzeł, na wierzchu 
bramy, gdzie król szedł, skrzydły jak żywy chwiał, kła- 
niając się głogotał, szczęśliwie winszując. Stryjk. Henr. 
C. Rzekł krukowi orzeł , by milczał, on przedsię swym 
głosikiem mierzienie gngotał. /-'u/;r. Kuł. M. 5 b. 

GŁOGÓW, a, m. 1 ) Wielkie miasto w Szląsku dolnym, 
po Wrocławiu najludniejszc. Wy w. Geogr. 257. ©roP= 
©logaii iii Uiiter = 6d)lcficii ; Boh. Hlohow. 2) Głogów ma- 
ły w księstwie Opawskiem. Dy--c. l,eogr. 1, 242. Slcitt' 
©lognu. 3; Głogów, w Sandomirskmi, ozdobne pała- 
cem książąt Lubornirskirh. ib Cttte 6tnbt ill ber %0\X0. 
©anbpmir. GŁOGOWCZYK, a, m., rddem z Głogowa, 
eiit ©logniicr. W md:., irń.^<k. GŁOGO WIANKA, bte 
©linjnucriiin. GŁOGOWIEC, wca , m, papilio cratae- 
gus, motyl dzienny, dosyć pospolity ; ma skrzydełka okrą- 
gławe białe, z żyłkami cz:irniawemi. Zwd. Nar. 159. citl 
J«g|'d)metterliiig , ber SaumiDcipliiig , .^ccfcnmcigltng, 8ilicn= 
iłpgfl- GŁOGOWY, a, c. z głogu, §ngcPorii= . Buh. 
hiobowy, śipkowy; Carn. gIoL>ov, EccI. uiunKOBUH , 
UlllDuailJ. We Fiancyi wiązkami głogowemi w;ipiio pa- 
lą. Kluk. Rośl. 2, 52. Głogowy' krzak, Sl^w. et Buli. 
hlożj; Carn. glogje , glozhje Yind. vuglounik shipezbje, 
Jezusowe kronc; &i7. uiiinoBHiiKiB Głu^owa jagoda 
Boh. Idohynć; Bosn. gloghigne. GŁOGOWSKI, a, ie, od 
Głogowa , ©logaucr ' . Boh. Hlobowsky. 

'GLOM , u, m., Kiedy wieprza zabiją a kiszki od pluga- 
stwa wychediiża, tedv z nich naskrohać glonm , to jest 
materiam mucillaginosam. Haur. Sk. 465. ft^lctmigtcź 2Gcfen. 



GŁOMBATY - GŁOS. 



GŁOS. 



57 



m., demin. nom. gleń ; 
33rot. Dadzać czereśni 
clilcba ku tej uczcie 



GŁOMBATY, a , e, może gJ'ąbaty , jak głąb , gruby, nieo- 
krzesany, niećwiczony, plitmp, bict, grol) , iitlcjcfc^liffeil. Pi- 
sma te wydaję , nie dla glombatycb głów ani złośliwych, 
Lecz dla rozumnych, grzecznych i uczciwych. Mon. 71, 505. 

'GLOMZA, y, i, z Pruskiego, ber ©lomś, Olltttf, Sn|Cfliiavf, 
twaróg. Mrongow. 

\. GLON ob. Glan. GLONEK, nka , 
kawał chleba, ciii flciiicr Snollcii 
lub słodkich wisienek I słuszny 

glonek. Zab. 9, 15. — 2. GLON, glina, 8c|!m. Wodę 
chlipa z glonem. Zebr. Ow. 21. limosa jlumina poiat. 

GŁOS, u, m., {Boh. hlas, hlahol; Slov. hlas; Sorab. 2. 
glosz, schtumma ; Soroi. 1. w osz, losz; fiosn. glas ; {Rag. 
e,\as fama , nuntiinn; glasnik «««/»/.';) ; Croat. glasz { = sła- 
wa , honor); Dul. glaasz; Yind. glaf, glals, glef, sti- 
nia, sliYcnk, glafitje, glafje; Carn. glas , sbtima, (glas- 
be -- lutnia); Ross. toaoci, , naci, SByK^B, 3bohx, suki; 
cf. (Jr. Lat. glossa, glottis; Graec. %la^(o , cf. hałas), 
bte Stimme, bic tdierifc^c ©timinc. Zwierzęta, które mają 
płuca, głos wydają; głos ten dzieje się przez powietrze 
wydobywające sie z płuc kanałem powietrznym. Zool. 
Nar. 21. Głosem moim do Jehowy zawołam, głosem 
moim do niego modlić się będę. Budn. Ps. 142, 1. Kiedy 
Agryppa w Cezarei przemowę uczynił, pochlebcy zawo- 
łali , że to głos boży, a nie człowieczy. Sk. Di. 52. By- 
dlętom tylko głos, człowiekowi samemu mowa jest dana. 
Pelr. Pol. 11. (nieme zwierzęta). Głos żywy niemało 
krasy przydaje mowie. Pilch. Sen. list. 272. Głos je- 
dnej z nich jest pełny, wspaniały, wdzięczny, ujmujący, 
drugiej raiły, szybki i do podziwienia lekki. J'am. 85, 2, 
186. Głos wielki Ross. BCieraacie, ztąd adj. Bejerja- 
CHUH, wielkiego głosu. — Głos słaby £ef/. CKy40rjiacie. 
Głos brzydki , kozi , Eccl. Kosaor.iacie. Głosem nizkim 
Eccl. HCTO.iCTB, HH3KHMI TO.iocoMTi. Głos przestworny, 
wolny; głos rozumny, wyrozumny; głos wdzięczny. Cn. Th. 
Głos zmyślać = nie własnym głosem mówić abo śpiewać. Cn. 
Th. Prov. Psi głos, nie idzie do niebios. Rys. Ad. 55.; Slov. 
psi hlas do neba ne ide, (cf. pies szczeka, słońce świe- 
ci), g. Co giosu : co gardła , mit imllcr 6ttmme , mi 
BcHcm §>alfc. Krzyczą, co głosu w piersiach, co w gar- 
dzielach pary, Ukrzyżuj go! Pot. Zac. 118. Co głosu 
staje, woła, gdzie bieżycie? P. Kehan. Jer. 550. — 
§. W gios: a) głośnie, laiit , mit Iniitcr ©timme. W głos 
tego powiedzieć nie mogę, ale jetincmu z was potaje- 
mnie powierzę. Warg. Wal. 209. (jawnie, publicznie). 
Ta przysięga na ten czas w głos czytana była. Steb. 2, 
455. Gdy żołnierze niedostatek żywności uznawać po- 
częli, w głos przeciw królowi szemrzą. Krom. 759. 
Dzień odjazdu w głos obwieszczono, ib. 760. b) wgłos' 
właśnie w te myśl , w ten sens , oczywiście tak , wyra- 
źnie tak, mit flaren SlBorteti, flńrlid), bciitliĄ. W głos 
opowiada prawo. Tr. g. Na gios, na wszystek glos' z ca- 
łego gardła , mi OPllcm $al)C. Włosy z ropaczy targa- 
łem , a na głos ciebiem wzywał. Teat. 54. d, 20. Tu 
mię śmiech na wszystek głos wzrusza. Pot. Jow. 2, 50. 
g. Ciosem , głośnie , Iniit , mit litutct ©timmc. Łaski, zwo- 
ławszy rotmistrzów do siebie, kazał przed niemi list de- 

Slownik Limlego wyi. 2. Tom II. 



szpota czytać głosem. Gwagn. 115. Co szepcesz, a ja- 
kobyś się miał bać, tak słabo odpowiadasz? Głosem 
Chrystusową moc wyznawaj , a wolnym językiem potę- 
piaj pogański nierozum. Sk. Żyw. 49. Jeden obaczywszy, 
iż uzdrowion jest , wrócił się z wielkim głosem wielbiąc 
boga. Sekt. Luc. 17. Nalegali wielkiemi głosami, aby 
Jezus był ukrzyżowan. ib. 25. (noi. wołańmi). U myśliiu. 
Głosem gonić, to jest szczekaniem psów. — g. Podnieść 
głos, btc Sttmme cracku. Stanęli z tlaleka i podnieśli 
głos swój, rzeknąc: zmiłuj się nad nami! Sekl. Luc. 17. 
Oppos : Spuścić głos , bic Stimmc finfcii Iiiffcii. — g. 2) 
Głos s. ton przez głos wydany, bic Stimmc, ber Joit, ber 
Saut, ben mait mit ber ©timmc [liircn Idpt. Głos śpiewa- 
jący bez instrumentów, bic ©iiigcftimmc ob. głosowa mu- 
zyka. — Na dwa, trzy, cztery głosy muzyka abo muteta, 
pieśń. Cn. Th. Na trzy głosy śpiewać. )b. brciifttmmiij fiit= 
gCll. Głos hoc loco ad artem musicam, non ad personas 
cnncntes refertur , nec vocem humanam , sed sonos artis 
differentes signipcat. Cn. Th. 442. Kto zmiarkuje , jak 
wiele chor ma głosów? jest tam głos cienki, gruby, i 
średni, są głosy niewiast, i mężczyzn; dają się głosy 
wszystkich słyszeć ogólnie; lecz w szczególności żaden. 
Pilch. Sen. list. 2, 578. Traba głosu wielkiego. Dambr. 
775. Człowiek tak usposobiony z natury, iż może wy- 
mawiać głosy wyraźne, które nazywamy słowami. Cyank. 
Log. 88. — g. 5) Brzęk którejkolwiek rzeczy, bic ©tim« 
me, ber Saiit, ber 2:on, ber ©ri/aH, ben mjenb etmaS son 
fid) gte6t. Głos bez słowa nic inszego nie jest, jedno 
goły a prosty dźwięk. Źrn. Post. 17 6. Głos się staje, 
gdy wiatr przez ciasne jakie miejsce przechodzi. Suk. 
Probl. 99. (szmer , szum). Usłyszał głos z nieba, jako- 
by głos szumiących wód, a głos nieinaczej, jako wdzię- 
cznych gędźców. Rej. Post. Mm m 2. Przez głos nie 
rozumiemy samego głosu zwierzęcego, ale każde brzmie- 
nie, każdy dźwięk dzwonów, instrumentów etc. Os. Fiz. 
229. O dźwięku czyli głosie. Nub. Mech. 188. Ty za- 
cznij Tyrsie pierwszy na nieszczęsne losy W żałobne , 
takty wiązać twej fujary głosy. Zab. 8, 505. Nar. — g. 
4) Odgłos, pogłoska, baś ®'crcbe, tai ©eriidjt. Złożyli 
Polacy sejm w Gąsawie , puściwszy ten głos , że to dla- 
tego czynią, aby uspokoili książęta Wielkopolskie. Biel. 
Kr. 122. ei 557. Głos ten brzmi dawno, że masz tak 
ładną córkę. Auszp. 58. Nie dlatego na tak daleką woj- 
nęśmy jechali. Abyśmy ten głos tylko lichy mieli. Że- 
śmy pogańską ziemię zwojowali. P. kchan. Jer. 7. (sła- 
wę). — g. 5) Głos ,' volum, przyzwolenie czyje na kogo, 
aby był obran abo wzięt na urząd. Macz. suffragium; 
Slov. hlas , hlaswolenj , ' zwolenj ; Sorab. 1 . pżiprostwa , 
wohleno; Yind. pcrvola, befseda, bte aBirtlftimmc bic biirĄ 
aSortc Ober 3eid)cn niu^ticbriicfte 2?ieinninfl iii ber 23eratl)f(^Ia« 
gmig mclircrcr, bic Stimme. Kamil twardemi a prawie 
żelaznemi senatorów głosami a wetowaniem z Bzymu 
wypędzony. Warg. Wal. 146. Senatorowie mają na sej- 
mach miejsce i głos. Boter. 5, 44. Głos Pański zgadza 
się z temi głosami, na które się też wiele ludzi zga- 
dzają. Rej. Zw. (wyrok; vox populi , vox Dei). Mąż do- 
brego sumnienia, patrząc na silną wielkość ludzi, którzy 

8 



ss 



GŁOSEK- GŁOŚNIE. 



GŁOŚNIK - GŁOSZĘ. 



inaczej o nim rozumieją, nie liczy głosów, co są przeciwko 
niemu, ale jednym tylko wygrawa gfosem. Goni. Sen. 
278. Zgodnemi głosami został obrany marszałkiem sej- 
mu Stanisław Małachowski. — §. 6) Wolny głos, głos, 
wolność mówienia , przymówienia się , baS 9?C^t fcinc 
©timme jit gekn, fcinc ^Wcijmmg ju fagcit, btc grcęŁcit 511 
fpredjeii in ber 3?crfammlimi]. Proszę mi nie przeszkadzać; 
ja głos zabieram. Teat. 29, 102. Zrzenica wolności, i 
tyla umocniony prawami głos wolny. Vol. Leg. 7, 453. 
(liberum veto). Alospanie Marszałku, proszę o głos, ii) - 
iitk urn Grlaiitniip 511 fi'rc4cn. Ma głos Jmć Pan Poseł 
Lubelski, er iiat bic Stimme, bic grlaulitiig 311 fprcc^cii. 
Gaz. Nar. Marszałek sejmowy głosy do mówienia po- 
słom rozdaje. Kras. Zb. 2, 128. GŁOSEK, ska, m., 
GŁOSECZEK, czka, m., demin., ^a5 (Btimmdjin. Bosn. 
glasac; Boss. tomcokt,; Sorab.i. wofczik ; £ccL r.raceuŁ. 
Krzyknie ona na mnie swym gloskiem. Teat. 29, 71. 
Co za głosek milutki! ib. 55. b, 22. Wiatreczek gło- 
seczkiem się ożywa. Groch. W. 352. Sfowiczku , przy- 
leć z głoskiem ulubionym, ib. 557. Cieniuchne głose- 
czki. ib. 352. GŁOSIĆ, ił, i, głoszę cz. niedok., (Ogło- 
sić, zgłosić, rozgłosić dok., qu. v.; Boh. hlasyti, hlasati; 
(5cirai. 2. sze fgloszisch zgodzić sici; Rag. glasiti; Croat. 
glasziti ; Yind. glafiti, glafuvati, glafs dati; Ca™, glasim; 
Ross. rojocniŁ, rojoray; {Eccl. ri.iui.ATH mówić, wołać, 
nazywać); Boss. r.TamaTL, r.iauij"; ogłaszać, wiadomo lub 
głośno czynić, Iicfainit ]ii(i4'C"- cinc ?fadjri(J)t iicrln-citen , 
gcmcin mncfien. Głoszą = powiadają, słychać , wieść jest. 
Cn. Th. Głosi się. Smotr. Nap. 15. man fliridjt, llWlt 
trdijt fi^ bamit kriim, d gcbt bic Scbc. GŁOSICIEL, 
a, m., {Boh. hlasatel), głoszący co, ogłosiciel, bcr Ctiimś 
Bcfaimt mai)t, ber 35crfunbiijcr, Sunbmad[)cr. Bag. glasitegl; 
{Bag. et Bosn. glasnik, glasonoscja mintius , ąlasnizza 
mntia). GŁOSICIELKA, i, i, bic 35crfiinbigcrinii. GŁOSISTY, 
a, e, wielkogłosy, [tarfftiinmiij. Ross. rciociiCTuft. Głosi- 
ste trąby. Susz. Pieśń. 1. D. i. i. GŁOSKA, i, i, 
§. 1) 'czcionka, Boh. ćtena, litera, bcr 33udtftnI'C. Kopcz.Gr. 
1, p. 4. (S/ov. znśmka; Sorab.i. pisziiik; Soraft. 2. buch- 
schtoba; Slav. sIoyo; Croat. szlova, pustiiba; Carn. zher- 
ka, (zherkam -- pisze, rysuje); Yind. zhcka, zharka, (zher- 
kati, zherkuvati = syllabizowaćj; Boss. óyKBa; Eccl. nHCl.ia, 
CTiucia). — §. 2j u Trotza, wokal, co Kpcz. samogłoską 
zowie ; łBoh. hlaska nocna strażj. (2. GŁOSKA ob. Glo- 
za, Glozka;. GŁOSKOWY, a, e, 1) od głosek czyli 
liter, literalny, Sudiftabeit = . Głoskowe pismo, bic 2)Ud)fta= 
6enfd)nft. cf. głosowy. 2) podług Trotza, co się tycze 
wokalów abo samogłosek, bic <scll'filautcr ('Ctrcfcnb. Gło- 
skowe brzmienie. 'GŁOŚLIWY, a, e, głośno brzmiący, 
Initt tonenb. Nie bij w głośliwe bębny. Lib. Bor. 2l 
GŁOŚNIA , i , ź.. Krtań w górze ma dziurkę podługo- 
watą, która sie głośnia, glotlis, nazywa. Hub. Mech. 207. 
(głosowa dziurka), btc' Stimiiiri^c. GŁOŚNIE, GŁOŚNO, 
adu. adj. głośny, Boh. hlasyte ; Boss. uyTKo; §. 1. głosem, 
(oppos. cicho), laitt. Jeden starszy modlitwę głośno mó- 
wi, a drudzy za nim cicho mów"ią. Star. Dw. 59. Gło- 
śno mówić £cc/. ropTaHCTBOBain, rpoiiKO roBopiiib. Gło- 
śno czytany, mówiony Ross. BOsrjacHUfi. Głośno sie 



śmiać. Przijb. Ab. 97. (cf. chychotać). — g. 2. Wiado- 
mo , sławnie, rudil>nr, laut, l'erii^mt. Głośno to będzie; 
długo abo wszędy o tym mówić będą. Cn. Ad. 287. 
Dom ten bogactwy wielkiemi a najbardziej miłością u 
ludzi głośno słynął. Karp. 1, 145. "GŁOŚNIK, a, m., przy- 
głos, akcent, Car/i. glasnik; S/od. hlasuznak. "GŁOSNO- 
BIIZMIĄCY, a, e, głośliwy, głosisty, głośny, Imittoncrib. 
Z męstwa twego sławęś wziął, na wszystek świat gło- 
śnobrzmiąca. Groch. W. 542. GŁOŚNOŚĆ, ści , r'., brzmie- 
nie głosu. Cn. Th. bcr ^cUc Saiit. Rag. glaasnos ; Croat. 
glAsznoszt; Sorub. 1. wósznoscż; /f oss. nacHOCib. "GŁO- 
SNOTWORNY, a, e, głośnej sławy nabawiający, lautCrt 
3?iil)m l'riiujcnb. Na głośnotwornej arfie waleczne hetma- 
ny Wychwalał. Zimor. 274. GŁOŚNY, a, e, comp. gło- 
śniejszy, Boh. hlasyty (hlasny, ponocny nocny stróż; 
Slov. hlasny); Sorab. 1. wószne; Yind. glalen, glafoyi- 
ten, glafnu, glafan, glafn ; Bosn. glasni, glasoviti; Croat. 
glaszen, glaszovit; Ross. rjacHbiH, SBOHKitt, SBOKTOTbiił, 
rpo.MKiif, BOsr.iacHŁiri . (rpnifi, suiHbiii; Eccl. r.iaciiCTŁitt, 
{oppos. cichy), laiit. §. 1). wydający głos brzmiący, citiClt 
bciitlidicii ?aut ypii fidi gcbciib , laut. Wiesz , dla czego 
dzwon głośny? bo wewnątrz jest próżny. Kras Baj. 79. 
(cf. próżna beczka brzmi, pełna milczy). Głośne jało- 
wce rzucając i jodły W ogień, czyniły za umarłe mo- 
dły. Zimor. 194. (trzaskające). Głośny to dzwonek bę- 
dzie. Gemm. 89. hic rumor terras transilit et maria. 
Oven. Zabił się , zęby dał głośny dowód szaleństwa. 
Teat. 5. b, 74. *§. Na tym ganku stała muzyka głośna 
różnych głosów według potrzeby. Warg. Wal. 50G. (t. 
j. głosowa, wokalna, Socal ')-^ — §• 2). Sławny, chwa- 
lebny, głośny na cały świat. Źegl. Ad. 224. lailt I'erii^int, 
iefilirat. Slov. wyhlaśeny: Carn. glasoyit, glasoyitne; 
Yind. resglafen, ozhiten; Slav. razgl;5shen, glasoyit; Rag. 
glasoyit; Croat. naglaszni; Bosn. naglasni, uzglascen , 
koji se syud cjuje i zna ; Eccl. SBHKOMŁiii. Sława jego 
jest głośna. Teat. 18. A, 54. Nie mogąc zostać znako- 
mitemi ludźmi, chcą przynajmniej zostać głośnemi. iV. 
Fam. 1, 62. Wassyngton , rozumem swoim w Amery- 
ce zasłużony, a głośny w Europie. Ust. Konst. i , 210. 
'GŁOSOCHWATNY, a, e, głos łapający, n. p. Głosochwa- 
tne po lasach echy. lYar. Dz. 5, 105, bn'5 frimmciibaf^em 
be, tiiiicBafdjenbc (rd)P. ■GŁOSOW'AĆ intrans. contin., gło- 
sy dawać, kreskować, wotować, Stiilimcit gctcit, iuitiren. 
Nie mogli w głosowaniu zgodzić się bogowie. Przyb. Luz. 
9. GŁOSOWY, a, e, 1) od głosu, ®timm=. Miedzy chrzą- 
stkami krtani jest dziurka głosowa, gloltis. Krup. 2, 259. 
(ob. Głośnia). Muzyka głosowa i instrumentalna. Petr. 
Pol. 2, 72. Muzyka głosowa abo wokalna, i narzę- 
dziowa abo instrumentalna. Kpcz. Gr. 5, p. 12. 2) Gło- 
sowy, (cf. głoskowy, od głosek), głos lub słowa wyra- 
żający, Saiitc Pbcr Jóiic auC'brii(fcnb. Głosowe pismo da- 
leko jest wygodniejsze i zrozumialsze nad rzeczowe abo 
hieroglificzne. Kpcz. Gr. 5, p. 51. GŁOSZĘ ob. Głosić. 
Pochodź, 'glasad, głaszać; nadglaszad , nadgtosić; ogła- 
szać, ogłosić, ogłosiciel; odgłos; pogłoska; przegłaszać, 
przegłosić; przygłuszać, przygłosić; rozgłaszać, rozgłosić; 
wiclogiośny ; zagłuszać, zagiosić; zgłosić; zgłoska, zglo- 



GLOT- GŁOWA. 



GŁOWA. 



59 



skować, zgioskowanie; samogioska ; spółgłoska; 2) haias, 
hałasować, hałasowmk, pohałasowad. 

GLOT, GLUT, u, m., glot abo kulka do rusznicy, glans. 
Mącz., z Niem. i>ai 8ot^, cf. lotka, bie fidbitiiG id fleincn 
gcitcrgcmch-^, 5. 25. Sraut iiiib ietl;; fonft ani) «oit Saiio= 
ncnfiigclll. Gloty, są kawałki siekanego żelaza, którego 
dawniej używano do kartaczów. Używają ich też do rę- 
cznej broni, a na ów czas są to kule ołowiane, na kil- 
ka części nieregularnych poroziinane. Jak. Art. o, 295. 
Działa pełne glotów nasuli. Biel. Kr. 704. (kul działo- 
wych). Glutami strzelała swemi smrodliwemi. Zimor. Siei. 
251. Już nam, Gąska, niebożę, nie będziesz błazno- 
wał , Już pod Operyaszem nie będziesz barcował , Ani 
glotów z rękawa sypał na chłopięta , Kiedy cię więc 
opadną, jakoby szczenięta. / Kchan. Fr. 80. {Yind. glo- 
ta = zielsko; Eccl. oora, o6n4.iiiBbii1 ycJOBiuŁ harpax, 
r.iOTaio ingurgito , ooTKa guttur). 

GŁOWA, y, £., Dok. et Slov. hlawa; Sorab. 2. głowa; So~ 
rab. 1. Iowa, hwowa; Cn7-n., Yind., Croat., Dal., Bosn., 
glava; Rag. glava; Slav. gl;'iva ; Ross. ro^iOBa, oana; (cf. 
Graec. y.icfulr;, y.i^olij, Ki^alri, x((]l7j; cf. Lat. calua, 
cf. globus, cf. łeb; cf. Ger. f(I;Iaii)', ber Sopf, tiai 
$aiipt. Właściwie, część ciała, w której wszystkie 
zmysły są zebrane. Kpcz. Gr. 5, p. 72. Głowa, jedna 
z istotnych części zwierzęcia , zawiera w sobie mózg i 
początek zmysłów. Zool. ISar. 42. Kirch. Anat. 2. Dykc. 
Med. 2, 280. Głowa ogółem wzięta, jest najwyższą i 
najprzedniejszą częścią ciała ludzkiego ; jest siedliskiem 
czyli warsztatem duchów ożywiających i zmysłów wszys- 
tkich. Perz. Cyr. 1, 56. dzieli się na część włosami po- 
rosłą, in partem capillatam, i na twarz, in faciem, ib. 
47. Dzieli się na czaszkę i na twarz; dzieli się na wierz- 
chołek (cf. ciemię), przodek głowy, sincipul [Boh. te- 
meno; Rag. tiemme; Sorab. \. hwowne predk), tylną 
część abo zatyłek, occiput (potylica). Urs. Gr. 180.; {So- 
rab. 1. hwówne zadk , tewo; Rag. zatjelak; Eccl. 3MT> 
rjaBU, SJTiiAŁKX, npiDiosroBHima) , skronie, tempora ib. 
Przez choroby głowy, rozumimy owe, których skutki 
w głowie się ukazują. Krup. 5, 000. Ból głowy Slav. 
glavobolja ; Yind. glavebol, Sopffd)mcr;. Głowa mię boli, 
bcv Sippf thit mir luct. Nie upijaj się, nie będzie cię 
głowa bolała. Zegl. Ad. 170. Chustka na głowę Croat. 
pecha. — Pięknie ubrana na głowie. Teal. 13. c, 72. 
Czapkę na głowę włożył. Tward. \Ył. 171. — Stojący 
z głową odkrytą, mit Wopcm ilopfe, Eccl. HaroMaBUM ; 
oppos. z głową nakrytą , mit kbccftcm tCiauptc. Zimno 
przywieść go nie mogło do tego, aby był kiedy głowę 
swoje nakrył. War. Wal 286. Głową kiwał na drugich. 
Mon. 65, 207. — Głowa na dół ■■ nosrami wziróre. Cn. 
Th. Głową się rodzi człowiek, ib. i. j. głową wychodzi 
z żywota , mit bcm .^lopfc im^ lllltCll. Długo głową na 
dół wisiał. Mon. 70, 743., Slav. stermoglavice; Eccl. 
CTpT.Mri\.'\K'Ł. Na głowę strącony Ross. CTpcMr.iaiiiiuil. — 
Od głowy aż do Iu'ą\' Pam. S."), 1, S82. Mon. 75, 615.; 
{Slov. od hlawi aż po patij. Prov. Slov. Kam noha, kam 
ruka ; kam oćas , kam hlawa scopae dissoliitae). Niech 
głowa nogom nie mówi : jesteście mi niepotrzebne. Sk. 



Dz. 280. Mucho! tobie się ma godzić Każdemu po gło- 
wie chodzić? Zab. 13, 282. Treb. Na co głową bić o 
ścianę! Pilch. Sen. 165. Muru nie przebijesz głową. 
Alb. n. Woj. 22. I głowy gdzie skłonić nie mają. Paszk. 
Dz. 49. (bez schronienia, mieszkania, przytułku). 
Trupia głowa Yind. mertouska glava , lubanja , (cf. 
leb). — Głowę podnieść, wynieść < wzbijać się, bnś |)iiupt 
er^ektł. Bałwochwalstwo , które zawsze głowę podnosi- 
ło, poniży}. Sk. Dz. 355. Nie mogą głowy podnieść, 
bo Turecką ręką Są zhołdowani jak piekielną męką. Paszk. 
Dz. 35. (wzmagać się , przychodzić do siebie). Pospól- 
stwo nie ma sposobu głowy podnieść, i jarzmo z sie- 
bie zdjąć. Kłok. Turk. (powstać). Trudno pan który, 
albo miasto, wzbić się może nad zwyczajną miernej for- 
tuny powagę, i głowę wynieść między sławne świata mo- 
narchie, póki go więzy prawa ściskają. Kłok. Turk. 8. 
Ubogi głowę podniesie nad pany. Bard. Trag. 251. Anieli 
chcący nad innych wynieść głowy, ze wszystkim upadli. 
Bals. ISiedz. 1, 238. Dziewczęta patrzą wyżej nad gło- 
wę , wstydzą się brać mężów równych sobie. Teat. 54, 
21. [ob. wyżej nosa gębę nosić). — Składać głowę= po- 
niżać się, poddawać się, fcilt Spaupt kliflCll. Prowincye 
otwierały wrota, i składały głowę pod szczęściem broni 
Ottomańskiej. Kłok. Turk. 62. — §. 2) Głowa, uważana 
jako siedlisko życia, ber Sopf, ba§ §mipt, oI» Si| be^ 
Sctenś \)etxai}Ut. cf. gardło. Dałbym głowę , że tak jest. 
Teat. 29, 7. Jakby mu o głowę szło, tanguam si ani- 
mae discrimen agatur. Cn. Ad. 287. Nie idzie o czapkę, 
ale pospołu i z czapką o głowę. Rej. Zw. 126. W bi- 
twie nie żałował głowy nastawić. Gorn. Dw. 289. (życie 
narażać). Zmatałeś na głowę swoje. 3 Leop. Dan. 13, 
53. (na swą szyję. 1 Leop.). W obcych krajach szukał 
schronienia swój głowie, Bo mścić się nad nim chcieli 
Herkula wnukowie. Dmoch. U. 1, 33. Skarawszy nas, 
i na ich mścijcie się głowie. Jubl Tel. 130. Gdyby pan 
zabił poddanego , w tym przypadku szła głowa za głowę. 
Pam. 85, 1, 727. Znajdę jeszcze pana, przy którym 
głowę moje położę. Teat. 19. /), 27. (życie zakończę, 
umrę). Królowie łożą tysiącami głowy ludzkie na do- 
stanie jednej piędzi ziemi. Kłok. Turk. 103. Często złość 
na głowę się swego mistrza sadzi. Bardz. Trag. 506. (zgu- 
bę, cf. kto pod kim dołki kopie, sam w nie wpada). Ja 
na swą głowę tego brać nie chcę. Falib. Dis. E. 5. (że- 
by moja głowa za to odpowiedziała). Sąd o głowę, 
judicium capitis. Stać komu o głowę, chcieć kogo za- 
bić, petere caput alicujus. Maj::-. Głowę karzą, kiedy 
ręka zgrzeszy. Morszt. 142. (za zabój głowę ścinają). Za 
głowę szlachcica przedtym jedno 50 grzywien płacono; 
potyin sześćdziesiąt, potym sto i dwadzieścia, z siedze- 
niem w wieży. Herb. S'tat. 249. Głowę komu uciąć. 
Kpcz. Gr. o, p. 72. fopfcii, bcii łTopf nlifclilagcii ; ben ftopf 
WX bie 8-uj5e legeil. Yind. oglaviti , glavó vseti , odglaviti, 
glavo odfekati; Eccl. oóesrjauimi , 6c3rjaB.iio, decapilo, 
'u;To:<tqah'^oi ; ścięty r.iaBoyct>ienbiri. g. Nad głową n. p. 

wisieć, liber bem ,Hopfc fc^iuelicii , niif bem JJarfen lialien, (cf. 
nad szyja, karkiem, gardłem). Rozumieli każdego mo- 
mentu , że im nieprzyjaciele nad głową wiszą. Kłok. Tiirk. 

8* 



60 



GŁOWA. 



GŁOWA. 



243. (tuż nsciskają). Zapłacić trzeba , stoi nad gJową 
■wierzyciel. Goni. Sen. 550. — §. Po głowie czyjej , po 
zmarłej głowie = po śmierci, po zgonie, mń) jcmatiPc^ ,9lb= 
letiett. Czegom sobie za zdrowia uprzejmie życzyła, Że- 
bym po twojej głowie sierotą nie była , Dziękuję bogu 
niemu, iże mię w tej mierze Wysłuchawszy niegodną, 
przed tobą wprzód bierze. Zimor. Siei. 2C7. Ale nie tyl- 
ko grunty' i kąciki moje, Wszystek świat po jej głowie 
twarz odmienił swoje. ib. 260. (w żałobie). Teraz po 
jej głowie, jakby odjął ręka. ib. 259. Syn nic inaczej 
być może uczestnikiem majątków naszych , aż dopiero 
po zmarłej głowie. Moii. 71, .572. (ob. niićj. Głowa= oso- 
ba, główna osoba). — g. Chy. Materye pozostałe na 
bibule przy cedzeniu prochu , są siarka , i węgle ; w tym 
stanie, będąc odłączone od saletry, nazywają się głowa 
umarła prochu, la tćle morte, Jak. Art. 1,28. capiil mor- 
tuum, ber Jp^tcnfprt, ber 9iiicfftaiib f'c>^ dicntiftlicii 3(rl'citcii. 
cf. królik. — g. Na głowę < a) zupełnie, do szczętu , awii 
i)aupt, iHilliij, O'"'} ™^ fl'^''- Wojsko tył podało, i pobici 
wszyscy prawie na głowę. Sk. Dz. 295. Prawie na głowę po- 
walił Rzpltą Terency przegraną Kaneńską. Warg. Wal. 155. 
Nieprzyjaciel przegrał na głowę. Teat. 21, 135. Rozumiał, że 
już na głowę rzeczy ich upadły, i że już nie można było 
mieć żadnego szczęścia u ludzi zginionych. Ustn-. Kruc. 
2, 95. Poodchodziły nam ,na głowę obory. Sim. Siei. 
111. (do ostatniej sztuki). Żydowski naród jest na gło- 
wę nieprzyjaciel chrześcianom. Comp, Metl. 589. (Ross. 
a.iojtii główny nieprzyjaciel). Zdanie Seneki zda się być 
na głowę przeciwne. Pilch Sen. list. 356. (w brew). /9) 
na głowę, na łeb, na szyję, co żywo, iikr ^<x\i lllltt 
Sopf. Choć mętne czarne błoto , do picia sprośnego 
Bieży żołnierz na głowę, trzeźwi żyjącego Woda. Bardi. 
Luk. 60. Biegają tam na głowę. Jabi. Buk. E. 2 b. 
Wilk z owieczką złapaną do lasu na głowę. Jak. Baj. 
111. Wszystkę na głowę ruszył Hiszpanią, Aby zgubił 
i niszczył do szczętu Francyą. P. Kchan. Orl. 1, o. 
§. Na całą głowę = ze wszystkich sił, nii>3 8ciDc^'fvaftCit. 
Owoż ten głuszec; trzeba z nim wrzeszczeć na całą gło- 
wę. Boh. Kom. i, 43. Począł Czausz na całą głowę 
wrzeszczeć, uskarżając się na złamanie traktatu. Zamoj. 
Boh. 184. — §. W głowę ' na gardło, na złamaną szy- 
ję , w brew , Ross. onpoiweTbio , au] ten 3:pb , nuf iob 
imb SeŁcn. Poczujać , żeście im w głowę nieprzyjaciele. 
Birk. Chód. A. 2. W głowę był nieprzyjacielem koro- 
nie Polskiej. Birk. Zbar. D. 2 b. W'inu i Wenerze w gło- 
wę był nieprzyjacielem. Banial. P. b. tpbtfciilb. Wolność 
z niewolą nic nie ma spólncgo ; owszem onej jest w 
głowę przeciwną. Gorn. Wi. C. — W głowę pobić -■ na 
głowę pobić. Tr. — §. 5) Głowa , uważana jako siedli- 
sko zmysłów, pamięci, rozumu, talentów, bcv Sppf ali 
©t^ ber Simie, bcś @cbadjtui|Te'3 , beś Scrftanbc^. Mądry, 
dowcipny, ma w głowie. Cn. Ad. 464. Możeć to być, 
iżci nauczyciel będzie miał co w głowie; ale jeśliby oby- 
czajnym nie był, nic stałoby to za to. Glicz. Wy eh. L. 
1 b. (że mądry, rozumny, uczony). Ma on olej w gło- 
wie. Pot. Ary. 558. ob. ma kiełbie we łbie; cf. kos, szpak, 
wrona, er |mt ©rii^c im ilopfe. Nie dobrze mu w gło- 



wie ułożono ; czegoś mu w głowie nie dostaje ; szydłem 
abo igłą abo widłami w głowie układano ; pusto w gło- 
wic; nie wszyscy doma. Cn. Ad. 249. er i[t ni(I)t rc^t 
l'C>^ ©imicn, er ift iit(^t redjt I'e!) Jrofte. (cf. brakuje mu 
piątej klepki). Siedząc nogami igrać abo rękami gme- 
rać, owych jest, którym w głowie nie wszyscy doma. 
Eraz. Dw. B. Pokaż przed światem , że nie sowy pło- 
dzisz w głowie. Teat. 16. b, 46. (pstro w głowie). Ma- 
cie tlaki w głowie. Teat. 55 , 84. (nie tęga głowa). W 
głowie jak po śliwkach, ib. 24. c, 68. (nie snują sie coś 
koncepta , nie roją się). Ciarlatan, choć mu źle w gło- 
wie, wrzeszczy jak woźny, że mądrość przedaje. Jabł. 
Et. 88. — W głowę zajść = zwaryować , ocrriirft iferbeit. 
Hoss. vulg. paxH3'TbCfl. Mieczysław w głowę zaszedłszy, 
rozum ostradał. Krom. 85. Od zdumienia wielkiego le- 
dwo w głowę nie zaszedł. Sk. Źijw. 1, 576. Szalony, 
szaleje, zaszedł w głowę, odszedł od siebie. Cn. Ad. 
1123. Z głowy wyjść. idem. Jugurtha , w tryumfie 
Maryusza jako jeniec prowadzony, z głowy wyszedł , a 
w krotce potem w więzieniu dokonał z nędzy i głodu. 
Pilch. Sali. 513. — g. Śpiewali na tych ucztach pieśni, 
które z wina w głowy brali. Olw. Ow. 275. które im 
się przy winie roiły, bie ibiieii ani bem SBeiiic in ben 
Sopf ftiegen. Czyste wino w głowę nie idzie. Teat. 7, 56 
(nie mąci głowy, nie upaja), ftctijt iiid;t iii ben Sopf. Wi- 
na pić nie chciał, ani innych napojów, które idą w gło- 
wę. Gorn. Dw. 530. Mocną ma za kąty głowę , wszys- 
tkich przepija. Teat. 55, 75. (tęgopój). Głowy mocnej, 
= nie łacno trunek czujący. Cn. Th. fciit fiopf fanit mai 
oertragen. Mieć co w głowie, mieć w czubku, być cię- 
tym , podpitym , pod datą , im .Hppfe ^abcn. §. Głowa , 
dobra, porządna, tęga głowa, nie dla kształtu = rozum, 
dowcip, gieniusz, ciit Sopf , eiii ijiitcr, tiiditiijer Sopf. Skó- 
rom co rzekł, znać było, żem głowa. Groch. W. 579. 
Masz, widzę, głowę, mój kumie. Teat. 55. e, 13. Po- 
każę-ć , że głowę noszę nie dla kształtu. Pot. Arg. 449. Nie 
od czego noszę głowę. Teat. 16. b , 93. (nie od pozłoty). O, 
wy głowy do pozłoty , mózgu wam brakuje. Teat. 42. d, 
59. (lalki, półgłówki). Zabł. Amf. 48. Nie turbuję się, 
moja w tern głowa. Teat. 16. b, 92. (zaradzę ja temu). 
Czyń rzeczy, a z głową. ib. 45. c, 151. Wyb. (rozumnie). 
Obadwa z uczonemi głowy. Groch. W. 531. Tertullian 
napisał księgi one wielkiej głowy de praescriplione. Sk, 
Dz. 99. Innych głową przechodzili ! Wad. Dan. 28. 
Węzeł to jest trudny, ale nie naszej głowy. Rej. Wiz. 
114. O tem dyskurować nie chcę , nie mej to głowy. Fa- 
lib. Dis. D. 5. (to przechodzi moje pojecie). Nie naszej 
to sprawa głowy. Morszt. 28. Nie twej to głowy. Prot. 
Jat. 50. Cn. Ad. 682. (cf. Kto z natury do czapki stwo- 
rzony. Niechaj swą głową nie sięga korony ; cf. dudku 
nie grab' siana; cf. szaszku, nie podejmuj się legawego 
pola), brtju ift etii kffcrer Sopf iiotbiij. Cóż ci do głowy 
przyszło, mój Orgonie , Stary, o młodej miałbyś myśleć 
żonie? ZabL Bal. 19. iimś" ift bir bP(^ iii bcii" Sopf gc» 
hniimcn. Gdy mu sie nie chce, nie zaśpiewa, choćbyś 
go na wszystko zaklinał; a jeśli kiedy lubo nieproszo- 
nemu do głowy co przyszło , ze wszystkich tonów sko- 



GŁOWA. 



GŁOWA. 



61 



czne wysfrawal tańce. Zab. 13, 61. Cóż to twemu pa- 
rni wjechało w głowę? Teat. 29, 57. (cóz mu się ubrda- 
io ?). — GJowy mi nie staje. Gemm. 90. (nie poradzę 
sobie). (Slov. Hlawa mu kolom chodi). Mam interessóvv 
pilnych dość na głowie. Teat. 28, 22. Rozumiałem, iż 
maja na głowie swojej całego miasta największe interessa. 
Mon. 63, 272. Niepodobna jednemu mieć wszystko na 
głowie. Znbi. Diiew. 55. — Niech cię głowa o to nie 
bob. Teat. 30. c, 9. (nie frasuj się, nie gryź się, nie 
kłopocz sie, śpij na to spokojnie, głowę miej w tem 
wolną). Nie przypuszczaj do głowy tak smutnych myśli. 
Teat. 33. d, 22. I pana głowa zaboli , gdy rachować 
przyjdzie. Jeź. Ek. E. 2. Darmo być cnotliwym, bardzo 
głowa boli. Star. Yot. E. 2 b. (Yind. Tcbi ne bo shau, 
te ne bo glava boleva). Nigdy spokojnej głowy maje- 
staty nie mają. Dardi. Trafi. 243. — Głowę komu psuć, 
nabijać komu głowę , cincilt fcctt S^opf timrnt mncI)Cll. Lepiej 
ubogą żonę mieć, z którabyś w stateczności mieszkał, 
niż bogatą , któraćby głowę gryzła. Glicz. Wijch. Q. 1 

b. (głowę kłócić). Chociażby kliny na głowie ciosała. Teat. 
16. b, 18. — Głowę stracić t. j. przytomność, wcale odejść 
od siebie, zwaryować, bcit Sopf ocrlicrcn, oon Smncn 
fommcn. Głowę chyba straciwszy mogła odrzucać ofiary 
Doranta. Teat. 1, 9. Sami nie wiedzą co chcą, zgubili 
głowę. Gaz.. Nar. 1 , 374. — §. Odtąd niechaj mię kto 
jak chce nagania , za moją głową pójdę. Jak. Baj. 89. za 
mojem zdaniem , id; tinll mcilicm Śopfe folocil. Słuchać 
nie chce, i sama swoją głową wszystko robi. Teat. 26. 

c, 84. Wszystko podług swojej głowy robią. TeaL 2. 
b, 58. Ross. caiiOHpaBHbiR. Każdy swoją jedzie głową, i 
własne swoje rna niezgodności i zazdrości. Tr. Tel. 224. 
(podług własnego widzimisię). Sędziowie nic z głowy i 
domysłu swego sądzić nie mają , tylko według tego sta- 
tutu. Stat. Lit. 179. nidjtś nad) ibrcm Slopfe imb gradjtcn. — 
§. Siła sobie ludzi pisząc księgi , głowy nałamali. Budn. 
Apoplit. 4. ftc ^nkii fid; ben Sopf gcttrodjcn. Głowę sobie 
suszyć, smażyć (r/w. v.). Głową pracować. Pam. 84,630. 
mit bcm Sopfe orkitcii. Uczeni ludzie głową pracują, i 
wysilenia myśli przywodzą ich często do hypochondryi. 
Kras. Pod. 2, 190. — §. Mieć co w głowie, w myśli, 
im Sopfc, in ©cbnnfeti, im Simie Ijabcti. Co We Pan u 
dyabła masz w tej głowie? Teat. 55. b, 37. Moi Pano- 
wie, cóż u was w głowie! ib. 52, d. 69. Insza mi 
się teraz postać monarchii Tureckiej zdaje, niżelim ją 
miał pierwej w głowie. A7o/i. Turk. prarf. (niżelim pier- 
wej sobie uprzadłj. Jeśli Janczarowie nic nie mają w 
głowie, jedzą spokojnie, ale jeśli mają niesmak jaki, dep- 
cą półmiski. Kłok. Turk. 228. (cf. muchy w nosie). 
Dziś u ładnych kobiet w głowie graf lub książę. Teat. 
43, 77. (w imaginacyi, roja sobie). To w głowie, żeby 
ich się bano , mają. Bard. Trag. 243. Pani ma w 
głowie wojaż. Teat. 48. b, 44. Prawdziwie zapomniałem, 
miałem co innego w głowie. Boh. Kom. 4, 69. (w my- 
śli, w pamięci, na uwadze). Nie ma w głowie Tej my- 
śli, żeby sobie sam miał stać o zdrowie. P. Kchan. Orl. 
1, 135. Slov. Ma żiwe stribro w hlawe \ertumnus. — 
§. Próżny postrach żołnierzom z głowy wybił. Klok. Turk. 



27. Jabl Tel. 143. wyperswadował im, er ^at i^nen nu* 
bcm 6tliu gerebct. — §. Poczekaj, poradzę ja się swojej 
głowy. Boh. Kom. 1, 192. id) mili norlier mciiicn Svppf 511 
Śfatlse sicDen , ba'3 SiiiG libcrlcflcit. ,Ej Błażku ! skoczyliście 
kaducznie do głowy po rozum. Ossol. Sir. 1. (ruszyłeś 
konceptem). I tu ruszyłeś głową , jak zdechłe ciele 
ogonem. Pim. Kam. 61. — §. Otóż niech te słowa so- 
bie rodzice wezmą w głowę i w rozum. Glir.z. Wych. 
N. 2. (niech wezmą na uwagę, in CmimjUHi]). §. Nie 
wlezie mu w głowę, nie pojmie, (i Qi:l;t itun iiid)t ir. bcit 
Sopf. Alwar żadnym sposobem nie chciał mi wleźć do 
głowy. Kras. Pod. 2, 143. Wniosek ten nie mógł w gło- 
wę wnijść , chociaż mądrym panom. Wad. Ban. 165. — 
Moją własną głową lekarstvva znalezione. Ottv. Ow. 30. 
(przeze mnie wymyślone). — Dawne przysłowie: Niech 
głowa się nie bije, niech ręka nie radzi. Gaz. Nar. i, 
38. Głowa rządzi; głową i człowiek i rząd stoi. Cn. Ad. 
247. Gdzie głowa chodzi za nogami , a nie nogi za 
głowa, rząd tam płochy być musi. Smolr. Ap. 47. Mylą 
się nogi , kiedy błądzi głowa. Mon. 71, 469. (pijany, ka- 
czki zagania). Gdybyś chciał według twej żyć zdrowej 
głowy albo rozumu Kulig. Her. 131. — §. Jeśli spy- 
tany będziesz, niechaj ma głowę odpowiedź twoja. Birk. 
Obóz. Kaz. K. b. (sens dobry, rozum , bcilie 3(lltU'iH't foU 
$aiib imb gitP Ijaicn). — g. 4) metomjm. G.|'ovva , zamiast ca- 
łego człowieka, na przykład, tysiąc głów, t. j. ludzi. 
Kpcz. Gr. 3, p. 72. Slopf, [tatt \Wx\m, 'gi(ciifd) j. 33. tau= 
feilb Sopfe- Okrutne powietrze na tysiącznej głowie ludu 
szerzy się. JabŁ Tel. 228. (tysiącami ludzi porywa). 
U Turków wiele głów przez powietrze co lato ginie. 
Kłok. Turk. 103. Od każdej głowy pół sykla, od wszys- 
tkich, którzy szli w liczbę, których ludzi było sześć kroć 
sto tysięcy. Bibl. Gd. Exod. 38, 26. Obliczcie summę 
synów Israelskich według głów ich. ib. Numer, i,- 2. 
według osób ich. v. 18. Zbierajcie mannę po miarce na 
każdą głowę. Biel. Hst. 31. Byli popisani głowami swe- 
mi wszyscy obywatele. Rej. Post. C. 6. Ross. norojOBHO. 
W wolnym narodzie nie powinno się od głowy płacić. 
Leszcz. Gi. 128. ob. Główszczyzna , pogłowie, (cf. pogło- 
wne). Eccl. r.iaB.iio, Graec. Kicfnlnióa capitatim colligo. 
Ztad mówiemy biała głowa ąu. vide, niewiasta, kobieta. 
Kpcz. Gr. 3, p. 72. (cf. Croat. muska glava = mężczyzna). 
— «) Uważając człowieka , jako stworzenie myślą , rozu- 
mem obdarzono, głowa- człowiek, osoba, Sopf/ ftntt 
■^icrfua, bcfonbcrś mit 3(iict|'id)t niif bte o^ftilJ''" 6ii]ciifd;aften. 
Ile głów , tyle rozumów na świecie. Ossol. Str. 5. Co 
głowa, to rozum. Rys. Ad. 5. quot capila, tot sensus. Ile 
osób , tyle odmian ; ile głów , tyle zdań. Zab. 8, 264. 
Nar., Slav. Kolko lilaw , tolko kłobuków, co hlawa, to 
rozum; Yind. Koliker ludi, toliko zhudi; koliker giau, 
telku mifel; Ross. Ci;o.ibKO toiobt,, cto.ilko ysiOBi; fo 
liicl Sopfe, fp '.'icl Simie. Każda głowa ma swoje czapkę. 
Fot. Jow. 34. — N.asze damy modno są śmieszne gło- 
wy. Kras. Pod. 48. Skłonniejsze młode głowy do ro- 
bienia zdrady. Bard. Trag. 506. Głowa nieszczęsna, 
czemu nie masz boga przed ok.iem? Miask. Ryt. 73. 
Pusta z ciebie głowa. Teat. 40. b, 26. (pustak , pędzi- 



62 



GŁOWA. 



wiatr, sowizdrzał). Nie żałują, nie p!aczą nic po tej zlej 
ąfowie. Jabf. Tel. 289. Plato z Arystotelesem, te dwie 
niebieskiego rozumu 'gJowie, (dualis). Gorn.^ Div. 399. 
W dwóch głowach jednak więcej rozumu, niż w jednej. 
Teat. 50, h. 116. (cf. cztery oczy więcej widzaj. Gfowa 
uczona królom najpotrzebniejsza. Boh. Kom. 2, 479. 
(uczeni ludzie). Śmieszne się robią kobiety w posiedze- 
niach, skoro chcą uchodzić za uczone gJowy. Kraj. Pod. 
144. Król senat 'sobie teraz tworzy no\vy. Porzuciwszy 
nas stare doświadczone gfowy. Pot. Arg. 522. Moja bie- 
dna głowa z tą uprzykrzoną babą. Past. Fid. 88. (ja bie- 
dny człowiek).' — Mądra głowa, przez swoje staranie 
wszystko nam przywróciła. Jabi. Ez. 75. — g. Swą gło- 
wą," swoją osobą, 'osobiście, sam, iii |kvfon. Sam na- 
koniec Sułtan głową swoją nad Niestrem stanął. Birk. 
Podz. 2. Cesarz ci'ągnie na wojnę swą głową. Paszk. 
Dz. 107. Amurat jest głową swoją w 'wojsce. Baz. Sk. 
195. Antonin Pius zawzdy w Rzymie głową swą leżał. 
Kosz. Lor. 109 b. Narymunt przeniósł stolicę do Kier- 
nowa, iżby w pośrzodku Litwy, Żmudzi i Rusi sam gło- 
wa zawzdy mieszkał. Stryjk. oOo. p') Dwieście głów by- 
dląt, owiec etc. Cn. Th. to jest sztuk, jiuro^uiibcrt S)iin]!' 
ter' ;1{iiibinc6 , b. i. 6tiiS (vid. 31 bing). ;■) Głowa na gło- 
wę = jedno w drugie, ciiiS iiiś niibcrc gcrcd)iict. Głowa na 
głowę , grunta w Europie śrzednie sześć ziarn za jedno 
wydają. Aiiik. Bośl. 5, 251. — g. 5) Głowa, uważana, 
jako przednia część ciała, znaczy: aj Starszego, prze- 
łożonego, rządcę', naczelnika (cf. czoło), baS Spanpi , ta^i 
CfcrlJailpt, bic" iHuncljmftc %^nion iiiitcr mchem, ber S^orgC' 
fcętc, ber SiclteftC. Yind. poglavar, vishi glavar, (glavar = 
autor); Carn. glavar; fiag. glavar. poglaviza , (poglastvo 
E.tceilenliii); Bosn. poglavica; Croat. poglavar, (poglavje, 
poglavek caput, principiim); [Eccł. ro.iOBa , dawny tytuł 
naczelnika strzeleckich pułków, przez Teodora Aleksie- 
wicza na tytuł pułkownika przemieniony). Bóg wszys- 
tko Chrystusowi poddał pod nogi jego, i postanowił go 
głową liad wszystkiemi. Salin. 2, 470. Głowa niewido- 
ma kościoła katolickiego Chrystus, widoma papież. Karnk. 
Kat. 75. Pułkom wodze i starsze głowy naznaczono. 
P. Kchan. Orl. 1 , 586. Chociaż chodzą samopas , ma- 
ją jednak każda ich horda głowę, której słuchają. Bo/cr. 
250. Gdzie głowy nieraasz, rządu nie pytaj. Cn. Ad. 
256. (cf. gdzie ogon rządzi, tam głowa błądzi; cf. wie- 
lu rząd, nierząd). Nie mogą nigdy głowy familii, na po- 
znanie doskonałe postępków swoich służących, dosyć łożyć 
starania. Zab. 16, 8. bic pmiliciilimiptcr. (cf. ociec cze- 
ladny). Głowa senatu, głowa rady = pierwsza osoba w se- 
nacie, w radzie. Kpcz. Gr. 5, /). 72. Przecież to mąż 
głową w domu ! Teat. 55, 8. (cf gdzie donica rządzi , tam 
wiercimak błądzi ; cf biada temu domowi , gdzie krowa 
dobada wołowi). Częstokroć że te domu i małżeństwa 
głowy, Przechodzą swą słabością baby, białogłowy. Teat. 
45, c. 109. Wyb. Któż tu jest giową w domu , he? 
Teat. 18. 6, 5. (kto tu ma do rozkazania, iiicr ift fcier 
^m1). Wolę się głowy, a niźli nóg ująć. (Jwagn. 587. 
t. j. przedniejszych się trzymać, niż pośledniejszych. — 
Głowa buntu, spisku, oh. Herszt. Spisek wyjawiony, 



GŁOWA. 

wątpić o nim nie mogę, acz nie wiem kto jest tego 
sprzymierzenia głową. Teat. 45, 21. Między historykami 
ojczystemi głowa, Jan Długosz. Nieś. i. praef. pierwszy, 
celny, czoło, ber ScrneBmfte imter ben Śefc^icfetfĄrcibcrn. 
cf książę poetów Jan Kochanowski, b) O rzeczach bez- 
żywotnych, cf. czoło , anUi »ou Icblcfcn Siiigen , bou $aupt, 
biiź SJorncŁmfte iii feincr 3Irt. Rzym , głowa wszystkiego 
pogaństwa i narodów. Sk. Dz. 66. Zelandya wyspa, 
głowa abo stolec królestwa Duńskiego. Biel. Hst. 292. 
Kupcy Angielscy miasto Emden mieli za głowę swych 
handlów. Boler. 98. Prosto chciał Olbracht do Soczawy, 
jako do głowy. Biel. Kr. 455. (t. j. do stolicy, miasta 
głównego, §)anptftabt). Fraszka nosić złotogłów; mieć 
złoto, to głowa. Jag. Gr. A. 5, b. (to grunt, fundament). 
§. Głowa = władza, bte ©emalt, Sotbmdpiijteit. Podbił ich 
pod głowę pana swojego. Tr. c) Początek, zrzódło, ber 
Urfprung , ber fiucD , (bnś $<iiipt, obs. Ob erb. 21 big. Yind. 
glavar autor; Croat. poglavje, poglavek caput , princi- 
pium). Morze patrząc uciekło; także Jordanowy Obrócił 
się wspak strumień do głowy. / Kchan. Ps. 171. Cóż 
się to dzieje? rzeki wstecz do głów swych idą! Birk. 
Kaz. Ob. A. 5. *d) Główny przedział, caput, na co te- 
raz mamy słowo od Budnego wprowadzone rozdział, cilic 
.V)iiiiptal't^ciliiiU3 , cin ©ntutel. Yind. kapitel, glavitek, gla- 
yitje, poglavje; Bosn. poglauje od koje kgnighe; Boss. 
r.iaBa , (cf Eccl. or.iaBJCHie , hpaiKoe naoi Kniia;HŁi.\i 
noKaaaHie , poanncŁ, rA.ABH^ii.i treść , rozkład : Et^r.iiKiiłe 
Beiueii Grut-c. dray.icj có.amcuc rekapitulacya). Krakowski 
tłumacz biblii {LeopoUla) zowie rozdziały kaputami , a 
Brzescy kapitułami; ja je zwałem rozdziałami , mogliby- 
śmy je też z Łac. głoicami zwać. Budn. Bibl. praef. Kir- 
sztein, (Cerazyn), w rozdziale, czyli jak nazywa, w gło- 
wie latej, woła o niezapominaniu kary śmierci na zabój- 
cę. Czack. Pr. 2, 116. — g. Aliler Głowa czego, głó- 
wna cześć , osnowa i t. p. Tych rzeczy, które powia- 
damy, to głowa abo summa. 1 Leop. Hebr. 8, 1. e) 
forlyf. Głowa, główna linia bastyonu, bic §aiipt= , pbcr 
{Safitalliiuc ńui 23pUroerfl Tr. Głowa trzecią część nie- 
sie w yciągu swego. Tr. g. 6) Głowa , oznacza też rze- 
czy, postacią swoją podobne do postaci głowy. Kpcz. Gr. 
5, p. 72. etiiiaś ha^i bie ©eftnit ciiico Sopfcs tflt, 5. iS. ciit 
5lrautfnpf, aJiobnfopf, ^milciifo^łf, 3fngelfppf. icf Sopf, 
Siiaiif). Głowa w kapeluszu, w czapce, Boss. Tj.iba, 
T^-.TeiiKa, Tj.ieenKa. Głowa kapusty, eiit Slrniitfopf, Ross. 
KOiiaiiB, KO^eHŁ, KOMemoKŁ , KOMememiKi). Kapusta bia- 
ła na żuławie Gdańskiej bywa tak wielka , że jedna gło- 
wa ma pięć piędzi cyrkumferencyi. Ład. Hst. N. 67. Pod- 
czas o głowę kapusty żołnierz odniósł dekret krwawy, 
Tak się u Rzymian toczyły sprawy. Groch. W. 506. Nie 
kapustna u mnie głowa. Cn. .\d. 500. On sam wie 
wszystko, a drudzy kapuściane głowy. Min. Byt. 1,510. 
(cf głowiasta kapusta). Głowa makowa. Kpcz. Gr. 5, 
p. 72, ob. Główka. Głowa u słupa Kpcz. ib. ber 'Biin-- 
Iciifnaiif. cf. gałka. Głowa armaty abo działa, jest sam 
przodek rury działa, wypuklejszy nad przyległą część 
wylotu. Jak. .Art. o, 295. Przy samym wylocie armaty 
jest głowa, albo obręcze wylotowe, bourlet. Jak. Art. 1, 



GŁOWACZ. 



GŁOWACIEG - GŁOWIASTY. 



63 



ł58. bn ^opf m mm ©tiitfc ®cf^u|, bet uorberc n^abnt 
t^cil an ber SOJiinbung. Głowa śpilki , głowa gwoździa , 
i t. p. — §. Wyższy kraj głową przedniej ręki nazwany, 
który z przedramieniem się styka. Krup. i, 143. bic $(inb= 
linirjel, bie Dkr^anb. Końce przednie s'rzednią część no- 
gi składające, głowami nazwane bywają, ponieważ okrą- 
głe, też w siebie biorą dołkowatości pierwszycii człon- 
ków palców, ib. i, 171. Koniec wyższy grubszy głową 
piszczałki lub kości goleniowej nazwany, ib. 133. ob. 
Giczel. — §. Głowa walca = czoło, bic Stiriie eincr SaIjC. Wał 
wiatrakowy w głowie trzyma skrzydła. Tr. Głowa miechu 
kowalskiego Boli. zblawj mćchu. — §. Głowa cukru < sztuka 
cukru ulanego w formie kręgla, ciit $:it 3iltlci'' ciii 3iitfcv- 
^nt. Bok. homolc cukru ; Ross. ro.iOBa caxapy. Czło- 
wiek pyszny, prędzej od żyda głowę cukru odbierze, jak 
od poddanego suplikę. Teat. 6. b, 44. Dla głowy cu- 
kru wszystko, bez głowy cukru nic, t. j. za datek — 
bez datku. Głowa cukru to zrobiła , t. j. uczynił przeku- 
piony : ztąd , że żydzi pospolicie panom albo icli zastęp- 
com dawają w podarunku głowy cukru. Ossol. Wyr. 
Opuszczają też słowo cukier, mówiąc: do niego trzeba 
z głową, t. j. z głową cukru, z podarunkiem, z datkiem 
pójść, ręce mu smarować. — § 1) Głowy, łóżkowa de- 
ska u głowy, abo strona , miejsce w łóżku u głowy, 
baś §aiipt, bci- Sopf ber 3{iil;cftiittc , bc'3 Scttes, ber £)rt, 
iiłO baś §a:ipt nilit. Rag. glave; Ross. ro.iOBU. Płakał 
w głowach chorego siedząc. Garn. Dw. 207. JU bcit 
^au^tm ^bcś Jiranfcn; Sorab. 2. głowach. Ujrzała dwu 
aniołów, jednego w głowach a drugiego w nogach. 
1 Leop. Joan. 20, 12. Po polach sypiali, nic w 
głowy nie kładąc. Glicz. Wych. E. 5. o^itic Ctiuaś untci: 
im Sopf 311 legctT. On tak na trawie i na gołej ziemi 
Układł się, a tarcz w głowy sobie włożył. P. Kclian. Jer. 
252. Rękę zabitego męża, uwinioną drogo, i namazaną, 
w głowach łóżka swego chowała. Sk. Żyw. 2, 171. Na- 
kłonił się ku głowom łoża jego. Bibl. Gd. Genes. Al, 
51. Pacyenci po wsiach proszą księdza, by im nad 
głowami czytał. Perz. Lek. 126. §. '8). W siermiedzeli 
czy w złotych 'głowach. J. Kchan. Dz. 68. ob. Złoto- 
głów, srebrogłów. — - g. Głowa bawola herb, czarna gło- 
wa bawola z rogami w polu czerwonem ; w hełmie trzy 
pióra strusie. Kurop. 3, 17. eiit JBappcii. — §. Głowa 
trupia, herb, głowa trupia szablą z wierzchu cięta; wprost 
idzie szabla od lewego boku tarczy z rękojeścią złotą. 
ib. cin SSappcn. j^. 9). Głowa, y, m., GŁOWACZ,' a, m., 
§. 1. wielogłowy, capito. Cn. Th. eiit ©ropfppf, ®i(ffin'f- 
Slov et Boh. hlawać; Carn. glayslzh, glavina ; Vind. gla- 
vazh, grosnoglaunik, debclogIaven; Dal. §hvan ; Sorab. 1. 
hwowatź , wulku hwowu meyacźe ; Croat. glavina, gla- 
vach, glavat; Ray. glavina , glavettina, vulg. ghwurina; 
Ross. To.iOBUHT, , ro.iouacTiiui ; Eccl. naBa^i. Głowaczo- 
wi. Kochów. Fr. 52. — ■ g. 2. Głowacz ryba, Squalus ma- 
jor, Gapiło fluviatilis, ber 9llniit, ciii Jif* mit eiiiem orpiJc" 
Sopfe. Buh. Idawalice, tlaust, praudnjk; Sio. hlawać; 
Sorab. 1. wulkohwowata reba; Yiiid. glavazh , glavazhek; 
Dal. oxa ; Bosn. glavoc, cipol; Rag. glSyoc; Groat. 
glavach ribicza, czipiil; Eccl. r.ian.ib, rajiaojb, rojaB.iL; 



(Ross. pamnM, Kyma; cf. Ross. óaiiiKa głowa każdej 
wielkiej ryby). Głowacz, rmigil; gatunek ryby, dużą gło- 
wę mający, z natury mały ; nie jest bardzo w używaniu. 
Krup. 5,^ 70. Głowacz nie jest główna ryba, choć to 
bywa , Ze przez siłę pod wodę z jesiotrami pływa. Mon. 
69, 590. Głowacz suchy, ob. Dorsz. §. 5. Głowacz zwierz, 
caloblepas. Plin. H. N. 8, 21. etn nfi-ifiinifcI;cS iinlbc* t^et 
mit eincm gropen Supfe. §. 4. Głowacz, owad morski, 
ber aBafferfnlnmrttiber , Gall. tetard, ber SBafferraoId;. Krup. 
5, 71. — g. 5. Szczupaki największe głowaczami zowia, 
albo głównemi. Kluk. Zw. 3, 175. cl', półmiskowe, tra- 
wniki, bie griipteit ,C)CcI)tc, ^aiipttiedjte. Głowacz karp', {ob. 
Ćwik). Trolz karpia głowacza bierze za karpia głowiaste- 
go, to jest, chudego z wielką głową. — §. 6. Głowa- 
cze, te konopie, które mają kwiaty rodzące. Kluk. Dykc. 
1, 98. inaczej głowalki. Haur. Sk. 6. głowatki konopne. 
Zaiu. Gosp. Konopie samce zowią głowaczkami. Syr. Ziel. 
822. Konopie albowiem są dwojakie ; które dochodzą 
wcześnie, zowią się płoskunią (płoskunka, płoskonne 
konopie); drugie nie kwitnąc dają nasienie, i są macio- 
rami albo głowatkami. Ład. Hst. N. 76. ber i»etDIic(;e .C)niif, 
ber ©aat^aiif. {Boh. Idawatka, \) planta oleris, 2) ascia). NB. 
głowatka u Trotza: a) gałuszka, główka nasienie mają- 
ca u ziół, n. p. u lnu, Hi ®amenfi)pfc()eii , 3. 23. be3 
3'Iac[)fe^'. b) gogołka, owocu drzewnego początek, baS 
Obftfiiiipfdjeit. — §. 7. Głowacz, gatunek gwoździów, o 
szerokich głowach , eiiie Slrt 9Jtti3eI mit treiteit Slopfen. Gon- 
tale, bretnale, głowacze, szkutniki. Os. Zel. 12. — '§.8. 
Głowacz , przełożony, rządca , głowa , czoło , z pogard. 
Głowacz ten nad wszystkim światem, nie wstydzi się 
udawać być przełożonym ? Zygr. Ep. 49. Głowacza tego 
znać nie chcemy, który z samego siebie, a nie z boga 
panuje. Zygr. Ep. 50. Sorab. 2. glowazk. GŁOWACIEG, 
iał, ieje nijak, niedok., zgłowacieó dokon., głowaczem się 
stawać , głowy dużej dostawać , eiiieit grojScii bictcti Sopf 
tiefommcn. Nie trzeba przeładować stawów, żeby przez 
to nie chudnęły, nie drobniały, nie głowaciały i brzu- 
chatemi nie bvły narybki. Haur. Sk. 158. GŁOWCZA- 
STY, ob. Głowiasty. GŁOWCZYZNA, GŁOWSZCZYZNA, 
y, z. Dawniej szlachcic za zabójstwo chłopa główczy- 
zna czyli grzywnami za głowę zabitego zapłaconemi , 
okiipoWał się. Skrzet. Pr. Pol. 2, 159. Gzack. Pr. 2, 74. 
bic @elb('iij5e fiir eitic SJforbtfiat. h legibus Jaroslavi rojo- 
Ba occurit, signi/icatu pocnae pro homicidio. Yeteres Bo- 
hemi eodem sensu usi sutil. Durich. 1, 316. Ross. yro- 
jOBimma kryminał. GŁOWECZKA, i, *., demin. nom. 
główka, głowa; Boh. hlawiuka; Sorab. 1. hwowicżka; 
Ger. etn fleineź Sopfrf;eii. Wianeczek ku większej ozdo- 
bie , Kładę na głoweczkę tobie. Groch. W. 372. Gwia- 
zdy twej świętej główeczki pilnują. Susz. Pieśń. 2 B. 
GŁOWI , ia , ie , od głowy, do głowy należący, cf. głó- 
wny; Siopf = , beS ŚippfciS; bcś .'oaiipt'! Głowią kość. Cn. Th. 
GŁOWIASTY, GŁOWISTY, GŁÓWCZASTY, GŁOWIATY, 
a, e, adv. na — o , §. 1 ). głowę mający, z głową, o głowie; 
mit eiitem ifopfc ober S!iiaiifc yerfelieii. Boh. hlawaty; Sorab. 
i. hwówate; Dal. et ^017. glavat; Carn. glavśt; Yind. 
glavazhen, glavat; Ross, rojOBacTŁiu , ro.iOBuaTŁiii ; Eccl. 



64 



GŁOWICA - GŁOWIZNA. 



GŁÓW K A. 



rAaBacTbiii, rjiaBOTaatKift. Koniczyna białym kwiatem 
gfówczasto kwitnie. Syr. 518. Gfowiasta kapusta Ross. 
KOqaHHaa wanycra. Głowiasta saJala Croat. glavaticza, 
slialata; (Yhid. likoushniza). Nóż głowiasty, mający guzik 
na końcu, sfuży do wytaczania zebranej ropy z piersi, 
culler cnpitatus." Czerw. Aarz. 22. Gwoźdź głowiasty, ob. 
Głowacz gwoźdź. — §. 2). Z wielka głową, cjrppfópfiij. 
Ryby brzuchate i głowiate pochodzą ztąd , gdy staw prze- 
ładowany. Haur. Sk. 140. Sposób, żeby cebula rodzi- 
ła się głowiasta. Haur. Sk. 74. — g. o. Głowiasty ko- 
rzeń "ziół, btilbosiis , oki'agły w kulki, tollig. GŁ(?iWlCA, 
V, z., §. 1. głowa z poiiarda, łeb, łbisko, iKracbtlid; , ber 
kopf. Dla kilku głowic wichrowatych, tyle krajowe- 
go nieszczęścia. Pot. Arg. 1G9. Ciawszy go w wysta- 
wione lice, W zapadłe skronie, potym tłukł wierzchem 
głowice. Oliu. Ow. 4-75. §. 2. Każdej rzeczy koniec grub- 
szy, jako laski, kości goleniowej. Włod. i t. d. iai bic< 
fere Giibe ciiici' Sadje, ber Siiopf, ber Siiauf, ber slutn'. 
Bierze sie gorliwie za głowicę miecza Polak przy czy- 
taniu ewanielii. Psa/morf. 14, (za rękojeść, za jelce). Miecz 
dobyty głowicą na ziemi położył, A koniec sobie osiry 
do piersi przyłożył. P. Kchan. Orl. 1, 124. Rękojeść 
z kości słoniowej, Głowica znak wydaje domu Ateńskie- 
go. Bardz. Tr. 162. Z przyłbic pióra wyrwała, miecze 
przetopiła z głowicami. Bar-f/:.. />i/i. 114. Głowica u szpa- 
dy, ber T^ecjcnfnopf. {Y'md. glaviza, knolT). Macharzyna od 
destylowania, nakrywa się kapitela, czyli głowicą, dziu- 
bem obdarzoną. Krtip. 5, 20. Głowica, kapitela, naj- 
wyższa z trzech części słupa. Callit. 6. ba» Satntiil ciiier 
Sdiilc. Bosn. nadglavje ; Eccl. oiip;!nn!ii.'\iif6. Głownica. 
Chmiel, i, 77. Głowice kości stawowych, ber Sltopf, 
ber riiiibc Sorfal am Siiotticn. Głowica pierścieniowa, pa- 
la annuli , głowica albo osadzenie na pierścieniu , w któ- 
re kamień wsadzają. Mącz. wierzch pierścienia , gdzie 
kamień , pieczęć lub co podobnego. Wiod. ber Saftcil 
ant DJiiige. GŁOWIENKA, i, r. , dcmin. nom. głownia. 
a) głowienka n. p. od szpady, ciiic fleine Seaciifliiicjc. b) 
Głowienka od strzelby, ctii flciiics gliiitciirulir. c) Głowien- 
ka drewna, abo palna, ciii fleiiier Sofciibraub , Smiib, ciii 
fteincr breiniliarcr łlorrer. Zmieszawszy to wszystko , tocz 
z niego głowienki abo świeczki, które_ posusz; a gdy 
chcesz zakadzić, zapalaj je z końca. Sleszk. Pcd. 277. 
Sienn. 577. (cf. trociczki , zapałki). §. Głowienka ; oło- 
wianka, \>\\i Scnflile^, SotliblCl). Tyrczykowie najpierwej 
głębokości morskich przepaści głowienką dochodzili. Tr. 
Tel. 49. — §. Bolan. a) Głowienki czerwone , aolidago 
ińrga aurea Linn., ^cibiu)'d) 3Siuibtmiit, flplbcit Simbfrciut, 
rodzaj żywokostu ; korzeń skuteczny na wrzody i rany. 
Kluk. Rośl. 2, 220. b) Głowienki, prunella Linn., Ross. 
ropTaHHaa ipaBa ; rodzaj roślin , dających dobrą paszę 
dla bydła. Kluk. Dykc. 2, 251, bie Snmcflc, SraiiiicHc, 
lai 3liitinufraiit. Głowienki pospolite Ross. cy.\OBepuiKH. 
GŁOWIENKOWY, a, e, botan. od głowienek, Sinibfrnut' 
Snmclleii = . Wódka głowienkowa. 'Syr. Ziel. 265. GŁO- 
WINA, y, 2., biedna głowa, ciii ariiicr clciiber S?ppi'. [Carn. 
etc. g!avina = wielka głowa). GŁOWISTY ob. Głowiasty. 
GŁOWIZNA, y, z., łbisko, głowica, z pogardą, berSupf 



(pcrćic^tlid)). Takie gazety rodzą się w pustych głowi- 
znach. Nar. Dz. 3, 106. Brodata jakaś okropnej po- 
czwary głowizna. Nar. Hst. 4, 313. 2) Grubszy koniec 
kości goleniowej , dolna głowizna , malleolus. Cn. Th. ber 
SiuHH'- niiibc 3.!or|'ag nm )iliioc()cn, bcfoiibcrś beż 6^iciit>ciii8. 
Głowiznę zowią wypukłość kości goleniowej końskiej i 
mówią głowizna goleniowa. Jest to owo spojenie nogi 
końskiej, które widzimy u spodu w przegubie nad ko- 
pytem. Dykc. Med. 2, 284. {ob. Glozna). o) Głowizna sc. 
świnia ciii SĄluciilufopf. Głowizna z chrzanem smaczna. 
Jez. Ek. E. 3. (Ross. ro.iOBii3Ha łeb zwierzęcy, oaBiiSHa 
początek, przyczyna, rozdział; Eccl. r,'\.\Eii:;ii.^ compendium, 
summa, treść). GŁÓWKA, i, 2., Główeczka , Boh. hla- 
wka, hlawićka; Yind. et Carn. glaviza; Rag. glavizza, 
glaviciza; Dosn. glavica, glavicica; Ross. ro.iOBKa, ro.io- 
BjuiKa , ro.iOBOHLKa; EkcL nasKa, rAiiEiii|ii; demin. nom. 
głowa, ba-j iliipfcfjeil. Główka jak makówka , a rozumu 
pusto. Cu. Ad. 248. albo Główka , by makówka , a ro- 
zumu by napl wał. Rys. Ad. 14. ciii inibfdfcś sU'pfrf)eii , nbcr 
nidjbi briimeii. Próżna główkom gorącym rada. Falib. 
Dis. R 3. Główka go nie zaboli = dobrze sie ma. 
Cn. Ad. 54. Z wody główkę tylko widzieć było. Lib. 
Hor. 114. Główka do pozłoty, Norymberskiej roboty 
(n6. Głowaj. — Ozdobo świętych, główko uwielbiona, 
Więc ty tak ostrym cierniem rozkrwawiona. Groch. W. 
505. Anonym Archidyakon powiada, że w Polszczę, do 
Wacława , miasto pieniędzy, były skórki z główek wie- 
wiórczych. Nar. Hst. 5, 286. {ob. Aspergilli) Dotąd w Ga- 
licyi chłopstwo niektóre pieniądze n. p. 28groszówki 
zowie główkami, ilopiftiicfe. Znalezione pieniądze chłopi, 
często po kilka wykopując , nazywają główkami ś. Jana. 
Czack. Pr. 112. 2) Główka na członku męzkim glans. 
UJącz bic GirlicI bci imiillilirfjCil ©liebCy. Żołądź czyli głów- 
ka korzenia mezkiego. Perz. Cyr. 1, 146. Główka człon- 
ka mezkiego albo koniec bywa nakryty blonką, którą 
zowią praeputium. Kirch. .'\nat. 65. (ob. Obrzezka, na- 
pletek). 5) Botan. Głów ka , anthera , zwierzchnia część 
pręcika na nitce osadzona, w której się pyłek robi. 
Botan. Nar. 109. ber Stiiiilikiitcl , bic ficitieii Siipfc ttiif ben 
Staubfdbeii ber 33Iiimcii. Główka lniana, makowa, na- 
sienna^ gałuszka, ba>j caiiiciif5pfd)eii 3. 93. bc3 ó'laci))'C'3, SOio^nś. 
Makowa główka. Kpcz. Gr. 3, p. 72. (makówka). — Po- 
dlejszy gatunek maku jest ten, którego główki pod ka- 
pelusikiem otwarte są. Kluk. Rośl. 1, 226. Czas zbie- 
rania koniczyny, kiedy główki , w których się znajduje 
nasienie, pękają. Pam. 84, 1171. — §• W główki się wią- 
że sałata , ber Sałat ^diiptelt fid). Główka czosnku , lilii, 
cebuli , korzeń głowiasty. Cn. Th. bie 3n'iff"'Iii'i'l'5eI- ^) 
Główka śpilki, gwoździa, ber 5\0pf, bcr Sliopf, bai' ł!llppf= 
djCit, bie Siippc 5. 33. ©tecfiiabcUiippc §. Główka cukru 
ob. Głowa, ciii ^iitdieit ^udex, ciii 3»SerWitc^eii. Wezmę 
główkę cukru, oko kawy. Mon. 71, 394. — 5) Główka 
ś. Jana , ziele, rozmaite ma imiona; króliki, książki, 
drudzy matecznikiem i stokrocią wielką zowią , Chrysan- 
themum Leucanihemum Linn., bie flropc ???a6lie['e, baś ©dii« 
fefraut. Syr. Zid. 782. Złote główki ziele {ob. Złoto- 
głów). Kokosze główki , kozia rutka , kokoszą wyka , 



GŁÓWKORODNY - GŁÓWNICA." 



G Ł Ó W N I K - G Ł Ó W N Y. 



CS 



ziele, hedysarum onobrychis Linn. sparcctta, bic ©fparfctte, 
ber Sffiicfcilflcc. Syr. S2G. GŁ(3WK0R0DNY, a, e, rodzą- 
cy czyli noszący główki, fiipfcItClIiCllOCllb , ftipff()ClltraijCllb. 
Botan. Łodyga gfówkorodna caulis bidhifcr , prócz kwia- 
tów i liści, nosi na sobie zarodki glowek lub cebulek. 
Jiind:.. 2, IG. GŁÓWKOWATY, a, e, o główce, z główką, 
główkę mający, flippiij, CillC łilippc pbcr Ctll Slopfc()Cll ('rtliCliti. 
Ćwieczki główkowate. Nar. Tac. o, G8. Główkowaty len. 
Boh. hlawkowy, lilawkowaty. GŁÓWKOWY, a, e, Dplltij, 
korzeń główkowy, tubcrosa, okrągławy, mączysty, Pia włó- 
knach \viszący. 'Oulnn. Nar. 51. Jiindz. 2, 7. cillC 3ll'ic= 
l'clti'iir3cl [oii. Główka 5) — GŁÓWNE, ego, «., subsl. 
za głowę pieniądze abo karanie. Cn. Th. — Wlod. głó- 
wczyzna," Sic ©clbftrafc fiir ciiteii SMprb. GŁÓWiNTA, i, 
2,, Głowienka demin. Boh. lilawne , blaweń ( = 2 rura 
strzelby) ; Yind. glovnia , glaCinja , pogorielislic ; Carn. 
glovna, palesli; Sorab. 2. glowna; Bosn. glavgna, glav- 
gnita ; Croal. glarnya , poleno; Rag. glavgna , glavgnizza; 
Hoss. rOvioi!na, r.iaBii.i, ro.iiOBemHa. (2 roiOBim i^iiieć w 
zbożu); Eecl. tmkhiu. §. i). Szczepa drzewa do palenia, 
abo też niedopalona, eiit ©(()eitI;ol5, cti; 23rniib, ciit I»rcii= 
iiciibci' ©titcf S)o\i, cm Stifdiliranb. Któż głównie po tej 
stronie z ognia bierze, kędy się pali! Birk. Kaz. Ob. h. 
Głownia, niedopalone węgle. Krumł. Chy. 23. Głownia 
wysuszona, tłustej siarki syta, Prędko do siebie pożar 
pałający cliwyta. Zimor. Siei. 205. Samson głównie z 
ogniem do ogonów liszek przywiązał i puścił je; a liszki 
rozbiegając się, popaliły wszystko zboże Filistynom. Sk. 
Żyw. 2, 2. Głownia żywa , żarzysta , (Carn. ogurk ; Sorab. 
1. żeliliwe Analencż; Głownia gaszona Z/o/(. opałek; Croat. 
ogórek; Hiiufi ijszóg; Sorab. 1. woszmalencż , woszma- 
lene kiy). ob.Vy.ogb. Konrad Prussy wzdłuż i wszerz głownia 
a żelazem popustoszył. Krom. 254-. ogniem a mieczem, 
mit gciicr luib Sd)iiicr't. — g. 2). Głownia słupa, Ital.fu- 
sto ; Lał. scapus , śrzednia z trzech części słupa. Callil. G. 
Chmiel. 1, 77. bcv £cl)aft ciiicr Sćiulc. §. 5). Szable nie- 
oprawne nazywamy głownie. Pol. Pocz. 489. bic Snl'Cl= 
fliH(]C. Braiuhiary, w Islandzkim języku nazywano same 
głównie, czyli nieoprawne szable. Cz-ark. Pr. 1, 216. 
Głownia szpadowa. Tr. bic 3)cgciifliiigc. Głownia nożowa 
(cf. brzeszczot), bic fllicffcriltilijc. Morav. krńa , krńka; 
\'ind. klinga, dardiza, plozha (cf. płaza), plozhiza; Slav. 
sabljeno gyozdzje ; Sorab. 2. Uinpa; Ross. k.iiihokIj, no- 
.loca, no.ioci;a , no.ioco'ii;a. — g. 4). Dla miner głowni 
gwarek w ziemię się kopie. Chrośc. Luk. 112. (żyły kru- 
szcowe), g. 5'). Gtówuia abo rura strzelby, działa, bcv 
2au}, b>v3 9iol)r ciiic^ rtCiicrijcilich-?. Tr. toż i w Czeskim 
języku znaczy. GŁÓWN1C.\ 'ob. Głowica. GŁÓWAIE, 
udrcrb.; Boh. lilawne, capilaliter , arcys, bardzo, jak najbar- 
dziej , 'lirzesnospolnie, I)nitpt = , rcd)t |'cl)r, fclir. Takieśmy 
odebrali wiadomości , które głównie obchodzą bezpie- 
czeństwo ojczyzny. Usl. honst. 1, 146. A co? czy wi- 
dzisz? I}', bardzo głównie widzę. Min. Ryl. 1, 285. (do- 
skonale, nie można lepiej, jaśniej). Głównie! teraz to 
dopiero potrafisz. Treb. S. M. 94. (głównie dobrze, ar- 
cydobrze, wyśmienicie, l)aiiptc]llt, lunlrcfflid;, (mnip ! ) To 
nam głównie smakować będzie. Teal. 8, 58. Głównie 

Słownik Lindego wyil. 2. Tom II. 



go nienawidzi = do śmierci , _ er \ja^t i^fU fluf bcli tob (ob. 
na głowę nieprzyjaciel). GŁÓWNIK, a, m., główny wy- 
stępca, kryminalista, mężobójca , morderz, citi &rimitial= 
ycrbrcciicr, ciii OTiirbcr. (Yind. glounik; Carn. glavnik = 
grzebień). Wieże jakie mają być na główniki albo kry- 
minalistów. Vol. Leg. G, 483. Wyznał się głównikiem 
I krwi niewinnej rozlanej grzesznikiem. Jabł. Ez. 99. 
Nie chce mieć u siebie głównika , winnego głowy. Alb. 
z Woj. 6. Starostom Bolesław rozkazał, aby złodzieje, 
główniki imowali, nie patrząc zacności person. Biel. Kr. 
45. GŁÓWNY, a, e, Boh. hiawnj, zakladnj; Sorab. i. 
hwowne; Bosn. glavno, izvarsno; Rag. glavni , poglavni; 
Croat. glavni , poglavit; Carn. glavne, poglavitn; Yind. 
glaun, glaviten, poglaviten ; /Jcc/. ro.iOBUbiH, r.iiiKhiiTi; §. I. 
od głowy, do głowy należący, głowy się tyczący, bcil STopf 
bctrcffciib, Sopf = , ,V)niipt = . Poduszeczki główne. Syr. 
Ziel. 555. {ob. Wezgłowie). Goi'ączki główne, w których 
chorzy bole głowy niewypowiedziane cierpią. Krup. 5, 
514. ba>3 Slppfiiclier, bic i)irminit(). Boh. hlawnice febris 
ardens. Cyruliki według różnych części ciała materacy- 
kom imiona dają; te na głowę zowią czapkami głó- 
wnemi , lub kukufami. Krup. 5, 298. bic 5?i'pfmatemf;cn 
ber (SCiinirijeit , (Yind. pezha, glavopokriva). Przy zasta- 
wionym tedy goszcząc stole Bachusem główne zalewają 
mole. Chrośc. Luk. 2 , 45. (cf. dobry trunek na frasu- 
nek). — g. 2. Główny, gardłowy , na gardło stojący, o 
zdrowie przyprawujący, bcit łlopf, bCll iOdli , bai Sclieit ait- 
gcljCitb. Główna rzecz, t. j. gdzie o gardło idzie, causa 
capilis. Mącz. cinc 6rimiimlfntl)C. Mają to za rzecz główną 
i niesłuszną, gościa w czym ukrzywdzić. Warg. Cez. iii. 
Kryminalny, główny występek Ross. óesrojOBHun , JTO.IO- 
BHiJu; kryminał óearo.iOBbO , yro.iOBminia. Główny nie- 
przyjaciel = śmiertelny, na głowę, ciit Jpbfcillb, Boh. au- 
iilawnj; Yind. glaviten; Ross. 3.i04tii, fem. znoĄMma. — 
Oppos. główny przyjaciel , do gardła , do śmierci , gtCllllb 
nuf Job imb Śc&Cll. Bedęć już przyjaciel prawie na wszem 
główny. Papr. Koi. N. — §. 5. IMad innemi przełożony, 
oiibcrit iiorijcjcfet , iit'er ftc flcfcCit, ^niipt-. {Ross. rjaBiioS 
naczelnik). J. W. P. Mik. Zebrzydowskiemu , marszałko- 
wi najwyższemu koronnemu , Krakowskiemu głównemu 
staroście. Jan. Lig. A. 2. Dwie szkoły główne w Pol- 
szczę , Krakowska i Wileńska, na podobieństwo zagra- 
nicznych akademij urządzone, głównemi są nazwane; bo 
w nich formują się nauczyciele na cały kraj ; one cały 
związek z wydziałowcrai i podwydziałowemi szkołami 
utrzymują. Dyar. Grodź. 155. (Cnrn. modrishe , glagóle; 
Yind. yifoka shula , modroskupzhina , glagole); bic kąbcit 
§aiipti'rf;iilcn , ?anbfd)ulcn, Uiiipcrfitiitcii. Główne miasto, 
w którym dykastcrye najcelniejszc swoje mają siedlisko, 
bie ibnuptftnbi. Yind. poglavitno mcstu ; Ross. Miiipono-iia. 
Główna kwatera. Łęsk'^ 2, 258. W muzyce ton, do 
którego inne odnosimy, nazywa się tonem głównym , 
tonus^principalis. Nub. j17ec/i. 147. bcr .CaupttPli, ber ©nitlb= 
tPit, (fundamentalny, zasadny). — Przyczyna główna. 
Mon. 76, 41. (cf. przyczyna poboczna), bic @rilllblirfad)e. 
Grzechy główne, z których inne rosną, a jakoby z stu- 
dnicy niejakiej płyną. Hrbsl. Nauk. i , 2 t. .'^aiipt|unbCU, 



66 



GŁOWOCIAG - GLOZA. 



GLOZKA - GŁUCHNIEG. 



— Gfówna summa pożyczana. Gosł. Gor. pr. kapitał , 
iścizna; Rag. glavnizza, glavno , i>ai Sapital, hai |)nu|.it= 
fldb, Siaiipt(3iit ,' ber .'óiiiirtftonm , bic i)aii|.it)iimmc, ber §aupt= 
Pu^l. GJówna rzecz, pryncypalna, bic .V>«"Pt)ntI)(!; (fio/i. 
ąuhlawnost; Yind. glavitna riezh, g!avitnost, poglavitnost). 
Żadnych nie ma głównych interessów. Teał. 7. c, 28. wa- 
żnych, iind)tU3C @cfd;aftc. — g- 4. Przedni, celny, \vy- 
śm'ienit.Y, wyborny, wahiy, iiprtrcfflid), kiiptfa4'Ii(^, fiiaiipt'. 
Jestem "zdrów wyśmienicie, i apetyt mam główny. Bok. 
Kom. 4, 372. Wina są różne, stołowe, śrzednie , głó- 
wne, podgłówne. Haur. Sk. 510. Ma tysiączne w pi- 
wnicy antaiy głównego wina ; jednak pije kwas sples'nia- 
ły. Hor. Sat. 189. et 149. Główne piwko. Teał. 8, 44. 
(kapitalne). Apelles dnia jednego główny obraz przed 
domem wystawił. Jabl. Ez. 192. (cf. naczelny, cf. arcy- 
dzieło). Malarz on główny, Któremu to w robotach nie 
jest żaden równy. JabŁ Tel. 515. Na głos brata przy- 
biega Teucer, strzelec główny. Dmoch. U. 2, 80. Pią- 
tym pułkiem władał sam Henryk; a tam stanął główny 
mąz Polskich i Szlązkich ludzi. Arom. 243. flos, sam kwiat, 
drżeń, treść, bcr S\CVn. — §. 5. Główna miara, główny 
korzec , główny łokieć; urzędowny, urzędownie przepi- 
sany, na wzór wszystkim, bit^^ DiidttmnC , bO'3 gid^mn^ , ber 
9tic^"tfd;eifcl , bie Witfterclle. "tlŁOWOClĄG, u, m., Ross. 
r.!aB0Ta!K5 , chustka, którą żydzi przy modlitwach głowę 
przykrywają. "GŁOWOKRĘTY, a, e, głowę przewraca- 
jący, ben Sopf pcrbre^enb. Bachu głowokrety. Hor. i, 
171. A'or. "GŁOWOKSZTAŁTY, a,' c, na kształt głowy 
pochodzący, fopfgeftrtltct. Eccl. r.iaBOBiuHUii , Graec. hs- 
ęccloiidri;. GŁOWOŁOMNY, a, e, — ie adv. łomiący gło- 
wę, fopfbrc^ertfĄ. Ross. ro.iOBO.iOMHUi1. — Subst. ro.io- 
BOJOMX robota głowołomna , trunek głowołomny. (cf. ło = 
migłówka). "GŁOWOSIEK, a, m., Eccl. r.iaBoctqeui < 
mistrz, kat. {Ross. ro.iOBOptai wichrowatyj. 'GŁOWO- 
WIĄZ , u , m., cokolwiek do wiązania głowy służy, Eccl. 



145. Pegaz, którego nie bez wielkiej gluzy Neptun 
spłodził w kościele Minerwy z Meduzy, ib. 20. Nie bez 
wielkiej cnej korony gluzy Królaśray sobie miedzy szu- 
kali Francuzy, ib. 37. GLOZKA, GŁOSKA, "{Glozatka. 
Cn. Th.), i, ź., demin., między wierszami co drobno 
napisanego, przypisek. Cn. Th. interposilio, cilie jmifc^eit 
bic Sinicit ber Sc^rtft eiitgeriidtc Slnmcrfmiij. Pismo drobne, 
literae miiiutae. Cn. Th. feiiie fleilic iid)rift. ob. Glozowad. 
"GLOZiNA, y, ż., Boh. hlezen kut, kostka; Carn. gleshn, 
(glęshnat, glęshnoyat scaurus); Yind. glieshniak, kotnik; 
Bosn. gijescjan, kost od noglie; Rag. ghlje.\no, ghlje- 
xan; Slavoii. glj.\anj; Croa<. gleseny; (V'(»rf. glieshna, ste- 
gnu, bedru -- biodro); Ross. rjesHa, .lO.iuuiKa = kut, ko- 
stka nożna; Eccl. rAe^ii.'* crus, tibiu; bai lliltcrbcin, ber 
unterc Ilieil beś 33ctite^ bbi mi ten Siioc^el, ber Sniidjcl. 
Żyły otvyorzyć w obu nogach nad glozny, abo kostkami 
od nóg. Sienn. 420. Spicz. 193. Mutleoli, kostki w no- 
gach, między stopą a między glozna. Mącz. Perna, wie- 
przowa szołdra albo goleń albo glozna solona, -i. §. Transl. 
Wolnością drudzy zową , Gdy glozn nie b rzmi okową. 
Ryb. Ged. C. 4. (t. j. noga). " 
GLOZOWAĆ, GLUZOWAĆ,ał, uje czyn. niedok., (Wygluzo- 
wać, zgluzować dok. qu. v.) z pisma wymazać, wyskro- 
bać, wygładzić, wyniszczyć, nii^ eiticr SĄrtft mi^rabircn ; 
ail^lijfc^cii , iicrtilijeii. Glozujmy błędy niektóre, przypad- 
kiem w pracowitych pismach zostawione. Zab. 8, 170. 
Pozwalają sobie, co się im nie podoba w piśmie, wykła- 
dami swemi glozować; a czego wyglozować nie mogą, 
to wyrzucić, podeptać, zelżyć chcą. Sk. Żyw. 2, 300. 
Plamę gkizować ■■ wywabiać. Tr. ciiieii glecfen aiiśmac^cn. 
Nierządy glozuj z świata, nie wyglozujesz ich. Tr. nU'jrot» 
tcil. GLOŻOWANIE, GLUZOWANIE, ia, n., zmazanie, po- 
prawienie n. p. w piśmie. Tr. baś Slui^ftreic^eii , ^Jerbefferit , 
Gorrijjireii. Styl mu bez żadnego gluzowania w raiodo- 
płynnycli wypłynął wyrazach. Tr. 



niiiOTAitih , r.iaBOnoBa3aHie , Graec. -Atą alodia fiwv ob. GLU GLU, wyraża bełkot, gdy się co leje z naczynia , wąz- 



'Głowociąg. GŁÓWSZCZYZNA ob. Główczyzna. 

Pochodź, bezgłowy; biaiogiowa, biaiogiowski ; dwugło- 
wy, łrzygiowy, czworogłowy, wielogłowy, uńelkogłowy ; kre- 
togłów; krzywogiówek; iomigłów; nagłówek; ogłowia , 
ogłóivka; pogłowie, pogłówne, pogłówszczyznu; podgłówny; 



ką szyje mającego; teraz się mówi bul bul. Włod. Lał. 
glut glut. Rilhoei Catnl. bcv Sdłall, ben bciu i\u^U]( mnc^t, 
roenii ei oii» eiiicr eiiijeit Siiiiibinig, 3. S. ciiier glnfd^c, ^er' 
miśftiirjt, (Sliif @lut, @!ii ijlii. ob. Gluglarka, glukać; {Boh. 
kloktati gargaryzować). 



przegłównik, przezgłównik ; wartogłów, luarlogłowiec; wez- 'GLUBA, y, z.. Na koniec piorun z twardej ciska gluby. 



głowie, wezgłówko , wezgłóweczko , zagłówek; złołogłów , 
srebrogłów , ióitogłowy. — §. kłobuk , kłobuczek. 
GLOZ\, 'GLUZA, y, m., z Greckołac. tłumaczenie wyrazu 
i sensu trudnego. Kras. Zb. 322. Die @Ipf[e, bie Siuśle- 
guiig eiiicś buitKln SortcS ober Siniice!. Biblią z glozą 
czternaście razy przeczytał. Birk. Zam. 26. Na to sło- 
wo tu silnej glozy trzeba , Bo się ten tekst rozciąga od 
łiemi do nieba. Bej. Wiz. 50 b. Utrzymują, ie pismo 
objaśnienia nie potrzebuje ; przecie swoje komenty i glo- 
«y i wykłady natrącają. W. Posi.^W. 342. Warg. \yal. 
pr. Glozy super arliculos juris Magdeburgici. Sax. Tył. 
53. Gloza marginesowa, nabrzeżna, ciiic Sfdiibtjloffc. *§. 
Uszczerbek , szkoda , uszkodzenie , Sefd^atijijutiij , śc^aben, 
3?at^tbcil. Zwyciężyli Rzymianie, nie bez wielkiej gluzy, 
Gdzieś za ostatnie morze zagnawszy Francuzy. Pot.Pocz. 



Zab. 13, 2o9.? [cf. Eccl. .Ksaish = otwór. 4], cf. kluba. 
GŁUCH, a, m., głuszek, nicdosłuch, wcale nic abo mało 
co dosłuehujący, eiii laulier, ber iiidjt^ Ober fc^r lueiiicj ^iirt. 
Na dworze Ottom.ańskim znajdują się Sagarowie , to jest, 
głusi, a są oraz z przyrodzenia niememi; ćwiczą się w 
swoim głuchym języku, który zawisł na pewnych znakach, 
przez które się słusznie porozumiewają. Kłok. Turk. 44. 
Stali jako głuchoNvie, a nic tego nie baczyli. Rej. Posł. 
L. 0. Rej. Zw. 112. Niemasz gorszych głuchów, jak 
ci, którzy słyszeć nie chcą. Teat. 26, 14. g. Niemy, 
eii! Stummcr. Cn. Th. sive aliguid audiat, quod rarum esł, 
sive nihil, guod fere semper. GŁUCHNĄC, al, ie nijak, 
jednołl., GŁUGHNIEC, iał, ieje niedok., (Ogłuchnąć, dok. 
qu. V.) Boh. hluchnauti; Rag. gluhnuti; Garn. glushim; 
Ross. rJO.\H}Tb, oraoxHy'Tt, (ob. Olchnąć); Eccl. r.ioxHy, 



GŁUCHO - GŁUCHY. 



GLUGLARKA - GLUKAG. 



67 



r^iyKOT-bio; głuchym się stawać, abo byó, trtilt) lucrbcil, 
tailti fciJII. Czemuż na słowa te gfucliniejecie? Bals. Niedz. 
1, 57. Nie przychoJź nigdy do mnie kruszcu plony, Na 
twój' dźwięk same gluchną mi bardony; Palce na stronacli, 
a myśl idzie w pole. Anakr. 79. GŁUCHO adiK adj. 
głuchy; nie słysząc, tani", ^uirtbiiriij. (Mucho .słyszy. Tr. 
a). Nic nie słychać, cicho, cś ift qan] ftid. Próżiio na 
facyacie pałacu zawieszać herby, kiedy we śizodku głucho 
o lamilii. Moii. 65, 259. Gdy inne ptaki głucho spały, 
Jćj usta wprzód słyszaną mowę powtarzały. Toł. Saiit. 40. 
b). Nie wyraźnie, niezrozumiale, niemo, niti)t ucriiobmlicl; , 
luibciitlici). Głucho o tyra mówią, pisza. Cn. Th. O swo- 
im iundatorzo samiż ci uczniowie głucho mówią. Mok. 
Turk. 179. O tćm mało co i głucho pisali. Pelr. Wod. 
9. Wybadywano, coby to za pośrzodki pokoju były, o 
których głucho dał znać Mat.yasz. Krom. 755. {(juae tec- 
iius' signifkasset). "GŁUCHOŚĆ, ści , z., GŁUCHOTA, y, 
ź., a), nicsłyszcnie propr. et morał.; Boh. hluchost, hlu- 
chola; Vind. gluhost, gluhota, gluhoba; Carn. gluhost, 
gluhoba, gluhota; Rag. gluhos, gluhocchja; Bosn. gluho- 
cchja; Croat. gluhota, gluhoszt; Sorab.l. hucboscź, huchota; 
Boss. r.iy.\OTa. Głuchola jest natężenie lub osłabienie lub 
stwardnienie i zgrubienie błonki, która w końcu meatu uszne- 
go na kształt bębna jest rozciągniona. Boh. Dijab. 2, 1 65. 
Głuchota, naruszenie albo stracenie słuchu. Comp. Med. 451. 
Olchnicnie abo głuchota. Sf/r. 215. bie ^aiiDŁeit. Alboź mię 
nieba skarały głuchotą, Żebym twych pieszczot z nią nie- 
slyszała? Zab. 15, 588. Rozkazał się otworzyć onej 
głuchości i niemocie jego. Bej. Post. Mm 2. Człowiek 
głuchością i niemością zarażony. W. Post. W. 2, 190. 
Zatwardziałość i głuchota żydowska nie lada głosu po- 
trzebowała, ib. 52. — • b) Głuch, głuszek, n. p. Niebo- 
raczek głuchota. Teat. 50, 9. eiil laulm. GŁUCHOWA- 
TY, a , c , - o , adv., nieco głuchy, nie dosłyszący, ctU'(lŚi 
tailO; Boh. nahluchy; Vind. gluhoviten; Bosn. nagluh, 
sugliih, pogluli , sugluscjac; Croat. gluhaszt; Boss. Tjiy- 
xoBaTbiH. — GŁUCHY, a, e, compu;: głuszszy, Boh. hlu- 
chy (hluch słuch) ; Sorab. 2. gluchj ; Sorab. 1 . luchj , hu- 
chi , huchofcźne; Yind. gluh, gluhast, gluhoben; Carn. 
gluh, {ab uhu et gulem hebeto; Yalesiaiiis chlust auris); 
Croat. gluh; Bos/i. gluh; S/ayon. gluh; Boss. r.iyxiii, r.iy- 
xoh; (cf. słuch, cf. ucho, cf. bałuch). §. 1. niesłyszący 
taub , ge^iirloi. Od urodzenia głusi, bywają także nieme- 
mi. Dykc. Med. 2, 285. Głuchemu próżno co powiadać, 
bo nie słyszy. Biel. Kr. 556. Głuchemu próżne słowa. 
Sk. Dz. 10. Nie pomaga głuchemu piszczek. Birk. E.rorb. 
E 4 b. (Slovac. hluchemu spiwat; cf. groch na ścianę 
rzucać; V'!H(/. bob v'stieno metati; rakam slivishgali). Głu- 
chego nie rozwesela śpiewanie. Zab. 7, 162. Głuszce 
głuche. Banial. J. 5. Głuchy rychlej się z głuchym zmó- 
wi. Mącz. balbits balbum rectius intelUgit. — §. 2. Morał. 
Nie chcący słuciiać, mifoliifam , taii6 gegen ctroal Próżno 
głuchemu co dobrego radzić, (]dy nie chce ucha swego 
do mych ust przysądzić. M. Biel. S. M. C. Nie głu- 
cłiemu to było powiedziano. Birk. Dom. 107. Głuchym 
się na te wszystkie przekładania matki swej synaczek sta- 
wił. Mo7i. a. 65, 597. Slovac. hluchim sa robit. Upomi- 



naniu twemu stawią głuche uszy. Tward. Wł. 24. Głu- 
chemu ociec piosnkę śpiewał. Bul. Syl. 424. cv nrcbigte 
taiiben O^rcil. Krzyżacy Prusaków znowu na swą stronę 
przeciągnąć pokuszali ; lecz to właśnie, jakoby głuchom 
bajano. Krom. 004. Siedzi jako głucha na ścianie opo- 
na. Bej. Wiz. 74. Najlepiej głuchym być na takie ba- 
śnie. Teat. 45. b, 20. (nie zważać). Głucha będzie na 
prośby twoje. ib. 54, 55. (nieubłagana). Próśb, gniewu, 
łez na wetem miekcząc go używał, Ale cóż, gdy^ na wszy- 
stko głuchym zawsze bywał? Teat. 45. b, 16. Zołnierzów 
uszy wszystkie głuche były. Baz.^ Sk. 52. Głuchemu dwa 
kroć mówić trzeba. Cn. Ad. 248. — §. 5. a). Głuchy, którego 
nie słyszeć. Cn. Th. lub mało co słyszeć, fd)li)a(^ ju ^oreii , 
nidjt Inilt, {oppns. głośny). Czołgające strzelanie d rico- 
chct, w początkach nazwane głuchym {houlets sourds); bo 
ponieważ do nich mało prochu potrzebować się zwykło, 
przeto też i huk z wypalonej armaty w tym razie mało 
słyszeć się daje. Jak. Art. 1, 459. — b). Niewyrazisty, 
niejasny, nidtt beutliclj, builfcl. Chcąc zamierzyć kres ma- 
jętności, Sokrates głuchego słowa użył, aby skromnie 
żyli. Petr. Pol. 106. (ogólnego). — §. 4). Głuchy, gdzie nie 
słychać, cichy, spokojny, [ttll, tlibifl. Głuche milczenie 
Straszne temi miejscami czyni zadumienie. Jabł. Tel. 249. 
Góry i doliny i skały głuche człeka straszą. Warg. Radź. 
114. Co to za niebezpieczna puszcza, a głuchy las. Bej. 
Post. N n 'i. Ross. oyui^B. Nieprzyjaciel w głuchej nocy 
wszedłszy do twierdzy po drabinach , wyciął śpiący gar- 
nizon. Nar. Hst. 4 , 555. Wczas i pokój w głuchej oso- 
bności. Past. Fid. 94. (na ustroniu). Niedziela głucha, 
abo trzecia, ber Somitng Ccilli. Tr. — Slaiwn. gluho do- 
ba = w nocy godzina od 11 — 12. — g. 5. Głuche miejsce, 
głos tracące. Cn. Th. gdzie się głos nie może rozlegać. 
Mącz. o^nic 9{cfoiiaill Jeżeli grunt jest głuchy, że w nim 
nieprzyjaciel nic dając się słyszeć, zbliżyć się może do 
przeciwpodkopów.... Jak. Art. 2, 425. Głuchy pokój 
mówcom przykry. Tr. §. 6. Głuchy owies, orzech; bez 
ziarna, jądra, taili, fónicrloś. Tr. Głuchy pasternak ob. Karota, 
Głuchy piołun, że żadnego smaku ani zapachu nie ma, Abs. 
fatiuim. Syr. 538. @micl;mcnniit^. Głucby owies, owsisko. 
{Yind. glushez). Morał. Głuchaż to przyczyna waszego nie- 
wstydu. Zyrjr. Pap. 288. (błaba, niegruntowna, płocha). 
Pochodź, głuszek; ghiszka; głuszec; głuszyć, doyiuszyd, 
ogłuszać, ogłuszyć; poogłuszać, ogłuszenie, ogłuszony, ogłu- 
chnąć, ogłuchły; olchnąć , olchnienie; przegiuszać, przegłu- 
szyć; przygłuszać, przygłuszyć; zagłuszać, zagłuszyć, za- 
głuszenie, zagłuszony; zgłuszyć. 
GLUGL.\RKA, i, z., łajdaczka. Tr. ciilC ©c^Iampe, ©i^hintpe, 
pijaczka, z butelki łykająca. GLUGLARZ, a, m., pijak, 
z butelki łykający. 

GLUKAĆ, ał, a, med. niedok. cf. ghi , bełkotać. Włod. 
cf. glu glu; Biittelii, bcit łon ^órcit lajfcii, ben irni 5Saffer 
iimi^t, inenti es biirc^ citie etige glafdK Ijerniiśgeftiirjt tt)trb; 
Boh. woda klokotcm wrźc ; Bay. klokugnati, glogojatti; 
subst. klokuugn liquor exullim aestuans ; Ross. óyjbKHyTt, 
óyJŁKaTb; Carn. plunkam, pluskam, (cf. Carn. klukam; Lat. 
clocito; Da/l. klukke ; Graec. xJ.tó^to). Flaszka gluka, beł- 
goce. Dudz. 20. Glukanie w brzuchu, chlupotanie się, 

9- 



68 



GŁUPAWY - GŁUPI. 



GŁUPIE - GŁUPIEC. 



burczenie. Włod. bay iRumrcIii in ben ©cbaniteti. Cam. kru- 
liti; [ioss. BOpKOTHH, ob. Warczeć. 
GŁUPAWY, a, e, gluptawy, glupowaty, przyglupszy, allicrii, 
Etam»tiumm, ciiifćiltisj. Z^osn. suUudi; Vinf/. siran, vei'taglau. 
Gliiptawi znają dobrze impressye zewnętrzne, ale nie maja 
sposobności do rozumowania. Dykc. Med. 2, 294. GŁUPA- 
WOŚĆ, ści, i, Bosn. sulludost; Boss. CKy^oyMie, Me ?ll['cni= 
^cit. Niezdolność do dobrego rozumowania, i naleźvlego o 
rzeczach sądzenia. D)jkc. Med. 2, 292. GŁUPCZYŻ.\A, y, 
m., gfupiec', citi Siimmfopf. Ty dudku, gfupczyzno. Maa. 
(Insciens). ob. Głuptas. GŁUPEK, pka, ?«., dem. nom. głupiec, 
ein Tiiimmltiuj. Wnet ten drobiazg głupków zmędrzeje, jak 
chlusną jednego z nich. Birk. Zyg. 15. GŁUPI, ia, ie, comp. 
głupszy. Boh. hiaupy, newlipny, newypitwany, blaud , blau- 
dek, bib, biby, tulpa ; Slouac. hiaupy; Sorab. 1. wupe, 
lupy, nelepe; Yind. norshki, nepameten, trepoun, neu- 
men; Garn. budalast, bebast, bebz , webast , tapast, tra- 
past, norzliast, norzhav, abota; Shwon. liid, budalasL; 
Bosn. budalast, ludjak; Croat. budślaszt, bedaszt, liid, 
glumpak, glumpes, bedak, bedalo; Dal. lud, ludjak, bu- 
dalak, glumposzt; Ross. ny-nuH, uiajMibiu, MpoAiiBUn; 
Eccl. BBHii; (cf. Svec. glappa; cf. Ger. tliljfcn; Dan. glu- 
pisch , glupsk; Graec. y.lónioi; Arub. n;""' > neglexił, non 
curaiil). §. 1. Bez rozgarnienia będący; cf. nie dobrze 
w głowie ułożono; nie wszyscy doma; czegoś mu w gło- 
wie nie dostaje, (cf. półgłówek); szydłem albo igłą w gło- 
wie układano; pusto w głosvie; rozumu pusto; braknie 
mu piątej klepki, (oppos. mądry); biimm, ilicljt gcfd^cit. Głu- 
pi, iego , m., subst. głupiec, błazen, cin ?uUT, ciii JDin'; 
Głupia, iej, z., siiŁs?. głupka, ciiic 3iavniin, ciiic Jbiiniiii. — 
Kto z przyrodzenia głupi, i w Paryiu sobie rozumu nic 
kupi. Rys. Ad. 22. Pośleszli do Paryża osiełka głupiego. 
Jeśli tu był osłem, tam nie będzie koń z niego. Rys. Ad. 
55. (coelum non animam mutant, qui trans marę volnnt). 
Kto głupi , Za najdroższe pieniądze rozumu nie kupi. Fol. 
Arg. 9. Starałem się o pewny honor; ale mi odpowie- 
dziano, żem głupi, że gębę nie umiem otworzyć przed 
ludźmi. Boh. Kom. 1, 508. (cf gap'). Głupi człowiek 
mądrze nie mówi. Sekl. 61. Głupi powie czasem co ro- 
zumnego; ale rozumnemu głupiego udać, rzecz nie lada. 
Teat. 12, 53. I nauka czasem głupim człowieka czyni. 
Boh. Kom. i, 162. (przemądrzał). Już gehę więcej nie 
otworzę, będę stał jak głupi. ib. 1, 507. Jam nie głu- 
pi, rozumiem, co się do czego ściąga, ib. 501. Głupi 
by sadło, zdumiały, zmilkły, ochopny, jak pień na ptaki, 
siupidus. Mącz., Ross. Ajóima. (Głupi jak świnia, jak 
cielę, jak gęś, jak osieł). Jak sak głupia. Teat. 51. b, 
81. Jak sadło. iMon. 70, 177. Jak borsuk qii. v.; Głupi 
cietrzewiu! Cn. Ad. 230. Dudku głupi. ib. (cf. sztokfisz, 
cymbał). Głupszy nad gawrona, kto róże, chce zbierać z 
głogu. Kulig. Her. 204. Kto głupi, ten też i zły jest. 
Gorn. Sen. 289. Trudna z głupim sprawa. Cn. Ad. 256. 
Głupiemu daj pokój. ib. Głupiego trudno nauczyć. Sk. 
Dz. 546. Z głupim źle sie i dzielić. Ld. Głupiemu trzeba 
wybaczyć. Gemm. 90. Głupim być najlepiej, ii. 255. 
©orge fommt gcmil' mit fcincr Siimm^cit fort. Jeden głupi 
dziesięciu mądrych zwiedzie; a dziesięć mądrych jednego 



głupiego nie. Rys. Ad. 20. Głupi leda czemu usvierzy; 
Głupiego leda kto oszuka. Gn. Ad. 235. Im kto głupszy, 
tym bywa bezpieczniejszy, ib. 21. Im kto głupszy, tym 
śmielszy; a im mędrszy, tym bojaźliwszy. Gn. Ad. 524. 
I głupi mądry, gdy wielom rozdaje, I mądry głupi, gdy 
w mieszku nie staje. Bratk. B. 2, b. I mądry głupi, Gdy 
go nędza złupi. ib. Między głupiemi żyjem , głupich 
znajdziem wszędzie. Kto z cudzych głupstw nie mędrszy, 
głupim większym będzie. Zab. 5, 271. JSar. Nie trzeba 
głupich siać, sami się rodzą. Rys. Ad. 44. Głupich nie orzą, 
nie sieją, sami się rodzą. Mon. 70, 200. Na głupich orać 
nie trzeba, ani siać, Teat. 52. 6, 51. — Wierzyć w to, głu- 
piemuby przystało. Boler. ól. Głupi, kiedy milczy, za mą- 
drego ujdzie. Rys. Ad. 14. Głupi u prostych, ujdzie za 
mądrego. Cn. Ad. 235. Głupi znajdzie głupszego , co mu 
się zadziwi. Zab. IG, 114. Rzadki, co rzeczy wazy, na 
przystojnej szali, Głupi znajdzie głupszego, który go po- 
chwali. Dmoch. Szt. R. 21. Gdyby to nie tak, toby nas 
za głupich osłów poczytano. Teal. 50, 6. Głupiemu nic 
się cudzego niepodoba , a swoje wszystko. Cn. Ad. 237. 
Głupiemu najwięcej mówić. Gn. Ad. 232. Głupiego ła- 
cno poznać, sam się wyda. ib. 234. (cf. znać dudka z 
czubka). Głupi, a mądrym sie czyni. ii. 252. Drugim 
mądry, sobie głupi. Gn. Ad. 215. (cf. drugich prowadzi- 
my, a sami błądzimy). Sam głupi, a drugich chce uczyć. 
ib. Najgłupszy to, co sie mądrym czyni. ib. Musi być 
mądrym, kto się być głupim rozumie. Min. Ryt. A, 152. 
Głupi bierze, a mądry daje. Głupi daje, a mądry bierze. 
Gn. .id. 232. Głupiego ojca, mądry syn; głupiego mi- 
strza, mądry uczeń. ii. 234. (cf. nie urodzi sowa sokoła; 
niedaleko jabłoni, jabłko padnie). — §. 2. Głupi, głup- 
stwo wydający, po głupiemu ułożony, zrobiony, biimill, 
nuf filie biimiiie 3lrt gcmaitit, Smiimbcit ycrriitbcnb. Głupie 
słysząc pytanie , nie odpowiadaj na nie. Gn. Ad. 254. 
Znać głupią twarz i u psa. Ostror. Myśl. 8. Głupie ga- 
danie Eccl. r.iynoc.iOBie. — GŁUPIE adv., głupiej eom- 
par., Boh. hiaupe; niemądrze, bez rozgarnienia, biiilim , 
ciiifrilticj, tl)ih'ic(;t, lli(I)t gcfcf/eit. Pisma głupie i nieumie- 
jętnie przywodził. Sk. Dz. 894. Głupie gadający Eccl. 
r.i3'noc.iOBeuTi. Ciszej, głupie Waść gadasz. Teat. 28, 79. 
Kto widzi błąd po szkodzie, widzi bardzo głupio. Dmoch. 
U. 2, 218. Czasem i mądry człowiek głupie sobie po- 
cznie. Sekl. 61. Głupie sztuczny, sztucznie głupi, oximo- 
rits. Cn. Th. (cf. ironiczny, cf. humorystyczny). — Z głu- 
pia, głupstwa zarywając, po głupiemu, nilf cilU blimme 
9lvt. Stulto arrogans, z głupia szalon, 'wirudny błazen. 
Mącz. Pochlebcy nadsługują młokosom, ludziom z głu- 
pia hojnym. Klon. Wor. 53. Z głupiać mówi Mazur, ale 
bez rozmysłu uderzy. Fulib. Dis. L. 5. Z głupia mą- 
drzy. Kosz. Lor. 14. — §. Niby to głupie, głupstwo uda- 
jąc, jimi Si^cin buiiim, nerfłent biimm, buiiimfliuj. Udać 
się za prostaka, podczas i nieuka, , Być z głupia mąr 
drym , jest to nie poślednia sztuka. Żegl. Ad. 80. Chłop 
na to odpowiedział prostym stylem, z głupia frant, skro- 
biąc się po głowie.... Min. 'Ryt. 4, 267. GŁUPIEĆ, 
iał, ieje nijak, niedok., zgłupieć dok., cf. gapieć, du- 
rnieć, Boh. hlaupeti, hlaupjm, zhlupeti; Sorab. 2. glu- 



GŁUPIEC - GŁUPSTWO. 



GŁUPTAS - GŁUSZYĆ. 



69 



pisch sze; Carn. norręti, norruiym; Boss. r.iyntib; a), głu- 
pim się stawać, biimm wcrbcti. Zgłupiałeś, nie ustrzegłeś 
przykazań Jehowy. Budn. 1 Sam. 15, 15. (głupieś uczy- 
nił. Bibl. Gd.). I mądry maż zgłupieje przy złej, zrze- 
(Inćj zenie. Pot. Focz. 70. Nie ba_dź mądrym więcej niż 
potrzeba, abyś nie zgłupiał. W. Eccl. 7, 17. Baz. Hst. 
pr. 8. W szczęściu człowiek głupieje, ni dziecię. Wad. 
Dan. IGG. Starodawna przypowieść, a prawdziwa pieje, 
Z mądrymi człowiek mądry, z głupicmi głupieje. Pot. Arg. 
9. b). Zdumieć, crilaiiiicii, wx (fijtaiiiicii bcii 3>cvftniib i'ci-= 
lierett. Na to zacina się język, miesza się pamięć, głu- 
pieje rozum. Tr. Głupieje od podziwicnia. Tr. Zgłupieli 
na one ramoty. Pot. Arg. 229. GŁUPIEC, pca, m., Boli. 
hlupec, Idupak, bib; Sorab. 1. wupowcź, nelepeż ; Cam. 
gumpez, abota, bębz, nor, norz; Vind. norz, trep, trc- 
pez, neumnik, terban , terz; /?(!(/. budalina, zamiata, tró- 
mina; Croat. supeliak, bedak, glumpes, trubilo, budalo; 
Dal. Irum, ludjak, zablenut, tupacz, zapanen; Boss. TJiy- 
neuTi, <pa-ia, cyM63'pmni;'B ; niemądry, błazen, dubicl, pień, 
cymbał, duda, cietrzew, (cl', dureń, błazen), ctll !j)limm< 
fopf, eilt 3ian'. To jest u niego głupiec, kto nie ma 
pieniędzy. Zai. 14, 68. O ty głupcze! ob. Głuptas. 'GŁU- 
PIOGŁUCH! Teat. 50, 9. imię bakałarza, z przeszydze- 
niem. GŁUPIOMOWNOŚĆ . ści, ź., stultiloguentia' Cn. 
'Th. Eccl. nynoooBie, olticntcś ed)iim|cii. GŁUPIOMO- 
WNY, a, e, — ie adv., biimm)'cf)nm|I)nft , morologus. Cn. 
Th. Rag. ludogoYoreecbi , ludogovornik ; EccL r.ijnocio- 
Bcui. Gardła bezecne głupioniowne. Birk. Kaz. Ob. F 4. 
GŁUPIOSZTUCZNOŚG.^^Ści. i., z głupia frantostwo, gdy 
kto sztucznie głupiego udaje, fmiftii4)e Smiimfjeit, Siimm= 
fhiglicit. GŁUPIOSZtUCZNY ob. Głupie sztuczny. GŁU- 
PIUCHNY, a, e, — ie adv., GŁUPlUSlEiNRI, GŁUPIU- 
TEŃKI, GŁUPIUTKI, GŁUPIUSINECZKI, a, ie. — o 
adv., inlenswa adj. głupi, ftoctblimni, ftro^bltmm, ()prilinci;i-- 
btimm. Głupiusieńki człowiek. Teat. 21, 70. Głupiutka, 
aż do zapamiętania mię kocha. ib. 17. b, 51. Biedny 
na morzu rozum zostawił, głupiuteńki przyjechał, ii. 7. 
c, 61. Jaśnie dowiodę, żeś głupi, głupiuchny, głupiu- 
sieńki i 'głupissimus głupiec per omnes casus et modos. 
ib. 54. c, 51. Glupiusineczki. ib. 53, 151. GŁUPKA, i, 
z'., głupia kobieta, gąska, ciii bmiuiicś ®ci(', etiie 3iarniiii. 
Carn. abotneza , norriza ; Eccl. Ąypa ; Ross. cyMÓypmima. 
Żeby już prawo te głupke skazało Na śmierć, i mieczem 
grzech ten pokarało. Past. Fid. 211. 'GŁUPOŚĆ, ści, 
z., GŁUPSTWO, a, n.. Boh. hlaupost, blbost; Sorab. 1. 
wupofcź, lupolc ; Viiid. norzhovitnost , norust, norzhou- 
nost, norzhnia, noria, bresumnost, preprostnost, abotnost, 
nepamet, trepzhnia, spaka; Cani. norrust, norrya, nor- 
zhya, abotnya, budalost; S/hvo,'i. budalashtina ; Dosn. hv\- 
dalóst. ludóst, ludovanje, mahnitost; Croat. budaloszt, 
bedasztocha ; Dal. ludoszt; Boss. raynocTb , wpo^CTBO, 
ćyecTb, MyncTBO, HcyweiiocTE; i. niemadrość , bie 1)iimni= 
|cit, "If/orDcit , Sllknińcit. Nie śmiej się z mej głupości. 
Sim. Siei. 29. Orzech. Qu. 125. Dopuścił sie tego z pro- 
stości albo głupości. Sax. Porz. 15. Głupstwo, choro- 
bać to jest duszna. Gorn. Sen. 539. Głupi przez wła- 
sno głupstwo ukaranym jest. Oslr. Pr. Kr. i, 40. Głu- 



piego, by w moździerzu, jako jęczmień na ptyzanę utłukł, 
nic odpędzisz od niego głupstwa. Sk. Dz. 546. Kiedy 
komu wymawiamy głupstwo, lub złe postępki, mamy zwy- 
czaj mówić, znać, żeś nie wiele wziął plag w szkołach, 
znać, że cię niedobrze bito, znać, żeś nieczęsto pieniek 
wycierał. Mon 75, 150. (jeden bity stoi za dziesięć nie- 
bitych). — 2. Głupi postępek, einc 'Dmiimlicit , " biiimiic 
i^anbliliig; Boss. c3'Móyp-B. Kto z cudzych głupstw nie- 
mędrszy, głupim większym będzie. Zab. 5, 271. Nar. (cf. 
po szkodzie mądry). Wielkie się głupstwa dzieją na tym 
świecie. Tent. 55, 29. GŁUPTAS, a, m., niby dcmin. 
nom., głupiec - dudek , et;t biiilimci' Jrppf , ciii CiimpcI. O 
biedny głuptasie. Treh. S. M. 62. GŁUPTAWOŚĆ, GŁU- 
POWATOSG, ści, z., demenlia, niezdatność tJo dobrego 
rozumowania , i należytego o rzeczach sadzenia. Di/kc. 
Ahd. 2, 292. gilDcnilicit/lMobfiiiii; /?oss. jiajoyAiie. GŁU- 
POWATY, GŁUPTOWATY, GŁUfTAWY, a, e, przygłup- 
szy, głupawy, ettimś bitmm, nIDcni,- I)li)b|umtij. Głuptawl 
czują dobrze impressyc zewnętrzne, ale nie m.nją sposo- 
bności do rozumowania. Dykc. Med. 2, 294. Slovac. na- 
hlaupy; Boss. r.iynoiiLidn, r.iynoBaTuii , Ma.ioyMHbifl, 4y- 
óiiHOBaTŁ , cyHóypubiil. 
GŁUSZEC, szca, m., telrao urogallus Linn., bci' 3liicv{m(>it, 
Slovac. hluchan, tctrew; Yind.rusen petelin , górski, di- 
vji petelin-; Boss. r.iyxapb, r.iyxoii TCTopeBTj. Ptak wiel- 
kości indyka, znajdujący się w wielkich lasach. Siedząc 
na drzewie samotnie, grają głuszec na zejściu zimy; w 
tym razie tak są odurzone, iż nie widzą, ani słyszą. 
Zool. Nar. 259. Głuszce głuche. Banial. J. 3. Głuszec 
puchał. ib. J. 5, b. §. Głuszec ob. Głuszek. GŁUSZEC, 
ał, eje, nijak, nledok., Ogłuszeć dok. qu. v.; głuchnąó 
jednotl., 5o/t. hluchnauti; §. 1. głuchym się stawać, słuch 
tracić, głuchym być, phtjs. et mor., Umi rocibcil, hai CVC)Oi: 
1'Cliici'Clt , taut) fCi)ll. W grzechach zakamieli na zbawien- 
ne rady głuszeją. A'(es. 1, 48. — §. 2. Czczym się stawać. 
ioriicrlPo rocrbcii, taiiO wcrbcit. Owies głuszeje. Ld. GŁU- 
SZEK, szka, GŁUSZEC , szcn, wj, sin'rfas/er, niedobrze do- 
słvszacv. Macz. niedosłuch; Boh. hlauśek .Cant. okisliz- 
V(Hf/. glushez, glushizh, nashlisheoz; fin^. gluscjaz; Croat. 
gluhak; Dal. gluhacz, glusecz; cf. głuch, cill ^nrtlioricicr. . 
Owoż ten głuszec; trzeba z nim wrzeszczeć na cała iiło- 
wę. Boh. Kom. 1, 45. GŁUSZKA , i, z., niedobrze do- 
słysząca , ctlic §nvtl)i.iri(]e. {Bag. giuscizza ; Dal. gluhacha). 
Pan nasz dobrze słyszy, ale wy głuszke panią macie. 
Gorn. Du<. 201. Siar. Dw. 25. GŁUSZYĆ", ył, y, czyn. 
nicdok.. Ogłuszyć dok., qu. v., Boh. bhusiti; Vind. glushiti; 
Carn. glushim; Ross. r.iymiiTb. ^. 1. słuch odejmować, (cf. 
bałuszyć, gałuszyć), tctrtuI'Cii, tniili iiiac(;cii. Przerażającym 
uszy krzykiem, głuszy mówiących. Mon. 65, 257. Trąb 
i głosów wesołych okrzyk brzegi głuszy. Pot. Arg. 268. 
Dźwięk złota, głuszy sumnienic twoje. Teat. 4, 17. — 
§. 2. -Głuszyć rośliny, tłumić, nie dać im rość, @ctt)ncr)fe 
er|łi(fcn, fic iiicCt ninrfifcn Ittffcn, taiifi nmi^cn. Dęby od 
wiatru z gruntu wywrócone. Drobniejsze chrósty i poręby 
sobą głuszą. Tward. \\ł. 252. Już kąkol zboże głuszy; 
czemuż tedy nie plewiomy? Pot. Arg. 168. W'onne kwiaty, 
których nic głuszą badele. Przyb. Milt. 135. 



70 



GLUT - GMATAC. 



GMATWA- GMERAĆ. 



GLUT ob. Glot. GLUTLOCH , u , m., w hucie szklanej , dziu- 
ra naprzeciw szurlochu, przez którą żar i popiół, gdy 
ich w piecu nadto będzie, vygartują się. Turz. S:k. 34. 
Gruba czyli glutloch oszowa. ib. 41. z Nicm. iai ®Mloi). 
GLUTLOSZEK , szka, m., zdrobn.. Zostawić glulloszek 
przeciwko każdego tygla. Torz. Szk. 50. Glutloszki, dziu- 
ry malc przeciwko każdego tygla zostawione (w piecu), przez 
które żelaziienii szlabanu tygle się ryclituja. ib. 254. GLU- 
TNIAK, u, m., popiół' z pieców liulnycli. Torz. Szk. 200 
6/44^170. ©Uittnfc^c, ?l|'cl;e ani bcm ©la^ofcii, cf. glejta. 

GLUZA ob. Gloza. GLUZOWAĆ ob. Glozować. 

'GŁUZYĆ, yl', y, [zgiełkliwie dopytywać się. 2] cz. niedok., 
Twój to czyn, Wisło, że przymorscy głużą Pruszanie, W 
pławne spichrze wglądając, drogo łaszt Panic? Ei/b. 
Cejl. D. 1 b. cl', głuszyć." • 

G M. 

GMACH, u, m., z Mem. ^a» ©aiiad;. g. 1. obs. pokój, gabi- 
net, apaitament {Yind. et Carn. gmah quies, paa:), ba^ 
3tminci', bili ©Ciirnd). W domie biskupa ALaciejowskiego 
u wszystkich graacliów drzwi zawdy otworem stały. Gorn. 

. Div. 2. Pani brzemienna ma chodzić leguchno , po gma- 
chu albo po wschodzie, na górę i na dół zstępując. Sienn. 
447. Zasmucił się Dawid, wstąpił do gmachu na bronę, 
i płakał lam. 1 Leop. 1 Reg. 18, 53. Baz. Hst. 71. Sko- 
ro wszedł na zamek, zaraz mu gmach ukazano, w któ- 
rym z jednym sługą zostać musiał. Biel. Kr. 518. Łzy 
jego karmią, gmach stajnia. Groch. W. 410. Podźwa 
du gmachu Wcnery skrytego. Lib. Hor. 42. Chowanie 
domowych rzeczy różnych gmachów potrzebuje, jako szat, 
chleba, piwa, mięsa. Pelr. Ek. 14. Na zamku tym gma- 
chów, ani mieszkania niemasz żadnego. Yol. Leg. 5, 199. 
Poczyniono gmachy w domu Pańskim. 1 Leof. 2 Far. 
31, 11. (spiżarnie. 5 Leop.). — §. 2. Teraz gmach się 
bierze za wielkie budowanie. Wtod. (cf. machina), cirt 
ijropCt^ ©ebitllbc. l'ostrzegl'em opodal gmach okazały; 
powiadano mi, iż to dom znacznego Pana. Kras. Pod. 2, 
169. Fortuna mię z gmachu w ciasny strych przeniosła. 
Teal. 45, 90. (z' pałacu pod dach). — TransL fig. W 
tym świata szerokiego gmachu. Pot. Joiv. 83. Gdyby wo- 
da była trochę rzadsza , nie mogłaby utrzymywać gma- 
chów pływających, które okrętami zowią. Zab. 6, 111. 
iMinas. GMASZEK, szku, m., demin., pokoik; ciii flciiic3 
©emad), cin ikmi iimmn. Ów gmaszek, w którym do- 
piero wieczerzał, obalił się. Warg. Wal. 27. Doma z 
preceptorem w izdebce, albo w jakim gmaszku, zawarłszy 
uczyć się będzie. Glicz. Wycli. K. G. (ob. Gabinecik). 
Dwadzieścia skarbnych gmaszków. 1 Leop. Ezech. 45, 5. 
Nigdy tu już do gmaszku tego nieprzyjaciel twój nie 
przystąpi, nigdy i zakołatać do niego nie będzie śmiał. 
Sk. Kaz. 161. Ochędożysz przybytek twój, a szlachetny 
gmaszek cnotliwego sumnienia twojego. Rej. Post. 0. 1. 
GMASZ'\STY, a, e, wielkiego obwodu, von grobem Um- 
faiigc. Pajac to jest światła gmaszystej przestrzeni. Przyb. 
Mili. 225. (cf. zamaszysty, cf. machina). 
GMATAC, GMATWAĆ, al, a, a. niedok., zgmatwać dok., 



(Boh. hmatati macać, cf. matlać, gnieść). Gmatwać rze- 
czy, sprawy; siła na się brać, a nie rozprawiać, sub unum 
tilulum res natura disjutictas tradere. Cn. Ad. 257. kupić, 
mieszać, biirc^ ciimiibcr luerfcii, initcr ciimiibcr mifcĘint, mi= 
fdiclii, meiigclii, eiiien SJfifdjmnfd; madicii. Na kupę gma- 
twać. l'etr. Pol. 78. Wszystko w tej rozprawie w ku- 
pę gmatwasz, i w jedno tłoczysz. Smotr. Ex. 54. Cze- 
muż to dwoje gmatwa w jedno, co ma być dzielone? 
E.vam. 13. Gil. Kat. 60. Spór ten boskie i ludzkie pra- 
wa zgmatwał. Pilch. Sali. 126. Nauczyciel ma używ-ać 
jak najkrótszych wyrazów, nie gmatwając rzeczy długie- 
nii wywodami. Pir. Pow. 153. Dziś z trzech stanów już 
jeden stan wespół jest zgmatwan. Stryjk. Gon. D. 3. 
GMATWA, GMATWANINA, V, J., nieporządna mieszanina, 
ber 3Jii|'d;mafd) , bai $Oiciigfcl, @emi|d;c. IJóg wyszedłszy 
nad gmatwę (chaos) z promienistą głową ; Rzekł do war- 
tkiego słońca i gwiazd mocne słowo: Stańcie się. Przyb. 
Ab. 60. Głos twórczy chaos usłyszał ; gmatwa wzięła stan 
w tartasie, Przestworna niesjiończoność ograniczyła się. 
Przyb. Mili. 97. Zgiełkiem wojennym i gmatwa Utrzy- 
mują stałą anarchią łatwo. ib. 64. Przełożę pokolenie naro- 
du Wołoskiego , jeśli jeszcze co pewnego z tak guzowa- 
tej gmatwaniny będzie się mogło wywikłać. Krom. 359. 
Pochodź, nagmalwać , pogmatwać , zagtnatwac. 

*GMENT, u, m., n. p. Wozić z inąd towarów tu nic do- 
zwalamy. Tak sukna , jako gmentów i jedwabnych rzeczy. 
Biel. S. N. 22., Boh. kment = byssus, cienkie przednie 
płótno, batyst, ob. Kment. 

(jMEHAG, GMYRAĆ, ał, a, czyn. co;;/., gmerzeć niedok., Niem. 
iiići^rcii, mit ben ,s)diibcii iii ctimiiJ ^mimriibrcii, fd;avren, flaii= 
licu, iini^lcil, grzebać n. p. w piasku, pyskać, dłubać, 
szperać, Roh. ćmyr;im se , hmyzym se, hmeyźdim se; 
{\'ind. gmerat • mnożyć). — Dziecinna zabawka, w piasku 
gmerać. Cn. Ad. 224. Godzi -li się, palcami w misie 
gmerać? Klon. Eraz. C. 5. Nie gmeraj w onym istym, 
by bardziej nie śmiefdziało. Rys. Ad. 42. Los człowie- 
ka, rąk pracą w swojej ziemi gmerać. Zab, 14, 59. Obar- 
czony ciężkim kmiotek pługiem , Gmerze w roli do znoju 
pod groźnym kańczugiem. Nar. Di. 5, 122. Nie gmerz 
w tyra, co tak długo było utajono. Temu co w rzeczach 
gmerze, nie raz źle wróżono. Rtrd:-. Trag. 386. Ale po 
co gmerze w dawniejszych czasiech? Wszak mamy świe- 
że tego przykłady. Pilch. Sen. 526. Żelazo w wnętrzach 
jego bezecnych gmerało. Past. Fid. 180. W ciele jego 
robacy gmerali. Leop. 2 Macch. 9, 9. (z ciała jego roba- 
cy wyłazili. Bibl. Gd). Spróchniały pień , pod którym 
mrówki gmerzą, a kokosze grzebą. Rej. Zw. 160, b. Sle- 
dziarze zawsze muszą w rosole abo w laku gmerać. Klon. 
Eraz. A. A. Umizgaj buzią, gmerz koło bawetu. Lub zmar- 
szczonego poprawiaj mankietu. Zab. 10, 592, Zabł. Po- 
znać to ma każdy ociec , aby syn nie zarazem w szatach 
gmerał. Glicz. Wych. F. 2 b. (przebierał). Alboż my 
tak z młodu w pieniądzach gmerali, jak We Pan? Teat. 
8, 52. Jam tu hetmanem, ja tu sam chcę rządzić. Rad 
ujrzę, kto mi tu w czym gmerać będzie! P. Kchan. Jer. 
116. Ten praw wiecznych żywot prawy. Nic wieczności 
nie zgmerze. Bald. Sen. 75. Lepiej się dziwować; niżeli 



G M E R E K - GMIN. 



G M I N N O S Ć - G M Y Ś L N Y. 



71 



w sprawach bożych ciekawie gmerau. Dambr. IGI. Abyś 
nie gmyral w tnjemnicach chrześciańskich. Hrbst. Nauk. 
B.6b. GMEREK, riia, m., szperacz, szyplacz, cill Sittil' 
icr, 'J.UiMcr. Dawnycii pisarzów nie czytał Hermogen grze- 
czny, ni toż umiał Ów gmerck co Katula tylko z Kalwem 
szumiał. Zab. 10, 525. liyck. 
Pochodź, wygmerad. 
GMIN, u, m., ('GMINA, y, z., Chrośc), z Nlem. bic ®emci= 
lie. Garn. gmajna communilas; Yiiul. s,mein vtclgare; Croat. 
gmamći respublica , communia, ul communes sijh>ae; Sorab. 
1. et 2. graeina. 1. 'towarzystwo pod spólnym prawem 
żyjące, bic iiiitcr ciiicrlc!) @ci'fgcii Icticnbc ©efcBfdmtt, bic 
©cmeiitc. Croal. gmania, obchina, lyucztvo , puk; Yind. 
drushba, drusbtvu; Sorab. 1. zromadne lud. Wolnych 
ludzi sejm czegoś dobrego a pożytecznego gminowi a 
społeczności swojej szuka. Orzech. Qu. 9. W Lacede- 
monii wszystek gmin, pospólstwo i przednie, chodzili na 
biesiadę. Pctr. Fol. 184. Przysięga rajca bogu, królowi, 
sędziemu i wszystkiemu gminowi pospolitemu, bogatemu 
i "ubogiemu. Sicjerft. Sax. 345. 2. a) Niższy stan miej- 
ski, prości mieszczanie, coli. ber gcmciiic Surgcr^mniin iii 
bm (śtiibteii. Rachunki miejskie przed radą, ławą i gmi- 
nem zdawane być mają. S. Grodź. 107. iipv bcm DJrtt^iC, 
ben S(|inipcti iiiib ben Siiracr^mnniient (Orbinimj^manneni, 
A)uiibcrtiiiiiiincrn, Scc^ś-jigmamiern). et', gminny. Hersztowie 
z miejską znoszą się gminą. Chrośc. Fars. 51. b) Na wsi 
gmin, gromada, bte Sorfgemcinbc , bte ©emeiiibe. — §. 
Gmin kościelny, zgromadzenie, społeczeństwo kos'cielne, 
parafia, szczególniej u protestantów, bie Ślivd)eiti3cmetnbe , 
bie ©emeinbc. W tym gminie, w którym kościół konsy- 
storski znajdować się będzie A'. Pam. 22, 41. Gmin 

kościoła naszego, będąc kościołem bożym prawym, mógł 
sobie obrać pasterze prawe. Zygr. Ep. A. 4. 5. a) Pospól- 
stwo , część ludu mniej poważana , Yind. gmein volk , 
mnoshiza , nisbi ludstvu , mnoshtvu, puk, skupshina; Ross. 
npocTOHapo4ie; hvi cjemciiie Solt, ber gcmcinc 2?inmi. Tu 
swe ozdoby ojczyzna wycedzi. Gdzie z gminą senat ży- 
cia współ postrada. Chrośc. Luk. 228. Nie płacz ubo- 
gi gminie na stan twój nikczemny. Przyjdzie wszy- 
stkim odwiedziee wkrótce loch podziemny. Nar. Di. 2, 
67. b) Z przyganą: motłoch , ber ^iM, ber Jan $aijcl. 
Gmin głupi , płochy, i plelliwy. Fast. Fid. 252. Walczyć 
z gminem należy, kto go chce oświecać. Kras. List. 2 , 
59. Gmin jesteś, zdrowsze dzieci igrających zdanie. A'^ 
Pam. 14, 262. ("prostak, grundał, ciemny, głupi), c) 
Grain s gromada, kupa, mnóstwo, tłuszcza, rzesza, tłok, 
^aufcn, fflengc, ©ebrćiiuje, (Sd)aar, Sc^mmrm; {Croat. zku- 
pchina). Umiejąc ten sekret, w największym gminie nie- 
przyjaciół zginać nie podobna. Boh. Kom. 5, 139. Któż 
w przyszłych lat gminie , lub w całym wieku , wspomni tak 
wielkie przygody? Dardz. Trag. 503. Stawam na czele 
gminu zacnych i z całej okolicy zgromadzonych osób, szla- 
chty, duchowieństwa, mieszczan i innych rozmaitego sta- 
nu ludzi. Mon. 75, 59. Rozeznano między gminem nie- 
wolnic córkę króla. Weg. Mar. 1, 152. Ujrzysz tam 
przodków obrazy w niezliczonym gminie. Hul. Ow. 56. 
Wywiedliście nas na tę pustynią, żebyście wszystek gmin 



głodem pomorzyli. 1 Leop. Exod. 16,5. (mnóstwo. 5 Leop.]. 
Na tej szerokiej ulicy ludzie gminem przechadzają sie. 
Warg. liadz. 99. kupami, liaiifcilU'CiK. 4). Gmin biały\ 
biała płeć, biv5 n'ci(ilid)C ©cfdilcdit. Tr. GMI.NNOŚĆ, ści, 
z., pospolitość, nikczemność, podłość, ba» ©cmeiiie, 3Jic> 
brige, (scbledjte. Hoss. npocTo.iio4iiHCTBo. GMINNY, ego, 
m., subst. Gminni są umocowanemi reprezentantami wszy- 
stkich obywatelów miejskich. S. Grodź. 107. eiii Sfcprrt' 
fctitaitt ber Siirijcrfc&aft {Carn. gmajnar agrarius). h) Re- 
prezentant prostego mieszczaństwa , ciii 'Jicprfifciitiint be§ 
flcmcłiicii 23iiri3crsimniiiiC'3 (cin Crbinuujifuiuii, ."oiinbcrtmami , 
SedfJjiijmann). Trzy porządki miejskie: radzcy, ławnicy i 
gminni. S. Grodź. 2, 106. W nic[irzytomności burmi- 
strza , gminny, którego magistrat wyznaczy, jego miejsce 
zastąpi, ib. 106. Cały magistrat, ławnicy i gminni, je- 
dnomyślnie miedzy sobą ułożyli obrać We Pana burmi- 
strzem. Teat. 15, 14. Gminny, Iribunus plebia. Chrośc. 
Fars. 172. GMINNY, a, e, Sorab. 1. zromadnolhudski, 
1) od gminu, ludu miejskiego, SoIf'j = , biiy iiicbcrc 2)0lf, 
ben gemcinen Surijcri^mdiiii angcbciib. Trybun gminny, woj- 
ski pospólstwa, obrany urzędnik, dla obrony gminu. Nag. 
Cyc. 5. Memmiusz, wojski gminny. Pilch. Sali. 163. 
5>ii|fśtri(nm. 2) Z przyganą, od pospólstwa, ypit bcili ijc= 
mcilicn S^olfe, liom '|*o['Cl. Ymd. gemoin, mnoshtyen, pou- 
kou, neshiahten; Sorab. 2. gmejn; Ross. npocTo.iiojHuił, 
npocTOHapojHuii, óyp.iauKift, 6yp.ia>iecKii1, psjoBtiii. Stan 
gminny, to jest, część ludzi, mniej szlachetnemi, jak 
mniemanie niesie, sprawami bawiących sie. Nar. Hst. 6, 
547. bie Sllaffe bC'3 ^UiticB, bic lucbrigc $elf'ofln|Te. Nic nie 
ma znikomszego, nad gminną wiarę. Nnr. Hst. 4, 187. 
0\i bic ireuc bcś %\i\U , iii '^'ihńi. Nic ci nie przystoi 
gminnego, nic podłego. Ossol. Sen. 56. plebejum, nid)t^ 
pobcll^aftel GM1N0WŁ.\DNY, a, e, demokratyczny co do 
rządu , gdzie pospólstwo Rzpltą sprawuje, bcmocratifc^. Po- 
lacy mieli rząd dawniej gminowładny, nim dla napaści 
Franków wodzów sobie , a zatym i królów dożywotnych 
porobili. Nar. Hst. 6, 185. Rząd gminowładny u Rzy- 
mian przemagał. Pilch. Sali. 54. Zgasła miłość ojczyzny, 
znikły obyczaje, Znikła cnota, co mocni gminowładne 
kraje. Tcat. 45. d, 29. Wyb. GMlNOWł..\DZTWO , a, 
n., demokracya , rząd gminowładny, lub przez pospólstwo 
sprawowany. \Yyrw. Geogr. 108. bic Dcmocriltie, bic 5SoIf'J' 
regtcrimg. Mon. 75, 589 et 75, 447., Rag. puuckoyla- 
danje; Yind. ludstyenu gospoduyanje ; Ross. napo.iona- 
wajŁCTBO. cf. jedynowładztwo , możnowładztwo. 'G.MINO- 
WICZ, a, m., z gminu pochodzący, plebejus. Upominam 
Imć PP. Zawadyackich , Hałasnickich , Gminowiczów, aby 
się nie ważyli turbare paeem. .)Ion. 70, 154. 'GMINO- 
WODZ = demagog. 
GMYŚLl = kmyśli -■ ku myśli [ob. Ku et notam pod lit. g) , 
podług myśli, według żądania, laid) Siiiifc^ie. Nie zawsze 
człeku wszystko gmyśli. Cn. Ad. 751. c? gc^t nid)t immcr, 
rcic mani Saren trill. Rardziej do serca co boli przypu- 
szczamy, niźli co gmyśli się dzieje. J. Kochan. Dz. 60. 
(cf. gwoli). GMYŚLNY, a, e, — ie adv., podług myśli, 
pomyślny, nad) Stilon, nad; 35uii|c{), crmitnft^t. Nieginyśl- 
na odmiana. Kanc. Gd. 128. 



72 



G K A B I Ć - G N A R O W A Ć. 



GNAROWANIE - GNIAZDECZKO. 



G N. 

GNĄBIĆ, GNĘBIĆ, ii, i, cz-y». nicdok., zgnębić doh,, przy- 
lliiczać, gnieść, brMcil, IicPriittcii. Bóg się mści krzywd 
sług swoich nad tomi, którzy ich gnąhią i prześladują na 
świecie. Dial Post. 99. Wiele panów tak nlchlościwie 
gnębili poddanych, iż równać ich było można z niewol- 
inkan.i. Kras. Pod. 2, 228. Ciężył nas a gnąbił twar- 
deni jarzmem. 1 Leop. 2 Par. 10, 4. (przyciskał. 3 
Lcoji.}. Barzo e'cżką niewola gnąbią nas , a ciążą, i Leop. 
Hist. 14, 8. Cnotę zgnębiona ratować od zniewagi. Teat. 
SI, 51. 

Pochodź, dognebić, pognębić, pognębiony, przygnębić, 
zagnebić. 

GNAĆ,. gnał cz. cont. (praesenii caret, na to miejsce mów: 
gonie, żonę, zenie; Boh. hnati , hnal, hanjm, honjm, 
zenu /■. pożenij ; ■S/oyac. hnat, honit, zenem, honjin; Yind. 
gnali, gnał, sheneni , goniti, gnanje, gonja; 6'ani. gnati, 
gnał, gonem, sbenem; Sorab. 2. ganaseh , gnasch, ze- 
nu, źcnom; Sorab. 1. hnacź, honacż, honicż, honu; 
Ross. romiTb, niarb, rowarb; EccI. tumu, roiiio, a«eHy, 
^OCTiiraib; cf. Gcrm. jtigcit); pędzić, gonić, tVCil'Cii. Gnać 
ze swemi złożonemi wygnać, dognać e/c. mają tylko czas 
przeszły. Kopcz. Gr. 5, p. 205. Gnał zabójcę podstaro- 
ści, a dogoniwszy go poimał. Sk. Żyw. 197. Niebywa- 
lec, nieświadom , nie wic, gdzie kozy gnano. Cn. Ad. S5C. 
(nie zna obrotów świata). 

Pochodź, dognać, nagnać, obegnać , obegnany, ognać, 
odfgnać , przegnać, przygnać, rozegiiać , ugnać , wygnać, 
ti'y gnanie , luygnaniec, wygnany, wygnańczy, wegnać, za- 
gnać. — Gnać, zdaje sie być contr, stówa ganiać, freq. 
Yerbi Gonić; cf. zonać , zoiie. 

*GNAP, a, m., może to co knap , zNiem. ber Simppc. Ła- 
dniej na głowie kutas wisi szkapie. Niż polityki w tobie 
stary gnapie. Bratk. M. B. 2 b. (stary bzdyku). 

CiNAnOWAĆ, ał, uje, gnarować żywot cz. nicdok., GNA- 
BOWAG SIĘ zaimk., (z Niem. itći^rcii, u Ollfr. giiicrcii; 
Svec. niira; Dan. nahrcn; Isl. nerrick; Norweg, norrie; 
Angl. nurse , nourrish ; Ilal. nodrire; Gall. nourrir; Lat. 
nutrirc); 1. życie sw'OJe utrzymywać, żywić się, sprawo- 
wać sobie obejście do życia potrzebne , opędzać swoje 
potrzeby, sustentować się; iinCTCii, ficl; tinbrcii, fid; bcil 
Ulltcrl,i(ilt iicijcf)affeil , l>on ciwai Ictcit. Był w Kruświey oby- 
watel l'iast, z niewielkiego grunciku roli, a z barci ży- 
wot swój gnarujac. Krom. 48. Da mu się też legomin ; 
resztę niech gnaruje. Alb. na Woj. 4. Udzielił mu kawa- 
łek ziemi, klóryniby się gnarował. Psalmod. H. Nie ma- 
jąc, czym się będzie gnarowalo ubóstwo, pójdzie na roz- 
bój. Falib. Dis. N. 2. Wolnemi od radelnego mieli być 
ludzie, szczupłej roli gruncikiem gnarujący się. Krom. 505. 
Uchwalono, aby szlachta na wyprawie zagranicznej żołdem 
pięci grzywien na konia, gnarowała się. ib. 505. Osada 
na tym zawisła , żeby każdy dobry gospodarz w swoim go- 
spodarstwie mógł się gnarować i sustentować. Hatir. Sk. 
42. 2. Gospodarzyć, rządzić się, sprawować się, gut 
pberfcJ|IccMiuivtti)d;nftcii, fi(^' giit obcr fdjlet^t oiiffiil^rcii. Chcąc 



się dowiedzieć, czy żona dawniej u rodziców też tak sie 
z czeladzią swarzyła , pytał jej się , jak się tam gnarowała 
między niemi? Ezop. 87. Człowiek sam przez się, jak 
stracona owieczka, nie umie kierować się, ani gnarować. 
Gil. Post. 195. Chłopów, którzy się źle gnarują , rolą 
pustoszą, n.njlepiej zaraz oddalić. Haur. Sk. 49. 3. Fig. 
Drzewa się na takim gruncie gnarują. Tr. dobrze sie 
przyjmują, krzewią, bie 23niiine fpmmcn gut fort, 6c= 
flcilUMl. 4. Obchodzić się z czym , chodzić koło czego, 
mit dmai iiingcBen, ńwai abmartm. Jak się z końmi w 
drodze i na miejscu gnarować. Haur. Ek. 149. GNA- 
ROWANIE się, (iNAROWANIE subsl. verb. 1, opędzanie po- 
trzeb, żyw'ienie się, obchód, obejście, bic 3?a{n'Ulig/ iaii 
©Cllierk, bnś UmgcIiCll mit ńwai. Gnarowanie się końmi, 
orężem, winem. Tr. 2. Pizestawanie z kim, ber Umgniig 
mit jcmaitbcil, Gnarowanie sie z grzecznemi ludźmi. Tr. 
Pochodź, gnera , gnerka , sknera. 

GNAT, a, m., GNATEK, tka, m., zdrobn., Boh. hnat (2. 
femur); Slovac. hnat crns: Yind. gnat, plezhe = szynka; 
Bosn. ghgnat, gogljen rrus; Croat. gnat, ghn^t, cziv od 
golena, czipet tibia; Hag. ghgnat = libia, osso delia gam- 
ba, (cf. Ger. iiageil, MliOc()eil); 1. kość wielka z mięsa obra- 
na , ciit il'iiod;cii ol,iiie Sleifd;. Sorab. 2. kuok ; Hoss. .lu- 
Ti;a ; Eccl. i\hiCT'Ł (goleń , gnat). Co nie robią , tym mię- 
so, co robią, tym gnaty. Burl. A. 3. (płacą drożej pró- 
żniakom niż czeladzi). Z kuchni gryzły psy wyrzucone 
gnaty. Tward. W/. 57. Gnat wielki wołowy Ross. mo- 
co.iT). Wydziera się pies z swory, już myśli o gnacie. 
Myśl. B. 5, b. Wilk jeden, skóra tylko a gnaty. Jak. 
Baj. 11. — *2. Pieniek, klocek, n. p. Na gnacie chłop- 
ca rozciągnijcie. Tr. Icgt i^it iibcf ben SloC;, jicbt i^it 
liber. GNATOWY, a, e, od gnata, Sn orf) Cli > . Boh. hna- 
towy femoralis ; Rag. ghgnaatni tibialis. 
Pochodź, iomignat. 

GNĘ, gnie ob. Giąć. GNĘBIĆ ob. Gnąbi.ć. 

"GNERA, y, w., GlNERKA, i, 7)1., zbytecznie przemyślawają- 
cy o gnarowaniu się, sknera, skąpiec, liczygrosz, liczy- 
krupa, liczygrzywna; ein @ei^^ak^, ciit l)?iii(!cv , etii gil}. 
Krumph. 

GNIADY, a, e, GNIADO adv., Boh. hncdy; Ross. rni4ua ; 
{Bnsn. ghgniiad pulredo); maści kaszlano walćj , o koniach, 
fnltniiieiiDrauii , lirami (noit *^if"'beii). Gniada sierść na sześć 
sie sierści dzieli, na jasnogniadą, na żółtą, na kasztano- 
watą , na ciemnogniadą, na jabłko witą, i na z gniada ple- 
śniwa. Lek. Koń. 4. Gniady koń ; jasnogniady, złoty, ka- 
sztanowaty; ciemnogniady , gniadopleśniwy, jabłkowily. 
Nipp. 1. (cf. kasztan). GNi.\DOSZ, a, m., gniady koń, 
ber iiraiiiic (uoil bcil |ifei'bcii). Gniadosz jego c.hodziwy za- 
raz po dzieciach jego następuje, a po nim dopiero przy- 
jaciół kładzie. Karp. 4, 37. Nie postrzegłem drogi. Jak 
mię tu przyniósł gniadosz białonogi. Kniaź. Poez.. 'i , 196. 
Sltwon. dorat; Ross. rHB^oiia.iHii, HapaKjaa, MyxopTbiH. 

GNIAZDECZKO, GNIAZDKO, a, «., demin. nom. gniazdo, 
Boh. hnjzdećko; Sorab. i. nezdaźko; Bosn. ghgnizdascce; 
Rag. ghgnjezdAscze; Croat. gnyezdelcze; Yind. gniesdize; 
Garn. gnęsdezhe ; cill 3!cft((;eii. Gniazdeczka ptasząt. Past. 
Fid. 44. Simon. Siei. 103. Ptaszek pod dachem cudzym 



GNIAZDO. 



GNIAZDOSZ-GNIĆ. 



73 



gniazdko ściele. Wad. Dan. 188. Ptaszkowie u gniazdek 

swoich. liej- Zw. 130 b. GNIAZDO, a, n., {Boh. hnjzdo; 

Sorab. 2. gnefdo; Sorab. i. nczdo ; Bosn. ghgnizdo; liag. 

ghgnjezdo; Croat.gnyezdo; Slavon. gnjizdo; Carn. gnęsdu; 

Yind. gnesdu, gnjiesdu, gniesdje; Carn. gnesdu; Ross. 

rHt340; Svec. naesta; Angl. ne.st; Irland. nead; Walis. nith; 

Gr. rsocrcria, reorria; Lal. nidus; Germ. 3?cft). in Locali: w 

gniaździe albo w gnieździe. Dudi. 13. §.1. pomieszkanie abo 

przechowanie , które ptak dla siebie i swoich ptasząt ściele, 

ba§ SJtcft ter 3>iigcl. Parę goJąbków w gnieździe. Teat. 8. 

6, 7. Gniazdo kurze (Yind. svalishe). Ptak dla swoich 

dzieci gniazdo ściele. Zegl. Ad. 109. Zły to ptak, który 

gniazdo swoje plugawi. Cn. Ad. 1534. Teat. 35. c, 50. 

Slovttc. mrcha ge to ptak , kteri do sweho hnezda neci- 

stotu robi. (który ród swój szpeci). Frov. Slovac. Nagisf 

ptdca w hnezde iiwenire guaesita, Graec. tvQ7]f(a. Mi sme 

hńezda zhodili , druzi pobrali ralade sic vos , non uobis. 

§. 2. Ptaszęta w gniazdach , bic SuiiflC" f^icr Gijcr im !)?eftc. 

CaJe gniazdo się wylęgfo. Cn. Th. Swego wJasnego gnia- 
zda pewniejsze kurczątko. Haur. Sk. 8. (własnego chowu). 

Chciałem zgromadzić syny twoje, jako ptak gniazdo swo- 
je pod skrzydła. 1 Leop. Luc. 15, 54. {mi etiic .C)cnnc 

t^re 3'iiigcrt. 8 u t &.). Ross. norniajHO parą, po parze. — §. 

De aliis animalibus: świnia maciora wydaje raz lub dwa 

razy na rok na jedno gniazdo kilkoro do kilkunastu pro- 
siąt. Zool. 381. (na jedno oprośnienie, auf ciiicit SBurf). 

§. 5. Ród, dom, pokolenie, zkąd kto pochodzi, szczep, 

baś (Stamin^auś, ber Stamm, bic Jldfiiiift. Zmniejszyło się 

bardzo tych wybornych koni gniazdo. Pam. 85 , 537. 

Sarmato wie, przodkowie i gniazdo Polaków. Wag. Hst. 

17. Polacy i Czechowie inszego gniazda są od tych ludzi, 

na których miejsca nastąpili. Krom. 23. Gniazda pierwsze 

domów niektórych. Jabi. Her. Paprocki w księdze: Gnia- 
zdo cnoty, początki herbów szlacheckich w Polszczę opi- 
suje. A'ar. Hst. 5 , 99. Jerax w Egipcie kacermistrz no- 
wy, powstał z Maniclieuszowego gniazda. SA. 0;. 130. Mia- 
sta są nieszczęsne gniazda ludzkich upadków. Warg. Wal. 

256. (siedliska). Dobrego gniazda człosviek. Cn. Ad. 169. 
Są to ludzie, jak mówią, dobrego gniazda. Kras. Pod. \, 
270. Dobrego gniazda , dobre plemię. Fred. Ad. 32. Gnia- 
zdo nic nie pomoże obyczajom złym. Bej. Wiz. 99 b. 
(nie wydawać przodków, wdawać się w nich, cf. uchodzić 
kogo). Zły to ptak który gniazdo swoje szpeci. Dudz. 
9. Każdemu gniazdo mile, w którym się wylęgnie. 
Slnjjk. Tur. C. 5., Slovac. kaźdi ptak lubi swoge hńe- 
zdo. g. 4. a) Pomieszkanie , siedlisko , propr. et fig. biC 
SBoŁinnti], ber Si|. Któż wierzy tułaczowi, który nie ma 
gniazda, ale zostawa, gdziekolwiek się zamierzchnie? 
Bibl. Gd. Syr. 56, 26. Pijaństwo u nas zasadziło swe 
gniazdo. Opal. Sat. 128. Cnota w nim gniazdo swe pra- 
wie usłała. Prot. Kont. D. 4 b. (jednego szczepu, rodu). 

To wszystko prawie na jednym gniaździe lągnie, prawda, hniyu, fnily; \'ind 
cnota a sprawiedliwość. Hej. Zw. 51. Miło tam patrzyć, 



forb (ber 9}iar»). Maszty wyniosłe z bocianimi gniazdy 
Pod same gwiazdy, corbes, corbitae. Klon. FI. G. 5 b. (Yind. 
shtokoYu gniesdu ob. bocianie noski), c) Fig. Gmatwa 
Cin 23ii|'d)mofc^, ©cmengfci. Kto umiał Azota albo Bonacy- 
tę, Gniazdo snów niepojętych, mniemał, ze rau rano I 
w wieczór dwakroć trzeba uchylić kolano. Zab. 12, 248. 
(rój). §. 5. Gniazdo u cieśli, stolarzów, łoże, dziura do 
spojenia drewien. Cn. Th. fuga, bie Suge, bic Jlliec §51= 
5cr mit cinanbcr oer&iiibet. §.6. Gniazdo czopu, śruby = ma- 
cica, baś SiPKnfPi^' t>ic SĄrmiDenmutter. Machina, im ma 
więcej kół, tym oporem czopów w gniazdach swoich, 
ciężaru więcej przydaje. Sotsh. Arch. 53. (cf. staw), g. 7. 
Gniazda, przegrody, komórki, mieszkaniczka , przegrody 
w spichlerzach, abo piętra różne , przegródki abo komór- 
ki przegrodzone w szafach księżnych. Cn. Th. 842. bie 
3l6t6cilmuj, i>ai ga^, 5. S. tn ciiicm Si^ranfe. W sza- 
fach bywają przegródki abo gniazda. Tr. Similiter ; Chmiel 
potrzebuje okopowania, ziemią obsypując aby górki były, 
które gniazdami zowią, a w każde gniazdo wsadzić tykę. 
Cresc. 546. §. 8. Bołan. Gniazdo koralowe ob. Glistnik mor- 
ski , Mech koralowy. — Gniazdo ptaszę abo srocze ob. 
Marchew polna, pasternak polny. Sienn. 128. bo okołki, 
gdy się do nasienia doźrzenia maja, wierzchem się stu- 
lają, że we śrzodku jako ptaszę gniazdo mają. ib. 1033. 
Gniazdo, gniazdosz, ziele, Cynomorion, Denlaria major, 
goiDcnfnnbe!, Otmblatt. Syr. 263. GNIAZDOSZ, a, vi., GNIA- 
ZDOWIC, owca, w., GNL\ZD0\V1Ę, ięcia, GNIAZDO- 
SZĘ, ęcia, n, demin. Krogulec, który po zwiedzeniu in- 
szych , zostaje się na gniaździe , takowego łowcy zowią 
gniazdowcem ; bywa on łaskawym. Haur. Sk. 268. ber 
5?cftliiijj; Lat. nidarius, nidasius; Gall. niais , eiil jiragcr 
ataithuigel , 5.55. Spcrber, ber im 5iefte geiiingeti morbeii, cin 
3Jeftliiuj. Ross. rutsjapi, rnia^HiiKŁ. Gniazdoszęta i ga- 
łęźnicy krogulce, snadniej a rychlej się wprawiają niźli 
insi. Cresc. 613. Dobry krogulec bywa, który po zwie- 
dzeniu drugich, na gniaździe zostawa; a tego zowią gnia- 
zdowic albo gniazdoszę; taki od pana rzadko ucieka, ib. 
614. Gniazdowięta i galęznicy sposobniejsi są, niż inny 
rodzaj, //aur. Si. 269. — /?«?7esy«d;: Paparona gąska, do- 
mator gniazdosz. Rys. Ad. 38. eiit 3?e|t(mcfcr, ber I;inter bem 
Ofcit iiie ^eriHU- gefommeii tft. GNIAZDOWY, a, e, od 
gniazda, 3Jeft = , gtamm = . Gniazdowe miasto, bie SSaterflabt. 
S. Grodź. 2, 67. (cf. ojczyzna). 

Pochodź. Gniezno , Gnieźnieński; gnieździe, nagnieżdzić 
sie, pognieździć , przygnieżdzid , rozgnieździd sie, ugnieź- 
dzic, wgnieżdzid sie, wygnieżdiid sie, zagnieździć sie. 

GNIBIEL ob. Glibiel , Gibicl. 

GNIĆ, ił, gnije nijak, niedok., zgnić dok., Boh. hmli, hnil, 
hnigi, zhniti (hniljćeti fracescere) ; Croat. gnyiti, gnyiem, 
Dal. gniem; Rug, ghgnietti, (ghnus sordes); Bosn. ghnit- 
ti, ghgnil, ghgnio'; Somi. 2. gnisch; Sorab. 1. hnicź, 

gnijem, scgniti , ogniti, stro- 



gnili 



gdzie w nadobnym ciele Cnota z rozumem gniazdo so- 
bie ściele. Rys. Ad. 40. Ateny gniazdem filozofii i wszys- 
tkich nauk wyzwolonych w Grecyi były. Bud. Apopht. 1. 
(kolebka), b) Bocianie gniazdo na okrętach, ber, SKaft» 

Sfownik Lindego wyi. i. Tom II. 



hniti, strohlivati; Carn. giiyti; {Slavon. truo, truła, -lo 
= zgniły); Ross. rHiiTb , niiio, coriiiiib, crHiiib , corniro , 
cniiK),' cormiBaK), cniiiDaio, TyxiiyTb, TJitTb, (cf. Lat. 
segnities). g. 1. Bótwieć, faiilcii, iii gaiiliiip iibergc^icit. 
Gdy się pierwiastki ciała przez kiszenie nawzajem od sie- 

10 



74 



GNICIE - GNIEŚĆ. 



GNIEW. 



bie rozrywają, tak że woda i początek palny na powie- 
trze uchodzą, a nic nie zostaje z ciafa zepsutego prócz 
ziemi, mówiemy, ze ciało gnije. KrtimŁ Chijm. 577. W 
grobie ciałem, niż syn mój rozumu dojdzie, gnić będę 
abo już zgniję. Sk. Kaz. praef. Niewinny często więzień 
gnije w wieży. Falib. Dis. X. 2. Nie tobie śbcznej dziew- 
ki przystało być wrotnym, Byłeś raczej gnić godny w 
więzieniu sromotnym. Hiil. Ow. 54. Nieba przez wszy- 
stek ten czas pochmurne i smętne wiecznym 'gniły po- 
topem. Tward. Wi. 19. §. 2). Morał. Gnuśnieć, foiilcn= 
JCII, fnill Ulib trćigc ia liCGCn. Pókiż tu gnić będziemy bra- 
cie? pójdźmy fortuny szukać. Jahł. Ez. 13. Siła ludzi 
gnije w gnuśnym opuszczeniu. Jahi. Tel. 350. Gnijesz 
jeszcze, i głować , co tak osłabiała , Poziewa po wczoraj- 
szem gębą rozdziewioną. Slonk. Pers. 24. Gnijąc w zby- 
tkach, lenistwie i biesiad zwyczaju Myśleliśmy o sobie, 
a nigdy o kraju. Nieme. P. P. 11. GNICIE, ia, n., subst. 
verb., baŚ gttiileu; bótwiałość, bic gniihn?- Bosn. ghgniiad; 
Ross. nop^a. Gnoje przez swoje gnicie sprawują w zie- 
mi kiśnienie. Kluk. Rośl. 5, 108. 

Pochodź, gnili/, gnilec, gnilizna, gniika; dognić, do- 
gniwać; nagnid, nagniiy; ognić, pognić, przegnić, prze- 
gniły, rozgnić, ugnić , wygnie, zgnić, zgniły, zgniłość, 
zgnilizna, zgniłki; zagnić, zagniły, zagniłość. 2) gnój (Boh. 
hnug), gnojec, gnojek, gnojka, gnojowy, gnoisty, gnojownik, 
gnojóiuka, gnojnice, gnojewisko; gnoić, dognoić, nagnoić , 
nadgnoić, ognoić , pognoić , podgnoić, przegnoić, zgnoić , 
zagnoić. o) gnuiny, gnuśność, gnuśnik, gnuśnica, gnuśnieć. 

GNIDA, y, i, GNIDKA, i, ź., zdrobn. (Boh. hnida, hnidka; 
Slovac. hnida; Sorab. 2. gnida; Sorab. 1. nihda , nida; 
Carn. gnida; Yind. gnida, vushenek, Yushanek, vushiz; 
Croat. gnyida, gnida; Rag. ghgnidda; Bosn. ghgnida ; 
Slavon. gnjida; Ross. rniua, rHn^na, BOiiiKapnua; Dan. 
gnid; Svec. gneet; Anglos. hmln; Angl. mis; Graec. nóni), 
\it SJiffc iii im §aarcu. Gnidy są jaja wszów. Zool. Nar. 
107. Lew łowca zadłabił, jak gnidę. Chrośc. Luk. 11. 
GNIDOSZ , a , m., Boh. hnidak , krasowlasek ; Ross. niii- 
yiHiiKŁ, BuiiiBaa Tpaca; Croat. peneznacha, pedinlaris 
Linn. Ła^ 31obclfvniit , baź Smifcfraiit. Jundz. 52S. Sokola 
gryka , abo gnidosz w chorobie wszawej służy na pręd- 
kie uwolnienie głowy od jadu. Dykc. Med. 2, 500. gni- 
dy i wszy wytraca. Syr. 1478. GNIDOWY, a, e, od 
gnid, 3Jiffc=; {Boh. hnidowy; Yind. gniden; Carn. gni- 
dov). Gnidowy grzebień, cill gdllfcfamm. GNIDZISTY, a, 
e, (Boh. hnidowaty; Yind. gnidast; Croat. gnyidav; Bosn. 
ghgnidav); pełen gnid, lendinosus. Mącz. luill Sliffcii tu tctt 
$nnrcii. Rag. subst. ghgniddavaz; in fem. ghgniddaviza. 

GNlESC, gniótł, gnietli, gniecie, gniotę es. niedok., zgnieść, po- 
gnieść dok,. Boh. hnjsti, hnetl, hnetu, zhnjsti, zhnetl, zhnetu; 
Rag. ghgnesti, gnetem, ghgncciti, ghgnaviti,ughgneciti; Carn. 
gnesti, gnedera; V7n(i. gnjetiti, micfiti, muzhkati, shokati, 
strentati; Croat. gnycszti, meszim teszto; Dal. gnekom, 
gneczim teszto; Bosn. misiti, meciti, izmeciti; Ross. niecTt, 
rneiy, ipyTiiTt, ipywy, mdchtł , MBUiy, acait, imy, c^asiiTL, 
CAaB.iUBaTb, KOBcpKaTb; i?cc/. copHeTaio; flan. knede; Syec. 
knada; Angl. knead ; Sax. Inf. ijnibcit; Graec. xvri&eiv = 
gnieść ciasto, mieszając ściskać, fiictetl, J. S. bcit Jeig. — 



Ogólniej ściskać, uciskać p%s. et tr. briirfcn. Trzewik na no- 
dze większy, krok myli, a zaś ciasny gniecie. Mon. G8, 155. 
Wielki go ciężar, zacność familii, gniecie. Bardz. Trag. 205. 
(Slovac. To mna hnete a tlaći, koc milii curae cordiąue 
est). Widzę słowo to kole cię i gniecie. Jabł. Tel. 158. 
O jakże mię ta jej niewdzięczność gniecie. Karp. 1, 47. 
(boli, martwi). Duższy gniótł słabszego. Bardz. Trag. 
466. (uciskał, imtcrbrMcii, bcbriirfcii). Jeszcze w kolebce 
Herkules gniótł węże. Kchou). \Yied. pr. (ściskał, dusił, 
zgniatał, jiifammcitbriicfeil). Osiadłszy na grzbiecie Śmierć 
cię nieubłagana na tamten świat gniecie, flor. Sat. 189. 
(wygniata, wyciska, wygania , ^craiiźbrdllijcii). — Stanie za 
lekarstwo wrzodowi, kiedy go nie gnieciesz. Fr. Ad. 100. 
(nie tykaj się go, nie jątrz, nt(^t rii^rcii, iiid^t briito). 
Absol. Gniecie, c^ briitft. Pytaj się pacyenta, w żołądku 
czyli gniecie, czyli nudzi i zbiera się? Perz. Lek. 77. g. 
Zaimk. — Fig. tr. On mi raz powiedział, lecz w wielkim 
sekrecie, Ze się sprawa na dworze niebezpieczna gniecie. 
Jabł. Tel. 180. (że się knuje, e^ anrb dwai gcfd)miebet). 
— §. Xiądz młody długo się przy mszy gniecie. Mon. 
74, 471. (dusi się, męczy się, cr plotft fic|l). cf gniotek. 
Pochodź, gniotek, gniotka; do gnieść , dogniałać; nagnieść, 
nagniałać, nagniotek; odgnieść, odgniatać, ognieść; pognieść; 
przygnieść; rozgnieść; ugnieść; wgnieść; wygnieść; zagnieść. 
§. Gmatwa, gmatiuać i t. d. — §. niecka (Ross. thctł wielki 
gwicht do uujtłoczenia soku; Boh. hnetinka gatunek ciasta). 
GNIEW, u, m., Boh. hnew; Slovac. hńew; Croat. gnyiu; 
Bosn. ghgniy, jadovitóst, srricba; Rag. ghgnjey, ghgniv; 
Sorab. 2. gniv, grul; So7'ab. i. niw, new; Yind. gnjieu, 
slobnost, jesa (cf. jędza), ferditnost, ferd , napuh; Carn. 
jęsa, tógóta ; Slavon. serdba; Ross. th-bb^b, 3a4op'B, sa- 
pu, AOcaAH, apocTb; (cf. Germ. (Stfcr; Dan. iwer; Svec. 
ifwer, cf. Germ. ©ift). §. 1. Wielki stopień niechęci za 
jaką urazę, bcr 3fni, bci' SlriJCf. Gniew jest gwałtowne 
poruszenie umysłu z zlej chciwości, prawie się wydziera- 
jąc ku pomście ; a ten się zda być niejakiem zapaleniem 
w człowieku , że przezeń, jako przez ogień, siła się rze- 
czy kazi między ludźmi. Rej. Post. T. 4. Wre zemsta 
wszystkim w sercach, gniew im z oczu strzela. Dmoch. II. 
2,8. Tu król od gniewu z oczu iskry sypie. Marszczy 
się czołem i w wargi się szczypie. Żegl. Ad. 81. Cesarz 
miał o to gniew na VVęgry, iż mu wiele sług pobili w Wę- 
grach , gdy ciągnął do Jeruzalem. Biel. Kr. 73. (urazę). 
Prawda gniew przynosi ; o prawdę się ludzie gniewają. 
Mącz. (cf. prawda w oczy kole). Gniew bezsilny, nie 
jest silny. Cn. Ad. 257. (cf serdit, a nie duż). Slov. 
Kdo sa hnewa , nech sa o zem hoJi). — Gniew doda 
oręża. ib. Gniew nierycbło się ustoi. ib. (cf. udobru- 
chać). Gniew rychło opłonie, nienawiść ani utonie, ib. 
Gniew uśmierza odwłoka, ib. Gniew wynurzy, co się w 
sercu burzy. ib. Gniew żal za sobą prowadzi, ib. Gniew 
oślepia ib. Gniew hamuj , gniew zły poradnik, ib. Któż 
w gniewie liczy abo w zwadzie razy? Kto w ten czas 
mierzy krzywdy i urazy? P. Kchan. Jer. 121. Slov. 
Hnew a gazik na uzdę mag. — Dał pokój i sam w so- 
bie gniew złamał. Warg. Wal. 195. (uśmierzył, prze- 
zwyciężył, zwalczył, stłumił). Cóż to takiego? 



widzę 



GNIEW - GNIEWANIE. 



G N I E W I E N - G N I E W N 0. 



75 



We Pana w gniewie? Teat. 7, 115. (zagniewanego, roz- 
gniewanego!). Jakby gniew ugłaskać. Pilch. Sen. 107. 
Gffboko zasadzony gniew w samym sercu warzą. ib. ^iO. 
Gniew zastarzały, ein nitcr ©rotl. Cn. Th. — W iicibie. 
mti. Chwalebne sa twe gniewy, żale sprawiedliwe. Teał. 
45. c, 20. — Gniew i winę odpuścić nieprzyjacielora. 
Tar. Ust. 155. (darować urazę). Gniew swój na kogo 
wywierać, fciiicn 3"'" (uiili^iidi. Synonima fere sunt: chrap, 
wark , serduszko, wątróbka, apetyt. — §. 2. Gniew, 
gniewliwość, sierdzistość, skłonność do gniewania się 
na kogo. Cn. Th. ^ic 3lcrijcrlid)f cit , 9fcigiiii(j jum ^exn. 
Ale ściśle biorąc, między gniewem a gniewliwością taż 
zachodzi różnica, jaka miedzy pijakiem a pijanym, mię- 
dzy bojącym się a bojaźliwym. Pilch. Sen. 119. GNIEW, 
u, m., miasto w województwie Pomorskim. Dykc. Geog. 1, 
242. 3)?ciiic in 3Bcft = ^htiignt. Dusburg zamek Gniew 
nazywa castrum Gimevum. Nar. Hst. 5, 175. — §. — 
GNIEW. Jest wiele imion Polskich kończących się na 
gniew od gniewu, Nasigniew, Siegniew, Zbigniew. JahL 
Her. Mc Ciibtgung mand)cv upliiijśen 3!amcn. GNIEWAĆ, 
ał , a , cz. niedok., rozgniewać , zgniewać dok., Boh. hne- 
wati, hnewam, hnewawam , zlobiti, 5/01'. hne wam; 5ora6. 
2. gniwasch ; Yind. gnjierati , slobiti , ferditi ; Ross. nit- 
BiiTb, rHtBaib, cepjiiTt, 40ca4iiTb, sajopnit; gniew 
wzbudzać w kim, ctiicii ńrjcni, 511111 ^imii rdCcii, hm ma* 
d)cn. Nie poznaję We Pani! cóż ją to ma gniewać? 
Teat. 17, 159. Złego każda rzecz gniewa. Zab. 8, 261. 
Nie gniewaj tego dzisiaj , kogo jutro masz przepraszać. 
Rys. Ad. 42. Nie ma być gniewano, co ma być odda- 
no, ib. 45. To mię gniewa, że biiu (insert mid). 

GNIEWAĆ się reeipr.; Boh. hnewat se; Sloi'. hnewam 
se ; Sorab. 1 . zwobu szo , pżidfpu ; Bosn. srricitise , srri- 
(litise ; 6Voa/. gnyivamsze , jaditisze ; Garn. ilititise, ihtera, 
jesim se, peklim se, togotim; Ross. s.ioócTBOBaTb , iie- 
rojOBaTb, 40ca40BaTb; Eccl. ncnoTtBaiii, apro: gniewać 
się na co abo o co. Dtidz. 12. fid) liber ctiimś drijcnt; 
jiiriicii, I'pfe fCBll. Jednakowoż na ciebie trochę zła je- 
stem. 11'. \Yc Pani chcesz mówić, iż sie cniewasz na 
mnie. Teat. 50. h, 22. Punkt honoru mająca kobieta 
zmartwi się, zgniewa. Tent. 42, c, 13. Gniewa sie baba 
na targ; a tai-g o tym nie wie. Rys. Ad. 11. (pies szcze- 
ka , księżyc świeci). Gniewać się na nierozumnego, nie- 
rozum. Cn. Ad. 259. Jest to w^ada gniewać się, mó- 
wisz; o niebożę. Większa wada, tcdv sie kto rozgniewać 
nie może. Zab. 10, 217. Gniewać sie, pod czas nie 
wadzi. Cn. .Ad. 238. Gniewając się niewiele sprawisz, ib. 
(gniew, zły poradnik, zły pomocnik), im 3Pni, im 3(crc)cr. 
Jak to głupio jest, na te się rzeczy gniewać, które na gniew 
ani zasługują, ani go czują. Pilch. Sen. 257. Nie gnie- 
wam ci się , ale rozbaczam , mamli się gniewać. Budn. 
Apopht. 42. Im kto nie tak porywczy jest do gniewu , 
tym się srożćj gniewa, kiedy sie rozgniewa. Zab. 12, 
279. Za prawdę ludzie się gniewają. Zab. 12, 272. 
(cf. prawda w oczy kole), (jniewają się z sobą = mają 
chrap na siebie, fic jiiriicii mit ciiiaiibre, finb mit cinaii= 
ber biifc. GNIEWANIE, ia, n., wzbudzenie gniewu w kim. 



bnź Sii)'cmad,)ni , Slcrijcrii. 



Gniewanie, 



gniewanie się, bai i85|C)ci^ii, ber 3orit, ber Slergcr. Do- 
brodziejem moim był zawsze, i mimo gniewań jeo^o, 
znam jeszcze, że mię kocha. Teat. 49. i," 93. Okazuje 
słodyczy więcej, niż zgniewania. Przyb. Luz. 285. (niż 
gniewu). — Zgniewany, rozgniewany. Partie, gniewny, 

n. p. Z czołem zgniewanem mówi Przyb. Luz. 240 

GNIEWIEN 06. Gniewny. GNIEWKÓW, a, m.. miasto 
w Kujawsk., ciiic Stnbt iii giijaoieit. GNIEWKOWSKI, a, 
ie. Wojewodów Kujawskich Gniewkowskiemi przedtyra 
tytułowano. Mes. 1, 140. GNIEWLIWIE adv., Boh. hAe- 
wiwe; w gniewie, gniewając się, jorniil, im 3onte. Gnie- 
wliwie mu odpowiedział. GNIEWLIWOŚĆ, śoi, z., Boh. 
hncwiwost; Sorab. 1. newnoscż; Ross. rHtB.inaocTb, a- 
pocTb; Eccl. nporH-feBaHie , npoPHtBa; skłonność do gnie- 
wu, jadowitość, zjadłość, bic ąiCiC, flcjdiiiniiber 3orii , bic 
31cvi5CVlid)feit. Taka jest różnica między gniewem a gnie- 
wliwością , jaka zachodzi między pijakiem a pijanym , 
miedzy bojącym się a bojaźliwym. Pilch. Sen. 119. GŃIE- 
WLIWY, a, e, Boh. Iinewiwy , zhorśiwy; Slov. hnewliwi; 
Sorab. 1. zwobocżiwe ; Yind. gnjievast, gnjievoviten , 
ferditliu; Ross. rHtB.iiiBuii, apocTHuB, apoBiUHhiil; §. 1. 
zjadły, jadowity, do gniewu prędki, cf. jak osa jadowity; 
rozgniewa się, by mu palec zakrzywił, by mu na nos 
mucha padła, sierdzisty, kokotliwy, (cf. ropucha), bińq , 
(irgcrlid) , 511111 ^oriK Ofuciijt. Gniewliwy, co się ustawi- 
cznie gniewa. Rej. Zw. 73 b. Rozgniewany może być 
niegniewliwym ; gniewliwy może czasem nie być rozgnie- 
wanym. Pilch. Sen. 119. Był on gniewliwy, i jako ogień 
skwapliwy , ani mógł gniewu swego pohamować. Sk. Dz. 
529. (cf. porywczy, zapalczywy ; cf. siarka). Był ten król 
wielce gniewliwy; gdy go furya wzięła, czapkę z głowy 
rzucił, pas i szaty z siebie zmialał, pościel targał. Sk. 
Dz. 1105. Człowiek gniewliwy wzbudza zwady, a kto 
jest prędki do gniewu, będzie ku zgrzeszeniu skłonniej- 
szy. W. Prov. 29, 22. I lew, z natury okrutnej srogo- 
ści. Przestanie być gniewliwym, gdy będzie w starości. 
Prot. Kont. C. 2. Gniewliwego hamować , nie pobudzać 
trzeba. Cn. Ad. ^60. — b) Gniewający się, gniewny, joriiiij, 
niiujctimdlt. Cierpliwy, poruszony gniewliwszy. Cn. Ad. 
183. Gniewliwy, ogień mu z oczu pryska. Zeyl. Ad. 
80. Morze gniewliwe. Groch. W. 295. (rozhukane). — 
§. 2) Do gniewu przywodzący. Cn. Th. aiifbriliijciib , ax- 
ijcriib, jiim 3i'i'iie rcipcub, arijcrlid;, (cf. fatalny, przykry, 
oburzający). Bardzo gniewliwy to dla mnie przypadek. 
'GNIEWNIK, a, m., gniewający, do gniewu pobudzając}-, 
ber ciiieit drijert. Kto nie używa dóbr niebieskich , gnie- 
wnikicm bożym i przeklętym jest. Zrn. Post. 209 b. Nie dla 
siebie, ale dla nas gniewników swoich, wszystko uczynił 
miłościwy ten pan. ib. 57 b. Człowiek nędzny, gniewnik, 
sprzeciwnik. będący w przeklęctwie u boga. Rej. Post. 
R. 4. gniewno' ńii = markotno mi, c? ift mir Ctwai i^-. 
bricglid), ćirijcrlidi, ci hu^t mid) aiif, t|'t mir fatal. Gnie_-- 
wnoć było , żeś równą .■Mcydowi była. Bardz. Trag. 495. 
Mon. 75, 057. Choć-ci mi gniewno, śmiać się musze 
przecie. Past. Fid. 289. Gdy się tego dowiedział, gnie- 
wno mu to było. Papr. Ryc. Tu smutny Car rozważa, 
gniewno mu w tym. Bardz. Luk. 2, 57. Fundamenta 

10* 



76 



GNIEWNOŚĆ - GNIEZNO. 



GNIEZNY-GNIOTE. 



ziemi trzęsły się, iz Jehowie było gniewno. Budn. Ps. 
18, 7. (od gniewu jego. Bibl. Gd.). §. W gniewie, gnie- 
wając się, z gniewem, im ipmc, (irijcrlii^. Gniewno mu 
odpowiedział. Tr. GMEWNOŚĆ, ści , ź., rozgniewanie, 
gniew, zJość, bic 3ln-flcvlirf)fcit , bo« Slcrflcrnip, ter 3oni. 
Bag. ghgnijvnos; Bosn. ghgnivnost; Croat. gnyiunoszt. 
GNIEWNY, GNIEWIEN, a, "e, rozgniewany, jornig, fc 
gcrlit^. Sorab. 1. niwny, newne; Bag. ghgnivan ; Bosn. 
ghgnivni , jadoviti ; Croa/. gnyiven ; V)Hrf. gnjieun, sloben, 
ferditen, jesn, fardit; Carn. jęsn, togotn ; Slav. gnjivan, 
Ijut; Boss. rHtBHHH. Zbyt jesteś śmiały, rzekł mu Tren- 
mor gniewny. Kras. Oss. G. 5. Ot Nero idzie z gnie- 
wną twarzą ; co niesie , boję się struchlały. Bard. Trag. 
554. Jowisz gniewny na króla, wojsku straszną klęskę 
zadał. Dmoch. IL 5. Był gniewien na biskupa król. Biel. 
Kr. 298. On tak rzecze gniewny Anakr. 47. Czter- 
dzieści lat byłem gniewien na ten rodzaj. Wrobi. 22G. 
'GNIEWOSZ, a, ?«., gniewliwy, podległy gniewowi, ber 
flĄ oft órgcrt. Pan Gniewosz, nie bardzo dobry musi 
być. Weresz. Beg. 124. Gniewosz, imię własne familii 
Polskiej. A'. Kam. 

Pochodź, dogniewad , nagniewać sie, odgnieiuać się, 
przegnietuać, rozgniewać, rozgniewać się, rozgniewany; 
zagniewanie, zagniewany, Yind. vunsgnjevati fe--'wygnie- 
wać się; Eccl. riitEOApŁaiJTeAbHi, 3.ionaMflT.iiiBUH , najia- 
TOsaoóiiBUu dzierżący tirazę czyli gnieiv, niezapominający 
prędko; Subst. rHtBOjep/KaHie , najiaTOa.ioóie. 
GNIEŹDZIĆ, ił,i,c;. niedok., zagnieździć dokon., Boh. hniz- 
diti se, hnjzdjm se; Bag. ghgnjezditise; Croat. gnyezdi- 
tisze ; Carn. gnęsdem , - diti; Yind. gniesditi, gnjiesduvati, 
gniesdu delati; Sorab. 1. neżdżu, nezdo twaf u ; Boss. 
rHt34HTbca, rHiawj-Cb; Eccl. ratataroca {Eccl. srH-EicjHTH' 
osieść; Slov. hnezdif sa inquietum esse, co sa tak hnez- 
diś quid ita inguietus es?); a) gniazdo czynić, słać, ^ai 
SJcft bmicn, niftclii pr. et fig. Gdzie fanatyzm, zazdrość 
gnieździ łozę , Tam całość państwa ostać się nie może. 
Zab. 13, 9. (ściele, uściela). Niektórzy zjadła zawziętość 
w sercu swoim ku drugiemu ąniezdia. Zachar. Kaz. i, 
215. (chowają, kryją). — Gnieździć się zaimk. niedok., 
ugnieździć się dok., a) gniazdo sobie słać , fi(^ niftclit , fiii 
tin 9Jeft baiien. Gnieżdżą się ptaki na drzewach, na ska- 
łach, przy domach, na ziemi. Zool. Nar. 215. b) fig. 
Osieść, fi^ Mu^ItĄ niebcrlajfcn , niificbcln. Bodaj się czło- 
wiek dobry w tych stronach nie gnieździł , Bodaj tylko 
wygnaniec temi ścieżki jeździł. Kras. List. 29. W kąci- 
ku się ugnieździł. Jak. Baj. 155. GNIEŻDŻENIE SIĘ 
subst. verbi, gniazda robienie, baś JJiflcn. Czas gnieżdże- 
nia się , błe ^ctfjcit. Eccl. rHt340TBopeHie ; rH't340TB0- 
pnicjb nidificator. GNIEŻDZISTY , a , e , pełen gniazd , 
»rtl JJcjłei". Ruda skalista, obłazgowa, gnieżdzista albo 
łączna. Os. Żel. 5. 

GNIEŹNIEŃSKI, a, ie, od Gniezna, »oit ®nefen. Arcybiskup 
Gnieźnieński, prymasem całego królestwa i wicerejeni 
w czasie bezkrólewia. Di/kc. Geogr. i, 242.; Boh. Hnez- 
dnensky, Hnezdsky. GNIEZNO, a, «., Boh. Hnezdno, 
Hnezdo , miasto Polskie , niegdyś stolica całego królestwa 
Polskiego. Dykc. Geogr. i, 242. ©ncfcn, »or 2Iltcr« bic 



^anptfłabt oon ganj fokn. Sześć mil od Warty rzeki 
Lech miasto postawił, i Gnieznem je zwał; snadź od 
gniazda; że abo na miejscu onym , na którym sie pta- 
stwo dzikie gnieździć miało, zamek miał stanąć, abo iź 
na nim orle gniazdo zastał był. Krom. 31. Nie od or- 
lich gniazd ; ale od pierwszego naszego w tym miejscu 
zagnieżdżenia się, osadę Lechową z czasem nazwano 
Gnieznem. Kras. Bst. 205. Tam gdzie zaczętych Lachów 
Gniezdo leży. Petr. Hor. 2, 7. 3. "GNIEZNY, a, e, od 
gniazda , gniazdowy, D?e^ ■■ . Nie słychać jeszcze kwilące- 
go ptaka Z kołysnych czupryn drzewa, lub z gnieznego 
krzaka. Przyb. Ab. 11. 

Pochodź, pod słowem Gniazdo. 

GNIJĘ ob. Gnić. GNILEC, Ica, m., szkorbut, dzięgna , gni- 
lizna ustna. Syr. Ziel. 156. bie iWmibfduIe, in ©corbut, 
(Sd)ar6o(I. (Boh. hnis ropa , otok , hnisowaty ropowaty). 
Dziąsła gnijące, abo gnilec. Syr. Ziel. 564., Yind. vustnu 
gnitje , gniune Yuste , sobna gniloba , shuela ; [Yind. gnilz, 
listognoj = listopadj; Croat. zazubnicza; (Boss. runjaKB 
człowiek pełen zgniłych humorów). Szkorbut nasi zowią 
gnilcem. Petr. Wod. 24. W gnilcu czyli szkorbucie, pi- 
jawki dobrze jest stawiać. Perz. Cyr. 2, 131. GNILIZNA. 
y, :'., 1) gnicie, bic gdulni^. 5o/i. hnilina , zhnilina, zhni- 
lotina ; Bosn. ghgniiad; Yind. gniloba, segnija; Ross. 
raiub , nopia , laa, Ty.x.iocTb, i3'xo.ib, rBiuyxa, thh- 
ayuiKa , TpynopimiiHa. 2) collect. Rzeczy zgniłe , faiileS 
3ciig, ocrfaulte Sac^cii. GNIŁKA, i, :'., a) rzecz zgniła, 
etmai ScrfaultCB. Próchno , plugawą będąc gniłką , ludz- 
kie błaźni oczy. Pot. Pocz. 288. Gniłki, co się walą, 
zbudowane będą. 1 Leop. Ezech. 56, 10. (miejsca pobu- 
rzone. 3 Leop.). Dom zły, domiszczko, gniłki. obaliny. 
Cn. Th. 155. b) Gruszka zgniła, odleżałka, cirtC teigii^tc 
Sirnc. Boh. hnilice , hnilieka. Owoc niektórych drzew 
długo nie źrzeje , niegdy się doleży, jakoby gniłki. Spicz. 
121. Niech się nie kwapią gniłek wybierać, az pierwej 
w słomie dojźrzeją. Hipp. 22. — fig. tr. Pod cudzym 
drzewem zbierasz gniłki a za świeże owoce udajesz. Zebr. 
Zw. 115. GNILNY, a, e, gniłości nabawiający, faulcn 
macjcnb. Kiszenie gnilne fermentatio putredinosa. Kruml. 
Chym. 540. GNIŁOŚG ści, i., (cf. zgniłość), gnicie, iai 
giiiilcn , bie gdulnip. Yind. gnilost , gniją ; Bosn. ghgniiad ; 
Bag. ghgniiad, ghgniladina, saghgnitje; Boss. raiuocTb , 
MOar.iocTb, TpynoptxOBaTOCTb. Nasiona ogórkowe są ła- 
cne ku próchnieniu i gniłości. Spicz. 22. GNIŁY, a, e, 
part. perf., (cf. zgniły), bótwiały, fnul (ycrfault). Slov. hnilf; 
Sorab. 2. gnili; Yind. gnił, gniu, gnilast, gnilu, stro- 
hncu; Carn. gnił, gnyl , gnyle ; Crotat. gnyil; Dal. §n'\o; 
Jiag. ghgnio, - ila, - ilo ; Boss. TpynoptxoBaTUH , M03r.ihia. 
Kazał ci za gniłe gruszki podziękować. Bys. Ad. 25. (ja- 
kie darowanie, takie podziękowanie; jakie pomaga Bóg, 
takie Bóg zapłać). 

GNIOTĘ ob. Gnieść. GNIOTEK, tka, m., GNIOTKA, i, i, 
placek nagnieciony. Włod.; depstus , depstilius panis. Cn. 
Th. 197. ciii (s^nctling) bctl> gcfnctcter Siic^cn. Boh. hne- 
tinka. Gniolek, placek z makiem i miodem. Cn. Th. 
706. — §. Gniotek , który się z robotą jaką gniecie. X. 
Kam. ciii ^Uader, irobler, laiiofamef 23feiif(|. 



GNIP - GNÓJ. 



GNOJEK -GNOJEWISKO. 



77 



GNIP ob. Gnyp. 

'GNIUS, u, tn., [cf. Eccl. nioyCL scelus , summa impudenłia. 
2]; cf. Croat. gnyusz fimus ; Ross. rmto^ecTb gniłość, (cf. 
gnuśny), gaul^icit, Snulnip. Dokąd snem lenistwa spać 
będziecie , dokąd gniusu [zbrodni, bezwstydu. 2] niedbal- 
stwa od oczu serc waszych nie otrzecie? Smolr. Lam. iA. 

GNOIĆ, ił, i, cz. niedoh., zgnoićrfoA, zgniłym uczynić, ro- 
bić żeby co gniło, dać gnić, foiileit moĄm , faulcn laffcn. 
Boh. hnogiti, hnogiwati , hnogjm, hnogiwam ; S/ov. hno- 
gjm ; Hung. ganejozom ; Yind. gnojiti, obgnojiti, gnoyt; 
Carn. gnojim; Sorab.1. gnojsch; Sorah. \. nojicź, noyu; 
Bosn. ghnojiti ; S/of. gnoiti , gjubriti; Croat. gnoiti; Ross. 
rHOHTb , crHOBTb , yHaBoantb , j-HaBOHtiiBaib , y4o6paTb. 
Chłopa, który się źle gnaruje, budynek na swej osadzie 
gnoi , najlepiej oddalić. Haur. Sk. 49. U nas nietylko 
nie budują w starostwach, ale jeszcze zamki gnoją. Pełr. 
Pol. 2, 192. Jak ten pas w ziemi zgnił, tak ja zgno- 
ję pychę Judy. W. Jerem. 13, 7. (skazę. Bibl. Gd). Nie- 
zbożnik zgnoi i zhańbi wszystko. Budn. Prov. 13, 5. Zbo- 
że swe gnoisz, łaknącym nie dając. Prot. Jai. 14. Cze- 
muż skępcze nie dajesz, gnojąc skarby swoje? ib. 10. 
(dusząc). §. Gnoić kogo więzieniem, abo w więzieniu » 
trzymać go w więzieniu smrodliwym , az zgnije i umrze, 
ctnen im ©efńiiijniffe faulen unb ocrfaulcn lajfen. Buntowni- 
ka tego Bolesław do więzienia wtrąciwszy, zgnoił. Krom. 
lii. {perpetuo carceri mancipavit). Potym był pojman i 
w więzieniu zgnojon. Biel. t>w. 104. Gnoić ranę , wrzód = 
do ropienia przymuszać ją , fte eitcm inad)cn , citcrn laffen. 
Łakomy balwierz, mogąc rychło uleczyć ranę, gnoi ją; 
aby za dłuższym leczeniem więcej zarobił. Sax. Parz. 
20. Maść gnojąca. Cn. Th. 197. citie eitcrfalbe. Gnoi 
się rana {Boh. hnogi se), zbiera się , ropi się , bte SBuitbe 
citert. Vind. fe gnojit, otiekuvati, heitrati; Hoss. rnoHica, 
(cf. Ecd. rHOCBHua zgniła gorączka). Na wrzód plastry przy- 
kładają , aż się sam zgnoi i przepuknie. Petr. Ek. 62. — §. 
Gnoić rola ■■ nagnoić , nawozić gnojem , sprawiać gnojem. 
€n. Th. ben 3Wcr biingen. GNOiSTY, a, e. Sorab. 1. howno- 
yite, fmrodoyite ; Vlnd. gnoinu ; Ross. thoShuiI, rHOiiCTuH ; 
nagnojony. Cn. Th. ooll 9Mift, Siiiigcr, xoo\j\ gcbiingt. Na 
to zboże trzeba , żeby rola gnoista była. §. Pełen gnoj- 
nicy abo juchy gnojnej , gnojówki, »oIl 9Sift[ad;e. Gnoi- 
sty nawóz na roli na spód kładą , a suchy nie dognojony 
na wierzch. Haur. Sk. 50. — §'. Ropisty Ross. rHOCBa- 
TUH, rHOiicTbiH. Mocz gnoisty, to jest ropisty. Sień. 
Wyki. Świerzbiączka albo gnoisty liszaj. Sień. 162. 
eitrig, tioU Citer. GNÓJ, oju, m.,' Boh. hnug, hnoge 
siercus i pus ropa; Slov. hnug; 5/ov. gnój, gjubre; Carn. 
gnój; Yind. gnui , gnoi, klat, lainu; Bosn. ghnoj pus, 
ghnoj, ghnus fitnus; Rag. ghnooj, ghnus, ("ghnójniza. 
wrzódj; Croat. gnój , gnyusz ; gnój ii ranę pus ; Nung. 
ganej , ganeij , gane , ganezas , ganay, ganaij , genyetseg, 
genyedsegh; Bal. gnoy; Sorab. 2. gnój; Śorab. 1. nóy, 
noi, fmród, hówno; Eccl. mon, Bbi^aBKii, bu.\04Kii; 
§. łajno, ber Sotf;, bie (Srcrcmeiitc. Gnój jest wyrzutem 
ostatków, już gnić poczynającycli , pokarmu zwierzęcego. 
Kluk. Zw. i , 36. Gnój bydlęcy, wołowy, krowiniec. 
Rag. biiloga, balo.\ina, ber glaben, Slu^flabcti. Gnój koń- 



ski Vind. koinski gnoi, koinske fige , ermenove jaize, 
CfcrbedpfcI. Gnój myszy, owczy, kozi = bobki , SKdufcfiJt^el, 
6d)affÓt^cI. NB. Słowacki dyalekt na ivyraźenie gatunko- 
we gnoju czyli tajna, ma szczególne zakończenie — inec, 
n. p. holubinec, kobilinec, kozinec, kurinec, oweinec, 
ob. Krowiniec, 'gołębiniec; w Windyjsk. zakończenie na 
— ak n. p. golobiak, golobzhjak. §. Gnój, gnoje plur., 
nawóz, ber 2}fift, ber ©iingcr. Jest u nas powszechny 
po wsiach zwyczaj, gnoje przed samemi prawie trzymać 
oknami. Krup. 5, 14. Gnoje przez swoje gnicie spra- 
wują w ziemi kiśnienie. Jiluk. Rośl. 3, 168. Koński gnój 
jest nad wszystkie gorętszy. Haur. Sk. 29. Ludzie z do- 
mu gnój wożą, a my do domu. Rys. Ad. 38. (śmiecie, 
mierzwę). Gnój nim tylko już wozić ; do gnoju sie je- 
no zgodzi. Cn. Ad. 261. Stary koń do gnoju, "choć 
przedtym służył w boju. ib. 1088. Najlepszy gnój na 
rolą, pańskich stop ślady, t. j. pański pilny dozór uro- 
dzajną czyni rolą. Petr. Ek. 12. cf. w tym się polu do- 
brze rodzi, po którym gospodarz chodzi; cf oko pańskie 
konia tuczy. — g. Gruczołki uszne oddzielają tfustość 
uszną, abo gnój uszny. Kirch. Anat. 50.; Yind. vushe- 
tna shauba, fmola is vushet; t)ai OCircitfcfimttls. Simil. 
Oczny gnój Slov. hnug w oćjch , Germ. 3lugenmater(e ; 
adj. Slov. okohnogny gramiosus. — Gnój w ranie, ropa, 
ber Siter; Slov. hnug wredu; Hung. genyetseg. §. Śmie- 
ci, brudy, wyrzuty, propr. et fig. 'sOiift, Se^rig, Sot^. 
Rzadko kiedy który z tych Baszów lepiej niż w gnoju 
będzie pochowany. Kiok. Turk. 99. Sam on nędznika 
wziąwszy z gnoju prawie Posadzą go na książęcej ławie. 
Groch. YV. 566. m^ bcm ntebrigfteir@tanbe. '§.' 2. Gnój, 
oja, m., człowiek plugawy, gnojnik, gnojek, ein SMtftfirtf. 
Słudzy, gdyby nie czuli karności nad sobą, zpysznieliby, 
gnojami, uporncmiby się stali. Petr. Ek. 108. Zwykli 
szyję kurczyć gnojowic, którzy od wielkiego spania zgnu- 
śnieli. Eraz. Ob. B. GNOJEK, ojka , m., a) gnojnik, 
charłak, na gnoju siedzący, mieszkający, fimeli incola. 
Cn. Th. ber tm 2Bifte fc^Idft. Gnojek ci "to, co w gnoju 
da się aresztować. Jag. YYyb. E. 2. (cf Eccl. rnoeHMe- 
HHTuii, rHoeTesHhifi, riiycoiiMeHHTbiii eopronymus). — • §. fig. 
Człowiek plugawy, smród, eiii SOfiftfiiif , 2}fijł^ammel (OTiftute^, 
Oefter.). Nasi właśni najmici, smrodliwi gnojkowie. 
Nam panom swym dziedzicznym usiedli na głowie. Zi~ 
mor. Siei. 229. Lada gnojek pastwi się dziś nad ży- 
dem. Pot. Zac. 96. b) Domak, domator, ber ntĄt ^iittcr 
bem iDfen |ieroorgcfrodieu ift. GNOJENIE, ZGNOJENIE, ia, 
7!., subst. verb., nabawienie gnicia czyli zgniłości, bdS 
gauleiima^cit , tn Sdnliiip Serfejen. Sposób, którym zwie- 
rzęce części w inszą się naturę przemieniają, zowie się zgno- 
jenie, zgniłość, putrcfakcya. AV«/). 2, ol. Gnojenie ziemi, 
roli --nawóz, baiS ®iiiigcii. V'<ftrf. gnojenie , gnojna. GNOJE- 
WISKO, GNOJOWISKO, a, n., Boh. et Slov. hnogiśte; Sorab. 
1. noyencźa, kopicza noya; Croat. gnojnische , gnoischc, 
gnojnik; Carn. gnojnislie; Hung. ganejhely ; Bosn. var- 
pina , varpiscle , bunisctc ; Ross. riiOHiue; miejsce gdzie 
gnój kładą, fimetum. Mącz. bcr SKift^aufeii , bte 2)?iftgruk, 
bte SKiftftatt. Osobne być powinny na podwórzach chłop- 
skich gnojowiska, żeby się tamtędy ani jeździło, ani gnój 



78 



GNÓJKOSTWO - GNÓJSTWO. 



GNÓJNOTOCZNY - GNUŚNOŚĆ. 



byl rozniesiony, bwitk. Bud. 433. Przy folwarku dobrze 
mieć dwa gnojniki albo gnojowiska. Cresc. 81. Dom 
jego będzie gnojowiskiem. Biidn. Ezdr. 6, 11. (gniJka, 
kupą gnoju). GNÓJKOSTWO, a, n., brudne zminda- 
ctwo, fiilint^iGC giliigfcit. Co ty nazywasz skromnos'cią, 
to u nas wędrujących jest głupstwem czystem, gnójko- 
stwem. Teat. 39, 64. (cf. domatorstwo , piecucliowstwo). 
GNOJMCA , y, ź. Boh. hnognice; Sorab. 1. noischcźiza ; 
Yind. gnoiniza, gnojishe, gnoina jama, gnoina lusha, 
gnoinishe ; Carn. gnojneza; Croat. gnoynicza ; Ross. rno- 
nme; Eccl. rHon.iiime, iiy-AUHiiKi , rHoenpiflTC.mme; §. 1. 
gruba gnojna, bie ffliftpfii|C , fJiiftlac^C. Młode drzewka 
świeżo sadzone trzeba polewać wodą z gnojnicy, albo 
inszą zagniła wodą. Zaw. Gosp. (cf. Cresc. 118. gnojnicą 
ziemię znioczyćj. Na psie włosy u konia najlepszy spo- 
sób , żeby koń po kostki stawał w gnojnicy, na każdy 
dzień po ćwierci godziny. Hau?'. Sk. iii. — g. 2. Gnojni- 
cą, Botan. gatunek tizęsidła , substancya galaretowa, za 
poruszeniem drżąca, bladozielonawa, fałdzista, po de- 
szczach się pokazująca, w czasie suchym niknąca. Znaj- 
duje się po deszczach na łąkach , w szpalerach ogro- 
dowych, i w lasach, Tremclla Nosloc Linn., jundz. 522. 
Kluk. Dykc. 5, 121. Cibaallcrt. GNOJNIK, a, m., gno- 
jek, ubogi na gnoju leżący, charłak, \ind. fmerdhuz , 
fmerdliuka, klatnyak; Ecd. rHOilHiiKT,, rnoncTBye.iiuii; 
eiii elciibcr 3(vmef, bcv aitf bcm Siifte iimfommt. X. Skarga, 
tknięty widokiem leżących w gnojach i umierających po 
ulicach chorych, założył, jak pisze w erekcyi, szpital 
gnojników. Gaz. Nar. 2, 19. — g. Gnojnik, Boh. hno- 
gnik, gnojny wóz, bci" !l!it)'tiimijcn. — Gnojnik = gnojowi- 
sko, n. p. Przy folwarku dobrze mieć dwa gnojniki albo 
gnojowiska, żebyś z jednego gnojnika gnój stary wywo- 
ził na rolą, niż się on nowy na drugim gnojniku dole- 
zy. Cresc' 81. 93?ift|'tatt , ?]ifft^iiiifc, Yind.^ gnoini kup, 
gnoistvu; {Croat. gnoynik aijer fimalus). §. Botan. Bedłka 
gnojnik , agaricus ftmetarius Linn. błonki jej miękkie 
w ciecz czarną śmierdzącą za czasem zamieniają sie. Rośnie 
w ogrodach i na polach gnojem nawiezionych. Jundz. 
560. bei- SliiflWattcridmiamm. GNOJNY, a, e, '§. 1. gno- 
jowy, Boh. et Slov. hnogny; Yind. gnoin, fuen , klaten, 
(gnojan = ropisty) ; Hung. ganeji; Sorab. 1. Iiownane, 
fmrodowe; Germ. 3)ii|'t = . Gnojna woda, Boh. hnogna 
woda, gnojnicą. §.1. Od gnoju, 5111:1 'JJiftC gc[iih'iij , Wdii-. 
Gnojne nosidło, Boh. bnogne nosydlo, gnojówki, bie 
2)iifttHn'C, Boh. korba. Gnojne widły, Boh. linogne widlv, 
bie aSifhjakl. — §. 2. Gnoisty, -M m\\t, m\\iil. Nawóz 
gnojny i gesty. Maur. Sk. 31. Kapusta żąda ziemi tłu- 
stej i dobrze gnojnej. Cresc. 203., Yind. gniunu, orau- 
nu pole. GNOJÓWK.\ , i, 2., gnujnica, jucha gnojna, 
Siiftjiliicfie. Zgniła gnojówka. Wolszt. 13. Do uprawy 
gruntu pod len używają gnoju gołębiego z gnojówką 
bydlęcą. Przędz. 6. GNOJÓWKI, owek , plur., poboczne 
deski wozu'gnojnego, bie 2?iiftlimcr. Cn. Th. GNÓJO- 
WNIK, a, m., nawożnik, który gnój nawozi, ber 3}{ift= 
iaiicr, ber Siiiiijcr, ber bcH Mmi aiif ben 31(fcr tiibrt. Tr. 
GNOJOWY, a, e, od gnoju, 33(ift=. Gnojowa góra, ber 
SDfiflfiero. GNÓJSTWO, 'GNUSTWO, a, n., gnuśność, 



leżuchostwo , gaulbcit, gaulcujfffo. Złota dobywać nie 
chcieli, nie 2 gnójstwa , ale z wzgardy. Jnbł. Tel. 114. 
Grunt wyborny, ale gnójstwem srogim nieorany, niesiany. 
ib. 48. Dla 'gnustwa i złości. Zycjr. Pap. 519. 'GNÓJ- 
NOTOCZNY, a, 6, {Eccl. riioi€TOVHB'Ł lippus, ulcere sca- 
łens, cf. ropisty). "GNUS, a, m., zgnuśniały, leżuch, 
gnojek, gnój, śmierdziuch, ber ocr gaiilbeit fłiiift, etn 
gitillen^cr , Sdreiibaiiter. {Yind. gnus nausea; Rag. ghnus 
sordes; Croat. gnyusz ; brzydota , wstręt). Gnus leniwy 
mawia: nie pójdę w drogę, ono lew stoi. Birk. Chmiel. 
B. 5. Gnusa po spaniu prędko poznają, ib. Gnusowie 
na posłuchach , na straży lada co myślą , mówią. ib. 
GNUŚLIWY, a, e, — le adv., skłonny do gnuśności, 
trd(5C, jitr Jaiilbeit GCiiciijt. Żyć nie 'znasz w gnuśliwej 
miękkości. Mon. 68. 169. GNUS.MEC, iał, ieli, ieje, 
nijak, niedok., zgnuśnieć dok., gnuśnym zostawać abo być, 
próżnować, lenieć, fmil ircrbeii, trmje fcmi, fniilenjen, 
niuffig fifictt. Slov. laknaweti; Yind. Yedluvati , hlenitife, 
{Yind. gnufyti, gnufiti ?iflwsea?'e, aversari ; gnufitife, gro- 
so imeti, ostuditife= brzydzić się; Carn. gnusiti aiersari); 
Rag. Ijenitise , lexatti ; (Hag. ghnusiti inquinare ; Bosn. 
ghnusiti foedare; Croat. gnyusziti= brzydzić; Croat. gny- 
uszimisze nauseo, abominor; Dal. gnussitisse = brzydzić 
się); Boss. ns.iUTiiTtca, iisj-feHiiTbca , (rnymaibca, norHy- 
uiaiŁca wstręt mieć; Eccl. rHycntio brzydnieć; crnycii- 
Tiica, norHyuiaibca ntjfB brzydzić się). Długoli będziesz 
gnuśniał w tym niewstydzie? Chrosc. Ow. 11 9. Gnuśniał 
w próżnowaniu. P. Kchan. Orl. 180. Od wielkiego spa- 
nia zgnuśnieli. Eraz. Ob. B. Wiele czynić, to jest żyć, 
gnuśnieć jest być w grobie. Zab. 13, 102. Święty po- 
koju, te masz wadę w sobie, Ze ludzie radzi zgnuśnie- 
ją przy tobie. J. Ki.lian. Dz. 213. Czyż warta tego, by 
w ciemnym ukryta byciu, gnuśniała próżno jej uroda? 
Hul. Ow. 113. (zwiędła, przekwitła). Chude krowy zjadł- 
szy tłuste, tako wąż jak i pierwej chudością i szpetno- 
ścią gnuśnialy. W. Genes. 41, 2l. (ściągały się bez ru- 
chu, żywości). GNUSNIK , a, m., gnus, leń, leniuch, 
cm Saiilciijer ; Boss. pox.ia, xoJianŁ; Eccl. i|ianbCTEh- 
iiHKi.; {Bag. ghnousnik, ghnusaz spurcus). Od wyroku 
żaden człek sie nie wybiega, Kownie mu i bohatyr i 
gnuśnik podlega. Dmoch. U. 168. G.NUSNO adv., leni\yo, 
frtiil, trdijc. Pies gnuśno rosły, nie myśl, zęby ci zająca 
ugonił. Bielaw. Myśl. C. b. GNUŚ.NOŚĆ, ści , z., lenistwo, 
ospałość, bie Siiuldcit , Jrdijbcit. Boh. rozmai-ilost; Rag. 
Ijenós, lotrostYO, zlocćstyo, (ghnńsost, ghnusoba, glinu- 
socchja, gliniis sordes; Dal. gnussota = brzydliwość ; 
Croat. gnyuszoba sordes, abominatio); Bosn. zlocestyo , 
zlolo , lotroystyo, linost, tromnóst, (Bosn. ghnusoba, ghnu- 
sóchja, gadnost spurcilas); Yind. toshliyost, lenost, le- 
noba, oterpnost, ytrapnost, yedliyost, yedlust, namar- 
nost, (Yind. gnufitnosl, gnufoba abominatio; Carn. gnu- 
sóba, gnusia ! szkaradność; Ross. rnycHOCTb brzydkość , 
raycTBO bezbożność ; Eccl. nioycL , nioycbiiocTh' brzydota); 
Eccl. i)i.\i{bCTBO. Gnuśność i nieruchawość ciał, nieu- 
dolność ciał do wzruszenia siebie samych. Boh. Byab. 11. 
Obaczcie, jeśli jest w was jaka gnuśność abo lenistwo , 
bo nam lepiej być ustawicznie czujnerai. Baz. Hsl. 108. 



GNYP- GODNE. 



GODNIE - GODNOSTKA. 



79 



Z niedbalstwa wynikła gnuśność w ćwiczeniu, od owej 
wyciekJo do wypełnienia lenistwo. Smotr. Lam. 10. GNU- 
ŚiSY, a, e, leniwy, założył ręce, w zanadra ręce włożył. 
Cn. Ad. 261. fnill, trćigc. Boh. negapny, rozmarily; Rag. 
Ijen, (ghnusan , ghnuusni ofcscocHMS, sordidtis); Croat. len, 
trom, (gnyiuszni sordidiis); Bosn. Im, trom, trum, lottar, 
zlocest, (ghnusni, necisti , gadni sordidtis); Yind. vedel, 
kafsan, pozhalsen, tosliliu, vtragliu , prevedel, vedel 
kaker en pefs , vedeu da fmerdi , namarn , lejn , faulast, 
oterpnjen , (gnulcn , gnufiten , gnulnoben = obrzydliwy) ; 
Carn. utragliv , ( Carn. gnusne abominabilis) ; Ross. yBa.Jb- 
iHBUii, (Ross. et Eccl. rnyCHufi brzydki, szkaradny). Gnu- 
śni w błocie się tarzają. Dar. Lut. 18. Mężnych szczę- 
śliwszy jest pogrzeb , niżeli gnuśnych żywot. Warg. Wal. 
136. Flisowie nad wiosłem śpią. gnuśni na prace. 
JabŁ Tel. 47. 
GNYP, GNIP, a, m., (Boh. kncyp; Dan. kniv; Angl. knife; Svec. 
knif; Gall. canit'; Lał. med. canivus, canipulus), ber Śltteif , 
Sd)u[tcvfncif. Nóż szewczy. Zab. 9, 6o. Szewc skupował gni- 
py i kopyta. Hor. Sat. 188. Choć nie jest w cechu i nie 
robi gnypem , jest szewc. ib. 44. Pilch. Sen. list. 2, 78. 

G O. 

GO accus. sing. masc. gronom, on, (Boh. ho), i[;ii. Wi- 
działem go. — Dawni często piszą: gi , ii, ji, i, j za- 
miast go, n. p. Seklucyan, cf. gi , ob. On. 

GODŁO, a, ?(., §. 1. znak ugodzony, umówiony, ciii ycr= 
akcbctcS 3cii)eii, cin 8ofiiitfl'3jcicf)Cit , gofuiujutiutrt. Yind. sna- 
minje , losanje; (Carn. gódla strapula); Carn. geslu ; 
(Sorab. 2. godalo, godło, godane gadka, zagadka; cf. 
gadać) ; Ross. Aosynn,. Godło , znak między przyjaciółmi 
do jakiej uczty, biesiady; teraz mówią bilet. Wiod.^ Znak 
zmówny we wsi, w miasteczku. Cn. Th. 198. Żydom 
zdrajca Judasz takowe dał godło. Kanc. Gd. 91. (ob. 
pocałowanie Judaszowe). Godło wojenne = hasło, fcic ^*a= 
role, bic Sofunt) ber SolbatCll. Ona do bramy śmicle szła 
i godło Dawszy, wrotniego łatwie oszukała. P. Kchan. 
Je)'. 139. — §. Kwiaty te wzorzystsze patrzącym sprawia- 
ły wejźrzenie , Niż kosztowne z rożnami godłami kamie- 
nie. Przyb. Milt. 123. t. j. z znakami, z rznięciem, mit 
mancl)crlcv 3cttf)C"' SiG^l^f"- §• 2. Oznaka przyszłości, 
wróżba, bte SJpr&cbciitiiiuj , bnź Sliijcidjcii ber 3ufi"ift- Go- 
dło o przyszłych rzeczach, z jakiego tralunku abo mowy 
wzięte, wróżka trafunkowa, omen. Cn. Th. 199. Spra- 
wiedliwość jest każdej sprawy najlepszem godłem. Staś. 
Num. 1, 128. (le [meilleur des augures). Dwa gołębie 
przede mną usiadły. Cieszy mię to szczęśliwe godło. ib. 
2, 100. Rzymianie niepogodę uważali za pomyślną wró- 
żbę ; miejmy tę teraźniejszą także za godło powszechnej 
pomyślności. Oaz. Nar. 1, 213. (cf. zając, sroka, sowa, 
kruk, baba etc). GODNE, ego, n., (ob. adj. Godny). — 
§. subst. W przywileju Bolesława Maz. Xcia 1278 r. 
klasztorowi Lubieńskiemu danym , wydatek na częstowa- 
nie przyjeżdżającego monarchy. Czack. Mscr. (więc od 
godów, i godowania, cf godziwe), bic iioftcit bcr Śeicir' 
t^uiig beś aiiroefcnbeii SKoiiardicii. Godne, powinność da- 
wania pewnej opłaty lub wielości bydła, albo darów ja- 



kich, w dni uroczyste. Czack. Pr. 1, 203. ^^flict^tgefcf^eiife 
nu fci)crIid)Ctt iageii. GODNIE, GODNO adv. adj. godny; 
1. a) zasługując na co, warto czego, ntiirbiij. Boh. ho- 
dne; Eccl. roAU, 8ro;(hiii, npiiHTHO. Zamojski co jedno 
począł doma i na wojnie, sprawił wszystko godno po- 
chwały. Groch. W. 555. 'b) Zacnie, yoriic^m. Znalezio- 
no między zabitemi Barona Tejfeliusza , i innych godnie 
urodzonych. Boh. Zum. 211. c) Godnie, należycie, gc 
^5rig. Potomstwo godnie udało się w ojca. Nieme. Kr. 
3, 85 (chwalebnie, rii^mlid)]. 2) Godno jest, wolno jest, 
dozwolono, godzi się, cś ifl erlmibt. Nie jest godno 
żadnemu wnijść do tego kościoła jedno boso. Cn. Th. 
(nie godzi się żadnemu, nie jest godna rzecz). O Ka- 
liguli nie jest godno , aby co o nim pisano , dla jego 
sprosności. Biel. Sw. 47. Sak. Persp. 31. Wypij tego 
na noc z octem tyle ile godno. Papr. Kol. F. 3. GO- 
DNOŚĆ, ści, 2,, Boh. et Slov. hodnost; Sorab. 1. do- 
stoynoscź ; Yind. urednost ; Carn. urednost , (gódnust 
maturatio); Croat. vrednoszt; Slav. poshtovanje; Ross. 
r04H0CTb zdatność ; cain, ranga wysoka ; Eccl. ri(),Ac.'\o , 
YHiii. , CTenerih , cocioaHie )kii3hii , ĄocioiiiihCTBO , (Eccl. 
Hero^HOCTb nikczemność). g. 1. wartość, zasługa, zda- 
tność, zdolność, bic SBiirbigfcit, bic 22iirbc, ber SBcrt^, 
iai iNCrbictlft. Wasza Królewska Mość dworzan swych 
godności byłeś bardzo świadom. Gorn. Diu. praef. (co 
który wartałj. Witen był komornikiem na dworze Troj- 
dena ; potym za godnością i postępkiem lat, był mar- 
szałkiem najwyższym. Siryjk. 517. imd) mcljrcrcii eritirr('C= 
iicit 2>crbieiifteii iinirbe er tu fpnterii Jn^reu — Ci których 
sama godność na kościelne dostojeństwa wyniosła, cho- 
ciaż byli nizkich domów, najwięcej kościołowi pomogli. 
Dobra rzecz , gdy się to oboje zejdzie i godność i za- 
cność; ale do kościoła bożego możny pan a zły kapłan 
zarazą jest. Sk. Zyw. 2, 123. Ociec aby pierwej oba- 
czył, jeśliby na kapłaństwo był godnym syn jego; abo- 
wiemci godność na wszystko nas prowadzi. Glicz. Wych. 
0. 5. Honor głupich bez godności. Min. Ryt. 4, 9. Za 
godnością łaska pańska. Rys. Ad. 77. — §. 2. Dosto- 
jeństwo, urząd wysoki, ciue 3Burbe, ciu Mjci 3(mt. Go- 
dność cnocie, nie urodzie ma być dana. Cn. Ad. 261. 
Godność nie czyni zacności , lecz jej powinna być nad- 
grodą. Zab. 5, 49. Godność jest obyczajów odmienność. 
Biał. Post. 217. godność odmienia każdego, ale nieczę- 
sto w lepszego, abo Godność wynurzy, co się w kim 
burzy. Cn. Ad. 262 - 5. ( honores mutant humores). 
Godność zalecenie małe, a cnota całe. ib. Godności 
z urzędami idą za familiami, często nie za personami, 
nie za dowcipami. Cn. Ad. 263. Godności cnotą, nie 
faworami dostawać trzeba, ani sztukami, ib. Godności 
zabieganie, motylów łapanie, ib. Za szczęściem godność j 
za dostatkiem dobra myśl. Rys. Ad. 77. Równej rangi 
godność Eccl. paBHOuecTie. b) Osoby godnością czyli 
dostojeństwem zaszczycone collect. mit eiueiti 6&rcuamte be= 
fictbete Itcrfoncu. Sześć koni trochę lepszych, liczna cze- 
ladź dworska Wydała, że się wali godność Podkomor-. 
ska. Wej. Org. 25. t. j. godny Jmć Pan Podkomorzy 
z Panią Podkomorzyną. GODNOSTKA , i , ż., demin.^ 



80 



GODNOWIERNY- GODNY. 



GODOWAĆ - GODY. 



mah wartość , zasfuzka , etn fleincź 5>erbienfł, flctncr 2Bert^. 
Mając coś godnestki w sobie, tak się ludziom udają 
fortelnie, jakoby byli wielce godni. Petr. Et. 267. Jedni 
wchodzą do dworu , skromnie godnostke swoje wnosząc 
z maJemi dostatkami. Dwór. A. 4. •GODNOWIERNY ob. 
Wiarogodny. GODNY, GODZIEN, dna, dne , (Boh. ho- 
dny, hoden dignus , probus, magnus; Slov. hoden, ho- 
dny dignus, prihodny opłus; Sorab. 1. hodni, hodny, 
dostoiny; liodź , pżihodne idoneus; Bosn. zgodni, prigo- 
dni, dostojan; Slav. dostajan, vridan ; Croat. vreden; 
yind. ureden, saflushen, deleshen; Garn. uredn, {Cum. 
godne maturus); fioss. ro4nu!l, yroacifl , }toh(b , yr04HhiH, 
40CT0UHUU, (Hero4Hui1 nikczemny); cf. Lat. dignus). g. 1. 
godny ku czemu, do czego, czego, w co, na co s zda- 
tny, zdolny, sposobny, godziły, godziwy, 'grzeczny, taU8= 
It^, qiii)i(tt, fći^ig. Z Rzymu blizko sto tysięcy ludzi 
ku boju godnych wychodziło. Gorn. Wł. S. 5. Olbracht 
wciągnąJ do Wofoch, mając ludu Polskiego godnego 
do boju około ośmdziesiąt tysięcy. Biel. Kr. 435. Mie- 
dzy innemi ralodemi do boju, wzięci tez byli dwaj sy- 
nowie jego , jako do męstwa i żołnierskiego stanu go- 
dni. Sk. Żyw. 2, 197. Aby pierwej obaczył ociec, je- 
śliby na kapłaństwo był godnym syn jego. Glicz. Wych. 
0. o b. Doszedł lat godnych na wojowanie. Paszk. 
Di. S9. Uczą się i ćwiczą dotąd , aż godnemi się sta- 
ną. Glicz. Wych. 0. 2. Gdy lat męża godnych do- 
szła, ociec chciał, aby za mąż poszła. Sk. Żyw. i, 184. 
ba fie btc maunkren 3fl^w eneicbt ^attc. Siostry króle- 
wskie największym w świecie królom w małżeństwo są 
godne. Gorn. Dz. 154. — g. 2) Godny czego = zasługu- 
jący na co, wart czego, n)urbtg, mcrtb. Godnym go być 
rozumiem chwały i poszanowania. Cn. Th. Heretycy i 
dobrego słowa niegodni. Birk. Obóz. 2. h. Twój zamiar go- 
dny wielkiej pochwały. Teat. 47, b. Podobny obrót godzien 
jest pochwały, ib. 14, 105. lobcn-Jrourbig. Ma minę usza- 
nowania godną. ib. 34, 12. ucrc^nmg^iinirbii]. Adora- 
cyi godny Ross. noK-iOHaeMua , aiibctumjemurbig. Nic go- 
dnego pamięci nie sprawił. Tward. UY. 102. nic pamię- 
tnego , nt^ta Denfiriirbiijcś. Widzenia godny Eccl. 40- 
CT03opHbii1 , Graec. diio&iaTOi, fc^cnśrombig. Godny słu- 
chania Ecd. 40CT0c.ibimHUH, Graec. aiióxov(TTOc , iiiraurbig. 
Dziwu godny Eccl. (^ocTOYUĄbHi , Graec. d^w&avfia(TTOi, 
temuilbcni^iinirbig. Mówienia godny Eccl. 40CT0C;T0BHtift , 
Graec. aiióloyoc, rcbcnźlDlirbig. Ozdoby godny Eccl. fto- 
CTOStnt, Graec. diiojręi^rt,^, ncrjicniligśroiirbig. — §. Go- 
dny, należyty, ge^ortg. Nie potrafię twojej cnocie godną 
oddać nagrodę. Teat. 42. d, d 2. Zapłaci mi, co słu- 
szna a godna będzie. 1 Leop. Num. 20, 19. (co spra- 
wiedliwość niesie, o Leop.). T?'. Będzie jutro godny mróz; 
(Boh. budę tam zeytra hodny mraz należyty, tęgi). §. Go- 
dny komu = dogodny, przystojny mu, i^m Ollfłailbig. Trzej 
królowie upominki oddali bozkie, i królewskie, i od- 
kupicielowi świata godne. Sk. Kaz. 520. Staraj się, ja- 
kobyś^był godzien panu bogu naprzód. Glicz. Wych. E. 
4. g. 5) Godny, szanowny, znakomity, fcfcń^f tiśmert^ , fdjći^^ 
bar , ac^tbnr , Derc^rungźiuiirbig , wiirbtg. Eccl. 40ctom- 
HOMecTHUM. Ten Jaśnie Wielmożny, co winien był, wziął 



w pierwszą parę do tańca, godną żonę bogatego urzę- 
dnika. Zab. 13,' 212. A godna WPana Dóbr. konsola- 
cya, w jakim zdrowiu zostaje? Zab. 13, 198. A godny 
rodzic We Pana w jakićm zdrowiu? Teat. 27, 35. To 
człowiek bardzo god ny. Ld. §. Znaczny, znaczący co, »on 
Scbcutung, er^eblłd^. Żadnej godnej męki nieraasz, ku 
onej wiecznej nadgrodzie. Sk. Zyw. 2, 5&9. (któraby co 
znaczyła w porównaniu ku ). §. Niegodnym sie sta- 
wać ; Eccl. yHe40CToaTHca. GODO W.\G , ał , uje , iiitran- 
sit. niedok., biesiadować, fcfcmoufen. Boh. hodowati, ho- 
dugi, hodowanj , kwasyti , kwaśenj; Slov. hodugi, kwa- 
sym ; Sorab. 1. hostżuyu , schlatnuyu; Yind. gostuvati , 
gostitife, po gosteh hoditi; Ross. ópaatHHiaiB, (Ross. 
r040BaTb rok gdzie bawić, ro40BaHie bawienie przez rok 
na jednem miejscu; He3ro40BaTS niewytrzymać roku). 
Za stołem jego będą godować panięta. Ryb. Ps. 39. 
Tańcując i godując, wesołe sobie piosnki zaczynali. 1 
Leop. 3 Mticch. 6. Zawsze godują , nigdy się nie po- 
szczą. W. Post. W. 2, 72. Przez cały miesiąc hojnie 
godowali, Wdzięcznej uciechy wszyscy zażywali. Auszp. 
92. Do każdego okrętu daruję wam po dwa woły; go- 
dując czcijcie bogi swoje ofiarmi swemi. A. Kchan. 116. 
Raguel gody uczynił swej córce , i godowali naprosiwszy 
sąsiadów. Biał. Post. 198. §. 2) Godować kogo transi- 
tiv., częstować, gody sprawować, ciiien tractiren , ciitcn 
S^mnuź gekn. Winem będziesz mię godował , Któreś 
sobie w piwnicy dawno nacechował. Lib. Hor. 43. {ob. 
Hodować, nahodować). GODOWNIK. a, m., Boh. ho- 
downik, kwasownjk. kwasytel , hodokwaśan , swadebnjk 
/". swadebnice; Slov. hodownjk; Yi.nd. gostenik, dobrojedez, 
skupjedez, gostuvanski bratez ; Ross. niipoBaTe.!ifc ; {Hag. 
godiscniza, godiscniciza ancilla); i) co gody sprawuje. Cn. 
Th. ber S^mauśgebcr, ber §od;5eituoter, ber im ^oiŁjeitf^mouź 
gtcBt. 2) Gość zaproszony na gody. Wiod. weselnik, 
gość na weselu. Gn. Th.; Pieśń. Kat. 95. ber §0(^3ett= 
gajł, ber ®aft be^ eiiicm Sc^maiife, befonberś ^o^seitfi^mniifc, 
biesiadownik , który używa i biesiad rad patrzy, comessa- 
tor. Macz. §. Godownik , miejsce godowania, ber Ort, 
mo gcfc^maiift tuirb. W kościele i godowniku Pana wie- 
le jest wezwanych , a mało wybranych. Sk. Kaz. 409. 
GODOWY, GODOWNY, a, e, od godów, biesiadny, 
weselny, ©cŁmouS = , .Cpo^jeitś ■- . Jractameiitś ■- . (Boh. ho- 
downy= rozpustny); Garn. gostne; Ross. ópaiHhiB, 1104- 
BiHeMHbiH, [Ross. ro40Bbiii roczny); Eccl. cBa4e6HUH. 
Do domu godownego nie wchodź, byś miał z niemi sie- 
dzieć i jeść i pić. 1 Leop. Jer. 16, 8. Lepiej iść do domu 
żałobnego, niźli do domu godownego. 1 Leop. Ec. 7,5. 
Godowni goście (Slav. svatovi). Godowne pochodnie tae- 
diae jugales. Zebr. Ow. 16. Po krzyżmie kładziono na 
cię biały czepek , odzienie godowne. Hrbst. Lek. F. 4 b. 
(uroczyste , świetalne , odświętne , eiit ^^fr^Ift'')- Godo- 
wne im rozdają szaty. A'a?ic. Gd. 152. Jakoś tu wszedł, 
nie mając szaty godownej? Sk. Kaz. 1109. (nic mając 
odzienia godownego? Leop. Malth. 22, 12,i. Rozdarł 
wszystek strój godowy. Ghrośc. Ow. 191. §. Godowy, 
tyczący się godów , t. j. bożego narodzenia , SBei^iia^tŚ = . 
Ross. pwKecTBeHCKift. GODY, G. gód plur. Boh. hod, 



GODY. 



GODZIĆ. 



81 



hody, hostina, kwas epttlum , hod ho-ń festuin nativ. Chr., 
Pascha, Pentecostes. — w hod w sam czas; ne w hod 
nie w czas ; hod swadebny wesele ; Sorab. 2. godi bo- 
że narodzenie, hodna meszacźtwo styczeń, hostźina con- 
vmu»i ; Croat. - gód encłit. • kolwiek n. p. kajgod ' cokol- 
wiek ; gdegod = gdziekolwiek ; Croat. zgoditi, zgadyam < 
zgadywać, zgadnąć; Bosn. - §od, -godi, - godir en- 
cZi/. = kolwiek, n. p. ghdjeghod, ghdje ti drago itbi vis; 
Yind. god , gud, goden den < święto; god, jimena den « 
imieniny; godishorok; gotei<kum; gota , gotiza < kuma, 
et'. Dbb. ©iib, ©óbci, ©obci; Caiii. god = święto, (godem, 
gosti = 'gędzićj ; Dal. godischye = rok; Ross. r04'B rok; 
Eccl. ro;i,'L, toahiia, rok; roji, iiHorAs, KpeMa, yicł 
czas, cf. 6'e?7«. gcubcn , uergciibcn, cf. Lat. gau, gaudium). — 
g. 1) biesiada, uczta, bankiet, i)ev (sdjmaiiś, (Boh. hody, 
kwas; Yind. gostuvanstvu , gostuvanje,gostitje; Dal. §ozt- 
bina). Godowanie, z niewiastami obcowanie, i inne 
rzeczy ku godom należące , wesela żywotowi nie przyno- 
szą ; ale uczciwe rozmowy, i skromne na godziech w ja- 
dle i w piciu używanie. Budn. Apopht. 77. Często od- 
prawiwszy gody, muszą cierpieć głody. W. Post. W. 69. 
Dziś gody, jutro gJody." Haur. Sk. 179. Nie zawsze przy 
dworze gody, częstsze głody. C/i. i4rf. 752. Trudno z god 
na gody. Bys. Ad. 06. abo z jednym brzuchem na dwo- 
je gody. Cn. Ad. 1550. Jednemu trudno, jak powia- 
dają, na dwoje gody. Stryjk. praef. Trudno z jedną mi- 
ską gody. Pot. Jow. 07. Kazimierz, gdy owe zawołane, 
a wielką hojnością sławne wszystkim stanom gody spra- 
wił, skoro się napił, umarł z wielkim strachem godu- 
jących. Stryjk. 205. Nie śpiewaj , aże z god pojedziesz. 
Bys. Ad. 48. (cf. nie mów hop , aż przeskoczysz). Nie 
będziesz na tych godach = (nie ^ będziesz miał tej ucie- 
chyj. Teat. 27, 94. — transl. Żarłoczne sepy wydzierają 
sobie zgotowane im na pobojowisku przebrzydłe gody. 
Staś. Num. 1, 209. (pastwę). — g. fig. Wtem się ocu- 
cili apostołowie, i trafili na wielkie gody, a z rosko- 
Szy niewypowiedzianej, mniemali, iż już niebo było: 
widzieli syna bożego w chwale jego, widzieli Mojżesza, 
patrzyli i na Eliasza. Sk. Zyw. 2, 9o. (wesołość, wese- 
le, uszczęśliwieniej. §. Ogólniej: Dobry byt, dobre mie- 
nie , wesołość , szczęśhwość , bonowanie , płożenie , SSobb 
leben, SBo^ilftaub. Jednemu gody, drugiemu głody. Cn. 
Ad. 514. By nie były przygody. Byłby świat jako go- 
dy. Rys. Ad. 5. (jak raj, jak niebo). (Boss. He3ro4be , 
He3ro4a nieszczęście , przygoda). Jedź ty do mnie na 
głody, a ja do ciebie na gody. (Jwagn. 583. Ustały me 
pociechy, ustały me gody. Groch. W. 419. Sumnienie 
dobre , ustawiczne gody. ib. 355. — §. 2) Szczególniej , 
Biesiada czyli uczta gwoli wesela małżeńskiego, uczta 
weselna, wesele swadziebne , nowożcńskie, ter Spoijlńt- 
fimait^, bte ^cdfjcit. Bok. hod swadebny; C7•oa^ szvatba; 
Yind. shenitva, shenitnu kosilu, hoset, hosetnu gostu- 
vanje; Boss. cBa4i.0<i, ópawi , Opau^B, ópaKOCOMeiaHie ; 
Eccl. EfiAYLCTKO , 6paKonpH>iacTie. W on czas były go- 
dy małżeńskie w Kanie Galilejskiej. Leop. Joan. 2, 1. 
Sk. Kaz. 40. Król wielkie gody na jdj poślubieniu i 
weselu uczynił. Sk. Żyw. 2, 510. Wezwawszy wiele 

Stmnik Lindego Mjyi. 2. Tom II. 



przyjaciół na gody, sprawił wesele. YV. Genes. 29, 22. 
Uczynił wesele małżeńskie synowi swemu. Sekl. Math. 
22. not. «gody abo *swad.» — g. 5) Gody « boże naro- 
dzenie, [Boh. hod bozi, wśnoce; Sorab. 2. gody; Boh. 
hod « wielka noc, i zielone świątki). Hi (J^iriftfeft, 2Bet^= 
iini^tcn. Boże narodzenie , po naszemu gody. Pot. Jow. 
146. Służebna czeladź od gód zwykła się odmieniać, f/aur. 
Sk. 253. Czasem i ku godom długo trwają ciepła, ii. 155. 
GODZIĆ, ił, i, czyn. niedok., [Boh. hoditi, hazeti, h.lzym , 
hazywAm jacere, conjicere, mittere cisnąć, miotać, rzu- 
cać, hodit sebau se sternere; hodlati, hodlńm velle , co- 
(jilare; S/oy. hadzat projicere, hizym jacio ; (Hung. hsgyi- 
tom, hajitok ; Rag. hoditi , (cf. ugodzić, ugadzać); Croat. 
goditi , ugajam , ugoditi delectare , oblectare, cf dogadzać, 
dogodzić; Carn. godim, godnim fovere, maturescere ; 
Cambris godyner łenellus ; Ross. rojHTb, roaty bawić, 
omieszkiwać, marudzić; neper04nTb cierpliwość mieć, 
czekać; Hero4'B nieszczęście, przygoda; (iS/ay. - goder • 
kolwiek, n. p. koigoder = ktokolwiek); Eccl. roajy Ha mo 
godzę na co, mierzę, roj^iiCTBOBDTH , Hiatit bojh), B,iacTb, 
npaBO). — §. 1). godzić ' zmierzać, mierzyć gdzie, dążyć 
dokąd, lub do czego, phys. et morał, wohin Jtclen, fetn 
9(itgcnmcrf ^abcn, bamaij riiujcn, ftrckn. Ross. nimm, 
iiautanTb, npim-Ł^iiTbca , npimt.iHBaHie, MniucHnit, sitTUTb, 
uiny, HaMiTHTb , najituaib , iisHopoBHib , iiSHopaB.iiiBaTb , 
ii3HopaB-inBaHie , iiSHopoBKa. Gdy czwałał ; godził nań 
Baasa syn. f Leop. 5 Reg. 15, 27. (uderzył w niego, 
uderzył, zabił go). W to już godzi twa mowa. Teat. 
42. d, d. Nie godzę na Wac Pana temi słowy. Tr. Nie 
godź na cudzy upad. Opal. Sał. 7. Godził na jego zgu- 
bę. Nag. Fil. 59. Zły na śmierć godzi. Wad. Dan. 141. 
Witołd nie jawną wojną, ale fortelem na to godził, ja- 
koby mógł one rozterki Smoleńskie uśmierzyć. Stryjk. 
475. Widziałam cię z okieneczka , kiedyś przechodził. 
Rozumiałam, żeś się ze mną obaczyć godził. Zimor. Siei. 
291. Ptak gdy się nakarmionym czuje, Na wyrzuco- 
ną pszenicę nie godzi. P. Kchan. Jer. 12. (nie rzuca się, 
nie stoi o nią , nie dba). Ptaszkowie leśni , Gdy aoc 
głucha nadeszła, nie nucą swych pieśni, I wszyscy go- 
dzą na sen. Kulig. Her. 166. (mają się do snu, pragną 
snu). — §. 2). Godzić spornych- pogadzae ich, (Stretten» 
be ycrglet(J)eil, auśfii^ncil. Biorąc ich za rękę, godzi ich 
wzajemnie. Teat. 52, 126. Dla was obu szukałem szczę- 
śliwego godzenia sposobu. Teat. 45, 42. Śmierć wszys- 
tkie rzeczy godzi. Teat. 26. d, 4. Godzący, pogadzają- 
cy Eccl. MHpoAiApi.HT.. — transl. Godzić głos fletni z tw^m 
głosem miłym , Gdyś w gronie naszem czasem śpiewa- 
ła, Z wszystkich najlepiej ja potrafiłem. Chód. Gesn. 5. 
wtórować,' akompaniować, ben ©cfaiig mit bev gliitc 6e= 
gleiteii. — Godzić służącego, robotnika, ugadzać, najmo- 
wać, cptttractiren, nerlioubchi, (cf fiysn. godisctnica, slusg- 
benica = służacaj. g. 5). netitr. Godzić do czego, godzić się do 
czego, sposobnym być, fći^ig, tauglid) fc^n. Pan gruntu, gdy 
niwę tak obchodzi. Przebóg rzecze, to zboże już do sierpa 
godzi. Jak. Baj. 268. GODZIĆ SIĘ, ił się, i się, go- 
dzę się recipr., Boh. hodit se, zrownowati; Sorab. 2. 
sze gożisch ; Sorab. 1. hodzicź, hodźu szo, pzihodźu 

H 



82 



GODZIĆ. 



GODZI CIEL - GODZINA. 



szo; floss. ro4iiTŁca, cr04HTbcn, croajycb ;£cc/. croacja- 
eitCH Ha 'iTO, ro>Kycfl iia 'ito. i) godzić się na co, 
ku czemu , w co , do czego = sposobnym być , zdatnym, 
zdać się, tmujlid; fcmt, tmiflcn, gcfcljicft fc»u jii ctiinu^ pnffcii. 
Wszelki gnój do loku leżący, dobry jest; a jeśliby dłu- 
żej leżał, niczemu się nie godzi. Cresc. 81. Twe spra- 
wy niczemu się dobremu nie godzą. Biel. Kr. 304. Ma- 
jąc golenie połamane, nic godzą się, ani do uciekania, 
ani do bitwy. Bm. Sk. 402/Przyprawił rolą, aby się go- 
dziła przyjąć nasienie. Eraz. Jez. L 1. 5. Niechaj nie 
zaraz syna młodego dają w służbę, aliżby się godził i 
ustał. GUcz. Wych. J. 4 b. Obadwa się godzili i do 
filozofii i do oratoryi. Hrbst. Art. 36. Kto się ogląda 
nazad, nie godzi się do królestwa niebieskiego. Baz. Ust. 
308. (nie godzien go). Ludzie, którzy się do roboty go- 
dzą, od żebraniny mają być odpędzeni. Modrz. Baz. 147. 
(którzy się do roboty zdadzą, przydadzą). Póki chodzim, 
poty się godzim. Bys. Ad. 55. Stary wół kark ma do- 
bry , do pracy się godzi , Młodemu przykre jarzmo i 
prędko pług szkodzi. Kochów. 208. Jemu tylko na tym 
samym zchodzi. Królestwa nie ma, choć się na nie go- 
dzi. P. Kchan. Jer. 12. Co się ludziom nie godzi, to 
bogu oddają. Cn. Ad. 101. deteriora Deo, \Mi tic Sciltc 
tlidjt 1'raildjcn foiliicit. [Bej. Wiz. 39. o szpetnych córkach, 
które do klasztoru pchają). Jam się już zstarzafa, 
anić się już godzę za mąż. Leop. But. 1, 12. (nie mogę 
już iść 'za mąż. B)bl. Gd), ic^ tniiijc nicl)t* liicbi' fiiv eincii 
SPJatm, Ober jmn ."pciratl^cil. przeciwnie: Już się godzi ta 
panna za mąż ■- już jej czas za mąż iść. Wiod. fic ift 
f({)mi ntaitlltun'. Chcecieli którego z braci jego na państwo 
wybrać? ale lat potemu nie mają; dlaczego na ten czas, 
ażby dorośli, nie godzą się na władzą tak wielką. Stryjk. 
316. Gdy z jagody wytryśnie ziarnko samo, mięsem ja- 
gody nie obrosłe, ale czyste, już się godzą jagody zbie- 
rać. Ci'esc. 355. Owies do sierpa się już godzi, abo 
do sierpa godzi < już się dostał do żniwa , CV i|^ fcfjOlt ft-- 
tl;clrcif, fnim fct^Pil Ocfd)iii'ttcil lucrbcil. Nie zapłacę szewco- 
wi, jeżeliby się te trzewiki na moje nogę nie godziły. Tr. 
wpfcni fic iiid;t aiif mciiicii gnp paffcii. — Dyabłu, złemu, 
niczemu dobremu się godzić > nic nic wartać, i;ifl)t5 tilii' 
gen, iiid)tv^ lucrtt; f«)it (im i)ciifcr mad taiiijcn). Matka mo- 
jej żony dyabłu się godzi , a żona dwom ; i za łeb mię 
rwą i za mieszek. Dwór. J. Żołnierze się też dyabłu go- 
dzą, Co od wymysłów nie wiedzą, jak chodzą. Bak. Pob. 
B. 2. W niebie wszystko dobre, na ziemi wszystko od- 
mienne; w piekle dyabłu się godzi. Burl. A. 4. Szatanu 
się godzi. Bardz. Trag. 557., Boas. Her04iiTŁca (cf. nie- 
godziwy). Magdeburskie prawo też się czartu godzi. Gorn. 
Wi. H. 5. Złe, kwaśne piwsko, co się wszem złym go- 
dzi. Opal. Sat. 13. Zła moneta dyabłu się godzi. Lek. 
B. 5 i. Bez soku roszczka schnie, i w ogień się godzi. 
Sk. Zyw. 1, 2. t. j. warta być spaloną, ciit biirrcr ^Wth} 
tmiflt ini gciicr, ift iiid^t* niciter mxi^, ober itiijc, aU wr-- 
hannt Jlt nicrbctl. 2) Godzić się na kogo - przystać mu , 
przystojno mu być, ciiiciit niiftcildi, iiioljlauftaiibio fcijn, \\ć) 
fiir iliit fdjicten. Nie godzą się na starych gamrackie fo- 
chj;, Tr. 3) Godzić się komu » w smak mu być, citlCllI. 



OCfaUcii , 



iljtn SBoI/liicfnllcii madicn. 



Piżmo nie wszystkim 



panom się godzi. Tr. g. Godzić się, pogadzać się, prze- 
stawać się kłócić, fjd) ocrtragcil. Nasz to jest zwyczaj, 
kilka razy na dzień kłócić się i godzić się. Teat. 24. b, 
51. GODZI SIĘ, godziło się imperson., a)niezakazano, wolno, 
dozwolono , cź ift crloiiM, ei fic^t freij. Slovac. hodi se condu- 
cit; Sorab. 1. hodżi szo, derbiszo oporlet; hodźi szo co?(rfe- 
ceł, yo dopuźcżene; Yind. prostustati, (cf. Yind. goditife, 
sgoditile, storitife < dziać się, przygodzić się; kai te go- 
dzi; co się dzieje; Carn. gody, goditi se fit, ngitur); 
Dal. szlobodno ycsst; Boss. r04HTLca , 4OCT0iiTb, Ha- 
406110; Eccl. ro/iCTBjeTt KOMy mo, 40CTOHHO, no3BO- 
jeno, Ha4.ic;i;iiit; ro4CuiB3'CT'B mh qTO, ASib mi recib, 
BOjibiio Miit, T.!*, 40CT0HTb. Prawo jest pospolite, ze 
co się jednemu Nie godzi, to się też nie raa godzić drir- 
giemu. Zimor. 220. Głupi ten jest, co nie w'ie , ile mu 
się godzi. C'. W tym chwała, robić dobrze, nie tak jak 
się zgodzi. Bard. Trag. 555. (byle zbyć, byle uszło). Nie 
wiedzieli prostacy, że co lud obchodzi, Ze co małym nie 
wolno, to wielkim się godzi. Kras. Sat. 117. (bąk się 
przebije, mucha więźnie). Tym się bardziej chce tego, 
czego się nic godzi. Jabł. Tel. 77. Bardziej tego pra- 
gniemy, czego się nie godzi , Smaczna woda choremu , lubo 
mu zaszkodzi. Zegl. Ad. 11. Go chce , to mu się godzi. Cn. Ad. 
88. (cf. co lubiemy, to prawem zowiemy). Co się wielom godzi, 
to w obyczaj wchodzi. Cn. Ad. 104, (cf. gdzie grzeszących 
wiele, trudno karać śmiele). Niemasz dziś żadnej rzeczy, 
któraby się nie godziła; te słowa: nie godzi się! grzech! 
są wypędzone z Warszawy. Teat. 15. c, 82. Czyli mi się 
nie godzi uczynić z niojem co chce? Sekl. Malh. 20. b). 
Wypada, można, ii (]ci;t fiiijlif^ mi, Ci* Iiipt fid; t^lllt. Dla 
miejsca ciasnego, nie godziło się wiele ufów szykować. 
Stryjk. 315. Godzi się już jeść ten owoc. Cn. Th. (juz 
czas, już dostał, dojźrzał, już wypada). Juzem też stary; 
godziłoby się pofolgować staremu słudze. Teat. 26. b, 10. 
(należałoby się, chwalebną, należytą rzeczą by było). §. 
Godzi się> należy, słusz, cc> oclahl fid;, C>5 tft l'crf)t linb 
Itillitj. Godzi się też wiedzieć, iż między wszemi gnojmi 
gnój osłowy nalepszy jest, zwłaszcza ku rzeczam ogro- 
dnym. Ci-esc. 80. (trzeba wiedzieć). Godzi się, żeby 
każde zgromadzenie o tych staranie miało, którzy się w 
nim urodzili. Modrz. Baz. 147. GODZICIEL, a, m., 
który godzi, pogadza , zgadza, bcr 9(llofi>(illCV. Pan Pod- 
komorzy, godzicicl całej okolicy. Kras. l'od. 2, 63. fem. 
GODZICIELKA, bic3liivifLi(;iicriim. GODZIŁY, a, e, crlaiitt. Go- 
dziła rzecz, która się godzi, wolna, niezakazana. Cn. Th. 199. 
GODZINA, y, 3'., Boh. hodiiia liora, hodiny horologiiim; 
Slovac. hodina hora, hocTini horologiiim; Ft/if/. ura, vura, 
Garn. ura; Sorab. 2. schtunda; Sorab. 1. źtunda; SUwon. 
sat, (godina ! rok j ; Bosn. dobba, urra, vrjeme, sabat; 
(Bosn. godina, godisctc annus, tempus , tempeslns); Bag. 
dobba, dobniza, ura, (godina, godiscte < rok); Croat.wi- 
ra, ora, (godina, godische • rok ; godina, desgy = deszcz) ; 
Hung. óra; Croat. barb. sahAt; Dal. sziit-, vrime,vra, (go- 
dischye • rok); Boss. naci, {romm ■■ czas, los, szczę- 
ście ; Eccl. roAHH.i , ro.^i • rok). — g. dwunasta część 
dnia politycznego, a dwudziesta czwaita przyrodzonego, 



GODZINA. 



G O D Z I N K A - G O D Z I N O P Ł Y N N Y. 83 



fcie Stlintic. Dwanaście jest godzin dnia. W. Joan. H, 9. 
Godzina dzieli si§ na cztery kwadranse. Solsk. Arch. 5, 
19. NB. Teraz liczymy tylko dwanaście godzin od półno- 
cy do poiudnia, a od poiuduia do północy; w szesnastym 
jeszcze icieku w Polszczę, jak dolad we Włoszech, liczono 
2-4 godzin , zacząwszy od zachodu słońca ai do zachodu 
drugiego dnia; a ło były godziny podług zegaru; rachuba 
zaś dwunastu tylko, była luedle pólzegarza, (cf. zegar, 
półzegarze). n. p. Zygmunt dwudziestej wtórej godziny 
na zamek był wprowadzon. Siryjk. 689. O godzinie sze- 
snastej, ib. 087. Godzina dwudziesta, ib. 773. Equites 
conteniendi horam tredecimam, h. e. diet quin(am , sibi 
assignavere. Orzclsk. Hist. Int. Mscr. I. 5. Conieniendi 
hora duodecima, h. e. guaria diei. ib. — Phras. Godzina 
pcha godzinę, dzień dnia w kark potrąca, Tydzień tygo- 
dnia ściga, a miesiąc miesiąca. Nar. Dz. 3, 77. Jlije 
pierwsza" godzina.... juzze ta przepadła. Zab. 16, 576. 
c« \d)lait (Mc erftc (Btuiibc) ciii UiJr, c? fdilaijt ciii«! aii* 
bie etiinbc ift iDlcbcr ^in! Quoia est hora, o której jest 
godzinie? Macz., abo która godzina? lińc yicl ift bic IH)V? 
mel^C 3cit ift' eŚ? druga, j^mą Ubv, 5H'ro. O której go- 
dzinie? (Yind. koYfied? obkovrjed?) — Opuszcza się sło- 
wo godzina: Piąta juz bila, niedaleko wieczór. Teat. 52. 
c, 4. Kiedy piata w noc bić miała, minął tę górę. P. 
Kochan. Orl. 1," 251. O której przyjdziesz? przyjdę o 
piątej, abo najpóźniej kwadrans na szóstą, abo wpół do 
szóstej; itm iric nici Ubr, urn mclc^c 3ftt unrft bii fpimncii? 
urn fiinf, urn ciit 3>icrtcl mif @c(^§. — 9Inmcrf. U^r bcipt 
6icr immcr godzina, :mb forbcrt baś Ordinale in teminino. 
Ód godziny" do godziny, = 1) od jednej godziny do dru- 
giej, yoii Cincr Stunbc 5iiv nilbcni. Czekałem od godziny 
do godziny; a nie mogłem się go doczekać. Tr. 2) Od 
godziny do godziny ■■ od doby do doby, nllc jliuilf (Stim= 
ben. Chory tego dnia od godziny do godziny jeść nie ma. 
Haur. Sk. 387. Maść ta od godziny do godziny ranę 
goi. Comp. Med. 591. Przez dzień i noc, od godziny do 
godziny. Syr. 1225. Szczerb. Sax. 147. Sędziwej z Jadry 
w też tropy za Tarnowskim wybieżał, i był od godziny 
do godziny w Krakowie, 60 mil Węgierskich. Biel. Kr. 
227. — §. Godzina, pewny wyznaczony czas, einc licfttmiii< 
te Stuilbe, befttmtntC ^tit. ' O swoich godzinach kładziemy 
się i wstajemy. Mon. 69, 443. Pod czas godzin czter- 
dziestu gorące modły czyniono. Birk. Podz. 8. {ob. czter- 
dziestogodzinne modlitwy). Tej godziny, tego momentu , 
jur Stunbc; Sorab. \. Imolom. Od tej godziny, od tego 
czasu, ypii Stunb Oii. Godzina śmierci, bic Jobcfiftimbc , 
tai Icgtc 6tmiblein. Ktoś do więzienia mego wchodzi, 
czy tylko nie przynoszą mi godziny śmierci ! Teat. 9. c, 
69. (wyrok na śmierć). — SV sądach też godzinę nazy- 
wano czas namyślenia się. Czack. Pr. 2, 97. (cf. ustęp, 
©clilicrntion^ftiinbdjcn ber Sirtitcr). — Godzina , cała godzi- 
na, znaczy czas, ciiic gmi^c śtmibccine Stuiibc Iiiiig', Iati> 
gc. Otóż już nic nie powiem, choćby i godzinę gadał. 
Teat. oi. b, G. ii. — Godzina, mała część czasu, chwi- 
la, ein fleiticr Bfitpimft' f'i>E Stimbc. Jedna godzina, kto 
wiernie miłuje Rokiem się stanie, i jakby wiekuje. Pasł. 
Fid. 125. Nigdy jednej dobrej godziny od męża nie miała. 



Tr. Przeszłych waszych wojen sława na tym dniu, na 
teraźniejszej godzinie zawisła. Warg. Cez. 207. Jedna 
godzina siła sprawi. Cn. Ad. 306. — §. Jedź w dobrą go- 
dzinę. Papr. Ryc. 24. w boży czas , jur gh'i(fli(J;cn Stimbe. 
Ross. B^ 4o5pHft iiacŁ. — Ach nieszczęśliwa godzina! 
7Va<. 21,23., V'(n(/. hudovurnik, nesgoda, nesrezha; Prov. 
T'(;irf. Vura je nesrezhna bila. Ker je mati me rodila, (cf. 
gwiazda). W złą godzinę < w zły czas , jut ungliicflidjcn 
Stimbe. Przyszedł w złą godzinę. Ld. — Uciekaj, póki 
masz godzinę. Chrośc. Ow. 194. (czas po temu, dogodny, 
porę, cf. pogodę). — §. Godziny kapłańskie, ^a^i £tmibcngc< 
bctb, bie horae canonicae, Eccl. 'lacfci. Gdy godziny swoje 
kapłańskie odprawował, wielkie miał od pokus przegaba- 
nie. Warg. Wal. 293. Na czasiech abo godzinach psal- 
my zwyczajne nie czytają się, ale na każdej godzinie pro- 
za ta czytana bywa. Fimin. Kam. 226. Godziny carskie 
albo wielkie, składane przez Cyrylla. ib. 253. Nocnych 
godzin śpiewanie. Groch. W. 45. Godziny wszystkie swe- 
go czasu odprawował. Birk. Dom. 84. Księga godzin ka- 
płańskich Ross. MacOBiiHKTi, wacociOBi. GODZINKA, GO- 
DZINECZKA, i, i., Boh. et Slovac. hodinka, (hodinki = 
zegarek); Sorci. 2. schtundka; Yind. vuriza, kratka vura; 
Ross. MacoKi, >^aco^HIlKl, Macowera; ein Stiinbtljen. Co 
godzinka upłynie, to już nie nasza. Rej. Zw. 103. 
(chwila, chwilka). Co godzinka na zegarze uderzy, to już 
czas przeminął, a co dalej to do kresu bieżemy. ifr. 23, 

b. Żadnej godzinki dobrej nie miała, frasując się. Glicz. 
Wych. C ^, b. Heliogabal żadnej godzinki nie opuścił, 
aby był jakiej sprośnej krotochwili nie wymyślił. Rej. Ziv. 
102 b. Za godzinkę zejdziemy się u niej. Teat. 19. c, 
30. Podpiszęć, godzinki mi tylko pozwól czasu. Teat. 1. 

c, 55. O godzineczko szczęśliwa. Niech często taki gość 
bywa. Groch. W. 389. — §. 2). Godzinki kapłańskie « 
godziny kapłańskie, pacierze, kościelne modlitwy. Cn. Th. 
bni ©timbciigcbct. Godzinki Panny Maryi- pacierze z na- 
bożeństwem do N. P. ib. Stiinbengcbcte jur Simgfraii 5lfa> 
ria. Godzinki Panny Maryi = książka zamykająca te mo- 
dlitwy, ib. officium B. M. \., Hi G^cbetluid) 511 bicfctl ®tlin> 
bciigciictcn. "GODZINNIK, a, m., zegar, einc libr. [Boh. 
hodinaf "godzinarz < zegarmistrz , hodinarka 'godzinarka, 
zegarmistrzyni , hodinarsky 'godzinarski , zegarmistrzowski, 
hodinarstwj 'godzinarstwo, zegarmistrzowstwo. — Eccl. 
y.^tcociOBi. , KHHra horologium, ob. godziny kapłańskie). 
Wielką ten człowiek miał w astronomii naukę, i w Ma- 
gdeburgu godzinnik uczynił. Sk. Dz. 893. Jan ślepy wy- 
nalazł godzinnik słoneczny. Sk. Dz. 558. cinc eomietiu^r. 
GODZINNY, godzinowy' a, e, od godzin, ©timbcn = . 
§. 1. Skazówka godzinna i minutna. Jak. Mat. 1, 62., 
Sorab. 1. żtundżiski; Yind. vuren, vfakovuren; Croat. 
vurni, vurudug; Ross. 'lacoBufi; (Rag. godiscfni; Slavon. 
godisbnji = roczny). — §.2. Godzinę trwający, cillC ©tlin= 
be laiig, Citic etimbc baucriib. Po godzinnej pracy dosta- 
liśmy sie na plac, gdzie śniegu nie było. Zab. 15, 121. 
Mógł o kruszcach godzinową przeciągnąć rozmowę. Xiadz. 
5. Po godzinowej nauce śjuewano. ib. 156. g. 3. Umysł 
godzinny , albo niestateczny. Fred. Ad. 94. n.'ailtdinut^ig. 
'GODZINOPŁYNNY, a, e, poet., godzinę płynący, cine 

ir 



84 



GODZIWE - G O G R A B I A. 



GOGRABSTWO - GOŁĄB. 



6timbc jltepenb. Rzesza próżnująca , niepomna ważnych 
widoków, Godzinoplynnych sJuchala potoków. Nieme. P. 
p. 118. GODZIWE, ego, n. subst. rodzaj danniczy w przy- 
wilejach książąt naszych. Nar. Hst. 2, 86. (cf. godne), 
ciiie cl)CmoliflC ' 3lbGnI)ć. GODZIWO adv., 1). godzi się, 
wolno, crlniiDt, ocrijómit. Ach gdyby człowiekowi było to 
godziwo, Ujrzeć moje ozdobę, moje postać żywą. Zab. 
6, 177. 2j. Słusznie, rc4t imb Mllig. Cale przystojno 
i godziwo jest, z powodu samej powinności, przyjaciół 
być obrońca. Pilch. Sen. 142. Nieąodziwo jest, wydzier- 
stwem -lyć.^ Pilch. Sen. list. 2, 1S7. GODZIWOŚĆ, ści, 
i., przyzwoitość, bic 5lnPmibtgfcit. Sorab. 1. hodnoscź; {Ross. 
ro4CTBO cnota). GODZIWY, a, e, — ie adu., godziły, 
wolny, niezakazany, frcv), crlmittt, imocrwe^rt. Sorab. 1. 
hodźnć; Bosn. prost, dopuscteji ; (Ross. Tomin zda- 
tny, zdolny). Czyliż godziwa jest, ■ tak się naśmiewać z 
uczciwych ludzi? Teał. 54, 11. (czyż można, czy się go- 
dzi, czy uczciwość pozwala?) Aby ksiąg Słowiańskich 
do nabożeństwa godziwie używać mogli. Stebel. 1, 21. 
(aby im się godziło używać). — Oppos. Niegodziwy, nie- 
godziwie < niesłuszny, nieprzystojny, nikczemny, fatalny, 
mizerny niesłychanym sposobem, iiiigcrcct)t , f(^Icd)t, fatdl , 
tllfaill. Niegodziwie też naśmiewasz się z niewinności. Teat. 
25. b, 15. Już też ty mnie niegodziwie służysz, ib. 27. 
c, 22. (nie można gorzej). Drogi niegodziwe, a ko- 
nie mizerne , ledwie mię z błota wyciągnąć mogły. Teat. 
15, 11. Ale jakież nam niegodziwe szkapy dali. Teat. 
28, 157. Niegodziwie mu patrzy z oczu. Teat. 15, 44. 
(szelma, fdut z oczu mu wygląda). 

Dalszy ciąg pochodź, dogodny, dogoda, dogodnoid, do- 
gadzać, dogodzić; niedogodny, niedogoda; nagodny, naga- 
da, nagadzać sie, nagodzić sie; odgodzić , odgadzać; po- 
godny, pogodno, pogoda, niepogodny, niepogoda, pogadzać, 
pogodzić, pogodziciel; wypogadzać, luypogodzić; przygodny, 
przygodność, przygoda, przygadzać sie, przygodzić się, 
nieprzygodny ; ugoda , ugodliuiy , ugadzać, ugodzić, ugodzo- 
ny ; przedugodny; loygodny, wygoda, luygadzać , wy godzić, 
niewygodny, niewygoda ; zgodny, zgodność, zgoda , zgadzać 
się, zgodzić się, zgodliwy , bezgodny, niezgodny, niezgoda; 
zagodzić, zagodzozny; — §. cogodzinny, cogodzinnie, pół- 
godzinny. 

GOFRY, ów, plur., gatunek ciasta kratkowego (cf. androty), 
28affdii; Frań. gaufre. 

GOGOŁKA , i, ź., golańka, gałuszka, owoc na drzewie do- 
piero zawiązany. Whd. Dudz. 58. iai Cb[ttiuipfc(;cil, bev 
3(iifa$ 5iim Ct>ftc md} ahjcfalleiicr Sliitlie. — Grossus, go- 
gołki figowe. Mącz. 

•GOGOTAC ob. Głogotać. 

'GOGRABIA, iego, w., z Niem. ber ®aitgi'af, sędzia powiato- 
wy, ber 8ailbf^flfł«rid)tCV ; Nie zewszystkiem prawdziwy jest 
następujący wywód: Gograbia rzeczony jest ztąd , że spra- 
wy prędkie, a jakoby bieżące sądzi; abowiem po Nie- 
miecku gc^cn jest chodzić (lecz ob. ®au 91 big.) a Graf 
znaczy sędziego; ztąd 'gograf jest jakoby bieżący a prędki 
sędzia. Szczerb. Sax. l45. Gograbiowie do prędkiego osą- 
dzenia gwałtów bywają obierani, ib. 147. 'GOGRABSKI, 
a , ie , od gograbiego , (Sniigrafcit = . Gograbski urząd. 



Szczerb. Sa.v. lii.- 'GOGRABSTWO, a, «., władza go- 
grabska, iai ©augrafeimmt. Szczerb. Sax. 146. 

GOIĆ, ił, i, cz. niedok., ugoić dok., Goiwać fre(ju., leczyć 
zewnętrznie, ^cilcii, oii^crliĄ fiirircn. Roh. hogiti , zhogiti, 
hogjwam ; Slovac. hogjm; Sorab. 'ił,, gojsch , źijsch; Sorab. 
1. howu , hoju , liowiu, bowiem; //«n^. gyógyitom; Hebr. 
"Hj gahah sanavit; Graec. iyióai ; (Vind. zelyti , osdravit 
ranę, cf calić; Ross. nojbaOBaiŁ; ci". Rag. et Bosn. go- 
itti; Croat. goili • fove7'e , nulrire, saginare, educare; Rag. 
gooj < rozkosz). Zna ziółka , które i łatwo i prędko go- 
ją rany. Teat. 54. c, B. ii. — Fig. Azaż nie radniej jest, 
szukać, jakby krzywdę zatrzeć i ugoić, niźli jakby się jej 
zemścić. Pilch. Sen. Gn. 548. GOIĆ SIĘ recipr., Boh. 
hogiti se; Sorab. 2. żiisch ; leczyć się zewnętrznie, ^eil 
tUCfbetl, ^eileil. Rana taka trudno się goi. Ld. GOISTY, 
a, e, co może być gojono , ^cilliai'. Boh. hogiledlny; 
Slouac. hogitedelni. Niegoisty, trudny do gojenia. Włod. 
GOJENIE , ia , n., subst. verb., Boh. hogeni , zewnętrzne 
leczenie, ba^ ,C)cilcn, ńiipcrlid)e iftiinrcn, bic .Cicilimg. Nagłe 
wrzodów gojenie, jest to samo, co i prędkie biegunek 
wstrzymywanie. Perz. Lek. 508. Gojenie się, baś $eil» 
merbcit, bnź §cilen. 

Pochodź, dogoić , nagoić , ogoić, pogoić, przegoie , wy- 
goić, zagoić, zgoić , zgoisiy , zgojony , niezgojony. Boh. 
hogecy lekarski; Slovac. hogitelna zelina salutifera herba; 
Boh. et Slovac. hogić; Hung. gyógyitó; Sorab. 1. howef; 
(Croat. vrachitel; Ross. ncut.iiiTe.ib) = cyrulik, lekarz. — 
Sorab. 1. howerski cyrulicki; bowerstwo , kunźt liowena 
cyrulictwo; (cf Rag. goitegl ; Boc/i. gojitegl educator, fem. 
gojitelica educalri.c, nulriz). 

GOLA, i, z'., golizna , miejsce gołe, otwarto, bfl'? SlTlłC, citt 
frci}Cr, offciier Ort. Pagórek cienia nic miał żadnego, atoli 
on siadł na tej goli. Olw. Ow. 595. Zdybieszli jelenia, 
sarnusię na goli, Zaskocz mądrze, psy zasadź, tak mając 
po woli. Bielaw. Myśl. D. o. Na goli co leży = otworzy- 
ście, na widoku, na gołej ziemi. Dudz. 46. cź licgt frcsj 
bn. Na goli zostając bez wszelakiej krajowej obrony. Tward. 
W. 0. 2, 55. Bolesław Łysy zastawił ziemię Lubuską, któ- 
ra jeszcze miał na goli, margrabiom Brandeburskim. Biel. 
Kr. 144. (czystą, wolną, od długów nieobciążoną). — 
Fig. A tak przecie trudność ta zostaje na goli , jeśli le- 
piej mieć jednego rządzcę, czyli więcej. Petr. Pol. 256. 
(t. j. ułatwioną). Na goli i na jaśni go postawił. Budn. 
Cyc. 66. (cf jak na dłoni, na jawie, na świetle). 

GOŁ.ĄB', ębia, m., (Slouac. et Boh. hołub; Hung. galamb; 
Sorab. 2. golB; Sorab. i. holb , howbacźe fancż; Bosri. 
et Rag. golub ; Slavon. Croat. Dal. gohib ; Yind. golob , 
golobni famez , famiz ; Garn. golob , {Carn. golub muste- 
la piscis); Ross. rojyót ; cf. Lat. columba); §. 1. bez 
różnicy rodzaju czy gołąB czy gołębica ; < ptak należący 
do rzędu wróblego. Zool. Nar. 225. btc Jailk. GołąB pospo- 
lity żyje w parze, samiec z samicą na przemiany siedzą 
na jajach. Zool. Nar. 225. Rozmaite ich są gatunki : kru- 
czki, noski, włochate, pawiówki, garłacze, bębenki, da- 
chówki, swojskie, izdebne, dzikie. Haur. Sk. 127. 'Dru- 
dzy gołębie tylko lecie jaja niosą, te zowią dworowe go- 
łębie , drudzy są leśni a dzicy gołębiowie , a ci są mniej- 



GOŁĄ BECZEK - GOŁĄBIĘ. 



G O Ł A Ń C Z A - GOŁĘBNIK. 



si niżli domowi. Spicz. 149. Gofab' dziki jest nieco wię- 
kszy od gołębi domowych; zowią go grzywaczem. Ład. 
Hst. N. ■42.,' Yind. divji, lefni golob; Ross. botiothhł. 
Gofab' niebieskawy, modrawy Boss. CHSflKł , (Hoss. ciishiI 
t;olebiobarwy, Gall. colombin). Gołąb morski columha 
Grunlandiae Linn., Ross. miictiiks. Gołąb' grucha, bębni. 
Dudz. 21., Eccl. ro.iyÓŁ BopKyera. Nie wystawiał sobie, 
że mu pieczony goIab' sam do gęby wleci, przeto szcze- 
rze gotował się do boju. Ossol. Sir. ó. Nie przyleci do 
tjeby gołąb' upieczony. Kolak. Wiek. B. i. Leniwy chce, 
aby mu pieczone gołębie do gęby wlatały. Dirk. Podz. 
10. Tak prawda, jak że kiedyś żywe kiełbasy a pieczo- 
ne gołębie po świecie latały. Pimin. Kam. 559. (cf. zło- 
ty wiek). Slovac. Żadnemu pećeni hołub do ust ne wle- 
li. — Siwa , gdyby gołąb', baba. Teat. 42. c, 43. — Co 
zdobi gołębia , i kruka nie szpeci. Pot. Pocz. 95. — {Sio- 
rac. ^Yidiś , gakoś medzi hołubi trefił rem acu łeligisli. — 
Slouac. Inśich lud'i za holubow ma Ule sapit soliis). Orze- 
chy łuściaki takie, jakby je dopiero gołębiowi z gardła 
dohyt Bies. Rozk. H. 1. (świeże, okrągłe, do przełknięcia 
łacne). — §. 2). Gołąb', różniąc go od gołębicy, samiec, 
ber 5auI)CV. GOŁABECZEK, czka , m., demin. secundum, 
^a5 ^aiilnijcii. Boh. holubieek. Nie gruchnij teraz gołąbe- 
czku. Groch. W. 567. Zab. 15, l98. O mój gołąbeczku, 
i ty masz żółć w sobie; oj dziewczę, niechby ja jeno 
ma"tką twoją była. Teat. 30. b, M 2. "GOŁĄBEK, bka, m., 
demin. subst. gołąb', ba§ JduM^Ctt. Boh. holaubek; Slovac. 
holubek; Sorab. 1. holbik; Sorab. 2. golbik, golbńschk ; 
Yind. crolobez , "olobizh ; Cum. "olóbz; Bosn. "olubicch ; 
Slaion. golubich; Rag. gulubich ; Croat. golubich, golu- 
bek; Ross. et Eccl. ro.iyóoKi, ro.iyóiiMHiiKŁ. Nie przyle- 
cą do lenia pieczone gołąbki. Rys. Ad. 45. Gołąbki nie- 
winne prostym ku niebu dążą lotem. Weg. Mar. 1, 195. 
Człowiek serca dobrego , łaskawego i niezawziętego , jak 
gołąbek bez żółci. Teat. 24. b, 54. 2). Pieszczenie: Go- 
łąbku, serce, rybko, iiiciii §CV5, iliciil Jbcurcr, (cf. Ross. 
npnro.iyóHTb . npiiro.iyó.inBaTL pochlebić, przypochlebiać). 
O jak słodko zasypiasz , gołąbku mój siwy, O jak mile 
spoczywa człowiek sprawiedliwy! Zab. 1, 98. Nar. (syn 
o ojcu starcu zgrzybiałym). — §. Gołąbek Boh. holaubck, 
hołubek, agaricus cinnamoneiis , gatunek bedłki, rośnie 
w lasach; ma zapach nieco korzenny. Kluk. Dijkc. 1, 14. 
ber blaiic inubltni]. Najlepsze z grzybów hołubki. Syr. 
1395. cł'. Ross. ro.iv6e.ib borówka. — g. 'Gołąbek ob. Ho- 
łubec taniec. GOŁABIE , GOŁĘBIE, iecia, «., GOŁEBI- 
CZEK, czka, m., GOŁĄBUTKÓ, GOŁĘBIĄTKO, a,' n., 
cin juti(]e'3 flcincS Jńiibcfeeu, pisklę gołębio, {Boh. holaube, 
holaubatko; Garn. et Yind. golobizhi; Slauon. golubichi; 
Croat. golubich ,• Hung. galambsi). Dwójko gołębiątek W 
wierzchu drzewa, i z gniazdem przyszło mi na wziątek. 
Zebr. Ow. 542. Dwoje gołąbiątek młodych. Bej. Post. 
K. i., 1 Leop. Luc. 2, 24. Gołębiowi, gdy kto golębię- 
ta z gniazda wybiera , on żarliwie wzdycha. Auszp. 53. 
Para gołębi świeżo wyległego Żałują gołębięcia z gnia- 
zda wypadłego. Groch. \V. 399. Z rządu przyrodzonego 
zawsze to pochodzi, Iż orzeł gołębięcia mdłego nie uro- 
dzi. Papr. Gn. 808. (forles creantur fortibus, nec imbecil- 



lem progenerant aquilae columbam). Mamy być prostego 
umysłu jak golebiczki. W. Post. W. 567., 1 Leop. .\Iath. 
10, 16. Mają sami siebie gołębiczkami prościucbnemi. 
Biaf. Post. 9.— (NB. Dalszij ciąg pod: Gołębi). 

GOŁ.\NCZ.\, y, 2., miasteczko w Gnieźnieńskim. Dykc. Geogr. 
1, 244. etne Stabt in ©roppolcii. 

GOLANK.\ , i , i:, gogolka , gałuszka , głowatka, bic 33aiim= 
fno«?pe, bao rbftfiiiipfcki: nad) iibtjefalliicr SliitDc, (Etym. go- 
ły, cf. pachole, cf Boh. holka, holcićka dziewczątko). 
Niedojrzałej nie zrywaj jagody. Zaniechaj golance czynić 
szkody. Pełr. Hoi: % a! ó ' b. •GOL.\RZ, GOLACZ', a, 
m., brodogól , cyrulik, feldszer, balwierz, ber SnrŁicr. 
Boh. holić; Yind. brityar , britbar, briyez , bradobriuz ; 
Carn. bryyz , britbar ; Bosn. briao ; Croat. briayecz , pod- 
briyach, podbrijach; Hung. borotyaló; Slavon. briacs; Boss. 
ópii.ibmiih-B, (cf brzytwa, broda). Łaziebników, golaczów 
i barwierzów wytworne mazidła. Syr. 278. w rodź. zeńsk. 
Boh. holićka ob. Barwierka. — *GOL.\RSKI , a , ie , bar- 
wierski , cyrulicki, 33ar6ter=, Ross. ćpiUbHbnl. 

'GOŁCZ, u, m., gatunek płótna , cine (§attimi3 Seinifailb. Płó- 
tno wszelakie, a mianowicie płótno golcz, aby było na 
wielkie łokcie przedawane. Herb. Stat. 522. 

GOŁĘBI, a, ie, od gołębia lub gołębi , "tanlieil = . Boh. holubj; Slo- 
vac. holubny, holubećj; Hung. galambi; Dal. golubinny; 
Sorab. 1. ho\ybacźe; Bosn. golubgni; Yind. golubji, goloben, 
golobou , golobizhen; /?fl^. golubigni, golubni; Croat. go- 
lubini, golubicbji , golubni, goluboy, golubinszki; Ross. 
ro.iyóiiHHbin , ro.i3'6a>iiri. Rodzaj gołębi należy do ro- 
dzaju wTóblego. Zool. 225. Gołębi gnój, (Slorac. holubi- 
nec; Yind. golobjak, golobzbjak, golobji klal). Gołębi ko- 
lor, (/lO.ss. ro.iyóbifi niebieski , błękitny, rciyócBaibin nie- 
bieskawy, cnsuR, ciiSHhi, ro.iyócu^b, ro.ijóiiana błękit). 
§. Botan. Gołębi groch ob. groch gołębi. Gołębie ziele 
ob. Koszyszczko. GOŁĘBICA, y, sCcOŁĘBICZKA, i, i, 
zdrobn., gołąb' samica, bic imiliiiiit. Boh. hokibice, ho- 
lubićka , holubinka; Slorac. holubica; Sorab. 1. howbacźa, 
fancżka; ]7n(/. golobiza; Z/osh. golubica, golubicica ; Croat. 
golubicza, golubichiza: Rag. golubizza, golubiciza ; Eccl. 
ro.AmCiiiiA. GOŁĘBICZY, a, e, od gołębicy, Jaiilijnit', 
gołębi , Jaiibeii = . Kruk nie zna jęczenia gołębiczego. Bals. 
Niedz. 2, 518. Duch ś. w osobie gołębiczej. Biaf. Post. 
45., Bej. Post. B. 5. W prostocie gołębiczej , miał wę- 
żową mądrość. Sk. Żyw. 1, 168. G0ŁĘB1E?<C0WY, a, 
e , od gołebińca , JmibciUmiio ■■ . Gotebieńcowe przegródki, 
komórki. C/l. 7"/i. 200. GOŁĘPdENlEC, GOŁĘBLMEC, 
ńca, a, m., GOŁĘBNIK, a, m., Boh. holubinec, holubnik, 
budnjk; Slovac. holubinec; Hung. galamb-hAz, gaiamb - 
bug; Sorab. 1. howbcncź; Bosn. golubgnak, golubinac; 
Slaron. golubinjah; Croat. golubinyak, golobinyak; Dal. 
golubnik; Yind. golobinjek , gollobyck, golobnik, golobi- 
njak , tapash , tumpish; Carn. golobnak, golobinek; Bag. 
golubgnik, golubignak; Boss. rojyfiaiHHK^ , ro.iyÓHiiia, 
4ep/KKa, (roJ3"6aTiiii'iaTb gołębie chowaćj; bo^ iaiilieiibiiuo ; 
jest to owe okrągłe lub czworograniaste, umyślnie dla 
gołębi wybudowane pomieszkanie. Kluk. Zw. 2, 172. Do 
stołu naszego nie lada potra\vy I gołębiniec rodzi nam 
dziurawy. Klon. FI. B. Gołębie płoche próżne gardła mają 



86 



GOŁĘBI NA-GOLEN. 



GOLENIE - GOLIĆ. 



Po gołębieńcach żałośnie stękają. Groch. W. 556. Go- 
łębie przyleciały do goJębińca zanikowego. Boi. 202. Wiele 
dziur nadzialaii , a z owczarni pańskiej goJębińców naczy- 
nili. Żni. Post. 204 b. '§. Golębiniec, gnój gołębi {Slovac. 
holubinec; Yhid. golobjak, golobziijak). Weź golębińców 
albo łajen gołębich. Syr. 465. GOŁĘBINA, y, i, pie- 
szczenie: gołębica, jćirtlid): bie JmiMnii, bai^ inul)d;cn. Uczy 
się, jak kształtnie się wyginać, jakie stroić miny, Jak ce- 
lować skladnościa inne gołębiny. Zab. 12, 322. Nar. 
Boss. ro.i3'6aTiiHa , ro.i3'ófliibc mnco gołębina , gołębie mię- 
so , (cf. cielęcina, wołowina). GOŁĘRINNY, a, e, gołę- 
biczy, gołębi, Jaiiluillts Jrtllkil = . Duch ś. w postaci go- 
łębińnćj. Smotr. Ap. 41. GOŁĘBMK, a, ?»., g. 1. gołę- 
biniec qu. v. §. 2. Jastrząbek , /iz/co coliimbarius, od innych 
gołębnikiem zwany. A7«A-. Zw.2, 505. bcv 'iail['Ciifalf. ob. 
Krogulczyk. §. o. Który gołębie chowa, koło nich chodzi, Boh. 
et Slorac. holubar gołebiarz; Yind. golobar, golobinjar, go- 
lobnjak; Croat. ci Bay. gohihar; Hung. galambokkal bano; 
Boss. ro.iy5flTHiiK-B; ber iaiikuwdrtcr, iaukiibnltre. Boh. ho- 
lubarka, "gołębiarka co koło gołębi chodzi , gołębie przedajc. 
Boh. holubarstwj "goJebiarsliwo, chodzenie koło gołębi. 

GOLEC, Ica, »»., GOŁEK, łka, m., 1. człowiek goły, go- 
łolka , hołota, charłak, cin iiiicttcr Sctticr, ciit aniicr Sii;t. 
Boh. holomck: Sorab. 1. howcncz; Carn. gólz impubis; 
Bag. gulaz, ighlicjar avicula deplumis, (Bag. golet ob. Go- 
liznaj; Boss. roaaKŁ. Nie ma własnego nic golec obna- 
żony. Kulig. Her. 17>{. Wenus ma syna golca, "lada któ- 
rej zapłaci. Dwór. G. 2. Powiedząć, dobry posag mamy, 
Ale takiemu golcowi nie damy. Bratk. T. 4 b. — vid. 
Gołkiem. 2. Łysy, głowę gołą mający, ciii ślaliltopt- Sta- 
remu golcowi. Kochów. Fr. 67. Prokop Golec, Basus. 
Hrbst. Odp. yy i. GOLEC, ał, eje, netitr. niedok., ogo- 
leć dok., n. p. Miejsca, tą maścią pomazane , goleją; dla- 
tego jej używają , gdzie chcą włosy tracić. M. łJrzed. 390. 
gołym się stawać , fn^l rocrbcil ; Boss. ro.itib , oro.itit. 

'GOLEMY, a, e, Boss. roj-fesibiii bardzo duży, fcin' gvpp. U 
nóg kostki z golemym gruczołem wypięte. Zebr. Ow. 214. 
immodico prodibant tubera lalo. 

GOLEŃ , i , i., (Boh. et Slorac. hnatowa kust , hnat , (cf. 
gnat; Boh. liolen , holenka, cholewa); Bosn. gohlien, go- 
gljen, ghgnal; Rag. goljen , goljeno, goljenak, (goljenka 
tibiale); Slaron. golin; Dal. golyen, gnat, cziv od gole- 
na; Croat. czev] nośna, czipel, gnat, ghnat, cziv od go- 
lena ; Sorab. 1. piźdźel (ob. Piszczel); Sorab. 2. giżla (ob. 
Giczel) ; Yind. goleń, golainu , podkolenska zieu, kust 
od kolena do pet; Carn. gołej nu; Boss. roJCHb, óiipio- 
aa, (rwcHiiiuc cholewa), 6epuo; Eccl. auctt, , nt^iih, ro- 
ntrih, Oepuo, n.iiocHa ;i04biuiKa. Nada tibiae pars, sola 
cute conlecta. Cn. Th. Rura większa nogi, albo goleń, 
między rurą udową a nogą; mniejsza zowie się piszczał- 
ką. Kirch. Anat. 112. baś <Sc()ii'tll)cin. (cf. kolano). Długich 
goleni /źoss. ro.ieimcThiB. Mają cnoty tak wielo, jako na wró- 
blowej goleni. Glicz. Wych. H G b. Tak rana boli vv goleni, 
jako i w głowie. Bys. Ad. 66. — §. 2. Przy goleni ma- 
cicy, jak zowią winiarze, cokolwiek wyroście, ma być ob- 
rzynane. Cresc. 515. ob. Kolano, kolanko. bn3 J\llie, ber 
Jllioteii nn ber 3Beiiirck. — §. Szyna, laska kruszcowa, 



eiiie ©d/iciic, ciiie Statigc TMaŁ Lita goleń złota, srebra, 
une barre. Trolz. 1, 586. Boss. cmroK-b. GOLENIE, ia, 
n., subst. verb. golić ; odejmowanie włosów abo brody 
brzytwą , hai ed)ecren mit bem Sarliicrmeffer, t>ai Sarbiereit. 
Boss. ópuTie; Eccl. ópeaiiie, 6pa4o6piiTie. (Carn. oggu- 
lenje absumedo). Musi dni 4Ó zakonowi przypatrować się, 
który do nas wstąpić chce, toz dopiero golenie nasze bie- 
rze. Ale on dla boga prosił, aby natychmiast był ogo- 
lony i przyjęty. Sk. Żyw. 1, 95. (cf. tonsura, korona, 
plesz). GOLENIEC, ńca, m., gołowąs , mołojczyk, otro- 
czek, ciii jiiiiflcr 23iirft^c. Milej rai patrzeć, gdy dziewka 
na koniu harcuje, Niż kiedy gonionego z goleńcem tań- 
cuje. l]J. Biel. S. N. 19. (cf. golanka). GOLENIOWY, a, 
e , od goleni , Sd/icilbcill = . Boss. óepuonbiii. Kości go- 
leniowe są dwie rury, goleń właściwa i piszczałka. Kirch. 
Anat. 112. Czaszka goleniowa, palella, rotula. Krup. 1. 
1 58. bie Śiiicftljcitie. — '§. Te (tedy pierwsze potrzeby) ze mam, 
twoje panie dzieło, Mnie dobrze wdzięcznym być a tobie mi- 
ło; Przeto dziękując za skarb ci takowy Ze mnąc oddają 
dzięki 'Goleniowy. (?) Kchow. 96, [Goleniowy, wieś w by- 
łem wojew ództwie Krakowskiem, w powiecie Jędrzejowskim, 
niedaleko Lelowa, o którym nieco wyżej mówi Rochowski. 5] 

GOLF ob. Wbrzeże, zatok, odnoga morska; Bag. et Slav, 
zamorje; Boss. JHMaab. ob. Odlewisko, zatop. 

GOŁGOTAĆ czyn. niedok., gogotać, głogotać, (cf. glego- 
tać, klekotać), wydawać ton bełkocący, ftailbcni, follcnt. 
Indyk ogon roztacza i gołgocze. Zool. 258. 

GOLIASZ , GOLIAT, a, m., sławny olbrzym Filistyński, bcr 
aiicfe (55pliat^. Dawid poraził Goliasza. 'iF. Post. W. 317. 
GOLIACKI, a, ie , od Goliasza, olbrzymski, ©oliat^^:, 
Dtiefeii', riefciininpig. Następują na obozy z okrzykami ol- 
brzymowatemi po Goliacku. Dirk. Ex. 2. 

GOLIBRODA , y, 7n., brodogol, golarz, cyrulik, feldszer, co 
brodę goli, barwierz, bcr Siirtfrfierer, bcr 55ar6icr. (Boh. 
holic, f. holieka ; Sorab. 1. hower; Carn. bradobry^z, 
bryvz , britbar; Yind. britvar; Bosn. briac). Czekaj Panie 
golibrodo. Teat. 16. c, 28. GOLIĆ czyn. niedok., zgolić, 
ugolić, ogolić (/oA-.,§. 1). gołym czynić, obnażać, zdejmować 
włosy lub brodę brzytwą, fnbl iiind;eii, feaarc lycijnc^tnen , 
f^ccrcit mit bem 6d;eeniie|Fer, Darliiereii. Boh. holiti, holjm, 
brjti , bregi; S^i'ac. holjm ; 5ora6. 2. golisch ; Yind. briti, 
brijem , pobriti, pleshiti; Carn. bryti, bryem , (brytne, bry- 
vne lonsilis), goliti ; (Bag. guliti, oguliti, izguliti decorti- 
care); Bag. briati, briciti , obriati; Slavon. obriati, obri- 
csiti; Croat. briti, briem, (Croat. guliti decorticare); Dal. 
briti, briati; Hung. beretvńlom ; Bosn. briciti, obriciti, 
sciscjati, osciscjati, (Bosn. guliti, izguliti rellere, stirpiłus 
ctirahere) ; Boss. rO;iHTŁ , ópiiTb , 6ptio , 36pnTb , sópH- 
Baib, (cf. brzytwa); Eccl. ópHiBimi ; (Hebr. cbj galasch 
detondit; Arab. łSn nudaińt pilis). — n. p. Dziś pierwszy 
mech mu brzytwa z twarzy goli. Pol. Syl. 517. Ja tobie 
na złość dam się ogolić; i wnet barwierza zawołano, któ- 
ry mu plesz i brodę ogolił. Baz. Hst. 272. (księdzem zo- 
stał). Dający się zgolić Eccl. rojHTCibauS tonsorabilis. — 
Próżno łysego golić. //aur. SA. 174.; S/oDac. holemu sna- 
dno sa hlawa oboli. Już on tego kiedy chce , jako bła- 
zna goli. Bej. \Yiz. 156. (na błazna wystrychnie). Na su- 



GOLIĆ - G O L 1 Z N A. 



GOŁKA - GOŁOGUMNO. 



87 



cho mie goli , Kto ze mną przy stole siedzi bez żartu. 
Pot. Jow. 162. (er rafirt mid; obnc Sctfc, iiinrtcrtmic^, mę- 
czy mię, nudzi). Nade wszystko proszęć pilnie mila zono, 
Gdy ja rzekę golono, nie mów ty strzyżono. Papr. Przijk. 
B. 2. (nie bądź mi sprzeczna; iitit bcm ??ic|fcr iiC)'c(;preil ; 
jtciii ! mit ber ©Ąccrc gcfdiorcn). (of. Iiciiiabrt iiiib iicriimltrt bay 
gcucr uiib bas Sidjt, cbcr ber ced)t ift Hm. ©ellcrt). A 
golono? golono! strzyżono? strzyżono! Rys. Ad. 1. (cf. a 
biało? biało! a czarno? czarno! t. j. potakiwać, ciliem tiadl 
beill §iimbc rcben). Nieszczery, obłudny, insze mówi, msze 
myśli, i strzyże i goli. Cn. Ad. 058. etn a?iaillrebitcr. Ko- 
mu nie jest przemierzły człowiek fałszywy, i słowa swo- 
je opakujący, który i tak i owak słowa odmienia, i strzy- 
że i goli, i grabi i siecze, insze mówi stojąc, insze sie- 
dząc. Wercss. Re(j. 118. — Szydła mu golą < powodzi 
mu się nadzwyczajnie, c§ gliicft ibiit niipcrorbciitlid;, e«3 gcŁt 
t6m nfleś niipcriirbciitlid) lunt Stiittcii. Panu temu u królo- 
wej bardzo szydła golą. Rej. Wli. 25. Nic psuj sam so- 
bie czasu, pókiii szydła golą. ib. 22. (korzystaj z okazyi). Je- 
dnemu szydła golą, drugiemu i brzytwy nie cbeą. Cn. 
Ad. 514. czego jeden i wielkiemi sposobami nie dokaże, 
to drugi igrając, nie wiedzieć czem wykonywa, inaitd)er 
bat inclir ©liict^ali Serftaiib , manc^er mcijr 5>cr|'taiib alu ©liict. 
Gdyby łaskawa furtuna , Co bez brzytwy innym goli, Dała 
strzydz swe złote runa Mvm życzeniom po jej woli. Zab. 
8, 121.— §. 2*). Golić owce = strzydz, {Boh. holiti), mit 
ber St^cerc gcfdiorcn. Baranek milczy przed tym, który go 
goli. Radź. Ad. 8, 52. (strzyże. BM. Gd.).— 5). Golić 
rybę.złusk nożem obnażyć, ctncil gifdi fd;iippeil. — 4). Fig. 
(jołocić, ogołacać, gołym czynić, obnażać, etltlilofcil, Iat)I 
madjClt. Gdy żąć będziesz zboże , nie będziesz golił zie- 
mi aż do gruntu; ale zostawisz też ubogim. \V. Levit. 
19, 9. (nie będziesz do końca pola twego wyżynał). A- 
kwilo ziemię z kwiatów goli. Hor. Sal. 257. Gdy tak nie- 
miłosiernie złe szczęście nas goli , Miłość może dopomódz 
do wyjścia z niedoli. Tręb. S. M. 85. Za jeden nocleg 
musi tak zapłacić , jak gdyby cały tydzień stał; oj będę 
golił bez mydła. Teal. 28. b, 6. (będę zdzierał). Goli 
Pan Bóg bez mydła. Gemm. 91. — §. A pierwszych 
i ostatnich jednym goląc ciosem , Usłał ziemię śmiertel- 
nym zwycięzca pokosem. Hor. 'i, 289. Kniai. kosząc, er 
mcilitc fte mit ciiicm i)iet)e al'. Temu nie dostaje palca, 
drugiemu nogę ugolono. Gil. Post. \oO. (ucięto). — §-0j! 
ci Ichmość we.\larze dyabelnie teraz golą pieniądze. Teat. 
5. i, 18. łowią, garną, grabią, zdzierają, fie fifd/eit @elb. 
— §. Fortuna z cnotą zawzdy z sobą burdę mają, a pe- 
wnie trzeba mądrze golić, przy którejby tu zostać. Rej. 
Zw. 121 b. Tu wierz mi, iż trzeba mądrze golić. ib. 56, 
4. (obracać się, kierować się, \\i} flug tciiebmcn). GOLIĆ 
się recipr., brodę sobie golić, fic^ DarMcrcii, raficrcn. GO- 
LIZNA , y, ż., miejsce gołe, szczególnie, gołe pole, wy- 
gorzałe, wyprzałe. Gn. Tli. {oppos. ])oroślina), eiti faMer 
ŚrbfIecE O&ne ®xai. Boh. temcni.ste; S!ovac. pleśina; Śo- 
rab. 2. ghula , gholka; Rag. golet; Yind. goliima; Carn. 
golina ; Bosn. golotina ; (Bosn. golica , cjun • czołn) ; Ross. 
rojiisiia, npera.Tinia, oóciiBOKŁ, iio.iUHŁa, no.iocTi), (Ross. 
ro.iiiKTb miotła otarta , ro.iima gatunek powierzchnich rę- 



kawiczek). Kurzenie tylko w przestronych puszczach na 
goliźnie opodal od drzewa pozwalają. Haur. Ek. 162. 
W pośrzód zaraźliwych bagnisk na ziemi wyższej szerzą 
się pewne golizny, podobieństwa nawet do łąk nie ma- 
jące. Staś. Buff'. 44. Przy łąkach, jeśli są jakie golizny 
mchem porosłe , pługiem przyorać. Haur. Sk. 28. Ani 
owoców, ani zboża, ale szczere golizny widzimy po tych 
górach. Pelr. Wod. 7. GÓŁK.\, i, i., pszenica z kłosa- 
mi gładkiemi bez ości. Kluk. Rośl. 5, 129. Syr. 927. 
Carti. gnliza, bcr glattc 58et|icti ofiiic (Sraimcii, ber ł\oIbeit= 
ifciftCll. 'J.t lU' o m i t f d). oppos. wąsatka, ostka. §. Gołka, 
gołe ciało , n. p. Dano mu plagi w gołkę. A'. Kam. ailf 
ben 331opeil. — Gołkiem adv , goło, fa^I,' I'lof. W po- 
czątkach ptakowi żywność się gołkiem na dnie klatki po- 
sypuje. Kluk. Zw. 2, 593. (cf. 5o/i. holka , holcićka dzie- 
weczka (cf. goleniec), holićka grossus). g. Gołka, giiłka 
muzyczna , nota cała , ma w sobie ogonatek dwie. .Magier. 
Mscr. eiiic gaiijc 5fote. g. Gołka , we grze , ósmka dzwon- 
kowa. Woi. >id)cllciiadjt.' GOLNĄĆ, ął, ie, ad. dok., pal- 
nąć, uderzyć, bić, ciąć, eiiieit §teb >,H'r)'efecn, fdłlaijcii. Nie 
mówił ani słowa więcej , ale go golnął od ucha prętem. 
Ossol. Str. 5. Walnąłem szynką o ziemię; dyabeł ja pod- 
niósłszy w samo unę czoło golnął, aż guz wyskoczył, ib. 
8. Carn. gulili ajjricare, rerherare. 

GOŁO ado. adj. goły; Ross. rojbio, nojo; falil, CiltHopt, 
arm. Stół na koło Serwetami nakryja, a we śrzodku 
goło, Niemasz obrusu żadnego. Star. Bw. 51. (bez na- 
krycia , przykrycia). Włosy nie stanowią wiary, chociaż 
się kto goło nosi. Twór. Ok. C. 5. (cf. ksiądz to tylko z 
piesza). W łaźni i w trumnie oba goło siedzą , pan i go- 
łota. Jag. Gr. /I. 5. (nago). Do boju żołnierz nie goło 
wybieży, ale ma zbroje i oręż. Star. Yol. D 5. (nie z 
gołą, próżną, bezzbrojną ręką). Było przy nim zawsze 
chudo , ciasno , goło. Wyb. Kulig. 49. (ubogo). GOŁO- 
BIODRY, a , e , gole biodra mający, bez portek , gołodup- 
ski , O^MtC $ii[cit. ida, a pozad żak gołobiodry Sypie z ko- 
szyka fiołek modry. Zab. 9, 533. Zabt. GOŁOBRODY 
adj. et siibsl. golowąs, bezbrody, P^iiddrtiij , ciii GMattlutrt; 
Boh. et Slounc. holobradek; Rag. et Bosn. golobrad, go- 
lobradaz; Yind. golobraden, (Yind. golobradnost , mlade- 
nishtvu -- 'gołobrodość, bie Iłiiliartigfcit). GOŁOCIĆ, ił, i, 
czyn. niedok., ((ogołocić dok., q. v.) oijnażać, gołym czy- 
nić, entbioficii, faH madicii. Wydziedziczenie brata racz 
Wac Pan odwrócić, I nie chciej go bczecnyni postępem 
gołocie. Ti^i. iS. .)/. 49. Cała familia nasze postępkiem 
tym ze st^Jy gołoci. Teat. 50. b, 129. (o6." Dziura"). GO- 
ŁODUPSKI, a, ie, gołobiodry, nagi, saiis culotlcs , mdtat-- 
Wi- -Rcs- óeauiTaiiHbiS. GOŁOĆŁÓW, a, m., (iOŁO- 
GŁOWY, a, e, fa(tlfopftij , eiit .<tali|forf. V('/i<7. gologlau, 
gologlavazh; Carn. gologlav, gologlayz, (ob. Łysuń, bez- 
włosy); Cront. golofflay; Bal. opuzo, plessiv. — |. Ga~ 
dus, ryba , mająca gfowe gładka, na kadłubie drobne bar- 
dzo łuski. Zool. Nar. l"78. GOŁOGON; a, c, o gołym 
ogonie , falilfdjroailjiij. Jeden z dziadów już tu był osiadły, 
Kiedy Popiela mys<;y gołogone zjadły. Nar. Dz. 5, 112. 
'GOŁOGUMNO, a, «., n.p. Nawóz z postrugania na po- 
dwórcu, na gologumnic , gdzie ludzie i bydło częstym 



88 



GOŁOGUS - GOŁOSZYJGA. 



GOŁOWAS-GOŁY. 



przechodem ziemię potretują — Haur. Sk. 30. na placu 
między gumnami, ijcr (5d)curciu)la|. 'GOŁOGUS, a, iii., 
Stipes' fatwis, błazen. Macz. cin śtotfnarr. GOŁOLEDŻ, 
i, 2., 'GOŁOLEDiMA, 5oj'aA. 2. polodna; Yind. lodenina , 
ledouje, lYcrlini led; Ross. ro.ioib , TOAOncAKna; EccI. 
roi\OTb, ro.io,iC4ima. 1). lud gfadki ślizki z deszczu mro- 
źnego , irni ©lattcM Ślizka gofoledż oszukując nogi , nie 
jednego przywiodła o szwank. Min. Auz. 10. Kamienny 
rzeka most na grzbiecie czuje, Gdzie się rozbijać musi 
gololednia. Chrośc. Lvk. 98. (kra). Aż dotąd dawał od- 
pór żydowskiej gawiedzi. Trzymał się Piłat, jako kot na 
gołoledzi. Pot. Zac. 122. (cf. kot). Stoję jak na goło- 
ledzi. Tr. ślizko, niebezpiecznie, id) luik cilicn (5cf%lid)cn 
etailb. 2). burl. Łysina, bic (SlnfiC. Tr. GOŁOMACZ, a. 
m., gatunek wieciorków małycii na ryby, bez skrzydeł. 
Cresc. 644. cinc^Jlrt gifc^rculc. GOŁONÓGI, Croał. golo- 
nog, ob. liosy. GOŁOREKI, a, ie, (Rag. goloruk), nie 
mający nic w ręku , lub na ręku, HiH^^rtiibig. GOŁOSC, 
ści, i, golizna, bic SnWItcit, 3Jatftkit, nagość, ubóstwo, 
Boh. holomstwo; Yind. golnost; Carn. golńst, gołota; 
/?a(/. golocehja , golotigna; 5orai. 1. iiowofcź ; Ross. TO^ih. 
GOŁOSIŚ.RZYDŁY, a, e, o gołych nieopierzonych jeszcze 
skrzydłach , faWfliigcIiG , nod; iiiibcftcbcrt aiif ben SliJgeln. 
Gdy zrani macierz ptasznik obrzydły, Smutnym się gło- 
sem poczet ozwie gołoskrzydły. Zab. 14-, 268. (pisklęta 
nieobrosłc). GOŁOSŁOWNY, a, e, GOŁOSŁOWNIE adv. 
w samych słowach zawarły, ustny, iii faHcii SBortClt bcfte= 
i^Cllb. Niektóre miasta nie mają początku wolności swych 
innego, tylko dobrowolną abo gołosłowną dziedzica wolą. 
Ostr. Pr. Cyw. 1, 55. Grunt, gołosłownie darowany, pra- 
wnej nie nadaje tradycyi. ii. 151. Gołosłowne rady i 
projekta. Kiądz. 129. My na was tego nie gołosłownie, 
ale demonstrative dowodzimy. Smotr. El. 27. Obr. ol. 
Steb.'2. GOŁOSZYJGA, GOŁOTA, HOŁOTA, y, m., GO- 
ŁOTKA, i, łft., §. 1. człowiek goły, ubogi, nie ma jedno 
dusze, nie ma gdzieby stopę położyć, nie ma gdzie ko- 
nia rozsiodłać; jako go widzisz, tak go pisz. Cn. Ad. 
265. chudy pachołek, chudak , palipiecek , hołysz, go- 
lysz, hołaczek, Boh. holomck; Yind. hedóvez, norzhei, 
tropei , shterz, potepuh, sanikarnik; Ross. 6o6bUb, 6c3- 
noMtcTHbiB ; Eccl. óescoócTBCHUbiil , kto hc loiteTb co6- 
CTBeHHaro CutIh, óeajOMHiiKt, ue^Aoiii.Ki , KOTopoH ne 
mitsTb HciOHUia , HecTaJKaicJbHbiil. W prawie zaś : nieo- 
siadły, niepossesyonat, cin ItiiniujcfclTciicr , ciit llnlicijiitcrtcr; 
cin armcr iciifcl, armcr Sdtlii(fcr. Gołot4| który nie ma 
gdzie głowy swojej skłonić. Gil. Kat. oA-^ >a;. Hst. 456. 
Jeśli nieosiadły, albo inaczej odartus albo gołota, komu 
byłby winien , ma odpowiadać w sądzie grodzkim o ka- 
żdą rzecz. Herb. Siat. 360. Który oprawę żeniną pra- 
wem przegrał, ma być mian za gołotę, i na polym ma 
być prawem gołotów patrzan. ib. 224. (ludzi nieosiadłych). 
Gdy sługa czyj, rzeczony gołota, albo inaczej obłomek, 
komu krzywdę uczyni, pan jego będzie powinien zań 
dosyć uczynić, ib. 360. .Si famiilus alicujus dictus gołota, 
aut alias obłomek etc. Yol. Leg. 1, 56. r. 1547. Trafia 
się, że w zwadzie, na biesiedzie , gołota abo kto bardzo 
ubogi, rani kogo Gorn. Wl M. 4. Stało się, pycha 



ich dmie, szczęścia to robótka, Nie ma nic do bogacza 
ubogi gołotka. Żab. 9, 107. Zabl — §. 2. Gołota," ho- 
łota coli. ubóstwo, ubodzy, ubogi lud, baS Slrmilt^, or= 
mc Sciltc, 23cttcIt)oIf; Boh. et Slovac. hołota, holomstwo; 
Carn. gołota; Yinrf. shterzouje , sanikarni lud; Ross. roib- 
Tena, ro.ibi4Ł6a, aópojt. A wam, co mam powiedzieć, i 
cnotliwa hołoto? Dobrzy, cierpieć wasz podział, ale cier- \ 
pięć z cnotą. Kras. Sat. 34. — §. 5. Gołota, gołość, 
golizna; Carn. gołota, JtaW^cit. Grunt pod pozłotę żółty 
dają , bo choćby złoto się odtarło , jednak się gołota na 
żółtym nie tak łatwo okaże, jak na czerwonym albo bia- 
łym. Sienn. 596. Croat. golóta ; Dal. golina , golotina. 
GOŁOWĄS , a , m., bez wąsów młodzik , młodzieniaszek, 
z dzieciństwa wyrastający, goleniec, (cf. śpiczak), eilt Ull- 
Itdrtiflcr, O^ne Sd;niirvt'art. Boh. hołobradek; Carn. gólz ; i 
Bosn. bezbradac, golobrad; Ross. ro.ioycuił. Gołowąs, " 
bezbrody imberbis. Mącz., Mon. 75, 589. Cóż niezno- 
śniejszego, jako gołowąsa Censora, gdy me sprawy ni- 
cuje, przetrząsa? Zab. 16, 237. Gołowąsowi cóż za przy- 
czyna babsko trupa pojmować? Burl. B. 5. GOŁOWĄSY, 
a, e, bezbrody, iinbcirtii]. Goło wąsy gach. Ac/iow. 91. Go- 
łowąsy młokosek, wolny od nauki. Psy, konie i rycer- 
skich gonitw lubi sztuki. Kor. Hor. 10. 
('GOLTSLAR, a, /n., co złoto na blaszki bije , z A^jem. bcr @0lb-- 
fdjlćigcr. Złotnicy, malarze, goltślarowie. Szczerb. Sax. 141). 
GOLUCHNY, a,'e, GOLUTEŃKI, GOLUTKl, GOLUSIEŃKI, 
GOLUSKI, a, ie, — o odv., intens. adj. goły, ganj fa\>l, 
I'Io§, fafcr nrtrfeiib. Yind. golonag, zielunag. GOŁY, a, e, 
golszy compar., Boh. et Slovac. holy, lebawy; Sorab. 1. 
hówe; S/aiłon. gól, goli; Bosn. gó, goli; Croa^ gól, szle- 
chen ; Rag. goo, goli, goili; Yind. gol, goleń; Carn. 
gole; Ross. ro.ibiii, nojbiH, no;!! ; cf Lat. calvus; Hebr. j 
bb-p, p^n; Pers. klud; Ger. falil. §. 1. bezwłosy, fnlil, o6iie | 
Spaart Ezau był kosmaty, a Jakób goły. Radź. Genes. 27, 
11. (gładki. Bibl. Gd.). Goły, bez włosów na głowie, ły- 
sy, fa^Ifopfiij , falil. Prędzej niż się goła splecie. Rys. 
Ad. 56. prędziutko. (Prov. slov. Holemu sa snadno hlawa 
oholi). Pójdźże ty goły, kiedy ojca niemasz. Cn. Ad. 885. 
(pater senez mortem propinguam sentiens , capul rasit, et 
inter liberos parvos sedit; quem tamen mors, dissimulans, 
se eum nosse, abslra.xil). Nie pomogą zioła, kiedy rozka- 
że wsiadać goła. Rys. Ad. 42. {sc. śmierć, fiir ben lob 
lilft fein Sraiit). Ptaszęta gołe , bez pierza , unprfc 5)i'gcl. 
Węgorz jest ryba goła. Tr. bez łusk, o^nc SĄiippcu, 
fd;iippcnlDź , gintt. — §. 2. Gołego co , gdzie nie masz 
przydatku, co samo tylko jest, nic nie mając przyczy- 
nionego, samo jedno zostając, cf li, in bonam et ma- 
lam partem, faŁI , blog, Iccr, P^nc rocttcm 3uHt|- {Yind. 
zhist, gol, sgol , sgolen, nefmieshan, {ob. Zgoła); Rag. 
goili, goo). Gdy się ciała same kładą do ogniska, mó- 
wiemy, że się wystawują na goły ogień. Krumł. Chym. 55. 
mi blopc 3'Ci'Cr. Wzięli go z gołego tylko podejrzenia, 
jakoby się przyłożył do tej ucieczki. Kiok. Turk. 109. 
Goły spór jest między nami, O to tylko już, kto ma przed 
kim zasługami. Otw. Ow. 507. Małżeństwo nie jest goła 
obietnica, ale samego siebie oddanie. AaniL Aa<. 276. Sa- 
ma goła wola nie jest dobrodziejstwem. Gorn. sen. 416. 



G o Ł Y - G o Ł Y S z. 



GOMOŁKA-GOMON. 



89 



Słowa ini tylko goJe, nie pomoc, dawali. P. Kchan. Orl. 
1, 24-2. (ob. GoJosJowny). Księgi gołego papieru. 1 Leop. 
Jer. 56, 4. (czystego, niezapisanego). Położył gołą kar- 
tkę na ołtarzu, aby anioł na niej napisał. Sk. Dz. 468. 
Przyrodzenie człowiecze rodzi się jako goła tablica abo 
goła karta. Rej. Post. L. 5. tabula rasa. Gdzie ćwiczenia 
nie będzie , ta tablica z *hoła Naszego przyrodzenia będzie 
zawsze goła. Rej. Wiz,. 90. Na sądzie ostatecznym spra- 
wiedliwość szczera i goła skazować ma. Sk. Kaz. 4. Szcze- 
ra woda i goła, bez żadnego na duszę skutku, aż gdy 
się przyłączy słowo boże. ib. 17. (Rag. golla v6da). Ża- 
wzdy do kościoła , cesarza godne dary przynosił , i z go- 
łą się ręka bogu nie ukazał. Sk. Dz. 875. Trzeba mu 
co za pracę posłać , żeby wżdy nie z gołenii rękoma do 
niego przyjść. Sak. Sob. B Zb. Rozgniewawszy ją , nie 
przystępuj do niej z goła ręką, ale ją pierwej w wielki 
podarunek obwiń. Mon. 75, 690. Teat. J5, 83. (z pró- 
żną ręką, w której nic nie masz, bez daru). Gołemi rę- 
kami się bronił ■■ bezzbrojnemi. — Pole gołe ■- niezarosłe, 
gola, n.'p. Skoczą tedy, jako psy, kiedy w polu gołym Z 
barankiem się od matki potkają gomołym. Pot. Zac. 43. 
Żadnej ściany, żadnego placu gołego nie było, którego- 
by ludzie nie zastąpili, by go widzieli. Gwagn. lii. (pró- 
żnego). — Kościół katolicki nie każdemu radzi gołe pi- 
smo ś. czytać. Sk. Zyw. 1, 151. tak samo, bez wykładu, 
aUein fiir fi^, ol)m ©ommentar. Heretycy nic nie chcą 
przyjąć, tylko gołe pismo. W. Post. W. praef. (pismo sa- 
mo, bez wszelkich przydatków). — Ty tak rozumiesz , że 
to tytuł goły, I cnotliwą być i dobrą rzeczona ! P. Kchan. 
Jer. 152. (próżny tytuł). — Panienka ta na gołym obro- 
ku Do tychczas stoi , przypowieścią prostą , O tych , któ- 
re już ołtarza dorostą. Pot. Sył. 576. (panna na wyda- 
niu). — g. 3. Niezakryty, nienakryty, &IoP; (Ross. Haro.ib- 
Hhiii bez powłoki n. p. futro). Jeszcze Waszeć bóg wie 
gdzie wędrował. Gdym ja już na łeb goły panom assy- 
sfował. Teat. 43. c, 143. Wyb. (z czapką pod pachą, z 
gołą głowa). Pod gołym niebem, sub dio. Mącz. :iiitcv 
fvc«CU ipimmel. Na gołą szablę odprawują swe przysięgi, 
potym ją całują. Paszk. Dz. 113. z gołą nań nastąpił szpa- 
dą > zdobytą, mit ilo^tn Scijcn. g. 4. Nagi, ubogi, l'lo^, 
anit, luicft, tnlil. Służąc na honor dla utrzymania zaszczy- 
tu mojej familii , goły jestem jak święty Turecki. Zabl. 
Bal. 87. Jestem zdrów, ale co goły, to goły. Żabi. Firc. 
8. Goły nagiego nie okryje. Gemm. 91. Bokami świeci, 
goły jak bicz. Teat. 30. c, 6. Ross. roji, kbki coko.ił. 
Widząc się być na kształt palca gołym. Wór cielskum 
przywdział, głowęm zsuł popiołem. Clirośc. Job 60. On 
tak jak palec goły. Teat. 43. c, 96. Wyb. Goły jak bi- 
zun. 7ea^ll,64. jak byk. ib. 50, 35. (cf. derwisz, łęt). 
Postrzegłem , żem w ydany, że nieprzyjacioły Mając przy 
sobie , siedzę jak na zyzie goły. Pot. Arg. 52. Skoro się 
możniejszym zechce królować. Już tam król jak na zy- 
zie goły. ib. 10. Pyszny teraz jak zmokły wilk, jak goły 
na zyzie , chodzi nos powiesiwszy. Pot. Pocz. 305. Slov. 
Tak sa mśme , gako lioli w trrii. (cf. groch przy drodze). 
GOŁYSZ , a , ni., gołotka , chudak , ein armcr Silurfer. 
Głupi ty kupcze, co gołyszowi dajesz na kredyty. Nar. 

Słownik Lindtgo wyi. ?. Tom II. 



Dz. 3, 123. ob. Hołysz. Ross. ro.iumx, tomki,; Sorab. 
l.hówencź; Rag. golisc = gołobrody; B o sn. goWsc, pticch 
bez perja. 

Pochodź, gola; hoiota, hołysz, hoiaczek; golaiika; ogó- 
łem, oguiem; ogólny, ogulność; szczególnie, szczegół, szcze- 
guła; szczególny, wyszczególniać, wyszczególnić, wyszcze- 
gólnienie; zgoła, — §. golić; dogolić, nagolić, pogolić, 
podgolić , przegolić , wygolić, zgolić, zagolić. ■ — §. do- 
gołocie, ogołocić, ogołacać, pogołacać, zgoiacać , zgołocić, 
zgołocony. g. nagolenica , krzyiuogoleni. — §. cholewa 
Boh. holen. — cf. Sorab. 2. gole dziecię; Boh. holka, 
dzietoeczka, cf. pacholę; Sorab. 2. golz, golazk. 

GOMÓŁICA, i, 2., GOMÓŁECZKA, i, z., zdrobn., {Boh. ho- 
molka , (cf. Germ. Tlolkn , flcnuilfcii, iiiclfen; Dan. melka, 
Svec. molka ; Lat. nuilgere; Graec. d|.(0.■j>el^^); c(. Boh. ho- 
mole masła osła masła , homole cukru głowa cukru ; cf. 
Rag. gomilla ; Croat. gomulya ; Dal. gomilla acervus lapi- 
dum, congeries , moles; Bosn. gomih maceries; {Bosn. go~ 
moglika); Rag. gomoglikka > trufla; Ross. rosisyaa gleń 
chleba ; cf. gomoły). W serwatce przegotowanej znajdzie 
się zawsze twaróg , z którego porobią się gomółki na roz- 
chód pospolity. Kluk. Zw. 1, 229. Cresc. 246. ser twa- 
rożny na kształt osły, ciii Oiiiu-ffiifc iii gfrin mii Sittter-- 
ftii(f'j. Od parmezanu niech płacą groszy dwanaście ; bo 
większa gomółka za grosz , niż parmezanu za dwanaście. 
Lek. 2, b. Z owej mąki czopek utoczyć, jakoby gomo- 
łeczkę. Spicz. 90. Jakby go gomółką przestrzelił. Rys. 
Ad. 20. Złote abo tłuste owe lata , kiedy z kiełbas płoty 
pleciono, a połciami i gomółkami domv pobijano. Podw. 
Wrói. 24. GOMOŁY, a, e, GOMOŁO' arft/., 1). nieśpi- 
czasty, tępokończaty, olmc Spi^C, ftimipfunCicj , alujcftlimpft. 
Boh. homoly mutilus. Szpetne gomołe drzewo. Zebr. Zw. 
542. (turpis sine frondibus arbos). Dobywa gomołego kija. 
ib. 305. (sine cuspide). Kłos gomoły = nieościsty , mutila 
spica. Cn. Th. 2). Bezrogi, *szuty, fcórncrloy, P^lie S)it-- 
ner. Wzdyć pierwej sierść niż rogi na głowie gomołej 
Dzikie mają jelenie i oborne woły. Pot. Pocz. 229. Sko- 
czą tedy, jako psy, kiedy w polu gołym Z barankiem 
sie od matki potkają gomołym. Pot. Zac. 45. Samiście 
gomoli, a złudzi robicie kornuly. Pot. Jow. 194. (gła- 
dysze rogalów tworzą, mężom rogi przypinają). Miesiąc 
swe koło Na ów czas toczył po sferze gomoło. Pot. Arg. 
822. (w pełni był, zaokrąglony). 

GOMON, a, et u, m., (cf. Graee. yoi]iiwv gemebundus), bur- 
da, poswarek, zatargi, kłopot. Dudz. 58. $abcv, Strcit, 
§nn&cl , ^ant Ross. tomoh-b , ram. Ta sprawa bez ża- 
dnego gomonu i zawieruch poszła. Smotr. Nap. 9. Skwierk 
a gomon między niemi. Glicz. Wych. C. 5. Wielkie kło- 
poty bywają ,^ w takowym gomonie z strony żony, dziatek 
i czeladzi. Zrn. Post. 5, 545. (tartas). Mając gościa w 
domu , nie czyń z czeladzią gomonu. Rys. Ad. 59. Gdy 
gomon mam w domu , nie radem nikomu. Cn. Ad. 230. 
Wszystkom gotów uczynić, żeby ujść nienawiści i z lu- 
dźmi gomonu. Pot. Arg. 579. Francuzowie znowu go- 
mony z Cezarem zaczynają. Warg. Cez. 210. Złożenie 
patryarcliy było przyczyną wielkich kłótni i gomonów 

12 



90 



GOMONIG - GOŃCA. 



G O N C 1 A N Y - G O N I Ć. 



między wiernemi. Sk. Dz. 809. Tą nowiną siestrze przy- 
czynię gomonu. Groch. W. 2^8. W małżeństwie czę^sto 
kłopotu i gomonu końca niemasz. W. Post. W. 69. Zo- 
na rzadko bez gomona. Bys. Ad. 79. W tym domu sza- 
tani gomony i niepokoje czynią. Ząhk. MŁ 500. (straszy, 
przeszkadza w t. d.). — TransL Szczebietliwy gomon pta- 
stwa drobnego. Tward. Pasq. 104. (wrzawa, szelest, 
wrzask). GOMONIĆ się , ii, i, recipr. niedoh., swarzyć się 
z kim, wadzić się. Wiod. iitit jcmanbcit Łiibcnt , jnnfeit. {Ross. 
roMonnib uniepokajać; roJiosiiib , aaroMOsiiTb, rosioajy 
niestatkować; yrOMOiiiiib, yroMOHaTb uspokajać). GO- 
MONJNY, a , e , swarliwy, Cabcriib , fcl)VCi}Cnb , ;u'ltcvnti. Le- 
dwo gomonny bęben a dzwon ryknął z wieży — Nar. Dz. 
1, 194. Ross. roMOiOHt, roMOsa niespokojnik. 

GOMUŁKA ob. Gomółka. 

GON, u, »«., MoraiK bon; Boh. bonba ; Ross. roHKa; §. 1. 
gonienie, gonitwa, Iowy, polowanie, Wnd. gonja, gna- 
nje; bng SnijC"' ^'t^ SJntiicn, bic StiiJ^- Na granie Amfi- 
ona W bezdroznym skały czyniąc gony kole Przeskaki- 
wały na poboczne pole. Zah. 11, 554. (przeganiając się, 
gonitwy odbywając). Dokąd tak spieszno bieżysz? z wło- 
sem rozpuszczonem , Bez stroju z rannych kwiatków? cze- 
muż takim gonem! Przijb. Ab. {%o. (pędem; Bo/i. bonem; 
Ross. BŁ roHbi = na wyścigi). Wpadnie sam w sieć zło- 
czyńca , choć nie będą gony. Paszk. Dz. 102. (niebędą 
go napędzać). Śmiał się Mars z dala z Fortuną pospołu 
na te igraszki i wzajemne gony. Jabi. Buk. N 2 b. Niech 
inni opiewają gony i igrzyska. Przijb. Mili. 260. Mala- 
rzowi kazał dom malować z zwierzeńcami , i myśliwemi 
gonami. Sk. Dz. 79S. (z polowaniem, zgonami). Nie tak 
brzmią słodkie w twoim uchu strony, Jako ogarów zawie- 
sistych gony. Pot. Arg. 209. (zapędy za zwierzem). Cie- 
szył się psim abo sokolim gonem. Pot. Syl. 13. (polo- 
waniem, polem, łowami). Ten nogę a ów złamał w go- 
nach szyję. Chrośc. Ow. 66. (w gonitwach). §. Bobrowy 
gon , bobrownia , bobrowe gniazdo , ber SiticrKlli. Jeśli- 
by kto miał łowy i lasy, jeziora i bobrowe gony. Siat. 
LU. 292. Bóbr wypłoszony z gonu , traci wszystek prze- 
mysł. Czack. Pr. 2, 264. Bobrowe gony były pod do- 
zorem łowczych, ib. 1, 06. *§. 2. Pajęczny gon, gatu- 
nek pająka , (cf. skorpion , krzeczek , tarantula) , ciiic SW 
fi^ablidicr Spiimctt. Od pajęcznego gonu , t. j. od pająka 
na długich nogach obrażonym , lekarstwo. Stjr. 4S9. Od 
niedźwiadka , abo i od gonu 
ib. 696. 'GOŃBA ob 
honec; Sorab. 1. lionicźcf), §. 1. który goni, bcv 3'i!)''i'- 
Gońców za złodziejem wysłano. Tr. (gonicielów, SJachfcficr). 
§. Gońca od gonitwy, rycerz gonitwiany, gonitewny, za- 
wodnik , SSettrcnilcr. Gońca był z kopią przedni , i na 
dobrym koniu siedział. Star. Ryc. 44. Prosił go na we- 
sele córki dla gonitw, bo był gońca niepospolity. Biel. 
91. Pojedynek ten nocne zakończyły ciemności, Był je- 
dnak godzien, aby jasne słońce, Odkryło było światu 
takie gońce. P. Kochan. Jer. 256. — §."2. Gońca, pies 
gończy, ber gmirźlnmb, ciii Iciclitcr .Cic^lnmb. Gońca jest 
pies wietrzny , który popędzone zwierzę goni ze 
wszystkiego skoku poty, póki może, abo' on gonić, 



gi^.ii. pajęczego obrażonym .... 
Gonitwa. GOŃCA , v, m., " (Boh. 



abo zwierze uciekać. Ostror. Myśl. 51. Nephros i 
Archont, z tych się każdy sili, Gdzie gońca zmyli. 
Kochów. 525. Na zające zażywają gońców chartów, ob. 
Chart. (GONCIANY, GONCIK, GÓNCIARZ ob. Gontowy, 
gont, gonta). 

GOŃCZA, y, ź., Tr., ob. Gon, gonitwa. GOŃCZY, a, e, 
Boh. honći, honicy; Sorab. 1. honicżerski; Ross. rOH- 
>iiii, od gonienia, iiadifcPciib , jajciib, 3ngb = . Ogary, 
gończe psy mają być prędkie i z dobremi głosami. Haur. 
Sk. 540. C:inir'5I>iiiibe , |tcfilmiibe. Skoro on gończe roz- 
puścił ogary Naszczwał zwierzyny, i nabił bez miary. 
Chrośc. Ow. 47. ob. Brzesznik. (Croat. kopov). Psy rozswo- 
ruje i gończe ogary. Chrośc. Luk. 118. Łowiec, póki 
tyczek nie rozstawi Z sieciami , wiąże charty i gończe. 
Bardz. Luk. 65. Gończy chart. Min. Ryt. 4, 211. (Mia- 
na gończych psów: wilczek, cypr, cymbał, dawizwierz, 
Wisła , Dunaj , Raba , Skawa i t. d.). Gończe słysząc 
dźwięki przeraźliwe Jam się po błotach , po dachach wie- 
szała. Tward. Daf. 6. (hałasy, głosy, krzyki). — |. Kró- 
lowie z Xieciem gonił na ostre w gończej zbroi. Gorn. 
Dz. 6. iit bev Jlifllicrriifłitng , w gonitwianej zbroi. GO- 
NI ARNIA, i, i., dźwignia górnicza, przez konie obraca- 
na, ber ©ópcI, ber Jreiber, im SBcrijtmiie, bai biirtfi |*ferbe 
gctrickiic ftc&ejciuj. Tr. GONIARZ, a, m., co konie u go- 
niami pogania, ber ©ópcItrciOer, ber bic ©óvc!pfcrbc (iiitltiW. 
'GONIASY, ów , plur. gonienie się na wyścigi , prześla- 
dowanie, ipedjfelfeitiijCB i;eruiiijn(3eii , 3jerfoli]eii. Tandem 
tedy król umarł, partye, goniasy. Bóg wie, kto nie był, 
to Piast, to Francuz, to Sasy. Teat. 45, 145. Wyb. 
GONIĆ, ił, i cz. niedok., {Boh. honiti, honjm, honjwam, 
haneti, hanjm, hnati, Imal, zenu, (ob. Gnać, żonąć) ; Slov. 
honif, honjm; Sorab. 2. gonisch , ganasch, gnasch , ze- 
nu, źenom ; fta^. gonitti; Croat. goniti; Sorab. l.honicź, 
boniu, honini , hnacż, honscź, hnal ; Yind. gonit, gnali, 
gnał, shenem; Carn. gonem, gnati, gnał, shenem ; 
Ross. roHiiTb, rOHaib, rnaiŁ; Eccl. niSTii, roHio, weny; 
cf. Graec. y.oria , cf. koń, cf .'pllllb, cf Syr. ~IV). |. 1. 
ścigać, pędzić za kim, by go ułapić, doścignąć, jageit, 
lindijagcii, iiadifetiCii. y»id. napojati, nalouaiti, pojali , gna- 
ti, poditi fe, derviti , naperganjati ; Garn. dorvim; Ross. 
ceapnBaib, ccopnTb; Ecel. ni.iTH, roHio, ^ocuiraib, 
6t/KaTB 3a KtMt. Gwałtownika na świeżym uczynku go- 
niono ; ci zaś co go gonili , w gonieniu pojmać go nie 
mogli. Szczerb. Sax. 181. Przed czem dziś uciekasz, 
jutro sama za tćm bodziesz gonić. Teat. 10, 54. Gońcie 
ich co najrychlej , bo ich dogonicie. Radź. Joz. 2, 5. 
Gonił go przez sicdm dni , i dogonił go na górze Ga- 
laad. Radź. Genes. 51, 25. Zbiegowie lękają się, cho- 
ciaż za niemi nie gonią. Zafi. 7, 219. Kossak. Tak biegał, 
jakby go kto tuż na karku gonił. Zab. 14, 55. Z ko- 
niem pierzclinał ; gońże wiatr po lesie. Alb. n. Woj. 4. 
Zęby mc gonił wiatru po ulicach w nocy. Teat. 21. b, 
14. (żeby się nie wałęsał, nie włóczył). Nie goń tego, 
co sam ucieka. Cn. Ad. 597. Gonił za sobą ■■ wysięki 
się piętami. Cn. Ad. \, 286. er ^nt SciSató gcitoimncn, 
(dać drapaka). Goniący Eccl. rOHiiTe.ibiibiii. — §. Fig. 
W^alczmy, gińmy, śmierć gońmy ; ale dla ojczyzny. Zab. 



GONIĆ. 



GONICIEL-GONIONY. 



91 



12, 177. Nagi. (szukajmy śmierci). Syn zbywszy się ro- 
dzica straży Swoim się poważy gonić polem. Tward. 
WŁ 48. (źyć na swoje rękę, swoim dworem). Ciężkim 
go prawem dłużnicy gonili. Jam swą niewolą wyrwaJ 
go z bastyli. Zab. 13, 249. prześladowali, fic OCVfoIfltCtt tOlt 
mit aUct ©trciigc bc§ ©eridjtu. Krewny powinien krewne- 
go gonić w sprawie o złamanie pokoju. Szczerb. Sax. 
227. Zony cudzolożnej mógł mąż odkazowad od siebie, 
jeśli jej nie cbcial na gardło gonić. Sekl. 20. (na śmierć 
oskarżać , wystawiać). — Jedna trwoga drugą goni. Paszk. 
Dz. 44. (tuż za drugą następuje). Już jedna drugą prze- 
pychem stroju i gustem kwiecia goniła. Zab. 12, 297. 
Gawdz. wyścigała , przepisywała , fie iiicttcifcrtcii mit etiian= 
ber. Już nie widać we wsiach , by moi rodacy Gonieni 
byli nad przepis do pracy. Zab. 16, 542. przypędzeni, 
nagleni , nilOCtvicl'en. Ustąp' tym , co fortunę lepiej so- 
bie gonią. Morszl. G8. (sobie łowią). — §. 2. Yerb. Mcd. 
Gonić -. spiesznie gdzie dążyć , moljin ciicii , CtlcllbS ftrcBcii, 
j^tiijagcn, rcniicn, brtriiad) reiiiicii, fiiujcit. (Ross. roHSHyrt, 
roHsaib; Eccl. roiiei^iiTH , yótraib, ótrciEOMt cnacaibca, 
roiih^^iimiH , oynTii , yótajaib , yre^ib pierzchnąć , uciec). 
Do pierścienia gonić. Groch. W. 488. Pot. Jow. 2, 25. 
mi) bcm 3{ingc rcuitcn. — Na ostre gonić = potykać się 
kopią. Włod. fdiarfe Saii3cit lircdKit- ci" Scfiarfrcimcn Cal= 
ten. Królowie z Xięciem gonił na ostre w gończej 
zbroi. Gorn. Dz. 6. — Nie pojrzaJ na nię, ni się jej 
pokłonił. Tylko oczami po ścianach gonił. Jahl Ez. 209. 
(dziko poglądał , cv licfi bie Sluijcii tinib Iicnimfcl)ii'cifcn). — 
g. fig. Gonić na co < załawiać , mAj Ctlimji rillGCit. Goni 
na zwadę , łowi na guz , zadziera. Cii. Th. Zygmunt 
przyjechawszy do Litwy, obaczył Moskwę być przeciwną 
sobie , a na wojnę gonić. Biel. Św. 272 b. Żyliśmy 
wszyscy swowolnie, Ńa twą pomstę goniąc dobrowolnie. 
Kanc. Gd. 502. (zasługując, zarabiając). Znaleźli się ro- 
dacy, którzy upornie na swoje i Rzpltej zgubę gonili. 
Pilch. Sali 04. Upominał ich, żeby nie gonili na zwa- 
dę. Budn. Apophl. 128. On jako ten, co na "hańbie 
nie goni, Nie chce być więźniem ani pojmanym. P. Kchan. 
Jer. 119. Greki młode trójcę ś. bardzo mieszają, i na 
Aryańskie kacorstwo gonią. Sk. Kaz. 2S5. (zarywają ka- 
cerstwa). Herodyas na złe Janowi ś. goniła , i o gardło 
go przyprawić chciała. Sekl. Marc. 0. (czuwała nań). 'Go- 
nić na 'sławę. Tr. NB. mnie sie zdaje, źe, gonić na co, 
zawsze na złą stronę się uzijiua. ^. 5. Gonić czem = go- 
nić resztą, ostatnim, szczątkiem = ostatnich sposobów 
używać, do ostatniego już być przymuszonym, brtiJ Ic^tC 
SOiittcI crgrcifcii iiiiiffcii. cf. Slov. Psów z palicu za zagacmi 
honif. Już skarbowi przyszło resztą gonić. Chrośc. Fars. 
389. Falib. Dis. P. 2. Płeć biała nad tobą prawic serce 
roni , Ale za to szkatuła prawie resztą goni. Nar. Dz. o, 
128. (kona). U niego i najcięższy czas nie goni szczą- 
tkiem , Bo wszystko idzie ładem i pięknym porządkiem. 
ib. i, 54. ,Już ostatnim gonimy. Teat. 4. b, 5G. Za- 
puść, zapuść kotwice, zrzuć napięte żagle. Wiedz, że 
ten szkodą goni, kto co czyni nagle. Błaz. Ti. a. (cf. co 
nagle, to po dyable). GONIĆ się zaimk., uganiać się, 
wyścigać się, pędzić jeden za drugim, fi(^ jilflCtl, Boss. 



nornaibCH, noroHiocb. Chłopcy się po ogrodzie gonią. 
Tr. Tak się tu wszyscy jako mizerne ryby gonimy, po 

świata tego. Rej. Post. 
Gonić się kieliszkami , konwiami < przepijać 



tem nędznem morzu burzliwego 
K k kZ. — ~ 



się, jeden drugiego. Tr. einmibet 511 Sobcn tniifcit. — 
Gonić się za czem, zapędzać się goniąc, im 9Ja(^ja(]Cn 
IłCGrtffen fci)ii, tucit oerfolijcn. Medea w ucieczce, brata 
swojego członki, po tych miejscach, któremi się ociec 
za nią gonił, rozrzuciła. Siem. Cyc. 212. Patrz jak się 
jałowica goni za dorodnym buhajem i nadawa sama. 
Tward. Pasq. 50. Kto się za złością goni, bieży k śmier- 
ci swej. Budn. Prov. 11, 19. (kto naśladuje złości. Bibl. 
Gd.). — §. 2. Zwierzęta się gonią = chciwe są mieszania 
się z sobą, Idllfig fCi)n. Wilk goni się z samicą przez 
dwanaście dni. Haur. Sk. 512. Sorab. 2 sze ganasch, 
ganzasch; Croat. gonitisze, gonimsze , tiramsze ; Carn. 
SC goniti; Yitłd. naskozhuvati, naskakati, pojatifc, goni- 
tife, fe poplemenuvati , fe plemeniti, fe .jesditi; o ko- 
złach fe perskafi ; świniach fe hukati ; o kotach shtra- 
mlati. GONICIEL, a, m., który goni, ścigacz, bcr 3Jnc^= 
fc^Cl" , 9)CVfoIiJCV. Wyrwij mię z ręki nieprzyjaciół moich, 
i gonicielów moich. Budn. Ps. 51,15. (którzy mię prze- 
śladują. Blhl. Gd). Boh. honak; Carn. gonazh, gojnek ; 
\ind. gnanz, goinik , gonazh, gonez; Sorab. 1. honi- 
cźer; Ross. rOHiire^ib. W rodź. źeńsk. GONICIELKA, i. 
GONIEC, ńca , m., kuryer, kursor, ciit (Siltotc, Jloitncr. 
(Boh. honec actor, agitator; Rag. gognac vector) ; Carn. 
jedernek ; Ross. roirem, Teqeus, noroHiunKŁ, is^OBoS; 
Eccl. roiii>i|h, CKopoieya, piiCTaicjb, KtcTbiiHKŁ , cKopo- 
IcOAbijb , ci>o(»OTeYbi)b. Lekki goniec sprawić tego nie 
mógł; trzeba było posła wielkiego tam posyłać. Tiuard.. 
W. D. 2, 155. Smak. 14. Posłany Młocki gońcem z tą 
nowiną. Tward. W. D. 2, 116. ali Soiirtcr. Przybiegł 
goniec z Hiszpanii. Nieme. Kroi. 5, 85. Przysłał mi goń- 
ca. Teat. 45. d, 102. Wyb. — fig. Gończe złotego 
słońca , różana jutrzenko ; Jużeś to w chatki mojej zaj- 
rzała okienko! Zab. 1, 177. Nar. f^orMi, (Silt»ote. Gdy 
swoje gońce pomknąwszy słońce Już na sam nieba wy- 
biegło śrzodek. ZaJ. 11, 264. Żabi. (bieguny swoje, ru- 
maki). — *g. Szedł za nią jakoby goniec. 5 Leop. Syr. 
14, 23 (śladownik. 1 Leop'., goniciel , ścigacz, SJa^ftfeci:). 
GONIENIE, ia, )!., subst. verb., ściganie, baś Sagcn, 3taćC= 
fefecn. Boh. honba; Eccl. roiibóa, roiiKHiiie; Ross. BUÓiiBKa. 
GONIONY, a, e, partie, perf., 1) ścigany, gcjagt. 2) Gra, 
gdzie jeden drugich ściga. J. Kchan. Dz. 269. bai §i:= 
fdjcfpicl, §aic()eit (DicHmrf, iii ^*ve:ij5cn). fig. Jął uciekać, 
razów jednak kilka w tym gonionym oberwał. Dwór. H. 
3. Choć odmiany w rzeczach są lubione. Lepsze go- 
nione w szczęściu , niż mienione. Jag. Gr. E b. Ty 
gościa lądem , ja gram gonionego wodą, hospita tu 
łerris' erras , ego in undis. Zebr. Ów. 142. b) Taniec, 
eiii hiftitjcr huriuyr Inir,. Milej patrzeć, gdy dziewka na 
koniu harcuje , Niż kiotly gonionego z goleńcem tańcuje. 
M. Biel. S. N. 19. Dawno to i u cielca karał bóg one- 
go , Kiedy około niego też szli w gonionego. Rej. Wiz. 
162. (tańcowali koło złotego cielca). Umysł stateczny 
a "wspanify nigdy się ukazać nie może, jedno w rzc- 

12' 



92 



GONIPIENIADZ - GONKA. 



GONT- GÓRA. 



czach przeciwnych; bo pewnie w 'cenarze, ani w go- 
nionym, nic się tam nie okaże. Rej. Zw. 86 b. Pewnie 
w 'cynarze, ani w gonionym albo tańcu szalonym, nic 
się tam nie okaże. Weresz. Reg. 144. G0NIP1ENI.\DZ , a, 
m'., liczykrupa, liczygrosz, lakoraiec, ciit ©clbŁuiiijngcr, 
cin $al'|ud)ttijcr. Licliwiarz , CTonipieniadz , odrzvskóra. 
W. Post. W. 2, 568. GOMTNYA, •G0>;BA, y, ź., za- 
wód , ubieganie się do mety, baS SScttrenncii ; Boss. ro- 
HHTBa, roHbóa, pnciaHie; Carn. derkanje; Croał. zder- 
kalische , (disl. Vind. gunitva , vganka = gadka , zagadka ; 
Dal. gonitka id.). Gonitwa końmi Eccl. KOHepnciaHie ; 
Eoss. CKaMKa. Konia, co trzyma! gonitwę czas dfugi , 
Puszczają wolnym na omaslne smugi. Zab. 15, 293. 
(utrzymywał zaszczyt gonitewny, sławę gonitwianą). In- 
nych to bawi, by w gonitw^ie sami W prochów Olimpu 
zakopceni dymie, Rozpalonemi w biegu kol osiami. Nie 
tknąwszy mety, zwyciezkie swe imię Przenosząc z chwa- 
lą nad gmin ludu mnogi. Między rządzące ziemię wnie- 
śli bogi. Hor. 1, 4. Kobył. Gonitwa do pierścienia, bo5 
SRitlijreimc:!. — Bywa to w onej gonitwie na ostre za tar- 
czą, ze jeden będzie drzewem przebity, a drugi mało 
ranny. Gorn. Sen. 555. baś ganjcnbreĄeit. Gdy kogo ob- 
winia o jaki uczynek, on się chce szrankami , albo ostrą 

gońbą wywodzić Szczerb. S'i.r. 459. ba>3 SĄarfreniien. 

— Gonitwy miejsce , bie 3?cnnt)al3n ; Boh. hony, reydiwy 
plac; Sorab. 1. behancża, pżebehancża; Yind. tiokalishe, 
dirjauna ograją , tieknu skushanje ; Carn. dirjavna og- 
graja; Ross. óira.iiime, nonpiime; Eccl. ótaie.iem , no- 
;opHi|i6, rjt ótraioTbCH, óopioTbca, npepnciaHie. {Eccl. 
roHUTBOjt-ieuŁ celetizon). 'GONITEWNY, a, e, od go- 
nitwy, Sscttrciuicii ; . Ross. piicTaTe.ibHbift . KOHopucTaiejb- 
hh8. GONIWAĆ, al, a, czyn. częstoll. verb. gonić; 
(Boh. honiwati) ju jaijcn pfICijelt. Pomnie go na francuz- 
kim dworze Kiedy w Paryżu goni wal z kopią. P. Kchan. 
Jer. "2. 'GONKA, i, i, gonicielka, bic eincii jnijt, bic 
30(3cvinn, bie Snijcriim, Jreibcrinn. Chodk. Kost. 26. Boss. 
rOHKa gon, gonienie. GONNY, a, e, od gonu, 8nuf' 
ffieiUP. Slov. honni. Dziwuję się gonnej krotofili, spe- 
ctacula cursus. Zebr. Ow. 183. Lepiej spokojnego ży- 
wota używać, niż tak jako gonna 'massia za dworem 
biegać. Bej. Zw. 158 b. 

Pochodź, {ganiać) gnać; blazgon , biazgonić ; doganiać, 
dogonić, dognać; naganiać, nagonić, nagnać; oganiać, 
ogonić, ognać, oganiacz, oganiaczka; ogań, oganka , ogon, 
ogonek, ogonowy, ogoniasty, ogonak , ogonaczek; obegnać, 
obegnany, obegnantec; obganiać , obgonić; odganiać, od- 
gonić , odegnać, odegnanic , odganiacz; poganiać, pogonić, 
pognać, poganiacz, pogoń, pogonią; przeganiać, przego- 
nić, przegnać, przegoń; przyganiać , przygonić, przy- 
gnać, przygnanie; rozganiać, rozgonić, rozegnać , roze- 
gnanie; uganiać, ugonić, ugnać, ugon; wganiad, wgonić, 
wegnać; wyganiać, wygonić, wygnać, wygnanie, ivyga- 
niacz, wygnaniec, wygnańczy, wygon, luygonisko; zga- 
niać, zgonić, zegnać, zegnanie, zegnany; zgoniny, zgon, 
dozgonny, dozgonność; zaganiać, zagonić, zagnać, zagon, 
zagonisty. cf. źonąć , zonę, zenie, cf. koń. 
GONKA ob. Guńka. GONOREA ob. Rzeżączka, ciekączka, trypa. 



GONT, u, m., GONTA, y, i, GONTEK, tka, m., zdrobn., 
Boh. et Slov. syndel, śindel; Hung. sendely, sindel; 
Croat. sindol; Bosn. scimla, scindra; Bag. scimbla, dar- 
vene plocce ; Carn. shinkel, shkodla; Yind. krouniza, 
szieplenka, skodliza , deskiza, ziepotnik, shintel; Sorab. 
2. schinźel ; Sorab. 1. schindźel ; Boss. roHTi, rOHinna; 
Lat. scandula; Ital. scandola; Gall. echandole ; Lothar. 
chondre; Ger. bic (sd)inbcl; szkudfa, deszczulka , drani- 
ca do pokrywania dachu n. p. Dachy pokrywają się też 
szkudlami czyli gontami dębowemi, a zwyczajniej sosno- 
wemi. Świtk' Bud. 225. ^Gost. Gor. 121. Suchy gont 
najprędzej się pali. Gaiv. Siei. 566. Pięć tysięcy lat, a 
jeszcze, iż tak rzekę, żadna gonta z nieba nie spadla, ani 
się która gwiazda naruszyła. 5A. Aa:.. 518. Gonta, szku- 
dła. Yolck. 835. Różność jest między gontami a szku- 
dłami; gonty przy jednej stronie wydrożone; szkudly 
niedrożone , pospolicie dębowe bywają. Macz. GONCIARZ, 
a, m., co gonty robi, szkudłarz, bci' ©cfltliticlmac^er , Sd)inb« 
lit. Boh. śindelar: Yind. krounizgnik, krounizhni krivez. 
GONTAL, GONT.\RZ, a, m., Boh. śindelak, gontowy 
gwoźdź, eiii Sd^iibclimijcl. Gontale, bretnale, głowacze, 
szkutniki. Os. Żel. 4 et 64. GONTOWY, GONCIANY, a, 
e, Boh. śindelny, śindelowy; Ross. roHTOBufi, od gon- 
tów, szkudlany n. p. dach, scandulare. Macz. Gonciany, 
szkudłany. Yolck. 835. {Yind. krounizhna streha). Ćwieki 
gontowe. Os. Żel. 64. udu £(f)tiibcl!t , (id)iiibcl = . 

GOPŁO, a, 11., jezioro w Kujawach, na pięć mil długie, 
na pół mili szerokie , z którego wychodzi Notecz rzeka. 
W pośrzod jeziora jest zamek spustoszony pod Kruświ- 
cą, gdzie niegdyś rezydowali Popielowie. Ład. II. N. 42. 
tn ©oplcrfcc. 

GÓRA , y, Ł, {Boh. hora , hura , hurka ; Slov. hora , wrch, 
cf. wierzch; Morav. kopeć cf. kopiec, Sorab. 2. ghora, 
ghorka ; Sorab. 1. hora, horka; Yind. góra, hrib, (cf. 
garb); Cacn. gorra, hrib; Bosn. góra , pianina, brihg, (cf. 
brzeg), brriddo, glavica {Bosn. 2. góra silva) ; Slav. berd, 
pianina, berdo ; Bag. góra, plannina , bardo {Bag. 2. 
góra syha); Croał. góra, pianina, breg ; Boss. ropa; 
Hung. orias [mylnie, zowie się hegy. 5]; Graec. oQog, 
Jon. ovno^ ; Dor. conoi; Hebr. -n har, TU harar; Germ. 
§ar5; cf. Esthon. wuori, wari; hland. biarg; Dan. bierg; 
Anglos. beorg) ; [Sonscr. giri. 2]; ber 25evg. Góra jest 
wysoka ziemi wyniosłość. \Yyrw. Geogr. H. Przez góry 
rozumieją się te części jakiej okolicy , które tak są nad 
inny grunt ziemi wzniesione, że od ludzi i koni z tru- 
dnością są dostepnemi. Łeik. Miern. 79. Góra nieprzy- 
kra {Yind. berda). Góra ognista, ogniomiotna, wulkan 
Ross. coiiKa. — {Prov. Yind. Ni planine bres dolinę » 
nie ma góry bez doliny = nic tak zupełnie złego). Góra 
rodzi, a płód mysz. Kras. List. 2, 113. (parturiunt mon- 
tes; z wielkiej chmury, mały deszcz; więcej huku, niz 
puku). Czcij góry, mosty, chceszli mieć grzbiet prosty. 
Cn. .Ad. 125. (ostrożnie, gdzie niebezpieczno). Jasna 
góra ob. Częstochowska. Łysa góra ob. Łysy. Jedzie ba- 
ba na łysą górę. Teat. 23. c, 61. et 28. b, 131. (czaro- 
wnica, cf. Carn. klęk = czarownic schadzka). — §. Góry, 

ciąg gór, pasmo gór, etn ©ctirije, eiiie iBerijfette. {Boh. 



GÓRA. 



GÓRA. 



93 



hory; Graec. oęda; Yind. gorouje, goroustvu, górski 
reber, górni brieg, klanz, pianina; Rag. gorje; Croat. 
prigorje; Slav. pianina; Dal. planine alpes). Najwyższo 
góry są w krajach poJsfonccznych. Wyrv>. Geogr. ii. 
Góry Karpackie , nazywają się tak od jednuj góry Kar- 
pak. Ład. Hst. N. 43. cf. Tatry, baś 6arpntifd;c ©etinjc. 
Strona jedna gór Karpackich na południe, należy do 
Węgier , a północna należała do Polski , która pod No- 
wym Targiem lUagora , pod Drużbakami Krępak, a pod 
Gorlicami Beszkid nazywa się. ib. (cf. babie góry). Ol- 
brzymie góry, pasmo wysokich gór dzielących Czechy od 
Szląska. Dykc. Geogr. 2, 346. bflS DJicfcimebirfle , Boh. Krko- 
nose , Krkonośke hory. Góry lodowe, śnieżne, śnieżni- 
ce , ©iźDcrgc , ©Ictfc^er. Mier. Mscr. — §. Góry = gruby, 
żupy, lochy, gdzie kopią kruszce, sól etc. Włod. Snic^c, 
<Sii)ad}k. Słowa gór w Polszczyznie też używano prze- 
nośnie , chcąc wyrazić roboty górnicze , albo obrane w 
tym celu położenia, n. p. góry Olkuskie, miedzianogór- 
skie i t. d. Mier. Mscr. ; Slov. bana , b.lne ; Hung. banya ; 
Sorab. 1. kofarska yama , ob. Kopalnia; Ross. 3aB04'B. 
Góry wapienne, J?aIfhud)C , napełnione są kamieniami bia- 
ławemi , z których palą wapno. Ład. Hst. N. 44. Gór ka- 
miennych, (E)teiliDruci)C , w Polszczę jest bardzo wiele, osobli- 
wie około Pińczowa. Ład. HU. N. 64. Góry kamienne, 
'tyszarnia, lapicidina. Yolck. 439. Yind. kamenarje, ka- 
mnalom, kamenarniza; Slov. lom , łomnica. Gór kru- 
szcowych, 6rj(>n'ict)C, ©rsgnttteit, mamy bardzo wiele; ale 
kruszców z nich nie dobywamy. Za Stanisława Augusta 
uformowała się kompania , kładąc koszt na otworzenie 
gór Olkuskich. Ład. Hst. N. 45., Slav. ielezniS bane , 
duol żelezny ; Hung. vas banya ; Croat. ruda , {ob. Ruda) ; 
Yind. rudna roba, rudstvu; Ross. py40KonHa, pj-^HiiKt. 
— Prov. Złote góry obiecuje , a nie ma i ołowianych. 
Rys. Ad. 80. Rag. obechjavati zhito herzegovo ; Slov. 
zlatś bane nekomu slubowaf. — g. Góra nadmorska, 
abo namorska. Cn. Th. przedgórze, przylądek, citt 35oi"= 
gclnnjc. August zwyciężył Antoniusza wodną bitwą, u 
góry pomorskiej, którą zwano Actium. Otw. Ow. 655. — 
|. Fig. Tr. Gromada, kupa wielka, cilt grpjJcr §ailfcn, 
eilt 35cvij. Chełpił się, że miał zobaczyć pierwej, niże- 
liby głowę swoje stracił, *gurę tak wielką z cudzych 
głów usypaną, jako jest meczet Zofii. Klok. Turk. 29. 
Wielką sobie przed bogiem górę zasług, w szukaniu 
zbawienia bliźnich nawiozła. \Yys. Kat. 180. Mikołaj 
Dzicrżgowski, tak jak Jan Łaski chcieli, aby skarb po- 
spolity założono, który zwali monłem pietatis , górę zbo- 
żności abo miłosierdzia , bo do niego mieli wszyscy, we- 
dle możności swej , każdy raz na skarb pospolity zrzu- 
cić. Modrz. Baz. 482 et 537. elit ®tnat^i'c()a|; wn frci)= 
Uiilltncil 33ci)tra(3Cn. — Trotz tłumaczy: komora potrzebnych, 
cin iń^aui, mo bciti 3(vmiit^ pl;ne 3iitcvcffcii gciic^cit luirb. 
Góra miłosierdzia na pożyczanie pieniędzy ubogim lu- 
dziom. Tr. SotilDarb. — §. 2. Góra miejsce wyższe, miej- 
sce wzgórę, {oppos dół), ber \)H)ex( £)xt , okil. Góra w 
mieszkaniu, w budowaniu* wyższa jego część, piętro, 
poddasze, mieszkanie na górze, bcv ^ol)CVC J^cil ńnti 
@c6Qiibc^, eilt ^ijlierci: £to(f, ber Sobeii. Na górze dwa 



pokoiki, ukazywały widok całej okolicy. Xiądz. 74. Pod- 
dasze, to jest, wszystkiego budynku góra. Haur. Ek. 
11. Góra nad stajnią, góra nad wozownią, góra nad 
sieczkarnią, biuitk. Bud. 77-8. (cf. strych). — §. Z góry ■- 
na dół propr. et fig., z wyższego miejsca na niższe, Boh. 
z hury; Yind. sgora , odsgor, odsgora ; Corn. sgór, sgo- 
rej , odsgor, odsgorej , odsgur; Croat. zgOT , odzgor, od- 
zgora ; Bosn. zgori, zgara, od zgara, ozgar, odi zgara; 
Eccł. Khicnph , CBepxy, cBume , ficrgnO , nad; iiiitcii ; op- 
pos. na górę, wzgórę, do góry, w górę, pod górę, ku 
górze, krgaii , mijoitn, mifivnvt'3, Ijtiiaiif. Sorab. l.'hóre; 
Sorab. '2, gorej; Slav. gorri; Bosn. uzgor; Yind. gor, go- 
ri , nasgor, k' verhu, navishe, gorsem, semgori , gorse, 
sem na sgor; Carn. gori, hogóri, Ross. et Eccl. ropt, 
EMCiipb. Zając ku górze prciiszy, niźli z góry. Sienn. 
283. Siemię dało owoc podnoszący się ku górze. 1 
Leop. Marc. 4, 8. (rosnący. 3 Leop.). Z góry nie trzeba 
poganiać. Gil. Post. 169 b. Wołochy, gdy Mahomet 
wziął Carogrod , a wszystko jak z góry poszło wscho- 
dnie Cesarstwo , Bisurmańskiej jarzmo przejęły niewoli. 
Tłuard. Wł. 54. (smarownic, gładko, raz wraz). Do czci 
świeckich, jako wóz z góry; a' do rzeczy bozkich, jako 
na górę, na którą wiele koni przyprzęgać trzeba. Sk. 
Kaz. 91. Inszy zapęd do góry, inszy bywa z góry. Pot. 
Arg. 818. Do złego jako z góry, a do dobrego, jako 
wzgórę , i przeciw wodzie idziemy. Sk. Kaz. 7.7. Dla 
piany karczmarz z góry nalewa. Pot. Jow. 67. er fc^citft 
rcd)t Iiod; non okit ein, bamit cź kffcr fd^niimt. Ugaś wnę- 
trzny ogień, który co raz bierze moc do góry od swychże 
poddymany. Kchow. Roi. 68. Oliwa w wodzie do góry 
idzie. Tr. (na wierzch). — Chym. Dystyllowanie w góra , 
gdy para z wierzchu naczynia, w którym powstaje, pod- 
nosi się do pokrywy nań włożonej , desł. per ascensum. 
Krumł. Chy. 220. — Podskoczy do góry z radości. Teat. 
27,21. wysoko, iii bte f)ii(,ic fpriiigcn, nitffpriiigcn. Wszys- 
tko teraz do góry nogami przewraca się. Teat. 54. c , 
33. Boh. na ruby, na opak obratiti; Sorab. 1. to Ipo- 
dne k'werchoju; Yind. priednu sad, iai Uiitcrfte jit Cikrfł. 
Z pod wód do góry robiąc ręką , pływa. Bardz. Trag. 549. 
(na wierzch, er arbcttct fid; Ijcrauf). — U /lisów. Do góry 
iść, iść statkiem przeciwko wodzie. Magier. Mscr. ftrp^niiauf, 
gcgeii ben ©tro^m, wzgórę, wzwodę, (opp. na dół iść). 
Na szkutach legumin tyle przysposobić trzeba , ile na dól 
i na górę wystarczyć może. Haui: Ek. 171. (tam i sam, 
tam i na powrót). — §. Fig. tr. Każdy myśli się wzbić 
w górę nad inszych. Klok. Turk. 139. (wynosić się, [i^ 
liber aiibcre cr^iebeii). Stan mój nigdy ducha mego nie 
unosił w górę. Teat. 29. c, 58. (nie nadymał). Niech 
cię zbytnia pomyślność nie wynosi w górę. Zab. 13, 
244. Nar. Poszli Francuzowie za zwycięztwem w górę , 
i wielkie myśli brali przed się. YYarg. Gez. 220. fic \vnx-- 
beil ftolj. W górę nie patrz by sokół, nie chciej przy- 
pisywać sobie wielkich godności. Bach. Epiki. 67. (nie 
zadzieraj nosa). — Nauki , idąc w górę jak po stopniach, 
do większej teraz doskonałości przyszły. Mon. 63, 375. 
rosły, fic ftcigeii ftiifeiimctfc ^iUicr. Polacy Jagiełłę tak ku 
górze wystawili , wsadziwszy go na stolec królewski , ii 



94 



GÓRA. 



GÓRA - GORACOŚĆ. 



z jednym królem największym móg! porównać. Biel. Kr. 
570. wywyższyli, fic Łakii ilm fo bcdj cr^rbcn. Sukces- 
sya w górę postępująca. A. Zamoj. 154-. wstecz, nazad, 
na antenatów, rodziców, etc. aiifftciocitbe 6rl)fcI)aft'Miitic. 
Tak gwałtownie teraz zakupują konie, ii cena ich nad- 
zwyczajnie w górę poszła. Gaz. Nar. i, 255. Yind. zena 
fe povisha, gorvdari, ber %^xcbi ift nitpcforbeiitliĄ) gcfticijcii. 
U sąsiadów za zawarciem granic wszystko w górę pój- 
dzie i w cenę. Star. Mon. A i. §. Z góry płacić = awan- 
sować zapłatę, uprzedzić zapłatą czas jej się należący, 
iioimiu tCja[)Icil , BCrf(()icpCli, (Yind. denarje napreidati, po- 
prieddati). Dawanie pieniędzy z góry, Dcr 3jOVfc(;itP, {Yind. 
napreidanje, poprieddanje). Wygodzil mu w pożyczeniu 
summy, z tą tylko jedną wymowa , aby z góry procent 
odebrał. Zab. 15, 205. — §• Z góry = od samego po- 
czątku, yoit obcil, ypii Sllifaiuj. Trzeba nam to opisanie 
z góry zacząć. Jabl Tel. 205. Zaraz z góry go wylajaf. 
Ld. na samym wstępie. — §. Z góry, z nieba, od bo- 
ga, oon ckii, uoit ióimmel, uoit @ott. Go od ludzi nie 
przyjdzie, czekać z góry trzeba. Jabl. Tel. 555. — Gore 
mieć, brać, ivziąć i t. d. = górować, przewagę mieć, 
przeważać, bic iMicrtiaiib Imtcil. Yind. prevezhati, prefditi, 
gorpriti, (cf. wskórać). By swawola góry nie brała. Falib. 
Dis. B.i. Zawzdyśmy górę otrzymywali, i dzisiajśmy zwy- 
cięstwo otrzymali. Baz. Sk. 585. Po kilku bitwach gó- 
,rę miał Ludwik. Sk. Dz. 835. Większa ryba mniejszą 
zje, dużsi górę mają. Alb. z Woj. 51. Zwyczajnie ma- 
ja źli nad dobremi górę. Pot. Syl. 155. Wybiła górę 
mizerya 1'olski. Psalmod. 25. (wygórowała , najwyższego 
doszła stopnia). Ruscy książęta , piąty raz poraziwszy 
Połowców, do Rusi się wrócili, chwaląc boga, iż im dał 
górę nad pogany. Siryjk. 179. Kiedy raz juz nad tobą 
górę wziął, nie wystarczysz jemu oprzeć się, i od tak 
mocnego nieprzyjaciela pokonany będziesz. ZaŁ Test. 
281. Jeden syn mi_ zginął. Drugi w swywola wpada, 
znając swoje górę, Ze tylko na nim samym zakładam 
podporę. Tr. S. M. ~il. (swój awantaż, cf. przód mieć). 
Ivassyusz na morzu dwa kroć Dolabellę poraził. Pier- 
wej wątpliwym ścierając się losem, Drugi raz górę wy- 
bił nad młokosem. Chrośc. Fars. 197. Dziwna była ta 
potrzeba, której sobie każdy przypisował górę, jako mo- 
gąc podobieństwo przynajmniej zwycięstwa na stronę 
swoje pociągając. Ustrz. Kruc. 2, 282. — §. Górą- wyż- 
szą drogą, okraiart'^ , yoit odcii ter. Dla wezbranych wód, 
nie można było dołem jechać; trzeba było górą obje- 
chać kilka mil. Ld. Roślina ta tak górą, jak i dołem 
pędzi wietrzności w ciele zamknione. Syr. 458. Gdy 
skórę bzową na dół skrobiesz , dołem purguje , gdy ku 
górze, górą wywodzi womitami. Hatir. EL 165. Górą 
buja sokół, a czapla niżej. Tr. Górą wylatować jęła 
chłopięcina,' audaci coepit gaudere nolatii. Zebr. Ow. 195. 
Prawda zawzdy górą latać musi , jako orzeł. Weresz. Reg. 
m. Ty wiesz Panie, ze myśl moja górą nie wylaty- 
wała. Ryb. Ps. 263. (nie unosiła się), cf. górnie, wynio- 
śle, pysznie, ^oc^tratenb , ftolj. Nowy ten doktor wszyst- 
ko górą bije. Dach. Epiki. 27. Patrz ten co przy fesie 
Łoński ciołek, jak górą śnieżny karczek niesie. Zab. 6, 



554. (do góry, pysznie). Ma swoje dumę bogactwo , nie 
rado podlega, górą zawzdy chodzi. Petr. Ek. 71. (wy- 
żej nosa gęba). — Górą nasi = bardzo dmiesz , wiele o 
sobie rozumiesz. X. Kam. 'tin frtCirft ^oJł \ji\\mi. Wać wi- 
dzę chcesz koty drżeć ? górą nasi, górą! Zabł. Amf. 18. 
Górą nasi = jeszcze to nie śmiertelna. Gemm. 91. (nie po- 
konałeś nas). — §. Z górą - nad strych , z przydatkiem, 
z okładką, iilicr bcii ©trid) fleiiteffeii, rcidjlicl), mit ciner 
3ili3al'C. Miał lat 70 z górą. Teat. 55, 12. Będzie miał 
lat z górą 40. Perz. Lek. 235. Trzydzieści lat z górą 
nie tańczyłem. Teat. 55. d, 96. (przeszło). Flottę od 1000 
z górą okrętów złożyli. Siem. Cyc. 229. Za korzec zło- 
ta z górą nie chciałbym zamieniać tego. Teat. 16. b, 56. 
§. Na górze = na wierzchu, oklt, {Slov. horę; Sorab. 1. 
hofe, horkach; Sorab. 2. gorekach; Yind. tosverha, tos- 
gora, togori; Croat. gori ; Slav. gorri). Musztrując re- 
kruta: "Postać poważna ! głowa w górze! oczy w brew! « 
Teat. 56. b, 22. Mężniejsza baba na górze , niż najle- 
pszy rycerz na dole. Budn. Apoph. 1"^^. Na górze mieszka 
sława, A szczęście jeszcze wyżej, Lecz gdy chęć nie ustawa, 
To człek się do nich zbliży. Bogusi. Nie chcę myśleć o 
fortuny kole, Byłem na górze, byłem i na dole. Zab. 16, 
94. (opływałem i schudniałem). U. GÓRA, y, z., miasto 
Polskie w ziemi Czerskiej , pięć mil od Warszawy. Dykc. 
Geogr. 1, 243. Kras. List. 14. cine 6tabt iit |*PlClt. 

Pochodź. gói'ka , góreczka , górny, górnica , górno, gór- 
nocheiwy, górnolotny, górnomyślny , górnoiny; gorał, gór- 
nik, górnicki, górnictwo; górzysty, górzystość; góroiuać , 
%vy górować, niewygóroiuany; pagórek, pagóreczek , pagór- 
kowy, pagórczysty, pagórkowaty; wzgóre, wzgórek; podgó- 
rze, podgórny, podgórski, podgórzanin, podgórczyk; przed- 
górze; przy górek; ugór, ugorowy, ugorowanie; zgóraprost, 
zgóraprosty, zgóraprostownica; zagórny. §. wskórać Yind. 
gorpriti. g. skowronek Yind. gorianz, skurianz. 
*GÓR.\Ć ob. Gorzeć. — 1. GORĄCO aduerb. adj. gorący; 
Goręcej coinpar. ; Boh. horce; Croat. sar, (cf. żar); cie- 
pło w najwyższym stopniu aż do palenia (cf. parno) ; 
kip. Dziś bardzo gorąco. Ld. Nie pij tak gorąco, bo 
się sparzysz, ib. Gorąco mi, mir ift Beip. Otwórz tro- 
chę okno , tu jest gorąco. Teat. 20. b, 52. Od żony gda- 
kania w głowie mi trzeszczy, i w uszach gorąco. Teat. 
42. d, d. §. fig. tr. Gorliwie , żwawo , z zapałem , ^icig, 
feiiriij, teip. Gorąco chodzić koło tego będę, by prośba 
moja skutku dostąpiła. Past. Fid. 50. Król sam poszedł, 
gdzie najgoręcej , i nieprzyjaciół gromi. Pot. Jow. 1 5. wo 
c§ am Iicipcftcn lunr , luo maii fid; nm bifiiijiłcn fc^luij. Czło- 
wieka porywczego nazywamy, gorąco kąpanego. Kpcz. 
Gr. 5, p. 90. fur5 anijctutllbcn , Łi^iij. Gorąco cię kąpa- 
no , skoryś nazbyt ; przed czasem chcesz. Cn. Ad. 265. 
Kto gorąco kapany, prędko spłoszy ptaki. Pot. Arg. 554. 
(cf. gorączka)." 2. GORĄCO, a, n., GOIUCOŚĆ, ści, i, 
§. 1. ciepłość w wyższym stopniu, bte ^tjc Boh. horau- 
cnost, horkost, wraucnost , horko, wedro , paliwost, 
palciwost; Slov. horko, horueost, horkost, horliwost, 
wraucnost; Sorab. 1. horcźolcż , nutnoicź , yicza; Sorab. 
2. hiza; Yind. gorkóba , gorkuta, urozhina, gorezhn.ost, 
hiza, vrezhina; Ca)'n. górkoba, gorkuta, vrozhust, uro- 



GORACOKREWNOSG - GORĄCY. 



GORĄCZKA. 



93 



zliina; Croat. vruchina , sarkoszt; Slav. vrucbina; Dal. 
wruchina; Rag. goruusctvo, \rucliina , toplina, pah ; 
Eccl. oimhCTEo; Boss. ropa^ecTb, ropawHOCib. Gorąco- 
ści moc jest zagrzewać, gorąco czynić, palić. Spicz. pr. 
Prc pod gorącością. 3 Leop. Jes. 25, 5. (pod obłokiem 
palącym. 1 Leop.). Gorąco mija; gorąco ustało. Na co 
jechać na takie gorąco; za gorąca lepićj wytchnąć a 
chłodem jechać. Gorącość słoneczna, skwar; dopala, 
dopieka. Gorącość żelaza rozpalonego. Ld. — §. Za go- 
rąca • na gorącym uczynku, na świeżym uczynku, auf 
frif(^Cl" S^at. Złoczyńca, na świeżym uczynku , albo jak 
mówią, za gorąca pojmany. Saxon. Porz. 58. Pojmany 
za gorąca, nic może być dan na rekojemstwo. ib. 51. 
— §. 2. Gorącość = źwawość, żywość, zapał, gorliwość, 
bie $ige, taż gciicr, bic i)i|iiGfcit, ber 6ifcr. Gorącość 
krwi. Gorącość młodego wieku oplonęła. Jeśli pokazu- 
ję nieco gorącości , upewniam , że mię wzruszenie poli- 
towania zapala. Nag. Cyc. 92. Wielka była gorącość je- 
go ku mądrości. Birk. Zam. 27. 'GORACOKREWNOŚĆ, 
ści, z., Boh. horkokrewnost, cholera, krew gorąca, bie 
^cpliitujtcit. — adj. -GORACOKRWISTY, a, e, I;etPMu= 
ticj. Boh. horkokrewny. 'GORĄCONOŚNY, a, e, poet. go- 
rąco z sobą przynoszący, ,^i^c liriiiflCllb , I;cij5ma(f;cilb. Go- 
rąconośny pies (gwiazda). Otw. \Ylrg. 411. GORĄCY 
a, e, compar., Gorętszy, Boh. horaucy, horko , horćeyśj, 
hrity, wraucy, pali wy, palćiwy; Slov. horky, wraucy ; 
Sorab. 2. goruzi; Soi-ab. i. horcźoyite, horcżc, nutne ; 
Yiiid. gorezh, gorezhen, gorku, urozhe , vrozh , vrezh ; 
Carn. gorke, urozh; Rag. goruch, goruuchi, vr(uch; Slav. 
goruch; Croat. goriichi , vrucl); Dal. gorvachi; Bosu. 
YTUcch; Rl'3s. ropiOTiu, ropHiiiii, ropaiib, aiapKiii; (cf. 
Pers. karm; Germ. roanii; cf. wrzący, wrzeć, wrę); §. 1) 
ciepły w najwyższym stopniu , (cf. gorejący), l)Ctj5. Ogień 
zawzdy jest gorętszy sam, niż piec, który od niego cie- 
pło bierze. Gont. Dw. 590. Słońca górolotnego pro- 
mienie gorące. Groch. W. A 3. Lecie, kiedy czasy go- 
rące bywają. Comp. Med. 265. Pas gorący, między zwrot- 
nikami, leżący. Śiiiad. Jeog. 157. zona torrida. N. Pam. 
74. Zimny i gorący pot na mnie bije. Teat. 9, 80. 
Kasza gorąca. Boh. Kom. 3, 97. Kto się na gorącym 
sparzył, i na zimne dmucha. Cn. Ad. 396. (po szkodzie 
mądry, ciil flcDraiilitCj STiitb fdjciit ba§ gcucr). — §. Broda 
żółto gorąca. Teat. 53, 81. pałająca, ognista, ogniowe- 
go koloru , feiiCfijcID , fciicrfar()Cn. §. Gorący pieprz , im- 
bicr. Cn. Th. zapalający krew, ^MCe :nacl)Cllb , cr^t|Clib, 
It^itJ. §• fig- Zapalony, zapalczywy, popędliwy, porywczy, 
prędki, fcllHiJ, InCiij, ja^, ^nftiij. Eccl. ona.imiiBT,, Mpt. 
W młodości był gorący i zapalczywy, i poczynił wiele, 
na co się mu potym patrząc nie chciało. Pilch. Sen. 39. 
Gorący pomiesza , nie pomoże. Fredr. Ad. 3. Tempera- 
ment gorący. Pam. 83, 2, 284. O jakaż z ciebie gorą- 
ca kasza. Boh. Kom. 3, 97. Woda gorąca, cf. ukrop. 
(ob. Gorączka, człowiek popędliwy, cf. gorąco kąpany). — 
§. 2. Serdeczny, gorliwy, przenikający, nieobojętny, tiiitig, 
^Cip, Iierjlict), lltcl;t offifl)!]''"'!!- Z temi° niewiastami złą- 
czył się gorącą miłością. 3 Leop. 3 Beg. \\, 2. (okru- 
tną miłością. 1 Leop.). Gorąca miłość, sanna droga. 



krogulcze pole, niedługo trwają. Bijs. Ad. 16. Sprzeci- 
wić się Tureckiej pysze gorącą odpowiedzią, jest to do- 
dać żagwi zajętemu już płomieniowi. Kiok. Turk. H3. 
Do żywota duchownego gorące serce wziął. Sk. Dz. lii. 
(zapalił się serdecznie). Świat nie miał ludzi nabożniej- 
szych , czystszych , i do służby bożej gorętszych. Sk. 
Zyw. 2, 172. Kto gorętszy w nabożeństwie nad niego? 
Star. Byc. 48. (z większym zapałem). Panny, o co pana 
boga goręcej proszą, jeśli nie o męża? Teat. 54. c, 4. 
(usilniej, żarliwiej, rzewliwiej). Upomnienia gorętsze, 
niż pieszczone uszy znieść mogą , wdzięcznie przyjmował. 
Birk. Sk. D. 5 b. (żarliwe). — Gdy gorąca bitwa była, 
świeże posiłki przywiódł. Warg. Cez. 208. (w samym 
ogniu bitwy), ciiie IiitiUje , Wutiijc <B6.)M]i. Gorąca bitwa 
chwilę trwała. Past. Fid. 71. (zapalczywa). Pojmany, na 
gorące pytanie , wyśpiewał wszystko pod knutem. Pot, 
Arg. 372. (dojmująco, doskwierające, dokuczające, cf. 
"pytki). — §. 3. Jurid. Gorący uczynek = popełniony gwałt 
czyli kryminał, ciii fvi)'ct;cś grimilinlycrDrccIjCll. Gorący uczy- 
nek, to jest, występek jawny, któremu czas roku i 
sześciu niedziel nie minął. Czach. Pr. i , 20o. Gorące 
uczynki podług prawa r. 1768. popełniają zabójcy, od 
roku i 6 niedziel, rozbójnicy, na kradzieży złapani, po 
drogach napastujący, domy najeżdżający. Ostr. Pr. Cyw. 
\, 25. W prywatnych przestępstwach, tylko na gorą- 
cym kryminalnym uczynku złapany zbrodzień szlachcic, 
imany być może ; a takowe zbrodnie są : zabójstwa , roz- 
boje, kradzież, napaści na drogach, i najazdy domu. 
Czas zaś gorącego uczynku do roku jednego i niedziel 6 
rozumie się. ib. 1, 310. znalezieni na oczywistej zbro- 
dni. Skrzet. Pr. Pol. 1, 47. Złoczyńca na gorącym uczyn- 
ku , abo jako mówią, za gorąca złapany. Saxon. Porz. 
51. (znaleziony na oczywistej zbrodnij. [Yind. sraunu nai- 
ti , na topieni zagernitij Dobył noża , pchnął go w brzuch, 
a w tym chciał się schronić; ale go na gorącym razie 
uchwycono. Paszk. Dz. 24. g. Gorące prawo, które wszel- 
kiego czasu i w święto i czasów zawieszonych od praw, 
bywa , gdy jaki złoczyńca na jasnym i świeżym złoczyń- 
stwie będzie ułapiony, tak iżby mu szło o gardło. Sa- 
xon. Porz. 51. Na tym sądzie złoczyńca zaraz bywa są- 
dzon. ib.; więc co u wojskowych: sztaiulrecht , cilt aU' 
Pcrorbciitlicljcś >itimtiut!i3crtd)t , ciii gioilftaiibrciiit. Osądzili o 
nim prawo gorące i ścięli. Biel. Kr. 495. W Krakowie 
burmistrza i dwu rajców ścięto, iż niesłusznie pojma- 
wszy szlachcica, dali byli skwapliwie na gorącym prawie 
ściąć. Stryjk. 739. Na gorącym prawie pozywać nie 
trzeba , ale pojmać co najrychlej. Gorn. WŁ P. 4 b. 
Aleby i około gorącego prawa inaczej postanowić trze- 
ba, ib. H. 2. §" Gorący, dokuczający, ważny, pilny, bnit= 
OCnb , nnd^tiij, \i)\\m. O rade prosiłem senatu, co czy- 
nić w tak gorącym razie. Nag. Cyc. 07. Jakiś gorący 
interes mieć musi. Teat. 22, 155. GORĄCZKA, i, ź.. 
Boh. hlawnice, hlawnieka; Slav. oganj , vatra; Yind. go- 
rezha boliesen, Icgar; Bosn. oghgnica; Rag. oghgnizza, 
oghniz, ogagn; Ross. ropaiina ; Eccl. oriiCBima, nioeBH- 
Uii, oniiii|s, a;€niiiii|ii , (cf febra, ograżka, zimnica); 
1. w powszechności, jest to bieg nieporządny i nieumiar- 



96 



GORACZANY -GORAL. 



GORALKA-GORGA. 



kowany massy krwi , z częstszym nierównie pulsem i 
■wielkim rozpaleniem caJego ciała czyli gorącem. Dykc. 
Med. 2, 511. jest to choroba, w której po ograżce i 
niby zimnie przechodzącym , gorącość następuje , puls 
bije prędzej, a cały człowiek źle się ma. Perz. Lek.il.; 
Boh. Dyab. 2, 164. h\ii gicbcr, im allijEiticmcn. Gorączka 
ciagTa (ustawna, Cn. Th.), febris continua, która chore- 
mu żadnej folgi, żadnego odpoczynku nie daje. Dykc. 
Med. 2, 52-2. biT^ anlialtciibc gickr. Gorączka przeciągo- 
%va (nieustawna, Cn. Th.), remiltens , opuszcza chorego, 
a w czasach stafych znowu się wzmaga, ib. 563. ba3 
na^Iajfcnbe giebcr, baś Sccfcfclftcber , (cf. febra). Trawiąca 
gorączka , hecłica. Perz. Lek. 50. Zófciowa gorączka , 
inflammatoria. ib. 47. Osutkowa gorączka , exantematica, 
przy powszechnych każdej gorączce przypadkach , miewa 
jeszcze właściwe swoje przypadki , kończąc się na wy- 
rzuceniu czyli obsypaniu ciaJa. ib. 49. Wielką gorączkę 
nazywamy zgniłą ztad , iż bardzo łatwo soki ciała w tej 
chorobie psować się i gnić poczynają, ib. 46-49. Krwi- 
sto pałająca gorączka , acuta sanguinea , u nas zwana 
łożna chorobą, ib. 49. Gorączka codzienna , albo febra 
codzienna, quotidiana , która codzień o jednej godzinie 
powraca. Dykc. Med. 2, 525. bnś nlltaglidjC gtctcr. Go- 
rączka trzydniowa , która w- jednym ze dwóch dni po- 
wraca, ib. 514. tiTj brciitatjiijc Jickr. Czwordniowa go- 
rączka, abo febra kwartanna, ba» Bicrtńijicje gicDer, po- 
wraca trzeciego dnia po dniu przystępu, ib. 514. Gorą- 
czka jednodzienna, epheniera , trwa tylko 24 godzin, ib. 
542. biT? cintiiijtijc gickr. Gorączka kataralna. ib. ba'3 
SctImrrficliCl". Gorączka zapalająca, biiś tifitijc gifkr; go- 
rączka zgniła , brtiJ (jnulftckr. ib. 566. — , g. Leżeć w go- 
rączce. 1 Leop. Maik. 8, 14. Już skóra skorupieje, a 
oczy pałają, Lice znać zapalone o gorączce dają. Bardz. 
Luk. 95. Gorączka piecze, febra trzęsie. Pol. Jow. 21. 
Sto gorączek niech zje, mów mu ode mnie. Boh. Kom. 
1, 141. (cf sto dyabłów, katów; do choroby! do ka- 
duka!). Prawisz jak w gorączce. Teat. 9. b, 45. (jak 
waryat , jak szalony). §. moraln. Porywczos'ć , popędli- 
•wos'ć, n. p. Prędko gorączkę swoje opłakował, Poryw- 
czość , że niegodną rzecz w godnych znajdował. Jab!. 
Tel. 220. bie SigC, ipcftigfcit. §. 2. "Gorączka, mascul. et 
fem., człowiek gorący, zapalony, gorąco kąpany, popę- 
dliwy, porywczy, ciii iV)iKfopf, Boss. cepaniKa , pcTiiBufi. 
Tylko Wac Pan nie bądź takim gorączką , i czekaj. Żabi. 
Bal. 76. Jaki też z We Pana gorączka! Żabi. Zbb. 13. 
(gorąca kasza). I ja też czasem taki gorączka, jak We 
Pan. Teat. 9. b, 8. Jesteś nazbyt wielka gorączka, ib. 25, 
74. Pam. 84 , 702. GOR.\CZANY , a , e ,' tyczący się 
gorączki, jjiebcrŁi^E = , %\ÓtX ■■ . Ogień goraczany. Ciiach. Prz. 
94.'G0R.\CZK0WATY, a, e, do gorączki podobny, fic= 
Ber^aft, fickrartig. Puls gorączkowały. Perz. Cyr. 1,112. 
GORĄCZKOWY, a, e, od gorączki. Cn. Th. %klm--. Go- 
rączkowy paroksyzm. Gorączkowe lekarstwo. 
GORAL, a, Hi., GÓRALIK, a, m., zdrobn., 1) mieszkaniec gór, 
cin ©cbirgźberoo^ncr , cin Ścrgbmier. Boh. horak, horśeek; 
Slov. horii {syhanus); Rag. gorannin, gorastanik, gor- 
sctak, prigoraz; Croat. gornyak, prigorecz, planinecz; 



Carn. gorijanz , (Garn. goręnz > Wyższćj Karyntyi mie- 
szkaniec); Ross. ropUHBTO; Eccl. norophH'L, iiirophNi, 
ropOKUieat], {ob. Pogórczyk, podgórczyk, podgórzanin. ) 
Nimfy, Satyrowie, górale, Sylwani,^ Ziemię raz sobie 
zdaną, niech w wieczność osiędą. Zebr. Ow. 7. Górale 
są zwyczajnie mocniejsi i wyżsi od mieszkańców dolin i 
równin. Stass. Buff. 270. — g. W Paryżu deputowa- 
ni najwyższe ławki zasiadający po lewej stronie , nazywa- 
ni byli moniagnards góralami. A^. Pam. 1, 49. 2) Ta- 
niec Goralom właściwy, m ben Scrijlmumt cigner Janj. 
Aż miło spojrzeć , aż miło , Gdy Stach z Basią swą 
utnie gorała. Kniaź. Poez.ó, 111. GÓRALKA, i, ź., Boh. 
horaćka ; SIov. horarka; Bag. goranka ; Ross. ropiwa ; 
mieszkanka gór, bie ©eliirgśkroo^nmmi. GÓRALSKI, a, 
ie , od goralów , Sergbaucr = . O góralskim rokowaniu. 
Haur. Sk. 113. 

GORAM ob. Gorzeć. 

GORCZYC, cz. niedok., gorzkim czynić, Ińttcr Iliac^eii ; Ross. 
ropmiTŁ, HBFOpmiTŁ. GORCZEJSZY ob. Gorzki, Gor- 
czyc. GORCZYCA, y, z., GORCZYCZKA, i, ź., de- 
min. Boh. et Slov. horćice ; Sorab. 1. woniźcźo , źo- 
nop; Sorab. 2. żonop; Slav. gorushica; Rag. goruscizza; 
Bosn. goruscica, slatcica, slacica, rukula , rigga; Croat. 
goruchicza , gorusicza , szlaschicza; Vind. shenff, raush- 
tarda , gorushiza; Hung. mustar; Ross. rop<iima ; Eccl. 
ropoyiuHii:), (Eccl. ro|)bYHi|:<, ropKia ipaBbi BOo6me) ; ziele, 
którego nasienie jest białe i szare, z którego musztardę 
robią. Ład. Bst. N. 45. sinapis Linn., im ©eiif. Gor- 
czyce do przysmaków stołowych gorczyczkami, drudzy mu- 
sztardami od mosztu winnego, z którym przyprawiane, 
zowią. Syr. 1205. Ma to w sobie gorczyca, że w oczy 
kasa, łzy z nich wyciska. Dambr. 111. Gorczyca polna, 
arvensis, czarna, nigra, biała, alba. Jundz. 547. pszonak, 
ruka , rukiew , ma kształt i smak i skutki po części gor- 
czycy podobne, 2Bcgen(^, tuilber Seiif. Syr. 1207. GOR- 
CZYCOWY, GORCZYCZNY, a, e, od gorczycy, ecnf = . 
Gorczycovye ziarna lub nasiona są smaku ostrego , szczy- 
piącego. Dykc. Med. 417., Ross. ropmmHMtt. GORCZY- 
CZMK , a , m., erisimum Linn. ber ^^icbciic^ , rodzaj ro- 
śliny, noszący strąki długie , które dobrą paszą są dla 
owiec. Kluk. Dykc. 1, 208. Gorczycznik pospolity, Ross. 
no.ieBaH ropqnua, officinale; Gorczycznik rzeżucha zimo- 
wa, barbarea; czosnaczek, alliaria; lewkoniowy, c/ie(ra«- 
toides. Jundz. 557. (Eccl. ropmmHiiKS, ropynqnnaa pu- 
szka musztardowa). GORCZYCZKOWATY, GORCZYCO- 
W'ATY, a, e, na kształt gorczycy, do niej podobny, n. p. 
niałemi punkcikami niby ziarnami gorczycy upstrzony, 
fenfartig , mit fleineii gleden n)ie mit ©cnffiirticrn kuirengt. 
Konie gorczyczkowate, jedne czarnej gorczyczki, drugie 
czerwonej. Lek. Kon. 4. Konie siwe gorczyczkowate jedne są 
czarnej gorczyczki, drugie czerwonawej. Bipp. 8. Gorczycowa- 
ty, siwojabłkowity, eiii affelgraucr <Bd}immd. Menin. 1, 24. 

GORDYGARDA, KÓRDYGARDA, y, i., z Franc. corps de 
gardę, strażnia izba, bie 25?a(^tjiuk. 

GORE, GORE, GOREĆ oh. Gorzeć. CÓRECZKA oh. Górka. 

GORGA, 1, i., GORG, u, tn, (cf Germ. ©urgel; Gall. §ox- 
ge. Slblg.j; kunsztowanie głosem, trel, ber JriUer. Tu 



GORGOLIĆ - GORLICE. 



GORLIĆ-GÓRNIK. 



97 



sie niesforny wrzask pomiędzy krzaki Rozlega, gdy wio- 
senne gorgi stroją ptaki. Min. Ryt. 2, odO. Słuchałem 
cię tu na stronie, Jakieś gorgi czynił w tonie. Zab. ^\, 
541. Żabi. Słowiki polne Ciągną gorgi wolne. Susz. 
Pieśń. 5, Q 4 b. Orzeł kwili, skowronek mile gorgi 
zbiera. Toi. Saut. 89. Przedtem głos mój strzępiąc prze- 
dziwniem trałował , Gfos'ną trzodę leśną gorgamim celo- 
wał, ib. 68. Zwiedz wszystkie melodye Z gorgiem ćwi- 
czonej szyje. Susz. Pieśti. 3. P. 2. 'GORGOLIĆ się, 
GORLIC się, ił, i, zaimk, niedok., rozgorgolić się dok, 
markotnie narzekać, fukać, fdjmaMcit, llliirrcii , GmilTCll. 
(Boh. horliti indignari, lamentari, rozliorliti se ira in- 
cendi; Ross. rop.iaHiiTb co gardła krzyczeć, rop.iacTBiiI, 
rop.iaiiŁ krzykajło). Język się gorlący, lucłans logui. Zebr. 
Oiv. 154. Maja mię za obcego, zem się gorlił o dom 
twój zelżony. Ryb. Ps. 150. (żem się gorliwie zastawił). 
Gorgoli się , kokoszy się. Gemm. 92. (pawi się). Nie- 
cierpliwi nierównie gorgolą się, rozruchy stroją. Pełr. 
Pol. 2, 7. On nań nalegał i gorlił się, ze tak uczyć 
nie chciał. Wys. Alojs. 314. Pani matka rzkomo się 
gorgoli , Ze ślub nie prędko , bardziej na to boli. Bralk. 
J. 2. Co jest człowiek , zęby się na boga miał gnie- 
wać', albo ten naród skazitelny, żeby się miał tak gor- 
lic z niego? Leop. 4 Ezdr. 8, 54. (gorzkim być. Dibl. 
Gd.). Fineas rozgorlony mieczem mścił się krzywdy. 
Byb. Ps. 213. — §. Gorlic cz. niedok., gorgi stroić, tre- 
lować , tvillcnt. Gorli sinogarlica. Banial. J. 4. 

GÓRKA, GURKA, CÓRECZKA, i, i, Boh. burka; Sorab. 
2. ghorka; Sorab. 1. borka; Bosn. gorica, brridascce, 
humka; Rag. gorriza , bardascze, brjeg, glavizza; Croat. 
goricza, berdaszcze, bereg, berdo , (goricze = winnica j ; 
Dal. ertich, erticbar; Yind. gofiza , sorizliiza , berd, ho- 
mez , hrib , briber, reber , brieg, berda, gorazhina; 
Carn. grizb, gerbava, berda, rębr, klanz; Ross. xo.i- 
mhkł; Ecd. ropna, npHropoKt, óyropout; ^. 1. mała 
góra, pagórek, wzgórek, ctii flciiicr 33crij, cttic 5(iiI)iiDc, 
cin JoiiOfl- Miasto opasane góreczkami. Bołer. 112. Gór- 
ka Wenusowa, mons Yeiieris. Krup. 2, 157. Strona tyl- 
na nogi sklepista, górką kości pięty nazwana, ib. 164. — 
g. Górka, imię famihi Polskiej. Wolsk. g'. 2.Gurka, na- 
zywa się cielęcina , której używają na kotlety , odcina- 
jąc każde żelterko osobno, lub też same całą pieką na- 
dziewaną. ]yiel. Kuch. 402. (cf. górnica). GÓRKOWA- 
TOSC, ści, z., na kształt górki, Crbobimg. Gdy członek 
wybitym został, pokazuje się na jednym miejscu zaklę- 
śnina, a na drugim gurkowatość. Perz. Cyr. i, 99. (wy- 
niesienie). GÓllKOWATY, a, e, z górkami, pagórkowa- 
ty, wyniesiony, wyniesienie na kształt górki, crbobcii, 
Ross. 3ijaj[ncTuii. 

GORLIC, a, m., [liękne miasto w Luzacyi. Dykc. Geogr. 1, 
246. ©orlif; ill Per gaufig. Boh. Hoi^elice, Żhofclice; So- 
rab. 1. Sorlez. Zgorzenie przypadkowe odmieniło Drc- 
banowi miastu nazwisko; nazwane potym zostało Zho- 
relicami w języku Serbskim , które potym w Niemieckiej 
mowie w Gorlic odmieniło się. Nar. Ust. 2, GO. (cf. 
Zgorzelec, Zgorzeleckie księstwo). [GORLICE , ;)/wr., mia- 
steczko w Galicyi obw. jasielsk. 5.] Chociaż wojny nie 

Słownik Lindego uid. S. Tom Ii. 



służył, choć nie był za Lwowem, Dość kiedy wie Gorlice, 
Bobową z Grybowem, ft)/. Jow. 198. (umie trafiona targ). 

GORLIC się ob. Gorgolić. 

GORLIWIE adv. adj. gorliwy ; gorącym umysłem , żarliwie, 
zapalczywie, cifriij. Boh., horliwe; Carn. ajfrek; Ross. 
ycep^HO, CTpacTHo; Eccl. toiuho. Bardzo gorliwie ob- 
stawał przeciw stronnikom państw sąsiedzkich. Ld. Gor- 
liwie się starać Yinrf. pomujati fe, vrezhosheluvati. GOR- 
LIWIEC, wca, ?«., żwawiec, żarliwiec, ciit Gtfcrcr. Carn. 
ajfrar; Yind. vrezlioshelnik; Ross. peBHiiie.iŁ, peBHOna- 
TCifc, f. pcBHiiTC.ibHima. GORLIWOŚĆ, ści, z., Boh. 
horliwost, horlenj; Sorab. 1. nutnofcż ; Sorai. 2. furow ; 
Carn. ajfr, adur; Yiiid. gorezhlivost , gorezhonaglost , 
yrezhofilnost , gorezhnost, gorezhina, vrezhosheInost , 
shelije; Craai. lyubsztvo , ljublyensztvo ; Ross. ropaiiecTt, 
ropa^HOCTb, ycep^ie, ycep^cico, ycep^HOCTb , pcBHii- 
boctł; Eccl. ÓJiaroycepAie , noTmanie; §. 1) zwawość, 
żarliwość, zapał, gorącość umysłowa, cf. żartkcśó, za- 
palczywość, ber ©ifcr. Gorliwość o rzeczy boskie, zelus. Cn. 
Th. Z gorliwości obywatelskiej narażał się stronnikom 
sąsiedzkim. Ld. mi vntviptifd)em 6ifcr. — §. 2) Zawiść, 
bie (?ifcr|'iicl;t. Jeśli ma żonę najupodobańszą, musi ją 
z domu wypędzić, żeby sołtany do gorliwości nie przy- 
wieść. KM. Turk. 90. GORLIWY, a, e, compar. Gor- 
liwszy, Boh. horliwy (cf horliti gorlic); Yind. gorezhliu, 
gorezhonagel , gorezh, yrezhosheln; Rag. .\estok; Ross. 
ycepjHUH, CTpacTHUii, pcBHiiTe.ibubiii , peBHOCTHUH, pe- 
TUBbiii; Eccl. BCTaiunBTi, iif)iiAe:i;Mii> kts ^t.iy, ovc(>is'>"t) 
iiOTbiiiAAHBi, noTiuaiiHbiii, noTmaTe.ibubui ; 1) gorąco zaj- 
mujący się , obstawajacy, nieobojrtny, niczimny, Cifiicj , 
ciferilb. Gorliwi o boga i o bozkie rzeczy. Cn. Th. Gor- 
liwi miłośnicy zakonu. Bibl. Gd. Act. 21, 20. Po gor- 
liwych usługach twoich wszystkiego się spodziewam. 
Teat. 6, 75. (cf żarliwy, zapalony). Gorliwym być Ross. 
ycep4CTB0BaTb ; Eccl. ó.iaroycep^CTByio ,• Graec. 7tqo- 
■OriiiM. 2) Zawisny, zazdrosny, jako i Czechowie mówią 
horliwy. Macz. cifcrfiiftltii]. 

"GÓRLOTNY ob. Górnolotny. GÓRNICA, y, i, górna piecze- 
nia z nerką, bCl" Jficrciiliratcii. 7V. Górnica cielęca , woło- 
wa, {ob. Górka, Gurka). cf Ross. ropimua izba, świe- 
tlica. GÓRNICTWO," a, «., ber Seraku. Kruszce po- 
spolicie się szukają w wnętrznościach gór, ztąd powstało 
imię górnictwa. Kiuk. Kop. 1, 13., Yind. rudoyanje, rud- 
styu,"rudishe (ob. Ruda); Boh. hawjrstwo. GÓRNICKI, a, 
ie , GÓRNICZY, a, o, od górnictwa lub górników , icny- 
manuif^. Yind. rudoshegen, rudokopauzhen ; Ross. rop- 
CKirt. Usta\yy górnicze porządek zachowują między gór- 
nikami. Kluk. kop. i, 16. "R. 1374 wydane górnicze 
prawo. Czack. Pr. 1, 191. SScrorcdjt. {Carn. gorniza). 
Górnicza nauka, metalurgia Ross. p3-40CJ[OBie ; Górnicza 
szkoła , ropiioo yni.iiiiuc (ropiiiiua izba). Kommissya górj 
nicza p. Slan. Aug. ustanowiona. Os. Zel. 27. Pam. 85, 
370. GÓRNIK, a, m., Boh. hornik, kowkop ; Yind. ru- 
dokopauz, knap , rudokopazh ; Carn. rudar, {Carn. gór- 
nik findemialor); Croat. rudar; Ross. ropoKoni, P3'/10- 
Konx, p3'AOKonmiii>'B; §. 1) Co w górach kopie co, ka- 
miennik, kruszcowy górnik. Cn. Th. ber Sergfiiappe , ber 

13 



98 



GÓRNO - GÓRNOŚNY. 



GÓRNY - GÓROBŁAKACZ. 



Scrcimantl. Wszyscy ci, którzy robią w kopalni, nazy- 
wają się górnikami. Kluk. Kop. 2, 288. Górnicy się 
głęboko w ziemię kopią, a gardła swe na głębi w nie- 
bezpieczność ważą, dobywając kruszców rozmaitych. Sienn. 
256. — §. 2) Co na górach mieszka , orze , pasie. Cn. 
Th. gorał , ber 33crGlmucr , ©cturg^kiiioliiicr. '§. Gorniki , 
polniki , sekta chrześciańska. Urbst. Art. 16. DJJoilłailifteit, 
©ntopŁręGier. W rewolucyi Francuzkiej les montagnards, 
górale, górniki. GÓRNO, GÓRNIE adv. adj. górny = na- 
dęcie, wyniosłe, dumnie, z pietra, pysznie, ^od), crŁo= 
l'Cil , ŁoĄtrabcttb , ftolj. Porwie się na rzecz wielką rymy 
zbyt śmialemi, A co miał górno latać, czołga się po 
ziemi. Dmoch. Szt. Ii. o. Hiszpani są górni , i górno 
gadają i górno o sobie rozumieją , i górno , choć po ni- 
zkim padole stąpają. Dwór. C. 3. (jak z partesów). Gór- 
no o sobie trzymał. Pilch. Sen. list. 526. (wysoko się 
cenił). Zawsze górnie rozkoszy patrzał. Glicz. Wych. E. 
5 b. (z pańska). Z wysokiego czoła, górnie dzieci swo- 
je przyodziewają. ib. F o b. To coś z górna, niezrozu- 
miale gadasz. Teat. 19. c, 6o. (zbyt wysoko, szumno). 
GÓRNOCHCIWOŚĆ, ic\, i, ambicya, bfe ehjiicJjt. Gór- 
nochciwość i niesprawiedliwość nie mogą znaleźć, czego 
szukają w wojnie. Zab. 9, 224. GÓRNÓCHCIWY, a, e, 
Górnochciwie adv., ambitny, el(r[ud)tig. 'GÓRNOKOT , a, m., 
felis pardalis , wielkości największego psa, najduje sie 
w Ameryce. Kluk. Zw. 1, 77. bic ScrgfnCe. "GÓRNOKRYW, 
u, ?n., orc/ii/. = gzems, i)a$ ©cfimff. Rog. Bud. 25. GÓR- 
NOLOTNY, GÓROLOTNY, GÓRLOTNY. a, e, bujający. 
wysoko się wzbijający propr. et fig. iodjUki^m)}. Sokoły 
górnolotne. Banial. J 1 b. Orzeł górlotny. Kochów. 529. 
Słońce górolotne. Groch. W. 206. Na morzu górnolo- 
tne wały. Dambr. 99. Górolotne pióra. Ziinor. Stel. 172. 
Górolotny ogień. P. Kchan. Jer. 186., Nar. Dz. \, 29. 
Żebym opiewać mógł z myślą ochotną Sługi twojego 
sławę górolotnąj Groch. W. 246. GÓRNOMYŚLNOŚĆ, 
ści, z., wyniosłość, pycha, duma, Iiobcr Silili, Stolj. 
GÓRNOMYŚLNY, a, e, Górnomyślnie adv., wyniosły, du- 
mny, pyszny, ^oc^lllut^i(j, ftolj. Pan bóg za dawnych cza- 
sów górnomyślne głowy Karał przez muchy, żaby i owad 
domowy. Zimor. Siei. 244. (cf. plagi egiptskie). Gór- 
nomyślna buta. Nar. Dz. 2, 59. My tu onych wyrokiem 
górnomyślnej buty. Skazani między podłe natury wyrzu- 
ty. Zab. 8, 551. Kossak. Górnomyślni krajów cudzych 
podbijacze. Zab. 9, 215. Górnomyślny Brytańczyk. Fam. 
85, 1, 15. Górnorayślna twarzą brząkał napuszvsty. Zebr. 
Ow. 201. (magniloguo ore). GÓRNOROZUMNY. a, e, szu- 
mnego rozumu, n. p. Ludzie nadęte i górnorozumnc. 
Dambr. 607. etlioebilbcteii Sjcrftaiibcź. (cf. zarozumiały). GÓR- 
NOSC , ści, i., wyższość, wysokość, górnomyślność, 
S)o\)Ht, ^óbcrlłctt, (^r!;abcnl)cit , ^obcr £iiiii, $ptfmiiit^. Gór- 
ność albo nizkość są znamiona dobrego albo złego miej- 
sca ku mieszkaniu. Cresc. 055. (wysokie położenie). I 
z nikczemnych rzeczy nawet, górności ludzie szukają. 
Modrz. Baz. 222. (zaszczytu). Młódź bierze łatwo na 
siebie niejaką nieprzystojną górność. Fetr. EL 95. (wy- 
soki ton , imponowanie). "GÓRNOŚNY, a, e, góry dźwi- 
gający, bcffltragenb. Olbrzym górnośny. Bardz. Trag. 494. 



(noszący, dźwigający góry. Atlas). (Rag. gorostasnik gigas). 
GÓRNY, a, e, Boh. horni, hor enj , hofeyśj ; Sorab. 1. 
horny, horeni , horski ; Bosn. gorgni ; Rag. górgni, gór- 
ski, plannijnski ; Croal. gornij, zgornyi; Yind.gorn, gór- 
ski, bcrden, sgorn, nasgorn , gurni, goreni , planinski; 
Carn. sgurn, sgorne, sgorejn, sgorne, (gurje, gurshi 
praestantior) ; Ross. et Eccl. ropbHHH, ropeHOCHuii ; §. 1. 
od gór, do gór należący, 23crg = . Fundamenta górne 
trzęsły się. Budn. Ps. 18, 7. (not. tt. j. gór»). Ziele to 
górnikom przeciw górnym smrodom i parom użyteczne. 
Syr. 242. (Hrabia Mocno . górny = rfe Monlfort. Birk. Dom. 
23. Tolossanie poddali się synowi 'Mocnogórskiemu. ib. 
24). §. Na górach będący, mieszkający, rosnący, Serg3= 
©ctnrgJ ■ . Górni obywatele. Ld. [ob.^ Górale). Ziele gór- 
ne, ib. Górne poziomki zbierano. Zehr. Ow. 4. {monła- 
na). Górny wróg, pokuska po górach strasząca Yind. 
górski moshiz, rudni vrag, btt^ Scrgilidiutlcin, (cf. boruta, 
marchułt, latawiec). — g. 2. Wzgórę będący, nagórny, 
wyższy, Cbefó obcre. Górne piętro. P. Kchan. Orl. 1, 
529. Kara wieży jest dwojaka : górna lub cywilna , a 
dolna lub kryminalna. Górna wieża, jest zamknięcie w 
więzieniu uczciwym , oświeconym , żadnej przykrości nie 
zadającym. Oslr. Pr. Cyw. 1, 581. ber giinlarrcft iit bem 
pbern iburmc , iii btm ^oficrn JDeile eiiieći JDiirme^ . (cf, 
dolna wieża, dno wieży). Od położenia kraje nazywa- 
ją się górnemi i dolnemi. Kraj między albo przy gó- 
rach leżący, nazywa się górny, ^hn- , a kraj gór nie 
mający, dolny, 9?icber > ; ztąd Szląsk górny i dolny, Ober* 
iiiib Uiiter = ©£l;Icfieil. Część jakiego kraju blizko źrzódła 
rzeki leżąca, nazywa się górna; a ku ujściu zbliżona, 
dolna, ztąd górna i dolna Saksonia od Elby, Dber= ititb 
3?ieber= ©a^feil. Kraje blizkie morza są dolne, a odda- 
lone od niego górne, ztad górna i dolna Normandya. 
Wyrw. Geogr. 13. Ziemia górna i dolna. 3 Leop. Jud. 
\, 15. (wierzchnia i niższa. 1 Leop.). §. Oecon. Piecze- 
nia górna , górka cielęca, skopowa, eiii Srateil uinit §alś» 
ftiitfe , etil ®mS\tM. Za beczkę piwa , za pieczenia gór- 
ną, powinność swoje urzędowa przedaje. S^r. 945. (byle 
tą go poczęstować; cf. papka), g. Górne linie w no- 
tach muzycznych , które nad rygami na notach się do- 
dają. Magier. Msk., (oppos. przypisne linie). §. transl. 
Główny, przełożony, najwyższy, tbcc, ill ilfiillfi^t bcś 3{an« 
ge§ , ber ©ciualt. Górny sąd , iai CItcrgcri({)t. Nie ina- 
czej bywam przynaglony, tylko górnemi rozkazami, t. j. 
samego króla. Teat. 26, 55. — g. Wysoki propr. et fig. 
^ei). Orzeł górnym się nad wszystkie ptaki unosi lotem. 
Tr. Wzmocnił się pochlebca w górną u Cesarza powagę. 
Sk. Dz. 511. Go za górne morały! Teat. 52. d, 25. (szu- 
mne, wzniosłe, szczytne). Styl górny. ib. 24, 19. Czart. 
§. Niebieski, bożki, beś ^iminclfi, ©otteS = . Ty za- 
wsze swe obracasz życie do górnego prawa, idziesz za 
bogiem. Bardz. Luk. 164. Obwinia człowiek górne koło- 
wroty, A sam z powinnych obrębów wylata. Zab. 11, 51. 
Nar. — §. Górnomyślny, dumny, ^olicil SimiCi^, l)od)mut^ig, 
ftpij. iHiszpani są górni, i górno gadają i górno o sobie 
?ozumieją. Dwór. C. 3. Fantazya górna; umysł górny. 



Tr -GOROBŁ.^KACZ, a, 



m., 



po 



"órach sie błąka- 



GÓROCHODNY - GORSZY. 



GORSZYĆ - GORYCZ. 



99 



jacy, ^cr mif bęii Scrgeii IienimiiTt. Eag. goroskitalaz 
moiilivagiis. 'GÓROCHODNY , a , e , chodzący po gó- 
rach , Eccl. ropoxojamiri . no ropaiit X04fliniii ; subst. 
ropo.\04eu'B, Graec. opf(/9«T(i , krijnmiibclnb , ber 33crg' 
luanbicr. 'GÓROCHWYTNY, a, e, na górach chwytający się, 
Eccl. ropoMiiUHHH (Jraec. OQiic'ÓMroi, in monte raptus, Iicrcj' 
Erijrijfcil. "GÓROKOPNY , a, e, od kopania gór, górniczy, 
kopahiy, 23cvglHiu= . Hoss. ropoKonubiii. "GÓROŁAZ, a, m., 
łażący po górach, ciii iBcnjflcttcrcr , Scrgftcigcr. Boh. horo- 
laz. §. Droga wazka poboczna na górach , faz , oWaz. 
A'. Kam. ciit fdniialcr ścitciniicci niif bcm ©clTiijc. GÓ- 
ROLOTNY ofc. Górnolotny. GOliO WAG , GUROWAĆ, al, 
uje, intraiis. niedok., a).na górze, na wysokości być, iit ber 
Cólie fśmeten, olicn fep, ctcit briilicr fcyn. W tym her- 
bie dwa kółka podle siebie górują; trzecie spodem idzie. 
Nieś. 1, 75. Góruje gwiazda, culminał, kiedy właśnie 
o dwunastej na południk przyjdzie. Hub. Wst. 287. Gó- 
rowanie gwiazdy, moment , gdy gwiazda przyjdzie do po- 
łudnika miejsca. Sniad. Jeogr. 75. h). YYzgórę się wzbi- 
jać, fid) cmppr fdjmiiigcn. Orzeł nad wszystkie ptastwa 
zwykł górować. Tr. ej. Górę t. j. przewagę, prym mieć, 
fceit isorjiuj, bic Cliertailb ^a('eil. Senatorowie, jako sto- 
pniem, tak wszelką ozdoby jego przystojnościa, wszędzie 
i zawsze gurować i figurować powinni. Mon. 69, 602. 
Żadnego niemasz , któryby tak we wszystkiem górował, 
żeby go w czem kto inny nie przechodził. Zab. 12, 265. 
Dudi. W młodym i w starym wieku chwalić co znajdu- 
ję, Młody siłą, a stary rozumem góruje. Zab. 15, 175. 
Prawo zawsze nad pany góruje i górować powinno. Tr. 
'Górowałeś w dobroci twej utrapionemu boże. Budn. Ps. 
68, 10. (zastępy twe dla ubogiego nagotowałeś dobrotą 
twoją. Bibl. Gd.). Pochodź, wygórować , wzgórowad; wskó- 
rać Yind. gorpriti. GÓROWATY, a , e , nierówny, chro- 
powaty, pagórkowaty, Iiiiijeliij. Miejsca górowate. Hipp. 
25. GOROzIeLON, a, e, ob. Rergryn. Yind. goroselen, 
Iicrgoritii. 'GÓROZÓŁTY, a , e , Yind. gororumen , licrgcjclt'. 

GORS, u, m., z Franc. bramowanie napierśne u koszuli, bic 
^nlśfraiife. Pieszczone jej piersi z pod gorsów wyglądają 
niewiele. Zab. 15, 204. Bukiet, co go twe ręce uwiły, 
Tak mi od ciebie był miły. Żem go do gorsu przypięła. 
Teat. 54. 6, 4. Dyament w podarunku , w szersze gorsy 
panienki przewlekał. Zab. 15, 250. Nar., Kniaź. Poez. 2, 
167. Niech w krągłym gorsie palce twe nie dłubią. Hul. 
Ow. 21. Ross. 6pu)Kiroi. Bryże. GORSET, u,'m., z 
Franc, część ubioru kobiecego, stanik, ba-j Gorfet, eiii 
CciDdjeil. Hazuczki z gorsetami. Comp. Med. 105. 

GÓRSKI, a, ie, od gór, do gór należący, Eccl. rophCKŁ, 
Setg'. §. Górski, GORSKN.\Ć, Gorśnienie , Gorszczejszy 
ób. Gorzki, gorzknąć, gorzknienie. 

GORSZEC, ał, eli, eje, neutr. niedok., zgorszeć dok., gor- 
szym się stawać , arflcr iiierbeit. GORSZY, a , e , compa- 
ratiius adj. Zły, adv. Gorzej qu. v., Boh. horśj ; Slouac. 
horśi ; Sorab. 2. gorschi, storschi; Sorab. 1. horschi ; 
Slavon. gorji; Bosn. gorri; Croa/. gorji, gorshi; fta^. gor- 
ri , huglii ; Yind. huishi , luidobneishi , hudobliveishi, (cf. 
Yind. gerd, gard flarftig, brzydki: cowpora/. garshi, garji , 
gershi; Garn. gard, gershe, cl', gardzić); Ross. et Eccl. 



ropLuiH, sjiiiuiifi, nymiii; ńrijer, fdilediter, fdjlmimer. Po- 
spolicie po złym ojcu, bywa gorszy syn. Bial Post. 177. 
Często nad słabość gorszy jest sposób leczenia. Zab. 12, 
584. Wiek ojców, gorszy nad dziadów, nas rodzi Gor- 
szych niż oni; od nas plemię Jeszcze gorsze wnet zarazi 
ziemię. Hor. 2, 61. (nos nequiores mox daturos progeniem 
litiosiorem). Złego człowieka karze pan bóg przez gor- 
szego. Rys. Ad. 19. Nie jeden obawiając się złego, pod- 
dał się gorszemu. Lub. Roz. 105. (cf. z deszczu pod ry- 
nę). Gorszy strach , niż sama bieda. Gemm. 92. (cf. strach 
ma wielkie oczy). Ta święta ustawa jego na gorszy się 
koniec obraca. Rej. Post. K. 2. (na złe użyta). Gorszy 
koniec , [ob. szary koniec). Nie grzeszżc dalej , być sie co 
gorszego nie stało. Sekl. Joan. 5. nodj lyaś 3(crgere'?. Nic 
chorej nie pomogło; ale owszem ku gorszemu zdrowiu 
przyszła. Sekl. Marc. 5. (pogorszyło jćj sie). Dobry, gdy 
się zepsuje, bywa najgorszy. Cn. Ad. 184. Jeden drugie- 
go gorszy; niemasz w czym przebierać, ib. 506. Łakomy 
wszystkim zły, sobie najgorszy, ib. 426. Gorsze rzeczy 
dłużej trwają. Gemm. 92. ^a^i (sd)Ied)tcre. (cf. lepsze bóg 
bierze ; cf garnca natłuczonego dłużej; cf łatane zdrowie 
trwalsze; cf skrzypiące drzewo; cf złego nikt nie chce). 
Co lepsze zginęło, co gorsze "zostanęło (zostało). Gn. Ad. 
94. Nic gorszego nad złą niewiastę. Zab. 15, 224. — 
Co gorsza , że się w mojćj biedzie nikomu zwierzyć nie 
mogę > to najgorsza, n)n'3 ^ai ®d)liinmfte ift. Przebóg, co 
też We Panna najgorszego robisz! Teat. 29, 52. (bardzo 
źle robisz; oppos. co najlepszego robisz). GORSZYĆ, ył, 
y, czyn. niedok., zgorszyć dok., aj. gorszym robić , psuć, po- 
garszać, pogorszyć, zgorszyć, ćirgcr madieii, fdilimmer ma-- 
d)en, iierf^limmerii. Boh. horśili, horśjm, zhorśjm; Sorab. 
2. gorisch ; Sorab. 1. horschu; Rag. smiititi , smetati; 
Bosn. smutiti; Yind. pohuishati, sgrenzhiti, zagrenkuvati; 
Ross. ó.TasHHTt , 6.ia;«HiiTb; Eccl. cłb.ii^iihth , ckesj^hh- 
TH. Miasto leczyć, zgorszył chorobę. Tr. b). Morał. Do 
złego pobudzać przykładem , mowa etc, cin 3lergerni? ge^ 
Iicii, (irgcrii. , GORSZYĆ się transL* cii: Jlcrgcnii^ JieŁmen, 
fit^ (irgeril. Żeś dobry, gorszysz wszystkich, jak o tobie 
słyszę; I ja się z ciebie gorszę , i satyry piszę. Kras. Sat. 
lÓ. Gorszyli się w nim. 1 Leop. Marc. 6, 5. Gorszący, 
psujący, Boh. pohorśliwy, zhorśiwy; Ross. ó.iasHeHHufi, 
ó.iaaHHTC.ibHUH. Kronika gorsząca. Pam. 85, 1, 517. chr. 
scandaleuse. Gorszący mową Ross. ó.iaaHOptmiBuii. GOR- 
SZENIE, ia, n, zgorszenie, pobudzenie do złego, oso- 
bliwie przykładem, mową, bnź Slcrgcrii, bilu 5lergcrnip , i>ai 
man ciiieni gtel't. Rag. smutgna, smechja; Boh. pohorsli- 
wost; Ross. ó-ia/KHOHic, ó.iasHCiiie, coó.iaaiib; Eccl. clgai- 
»:HieHHie. tiORSZYClEL, a, in., gorszący drugich, ber bcn 
mibcrn eiii Slcrgcrtiip gietu, *2ittciu'erberl'cr. Filozofom, ni- 
by młodzieży gorszycielom , z miasta ustąpić kazano. Os- 
sol. Sen. 15, Eccl. coó.iaamiTCJb. W rodź. źeńsk. GOR- 
SZYCIELKA, i, bic £ittcniicrberl'criiiii. 

GORSZN.ĄĆ ob. Gorzknąć. GÓRUJĘ ob. Górować. 

GORYCZ, y, i., rzecz gorzkiego smaku, propr. et fig. tU 
Sittcrfcit. (oppos. słodycz). Rag. gorcillo, garcillo, gorcina; 
Ross. ropcwb, (ropecTb zgryzota); Eccl. EpiiAOCTb, ocipocTb 
Bityca, ropecTL, ocipo/KCiuie. Lekarstwa gorzkie, pospo- 

13* 



100 



GORYCZKA - GORZAŁA. 



GORZAŁKA- GORZEĆ. 



licie znane pod nazwiskiem goryczy. Dijkc. Med. 2, 421. 
W jarzmie tym słodio zaprawną gorycz poczujesz w cza- 
sie. Teat. 46, 19. Prześladowania, oto to jest piołun, któ- 
ry życie nasze goryczą zaprawia. Karp. 2, 107. (et. iól- 
c"ia). — §. Gorycz , smak gorzki , który czujemy, fcr I)it= 
tcre ©cfdniiact, bie Sittcrfcit im §alie.^ (cf. gorz). Gorycz 
zawsze wzbudzona bywa skażeniem żółci. Dykc. Med. 2, 
420. — §. Botan. Gorycz, Piciis Linn., StttCftraiit, rodzaj 
rośliny ob. Żmijówka. Kluk. Dijkc. 2, 182. Gorycz szors- 
tki, echioides, wielokwiatowy, hieracioides. Jundz. 588. 
GORYCZKA, i, 2., Genliana Lim., girjmn, SittcriUltrj. Boh. 
horec; Boss. ropeuaBKa, korzeń goryczany. Urz.ed. 15o. 
większy rośnie na biotach , ma liść biaJej ciemierzycy po- 
dobny, używany do lekarstwa. Kluk. Rośl. 2 , 220., Sienn. 
73. Wszystkie gatunki tego rodzaju, gorycz jaką w so- 
bie mają. Kluk. 'Dykc. 2, 23. Urzed. 155. Goryczka pJu- 
cowa, Pneumonaulhc , czerwona, centaurium; Ross. 30.10- 
TOTbicaMHUKi ; Fin;/. svederz , slatni germek, zhantara; Ja- 
kowa, amarella, polna, campesłris, krzyżowa, cruciata; 
Ross. coKO-ieft nepcn.TCTb; ber Srcii^cnjinn, ter fleiiic Gnji- 
ati, ©pcrcnftid) , §imiiiclijftciigcl. Jundz. 174. Goryczka wło- 
ska, centurzva wielka, jasieniec, Centaurea Centaureum 
Linn. @rpp"Jnufciibijiilbeiifraiit. Syr. 654. GORYCZNIK, 
GORYSZ , GORŻYSZ , a, m., Mieprzyniee , świni kopr, 
wszywy kopr, sarni korzeń, jeleni korzeń, siarkowy ko- 
rzeń, peucedanum Linn. bcr ^anrftninij, ©nufeitcljcl. Syr. 
19o. Gorzysz, bo w górzystych a ciemnych lasach rośnie. 
Sienn. 133. pospolity, of/icinale; gorysz , kmin koński, 
silaus, pfppfiimmci. Jundz. 185., Ross. tkcatojlcht,. 
GORYWAG, ał, a, neu/r. frequ. rerbi gorzeć, brciilieil, ab= 
iTCllllCrt. Niechaj miasta nie gorywają, domy niechaj nic 
gniją. Goru. Sen. 485. Aby wówczas, kiedy pożary go- 
rywaja, żaden ognia nie niecił w boru. Haur. Ek. 9. 

1. GORŻ, netu, m., obs. zgaga, palenie w gardle, fig. żą- 
dza; Carn. gerloviza, gerlovna, (cf. gardło), bie S^e^lfiid)!, 
Scgierbe nad) Ctwa^. W składanych: ślinogorz, winogorz, 
srebrogorz , złotogorz. §. 'Gorzenie , pogorzenie , pogo- 
rzelisko, ber Sraiib. Eneasz długo błądził po morzu, Nie 
chcąc ojczystej Troi patrzyć gorzu. Slryjk. Gon. M. 3. 

2. GORZ , a, m., [GÓRZE, a, n., 2] n. p. Aż się jej (ziemi) rzekom 
wrota otworzą do morza. Toż się pocznie radować zbywszy 
swego gorza. Kolak. Wiek. B. 1. t. j. powierzchowności 
śniegowej jakoby tego, co było na górze, bie o&crc Setfe, 
ber fclj, bie ipiiiie, ftij. [mylnie, górze bowiem znaczy 
tu smutek, biedę; porówn. rusk. horo. 2]. 

GORZAŁA oh. Goriałka. GORZAŁCZANY, a. e, od gorzał- 
ki, Srniintnteiil =. Ross. bo^owuuh, {ob. Wódka). Przeklęta 
gorzalczana kufo! Teał. 18. b, 8. Gorzalczany pijaku. — 
Gorzałczany, ego, m. subst., gorzalnik, który gorzał- 
kę pali, {Boh. koralnik), ber SratuitiDeililireiilicr. Na dobrą 
gorzałkę, gdy nabije gorzałczany, niech do niej soli oczko- 
watćj włoży. Haur.Śk. 164. GORZAŁCZYCA, y, i, GO- 
RZAŁCZYSKO, a, n., paskudna gorzałka, gilfel, fcl)lci"I)tcr 

- Sraimtwcin. Bies. A. 1. Pot. Zac.\SO. GORZAŁEGZKA, 
i , i., demin., Srnmittueiil. Boh. koralićka. W alembiku 
przepalać prostą gorzalcczkę Z winem, z cukrem, z korze- 
niem, z ziołmi na wódeczkę. Jei. Ek. F. i. 'GORZAŁA, 



y, ź., GORZAŁKA, i, ź., u goralów palanka, BoA. kofal- 
ka , horalka , palene (\yjno) , puleny ; Sorab. 2. palenz ; Sorab. 
1. palene; Slauon. rakka; Vind. shganje, shganu yinu; 
Croat. sganicza; Car«. shganje; /?o.9s. [eojKa 2], ropt.iKa, 
BiiHO , BiiHiio , X;itOHOC BiiHO ; po Małorossyjsku horiłka. 
Czack. Br. i, 276. (cf. lubihoryłka. Pot. Jow. 72.) ber 
Srnnntiueiii. Te trunki , które ojcowie nasi po prostu na- 
zywali gorzałką, potym wódkę, my teraz ochrzciliśmy li- 
kworami. Kras. Pod. 1, 18. Z żyta pospolicie pędzi sie 
gorzałka. Kluk. Rośl. 3, 733. Lepsza gorzałka pędzi sie 
z pszenicy, ib. 273. Pewny człowiek Aa zwany, doszedł 
sekretu palenia gorzałki; potym przez zbyteczne jej zażywa- 
nie zajęła się w nim gorzałka, tak że zgorzał; a ztąd 
(zgorzał Ka) gorzałka ma mieć swoje nazwisko. Haur. Sk, 
164. cf. messówka, szumówka = prosta gorzała. Ross. 
npnroJOBOKi , no^ro.iOBOKS pierwszy ciek gorzałki , (cf. o- 
kowity, oków itka). Gorzałki porcya , którą w Moskwie da- 
wniej zakonnikom w święta dawano KpacoBj.ia. Gorzałki 
palenie /i'os5. BiiH0K3'peHie, adj. BiiHOiiypiiŁiB. ^ Gorzałką 
za grosz przyjaciela uczcisz, a za dziesięć umorzysz. Rys. 
Ad. 14. Gorzałka jak złodziej, ani vvzvviesz, jako sie 
wkradnie. Rys. Ad. 14. GORZAŁKOŚ, ia, m., gorzał- 
czany pijak, eiti Sranntiuctiifmifcr; Boh. kofalnjk. Ci 
to gorzalkosiowie, pijanicy, przy gorzałce o wojnie radzą. 
Opal. Sat. 156. GORZALNIA, GORZELNIA, i, i, budol 
wanie do palenia gorzałki, bdś SrcilliCail'3 , bie 33rnitlttll)eilt> 
1'reiinerc^, (pospolicie zowią browarem; ale browar na pi- 
wo jest). Boh. winopalna, paljrna ; /foss. BiiHOKjpua, bh- 
HOKypcHHuil saBojŁ. O gorzałce i gorzalni. Haur. Sk. 163. 
Za zwyczaj po wielkich folwarkach znajdować sie muszą 
gorzalnie. Swilk. Bud. 280. Zwiedziliśmy spichlerz, bro- 
war, gorzalnią. Kras. Pod. 1, 66. Zagęszczą się gorzal- 
nie, browary; podniosą się żyta i jęczmiona. Kluk. Rośl. 
5 , 249. GORZ.\LNiCA , y, ż., co gorzałkę pali , palaczka, 
bie Sraitntrocilit'reinicrinu. Boh. winopalnice , koralnice. Na- 
bożne białogłówki i gorzalnice czynią też wódkę z Tatar- 
skiego ziela. S/yr. 22. GORZALNIK, a, m., palacz gorzałki, 
ber Śramitmeiiidrcmier. Boh. koralnik, paljrnik , vyjnopal, 
winopalnjk, koralećnjk; Yind. shganjar, shganjodelauz ; 
Ross. BHHOKypB. Drożdże potrzebne są piekarzom, go- 
rzalnikom. Haur. Sk. 163. 

GORZCZEJ ob. Gorzko. GORZCZYC czyn. nicdok., ogorz- 
czyć dok., gorzkim uczynić, tntter tnac^eii, uertitteril. Boh. 
zhorćiti ; Sorab. 1. wohorkolcżam , horke tźinu; Bag. o- 
gorcitti; Garn. sgrenim ; .Ross. oropmiTb, oropqaTb, orop- 
qaro, orop«ieBaio, (oropiiiie.ibHbiB jątrzący, krzywdzący); 
Ec.cl. ropmo, ropMy. Uroczystość pełna słodyczy, żadną 
ucisków nieogorzczonej żółcią. Pociej. 217. 

GÓRZE! Interj. Eccl. et Ross. ropę; źle, biada! likl, Mjlimm, 
fcf)lcd;t, lUC^e! Ach górze mnie, miły Panie. Wrób. 297. {heu 
mihi)! Henryk, ujrzawszy, że Mieczysław począł z wojska 
uciekać, westchnął i rzekł : górze sie nam stało. Biel. Kr. 136. 

GORZEĆ, ał, eli, gorzeje; Goreć, rżał, goreje et gore; 
nculr. niedok., zgorzeć dok., 'GORAĆ, ał, a, kontyn., cf. 
gorywać; {Boh. hofeti, zhoret, hofjm, horiwam; Slouac. 
horeti, hofjm, zhofjm; Rag. gorjetti; Sorab. 2. sze go- 
resch; Sorab. i. hoi-u szo; Yind. goreti, gorim, sgoreti. 



GORZEĆ. 



GORZELINA - GORZEJ. 



101 



pogoreti; Cern. goręti , gorim (a gori, quia ignis altum 
jietił, Camhricum gores ferior, cum Carniolico gorezli 
consonat); Slavon. §or\; Bosn. goritti, gorjeti, zgoriti, za- 
sgecchise; Croa^ goreti, gorim; Da/, goriti; /?oss. roptib, 
ropio, croptTt, cropaio; Ecd. n.ia>ieHCTBOBaTiica, ropistb 
Bt OTH-b; Hebr. ~'^n charah arsit; Arab. rrn exar sit; Hebr. 
TJ<n heir incendlt; Hebr. ''H lucere, c(. zorza, cf. Lat. 
uro); palić się, pałać, zapalonym, zajętym być przez o- 
gień , propr. et fig. Drciincii , entOrnmit fcmi. Ogień ma u- 
stawicznie gorzeć na ołtarzu, a nigdy nie gasnąć. Radź. 
Levit. 6, 12. Przed grobem Pańskim dwanaście lamp 
zawsze goreją. Warg. Radź. 144. Lampy tam zawsze 
gorejące wiszą. ib. JagicHo zbudował kościół na tem miej- 
scu , gdzie pierwej gorzał ogień pogański. Twórz. Ok. F. 
1. Gdzie ogień gore, nie dziw, że iskra wyskoczy. Morszt. 
303. Już i tobie biada, Kiedy tuż podle gore u sąsiada. 
Budn. Apopht. 07. Gwałtu! gore! Teat. 29. b, 25. (ogień 
się zajął, wybucbł, pali się, pożar jest). e>3 ŁfClliit! geiicr! 
Na ogień ukazując, mówił: tam 'góra. Warg. Wal. 216. 
Tu gore; tu boli. Rys. Ad. 67. hinc bipus urget, hinc 
canis angit. fcf. między młotem a kowadłem; cf. ani mię 
tam, ani mie sam; cf. Scylla i Cbarybdis). Kto bliżej ognia, 
bardziej gore. Chodk. Kost. 59. Gorzałem w ogniu , le- 
dwie tak gorają Słoneczne koła, kiedy lwa mijają. / 
Kchan. Ps. 42. Tam pola wysciiłe od słońca gorają. 
Fetr. Hor. D o b. Już wiatry i niebieskie w płomień idą 
kręgi, Gore papier, goreją kroniki i księgi. Pot. Jow. 96. 
Tego roku kometa gorzała miesiąca lutego. Latoś. Kom. E b. 
(świeciła płomieniem). Gore mu wszystko w ręku = rzemie- 
ślnik abo robotnik pilny, pracowity. Cn. /Irf. 204. cź gcl)t i(;iu 
itńe bcf 33H| tum bcv ipniib, cv arbcitct reipcnb, fd;iieU, Slotac. 
pilno mu', gakobi liorclo. albo tez: o człowieku prędko tra- 
cącym : Gore mu wszystko w reku. Kpcz. Or. 5. p, 90. c§ 
iaiittt ki) i(mtntd)tźlnmjc, a jagt nllcM burd) bicSiirgd. Zawsze 
gore na złodzieju czapka. Pot. Arg. 226. niespokojne su- 
mnienie, żyje by mysz na pudle, ailf citicm Siclic Drciillt 
btc SKiile, b. In er kt ciit iiiiniljtijc'3 ©etińffctt. Nie gore 
czapka na wielkim złodzieju. Kras. W. 74. (cf. mucba 
uwięźnie, bąk się przebije). Już poczęły ogniem wojny 
goreć ściany nasze. Nag. Fil. 185. Bela, widząc, iż ze 
wszystkich stron gore, uciekł do Dalmacyi. Biel. Siv. 150 
b. Właśnie wojna z Albigienczykami gorzała. Birk. Dom. 
92. Oto ojczyzna gore , gaś, gaś, kto cnotliwy. Opal. Sut. 
79. Wdzięcznym zapałem twych ślicznych oczu goreje. 
Past. Fid. 19. Zapaliłeś jej serce, co bez tego 'góry 
(goreje). Jabl. Tel. 42. Do wziętej Bryzeidy smutny A- 
chil gore. Hul. Ow. 6o. Korymen gorzał ku pięknej Da- 
fnie, która się jeszcze ku niemu nie zajęła wzajemnym 
zapałem. Zab. 11, 81. Serca ogniem w nas gorzały, I 
słuchając go , prawie rozpływały. Odgm. Św. 2 Mm o b. 
Zaż serce nasze nie gorzało w nas , kiedy nam pisma o- 
twarzał? Sekl. Jaic. 24. Ćwiczy się w pobożności, miło- 
ścią bożą gorając. Koch. Roi. 90. Francya obelżona gó- 
ra, i gniewem przeciw nam pała. Warg. Cez. 110. Broń 
jego jeszcze z mordu świeżego gorzała. Otw. Oiv. 145. 
ronr iiod; iiiarm, raiiditc tiod). Nic gorejesz ze wstydu, z 
podobnenń przychodzić kłamstwy? Tea/. 29, 56. (o6. Za- 



płonić się). Gorzały mu oczy, jako dwie pochodnie. Tr. 
t. j. błyszczały się, ftc fliiifcltcii. Goreją w nim humory. 
Tr. t. j. wzburzają się, biT? ©cDliit iimttct. Cały gore za 
bojem , nie znam w sercu trwogi. Dmoch. II. 2 , 5. (za- 
palony wojak). Sardanapal zgorzał na wymyślne wygody 
i miękkości. Bals. Medz. 1, 210. (wylanym był). — §. 
Koniom w drodze kopyto abo piętka gorzeje abo się nad- 
bije. Hipp. 56. zaognia się, eiitjiillbct fid). Ziele broda- 
wnik gorzeniu a boleniu głowy ulga czyni. Urzed. 164. 
GORZELINA, y, i, GORZELISKO , a; n., g. stos drewny, 
Ross. KOCTcps; eiii £d)citcrlia:ifcii. Tr. §. Drzewo do go- 
rzelni zdatne. A'. Kam. >oiil5 jitm S^ranb^iaufc. §. Pogorze- 
lisko. Tr. eiiic Sraiibftctic. (cf. Boh. Hofelice, Zhoi-elice 
Gorlic, miasto w Luzacyi, @ovli^. Dykc. Geogr. 1, 246. 
ob. Zgorzelec). GORZELNIA ob. Gorzalnia. 'GORZELNY, 
a, e, od gorzenia, palny, 93rcnn = , pim 3?reiiiiClt. Na go- 
rzelnych marach trup zsiniały niosła. Zebr.Ow.oll. (;«■- 
suro fcretro). 

Pochodź, gorący, gorejszy, gorąco, gorącość ; gorączka, 
gorączkowy. Gorlic, Zgorzelec, {Boh. Zhorelice); gorliwy, 
gorliwość; dogarać; ogarad, ogorzeć, ogorzały, ogorzałość, 
ogorzelina, ogarek; ogar , (ogier); pogorzed , pogorzahj, po- 
gorzalec , pogorzel, pogorzelica, pogorzelisko, pogorzenie; 
przegarać , przegorzeć, przegorzały, przegarzanie; przygo- 
rzeć , przygorzały, przygorzałośd , rozgorywać się, rozgo- 
rzeć się, rozgorzały; ugarać , ugorzeć; wy gorzeć, wygo- 
rżenie, wygorzelina, loygorzały ; zgorzeć, zgorzały, zgorze- 
lina, zgorzelisko, zgorzysty, niezgorzysty ; zagorować się, 
zagorzeć się, zagorzenie, zagorzały, zagorzelina. g. Tiorz, 
ślinogorz, srebrogorz, winogorz, ziologorz. §. Gorczyca; 
gorzki, gorzkość , gorzkawy , gorzkliwy, gorycz, gorysz, go- 
rzysz; gorzknąć, gorzknieć; przegorzknieć , przegorzknialy; 
przygorzknicć, przy gorzkniały; zgorśnieć , zgorzkniały, zgorz- 
kniałość. §. Gorzeć ■■ grzać, grzany, grzanka; grzejskarb; 
ioźogrzej; dogrzewać , dogrzać; nagrzewać, nagrzać; ogrze- 
tvać , ogrzać; odgrzewać, odcgrzać; podgrzewać, podgrzać; 
przegrzewać, przegrzać; przygrzeuHić , przygrzać; rozgrze- 
wać, rozgrzać; zgrzewać, zgrzać; zagrzewać, zagrzać. 
GORZEJ adv. compar. źle, cf. adj. gorszy; Boh. bure, bur, 
zle, (bofe, hor biadowanie); Sorab. 2. gorej; Sorab. 1. 
horę, hohri, naiharscho, (horio calamitas); Slavon. gorij, 
gorje ; Bosn. gorre ; Croal. gorje ; Garn. et Vind. gorje 
vae! biada! Ross. ropę; ztąd ropconiL kłopotać się, re- 
poMBiKaiŁ biadować się; Ross. et Eccl. ropuie , xy)Ke, 
n3-mc , 3.1-BuiiiHO ; nrijcr , fdilimmcr. Tu źle , a lam 
jeszcze gorzej. Cn. Ad. 5. Znamy, co dobrze, co 
źle, a co gorzej. Chrośc. Luk. 504. Już być gorzej nie 
może, o ludzie, o czasy! Pot. Arg. 238. Gorzej potyra 
będzie. Cn. Ad. 264. Codziennie prawie gorzej rzeczy 
idą. Zab. 6, 534. Baba lecąc z wschodów wołała: co 
dalej, to gorzej. Rys. Ad. 1. Chorował bardzo ciężko, 
że co dalej to gorzej z nim było. Birk. Dom. 102. Go- 
rzej niżeli zle. Gemm. 95. in)d)fd)Iimmcr, nk^ fddimm. Itak 
nie najgorzej -■ i to nie źle. Cn. Th. 282. dictum pririgni 
qul lapide canem ferire volens, percussit novercam. — Nie- 
zgorzej , nicnajgorzej , nie źle , niczego n. p. Mógłbym 
się wyproraowować niezgorzej w tamtym kraju. Teat. i. 



102 



GORZKAWY -GORZKNĄC. 



GORZKNMEME - GORZYSTOŚĆ. 



45. iiidłt G«n5 f*Ic^t. Przycina mi niezgorzej, ib. 34. c, 
63. (kaducznie, za kąty). 
GORZKAWY ot. Gorzkliwy. GORZKI, a, ie, compar. ęotz- 
czejszy, (Boh. horky, comp. horceyśj; Slovac. horky; So- 
rab. i. gofki; 5ora6. i. liórki, iiiórki; Dosn. gorak , gór- 
ki, gherk, ghrrik, sgjuk; .SoMn. gorak; /?(75. gorak, gór- 
ka, górko, gaark, cemerni; Ul. barb. \\:\k, (cL ióU) ; Croat. 
górki, górek, suhkek ; Dal. gorup; Carti. gorjup, grenk, 
(cf. chrzan), garjup , britke, (cf. brzydki); Vind. grenek, 
grenku, sharek, sholku, britek, skukak, superno; Ross. 
ropbKiiI, ropKiiI, ropeni, ropbKOHera, (ropccTHUii biedny); 
Eccl. rofibKX, ropeCTHun; cf. Finn. carwe; Suec. kerf; 
Germ. krl'); smaku przykrego, szczypiącego, piofunowa- 
tego, Ińtter. Lekarstwa gorzkie, sa substancye, które na 
języku zostawują wrażenie niemile, pospolicie znane pod 
nazwiskiem goryczy. Dykc. Med. 2, 421. Gorzki smak 
jest gorący i suchy, ostry i przykry. Safr. Probl. 95. Gorz- 
ki jak żółć, {\ind. krenek kaker sliouz). Często sok, 
chociaż gorzki , utajony w ziele , Pomoc daje słabemu , i 
chorobę leczy. Hul. Ów. 240. §. Fig. Przykry, żałosny, 
cmpfiiibfidi , fdnncrsŁaft, luttcr, faiier. Szwanki i postrzały, 
Niegorzkie mu dla milej ojczyzny i chwały. Leszcz. Class. 
80.^(niebolesne;. Tak na świecie bywa, Że słodką roz- 
kosz gorzki ból przerywa. Zab. 14, 279. Rzew. Wystę- 
pek swój gorzkiemi Izami opłakują. Przi/b. MiU. 349. 
Serce srodze zranione , u niego twarz blada , usta gorz- 
kie. P. Kochan. Orl. 1, 121. (gorzkości , goryczy pełne). 
Jam bardzo gorzkiego teraz umysłu. \ Leop. 4 Ezdr. 9, 
41. (frasobliwego, zmartwionego, smutnego). O dniu 
gorzki i nieszczęśliwy. Sk. Dz. 857. (fatalny). Spuść te- 
mu Wzdychania gorzkie dla ciebie nędznemu. Past. Fid. 
100. (rzewliwe). Ustawiczna, gorzka praca, labor irnpro- 
bus. Macz. Tym cięższa i gorzczejsza męka. \Y. Post. W. 
210. (nieznośniejsza). Niewiasta zła gorzczejsza niźli śmierć. 
Leop. Eccl. 7, 27., Eadz. ib., Żrn.^ Post. 219 b. Słodkie 
z a;orzkiem się miesza Slouac. sladke z borkim sa misa, 
premena. (nie zawsze gody, bywają głody). GORZKIJWY, 
GORZKAWY, a, e, coś gorzkości zarywajac, ctiiHi'^ bttter, 
bittcriid;, amandentiis. Macz., Slovac. nuhorky; Sorab. 1. 
nahork , trochu borki; Bosn. nagorak , pogorko, nagorko, 
naghrriko; Ross. roptKOBaTuii. Gorzkliwy abo gorzkawy. 
Ern. 124. Tvnktura gorzkawa, amaiicuns. Krup. 3, 73. 
GORZKLIWOSĆ , ści , z., /ig. niesmak . gifiglaiinc , Sitterfeit. 
Wszelka gorliwość, i gniew, i nienajrzenie niech dalekie 
beda od was. Leop. Ephes. 4, 31. (Ljorzkość. Bibl. Gd.). 
GORZKNĄĆ, GORZNĄĆ, al, ęli , ie,' GORZKNIEĆ, ial, 
ieli, ieje, nijak, niedok., zgorzknąć, zgorzknieć dok., Boh. 
horknauti, horknu, zhorknauti; Sorab. 1. liórknu; Rag. 
garknuti ; Bosn. gorejatti , ogorcjatti ; Garn. grenim , og- 
grenim; Ross. oropKHyib ; Eccl. ropKHy, rop^iaio , 3rop- 
KHj; gorzkim się stawać, propr. et fig. Inttcr Ifcrbcii. 0- 
leje nie świeżo zaraz wyprasowane gorznieją , ostrzeją. 
Krup. 5 , 32. raitjig , ijalftriij ti'Cvbcii. Niemiło czego na- 
zbyt, miód nawet gorzknieje. Gdy nim zbytek nadto leje. 
Min. Aus. 109. Jużci gorzknieje bez końca biesiada. 
Hor. Sat. 233. Wnet zgorzkniały potrawy, Wnet i wety 
żółcią się wylały. Biaż. Ti. C 3. Gorzkną biesiady bez 



końca czynione. Zab. 13, 134. Gorzknieje mi wszystko. 
Gemm. 93. (żółcią rai się staje; cf kością w gardle). 
GORZKNIENIE , zgorzknienie , ba» 35ittcrtiicrbcn , bie ®al)'trtij= 
!cit; Eccl. sropKHOHie. Zgorzkniały, Inttcr gcifprbcn , gal= 
ftriij; Boh. prożlukly; Eccl. sropMBift. GORZKO adv. adj. 
gorzki; compar. Gorzczej , 5o/i. horko , horce; Eccl. ropu-B, 
ropbKO, (cL Ross. ropę! biada! ob. 'Górze, Gorzej), pro;)r. 
et fig. l'ittcv. Nigdyby usta smaku w słodyczy nie miały, 
Gdyby nigdy co gorzko skosztować nie miały. Zab. 14 , 
153. Gorzko, ale zdrowo. Cn. Ad. 264. W^■szedlszy precz, 
płakał gorzko. Leop. Matlh. 26, 73. (rzewnie), cv llicinte 
luttcrlidi. Mężny Hektor gorzko opłakany. Hul. Ow. 102. 
bcv luttcrHd) Jlt liciiicinctibc ,v»cctpr. Gorzko teraz za to ża- 
łuje, że nas nie umiała szanować. Boh. Kum. 2, 49. 
(ciężko). Dwojako ciężej a gorzej Pan od nas przyjmuje, 
gdy grzeszymy, aniżeli od pogan. Zrn. Post. 3 , 783. 
Ztąd najcierpszą pojmuję gorycz, że gorzko znosisz przy- 
godę jego. Ossol. Sen. 56. z przykrością, mit SSibcninllcn. 
GORZKOPIERNY, a, e, — le udu., gorzki, przytem pie- 
przny, (ńttcr iiiiD (ircinicnb, ific ^'fcffcr. Ziele to smaku 
jest gorzkopierncgo. S^r. 833. GORZKOSĆ, ści, 2., Boh. 
et Slovac. horkost; Sorab. 2. gorkofcż; Sorab. 1. horkofcź; 
Rag. garkos , gorskos, garcina; Bosn. gorkóst, garkóst, 
ghrricina ; C»•oa^ gorkoszt, gorkocha , gorchina, suhkocha; 
Dal. xukosst; Yind. grenkust, sharkust, britkust, grenn- 
koba ; Garn. grenkust, grenkóba, britkost ; Ross. ropb- 
koctb; Eccl. ropecTh, ropKOCTb, cpii,\ocTb. ocrpoaie.mie ; 
gorycz, smak gorzki, bic Sittcifcit. Gorzkość słodyczą 
się nadgradza. Zegl. Ad. 81. (cf. przeplatane smaczniej- 
sze). §. Niesmak, przykrość, trudność, nieprzyjemność, 
3Bibcni'nrtiijfcit, Uiuiniiciimlic^jfctt , lliiijcmari). Do królestwa 
niebieskiego przez mękę i gorzkość droga jest. Sk. Zytv. 
2, 62. Pokazuje mu na oko, jak wiele słodkości przy- 
kryła ta mała gorzkość , której człowiek musi troszkę u- 
czuć , kiedy się namiętnościom przeciwia. Gorn. Dw. 528. 
O miasto, jak siedzisz, by wdowa osierociała, bramy i 
zamki twoje popsowano , wszystka cię gorzkość objęła. 
Sk. Kaz. 342. §. Gorzkość serca = gniew, niechęć, żal, 
Grtnttcnillij , llminllc. Odpisywał z gorzkością, i na wszy- 
stkie biskupy słowy miotał. Sk. Dz. 118. Aryusz zajrzał 
Ale.\androwi biskupstwa , i oną gorzkością serca strapiony, 
do niezgody przyczyn szukał, ib. 181. Zamarszczywszy 
sie , i gorzkość serca nań czując, wyliczał, co mu złe- 
go uczynił, ib. 788. GORZNĄĆ o6. 'Gorzknąć. 

'GORZYĆ się, ył, y. zaimk. niedok., srożyć się, sierdzić się, 
Cn. Th. Wod. luife, imtPtUig iiicrbcn. może to jedno co: 
gorszyć sie, Boh. horśiti se indignari. 

GORZYKNOf ziele, ob. Knotnica. GORZYKWIAT, u, m., 
consiligo , podobny do czarnej ciemierzycy, pcrmcętltc 
f(^tunr5C 3itfpnnirj. Syr. lATi., Bosn. liscjac; Croat. lizjacz. 

GORZYSKO, a, n., szpetna, przykra góra, cin biiflic^cr, nb= 
)djciili4cr 53cyi3. Juliana kardynała w oboczystym górzysku 
jednym łolroslwo odarło. Krom. o61.in valle, w dolinie, 
w padole między przykremi górami. GORZYSTOSC. ści, 
z., mnogość gór , nierówność dla gór , bie UiickiiC , ciit gcl)irgt= 
gc* 8ailb. Ijórzystość , pasmo czyli ciąg gór z sobą związanych , 
©cbirge. Mier. Mscr. ob. W^zgórze. Górzystość kruszcowa, 



GÓRZYSTY - GOŚĆ. 



GOŚĆ - GOŚCIĆ. 



103 



(Erjgcbirge ; górzystość warstwiana, z wielorakich warstw 
ułożona, gloCigcItirge ; górzystość tylna lub zagórze, .Cłin= 
tcrgetirgc. ib. — Górzystość , którędy panna rodzicielka 
boża do ś. Elżbiety chodzifa. Warg, Radi. 86. góry, ®e-- 
fcirgc. §. Puklastość, coiivexilas. Solsh. Gcom. 3. eiiic eX' 
^abcne kudjige aiunbmig. GÓRZYSTY, a, e, pełny gór, 
górny, gcbtrgig. Boh. hornaty ; Stoiac. hornati , wrchowi- 
stny; Sorab. i. horkate , horoyitó ; Rag. bardovit, bar- 
dast; Bos7i. brridast; Croat. berdovit, bresaszt , bregovit; 
ZJa/. b;irdovit, biirdaszt; V'in(/. gorast , berdast , goren , go- 
rasten; Carn. gorrovat; Boss. ropiiCTUH. Górzyste cie- 
mne lasy. Sienn. 133. Kark górzysty, colla toris ezlant. 
Zebr. Ow. 53. — Puklasty, okrągły, convexus. Solsk. Ge- 
om. 3. 6aii4igvunb , linfcnrunb. Górzyste Watykanu wie- 
że. Zah. 12, 231. §. Po górach rosnący, górny, 35crg=. 
Izop górzysty, po górach rośnie. Syr. 264. GORZYZNA, 
y, i., miejsce górzyste, etn tcrgtgter Ort. Na pagórkach 
i górzyznach chróst uróść nie może. Mon. 74, 674. 

GORZYSZ ob. Gorycznik. 

GOŚĆ, ścia, m., GOŚĆ, i, i., (Boh. et Slov. host; Sorab. 
2. golcź , dem. goclźik; gofcźizna uczta; Sorab. i. hofcź, 
hostż; 7?a(/. goost, /em. gostiza; (S/oy. gostba = uczta ; Dal. 
goztbina); Croat. gózt, gozchenik, gószt, prihodnik, 
sztanoYuik; Dal. gosztenik; Bosn. góst ; fem.. gostica; 
Vifi(/. gust, gosti, gostenik , perhodnik; Garn. gost, gust; 
f. guslja; Ross.TOCTb, f. rocTŁa, (rocTCÓHHKt obcy, nie- 
osiadfy kupiec) ; Ecr.l. rocTh, n|)HC6Ai>HHK'Ł, (2 rocTt, 6o- 
raTuii Kyneut; Graec. fitya).i)iT!0QO';); cf. Lat. "hostis, 
hospes; Gall. hote; Ital. hoste; Angl. guest; Holi. gust; 
Dan. gest; Svec. gast). a), odwiedzający drugiego w je- 
go domu, ber @nft. §. Który u drugiego je, pije, uży- 
wa, ber bci^ ciiiem aiibcrit fpeifct, ber ©aft jit 'lift^e. Gość 
na biesiedzie , na uczcie , zaproszony. Cn. Th. Gości za- 
prosiwszy, sam się częstuje. Cn. Ad. 268. Gość brzu- 
chopas , gość bez rozmowy, za beczkę stoi; aho Gość 
z brzuchem tylko i zębami , Godzien siedzieć jest z osia- 
mi. Cn. Ad. 265. Gościu, ostatni poczynaj jeść, a pier- 
wszy- zaś przestawaj. Cn. Ad. 270. Niezwykła gościa do 
potraw powszednich , Ledwie je z pychą mogła wziąć 
do zębów przednich. Hor. Sat. 242. — (Slov. Sati na 
hosfoch trhati, impense detinebaitt, częstować zbytnie). 
Gość na bankiet nieproszony, nie bardzo bywa uczczony. 
Cn. Ad. 266. (cf. kogo nieproszą, tego kijem wynoszą. 
Croat. Nepozvanemu gosztu, za vrati meszto. Nepo- 
zvanemu gosztu cheszto za vrati sze kasę meszto; Slov. 
Nezwanich hostow pod stół sadzugu). Wieczerzał on 
gościem na pewnym miejscu, z drugiemi proszony. Gorn. 
Sen. 191. — b). Gość; podejmowany w cudzym do- 
mu, i bawiący tam przez niejaki czas, czy za zapłatę, 
czy darmo, ber ©aft, ber ypii ciiicm anbern liebcrbergt tDtrb, 
fiir Sesa^iliiiig, ober cM ©cfńtligfeit. Goście przyjmuję- 
gospodę Irzymam. Cn. Th. Dla zacnych zasług tego oby- 
watela , dworek jego od stanowiska gościa, tak z sej- 
mem, jako i bez sejmu, i każdego zjazdu, uwalniamy. 
Vol. Leg. S, 397. (od kwatyruiiku , od stacyi, stanu). 
Gościem stać u kogo. Cn. Th. ■■ gospodą stać przez czas, 
Bei^ cinein jur .'perkrgc feaii , alJ ©aft ftd) aiiibolten. (cC. być 



na stancyi). Trzymał ją w domu przymuszoną gościa. Pot. 
Syl. 348. (nie puścił jej od siebie , ze swego domu). Tyżeś 
do nas przyszła gościa. Tward. Pasq. 57. Przyszedłem go- 
ściem w dom twój , a nie dałeś wody na moje utrudzone 
nogi. Odym. Św. Z b. W dom przed gościem ; z domu za go- 
ściem : advenientem hospitem hilariter ezcipere, aheuntem 
hiimaniter dimittere. Rys. Ad. 75. Ni z gościa korzyści. Rys. 
Ad. 49 (częstowanie uboży). We Pan bardzo częsty gość 
w moim domu. Teat. 10, 65. (często nas odwiedzasz). Gość 
częsty i długi, rychło się sprzykrzy; abo Gość i ryba, 
trzeciego dnia cuchnie. Cn. Ad. 265. (Croat. Goszt i ri- 
ba gdesze lyube, V tretjem dnevu czenu gube). Gość 
nie z próżnemi rękoma, Najdzie u mnie wszystko doma. 
ib. 266. Gość który nic nie przyniesie, Niech się prze- 
śpi w polu , w lesie. ib. Gościa lepiej nie przyjmować, 
Niż go tudzież wyforować. Cn. Ad. 268. Więcej gość 
w cudzym domu za godzinę, niż gospodarz za dzień 
ujrzy. Rys. Ad. 72. Gościu, w gospodarskie rzeczy nie 
wdawaj się, swe miej na pieczy. Cn. Ad. 210. (nie wtrą- 
caj się , gdzie nie trzeba ; cf. wścibski). Gościa kiedy 
masz w domu, nie czyńże przy nim gomonu. Cn. Ad. 268. 
Przed gościem zony nie chwal, czeladzi swej nie zalecaj, 
z koniem się nie popisuj. Rys. Ad. 58. — (może cię zdradzić). 
Goście = ©(iftC, 33cfii(|, ©efeUf^aft. (cf. kompania). — fig. Zi- 
ma zły gość. Zaw. Gosp. Widzę, iż z nieba na dół pe- 
wnie hędą goście, Jeśli nie deszcz, tedy grad. Rej. Wiz. 
125. — §. Obcy, przybysz, eiit grembcr, etn Sluślaiiber, ber 
nii^t an bemCJrtc eiiiCieimifc^ ift, ein ©aft. — Jurid. Gościem u 
sądu ten jest, który tak daleko mieszka, iż jednego dnia 
do sądu przyjść nie może. Saxon. Porz. 49. Gość, nie- 
chaj tego dowodzi, że cudzoziemiec, i iż tak daleko 
od tego sądu mieszka , że jednym dniem do onego przy- 
być nie może. Chełm. Pr. 30. (cf._ gościnne prawo). Tu 
gościa chodzę, huc hospita veni. Zebr. Ow. 120. Ty go- 
ścia lądem , ja gram gonionego wodą , hospita tu ierris 
erras, ego in undis. Zebr. Ow. 142. Znał jego złote 
cnoty nie tylko Polak; ale z obcych krajów gość, który 
się mu trafił. Groch. W. 418. Harudowie, lud wielki i 
świeży gość do Francyi. Warg. Gez. 24. Nie dopu- 
szczajcie nigdy tej gości do naszej ziemi, (Heleny do 
Troi). J. Kchan. Dz. 80. Nie chceszli w drogę pójść 
z tą gościa? P. Kchan. Jer. 108. Starzec przed sobą 
ujrzawszy tę gościa, rzekł. Poi. Ary. 304. Nie trzeba 
być gościem u przyjaciela. Dwór. H. 2. t. j. tak być 
jak u siebie, bez ceremonii. — c). Gościem w czym być> 
nieświadom. Cn. Th. luid) frcmbc iii timi fCi)ii. Jam je- 
szcze gość w tuj nauce. Tr. GOŚCIĆ, ił, ści, goszczę 
med. niedok., gościem stać, w gościnie gdzie być, pr 
§ert)ergc fevin, 'lierkrgcii pro/jr. et fig, (Ross. rocTiiib, 
romy; Ecci. romy diversor; rocTio luii rocTa npieM.iFo, 
norocTinii, npiiHaTt Koro ki, pocth, jtoctiul; Sorab. 1. 
hospoduju hospitor, hospituim capio, praebeo; w innych 
wszystkich dyalcktach słowo gościć czynnie znaczy: go- 
ścia lub gości podejmować; (Boh. hostiti, hostjm dare 
alicui cibum et potum ; Rag. gostitti koga ; Bos?i. go- 
stiti, gozbu ciniti= częstować; Croat. goztiti; Yind. gostiti, 
gosluvati, obgostuvati, pogostuvati, (gostitife , po gosteh 



10 i 



GOŚCICIEL - GOŚCINA. 



GOŚCINIEC. 



hoditi > biesiadować , godować); Carii. goslim, gostujem, 
gostuvati-; cf. Hebr. yttn hoschiba habitare fecit). W on 
czas, jakom tu gościł, miałeś syna zda mi się. Zebr. 
Ow. 536. {cujii ■primum haec moenia uidi). Przybył do 
Francyi Innocenty, z Rzymu wygnany, który w Karnu- 
cie , w pałacu Teobaldowym gościł. Sk. Zijw. 2, 318. 
Bolesław przyjmował u siebie goszczącego Cesarza Ot- 
tona. Psalinoil. 88. (klóry do niego zawitał, u niego ba- 
wił;. Moskale jak goszczą tak goszczą w Polszczę, nie 
myśląc o wyjściu. Kur. Pet. 102. (jak siedzą, tak sie- 
dzą). Na coź z tak wielką clięcią dobywamy Wszystkie- 
go, gdy tak krótko gościć mamy? Opal. Poet. i A. (kró- 
tko bawić, królko żyć na tym świecie). Ta jest, co 
teraz w sercu twoim gości. Past. Fid. 169. (panuje). 
Wy przychodniami w tem mieście jesteście? wasze go- 
szczą uszy , i o tych pospolitych rozmowach całego mia- 
sta nie słyszą? Siem. Cyc. 460. (uszy wasze obce, nie- 
wprawione, nie zwyczajone). 'GOSCICIEL, a, m., gości 
podejmujący, przyjmujący, ber ©nftgclicr, ©aftluirtD ; Rag. 
gostitegl, gostcnik; Croat. gosztilel; Dal. chasztitel, go- 
sztenik': (GOŚCIEC ob. Goździec). GOŚCINA, y, z,, {Boh. 
hosfina gody; Sorab. 2. goscźina , Sorab. 1. hostźina 
uczta: Yind. gostitje, gostuvanje, Carn. gostje , gosta- 
rya ! biesiada ; (Carn. gostnishe = sala jadalna); Rag. go- 
stioniciza, gostioniza, gostivniza , gozbina; Bosn. konak , 
(gozbina, gostcnje= częstowanie); Croat. gosztilnicza = au- 
sterya , (goschenye; Dul. gozlbina, gozba, chasztenye 
epidicm) ; Ross. obs. rocibóa, rocTtOiime) ; = odwiedziny, wi- 
zyta, ber Scflld). Będą uczęszczać do ciebie goście, i ty 
niekiedy do innych domów pójdziesz w gościnę. Kras. 
Pod. 2, 84. Gość wiedzieć ma, kiedy i jak na długi 
czas w gościnę jechać. Kras. Pod. 2, 94. Słysząc, że 
to Tobiasz, tak miła gościna łzy mu wyciska. Leszcz. H. 
T. 403. (tak przyjemna wizyta). Pójdę! mój ten przyja- 
ciel, mój ten zawołany, Kiedym tak w domu jego da- 
wno pożądany. Nazwie to dniem szczęśliwym , gościną 
przyjemną, Odpocznę w sercu moim, i serce me ze 
mną. Karp. 1, 185. §. Gościnny dom, miejsce, gdzie 
kto jako gość bawi, bttó @nftlmii>3, ber Trt, irr mail [id; 
<x\i @n[t ailjMIt. {oh. Gościniec Ecd. ro(:THiii.iiiii|.i, kiit.a.m.- 
iini|.i). Przez gościnę publiczną rozumiemy ten dom, w 
którym w podróży będących przyjmują; prywatna zaś 
gościna, gdy kto do jakiego domu zajeżdża. Siem. Cyc. 
18. W tymem domu gościną z wygodą zawsze stawał. 
Teał. 42. d. D. (zajeżdżałem tam, ii^ fclirte ba cin). Ofia- 
rowali mi, z politowania, gościnę, ih. 50. b, 29. (przy- 
tułek, Untcrfeiiimcil). fig. Świat gościna, mieszkanie in- 
dziej naznaczone. Zab. 9, 204. Kossak, (cf. wędrówka). 
Gdzie tylko słońce miewa swe gościny, Wszędzie twe 
dzieła głośne są i czyny. Ghrośc. Oiv. Hi. (gdziekolwiek 
świeci, dochodzi, wschodzi lub zachodzi). §. Gościna, 
bawienie gościem, czas bawienia u kogo w domu, ber 
Slufetittinlt ald ©ajł, m ^jermeilcii t'f>.) jcinaitbcii ali G5a)t. 
Malta wyspa sławna gościną ś. Pawła. Birk. Kaii: Malt. 
C. 2. W gościnie być Boh. po hostinu byti. Lepsza jest 
żywność ubogiego pod przykryciem desczkowvm, niźli 
hojne gody w gościnie bez 'domu. 1 Leop. Syr. 29, 29. 



(cf. domek ciasny, ale własny). §. Droga, podróż, ba- 
wienie za granicą, bie SHeife, bie 5i"cin''c; Ecd. crpaHHH- 
lecTBO, cipancTBie, CTp.iiiLCTEO. Argonauty przypłynęli do 
Colchis , przyszli po gościnie do króla Oeti, Biel. Św. 9 
b. Pod rękę stryjową odjeżdżając w gościnę, wszystko 
mu domowe oddałem gospodarstwo. Simon. Siei. 105. 
Wsiadłem, nie wiedząc w okręt, dokąd płynę. Na boga 
swoje puściwszy gościnę. J^ot. Syl. obi. W nabożeń- 
stwie pilnym w dnie i w nocy, czekali końca gościny 
żywota tego. Sk. Żyw. 1, 28o, GOŚCINIEC, ńca, m., 
{Boh. hostinice, hospitale cubiculum) *§. 1) gościnny dom 
przy drodze, zajazd, auslerya, karczma, eilt ©infetrbail^ , 
cin @a[tlmuv, ciiic Sd^eitfe, Slov. hostjnec; Bosn. gostil- 
nica, gostinica, osctaria; Rag. gostiniza , hosteria; Croal. 
gosztilnicza , ostaria; Yind. goshtarju, gostniza, oshtaria ; 
Ross. CTpaiiiionpiejiHHua ; Eccl. BHT.i.Mii|ie , BHT.^!ih>iiii|.i , 
Bina.iŁHaa, rocTimuiiiii).i , Bcen(>i€i.ii>mii|.i, BconpiaTe.iiime, 
CTpaHHonpiHTC.iiime. Kazać karczmarzom, aby utrzymy- 
wali porządny gościniec, żeby nie ciekło, a w nim do- 
statek owsa, siana, piwa, chleba; a złości niech nie 
wyrządzają podróżnemu. Cost. Gor. 105. Klasztory der- 
wiszów stoją za gospody i gościńce pielgrzymom. Kłok. 
Turk. 173. Z drugą stronę kościoła gościniec postawi, 
aby ci, co na odpusty chodzą, wszelkie pijatyki, zgor- 
szenia i nierządy tamże zamnażali. Opal. Sat. 69. — §. 
2. Droga pospolita torowana, bita, Boh. gjzdba, sylni- 
ce; Ymd. yelika zhesta, yoshni pot; Slav. drum; Bosn. 
driim; Croat. drum, czepas, orszaclika czezta, kolnik; 
Ross. Co.ibmaa, npotsaoa 4opora; pr. et fig. bie Sanb-- 
ftraPe, giibrftrape , ber Siitocg, bie Stragc, bie SaCiit. Go- 
ściniec, albo droga królewska, ma być tak szeroka, aby 
wóz jeden drugiego mógł minąć. Szczerb. Sa.v. 110. Wy- 
prawę artylleryczną prowadzić trzeba wielkiemi gościń- 
cami. Jak. Art. 2, 298. Jeździł wszystko wielkim go- 
ścińcem, bitym torem. P. Kchan. Orl. 1 , 37. Ścieżka- 
mi, nie gościńcem bitym się puścił, ib. 1, 103. Na bi- 
tym gościńcu trawa nie rośnie , (cf. kamień często po- 
ruszany, mchem nie obrośnie). Na ścieżkę tj' z go- 
ścińca nie bocz dla złej drogi. Zfl6. 13, 279. Treb. (głó- 
wnej się trzymaj i prostej drogi). Gościńca się trzymaj, 
za przodkami idź ; pospolitej drogi sie nie puszczaj. Cn. 
Ad. 208. (nie wdawaj się w nowatorstwa; jak bywało, 
niech będzie). Lustratoro wie gościńce spisać mają, i dro- 
gę im na dziesięć łokci dla furmanów i pędzenia wo- 
łów wymierzyć. Herb. Siat. 59. Bogowie dotąd cie wie- 
dli, gościńcem czystej cnoty. Jabf. Tcl. 40. Cnota z ro- 
zumem i fortuną, różnemi gościńcy chodzą. Rej. Zw. 21 
6. (każde swoim dworem, swoim tokiem). Te obie rze- 
czy na jeden się gościniec schodzą, ił/oi/r;. Bas. 194. (na 
jedno wychodzą). §. Gościniec główny = nurt , Wart rzeki, 
ber ."paii^Uftrobm citieś Shiffc^^- ?''■• §• Gościniec, podaru- 
nek z podróży, (cf Eccl. cipaBHOjapcTBie .renium), cin 
9ici)'C(]efd;ciif , inv mm eiiiem >.H'tt ber iKeife iiiithriiigt. Pro- 
szę nie wzgardzić maleńką daniną, czyli gościńcem , kló- 
ry dla pani przywiozłem z Gdańska. Teat. 16. b, 22. A 
przywiozłżeś We Pan gościniec? C-. Nie mam innego 
dla Eugenii gościńca nad własne serce. ib. 31. b, 92. 



G o Ś C I Ń C o w Y — GOŚCINNY, 



GOŚCINNE - GOSPODARCZYK. 



103 



Nie przyniesiemy żadnego z sobą gościńca. Pilch. Sen. 
list. 83. GOŚClNCOWY, a, c, od gościńca, austerni- 
czy, drogowy, @aft^au>3', CanbftrapCit = . Gościńcowy roz- 
bójnik, Yind. zestni ropovez , potni resboinik, hostnik. 
GOŚCINNIE adv. adjecl. gościnny, gaftirc^. GOŚCINNOŚĆ, 
ści, z., gościnna ochota. Cn. Tli. tite ©aftfrcsj^cit. Sorab. 
1. holpodliwofcź; Rag. gostionstro ; Yind. gostna fvo- 
jobodnost; C/^oa/. gosztinsztvo ; //ur.^. gazdalto das ; Ross. 
' rocTenpiiDiCTBO, CTpaHHonpiiiMciBO, CTpaHHonpiaiie , cipaH- 
HO.iioóie, x.Tt5oco,ibCTBO ; Eccl. rocraiBa, cipanHiiwecTBO. 
Gościnność wielkie zalecenie. Cn. Ad. 209. — g. Zacho- 
wanie gościnne, publiczne, prywatne, przyjacielstwo go- 
ścinne. Cn. Th. bie ©nftfrcimbfdjaft. GOŚCINNY, a, e, 
Boh. et Slov. hostinsky; Ross. rocTUHHUii, od gości, dla 
gości, @n[t ' , fiil" bie ©dfłc. i) Gościnny dom, gościniec, 
zajezdny dom, austerya, Mi &a\t^aui , Slav. gostinica ; 
Ross. nocTOfl.iott 40111, CToa.ioH 4Bopł. Do domu go- 
ścinnego, albo do karczmy się skJonil..' Warg. Wal. 22. 
W gościnnym domu miejsca nie było. Sekl. Luc. 11. 
not. « w gospodzie ». BiaŁ Post. 62. — Niegościnny dom, 
wolny od przyjmowania gości lub od stacyi. Cn. Th. o02. 
frci) umt (Ciiiiiuarticniiiij. Gościnna izba, bie ©aftftutie, Boh. 
hostenice , hostinice; Yind. tabernarska jispa; Ross. ro- 
CTnaaa, (rocTiiHHOfi ^Bopt kupiecki dwór, gdzie się pa- 
kują towary). Jużeście wsiali Panie gościu? czenuiżeście 
dłużej w gościnnej izbie nie spoczęli? Teat. 5i, c. B ii — 
Tłukł do gospody , gdzie mieszkały niewiasty gościnne. 
Biel. Kr. 495. podróżne , frembe. Prawo gościnne ma 
być prędsze, niźli tym, co tam mieszkają. Saxon. Art. 
44. t. j. dla podróżnych, fiiv J-retlibe, {ob. Gość 2.) — O pra- 
wie gościnnych abo podróżnych. Chełm. Pr. 50. (dla ob- 
cych, nie tutejszych). Sprawiedliwość na jarmarkach 
z każdego kupieckiego człowielia ma być czyniona pra- 
wem gościnnym przez starostę. Yol. Leg. 2, 686. §. 
Przyjaciel gościnny, od gościny, u którego gościną sta- 
wam , abo on u mnie hospes. Cn. Th. ber ©aftfrcilllb. — 
g. Gościnny, goszczący u kogo albo gdzie, Iici} ciliem 
@afi fci)Clib , fid) nufljillteub, luciieiib. Pierwsze dwa gatun- 
ki tego ziela w cieplejszych, niż nasze, krajach rosną; 
trzeci nam jest gościnny. Syr. 521. (własny, właściwy, 
u nas znajdujący się). Tak wielkiej ziemi bogi gościn- 
ne krwią popluskał. Warg. Wal. 518. (przybyłe). — 2) 
Gościnny, który rad obce do siebie przyjmuje, częstuje 
i ludzkość okazuje, philojcenus. /I/ac:. ; Slov. hospodny, 
hostinsky; Sorab. 1. hofpodliwe; Rag. gostni, gostoraii, 
gostogljub; Ross. rocTenpiiiMHuii , npinjiqHBuii , cipan- 
HOJioOiiBuri , CTpaHH0.iK)6iiuii ; Subst. cipaHHO.iroóeu-B, 
CTpaiiiionpiejnniKT), CTpaiiHonpiujieui., x.Tb6oco.ib ; f. crpaii- 
HOiipiiisuiima; Ecel. BiiTa.ibuuil , CTpaiiHonpiaTO.Dibiii, cipaii- 
HOnpie.Miibiii; /: cipaHHO.iioóima. Gościnnym być Ross. 
et Eccl. rocTcnpiiiMCTBOBaTb , CTpaHHonpiiiMCTBOBaib , 
CTpaHHO.iioócTBOBaTb. Gościnny człowiek, chleboda- 
wca wielki, nie żałuje nikomu chleba, rad gościowi. 
Cn. Ad. 209. Kuska szlachta gościnna. Petr. Et. 159. 
Niegościnny człowiek , nierad gościom. Cn. Ad. 598. 
Niegościnne Syrty. Otw. Ow. 505. (nieprzystępne). — Go- 
ścinny, ego, in., subst. Gospodarz domu gościnnego, 

Stownili Lindego wyi. 2. Tom II. 



oberżysta, austernik, ber ®aftnńrt& ; S/ot'. hostinski, f. ho- 
stinsky; Bosn. gostinik, oster; Rag. et Slav. gostionik; 
Eccl. BcenpiaTe.ibHiiKi, ABOpHiiKi. Przyjedzieszli do jakie- 
go gościńca, to gościnnym jest żyd. Pani. 85, 1, 871. 

— §. Gospodarz z urzędu dla posłów Rzpltej. Cn. Th. 
parochiis, ber bie frembcii ©efanbteii 511 kmirtieit tcfteHt ifł. 

— GOŚCINNE, ego, n., subst., zapłata od stania w go- 
spodzie, stajenne. Cn. Th. !QuartiergcIb. ef. 'gostinna , po- 
zostałe jeszcze na Podolu imię opłaty od bydła , podo- 
bne do słowa 'goslytwa , użytego w przywilejach Pome- 
rańskich r. 1175. Czack. Pr. 'l, 205. •GÓŚCIOBÓJSTWO. 
a, n., zabójstwo gościa, ber ©ąftmorb. Eccl. cipanHCóin- 
CTBO ; Graec. ^evoxzorla. 'GOŚCIOBOJCA, y, ?»., Eccl. 
CTpaHHOÓiiiua. — Yerb. cTpaHHOóiricTBj-io. — GOSŁAW, 
a, m. , {Boh. Hostislaw) abo Gedko, imię Staropolskie 
Gedeon. JabŁ Her. GOSPODA , y, i., (Boh. et Slov. ho- 
spoda; Sorab. 1. hofpoda; Sorab. 2. goipoda; {Groat. 
goszpoda; Dal. goszpodo domini, optimates; Yind. go- 
spoda ' państwo ; Carn. gospoda = szlachta) ; cf. Lat. hospi- 
tium); dom gościnny, gościna, bitó ©afttmuś, ber ©afiCiof, 
bie §erl)erije. {Carn. irperge). Nie było miejsca w go- 
spodzie. Sekl. Luc. i\. [not. « w gościnnym domu »). Chan 
u Turków niby karczmy abo gospody znaczy. Kłok. Turk. 
200. Rozgniewany do stołu na zamek przyjść nie chciał, 
ale został w gospodzie. Goni. Dz. 57. Ten świat nie 
jest nasz dom, ale jest gospoda. Która tu nam z urzę- 
du dana jest od boga. Rej. Wiz. 105. Człowiek mie- 
szka na świecie , stojąc jako to w gospodzie , a nie w 
własnym domie. Glicz. Wijch. E. 1. Na tym świecie tyl- 
ko do czasu, jako na gospodzie mieszkamy. Kosz. Lor. 
182. Piotr ś. w Rzymie gospodę miał za Tybrem. Sk. 
Dz. 29. Leop. Act. 10, 52. Gubernator wystarał się dla 
nas o gospodę. /. Ossol. Boh. 52. (o kwaterę). Przy- 
jęli go wdzięcznie , i dali mu gospodę w monasterze. 
Biel. Kr. 127. {Yind. podstrehuvati, pod streho vseti). 
Przychodzącym nietylko pokoju i obcowania , ale ani da- 
chu i gospody pozwalali. Zygr. Pap. 229. hospitium. Je- 
zus wszedł do człowieka grzesznego , aby tam gospodą 
był. Sekl. Luc. 19. (tam na noc został, ib. Math. 21.) 
Był gospodą u zacnych szlachcianek. Birk. Dom. 70. 
Przyjechawszy, u przyjaciółki gospodą stanęła. Warg. 
Wal. 129. Eccl. cipancTBOBarb. Cudzołożnicą będzie, je- 
żeli na inszej gospodzie będzie spała nieuczciwym oby- 
czajem. Chełm. Pr. 78. Gdzież stoi gospodą ten brutal 
kapitan ? Teat. 24. c, 90. (na kwaterze). Odpuść tłu- 
szczą, aby szedłszy do okolicznych wsi, gospodami sta- 
li, i' dostaliby jedła. Budn. Luc. 9, 12. gospody abo 
schronienie mieli, rozkwaterowali się, ŁerbcriJCtl , eiiitelirctl. 
U Antenora gospodą posłowie. /. Kchn. Dz. 64. scil. stoją, 
fte loijireii 6eiJ iDm. "g. Panie, gospodą ty naszą byłeś 
od rodu do rodu. Budn. Ps. 90, 1. (ucieczką naszą. fi(W. 
Gd.), schronieniem naszym, uiifre Snflndit- — Gospody 
żołnierskie ob. Kwatera. GOSPODARCZYK, a, m., mały 
gospodarz, niewiele znaczący gospodarz, ciit flcilicr SBirtl;. 
|. Fig. trans. Mora , strach domowy, ber Slip , ber ślO' 
linlb. Tr.; Boh. hospodaricek numen domesticum; Ross. 
KJiKiiMopa, 40MOBOH; eiit fleiiier wait^geift, boi maii gut 

14 



106 



GOSPODARNIE - GOSPODARSKI. 



GOSPODARSTWO - GOSPODARZ. 



pflcgcn muP, ittii S?o|)lt^ateii wn ii;m 31: cmpfaiiflcii. GO- 
SPODARNIE aih., {Boh. hospotlarne), z ekonomiką, oszczę- 
dnie, iiiirt^lid), nnrtpjaftlid) , fpiu-fam. Rozbierzmy jak 
najoszczedniej i najgospodarniej dokładną wojska potrze- 
• be. Koił. List. i, io9. GOSPODARNY, a, e, Boh. ho- 
spodarny; Yind. gospodariten; Boss. 40MOB11TUH, pa3- 
CMCTiiCTtiH; oszczędny, dobrze się rządzący, ekonomiczny, 
rcirtWidl, liłivt^)'d)aftlic^ , Iiauiibńltcrifcl). Człowiek gospodarny 
ustawicznie pracuje, a nigdy nie przestawa ani święci, 
chceli, aby co miał, a to zbierając mało do wielkiego, 
trochę do większego, aż zbierze i zapomoże sie wkupię. 
Glicz.^Wych. M. 8 b. GOSPODARNOŚĆ, śc\, ż.,^ Boh. ho- 
spodarnost; Yind. gospodaritnost, pridnost, pervarnost, 
haushujezhnost ; Boss. ^omobiitoctb; oszczędność, eko- 
nomika, bic S?irt[)f(^aftlicŁfcit. W lasach niegospodar- 
ność przynosi szkodę, aż wiekiem chyba nagrodzona. 
Kluk. Bośl. 2, 129. GOSPODAROWAĆ, ał, uje; 
GOSPODARZYĆ, ył, y, inlrans. niedok., gospodarstwa 
pilnować, domem rządzić propr. et fig., iińrt^ifrf^nftcil. 
Boh. bospodai-iti , hospodarjm , scdlaćiti; Ross. x03aH- 
CTBOBaiL, .TOsaiiHimaib; Yind. gospodaruvati; Ci'oat. go- 
zpodariti; (w innych dyalektach słowo naszemu podobne 
znaczy: panować; n. p. Yind. gospodouat, gospoduat, 
gospodinit; Cani. gospodujcm, [Carn. gospodariti , go- 
spodincm = gospodarować) ; Bosn. gospodovati ; Rag. go- 
spodovatti , gospodaritise ; 67(1!'. gospodujnchi = panujący; 
Eccl. rocnojapcTBjio , rocnojciByroj. — Ostatnia to z 
księgi gospodarować, z kalendarza siać i orać, a z apte- 
ki się zalecać. Haur. Sk. 170. (teorya bez praktyki). Żle 
się gospodarowało ; intraty się zmniejszały. Kras. Pod. 
2, 43. (źle się rządzono). Najlepiej gdzie jeden w do- 
mu gospodarzy. Pot. Jotu. 2, 8. (wielu rząd, nierząd; 
cf. jedno słońce na niebie ; cf. dziecko wielu mamek). 
— 2- tr. Kozacy za Turkami pędząc, wpadli aż do obo- 
zu ich, i tam gospodarować zaczęh. Ossol. Boh. 512. 
wydziwiać, dokazywać, fte ftnijm ba an Jii tinrtlifdjaftcii , 
Jll ^aufcn. Gliński udał się pod opiekę Moskwy, pod 
ten czas gospodarującej w Litwie. Kur. Pet. 20. Miłość 
w jej sercu gospodarzy > wydziwia. Tr. GOSPODAROWA- 
NIE , ia , 71., subst. verb., bnś 2BirtI;|^aftcn. GOSPODAR- 
SKI, a, ie, Boh. hospodarsky ; (subst. Boh. hospodarsky 
oeeonomus) ; Croat. goszpodarszki ; Hang. gazdasiigi ; Boss. 
^OMOCTpoiiTCibHbiii , xo3aiicTBCHHbiii , {Boss. rocno^apoBi, 
rocnojapcKift hospodarski, od hospodara; Yind. gospod- 
ski, gospodarski, gospodariten, gospodujezhen; Bag. 
gospodarev, gospodinov = pański) ; 1) od gospodarza, lub 
gospodarzów, do gospodarza należący, 2Bivt()5 = , bem 
ffiirtlic, §aiiźnnrt^c , ©nflrotrtbc siiftaiibuj. Gościu w go- 
.spodarskie rzeczy nie wdawaj się, swe miej na pieczy. 
Cn. Ad. 270. (do czego ci nic, tam się nie wtrącaj). Go- 
.spodarskie zdrowie ■■ gospodarstwa , gospodarza i gospo- 
dyni, bcś 3BivtI;'3 uiib ber aBirtliimi ©cfiiiiblictt , be* ^m\h 
bcrrn mib ber ^nu^frau. — Przyszła kolej wypić za go- 
spodarskie zdrowie. Ld. Doglądanie insze jest gospodar- 
skie, insze gospodyni. Petr. Ek. li. t. j. gospodarza, 
ojca "czeladnego, eiiic atiberc Slufftdjt ^mt ber Sirt^, cinc 
nnbcrc bie SBirt^inn ya fii^rcn. 2j Od gospodarstwa , SBirtp> 



fd;aft^', $aiiv'mirtl))'(^aftź=,8aiibaurtl)fd;aft«'. Jest to u Por- 
ty rozumienie , że się zabawy z gospodarską usługą go- 
dzić nie mogą. Kłok. Turk. 250. Pogańska Litwa ja- 
szczurki za gospodarskie bogi w każdym domu chowała. 
Krom. 410. za domowe, ^aii^Sgótter. Księgi gospodar- 
skie = o gospodarstwie , albo rachunki , notatki , co do 
gospodarstwa , jego dochodów, rozchodów, 2Birt[)fd)aftŹ= 
iiiic^er, 8niibniirtl)fd)Qft'J[iuc^cr. Nauka gospodarska = ekono- 
mia , bie 2mibmitt[)fd]aft'San|Tcti)'d;aft, bie Cefoiiomic. — Polit. 
Na sejmikacli gospodarskich umawiają się województwa, 
o wewnętrznym u siebie porządku. Skrzet. Pr. Pol. \, 
246. S. Grodź. 2, 18. ber iifoiiDitiifdje Saiibtng, auf wih 
d)cm ©cijcnftniibe ber initern Orbniiiuj eiiicr JSiniiuibfdjaft ucr= 
l)niibclt tuerbcii. Po gospodarsku adverbial., gospodarnie, 
liurtlifc^ilftlid) , iinrlŁlic^. Trzeba umieć po gospodarsku 
gospodarować. Haur. Sk. 225. GOSPODARSTWO, a, 
»., Boh. hospodarstwj; Sorab. 2. fastojane; Yind. gospo- 
daruvanje, haushuvanje, gospodaritje; Croat. goszpodar- 
ztvo ; Hung. gazdasag; Boss. sosancTBO, 4OMOB04CTBO, 
40MOCTponTe.ibCTBO, 40M0npaB.icHie ; Eccl. npiiCTaB.iCHie 
40MOBiioe; (cf. Yind. gospodarstvu, gospodstvu = państwo, 
władza; Bug. gospodstvo dominium, imperium, amplitu- 
do); rząd domowy, prowadzenie interesów domu, bic 
^aitśtuirtl/ld^nft. Jeden syn poszedł do wojska; drugi 
w domu się został, gospodarstwa pilnował. Ld. §. Cho- 
dzenie koło roli, rolnictwo, wiejskie gospodarstwo, bte 
8aiiblinrtl)fdmft. Co to dziś za gospodarstwo w naszej 
Polszczę; kędy było łanów sto, ledwo dziś połowica. 
Falib. Dis. N. 2. — §. Narzędzia, naczynia i wszelkie 
potrzeby gospodarskie, 3Strt(i|Ąaft'Jijerat^C, JltfcnjcrntŁc. Na- 
jemnik jego majętnostki pobrał, sprzęt wszystek i rolne 
gospodarstwo, i zjechał. Warg. Wal. 151. Wszelkie 
gospodarstwo, wszelki dobytek, kozy, owce, cabany, 
sługi , służebnice i sprzęt inny złota i srebra , na pół 
dzielę z nim. Teat. 42. d, d. (cf. inwentarz). §. Nauka 
lub umiejętność chodzenia koło rolnictwa, gospodarna 
nauka, ekonomia, bic Caiibtuirtl)|'d;aft'Jmi|Tcn|'cl^aft , bie Dc-- 
foiiointe. Haura Gospodarstwo, księgi o gospodarstwie. 
Ld. — §. Ekonomia abo gospodarstwo wojenne, staranie 
o wygody wojska , o dostarczanie żywności , zabieganie 
chorobom, utrzymywanie zdrowia. Mon. 65, 012. btC 
SriecjdLifoitPiliie. — §. collect. Gospodarstwo = gospodarz 
z gospodynią, iSirtl) iiiib 5BirtI)iiiii. Yind. gosposhina, go- 
spoda, gosposlika; Boss. x03aeBa. Nastąpiła wieczerza, 
siedli gospodarstwo, dzieci, dyrektor i ja. Kras. Pod. i, 
7. Nie chcąc rozgniewać gospodarstwa , jakem mógł, ta- 
kem się ułożył. Mon. 03, 124. Nie chcąc zabierać cza- 
su gospodarstwu , udałem sic do mojej stancyi. Kras. 
Pod': 2, 30. GOSPODARUJĘ ol. Gospodarować. GOSPO- 
DARZ , a, m., (Górale mówią Gazda zamiast gospodarz 
co ob.) Boh. hospodar ; Slov. liospodaf, gazda ; Hung. gazda 
hospes , pater jaihilias ; Boh. hospódin Pan Róg {ob. 'Go- 
spodyń); Boh. hospodsky karczmarz; Croat. gospodar 
pater familias , dominus ; Croat. gozpon , goszpon , (cf. 
jespan), goszpodin; /)«/. gozpodar (/ohu'»ms , herus; Sorab. 
2. gofpodaf-; Sorab. 1. h.olpodar, hofpydar ociec "cze- 
ladny, pater familias ; Slav. gospodar = pan ; submissius 



GOSPODARZ. 



GOSPODARZYĆ - GOSPODYNI. 



107 



vero dicitur gospodine qunm gospodiiru; {Slav. Yashe 
GospodsUo = Wasz Mość); Pag. gospodar, gospar, go- 
spodin (lominus; Bosn. gospodar, gospodin = pan; Yind. 
hishnik, gospodaruvauz , liaushuvauz , gospodar, liishni 
gospud , gospodar = gospodarz ; Yind. gospud , gospodar ■■ 
pan; gospoduvauz, gospodnik < panujący; gospojnik= sier- 
pień ; Cant. gospodar pater familias , gospud • pan ; Ross. 
rocnojapb hospodarz n. p. Wołoski; Eccl. rocnoA'(pt> do- 
minaior; rociiOAi> Pan Bóg; Ross. rocn04iiHX < pan, szla- 
chcic, ci'. Graec. diffTrórrjg dominus); rządzący gospodar- 
stwem n. p. domowem , domem , utrzymujący gospodar- 
stwo swoje, bci' 5Su1I), .t>nii'ounvt^ , ,C»aiif'{)crr. Slav. do- 
macliin; Ross. /[Omobo^^b, AOMOCipoiiTCib, xo3anHT); Eccl. 
npiiCT.TBkHHK-L , jnpaBnTe.ib. Gdzie jest gospodarz; tam 
rozum i praca , Kształci rzecz lada i w korzys'ć obraca. 
Zab. 16, 185. Kniai. Dobry gospodarz o najmniejszej 
rzeczy sam wiedzieć chce. Sk. Kaz. 556. Komornik pa- 
na, u którego imienie najmuje, gospodarzem panem 
zowie ; gospodarz zaś tego , komu najmuje , komorni- 
kiem, czynszownikiem i najemnikiem. Saxo7). Tyl. 215. 
Stary gospodarz Pan Bóg, wie czego każdemu potrze- 
ba. Rys. Ad. 64. (nie dziś dopiero rządzi). — Fig. trans. 
ZoJadek jest wszystkiego ciała gospodarzem. Hanr. Sk. 
410. Żołądek gospodarz. Durl. A. 5. (brzuch burmistrz; 

głodzie źle rządzić). Kura wieśniacy gospodarzem zo- 
•wią, bo to lepszy gospodarz bywa do kokoszek, niz 
drugi chłop do żonek. Dwór. G. b. §. Osobliwie zawia- 
dujący rolnictwem, ber SBirtŁ, Saiibmirt^. Gospodarz po- 
winien wiedzieć o polu, o gumnie, o stajni. Rys. Ad. 
15. . Jeden człowiek gospodarz nasadził sobie winnicę. 

1 Leop. Math. 21, 55. (ociec czeladny. Z Leop.) Gospo- 
darz wyszedł bardzo rano zmawiać robotników do win- 
nicy swojej. 1 Leop. Math. 20, 1. W tym się polu do- 
brze rodzi, po którym gospodarz chodzi. Rys. Ad. 75. 
cf. najlepszy gnój na rolą, pańskich stop ślady; cf. oko 
pańskie konia tuczy. — Gospodarz dobry wiele- przeda- 
je, mało kupuje. Cn. Ad. 270. Niemcy są wielcy go- 
spodarze; zatym rozmaite kaszywa mają. Syr. 988. Pra- 
cującego pożytecznie gospodarza , każdy wychwala , ogła- 
sza: ten wielki gospodarz. Kluk. Rośl. 5, 11. ciii groper 
£anbt»irt& , Ocronom. Gospodarzowi często trzeba być głu- 
chym i ślepym. Rys. Ad. 14. (przez szpai^ patrzeć). — 
Gospodarz - dobrze się u siebie rządzący, ekonom, ciii 
giltcr 3Sirt^. Spyta się zima zarazem , bylliś lecie go- 
spodarzem. Rys. Ad. 65. Kto gospodarz , temu zawsze 
staje. Ld. — Zły gospodarz, o dom nie dbający Ross. 
nycTOjOMTi. — §. Gospodarz, względem gości, podej- 
mujący u siebie gości, czy to z przyjaźni, czy za za- 
płatę, ber 3Sirtl), im ©CGcnfnlc ber 6ń|"te. (Yind. gostuvar, 
gostuvanz). Goście krzykną: ej wiwat ochoczy gospo- 
darz! Zab. 15, 204. Gospodarza ochota zawsze, a ogień 
zima zaleca. Cn. Ad. 271. Gospodarza w domu nie 
częstuj, czeladzi mu nie poj , żonie się jego nie zalecaj. 
Rys. Ad. 16. Gospodarza w jego domu Słuchać, nie 
wadzi nikomu. Cn. Ad. 271. (gospodarz każdy w swoim 
domu pani. — Gospodarz z urzędu, dla posłów lizpltej, 
gościnny urzędowy, parochus. Cn. Th. ber wm Staate I'e= 



fłellte Sewirt^cr ber (Scfanbtcu. — Gospodarz , co goście 
przjjmuje w gościńcu posjiolitym, ber ©aftiinrtD, Sd)ciif' 
nnrtb. {Roh. hospodsky; Slov. hostinski',- Yind. oshter; 
Carn. oshtir; Rag. góslionik, gostitegl; Hung. gazda; 
SlaiK gostionik). Gdyby kto na czas pana jakiego z je- 
go sługami w dom przyjął, ten nie może być za go- 
spodarza domu gościnnego rozumian; ale jedno ten, 
który goście i przychodnie ustawicznie stawia i chowa. 
Szczerb. Sa.r. 142. Helena była gospodarza gościnnego 
córka. Sk. Dz. 168. (austernika, oberżysty). Rachunek 
ten był bez gospodarza. Pot. Syl. 452. (śReĄlliliiiJ ojme 
ben SSirtli , mylny, zawodny, na domysł). — g. Szafujący 
czem , szafarz fig. ber 3Iui^ftienber, i-lertbeilcr. Mielecki, 
gdy Stefan chciał, aby mu streczył osoby do urzędów, 
odpowiedział: wole łaski królewskiej bvć gościem, niż 
gos.poihTzem. Dud7L Apopht. 115. GOSPÓDAKZYĆ oi. Go- 
spodarować. GOSPODKA, i, z'., demin. nom. gospoda, 
ciiic fleine y^crberijc. Obtoczył gospodke jego żołnierzami. 
Sk. Dz. 559. GOSPODNY," a, e, od gospody, jur $er= 
tcrge geCiorig. Tr. — Gospodne, ego, n., svbst., płaca od 
kwatery abo stancyi , iai iJuarticrgelb. Żołnierz gospo- 
dnego wziąć nie ma. Tr. 'GOSPODYiN , a , ?«., pan , ber 
,C)Crr; Slav. gospodin; Bosn. gospodin , gospodar; Rag. 
gospodin, gospodar, gospar, {ob. Gospodarz); (Croat. 
goszpodin , goszpan ; Dal. goszpoditel, dum dominus; 
Ross. rocnojiiHŁ pan, szlachcic; Eccl. ^oc^o;^l>; Boh. 
hospodin Pan bóg). Przyjęli ludzie Kazimierza mnicha, 
wjeżdżającego do Polski, jako za jednego świętego, 
czyniąc mu wielką poczciwość , śpiewając po staroświe- 
cku: a witajżc witaj, nasz miły ąospodynie! Biel. 52. 
GOSPODYNI, i, ź., GOSPODYŃkA\ i, i., zdrbn., {Boh. 
hospodne; Slov. hospodina, hospodarka, gazdina, ho- 
spodńrine; Hung. gazd'aszszony; Sorab. 2. gofpofa, (ob. 
Gosposia); Sorab. 1. hofpofa, hofpyla, hofpoza; Croat. 
goszpodinya, goszpodaricza, gozpodaricza , gazdaricza ; 
{Croat. gospa, goszpoditelicza , goszpa ; Dal. goszpoia = 
pani; Croat. gospodichna herula panna; Yind. gospodi- 
nja, hishna gospa; {Yind. gospa, gospodinja domina, 
pani; gospodiza, gospodizhna = panna, szlachcianka); Carn. 
gospodina, (gospa < pani); Rag. gospoghja , gospoja, go- 
spa, domaachja, domacchizza domina, (Rag. góspa, 
babba avia) ; Bosn. gospa , gospoja hera ; Siar. gospo- 
daricza, {grzeczniej gospoja = pani ; gospodicsna = panna) ; 
Eccl. rocno;^Mim , rocnoai,^.i pani) ; rządząca gospodar- 
stwem , domostwem, bic 2Birtlnnii, .'piiiiSiinrtDiiiii, i)aiiyfraii. 
Gospodyni od gospodarstwa rzeczona jest niedarmo ; musi 
sie tedy zatrudniać domostwem ; a że ją też zowią panią , 
musi mieć nad czeladzią przewagę. Petr. Ek. 77. Ona 
wszystko umie i robi; na gospodynią lepszej nie znaj- 
dziesz. Teat. 52. c, 26. Zla gospodyni , źle się rządzą- 
ca Ross. nycTOAOMKa. Gospodyni powinna wiedzieć o 
kuchni, o spiżarni, o piwnicy. Rys. Ad. 14. Nie pra- 
gnij komornico żyć z gospodynią społu. Pot. Arg. 541. 
(co innego ty, co innego ona). My officerowie lu- 
bicmy się bawić w pokoikach naszych gospodynick. 
Teat. 21, 8. (u panien domu, gdzie ^kwaterą stoimy). 
Gospodyni gościnna ob. Karczmarka, bic 2d'citfnnrtIJilI!t ; 

14' 



108 



GOSPOSIA - GOTOWI Ć. 



GOTOWAĆ - GOTOWANIE. 



Slov. hostinskś. — NB. Znajdujemy w starych księgach 
w piątym przypadku gospodze, zamiast gospodyni czyli 
pani. Kpcz. Gr. 2, /). 157. |lo inny wyraz, nom. Gospodza, po- 
równ. cerk. rocnon:;^.^. 2] Już dobra noc ogródeczku, 
z ialem odchodzę , Dobra noc wam zioleczka , i tobie 
gospodze. Zim. Siei. 318. gosposiu ob. Gosposia. — Per 
excell. o Najśw. Pani , Croat. nassa Goszpa , Goszpoja 
nassa, Marya , iiiifrc jrnii, bic SiniOffC" 33iam; (Carn. 
gospodneza = wniebowzięcie N. P.) Godzi się ciebie Ma- 
ryo , zwać panią i 'gospodza (Insiriim.) ; przyczyń się go- 
spodze i pani za nami. Sk. Kaz. 601. Chwalą tobie go- 
spodynie , Iż o twych świętych cześć siynie. Pieśń. Kat. 
141. O N. Panno, gospodze nasza, za twą wolą pójdę. 
Zyw. Jez. 44. — g. Dobrze się rządząca , cilic ijlltc 
3BivtI)iitll. Mrówki sa to gospodynie , Glodncmi nigdy nie 
były. A/iiai. Pocz.^ ó, 105. GOSPOSIA, i, £ demin. 
nom. gospodyni ; bic lictc 3Bivtljillll. \ocal. Gosposiu ! 
flute grnu aShlliinii. Sorah. 2. gofpofa, Sorah. \. hoipo- 
Ca, holpoza, horpyfa ; [Eccl. rocnoajjs, rocnOĄMim = go- 
spodyni, pani). Dobry wieczór gosposiu! Teat. 52, 56. 
We Pan z swa gosposia występnie żyjesz. Teal. 1. b, 
70. Słyszycie," gosposiu! F«/(i. Dis. N. 2. GOSTEK , 
stka , )«., demin. nom. gość , ^{\i ©aftdjcii. Skacze serce 
w karczmarzu , Przypłaci mi ten gostek , myśli sobie , 
wczasu. Pol. Joiv. 165. GOSZCZĘ ob. Gościć. 

Pochodź, odgościć sie, rozgościć sie, zgoszczenie sie; 
zagościć sie; niegospodarnie, niegospodarny; dogospoda- 
rzyć, wygospodarzyć , przegospodarzyć; §. od Gość, ho- 
stis, hospes, hospitale śpital. 

GOT, a, m., Gotowie naród gruby, który państwo Ilzym- 
skie zniszczył. Zab. 12, 249. ter @rtI)C. Napojony Al- 
warem i Szkotem, Ledwo się prawie dzikim świat nie 
ujrzał Gotem. ib. — ob. Gotczyzna , Gotyzm , Gotski. 

GOTAPiT, a, ?n., imięmezkie, ©ottkrt. (cf.'. . . ,f>nvb 'ilblg.) 
Trafiła Marta na Gotarta. Eys. Ad. 66. Nalazła Marta 
swego 'Tarta. Jabl. Ez. C 5. Cascus Cascum duxit; zna- 
lazł swój swoje. ©leid; iiiib ijlcid; gcfcHt M 9evii; ©rct^en 
faiib ^diifcii- 

GOTCZYZNA, y, i., sposób Gotski, język, gust ich, bar- 
baryzm , ©otŁifc^eś 2!i?cfeii, ©cMiidic ©ittcn, ©tmiclK' 
Saiinrt , SSnrkm}. ob. Gotski druk. Jak to można czy- 
tać taką starą gotczyznę = księgę gotskim drukiem. — 
Wandalszczyzna i Gotczyzna w pisaniu , w iJiówieniu. 
Mon. 75,149. (cf, Sarmatczyzna , Sarmatyzm, dziczyzna). 
Kościół ś. Szczepana w Wiedniu piękna Gotczyzna = bu- 
dowanie Gotskie , ein Wmd Sciifmnl ber ®ptbifd)cu Saiiart. 

GOTÓW oA. Gotowy. GOTOWAĆ, ał, uje, czyn. kantyn. 
'GOTOWIC , ił, i, 'gotowie niedok. Boh. hotowiti, ho- 
towjm , chystati , chystam , chystawam ; Sorab. 2. gotto- 
wasch, gotowasch; Sorab. 1. hotuyu, hotuju; Croat. 
gotoviti; Posil. gotovim ; Stav. zgotoveli; Rag. ugotóviti, 
zgotóviti, gotóvim; Yind. perpraviti , perpraulati , storit , 
dapernesti, fertigovat; Ross. roTOBiiTb, roTOBJio; Eccl. 
rOTOBaio, roiyio; (cf. Arab. -,r\S paratus fuit; Chald. Syr. 
llcbr. Tp:? prompliis) ; przyrządzać co , przygotowywać , 
przysposabiać, ctiunS jiilicrcitcii , I'CVCitcil. Więzy, ognie, 
miecze , na mnie , na swego króla gotują. R'oh. Kom. 2, 



512. Majętnościami i siłami wszystkiemi wojnę gotują. 
Warg. Cez. 201. Sami w dobrach kościelnych ręce 
maczali ; a synom piekło gotowali. Sk. Di. 865. Dwie 
części odpór dawały ; trzecia gotowała obóz. Warg. Cez. 
32. Posłał lud, aby szańców gotować bronił, ib. 32. 
Chleb gotowili krucy dla Eliasza, by go używili. Chodk. 
Kost. 19. Idzie baranek, gotując drogę do Jerozolim- 
skiego tryumfu, toruje ścieżkę do państwa. Pociej. 210. 
Lekarstwa ciało gotujące praeparantia. Sy.tt. Szk. 1. Cze- 
mu gotujesz zęby i żołądek? Zygr. Pap. 112. (ostrzyć 
appetyt). Co on w swej wściekłości Gotuje za nowe zło- 
ści. Bardz. Trag. 111. Kłamstwo nieszczęście gotuje. Teał. 
49. b, 62. (sprowadza , ściąga za sobą). Miłosierdzie a 
prawda gotują dobre rzeczy. 5 Leop. Prov. 14, 22. (przy- 
gotowywaja. 1 Leop.) — §. Osobliwie potrawy gotować, 
warzyć , 3iintt)tcii , fori)Cit, ficbcti. Bosn. gotovim, variti, svariti, 
kuhati , skuhati , (cf. kucliarz, Lat. coquus , coctus; It. 
cotto) ; Rag. §oto\''nn, uzgotoviti, zgotovit, kuhati; Croat. 
kuhati, kuham, varim; Yind. kuhati, skuhati; Carn. ku- 
ham; ^oss. HiinaTiiTB. BCKiinarnTb, cipanaib , cocTpHnaTb. 
Nie każdą potrawę jednako gotować. Cn. Ad. 606. Pan 
tak jeść musi, jak kucharz gotuje. Bratk. U o b. Goto- 
wać na popiele; w ten czas postawisz rondel na po- 
piele z ogniem żarzystym , i podobnież z wierzchu , jak 
od spodu , nałożysz na pokrywę ogień. Wiel. Kuch. 402. 
GOTOWAĆ się zaimk. , przyrządzać się , przysposabiać 
się, fid) iuirkrcitcit , ficl; Iicrcitcn. Na bankiet sie wielki 
'gotowią (gotują). JabŁ Ez. 105. Rycerz się do bitwy 
gotuje. Prot. Kont. D 5. Śmierć śmiech, gdy się kto 
do niej gotuje, ib. Dób. Gotowałem się w drogę. 
Warg. Radź. 176. (wybierałem się). Ciężką zimę wiatr 
ciepły znosi, ustępuje Wiosna latu, i to się precz od 
nas gotuje Lib. Hor. 99. wybiera się, mad)t fifl) nilf, llllS 
511 unialTcil. §. O potrawach: warzyć się, nijak., fot^cil, 
neutr., ficbcii. Jeszcze się mięso nie gotuje. Ross. ro- 
TOBiiTbca. — GOTOWALNIA, i, z., toaletta ze wszys- 
tkiemi potrzebami od ubierania się i trefienia głowy, bfc 
Joilcttc, ber *],hijti|d); Ross. yóopHott ctciiiki; (Ross. ro- 
TOBa.ibHH sztuciec etuis). W gabinecie swoim przy go- 
towalni siedząc, ubiera się. Teat. 18. c, 10. U najmo- 
dniejszych dam naszych, zastaniesz na gotowalni , tuż 
przy węzełkach ibielidle, księgi P. Rousseau. Kras. Doś. 
60. GOTOWALMANY. a, e, od gotowalni, Jotletteii = 4hi§= 
tifd; ' . Od godziny 1 1 aż do 2, oddawałem wizyty go- 
towalniane. Mon. 67, 56. Stroić się dobrze nigdzie nie 
umieją, tylko w Warszawie; a zatym chciej słuchać 
Warszawskich przepisów gotowalnianych. Teat. 22, 52. 
Nasi gaszkowic i gotowalniani rycerze, kłaniają się bi- 
ciem ostrogą w ostrogę. ZabŁ Bal. 51. Gotowalnia- 
nych mędrców teraz aż nadto. Kras. List. 72. GOTO- 
W'ANIE, ia, n., subst. verb., Boh. liotowenj ; a) przyrzą- 
dzanie, przysposobienie, btc 3li&f«'t""9' ^'prfcereitmtg. Ii 
był dzień gotowania, przeto nie miały zostać ciała na 
krzyżu na sobotę. Leop. Joan. 19, 51. (dzień przygoto- 
wania. iJ/6/. Gd. przyrządzanny. Sekluc. ber Siiifttilij. 8ut^.) 
b) Warzenie, bnś Sodieil. Ross. cipanna, cocrpanaHie. 
Gotowanie, jest zmiana w ciałach tęgich, przybliżonych 



GOTOWIE - GOTOWY. 



GOTOWY. 



109 



do ognia , skutkowana dzielnością płynnych , wzbudzoną 
lub powiększoną ogniem. Dyk. Med. 2, 427. Gotowanie 
w żołądku, coctio, concoctio , tiVi łlotljcn bC'^ ?}iagcn'3, tic 
IsCrbauiiiij]. Krup. 5, 435. strawienie. 'GOTOWlĘ ob. Go- 
tować , gotuję. GOTOWCEM adoerb., pogotowiu , goto- 
we, fcrticj , l'crcit. I obronę i skarbu prowenta będziem 
mieli gotowcem. Star. Yot. B. Ozdobny pałac w swo- 
jej wielmożności , Gotowcem czeka na przyjęcie gości. 
Chrośc. Luk. 2, 92. Krzywda, ubóstwo na Jezusa na- 
stępują, A on gotwcem je znosił; eóz ja? Birk. 67. K. 
55. (z ochotą, niewzhraniając się, dobrowolnie, chętnie). 
GOTOWIEC, wca, ?»., człek na wszystko przygotowany, 
rezolut, determinowana sztuka, ciii rcioliitcr fOfcilfcf), ber 
ju nlkm gleid) fciliij ift. Tr. — '§. Po gorzałce jeszcze 
jeść przesuchy, na węglu piec pępki , A słodek tez z 
kapustka to gotowiec prędki. Wiec wędzonka, więc pa- 
na też wedza przesuchy. Rej. Wiz.. 62. (jadło gotowe). 
NaGOTOWli), gotowo, fcrtiij, Itmit. (ob. Pog^otowiu). 
Człek ten zawsze ma na sfotowiu respons. Jabl Ez. 154. 
(w gotowości). GOTOWłUCHNY, a, e, GOTOWIUTEŃ- 
KI, GOTOWIUSIEŃKI, a, ie, — o adv., intens. adj. gotowy, 
gail? fertiij , ben 3liii]eiililicf Dcrcit, paratissimus , na jedno 
palca kinienic gotowiuchny. Mącz. Gotowiuteńka widzę , 
przyjść na nowo w czuby. Teuł. 45. c. 157. Wyb. GO- 
TOWIZNA , y, ź., gotowego co , zapas , co się na dorę- 
dziu ma, gotowość czego, SowatC). Mam gotowiznę drew 
i mąki. Tr. — §. Gotowe pieniądze , gotów ka , 93nnrfd)aft , 
Imnr @db , Cam. gotovina ; Vind. gotovinna , gotovi de- 
narje , perpraulishtvu, samoshenje, yprizlien denar; Croat. 
gotovi noYczi; Slav. gotovi nuvci ; Hoss. na.in'iHOCTb. 
Dziś gotowizna płaci, darmo się na ścianie Szynkarz cie- 
szy kreskami. Pot. Jow. 201. (nic na borg). Wielkie 
summy, i na prowizyach i w gotowiznie, umierając zo- 
stawił. Kras. Pod. 2, 29. Gotowizną płacić, tani" 5aI)Icii, 
mit Imnrem ©cibc. GOTOWNIK, a, m., gotujący co, przy- 
prawujący, instniclor. Mącz. bcv 3iit'Cl'Citcr, 3uritI)tCV, iSor^ 
bercitcr. GOTOWO , adv. {Boh. liotowe) , przyrządziwszy 
się , cf. na doredziu , fcrtii] , [icrcit. Już wszystko gotowo, 
tylko wsiadaj. Hoss. Ha.iimo. Jeszcze u nich nic nie go- 
towo Ross. y HiixB emc Himero He fotobo. GOTO- 
WOŚĆ , ści , z., Boh. et Slov. hotowost ; Sorab. i. ho- 
townoicź ; Yind. perpraya , perpraustvu , perrozhnost, 
perpraulivost, pervolnost ; (Cam. gotOvost = pewność); 
Ross. roTOBHOCTb; przyrządzona sposobność, stan i przy- 
miot gotowego, bic łkrcttfdinft. Zastał nieprzyjaciela w 
wszelkiej gotowości. Ld. ■— Ci którzy objeżdżają konie, 
i ku gotowości je ćwiczą, nie odejmują im biegu ani 
skakania. Gorn. Dw. 550. (ku potrzebnej doraźności , do- 
skonałości). Przykłady cnoty, bez zbawiennej nauki , nie 
mają tej gotowości , aby człowieka skutecznie zbawić 
mogły. Bals. Niedz. 1, 200. (tej dzielności). Polska go- 
towość do wojny nieskora. Birk. Zam. 5. Rząd teraz 
bez przestanku zatrudnia się gotowościami do przyszłej 
wvprawv. Gaz. Nar. 1, 111. przygotowaniem, mit bcil 
SukrciliuiGCii. GOTOWY, GOTÓW, a, e, Boh. hotowy, 
hotow; Sorab. \. liotowe; Ra<]. gotóv ; Croat., Bosn. 
Slav. gotov; Ross. rOTOBŁul; Yiiid. perpraulen , bersen. 



napraulen, perozhen, storien, dapernefsen; Cam. per- 
pravlen, perpravn; (Cam. gotov= pewny, bezpieczny); przy- 
rządzony, przysposobiony, ('crcit, fcrtifl, 5ii(>crcitct. Sejm 
zawsze gotowym będzie, a w potrzebach nagłych zwo- 
łany. Gaz. Nar. 1, 158. Konst. 5 Maja. Żebyś na 
czwartą godzinę z rana był gotów w podróż. Teał. 
24. c, 102. rci|cfcvtiij. Słysząc, że jesteś już w po- 
dróż gotowy. Pragnie z tobą przed twoim wyjazdem 
rozmowy, ib. 45. c, 56. Zawsze gotowi niegotowych bi- 
ją. Pot. Arg. 695. Nad niegoto\Yym siła ma gotowy. 
Fot. Syl. 210. Pot. Arg. 289. Kiedyś niegotowy, nie 
wyzywaj bitwy. Pot. Arg. 409. — §. Zupełnie, do koń- 
ca, przez kogo przygotowany, gaii, fertiij, fcrtiij. Z goto- 
wą rzeczą przyjść , parate renire ad dicendum. Mącz. mit 
fcrtiijcii śiiclicu fiMinnen. Słuchać mi jest miło tak wiel- 
kiemi naukami gotowej i ustrojonej rozmowy. Orzech. 
Q{i. 146. Podiodowski do prawa, do biegłości w ry- 
cerskim rzemieśle , do wiadomości rzeczy koronie Polskiej 
należytych , tak gotowy, iż w tem mógł nie dać nikomu 
przodku. Gorn. Dw. 516. (tak wprawny, doskonały). — 
§. Dokończony, (icciibigt, fcrtiij. Jeszcze swoje toaletę 
kończy, ale wraz będzie gotowa. Teat. 19. c, 14. Odpis 
gotowy, ib. 5. b, 46. — Substanliie. Gotowe, ego, n., 
ba>? ffertiijc. Ugodźcie się sami, ja do gotowego przy- 
stąpię. Teat. 47. b, 6. ib. 22, 95. On przyszedł do go- 
towego, nie sam robił substancyą. Teat. 17. c, 51. er ift 
511111 "5crti(jeii ijcfiniiiiicil. Łacniej co począć z gotowego, 
niżeli nabywać nowego. Cn. Ad. 409. Wino jesień z 
owocem rozmaitym dawa , Potym do sotowe^o ^nuśna 
zima w stawa. Kanc. Gd. 15. Pitagoras uczniom kazał 
milczeć , a słuchać gotowego. Glicz. Wych. H. 5 b. An- 
toniusz , gotowego, jako mówią, zawsze patrzył. Kosz. 
Cyc. A i b. — §• Co na doredziu, Im} bcr Spanb, bcreit, 
fcrtiij. 1 ci, którzy chleb gotowy mają, pożyteczną ro- 
botą bawić się mają. Sk. Dz. 58. (ci , którzy nie potrzebu- 
ją na chleb zarabiać). U wdowy, chleb gotowy. Teat. 24. 
b, 44. Najwdzieczniejsze dobrodziejstwa, które są go- 
to\ye, które same na nas nabiegają. Gorn. Sen. 50. Le- 
psza gotowa, niż czekana fortuna. Fred. Ad. 48. Dobrze, 
że Jejmość do siebie gachów nie nęci ; bo gotowa nie- 
sława. Teat. 22. c, 19. (prędka, skora). Śmierć gotowa, 
kiedy medyk głupi. Opal. Sat. 68. Gotowe zdrowie, 
kto chorobę powie. Cn. Ad. cf. grzechu wyjawienie, je- 
go zgładzenie. — §. Gotów, skłonny co robić, decydo- 
wany, ('ercit, gciieiflt dwai 511 tkii, ciitfdilPlTcii. {Yind. ra- 
doyolen, peinolen, poyolen, volen). Gotów jestem na 
rozkazy We Pana Dobrodzieja. Zabf. Dziew. 55. (ocze- 
kuje tylko rozkazów). Najniższy sługa; zawszem gotowy 
na "usługi We Pana. Teat. 49. b, 84. Był gotowym dla 
Chrystusa na śmierć. Sk. Żyw. 504. Korona męczeńska 
nie była zsrotowana dla Donńnika, ale on był gotowy 
zawsze na koronę. Birk. Dom. 69. Na wszystko gotów 
człowiek rozumny. Ten go los potka , lub inny. Hor. 
1, 257. Nar. §. Gotowe pieniądze; gotowe « gotowizna, 
pieniądze in natura , tmarCo ®elb, Yind. perprayen, ypri- 
zlien , perpraulen ; Rag. pjcnezi gotovi ; Ross. Ha-iiiMiiuil. 
Zapłacił 1000 dukatów HuUenderskich gotowcmi pie- 



no 



G o T S K I - G Ó W N O W A Ł. 



niędzmi. Teat. 6, 119. Nie pomogą damaszki, ani zło- 
togłowy, Ani owe pslrociny; lepszy grosz gotowy. M. 
biel. S. N. 19. Obietnicą nikt nie "syty, na każdy dzień 
trzeba chleba za gotowe kupić. Dudn. Apophl. 22. 

Pochodź, dogotować, nagotoumć; niegotowy, niegotowość, 
niegołouńec ; odgolować; pogotować , pogotowiu; przegoto- 
wać; przygotować ; rozgotować; ugotować; lugotować; wy- 
gotować; zagotować; zgotować; {Sorab. 1. hotowne pa- 
rabilis). 
GOTSKI, a, ie, od Gotów, ijptliifc^. W potomności oczach 
"wiek nasz blask ten straci, Co w naszych Gotski, w jćj 
nasz tej będzie postaci. Zab. 4, 251. W Gotskich albo 
Krzyżackich budowlach jakowaś części one składających 
nieszykowność. Mon. 1^, 471. (iotski druk = dawne Nie- 
mieckie litcrzyska, którenii dawniej wszystko prawie w 
Polszczę drukowano; a i teraz nawet w książkach od 
nabożeństwa jeszcze go zachowują, ber gptl)łf(f;c nitc ticiit= 
fc^c Snicf, mmit bic altcit pphiiiĄcit Jliu^ijalicn gcbntrft fiiib. 
Przcjawszy druk od Niemców, mieliśmy w swoim języ- 
ku książki drukowane Gotskim czyli Niemieckim dru- 
kiem , aż do początku teraźniejszego wieku. Gol. Wym. 
78. GOTYZM, u, m., duch Gotski, gotczyzna , ©ot&ifd)Cr 
^cift. Karol XII, tehiiąl gotyzmem , jak Alarykowie i 
€ensp>-y'Kowie. Zab. 2, 171. (cf. Sarmatyzm). 
GÓWNO, a, n., GÓWIENKO , a, n., demin., Boh. howno, 
howynko; Stov. howno ; Sorab. 2. gówno, fmrod ; Sorab. 
i. howno, żiwotnc fmrod; Slav. gÓYno , pogan; Yind. 
gouna, lainu, glen , drek , ludnjak, klat, klatje; Garn. 
govna, ludnćk, (Garn. korn turbidus , ob. Kalny); Bosn. 
guvno , ghnus ; Hung. §auiij; Rag.gb\no, ghnoj, ghnus, 
(gubina sordes); Carn. govno, gnyusz, gnoy, gómno , 
drek; Ross. Ka«, rpaai; (cf. Cer. liofteren). Gnój od- 
chodzący od zwierząt z pokarmów przetrawionych, zwła- 
szcza od człowieka, ber Drccf pr. et fig. Pomarańcza 
żółta, a wżdy gówno gównem. Fot. Jow. 2, 15. (pozór 
oszukuje). Koza rozmaryn lubi, a zaś świnia gówno. 
Pot. Jow. 53. (dobra psu mucha ; de gusłibus non est 
disputandiirn). Dziś zjedli kokosz, a nazajutrz, gówno. ib. 
95. Słov. Na raz hogno, na drulu raz howno, Slov. Pi- 
cha na ulici, a howno wtruhlici; Sorab. Wez to gówno 
meschasch, wez wono szmerźi. Nie będzie z gówna 
bicz. Rys. Ad. 43. (z piasku bicza nie ukręcisz, z nicze- 
go nic nie będzie). Muscerda myszy upominek, gówno. 
Mącz. Poślij krówkę; alić ona przyniesie gówienko. Rys. 
Ad. 35. — Dla ogródki brzydkiego tego słowa prosta- 
ctwo mawia ono zamiast gówno ; Świnie tu były, czło- 
wieka nie poznały, a ono zwietrzyły. Dwór. F. 4. GO- 
WIENNY, a, e, od gówna pr. et fig., Srcct = . Sorab. 1. 
howńane, fmrodowe; Yind. klatjen , klatjast. GOWNIA- 
STY, a, e, pełen gówna, »pII Srcif. Sorab. 1. hownoyite , 
fmrodoyite ; Rag. góvnen , {Rag. govnitti , izgovnitti mer- 
dare); Croat. govnen. "GÓWNOWAŁ, a, m., gatunek 
chrabąszczów, w gnojach żyjących, bcr 2l!i)tfilfcv. Boh. 
howniwal scarab. stercorarius; Slov. howniwar; Slav. go- 
vnovalj ; Rag. gundovaj, popgOYnar, govnovagl ; Croat- 
govnoval , gomnoval , kukecz ; Yind. mouranz , gnoini ke- 
ber, mourini. 



GOWOR-GOŹDZIARZ. 

GOWOR, GOWORZYĆ ob. Gawor. 

GOZDAWA , y, i., herb. W polu czerwonym dwie lilie , 
przez które związka żółta. Na hełmie pięć piór pawich ; 
takież hlie na nich. Kurop. o, 18. ciii 2Boppcit. 

GOŻDZ, GWOŹDŹ, ia, m., kawał żelaza lub innego kruścu 
lub drzewa , z jednej strony głowiasty, z drugiej spi- 
czasty, do wbijania, ber SJagcI. Sorab. 2. gofdź; Sorab. 1. 
hofdż , hozdż; Ross. rBoajb; Eccl. rBO?Ai>, miini, uiii- 
miKi; Boh. et Slov. hieb, hrebik, {Boh. hwozd ozdo- 
wnia ; Rag. gvózdje = kruszec , żelazo ; Slav. gvozdje > że- 
lazo; zamek u strzelby; sabljeno gvozdje = głownia sza- 
bli; gvoxdjen= żelazny); Slav. klinac, csavao = goźdź ; 
Bosn. cjavao , cjaval, klinac , (gvozdje = żelazo) ; Croat. cha- 
vel; Dal. chyaval, chyavo; Slav. Turc. ekszer; (Croat. 
guozdje = żelazo ; guozditi cuneare) ; Yind. shrebel , she- 
bel, zhaul ; Garn. shebl, (Garn. gojsd syha, gojzdim cu- 
neare). Gontale, bretnale, głowacze, szkutniki, ćwieki, 
ćwieczki, gatunki gwoździ. Os. Żel. 4. Gwoździe do 
przybicia łat, tarcic, bywają dębowe, sosnowe. Kluk. 
Rośl. 2, 139. Z której strony gwoźdź wbijają, tego 
ściana jest. Sax. Rej. Bydło często wtłacza abo wdepta 
sobie, idąc po drogach, goździe w nogę, lub kawałki 
żelaza lub drzazgi. Dykc. Med. 2, 429. §. U tlisów, kar- 
powe gwoździe , służą do przyciągania zymbratów do 
wręgów ; cumowe gwoździe służą do ściągania szycia. 
Magier. Msc, Gw^oźdź wiosłowy, (Bosn. sckaram od bro- 
da, skarani, klin od vesala , soscira ; Da/, palacz). Przy- 
bijać gwoździami Ross. rBOS^iirt, rBOsaty , rBO/K,aK) 
npiirB0żK4aH) ; Croat. guozditi cuneare. — §. Gwoźdź, 
czop u beczki, bcr 3<ipfcil. Zawołano go z piwnicy, gdzie 
piwo toczył; on kwapiąc się , goźdź mając w ręku , we- 
tknąć go zapomniał; dopiero potym wspomniał na szko- 
dę, i goźdź w ręku mając, z smutkiem się do piwnicy 

., wracał. Sk. Żyw. 2, 532. Jedni dla goździa nic miodu 
nie radzi, 1 memu goździu, gdy kupuję, wadzi. Bratk. 
U. 5. — §. Goźdź u główni nożowej, szablowej, mie- 
czowej, szyjeczka wchodząca w rękojeść, bie Jdigel oil 
ciiier łUiiige. Tr. Goźdź u siepacza, Gall. ioyere. Tr. bte 
Jtiigcl ail ciiicm S^atfmcffcr. — §. Medic. Goźdź histeryczny, 
clarns histericus, ból głowy, który się czuć daje, w je- 
dnem tylko miejscu, za zwyczaj po nad oczyma, lub w 
skroni , jak gdyby goźdź w głowę wbijano. Dykc. Med. 2, 
428. emc 9(rt JKigranc, (Btcd)cii im Sopfe. — aliter Naro- 
śliny przez stawy i członki, które Łacinnicy clavos nazy- 
wają, my ćwiekami abo gwoździami nazwać możemy. 
Syr. 759. ?lii3tuiic^jc aii bcit GMicbcrit iiiib ©ctcnfcii. (cf. 
goździec). — §. Fig. Morał. Goźdź, mól, frasunek, cilt 
3?agel imJlDpfe, ciii 2Buvm; Siimnicr, Scforgiii^, Sliigf}, 
Nie miałbym czuć goździa , co mi serce porze ? Pot. Syl. 
234. Wielkie mu dwa gwoździe w łeb wbijemy, wiel- 
ką mu ziemię odejmujemy, i wojska jego zniszczymy. 
Star. Woj. 'a. 4. {Ross. nojroosAHTt, n04rBaH;a(HBaTL , 
podbechtać, jątrzyć). GOŹDZIATY, GWOŹDZIATY, a, e, 
na kształt gwoździa, iiagelfiiniiig, iińe cin 9?agcl gcCtaltct, 
Ross. rBOSjOBaiufi. G(3ŹDZ1ARZ, a, m., rzemieślnik od 
gwoździ, ber 3iagel|'c^mib , Slav. gsavlar, (gvozdjar= żele- 
znik); Yind. shreblar, sheblizar; Carn. sheblar; Ross. 



GOŻDZIARCZYK - GOŻDZICZEK. 



GOŹDZIKOWY - GI\A. 



111 



rBOSjaHHicB. Goździarz szkoduje na tem, ze żelaza w po- 
bliżu brać nie może. Pam. 83, 022. S. aSrtD. 532. 
GOŻDZIARCZYK, a, tn., czeladnik goździarski, bcv 9JrtijcI= 
fcfimibcjcfetle cbcr 23iirfcl}c. GOŻDZIARKA, i, s., żona go- 
żdziarza, lub robiąca, przedajaca goździe, Me 3JaijcIftI;mi' 
bilili, yind. shreblariza, sbreblarka. GOŻDZIARMA, i, i, 
warsztat goździarski, bic 3inijcl|(f)mibc, Ross. rBOSjn-iŁHa. 
GOŻDZIARSKI, a , ie, od goździarza, JJmjclfdimiD = . Cani. 
sheblarski. G0ZDZI.\RST\V0 , a, n., rzemiosfo goździar- 
skie, iai 3?agelfd)mibl)(inbll'evf. GOŻDZICZEK, czka, m., 
demiii., nom. Goździk, qu. v. GOŻDZIEC, GWOŻDZIEC. 
GOŚCIEC, G. goźdźca, gośca, m., gościec czyli koTtun. 
Krup. 5, G17. On nieszczęsny gościec abo ko\[\.\n. Sijit. 
Szk. 506. Petr. Wod. 21. 'Pek. Cyr. 2, 105. Gożdziec 
est morbus ipse; non modo circa capiUos, sed et in ve- 
nis, neruis, musculis, carne et ossibus haerens , et vehe- 
menter crucians; kołtun est propie caplllorum ex hoc 
morbo complicatio. Cn. Th. biV3 GMicbcwcifcn "JOi" bcm 3(U'3= 
Imidjc bcś 2Bcid;fcl5Ppfi''^. — §. Franca, dworska choroba, 
bic 2>cnii»)'cii(I;c, bie graiijofcii. Francuski gościec naczy- 
nia dzieciorodne popsuje. Sak. Probl. 212. Człowiek sam 
Francuzkim goścem pod czas drugiego człowieka zaraża. 
Sak. Probl. 81. GOŻDŻCOWATY, GOŚCOWATY, a, e, 
kołtunowy, ScidjfcIjppfiJ > , bt^^ioiiiil jiiin 23ei(f)fcl50l.'f- Zło- 
śliwe kości nabrzmienie zwykło pochodzić z goźdźcowa- 
tej przyczyny. Perz. Cyr. 2, 105. Z goźdźcowatej ostrości 
soków, pochodzą nabrzmienia. Perz. Lek. 20. U ludzi 
'goźdcowatych włosy i 'kołtony pokręcone wyrastają. 
Sak, Probl. 112. Jest wiele *gośćcowatvch w Rusi. Syxt. 
Szk. 407. GOŻDZIENIEC, ńca, m., lilecebrum, roślina 
rosnąca na wilgotnych pastwiskach. Kluk. Dykc. 2, 56. 
boś "Jfiigclfraiit. §. Goździeniec, clararia Linn., grzyb 
gładki, podłużhy. Jundz. 568. Goździeniec stęplowy, pi- 
stillaris, substancya gębczasta, podługuwata, do tłuczka po- 
dobna, ib. Goździeniec drzewny, hypo.vylon, gałęzisty, gałęzie 
rogom jelenim podobne, ib. Goździeniec, kozia bródka, coi'- 
ralloides, miętki, mięsisty, mający gałązki krótkie na wierzchu, 
niby ząbkowane ; wieśniacy go używają, ib. Goździeniec mcho- 
wy, tnuscoides , rośnie na miejscach mchem zarosłych, i 
do jedzenia się zażywa, ib. Goździeniec palczasly, difji- 
lata, składa sie z kupy pałeczek czarnych, u spodu z 
sobą złączonych. Jundz. 569. GOŹDZIK', GWOŹDZIK, a, 
m., GOŻDZICZEK, czka, m., demin. §. 1. mały goźdź 
do wbijania, ciii flciiicr SiagcI. (Sorab. 2. goldźik; Sorab. 
1. hozdżik; Ross. rB034HK'B, rBO.ijOMeK^B , rBor'jOK'i); Boh. 
brebjrek : Vind. shrebelz, shebliza ; Carn: shehhs , she- 
bliz, sheblizhk; Croat. chaylck; Dosn. cjaylicch). Goździk 
żelazny. Ld. Goździk drewniany, ciii *Pjiucfd)Cn. Goździki 
u lutni, u skrzypców = kołki , bic ISirOd mi ciiicr ?aiite, ©cigc. 
§. 2. Goździk korzenny, Caryophyllus aromaticns, Boh. hre- 
bjćek; Croal. k\\nchev7., Dal, garotaliidi; S/ay. karamsicliuk, 
klincsac, karamlil , Garn. uagel; Boss. rnoajiiKa, rB034HMi;a, 
Mi "Mjciciii , 6ciiiuviiiaiiclciii, bic ©cnnu-yiclfc, tak nazwa- 
ny z przyczyny kształtu swego; korzenie to w^onne, jest 
owoc drzewa Indyjskiego wielkości. jabłoni, który kieli- 
chem ukoronowany przed dojźrzafością odbijają i suszą. 
Kluk. Dykc. I, 111. Dyhc. Med. 2, ioó. goździki sklepo- 



we; goździki kramnc; dla różnicy od kwiatów goździków. 

— Na wyspach Molukami zwanych, goździków sie naj- 
więcej rodzi. Sk. Zyw. 2, 584. — §. 5. Goździk , Dian- 
thus Linn. bic ?Jclfc, Boh. karatlat; Slov. karafllat, 
hrebjcky; Sorab. 1. nalik, nalika ; Sorab. 2. nalchen; 
Slav. karanfil ; Croat. klinchecz ; Yiiid. klinzhez , nagelz, 
nagel; Ross. rB034iiKa, rB034HyKa , roślina, której jest 
bardzo wiele gatunków, i które ogrodnicy pielęgnują dla 
pięknych kwiatów. Dykc. Med. 2, 456. Goździki ogrodne 
są pełne i proste , a zowią je gwoździkami od w-oni 
szlachetnej, którą mają, jak gwoździki Indyjskie, któremi 
potrawy korzenimy. Urzed. 52. Prócz zwyczajnych są 
Holenderskie abo Włoskie, kwiatu daleko większego, w 
kolorach ledwie zliczonych; Chińskie abo kępiaste , ma- 
jące okolki kwiatu czerwonego, Saskie. Kluk. Rośl. 1, 
261. Gwoździk brodaty, barbatus , bie 25ni1nelfe; kartu- 
zek, Carthusianorum, bie Cnrtdcilfcr = 3?clfe ; dziki, arme- 
ria, bic luilbc 33ii|'ĄclilcIfc ; główkowy, prolifer , bic y\>XOh 
fciibe ; goździk trawny, deltoides, bic bcItnflccfiGC 3?clfc ; tVę- 
zlowity, superbus, bic ftoljc 3cClfc ; karłowaty, diminutus, bie 
3ll'CViJllclfc ; piaskowy, arenarius, biC Silllbliclfc. Jundz. 245. 

— g. 4. Gwoździk Indyjski, długosz Indyjski, Wielkie 
ziele, Ottona Włoska, flos Africainis, bic Jiliiii'tiliime , 
(tiirfifdie ?fe!fc). Syr. 899. Gwoździki zimne albo Indyj- 
skie, które temi czasy nastały w Polszczę, śliczny a pię- 
kny kwiat. Urzed. 52. — |. blande : Dobry dzień me 
kochanie, szafirku , tulipanku , najwonniejszy goździczku. 
Teat. 11, 10. (gołąbku, rybko). GOŹDZIKOWY, a, e, 
a) od goździków, SJdęjleiii > . Goździkowej kory funt. Insi. 
cel. I/it. t. j. drzewa goździkowego, która to kora po- 
dobna do kory oliwnego drzewa. Dykc. Med. 2 , 432. 
3Jclfcnliaiimriiibe. Dazylia gwoździkowa, cariopliillata, wo- 
nią ma gwoździkową. Cresc. 262. Boh. hrebjckowy. b) 
Goździkowy ! koloru goździków, iielfciifdrluij , Boh. kara- 
fiatowy; Ross. rB034imnuri. GOŻDZIOW.ATY, Tr., ob. 
fjoźdźcowaty, Goścowaty. GOŹDZIOWY, a, e, od go- 
ździa , SJagcl'. Ross. tbosahhuh, rBOS^iiHHufi. GOŹDŻI- 
STY, a, e, pełeu goździ, ooU Sfmjcl. Sorab. 1. hozdźoyte. 

Pochodź, dogwoidzić , nagwożdzid, odgtcożdzid , zagiuo- 
żdzić, pozagwazdiać, nazagiuazdzać, przezagwaidśae;- cf. guz. 

G R. 

GRA, y, Z:, Dok. et Shi'. hra , Sorab. 1. hra , rha ; Sorab. 
2. gra; Yind. igra, jigra, pojigranje , shpil ; Car/i. jegra; 
Slav. Rag. Croat. Bosn. igra, (cf. igra); Ross. iirpa. Ge- 
nit. Plur. grów, gier, gry; bnś ©nicI 511111 3cit'jertrci(', 
lim ®elb cbcr liuifoiift. W liczbie fraszek łudzących nu- 
dności , są gry ; w liczbie grów pierwsze miejsce trzy- 
mają , szachy. Kras. fJst. 2, 85. Gra to jego nauka , 
w szachy, w kostki, w karty. Kulig. Her. 159. Spiel, 
£d)nd))>icl , 5Śiirfel|'picl , Slartciifpicl. 06. Chapanka, trysetka, 
tryszak , faraon, kwindecz, weintein, onzedmi , maryaż. 
Teat. 24. b, 7. Gry hazardownc. Fam. 83, 1, 865. .C>a= 
fnrbUncIc. Wdał sic w grę, która mu była rozryNyką, 
ale potym zamieniła się w passyą. Pam. 83, 2, 281. 



112 



GRAB - GRABARZ. 



GRABARZOWA - GRABIE. 



Yind. jigreshelen , vefs teit na jigro, potozhen na jigro. 
Gra w kręgle, Segelfptel. Bankietów, gier, maszkar pa- 
trzy. Pelr. Pol. 188. Gra w fanty, ^*faubcr)>icl. (Ymd. 
Prov. Kader naibol jigra tezlie, njei obernit imasli plezhe = 
kiedy ci się gra najwięcćj szczęści, nie obracaj się). 
Fortuna z ludzi gry sobie wyprawujc. Jabl Tel. 129. 
(z nich sobie żartuje). — Gra idzie o co, propr. et fig. 
mait fptelt bnntm, ba« gpicl gcl>t bnviim; c^' \\i bariim jit 
t^mi; ii gc^t fcfet bnnim. Niemasz ci tak głupich między 
nami , abyśmy nie rozumieli , o coć gra idzie. Biel. Kr. 
48. dokąd mierzysz, iiunnim C6 btr JU tlmit ift , iiiobitt bil 
jielft. Krzyżakom nie o wiarę , ale o panowanie gra 
była. Slnjjk. 454-. Konrad po lud większy do Mazowsza 
bieżał; zaczym oblężeni poczęli być w trwodze, gdyż o 
nie gra szła. Biel. Kr. 161. O cię gra idzie, już i to- 
bie biada, Kiedy tuż podle gore u sąsiada. Budn. Apopht. 
67. Tu gra o życie moje. Wejj. Mar. 5, 262. Już i 
o nich gra, i o gardło sprawa. Wad. Daii. 47. Wre- 
szcie swojali, czyli Metela odwagą zginę, o tym gra te- 
raz. Pilch. Sali. 258. — Bez słowa gra : idzie o to , o 
owo, ob. Iść. — I o to się gra nie rozejdzie. Cn. Ad. 
281. to nas nic poróżni , hai wirb bic ńtcitiibfdiaft iiod; 
ittctjt nuf('c['eil. — Trudna gra z dziwakiem. Zab. 7, 205. 
Trudna gra z osobą taką. ib., sprawa trudna, mit ciiicill 
©nllciifaiiijcr tftś etn fĄnucrc^ Sptcl, ift fcl'ivcv, mai ani-^n-- 
fiditcii. cf. grać. 

GRAB, u, m., Boh. habr ; 5/o!'. habr, lirab, gawor; Sorab. 
2. grab; Carn. gabr; Slav. grab; Yind. hrabrika ; Croal. 
graber , grfib dub ; Bosn. grab , carpinus betulus Linn. 
bie 3BeiPiictic, i^agelnldic , Stciiitiitlie , drzewo miernej wy- 
sokości; dla twardości i trwałości w rozmaitych rze- 
miosłach zażywane ; w ogrodach gęste , piękne i trwałe 
formuje szpalery. Jitndz. 264., A7i/A-. Rosi. 2, 20. ob. 
Grabina , grabowy, "(i. Tylko co westchnąć przyszło 
na te graby. JabŁ Buk. Q 2. t. j. grabieże, rabunki, 
9Jauticrc»cit. 

GRABARKA, i, z., z Niem. §. 1. grabarzowa żona, która 
kopie ziemie, bie ©radertnii, icid^gnibcrinn !C. Boh. ry- 
bnjkarka. Przyszła garbarka z szewcową do sadu. Papr. 
Przyk. B. ó b. — ^. 2. Chodzenie koło kopania ziemi , 
stawów etc, tai ©raficii , bic iScfdłattiijimg mit ©rabcii. Pan 
burmistrz, miasto sadów, pilnuje grabarki. Klon. Wor. 
15. Mężowie nas mają za praczki, kucharki, Dobrze że 
nam nie każą robić do grabarki. M. Biel. S. N. 15. 
Wiedzą to i kopacze, i inni, którzy grabarkę robią. 
Syxt. Szk. 11. GRABARSKI, a, ie, od kopania lub 
grabarza, ©mbcil', 5lim ©raku gcborig. Do zakładania 
stawów trzeba dobrego majstra grabarskiego. Kluk. Ztu. 
5, 196. ciiieti G"teit leidigrabermeiftcr. Łokieć grabarski. 
Teat. 8, 35. GRABARSTWO, a, «., grabarka 2), Ui 
©rnkli. Piscinarius , który ma chuć ku kopaniu sadza- 
wek , rad się z garbarstwem obchodzi. Mącz. (jRABARZ, 
a, m., z Niem. bcr ©rabcr, j. S. Icid/grabcr , Boh. rybnj- 
kaf; kopacz, osobliwie który stawy kopie. A7mA. Zw. o, 
19.7. Niegodna rzecz, aby kto tę zapłatę, którą czyni 
nauczycielowi za syna , miał równać z zapłatą tą , którą 
wydaje grabarzowi, Glicz. YYych. M. o b. (@tt'fvicgtc baittt 



ber ©ro^fiied/t, ber mir pfliigt, Sc^naf; fi' ind, nl^ ber @e= 
le^rtc friegt, Ser \}ai kforgt, mai mir nm ^crscit liegt. 
©ellert). (cf. grobarz). GRABARZOWA, y. I, żona 
grabarza , t)(i ©rdberź SJBeiD. 

'GRABIĄ, i, m., "Grof, po teraźniejszemu Hrabia, z Niem. 
ber ©raf. Według starej Saskiej Niemczyzny, to słowo 
grotr albo grabią, znamionuje sędziego. Szczerb. Sax. 69. 
ib. 152. (ob. Grabstwo). Toporów starożytnych synie, 
Moja czci i ozdobo, Grabio na Tęczy nie. P. Kchan. Jer. — 
§. 2) W niektórych prowincyach = burgrabia, podstarości. 
Tr. (cf. burgrabia , falcgrabia, margrabia). 

GRABIC, ił, i, UGRABIAĆ cz. niedok., ugrabió dok., {Boh. 
hrabati, hrab;im, hrabawam ; Sorab. 2. grabasch; Bosn. 
grabbiti, (u grabus certatim); Rag. grabiti , ugrabiti, 
zgrabili rapere , abripere , grabechi rapax : Croal. grabiti 
rapere, grablyati raslris euellere, zgrabili, zgrablyujem = 
uchwycić, porwać; Yind. et Carn. grabiti > rwać, grześć, 
grabić, (grabez, vrabez = wróbel); Ross. T\)a6inh, rpaójiio, 
rpecTb, rpecTii, rpe6y = grabić, (crpeÓKH zgrzebie); (Eccl. 
rpeóy ctHO grabie ; rpeój 3-Mepuiaro , norpe6aio po- 
grześć , rpeóy seciOMi remigo) ; ( cf. Ger. grapfeil , 
raffcil , greifeii ; Svec. grabią = chwycić ; Dan. gribe , 
9fbfncl)f. gripcii; Angl. grope ; Graec. yorTTSfstr , yoinog; 
Hehr. CT^JN egroph pugnus; Hebr. £^1 verrit; Syr. cumu- 
lalim abslitlit); cf. Lat. rapere; //«/. araffare; Swec. rappa ; 
rnffcii, lucgraffcit, iitcgncbmen , pl/iiibcrii; zbierać, ciążać; 
(Yind. rubiti , salog vseti , fenlati , saloguvat , isarati ; 
runsarali; Croat. plenyali). Jagiełło kmieciów, którzy 
nie chcieli stacyj dawać , kazał grabić obyczajem Lite- 
wskim ; ale go królowa prosiła , aby poddanym ubogim 
gwałtem dobytków nie brał. Stryjk. iii. cf. dzieckować, 
na dziedzica przez dzieckiego zabierać, zagrabiać. — §. 
Grabiami zmiatać, zbierać, ściągać do siebie, lub w ku- 
pę, Boh. hrabati; Carn. grabiti; Croat. grablyati; Yind. 
grabiti, grablenje; rcdieii, mit bcm Dtec^cn nii fit^ jiel^en, 
(barfcii). Grabić siano, słomę. Cn. Th. Grabić ziemie 
posianą, cf bronować. Rimari, grabiami czyście ugrabiać, 
każdą bryłkę rozbić. Mącz. — fig. Człowiek fałszywy, i 
tak i owak słowa odmienia, i strzyże i goli, i grabi i 
siecze. Weresz. Reg. 118. (cf a biało? biało! czarno? 
czarno). Prov. Slov. Każdi pod seba hrabe ; każdy pod 
siebie grabi, garnie, na swoje koła ciągnie. GRABI- 
CIEL, a, OT., który grabi, ciąży, bcr ^Ihlnbercr, *^*fanbcr, 
Jtedier (cf dziecki); Ross. T\m6menh. W rodź. żeńsk. GRA- 
BICIELKA, i. GRABIE, i, plur. Boh. brabó ; Slov. hra- 
bie; Hung. gereblye ; Sorab 2. grabć ; Sorab. 1. rabie.; 
ZidsH. grabglje; Gron/, grablye, rablicza, zubache, zubczi; 
Carn. grabie, rabliza ; Yind. grabie, greben , (cf grze- 
bień); [Carn. greben = żelazne grabiej; Ross. rpaÓM, 
(rpeója grabienie) ; Maioross. brabli ; narzędzie gospo- 
darskie, którera żyto i siano grabią, merga. Mącz. ber 
9Jcd)Cii , bic ,S)rtrfc. Grabie drewniane , potrzebne ogrodni- 
kowi do zagrabiania posianego nasienia. Grabie żelazne, 
do rozbijania grudek, i gładkiego równania ziemi. Kluk. 
Rośl. 1, 81. Ziemia zrównana grabiami, i zdrobiona na 
zagonie. Cresc. 200. Kosy do zboża, mają nad żela- 
zem osadzone grabie, o czterech długich zębach, któ- 



GRABIEĆ - GRABÓW. 



GRA BO WIEC - GRAĆ. 



ii; 



rcby skoszone zboże od stojącego oddzielały. Kłuli. Rośl. 
5, 121. iiai DJcff an ber gcnfc. ob. Grabki. Grabie pełne 
czego , eiiic Spnxfc ypll. — §. Conlemt. Pobfem kudły gra- 
biami drabuje. Zebr. Ow. 540. (pectit. cf. grzebień). GRA- 
BIE herb; są grabie białe do góry postawione, utkwio- 
ne na wzgórku zielonym , o siedmiu zębach , w polu 
żółtym. W hełmie pięć piór strusich. Kurop. 3, 18. 
CIII 3Bnp))CU. (§. 2. Grabie ob. Grab', grabina drzewo). 
GR.4BIEĆ nijak, niedok., zgrabieć dok, kurczeć, kurczyć 
się, stać się skurczonym, zesztywnieć, fnimm liicrbcil, 
5ufammcn fdiriimpfcii. Zgrabiały raczki, mrozem bvł prze- 
jęty cały. Mon. 76, 1. (cf. kół.).* GRABIEŻ , y, z., kon- 
fiskowane rzeczy. Cn. Th. 297. 'ciąża, eiii gcpfanbetC'3 
obcr cpnii»drtc>3 <Sint. (cf. Mzieckowanie). §. Grabież, po- 
grabienie , zabranie, konfiskowanie. Cn. Th. 297. iai 
Gonfiiydrcn , ^Hiinbni; Boh. obstawek. — §. Rapież, ra- 
piezlwo , rabież, rabieztwo, rabunek, 5osn. grabsa; Hoss. 
rpaóea;^; ber Siaiib. Czemu gwoli tej do Kolchów gra- 
bieży. Wysmukła Argos, Magnetyjska bieży? Chrośc. Ow. 
154. Rag. grabscja rapacitas. GRABIEZNIK, a, m., za- 
grabiacz, zabieracz, ber SBcijra(fcr, 5BcijncIimer; '].tfaiibcr. 
Boh. hrabac ; Ross. rpa5iiTe.ib ; Croat. grabitel , grablyi- 
vecz ; Rag. griibilaz ; Carn. grabesh, (cf. drapieżnik). 
Gińmy dla ojczyzny! Biada tym nikczemnikom służebnym 
dziczyzny. Zwieńczonych grabieżników , ziemi niszczycie- 
lów. "Za6. 12, 177. Nagi. GR.4BIEŻNY, a, e, od "gra- 
bieży, zabrany, zajęty, zagrabiony, ciniftucirt , nieijijeiipmincii , 
ije^frtiibct, ijcraubt. Grabieżna klaczą kontentuje się i 
plewami. Rys. Ad. 15.; Ross. rpaónTe.ifcCKifi. GRABIE- 
ŻYĆ, act. imperf., gwałtem cudze zabierać; Ross. rpa- 
CiiTc.ibCTBOBaTfc ; miiticit. 

GR.\B1NA , y, :'., Hrabina , bie GHiifiini. cf. burgrabina , 
falcęjrabina , martrrabina. 

GR.\BINA , y, z., drzewo grabowe , u'Cip SiidicnBcIj. Gra- 
bina do opału bardzo przednia jest. A7uA-. Rośl. 2, 21., 
Boh. hrabi; Rag. graboyina; Ross. rpaóiiHa. GRABISKO, 
GRABISZCZE, a, «., Boh. hrabi.^ite, trzonek grabi, ber 
Sedtcnfticl. X. Kam. 

GRABKI, bek, plur., demin. nom. grabie, cin tleilicr 3!e= 
d)en, Ober i)!c(f nii ber Scnfe. {Sorab. 1. rabicżki; Ross. 
rpaóe.iLKn; Carn. kopida). Grabki przy kosach bywają, 
gdy owies abo tatarkę sieką. Mar:-. Owsy sierpem żiia, 
albo na grabki kosa sieką. Natir. Sk. 16. Sieczenie na 
grabki zboża, ma ten pożytek, że się pokosy równo 
składają, ib. 80. b) stołowa grabka , stołowe grabki = ga- 
tunek widelców mnogokończatych, ciiiC it|d)tjabcl mit 
mebrercn Sniifeii. Grabki, widelce. Teał. 28. b. 108. 
GBABOLIĆ Ci. niedok., grześe, grzebać nogami jak kury, 
mit beti g-iipen grnl'cn, fdtarren, wie bie Siibner. Wpląta- 
łeś się, jako kokosz w zgrzebie, która im sie \viecej 
graboli z nich, tom sie bardziej pląta. Sowit. 16, ob. 
Wygrabolić się. GR.\BOŁUSK, a, m., lozia cocoothrau- 
stes Klein., ber Sirfdtftilf, Sernkigcr, ptak wielkości kwi- 
czoła, żywi się jądrkami pestek wiśniowych i orzechów, 
które dziobem dobywa, gatunek klesków, rzędu wró- 
blego. Zool. Aar. 219. Gr!.\B(_)W, a, m., miasto w Ka- 
lisk. Dykc. Geogr. 1, 218. eiiic Stabt im Halifd)ifd>en. 

Słownik Lindego wyil. ?. Tom II. 



GRABOWIEC, wca, m., miasto w Bełzkim. Dykc. Geogr 
1, 248. eitie Stabt im 5?cljf. GRABOWIECKI, a, ie. od 
Grabowca , ©roboiPtejer = . Starostwo Grabowieckie. Dykc. 
Geogr. 1, 248. Piwo Grabowieckie. Syr. 946. 

Pochodź, nagrabić, odgrabić , pogrubić, iigrabid , prze- 
grabic , rozgrabid, przygrabid ; zagrabid, zgrabiały; zgra- 
bny, niezgrabny. — |. grzebień, grzebienek, grzebieniowy, 
grzebiennik, grzebienica , grzebieniarz; zgrzebie, zgrzebio- 
wy, zgrzebny, zgrzebiany; zgrzebło, zgrzebeiko. §. cf. grze.śc, 
grzebad , grób i t. d. — §. Vind. grabez, vrabez , irabel -- 
wróbel. 

GRABOWY, a, e, od drzewa grabu, 3Bei^In'id)en = . Drzewo 
grabowe jest bardzo twarde i białe ; na osi do pojazdów 
bardzo zdatne. Kluk. Rośl. 2, 20., Boh. hrabowy, hra- 
bićny; Carn. graboye; Bosn. graboy; Croat. grabroy; Ross. 
rpaóoBbul , rpaunuHUil , rpaóe.ibHbin. 

GRABSKI ob. Hrabski. GR.\BST\VO ob. Hrabstwo, cf. bur- 
grabstwo, talcgrabstwo , margrabstwo. 

•GRABSZTYKIEL, kia, »n., GRABSZTYCH , u, w., z Mem. 
ber @rab|'tid'el, dłuto do wyrycia. Rylec, grabsztych, na- 
rzędzie sztycharskie , którym na blasze ryje. Jak. Art. 5, 
514. Iżby słowa moje były wyryte grabsztyklem żela- 
znym na ołowie , abo na kamieniu , żeby wiecznie trwa- 
ły. Radź. Job. 19, 24. ib. Jerem. 17, 1. (rylcem żela- 
znym. Bibl. Gd). 

GR.\Ć, al, a, gram, cz., niedok., Grywać czestoll., Boh. 
hrati, hral, hram, hragi , hniwam ; Slov. hra( sa; Croat. 
igraitisze; Sorai. 2. grasch ; Sorab. \. hrayu ; I7nrf. jigrat; 
Bosn. igratti; Carn. jegram ; Ross. iirparb, nrpŁieaib ; 
fpicleil. §. a). Gre jaką grać , bądź o pieniądze , bądź dar- 
mo, Ross. ciiirpaTb, cinrpuBaib, pasurpaib, pasiiirpu- 
Baib; cin Spici fiucicii. Nie graj, nie przegrasz. Rys. Ad. 
44. Grać karty, kostki , szachy, w arcaby, abo w karty, 
w kostki, w szachy, w arcaby etc. Dtidz. 12, Jlarteil , 
'Eiirfel, ^ijHii ;c. tpieleit. Slov. hraf sa w karti. Częstu- 
je, gra, baliki daje, szafuje pieniędzmi. Teat. 14, 107. 
Ociec, aby syna nie zlecał takiemu, któryby dobrze grać, 
abo yy jedenaście siedm miotać umiał. Giicz. Wych. L. 
8 6. A w cóż tedy grali? czy nie w maryasza , w 
weintena? Teat. 22, 66. Jeśli ociec kostyra; takiż się 
syn bierze. Gra już 'kostek (kostki), gra i 'kart, \y je- 
dynastym roku. Opal. Sat. 56. Grać o pieniądze, grać 
\\ pieniądze. Dudz. 12. iim ©clb iineleii, t. j. stawiając 
we grze. Cn. Th. Grać na suknia= to jest, sta\yiać ja 
we grze. Cn. Th. feineii flforf mi cincl fcfecn. — §. b). Fig. 
tr. Jeśli w ciągu trzechletniej tenuty dzierżawca umiera; 
arendarz z dóbr ustąpić, a z sukcessorami o niedobior 
grać powinien. Ostr.'Pr. Cyw. 1, 274. t. j. czynić, pra- 
wem czynić, er fi'tl mit iDneii bnnim rediten, frojep fubrett. 
Potrafię z We Panami grać u każdego sądu. Boh. Kom. 
1, 69.' Ja gram dzisiaj zdrowiem. Pot. Syl. 86. t. j. 
gra mi dziś ' o życie idzie, bciite fcfie id; meiii ?cl'Cii auH 
śpiel , mein 8c['eii ift ^ciite im topiele. — §. c). Musie. Na 
narzędziu muzycznym tony wybierać; Croat. igrati, cf. 
'gedżić; V(nrf."goditi , sagoditi; fpielett (aiif eiitem ^niitu- 
meiite). Grajcie wesoło, grajcie radośnie, Niechaj nam 
serce z yvcsela rośnie. Aar. Dz. 1, 125. Gdy sie chcą 

13 



114 



GRAC. 



GRACA- GRACOWAĆ. 



ucieszyć muzyki ochłodą, Tak im grają jak owym, co 
ich na śmierć wiodą. Paszk. Dz. 53. Jak im grają, tak 
skaczą, ib. 50. Na żadnym instrumencie nie gra. Teat. 
19. b, 37. Grać na lutni, na kornecie. Cn. Th. Grać 
na klawikordzie, na org.inach. — Grać na flecie' dąć 
na flecie, bte gUHe Hnfcii. Grać taniec, aryą, piosnkę. 
Wałtorniści, odchodzą, powtarzając grany wiwat. Teat. c>± 
b, GA. (na instrumentach). Grana msza. — g. Fig. Oj- 
cze mój , wszelkie we mnie znajdziesz posłuszeństwo. C.. 
W te rai graj; a widzi Wać, kiedy ja pogrożę, Jakaś 
teraz malutka! Treh. S. M. 127. t. j. tym tonem ze mną 
mów , iii btcfcm iiMiC fprici). — O niektórych zwierzętach 
mówi sie: że grają: Cietrzewie grały, a ich cieciorki ko- 
kafy. Bantal. Job. bic 31:tcrŁat;ilC follcnt. Głuszce na 
zejściu zimy, samotnie na drzewie siedząc, grają. Zool. 
239. He SuHidlłiiC toticrii, (baljcil). Przy domu psy szcze- 
kają; w kniei zaś grają! Kriij. Pod. 62. bic ^"tllllbe aiif 
ber Saflb fdjlaflen aii (1'cllfii). Trąba już głosi, psy grają 
za wczasu , A ciebie na koń sadzi chęć gorąca. Kniai. 
Poez: 1, 112. Jakiekolwiek nasze są psy, przecież I one 
też będą grały, (Bo lak się zwie, gdy szczekają); A ja 
myśliwiec zuchwały, Pojdę w knieję za tą zgraja. Kras. 
List. 190. §. W piersiach, w gardle gra, chrapliwie 
się odzywa, c3 ntc()clt mif btt Snift, im ^nlfe. W gar- 
dle jakby w piszczałki albo w dudki grają. Piersi przez 
wielką ciężkość ledwie oddychają. Prot. Kont. A o b. 
Gra mu w piersiach = śmiertelny. X. Kam. §. Trunek gra = 
robi , ciii ©ctrćinf nrkitct. Tym sposobem likwor zaraz 
grać zaczyna , i kwas swój traci. Torz. Szk. 257. — §. 
Armaty grają, są w robocie, biją z nich, bie SaiiOllCll 
ipiclcit. Sto armat naszych tak skutecznie grały, iż pra- 
wie wszystkie nieprzyjacielskie pozrzucały z lawetów. A^. 
Pani. 2, 229. Działobitnie wyłamowe powinny grać dniem 
i nocą, celując armaty w sam spód muru. Jak. Art. 2, 
556. — §. Grać jaką osobę, rolę- udawać, prezentować, 
ciltc ^'erfon, eiiic 3{ollc ftńdcii. Jakąż ja w tej okoliczno- 
ści gram osobę? Teat. 7, 25. (cf. figurę prowadzić). 
Koniecznie chce grać bohatyra. Teat. 45. c, 119. Wyb. 
Trudnej podjęłam się grać roli. ib. 52. b, 15. Dobrze 
grała swoje rolę. ib. 15, 68. — §. Grać, igrać, swy- 
wolnie się bawić, fpicicil , triiibcilt. Dzieci grają = igrają. 
Grać komu na gębie. Put. Arg. 60. cl', koły komu na 
głowie ciosać, eincitt mif bcm ajioiilc Ccnim fpicicii. A ty 
coś wygrał w pokorze , Iż ci po łbie kto chce orze , 
A iż cię tak wszyscy znają. Więc ci też na gębie grają. 
Rej. Zw. 231 b. Nie spodziewałem się, byś sobie ple- 
banowi mógł dać grać na nosie. ^YeJ. Org. 9. fid; son 
iljm oiif ber Slafc findcn lajfcii. Nic trwóż się, że gra 
szczęście z twą osobą. Groch. W. 599. Znowu im mo- 
rze szczęśliwie 'stanęło, Jak grał, tak się im wszystko 
dobrze stało. Auszp. 60. t. j. igrając, jak fraszką, tcic im 
©picie, fpiclcilb , bez trudności. Grając on więcej zrobi, 
niż drugi pracując, (śpiewając, tańcując, na jednej no- 
dze, żartując, śpiąc). Gra w sprawach zbawiennych, 
w rzeczach bozkich żartuje. Smotr. Ex. pr. W sprawach 
bozkich grać nie dopuszczały. Smotr. Ap. o. (cf. drwić). 
Pochodź, gracz, graczka, granie, grany; bazgrać, 



bazgracz, bazgranina; grawalny, grawac , grywać; gracki, 
gracko; dogrywać, dograć; nagrywać, nagrać; ogrywać, 
poogryiuać, ograć; odgrywać, poodgrywać , odegrać, ode- 
grana; pogryiuać , pograć; przegrywać, poprzegrywać, 
przegrać, przegrana; przedgrywać , przedcgrać , przedgra- 
wek; priygrawać , przygrawek; rozegrać sie, rozgrywać, 
sie; wygrynmć , powygrawać , wygrać, wygrana; zgrawać 
pozgrawać, zgrać; zagrawać, zagrać; spoigrający. Igrać, 
igraszka, igrzysko, doigrać, naigrać, ponaigrawać, nai- 
grawać się, poigrać, przeigrać , rozigrać się. 

GRACA, y, z., Boh. kratce, krace; Slov. grace; z Niem. 
bie STrn^e, (cf. fra^cn 5(blg. Jwt.) narzędzie do kopania, 
siekania etc. ber ftiirft. {Ross. KiipKa ; Garn. pralza , sar- 
peza ; Bosn. objetelica). Graca, haczyk ostry, osadzony 
na końcu kija, na trzy lub cztery stopy długiego. Brzost. 
Duch. 420. Graca ogrodnicza, do chędożenia ulic. 
Kluk. Rośl. 2, 159. bie ®artcn{iaue. Gracą kopiąc, piasek 
łopatą z rowu wyrzucać. Cresc. 143. Graca ogrodnicza, 
albo też oracza, grabki żelazne. Cn. Th. bic ©dtfmcfe, 
©dtbniie. Graca vvidlasta ogrodnicza ■■ raotyczka dwójzęba. 
Cn. Th. ber ©drtticrfarft. Graca szeroka = motyka , bie 
S)ani, ber Slarfi. Były u Amurata ku dobywaniu zam- 
ków długie żelaza kończate i nakrzywione , jako też mo- 
tyki , rydle , grace i inne rzeczy. Baz. Sk. 280. Graca 
wapienna, mularska. Kluk. Rośl. 2, 159. bic 9Hi)rtelfru(fe , 
SKortelliaiie. Graca u mularza, żelazo trójkątne zakrzy- 
wione, na drążku oprawne, którym się wapno gracuje. 
Magier. Mskr. Graca kominiarska. Kluk. Rośl. 2, 159. btC 
Sra^e , i)ai Straleifeit ber 9iaucl;faitgfcl;rcr. ob. Gracować. — 
§. Do wyciągnienia z kłaków przedniejszego przędziwa 
służą grace dróciane. Przędz. 108. .'pcdjel, 'filaij^e^d 
Ross. Meca.iKa. 

GB.\(JSKO, a, n., grat podły nikczemny, eni fc^lc^tc^, 
l)dplid,)C§ @crdt(ie, 9himmcleo. Stare graciska były nic nie- 
warte. Teat. 54. c, d i i. 

GRACKI, a, ie, Ross. HrpeuKiii , dobrego gracza, tęgiego 
człeka oznaczający, walny, cf. 'czysty, Spiclcr<, fptcler= 
mdfiij, trcfflicf], iimcfer, fcrny. Jak mnie nie kochać? taki 
ze mnie cacka, Talijka smukła, piękna buzia, mina gracka. 
Znhl Firc. 02., Tręb. S. M. 95.' Arystyp do biesiady 
Gracki, wesoły, lubi jeść dobre objady. Min. Ryt. 1, 
510. To ruszenie, ta postać, czy gracka jest? Teaf. 15, 
31. Będziesz mi gracka, jeśli co z niego wyssać po- 
trafisz! ^Teat. 7, 44. GRACKO adverb. rcd)t luńtfer, trcf» 
flicft, Dray; [Ross. iirpeuKii, cf. 'czyście). Już teraz wszys- 
tko gracko , gdyś się i ty przecie Wydrapał. Min. Ryt. 
1, 282. Byłem w kilku okazyach, stawiłem sie gracko. 
Teat. 24, 105. Gzart. Nie wie, co mówić, gracko go 
złapali, ib. 25. c, 119. Gracko się wyśliznął. Ossol. 
Baj. 2. Czas korzystać z jego powolności, kiedy na 
moje usługi tak czuły. Trzeba tu gracko zażyć Jegomo- 
ści. Zab. 12, 250. Szym. Każdy, kto tylko gracko speł- 
nia kielichy, za zwyczaj jest dobrej natury. Teat. 55. d, 
47. gładko. 

GRACOWAĆ, ał, uje, cz. niedok., ziemię, ogród, gdy już 
weszło nasienie , wskopywać. Cn. Th. bie Grbe farfteit, 
miflotfcrn, Itc&nctctt. Gracować, wygracowywać chwast • 



GRACO w ANIE- GRACZ. 



GRACZKA - GRADONYATY. 



115 



wysiekać, oii»?ijćitcit mit ber ®at6aiic. W winnicach trze- 
ba graco wać, tyki szczepić. Mar. Pow. o, 102. Graco- 
wać wapno < gracą mularską go ruszać. Magier. Mskr. ben 
flnif iimnibrcn mit ber ?:iU'rtclfriic!e. GRACOWANIE , ia , 
n., subst. verb., m Sarfteu, ©atcii K. GRACOWMK, a, 
in., który gracą robi , gracuje. Cn. Th. ber S)a(fcr, $aucr, 
©liter. Gracownik u mularzy, jeden z pomocników, do 
gracowania wapna najęty. Magier. Mskr. ber Salfriiirer. 

1. GRACY.\, yi, i, a) trzy Gracye, towarzyszki Wenery. Kras. 
Zb. 1, 528. Wdzięki, Łaski, Charites, boginie pięknos'ci. 
Hor. 1, 24. bic ©rntieit, Boh. Milostenka. Plato zaleca! 
uczniom swoim , aby Gracyom czynili ofiarę. Kras. List. 
66. — b) Gracya, wdzięk, przyjemność, btc 3Iinitlitb, 
bie ©ratie, ba§ SJeitoibe. Łatwiej jest czuć, jak opisać 
co jest gracya. I>o wyrażenia słowa tego i sensu , ne- 
gativuni mamy, positivum brakuje nam. Gracya jest op- 
positum niezgrabności. Gracya jest to ów wdzięk, z któ- 
rym rzecz sie każda czyni. Wdziękowi temu Grekowie 
cześć bozką oddawali , w osobach trzech niewiast , towa- 
rzyszek Wenery ; bo piękność bez wdzięku mało warta. 
Kieulizanego człeka chcąc znaczyć, mówili Grecy, że nie 
musiał- nigdy Gracyom ofiary palić. C:.arl. Pann. praef., 
Teat. 2-i. Niecudną, prawią; ale ma gracya. Gorn. Diu. 
50. — 2. GRACYA duchowna, beneficvum Greckie, ciltc 
gricdufic >}*mnibe. Tr. GRACYANOPOL ," a, m., Grenoble, 
stołeczne miasto Delfinatu we Francyi. Wyrw. Geogr. 
303. bic Stabt ©rciioble. 

GRACZ, a, m., Boh. lir;^ć; Slov. hrać; Sorab. 2 graz, 
(garz skrzypek); Sorab. 1. hercż , hracżk, racżk; Rag. 
igraz, igarz; Croat. igrash ; Bosn. igrac; Yind. jigrazh , 
jigrauz, igrash, shpilavez; Carn. jigrez, jegravz; Boss. 
nrpOKX; Eccl. nrpaicib, Hr|)bi|b, {dist. rpawi ■ kruk) : co 
do gry w karty etc, ber śpielcr, 5. 58. Hartenfpicler. Do- 
bry gracz, gdy mu kostka na warcabnicy źle stanie , do- 
brem daniem sobie pomoże. Goni. Dw. 374. Gracz cu- 
dzego pragnąc, swe traci, i komu Chce szkodę nieść, 
niesie ją sam do swego domu. Gwagn. 46. Między gra- 
czami dyabeł pieniądze bierze. Rgs. Ad. 59. tct'. szuler , ko- 

. styra). iNiemasz nic świętego dla gracza. Teat. 4-5. b, 9. ; 
Sorab. 2. Lepschi grazk , a wetschi schelma ; Sorab. 1. 
liepsohi racżk , a wccżi scliibal. (cf. szuler). §. Na in- 
strumencie , ber (spicler aiif ciiiciii 3i'firiimeiite, (cf. muzyk, 
'gędziec , gajda, piszczek). Doskonały gracz każdą skrzy- 
pce zgodnie nastroić potrafi. Zcb. 7, 219. Kossak. Naj- 
lepszy gracz, największy łoir. fiijs. Ad. 44. {optimus arli- 
fe.c , pessimus vir). — g. Fi(i. Iratisl. Od słów do słów w 
czubki zostali graczami. Zab. 15, 182. (za czuby się 
wzięli). §. Gracz teatralny, Boh. hrać, aktor, ber 5lcteur. 
§. Gracz, gracki człowiek, łepski, tęgi, walny, cf. 'czy- 
sty, cin gniijer 9)iaiin, ciii gaiijer ober tiic[)tigcr" Slerl. To 
łepski gracz. .Mo)i. 71, 703. Spotykaj się, kiedyś gracz. 
Teal. 21, 23. Jak on kiedy trafi na gracza, na te po- 
pędliwe junaki, wsiada mu na skórę. Teat. 45. c, 144. 
Wyb. SKoro poznali gracza, dali mu pokój. ib. 43, 
125. Mego jiana chwalą, to z dobroci, to z rezonu, 
to źe gracz do wszystkiego, ib. 10, 10. Bogacze, wiel- 
cy to są na świecie w swej mamonie gracze. Zab. 14, 



67. GRACZKA, i, z., bic Spiclerimt. GRACZOWY, a, e, 
od gracza , (spiclcr < . Ross. nrpeuKiii , iirpOKOBT,. 

GRAD, u, m., ber S)ii^ń, Slov. hrad, krupy; Boh. kraupy, 
(cf. krupy, Ger. ©raiipc); Sorab. 1. krupe; Rag. grad, 
krupa, krupizze," Slav, gradd, (dist. grad = forteca, ob. 
Gród); Bosh. grad, krupe, tuccja (oi. Tuczą); Croat. krup, 
krupe, grad, tucha; Lat. grando; Yind. grum , tozha, 
tuzha; Carn. tózha; Boss. rpajt. Grad wtedy jest, gdy 
krople deszczu w padaniu marzną, i lodem się stają. 
Hub. Wst. 163. Boh. Dyab. 171. Grad pada (Boh. krau- 
py padagi) , ei ^(tijelt, Yind. germi; Rag. graddobitti ; 
Slov. krupy prski ; Sorab. krupe perschu. Grad kołacze 
po dachu. Rej. Zw. 92. Ogniu i gradzie! śniegu i pa- 
ro! Budn. Ps. 148, 8. Widziałeś kędy maja swe no- 
clegi Ziarniste erady, abo sypkie śniegi? Chrośc. Job. 
150. Od Tatarów potarci, jak od gradu zboże byli. 
Biel. Kr. 136. Napełnią strzałami powietrze; strzały jak 
grad puszczone latają. Bard:,. Luk. 29. Strzelba nastą- 
piła na Turki, jak grad gęsta. Birk. Chód. 54. Grad 
mieczów padł na twoje dusze. Susi. Pieśń. 2, E 5. (cf. 
chmura, chmara czego, ćmaj. Wszyscy jak grad padli 
mu do nóg. Teat. 54. c, C i i. (ob. Gradobić, gradowy, 
gradowaty, gradowizna, gradówka). 

GR.AD.\CYA , yi , 2., stopniowanie , powiększanie stopniami, 
bie GhMbatioii , bic Stciijcniiiij. Rhetor. Figura krasomo- 
wska , wyrażająca rozmaite stopnie ludzkich namiętności. 
Kras. Zb. 1 , 529. ; Rag. naprjedka , uzlazenje. 

GRĄDAL ob. Grundal. 

GRADAŁ, u, m., księga regałowa , największy foliał, eiit 
gro^cr Soiiitnt. Tr. ob. Graduał. 

GRADOBIĆ, i, ź., GRADOBICIE, ia, n., bicie lub padanie 
gwałtowne gradu, uszkodzenie pfzez grad. Boh. et Slov. 
krupoliitj ; Rag. graddobiljc, graddovina , graddobitna, 
Yocchje graddom ubieno; Croat, szolika; Ross. rpajnua. 
powszechniej nawai propr. et lig.; .^agclwettcr, .C>agcl)'d)aben, 
Ungefliim, śtiinil. Milsze po smutnej gradobici żniwo. 
Pol. Syl. 1. Po srogiej żalów i trosk gradobici. Sło- 
dkim fortuna owocem nasyci. Pot. Syl. 521. Cna Zu- 
zanna już na gradobicia Kamienne niosła głowę z pe- 
wną stratą życia. Min. Ryt. 2, 271. (na kamienowanie). 
— §. Pole przez grad wybite, spustoszone, gradowisko, 
gradowizna, ciit VHnu fitagehuctter vicnin'iftcteo gclb. Trzecie 
po srogiej burzy królu mija lato, Jak na tern gradobiciu 
i pustym zagonie. Płaczemy. Zab. 14,182. Saków. GR.\- 
DOBITNY, a, e, — ie adv. bijący gradem, bagelf^lagettb. 
Gradobitny szturm. Mon. 75, 394.' GRADOBITY, a, e, 
od gradu spustoszony, yom .C^agcl kfdnibigt. — §• Samcy 
owiec byli pstrzy, srokaci i gradobici. Budn. Genes. 51, 10. 
(białonakrapiani. liibl. Gd:). lUCi? gcfprciiFclI. GRADONO- 
ŚNY, a, e, — ie ado., przynoszący, sprowadzający grad, 
noszący grad , ,piigcl Iniiigciib. Rag. graddonosni. GR.A- 
DORODNY, a, e, — ie adv., rodzący grad, J?agcl crseu- 
gcnb. Rag. graddorodni. GRADOWATY, a, e, na kształt 
gradu, do gradu podobny. I)rtiU'lig' bem .Cłogcl dl)llli(^. 
Gradowaty kamień' twardy jak dyament, kamień drogi, 
kolorem do gradu podobny. Cn. Th. Chalazias. Plin. H. 
N. 57, 11. ein Gbcinciit, nii ^arte bem Siamant gleiii), 

15* 



żelazną. 1. Leop. Job. 19, 24. Na tablicy grafką pisze. 
W. i Reg. 21, 15. (cf. styl.) Czytać się uczącym, grafką 



116 GRADOWISKO - GRAFKĄ. G R A F O W A - G R A M O LI Ć. 

an garbc bem ^agcl cibnlii^. GRADOWISKO, a, w., pole artaz; Boss. rpii*e.ib, j'Ka3Ka, Ecd. hhciao. Aby byJy 

gradem bite i niszczone, cin iipm Cngclfdilng ycniniftcteś mowy moje wyrznione na księgach prącikiem albo grafką 

Scib. Uderzone o ziemie nisko Bóg w gore \vzniesie 

gradowisko. Susz. Pieśń. '2 G 4 i. GRADÓWIZNA, y. I, 

owoc lub zboże gradem potłuczone. Cn. Th. Y/lod. bcr sie pokazują litery. Tr. 

|>ai3Clfd)abni , i;agcl)'cljlag. cf. gradobicie. GRADÓWKA, i, GRAFOWA, y, £ , żona Grafa, Hrabina, bie ©rćiftim. GRA- 

£, sól krupiasta oh. Gradowa , gcfptteit ©fllj. W ziemi FOWSKI , a , ie , hrabski , (jrćifli^ ; Ross. rpa^CKifl , rpa- 

Sanockiej, wody słone czerwoniawe, gdy się uwarzą i "tOBi; Boh. lirabecy. 

w sól obrócą, ta sól pęka się w drobne sztuczki, bio- 'GRAJĄ, i, z., zgraja, kupa, rzesza, cin $aufcn, ciiie S)ieiiiJC. 

rąc nazwisko gradówki. A'nr. Hst. 2, 289. Syr. 1010. Wiąże Eolus dużemi łańcuchy Niespokojne szumnych 

GRADOWY, a, e, od gradu, .Cagch. Slov. krupobity; wiatrów graje. Tward. Daf. 26. 

Rag. gradni; Ross. rpa^Hufi; Ecd. rpa40Buft. Kamienie GRAJCAR, a, m. , z Mem. ber Srd^Cf, bcr Sngclsic^cr, wy- 

gradowe obalą dom jego. Budn. Ezech. 15, 11. ,'C)agcI= kręt, żelazo o jednym lub dwóch wąsach krętych, osa- 

fteine. Gradowa nawafność , gradobicie, bcr ^agclftlirm. dzone na pręcie, do wykręcania rzeczy uwięzionych w 

Sól gradowa = gradów ka, gcfottcn ©ttlj. — Wolno szła- strzelbie. Jak. Aft. 5, 525. Slav. shar^f; Ross. BbiBep- 

chcie ku swojej tylko potrzebie, gradowej soli kupować. TKa, nuHiOBHiiKŁ. Jeżeli kula w kości uwieźnie, wykrę- 

Heib. Stat. 116. Zamorskiej soli, którą gradową albo cić ją grajcarem do tego służącym. Perz. Cyr. 2, 15. 

krupiasta zowią, używać wolno. Yol. Leg. 2, 726. S(!e= §. Grajcar, GRAJCAREK, rka, »«., od wyrywania korków, 

falj, ?3Jccrfal5, Soifalj. Trzeci gatunek soli z cudzych zatyczek; korkociąg, wyrywacz ('wyrwicz). Ross. iuto- 

krajów przywożą, miałka, biała, szarą i gradowa. Naur. nopi, bcr ^*fr''rfc"5if''Cl^- 

EŁ 178. " - - ^ ^ ^^^^^ ^^ ^^_^^ 

GRADUAŁ, u, m. , cześć mszy, którą po epistole śpiewają. GRAMATKA, i,r'., farmuszka, polewka gęstsza z wody, piwa, 

Tr. , fersus graduales , tudzież księga, która je zawiera lub wina i tartego chleba, bcr Src^. Gramalki i inne po- 

(oh. Gradałj, bcr Jbcil bcr 3)icffc, bcr liad; bcr Gplftcl gcfllil= lewki jak sporządzić. Syr. 417 et 151. Ośrzodkę z chle- 

gcii ifirb, uiib 'tai 33lt(^, baś ftc cnt^cilt; baś ©rablialc. Two- ba, z winem a cukrem, abo w piwie warzyć, masła a 

jem zdaniem nic po graduałach, po traktach, po oferto- soli przydawszy, polnego kminu dla smaku trochę, bę- 

ryach, po sekretach, po kommuniach i po postkommu- dzie gramatka abo biermuszka. Syr. 922. Piwa użyv\-ają 

niach; bo tych wszystkich w ewanielii nie napisano. Pim. też do biermuszek abo gramatek, z chlebom a masłem. 

Kam. 124. GRADUS, a, lub u, m., stopień, btc ©tiifc. Syr. 948. Chce śmiercią karę uprzedzić, a gdy na łó- 

Hung. garadits; Rag. póstupaj , vzstupniza; \"ind. stopiu- żku usiedzie, Sama swą ręką urobi gramatki. Pot. Syl. 70. 

niza, shtapla, stolniza, vishik, gród; Bosn. pricjaghe, pricke GRAMATYCKI, a, ie, GRAMMATYCZNY, a e, od gramatyki, 

slupne; Boh. schudek, schodek. Ona w ostatnim gradu- podług gramatyki, gmmmaticalifd). Gramatycznie, po gra- 

sie waryatką. Teal. 7. c, 67. (do ostatniego stopnia, w matycku, po gramatycznemu, fl(/u(;;fc. GRAMATYKA, GRAM- 

ostatnim stopniu). Gradusy wschodowe, bic ©tiifci: Ctlicr MATYKA, i, "i, GRAMATYCZKA i, i., zdrohn., Slov. do- 

Jrcppe (©ticgc). Matem, bcr @rrtb. Gradus, część cyrkułu, bromluwnosl; Sorab. 1. piszarfka hutżwa ; Yind. grama- 

na jakich cały cyrkuł dzieli się 560. Solsk. Geom.o. Gra- tika, govorni vuk , jesikna yraetalnost, jesizhni podvuk, 

dus dzieli się na 60 minut. Wyriu. Geogr. 41, et 77. sreklivishe; Boss. rpaiMJiaTnKa; nauka o mówieniu i pisa^- 

Gradus w prawie, sposób postępowania prawnego, przez niu dobrem. Dasyp. Aa b. Zbiór porządny uwag nad mo- 

który strona nieukontentowana wyrokiem jurysdykcyi wą. Kpcz. Gr. i, i. nauka słów i sposobu mówienia, we- 

mniejszej , do wyższej się odwołuje. Kras. Zb. 1, 529. dług reguł każdego języka. Kras. Zb. 1, 529. bic 6pra(^' 

bnś gcridjtltdjc 5>crfn{)rcit bcij bcr SIppcIlatioii. Iclirc , bic ©rnminatif. " Na Alwara miejscu wydane są ja- 

'GRADYW, a, m., Gradivus, Mars, bóg wojenny. Kras. Zb. kies krótkie i karłatowe grammatyczki. Mon. 75, 150. — 

1, 529. bcr Sricg^gott 2}?arś. Boh. Smrtonos, Ladon; Carn. Grammatyka narodowa .\. Kopczyńskiego. Zasady gram- 

Ladon, Tor, Tork (cf. wtorek, cf. Lado). 'GRADYWO- matyki Mrozińskiego. Powszechna filozoficzna gramma- 

WY, a, e. Marsowy, wojenny, fricgcrifd). Gradywowe tań- tyka. §. Klassa druga w szkołach, po infimie; bic jrocC' 

ce = węjenne turnieje , Sricg^gctiimilicl. te ©djiilflaffc yoii iiiitcil. Promowował się z infimy na gra- 

GRĄDZIC oh. Grązić. matykę. GRAMATYK, a, m., uczący gramatyki, abo po- 

GRADZISTY, a, e, gradu pełen, ypU iprtgel, l>ngclig. {Bosn. siadający ją dobrze, cin ©raiuiltatifer. Gramatyk chodzi o- 

gradgni, pun gradda). n. p. Gradzista chmura. koło mowy, a jeśli się chce dalej pomknąć, tedy i koło 

GRADZK1 oh. Gracki. historyi; co jeśli się już ostatecznie rozpostrzeni , tedy 

GRAF, a, m., po teraźniejszemu Hrabia. Kurop. 12. bcr sięgnie i rymopisarstwa. Pilch. Sen. list. 2, 5. (cf. filolog). 

©raf; ob. Hrabia, "Grof. 'GRAMITU od łokcia. Instr. cel. Lit? 

GRAFKĄ, i, £, Graee. ynaądor, graphium, ber ®riffcl; prę- GRAMOLIĆ cz. ndk., dłubać, końcami palców poruszać, ))U^= 

cik, którym rysować można co na piasku, którym nie- Icit, fraMieln propr. et fig. Po wierzchu tylko gramolim, 

gdyś matematycy figury rysowali. Whd., Dud:.. 58, , Bo/ł. przestając na tem, że przy nawale potocznych zabaw, 

rafika, rafićka, Slov. rafige; Sorah. 1. piszacżk ^ pero; szczątki same i pobierki czasu poświęcamy filozofii. Pilch. 

Bosn. tokac; Yind. Lodalze sa pifanje, refalze, stil; Carn. Sen.' list. 2, 59. GRA.MOLIĆ się, GROMOLIG się, ił, i, 



GRAMOTA - GRANAT. 



GRANATEK - GRANIASTY. 



117 



zamk. ndk., gramoliwać się czesil., przez zawady się z 
trudnością przebierać, telepać się propr. et fig. fic^ 1VP- 
Mii niu&fmn biirrijnrkitcn. Z cięikościa się po opokach gra- 
molą. Staś. Niim. 1, 170. Zagradzamy i najlizsze ście- 
żki, któremiby z pospolitości jakożkolwiek nędzny gra- 
molił się mieszczanek. Mon. 65, 49. Ku niej się gramoli 
za niewolą prawie. Zebr. Ow. bl. (passu incedil inerti). 
{Ross. et Eecl. BSiipaMO.iiiTbca wzburzyć się , buntować 
się). 

Pochodź. dogramoUwać się, dogramoUć się, nagramolić 
się , przijgramolić się , przegramolić się , wgramolić się, 
wygramolić sie. 

GRAMOTA ob. Ramota. 

GRAN, u, m., z Łac. grantan, tai @vnii. 'Grano ma miarę 
pieprzu lub ziarnka jęczmiennego. Krup. o, 255. Skru- 
puł ma w sobie granów 20. ib. Klejnoty ważą się na 
grany i karaty. Gran nieco lżejszy jest od jednego essa 
na wadze czerwonego złotego. Kluk. Kop. 2, 25. 

GFiAŃ, i, i, Archit. węgieł, róg, krawędź, kant. Mc Gcfc. 
Boh. hrana; Eccl. rpjiih; (Ross. rpanb graniczny kamień). 
Podwoje jedne były na pięć grani , a drugie na cztery 
granie. W. o Reg' (j, 51. 55. [fiijifcctiflc imb oicrccfige |*fo= 
ften. 8utb. piećgraniasto i czterygraniaste). Udziałasz oł- 
tarz pięć łokci na dłużą, a pięć na szerzą, to jest, na 
czterzy granie. Leop. Exod. 27, 1. Zamek na cztery gra- 
nie murowano. Warg. Radź. 105. Wymierzył sień na 
dłużą sto łokiet, i na szerzą sto łokiet, na cztery granie. 
W. Ezeeh. 40, 47. — g. Grań- = granica, obwód, obręb, 
bie ©raiije, ber Umfaiifl, ber Um{'rei>5. Miasto potym wy- 
mierzył, w tej, w której dzisiaj grani. ^Po(. Pocz. 2. Wy- 
ciągają to ciało wedle woli swojej , Ze wszystkie stawy 
w ciele wystąpiły z grani. Pot. Zac. IGI. Niech się ka- 
żdy zachowuje w przyzwoitćj grani. Pot. Arg. 166. (w u- 
ciesze, w umiarkowaniu.) — '§ (Grań , z rusk. hrań ■■ żar. 
2). Psia grań, kanikuła, ber .^uiib^iftcni , bie ^imbStagc. 
Ryba włóczeń w okręty skacze , a to we psią grań , gdy 
ją- w skrzele gzik gryzie. Sień. 517. 

Pochodź, graniasty, granowi ty, grunisty; dwugraniasty ; 
czworogran, czworograniasty; Irójgran, trój graniasty; pię- 
ciogran , pięćgraniasty etc. wiel-jgran. §. Uranica i t. d. 
vf. Ukraina , kraj, krajać; (Ross. rpaHint , ślifować dro- 
gie kamienie). 

GRANADYER, GRENADYER. a, m., z Franc. ber ©rnnatier, 
©reiinbier. (Slav. granatir; Yind. granatirar; Boh. kaulo- 
nietec -- kulomiotacz). Grenadyerowie ręczne granaty z re- 
ku rzucają. Papr. W. 1, 268. GRAŃADYERSKI , a, i'e, 
od granadyera, G^rrtiiatier = . Granadyerski kołpak, ctne 
@raiiatierinu|e. Po granadyersku aduerb., graiiatiermnpiij. — 
1. GRANAT, u, m., GftANATA, y, ź., = pocisk wojen- 
ny, różniący się od bomby, tern, że jest mniejszej śrze- 
dnicy, i uszu nie potrzebuje. Kiedy są tak małe , że się 
z reku rzucają, nazywają się ręczne. Jak. Art. 5, 295., 
Hag. klupko oghgneno , bic ©rmuue, iiu Srieii?iuefe:t , flei= 
iierc Somiieii; — bie gnnj fleiiicit beipeii A)aiibflraimtcii. §. Ro- 
dzaj broni, jakoby obuch z puinałem wewnątrz. Włod. 
kostur', dulon. Cn. Th. eiii 1>oId)ftocf , eiii £tprf, imiłcnbig 
lllit eiiiem Jioldie. ^. Żerdź na przedzie okrętu postawio- 



na z dwoma żaglami. Tr. bcr Siiiifurict , bie Segclfhiiigc 
niif bem Siige be« 6cl)iffe«. — 2. GRANAT, u, m., drze- 
wo, punica Linn., które ogrodnicy utrzymują dla kwiatu. 
Kluk. Dykc. 2, 242. ber {SHMimtciiJniim , ©ruiiatlmiim , imię 
abo z Łac. granum, abo (iranady w Hiszpanii; Boh. gra- 
nśt; Słav. granata ; Yind. granota; Bosn. scipak; Ross. 
BeHiica. Granaty pełne, balaustia , jest to granatowe 
drzewko bez owocu ; ale z kwiatem pełnym i pięknym. 
Kluk. Rośl. 1, 279. Granat = kwiat granatowy, bie ©ra= 
iinlenMiitliC. Jabłko Punickie, granat. Dirk. GL K. 7., oh. 
granatowe jabłko. — g. Granat ■- sukno granatowego ko- 
loru , blinfellilniie»ii liui). Sukna szkarłaty, granaty, półgra- 
nacia , półszarłacia etc. Yol. Leg. 4, 81. Granat i pół- 
szkarłacie w jednej cenie chodzą. Gost. Gor. 114. — 8. 
Granat abo: GRANATEK, tka, m., a) klejnot mniej więcej 
przeźroczysty, pospolicie ciemnoczerwonego koloru. Kluk. 
Kop. 2, 40. ber ©raiiat, eiii Cbclfteiii. b) Granatek ziele, 
szarłat, lepiennik, zwiesinosck, horminum. Tr. nniber 
£cl)ar!cł), Cum. kadulja. GHANATNICA, y, s., GRANA- 
TYERKA, i, 2., ładownica do granat ręcznych, bic ®ra- 
liatierta[t(K. Tr. (!RANATNIK, a, w., 1). haubica, rodzaj 
działa komorowego , dłuższy od moździerzów, a krótszy 
od armat, do strzelania granatami. Jak. Art. 5, 295., 
Łęsk. 2, 259. ber ©rniKitciimorfer , bie ^aiibitie. 2). Co 
granaty robi, chowa. Tr. ber (Sratmtenmacfjer. GRANATO- 
WY, a, e, 1) od granat wojennych, (SrniintCil =. Grana- 
towy ogień, G5rniinteiifcitcr , ©rminteiilingcl. 2) Granatowe 
drzewo. Kluk. Dykc. 2, 242. ber ©rnimteiilmiim. (cf. po- 
magranatj. {Bosn. scipak , scipkov). Jabłko granatowe, 
ber ©raiintennpfcl- Wiele w jabłku "granatskim ziarnek się 
zamyka. Birk. Gł. K. 0. zląd też ziarniste jabłko. Spicz. 
128., Sorab. 1. zornoyite yabuka; Bosn. scipak, mogragn; 
yind. margran, granotnu jabuku; Cnł'n. margarana , marga- 
ranoYU jabuku; Slov. granatowe gabiko; Hung. póniagranAt. 
Syrop granatowy. Dykc. Med. 2, 459. Kwiat granatowy; wino 
granatowe. — g. Kamień granatowy podobny jest granatkoni; 
tylko że wielkością częstokroć pieści i głowie ludzkiej 
wyrównywa. Kluk. Kop. 2, 99. ber ©raiiatftcin. j!. Gra- 
natowy, koloru brunatnego, indychtowego, fioletowy, biin= 
fcIMait. Granatowy surdut. GRANATYR ob. Granadyer. 

'GRANC, u, m., n. p. W Nowym Grodzie Wielkim kupcy 
bardzo bogate sklepy swoje, które oni zowią grane, ma- 
ja, i tam skarby swoje chowają. Gwagn. 485. btU' Ś\aitf=^ 
iiiaiiti^gciuplltc. 

GRAND Hiszpański. Tr. zacnie urodzony, ciii (spaiiifrfier ©raiib. 
GRANDECA, y, £., wyniosłość, duma z wysokiego uro- 
dzenia, ber 3(bclftol5. Dumne w swojej grandecy Hiszpany. 
Zab. 14, 274. Rzetu. 

GRANI ASTOSŁUP, a, m., prisma. Geom. Nar. 2, 124., 
Hub. YYst. 265. Graniastosłup, ciało geometryczne o 
dwóch podstawach, we wszystkim sobie równych; inne 
zaś ściany sa prostokątami albo równoległobokami. Lesk. 
2, 175.," {ob. graniaste szkło). GRANIASTOSŁLTOWY, 
a , e , prysmatyczny, priśmatifd;. Ciała walczaste i gra- 
niastosłupowe, prismalica. Sniad. Alg. 2, 167. GRA- 
NIASTY, GRANIATY, a, e, Boh. et Stou. hranaty, z gra- 
niami abo rogami , weglasty, Ctfig. Faseol między tatar- 



118 



GRANIATOŚC - GRANICA. 



GRANICZNIE - GRANIE. 



ką albo inszym graniatym zbożem dobrze się rodzi. Cresc. 
176. Tatarka ma ziarna graniate. Cresc. 179. Graniaste 
szkło, prisma, niezliczoną iiioc promieni słonecznych roz- 
różnia , rozłącza , i na siediii pierwiastkowych farb po- 
dziela. Slas. Bvff. 20. i Ross. rpaiuicTbiri o wielu szlifowa- 
nych kątach). {liag. granast ramosiis , grana - gałąź). GRA- 
NIASTOŚĆ, ści, z. węglastość, bic Gcfiflfcit, Doli. hrana- 
tost. — GRANICA , y, i. , (Boh. hranice 2. stos rogus), 
pom*ezy; Slov. konciny, mcze, pomezy {ob. Miedza); flag. 
ąranizza; vidg. meghjaasc ; Sorab. 2. mroka; Sorab. 1. 
mjcza, mioia; Yiiul. moja, krai, krajishe; Carn. meja, 
pokrajna; Croat. kraina, kot;ir; Dalmut. halar, darsawa 
(ob. Kotara, dzierżawa); Bosn. supa; Ross. rpaHima, npe- 
^■fc.i'B , jiejKa , cncite , c^aicHsie , pyócajb , obs. yKpaft, 
'lypi; Eccl. rpaiiiiua; Lat.med. granicies, grenicia ; Svec. 
grans, Dan. grandse, TI' b. ©railij; 91 big. wywodzi z 
Island. greina ■■ dzielić; Uraec. ■aqivhv; cf. Germ. Dfflill, 
3{nilb; Pol. krajać, kraina, ukraina, grań, kraj) ; bic ©rmiJC, 
kres kończący obwód czyli przestrzeń jakiej rzeczy propr. et 
fig. Rzeki, strugi, potoki, rzeezyska, rowy, doły, oddzie- 
lające jedne majętność od cli'ugiej, w prawie nazywają 
granicą naturalną. Zabór. 560. Starodawna przypowieść, 
że miedzy sasiady Najpicrwsza okazya granice do zwady. 
Pot. Arg. 568. Podkoniorzowie ziemscy sadzą sprawy o 
granice między obywatelami. A. Ziiinoj. 20. Granic nic 
przechodź, nie ruszaj. Cii. Ad. 272. Gi^anic pomykać; 
granice rozprzestrzeniać; granico czynić, stanowić , oi. 
Kopiec, nacios. — O granicę -- o ścianę, niigrńiijciib. Boss. 
BCKpafi. Szczęśliwy, kto z równemi o granicę siedzi. AVas. 
lltij. 112. Je.st i po dziśdzień na Szląsku , o granicę z 
Polska, Brzeg miasto. Krom. 21. Nieprzyjaciel o grani- 
cę jest = tuz nad karkiem, (iii bcr Ciniiijc, yov ber Jbiirc. 
Za granice = w cudzy kraj , iii«3 5liivliiiiD , ili bic ^^'CiiiSc. 
Złe skutki bywają, wysyłania dzieci za granicę. Podróże 
za granicę w .wieku doskonałym tylko, mogą być poży- 
tecznemi; bo tak każdy z za granicy' potrzebnemi zbo- 
-gacony wiadomościami powróci. Aa?-;;. 7, 14-17. Mniej 
dbały na to, co ma w domu, za granicą wszystkiego 
szuka. Teat. So, e. 17., Boh. cyzyna = cudzy kraj; do cy- 
zyny gjt; w cyzyne beyt; Slov. w cyzym kragr, Sorub. i. 
zufbi; — fzufbi = z zagranicy. Bawienie za granicą; Ross. 
jiHOcrpaHCTBie, npcOusaiiio Biit OTCwecTBa. — §. Fig. Mia- 
ra w czem. I cnota ma swoje granice. Teat. 52. d, 8. 
(nie przesadzaj). Jest miara w każdej rzeczy, są pewne 
granice. Jeż. Ek. G. 1. 6tt)vniifcu , ©rnnjcii, est modus 
in rebus, sunt certi deiuquc jines. On na wysokim za- 
siadłszy urzędzie , Nie zna swej dumie jak położyć gra- 
nic. Zab. 16, 140. ©diraiifcit fc|;rii. Wychodzi z granic 
prawdy, myśl płodna poety. Hul. Ow. 250. (fikcya- po- 
etycka). To rai to dla niego sława , jeśli moc swoje i 
władzą w granicach utrzyma. Pilch. Sen. 60. in Sc(;railfCU 
^nltcu. Obowiązki Sułtana z przysięgi na statuta Maho- 
meta , tak przestronne granice mają , że go nie bardziej 
można nazwać ściśnionym od prawa, jako więźniem te- 
go, któremuby się wolno po całym świecie przechodzić, 
dlatego, że nie może dalej iść. Klok. Turk. 7. Granica 
swego strachu nie miarkuję. Sus;. Pieśń. 2 D i b. GRA- 



NICZNIK, a, m., który graniczy z kim, sąsiad, ber ©roitj' 
iind)t)ar, SJnt^ibar, Yind. mejak, mejazh, permejazh, na- 
mejazh ; Hag. granicjar , kraicnik , krajcjanin , kraicnik ; 
Ross. pyócJKHiiKi. Jął osadzać pustynie, miast, zamków 
przymnażał, Granicznikom się srogim i mężnym pokazał. 
Papr. Gn. 4. Królowie niektórzy maja sobie za pierwszą 
powinność, starać się o hołdowanie graniczników swoich. 
Gorn. Dw. 506. — §. Do stawienia granic należący, mier- 
niczy, komisarz, bcr ©rdnjctimcffcr, Slfarf fd^eibcr , @rdnjfom= 
mt|Tiiriiiv>. Cu. Th. Sorab. 1. mezwai-; Yind. mejemernik, 
meje slozhnik ; cf. podkomorzy, komornik. §. Kupiec, 
kamień graniczny, słup, nacios, Boh. hranićnjk, meznjk; 
Sorab. 1. miofnik; Yind menik, meini kamen; Hoss. 
KaiBCHb, rpaHb, 3mKi, pyóestii; bcr ©rdiijftciii. Graniczni- 
kami osadzony. Hoss. Mea(eBaHHbiB. |. Botan. Ziele, po- 
rost , gwiazdosz , płucnik , pulmonaria , Siiiujcitfrfllit. Sijr. 
1550. GRANICZNY, a, e, od granic, ®xm--.Boh. 
hranieny, pomezny, meznj; Slov. mezny, mezugjcy, 
hranićny; Hag. granicni , graniciar; Croat. kotarszki; 
Dal. granichni, krainszki ; Bosn. krajicjanin , susid ; Ross. 
rpaHHiiHbiu, McaiCEbiH, corpammHufl, nopyóeżKHbnl , py- 
óeJKnuii. Mappa graniczna. Zabór. 568. Podkomorzo- 
wie , sędziowie spraw granicznych. A. Zamoj. 26. 
Komornicy graniczni są namiestnikami podkomorzych. 
Kras. Zb. 1, 164. Hetmanów polnych powinnością było 
dawnii.^' granic od nieprzyjaciela pilnować, i ztąd hetma- 
nami granicznemi nazwali się. Skrzet. Pr. Pol. 1, 176. 
bic ©rdiijfclbkrrcii , Untcrfolblłcrrcn. Graniczni żołnierze 
(Bosn. krajicjani; Croat. kotarszki junaki). Graniczny ka- 
mień Slov. meznjk , ob. Granicznik. — Phys. Graniczny 
śrzodek, metacenlrtim, granica wysokości, w której może 
być położony śrzodek ciężkości. Jak. Mat. 5, 589. GRA- 
NICZYĆ, ył, y, 1) intrans. ndk., stykać się granicami, 
grdiijCii mit jcmnnbcii, aii jcmaiibcii. Sorab. 'ż. granzowasch; 
Boh. liraniti, mezowati; Slov. społu mezym; Yind. meji- 
tife, meniti fe, pcrmejati, namejati; fio.ss. rpaHiiiiiTb, co- 
rpaHiiiniTb. coetjCTBOBaTb. Moskwa graniczy z Persami. 
2; Transit, ndk. Ograniczać, granice stawiać, obwodzić, 
Iicgriiiijcu, ©raiijcii fcficn, bic ©raitjc iiuicticii. Eccl. rpamo, 
rpawmiy, (Hoss. orpaHiiib, orpamiBaib szlifować kamienie). 
Przysiągł, iż sprawiedliwie wiódł i graniczył. Tam. Ust. 9. 
Morze śrzodziemne Afrykę graniczy z Hiszpania. Biel. Siv. 
Bib. Polskę graniczą Karpaty. Tr. ^. Graniczyć się 
zaimk., ograniczać się, określać się, fict) IiCijrdiijCn , bcflrdilłt 
UicrbCll. Chwała ta nie graniczy się granicami żywota te- 
go i ciasnościami , ale wszystkie kopce przeskoczywszy, 
oświeca i żywot przyszły. Birk. Chód. 25. (nie zamyka, 
nie kończy się, nie ścieśnia się). GRANICZENIE, ia, n., 
subsi. verb., baS @rnit3cn, Scgrdtijeii. 

Pochodź, (cf. grań, kraina, kraj, krajać), nagraniczny, 
pograniczny, pogranicze; ograniczyć, ograniczać; odgrani- 
czyć; przegruniczyć; przed graniczny ; ograniczony, ograni- 
czoność, nieograniczony, nieograniczoność; zagraniczny, za- 
granicznik; (Eccl. rpaHeciOBie; 6'raec. axpóffn/(i,- versificatio). 

GRANIE oh. Grań. 

GRANIE, ia, n., subst. verb. grać, Boh. hranj; Hoss. Hrpa- 
Hie; bil^ (Spielen. Granie szulerów; granie muzyków, gra- 



GRANISTY-GRAT. 



G R A T I A M - G R A Z I Ć. 



119 



nie abo igranie dzieci, M ©picleii ter (spidcr, tcr ?Piii= 
fifontcit, ter Siiibcr. Granie komedyi. ta§ ©pielcit Ober 
3(iiffu^rcit eilicr Somobic. Klaryssa na granie swej roli przy- 
stała. Węg. Mar. 249. 

GRANISTY ob. Graniasty. 

GRANIT, u, m., z Łac. granum ; porfir czerwonawy z ziar- 
nami czarnemi. Kluk. Kop. 2, G5. ber ®ronit. Ross. 4pe- 
CBamiKTi. GRAMTKI, Dudz. 59. (/«;w«. — GRANITOWY, 
a, e, z granitu, ©mnit =. fioss. 4pecBaHbiri. 

GRANO ob. Gran. — ob. Grać. 

GRANOWITOŚĆ, ści, £., graniastość, bie Ccfiofcit. Na świą- 
tynią będzie pięćset w pięciuset prętów granowitości. 
Binlii. Ezech. 45, 2. (czworograniastych. Bibl. Gd). GRA- 
NOWITY, a, e, granie mający, o węgfacli lub rożkach, 
z kantami, eifig. (Hoss. rpaHOBiiTLifi , o rogach polero- 
wnych , ślilbwany). Granowity groch , cicer. (Jorn. Dw. 
125. Obił ściany blachami zJotemi, robotą granowitą 
pod prawidło. Leop. et Wujek. 5 Beg. 6, 53. (powlekł 
złotem ciągnionym to co było wyryto. Bibl. Cd.), g. Czwo- 
rograniasty, sicrcttig. Zbudujesz ołtarz, wzdłuż na łokciu, 
a wszerz także na łokciu, aby był granowity. Badz. et 
Btidn. Exod. 50, 2. (czworogranity. Bibl. Cid.). Rzezali 
kamienie granowite na budowanie domu bożego. Budn. 
1 Chroń. 22, 2. Stinbrntfteilic. 1. Leop. Lam. 5, 9. ob. 
Cios. 

GRASSANCYA, yi, i., brukowanie, włóczenie się po bruku, 
ba^ 3Jrtd;tfd)tudrnien, §cnimlai:feii aiif bem "i^flufter. Bywają 
miedzy wami nocne grassancyc. Bals. Kicdz. i, 521. 
GRASSANT, GRASSOWNIK, a, ?n., z Łac. brukownik, 
kruk nocny, eiit SJncfttfdjmdrmer. Ponocny grassant. Nag. 
Fil. 132. Wynijdzie synek na wolność, aliż tu zalotnik, 
lubieżnik, pijanica , kostera, kartownik, napasnik , gras- 
sant. Bals. Niedz. 1, 8. <jdyby każdy pracować musiał, 
nie byłoby jak teraz nocnych grassowników, napaśników, 
złodziejów. Haiir. Sk. 160. GRASSOWAC, ał, uje, in- 
trans. ndk. , na bruku w nocy się włóczyć i dokazywać, 
brukować, nddjtlid) I)cnimfc()marmeii. Złodziej zuchwały śmia- 
ło po Krakowie grassuje. Bals. Niedz. 1, 159. — g. Po- 
wietrze grassujc = dokazuje, bic %k^i flraffirt, gelit iini, 
^crrfc^t ait ciitetn Crtc. Zaraźliwe powietrza często tam 
grassowały. Chrośc. Luk. 279. Jabl Tcl. 209. Pod czas 
grassujacego powietrza w Rzymie , ochotnie służył cho- 
rym. Śk. Żyw. 2, 145. 

GRAT, u, m., GRATY liczb. mn. sprzęt domowy, SniK>rat(i, 
^nilśijcrfit^ , ©crdt^, {Sorab. 1. iirat /narzędzie j; Garn. o- 
rudje; Yind. roba, imanje , na])raulishtvu; Rag. orcpine, 
karpinę, ruttine, odiutina; Carn. berklarye; Slouac. hara- 
burdy; Boh. haraburdy, harapatky; Ross. pyxja4b, cnapói, 
noi;.ia-<Ka ; cf. Svec. gcrad ; Isl. redi , reidi ; Ital. corredo, 
arredo ; Cum. rodje, ob. Gierada). Skryła się w jedne 
szafę, i okryła się jak najlepiej mogła materacami, ko- 
biercami i inszcmi gratami. Kuk. Turk. 23. Meble, obi- 
cia, zwierciadła, obrazy, krzesła, stołki, biura, wszystkie 
zgoła graty, wziął z sobą do Litwy. Teat. 48. b, 55. Po 
śmierci mieszczki , wszystek grat i szczebrzuch do męża 
i dzieci ma 'przysłuszeć. Sax. Porz. 150. Dla ochrony 



wielkiej choroby, wieszają dzieciom na szyi różne graty. 
Comp.- Med. 621. Stare graty, jako są stare żelaza, szaty, 
śmieciska, stare sprzęty domowe, scrula. Mącz. rupieci, 
boś ©crtimpci, altc^ <piiu<5(jerdt6f. 

in 'GRATIAiM imienin jego sprawuje balik. AV<?s. Pod. 2. 
25. z Łac. = na cześć , z powodu , 511 dbrctt . mif 3!cran= 
laffiiiiij. GRATKA, i, 2., od słowa Łac. gratis; = obrywka, 
prezencik, na piwo, na śpilki, IrillfGelt, 3JabcIi]clP. Te- 
raz miasto gratki, me obrywki są batogi. Jak. Baj. 192. 
Ach jakaż to dla ciebie będzie gratka. Teat. 33. d, 7. 
Niezła gratka 50 dukatów, "ih. 11. b, 56. GRATIS Łac, 
darmo, daremnie, iimfotift. Wilk lekarz chce oddać usłu- 
gę jego końskiej mości; lekarstwa tedy gratis oświadcza 
mu z duszy. Zab. 15, 276. Treb. On tylko patrzy a 
wietrzy, gdzie zażyć gratysa , I poty z tobą, póki i na 
stole misa. Kochów. Fr. 12. (GRATYNA plur., miejsca 
pomiędzy wręgami , gdzie sie woda sączy na statkach. 
Magier. Mscr. niif bcn isIiiBftI)iffeii , iUit^Clt, lliOblircf) Ci m-- 
lectt). GRATYSKOWY, GRATYSOWY, a,e, — oar/r., dar- 
mo wzięty, iimfoiift erbitltcil. Nie wszystkie starostwa są 
gratyskowe ; wiciu za własne pieniądze kupiło. Gat. Nar. 
1, 189. Gardło nalać winem gratyskowem. Mon. 69, 1044. 

GRAWAĆ, GRYWAĆ, ał, a, czesll. verh. grać, 31: fptcieil 
pflegen. Boh. hrawati. Nie ty Amfionic, któryś mógł cza- 
sem pieśń grać i samej Dyonie , Będziesz mi grawać. 
Kvlig. Ner. i. Przyszła do ojczystych, gdzie niegdy gra- 
wała, brzegów. Zebr. Ow. 21. [uhi ludere saepe solebat). 
GRAWALNY, a, e. od grania, Sińel =. C/i. Syn. 547., 
Sorab. 1. hraczkowski; Boss. iirpa.rbiibiii , iiropHuit. Gra- 
walny pokój = grawalnia. 

GR.4Z, ęzu, m., kał do ugraźnicnia, tnpielisko, błocko, ba- 
gnisko, £d)lanim iiiib STotb 511111 etcticiiHcilicii. Croat. grez; 
Yind. gres , glenska jama, klatna jama; Slorac. hruz, 
hruzik; Boss. et Eccl. rfi,»i;i., rpaaima. Gręzy, fusy, usto- 
iny, ber 33obeilfilR. Polewce kapustnej dać się trochę 
podstać, dokąd LM-ezygnie po.sieda. Sień. 359. — §. Graz, 
GRĄŻEL , żli ', £', GRĘDZIDŁO', a , n. , GRĘŻY , GRZĘ- 
ZY liczb, mn., u niewodu grażle, pierścienie żelazne, na 
powróz dolnego niewodu nawleczone, żeby ten dobrze 
do ziemi grążnął. (oppos. pławy), bai (Sefcilfc nilt G^rimb= 
jjariic, Ross. rpysiuo: (Eccl. rpysiuo chrzcilnica; Boh. 
iirizenice propago plantae , odnogaj. Na dolnym sznurze 
niewodu osadzają się grzęży albo słupki , pospolicie że- 
lazne , któreby sieć grażyły. A7h4. Zw. 5, 242. GRAZIC, 
GR.\ŻYĆ, GRĘZIC. ^\]C,\\AZ\Ć cz. ndk., ponurzać, pota- 
piać, utapiać, im £(i;lnmme, im 5Baf[cr fiiifeu madicii, fii[= 
fen Itiffeii /"■• et fig. {Yind. savtopiti, ytoniti, vtopiti, po- 
toniti, potopiti); Ross. rpyaiiTb, rpj)Ky; Eccl. rpyżKio 
(rpysii-io chrzcilnica; rpyH>-aHic ; norpy;«OHie baptismus; 
Boh. brjzjti demittere). Ujrzał, jak woda tułów^ w wodę 
gięży. Ctirośd. Luk. 271. Grążyć sieć, zagłębiać, ka- 
mienie do skrzydeł przywiezywać, żeby do gruntu dosta- 
wała. Haur. Sk. Cielsko duszę w marności światowej grązi. 
Psalmod. 8. Fortuna niezasłużone zdobi dostojnością , A 
ludzie niewinne ugraża ciężkością. Ryb. Gejl. B. b. (stłu- 
mia, gniecie). GRAZU] się zaimk. ndk., Grążać się kan- 
tyn., Grąznąć , Greznąć , Grzaznąć, Grzęznąć ;e(/;i//. ndk. 



120 



GRDAĆ - GRECKI. 



GRECY A - GREDA. 



ugiąmąó, ugrzaznąć , ugręznąć, ugrzęznąć dk., tonąć w 
błocie,' w bagnie, w wodzie, w topielisko, wiąznąć i t. d. 
finfcii, imtcrfiiifcn, ftccfen fclciden im £*Iammc, nerftufcii, tłef 
l^inetn ijcrat^cit propr. et lig. ; Hag. et Bosn. greznuli , o- 
greznuti; Croat. greznem , greznujem, ugreznujem .' gre- 
źnuti ; Cant. gręsnem , pogręsneni; Yind. pogresniti, sa- 
potoniti l'e, ytoniti le, potoniti io; Ross. rpasnyib, rpa- 
3Hy, rpysHjrb, rpasHtib , orpysiiyTb, orpysaib; Eccl. 
rpyatyca. Mniemasz , ze siądziesz jak na lądzie snadno, 
Omylisz sie, us;rząźniesz, i pójdziesz aż na dno. Zab. 10, 
187'. Toi. ^Saut. i. W biocie ugrzązł. Teat. 10. b, 21. 
Ugrzązł wóz , ani ruszyć już się nie mógł w błocie , U- 
stał furman, ustały i konie w robocie. Kras. Baj. 86. 
Ugrzęzle i ukalane w błocie leżą. Pilch. Sen. list. 5. 169. 
Furman nie raz się grąża w błocie. Kolak. Wiek. B 4. W 
bagniskach tych konie i ludzie pospołu grzęźli. Nar. Hst. 
5, 535. O^ręt, jak się we śrzodku rozbije, Grąźnie głę- 
boko, i bród morski pije. Bardz. Trag. 548. To się pła- 
wi , lo greżnie. Przyb. Mili. 06. Powiem ci , w jakiem 
nieszczęściu ugrzązł. Jabł. Tel. 161. Grot jego rozbiwszy 
tarcze, grzęźnie w piersiach nieprzyjacielskich. Slas. Nuin. 
1, 143. (tkwi). 

Pochodź, ogrąika, ograika , pogrążać, zagrażać, na- 
grąiać, nagrody, niepogrążony , niezagrąźotty , iigraiać; 
grząski, grzeski, 'hruskl, grząskowaty, grząskosc. 

GRDAĆ, ał, a, cz. itdk. , o głosie derkacza, ooii bcm £cŁla= 
flcn tCo SlHldjtcltiJlltijei, (cf. gdyrać). Bak w jeziorze wznosi 
brzmienie. Derkacz je grdaniem przerywa. Kras. List. 2, 
153. 

"GRDUŁA, y, z'., n. p. Ach głupia ręko, co kwapiąc się 
marnie, Mijasz winniki i smaczne bitarnie, A biorąc chu- 
cią zbyt łapczywo z słomy Grdułe, gasisz nią apetyt ła- 
komy. Kochów. 187? 

GRDYCA, y, 2. , GRDYKA, i, i., ogrvzck, krztoń , poinum 
Adami. Perz. Cyr. 1, 171. = GlibYcZI-: , jabłko Adama, 
pagórek przy gardle. Kirch. Auat. 21. ber SlDailt^iipfcl nu 
ber Slclłlc, ber Sriibś, ber ®ri)bfd)el; Ross. Ka4MKt. — g. 
Gardło, krtań, bic ®iircjc(, bie SleWe. Moszcz szumny, we- 
soły, ledwo do grdycy Sam nie wyleci z pełnej szkle- 
nicy. .-[nakr. 77. 

GRECKI, a, ie, aj od Grecyi , z Grecyi, Grecyi się tyczą- 
cy, gried^ifcl). Boh. Recky; Slouac. Hecky; Yind. Grieski, 
Gershki, Griekshi; fios«. Garcki, Ghrricki, Ghercki; Croat. 
Gerciiki, Gerkov; Hung. goriigi, góróg ; Hoss. rpeuecKifi; 
Eccl. E.MajcKiB, EjJiiiHCKin. Cudność pism Greckich. Mmi. 
65, 79. Focyusz najdzielnićj do (ircckiej schizmy dopo- 
mógł, i lubo Jan Paleolog do unii przystąpił, dotąd prze- 
cie Grecki kościół w odłączeniu od Łacuiskiego zostaje. 
Kras. Zb. 1, 331. Greckorossyjska cerkiew, btc oried)i|d)= 
riiffifd)c 5lird)C. (cf. cerkiew, władyka, pop). Greckim ję- 
zykiem = po grecku, tu gricd;i|'d)ev Sprad)c, gricdjtfi. Gre- 
cka mowa ■■ Hellenismus. Cii. Th. Skorupa z Greckiej gli- 
ny. 1 Leop. Jes. 43, 6. Włoski orzech Ross. rptuKoH 
op'bxi. b) Grecka mowa, Greczyzna , po Grecku, jedno 
co niezrozumiale, nie do pojęcia, uid;t pui licrftcI)Cll , UU' 
Berftaiiblic^ , ju bod), 5U gclelirt.' S/or. To ge grecki pre te- 
ba. (et. po Chińsku, po Arabsku). Sposób ten mówienia 



wszczął się ciemnych owych wieków, kiedy rzadką wcale 
rzeczą była umiejętność Greckiego języka , który dopiero 
pod Zygmuntem 1. zakwitnął. Rarum fuit et pene inaudi- 
lum Uraecarum lilerarum in Polotiia nomen, guae ita e- 
raiit hominibus nostris incognitae, ul id, quod quis non 
intelliqeret , Graecum esse diceret. Orich. Orat. in funebr. 
Sig. ']. apud Pistor. o, 41. GREGYA , yi, i, ®ricdjeu= 
lanb. Kraj ku wschodowi Europy, dawniejszych czasów 
dzielił się na Tessalią i Grecyą właściwie rzeczoną. Na- 
zywała się także Grecyą Wielką Sycylia. Kras. Zb. 1, 530. 
teraz pod panowaniem Turków, rządzony przez Baszów. 
Dykc. Geogr. 1, 251., Boh. Reky; Yind. Gershka de- 
shela; Slav. Gercska; Croat. Gerchka zemlya; Hung. Gó- 
róg; Ross. rpcuia. GRECZEK, czka, m., demin. nomin. 
Grek, ciu fleiucr, jiinijer ®ried;c. (Bosn. Ghercicch, Ghrri- 
cicch). Greczck niektóry wiersze podawał Augustowi. 
Kosz. Lor. 85 b. b) Który mało po Grecku umie, grae- 
culus. Macz. ber im ®ried)tfd)cu fc^tuad; ift. (GRECZKA ob. 
Gryka). GRECZKA, GRECZANKA, GRECZYNKA, i, 2., GRE- 
KI.NIA, i, ż.. Rag. Garkigna; Ross. FpeMaHKa; Eccl. E;i.iiiiibiHa, 
kobieta z Grecyi, eiuc ®ne(^iiin. List jednej Grekini w pi- 
smach Lucyana. Mon. 69, 565. Teofana, matka cesarza, Gre- 
czka. Sk. Dz. 886. Greczka niejaka Hippo. Warg. Wa/190. 
Greczka niewiasta. Kosz. Lar. 68 b. Zona Ottona Gre- 
czka radowała sie , iż naród jej Rzymiany zwojovyaf. Sk. 
Dz. 884. GRECŻYiN, GREK , a, m., z Grecyi rodowity, 
ber ®ricd)e. Boh. Rek; Yiiid. Griek, Gerk, Grieh; Rag. 
Gark; Croat. Gerk; Dal. Gark ; Slav. Gerk; Bosn. Gark, 
Grrik , Gherk ; Hung. Gćirog ; Ross. ci Eccl. FpiKi , Fpe- 
miHt, Emiihi. Jan YI. papież, Greczyn. Sk. Dz. 751. 
Grecy teraźniejsi , ani podobni do o\yych dawnych Gre- 
ków. Z)//iŁc. Geogr. 1,251. GRECZYZNA, y. z'-, Grecki ję- 
zyk. Greckie starożytności, pisma, zwyczaje etc. ll>ao ®rie-- 
d)i)'ri)Ci^: iiried)ifd;e śpradic, 3(Itert(iiimer , Sd^riften, ®ct»raii= 
d)e K. Roli. Receina. Słusznie im przy Greczyznie, Sło- 
wiensezyznie, Polsczyznie, i po Łacinie umieć. Pim. 
Kam. 575. Gdyby Rzymianie, uwiedzeni cudnością pism 
Greckich, Łacińskim swoim rodowitym językiem wzgar- 
dzili, i ślepo poszli za Greczyzna, nie mielibyśmy Cyce- 
rona. Mon. 65, 79. Najeżeni mędrcy svyą Hebrajszczyzną, 
Greczyzna, Łaciną, niechcą móvyić nawet językiem dru- 
gim zrozumiałym. Zab. 5, 55. §. Wielu się ich od ko- 
ścioła Rzymskiego ku Greczyznie z Moskw^ą obróciło. Biel. 
Śu). 275. ku Greckiej cerkwi, Gr. wierze, gricd)ifc^e Sir^c 

GRECZYCH.\, y, 2'., hreczka , polygnufn convolutus. Kluk. 
Dykc. 2, 214. Od beczki greczychy. Instr. cel. Lit. ob. 
Gryka. 

GRĘDA, y, ;'. , rześcia, bieg konia śrzedni. Włod., Dudz. 
59. ber ^łfcrbetrnpp. (Ross. rpjHb, cf. kłus). Jeden się 
koń urodzi z krzywemi nogami , drugi z prostemi. Więc 
jeden inochodą, drugi chodzi grędą. Rej. Wiz. 128. Nie 
widać bitwy, lecz same upadki, Skoczyć Rzymianin nie 
wydoła grędą, Ani się zewrzeć. Chrośc. Luk. 152. Jeden 
po drugim nagle następuje Niby w pogoni nadchodzący 
grędą. Wad. Dan. 65." — fig. tr. Między ptaki widamy 
różne natury, jeden waśniwy, drugi pokorny, jeden rychły, 
drugi leniwy, jeden grędą, drugi inochodą. Rej. Zw. 07 b. 



GREDZIDŁO - GRÓB. 



GRÓB - GROBARZ. 



121 



GREDZIDŁO ob. Grąź, grązel. 

GREGORYANEK, nka, m., a) nowy zak, który się nieda- 
wno zalecił do szkofy ; tak zwany, iż dawni Polacy 
niektórzy w dzień ś. Grzegorza , chwalebnego dzieci na- 
uczyciela, do szkól swych synów oddawali. Dtidz. 39. 
abecadlarz, abecedaryusz, ctii 3li8S ®d)ulcr, eili itciicr, frifd; 
nmjefpmmcncr Siifimift. §. Gregoryanek, nieuk, ctn unn)if= 
fciibcr SlJcnfrfi. Mon. 74, 58. b) Żak obchodzący grego- 
ryanki, ein ©rcfloniiS = <2d)iilcr , kr ten ©rcGPriuytaij t'eijc= 
Cct. GREGORYANKI, ów, plur:, święto ś. Grzegorza i 
pod ten czas żaków uciechy. IWorf. Mb ©rcflpriil-ofcft, cill 
Sc^ulfcft. Grzegorz ś. dziatki , które przedawać w niewo- 
lę przywieziono, odkupował i do szkoJy dawał; a ztad 
w jego dzień dawają dziatki do szkoły, i gregoryanki zo- 
wia. Biel. :iw. 69 b. Ubrała go, jak na jakie gregory- 
anki. Haur. Sk. 237. 

GRELĘ, KRELE, ów, plur., rodzaj gry chłopskiej z pałka- 
mi. Wiod. żelazne pręty, na końcu głowiaste, którerai 
pod czas igrzysk pojedynkowali się wysiekacze. Dtidz. 59. 
Grelę do zbijania , conti capilali , guibus in ludicro cer- 
tamine monomachi plebeii utiinłur. Cn. Th. ©taiigcn nttt 
Siiaiifcii, 511 Sampffpiclcn. 

GREMPLA, GRĘPLA, i, i, GRĘPEL, plu, m., (cf. Ital. 
gramolą; Lal. carmen, carminare), z Niem. bic SlfdmpcI, 
in Srampclfamm ; szczotka' dróciana do czesania wełny. 
Dudz. 58., Boh.etSlou. krample; Yiiid. kartę; Carn. ahel, 
ahla; Hung. gereben, hehel; Bosn. gardasce, grebeni za 
vunnu; Croat. rihalo-, greben, vitlg. jahlya; Ross. BOp- 
ciULHa, »icca.7Ka, leca.ioiKa. Gotowałem do s;replu weł- 
nę z naszej trzody. Chód. Ces. 190. GRĘPLARZ, GRĘ- 
PLOWNIK, a. Hi., który gręplą wełnę czesze, ber Srdmp= 
ler, 3Solltiimmcr. Yolckm. 524. yiitd. kartar, kartavez; 
Bosn. gardasoiar; Croat. grebenar , cheszrarecz; Hung. 
gerehelló; Iioss. iiccajbmiiKł ; Eccl. BO.iHo6uTe.ib , uiep- 
CTOÓoft. Maugoncs , wszelakich starych rzeczy poprawia- 
cze, 'smukirze, gremplarze. lHacz. GHEPLO\VJNICZK.\, 
i, Ł, kobieta gręplą robiąca, btc Spllfdmmcrinn , SMmplC-- 
riim; Croat. chessravka, grebenaricza ; Hung. gerebelóna; 
Boss. leca.ibimma. GREPLO^YAC, ał, uje, cz. ndk., przc- 
gręplować, zgreplować, wygreplowaó dk., gręplą wełnę 
czesać, frcimpclii. Uudz. 58. {lioh. et Slov. kramplowati; 
(cf. Lat. gramalarej; Hung. gorebelni; Croat. grebenim, 
cheszram, jahlyam; Sorab. i. krampluyu, wóchluyu; Bosn. 
gardascjatti ; Carn. ahlam ; Yind. kartati , reshzhetuvali, 
skepsti; Ross. BopcnTb, aaBopciiTb). Gremplowania war- 
sztat Ross. BopcoBa.ibHa. GREMPLOWY, a, e, od grepli, 
Srdmiicl >. Ross. BopciubKUii. 

GRENADYER ob. Granadyer. GRESZEL ob. Grosz. 

GRETA, y, i, imię kobiece, Małgorzata, ©rcte, SDfarijiirctbc. 
Gdy szynkarka im wina donasza, panią ja Grela zowia. 
Rej. Zw. 101. 

GRĘŻY ob. Grąi GRĘZN.AG ob. Grąznąć. 

GRÓB, u, »»., Boh. hrob, (hrobka, hibitow cmentarz); 
Slov. hrob, (2. hrob, cynter cmentarz); Sorab. 1. hrów, 
row; Sorab. 2. row; Yind. grób, jama, pokopalishe, po- 
kopniza , sharf, sidanu pokopalishe; Carn. grób, poko- 
pniza; Bosn grób, grcb, (grobje = cmentarz); Dal. greb, 
Siownik Lindego wyi. ?. Toru II. 



halom; Rag. grób, greb, (gróbje, pokopje » cmentarz); 
iS/av. grób, (grobje, cintór< cmentarz); Croat. grób, (gro- 
bjo, pogrobje, grobovische < cmentarz); Ross. rpoói, rpo- 
ÓOK-E, j-cbina.ibHH (2. rpoó^ trumna); cf. Hebr. -;p ka- 
war sepelivit; cf. Dan. grav; Anglos. graefve; Germ. baS 
©raD, (cf. grześć ijrakll, gruba ©rutc); loch w^ ziemi zro- 
biony do chowania zmarłego , miejsce pokładu ciała zmar- 
łego. — Grób i największego obejmie. Cn. Ad. 272. Grób 
i pogrzeb niepotrzebne staranie. Cn. Ad. 275. (umarły 
nie czuje gdzie i jako leży). JSależysz się w grobie. Cn. 
Ad. 555. bu nńrft im ©raI'C nitśfaulciijcn , (będziesz odpo- 
czywał, czeka cię tam odpoczynek). Próżnowanie żywe- 
go człowieka jest grobem. Kulig. Her. 145. Dziś jeszcze 
może stargane siły moje w grobie złożę. Teat. 43. c, 57. 
Komu bóg nie obiecał śmierci. Ten się i z grobu wywierci. 
Rys. Ad. 29. Komu jeszcze bóg śmierci nie naznaczył 
z nieba. By był w grobie, wynidzie, wątpić nie potrze- 
ba. Kmit. Tr. C. \Yszyscy, którzy w grobiech (w gro- 
bach) są , zmartwychwstaną. BiaŁ Post. 27. Grób Pań- 
ski > boży grób, Jezusa, ba-j ^ciliije ©rat'. Jak bożego gro- 
bu, jak czego drogiego, broni, strzeże. Cn. Ad. 283. (cf. 
hożogrobski). Odwiedzać groby, zwyczaj w W. piątek, bic ^ 
@ral>cr kfildicit. — ■ Jedną nogą stoi już, w grobie. Bai-dz. 
Luk. 63. już niedługo mu żyć, er Łat fd)pn ctiieii %u^ im 
©rabc. Ta , co noga W grobie jedną , lubieżna przecie 
poszła drogą. Gaw. Siei. 568. Cóż z tej pracy przyjdzie 
tobie. Jedną noga stoisz w grobie? Kniaź. Poez. 5, 93. 
Jedną już noga będący w grobie, te kilka słów ostatnich 
piszę do ciebie Żab. 14, 552., Sinotr. Nap. 24.; Slov. 
Gednu nohu w hrobc ma. Z gednu nohu nad hrobem stogi. 
— Grób = śmierć, ber iPb, iav ©rat'. Konsulowie nie do 
grobu w Rzymie takiemi zostawali pany. Zab. 13, 274. 
(cf. dożywotni). My często tak na świecie poczynamy so- 
bie, Ze rzadko abo nigdy nie myślera o grobie. Groch. 
W. 402. Zakołatał do g'robu , blizki był grobu , er wat 
bem Jpbc ItaDe. Tr. — Grób = śmierć, zgon, zguba, ginienie, 
Jpb, ?5Crbert'en, Itiiterijani]. Grób sobie gotuje, Kto swym nie- 
przyjaciołom czeka i folguje. Pot. Arg. 256. Często w grób 
lezie, kto przed nim ucieka. Pot. Syl. 48. — g. Area in hor- 
tis , gruby albo oziniki w ogrodziech, na których kwiatki i 
rozmaite ziela siewają. Mocz. eiiie 'Dtatatte, ein (Śarteiibeei. (cf. 
zagon, grzędy; grzęda kwiatowa Ross. iiBiiHiiKT)). [nie tu na- 
leży; ob. (iruba l".] §. 'Poet. Grób pobitym stawię, któ- 
rego wieki nie zmienia. Jahl. Buk. U 2 b. grobowiec, 
pomnik, ein ©ratmal, Sciifmal. GROBARZ, GRUBARZ, 
a, m., Boh. hrobai-, hrobnjk; Slov. hrob.ir; Rag. grebo- 
der; Bosn. greboder, mrritvoder; Croat. greboder , po- 
kópieh, poklipavecz, grabar; Yind. pogribz, pogrcbnik, 
pokopauz, pokopazh, shulz; Carn. pogrcbnik, shulz; 
Sorab. 1. totk, totka, mordwech pohrebwar; Ross. et 
Eccl. rpoBOKon.iTe.Ah, norpeóa.ibmniJB , BioriubuiiKt , Morn- 
MKt, rpoóosjaTO.ib , norpcóaie.ib ; g. 1. co zmarłych 
grzebie, ber Jpbteiiijraber. Grobarz w tym pogrzebiony 
grobie wśrzód cmentarza; Jakoż dostał tak rychło dru- 
giego grobarza? Pot. Jaw. 93. Ty niebożę grobarzu swa 
wła^sną łopatą, Którąś tak wielu chował, przysutyś jest. 
ib. 96. O śmierci Antygona grubarz pewność miawszy, 

IG 



122 



GROBELKA - GROBOWIEC. 



GROBÓW NIK- GROCH. 



Kopal ziemie nad zwyczaj w gląli, rydel swój porwawszy. 
Bach. Epikt. 47. Grubarze w wykopany grób trupa wło- 
żyli. Sk. Dz. 272. Aliż ją pogrzebią grubarze w padole. 
1 Leop. Ezech. 59, 16. 'Niedawno hyl Diaulus lekarz, 
dziś grabarzem , Co teraz grubarz czyni , toż czyniJ le- 
karzem. Min. Byt. o, M. Kchow. Fr. 12. (ludzi z świata 
sprzątał). Rozlali krew ich, a niemasz grubarza. Budn. 
.Ps. 79,3. not., 'pogrzebającego-i — W rodź. ieńsk. Boh. 
hrobarka, hrobnice grobarka. — §. 2. Grobarz, silpha, o- 
wad chrząszczowy, żyjący ścierwem, podkopując te miej- 
sca, na których leży. 'Zool. Nar. 165. Jcbtcngrńber , ciiie 
?lrt Slafcr, Ross. jionubHiiKi , Monuara. — GROBELKA, 
i, i., demin. nom. ąrobla , cin fidiicr Samm. Switk. Bud. 
393., Boh. brazka.' GROBELNY, GROBLANY, a, e, od 
grobli , Sainm =. Wino sadzą też na przekopach grobla- 
nych. Cresc. 293. Grobelne, ego, n. subst., myto, cło, od 
grobli. Cn. Th. Sammioll, ®ammflclb. Grobelny, ego, m., 
subst.;--doioTCA grobli, tct Samiiiauflt^cr. (GROBIAN ob. 
Grubian). 'GROBIĆ , ił , i , cz. ndk., o grób przyprawiać, 
śmierci nabawiać, sprzątać z świata, zabijać, mcrbCll, ti'b' 
ten. Idzie król, gdzie najgoręcej, i nieprzyjaciele grobi, 
gromi. Pot. Jow. 1, 15. — GROBLA, i, i., Boh. hraz, 
nśsyp ; Slov. ha(, nśsyp ; Croat. namet, naszip; Bosn. 
jarak, nasap, zasutje, zagatje, zajazenje, gat; Dal. nas- 
sap; Sorab. l.hatźeno; (Sorab. 2. grobla » rów); Rag. na- 
sap, zastava , naamet; Yi7id. grobla, nafip , fep , safip, 
shutina, jefs, sherm, {Yind. grubla < gruzyj; Car7i. grobla, 
sagreb, sasip, sashap; Maioross. rpeOja, {Ross. rpeó.ifi 
grabież); /Joss. nacLinb, 3anpy4a, nepeMbmKa; Eccl. \mb%; 
bet ®nmm, (im Ośnabr. ber ©rakti, cin GrbiunU). Gro- 
bla jest ziemia dla zatrzymania wody, albo przejazdu przez 
bagna, wysypana. Wyrw. Geogr. 13. Bez dołu grobla 
nie będzie; bez nakładu zysk. Cn. Ad. 16. (trzeba łożyć 
kaczora, chcąc wygrać gąsiora; z piasku bicza nie ukrę- 
cisz; bez pracy nie będą kołacze). Stawem mierz groblę; 
a co nadto więcej Bezraózgie tylko mieć pragną szaleńcy. 
Hor. 2, 271. Zawsze grobla do stawu, bo to więc nie 
ładnie , Gdy ta bardzo wysoka , a wody kęs na dnie. 
Pot. Jow. 208. (cf. piędzią się mierzyć). Stosuje się to do 
owej powieści Dyogena Mindanom , mającym małe mia- 
steczko z wielkiemi bramami: zamknijcie bramy, aby mia- 
sto nie uciekło. Budn. Apopht. 33. — fig. Tama, granica, 
n. p. Gdyby tylko napotym takowa swoboda grobli nie 
przerwała. Pilch. Sali. 174. 'GROBNIK, a, m., staranie 
koło grobu i pogrzebania zmarłych mający, Slov. hrobnjk 
libilinarius, ber geictieiikftellcr. •GROBOKRADZCA, y, m., 
groby okradający, grobownik , Ross. rpo6oKpa4iia , bcr 
©rćilicrbict'. GKÓBOWIEG , owca , m. , grób , nagrobek, 
pogrzebowy pagórek, bcr @ral'l)l'iijel. Yind. nadgrobniza; 
Ross. rpoÓHima ; (Croat. grobovische , grobje, pogrobje; 
Rag. groboviscte, pokop , pogrobje, grobje < cmentarz). 
Pochowany był książę pod skromnym grobowcem , bez 
ozdób i napisów; bo cnót jego pamiątka zdobiła go do- 
syć. Nieme. Król. 1, 195. Już go śmiertelny grobowiec 
zamyka. Teat. 45. c, 52. Co za" okrutna ręka. krzyknie 
potępiony. Poruszyła grobowców, gdziem leżał uśpiony? 
Dmoch. Sąd. 72. (otworzyła groby)* fig. transl. Bano się, 



żeby Wołoska ziemia nie była grobowcem wojska nasze- 
go. Birk. Chód. 17. (grobem, zgubą, @rnl>, 3)crberkn, 
Job). §■ Grobowiec < GBOBOWNIK, », m., co groby 
wyłupuje. Cn. Th. ber ©rdlierbicD, ber bic ©rndet ieftic^It, 
Ross. rpo6oKpa4Ua. GROBOWCOWY, a, e, od grobow- 
ca, ©rali^itgcl « , Girabmal =. Ross. rpoÓHiWHUii. Grobowco- 
we ozdoby. GROBOWISKO, a, n., (Rag. graboviscte; 
Croat. grabovische; Boh. hrbitow), cmentarz, grzebisko, 
pogrzebowisko, ber JlirdtŁof- VWorf. GROBO WIZNA, y, i., 
grób prosty podły, eilt fd)lccl;ter ©rali^iiijcl. Widzim gro- 
bowiznę lichą i bez tytułów, bez ordynku wszego. Bardz. 
Luk. 149. GROBOWY, a, e, od grobu, do grobu na- 
leżący, ©raD '. Boh. et Slov. hrobnj , hrobowy ; Croat. gro- 
bni; Ross. rpcÓHUft, rpoóoBbiii. To życie nasze świato- 
we Zwaćby raczej grobowe. Dar. Lot. 1., Wad. Dan. 218. 
Abyś nas boże od grobowych trwóg zachował. Módl. Gd. 
24. (od strachów śmierci, yor ben ©ci)rerfnt|Ten beż JobeS.) 
Aż do grobowej deski. Mon. 70, 806. (aż do zgonu, biŚ 
ill ben Job). Do grobowej deszczki wierność ci moje do- 
chowam. Teat. 28, 14., Mon. 76, 802. Grobowy kamień, < 
GROBSZTYN, u, m, z Niem. bcr ©rabftein, grobowiec. 
Zasnął w pokoju, i złoion w grobsztynie, A pamięć je- 
go cnot aż dotąd słynie. Chrośc. Job. l7i. Smętny grob- 
sztyn. Bzów. Roi. 99. Smutna pociecho z kosztownych 
grobsztynów. Zimor. Siei. 257. Nad ową wodą. Darnio- 
wy grobsztyn ku niebu wywiodą. Pot. Syl. 597. (mogiłę). 
Zburzę miasto na grobsztyn , i to jeszcze mogiła zbyt 
lekka. Bardz. Trag. 66. (w perzynę obrócę, zgładzę, wy- 
gładzę). 

Pochodź, boiogrobski , bożogrobca ; nagrobek , nagrobny, 
nadgrobek, pogrobek, pogroboiuy; cf. grześc , grzebać; cf. 
gruba , grubarz ; cf. rów. 
GROCH, u, m. , Boh. et Slov. hrach; Sorab. 2. groch; 5o- 
rab. 1 . hroch , Croat. et Rag. grah ; Bosn. , Yind. , Carn. 
grah; Slav. grah, zecsjak; Ross. ropoxŁ, ropoiuBKi, ro- 
pouiHHa ; Eccl. ntipo, pisum Linn. roślina; z drobnych 
korzeni puszcza chmielinę, albo po ziemi się ciągnącą 
(piechotkę), albo wąsikami tyczek się chwytającą (jazda); w 
strąkach ma ziarna grochowe , łatwo się na dwie połówki 
dzielące. Kluk. Rośl. 5, 159., (Bosn. loznac, grah loznac). 
Groch ogrodowy, ©nrtencrbfeit, cukrowy, 3u(f ercrl'i'eit , Hol- 
Icnderski, Hiszpański karłowaty, BlfCiflCttifcn , grniijftbfen. 
Groch dziki, lędźwiec leśny. Syr. 1028. arvense , <^ii>i' 
crttfcn. Jundz. 565. Groch Niemiecki, Turecki, fasola, 
23obncn, St^mintboBnen, Austr. gtfolcn. Kluk. Rośl. 1, 224. 
Słoneczny groch jest bobowej natury, sieją go dla na- 
tłuszczenia ziemi w winnicach. Cresc. 174., (ob. Słone- 
cznik). Groch Włoski, cieciorka, cicer satiuum, ^iijitn. 
Urzed. 95. Groch Pruski ob. Soczewica , Sinfcn. Groch 
zajęczy = wilczy groch , gęsia wyka. Syr. 1059. -- orobek, 
orobus Linn. grocn. Kluk. Dyhc. 2, 158., Jundz. 562. 
Groch tyczny ob. Wielogroch. — Gołębi groch, leśny groch, 
orohus hirsutus Linn. SEalbcriicii, Siifanenfraiit. Kozi groch, 
łyszczyca, Isopijrum Phasolcum, 33ocf^toI;nen. Syr. 1445, 
Sowi groch , sowia zob , faba sihesiris , SSilbltobiten. ib. 
1028. Groch Syberyjski, Acacia Sibirica, ber £d;oten' 
borutaum, drzewo czasem pierwszej wielkości, kwiat ma 



GROCH. 



GROCH OTAĆ - GRÓD. 



123 



grochowy, a potym strączki. Klvk. Bośl. 2, Go. akacya, 
robinia. Jundz. 379. , Boss. ropoxoBoe 4epeB0 , ropoxo- 
BHKii, 3O.T0TapHiiKT>. Grocli prażony, gotowany, jadło, 
liregclciłfcn. — §. Lepszy groch doma, nizH w gościnie 
zwierzyna. Cn. Ad. 385. (domek własny, chociaż ciasny). 
Pamiętam tę przypowieść, że groch aksamitem zwano; bo 
takowejże ceny był groch i aksamit, po złotych dwa; a 
nie był tak pospoUtą potrawa. Falib. Dis. M. 2. Kto groch 
je, nie wisi. Rys. Ad. 28. (servus ciijusdam heri, a piso- 
rum esu abhorrens, furto facio profugerat. Missi, qui eum 
retraherenl, mvenerunt eum iii hospitio pisa avide cdentem, 
ideogue non ausi maiius ei iujiccre, abienint. Cn. Ad. 379). 
Jak gdy się z złego wora groch brzmiący rozsypie. Tward. 
Wi. 237. (z hałasem się rozpierzchh). Pochlebne głosy 
są jako groch w pęcherzu, które tylko iż brząkają, a po- 
żytku żadnego nie czynią. Rej. Zw. 92. — (Prov. Slov. 
Mili brachu, dokud sa temu naucis, esće pogeś mnoho 
slowenskeho lirachu, zjesz beczkę soli, nim się tego na- 
uczysz. Sloi'. Cert na nom hrach mlatil, lalde yariola- 
tus). — Mam się jak groch przy drodze < każdy mię 
szarpnie, trąci. Hys. Ad. 39. aUii nipft tnitf), n.nc śdiotctt 
Olt bev ©traCc. Skępiec jest jako na skale jagody. Lu- 
dziom nic po nich , jedno wronom gody, A hojny z^ię 
jako groch przy drodze. Kto się nie leni, ten go idąc 
głodzę. Bej. Zw. 217., Sorab. 2. ako groch pschi drofe. 
Groch na ścianę rzucać. Cn. Ad. SI 7., Yind. Bob v' stie- 
no metati; rakam shvishgati; Slov. Gako na stenu hrach. 
Moźeś hrach na stenu gakokolwek hadzat , ne prilepi sa • 
głuchym bajki prawić, daremnie usiłować, taiiBeii )D|)rcii 
prctigcii , fid) fnic^tloź Wdi\>i gcDcn. (cf. tobie z ust, jemu 
mimo uszy szust; et", mów ly ścicnic). Mruczał, kiwał, 
żegnał; wszystko to jedno było, co groch na ścianę rzu- 
cać. Ossol. Str. 3. To tyle pomoże , co na piecu groch 
siać. Gost. Gor. 67. Tak tak , rzucaj groch na ścianę, I 
moje takież zdanie nic było słuchane. Treb. S. M. 126., 
Zabł. Zbb. 65. Komu zły duch zopaczy rozum i sunmie- 
nie , Tyle w nim cuda sprawią, ile groch na ścionie. 
Pot. Zac. 8L Wy gadacie; on swoje czyni; i nagany 
Wszelkie, są (o groch próżno na ścianę rzucany. Zab. 7, 
133. Węg., {Ross. ropouimt, oropouiiiTt, czystą prawdę 
rznąć, prawić bez ogródki). — Groch od ściany n. p. 
Tak ich odważnie strzelano i bito. Że odpadali jako groch 
od ściany. Chrośc. Fars. 4o i. , Jabi. Buk. P b. szybko 
tył podali, fie tircKtcn juriicf, luie erlifen uoii ter SGaiib. 
Tatary prędko natrą z impetem , prędko nazad płochem 
Jako mówią od ściany odjiadają grochem. Pot. Pocz. 408. 
Bez nadgrody oziębnie cnota , jako groch na bębnie. 
Pot. Arg. 415. (może od zwyczaju wysypania ugotowa- 
nego grochu na czemsiś rozpostartym dla studzenia). — 
I suknią weźmie, kiedy w grochu zdybie, nic rusz cudzego 
połcia. Durl. A. 3. (lice, rzecz ukradzioną i z pod grochu 
wydobędzie = na gorącym uczynku zachwy('ić). — Groch 
z kapustą = nieład, gmatwa, śraut iiiiD SHiibcn, nllcS iurdj 
einanbcr. Pomieszałeś tu wszystko, jak groch z kapustą. 
Firn. Kam. 09. W ogrodzie każda rzecz przyzwoite po- 
winna zabierać miejsce, aby groch z kapustą, jako mó- 
wią, w lesie i na łące nie znajdował się. Kluk. Bośl. 1, 



71. — §. Grochu się objadła burl. zastąpiła, pojęła, brze- 
mienna została, w ciąży, fie tft fd^mangcr. Tr. — GRO- 
CHOTAG ob. Gruchotać." GROCHOWATY, a, e, socze- 
wicowaty, pisiformis. Perz. Cyr. linfciifiirmifl, crdfcnnrtig, na 
kształt grochu. GROCHOWINY, in , plur., bieliny i strąki 
grochowe po zbieranym grochu, ©rlifcuftro^ , Boh. hra- 
chowina; Yind. grahorina; Boss. ropONOBnua. Słoma gro- 
chu albo grochowiny. Syr. 1050. Ten brzydal, gdyby 
snop grochowin. Teat. 32. b, 7. Grochowiny krowom i 
owcom wyśmienitą są pastwą na zimę. Kluk. Bośl. 5, 140. 
Dziewki w grochowinach śpią po pracy głęboko. Zab. 
15, 278. Treb. GROCHOWINOWY, a, e, od' grochowin, 
uon 6v()fc!iftl'P^. Ługiem z grochowinowego popiołu psa 
parszywego smarują. Ostror^ Myśl. 25. GROCHOWISKO, 
a , Ji., rżysko grochowe , pole grochowe , baś Grlifcnfclb, 
n)Ovniif grtfcit flcftanbcii BaJcn, ber Crlifciintf er , Boh. hra- 
chowiśtc. Na grochowisku co i jak siać. Haur. Sk. 9. 
Na i2;rochowisku, na rzepnisku, na jeczmienisku. Haur. 
Ek. 32. GROCHÓWKA, a, i., gąszcz grochowy, (F,rl)fen= 
Brcc. Obj. Post. A. 3. Grochówka z wielogrochu, faba fres- 
sa. Cn. Th. Tać, co się gębą brzydzi niegodną Stanie 
grochówka z jarzyną ogrodną. Zab. 9, 16. Grochówka 
albo z grochu polewka , jak w Niemczech czynią. Syr. 
1051. Ryż w grochówce albo polewce z grochu warzyć. 
ib. 1002. GROCHOWY, a, e, Boh. hrachowy; Boss. 
ropoxOBbirr, z grochu, GrDfcn ■■. Szukamy tu zdatnej gło- 
wy, Przybrać ten wieniec grochowy, Czy tu jest dom 
Orgonowy? Zabl Bal. 93., Teat. 1, 201., ib. 24. c, 48. 
znak głupstwa, ciit Grl'fciifraii5 , (SmWcm ciiieś ©tro^fopfź. 
Grochowy to wiecheć ■■ gorszy strach niż bieda. Gemm. 
94. więcej huku, niż puku. Aves eiiam inanis fundae so- 
ntis territat. (ob. groch w pęcherzu ; cf. bęben za górą 
coś wielkiego, a jak pudło wielkość jego). Placek gro- 
chowy Boss. ropoxoBnK'B. Grochowe drzewo , Bobinia 
Pseudacacia, drzewo Amerykańskie znacznej wysokości. 
Kluk. Dykc. 3, 21, ber 3Imcrifaiiifd)c S[l)otciiborn, ber 2Bim» 
bcrl'ninil. cf. groch Syberyjski. 

Pochodź, groszek, wielogroch , groszyna, groszysko; §. 
cf. gruchot , grochot, grochotac. 

GROCIK, a, m., demin. nom. Grot. qu. v., m flemer ©eC= 
ren, ein tleiiic'3 aBitriipiePeifcn , eiite fleiiic ^H'eilun|c- !>) Gro- 
cik na słoneczniku = pręcik , skazówka , ber 3Betfcr ait et= 
ner SiMtneimlir. Tr. 

GRÓD, u, m., Boh. hrad , twrze twierdza, Hradec miasto 
Grac na Szląsku; Slov. hrad ara, cinctura; Slav. grad < 
forteca, gradjanin • mieszczanin; Croal. grad; zamek; Gra- 
decz Graecium; Dal. grad, missto = miasto, gradzki miej- 
ski, gradyanin > mieszczanin ; Dal. tuargya • twierdza ; Hung. 
yaar {ob. Warowny); Bosn. grad = miasto , 2) tvrrighia « 
twierdza, kula > forteca, zamek; Bag. grad < miasto, gra- 
daz castrum, graaghja, zgradda acdificium; Yind. grad, 
grashina, gradshina, gradisl)tvu; Carn. gr5d<ar.r; Gradez 
= miasto Grac wStyryi, Bohor. (Stargard < stary gród Fren^ 
zel in Westphal. Monument. 2, 2419. cf. Nowogród, cf. 
Białogród , Carogród); Sorab. 2. gród zamek; Sorab. ^. 
hrod, rod; 7?oss. ropO/it miasto; Eccl. rpjfti miasto , {Eccl. 
Kpaerpa43 Graec. cKXQÓ7rohg twierdza ; cf. Svee. gard; 

16' 



124 



GRODEK- GRODZĄ. 



GRODZIANIN- GRODZIĆ. 



Hehr. ,T"ip kirja urbs , -0.1 septttm; Chald. mp kcreth et 
I^ł^ip kirja tirbs; cf. Gcrm. ©artcii, — gnrb, SRóbc, SHot^e, 
§ofrobe , CofrotCłe. W języku SJowiańskim zamki , castra, 
horodami , grodkami i grodami nazywają. Nar. Kisi. 2, 
587. bic Ślirg, bn'3 ©d)Iop. Miasto Moskwa ma we śrzodku 
zamek, abo gród murowany. Boter. 160. Wszędzie już 
w Polszczę widać miasto dworów grody, A miasto ugór 
"Włoskie ogrody. Petr. Hor. 2, C. 2. (wysokie grody . 
wysokie mocne mury). — §• W szczególności w Polsk. 
języku: zamek królewski, którego starosta ma powierzo- 
na sobie moc sądzenia pewnych artykułów, castrenses 
2wanYch. Kras. Zb. i, 552. sądowe miejsce szlacheckie. 
Cn. Th. iai 33lirfl{icvicl)t , 3lbriy(jcrid)t. Zapozwać kogo do 
grodu. Zapisaó w grodzie. Carn. shtokrinda. Oblatować 
w grodzie , oblatowanie , oblata w aktach grodzkich , n. p. 
O obiatowaniu metryk szlacheckich w własnym grodzie. 
Yol. Leg. 7, 68. GRODEK, dka, m., demin., kasztel, cilt 
Jlaftcil. {Boh. hradek; \ind. gradaz, gradizh; Carn. gra- 
dish; Croat. gradieh ; Sorah. 2. grodk , (miasto SprcmbcrG 
wLuzac); Sorah. 1. hrodk, rodk; Ross. ropojOKi; Ecd. 
rpi;^hi|(>, miasteczko). Grodki za któremi Moskal naszym 
dobry odpór dawał, były na kształt fortów albo kaszte- 
lów jakichsić. Zolk. Mscr. 26. §. Grodek, miasto w "Wo- 
jew. Ruskim, 4 mile od Lwowa. Dykc. Geogr. 1, 254. 
miasto Litewskie w Wojew. Trockim nad rzeką tegoż i- 
mienia. ih. miasto Polskie w Podolskim, i O mil od Ka- 
mieńca, ib. miasto Polskie w Podlaskim , blizko Buga. ib. 
ber %mc ycrfd^icbciicr ^Uiliitfd^cn ©tdbtc. (GRODETUR , GRO- 
DYTUR, u, ?n., gatunek materyi jedwabnej, @r0'3 be Joiir, 
eiii geibeiijeug. Grodetur niebieski. Teat. 29. c, 76. GRO- 
DETUROWY, a, e, z grodeturu, mi ©roź bc tim.). 
GRÓDKA, i, 2. zdrbii. rzecz, grodzą; zagródka, eill fleilieś 
©C^ćige. Orzechy Włoskie mają być pierwej w grodce 
sadzone , aby się tam wykochały, niżby do ogrodu były 
przesadzone. Cresc. 40 L, Boh. hrazka grobelka; Sorah. 2. 
gródka stajenka. GRODNO, a, n., znaczne miasto Lit. 
w Trockim , sławne sejmami , które się tu z kadencyi 
odbywały. Dykę. Geogr. 1, 254. ©robllO iit SitliaitClt. 'GRO- 
DOBURZYCIEL , a , m., Ecd. rpa40pa3opiiTejb eversor 
urbis, nood-fidg, Siirijftiirnicr. 'GRODOPIS, a, m. Przyb. 
Pis. 77. pisarz grodzki, cancellarius, cf. kancellista. GRO- 
DOWY, a, e, GRODZKI, a , ie , Vind. gradski, graden, 



gradishen, grashki, graiski; Slau 



gradski; 



Sorah. i hro- 



dźanski ; Croat. gradszki arcensis ; (Dal. gradzki ; Iioss. 
ropoACKiu, rpa4HUH, rpa4CKiii; Eccl. ropo40BUi1 = miejski); 
od grodu, 25lti'g ■-, 93lli;(jijevicl)t^' -. Królowie straż grodów, 
czyli zamków, wraz z jurysdykcyą sądową starostom po- 
wierzyli ; zkąd grodowemi albo sądowemi , i sądy ich 
grodzkicmi lub starościńskiemi nazywają. Skrzet. Pr. Pol. 
407. liiirglmiiptinniiii , SiircjgericM, Ross. ropojmiMccKiil, 
ropoAHUiiiil ub. Ilorodniczy, Horodnictwo. §. Grodzka u- 
lica , od grodu czyli zamku idąca, zamkowa, n. p. Zło- 
tnik pewny na grodzkiej ulicy w Krakowie. Pot. Jotu. 128. 
bic SiirflMe. GRODŹ, i, ź., GRODZĄ, y, i, (Boh. et 
Slov. hradba , {Boh. hr;iz agger) ; Bosn. graghja = budo- 
wla ; Rag. graaghja, zgradda, sagrada, zgraaghja aedifi- 
cium; Cnoat. ograją = ogrodzenie; Yind. ograda, okluk, 



ogradishe , ograd ; {Carn. gradishe munimentum) ; Sorah. 
2. groź stajnia; Sorah. 1. rodź stajnia, wuhroda, wob- 
hrodźenstwo ogrodzenie ; Ross. ropo^bfia , ropoJKenie, 
orpa4a , rpajcJKB, iisropo^a, saópa.io, lawh , ropo4ua; 
Eccl. ^iiGpiiiAO, jCt^łiłsri ; Hehr. 115 geder, gader septuni; 
cf. Svec. giird; Dan. giiirde; Anglos. gearde; Graec. 
XÓQrog; Holi. gaard; cf. Lat. med. girata, gordus , gor- 
tium, Curtis; Angl. yard; Lal. chors, cohors ; (Jerm. 
©nrtcii, Jlblij.; Gall. jardin) ; ogrodzenie, zagroda, ctnc 
Umsmiming , ein ^mm. Winnic, ogrodów albo roi gro- 
dzę i obrony rozmaite bywają; bo jedni je przekopa- 
mi okopują , drudzy płotmi z kołów i z chrostu uple- 
cioncmi, drudzy zas' osadzają tarniem. Cresc. 142. (cf. 
żywy płot.) Winnicę zasadził, i grodź około niej oto- 
czył. Sekl. Math. 21. Miejsce na blech najzdatniejsze 
są łąki , grodź albo trawnik nad rzeką położony. Przed. 
78. (ogrodowy plac). Naucz się ol)wodzić twe grodzę. 
Bach. Epikt. 55. Prosięta z maciorką trzeba mieć przy- 
najmniej dwa miesiące w grodzy i zawarciu. Hatir. Sk. 
60. Cieląt na s'wieżą trawę do żadnego pastewnika , ani do 
grodzy puszczać, ih. 57. W grodzy wrzeszczą jagnięta. Bies. 
B. 2. (cf. churta). §. Septa abo ovilia grodzę, czyli miej- 
sce wetowania, na którym lud Rzymski, gdy miał weto- 
wać, przegradzano. Pilch. Sen. 191. GRODZIANIN, [GRO- 
DZANIN, 1.] a, m., 1) mieszkanie'c grodu lub zamku, cilt 
ginwo^nier ber 23iirg, eiii ®d;|ppOettuil)iier. {Slav. gradjanin; 
Dal. gradyanin ; Ross. ropoacamiuB mieszczanin). Olha, 
nie mogąc zamku Skorostena mocą dostać, posłała do 
mieszczan ido grodzan, mówiąc, dajcie mi za dań tylko 
po trzy gołębie i po trzy wróble. Stryjk. IIS. Dowmunt, 
oblężony na zamku Ucianie , prosił grodzian Uciańskich, 
aby nie poddawali zamku, pókiby on nie przyszedł im na 
odsiecz ib. 510. 2) Grodzianin, z Grodna miasta rodem, 
cilt ©rebiicr, eiiicr miu ©robiio. Połoczanie, Nowogrodzia- 
nie, Grodzianie. 5/ei. 165. GR0DZ1ANK.4, i, 2., eiiic @rob= 
licrtllll. GRODZIŁ, ił, i, c;. niedok., ogrodzić, ugrodzić 
dok., {Boh. hraditi, hradjm, hradjwam, tyniti; Bosn. gra- 
diti, grajiti; Sorah. 1. hrodźim, hrodźu; Yind. graditi, 
ograditi , pliet delati ; Carn. gradim, graditi sepire , mu- 
nire; {Slav., Bosn., Rag. graditi, zgraditi, ograditi, aedificare 
budować); Ross. ropo4iiTŁ, thhiitł, otuhhtł; Graec. yoa- 
TVPco cratibus cingo, cf. kraty; (cf fJubr. 11.1 gadar sepsit); 
Dan. giiirde; Svec. gaerde; Gall. garder, jardin); ogradzać, 
Smiiieii, eiiijaiiiieii. Orać, siać, grodzić. Haiir. Ek. 06. Płot 
grodzony. Szczerb. Sa.v. 501. Ogrodnicy szczepie mło- 
de grodzą, aby ich nie zdeptano. Petr. Hor. 2, A' 4 6. — 
Fig. tr. Pole ślicznym wojskiem grodzi. Biaiob. Odm. 
58. (wieńczy, otacza). Z Srzeniawy wielkiej cnoty Pa- 
stwiska Polskie mają ogrodzone płoty. Paszk. Bell. A. 
(przyozdabianie). Wielka jest rzecz , potomstwo mieć, 
a nim się grodzić. Glicz. Wych. C. 5 h. (obsadzać , ob- 
warować). Cokolwiek zaś dobrego człowiek w sobie 
grodzi, Nie zkąd inąd, tylko to od boga przychodzi. 
Min. Ryt. 2, 170. (\v sobie chowa, mieści, mai cr @U= 
M tli ftd) Łegt). Prosi jej, żeby mu szczęścia nie grodziła, 
nie wiązała świata. Pot. Arg. 018. zagrodziła, zatamowa- 
ła przeszkadzając, fic m5d;fe i('m feiii ©hid nid)t ^iiiberit. 



GRODZICIEL - GROM. 



GROMADA. 



125 



ł>en Sfficij jum ©lii^e nid}t fpciTCii. Wiele jest przygód, od 
których się grodzić musi. Sk. Kaz. Si. warować się , 
strzedz się , pilnować się , wystrzegać się , fid) bajCijCii 
DCnufl^tcn. GRODZICIEL, a, m., grodzący, grodzę ro- 
biący, sadzący, ogradzający, ber ^mjer , Umjauitci:, Bosn. 
graditegl, zidac aedificator. GRÓDZlE?sSKI, a, ie , od 
Grodna , do Grodna należący, ©robiici" = , l'Dit ©robliO. Dya- 
ryusz sejmu sześćniedzielnego Grodzieńskiego. — Eko- 
nomia Grodzieńska należała do dóbr stołowych króle- 
wskich. Dykc. Geogr. i, 2o4-. GRODZISKO, a", n., szpe- 
tny nieforemny gród, citic lid^liifjC 33imj; Boh. hradiśte; 
Ross. ropo4iiiue (2. mieścisko). §. Plac grodowy, bcr 
SimjpInC, Boh. hradiśte. GRODZKI, a, ie , ob. Grodo- 
wy. GRODZOWY, a , e , od grodzy , ^aiin ■■ , Ross. rpa- 
4e<KHuri. 

Pochodź, dogrodz-ić , dogradzać ; herod, horodnia , ho- 
rodnica , liorodowy, horodniczy, horodziszcze, horodnictwo; 
nagrodzić, nagradzać, nagroda, wynagrodzić, nienagro- 
dmj; ogród, ogródek, ogrodnik, ogrodniczek, ogrodniczka, 
ogrodomj, ogrodzić, ogradzać, ogródka, bez ogródki; po- 
gródka , pogrodzić , pogradzać ; przegradzać, przegrodzić, 
•przegródka, przegroda, nieprzegrodzony; przygradzać , 
przygrodzić, przygródka ; rozgradzać , rozgrodzić:, iigra- 
dzać , ugrodzić; wgradzać, lugrodzić; luinogrod; wygra- 
dzać, luygrodzić; zagradzać, zagrodzić, zagroda, zagro- 
dnik. 

'GROF, a, m., graf, grabią ob. Hrabia. 

GROM, u, m., huk piorunu, piorun huczący, grzmot, bcr 
Sonncrfnall, !i)pniicvfcl)Ia(] , Somicr, propr.' et fig. {Boh. et 
SIqv. lirom, hromobitj; Sorab. 1. róm, ncwedrownć raz; 
Yind. grum , gruniska strela , germanje, germenje , tresk ; 
Carn. grom, (GromAzh ' Jupiter ; Grumina , Mozhirna < 
bogini niepogody, oppos. Pahoda); Rag. grom = grzmot; 
Bosn. grom , gromorina ; Slav. et Croat. grom ; Ross. 
rpoare, (rpojiniil hucznj', cf. ogromny); Eccl. nepyHB , 
rpo-MOBaa ciptia ; cf. Graec. ^oóiiog; Śa.v. Lif. ©riiiiimcl;. 
Wiatr czyni szmer ; grom i działo wydaje huk. Hub. Wst. 
215. Uderzyły łyskawice, i gromy, i wiele tysięcy ich 
pobiły. Sk. Uz. 117. Jak w kosztowne palące uderzają 
gromy, Giną murowe wzajem i drewniane domy. Banial. 
G. 5. Otworzył Jowisz upusty górnej swej skarbnice , 
Poruszył wody, gromy, łyskawice. Groch. W. oo8. Za- 
bił go Jowisz gromem. Biel. Hst. 22. Jako więc pra- 
cowity oracz wylękniony, W niepogodę piorunem srogim 

ogłuszony, Kiedy już trzaskawiea i on grom ustawa 

P. Kchan. Orl. 1, 23. (owa burza). — Przekl. Żeby ich 
jasne zabiły gromy. Teal. 24. c, 77. Zdrajco! godny, 
by cię mściwy grom ugodził. Teat. 43. c. 57. — g. 'Fig. 
et transl. Gdy Pawła czytam , nie słowa mi się zdadzą , 
ale gromy. Sk. Dz. 40. {ob. piorunująca mowa). Gdy- 
byście ów grom słów Katyliny zasłyszeli, podobnoby was 
samycii na swe koło przeciągnął. Pilch. Sali. 40. — §. 
Grom, huk, gr/.mot, łoskot, ber Siiatl, ber Sumtcr. Słuch 
zagłuszyły Trąby, bębny, i działa zewsząd grom puściły. 
Stryjk. Henr. C. — Fig. Gdy się to stało, wszystkich 
grom przeniknie. Chrośc. Fars. 90. (strach, przestrach, 
groza, zgroza). — g. Pogrom, klęska, bicz na co, zgu- 



ba, T»miiierfćf)Ia(j , "Scrbcrteii, i ob, lliiflliii!, flac;e, ©cipcL 
Nabuchodonozor wiarołomnego grom mściwy Syonu. Zab. 
14, 15G. Lis stary, frant z natury. Grom na króliki i 
kury. Jak. Baj. 272.- — "§. Rożek Jowisz, gromowładny, 
ber 'Joiitierijiitt. Chrystusowi za Mieszka ustąpił Grom , 
Ladon, Marzanna, Pogwizd, Ziewanna. Stryjk. Go/i. A'. 5. 
Pochodź, gromić; gromnica, gromniczny; gromowy; 
gromowladzca , gromowładny, gromizwierz, ogromny, ogrom, 
ogromność , odgrom, odgramiać , odgromić , pogromić, po- 
grom, rozgramiać, rozgromić , zgromić. 2) grzmot, grzmo- 
tnąć, grzmotliwy , grzmieć, odegrzmieć , przegrzmieć , 
zagrzmieć. 
GROM.\DA, y. I, {Boh. et S/oi'. hromada ; Sorab. 2. grom- 
raada ; Sorab. 1. romada ; Ross. rpołiaja ; Hebr. P.rii:? 
aremath acerims , Ci' acciimulari; Ross. rp05i03j:B stos 
gratów; Yind. gromada, germada , gromazha, gro- 
mazha ■ kupa kamieni, drzewa, stos rogus , krzaki; 
Yind. germ = kierz, krzak; Carn. germada planities ste- 
rilis , rogus, germoje frutetum , germ dumus , gromazha > 
gruzy; Hung. garmada strues Ugnonim; Itał. germoglio 
stolo; Croat. gromacha, gómila, gomulya tnoles , acenus 
lapidum ; {Croat. germada rogus , germ = chrost) ; Dal. 
gromilla= kupa ; Rag. gromacrja acerrus lapidum); ogól- 
niej: kupa rzeczy, kupa czyli tłum ludzi, eill Snilfcil, 
cin Saufcii (iac()cn, ciit 3>oIf'j()mifeii, Boh. obór; Carn. 
oggreb; Dal. kup, zkupschina; Slav. herpa ; Bosn. cetta, 
skupsctina, skiip, jatto, ninósg; Ross. Kyiia, CKOnnme, 
rypbóa, .iiojctbo, cboji; EccL Kociepi, CKja jenie. Ofia- 
rowali dziesięciny z wołów i z owiec, a wszystko to 
znosząc , naczynili gromad bardzo wiele. 1 Leop. 2 Par. 
51, 6. Choroba ta, której przypadki pojedynkiem albo 
w gromadzie mając, barwierza potrzebuje. Ocz. Prz. 295. 
(pojedynczo , pojedynkiem , lub w kupie razem). Powstań, 
a gromada ludzi obtoczy cię. 1 Leop. Ps. 7, 8. (zbór. 3 
Leop.). Wszędzie, gdziekolwiek się pokazał, gromady 
trupów zostawił. Boh. Kom. 4, 265. (całe stosy). Maja 
gromadę leżących pieniędzy. Gost. Gor. 64. Dwie '"ro- 
madzic ((/«a/, = gromady). W. Post. \Y. 2, 251. Sług 
nieprzeliczone roje, gromady przyjaciół. Teal. 46. c, 21. 
Za jednego sługę dobrego, jeśli się zdarzy, złych gro- 
mada. Kras. Pod. 2, 59. (tuzin, kopa, sto, tysiąc, ćma). 
W gromadzie ludzi i najlepszy kawaler raoże szwanko- 
wać. Boh. Kom. 5, 139. (w tłoku, w ciżbie). Gromada 
psów, śmierć zająca. Rys. Ad. 15. inel §iiiibc fiiib bCiS 
$afcil Job. Gdzie gości gromada, niesmaczna biesiada. 
Cn. Ad. 240. Gdzie gromada mniejsza. Tam sprawa ła- 
cniejsza. ib. 256. Między gromadę strzała nadaremnie 
nie wpada. Ossol. Sen. 62. — Gromadą, gromadami = 
gromadno, kupą, kupami, Imiifeitiocifc , jit ganseii .V)mifeit, 
Sorab. 2. grommaże pospołu; Sorab. 1. romadźe razem, 
fromadu kupami ; Ross. i;y<ia.iin. Mali ptacy, kiedy uj- 
rzą sowę, tedy za nią latają gromadą. Ezop. 49. {oppos. 
pojedynczo). Iżby się ze chrztem księża tym prędzej od- 
prawowali, kazał Jagiełło Litwie gromadami niemalemi 
stanąć, i lak wszystkie razem w onej gromadzie wodą 
kropiąc chrzcili , a imiona własne każdej gromadzie da- 
wali. Biel. Kr. 235. Niepojedynkiem, ale gromadą filo- 



126 



GROMADKA - GROMADZIĆ. 



GROMADZENIE - GROMIENIE. 



zofów tych teraz przywiodę- Petr. Pol. 195. — Botan. 
Układ roślin dzieli się na gromady, classes, rzędy ordi- 
nes, rodzaje genera, gatunki species, odmiany varietates. 
Bołan. Nar. 144. bii" glaffcii iit ber 3(atiirGcfd)td)tc. — §. 
Schadzka ludu, osobliwie wiejskiego, na spoiną obradę, 
gmin, bie Scrfammlmifl , bic ©cmeiiibc, Sorfflcmcinbe, Boh. 
hromada , obec , obecnice , obecnjk, (cf. obec) ; Sorab. 
2. gmejna; Car7i. gmajna, opzhina , skupshina; Yind. 
drushba, drushtvu, {ob. Drużba), sberishe , spraulishe, 
shod, bratoushina; C;oa/. zkupchuia, obchina ; TJoss. jiipi, 
(cf. mir). Panowie zjechawszy sie do gromady, na miej- 
sce Mieczysława Kazimierza mianowali. Papr. Ryc. (cf, do 
koła). Gromady z chłopami co miesiąc czynić potrzeba 
dla napomnienia porządku gospodarskiego. Haur. Ek. 
181. Jeśliby się zadłużyli chłopi na rzecz gromadzką, 
tedy każdy z gromady powinien on dług płacić. Szczerb. 
Sax. 85. Miejsce gromady, schadzka Boh. shromaźdiśte. 
Nakazać gromadę , uczynić gromadę , zwoływać gromadę, 
bic ©cmeliibe Siifammcit ('Crufoil. Gromadę odprawić, fie 
nilś Cinailbev gC^Cll laffeil. Przed gromadą chłopa cięgą 
karać. Tr. Jaki wójt bywa , taka i gromada. Rej. Wh. 
99. jaki pan , taki kram. GROMADKA , i , ź., dem. Boh. 
hromadka; Ross. rpy/iie, (rpoMOSAOKi); cilt ficiiior ,'oaiifcn. 
Wjeżdżając do Jeruzalem , miał Jezus około siebie dwu- 
nastu apostołów, i jakąkolwiek gromadkę ludu żydo- 
wskiego. W. Post. W. 15. (cf garstka). Modrzewnica ma 
listeczków gromadkami pełno. Sijr. COO. (gronami , ki- 
ściami, kępkami). GROMADNO, GROMADNIE adverb., 
kupą, licznie, mit i)m!fcii, 5a{ilrcid) , Boh. hroraadne; 
Eccl. rpoMa4HO; Ross. Ba.iOMi. Przodkowie nasi dla ca- 
łości ojczyzny majętności swoje tracili, aby się mogli ja- 
ko najgromadniej stawić do obozu, przeciwko nieprzyja- 
cielowi. Star. Ref. 18. — Gromadno, bo dłużno. Im 
większe mają ci panowie długi, Tym też groraadniej ob- 
sadza sie sługi. Kchow. Fr. 10. Gromadnie. Dmoch. U. 
2, 105. GRtDMADNOŚĆ ob. Zgromadność. GROMADNY, a , 

a, e, kupami leżący, liczny, wicloliczny, tłumny, 5ii{)lretrf;, 
tn §auft'it, Slov. mnohotliwe ; Eccl. rpoMa^Huft, rpoMa- 
THuii. Wojska jego tak gromadne musiały iść w rozsyp- 
kę. Star. Ryc. 25. Czeczotki gromadne. Baiiial. 1 5 

b. (latające gromadami). Miasto gromadne = ludne. Tr. 
ciite inilfrctd;e Stobł. — §. Od gromady ;i. p. wiejski, 
do wsi należący, ©emcinbc = . Jestem wieszczkiem Pieryd, 
nie zaś twym gromadnym. IIul. Oiv. 6. gminnym , gro- 
madzkim , ©ćiiigcr bet fteriben, nidit bcś oropcit ,C»aiifcii^. 
'GROMADOŁODŹ, i, z., Łodziogrono, llotta. Wiod. — Boh. 
lodij , lodstwo , lodne wogsko , lodnj pristaw ; Dal. plav 
voysska ; Yind. ladjouje , ladioustvu , poladje , biC tfli^tte. 
GROMADZIĆ, ił, i, cz. niedok., zgromadzić dok., zgroma- 
dzać, zbierać, kupić, na kupę składać, ^ńufcil, Jllfiimiliert 
famincln, ycrfommeln. fio/i. hromaźdjm , shromaźditi, shro- 
maźdowati ; Slov. hromaźdjm , shromaźdugi; Sorab. 1. 
romadźicź , romadżu , fromadzicz , zromadżam ; Dal. ku- 
pili, zkupiti; Yind. kup grabit, spravit, spraulat, sbirati; 
Ross. crpoM034HTt, corpoM034HTfc , rpoMoajHTŁ, rpo- 
MosjKy; Eccl. rpoMałKy, crpaMa)K4aTn , pacnoio>KHTŁ , 
3rpoMa!K4aH) , corpoMa;K4aio. Wysokie stogi z pieniędzy 



gromadzą. Birk. Kant. B. 3. auflioilfcit , ailftiiiiriticit. W mło- 
dości zgromadzać , a w starości używać. Pilch. Sen. list. 
284. Czyniąc dobrze, najpewniejsze bogactwa groma- 
dzisz. Psalmod. 37. §. Zgromadzać ludzi, zabrać, ścią- 
gać, zgromadzenie zwołać. Co miesiąc chłopów groma- 
dzić, łlatir. Ek. 181. (gromadę uczynić). Wielkie ksią- 
żęta , możni kurfirsztowie , Gromadźcie półki na odsiecz 
orężne. Kchow. Wied. 11. Gromadzić się = kupić się. Cn. 
Jh. fid; Idiiifeit, fid) yerfnimnclit , Yind. fe fellajati, cf 
schodzić się ; {Ross. rpoii034nTbca wleźć). Sędziowie zgro- 
madzih się. Baz. Hst. 125. GROMADZENIE, ia , n., suhst. 
verb., kupienie czego, zgromadzenie, bfl'J ipćiufett , Sllt' 
^laufcii. Phys. Gromadzenie aggregatio , związek części 
mniejszych ciała jakiego, który określa wielkość jego. 
KriimŁ Chy. 13.; Boh. hromaźdeni. Gromadzenie się, 
bai Silcrfammclii , bic SJcrfniiimlimtj. ob. Zgromadzenie. GRO- 
MADZICIEL, a, m., który gromadzi, bci" (twai 5ufnmmen< 
fićiiift, ber Sammlcr, 2>cr)'ammler. W rodi. ieńsk. GHOMA- 
DZICIELKA, bic ©ammicriiiii , Snufcrimi. GROMADZISTO = 
Gromadno. GHOMADZISTY = Gromadny. GROMADZKI, a, 
ie , GROMADZKO adverh. od gromady n. p. wiejskiej, 
do gromady, gminy należący, ®cmeinbc=, Sorab. 1. zro- 
madnohludski. Sprawy gromadzkie, to jest, podda- 
nych wsi naszych królewskich z starostami , dzierża- 
wcami etc. Yol. Leg. 7, 466. Jeśliby się zadłużyli chło- 
pi na rzecz gromadzką , tedy każdy z gromady powinien 
on dług płacić. Szczerb. Sa.c. 83. 

Pochodź, nagromadzać , nagromadzić , zgromadzać , zgro- 
madzić, zgromadzenie, zgromadziciel , zgromadny, zgro- 
madno, niezgromadność , zagromadzać , zagromadzić. 
GROMCA, y, m., gromiciel, gromiący, piorunujący, ber 5)i'tt' 
licrer. Ołtarz Panomphejskierau gromcy, tonanti. Zebr. Ow. 
275. Droga do samego dziedzińca 'i pałaców gromcy 
najwyższego, ib. 6. — §. Pogromca, zwojownik, ber Sie= 
gcv, ber Sricgcr, ciii genmltigcr Grokrcr. Gangiskan, ów 
sławny gromca wschodnich krajów. Zah. 14, 7. GRO- 
MIĆ , "ił, i, cz. niedok., zgromić dok, GROMIWAĆ czestotl. 
1) grzmotać, fukać, łajać, trzaskać, bomicrit Ullb tDCttcrtt 
auf ciiieii, ibn aii»)'d;elte:t , {Cam. gromim; Rag. gromitti, 
garmietti = grzmieć; Boh. bromowali klnąc bodaj cię pio- 
run...; — Ross. rpoMUTb burzyć). Kazimierza pod czas Ful- 
kon o cudzołoztwo groraiwał. Krom. 199. 2) Porażać, 
pobić, rozbić, fdilngcii, nicbcr)'d;Iagcn. Hetman w te cza- 
sy nieprzyjaciela najbardziej gromił , i z państwa wybijał. 
Warg. \Yal. 66. Gromili wzajem Słowianie pogromców 
swoich. A'(i?'. Hst. 2, 82. Dotąd wszędzie powiedają, Ze 
nasi gromią , Tebanie pierzchają. Kniaź. Poez. 2, 25. Na- 
si pogaństwo strwożone gromią, sieką, biją. Tward. Wi. 
128. — fig. tr. Nim to się dzieje, pierwej winne gro- 
na Znikną, i reż nie będzie sierpami gromiona. Ryb. 
Gęśl. D. 5. rznięta, żęta, mit bcr 6id)cl nbgcfdjiiittcit. 
GROMICIEL, a, m., gromca, który gromi, pogromca, 
cilt brolieiibcr Grobcrer, eiit gciintltiger Sricgcr. Ci gromi- 
ciele całą ziemię przejmują siarki pogróżkami. Zab. 16, 
200. 'GROMIENIe, ia, n.,subst. verb., zgromienie, zfu- 
kanie , wyłajanie , baś 3Bettcrn , 6i^elteii. Od miasta gro- 
mieniem słów go odstraszył. Sk. Dz. 621. Nie słyszę 



GROMIWRZAWA - GROMNIEĆ. 



GROMNY-GRONORODNY. 



127 



z ust twoich, jak pełne łagodności gromienia. Wąg. Mar. 
3, 132, (strofowania, napominania"^). GROMIWRZAWA, 
y, ;»., haJaśnik, burda. Mon. 73, 589. ciit 8armmac()cr , 
^(illbclmadjer. GROMIZWIERZ, a, m., miano psa goń- 
czego. Oiw. Ow. IH. aBtlbtmiibigcr, SJamc ciiic^ $cMmit< 
beś, cf. grzmilas. GROMKI, a, ie , piorunujący, grzmo- 
tliwy, buiincrilb. By nie spuści? na ciebie Jowisz grom- 
kiego z wysoka piorunu. Kulig. Her. 7., Bots. rpoMKifi 
huczny. GROMNICA, y, i, GROMiMCZKA, i, z., zdrbii., 
Boh. hromnice , hromnieka, 1) święcona świeca wosko- 
wa, cilie gcH)Ct()te Sersc (Soitncrfcrsc). Te nasze gromnice 
przeżegnane taką moc biorą, iż zapalone, gromy i pio- 
runy odganiają. Sk. liaz. 525. Święty był obyczaj przod- 
ków naszych, który jeszcze i sam pomnę, iż gdy grzmo- 
ty wszczynały się, każdy gospodarz przed obrazem, któ- 
ry na ścianie zawzdy mieli, wezwawszy wszystkich do- 
mowników do modlit\vy, zapalah świecę , którą gromnicą 
od tego zwah. Sk. Zyw. 159. Trzech mszy słuchał. 

Zmówił cztery różańce, na gromnice dmuchał Kras. 

Sat. 21. (nabożniśj. Kiedy grzmiało, czołem biła, i 
gromnicę trzymała w ręku. Teat. 24. b, 49. Nadzieję 
ma w kadzidle, w kropidle, w ziółku, w głowience, 
Wjgroniniczce , w błażejku. Rej. Post. X. 4. Połóż Bo- 
gu na ofiarę, nie gromniczkę, ani błażejka, ale one 
niewinną sinogarliczkę. ib. K. 4. Gromnice konającym 
do trzymania w ręce dają. Cerem. 1, 200. Februare, ró- 
wnie tak, jako u nas czynią z gromnicami, gdy bydło, 
konie, ludzie i domowe kąty ogniem gromnicznym ob- 
chodzą. Mąci. 2) 'Gromnica, Gromnice, mnie, plur., 
oczyszczenie P. Maryi, Boh. hroranice; Sorab.1. fwezko- 
wniza, fzwezkowna Maria, (fzwezkowni luty); Croat. 
szvechnicza; Slav. svitlo Marinje; Yind. luezhinza, fviez- 
hniza ; Carn. svezhneza ; Ross. cpticHic rocn04He ; 9}?rt' 
tid 3iciiiigiiiuj, (8ic^tincffc , Sii^ttuci^c, Sicrjciimcilie). Dzień 
ofiarowania Pańskiego do kościoła, dziś gromnicami zo- 
wieray. Rej. Post. K. 1. Dzień gromniczny, święto Najśw. 
Panny gromnicznej, gromnice, jak świece gromnice od 
gromów nazywają się , tak od tychże świec i sam dzień. 
Cerem. 1, 200. Dziś, w to święto oczyszczenia P. Ma- 
ryi, tej pięknej i świętej ceremonii noszenia świec i ognia 
dobrze zażywajmy. Sk. Kaz. 525. Tego dnia w kościele 
święci i rozdaje kapłan gromnice. Bals. Niedz. 1, 91. 
Dawny jest żołnierz, dobra jest nadzieja. Od gromnic 
służył, do święta Błażeja. Bratk. E. O gromnicach wil- 
cy stadem chodzą. Gorn. Dw. 158. (poganiają się i naj- 
sroższe). Koło gromnic , w styczniu i lutym wilcy ku- 
pą chodzą, flaur. Sk. 315. GROMNICZNY, a, c, a) od 
gromnicy, umi ocmcibteit Scrjeil. Z ogniem gromicznym 
obchodzą stajnie. Mącz. — b) Od święta oczyszczenia P. 
Maryi, Wlariii Diciiiifliing^= , 8id)tmcJTe = ; '/Jos,s. 'cp-tTciicuia. 
Dzień oczyszczenia matki bożej gromnicznym zowiemy. 
Sk. Dz. 540. GROMNIEĆ, iał, icje, nijak, nicdok., ogro- 
mniejszym lub większym się stawać, wiekszeć, nHbierać 
ogromu, wielkości, grubości, griipcf llllb ftćirfcr WCfbcil. 
Grudka w bryłę gromnieje , tocząca się w biegu. Min. 
Ryl. 3, 204. Kłamstwa są jak bryły śniegu; tym bar- 
dziej gromnicją, im dłużej się toczą. Zab. o, 128. W ma- 



łym ziarneczku płód tego wszystkiego jest, co potym 
wybuja w najwyższe szczepy, i w najroślejsze gromnieje 
drzewa. Zab. 6, 109. Min. GROMNY , a, e, gromki, 
grzmiący, huczny, piorunujący, bmilicrilb , ftlrtUcilb, Ross. 
rpoMHUii. Spłoną mu gromne działa i nawy poźega 
Przyb. Luz. 295. 'GROMOBICIE, ia, «., Boh. hromobi'- 
tj, grzmot, grzmienie, szkoda od piorunu, bcTj Soitiict' 
tiietter, ber aBcttcrfc^nbcii , (cf. gradobicie, cf. piorunowisko). 
GROMOBOJCA, y, m., n. p. Jowisz gromobójca. Klon. 
Wor. 1. który gromem lub piorunem bojuje, ber 23Ii$= 
fd;lciibcrcv , ob. Gromowładzca. (GROMOLIG sie ob. Gra- 
molić się). GROMONOŚNY, a, e, n. p. Giermek Jowisza 
gromonośny. Mon. 75, 111. orzeł pioruny trzymający 
w swoich szponach , ®pitncrfciile fragctib. "'GROMOPIO- 
RUNNY, a, e, Eccl. rpOMoncpynHbiii , z grzmotem pioru- 
nujący, bomicrlilijjciib. 'GROMÓT, u, m., huk, łoskot, 
©Cboniicr, ©cfllflilc. Słyszał gromot wozów i chrzęst woj- 
ska wielkiego. Biidn. 2 Reg. 7, 6. (grzmot wozów. Bill. 
Gd.). Chód. Kost. 17. GROMOTNY, a, e, — ie adv., 
gromny, gromki, łoskotny, boimcrnb, fimUciib , frad)enb. 
Chodk. Kost. 34. GROMOWŁADNY, GROMOWŁADY, 
a, e, gromem lub piorunem szafujący, czyli piorunem 
władający, piorunowładny, lilijfc^ileiibcnib. Gromowładny Jo- 
wisz. Leszcz. 58., Mon. 73, 594. Miekczą modły Jowisza, a 
którą wyciągnie Gromowładną prawicę , za modłą powścią- 
gnie. Zab. 8, 580. Koss. Oto zstępuje ociec gromowłady. 
^aft. 16, 89. Tręb. GROMOWŁADZCA, GROMOWŁADCA, 
GROMOWŁAJCA, y, m., gromem władnący, gromo- 
bójca, ber SIiflffI)Icilbcrer. Jowisz gromowładzca. Olw. 
Ow. 78., ib. 458. , Mon. 75 , 589. 'GROMOWŁAJ- 
CZYNA, y, z. , władnąca gromem, bit SPimergottitin. 
'Gromowłajczyna pomstę przechowała na czas pogo- 
dniejszy. Zebr. Ow. 41. (magni inatrona tonantis [Ju- 
no). 'GROMOWÓD, u, m., Boh. hromowod, kondu- 
ktor gromowy, bcv 33Itf;aI'leiter. GROMOWY, a, e, Boh. 
bromowy; Ross. rpoMOBbii, od gromu, z gromu, ®Ott« 
nn--. Ogień go gromowy przenika. Bard. Trag. 265. Oj- 
cze, sprawco, i ognia Panie gromowego, ib. 27. — Ross. 
rpOMOBaa ciptia , gromowy kamień ; Boh. bromowy ka- 
men , belemnites , bei' ®Oimerfeil , piorun. — Gromowe 
korzenie , Boh. bromowe korenj , dziki szparag na tra- 
wiastych pagórkach rosnący. Ład. Hst. N. 175. icilber 
(SpnrgcI. Aszparag u nas gromowym zielem zowią. 
Cresc. 601. 

Pochodź, pod słowem Grom. 
GRONDAL ob. Grundal. 

GRONISKO, a, n. niekształtne, nioforemne grono, pęk 
jagód winnych , gronowiny, ciilC l)dj51i(l;e itnfórililłt^e JraiiDe, 
btc JrauDe. Winne jagody, jak zachować aż do wiosny w 
groniskach. Śleszk. Ped. 556., Sienn. 614. GRONISTY, 
GRONORODNY, a, e, pełen gron jagodowych, Croat. 
grozdaszt racemosiis; flung. gerczdes; Ross. rpesHOBHUii, 
tniiibcilfcirf; , imll 3:rniilicit. Gronisty kamień drogi, bo- 
tryles. Plin. H. N. 57, 10. bcv traiidciiftciit , cin Gbclfłciit. 
Cu. Th. Dymna żuzcl , która się wiesza w kominach bu- 
tnych, jako grona winne, zwana bywa gronista dymna 
żużel, Pompholix bolrilis, ®raillti(^t. Sienn. wykł. cf. ure- 



128 



GRONO - GRONOSTAJOWY. 



GRÓNOTWORNY- GROSZ. 



wiec. GRONO , a , »., GRONKO , a , «., demin. Boh. 
hrozcn, hroznicek ; Sorab. 2. gran, granka , {Sorab. 2. 
grono < mowa) ; Sorab. i. kitź, kiszcź, kitka, (cf. kita, 
kiść); Bosjt. grozdje iwa, grozd, grana, grozdja racemus, 
brachium arboris; Ti/id. grosd , grosda, grosdish, grosdje, 
grosdezh, zheshula ; Cara. grosd, grosdje, grosdięzhe, 
sobrinze, zhesliula ; Croa/. grazdje , grozdje, grozd, che- 
hulya , cheliulicza ; Dal. grozd; Hmg. gerezd; Eag. gró- 
zdje; (S/av. grena = gałąź , chrost) ; /i'oss. rpo34'B, rp034ie, 
BiiHorpaji ; Eccl. rpe^jiii., Bllllorf>.A;^^ , iisiOMii z Tatarsk., 
rpo34CU.s ; a) pęk jagód na jednym sosniku razem rosną- 
cych, bie JrnilltC. Uostalość jagód winnych bywa pozna- 
na, gdy już grono nie będzie zielone, ale przyjdzie ku 
barwie, w której ma być w swym rodzaju. Cresc. 354. 
Grono winne, kalinowe, bzowe. Cn. Th. h) Grono = wi- 
nogran , bic 2Bciittraiit'C , Mc Jrniik. Z wiela ziarnek clileb, 
a z wiela gronek wino bywa. W. Post. W. 215. Z gron 
nieźrzalyeh wyciskają agrest. Sicnn. 187. — g. Zbiór, 
wybór, sam kwiat, (dobrane) towarzystwo, czoło, (cf. 
Lal. corona, cf. kolo), bic grlcfcnftcn, 3>onic^mftcii , Scftcti; 
(nu^crlcfciicr) 6tvfcl, (aiiSgcfiK^tc) ©cfcHfdtaft. Trzymam dziś 
prym w gronie Warszawskiej młodzieży. Teat. 29, 24. 
Figuruje między gronem uczonych. Teat. 29. b, 102. 
Dziewiątne grono córek llelikonu. Zab. 4, 592. (dziewięć 
Muz). Chce być kochana, wielbiona, gronem gachów 
otoczona. Teat. 52. d, 95. Cale srono bóstw morskich 
Neptuna otacza. Przyb. Luz. 180. Grono bogów do wal- 
nej rady zebrało się. ib. 6. Grono służących. Teat. 20. 
b, 57. (zgraja, gromada, orszak).- — -Z grona swego = z po- 
między siebie, ani ilirci" SPiittc. §. Grono morskie, pław 
abo ow^ad , Grappc de mer. Tr. cilt 3''P).'I)V^/ ziołozwierz. 
Ład. Dykc. 2, 412. — g. ArlilL Grono u armaty, błe 
Jraiik aii ber Ennmic, Boss. Bimrpa4'B. Metal zamykają- 
cy kanał armaty z tyłu , albo dno , przylaną do siebie 
miewa gałkę czyli grono , bouton. Jak. Art. 1 , 159. 
GRONONOSNY, a, e, noszący czyli rodzący grona , 'Zmu 
I>CU trntjCllb. Grononośnemu Bachowi podbita Indva. Zebr. 
Ow. 587. racemifero. GRONORODNY ob. Gronisiy, Gro- 
notworny. 
GRONOSTAJ, HRONOSTAJ, HORNOSTAJ, aja, m., GRO- 
NOSTAIK, a, m., zdrbn., Badz. Z. P. M., 8.; Boh. kolca wa 
bjla, chramostegl , (^Boh. chramostiti sirepere, chramosta 
chrobot); Boss. ropHOcrafi; Yind. harmelin, popcliza ; Bosn. 
viverica bjela mustella erminea; bcr $Cl'mclili, ciitc 2lrt 2Bic)'cl, 
większy cokolwiek od łaski pospolitej, krótkim białym 
włosem pokryty, ogon ma od połowy do końca czarny. 
W Szwecyi , w Moskwie i w Polszczę się znajduje. 
Zool. Nar. 521. Białe gronostaje. Banial. J. 2. Gro- 
nostaj w biocie się nie tara. Tr. — g. 2) Gronostaj , aju, 
m., skórka gronostajowa, ,C)crmcIii:fcIltf;cii, i^crmcllil. Lepiej 
być o baranie albo lisim grzbiecie. Niż po śmierci gronostaj 
tylko na portrecie. Zab. 12, 170. ZabŁ (malowana pańskość) 
-^Hornostajów sorok. Insir. cel. Lit. Postąpili mu hołd pła- 
cić, pieniędzy, frezów, wszelkich futer, zwłaszcza kun, 
soboli, biełek, hornostajów , po soroku. Strijjk. 512. 
GRONOSTAJOWY, a, c, HORNOSTAJKOWY, HORNOSTA- 
JOWY, z gronostaju, Spmntlin-- . Boh. chramosteylowy. 



kolej kozjch; Ross. ropHOCTaeBuB; Eccl. ropHOCiaSHUii ; 
Futra gronostajowe dawniej były wielką ozdobą. Zool. 
Nar. 522. Gdy kto nagani skazanie kasztelana Krak., 
tedy mu dać ma kożuch gronostajowy. Herb. Stal. 174., 
pelliceam hermelinam, alias gronostajowy. Yol. Leg. i, 
36. a. 1547. (cf. koc). Na każdy rok z miasta Nowogroda 
kunich, sobolich, rysich, hornostajkowych futer po dzie- 
siąci Soroków płacili. Stnjjk. 515. Hornostajowe futer- 
ka z różnych krain w związkach po soroku, jako i so- 
bole przedają. Giuagn. 476. 

GRÓNOTWORNY, a, e, tworzący grona, Irnutcit fdjaffcnb. 
Od gronotwornego Bacha zwyciężona Indya. Otw. Oto. 
625. (ob. Grononośny). GRONOWINY, owiń, plur., gro- 
niska, !Jraul'C:i. Z gronowin sok. Naur. Sk. 546. GRO- 
NOWITY, a, e, kijec gronowity. Alb. na. Woj- 11. f. j. 
w kostkę ciosany, na kształt grona, (cf. bluszczokręt, 
łhyrsiis) traiikiui^iilid) ; Eccl. rpo340BaThii1. GRONOWY, 
a, e, od grona , do grona należący, Jraiitcn = ; Boh. hro- 
znowy; Sorab. 1. kitźowe ; Yind. grosdou , grosden, 
grosdjen, grosdjoun; Garn. grosdne; Boss. rpo34HHifi; 
Eccl. rpo^CĄOKTi. Gronowa szypułka. Cn. Th. ber Jrailkll' 
ftcilijcl. ArlilL Gronowe kartacze, rodzaj pocisku, zło- 
żony z wielu kul ołowianych albo żelaznych , umieszczo- 
nych w drciichow-ym albo płóciennym woreczku, po- 
wierzchnie oplecionym szpagatem , co mu daje postać 
winnego grona. Jak. Art. 5, 295. Gałka gronowa u ar- 
maty, ib., ob. Grono. 

Pochodź, winogron (Eccl. rpo34io rucemo). 

GRONT ob. Grunt, 

GROŚBA ob. Groźba. 

GROSZ, a, m., {Boh. gros; Ca)'«. grosh ; Yind. grosh, dra- 
jar ; Sorab. 1. et 2. krosch; Croat. gross; flung. garas ; 
Boss. rpomi; z £ac. grossus), ber ®rofcI)Cit; moneta da- 
wniej różnego gatunku i różnej wagi. Grosz szeroki 
złoty, ber 1'rcitc @olb(3rpfcf)en , wartał r. 1250, złł. 18.; 
grosz szeroki srebrny, bcr Iireitc ©ilDerflrofcIjCll r. 1250, 
złł. 6, gr. 22.; grosz Prazki, ber ^h"il(]cr ©r. r. 1545, 
złł. 1, gr. 2.; grosz szeroki Polski, ber 1'reite *^*oIil. @r. 
R. 1568, złł. 1, gr. 27.; — r. 1611, gr. 11, szeląg 1., 
grosz pospolity Polski ber |*oIll. ®r. r. 1250, złł. 4, 
gr. 15., — r. 1676, gr. 4. Ostr. Pr. Cyiv. % 302. Na- 
przód bito u nas grosze równej dobroci Praskiemu gro- 
szowi , a potym podlejsze. Summ. A 4 b. Teraz warta 
grosz Polski pólkrajcara Cesarskiego , sześć groszy czy- 
nią jeden Czeski. — Mówimy; dwa grosza. Kpcz. Gr. 2, 
p. 159. trzy grosze, cztery grosze, pięć groszy, sześć 
groszy, i. t. d. W rnaryasza grywam, i to jeszcze po 
trzy grosze. Teat. 22 , 66. Zmówił się z robotnikami 
z grosza na dzień. Sekl. Math. 20., ib. 94. (z pieniądza. 
1 Leop. Math. 20, 15.). Wziął każdy z nich po groszu. 
5 Leop. Math. 20, 9. (po swym pieniądzu. 1 Leop.). g. 
Grosz = pieniądz, halerz, maleństwo, drobiazg, fraszka, 
bezcen, ©rp"fcl)eu, ^*K>iiiifl' ^?etler , Aleiiiigfeit. Grosza je- 
dnego powinnym swoim nie dał. Sk. Dz. 1157. Łako- 
my, wpadłby w ogień za groszem. Cn. Ad. 420. (za naj- 
mniejszym zyskiem). Zda się i na grosz umierać. Jabi. 



GROSZ. 



GROSZEK - GROT. 



129 



Tcl. 56. — Pfou. S!ov. Geden nesprawedliwi gros sto 
inieli sprawedliwich z kapsi wiliana. Nie dałbym za to 
ąrosza , że kiedy się bawił Tak dliigi czas we Włoszech, 
potomstwo zostawił. Pot. Porz. 556. (nie założyłljym się 
o to). Grosz kopy strzeże. Tor:-. S:-h. 260. Kto nie 
szanuje grosza, ten za grosz nie stoi. Rys. Ad. 25. ^Yo- 
li sie za szeląg , albo za grosz dać ukrzyżować , aniże- 
libv go miał udzielić na nauki synowi. Glicz. Wych. M. 
2 b. Nie ina rozumu i za grosz. Teat. 8 b, 26. (ani 
krzlvny). ib. 55. b, 8. Ten , który własnych trzech gro- 
szy nie ma, ma mieć więcej rozumu nade mnie, który 
to' mam wsi kilkadziesiąt? .1/.)«. 91. Na ostatnim groszu, 
w karczmie o precedencyą pierwszej pary, kłótnią wszczął. 
Mon.óGl. §. Dzięgi, pieniądze, majątek, gotówka, skarb, 
®clb, (*p[eiiniije). Lepsze zdrowie, niż grosze. Jag. Gr. 
A 2. Grosz pan od roku do roku. Jak. Gr. A. b. 
(bogacz przemaga). Go poganom domowe bożki , to 
nam grosze, ib. Dób. Dawniej za godność , nie za 
grosz dawano infuły. Papr. Gn. 1201. Pan groszem 
tylko droższy nad chudego. Jay. Gr. A 2 b. (workiem). 
Pókim grosz miał, to mię każdy bratem zwał. Jag. Gr. 
B b. Pod majętnością zamyka się i grosz abo pienią- 
dze. Petr. Ek. 116. Przedał dobrze, i z groszem do 
domu powrócił. Znb. 11, 257. Zabl (z trzosem). Łako- 
my na grosz, philargyrus. Macz. ciii ®cI^|lUlU3vil3Cr. Arari- 
tia ardere , łakomstwem być zarażonym, abo mrzeć na 
grosz , niektórzy mówią. Macz. — (Uoh. Na swug gros 
interesowany, chciwy, cf. srebrogorz). I szlachectwo i 
żonę, wszystko grosze dadzą. Pot. Joiu. 160. Albo mój 
grosz nie groszem! Rys. Ad. 1. czy moje pieniądze nie 
tak dobre, jak czyje? ift bcmi lltcin 65clD iiidit H> <S\\i , 
\\>\i jcbcvi fllifcni? — Zbijać grosz = garnąć, zbierać pie- 
niądze, osobliwie chciwie , łakomie, @clb jufamiiicii fratjCii, 
fammclll, cruuidicril. Zbija grosz lichwiarz nienasycony. 
Zab. 15, 241. Nar. Różne są fortele nabywania pienię- 
dzy, i zbijania groszy. Pelr. Pol. 41. — W czas sumkę 
zebrać i dać ja w płat komu, Wabiąc grosz groszem 
do domu. Star. Vot. C. b. (prowizya z kapitału). Kupcy, 
rzemieślnicy , i/rosza s;roszem sronia. Mon. 70, 272. (ida 
za jak najdrobniejszym zarobkiem). Jest przeciwko przy- 
rodzeniu , aby grosz grosz urodził. Gost. Gor. pr. Na 
groszu grosz zarabiają. Oss. Wyr. (drugie tyle). Porwo- 
no łakomstwo fraszce. Byle grosz był w taszce. Ryb. 
Geśl. C 2 6. — Grosz w grosz = moneta lectissimn. Cn. 
Tli. Hi idmik aihSsjcfiidjtcftc @clb , ciii Stiicf fo idmi iinc 
tdi ailtirc. (cf. eliłop w chłop; koń w koń; sam wy- 
bór, sam kwiat). Chlopczyna, gdyby grosz. Teat. 42. c, 
52. Otóż dziewczę jak grosz! ib. 45. c, 95. łV//6. (świe- 
że, świeżuteńkic jak orzech). • — Chronić się przed kim, 
jak przed złym groszem. Teat. 55. b, 4. (cf. zły szeląg). 
— Świętojański grosz, zadatek, arrabo. Mącz. Kontrakt 
takowy niech będzie utwierdzony, abo zadaniom Święto- 
jańskiego (grosza), abo litkupem. Chełm. Pr. 107. Jpailb= 
flCiD, Sraiioabc. §. Grosz świętego Piotra, świętopietrze, 
pieniądz od każdej głowy w Polszczę , wypłacany każde- 
go roku na lampę w kościele Rzymskim ś. Piotra. Krom. 
89. Pobór papieżowi z Anglii, grosz ś. Piotra nazwa- 

Stownik LinJKgo wyd. ?. Tora II. 



ny, trwał aż do r. 1550. Sk. Di. 707. ber '^*etcv-3i.n'ciiinij. 
— §. Gotowe pieniądze, gotowizna, gotówka, Imav @clb, 
(marc 23c;a['Iiiiiij. Boh. gros holowj. Chwała bogu , że się 
Pan dorwał ffotoweso "roszą. Teat. 1, 79. Postanawia- 
my, aby wojsko z grosza żyło , wszystkie potrzeby w 
marszach , lub na stanowiskach za gotowe pieniądze ku- 
pując. Osir. Pr. Cyw. 1, 111. — §. Koszt, nakład, J^pftCll, 
Ullfolteil. Wiele szlachty spisało się było, bronić się od 
krzywd wszelakich , spólnym groszem wszyscy. Biel. Kr. 
194. Pomorski ksiaże obiecał własnym kosztem w Wiel- 
kiejpolsce , a za Wielkąpolską zaś królewskim już gro- 
szem żołd wieść. Arom. 458. Przyprowadził kilkaset 
żołnierzy pieniężnych za mały. grosz podnajętych. Krom. 
662. [eiiguo aere). — Cena, bci" ^xńi. Zboże na wyż- 
szy grosz chowa. Opal. Sal. 77. 

Pochodź, groszówka , groszyk, groszowy, dwugrofzówka, 
dwójyroszniak , trójgroszniak , trójgroszówka, pólgroszówka. 
GROSZEK, szku, ;»., deniin. nom. groch; §. 1. młody, zie- 
lony groch, griiiic (?vD|'cii. Lepszy groszyk, niż groszek. 
Jag. Gr. Bo. — §. 2. Lathgrus Linn. rodzaj rośliny, 
będącej wyborną paszą dla bydląt. Groszek główkowy, 
tuberosus , łąkowy pratenńs , leśny siluestris , szerokoliści 
latifoliiis. błotny paluslris. Jundz. 565. Kluk. Dykc. 2, 75. 
GROSZÓWKA , i , s'., pieniądz grosz wartujący, eiii ©ro= 
Idiciiftiicf, ciii (^rofclłcii. W monecie miedzianej mamy 
trzygroszówki , groszówki, półgroszówki, szelągi. Yol. 
Leg. 7, 431. GROSZOWY, a, e, Boh. pogrośnj, od 
grosza , GH'pfrf)Cli = . Książka groszowa. Ber. Dek. A. 4. 
za srrosz. Kupcv, to sa "roszowi słudzy. Jak. Gr. A. 2 
b. (chciwi na grosz). Żołnierz groszowy = płatny, pienię- 
żny. Tr. ciii śolbiit fiir @clb. Groszowe tytuły, totum 
fac. Jag. Gr. A b. GROSZYK, a. m. , 'GRESZEL , szła, 
m., demiu. nom. grosz, ciii ©rojdulicii. Boli. greśle , gre- 
ślićka, (grośjk liczmanj. Croat. grossich, grossichek; 
Hung. garasotska; Sorab. 2. kroschik, szo\yka ; Ross. 
rpouiCBiira. Uprosił sobie u kogoś groszyk jeden. Sk. 
Dz. 723. Nie mamy teraz tylko krajcary, greszle, pią- 
taki, trojaki. Dow. A. 2. Miłe groszyki! Jag. Gr. A 4. 
(dzięgi , dusie). 
GROT^ u, m., Grocik, a, m., zdrbn. (Boh. hrot; Lat. med. 
guarrus, garrotus; Gall. garrot ; Holi. gbeer) ; bcr ©eD= 
ren , bie Spięć citicu |*fcil'3 . 2incpC'5. {Ross. rpoit , 4po- 
inK^B = włócznia ; Morav. hrotek , hrotecek skopiec ; Boh. 
hrotećku niestetyż); żelezce strzały, kopii, włóczni; Rag. 
scik, scip ; Ross. /KCtŁsko , (cf. brzechwa , cf. płoszczyk). 
— Grot mający nasadzony, cnspidatus. Cn. Th. Kopii gro- ' 
tern \y pierścień wystawiony ugodził. Atiszp. 20. (samym 
końcem). Grota złotego sztych nieodbily. Fredr. Ad. 58. 
(złota szwajca mury przebija). — g. Włócznia, bcr SKurf' 
fpicp. Rzymianie mieli jedne oreże pociskowe , mające 
żelazo trójwęglasle na dziewięć calów, a drzewce na 
półszostej stopy długie, które grotem nazywali. Papr. W. i , 
55. (cf. glewia). g. Signum militare ex auro vel argen- 
to haslae praefixum , qualis aguila fuil apud Romanos , 
apud nos crux, aguila ete. Gn. Th. znak czyli herb na 
dzidach, kopijacli, jaki był orzeł u Rzymian. Wiod. tiai 
3Bai'pcir,ci(Iicit i'bcr CniMcm" pI'Cii auf ber galuie, ciii Slreii^ 

17 



130 



GROTY-GROŻBA. 



GROZBOTA-GROŻNY. 



ofcr 3lMcr :c. mi ber (^ahicn().n6C. Zkad też za chorągiew 
się używa ; bic %abu( fclbfł. Grot wystawiony abo zfo- 
żony = proporzec abo chorągiew rozwinięta , zwiniona. Cn. 
Th. 211. Na chorągwiach Mahometowycli miasto grotu, 
dwa ogony końskie wisiały. Warg. Rad:-. 1G6. ob. Buń- 
czuk, ob. Dwutuiny. g. (irot ziele, ob. Kiwior, wJócznia. 
(jROTY herb, trzy groty szare w polu żółtym podle sie- 
bie do góry końcami obrócone. Kurop. 5, 18. ciii 2i?cUH'eil. 

GROTA, GRÓTTA, y, z Franc. bic ©rottc, chłodnik muro- 
wany, n. p. Gdzie kto sobie życzy dać fontanę, wymu- 
rowałaby się wprzód grota. ^wilk. Bud. 576. Grota 
czyli jaskinia. Fam. 87, 789. zapadnienie wnętrza skały. 
Mier. Mscr.; Vind. grota, skalna hramiza, podsemelsku 
jamishe. 1. GROTOWY, GROTTOWY, a, e, od groty, 
@vottcu = . — (2. GROTOWY. a, e, od grotu, @c^vcn = . 
Boh. hrotowny). 

*GROW=gier, genit. plur. nom. Gra. 

GROZ.\ , y, ź , {Boh. hruza ; Slov. hruza , predeśenj ; So- 
rab. 1. rufa, rózba , rózwa ; Sorab. 2. grofnolcż; Croat. 
grosnya ; Dosn. groza ; Yind. grosa , pristrah , strefs, 
gnufitje , ostudenje, gnufnoba, merhust, oddurnost; 
Cant. grosa ; Slav. gurstanje ; Ross. rposa , 3'H;acŁ ; Eccl. 
oyni.iCTb ; Oerm. ©miiś; cf. Lat. med. grcusa, greusia , 
grausia; Vet. Gall. greuse); strach z wzdryganiem aż do 
truchlenia, baci @vaiicii, CiltfcCcn. Uszom groza od lwich 
ryków. Brud. Ost. E 5. bcit Ctircit fomnit baś @vaiicii mi, 
ijraiiiet iun'.... O tych okrucieństwach, aż groza pisać. 
Haur. Sk. 514. (strach, wstręt bierze) ej ijmiifct Ctiicni, 
eś ift grajolici) ... Co Krzyżacy Polakom wyrządzili , z gro- 
zą i wspominać. Biel. Kr. 534. (cf. zgroza). Groza jest, 
boga ojcem wzywać, a nieuczciwego co czynić. Mon. 
76, 175. Boh. hrozno gest. §. Groźna karność, srogość, 
rygor, jirciiijc 2liaiiii?5iid)t , Strciuic Sartc. Posłuszeństwo 
, w wojsku bez grozy być nie może, przeto Tarnowski gro- 
źnym hetmanem był, choć z przyrodzenia miłosierny. Dla 
posłuszeństwa wszystkie Manliusze groza był przeszedł. 
Nieuproszony to był hetman nieposłusznemu. Tej sro- 

gości te dawał przyczynę Orzech. Tam. 49. Rekto- 

rowie żaków mają dobrze rządzić , i w grozie dobrej 
mieć. Herb. Stat. 583. Ciało w grozie duchownej za- 
trzymał. Birk. Dom. 79. Zuchwali ludzie, grozy i zwierz- 
chności znieść nie mo!?a. Petr. Pol. 572. Młodzieniec 
nie mając nad sobą grozy, swej woli się imię. ib. 576. 
Hetmany tym często przewinili , że swych nie trzymali 
w grozie ludzi. Tward. W. D. 2, 242. Zaburzone po- 
spólstwo grozą samą łatwo uspokoisz. Petr. Po!. 2, 572. 
Nie umiał po ojcowsku czynić Roboam , i grozy czynił 
więtszo niż ociec. Birk. Syn. K. B i. (więcej się od- 
grażał, surowszym był). Aby każda niewiasta w wiel- 
kiej grozie była. Papr. Kol Q 5. (karna, skromna). Pa- 
nowie dobrze czyńcie sługom , opuszczając grozę. Budn. 
Ephes. 6, 9. (odpuszczając groźby. Bibl. Gd. Inffct bilo 
Srdiicii. 8ut6.) GROŻB.\," y,':, Boh. hrożenj ; Sorab. 1. 
rożcńa (roźba, roźwa formido); Croat. grosnya; Ross. 
jTpo3a, yrpoau, no.\Bn.it6a; Yind. protenje, protiunost;. 
Cant. prites, pritesh ; Rag. prjetgna; Dal. pretna; Bosn. 
pritgna, prUenje, zaprichjenje; £cd. nptiiieiiiire; pogróżka, 



przegrażanie się, baś J»rducit, bic i)rpl)uiig. Groźbą nie 
wskórasz, czego nie wyprosisz , nie wydrzesz. Gemm. 95. 
Proźbą , nie groźbą = nie wyfukasz. Cn. .Ad. 955. Groźby 
się twej nie boje, o łaskę nie stoję. ib. 275. (cf. obo- 
jętny). (GROZBOTA, y, i, gatunek koronek; eiiic 3(rt @pt= 
|cii. Na kornetach robione grozboty. Mon. 71, 191. (cf. 
ibrboty). • Robię też czasem i grozbotę, kiedy trzeba so- 
bie nowomodny kornet upiąć, i dziergam też czasem. 
Mon. 71, 127). GROZIĆ, ił, i, c;. niedok. Grozić sie 
zaimk., Boh. hrozyti, hrozym, hrozywam; (zhrozyti se 
e.tterreri); Slov. hrozif; (zhrozym se horreo); Sorab. 2. 
grol'lsch ; Sorab. 1. różu; Croat. grozitisze, groszitisze , 
hruzlitisze, (grusztimisze fastidio); Bosn.prńhi, popriteti, 
(grozitse, grristise nauseo , fastidio, groznitse horresco); 
Yind. protili , prutit, poprotiti, saprotiti, fe komu slo- 
biti; (grositi fe, graushati auersari); Carn. prititi, per- 
tim, grosim se, ustiti se, ustim, (graushati ai'e«ar(); /?aj. 
prjetiti , zaprjetili , zaprjetivati ; Dal. pretim ; Ross. rpo- 
3iiTb, rpoa;y, yrpoaoTt, cipamaTt; ftc/. nptTiiiH , npe- 
my; odgrażać się, pogrążać, odkazywać się, straszyć 
karą , lub wyrządzeniem czego złego ; brdiicii , brr^cil. 

Dobrze mówią Polacy, kto grozi , ten przestrzega Budn. 

.\popht. 70. Kto wiele grozi , mało zaszkodzi. Cn. Ad. 
402. mer bro^ct. ber fdtldijt ni(|t. Kto grozi, a nikt się 
go nie boi, na swą szkodę czyni. Rgs. .\d. 52. Wiciom ten 
grozi, krzywdę co jednemu czyni. Min. Ryt. 4, 148. 
(krzywda jednemu , przestroga wszystkim). Krzywem a 
grożącem okiem na niego spojrzał. Siem. Cyc. Mow. 462. 
Grożąc, groźnie Eccl. cb npemcHicMB. Grozić komu czym 
złym. Cn. Th. jcmaiibeit tuomtt brpbcii. Grozi głodem, 
zła śmiercią, grozi krwi rozlaniem; Grozi na majętności 
i dzieciach skaraniem. Paszk. Dz. 116. Grozić palcem 
Carn. shugam. — §. Grozić się na kogo, abo na co, 
czem = przegrażać się , odgrażać sie , groźnym się stawić, 
fid) burd) ?rol)cii fiirditcriid) iitiid)C!i, Iłroltuiujcii aii'3[to^cn. 
Mniemałem , że wszystka wielkość panów w grożeniu się 
zawisła, i że insi ludzie dla nich są stworzeni. Tr. Teł. 
246. brobciibc gurd)terlid)fcit , furc^tbarci^ Jraiieii. Dobyte- 
mi szablami straszył, grożąc się, rozkazać, że go miał 
na nich roznieść. SYarg. \Yal. 171. Grozić się na co = 
chełpliwie junaczyć, brpbeii, o.\i niciiii mail allc» frcifcii 
niollte, hiw 33ramar[M'J mad)cii. GROZICIEL, a, m. , któ- 
ry grozi , ber Trdiicr , ?robcr , ber ciiiciii broŁet. Przyb. 
Mili. 282. Croat. grozitel; Dal. pritnik ; Eccl. rposiiTCit, 
npcmaTcib. GROZICIELKA, i, 2. , bic Srubcrimi , bte 
eiiicm brobct. (Bosn. groznica; Rag. groznizza ; Croat. 
groznicza, zimlicza [curis). GROZLIWY, GROZ.NY, a, e, 
[Boh. hrozny, hroznaty, hroznowity , pohrfiżeiwy ; Slov. 
lirozni, hrozny atro.r; Sorab. 2. grouii , Sorab. i. rolny, 
rozecżne, porożwacże; Croat. nagraslyiv ; (Bosn. groźni 
plac amarus); Yind. grosan, grosoviten horribilis; gro- 
soviten , neyfmilen ' okrutny ; (grosoviten, grosliu' brzydki, 
obmierzły; grosen , prevelik > przewielki, ogromny), gro- 
źny Yind. saprotliu , poprotliu , prolijozhen ; Carn. gro- 
sovit, grosoyite, saslobne ; [Carn. grosne = brzydki, mier- 
ziony) ; Ross. T\mimeihHhiH . rpoaiibul , yrpoanTCibHuii , 
yiKacHbiii; Eccl. npeTiiTCibiiufi , npemaTC.ibHbiil , yiepna- 



G R o Ź L 1 w o Ś Ć - G R^i B A R Z. 



GRUBIJAN- GRUBIEĆ. 



151 



lomiii, 3'CTpamaiomiii , rpo:^hH-E; Germ. gra^litlj; Anglos. 
grislic; SJicberf. griźlii; Angl. grisly; Lat. crudelisj; gro- 
zę sprawujący, grożący, straszący, straszliwy, gniPlid) , 
brulłcnb, fiirdjtcdict). Śmierć strzała groźna i łukiem. Brutl. 
Ost. A 4. Róża ostrcmi kolcy zucliwafej ręce groźiiwa. 
Aniai. Foez. 5, 58. Srogi twarzą, i wzrokiem grożiiwy, 
idzie. Bardz. Trag. 17. Byk, wódz trzody, rogami gro- 
żiiwy. ib. 125. Przydaje wiersz czarowny, i rączym gro- 
żiiwy śpiewa tonem. ib. 552. O jak ślizki stan jest, 
i groźliwy \Yielkich rzeczy. Bardz. Luk. 2, 65. Posłu- 
szeństwo w ^Yojsku bez grozy byd nie może ; przeto 
Tarnowski groźnym hetmanem był, choć z przyrodzenia 
miłosierny; nieuproszonym był nieposłusznemu. Orzech. 
Tam. 49. Cborego i głupiego postrachy niegroźne. Zab. 
7, 220. Koss. Bały sie jej służące, bo bvła pani gro- 
źna. Haur. Sk. 509. (sroga). GROZLIWOŚĆ", GROŻNÓŚĆ, 
ści , r'., straszliwość z grozą , przymiot groźnego , %ńxń]' 
tcriictjtcit, G^rnplic^fcit. (Sorab. 2. groTnofcź^ brzydkość, 
sprosność; Yin(l. grosovitnost = okrucieństwo , groslivust = 
mierzionos'ć) ; Hoss. rposHOCTb. GROŹNO, GROŻINIE, 
GROŻLIWIE , adv.; Boh. brozno; Dosii. prilgnom, pri- 
tecch ; Eccl. ci npemCHicMŁ ; Boss. yrpo3iiTe;iLHO ; gro- 
żąc , grozę czyniąc, f^rc(ff»nft, fttmiibeiltcl). Nie będę ja 
bynajmniej groźno postępował z tobą, i owszem z wszel- 
ką łagodnością. Teal. 7,' 101. GROZNOMOWNY, a, e, 
terrilotfuus , strasznomowny. Cn. Th. Til"ol!!VOrtc (lUJftopoib. 
GROŹNOROlilE woły. Otw'. Ow. 429. rogami straszące, fiird)= 
tcriid) ijcliiinite Stiere ; burd) ilirc $pnicr <Bd)X(dm ctiiinijeiib. 

Pochodź, odgrażać, odgrozić , ograzka, nagrazać sie, 
nagrozic , pogrążać, pogrozić, pogróżka; przegraźać, prze- 
grozić się, przegroika; rozgraiać, rozgrozić; ugraiać , 
ugrozić; irygrażać , ivy grozić; icgraiać , wgrozić; zagra- 
żać , zagrozić. 
GRUBA, y, z'., Grubka, i, z., zdrbn., {Croal. griiba; Dal. 
prokop; Yiiid. jama, jamiza; Bag. jamma, ruppa; Boss. 
BRDAiiHa; Lat. med. groba; Svec. grop , grufwa ; Alban. 
gropa; Wołosk. groape ; fyelt. grabas; cf. Lat. scrobs; 
Syec. skrubb ; cf. ?ios<r«m grób, grabarz, grabarka, grześć); 
bic ©nik ; dół, loch, parsk, ziemianka, do chowania 
ziół, win, owoców. Cn. Th. Dudi. 59. 'podrum , cin 
?i'd) m ber Crbc, gniri^tc aiiijiilicmalu-cn. Czy jest tu taka 
gruba, żeby jabłka te w chłodzie swym świeże docho- 
wała? Pot. Arg. 710. Gruby, abu lochy ku chowaniu 
zbóż. Cresc. lo5. Gruby, lochy, żupy, gdzje kopią sól, 
kruszce. Whd. fodina. Szyba abo gruba, w której jakie 
kruszce kopają. Mącz. (fr5iJVllDcil. Wapienna skrzynia abo 
gruba do rozezyniania abo moczenia. Cn. Th. ciiic 5lalf= 
flnilie. ^. Zagony albo gruby, drugdzie grzędami zowia. 
Cresc. 502. Z GRUBA ob. Grubo. — GRUBARKA, i, /, 
{ob. Grabarka 2). — Grubarkę każdodzienną rymem wy- 
sławił. Brud. Ost. B. funera quolidiana, grzebienie, cho- 
wanie zmarłych, @m() , ScGratiitjS. GRUBARSKl, a, ie , 
{d. grabarski), od gruby, grubarza, ©ntlicil = . Ni mnie 
zła zawiść suszy, ni wiatr zły, ni chłody, Ni leniwa mdli 
jesień grabarskie dochody. Żah. 9,519. Iżijrk. t. j. owo- 
ce do schowania w- grubacb, Ariiriitc, bic in toAmn iii ber 
Grbc aiiłbcifnMt Iforbcii. GRUB.ARZ ob. Grobarz, Grabarz. 



GRUBIJAN, GROBIAN, GRUBIANIN , a, m., Boh. nezdwo- 
rak, nemrawec; Carn. grobijan, saroblenz ; ViHc?. tarban, 
riban, kluk; Boss. rpyóiiTe.ib, rpyóianB, HCBtaia ; Ewl. 
HeKtaiAJ . rpmEHTG.M, , ber ©robiaii , {Angl. grobian) ; nieo- 
krzesaniec , mazgaj , giundychwał, niegrzeczny, nieoby- 
czajny, nieulizany, parafianin, gbur, chłop; {Vind. yladek 
kaker doboya skorja, okrogel kaker resdramj. — Z giu- 
bijananii trzeba się grzecznie obchodzić, ponieważ nie- 
grzeczność drugiego, nie usprawiedliwia naszćj. Zab. 4, 157. 
Czasem nazywamy drugiego grubijanem, z tego powodu, 
że się nam nie podoba. Zab. 5, 2G5. Uwaga zdaje sie 
grubijanom barbarzyńcom rzecz niewolnicza; królewska 
zaś wszystko wskok odprawo wać. Klok. Tiirk. 110. Taka 
to grzeczność tego grubianina , pfe, nic nie umie poli- 
tyki. Teat. 24. b, 15. Wstydź się, grubianinie! ib. 27. 
b, 60. Grubianinem być Boss. rpyóiaHiiTb , rpyóiaHcr- 
BOBaib, rpyóiiTb, HCBta;HimaTb. GRUBIANKA, i, :., ko- 
bieta nieokrzesana, nieulizana, Carn. grobina, ciiic @ro= 
tnaiiiii, cin groticj aBei('ftiiif. Starość, ta okrutna grubian- 
ka, ktj5ra i najsławniejszym nigdy nie przepuściła pię- 
knościom , do ostatniej mie przyprowadza rozpaczy. Mon. 
a. 65, 547. GRUBIAŃSKI, a, ie, GRUBIAŃŚKO po 
GRUBIANSKU, aduerb., niegrzeczny, niezgrabny, chłopski, 
gburski; Croat. grobianszki; Hung. goromban; Boh. ne- 
zdworny, nezdwoiily, nezdworacky; Yind. goren , nelle- 
ten , neperluden, neperjasn, debel, debelnast, zepzast , 
zepnast, tarbanski; Ross. Heó.iaroHpaBHbiu ; Ecd. rpj-OaH- 
ckIiI; iiiiliofJicf), grot'. Obruszyła wszystkich przytomnych 
tak grubiańska odpowiedź. Pilch. Sen. 558. Fortuna cza- 
sem do chłopa najgrubiańszego skarby swe przyiiosi. 
JabŁ Ez. 210. Przez nieobcowanie z grzecznemi , niemi 
być nie umieją, i stają sie politycznie grubianami abo 
grubiańsko politycznemi. AJon. 65, 421. Po gruhiańsku 
z nim się obeszła. Teat. 17, 55. Nie zna mnie, mógł- 
by się ze mną obejść grubiańsko. ib. 52. c, 54. Boss. 
corpyóiiTb , corpj-ójaib. Co z tym parafianinem wda- 
wać się; odpowie co grubiańsko. Teat. 24. b, 71. GRU- 
BIANSTWO , a, n., Slov. grobianslwj ; Boh. nezdwora- 
ctwj; Croa^ grobiansztYo; /Ź^«»/7. gorombasag; Cor«. gro- 
bust ; V»i(/. gróbust, groboyitnost , deblust, deblina, gor- 
nost; Boss. rpyóiancTBO, HeBtHceciBO, HCBt/KCTBO, hc- 
BtjKecTBic; Eccl. rpmGOCib, rpjóciBO, rpyóaHCTBO ; Gall. 
rusticite. Mon. 76, 421. niegrzeczność , bic Uiiliijflidifcit, 
GH"P('ticit. Za grubiaństwo grubiańslwem u nas płacą. 
Teat. 55, 85. (cf. takiemu takie). Grzeczności powinno- 
ścią, znosić grubiaństwo. Ztib. 4, 156. Miedzy równ?nii 
poufałość powinna mieć granice, żeby się niestała gru- 
biaństwem. Kras. Pud. 2, IH. Największe nieprzyjacio- 
ły Rzpltej głupstwo i grubiaństwo , którego szkoła nie 
otrzasła. Birk. liaz. Ob. G 2 b. (barbarzyństwo, dzikość, 
nieokrzesanie). Grubiańslwem narabiać Boss. narpyóiiTb. 
GRUBIC, ił, i, cc. niedok., zgrubić rfoA'., grubszym czynić, 
groter lliad'Cil. łnirf. debeliti, ohioustili, naloustiti, potou- 
shati, sadebeliti ; (Dosn. grubili dcformare; Rag. ogiM,ibi- 
ti , opoganili ; obrudzić) ; Eccl. .'^eccMiTii , lo.icTbiML jt- 
.larii. Przez grzech ludzie subtelna swa naturę zcrrubili. 
/V;.)/i. .V/7/. 199. GRUniE ob. Grubo. GRUFJlEĆ ,' ial, ieli, 

17- 



G R u B K A - G r, U B O D Z I O B. 



G R U B O G E B Y - GRUBY. 



icje nijak, iiiedok., zgrubieć dok.; Buk. liriibnauli ; Slov. 
lirubnu; Bag. ilebeliti, odebeliti; Croat. dcbeleti; Carn. 
debelim; floss. rpyótTb , orpyOtTL, KpynHtib, lo.iCTtTb, 
yiojcTbib, óoTbib, pnaSoT-fcib ; Ecd. 4c6e.TbK), 0(\eEe- 
iłtTii , OTO.ibCTJiTL ; niięższcć, grubszym się stawać, (jriUicr 
lucrbcn , ftarfer, bictcr ipcrbcii. Gdy wierzch zetną, drze- 
wo grubieje. Tr. lięeo zgrubiałe i ostre. Syren. 751. 
Glos zgrubiały. Teat. 28. b , 85, Fig. Ir. Dzikszym się 
stawać, ijrokr, milbcr liicrbcii. Mieszi<ajac długo w gó- 
rach , zgrubiał był srodze , zarosłą brodę , suknią zdra- 
paną , oiało wyschłe mając. Sk. Żyw. 1, 15. (zdziczał, 
leśnym się stal). Nie poznali go, bo był bardzo nędzną 
i niezwykła robotą zgrubiał, ib. 2, 497. W obyczajach 
co raz grubieje. Tr. Zgrubiało a zmięzszało serce ludu 
tego. 1 Leop. Maik. 15, 15. (GRUBKA, i, r'., dem. nom. 
gruba; = dołek, cine flciiic ©niOc. Grubka ziemna. Macz.) 
GRUBO, 'GRUBIE aduerb., grubiej romp., (Boh. hrube 
valde; Slov. hrube, weimi , welice= bardzo , wielce); So- 
rab. 2. tłusto, klusto ; Hoss. to.tcto , KpynHO; flrnO. — 
g. Miąższo , niccicnko , bicf , (jrpD. n. p. Grubo na palce, 
ciitcit Siiiiicr bill Tr. Suieg leży grubo do kostek. Ld. Chleb 
z masłem grubo nasmarowany. Tr. Ciało grubo gęstemi 
włosy z zwierzchu zporastafo. Olw. Ow. 546. (gęsto). — 
g. Po prostu, niekształtnie, nieozdohnie, gtol), |c()led;t. Kosika 
mój, chociaż młody, jednak w tej mierze może się po- 
pisać niegrubie. Goni. Dw. 5. Grubo sie chowa , grubo 
żyje < niemiękko , nieroskosznie , er fiilirt clit luirtcJ .ficluMi. 
§. Nieobyczajnie, niegrzecznie, intl;iif[td) , flVOlt. Żebym 
miał mówić, że ta panna nierządne prowadzi życie, 
byłoby za grubo ; szukać trzeba wolniejszego wyra- 
zu. Teat. 54, GS. (za uraźnie). Dosyć grubie napisał. 
Pim. Kam. pr. Tak grubie mówisz , że ci nie odpo- 
wiem. Zebr. ZiLi. 100. Ma pan z sługami obyczajnie 
poczynać, nie grubie a niebacznie. Petr. Ek. 115. Gru- 
bie a niepoczciwie wyrzucono Jezusa z, krzyżem na gó- 
rę kalwaryi. Wrubl. 48. Żal mi Wac Pana , że tamci 
Ichraość tak go grubo przywitali. Boh. Kom. 2, 571. §. 
Grubo, bardzo, dużo, fc(;v wici, ftnrf. Teofrast grubie 
w tym wykroczył, że nazbyt chwali kosztowne krotochwi- 
le. Kosz. Cyc. 140. Jakże grubo błądzisz. Teat. 29, 23. 
.Mój pan nigdzie tak grubo nie łgał, jak tu. Teaf. 26, 
66. Drogie to teraz pieniądze , można niemi sprawie- 
dliwie a grubo zyskiwać. Tent. 55. e, 10. Z GRUB.\, 
z GRUBSZ.\ = z pierwszego, nic ze wszysikiem; nie do 
końca; bez wyszczególnienia, ani bcilt ©róliftcil , lltrfjt 
iniflig auśgcarticitct. Przciłukłszy to korzenie z gruba, mo- 
czyć octem. Syr. 21. Zioła te pokrajawszy, i z gruba 
potłukłszy. Perz. Cyr. 2, 555. Z gruba wypracować Rc^s. 
oóo.iBaiiiiTb , oóo.iBamiBaK). Teraz to z gruba tylko wy- 
rzeknę, niesubtelnic jeszcze. Pelr. Pol. 197. i\'aprzód 
tu tę rzecz z gruba i po wierzchu mówiemy. ib. 205. 
(w ogólności). Kamień z grubsza wyciosany. Tr. (iRU- 
BUBRZUCHY, a, e, o grubym brzuchy , bicflmucl^itj. Boss. 
T0.iCT06pK)xii1. GRUBODZIOB, a, m., ptak ziarnojad, 
lo.tica coccotiiranstus. Kluk. Zw. 2, 270. wielkości drozda. 
Ład. łht. iV. 46. ber Ii{cf|cl)iiabc(, Sir|cl)fiiif. Boh. dlask; 
Morav. dicsk , (of. kiosk); Yind. dliosk , sernogris ; Slav. 



svracsak. GRUBOGĘBY, a, e , gęby grubej, bicfmaillig ; 
PiOss. TO.iCTor3'óbin. GRUBOKOŚCl , ia , ie, kości gru- 
bych; Yind. debelokosten , bictfllPc[)io. GRUBOKREWNY, 
a , e , krwi grubej , gęstej , »on birfem Sllltc. Lekarstwo 
ludziom grubokrewnyńi. Spicz. 99. GRUBOMOWNOŚĆ, 
ści, i., nieforcnuiy język , mówienie grube, nieokrzesane, 
ciiic grek' iiihjcdilbctc i!lrt ju fin'cd)cii. Grubomowności 
przyczynę wynalazł Kwintylian, już gnuśność młodzieży,- 
już zaniedbanie rodziców. Mon. 71, 724. GRUBO.MO- 
WiNY, a, e, — ie adi\, uieibremnie mówiący, grob iiiib 
imi|C0ilbct fprecilClib. GRUBONOGI, a, ie, nóg grubych, 
bidfiifiii; y/aj/. debellonogh; Croat. debelonog. GRUBOŚĆ, 
'RUBOSC, ści, i., mięższość, bic Sicfc. Boh. hrubost; 
\ind. debcilost, debelnost, toushova ; [Bosn. grubochja 
łurpitudo ; Croat. grubócha, grubota ; Bng. gri!ibos, gru- 
bóccbja dcformitas]; Croat. debelocha; Bag. debelhna, 
Ross. rpyóocTb, TOJiCTOra, lo.iiuiuia, jcóejocTb, lOJima; 

ÓOTt.lOCTb , KpynHOCTb ; Eccl. ;^6B6.1hCTB0 , TO.lIUIlna , Ty- 

'iHOCTb, jKiipHOCTb. DrzcwD było tej grubości, że troje 
chłopa ledwie rękoma obłapić go może. Tr. Grubość 
w niektórych przedmiotach nazywa sie głębokością , czyli 
wysokością. Łęsk. 1. §. Fig. transl., niesubtelność, bic ®ri)&» 
ccit, SItangcI "ber Jtiiilteit. Ludzie na wzór cielesnych 
obrazów bogi sobie czynili, nie mogąc się z grubości 
swojej na niewidomą moc bożą podnosić. Sk. Żyiv. 2, 
424. — ^,. Niegrzeczność, nieobyczajność , bic Uil(iof[ic^= 
kii, ©rolitictt. GliCBOWATOŚĆ, ści. i, przygrubszość, 
obgrubszość, ©roWidjfeit. GRUBOWATY, a, e, — o adv., 
przygrubszy, obgrubszy, ijroWtd) , Ctiimś flrpl', Hoss. rpy- 
60BaTbiii, TO.icTonaTuri , KpyitHOBaibur. GRUBOZlARiNI- 
STY , a, e, ziarn grubych; Boss. Kpyn>iaThin , Kpynima- 
Tbii1. ('GRUBRYiNU Tureckiego sztuka. Instr. cel. Lit. 
Gridjrynu jedwabnego łokieć, ih. Grubryna JNiernieckiego 
0(1 łokcia, ib. — Towary cudzoziemskie, muchairy, cza- 
mlety, grnbryny. płaca ten poilatek. \'ol. Leg. 4, 81. 
materya jakaś, ciii 3f"!3)- W GRUBSZ = w grubość, w miąż- 
szość, tli bic 'Jictc, In ber Sicfe. Chmury w grubsz mo- 
gą być na sio slop. Kluk. Rośl.ó, 88. cl', w-szerz, wrniaż, 
wzdłuż. Z GRUBSZA oh. Z Gruba , Grubo. GRUBY, a,'e, 
•IIRUBY, Dudz. 29. *RUBY, (Boh. hruby; Slov. hruby; Hung. 
goroinba ; Sorab. 2. gropni, grofni, tlusti; Sorab. i. 
tolsty, wóbli , towste; (Yind. grób, groboviten, tepez 
rudis); Yind. debel, debou, dębien, deblast , goren, 
nepcriuden ; (Cum. ^toh grandis); Carn. debel, saróblen, 
(urcjeu stibcrassulus) ; {Croat. grub deformls); Croat. de- 
bel ; [Dal. gruub ; Bosn. grub ; B'ag. grub , gard defor- 
mls) ; S/fli'. debeo; Rag. debeo , debcila , debello, kruu- 
pan; Bosn. debelli , debeo, -la, - lo; Boss. rpyóbiil. i(py- 
niibiil, oó-ibiTi, jefie.ihifi, to.icthiI, óoft.ibifl ; Eccl. [r().?>G'L2], 
Kpyiiiiufi; Comp. Grubszy; Co/i. hrubśi ; ci'. Daii. grov ; Svec. 
grof; Cer. grol); Cual. rhef; ef. Lat. rudis, crudus, gra- 
vis ; Holi. groven) ; grob. §. iMiąższy, btcf, grot), ftarf. 
Deska na trzy cale gruba , trzeba nam tu jeszce gru- 
bszej. — §. Niecienki, iiidtt fciil, grot'. Gruby piasek. 
Grube sukno. — Gruba mgła w jasny dzień powstaje. 
Ttvard. Wl 76. (gęsta) — §. Nielekki, ciężki, grób, 
fd)n'Cr. Dzieci mlekiem , a drugich grubszemi potrawami 



G R u B S z o Ś Ć - G R U C A. 



G RUG U A G - G R L G H O T A Ć. 



\: 



karmią. Karuk. Kai. G. Potrawy grube Ross. lawe.iaa 
nnma. W obyczajach wieśniackich , w skrzetnem obcho- 
dzeniu się , w tein grubera i niewytwornem iyciu. Siem. 
Cyc. 82. (leśne życie). Rzekłbyś , pod grubym niebem 
iż sie rodził Beolów , tak sie w rozsadek oglodzil'. Aaij. 
Fil. 210. Długi grube. Dwór. D. 5. ciężkie, znaczne, 
wielkie , Iictrdd)Ilirf'c Sd)iilDcil. Ojczyzna po oddaleniu sie 
twoim w grubej zostaje żałobie, opłakując utratę tak 
wielkiego człowieka. Boh. Kom. 2, AA. (w wielkiej, głę- 
bokiej). §. Otyły, tłusty, brzuchaty, fett , birf. Człowiek 
ciała wielkiego i rubego. Petr. Pol. 553. Jakiś tam 
człek gruby i brzuchaty czeka We Pana. Uoh. Kom. A, 
59. Carn. debelak ; Hoss. TO.iCTant. Szkapa im rubszy, 
tym się prędzej zfatyguje. Alb. na Woj. 15. g. morał. 
Nieokrzesany, niegładki , niewyczesany, nieulizany, nieo- 
zdobny, niekrasny, niegrzeczny, nieobyrzajny, prostacki, 
gburski, grrfi , Iimimfd), nnDiiflict) , iingctiotdt, iiiujcfdilijfcn, 
iingctnlbct. Grubym rozumiem człowieka prostego , który 
bydlęce , nie ludzko rozumem się rządzi. Pctr. Pol. 6. 
Gruby człowiek , grubian. Cn. Ad. 275. Narody grube, 
które żyją bez ustanowionego rządu politycznego , cho- 
ciaż maja nieco obyczajności , i niedoskonałą kunsztów 
wiadomość. Wyrw. 0'eoyr. 129. [oppos. polerowny, ci'. 
dziki). Niektóre narody, acz same grubcmi były, sąsia- 
dy nauczone miały. Krom. 6. Grube żarty przewoźni- 
ków. Klon. FI. D. 5. (niesmaczne, cf. rubaszne, tłuste, 
cf. jałowe). Do grubszych potym żartów się udał. Mon. 
05, 40-i. Przyszło miedzy niemi do słów grubych. Warg. 
Radź. 180. (obelżywych, szkalujących). Zwyczajniejsza 
ludziom z północy na południe, jako to z miejsc przy- 
krych do wcześniejszych , z grubych do obyczojniejszych 
prowadzić się. Krom. 27. Gruba mowa , gruby język = 
nieforemny, niewykształcony, niewyszlilowany, cillC iiliijC' 
lulbctc isprad)c obcr- 2in-cd)nrt, bic 33rtiicvu|'pvad)C. cf. Eccl. 
rpy6oa3uqecTBOBaTii. '§, Haniebny, wstydny, sromotny; 
Ross. nosopHUii. Czyli tył raz podawszy gruby i zelżywy, 
Obrócą sie? Tiuard. Mlsc. 22. (w haniebną ucieczkę, 
aiif ciiic fditmpfiidic 3irt Mc gliidU crijrcifcu). W pół py- 
sznej nadziei. Nagły Neptun rozwieje Niemieckie zapędy, 
Że gruby tył podali. ' ib. \ 0. GRUBSŻOŚĆ, ści, i., suhst. o'd 
Comp. grubszy = większy stopień grubości , (bte ©róbcrljclt) 
eiil biiŁcrer ©rab ber ©"rob^ctt. Chcesz . mię cieszyć jak 
możesz, przy twojej ])rostocie. Za grubszość twojej du- 
szy hojnieś mi odpłacił, Boś dla mnie w mej niedoli 
ludzkości nie stracił. Treb. S. M. 01. t. j. polorem ustę- 
pujesz drugim , lecz nadgradzasz to ludzkością. 
Gr^UG.\ y, z'., (Cum. gruzha; Slov. gijska ; Crout. griez, 
kassa pscnichna ; Yind. griels, pshenizhua tousta mela, 
pshcnizhni sdrob ; Lal. med. grutum, grutcllum, gruellum; 
Gall. griolle, gruau; .Anyl. grout; Anylos. grut; Dan. grot; cf. 
Germ. ®rifj); bic ©riiCc, omD ijcmaMiieś imb lum allcn 
Siilfcit ijcrciiiii]tcj ©ctrcibc. Gruca nie co innego jest, tyl- 
ko ow ics lub orkisz , otłukany z łupiny, i potłuczony. 
Dykc. Med. 2, 141. Krupy owieśnc, u nas gruca zowią. 
Cresc. 166. Gruca owsiana, owsianka; Carn. tolta , ^a-. 
Iicrgriigc , z owsa tłuczonego , i na krupki zmeftego. Krup. 
5, 706. Haur. Sk. 408. Owsianka abo gruce , owsiane 



krupy, arennrinm legumen. Mac:,. Polewkę z owsa wa- 
rzona pospolicie gruca zowia. Syr. 988. Gruca jęczmien- 
na , ©crftciiijni^c , kasza tarta , przecierana przez durszlak, 
kremor. Cn. Th. 270. — §. On sobie żyje gruca , choć 
mu specyały pieką. Pol. Si/l. 598. (prosteml potrawami). 
— g. (nlybyś stłukł głupiego w moździerzu , jako *gru- 
czę bija pistałcm, nie będzie odjęte od niego głupstwo 
jego. 1. Leop. Pror. 27, 22. 
GRUCHAĆ, ał, a, intrans. ndk., GRUCHN.^Ć , ął, te. jednlL, 
głos jak gołębie wydawać, cf. Lat. gruo; Hag. gukati; 
Yind. gurgukati, gurgukanje; (jirrcii luic bic Jaiitcii, trom= 
melit, (fnicn, fiirrciij. (cf. cukru!). Gołąb' grucha. Dudz. 
21. Ei:ri. ro.iyób EOpnyCTb. Gruchające gołębie. Panial. 
J. 5. Wzdychają trukawki, gruchają grzywacze. Zab. 12, 
575. — fig. (ialantom. mu jeden koło żony grucha. To 
rękę ściska, to szepce do ucha. Pol. Jow. 124. — g. 
Odgłos wydawać, dać sie słyszeć, brzmieć, zabrzmiewać, 
odzywać się, crtiMicii, cri'diallc!l , ftd; fiorci! laffcii. Gruchnę- 
ły wiatry, trzaskawice, błyskawice, ziemi trzęsienia. Birk. 
Dom. 10. (zagrzmiały, szum, grom, trzask, odgłos wy- 
dawały, odzywały sie). Na takie słowa gruchniono ra- 
dośnie. Kniaź. Poez. 2, 00. (hukniono , odezwano się hu- 
kiem). W tym o północy ta nowina gruchnie. Clirośc. 
Fars. 131. Jak tylko wieść ta gruchnęła, wszyscy cie- 
kawie czekali. Tward. Wl. 150. Gruchnęła sława pa 
wszystkiem mieście. Baz. Hst. 574. (szybko, piorunem 
rozbicżała się). Yind. resglafitife, poglafuratife , sglafi- 
tife. Z gruchnienia w sajdaku strzał jego, poznali boga. 
A. Kchan. 262. Gruchnęło co, ingrutl terror, perstrepii 
rumor. Cn. Th. — §. Act. Iransl. Gruchnąć = uderzyć, 
n. p. Jak cię gruchnę ! A'. Kam. IiailCll. §. Gruchnąć, ne- 
iilr. imperf. paść z góry, paść z hałasem na ziemie. Gru- 
chnęli wszyscy z drzewa o ziemię. Corn. Dw. 159. z 
trzaskiem spadli, fte plnętcii i'om 23nui!!C [icrab aiif bic Crbe. 
Hag. gruhnuti ruere, runąć. GRUCHA \V1\A, i, s, tru- 
kawka : drudzy sinogarlice tak zowia. Cn. Th. 215. bte 
JiirtcItaiiDc- obcr audi bic ('admiiih' (i){iicf>jtaii('Ci. g. Gru- 
chotka , grzegotka. Cn. Th. 215. glegotka, ciiiC SlapjłCr. 
GRUCHOT, u, m. , GRUCHOTANIE, GKUCHMENIE, ia, 
n., gruchanie gołębi, bil'? GMrrcii obcr Jrtnniiiclu Pcr Xm- 
(icit. Floss. Bopi;OBauie, (Hoss. rpo.\on) głośny śmiech; 
Croal. et Dal. grohot cachinnus ; Boh. chrochot krząkanie). 
g. Łoskot, szelest, chrzęst, bas Dtaiiclii, ba^' ©craffcl, ©e» 
).it)ltcr; [Croal. grohot, skrobot; Bosn. grohot; Dal. bahot 
Hrepilus). Straszny sie wozów gruchot, rżenie koni, 
szczek broni i zsriełk ludzi rozlesfał. Tr. Tel. 515. W cie- 
niutką skrzyneczkę nasypać jakiego siemienia, to od one- 
go gruchotania ptaki ku światłu odlecą. Cresc. 036. Bal- 
ki mostowe z niezmiernym gruchotem runęły. Pilch. Sen. 
list. i, 137. Obegnanego miasta gruchot. ib. 2,11. Mie- 
dzy tym gruchotem, który myśli mej przerwy nie czyni, 
kładiie kołat przebiegających wozów. ib. 2, 5. Kości zła- 
manych gruchot. Zebr. Ow. 501. (trzask, trzeszczenie). 
§. Gruchot, stary gruchot, grat, rzecz dawno używana, 
stargana , zwiolszała ; Hoss. BCflKafl ciapaa jTBapL ; baS 
©enimpel. GHUCHOTAĆ.-ał, a, intrans. contin., grucho- 
ce ndk.; (Boh. chrochtati; Slov. hrochcy gako swine jcun- 



154 



GRUCHOTAĆ - GRUCZOŁ. 



G R U C Z O Ł O W A T Y - GRUDZIEŃ. 



7uo; {Hung. rohogiik ; Yind. kroliotali, krohozhiti ; Carn. 
grohotati, grohótsliem f/fi/sc rtdere, grunnire; Bosn. gro- 
hotali conslrepere, groholalise cachinnań ; Croal. groliochem- 
sze, ąroliotatisze ; Dal. grohotati, hrokocliemsze); CronI. 
skergutam ; Niing. tsikorgok ; cf. derm. fradijClt krakaćj. 
§. GJos gofębi wydawać, gruchać, firrcii, trpmniclii liuc 
bis 'iaiilten. Tr., Ross. BopKOBart; EccI. ronyót BOphyeit. 
'ó. Łoskot wydawać, chrzęszfzyć , rnffclil. Po bruku wóz 
gruclioce. Tward. Vt'. D. 2, 247. Z miejsc swych^ wy- 
padały Stawy, a kości w barkach gruchotafy. Odym. Sw. 2, 
H h A. — §. ActiiK Gruchotać ndk., zgruchotać dok., 
trzaskać, roztrzaskać, 5Cif£lntictlcni. Garncarz lepi co z 
glinv naczynia, Gruchota jedno, a z drugim się pieści. 
Zab. H, 4. Aoss. Wszystkiego zgruchotala i w nic obró- 
ciła. Kulig. Her. 78. Kotka słaba klatkę zgruchotala. Tul. 
Saiit. 58. Zgruchoce ci nogi i ręce. Teal. 50, 62. GRU- 
CHOTAĆ SIE ' łamać się z łoskotem , kruszyć się , Iirc= 
djctl, firf} tfórfclll. Już nieborak ledwie łazi, stawy się w 
nim gruchoca. łial. Sen. 82. GRUCHOTKA, i, z., grze- 
gotka, narzędzie do grzegotania. Włod., bic Sllappcr. Tak 
wiele Kleopatra Włochom złego wniosła. Swa gruchotka 
Rzym przestraszyła. Bardz. Luk. 178. Gruchotka do bu- 
dzenia = excytarz. Tr. bcv SBcifcr nil Ctiicr lUir. GRUCHU I 
odgłos gołębi gruchających , et', cukru ! ber Sililt , bcil bic 
Jaiitcii son fi^ borctl lajtcil. Gołębie często wołając gro- 
chu, siła wypotrzebują grochu. Haiir. Sk. 127. 

Pochodź, pogruchotać , zgruchotać , dogruchotać, itagru- 
chfltad , roigruchotac. — §. grzechotać, grzegotać , grze- 
gntka. 
GRUCZOŁ, GllUZOŁ, u et a, m., GRUCZOŁEK , GRUZO- 
ŁEK, łka, m., dcmin., bic T^nife, ob. Gruzła; Boh. żlazn, 
{cf. zołzy); ii/oy. hluska, pupenec; Sorab. 2. talie; Sorab. 
i. źawza, wura; Yind. ikra, gobize, slesde; Carn. glisha, 
slesde , ikra, masCd ; Bosn. glanda, gliva , jagodę; Croat. 
slezda , zlezda, kehlya; Dal. glira , glonda, glunta; Ross. 
we.itsa, 3O.i0Tyxa. Gruczołki, glandulae. są miękkie pul- 
chne części ciała zwierzęcego , w których wielorakie naj- 
duja się naczynia, w których się różne płynności oddzie- 
lają, poprawują, etc. Kluk. Zw. 1, 51. Krup. 2, 2. Kirch. 
Anal. 47. Gruczolek płaczliwy, z którego łzy płyną, le- 
ży przy kącie zewnętrznym w dołeczku kości czołowej. 
Krup. 2, 282. glandula lacrymalis, bte JlirancnbriiK. W 
gruczolkach podle ucha położonych, czeluściowych, pod- 
językowych, oddziela się ślina. Krup. 1, 25. Gruczołki 
albo guziki śliniasle , salifales , kióre oddzielają ślinę, są 
w gębie niezliczone. Kirch. Anał. 48. migdały, bic <ii'Ci= 
diclbnifcii. {Bosn. zavratak-). Gruczołki skóry, które oddzie- 
lają humory wodniste i zbytnie , wyprowadzając je przez 
poty, subcutaneae. Kirch. Anat. 11. bic $aiitbn'ifcil. j]j!lia- 
res, są to gruczołki maluczkie, prosu abo jagłom podo- 
bne , i dlatego się nazywają prosiane lub jaglane. Kirch. 
Anat. 48. .'ptrfciibriifcii. Gruczoł pod żołądkiem z wielu 
mniejszych gruczolków złożony, zowie się pancreas. Zool. 
Aar. 50. Nauka o zawałkach czyli gruczołkach , adeno- 
logia. Perz. Cyr. 1, 57. — Mamkom się czasem w pier- 
siach mleko w gruczoły abo\T'gruzły zsiada. Urzejl. 28. ^nO' 
Un. Guzy lub nabrzmienia na ąłowie zo\viemv gruczo- 



łami, testudo , talpa, lupa. Perz. Cyr. 1, 126. — §. Gru- 
zoł, gruz, rum, (idnitt. Kraj cały w ruinach, miast, wsi 
i gmachów starożytnych jedyne tylko pozostają gruzoly. 
Mik. Obs. 184. — ^. Guzik zaskórny, kostka martwa, 
kra, scirrhus, ciiic !?ni)Cii!icrDnrtiinij. Cn. Th. 507 et 21S 
rt 215. GRUCZOŁOWATY, a , e, GRUCZOŁKOWATY, 
pełen gruczołów, uoU 3)riifcn. Slov. hluskawy, truskawy; 
Sorab. 1. wuroyite; Yind. ikrast; Croat. kehlyav ; Ross. 
>Ke.Tfc3iiCTbiri. Owoc mały i gruczołkowaty, iż się na stół 
nie przydał. Fors. Drz. 17. Rłona gruczołkowata, glandu- 
losa. Krup. 2, 5. GRUCZOŁKOWY, a, e, od gruczołów, 
!?rii|'cii = . Narzędzia gruczołkowe. \. Pam. 4, 6. 
GRUDA, y, i., Boh. hruda, hrauda, trupel, (hrudi = pierś od 
cielęcia, wołu); Slov. hruda; Sorab. 2. grufla ; Sorab. i. 
ruzwa; Croat. gruda; Hung. goróngy; Bosn. grudda, gru- 
men zcmgije, grun; Lat. grumus ; Bag. grumen; Yind. 
gruda , perstena kępa , kois , dern ; Carn. gruzha ; Slai: 
bussa ; (Russ. rpyja kupa kamieni , drzewa ; rpy^H piersi 
kobiece, rpyjiiHa piersiowa sztuka wołowa, cielęca i t. d.) 
Boss. MOK.iOhi>,- lEccl rpy4a, rpojiaja gromada, 2) Tpo\•^^ 
3e.M.ii! gruda, TO.ima; rpmji.. npiCH piersi); kawał ziemi 
bryłowatej, stwardziałej , ciiiC Crbfdiptlc, ciii (irbliuijcl, ciii 
Wolpfl'. W dzień Szymona Judy, boi się koń grudy. Rys. 
Ad. 74. (cf. spyta cię luty, maszli boty). Gdy się koń 
na grudzie odbije, jak go leczyć. Haur. Sk. 471. — Fig. 
Nie jako po grudzie albo czołach Stoickich , ale prawdę 
w ludzi wierszem wdzięcznym wmawiają. Ttuard. WŁ 1. 
Jak po grudzie, chropowato, z ciężkością (cf. opoka; opp. 
jak po stole, cf. mydło, smarownic, gładko), fduucr, fd)iuei"= 
fddijj. Często się dowcipowi z porywczości uda , Tam 
i;dzie sie rozumowi ciężka zda bvć arnda. Zab. 14, 57. 
(przeszkoda, trudności. GRUDK.A, i, z., Boh. brudka; Croat. 
grudicza; Hung. goroengyoetskc ; Sorab. 1. ruzlicżka; Rag. 
grumt5ncich ; demin. ciit ^"ilLiB(ic^ , ciiiC tlcilic Sdiollc, Gvb= 
fioUc. Ziemia formuje się w duże bryły i grudki. Brzost. 
Duch. 107. Nalać na wysiewki wrzącej wody i zmieszać, 
żeby sie te grudki rozcierały. Torz. Szk. l70. Wieść 
wieści rodzi , błąd , błędy, tak mała śniegu Grudka w 
bryłę gromnieje, tocząca się w biegu. .)Iin. Ryt. 5, 204. 
Sdiiiccballeii , Śdnicclminitf. g. transl. Grudka ■- gatunek 
sera owczego z przegotowanej rzętycy robionego. A'. Kam. 
§. Pewna ilość' czyli forma tegoż n. p. grudka sera. GRU- 
D.MOWY, a, e, od grudnia, do grudnia należący, w gru- 
dniu przypadający, ?cccm(icr =. Ross. jOKaópcKifi, (rpyjHUu 
piersiowy). Gruiiniowe mrozy, !?cccm('criri'ftc. GRUDZ1.\DZ, 
a, m., CiiMiibcii;, dawniej Grodek, znaczne miasto Pru- 
skie w województwie Chełmińskim. Dykc. Geogr. 1 253. 
GRUDZI.ĄDZANTN, a, m., z Grudziądza rodowity, cin ©raii^ 
bcir,cv; «• rodź. żeńń. Grudziailzanka , bie GM"ai:bCii5Crtiin. 
GRUDZIACKI, GRUDZI.\DZKI,"a, ie, od Grudziądza, >joii 
(>irai:bciK , 0M'iiiibcn5cr. 

GRUDZIEŃ, dnia, m, dwunasty miesiąc roku, December. 
Haur. Sk. 496. ber (Fiiriftimiiiat. Grudzień od grudy rze- 
czon, bowiem tego czasu mróz wielką siłę bierze. Cresc. 
699. Chmiel. 1, 195. (Boh. hruden intercalaris mensis, 
przybyszowy, ber Srfmltmoiiat) ; Boh. prasynec, prosynec, 
(cf. prosię); Slov. prasinec; Sorab. 2. simski , (ob. Zima); 



GRUDZISTY-GRUNT. 



GRUNT. 



135 



Sorab. 1. welcźźe meszacźtwo; Carn. grutln Decembr. 
(2. Saturn, tenipus cclax rerum , a verbo grudein rodo; 
Saturn, apud priscos Krode); Yind. gruden , vienahtnik, 
dvanaistnik; Croat. ;,nTiden , velikobosiolinyak ; (ef. Croat. 
proszineez, malibosiclinyak ya)»«i?-.j; Dal. proszinacz, pro- 
szinecz ; Hung. karAtsan hava; Slav. prosinac; Bosn. de- 
eembar, proszinac, (Bosn. prosinuti i/Zum/nare); Hag. firo- 
sjinaz ; Ross. 4CKa6pb, obs. rpyjeiib , CTy4eHi, (ob. Stu- 
dzić, cf. styczeń]; Eccl. 4c'KCM6piil. GUUDZISTY, a, e, 
— o adv , pełen grudy, fdiiilliij, yoll £c()0llcn. (Boh. hrudowa- 
ty; Slov. brudnaly; Croat. grudaszt, grudovit; Hung. go- 
rbngyiis; Bosn. gruraenast, grumenit; Yind. grudast, ke- 
past, kofen; Sorab. i. ruzwatń ; Eccl. rpy^oBaTUH acer- 
vosus, (rp3'4HUH, no^coceuHuB submamillaris; Hass. rp}-- 
jacTuH szerokopiersi, o zwierzętach), propr. et fig. chro- 
powaty, niegladki , liolpcriij , Itóctcriij. Zbieg hter spóf- 
brzmiacych, czyni mowę twarda, chropowata i grudzista. 
Pir. Wym. 261. 
GRUNCIK, a, in., demin. nom. grunt, (Yind. gruntizh, sem- 
lishize) = maJa ziemia, roleczka, szmacik ziemi, ciit flctlieś 
©ninbftuct. Miał gruncik pola , który sam rekami spra- 
wował. Jabi. Tel. 300. Piast w Kruświcy z niewieliczkiego 
gruncika roh żywot swój gnarował. Krom. 48. GRUN- 
DAL, GRONDAL, GRĄDAL, GRUNTAL, GRUNDYCHWAŁ, 
GRUNDYS, a, m., gruntem t. j. ziemią się zatrudniający, 
ziemianin, rolnik, [Carn. gruntar = kmieć cały), ciit 3ltfcrś= 
monn, gmibinnmi. Widzisz tu w tym ogrodzie kopiące 
gruntale, Zaciagmy sie między nie; to motyką rycie, 
Może nam dać i żywność i grzbietu okrycie. Treb. S. M. 
67. (cf. grabarz). — g. Z przyganą, chłop, chłopskie 
obyczaje mający, głupi, prostak, 'mrogętny człowiek , nie- 
uczosaniec. Maci..; agrestis; gbur, cin 53aucvfcrl, Ctii l»dll= 
ri|d)er SJenfc^. Yind. fiazh, Hauz, tarban ; Ross. jiywimKift, 
neHTH)X'E, ocTOJonb, xaHJO. Grondale nie wiedząc co 
nieśli , złożywszy skrzynie , postawili ją sztorcem opartą 
na murze. Mon. 70, 7/1-4. (drągarze). Jabym szczęśliwą 
była, gdybym takiego męża miała, zamiast tego niezgra- 
bnego grądala. Tent. ló. c, a. Grzeczny się człowiek o 
przyjaźń jej starał, a wydali ją za grondala. Mon. 76, 
444. Sus Mineruam: nieuk a grundychwał doktora uczy. 
Mącz. Kto się grundalem urodzi, za gładysza nie ucho- 
dzi. Jak. Baj. 253. (cf. olszowy Piotr). Rozwaliwszy się 
grądal na kanapie, W przytomności zacnicjszych , jako 
wielbłąd sapie. Nar. Di. 5, 232. A tuś mi gradalu! Teut. 
36. c,"ll4. GRUNT, 'GRONT, 'GR.ĄT, u, m ," ber @nmb, 
Boh. grunt, zakład, podwal; Slov. grunt, zakład, posta- 
wnik, (cf podstawa); Sorab. 2. grunt; Croat. grunt, te- 
inel, z Greek. &i(ii).iov; Carn. grunt; Yind. grunt, po- 
dłóg, gniva, semla; Ross. rpyHTL ; Eccl. Tit()T.,v> ; Svec. 
et Dan. grund; Holi. grunt; Amjl. ground; cf Gr. -j^mijior). 
In Mur. dawni Polacy piszą grunty, my teraz grunta. 
Kjici. Gr. 2, ;;. 29. Grunt oznacza w powszechności to, 
na ozem się co zakłada ; propr. et pg. , bci: ©nuib , tiuu"' 
ailf mail Utwai bant, ftii^t. Grunt, fundament, dół wy- 
kopany do budowania. Cn. Th. 215. iai i^liiibamciit , bie 
©nmblrtrtc 511 cincm C^Iuiiibe; budowania początek, ib. ber 
©ninb , bie ©niiiblaijc ciiicij ©cDaiibcó. Cele , jest twarde 



dno w gruncie, na którym sie już godzi grunt kłaść. 
Cn. Th. 60. Nie wezmą z ciebie kamienia na węgieł, 
ani orclą na "grąlh. I Leop. Jer. 51, 26. (na grunt. 3 
Leop). Żeby stoły i ławy i listwy ocalić. Grunt, na któ- 
rym cały dóm zawisnął, obalić. Pot. Zac. 7. (istotę po- 
święcić przyzwoitościom). Grunt dobry założy. Kto się 
bojaźni liożej i cnocie przyłoży. Groch. W. 552. ber Icgt 
eiiieti auteit Śruiib, tmiit aiif cincm fcftcii @niiiDc. Dziesię- 
ciorga przykazania gruntem i calcem jest sprawiedliwość. 
Mon. 71, 535. (zasadą Ross. ocHOBaHJe, cf osnowa). 
Czego w sześciu lat w młodości nie zaczniesz , gruntu 
nie zaweźmie. Falib. Dis. G. 3. (nie ugruntuje się, nie 
umocni , nie utwierdzi się). Miałem We Pana zawsze za 
człeka dobrego gruntu i charakteru. Teat. 21, 4 78. (grun- 
townego sposobu myślenia). Drugi grunt zakładam wynale- 
zienia tej prawdy, który taki jest... trzeci grunt położę... 
czwarty grunt położę taki .... Petr. Ek. 64. zasada, ber iWCij- 
te ©niiibftciii, ben id) Icge, iim jeiic SBatirftcit (auniifiubcn), bar» 
nuf jit baiicil. — Grunt malarski, dno, farba, po której drugą 
dają, bie ©niubfarltc, ber ©niiib Oci) ben SKalern. Ross. et 
Eccl. jieBKacB, ;ieBKaHie. Grunt pod filarami kamienny, = 
podstawek. Cn. Th. ber Unterfafi, ber gn^ ciiier Sdnle. 
Szczęśliwy, kto gdy się świat w swym gruncie poruszy. 
Wie miejsce, gdzie ma leżeć, wojna go nie wzruszy. 
Bard. Luk. 62. roeiin bie ®clt in ilircr ©rnnbocfte jtttert. — 
Mądrości grunt cierpliwość. Budn. ApophI. 14. Bez grun- 
tu , bez fundamentu; Eccl. He04ep»;iiH0. — §. Grunt, 
główna rzecz, istota, bie $anptfatl)c. Grunt sprawy, 
pobożności. Cn. Th. 213. Suknia grunt. Zab. 1, 129. 
Alb. ia^i Slleib madjt ben 53cann. (cf jalł cię widzą, tak cię 
piszą). Rola , to grunt. Falib. Dis. P. U nas to grunt 
charakter, poczciwość, a tu słowa jeszcze o tem nie 
słyszałem. Teat. 19, 61. Nieposażna bardzo; a pieniążki 
grunt. ib. 7. c, 11. Cnotliwy a ubogi, nic u nich; ta 
jest grunt. Kto ma pieniędzy siła, choćby nie miał cnoty. 
Opal. Sat. 58. W Połsz(!ze każdy mu się zdał ladajaki; 
tylko on grunt. ib. 4. fid) allciii |nelt er fiir ben redjteii 
93Jann. — Do gruntu , Slov. do gruntu = zupełnie , do 
szczętu , phgs. et morał, bisi anf bcil ©rnnb , lU'lli(] , ij>l«5l'd;. 
Mróz zwolniał , trzeba było się obawiać , aby do gruntu 
nie puściło. Pam. 85, 1, 212. (zupełnej rozmieczy, od- 
mięczy). Każde słowo jego przenika do gruntu serca 
mojego. Teat. 41, 124. (wskroś). Juliusz u Rawenny 
porażeń był do gruntu. Biel. Św. 1 1 1 h. (na głowę). 
Krzyżacy Prusów poganów nie mogli do gruntu wyko- 
rzenić. Biel. Kr. 120. (do ostatka). — W grunt = aż do dna, 
U'i anf ben ®vnnb , biu im" 3mtfvftc. Bojaźń , skrytość i 
niedowiarstwo , w grunt samego przyrodzenia wlepia.. 
KM. Tiirk. 99. (wkorzenia). — W gruncie, na dnie, na 
spodzie; w samej istocie, istotnie, rzetelnie, anf bem 
C^nnibe, anf bem jioben; im ©ninbc, in ber IM. W grun- 
cie samym niewinny jest. Teat. 55. i, 161. — §. Z grun- 
tu = od samego fundamentu, fimdanientalnie , gruntownie, 
zgoła, tum ®rnnb anci, griinblid), ddnjlid). Dęby od wiatru 
z gruntu wywrócone. Tward. UY. 232. (z korzeniem).. 
Morze z gruntu wzburzone. Teat. 29, 126. (od samego, 
dna). {Slov. z gruntu; Slav. iz temelja; Bosn. izadna, o- 



136 



G R U K T A L - G R U N T O W A Ć. 



GRUNTOWNIE - GRUSZA. 



dadiia). Piękną rezydencya w Gruszczynie, 8lan. Lubo- 
mirski z gruntu wymurował'. Kras. List. 14. (od samego 
lundamentu). Mówię to z gruntu serca. Teat. 34, IG. 
(z całego serca , z mocnego przekonania). To człowiek 
z gruntu poczciwy. Teat. 49. i, 2d. Już jej spokojność 
z gruntu pomieszałem. Teat. 45. b, 21. (ze szczętem, 
ijmijlid)). Jakże teraz młode ]ianienki z gruntu się po- 
psuły! Teat. 29, 40. (ze wszyslkiem). Nie znasz mnie 
jeszcze z gruntu, kiedy takim niic sadzisz. Zab. 14, 309, 
(niegruntowniej. — §. Grunt = ziemia , rola , dobro le- 
zące, nieruchome, ©nillD llllP 'liobcit, @nmb[tucf, gclb, 3lc= 
ł'CV, eiii licgcilbcr ©niilb, cf. dziedzina, Croat. grunt, ba- 
schina; Bag. basctina; Ross. no^isn, noiUBa. Nietylko u- 
rodzajne i czarne grunta , ale nawet gliniaste nadgradza- 
ja prace człowiekowi. Zab. G, 105. Min. Królestwo Ne- 
apolitańskie ma grunta dziwnie urodzajne. \V')/rH'. IJencjr. 
190. Wałem cie otoczą nieprzyjaciele, i rozrzucą ró- 
wno z ziemią grunty twoje. W. Post. Mn. 320. (maje- 
tnostki, wsie twoje). Dziś komu ciasne okolice Zuntu, 
Jutro ma dosyć na trzy łokcie gruntu. Kochom. 72. (zie- 
mi na grób). (Jrbfciclj, Crbc. Żądał Zygmunta Zelim o to, 
aby przepuścił wojsko jego przez grunt korony Polskiej. 
Gwagn. 121. er folltc fic iiOcr *^UiliilK[)cn ©niitb iiiib Sobcii 
jicbeii laifcii. — W wodzie Łackoiiskiej jest nieco rubryki 
i żelaza, co znaczy czerwoność i śniadość, która grunt 
swój, i zioła pobliższe sobie, powłóczy. Petr. Wod. 40. 
(dno swojej. GRUNTAL ob. Grundal. '— GRUNTOWAĆ, 
al, uje, c;(/;i. ndk, ugruntować dok., gruntem umacniać, 
podpierać, zakładać, zasadzać na fundamencie, propr. et fig., 
Siirab. 2. gruntowasch; Carn, gruntam; Yuul. gruntati, 
sidati, Ystebrati , nastajati ; Croat. temelim ; Hoss. OCHO- 
BaTb , ocHOBbiBaifc. W tobie jedynie całą moje gruntuje 
nadzieję. Teat. 5o. d, 22. Kotwie okręty gruntują. .4. 
Kchan. Wirg. 146. fundabant. Go jest dobrze umocowa- 
no i ugruntowano, to się nie waha. Pilch. Sen. list. 1. 
280. Delos, 'wysep, nieugruntowany, biedny, pływający. 
Olw. Ow. 250. (lożny). .Morze to dziś mrozy lodem u- 
gruntują. Jutro wiatry szalone zetrą i zwojują. Papr. Rgc. 
25. (ztężają). — g Morał. Róg rzekł Jozuemu: bądź ugrun- 
towanym, i nic się nie bój. Lesie:. N. T. 177. (bądź 
stałym, niezachwianym). §. Gruntować u malarza, pier- 
wszym kolorem nałożyć. Magier. Mskr. ijnuibcii, bic @nmb= 
fart'C aiiftriiijcii. Malarz pierwej płótno gruntuje , potym 
farbami maluje = grunt zakłada przygotowującą farba, bcf 
SlJaltlcr ijriiiibct btc gciitiimiib; Ross. npoKpiicuTb , npoKpa- 
uiiiBaib, .leBKaciiTb, Ha.ieBKaciiTb. §. Jurid. Gruntować, 
zgruntować sprawę, wyłożyć główna rzecz przed sądem 
od obudwu stron przez żałobę i odpowiedź (litis conle- 
stalio); Ross. no.iOJKiiTb ociiOBaiiio. — §. Gruntować, zgrun- 
tować dokon., gruntu abo dna szukać, zgłębiać, 511 cr= 
flriutbcii )iid)ci:, (jnuibcn, bcii OJnmb ciiiC'3 ©cmaiTcrii furf)cii. 
[Vind. posgruntati, nasgruntuvati). Każe gruntować wo- 
dę, szuka brodu. Staś. I\htm. 1, 129. sonder. Wisłę grun- 
tował nieprzyjaciel, która nań ziewała, i swoje już ła- 
kome łono "otwierała. Tward. WŁ 179. Chcieć w są- 
dach boskich brodzić i one gruntować, jest to rzucać 
się dobrowolnie w przepaść błędów. Mon. 71, 207. 



GRUNT0W.4Ć sic recipr.; zasadzać się, zakładać się, 
fundować się, zależyć, założonym być na czem , firi) aiif 
ctiims (jriiiitcn, aiif etmau (jci^riiiibct fcyn. Wszystka wiara 
na bogu gruntuje się. Karnk. Kat. 297. Aż nadto po- 
dejrzenie moje gruntuje się. Teat. 9, 50. gruntowne , t[t 
i]Cijn'inbct. GRUNTOWNIE adv., na pewnym fundamencie, 
fundamentalnie propr. et fig., gritiiblid) , liipWcicgriiiibct. 
Ross. ocHOBaTC.iHO. (cf ilziedzinnie). Jest to człowiek, 
który się gruntownie zna na sw^ej sztuce. Teat. 54, 50. 
Gruntownie uczony y»if/. presastopen , prevuzhen. GRUN- 
TOWNIK , a, m. , Boh. gruntownjk właściciel gruntu; 
Croat. temelitel; Yiiid. gruntoyloshnik , vterdnik = funda- 
tor. GRUNTOWNOSG, ści, z., stałość, pewność na czem 
zasadzona, stateczność, fundamentalność , nielekkość, bic 
©nillbliiiłfcit. W najmniejszych działaniach ojców naszych u- 
patrujemy zawsze jakowąś gruntowność, której dojść te- 
raz nie możemy. Kras. Pod. 1, 250. Ross. ocHOBaieib- 
HOCTb. GRUNTOWNY, a, e, fundamentalny, na dobrym 
gruncie założony, mocny, stały, cjriiiiblid), ncft, ftarf. Boh. 
gruntownj ; Yind. grunten , Ystojezhen, vterden ; Croat. 
temelit: Ross. ocHOBaTC.ibHuri , iicnuTHuri. Cnotom grun- 
townym to imię dano , iż wszystka sprawa poczciwego 
życia, jak na gruncie, na nich się funduje. Hrbst. Nauk. 
Ń. 7. cardinales virt. , ©nmbtuijcilbcil. (cf cnoty teologi- 
czne). Miłość nasza jest gruntowna , że jćj nic nigdy 
nie ostudzi, ani rozerwie. Teat. 21, 5. Dyaraent cienki 
na takiej foldze osadzony, podobien dyamentowi paran- 
gon , gruntownemu i wesołemu kamieniowi szacownemu. 
Złot. C b. Kamień półgruntowny. ib. GRU.\TOWY, a, e, 
od gruntu, to jest, ziemi, pola, roli, nieruchomości, 
\ind. grunten, ©nilib =, @nmbftiict'3 = . Własność gruntowa 
wyraża własność nad ziemią. Zab. 6, 224. ©ruilbctijCU' 
tlniiit. Zastawa nieruchoma, hypoteka, gruntowy zastaw. 
Gal. Ggw. 2, 102. Czynsz gruntowy, /?oss. nosejie.ibnoe, 
nosCMe.ibHbia jeiibni. Gruntowa księga = ziemiańska , bilu 
©ntilblniii). — Łąki suche , albo jak nazyvvają gruntowe, 
na tłustych i soczystych miejscach , najlepszą dają trawę. 
Kluk. RoH. 3, 280. @niiibniic|cii, trocfciic, abcr fcttc SBicfeit. 
Kość gruntowa lub kliniasta leży w śrzodku dna lub grun- 
tu czaszki głowy, os basilare. Krup. 1, 38. GRUNTRYS, 
u , m. , z Niem. bci" ©niilbrijS , planta , zrysowanie fun- 
damentu budynkowego. Solsk. Geom. 5. Chmiel. 1, 78. 
GRUNTWAG.\, i, i, z Niem. bie (®ninbivaijc), SSIcDiiniflc, 
©^^rotiimjc , ScCiimiic ©affcmmijc , (cf szynwaga). Grunt- 
waga , deszczułka trzygraniasta , mająca przez śrzodek na 
nici uwiązany ołów, służy do brania wagi lub ważenia, 
gdy się buduje. Magier. Mskr. Nie przestając na przyro- 
dzonej równości miejsca, potrzeba pod gruntwagą jedne 
miejsca zbierać, drugie nawozić. Kluk. Rośl. 1, 45. 

Pochodź, bci-gruntnij, bezgruncie; dogruntowad ; nagrun- 
towac ; ogriintoiuac ; podyruntoiuać ; ugruntować ; wygrun- 
lować; zgruntować. 

GRUPA, y, £., z Franc. włosk., zbiór różnych figur kształ- 
tnie z sobą powiązanych, bądź w rzeźbie, bądź w ma- 
lowaniu. Min. Aus. 35. Boh. weypada, podobina. 

GRUSZA, y, i., Sorab.i. kruschwina; Boh. hruśka: Yind. 
grushka, grushkovu drcvu ; Ross. rpymeBiiiia; gruszkowe 



GRUSZCZANKA - GRUSZECZKA. 



GRUSZKOWATY-GRUZEŁKA. 137 



drzewo, gruszka , ber S8ivitt'rtlim. Grusze potrzebują ziemi 
dobrej , wkorzeninją się głęboko , a pospolicie do zna- 
cznej wyrastają wysokości. Kluk. Hoil. 1, 156. Grusze 
dzikie milbc 3iinilidiimc, dobrowolnie po polach rosną. ib. 
2 581. GRUSZCZANKA, i, z., szałas z gruszek. X. Kam. 
SinimujS. GRUSZCZANY oh. Gruszkowy. GRUSZCZYCZKA, 
i, z'., Ross. rp3'miiii,a, sc.ichb siiMiiaa, ziele, pyrola Linn. 
SBititcrtjriiii , liście ma gruszkowym podobne, latem i zi- 
ma zielone. Kluk. Rośl. 2, 221. zowią też jabłonka, zi- 
mozielonym. Sienn. 139 et lAi Syr. 1282. okrągfoliścia, 
roliindifolia; mafa, 7iunor; jednoboczna, seeunda; jedno- 
kwiatowa , uniflora; baldaszkowa, umbellata; tej wieśniacy 
wiele lekarskich skutków przypisują , i ztad pomocnikiem 
nazywają. Jundz. 250. GHUSZCZYŚTY, a^ e, GRUSZKO- 
WATY, na kształt gruszki, Inriiciidlmltd). Melon gruszczy- 
sly, od kształtu gruszki. Syr. HS-k GRUSZECZNIK ob. 
Grusznik. GHUSŹKA. i, i., GRUSZECZKA, i, i, zdrhn., 
Boh. bruska, hruślićka ; Sorab. 1. kruschwa , kruschei; 
Sarah. 2. kscbuschka ; Vind. grushka , grushkiza, gruske, 
hruske, grushovo drevo ; Cani. brusbka; Croat. bruska, 
bruske; Bosn. kruscka ; Dal. kruska, krussa ; llung. ke- 
iirtvely, kortvely; /faj. kriiscka, kruscciza; Slav. krusbka, 
kruslikoYO derro ; Ross. rpyiiia , (cf. Croat. brusztati • 
cbróstać, cl". Boss. KpyniKa = kruż). §. 1. Gruszkowe drzewo, 
grusza, ber Sirnbniim. Ład. H. N. 46, i owoe drzewa 
gruszy. Dykc. Med. 2, 44-2. bie 33int. Bardzo wiele jest 
gatunków gruszek; są mafgorzatki , jakubówki , muszka- 
tulki, pasówki, panny, baby, zimosiradki, gdule, dawidki. 
Ład. Iht. A'. 40. dawidówki, cegfówki, pigłówki. A'. Kam. 
miodówki, pergamotki. Dykc. Med. 2, 445. winiowki, ka- 
pustnice , rzepnice. Cresc. 225. koniakówki , kluniackie 
gruszki, sapiezanki, bugi. (Carn. korobele, kravojneze, 
ternavke, garzaróle, lusbperna , tepka , supanke , mazba- 
rye ; Boh. djwćieka; Boss. r.iiiBa i t. d). Gruszka le- 
śna, btc linlbc Sini, .'Orlslńrii , gruszka polna, owoc so- 
czysty mięsisty gruszy dzikiej. Kluk. Bośl. 2, 58. Vind. 
lefna grusiika. {ob. Odleżałka , ulęgałka, uleżałka). — 
Pliras. Śniło mi się , żeśmy gruszki trzęśli , to pewnie 
guzy znaczy. Teat. 29, 150. (złe godło). Przebierać będę 
■w dziewczętach , jak w gruszkach. Teat. 55. b, 4. (jak w 
odleżałkacli). (Pcoii. Sorah. 2. Ja zu f jogo kofcźami 
kscbuscliki klapascb, przeżyje go). Prov. Pol. Nie wszyst- 
kim gruszki , drugim jabłka. Rys. Ad. 49. {non omnibus 
omnia apta. cf. dobra Matyaszowi płotka; dobi'a psu mu- 
cha). Nic 'zahaczy gruszki w popiele. Cn. Ad. 720. su- 
am quisque liomo rem meminit, er iicrfdiniit bie G^ICijeiibcit 
tliclit. E.ractus pilen tego, co nań włożono, sprawny, nie 
zahaczy gruszki w popiele , jako w przypowieści bywa 
mówiono. Macz. Gruszki nie zaspie w piecu. Pot. Jow. 
2, 0. Kłok. Turk. Cl. Wszystkich jutro uprzedzę mym 
przybyciem gości , Nie zasypiam w popiele mojej lubej 
gruszki. Zabł. Z. S. 15. Pot. Arg. 289. Nie zjesz mnie 
\v kaszy, gdzie potrzeba nie zaśpię gruszek w popicie. 
Mon. 65, 725. Teat. U. i, 45. — Ukazywać komu gru- 
szki na wierzbie. Bys. Ad. 60. t. j. dudka na kościele > 
za błazna go mieć, zakpić z kogo, ciiieii lim 3{arrcii Im- 
beil. Przestrzegam, że Graf cię uwodzi, i obiecuje gru- 

Slownik Lindego v/yi. !. Tom II. 



szki na wierzbie. Boh. Kom. 4, 88. — g. 2. Gruszka 
miłosna, solanum Melongena, gatunek psianki. A7i/A. Dykc. 
5, 89. Slielaiijnimpfel. — §. 5. Ziemna abo wycza gruszka, 
apios, bie (Jrbbiril, od podobieństwa ma nazwisko, bo 
korzeń jej ma kształt gruszki. Syr. 1510. ziemniak biały. 
§. 4. Fig. Owe przy uszach gruszki jedwabne perłowe, 
Na poruszenie głową ruszać się gotowe. Łącz. Zw. 25. 
t. j. zausznice , Cbrcjcliciif iit gwm ciiier 55ini. §. 5. Gru- 
szka abo twardość około śledziony. Spicz. 5. cilie 'Scr- 
lidrtiimj, ciiie Sciilc, cf. gruczoł, guz. GRUSZKOWATY, 
a, e, o adi>., na kształt gruszki, [liriiciiartiij , wic eiiie Sirii; 
Ross. rpymeBiuiiuH. GHUSZK0^Y1EC, wca, m., gatunek 
motylów, Ład. H. N. 110. cinc 3lrt Srfimctterliiuje , ber 
33iviiCiii'Pi}cI ; tinea pomonclln, zanokcica maleńka, składa- 
jąca jaja w gruszki lub jabłka. Kluk. Zw. 4, 580. GRU- 
SZKOWY, GHUSZCZANY, a, e, od gruszki, z gruszki, 
33irii<. Boh. gruśkovyy; Ross. rpymeBuii. Drzewo gru- 
szkowe przyjmuje czarną farbę tak doskonale, że trudno 
poznać różności między hebanem. Kluk. Bośl. 2, 58. 
Liście gruszkowe. Sip-. 1282. Drzewo gruszczane. Gresc. 
515. GRUSZNIK, GRUSZECZNIK, a, m., tym samym 
sposobem z gruszek się robi, jak jabłecznik z jabłek, 
ale napój ten daleko jeszcze przyjemniejszy jest. Kluk. 
Rośl. 1, 175., Yind. grushoyuz, grushni mosht, grushko- 
vez; Ross. rpymesKa; {Slav. krushcsik < sad gruszkowy; 
Carn. hrushoyza = polewka gruszkowa), (jruśzecznik. N. 
Pam. 4, 1. Im cierpsze są gruszki na grusznik użyte, 
tym się grusznik dłużej zacbowujc. Dykc. Med. 2, 447. 
"Gruszownik. A'/ą(/:-. 77. ber SBirnmoft, i^inimciii, Sinicibcr. 

'GRUSZT, u, »)., (może z Xiem. \)Cii ©eriift > rusztowanie). 
Przeciwko tym pokusom cnotę na gruszt założyć. Rej. 
Wiz. 102 b. Tak swawola swe drzewo na gruszt założyła, 
Trudno sie jej obronić, by nas nie złomiła. ii. 101 b. 
Rozumiał, iż ten harcownik ztąd miał napirwej na gruszt 
założyć, a ztąd nędznego człeka naprzód pokusić. Rej. 
Post. M. 5. [łoże u łuku, 3iut'tiiii!] , ©criift Adlg. 2. d. 3.] 

GRUZ, u, m., (z JSiem. ber ©raita, ©riiś; Dan. gruus; Svec. 
grus , kras , krossa), gruz rozwalin ■■ rum , ber (Sl^utt, 
Garn. smet, groraazba; Vind. prod, prodje, kupcz poder- 
tego sida ; Ross. jiycopi) , .\.ia.'«b , x.iaMOCTS , meóeHt. 
Kamyczek z góry o ten gmach za\vadził, 1 wszystkie 
zgniótłszy kruszce, w jeden gruz osadził. Zah. 12, 235. 
(w jedne kupę, gromadę, ruinę). — Gruz do tła nowy = 
ber 3;)iih4el. Cn. Th., (cf. gruzowy "piasek ; Ross. xpain'B; 
Ymd. prod, debel piefek, (cf. dziarstwo) ; Roli. paćech, 
wapno s pjskem rozdelane, śterk; Carn. grjes, siremęnk). 
Miejsce próżne między potlłogą a ziemią, wyłożyć trzeba 
piaskiem, gruzem, dla uniknienia wilgoci. Swilk. Bud. 
105. Gruzem nabijać, nawozić, ruderare. Gn. Th. eilieil 
Gftriś ai:fd)uttcii , Boss. meóeniiiL, saineóciinib. Gruzem 
nabijanie Boss. meócHKa. ■^. Fig. transl. Ktozby serce 
z gruzu miał i stali, By nic drżał patrząc, a tu ś^yiat się 
wali? Ghrość. Luk. 45. (z głazu, z kamienia). GRUZŁ.\, 
y, i., GRUZEŁKA, i, 2, zdrobn. bryłka, grudka, eiil 
kliiiiUK(ieii, (cf. Sriife, SroS Slblij); Sorab. 1. ruzwa, ru- 
zlicżka; Sorab. 2. grufla. Lepsza trochę gruzcłek ziemi 
bez bojaźni, niż szerokie bujne pola trwogi pełne. U'(i;'5. 

18 



138 



G R U Z Ł O W Y - G 11 Y C Z A N I K. 



G n Y F - G R Y M A S. 



Wal. 230. (cf. grządka, zagon). Sucha chwila niedobra 
ku oraniu, bo w tenczas ziemia się spiecze, a tak suche 
gruzly nie mogą się zdrobiu. Cresc. 88. Prostą gruzie 
wypaloną zamienif Demokryt w szmaragd. Pilch. Sen. list. 
ó, 72. "Sodoma Iczy w smolnych gruzlach i w kupach 
pópioJa. Leop. 4 E:dr. 2, 8. (w smolnych brylach. Bibl. 
Gd.). Gruzla soli, bryłka soli. Wlod. GruzJa w wapnie < 
kamyczek w wapnie. \V/od. Gruzfa mąki, ctii ?1ictilfliimpct)eii. 
Gruzfa złota. Pol. Jow. 128. Kiedy się marnkom w pier- 
siach mleko w gruczoły albo w gruzły zsiada .... Urzed. 
28. Łobodę przyłożyć na twardość albo na gruzłę, tedy 
miekczy i ból uśmierza. Spicz. 10. GRUZŁOWY, a, e, 
w gruzfach, in Śliimrd)cn (fnifiAt), fliimperig. Sól gruzłowa 
w beczkach się przedaje. Yol. Leg. 3, 455. (okruchy soli 
rumowej). GRUZŁONYACIEĆ , iał, ieje, 7ujak. ndli., zgru- 
złowacieć, pogruzłowacieć dk., gruzłowatym się stawać, 
w gruzły się skupiać, fict) flumpcni, flumrcrtG lucrbcn. Mą- 
ka , gdy -wilgotnieje , ztad gruzłowacieje. lioss. TBapo- 
•*nTbCfl, OTTBapojKycb. GRLZŁOWATY, a. e, (^.RUZŁO- 
^YATO adiK, na kształt gruzeł, brylkowaty. Whd. fliim-- 
pcrii], (bnifid)t). Mąka gruzłowata. Ziemię gruzłowatą z 
wielkim potem przewracali. _ Warg. Wal. 150., Sorub. 1. 
ruzwate. GRUZŁOWATOŚĆ, ści, i., grudkowatość, przy- 
miot gruzlowatego , btc Sliimindtfcit. GRUZOŁ, GRUZO- 
ŁEK ob. Gruczoł, Gruczołek. GRUZOŁKA ob. Gruzełka, 
Gruzła. GRUZOWATY, a, e, na kształt gruzu, pelay gruzu. 
Cn. Th. iHiU eśiitt, fctnittifl. GRUZO^VY, a, e, od gruzu, 
do gruzu, ©raiI'o=, iidilltt >. Piasek gruzowy, sabulum 
grossitm, grylifomijei: 3aiib, §.ki, ®xaui, ©nui'5, ©raiib, 
składa się z znacznych grubych i nierównych kamyków, 
zdatny do wysypywania dróg. Kluk. Kop. 1, 254. (et', gryz, 
dziarstwo). 

GRY, Graec. yci minimum, n. p. Ani gry, ani Lrty: iir^di 
■/(li ą&tyyctai , ne gry guideni loijuilur, milczący, ani be, 
ani me; słowa się na nim nie dopytasz. Cn. .\d. b. ci" 
fliclit aii(^ nid)t ben geriiiijficii fant >jpii fidj; innii faun ntd)t'5 
"rn i&m icranśliringen. 

GRYCHT , u , m., sztuka mięsa wołowego w ćwierci zadniej> 
pod pieczenia zrazową, cin Stiict Jiinbpcifd) an-S bcm i^iw- 
tcriMcrtcI. GRYGHCIK, a, m., zdrb., n. p. Mużnaby mieć 
ćsvierć, połowę, żeberka, grycliciki. Boh. Dyub. 12. 

GRYCZ.\K , a , m. , gryzka , gryska , placek z gryzu abo z 
mąki pszenicznej pośledniej. Wiod. , chleb czyli piróg z 
mąki pszennej podlejszej. Dudz. 39. cin iiadrocrf iunt 
@nc'5mcbl, ein @riC'M'rPt. §. Człek nieulizany, borys, gbur, 
grądal, ein pinmticr 35rtuevfcrl. §. Gryczak, gryczany pla- 
cek, cin 33nd)H'c;Kciifnd)Cii, Boss. rpeiuHeBłiKŁ. GRYCZAN- 
KA, i, ź., słoma od gryki abo tatarki, 33ud)n'CiKCnftri'fc. 
Gryczanka każdemu bydłu za siano sie daje. Kluk. liośl. 
3, 276., \ind. hedoushina. GRYCZANY, a, e, na Rusi 
Hreczany. Dudz. 29. hreczysny = tatarczany, 33iid)meifiCn ', 
od gryki, z gryki, tatarki. — Mąka pszeniczna i hreczy- 
sna. Stryjk. 148. Kasza hreczana czvli tatarczana. Krup. 
5. 706., (Ross. rpeuiHCBbiil; Carn. ajdove). GRYCZ.\MK, 
HRELZAMK, a, m., placek gryczany, hreczany. Z mąki 
hrcczanej gotują dla czeladzi' kluski "i placki pieką, na- 



zywane hreczaniki. Ład. II. N. 47., Carn. ajdovnek, ^ci- 
bcfoniflcp, .v»cibcfornfud)cn ob. Hreczuszki. 

1. GRYF, a, ?»., (Grace, •/oiiii; La^ gryps, gryphus; Lat. med. 
griftlis; Angl. grilYon), bcr @l'Cif. Illyri hanc avem Noh 
albo Nog locant, cum aliae gentes fictae ains ficluin no- 
men retinuerinł. Cn. Th. — Boh. nóh ; Sorab. 1. krayf; 
Bosn. grif; Vind. graif, orloleu, jastreb; Carn. yelsór, 
(cf. białozor), qyais; Rag. orolav; Ross. rpii4>]i; Ecd. 
rp\-*i; {Eccl. HornoTKa, ope.TB Bc.iKKiii, imaiie cejini, cf. 
sęp). 1. Zmyślony ptak wielki, drapieżny skarbów strze- 
gący. Macie się sirzedz orła, gryfa i t. d. 3 Leop. Lev. 
11, 14. ('noga. 1 Leop.). Cudowna historya ptaka gryfa, 
o którym dawni wierszopisowie bają, że gniazdo swoje 
z szczerego robi złota. Zab. 12, 182. Niechaj ci drudzy 
ślą podarki drogie, Którym na skrzyniach leżą gryfy 
srogie, A strzegąc czujnym licznych skarbów okiem. Nie 
zawrą sennym nigdy powiek mrokiem. Nar. Dz. 1, 126. 
2. Ilodzaj największych sępów w Ameryce, sacorhamphus 
Dumer, vultur gryph. , bcr Sonbor. GRYF, herb, w polu 
czerwonym gryf biały. Kurop.o, 18. ein Sappcn. 2. GRYF, 
u, ?«., z Xiem. bcf ©rijf, tai @vifft'rct an cincr "iNioIine, 
deszczułka na skrzypcach, na której strony palcami prze- 
bierają się. §. Łapa, paznogieć, szpona, bie iiliinc. Be- 
stya ta z płaskim ogonem , Z czterema fapeczkami, i gry- 
fów trzech gronem. Zab. 15, 181. GRYFA, y, ź. , na 
podkowach koni ciągowych bródka, na przodzie się znaj- 
dująca. Kluk. /w. 1, 187. bcv ©riff wxn am i)nfci|'cn. {ob. 
Cele , ocele). 

GRYGLINOWY. GltYALlNOWY, a, e, z Franc. gris de lin, 
fIad,)M'liitbcnfar[H'n . Tej klassy ludzie niech chodzą w 
gryglinowym kolorze. Jabf. Tel. 108. Dyszer i gryalino- 
\vy kolor. Comp. Med. 705. podobny do kwiatu lnianego. 

GRYK.4, i, z., miejscami zowie się tatarka, a u Rusi hre- 
czka, ber 23ndm>ciCcn, Ross. rpeqa, rpemi.Ka, jiiKyma; 
robią z niej kasze pospolitą, odwarzaną i drobną, którą 
jedni Radomską, drudzy Krakowską naz_\wają. Z mąki 
gotują dla czeladzi kluski, i placki pieką nazwane hre- 
czaniki. Ład. H. S. 47. Zowią ją też poganką , Boh. et 
Slov. pohanka; Sorab. 2. hejda, pschuszniza ; Carn. ajda; 
Yind. hóda ; Croat. iiajda, hajdina; Hung. hajdena; ta- 
tarka, $eibcfin'n. Podług Linn. roślina ta jest gatunkiem 
rdestu, Polygoniim , "Scijctritt ; rdest gryka. Fol. fagopy- 
rum; rdest tatarka, Poly<]. Tataricum. Jundz. 229. hre- 
czka, Polyg. conrolulus. Kluk. Dykc. 2, 214. W dawnych 
inwentarzach przed panowaniem Zygmunta Augusta o 
hreczce nic nie czytamy. Czack. Pr. 2, 246. {ob. Hre- 
czkosiej). g. Sokola gryka ob. Gnidosz. — Gryka dzika 
Syberyjska Ross. KypjyuB. 

GRYLOWAG c:-. kont., z Franc., smażyć, suszyć w kuchni, 
roficn, biirrcii, ^'rcijelii. Zaczął kuclita smażyć, warzyć, 
grylować , tratować. Teal. 33. d, 85. 

GRYMAS, u, m., z franc, dziwaczne twarzy krzywienie, 
dziwaczne miny, dziwactwo \y postępowaniu, w urojeniu, 
Mc ©limaffc, Ross. ysiuiKa, yHJii.MKii. Lud prosty widząc 
grymasy, i łamania się , z wielości robaków w człowieku 
pochodzące, sadzi go być opętanym. Perz. Lek. 196. 
Lepiej jeszcze kiwać" głową ; właśnie tu te grymasy po- 



GRYMAŚNIK - GRYŻBA. 



G R Y Z C 



139 



ti-zcbnc. Teat. 55. b, 45. Te yrymasy juz wywołano z 
Polski, ib. 7. d, 15. Czart. Prawda, że raa grymasy, ale 
te pięknej twarzy przystoją. Teat. 50, 55. GHYMASNIK, 
a, m., w rodź. źeńsk. GRYMASNICA, y, dziwak, dzi- 
waczka, ciii ©rinciifńiiGcr , ciite (Svitlnifdiii]cniiii, iinmbcrlid^c 
.'pciligc. Grymaśnica , jakiej w świecie nie zniijdzie. Teat. 
56, 51. GRYMAŚNY, a, e, ie adv.; dziwaczny, iinmbcr= 
lid;, ijnllcntmft. Trzeba koniecznie grymaśne obyczaje pici 
■żeńskiej poprawić. Uai. Nar. i, 25. GRYMASOWAĆ ob. 
Dziwaczye. 

GRYPSNĄĆ c;. jednt.; smyknąć, ukradkiem porwać, grnpfcii, 
inaitfeu. Boss. rpaCasjaib, srpaóasAatb; Gall. tcrippcr, cf. 
Graec. yoiTiog. GRYPSIEWICZ, a, m., imię patrona. Teat. 
50. c. cf. wydrwigrosz , lapcap. 

GRYS ob. Gryz. GRYSKA ob. Gryczak. GRYSOWY ob. 
GryzowY. 

GRYSZPAN, GRYNSZPAN, u, m., łJoh. grynśpan , rez ze- 
lenA, rez medenś; Yhid. grienspet, grienspot, selenina 
is bronza; lioss. Mt/taHisa, apb M-Ł4aiiKa. Podoccian mie- 
dzi , w handlu pod nazwiskiem grynszpanu riride aeris 
znany, sól z podkwasu octowego i z miedzi złożona. Sniad. 
Chem. 2, 158., z Mem. ber ©fiinfpnii , rdza miedziana, 
sztucznie z miedzi wywabiona. Kluk. Kop. 2, 525. , Sleszk. 
Ped. 411. Gryszpan abo rdza miedziana. Urzed. 401. 
GRYSZPANOWY, a, e, od gryszpanu, ©rihifpmi =. Woda 
gryszpanowa , inaczej zwana kolor wodny, iż służy na 
niappic d(i oznaczenia wód. Zuber. 269. 

GRYSZFORT, a, m., n. p. Przyszedłszy tam, warcaby już 
przed niemi znajdę. Gryszforta zda miś grali zawiłego. 
Jeden jak, kostkę rzucił, I gniew-ał się i smucił. Kchow. 00. 
GRYWAĆ, GRAWAC, ał, a, czstL verbi grać, 511 fpiclcu 
^'flCiJClI. Szuler ten grywał, yyygrywał , przegrywał całe 
życie. Mon. 66, 205. , Boh. hrawam , hragi. 

1. GRYZ, u, m., GRYZETlyA^ i , i. §.1. gryzowa mąka, 
mąka pszenna. Cump. Med. 668. poślednia. Cn. Th., Włod. 
Dudz. 59. ©ricyinel)!, oroMoriiiac^ , ąrWiflC" 2Bci|ic:iiiu'ljl, 
3lftevme^I. Otręba z pszenicy bardzo jest czyszcząca, ale 
mało tuczy jej grys. Cresc. 157. Gryz = szrot mielszy mąki 
orkiszowej abo pszenicznej. Sijr. 955., Carn. stremęn.' — 
Prażona abo przypiekanego jęczmienia mąka, którą dru- 
dzy grys zowią, fiolenta, gcroftct @njtflimc()I. Syr. 979. 
liatunck pęcaku i jęczmienia drobny. Syr. 955. Gryz z 
jęczmienia przypiekanego abo prażonego. Cn. Tli., Dud:. 
59. 6^ricś, gro(> gcniaSliie>3 O^etrcibc, 5. 33. OHnjtciigricy. — 
g. 2. Gryz ob. Gi-uzowy piasek , gruz. Tr. C^ricJfilllb. 

2. GUYZ, u, m., gryzienie, jihijs. et mor. gryzola, zgryzota, 
biiś Jiagcii , 25cipeii, miijnibcr Śiimmcr, Hniiifinti), .s^crjdcib. 
Z różnych gryzów, zrzędów, bojaźni, różnych też w ciele 
nabywamy i)umorów. Haur. Sk. 459., Croat. griz; Yind. 
gris, ygris ' ukąszenie. §. Gryz, pokost do złocenia albo 
malowania marmuru. Tr. ciiic S(rt Rtfuip, Gall. mordant. 
GliYZANYKA, i, z., GRYŻP)A, y, 2., gryzienie n. p. w 
brzuchu, bilo ?inijcn , 33ci|5cii; im Scide, baś tod;iicibcn. By- 
yyają gryzavyki u dzieci z żółci zielonej , którą miewają z 
matek. Syr. 292. ^Yiatry gryżhc ciężką około pępka i 
ból srogi wzbudzają. Cziach. l'r. Cl., ib. B a. Wino 
to gryza^yki i n)orzyska w żywocie układa. Syr. 120., 



[Yind. grisha, grisenje , sayijenje trebuha; Croat. griz, 
grysa : dysscnterya). GriYZĆ, gryzł, gryzie cz. ndh., zgryść 
dk., Boh. bryzti , hryzl , hryzu, zhryzti , zhryzl, hlodati ; 
SloiK hrizf; Croat. grizli , grizcm, griszti; Bosn. gristi, 
hrristati, briditi, ujidati; Rag. gristi, grizem , ugrizati, 
gloghjatti; Yind. gristi, grisel, grisem, ripiti ; Carn. gri- 
sti, griseni , grusti, gruditi, grudem; Sorab. 1. dreptam; 
Boss. rpusTŁ , rpu3y, yrpbi3Tb , yrpbwaib , (cf. Sax. Inf. 
gilia|'iiu kruszyć; Gall. ccraser); zębami ściskać, głodać, 
nngcii. Nie gryź rzemienia. Bari. A 5. (nie czyń, co się 
na nic nie zda). Suchy lukrecyowy korzeń dawać dzie- 
ciom do gryzienia , gdy im się zęby kłuć nie chcą. Perz. 
Cyr. 2, 192. — Jakże markotny, jakże wargi gryzie, Nim 
wiersz wymęczy. lUin. Byt. 5, 552., Slov. hrize piski. 
Stał zamyślony, gryząc wargi. Teat. 52. 6, 47. Lata po 
izbie , paznokcie gryzie, ib. 29, 5. Pióro gryzie, ib. 54. 
b, i i. er fant an ber ^^cbcr. (znaki niecierpliwości). — §. 
Gryźć dla lepszego połykania, przegryzać, żuwać, jerki' 
peiT, niifbcipctl, taueii, bń^cn propr. et pg. Małe \yiny gry- 
ziemy, wielkie całkiem połykamy. ' Cn. Ad. 470. (cf. ko- 
mary cedzić , skrupulatny w drobiazgach). Gryzie orzechy. 
Teat. 12, 128. Nie gryź z czartem orzechów. Bys. Ad. 
42. (łupiny ci się dostaną z oszustem). Junak okiem orze- 
chy gryzie , wąsem muchy ścina. Kochów. 50. (odkazuje 
się zuchwałej. Gryzłem jakom mógł kości (tłumacząc 
Horacyusza). Lib. Nor. A 4. (walczyłem z trudnościami). 
Gryź, jeżeli masz twardsze zęby. Jeżeli niemasz, nie psuj 
sobie gęby. Lib. Hor. A. 4. (lepiej potrafisz, zrób; nie 
potrafisz, nie porywaj się). Nawiedz go, i pomóż mu 
gryźć tak t\vardego nióla. Pot. Arg. 59. (strawić, znosić). 
(Prou. Slov. Dawat temu hskowce, kteri gich hrizf ne 
może , dawać temu orzechy czyli chleb , który go już 
gryźć nie może; łyżka po obiedzie, lekarstwo po śmier- 
ci). — §. Gryźć ziemię ■■ legnąć, poledz , zginąć, im3 
(Sx\\i beipcil, limfpmmeil. Dam BaclKisowi ucztę z kozłem 
białym , Ze gdy mię drzewo uderzyło w ciemię Nie gry- 
złem ziemię. Hor. 2, 80. Min. Pod jego niczwyciężone- 
mi barki , wielu z mężnych nieprzyjaciół popiół gryzło. 
Słns. Ninn. 2, 14. Rycerstwo za nim gryzłoby kamień. 
Bys. Ad. 61. (dałoby się rozsiekać, zabić). Ziemię gry- 
zie, upadłszy. Bard. frag. 47. Już on gryzie ziemię. 
Teat. 45. d, '65, (już w grobie), g. Gryzieniem holu na- 
bawiać , kąsać , ujadać , 'kipcii , burrf) bcit 33ig ycriiniiireit 
liber Sdjmciicn maćku propr. et fig. Najokrutnicjszy taki, 
co gryzie a pieści! Kras. Baj. 111. Na deszcz, _ muchy 
strasznie gryzą, btc SlicflOi ftcAC". J^d. Gdy koń kogo 
ugryzie, rana "bywa bardzo niebezpieczna, ih. Zęby żona 
przestała mi gryźć głowę. Teatr 52. d, 25. (kłócić, su- 
szyć głowę , bcii )i\i)pf iimrm mad;en). Glicz. Wych. Q. 1 
b. Teat. 19. c, 96. Gryzą mię wnętrza moje. 1 Leop. 4 
Ezdr. 5, 54. (trapią mię. 5 Leop.). Gryźć i^_ martwić cię 
będzie, że umrzesz 'ze z'łości. Teat. 52. d, 45. (dokuczać, 
doskwierać, dopiekać). Każdy ma swego mola, co go 
gryzie. Mm. Byt. 5, 527. jeber ?:'ceiiid) Imt feiiieii 5liimmer= 
luiirm, ber ibn im .s>r5eii tiagt. Jednego to, drugiego owo 
gryzie. Cn. Ad. 559. martwi , trapi , bCil ciiicii liagt biep, 
ben nnbcrn jenC'5. (nikt nie wolen od kłopotu). Zafraso- 

18* 



diO 



G R Y Z G - G R Y Z I M A. 



GRYZIPAGIERZ - GRYZOWY. 



Many król panom opowiedział , co go gryzfo. Papr. Rijc. 

(kłopotało , obchodziło). Kto dobiera nie podług stanu 

swego zony, Ten albo sam gryźć musi , albo być gry- 
ziony. Nar. Dz. 5, 125. Iicipcii, jniifni, (jcifmi, Miitcii. 

Sumnienie go gryzie. Prot. Kont. C 2 b, Yind. viest niene 

tesbi, pczhe; Slov. brize ho swedomi. — Wszystko gry- 
zę w sobie, i nikt nie wic, co ja cierpię. Teat. 14, 75. 

(taję w sobie, połykam, trasuję się, martwię). — §. Ir. 

Pieprz i t. d. gryzie, piecze, Jicr %^ef(X U. f. 11). bcipt, 

(Yind. ripiti , cf. Yind. grishik, elih, kifelz < ocet). Fig. 

Zbytek pokój pospolity, jak rdza żelazo gryzie i traci. 

Falib. Dis. E. 1. (nadwątla, nadweręża, osłabia). — g. 

Gryzie w brzuchu, rznie, /loss. ptiKCTi) Bi >KiiBOT'fe , cś 

fd)licibct im 33ilii£i)C. GRYŹĆ się reclpr. §. Dzieci chorują, 

gdy się im zęby gryzą. Cresc. 577. gdy się kłują, bie 

3(i[;ne h'c$cn inrij; btc Stiibcr jalmcti. — §. Morał. Fra- 
sować się, trapić się, martwić się, fid) fiimmcrit, iHinilCll, 

Rag. gristise; Croiit. jaditise; Dosu. gbrristitise , jaditi, 

sgjalostitise ; Carn. tahtam ; Ross. CKopOtib , CKopó.iio, 

npnropioniiTbCfl ; Eccl. ocKopótiii, cKopó.iio, oneiia.iinbca. 

Giedymin gryzł się na umyśle swoim bardzo, widząc oj- 
czyznę , tak srogo od Krzyżaków zburzoną. Stryjk. 544. 

Ocuciwszy się, wpadł mu sen, który miał, w myśl, i 

gryzł się długo , coby się przez to znaczyło, ib. 534. 

Gryząc się sam w sobie na niewdzięcznego kniazia, prze- 
. myślał, jakoby go uśmierzyć, ii. 473. Gryząc się darmo, 

zdrowie sobie psujesz. Past. Fid. 82. Na drugich się 

gniewać , a siebie gryźć. Teat. 6. b, 49. Gryzący sie, 

zgryziony Ross. npiicKOpÓHbiii , KpjmiHHbift. Drzyj się za 

łeb, gryź ze złości, chcę, żebyś pękł z zazdrości. Teat. 

56. c, 42. Nie powinieneś się już niczym gryźć , ani 
niczego wstydzić; bo to, za co człowiek w świecie wsty- 
dzić i gryźć się może , jużeśmy obadwa poczynili. Targ. 
Bibl. 15. Tankred się z gniewu wielkiego nie czuje. 
Gryzie się srodze, i zębami zgrzyta. P. Kchan. Jer. 492., 
Gryźć się z kim o co = swarzyć^ się , na udry z kim iść, 
mit cincm jailfcti, Itcipen , Ross. -bcTbca ci Ktjre. Zawsze 
sie i z sobą i z drugiemi gryzłem. Boh. Kom. 1, 525. 
(GRYZETKA^oi. Gryzj. GRYZIENIE, ia, 7i., subst. verb., 
Roli. hr\zenj, kąsanie, głodanie, żuwanie , dokuczanie, 
bau 35cit5cii, Sniicii, Jincicn, Siifcfif"' ^*cini(]cn. Gryzienie 
w żołądku , morzenie , żarcie w kiszkach , rznięcie , ba» 
Saiitiiijrimmen. Cn. Th. , rznięcie , Roh. źfenj ; Croat. griz, 
grisa, grizenye , madron; Dal. grizd , grizna; Dosn. gri- 
zenje, grisgja, serdoboglja, sardobogija, srrldolioglja; Yind. 
gris , grisha, grisenje . savijenje trebuha; Carn. klanje; 
Eccl. rpuHta. GRYZIGŁOWA, y, m., głowę gryzący, kło- 
pocący, ein Sopftiiarmmnrficr , Roh. hryzacz; Ross. cx-fa- 
4yra ; (Rag. grizliza , griziza curcttUo). On jest straszny 
gryzigłowa dla mnie. Vea/. 24. b, 18., Mon. 73, 589. 
GRYŻIKOŁEK, łka, in., zrzęda, ciii SShiwfiHn, Ross. o- 
rpusa, orpuacHb. Ona ma męża jakiegoś grvzikoIka nie- 
zgrabnego. Teat. 13, 108. GRYZiKRUPA.N-' m., sknera, 
liczykrupa , gryziskarb , Ross. CKpara, cin ©riifejćiMcr, cilt 

Sltniifcr. A czyż dyabli znowu niosą tego gryzikrupę! Teat. GRYZOWATY, a, e, o adv., na kształt gryzu, gricSartijj. 
oO, 'JO. GR^ZLMA /ierJ; w czerwonym polu trzy liszki białe; Chleb gryzowatv otrebisty, ludziom delikatnym niestrawny, 
na hełmie trzy pióra strusie. Kurop. o, 18. ciii aSappcit. Syr. 958. GRYZOWY, GRYSOWY, od gryzu, @vic^ ", 



GRYZIPAGIERZ, a, w., liziobrazek, świętoszek, naboźniczek, 
Ross. nycTocBari, cilt .C»ctlt(|citfrcffcr, cin 3(nbM)tlcr. Owże 
gryzipacierz, wilk vy baraniej skórze, Co kościanemi gałki 
pobiją na sznurze. Nar. Dz. 5, 118. GRYZISŁAW ob. 
Gryzosław. GRYZLIWOSC , ści, z., gryzienia przymiot, 
skłonność do gryzienia, bądź drugiego, bądź siebie, u- 
raźliwość, bic 33iffiijfcit, b(i>3 35cipcu, bic Stiiiiimcriiclifcit, 
§aiig 511111 Siimiiici-, ober niid; 511111 ^Mkn mit niibcrii; 5011= 
fifdjcś SScfcii; Bnxn. bridkost, bridenje; Ross. •baKOCTb, 
i4y'iecTb. GRYŻLIWY, Gr{YŻNY, a, e, Gryżliwie adv., 
gryzący, markotny, kipciib, Cllipfinblid; , Yind. griseozh, 
grisezh , ygrisliu , yjedliu, ygrisezhen, ripezli , serbezhen; 
Carn. grisęzh , sasklyyne , ossklyyne ; Croat. ugrizavecz, 
(grisau ' dysenteriacus); Bosn. bridak, gljut; Ross. ■b^y- 
qiii, iAKiil, ■fe40iCB, (Ross. rpu/KHbifi artrytyczny). Pretor, 
co gryźliwe ludowi wyroki wydawa. Zab. 8, 531. Koss. 
(markotne, dokuczliwe, uciążliwe). Gryźna nowina; gry- 
źli\yy frasunek. Tr. Gryźliwe kłopoty. Przyb. Luz. 505. 
(dojmujące). 
(GRYZMOLiC, ił, i, czyn. niedole, zgryzmolić dk., bazgrać, 
fd;micrcit, flccfcii, fd)Ied't fd;rciltcii. Gdybym choć trochę 
umiał gryzmolić na papierze. Teat. 55. c, 66. Umiał 
gryzmolić. ib. 15, 84. Węglem niezgrabne twarze gry- 
zmoli po ścianie. A^. Pam". 19, lOO! GRYZMOLICIEL, 
a, ?«., GRYZi\10ŁA, y, m., bazgracz, cin Sdnnicrer. Owi 
gryzmoliciele nie wiedzą, co podać milczeniu, a co obja- 
wić. Kras. List. 2, 114. Gryzmoła, pisarz. Teat. 15, 96. 
GKYZI\10ŁY liczb, mn., bazgranina, Ross. nam;aHbe , ©C' 
fdjinicrc, CsH'fviClc. Żaden przypadek politycznemi gryzmo- 
łami^nie był tak przyćmiony, jak ten. Pam. 83, 1, 116. 
broszurami , świstkami). 

GRYZOMIR, a, m., n. p. Wieku szóstego, kiedy myszym 
władał Gryzomir berłem , częste najazdy czyniły łasice. 
Zab. 13, 48. imię króla myszego w Myszeidzie Krasickie- 
go. (GRYZONY, ów, liczb, jnn., Rzplla Gryzonów, sprzy- 
mierzona z Szwajcarami. Dykc. Gcoqr. 1, 235. (sH'anl'iillb= 
tcii, Co/i. Rhetsko ; Rhaetia). GRYZOSŁAW, GRYZISŁAW, 
a, m., sławny przez gryzy, dokuczanie drugim, doskwie- 
racz, kłótnik, eiii ('crHJimtcr 3'ii'fcv. Prawo to nie mogłoby 
się podobać rozpustnikowi; przytłumieby go chciał, rzą- 
du i sprawiedliwości gryzosław. Oslr. Pr. Kr. 1,12. Gry- 
zisław, sławę gryzący, obmowca. Chmiel. 1, 60. GRY- 
ZOTA, y, 2'., zgryzota, frasunek, umartwienie, Yind. 
samcrsa, samers; Rons. npiicKopóio, ncia.ib, 40ca4a, Kpy- 
miiia, ®xam, Siiumicr, ,s)arm, .S)cr5flcib, Mniiifiiiiij. Wnętrz- 
nemi zażarte ku sobie gryzoty Wzajemnej dobywali potęgi 
na zgubę. lYar. Dz. 1,"2'05. 

Pochodź, dogryźć; nagryzać, nagryżć; ogryzać, ogryźć, 
ogryzck; odgryzać, odgryźć, odgryzek; pogryzać, pogryźć; 
podgryzać, podgryźć, przegryzać , przegryźć; przygryzać, 
przygryźć; rozgryzać, rozgryźć; iigryzać , ugryźć, ugryzek; 
wgryzać, wgryźć; wygryzać, wygryźć; zgryzać, zgryźć, 
Wy~k'^ ~iW'P'^'-> zagryźć. 2) grzytać , grzytnąć, zgrzy- 
tać, zgrzytnąć, zgrzyt. 



GRZAĆ - GRZANKA. 



GRZANY - GRZBIECIK. 



141 



fon ©ticśme^l. Grysowa kasza tuczy, ale niestrawna. Syr. 
954. Chleb pszeniczny z śrzotowanego zboża, abo nader 
grubej a otrębiastej maki, jakiego chłopi używają, zowia 
grysowy. Syr. 956. 

GRZAĆ, al, eli , grzeje, czyn. niedok., zgrzać, ogrzać dk.; 
(Boh. hi-jti, hril, hregi, hrati ; Slov. hraf, hfegi, hregam, 
Sorab. i . hreyu , reyu ; Rag. griati , zgriati ; Yind. greti, 
griem, sgreti, sgrejati , ogreti , sagreti , pregrejati , vre- 
zhiti ; Carn. greti, grejćm ; Bosn. griati, topliti , zgriati, 
uzgriati, stopliti, utopjilti, pogriati, rnlacili , omlaciti, ci- 
niti ralako ; Croat. greti, grejem, topiti , topim; Foss. 
rptib, rptro, jTptTb, yrptBaib, corptib, corptBaib; 
cf. Nebr. "lin charar arsit, TN," heir accendii, cf. gorzeć); 
ciepłości nabawiać, ciepłym robić, iDanncn, amnii limtljcn 
propr. et fig. Skoro dobry humor grzeje, Niech śnieg 

. pada, niech wiatr wieje. Gdy radości coraz rosną, Zimno 
ciepłem, zima wiosna. Kras. List. 2, 148. Łeb grzeje 
wino mocne. Bard. Trag. 74. Tak prosi, i te swe wzdy- 
chaniem grzeje Prośby. P. Kchait. Jer. 565. (wzmacnia, 
wspiera, podpiera). I w Hiszpanii hetman grzał bunto- 
wników. Chrośc. Fars. 348. w ciasny kąt ich zaparł, er 
madltc iliiicn nmrm. Ciilopczyka rączka świerzbiała , gdy 
jćj w cudzej kieszeni nie grzał. Dwór. A. (gdy w cudzej 
kieszeni nie polował, nie łowił, nie kradł). — Grzać 
kogo, zagrzewać, zachęcać, anfciicni. Palrokl tak jeszcze 
żwawe grzeje wojów niki. Dmoch. U. 2, 105. Tak łaje 
gnuśnyeh, mężnych grzeje wojowników, ib. 1, 96. Pró- 
żno kondlów pasterze do natarcia grzeją, ih. 2, 185. 
(podszczuwają). GRZAĆ sio zaimk. , Dok. hriti se , ciepła 
większego nabywać, fjd; iintniicii. Służebnicy ogień uczy- 
niwszy, bo było zimno , grzali sie. Był też i Piotr z nie- 
mi stojąc i grzejąc się. Biidn. Joan. 18, 18. Grzał się u 
ognia. Sekl. Marc. 14. Kto bliżej jest ognia, lepiej się 
grzeje. Hrbst. Odp. U u 2 b. §. fig. transl. Zapalić się, 
zająć sie zagorzałością, gorliwością, fid) cninirmcil , crbifeeii. 
Miłość się tym bardziej grzeje przeszkoda. Zal. II. T. 51. 
Tak mówił, i tak gniewem zapalony Grzał się sam w so- 
bie Czyrkaszczyk zuchwały. /'. Kciian. Jer. 291. §. Grzać 
się, o zwierzętach, mianowicie o psach appctere Venei'em, 
Idiiftfd; fe^ti, {ob. Ciekać się, biegać się, gonić się). Po- 
chodzące pod słowem : Gorzeć. 

GRZ.\DKA, i, ś. , dem. nom. grzęda (Elym. rząd, rzęd), leclia, 
leszka w ogrodzie, cilt @in1ciii'CCt, Sorab. 2. leeha. Wszedł 
do ogrodu miedzy grządki wonnych ziół. Radź-. Ciiiit. 6, 
1. (zagonki. Bibl. Gd.), g. Grządki, cf. Ger. ©rtiitLi, ma- 
łe grzędy w kurniku , są to położone i umocowane laski, 
na których kury siadać mają. Kluk. Zw. 2, 118. bie ^ib-- 
lictftaiigc. Już dosiadł Cezar równej z Pompejuszem grząd- 
ki. Chrośc. Aw/i. 161. równej rangi, równego stopnia, fllct^ 
d)C l^tajfcl. jJ. Grządki ku wieszaniu szal. Crcsc. 561. 
ciiic 3luflimuKftaii(ic ciiic Oiicerftnitijc, Ross. rpnjHa, rpa^o- 
'n;a. GllZ.\liZIEL , Gli.UtZIEL, a, m., pługowy dy- 
szel. Cn. Th. bic Jictdifcl nm '].*fiiiiic. Otw. Wirg. 382. cf. 
C^cnibcI, ©riillbcl, Boh. hridcl scopus aralri. 

GRZANIE, ia , n. , subst. verbi. grzać, bil'? SanilCti, (Ci'Uiar= 
iiicii. (IRZANKA, i, i, GRZANECZKA, i, ż. zdrbn., 
krókam chleba czvli bułki suszona, zraz chleba ogrzany, 



który śpikiem abo masłem nasmarowawszy, jedzą za przy- 
smaczek, ciiic gcriiftcte 33rotfd)ci(ic , nnc iimit fic mit Sliarf 
pbcr Slittcr 511 ClJCit rflCilt. (Boh. topynka; Yind. vresiza, 
narcsek, shnita, ozvirk, tinjak pogazhe; Ross. cyxapiiKŁ, 
vu!y. rptiiOKt). Chleb dwa razy pieczony zowia biscotum, 
to jest grzanką. Urzed. 548. (ob. Biskokt). Jużeś mój Sta- 
nisławie zasiadł przy kominie , A przed tobą z grzanka- 
mi spory kufel stoi. Opal. Sat. 70. Zdechł niedźwiedź; 
więc o ziemie dudy i multanki , Spadło masło , jak mó- 
wią, niedźwiednikom z grzanki. Pot. 1'ocz. 184. zysk im 
przepadł, W 3)iittcr ficl ilnicit yoin SPnitc, ifcr 'licrbicnft giciuj 
iit bie 23il)C. Spadło mu z grzanki = chuclia w garść ; jak 
gdyby mu psi obiad zjedli, omyliła, go nadzieja. Cn. Ad. 
785. ber Siffcit ift iinu entiiaiiijcii. Zebye z gęby i ręku 
grzanka nie upadła. Jag. ^Yyb. C A b. (cf. kęs, kąsek; 
cf. łyżka od gęby odpadła). Grzanka go ta minie. Chrośc. 
Luk. 206. (pi-ze!eci koło niego gołąbek). Stary jak kruk, 
nie daje nic i nie umiera. Przecie się niezła człeku u- 
piekłaby grzanka. Zabl Firc. 29. nie ladajaka korzyść, feilt 
fd)Icd)tcr 53ilTen, feiii flcincr G5ennmi. Nie zła fam będzie 
eksekutorowi grzanka. Uorn. Ikr. 196. (niemała chapan- 
ka). Abym ja tylko moje grzankę upiekł. Teat. 8. c, 5. 
(moje gąskę, kurcze t. j. żebym swego dokazał, pożytko- 
wał). GRZANY, a , e , part. perf. verb. grzać , ijcilHiniit, 
crnnirnit. Grzane wino, (jltibcuber SEeiii. 
Pochodź, pod słowem. Gorzeć. 

GRZĄSKI, GRZĘSKl, GRZĘZKI, GRZĄZKl, 'HRUSKI (z Ru- 
ska), a, ie, gdzie graźną, Igniący, błotny', topny, fiim= 
pfiij, morafti;; jiim Scrfinfcii, Hosf. rpasHbiii, rpasiiOBaibnl, 
Bfl3i<ii1, Tonv4ii1, (rp3'3iibiii obładowany, pijany; rp3'3Kiii 
ciężki); Ecd. tiiii6IIT>, rp.iiitm,. Naprowadzono naszych 
na miejsca grząskie i bagniste , które obszernych łąk i 
pastwisk powabny czyniły pozór. Nakoło tych topielisk 
stali nieprzyjaciele. A'ar. Hsl. o, 530. Rzeka .Morawka 
grząska, kałużowata, i szeroko się rozlewająca. Krom. 525. 
{Iimosut:). Grzeskie jeziora. Zmor. Siei. 185. Pole mo- 
kre , grząskie. Pnpr. W. 1 , 568. Przyszło im się prze- 
prawić przez miejsca bardzo lu'uskie abo Igniące. Papr. 
Ryc. 125. (cf. hrazisty). Ross. Tonb, (ob. Topielisko), Basb. 
Wywrócił się, i zasnął twardo w błocie grzęskim. Weg. 
Org. 26. fgestem, cf."lgniączkaj. GRZ.YSKOSĆ, ści, 2., 
błotnislość, J<ałużystość, <£iniilipi,]feif, l^iorafi, Boss. BHSKOCTb. 
Rzeka la , nie tak dla głębokości , jako dla Igniacej grząs- 
kości, trudna do przeprawy. Krom. 142 Grząskość miejsc. 
Nar. Tne. 5, 90. G[1Z.VSK()WATY, a, e, — o adv., nieco 
grząski, lgnący, bagnisty, flimpfig. Hetmani nieumiejętni 
na miejsce grząskowate , gdzie sposobnie koniem obró- 
cić trudno było, szeregi rozwiedli. Krom. 602. (limosus). 
EccI. rpfl30Bii,iHbiii ; Rosa. rpasHOBaT.uii. GRZ.\ZN.\C ob. 
Grąznąć. 

GRZB1E(';ISTY , a, e, grzbiet mocny mający. Wkd. pleczy- 
slv, ciiien fłarfeii 3iiicfcn luiDciib , 'in-eitidmitriij. GRZBIET, 
'CHRZYPT, a, u, m., GRZBIECIK, a, m. zdrbn., [Boh. 
hrbet, hibylek; Slov. chrbet, hrbet; Sorab. i. kribet, 
kriebet; Sorab. 2. kschebat, chrebat; fiosn. herbat, hrri- 
bat. plecbja, harbat , leghja; Slav. legja; Rag. harbal , 
leghja , ludi , (vulg. harplina spina dorsi) ; Croal. herbet ; 



142 



GRZBIET. 



GRZBIETOWY- GRZEBIEŃ. 



Dal. harbat; \ind. lierbet, plczbje, (luib , hriber, reber 
> górkaj ; Carn. herbt, (herbovina= garb, heibtishe , berb- 
tauz spina dorsi; Ross. xpe6eTb pacierze, cniiHua grzbie- 
cik) ; Etym. garb). Tyhia czę^ć piersi jest grzbiet z pa- 
cierzami, zaczyna się od karku. Kircii. Anat. o. Zool. 
Aar. 07. Pcr Mdm. \c(. plecy, krzyż). Na grzbiecie le- 
żeć Buss. .leJKiiTt Ha rnimt. Proi: Stov. Lahnut si na 
brucho, a chrbtem sa prikrit; małe jacere , carere lecli- 
słerniis, leżeć na brzuchu, a grzbietem się przykryć. 
(Slov. Chrbtom ge k olnui , a bruehom k stołu ; grzbie- 
tem ku oa;nio\vi a brzuchem ku stołowi est fortunatus, 
iiobrv ma^byt). Czcij góry, lasy, mosty, chceszli mieć 
grzbiet prosty. Bys. .\d. 7. (chceszli zdrów być). Nie 
chodź na pijanego, zal mi grzbieta twego. Bratk. Job. 
Nie powiadaj tego, bobym zapewne dostał po grzbiecie. 
Teat. 29, 95. Godzienbyś za to dostać po grzbiecie. 
Teal. 26, 52. w skórę wziąć, mif bCU 3?urfett, mif 'aai 
gett, nut ben ^*cl5 frieijcn. Kiedy pan o co słusznie po 
'chrzepciznie albo po grzbiecie wzbierze służącego , ma 
milczeć. Haur. Ek. 178. Świerzbi go grzbiet = goni na 
guz. Cn. Ad. 119. załawia, ber 2iiicfcl jiictt ibii , er unii 
Sc[)Iage ^aSeil. Świerzbi mię grzbiet- świerzbią mię uszy, 
potka mie dziś coś. ib. bcr Siitfcl jiictt mir, l'Clite fcRt ii 
linii-. Grzbietem przypłacić > skórą, mit bcm DJiicfoti tui^cn. 
Slov. Kdo meśec trafi, nech chrbtom plafi. O grzbiet się 
boi = boi się plag, er ift lim fcincii iiiułd I'cfovijt. Trafi-li 
kędy na mocniejsze wstręty. To też umyka i grzbietu i 
pięty. Jaht. Buk. M 2. (cofa się, ustępuje z bojażni). 
Przed laska pierzchają Psi , ba i czasem gburzy 'chrzy- 
ptów umykają. Kvhow. Fr. 14. Lepiej na cudzym, niż 
na swoim grzbiecie, drapieżnego konać niedźwiedzia. 
Psulmod. 87. (lepiej koEcoś, niż siebie narażać). — Uczy 
mego Pana maniery Francuzkiej, spodziew.ijąc się, że 
za to cokolwiek na grzbiet oberwie. Dok. Kom. 1, 500. 
na okrycie grzbietu lub eiala, sukni, i^a^ (x bafiii" imiy 
niif ben 8ci& fneijcit iinrb, cin Mleibiiiiij>?ftit(! crfiipcnt iińrb. 
Drugi na szańc szczęście i wszystko wysadzi, jedno to 
jego, co na grzbiecie a na szyi zostanie. Bej. Zw. 158 
b. nne er gcM llllb ftcW. Co w brzuchu, nilu nie widzi, 
co na grzbiecie, na to wszyscy oko mają. Dwór. E 5. 
jak cię widzą, tak cie piszą. — Grzbiet = tył, plecy, bie 
(liiiterc , Sette , ber Diiiifeit. Jeśli z nieba nam co użyczono 
Dobrego, na grzbiet ono Nie bacząc zarziicamy. Byb. 
Geśl. D. b. nnr luerfeii-J tiiiter 3?iict'i ' Śmierć z swym de- 
kretem , U młodych ludzi chadza, i stawa za grzbietem, 
U starych zaś przed wzrokiem bywa. Kulig. Her. 284. — 
Grzbiet mu trzyma. Rys. Ad. G7. tergum lueliir, er lialt 
ilim ben 3{iic!cn, ^alt ibm bie Siaiige, (cf. plecy). Nic 
spodziewałem się po jego przyjaźni, aby on miał grzbiet 
trzymać głównym moim nieprzyjaciołom. Ossol. Boh. 149. 
Wstręt Turkom dali Węgrzy, którym Montekukuli grzbiet 
trzymał. Klok. Tiirk. 210." Grzbiet opatruję , waruję , 
uzbrajam , tergoro. Cn. Th. bcil 3iiiCiC!i ycrfelieii. — Musieli 
się na dysputacye gotować prywatne i publiczne, chcieli 
-li im grzbiet dzierżeć. Birk. Dom. 15. nie ustępować, 
nie ulegać , utrzymywać się , odpierać , fi4) 1'eŁaiipten , 
nii^t mett^eit. — Na słowo: 'jam jestl grzbietem wstecz 



bieżą, I tak na pował po ziemi leżą. Miask. Byt. 86. 
(tył podali). Fig. Grzbiet rzeczy nie żyjących, tył, tylec, 
ber Siictcii nu IcWofeu Siugen. Grzbiet fiożowy, tylec (Yind. 
noshni herbet, telabez, telab). Książka z napisem zło- 
tym na grzbiecie. Cn. Th. — §. Część ta , którą co dźwi- 
gają, ber 3!ii(!eu, ber JJntfeu. Aby" byli powolni, trzeba 
na ich grzbiecie jeździć. Teat. 44, 9. (osiodłać, opano- 
wać, ojarzmić ich). Slov. Prov. Wśc si wzal na chrbet, 
neż unesf móźeś ; (na kark , na barki). Król August w 
most obwarowany Ujął grzbiet Wiślny niepohamowany. 
lirach. W. 452. W Afryce góry glówniejsze od nie- 
których pisarzów grzbietem świata zwane. Staś. Buff. 
109. (wierzch). (Grzbiet jesiotra, wvza. Boss. óa.ihiKi). 
GRZBIETOWY, a, e, Boh. hrbetowy," hibetnj, (hrbitow 
cmentarz); Sorab. i. kribetne; Carii. herbtęn, herbtove ; 
Boss. xpeÓTOBuii, cnnuHufi, (Buss. xpeóeTHuii pacierzo- 
wy), od grzbietu, 3iu[fcn=, 3?iitf=. Grzbietowa kość zło- 
żona jest z wielu kostek pacierzami zwanych. Kluk. Zw. 

1, 47. ber Siicfgratt , (Yind. herblauz, herbtenja, berb- 
tishe). Dsvanaście śrzednich pacierzów grzbietowemi zo- 
wią. Krup. 1, 102. — Dworzanin po Lubelskim żarto- 
wny ratuszu Przechodził sie wśrzód lata w grzbietowym 
kontuszu. Pot. Jow. 176. t. j. z grzbietów lisicli, z 
krzyżaków, >jpu >lreut!fuc())'eu. 

Pochodź, pochrzept , pochrzepciina ; ob. Garb. 
GRZEBEŁKO, a, n., demin. nom. grzebło , tiiv litriegelśeu, 
eiu flciiier Stricgel. Grzebcłko mu dać w^ rączkę, ubę- 
dzie mu pieszczot. Falib. Dis. J 5. (niech stajni pilnuje). 
GRZEBIE ob. Grześć. GRZEBIELEC ob. Grzebło. GRŻE- 
BIELUCHA, GRZEBIOLUCHA , y, I, GRZEBIELUSZKA , 
i , 2. demin. , jaskółka brzegówka , która tylko po 
brzegach rzek przesiada. Ład. Hst. N. 52. Grzobie- 
lucha , hiruiido riparia , gatunek mniejszej jaskółki, 
koloru popielatego, Z gardzielem i brzuchem białym. 
Zool. Artc. 251. Jaskółki, które sie lega «• skałach al- 
bo górach przykrych, zowią grzebiolucliy. Sieiin. 298. 
Spić:.. 131.; Boss. crpnyKT,, (cf. strzyżyk); bie Ufericl)llinll>c. 
GRZEBIEŃ , ia , m., Boh. et Slov. hfeben ; Hung. gere- 
ben , gereblye ; Croat. greben , chesely, cheshci, (cf. cze- 
sać ; Croat. grebenim , cliessera ; flung. gerebellek) : So- 
rab. 1. Iźeszak, cżeszak ; Sorab. ll. zeszak; Siar. greben, 
cseshalj; Bosn. cescjagl, grebeni, (2. Bosn. et Dal. gre- 
beni= spiczasta skała, scopulus); Bag. cescjiigl, (Rag. 
grebglje, zubaccja, grebuglja rastruin grabie; greben 
scopulus); Yind. glounik, glaunik, (greben, grabie > gra- 
bie; Yind. grebien ; Cum. greben spina; Yind. grebien, 
grebenize traduces łozy winne do przesadzenia) ; Carn. 
grebenik , glavnik , (grebenesh = kraty żelazne, spust); 
Boss. rpcócub , rpciJeiJiOKTi , rpcóeuKa, rpeOcHO'iKa; EccI. 
leca.io, rpeóent; ber Samm. Grzebienie do ^czesania 
włosów bywają bukszpanowe , bzowe , eto. Kluk. Boś!. 

2 , 139. ber Śnmiu yim Sdiumeu. Łysemu nie słu- 
ży grzebień. Birk. E.rorb. E 4 b. Włos kawalerski cze- 
sał grzebieniami. Bard:-. Trag. 155., Hul. Ow. 87. Grzebień 
rogowy Boss. poroBiu;^. Włosy w górę przypiąć grze- 
bieniem. Teat. 19. c, 5. §. Grzebień do czesania lnu 
i t. d. Przędz. 16., ob. Grępla. bie .ftedicl ; Cani. greben, 



GRZEBIENIARZ - GRZEBIENO W ATY. 



GRZEBIEŃ NIK - GRZECH. 



14? 



aliel, ahla ; Yind. grehien, greben , dersei, derei; Croat. 
greben, jahlya ; Hting. gereben, hebel; Soi-ab. 2. ho- 
chliza; Boh. wochle ; Ross. MbiKanima , MMKaHKa. Grze- 
bień u smuklerza jest dębowy do prostowania osnowy. 
Magier. Mshr. g. Narzędzie katowskie, eilt Wartcrillftni' 
llicnt. Bicze, osęki, piłki, grzebienie, pale i inne do 
męczenia naczynia. Sk. Zyw. 1,13. §■ W młynie grze- 
bień żelazny, kolo z zębami. Solsk. Arcii. 102. bay Sailiili' 
rab in ber 3)!ul)lf. — §. 2) Mięsistosć wyrastająca na 
głowie u koguta. Zool. Nar. 72. ^a^nciifnmm , ber Samm. 
Kogut ma mieć grzebień na głowie czerwony- Haur. Sk. 
118 ; {Sorab. 2. greben; Carn. grebęnz, greben; Yind. 
petelinou graben, greben). — Fig. Ir. Grzebień podnieść = 
pysznym a nadętym być , erigere crisfas. Mac:., fcill .Ctaupt 
cmpprbcbcii, ftolj mcrbcil. Niewdzięcznik teraz jeszcze tym 
więcej podnosi grzebienie. Pot. Arg. 11. Skoro przy- 
szedł do siły czub mu zaraz i grzebień wyrastał, ib. 348, — 
§. Grzebień na dachw dla wyjścia dymu. Torz. Szk. ii. 
kurek, kaptur, eiiie 5(rt ©d^ornftciiifnppcu. — §• Grzebień 
podszyjny u kura , broda , podgardłek , palea. Mocz. ba>3 
$almciilar|.id)cii, ber ^a^iieiitntrt. §. Anut. Grzebieniem ku- 
ra nazyv\aja wyniesienie na niższej kanału korzeniowego 
stronie, wewnątrz kości sitowatej. Kntp. 2, 158-44., 
Kirch. 99. ber $a^nenfamm , ber imueiibiijc gortfn^ beś 
fietnoniiiijen 23eine^. §. 3) Grzebień, pław morski, bte 
et. Srtfott^iniifi^cl ' tiic iDte eitt Ślmiim aiić-fielit, ZJosn. gavun. 
GRZEBIENIARZ, a, m., narzędzie do schowania grzebie- 
ni, baś łTnmmfiitter. Podatek ten płacą od rękawic, 
pończoch, grzebieniarzów , kapeluszów. Yol. Leg. 4, 80. 
§. Grzebieniarz, grzebiennik ; Boh. hiebenar; Croat. gre- 
benar , choszravecz, cheslar; //««(/. gerebcilo ; Slav. gre- 
benar, cseshljar; Ross. rpeóeHOHHiiht , rpeócHUiiiK^B ; rze- 
mieślnik, który grzebienie robi, ber Śnmmnrijer. Rogi by- 
dlęce udmiękczone wyrabiają grzebieniarzo. Kluk. Zw. 1, 
259. Iglarze , grzebiennicy. Vol. Leg. 5, 592. W rodź. 
żeiisk. GRZEBIEŃIARKA , bie MlnmmaĄerinn , Boh. hi-ebe- 
narka; Croat. grebenaricza , cheszravka; Hung. gerebelo- 
ne. GRZEBIENIAHSKI, a, ie, od grzebieniarza , )ilamma' 
d)er = , Boh. hrebcnarsky. Grzebieniarskie rzemiosło' 
GRZEBIENIARSTWO, a, n., bte Slanimiiiarf)crei) , Buk. hre- 
benarstwj. GRZEBIENEK, enka , m., GliZEBlOiNEK, 
onka , «ł., GRZEBYSZCZEK, yszczka, m., dem., ctit flei= 
ner Samm, Boh. hfebvnek; Ross. rpeóeuiOKŁ, rpeócHKa, 
rpeóeHOMKa. GRZEBIENIEG, ńca, m, GMZEBIENICA, y, 
i., Cijnosorus Linn. ber Scr('Cl , rodzaj Irawy. Kluk. Dykc. 
1, 177. Hoss. Ke|iBa.ib rpasa. Grzcbienica grzebieniasta, 
cristala. Juiulz. 124. ber ?frtbclfcr('el , oi. Czeclirzyca ; Rag. 
occscglikka; Ross. 4ni;aa neipyiuua. GRZEB1EM.\STY, 
GRZEBIENISTY, a, e, o grzebieniu, z grzebieniem, 
mit eiiicm Stainme oerfclten; Boh. hfubonaty; Yind. grebe- 
nasl, grabenast, kopash , pernizhast, kukinast; (Bosn. et 
Rag. grebonit scopulosus); Ross. rpcfieiiiunuil. Kogut 
grzebieniasty. Prz.ijb. Mdl. 220. Kur stróż grzcbieuisty. 
Croch. W, 32. Ptak grzebienisty. Olw. Ow. l'37. (iUZE- 
BiENIOWY , a , e , od grzebienia , Ross. rpcóoiicinuH ; 
Samm = . Grzebieniowe zebv. Ld. Ccwy crzebicniowe. Solsk. 
Arch. 102. GRZEBIENOWATY , a , e , na kształt grzebienia, 



mic eiii Samm , Eccl. rpeócHHOBtuHbul. GRZEBIENNIK , 
a, rn., grzebieniarz, ber SaminmatlKr. GRZEBŁO, a, n., 
GRZERIELEC, Ica , m., Boh. hrbelec, hrbelce, hrbyl- 
ko ; Slov. hrbelec, pośkrobae, śtrafadlo, ćesadlo ; So- 
rab. 2. schropa, selirofa, konske drapadwo , drapa- 
dlicżko; Yind. strugalu , keta, konjska shzbet, sherbalu, 
zhesalu; Slav. cseshagia ; Croat. chć^zalo; Bosn. et Rag. 
cessallo; Ross. cKpefiiiima , (rpeó.io, rpeóoKt slrychulec, 
wiosło) ; szropa , grzebień do czesania koni , czyli da 
cudzenia, zgrzebło, ber ©tricijel. Grzebło, cudzidło, 
drapaczka, szropa. D^Uit. S. 437. Nalazł dyabeł grze- 
bło. Rys. Ad. 46. (ma teraz czem dokuczać, doskwierać, 
dopiekać). — §. W hutach , żeby kopyto doskonalszą 
mi£^lo figurę , aby jego węgieł był znaczniejszy, przecią- 
gają przez brozdę kosior drewniany trzygraniasty, grze- 
bło zwany. Os. Rud. 106. (Boh. hi-eblo riitrum); ożog 
huciany, etii brei)cttiiicr SĄiirftod in iim ®c()mel3^ńtten. 
GRZEBYSZCZEK, GRZEBYK ob. Grzebienek , (cf. zgrze- 
ble , grepla , grabie , grześć). 
GRZECH, u, m., Boh. et Slov. brjch; Sorab. 2. grech ; 
Sorab. 1. brech, rech, rjch, brjch, riech; Croat. greh , pre- 
greska, fallinga ; Dal. greska , szagreha ; Yind. grieh, 
pregreha, pregreshk ; Carn. gręh, greich, pregreha; 
Slav. grill ; Rag. grjeh , grjehotta; Bosn. grjeh , grih, 
grjehofa; Ross. r\^t\-h, (cf. /,a<. horreo ; Germ. ijrniien; cf. 
groza). Grzech jest odstąpienie od rozumnej a dusznej 
woli , a za grzechem idzie wstyd i sromota. Sk. Zyw. 1, 
155. bie ®iinbe. Grzech, przestąpienie przykazania bo- 
żego, sercem, słowem i uczynkiem. Hrbst. Nauk. h. 5 b.. 
Mon. 73, 331. Wszelaka nieprawość grzech jest. Budn. 
1 Joan. 5, 17. Te słowa: nie godzi się, grzech, są 
wypędzone z Warszawy. Teat. 15. c, 82. Jakiś skrupu- 
lat , wszystko się u niego nie godzi, grzech. Teat. 19. 
c, 79. Kto czyni grzech, ten ze dyabła jest; bo dyabel 
od początku grzeszy. 1 Leop. 1 Joan. 5, 7. Tych , któ- 
rzy takowy grzech płodzą , wodą karać. Glicz. Wych. D 
7 b. Niepodobnać , kto się człowiekiem urodził , bez 
grzechu być. Psalmoil. 54. (nikt bez ale). Kiedy się czło- 
wiek tej kalkulaeyi zbędzie , zdaje się , jak gdyby grze- 
chów pozbył. Teat. 16. b, 49.; Eecl. npe^corptuieHia 
Graec. Tioorifimntnura praeterila peccata. — Grzech cie- 
niności szuka; Cn. Ad. 276. Grzech, dyabła śmiech. 
Żegl. Ad. 82. Grzech dobrowolny, karania godny ; grzech 
nad wolą odpuszczenia godny. Cn. Ad. 276. cinc muth-- 
iinlliije Siinbc — ciiie nnnn!lfii(irlict)e Siinbe. {Slov. Kaźdi 
hrich ma swogu juikutu ; cf. każda choroba ma swoje 
lekarstwo). Grzech nieznany, nie bywa karany, ib. 277. 
Grzech zamyślany smakuje, co popełniony katuje, ib. Grze- 
chu poznanie, z niego powstanie ; grzechu wyznanie , jest 
jego zgładzenie, ib. Grzechy trzeba strofować , ale osobom 
folgować, ib. — Grzech nieczysty = cielesny grzech , eine 
fleifcl)licI)C Sihibe. Grzech przyrodzony, który się na nas 
rodzeniem samym wylewa. Sk. Raz. 472. bie 6r('fiinbe. 
Grzech o pomsię do nieba wołający. Teat. 50. b, 7. eine 
Iummeltt()rC!)Cnbc Siinbe, Sorab. 1. nekmanstwo. Grzech 
śmiertelny, eine Jobfiinbe. Jeden dla swej kochanki , by 
z nią tylko siedział , I sicdmby na się grzechów śmier- 



iU GRZECHOCE - GRZECH OT NIK. 



GRZECHOWY- GRZECZNOŚĆ. 



telnych powiedziaf. Zah. 7, 509. Nar. Cudzofożnica dość 
nie mając na tym, grzech t^rzecljem goni. Jabl Ez,. Co. 
fie bmiit"ciitc liiinbe auf Mc niibcrc. — Gdy co prawda, 
to nie grzech. Zab. 16,400. Plącz utrapioncmu nie 
grzech. Past. Fid. 10. Niegrzcch indelictum. Cn. Th. 50-2. 
Za niegrzech wszystiio poczytając, największą zbrodnią wy- 
pełnić golów. Goni. Di. 80. ciiie Uiifiiiibc , mifdjulbige eacijc. 
Pochodź, grzcchowy, grieszek, grzesznik, grzesznica, 
grzeszny, grzeszyć, bezgrzeszny; jawnogrzesznik; rozgrze- 
szyć, zgrzeszyć; (Ross. rp'fe.\0.™6eut 'grzecholubnik; rpt- 
xo.™uiiBbiri ; Eccl. .iio6(irpt.\OBbiri 'grzccholubny ; Ross. 
rpt.\ODOjiiiiira 'grzechozwodzicicl; rptxoB04Hii4aTb do grze- 
chu zwodzie; rpt.\0B04CTB0 'grzechozwodniclwo). 
GRZECHOCĘ ob. Grzechotać. GRZECHOŁKA, i, z., jaskół- 
ka , która' się gnieździ w kratach okien , gniazdo osobH- 
\vszvm sposobem sobie buduje z ziemi, w pyszczku nie- 
sionej , które sianem i piórami wyściela. Ład. H. A. 52. 
W tfCnftcririmmtOc. (ef. jerzyk). GRZECHOTAĆ, GRZEGO- 
TAĆ, KRZEKOTAĆ, af, oce, cz. niedok., cf. rzegotać , 
gruchotać, klekotać, flnppcni, mit etlier mamx. Boh. 
hfehlńm, hrehcy , fehtam , rehcy; 5/oy. rapocy; Sorab. '2. 
schczcrkotasch; Croat. skrobóchem, skrebechera , sker- 
gutam ; Hiing. zorgok , tsergetek ; Vind. ropotati , ropo- 
tezhem, shkrepetati ; C«?7i. ropotshem ; /i'oss. apeóesacaib. 
Grzegzolka grzegoce. Banial. J. 4. t. j. gruchawka gru- 
cha, Me Jiirtclauiic trommclt. Kokosz krzekocze. Dudz. 21. 
(cf. krekorać). §. \Ylasne żaby, które Faraona karały, 
codzień tu krzekotają przeciwko prawdzie chrześciańskiej; 
pojilżże jeno z temi grzegotkami na światło kościoła 
ś. Birk. ktorb. 7. (cf. skrzeczeć, krzektać, Boh. ki-eho- 
tam, ki-ebocv, krehotati; (Jerm. fLinrcii; Rag. karko- 
cchjalti). GRZECHOTANIE, GRZEGOTANIE, ia, n:, Vind. 
ropot, ropotanje, kłopot, Drti łtlapprat, ©cflappcr; Sorab. 
1. zcżerkot. Krucy wzbiwszy się z wielkim krzekota- 
niem, bili na okręt. Kosz. Ci/r. D 2. skrzckotać. GRZE- 
CHOTKA, KRZEKOTKA, GHZEGOTKA, RZEGOTKA , i, 
i, gruchotka, bic Sflappcr , Buh. chi-estaćka, hrkawka; 
Slov. rapotaćka; Sorab. 2. scbcźerkawa ; Surab. 1. zczer- 
kawka; Vind. ropotula, ropotuliza , klepetula, ropotez , 
klopotez, sraka, shkrepetniza , shkerbliza, bernka ; Cant. 
ropotula, ropotuleza, klepetCda; Bosn gnakara, frricjaglka ; 
Rag. zvarcjóka , klepetallo; Croat. skrobolidka, skrably'i- 
cza , skrebetalyka. klepelalo, klopolccz. skreblicza; Hang. 
tsergettyii ; Hoss. rpejiyuiKa , rpemOTKa, me.ihymua ; fuc/. 
CTp'Eii.Ai^O. Bywają niewesołe czasy owe trzy dni wiel- 
kopostne, kiedy ustają dzwony, a na icb miejsce odzy- 
wają się grzegotki. A to w dzień ś. Grzegorza już się 
gotują grzegotki. Swad. 1, 118. W wielki piątek u nas 
nic nie słychać, prócz niewdzięcznego głosu rzegotek i 
klekotek. 'W. Pust. W. 231. GVzegolka wielkotygodnio- 
wa. Climiel. i, 1189. Grzegotki, któremi chłopcy w 
wielki czwartek Judasza wyicaniaja. Haur. Sk. 28(5. Z "rze- 
gotką pospolicie Rado więc gra każde dziecię. Wprawdzie 
żeć to mała rzeczka , Ale głośna rzegoteczka. Groch. W. 
7)12. Wrzaskliwe grzegotki. Kras. Mon. 26. Krzekotki, 
wygniania Judasza. Smolr. El. 59. GRZECHOTNIK, a, 
m., crotalus , rodzaj wężów , mający ogon chrząstkami 



stawowatemi zakończony, który gdy się rusza, chrzestna 
kształt grzecliotki wydaje. Zool. iYnr. 200. bic Slappcr^ 
fd^Iiimic. 

GRZECHOWY, GRZECHOWNY, a.e.od grzechu, do grze- 
cliu ściągający się, grzeszny, ©iiiibcil = . Zmaza grzecho- 
wa. Groch. W. 90. Nadgrody świętej cnoty, zapłaty 
grzecliowe. Pot. Aig. 225. Niemający kwasu grzecho- 
wnego. Smotr. Ap. loo. 

GRZECZNIE, adrerb. adj. grzeczny, §. '1) grzeczy , ku 
rzeczy, do rzeczy, 'czyście, należycie, dobrze, Ross. 
miHHo, (jnii5 G>'t, 0T>3 crtiiJ' jifcrfmapig , jiii' Sacfie. Może 
grzecznie kto malować, nie będąc malarzem. Petr. Et. 
99. Konie grzecznie ubrane. Warg. Wal. 150. Wy- 
spy te Henryk grzecznie zmocnił. Boter. 2, 86. oppos. 
niegrzecznie , niegrzeczy, nie ku rzeczy, nie do rzeczy, 
nic do rzeczy; n. p. Tym sposobem place domów bu- 
dowania niepożytecznie i niegrzecznie do gospodarstwa 
będą wydzielone. Petr. Pul. 104. — §-2) Dwornie, 
obyczajnie, uniżenie, boflid), nrtii], li^ss. r.ia4UOio. Ja 
mu jak najgrzeczniej odpowiedziałem , a on się ura- 
ził. /,(/. Z grubijanami trzeba się grzecznie obchodzić. 
Zab. 4, 157.; Ross. ójaronpHBtTCTBOBaTt. GRZECZNIŚ, 
ia , »!., uniżony, przesadzający w grzeczności, ciii gar 511 
Iiiifiicl;cr ?3iciii'i^ , ciii 5loiiiplimciitcii)'c()iicibcr. Ross. y^TiiBeuŁ. 
Z grzecznisiuw albo oflertowniczków najpredsza pokazuje 
się zdrada. Fred. Ad. 68. GRZECZNIUĆHNY, a, e, — 
ie adv., inteiis. adj. grzeczny, gnr fc6r nrtiij. W zwier- 
ciedle żona patrzy się młodziuchna: Snąć pochlebuje , 
rzecze, żem grzcczniuchna. Bratk. O Z b. *GRZECZ.\0- 
LUB1.VCY umvsf, unimus generosus. Fred. Ad. 95. ńbclbcil= 
fcilb. " •GIIZEĆZNOPOCZCIWY, a, e, — ie adv., pełen 
pozornej cnoly i grzeczności , w\\ i)iitiid;fcit liiib 6Drlid)fcit. 
Człowiek grzecznopoczciwy , kiedy kraść i zdradzać Na- 
każe okoliczność, zdradzi i okradnie. Kras. Sat. 21. 
GRZECZNOUPRZEJ.MY, a, e, — ie adi>., z uprzejmością 
grzeczny, luni ciiiiicl;iiiciibcr 3(rtiijfcit. Francuz grzeczno- 
uprzejmy, świegolliwy, gadacz. A>rts. W. 61. GRZECZNOŚĆ, 
ści, i. 'g. Zdatuość ku kióręj rzeczy, dorzeczność, zdolność, 
slosowność, bic (Vii()iijfcit, iniujlidifcit. Pierwszy do godno- 
ści stopień, nie wiedzieć swojej do siebie grzeczności. 
Pot. Arg. 444. '§. Piękność, krasa, bic 6cf;i)ll^cit , 3(r= 
tigfcit. Znacznej grzeczności dama. Tr. t. j. urody. — 
§. Obyczajność, .V)iiflid)feit , Jlrtiijfcit, Boh. zdworilost ; 
Carn. pe]'lizhnost; Vi,nd. zbednost, fletnost, perludnost; 
Hoss. 4o5poHpaBie, Bt>K.iiiBOCTb , Bt/KcciBO, 6.iaronpiiBt- 
T.iiiBoCTb. npiiBkTCTBO, yiTiiBOCTb, crOBopiiBOCTb Grze- 
czność i przyjemność jest obyczajnością ciała. N. Pam. 
18, 576. wyrażeniem lub naśladowaniem cnot towarzy- 
skich, ib. 15, 44. po fr. politesse. Mon. 76, 421. Grze- 
czność na tym , abyśmy nic nie czynili ani mówili , tyl- 
ko co się innym podobać może, a to sposobem miłym, 
poważnym i dehkalnym. Zab. 4, 143. Grzeczność, okra- 
sa obcowania ludzkiego, umie każdemu dogadzać. Mon. 
a. 63, 143. Grzeczności powinnością znosić grubijań- 
slwo. Zab. 4, 156> Z grubijanami grzecznie; bo nie- 
grzeczność drugiego nie usprawiedliwia naszej. Zab. 4, 
157. — Bvł nam rad bardzo, tvsiąc grzeczności uczynił. 



GRZECZNY- GRZEGZY. 



GRZĘDA- GRZEGORZ 



145 



Teal. 50. b, 80.; Ross. yroTKAome usługa, przysługa, 
©cfdlliijfcit , Sluv. ljubav. Ross. y4py5KiiTb 'itMi. KOiy, 
sprzeczność świadczyć. GRZECZNY, a, e, '§. Do rzeczy bę- 
dący, stosowny ku rzeczy, dorzeczny, comme U faut, 
w należytym sianie , zdatny {oppos. niedorzeczny, nie- 
stosowny) tauglid;, gclioriij, tiiditig, kiw. Zbudował tam 
zamek grzeczny, obawiając sie praktyk potajemnych. 
Doter. 82. Hiszpanii nie schodzi na portach grzecznych. 
ib. 4. Tam jest grzeczna forteca, ib. 6. Miasto po pra- 
wej ręce rzeki ma grzeczny przyjazd, ib. 42. Osadziwszy 
miasto, przecie jeszcze w pole do ISOOO ludzi grze- 
cznych , do boju godnych , przebrało się. Zołk. Mscr. 
55. Balicki, acz tiył w- leciech zeszły, ale na sercu 
grzeczny, śmiały i meiny. liwagn 040. Każdemu grze- 
cznemu każda kraina szczęśliwa. I'ast. Fid. 254. oppos. 
niegrzeczny, 'niekrzeczny, 'nickrzeczny = niedorzeczny, od 
rzeczy, iucl)t jut ©acl}c gcliórig, mitniujlid), imiuift. Futiles 
causas dicis, nic krzecznego nie powiadasz. Marz. Nie- 
krzeczny, 'niczemny, małowazny, frholiis, nullius mo- 
menti. Mącz. — *§. Piękny, krasny, pozorny, fĄihi, (liibfcl), 
nrtiij. Boss. sopomin, iiiHHbifi. Wojsko króla było ozdo- 
bne , konie i cliłopi grzeczy, piechota tez grzeczna. Biel. 
Kr. 721. Kio nad Eurypida grzeczniejsze tragcdye pi- 
sał? Warg. Wal. 95. Nie cieśli, ani kowalowi przypi- 
sują grzeczne budowanie domu ; ale temu , który kształt 
jego wynalazł. Pelr. Pol. 48. Pokojowi Sułtańscy grze- 
czni, na urząd wybrani, aby z nich żaden szpetny nie 
był. Star. Dwór. 24. Tam obfitość grzecznych ryb. Boter. 
4. Nie bez szkody zdrosvia swego niebezpiecznej Szu- 
kają przez okrutne rany śmierci grzecznej. Olw. Wiry. 
462. pulchram inorlem. — §. Grzeczny, obyczajny, uli- 
zany, ^iiflit^ , artig , Boh. zdworny, zdworily (ob. Dworny ; 
Rag. dvoran,- Slav. Ijubazan, uljudan ; Vind. zhedcn , 
fletn, fleten , vludcn, perluden ; Cnrn. pcrlizhn, saludn, 
perludn; Boss. npiintT.iiinbul, ó.iaronpiiBtT.iuiibin, Bt,K.iii- 

Bblll , 406pOHpaBbIl1 , yilTlIBblil , OMCCT.illlBl , nOK.lOHHbUl , 

croBopMiiBbiii , npiiBtTCTBeHHbifi. Grzeczniejszym z za- 
granicy do domu wróci , kto był grzecznym doma. Pot., 
Arg. 9. Pompilia na tych igrzyskach być chciała ; nadto 
grzeczny Pompiliusz razem z nia poszedł. Slns. Nnm. 1, 
18. Irop complaisant. — Grzeczny człek z niego, trzyma 
sie pięknie. Gemm. 96. Lepiej być mniej grzecznym , 
a czynić dobrze. Kras. Pod. 2, 212. Za moich cza- 
sów i grzeczność Nie taka jak teraz była, Duma, pot\varz 
i wszeteczność W posiedzenia nie wciiodziła , A jednak- 
że grzeczni byli, A jednakże sie bawili. Kras. List. 124. 
Nie jest teraz rzecz grzeczna modlić się , a zwłaszcza 
kiedy nie w kościele. Kras. Pod. 2, 212. Proszę cie, 
jakcś grzeczny, uczyńże mi to. Boss. nom^kAyn , id; ('itic 
bid) l'Ci> bciiicr 2lrtit]fcit. — Grzccznyś , żeś to uczynił = 
łepskiś , H (lift ciii Draycr Scrl , bng bu ... . GRZEGZY . 
g rzeczy, k rzeczy, ku rzeczy, do rzeczy, należycie , 'czy- 
ście , słusznie, (cf. gmyśli , gwolij , jur Sadjc, bcv Snd)c 
cntiprcdiciib , paffcnb, frf^icflid), crUTbcrlid) , (ic^iuńij , rcd)t, 

!6rni\ Jestli to słuszna, i jestli to grzeczy? /•". Kchan. 



Jer. m. 
dzi. Kiok. 



Lotkomyślnym wszystko nie irrzeczy sie wi- 



Turk. 
Stownik Lindego uiyd. 2. 



105. Toby wielkie niekrzcczy było. 
Tom II 



Pelr. Ek. 117. O jak wielkie niegrzeczy, o sprawa ża- 
łosna. Pot. .Arg. 659. To jest wielkie niegrzeczy. Petr. 
Pol. 98. nbsurditns. To jeszcze większe niegrzeczy. ib. 
SlOijcfdimacttDcit, llnfdiitflidłfcit. Cóżby to za grzeczy, nauk 
głębszych szukać , a języka s\yego zaniedbać ! Now. Char. 
Coż to za grzeczy, aby poganie nie mieli być zwycięże- 
ni? Jan. Lig. H. b. jaki to rozum, jaka racya ? Slov. 
sweći quadrut. Było co chwalić; wojsko ozdobne i nie- 
małe było; \yiec konie i chłopi grzeczy; piechota też 
grzeczna. Boh. Zam. 128. Grzeczy, grzecznie , jak przy- 
musnał, jakby go wymalował. Cn. Th. \i}m\, jifllifi^. 
(iRZĘDA , y, i., GRZ.\DK.\, i, i., demin. (brózda), zagon 
brózdami określony, {Etgm. rzęd), (ciiic 3"rcI)C) , eitt 33cet, 
cin @ai"tcn('ect, Slov. hrada; Vmd. grad, greda; Garn. 
gręda ; Croat. greda porca ; Slav. slog ; Boss. rpH4a ; Ecd. 
r(>ovA>»c< JitcTO npa34iioe bT) cajy MC>K4y jepeBbmiii. 
Grzędami, zagonami Ross. norpajHO, (cf. rzędami). Za- 
gony drugdzie grzędami zowią. Cresc. 502. Wyglądając 
rozwinienia się kwiatka, od grzędy do grzędy przecho- 
dzi. Karp. 5, 72. Wyszedł do ogrodu między grządki 
wonnych ziół. Radź. Gant, 6, 1. (zagonki. Bibl. Ud.). 
W tym czasie grzędy w ogrodach ryć i gnoić trzeba, 
w których na przyszłą vyiosne sadzić zioła. Zaw. Gosp. 
Grzęda kwiatowa Boss. UBtTHiiKi , UBtTHiitieK-B , (różowa ; 
Yind. roshishe). Pan masz dwa miasta i \vsi na Ukrai- 
nie, a my tam nie mamy i grzędy. Teat. 26, 52. (cf. 
ani piędzi). — ^. Aliter. Aby pawiom liszki nie szkodzi- 
ły, przeto na ostrowiech albo na "grządziecb między wo- 
dami jo osadzać. Gresc. .'')73. (na zagonach, w przesmy- 
kach ziemi , ziemicach). |Tak sam Linde poprawił zam. 
w kurnikach, kojcach, — • lecz mylnie , jestto bo\yiem na- 
sep żwiru nad rzekami, bCV ,V)ai3cr , ber .Ciorftcii; po rusku, 
hriada, 2.]. g. Żerdź, drąg, baleczka , ciiie ©tniKJc; (So- 
rab.'i. greda; Sorah. i. riada, rada; Groat. greda, tram, 
szlem; Bosn. greda, cjabrun; Dal. greda; Hu?ig. geren- 
da ; S/ac. greda , grede, ruda; {Bag. greda < belka); Boss. 
cTOnKa: ci. Germ. ©rciibcl, ©riinbcl 3lPliJ.; cf. grządziel). 
W szczególności grzęda do siedzenia kurom. Dudz. 25. 
siadło, bic ^iilincrftaiigc ; Cam. gręda; Boh. hrada; Yind. 
kurnjak, kotez ; Boss. iiactcTb, iiactcTKa. Dobrze ku- 
rowi na grzędzie. Kochów. 292. Dano kurowi grzędę, 
a on wieży clice. Dudn. Apopht. 90. Opal. Sat. 80. (cf. na 
ćwierć mu popuścisz, to on się domyśli na łokieć), g. Fig. 
transl. Co do znaczenia , możności , powagi. Jak ztąd 
wyjedziem (Cezar mówi) złożywszy urzędy. Wzięci z ko- 
gutem Antoni do grzędy. Ghrośc. Fars. 60. (t. j. głowę 
podniesie, wzbije się, opanuje wszystko). Phras. Kury, 
na grzędę ida , bic ^iilmcr fcftcii firi) , ijckn fd)lnfcn. Kury 
z grzędy spędzić. — §. Drążek do zawieszania szat. Wiod. 
cinc slcibcrftaiiijc , ciiic gtaiuic iUcibcr barauf 5ii_ liangcit. 
Grzęda z szatami u gospodarza. Klon. Wor. 5. ; Ross. 
rpH4i>'a , rpa40'iKa. 
GRZE(;OCĘ ob. Grzechotać. 

GRZEGORZ, a, m., Gregurius, imię męzkie, Grześ, ia, wł., zdrbn., 
©rcgor. Grzegorz ś. dziatki z niewoli odkupowal a do 
szkoły da wał, _ a ztąd w jego dzień dawają dzieci do 
szkoły. Bid. Sw. 96 6., {ob. Gregoryanki, Gregoryanek). 

19 



146 



GRZEGOTKA - GRZEŚ Ć. 



GRZESIOWA - GRZESZNY. 



GRZEGOTKA oh. Grzechotka. (^RZEGZOŁKA ob. Gzegżofka. 

GRZEJĘ ob. Grzaci. GRZEJĄCY , a, e, part. act., ciepło ro- 
biący, tiidrmcnb, ern'dniiciib. Gizejace trunki. 

GRZEJSKARR, a, m., {ob. Grzać) liczykriipa, zmindak , 
skąpiec, sknera ; Ross. CKpara; Ctii Śnicfcr. Lecz w kim umysł 
wspaniały, już ten w trosze swojej Więtszy pan , niz 
grzejiskarb, co o grosz płacz stroi. Bijb. Gejl. C 4. 

GRZEPA, V, i, drobne kamienic na miałkiej wodzie. Magier. 
Msc. flcincS ©cftciiic iii ciitcr Uiiticfc (cf. pryka). Miasto to 
Neptun sam trójzęby Wywiódł, spoiwszy ślepe w morzu 
grzępy. Miask. Byt. 2, 135. 

GRZEŚ, ia, m., demin. nom. Grzegorz, 3iiviJC, flciitcr ©rC' 
gpr. ob. Grzesiowa. 

GRZEŚĆ, grzebł, grzebie, grzebię cz. niedok., Boh. hraba- 
ti; Slov. brabem; Sorab. 2. risch; Sorab. 1. ricbacź, 
breyu; Croat. grabati, greszti, grebem, cheperlyam, clie- 
perlyati; Bosn. grebsti , ogrebiti ; (Yind. grebati; Garn. 
grebam - śnieg łopatą zrzucać; Ross. rpecTt, rpecrii, 
rpe63' grabić, rpecTtca usiłować o co, drzeć się do cze- 
go; Eccl. rpeóy Bec.iOMTi remif/o, rpeóy ctno grabie 
siano, rjieóy yaiepuiaro , norpeóaio pogrzebuję) ; cf. gra- 
bić, grabarz, grób: c{, Dan. grave ; Svec. grafwa; Grace. 
yricKthir; Germ. grabcn , fd)arrcn im Saiibc, miiblcn; gme- 
rać w ziemi, n. p. Widzi nadobne dzieciątko, A ono w 
piasku grzebie, by małe kurczątko. Bej. Wiz. 120.; Bag. 
cepargljatti ; Yind. praskat, derskati, derkati; Boh. pope- 
lit se, (cf. popiół). Koń dzielny nogami ziemię grzebie. 
Crese. 525. Chłopi nasi chlebodawcy, gdy grzebią dla 
nas ustawicznie w ziemi. Leszcz. Gl. 100. Niemasz ła- 
skawych nam już bogów ; fortuna wszystko oślep grze- 
bie. Bardz. Luk. 120. (broździ, podkopuje, wywraca). 
Grzebią temu za uchem cyrografy, długi. Bej. Wiz. 68 
b. (niespokojny o długi , skrobie się w głowę). Za uchem 
mu to grzebie = frasuje go , ei QQ^t Hm im ko)>U {icnini. 
7V. — §. Grześć ■■ chować umarłego w ziemię , pogrze- 
bać, pochować, fcccjratcil. Z/os?i. sagrebsti , zakopati , uko- 
pati , stavit u zernglju , zadubsti, zaghrrinuti; Siat', uko- 
pati ; C;'o«<. pokopati , zakopati; Yind. pokopati, podsem- 
luvati, k' semli perpravit; Rag. vkopatti , zakopatti, za- 
klopitti ii grób; Eccl. rpeóy yMepmaro , norpeśaio. Nie- 
ma kto trupów grześć. Birk. Kant. A 4 b. Grzebła nie- 
wiasta męża swego. Warg. Badz. 500. Nie hydzić cbo- 
remi , nie stronić od grzebienia ciał zmarłych. Bzów. 
Boi. 108. Coż dalej żądasz? równa dla wszech stanów 
Ziemia, tak grzebie ubogich, jak panów. Hor. 1, 298. 
(sobą pokrywa , w łonie swojeni chowa). Dopuść mi 
grześć ojca mego. C.. Niechaj umarli grzebią swe umar- 
łe. W. Luc. 9, 59. (pogrzcść. Bibl. Gd.). Grzebiąc szla- 
chcica , co się starym białym koniem Pieczętował , siła 
ksiądz dyszkurował o nim. Pot. Jow. 108. (na jego po- 
grzebie). NB. Ze Tobiasz, pomimo zakazu Despoty po- 
gańskiego, sekretnie ziomków zabitych chował; ztąd ży- 
da grześć.- coś tajemnego knować (eittClt 3l'bcn ficgrakil) 
ttwai lieimiid) (djmiebcii. Kiedy kto co kryjomo robi , 
grzenic żyda. Pot. Zac. 76. Nie darmo to; coś to tu 
jest ; żyda tam jakiegoś grzebią. Gn. Ad. 508. Powiedz 
prosto , a nie grzeb' po próżnicy żyda. Pot. Arg. 85. Sam 



tylko grzebie Eumenes żyda , Ze on winniejszy, su- 
mnienie go nęka. Pot. Sgl. 529. Wprzód jednak, niż 
się z jawną rcbellią wyda, Chce fortelu pomacać, chce 
trochę 
jak chcesz 



Pol. Arg. 1 72. Wymawiaj ty go 
j,rzeb' dla niego żydy. Moiszt. 156. (utaj je- 



go w inę). — *§. Cóż czynicie ? wstyd grzebiecie. Bardz. 
Luk. 58. (podgrzebujecie, wycieracie, wytracacie, wyko- 
rzeniacie). §. Grześć się zaimk., być pochowanym , po- 
chować się, lH'(jra(icn uierbcn, fit^ bcgrnkn laffcti. Nakło- 
nił poddanych , żeby się pod kościołem nie grzebli. Xiądz. 
255. Pan był pochowany obrzędem, z jakim w Pale- 
styńskiri) kraju Grześć się żydowie miewali w zwyczaju. 
Odym. Sw. 1, K k O h. — § fig. Grześć się do czego, 
gramolić się, drapać się, drzeć się, przedzier.ić się, 
usiłować o co, luoiiad) ringeit, ftrcbeit, biimrkiten. Boss 
rpecTbca. On grzebłby się do tego, by snadź i pod 
lodem , Aby jedno oglądać , co roskoszy płodzi. Bej. 
Wiz. 22 b. 

Pochodź, cf. grób, gruba, grubarz, grabarz, grabarka, 
grabić; — grzcbielucha ; grzebło , grzebień:, do grzeb ać , do- 
grześć; nagrzebac , nagrześć; niegrzebny ;■ pogrzebać , po- 
grześć , pogrzeb, pogrzebny, pogrzebowy; obgrzebać; ob- 
grześć; odgrzebać, odgrześć; rozgrzebać , rozgrześć wy- 
grzebać , wygrzeić ; zagrzebać , zagrześć , zagrzebany. 

GRZESIOWA, y, ż., żona Grzesia t. j. Grzegorza, bc^ 3ur= 
gen gran. Bartosowa i Grzesiowa stara, jeżdżą na łysa 
górę. Teat. 28. b, 151. 

GRZĘŚKI ob. Grząski. 

GRZESZEK , szka , m., demin. nom. grzech , cillC fleiiie ©iiilbe. 
GRZESZNICA, y, z., popełniająca grzechy, pełna grze- 
chów kobieta, bie ©iiiibcriiiii. Bok. hi-jśnice; Sorab. 2. 
greschniza , greschnizka ; Sorab. 1. rjschnica, hrjschnica, 
reschnicźa ; Bag. greseniza; Bosn. gressnica; Croat. gre- 
shnicza ; Carn. greshneza; Yind. grieshniza, pregrieshni- 
za ; Eccl. r(>T.iUhiiiii|A. Z wielkim strachem przyszła do 
pana, bo była poganka, a wielka grzesznica. Bej. Post. 
N. 1. Pierze kurze godzi się na poławie ku siedzeniu 
pani grzesznicy. Cresc. 585. (cf. gamratka , duszka). 
GRZEŚZNICZY,' a , e , od grzesznika 1 ©liiibcr = . Groat. 
gresnichki; Bag. grescnicni.- Boss. rptuiHiniiii. GRZE- 
SZNIK , a , m., Boh. hrjśnik ; Slov. hrisnik ; Sorab. 2. 
greschnik ; Soruh. 1. reschnik , rjsclinik , hrjschnik; Croat. 
greshnik , gresnik; Yind. grieshnik, pregrieshnik ; Carn. 
grcishnik; Slav. grishnik; Bag. grescnik; Bosn. grescnik, 
grjecnik , grecnik; Jloss. rptuimiKT), ipt.\oiBopHHKŁ ; 
popełniacz grzechów, pełen grzechów, grzeszący, grze- 
szny człowiek , ber Slillbcr. Ja się obciążonym wielkie- 
rni grzechami być znam, i dajmy lo, żeś i ty grzesznym 
jest , ale ja w iększy^ grzesznik , bo ja swoje i cudze 
grzecliy noszę. Sk. Żyw. 1, 158. Wiele jawnych i taj- 
nych grzeszników, siedziało z nim. 1 Leop. Maic. 2, 15. 
{ob. 'Jawnogrzesznik). GRZESZMCZEK, czka, m., zdrbn. 
'^ai <siiiiberd)eii. Sorab. 2. greschnizk. GRZESZNOŚĆ, 
ści , ;'., [Boh. hfjśnost; Yind. grieshnost, greshlivost, na 
hudu nagnjenost, hudobitnost); podległość grzeszeniu, 
skłonność do grzeszenia, grzeszne przyrodzenie, btC 
©iiiibliaftigfeit; cf. bezgrzeszność. GRZESZNY, a, e, — 



GRZESZYĆ - ('. R Z M I E Ć. 



GRZMIENIE - G R Z M O T A Ć. 



147 



ie aiii:, s^izeszeniu podległy, grzeszący, grzecliów peliiy, 
funbifl , fimb^aft. Boh. cl Ślov. hrjsny; Sorab. 2. groschni; 
Sorab. i. rjschny, reschniwe, lujsclmy; 5/oi'. grishni ; Croat. 
gressni , gressen ; Hag. grescni ; Vind. grieshni , grieshen, 
pregrieshcn , griesłiliu, pregrieshliu, na hudu nagnien , lui- 
dobiten ; Ross. rptuiHuB , rpe.\OBHUH ; EccL norptuiHbiH, 
(corptuiHun, bi KOiopoMt mojkho rptuiiiTb, corp-fcuia- 
Te-ibHuH). Mniemaciez , że oni nad wszystkicli innycli 
grzeszniejszemi byli, iź takowe rzeczy ucierpieli? W. 
Luc. 43, 2. GRZESZYĆ, ył, y, cz. niedok., zgrzeszyć, 
dok.; Boh. hreśjti , lireśjm ; Sorab. 2. greschisch; Sorab. 
l.reschu, rjscbu, lirjscliu ; Croa/. greshiti , gresiti, gres- 
sim, zagressujeni ; Dal. szagressujem ; Bag. grjesciti , 
sagrjesciti , sagrjescrvati; Donn. griesciti; Vind. griesbiti, 
greshit, pregriesbili, pregriesbinati, fe sagricsbiti, (cf. 
Yind. grieshati, griesbam , sgreshim desiderare, potrze- 
bować a nie mieć); Carn. greisbiti, greshira , sgresliim,- 
spezham se ; Ross. rptuiiiTL, rpixonajaTS . corptuiiiTb , 
corptuiaib ; Eccl. ^:\KOHonp6CTAni^TH , (cf. Hebr. :?Ł'"! 
rascha peccaiil ; Graec. dQarT(To> ; Lat. reus ; Germ. mfeii) ; 
grzecb popeJniać, fiiiiPiflCll. Kto czyni grzech, ten ze 
dyabfa jest , bo dyabeł od początku grzeszy. 1 f.enp, 1 
Joun. o, 7. Jeszcze lepiej nie grzeszyć, niźli pokuto- 
wać. Pol. Arg. 445. Dwa kroć grzeszy, kto się grze- 
chu nie wstydzi. Cn. Ad. 217. Gdzie grzeszących wiele, 
trudno karać śmiałe, ib. 236. abo : gdzie wielu grzeszy; 
tam nikt karany nie będzie. Przeslr. 115. Gdy występ- 
ków nie karzą, grzeszyłby, ktoby dobrze czynił. Psalmod. 
55. Kiedy pJużą występki i swe miejsce maja. Grze- 
szy, kto dobrze czyni, jako powiadają. Gaw. Stel. 507. 
Na grzechy się gniewa , nie na grzeszące. Pilch. Sen. 
245. (czołem biję osobom , ganię obyczaje). Przez co 
kto grzeszy, przez to będzie karan. Pot. Arg. 254. Wad. 
Dan. 144. Przez co kto grzeszy, w tęż miarę Sam po- 
tym odbiera karę. Jak, Raj. 217. Smotr. Ap. 141. Grze- 
szenie Ross. rp'bxoTBopcTBO, płodzenie grzechów. — Panie 
nie daj mi zgrzeszyć: niegodna jesteś takiej matki, jak 
ja. Teat. 50. b, 18. (nie poczytuj mi za grzech). Panie 
Boże odpuść, formuła plus solemnis. *g. Grzeszyć komu. 
Kto grzeszy przeciwko mnie , krzywdę czyni duszy mo- 
jej. Ribl. Gd. Prov. 8, 56. (kto mi zgrzeszy. Biidn ). (kto 
wykracza, występek popełnia). — §. .4,'(7c'r. Milczeć obie- 
cuje, i nie zgrzeszyć w słowie. Jnbf. Tel. 40. (nie chy- 
bić, nie zdradzić, nie wydaći. GRZESZYSKO , a, n., 
pogardl., szpetny, szkaradny, wielki grzech, bdpltdjc ^iiiil' 
be. Swych własnych wielkich a sprośnych grzeszysków 
i złości ani widzieć może. W. Rost. W. 2, 105. 
Pochodź, pod stawem Grzech. 

GRZĘZNĄĆ ob. Grażnąć. — (jRZEZY ob. Graz , greży, gre- 
dzidło. 

GRZMIEĆ, grzmiało, grzmi, bezosoh. niedok., (Zagrzmieć 
dok. q. V.) Roli. lirmjti , hrmelo, hrmj , hi-mjwati , hfmj- 
wa; Slov. hrmeli; Sorab. 2. sze grimmasch, sze grim- 
motasch ; Sorab. 1. rimotzo, rima, szo rima; Yind. ger- 
meti, germati, germini , gormi; Garn. germeti, germy, 
garmy, germim , grumini , gromim (ob. Gromić); Rosn. 
garmiti, ghermili, ghrrimiti, mugniti; Rag. garmielti , 



gromitti; Slav. germi; Croal. germeti, gerrai; Ross. rpa- 
Hyib, rpOM-B rpeMiiTT) ; cf. Hebr. Ci" raam, lonare, 
strepere; cf. Graec. óoiit]; 9fieberf. groinmcii). g. i. 
Grzmi , gdy piorun chmury przedzierający, grzmot robi , 
botiiicni. Zachmurza sie, grzmieć będzie. Tej nocv stra- 
sznie grzmiało. — Grzmi mi w uszach = szumi mi w 
uszach, có fmifct mir iii bcil Obreil. Grzmi mi we łbie, 
w głowie, phys. et morał. Od guza tego strasznie mu 
grzmi w głowie , c^ faiift iliin im JlopfC- §■ 2. Grzmieć 
perso7i. neutr., huk wydawać , biMiiicrn , traicil , Ross. rpc- 
Mtib, rpejufo. Niebo grzmi. P. Kchan. Orl. 1, 256. 
Bruki grzmią i ulice od karoc i koni. Tward. Wł. 157. 
Tłuką w paiże grzmiące mosiądzowe, ib. 6. Bębny grzmią 
i działa. Tward. \Y(. 137. Grzmiały piersi od pieści. 
Bard:.. Traj. 444. Piersi grzmiały z ciężkich razów-, ib. 
526. — g. 5. Activ. Grzmieć, piorunować, '(cf. gromić), 
grzmotu narabiać, bPItilcrit. Wzbudzi chmurę grzmiący 
Jupiter na powietrzu dżdżysta. Tward. \Yi. 195. Kajus 
Cesarz sprawił sobie niejakaś machinę, którą niby na prze- 
kor grzmotom, grzmił, i przeciw piorunom piorunował. 
PUch. Sen. 171.' GRZMIENIE , ia, n., Boh. hrmenj ; So- 
rab. 2. grimane ; Sorab. 1. rimani; Carn. germenje ; 
Croat. germlyzvicza; subst. verb., grzmot, tai Sointcni, 
ber 5)0liiicr. Z pary ziemnej stawają się wiatry, grzmienia, 
pioruny. Zebr. Zw. 1. Dały się słyszeć grzmienia. 1 
Leop. E.v. 19. Transl. Grzmienie w uszu ■■ szura, baź 
©aufcit iii ben Cliren. Tr. GRZMILAS , a , m., miano oga- 
rów. Kniaź.. Poez. 5, 120. eiit 9famc ber Staittierhmbe , 
(5ealbbo:tner). GRZMOCIĆ ob. Grzmotnąć. GRZMOT, 
u, m., Boh. et Slov. hrmot, Sorab. 2. pogrim ; Sorab. 1. 
riinot , rimeno, rimotano , relkot; Bosn. garmgljavina , 
ghrrimgljavina ; Yind. grum ; Croat. germ, germlyavicza; 
Ross. rpoMi; grom , huk straszny, pospolicie za piorunem 
następujący. YYyrw. Geogr. 56. Łoskot wzbudzony na 
powietrzu z parowania cząstek siarczystych, w atmosfe- 
rze nagle zapalonych. Dykc. Med. 2, 448. ber Soiiiicrfimll, 
ber Tiomicr. Z otracania sie chmur o -chmury, łyskawi- 
ce i grzmoty pochodzą. Otw. Ow. 230. Rok. Dyab. 171. 
3omieni'ettcr, (>^ennttcr. Grzmot uderza po grzmocie, 
błysk razi po błysku. Dmoch. II. 251. ein 3oiinev|(^laiJ 
lincti beiii ttiibciii. Bez grzmotu pioruny straszliwsze. Pot. 
Arg. 017. (cf cicba woda). Z takiego grzmotu trzaśnie 
piorun, ib. 496. (nie skończy sie na huku, będzie stuk). 
— g. Raluch, łoskot, trzask] turkot, grom; @ttó\i, 1)011= 
ner. Z wzajemnego między sobą dwu ciał twardych 
uderzenia, grzmot bywa. "SaŁ Probl. 61. (cf. trafiła kosa 
na kamień). Grzmot wojenników. 5 Leop. Jer. 47, 5. 
(chrzęszczenie. 1 Leop.). Grzmot koński usłyszeli. /••. 
Kchan. Orl. 1, 106. (tę(en). Grzmot od bębnów mie- 
dzianych , od trąb , od ruśnic , od zbrój i od dział. Zbił. 
Chrzc. A. 2. CŻołny płynęły, z głośnym grzmotem wio- 
seł. Warg. Cez. 189. Obie stronie z wielkim grzmo- 
tem i krzykiem się potkały. Stryjk. 53. — g. Transl. 
Byle nie zaczął od grzmotów po skórze mojej. Tent. 9. 
6," 17. (od grzmotnienia w skórę, od plag). — g. Z oczu 
jego same grzmoty wyglądają Teat. 29, 4. (groźny, stra- 
szny). GRŻMOTAC, ał,"a, "<•:•. niedok., grzmieć, pioru- 

19- 



148 



GRZMOTLIWY - GRZYB. 



GRZYB. 



nować, grzmotu, gromu, hałasu, stuku narabiać, ioiu 
licni, ciii ©Ctofc mad)Cn. {Sorab.^. sze griminotasch; Sorab. 
\. rimot;im; Uay. gromiguattise). Grzmotaj jak chcesz, 
przewładny Jui)iter , Ja nie zbiednieję. Zab. 9, 55. Zab/. 
ob. Grzmotnąć. GRZMOTLIWY, a, e, — ie adv., trza- 
skliwy, loskotny, bpiiiimib, frac()Ciib. Okryty laurem ka- 
znodziejskiej pracy. Podniósł' grzmotliwy gfos ociec Pan- 
kracy. Kras. Aittim. 58. GRZMOTNĄĆ, al, ie, czyń. 
jcdntl.. Grzmocić niedoL, z trzaskiem uderzyć, gruchnąć, 
palnąć; Yiiid. povrezhi, fihiu vrezhi, fcfmicttmib fdjlaijcii, 
eiiicn fddiicttmibcn Sd^lng ijcticii. Podnosząc nogę pan 
( Igierowicz , ochotnie Z całej sify jak wilka grzmotnie, 
Z paszczy narobił bigosu. Zab. 15, 277. Treb. (jak wy- 
ciął). Jak go posłyszycie, Grzmoćcie kijmi należycie. 
Teat. 50. c, 106. Kiedy u flaszy dno przcźrzoczyste 
obaczył, grzmotnął llaszę o ziemię. Ossol. Str. 1. er 
f[l)mcttcvte bic SIilfd;e iJCflCii bic erbc. Jtag. gromignattise, 
iii praeceps ruere, Liibnuti u tle, lupnuti , hrupnuli. 
GRZMOTNY, a, e. Sok. hrmotny, grzmotliwy, trzaskliwy, 
bPiiricnib , fd)mcttcnib , frndjCllb. Piorunem grzmotnym 
mszcząc sie za niebo, rażę hardość tłumu. Hul. Ow. 
100. 'GRZMOTO WŁADNY, 'a, e, gromowładny, boimenc= 
gicrciib. Wchodzą w złotem lśniąca sale , Grzmotowła- 
dnemu poświęconą. Zab. 14, 16G" GRZMOTOWŁADZCA 
ob. Groniowładzca. GRZMOTOWY, a, e, od grzmotu, 
gromu, gromowy, J)iiiincr=. Sposoby liczenia oparzelizn 
grzmotowych. Dykc. Med. 2, 550. Umarli w tym samym 
położeniu , w jakim ich zastał cios grzmotowy. ib. SoO. 
(cf. piorun). 

Pochędz. pod słowem Grom. 

'GRZONĄC cz. jedntL, mocno poruszać, uderzyć, grzmo- 
tnąć, hoss. TopaxaTL, yAn\mTb; ftnrf (icriilircii , fd)lngoii, (oh. 
Odgrzonąć, podgrzonąć). Raz dwóch sporych wężów 
pod piękną dąbrową ^sprzęgłych , laską był grzonął, ba- 
cidi violaveral ictit. Zebr. Ow. 04. fcf. grzmotnąć). 

GRZYB, a, lub, u, ?n., GRZYBEK, bka, ?«., demin. Duh. 
hrib ; Sorab. 2. grib ; Sorab. 1 . rieb , rib ; Yind. goba , 
gliva , (cf. gąbka, gebka); [Yind. hrih , hriber = pagórek , 
cf. garb); Slov. huba; Huny. goniba; Slaii. gljiva ; Croat. 
gliya , herchek ; Do/, klobuehacz , pcchurak; tosn. gligli- 
va, pecjurka , ghrrigijak, sargnacja; [Hag. hreeb, hrek 
cuudex); Ross. et Eccl. rpnÓŁ, rpiióoKŁ, (cf. garb, Boh. 
hrb); boletus Linn., bci" Stlj, ma spód dziurkowaty; 
bedfka zaś, agaricus Linn, pod spodem jest błonko- 
wata. Jundz. 502, et 554. Grzyb prawdziwy, boviiiiis 
Linn., ma trzon gruby, głowę okrągłą, mięsistą, bru- 
natnoczerwonawą, rośnie w suchych lasach; jest to je- 
den z najużyteczniejszych grzybów; zażywają go świeże- 
go, suszonego lub w maśle chowanego; pospólstwo 
wszędzie go borowikiem zowie. Jundz. 505. fioss. 6opo- 
BiiKT), KOpOBiiKt, KopoiiiniCKt. Grzyb korkowy, sube- 
rosus; czerwony, cinaburius; wonny, suaveolens; raienio- 
iiy, yersieolor; czarnogłowy, fuscus; skórkowaty, peren- 
nis. Tu należą także : maśluk , podosowik abo podo- 
smnik, siniak abo podbrzeźniak lub borowik; siedź abo 
chorosz ; hu[)ka. Ld. W pospolitym używaniu te są 
grzyby: kozakowie, biele, rydze, posadki albo podsadki, 



smarze albo piestrznice, olszówki, hołubki. Syr. 1594. 
cf. kustrzebki , karpiele. — Jeleni grzyb albo jelenia 
bedłka. Ład. H. lY. 47. cf. prochówki, weżówki , mu- 
chomory; cf. Dok. daubrawnjk, daubrawnjćek, hrjzecy, 
krzapaee ; Yind. ujlezhniza, kugmak. — ^. Phras. , di- 
cter. ]jroverb. Grzyby, ryby, łąka , mąka. Wol. (dobre 
mienie). Powiadają, gdy się grzyby zrodzą, chleba ma- 
ło. Kluk. Rośl. 5, 99. (nie wszystkiego razem). Wier- 
sze spore , lecz podłe , rodzą się jak grzyby. Hor. Sat. 
141. (obficie, nietrzeba błaznów, sami się rodzą). Je- 
śliś grzyb, leżże w kozub. Fred. Ad. 65. (tam właściwe 
dla ciebie miejsce). Skoroś się rodził grzybem , do ko- 
białki grzybie. ZnbŁ Amf. 0. jeśliś szewc, patrz swego 
kopyta, (£d)iiftcr Uńi lą bciiicin Sciftcii. W Turczech nie 
jeden z podłego stanu, w jednym momencie wyrasta, 
ni grzyb na wiosnę. Kłok. Turk. 58. cr [tctijt cmpov, iDtC 
ciii 33il5 im rfi'H('jti^VC. (c/'. sporo jak konop' roście). Po- 
szedł do łasa na grzyby. Rys. Ad. 54. (umknął, zwędro- 
wał, lub też poszedł z torbą na dziady). Idż pan na 
grzyby z takim szlachcicem. Teat. 28. b, 76. (kryj się 
do kąta, pod ławę). Poślemy Pana Czesława na grzyby. 
ib. 51, 6. Osieł w jedwabiu, a człek w prostej przę- 
dzy, Arystotelów na grzyby odeślą. YVad. Dan. 28. (cf. 
na dziady, pod płot). Kiedy tak lżysz , nie ma więcej 
pardonu, pójdziesz na grzyby. ZahŁ Dziew. 115. iii bie 
Silje gc()CU, przepadłeś. — ^. Grzyb = zgrzybialec, starzec, 
strych, z urąganiem, fpiittifd), ciii nltcr śliiaftcr, (Yind. 
gerbazh= marszczysty) ; Ross. xpbHi, iptmoBKa, CTapuR 
xptii'b , ocrapoKi. (cf. tedyż rówien grzybu , ja starzec 
będę siedział bezczynny? Poi. Arg. 805). Ze trzy dni 
wytrwaj stary grzybie, A sama cię śmierć bez mej po- 
mocy przydybio. Morstl. 110. Siedźże tu grzybic, aż 
cię dyabcł zdybie. Rys. Ad. 02. Zarzuca ci żonka, że 
zębów w gębie nie masz, żeś grzyb na pół zgniły. Opal. 
Sat. 15. Grzybowie ważyli się namawiać Zuzannę. Bies. 
D. 5, — Femin. Ziściły nieba, czegom żądał, Lico, 
Ziściły, grzybeś vvszetecznico. Hor. 2, 280. hniai. , fis 
anus, babsko, ciii iiCijd;riniuiftC'5 altcń 3Bci(i. ob. Grzybieć, 
zgrzybiały. • — §. Nieruchawy, nieczuły, ciiI Śll'C , cill im(ie> 
l)iilflid;cv , fiiliKofcr 93fcii)d|. Mniemał, żeby grzyhami albo 
pniami byli, nie żeby który z nich wyrozumieć miał 
zdradliwe rady jego. Baz. Ust. 80. — g. Grzyb morski , 
łelhea. Plin. H. N. 52, 9. ciit geii'iffcv ?!)Jccrfifri) , holothuria, 
Ross. KyObiuiKa , bic Scclilnfc , ciiie 5(vt ©djlcimiinirmcr. — 
§. Chirurg. Nazwisko to dają mięsiwom gąbczastym, 
miękkawym i ślamowatym czyli ośli/;łym, które sie wzno- 
szą z głębi rany lub wrzodów , lub które wyrastają w 
otworze zadnim , w częściach przyrodzonych płci obojga, 
po społkowaniu nieczystym. Dijkc. Med. 458. cf. dziwę 
mięso, iinlbc'3 5Ici|d} , ber £d)ummiit, cin friinuimiiiiatcr 
gIci)dHtii>oU'iid)i> iii ben 38iiiibeii; rfcicjumrjeii; (cf. figi). Czę- 
sto dzikie mięso , grzybki różne wyrastają na ranach , 
nieclicących się żadnym sposobem goić. Krup. 5, 599. 
Gdy cyrulik widzi, że żadne grzybki z rany nie wyra- 
stają , niech ją co trzeci dzień tylko opatrzy. Krup. 5, 
400. Pójdzie wkrótce i miłe zdrowie bez pochyby. Bo 
mu już pysk wędrowne ukrasiły grzyby. Nar. Dz. 3, 



GR z YBIA - GR ZYTAĆ. 



G R Z Y T A N I E - G R Z Y \V N A. 



ł49 



35. (franca, dworska ospa). — §. Grzyb, grzybek = na 
knocie u lamp i świec, żużel; Giaeci et Latini Iranshi- 
lo (lungus) utunłur , ciir non et nos? jungi vero jam 
emuiicli, ustrzyzyny. Cii. Tli. ber kciincnbe Jbcil bcś l.i^d)-- 
tcv, bic lidimirpc, 3ioH'. — U' Imiuch czasem w wyż- 
szym lejku pieca zbierają się wielkie kawały maleryi, 
w szkło odmienionej, zwane Łjrzybami. Os. Bud. 111. 
^Ma^'ttblntfcn. §. Grzybek, conlemptim , kapelusz plaski, 
do grzyba podobny, ciit lircitcr fladjcr $utl). ob. Biret. Of. 
Tli. 52. — ^. Oca frixa ud fungi similitiidinem diducla. 
Cn. Tli. ctii (fiicrfudicu in @c|'tiilt cincS 23iI)fiHn'C':>. GRZY- 
BIA ob. Grzybień. GRZYBIASTY, a, e, 1. szeroki wzgó- 
re jako grzyb. Cn. Th. fjafdjfópfiij. 2. Jak grzyb miękki, 
dziurkowaty, ib. fd^limmmiij, cf. gąbczasty, Sorab. \. ribo- 
gite; Slov. hubaty; Hoss. rpiióoBaiuri , rpiióOBiuHbiii. 
GRZYBIEĆ, ial, leje nijak, niedok., zgrzybieć dok., zgrzy- 
białym się stawać, starzeć, alt obcr friinim ifcrbcn, 
juiiimmciifdtnimrfcn. Boss. ojpHx.itTb. Szukając takiego 
męża, nietylkoby zestarzeć się, ale i cale zgrzybieć mu- 
siała. Mon. 68, 101 i. Już świat grzybieje; już się te 
stare gmachy walą. W. Post. W. 15. Kto się rozko- 
szami bawi, zgrzybieje przed czasem. Birk. Zijg. 21. 
Wieku teraźniejszego człowiek staje sie w 30 lat zgrzy- 
białym. Zab. 5, 158. Hal. Ow. 55. Pak Fid. 7. (GRZY- 
B1E.ŁLCHA o6. Grzebielucha). GRZYBIEŃ', ia , m., GRZY- 
BIE.ME , abo wodna lilia. Sienn. 11-2. Boh. leknjn, łe- 
kno, iSymphaea Linn. bic SccHuillC, rośnie w rzekach i 
wodach, z białym i żółtym kwi.item , zażywa się w le- 
karstwie Kluk. Rośl. 2, 221. Żółte grzybienie od żół- 
tego kwiatu rzeczone. Syr. 775. Hoss. rpii6oBnnua, Kys- 
uiiiH>iiii;ii , oao.ieiii , i;v6uuiem;H. ?. Grzybienie mniej- 
sze ob. Podbiał. — GriZYBlKMOWY, a,"e, n. p. Grzy- 
bieniowy korzeń, łolr sprzedał mi miasto pokrzyku. 
Gorn. Dtv. 218. £ccMiimcii = ; Bob. leknnwy. GRZYBO- 
WATY, a, e, — o adv., na kształt grzyba, luljid/t, bib 
5enal'iilid) ; pełen grzybów, wyrostków, )d,)ivammiij , bpII 
Sdnininime iiiib 3lii'olin'id)ft'. Ponaraslałe i grzybowate dzią- 
sła. I'en.. Cyr. 2, 19Ó. GRZYBÓW, a, m., okolica je- 
dna w Warszawie , eiiic ©Cijcitb iii SjJaffdmii. (Sorab. Gri- 
bowna , folwark jeden w Luzacyij. Aa podejrzane miej- 
sca, na Grzybów i Nalewki chodzisz. Tcat. 1. b, 70. 
GRZYBOWY, GRZYUKOWY, a, e, od grzybów, ud 
grzybków, JBil? = , edimnmm = . Grzybowa polevyka , ciitc 
gdmianim = ((łcbiiHimmcrl = ) fuiipc. Sorab. 1. ribowe; Ross. 
rpiióiiMil. r|)iióuiiuil. Grzybkowy sos. Wol. 

GRZN.MA'Ł.\ herb; trzy wieże z otwarła brama; na hełmie 
także trzy wieże i pięć piór strusich, hiirop. 3, 18. ciii 
3Ba|.ipcn. GRZY.M1SŁ.\\V , h, m., imię, niby głośny jak 
grzmot sławą. Chmiel. 1, 60. ciii 3Jamc, S>piiiicrnil)ni. 

GRZYiMKA, i, i., Posłuszeństwo, więzienie, grzynika, cie- 
mnica. Saxon. Bej. gatunek wiezienia, ctllC 3lrt ©cfćiiupiif. 

GRZM , u, m., zgrzyt, głośno zębów do siebie przyciera- 
nie, biiiS yuiiv|'d)cii mit bcii 3fil'iif" ; skrzypienie, bnó JUirrcii, 
baś ©cflirrc. Zabijać, ])astwić się cieszyć się z grzytu kajdan, 
ścinać głowy obywatelów. Pilch. Sen. 83. GRZYTAĆ, ał, 
a, cz. częstoll., Grzytnąć jednil. zgrzytnąć dok., zębami 
gfośno przycierać , mit bcii 3^1"ifii fiiirfd'Cil. Slov. zubami 



skripim ; Sorab. i . ze zubami kżipu ; Ross. CKpea;eTaTB 
3_vóaMii. Z wielkiej boleści grzytał zębami. — ftg. Bro- 
nie zgrzytały. Otw. Ow. 650. chrzeszczały, flincii. (illZY- 
T,\ME, ia , n., subsl. lerb., biió Siurfitcii , @cfiiiljd)C, .Hlii-- 
rcii, C^V'fliiTC. 

GRZYWA, y, z'., Boh. et Slov. hijwa; Sorab. 1. riba, ri- 
wa; Sorab. 2. griwa ; Yind. griya, griye, gribe; Carn., 
Croal., Bag., Bosn. griya; Ross. rpiiea, (cf. grzebień); bie 
iPialnif. Aa karku u niektórych zwierząt, n. p. u konia, 
wołu, lwa, rośnie włos dłuższy grzywą zwany. Zool. Xar. 
67. Zwierz grzywę abo kosę na szyi mający. Olw. Ow. 
625. Targnął mię za włosy, jak konia za grzywę. Teat. 
51. b, 53. Grzywy dolna cześć Boss. sarpiiBOKi. Lew 
najeżoną grzywą potrząsa, kiedy się sroży. /-". Kchan. 
Jer. 220. §. Owi grzywowie, co czupryny w tyle A"o- 
szą, przód podgoliwszy, jak grzywy kobyle. Jeż. Ekon. E. 
1. ludzie niby grzywiaści, z \\łosami nad karkiem, 3)iill)= 
iiCiimaniUT. (!;BZYWACZ, a, m., (Boh. hiiwnac = c«/((mia 
turgiiala , daupnaeek col. lign.); Cum. griynek; Croat. 
gerlach; ZJa/. grimach, grimis; columba lignorum, palum- 
bus Klein., bic .'ooljtauk , większy od pospolitego gołębia. 
Zool. Nar. 227.' dziki, leśny" gołąb'. Ład. H. X. -i± Grzy- 
\yacz, palumbus, bic 'Biilb = Jniik , gołąb' leśny, większy 
niźli dziki albo domowy. Sienn. 293. bic DJiiujcItaiibc. 
Krup. 5, 08. Są i mniejsze grzywacze , które prostactwo 
hukaczanii nazywa, hluk. Zw. 2 , 298. Grzywacze hu- 
czne. Bunial. J. 3. Grzywacze huczały, ib. B. 4 h. Sły- 
szysz, jak wzdychają trukawki, gruchają grzywacze. Zab. 
12, 373. g. Transl Ten grzy\yacz siwy, ten ^rzyb stary. 
Pot. Arg. 815. ber altc łliiaftcr. GRZYWACZY, a, e, od 
grzywacza, .'ooljtaiibcii = . Gniazdo grzywacze. §. Koloru 
gołębiego, colombln. Tr. coliiiiiluiifarluij. GRZYWIASTY, 
a, e, Boh. hrjwnaly; Slov. hriual\,'; Sorab. 1. riwate; 
Croat. grivaszt; Bag. griyast; Boss. rpiiBiUThin ; grzywę 
mający, z grzywa, iiuilniii] , mit cilicr 9)JaDiiC, l'cmaliiil. 

GRZYWNA, y, k, GRZYWIENKA, i, £., zdrbn. (Boh. hri- 
wna ; Boss. rpiiniia teraz 10 kopijek ; rpiiueHKa, rpimeH- 
HiiKł , rpiiBuara dziesięciokopijriik ; EccI. rfiHKi>ii.^ < iiiHac:& 
a. funt, b. honorowy aiszbant , łańcuszek srebrny lub 
złoty); bic 9?iavf, ciii Cicinidit poii 16 l^iUli; and) ciitc 3{ccł|= 
miiuv5iinnijC. Grzywna , marca , była waga całkowita pe- 
wnej liczby granów , czyli ziarn kruszcowych. Słowo to 
w Słowiańskim dawnym języku znaczyło toż samo , co 
waga we Francyi i w Niemczech, nazwana marco , libra, 
pondo , na którą się waży po mennicach bądź topione 
srebro w sztukach , bądź pieniądze wybite na monetę. 
Nar. Hst. 5, 290. Dwojakim tedy sposobem dawniej 
brała się grzywna; raz za grzywnę srebra: drugi raz za 
grzywnę pieniędzy. Najpowszedniej jednak brano ją za 
grzywnę liczalną. ib. 293. Pókiśmy samych groszy Pol- 
skich zażywali , liczyliśmy summy na grzywny , w której 
było 48 gr. Pragskich , a wynosiło to właśnie na grzy- 
wna srebra. Sum. A. 4 b. Samo słowo, w Polskim 
grzywna, w Czeskim, Ruskim do siebie podobne, oka- 
zuje, że tej \yagi używali Słowianie. Cznck. Pr. 134. 
Grzywna liczalną, 48 groszy, ib. 156. Trzy grzywny 
Słowiańskie, to jest, sześć i trzydzieści szelągów. Chełm. 



150 



GRZYWNIASTY - GUBERNATOR. 



GUBERNATORKA - GUBIENIE. 



Pr. 6. Cztery grzywny Pruskie czynią trzydzieści szelą- 
gów. Chefm.. Pr. 21. Haciiujemy w grzywnę Pruską po 
dwudziestu groszy, z któryeh każdy czyni ośmnaście 
pieniędzy, ib. 21. Poena sześć grzywien , alias sex scolo- 
rum.'Vol. Leg. 1, 35. Za głowę szlachcica przedtym 
jedno 30 grzywien płacono. Herb. Stat. 249. Przed la- 
ty trudniej było o grzysvnę, niż teraz o sto złotych. 
Goni. D;. 114. Czynsze stare wybierają, grzywnę na 
dwadzieścia złotych i jeden raciiując. Star. Hef. 169. — 
Grzywna soh czyni sześć miarek soh drobnej. Herb. Siat. 
lOi. Podług ustawy 1701 r. grzywna ma łotów IG. 
Vol. Leg. 7, 531. W całych Niemczech, i u nas, sre- 
bro i złoto ważą na grzywnę Kotońską, która podziela 
sie na 16 łotów. Jak. Mnt. 1, 89. W monecie naszej 
grzywna Kolońska czystego srebra warta 80 złotych. Jak. 
Mat. 1, 90. Ostr. Pr. Cyiv. 2, 315. Teraźniejsze naro- 
dy niemal wszystkie, grzywnę czynią miarą swej monety"*. 
\Vgruf. (Jeogr. 431. Grzywna Polska srebrna = 4169 as- 
sów Hollenderskich. Łejk. 2, 101. Grzywna mincarska 
a złotnicza srebra, złota, uncyi 8, a skojcy 24, półlocie. 
Cn. Th. '§ W przykładach biblii grzywna = talent n. p. 
Dałeś mi pięć grzywien ; otożem druga pięć urobił. 1 
Leop. Math. 
wnie {dual.) 



25, 20. (talentów. 5 Leop.). Dwie *grzy- 

ib. 25, 22. (dwa talenty. 3 Leop.) Srebra 

sto grzywien. 1 Leop. 1 Macch. 15, 13. (sto talentów. 5 



Leop.). — '§. Pieniądz 
grosz , ciii Stiict @elb , 



fiieniażek , pieniądze , grosze , 
ciii et"iicfrf)Cii ©elb"; ®c1d'. Miły 



ojcze, nie godzi się która grzyw ienke chować dla po- 
trzeby? Urbst. Nauk. B. 7. — g. Grzywny, jako kara pie- 
niężna "pena (ob. Penować), ?[l(avfcn, aVi ©clbftrnfc. Ma 
być karan na skórze, albo grzywnę ciężka, to jest, dwa- 
dzieścia i sześć szelągów położy. Szczerb. Sa.v. 352. Stro- 
na stronic płaci grzywien dwoje czternaście. Mon. 76, 
142. W kłótni między żydami grzywny, alias, przesąd, 
nie do sedzieeo , ale do W. Xiecia należą. Czatk. Pr. 
94. Sad mię niewinnie grzywnami obłożył. Teat. lo, 
55. na pieniądze skarał , ciiic ©clDftrnfe aiiflC(]Cii. To trą- 
ci grzywnami wielkiemi. Tent. 11,105. (wielka kara pie- 
niężną, workiem). GRZYWNIASTY, a, e, grzywny przy- 
noszący, utratny, zyskowny, ?Dfnvfcit ['riiujciib. Przecież 
to grzYwniasta sprawa? zapylał burmistrz. Mon. 76, 142. 
GRZYWNOWY, GRZYWIElNNY, a, c, od grzywny, do 
grzywny, grzywny się tyczący, grzywnę ważący. Cn. Th. 
citic SDi'arf fciimcr; 5)favfcin! ?3inrf. 
Francuzka. Lesk. 2, 101. 



Waga 



G U. 

'GUBERNACYA , yi , ź. , rządzenie , rząd , rządy, Mc SRcgic= 
rimg. W sprawowaniu abo gubernacyi poddanych, sro- 
gość z wielką słodkością miarkował. Wys. Aloj. 242. 
GUBERNATOR, a, m. , i) rządzca imieniem wyższego, 
wielkorządzea, tcv ©oiuicriicur , ber nil cincś ntibcnt ©tctlc 
cmcn Sejirt' icgicrt. Ross. iircjioiii, oó-iacTeHaia-ibKiiKŁ, 
o6.iacTHUK'L , rpa joiia<ia.ibniiKi , rpajonpaBiiiejb , iwtcTO- 
Ha'iajibiiiiKł , iiaiMtcTiiHKi ; EccI. npaBn.ibmiiKi, , npaBHTCJb, 
ynpaB;iHTe;ib. Gubernator był w Prusiech niegdyś urząd 



najwyższy, po oswobodzeniu tej" prowincyi z jarzma Krzy- 
żackiego. Kras. Zb. 1, 340. *2) Jan z Melsztyna dany 
był w młodości za gubernatora Kazimierzowi wielkiemu. 
Warg. Cez. praef. C 2. za guwernera, za ochmistrza, 
©oiiBcriiciir, ipofmciftcr. GUBEhNATORKA, i, ż. , wielko- 
rządezyni, bte ©Piiiicniciirimi, bic cine ^'roimij mjicrt. Lu- 
dwik Węgierski matkę swoją Elżbietę gubernatorką na 
swym miejscu w Polszczę zostawiwszy, i wszystkę jej 
sprawę koronna zleciwszy, do Węgier powrócił. Stnjjk. 
414. ("regenlką)" GUBERNATOROWA, y, ź. , żona gu- 
bernatora, lio.is. ryóepHaTopiiia , bcś ©piiycniciir^ @cmal)= 
liun. GUBERNATÓRSKI, GUBERSKI , a, ie, od guber- 
natora, ©omicriiciiiS = . Ross. HaMtcTiiii<iii1, HasitcTHHKOBt, 
HaMtcTHHiiecKiil. Gubernatorski urząd ■■ GUBERNATOR- 
STWO, a, ». , bic ©PUiicnicnrfc^aft , Ross. HajitcTHiniecTBO, 
rpa40Ha'ia.ibCTB0, rpajonpaeiiTe.ibCTBo; EccI. mtcTOHaiia.ib- 
CTBO. Nie uszanowano go, i gubernatorstwo mu wzięto. 
Warg. F{adi. 349. — ^. Collect. Gubernator z żona , ber 
©oiiMriiciir mit fciiier ©emaMiim. GUBERNER, GUBER- 
NANTKA ob. Guwerner. GUBERNIUM indecl. , GUBERNIA, 
ii, z., kraina pod gubernatorem, baś ©Oiiycriiemciit. GU- 
BERMALNY, a, e, od gubernii , ©iiliernial ' . Radzca gu- 
bernialny. 
"GUBAC się, GUBIĆ się, zaimk. , Attollere pallium, ugubać 
się. Cn. Th. bcii 3Jpcf ober Sifaiitcl niif^cbcii, iim fi^ iiidit 
511 l'Cfcf)miIfieil , podkasać się; cf. przegub, cf. gibać, gibki, 
giąć. [Yind. gubati; Bosn. ghibati , prigibati; Rag. zghi- 
bati ; Croal. gibati , guzati = fałdow^ać ; Yind. et Carn. gu- 
ba ; fałd; Carn. gubne = fałdzisly). 
GUBIĆ, ił, i, czyn. ndk., zgubić dok., {Boh. hubiti, hubjm; 
Sorab. i. zhubu , zubiu , zubim , (cf. hubene biedny, hu- 
benstwo calumitas); Yind. sgubiti, sgublati, sguLlen; Croat. 
gubiti , zgubili, zgubiyam ; Dal. stetiti; Rag. gubitti , iz- 
gubitli; Bosn. gubiti, izgubiti; Slav. izgubiti; Ross. ry- 
óiiTb, ryó.tio, cryóiiTb, (cf. niónyib. niÓHy, riió.iio gi- 
nąć; EccI. ryóiiTe.tbCTB^K) , ryó.iio ; cf Hebr. CD defice- 
re; Arab.... perire); utrącać, tracić, itcrltcrcil. Dawali znać, 
co komu zginęło; bo jeden zgubił pas, drugi rękawiczki; 
mało ich było , którzyby w tej przygodzie czego nie zgu- 
bili. Baz. Hst. 59. W tym dniu fatalnym dla mnie, wszyst- 
ko razem gubię. Tent. 44, 18. Gubi za niespodziewaną 
chmurą swa dziewkę kochana. P. Kchan. Ort. 1, 222. — 
ji. Chory febrę gubi. Krup. 3, 566. t. j. pozbywa się 
jej , er iierlicrt ba>3 3'Cl"'r- §• Zatracać, wytracać, niszczyć, 
5U ©riiiibe riducii, i'erbcr('en, i'criiid;tcn , ycrtijflcti. Zgubi 
ciebie bóg, iż nas niewinnie gubisz. Sk. Żyw. 2, 169. 
Często człowieka jednego dowcip, miliony ludzi gubi al- 
bo ocala. Staś. Num. 1 , IGO. Ufając mocy swej gubili 
innych , Bóg ich osadzi , i skarze jak winnych. Chrośc. 
Job. 150. Wojna ludzi nie rodzi, ale gubi. Birk. Podz. 
10. Wino niejednego zgubiło. Boh. Kom. 11,20. Czę- 
sto gubiąc w wnętrznościach płód, i sama ginie. Hul. Ow. 
160. Gubić sługę u pana = czernić. Tr. eiiieii nilfcbliHirjCn, 
lim ben Srebit brimjeii. GUBIĆ się zaimk., fiĄ ycrliereii. 
Nie podlegam bynajmniej tym chęciom szalonym , Ani się 
moja żądza w projektach nie gubi. Zab. 16, 191. Wej. 
GUBIENIE, a, n., subst. verb. , zgubienie, zguba, ba» 55er= 



GUBICIEL - GUMIENKO. 



GUMIENNICA - GUNIA. 



151 



lienn, ber 33crlufł. (Croat. gublenye). Gubi za chmurą 
swa kochankę, i głosem co staje, za oiiem zgubieniem 
napełnia pola, lasy jej imieniem. P. Kclian. Orl. \, 222. 
GUBICIEL, a, m. , który co gubi, ber Serlieter ; Boh. hubitel, 
c(. zgubiciel; Hoss. Tyóme.ib. 

Pochodź, dogubić , nagubid , poijubić , irygubid, zagubić, 
niezagubiony; zgubić, zguba, zgubny. 

GUBKA ob. Hubka, cf. gąbka. 

GUCZY herb, albo Zytynian; tarcza linią szeroką przedzie- 
lona na ukos, od prawej ku lewej; po obu stronach po 
róży czerwonej. Na hełmie trzy pióra strusie. Kurop. 5, 
-19. ein aSappcn. 

1. 'GULA, i, i , z Łac, żarłoczność, bte ©cfrdpiijfcit. Gula, 
pani jakaś utratna, a na wszystkim strawna, Bo w jednej 
ręce picie nosi, w drugiej jedło, Wszytko je, nie prze- 
stając jako ine bydło. Hej. Wiz. 2G. W Turczech trze- 
źwość, i mierność i porządek płuży, A naszym gula, Ba- 
chus i Wenera służy. Pasik. Dz. 109. Tylko Bachusa, 
gulę, roskosz ująć w wodze, Nie umrze głodem żołnierz 
i w Tatarskiej drodze. Stryjk. Turk. L 5. Miara swych 
uczy nie tracić dóbr gulą , Zbytkiem szalonym , ani w 
kręgle kulą. Slryjk. Gon. B 2. 

2. GULA, i, z.. Guz znaczny z uderzenia. Rydel, bic Sciilc. 
cf. Slov. gulka, pokrutka bochenek. 'GULKA, i, ź., klo- 
cek, pieniek, eiti 5!norrcn, SiipHcn Spl]. Krzesi ogień, i 
suche z wyszulcem z podstrzesza prowadzi Gulki , które 
zdrobiwszy pod kociełek sadzi. Zebr. Ow. 209. ramalia 
arida. GUŁKA ob. Gołka. 

GULDYNKA , i , i, strzelba , fuzya ; ciii (Ed)icpjjeit)ebr , ciit 
3!oŁr. Odyńca trzeba z guldynki gwintownej albo z tar- 
czowej ruśnicy dobrze sparzyć. Uaur. Sk. 294. cmi cillCIlt 
gcjpgeneii SJobrc. 

GULTSZLAGEB , GULDSZLAGER , a , m., z Niem. bcr @olb< 
fdjićigcr, złotarz. — Płatkowe złoto i srebro 'gultślagiero- 
rowie na książeczki biją. Haur. Sk. 359. Weź złota czy- 
stego od guldszlagera kdka taijliczek. Sienn. 485. GULT- 
SZLAGIEBSKl, a, ie, płatkowy, i3PlM'ct)!nijcrifcl). Gultszla- 
gierski fajtigoit. ib. 575. 

GUMA , y, 2. , z Greek. xóufii , tai ©iimmi. Yind. gumei, 
pilpuh, fmola; Ross. ryjuiii, Kajiejb. Guma, klej roślin- 
ny wysuszony. A^. Ram. 6, 517. Siiiad. Chem. \, 551. 
Klejkość soku roślinnego, gdy jest bez smaku, i w wo- 
dzie rozczynić się nie daje , gumą się nazywa. Bot. Nar. 
24. cf. żywica, liposok. ob. Gumować. 

GUMIENCZYSKO , a, n. , klepisko, bojewisko. Sekl. Malh. 
2. ber ^etincitliobeii. GUMIENKO, a, n., demin. nom. gu- 
mno, Rag. gumniza; Ross. rjMCHUO (=2 plesz , korona 
na głowie), ein flcuier Scfecimciiplati , ciiie flciiic (Edicinic- 
Na potrzebę sarnę wystarczy gumienko. Warg. Wal. 250. 
Patrz kmioteczka nędznego, choć każdy dzień robi, Jak 
mu bóg ubożuchny kącik jego zdobi ; Ma pełno i w gu- 
mienku , w oborze i skizyni, To wszystko miła cnota z 
uprzejmości czyni. Papr. Pr. E. b. — §. Gaik na ptaki, 
stanowisko ptasznika, ber 5>Pt)Cl^cerb. Boh. humence; \ind. 
titzniza, tizhanishe, tizlienza; Garn. tizhenza ; Croat. gay- 
ha, gaypic/.a , kcrietka , Ross. tokx , nTiine.iOBHa. Gu- 
inienka powinny być w gaju zasadzone , bo gdy je na 



gołym polu zasadzą, ptaki rade przelatują i mijają te na- 
prawy. Haur. Sk. 280. Gumienko , abo nęcisko do ło- 
wieni*a ptaków. Crese. 625. 'GUMIENNICA, y, 2., "g. Kle- 
pisko. Córka Babylońska jako gumiennica, czas młócenia 
jej. Leop. Jer.5i, 55. (bojewisko. Bibl. Gd. Jciinc. CutI)). 
§. Gumiennica, dozorczyna gumien lub gumienna, bte 
©c[;cuiicnaiiffel)criiin. GUMIeNNIK, a, wi., GUMIENNY, ego, 
m., subst., dozorca gumien, przełożony nad gumnem , ber 
©d|Ciiiicnniiffc(icr. {Bosn. gumnae; Groat. gumnacz ; Carn. 
skednar; Hoss. ryMCHmiiKŁ ; (rycb ry.MeHHiiKi gęś dzika). 
Przy Iblwarkach powinien być gumienny przysięgły, któ- 
ry, jeżeliby pisać nie umiał, przynajmniej na karbach 
wszystko należycie utrzymywał. Kluk. Rośl. 5, 226. Ko- 
missarzowi ekonom, podstarości, zgoła aż do gumiennego 
każdy opłacić się musi. Kras. Pod. 2, 52. Urzędnik, u- 
rzędniczka , gumiennicy, pacholicy, drą nędznego chłopa. 
Mun. 75, 15. Przysięgły gumienny czyli karbów nik w 
folwarku. Ton. Sń. 121. GUMIENNY, a, e, od gumna, 
Sdieiicr =. Boh. humensky; Ross. ryMeHHuH. GUMNO, a, 
n. , (Boh. et Slov. humno ; Dal. gumno ; Hag. gumno, 
guvno ; Bosn. et Gani. gumno, guvno; iS/oy. arman; Yind. 
gemnu , gumnii, skeden, parna, pod, stueg, kasha, go- 
mnu, gumnishe, podalajniz ; Garn. gumnu, skedn; Groat. 
sheden ; Sorab. 1. huno, wuhno , broźna, zitna wuba, 
źitnicża ; Sorab. 2. broźna, lla, (gumno = ogród/; Ross. 
rjMHO, rOK-b; \Eccl. r^Mhiio, 2]; cf. Germ. Sumpf, 3(blg., 
cf. komnata, kailtmcr, komora); plac we śrzodku zabu- 
dowania stodołowego, ber £d)ci:iiciipla^, iDel^eit bte <Bi)m' 
lieii, 6d)iippcn, gcimcii ciiifd^liepeii. Do gumna należą sto- 
doła , brogi i styrty. Tr. — g. Pospolicie używa się za 
jedno ze słowem stodoła, bic ©d)eime, btc ©diciier. Nie 
trzeba zboża do gumna zwozić , aż należycie wyschnie. 
Kluk. Rośl. 5, 222. Yind. rskednjaii , parnati , sparnati. 
— Fig. tr. Do nowych gumien drzwi nam otworzono. 
Pam. 85, 478. (nowe drogi dowozu). — Boh. Prov. Giź 
gest neprjtel za liumny, już jest nieprzyjaciel na 'karku. 
■g. Klepisko , bojewisko , gumno w stodole , na którym 
młacają. Macz. Boh. hunmo area . Gumno młóci. Gorn. 
Wl. M. b. bic Jctmc iii ber ©d)cmte. 

GUMOWAĆ , ał , uje , czyn. ndk. , zgumować dok. , gumą 
przyprawiać, mit ©iimiiii juri^iteii , giiinmircii. Tafta gumo- 
wana. Teat. 20. b, 65. Yind. gumejast. GUMOWANIE, ia, 
n. , subst. verb. , baa ©limmircn. GUMOWY, a , e , od gu- 
my, ©iimmi=. Gumowa w-oda. 

GUNIA, i, £., GUŃKA, GONKA, i, 2., §. I. przykrycie 
abo koc prosty, na obie strony kosmaty abo kudłaty, 
Amphimalla. Macz. cinc grpbc jottige Seife, eiiic Jlofe. Boh. 
haune, (haunaty kosmatjj; Słov. hune; cf. hunek; (Ross. 
ryim gałgany); Hung. gyekeny; Bosn. giign, gugnina ve- 
stis vilis rusticana, guba , guberica ; Rag. gugn , (zagu- 
gnast » kosmaty, gugnaviti, zagugnastiti = kosmacieć); Gro- 
at. i^unycento, cooperulorium; Dal. guba; [Carn. faręsha, 
Janka, jankara); Eccl. ryiia ; Lat. gausape, gaunace, cau- 
nace ; Graec. yarpóyt]. Koniczka cudzimy, wycieramy, 
guńkami przyodziewamy ; ale tez koniczek musi za to 
skakać, kiedy mu każą. Rej. Zw. 95. Obmywszy stadni- 
ka, prześcieradłem i guniami przykryć tizeba. Hipp. 17. 



15-2 



GUMECZKA- GUŚLARSKI. 



GUŚLARSTWO - GUST. 



Bydfo L wierzchu guniami nakryć, aho czym podłym. Syr. 
980. Co za naszych ojców była t;iinia , to teraz kiUm, 
derha. Dwór. G. 4. Od tuzina guniek Gdańskicli pstrych — 
Yol. [.eg. 6, 155. — g. 2. Suknia gruba z guni. Ross. 
ctpsiara, (cf. siermięga), cin flvp[icv Jiittiiicr 9iO(f. Tyześ 
to Paskwahno w tej wzgardzonej guni! Tward. Pasq. 3. 
W tak bezecnej guni. Treb. S. M. 86. Prześpij się na 
ziemi; guńką sie odziej, którą starzy Rzymianie gausape 
mililare zwali. Star. Rijc. 57. C.zuhaj wziąwszy Ruski , i 
gońke i postoly, drogi się tej podejmuje. Twiird. W. D. 
77. Po co ślesz co rok babo do Torunia? Dobry szary 
płaszcz, dobra drugiej gunia. Groch. W. 414. — §. 3. 
transl. Chłopstwo, gburstwo, czerń, baś gciiicitic 93aumwolt. 
Nie tylko miłość w pańskim lagnic się bławacie , Znaj- 
dziesz ja czasem w guni i ubogiej chacie. Zimor. Siei. 
166. Ręka twoja nie na gunie, nie na chłopstwo pija- 
ne , ale na bohatyry sie rodziła. Pot. Arg. 82. (cf. sier- 
mięga). GUNIECŹKA, "i, i., demin., ciiic ficiiic ^rttige 
Seic. Przywiódł mu konia białego, gunieczka nakrytego. 
Papr. Ga. '108. 

GURA, GURKA oh. Góra. 

GURDZIEL, KURDZIEL, a, m., \yrzód , który sio koniom 
na języku czyni. Hipp. i 28. cin ©cfd^roiir ber *)H'cvbc niif 
tiCV BilUG*^- Gurdziel jest wrzód, któi-y się koniom na 
jeżyku czyni. Lek. Kon. 62. Comp. Med. Append. Od 
karmi ostrej , bydłu sie kurdziele na jeżyku przydają. 
Haur. Sk. 57. ib. 471. " 

'GURGOEE należą do stroju bialogłowskicgo. Sa.i: Tyl. 7.'? 

'GUP.MANA, y, i., suknia z grubego sukna, cin iiviil'ev IwAy- 
roct; n. p. W gurmanic. Pot. Arg. 77. 

GURT, u, m., z^Niem.. ber @iivt, pas. GURTOWAĆ. ał, 
uje, ci//». ndk., zgurtować dok., opasysyać, opasać, giir= 
ten. GUliTOWY, a , e , od gurtu , do gurtu należny, o 
pasach, @uvt = . Gurtoyye łóżko = na pasach, cin @ni"t= 
('Cttc. Tr. 

Pochodź, odgnrtownć , rozfjurtować , rijngort. 

'GUS.ŁA, y, I, GUSŁA, 6'. Guseł pi nr., Doli. kauzlo, kau- 
zla, kauzly, (cf. Boh. hausle; Crout. guszlc, guszli = gęśle, 
skrzypce), czarownicze kuglarstwo , .Cietcrcił , iilicrgfanlnfclu' 
©ailfclci). Czary i gusła w wschodnich krajach panują; 
najyyięcoj ich żony na zepsowanie płodu jedna drugiej 
używają. KM. Turk. 186. (tdejme zabobony z ręki two- 
jej, i gusła albo praktyki, nie będą więcej w tobie. 1. 
Leop. Mich. 5, 12. Czarnoksiężnicy zabobony stroją szepta- 
niem, gusła, gdy na ból zębów każą nowy nóż w ścia- 
nę wbić. Petr. Pol. 2, 87. Prawa zakazują nauk czarno- 
księzkich, jako gusł i zabobonów. ;7;. Mistrzowie gusł i 
zabobonów. Sgr. 495. GUŚL.^RKA, i, i., kuglująca cza- 
rownica, ciiiC S(I)umi'5fiin[tlcrinii, Doh. cl Slov. kauzedlnice, 
ćarodegnice ; Sorab. 1. kożlarecża , kożlarcźa , kul\vavyicźa, 
kodola ; Iioss. KyMCCHima; (Dusn. et Croal. guslarie/a 
fidicina, cf. gęśle). Guślarki i zaliobonnice, niemowlętom 
impressyc zdrowiu szkodliwe wzniecają. /I/on. 72, 424. 
Gusłów niech sie gospodyni nie ima; lepiej dla niej być 
u guślarck prosl'aczką. Haur. Sk. 65. GUŚLARSKI, "a, 
ie, kuglarski, frf)iiHir5t'ilnftlcvil*. Boh. et Slov. kauzedlnicky; 
Sorab. 1. skuzwarski; {Rag. guslarski hjncus). O gu- 



ślarskich czarach , ludziom na zdrowiu szkodzących , tu 
napiszemy. Haur. Sk. 452. GUŚLARSTWO, iC,'n., ku- 
glarstwo czarodziejskie, ©djmnrjfńnftlcrc^ ; Boh. et Slov. 
kauzedlnictwj; Sorab. 1. skuzwarstwo. GUSŁARZ , GU- 
ŚLARZ, GUŚLMK, GUSIMAN, GUZMAN. a,m., Boh. k»u- 
zedlnik; Sorab. 2. goszlowar, skuzwar , kufwiar, kozlar, 
{ab hirco , quod hircus diaholo serviL Frenz. De cultn ca- 
pri apud Slavos. v. Hartknoch de feslis veterum Prussor.) ; 
Ross. KYjecHiiKi), (cf. Doh. hadać; Sorab. 1. hudak vates; 
Boh. hausiar skrzypek; Croat. guszlar; Bosn. et Rag. gu- 
slar pdicen; Eccl. rmC,M>iiiiK'L , KOTopwfi iia rycjiaxt iirpa- 
era, ob. Gęśle) = kuglarz czarnoksięski, ter ©dllimrjfiiitft' 
Icr, ianjcitbfihiftlcl'. Niech się u ciebie nie znajdzie py- 
tający się guślnika, czarnoksiężnik, i pytający się mar- 
twych. Dudu. Deut. 18, 2. (guslarz. Bibl. Gd.). Ktoby chciał 
tak konterfetować ludzi, z rozdzieraniem gęby, z wyszczy- 
nieniem jeżyka, nie uszedłby też, jedno za guzmana. Ro 
wżdy guzmanowi, iż to jest jego rzemiosło, takowy spo- 
sób trefnowania przystoi, (iorn. Dw. 151. Pan Jakób w 
pomiellech tylko obermanem; U kmotra i żony, własnym 
guzmanem. Klon. Wur. 00. Ilekroć się pysznisz , tyle- 
kroć się stawasz bfaznem i guzmanem u boga. Were&z. 
Reg. 84. GUŚLIĆ, ił, i, czyn. ndk., kuglować, czaro- 
wać, bawić się czarami, fcl)iimrifiinfteln , krcn. Niech zgi- 
nie, któryby guślił i czarował. Bial Post. 121. Boh. kau- 
zliti , (okauzliti, oćarowati oczarować); Sorab. 1. koźlim, 
skuzuyu; (Rag. guditi, gijsti ugusle; Croat. guditi , gu- 
szlati fidibus canere; cf. gęśle, cf. gędzić). GUSLNY, a, 
e, kuglarski, od gusł, zabobonny, «OCVCn <, 3<'l'I'Cl^=' 1^'^' 
glnntifcb. Pogańskich ludzi guślne obrazy. Jan. Lig. C. 5. 
GUSŁOWATY, a, e, — o adv., zarywający guseł, kuglar- 
stwa , ctUHi'3 fitunirifiiiiftlcrifcf). Sposoby te leczenia , któ- 
rych baby używają , często coś gusłowatego w sobie mają. 
Pen. Cyr. ^', 206. GUSŁOWIERNY, a, e, %yierzący w 
gusła, zabobonny, nn Snnticrc*^ iikiiifenb. W to tylko ^vie- 
rzyć mogą guslowierni. Syr. 504. 
Pochodź, nagiiślic, zagiiśiic. 
GUST, u, m., z Łac. Fr. W-losL, smak, ber @c)dnnac!. Rag. 
okuscjallo; Eccl. cvyc^, KiKoyci.; smak, rozsądek przeni- 
kający istotę piękności , i dobre jakiej rzeczy ułożenie. Mon. 
67, 600. bie gcrtitjfcit bry &>c\um m ©d)oncn obcr JpaCIidien, 
ber @e|'d)inaif. Guście, sędzio dzieł ludzkich, darze nie- 
bios drogi , Bez którego w ozdoby sam dowcip ubogi. 
Dmoch. S:l. /?. 1. Ubranej gust wysoki uwielbiam w u- 
biorze. Hid. Oiv. 125. lila dobry gust. Zab. 15, 140. 
Dobry gust w naukach , przymiot duszy, czującej ukon- 
tentowanie z wyboru myśli, lub sposobu pisania, odrazę, 
gdy w nim niedoskonałość poslrzeże. Mon. 72, 341. Do- 
brego gustu ludzie. Teat. 5. d, 70. Tych wieków sąd o 
gustach (plur.) jest zupełnie do dam przeniesiony, ih. 34. 
b, hi i. Znasz teraźniejszy śvyiat i gust; do mody sto- 
sować się należy, żeby uchodzić za ludzi umiejących 
żyć, i za "ludzi d'u bon ton. ib. 19. fc, 7. T\yój gust nie- 
trudny, z prawą naturą się zgadza , Bez yyykwintów na 
samej prawdzie się zasadza. Jak. Baj. 44. O gustach dy- 
sputować się nie godzi. Kras. Pod. 1, 19. Łatwiej jest 
uczuć, co jest abo nie jest w dobrym guście, aniżeli 



GUSTÓW N ość - GUZ. 



GUZ - G U Z D R A Ć. 



153 



tenże sam gust napisać. Gol. Wym. 62. Boalemu winna 
Francya ten czysty gust, który od wieku Ludwika XIV., 
do tych czas , zaleca tylu pisarzów Francuzkich. Teat. Ao. 
c, 3. Zaczyna gust brać górę ; jednak tu i owdzie sar- 
matyzm przebija się. Teat. 19. c, 11. (cf. polor , eywili- 
zacya). — §. Upodobanie , kochanie się w czym , smak, 
ber @cfd;macf, ben man on etiita^ finbet," ba§ ŚSo^IgcfaUcu, 
Scrgniiijcn an ńwai. Uóżne sa w^ ludziach gusta. Teat. 
21, 76. Każdy ma swój gust, swe chęci. Nie jedno nas 
wszystkich nęci. ib. 33, 4. Ten ma gust w nauce , ten 
w muzyce, ten w polowaniu, ten w gospodarstwie. Gol. 
Wym. 62. W kniejach Cefal gust złożył, i w zwierzu 
zabitym. Zab. 13, 578. Druzb. Do rozkoszy gust wzią- 
łem. Hul. Ow. 176. I lasy ciemne, gusty w tej muzyce 
niiajy. Jabi. Tel. 21. Położył się wcześnie. Lecz nie mógł 
gustu żadnearo mieć we śnie. Wad. Dan. 141. Potrawy 
choć mniej smaczne, głodnemu przypadają do gustu. Pilch. 
Sen. list. 128. Bardzoś mi do gustu przypadła. Teat. 
7. c, 50. Widziała przed sobą ładnego chłopca do gu- 
stu swego. ib. 14. c, 6. Coż to \Vc Pani w moim dy- 
skursie nie do gustu? ib. 26, 46. Jeżeli ten kapelusz 
nie w guście We Panny, to jej trudno dogodzić. Teal. 
17, 123. Z tej nowiny gust będzie miał dziwny. Bard;. 
Luk. 24. (ukontentowanie, radość, uciechę). GUSTO- 
WiNOSĆ, ści, z'., przymiot dobrego gustu, btc (Jlcgail,. 
/foj. urednos, ugijudnos, ghizda. GUSTOWNY, a, e, — ie 
adv., dobry gust wydający; Rag. ghijzdav, c|ffdimatf'.iplJ. 
Gustowna kamizelka. Teat. 53. d, 74. Zawsze on bardzo 
gustownie i wspaniało ubrany. Teat. 17. b, 7. Gustownie 
ufryzowany. Mon. 66, 282. Suknia gustowna. Teat. 24. 
c, 58. 

'GUTA, y, 2., Zacliwat, sen tak ciężki, że człek za mar- 
twe leży; zachwyceniem drudzy zowią, niektórzy guta. 
Sienn. Wyki id. letarg), Jpbc5|'"d)lrtf, (Fntjiictiiiiij. 

GUWERNER, GUWERNOR, a, m., dozorca i wychowywacz 
młodych ludzi, ochmistrz, ciii ©iniocnicui", .'^pfniciftcr juiujcr 
^'crfonen. Przydano mi guwernera grzecznego Francuzkiego, 
jak sam powiadał, Markiza. Mon. 65, 213. ^,. Transl. Już 
my z żoną wyrośli z guwernerów. Mon. 66, 246. (mamy swój 
rozum). GUWERNANTKA, i, i, ochmistrzyni, bic ©ou= 
sernante. (cf. pani stara). 

GUWNO ob. Gówno. 

GUZ, a, m. , nabiegłość na ciele, z uderzenia, abo z na- 
bicgłej zepsutej matcryi , fie "SenU. (Iliing. gusa =wole; 
Croat. guza = fałd, guzati > niarszczyćj; Moraw, hrbol, 
hrbolec; Boh. baule, brćkn, hljza , swal ; Slov. gomba; 
łlung. gomb; Sorai. 1. wura ; \ind. tvur, gumpa, mehier; 
Garn. mehiur, gumpa, bulą; Croat. giimb, fuga, funta, 
fijchka , gomb , hcrga ; Dal. gucze ; Boss. Ba,\.iah"b , ate.i- 
BaKl, Bai4Upb, DO.UlJpb, lUlllMHa, (cf. szyszka); Ecel. 
ii«rKHi|A. Guz łojowaty na ciele, siculoma. Cn. Th. ba? 
6pc(fijcnia(^j, bic opcdijcfdjunrlfł. Nabrzmiałość, mająca ma- 
teryą do łoju lub sadła podobna, nazywa sie guzem ło- 
jowym, tumor sleatoina. Pen. Cyr. 1, 127. Guz zaskór- 
ny twardy bez bólu = kostka martwa , einc (larte 2>ru)Cii(]C' 
fdjreiilft. Na wole i martwy guz lekarstwo. Sienn. 511). 
O wolach na gardle, i indzie, które martwemi guzmi abo 
Stownik Lindego wyi. ?. Tom II. 



kostkami zowią. ib. Woda Drużbacka krę i guzy twar- 
de zmiękcza. Petr. Wod. 16. Guz w "gardle przyro- 
dzony, wypukły, jabłko, grdyka, ogryzek, Sorab. 1. ker- 
kowne worech , Ger. ber ^Ibttmśapfel ," ber tx'^U , ber 33ter' 
fiioten. Szkrofuły, to jest, bolączki pod gardłem, zowią 
świnie guzy, ho świnie tym wrzodem często niemoga. 
Uned. 134. Są guzy łagodne, czyli proste, znane pod 
imieniem gruczołów; są inne zjadliwe, istotne, powietrz- 
ne, weneryczne, trędowate. Dykę. Med. 2, 477. Nabrzmia- 
łość mającą w sobie materyą do papki podobna, nazy- 
wamy guzem maczanym, atheroma; mającą zaś materyą 
do przaśnego miodu podobną, guzem miodowym melice- 
ris. Perz. Cyr. 126. Guz pulsowy, anewysma. nabrzmia- 
łość z obrażonej żyły pulsowej pochodząca. Perz. Cyr. 2, 
120. Guz niecierpietliwy, (Jall. loupe , nabrzmiałość za- 
skórna w komórkach tkaniny sadlistej. Dykc. Med. 2, 492. 
g. Guz na drzewie = tuber arbcris. Cn. Th. fiu Siiorrcu am 
iiaumc. §. Guz z pchnięcia, uderzenia, eine Seiile son 
cinem Stoge , Scblage. Drzwi były tak nizkie , iż łubom 
się ledwie nie pół zgiął, wszedłem z guzem na czole. 
hras. Pod. 2, 18. Zwaliła mie kością w łeb, aż rai guz 
nabiegł. Teat. 22. b, 55. — Metonym. Guz, guzy, cięcie, 
plaga, cios; ból, szkoda, rany, bicie, bitwa, Sciilcil, S(^I5' 
gc, Siinben, ćĄIagcre^v Nie potrzebać po guzy jeździć 
na Podole. Alb. n. W. B. w lada karczmie guza do- 
stanie. — Pogański synu , ty widzę guza szukasz. Boh. 
Kom. 1, 356. hi riiigft nac^ Sdilageii, bu tinllil Sd)ldijc ha- 
ben. Karol V. \vc3lc niepotrzebnie guza szukał przy brze- 
gach Afryki. Zab. 6, 345. Widzę, że guza szukasz, i 
łacno go u mnie znaleźć możesz. Boh. Kom. 1, 92. Sa- 
mochcąc szukaliście guzów. Teat. 18. b, 27. Szukając 
guza, szkaluje i huczy. Kniai. Poez. 5, 116. Załawia, 
goni na guz « świerzbi go grzbiet. Cn. Ad. 1119. Rad 
się wadził; na guz gonił. Glicz. Wych. L S b. Na guzy 
ni z kim nie gonię. Lecz kto chce bić, skóry chronię. 
Ilyb. Gejl. B. 2, b. Otóż tobie Klimku, Guzy w upo- 
minku. Bies. Roz. A 4. (zarobiłeś kijem po grzbiecie). 
Guza oberwiesz , (doczekasz sie). Kto guz na sobie od- 
niesie, ten go w zysku swego pojedynku sam i nosi. 
Smolr. Ex. 27. Patrz, żebym nie skończyła umizgów na 
guzie. Zahl. Amf. 77. Drżę cały, kiedy sobie wspomnę na 
guzy, które nas tam czekają. Teat. 29, 110. (cf. baty). Była 
skóra w- strachu , a ja strasznie nie lubię guzów. ib. 22, 
85. Czy to, żeś nieprzyjaciół ukrócił, toś powinien i 
nam liczyć guzy! Bardi. Luk. 51 Srebrny, złoty guz nie 
boli. Cn. Ad. 763. (od dobrodzieja nie boli; niech łaje, 
kiedy daje; cf złotogorz , srcbrogorz). Pilnemu słudze 
zawzdy roście guz na brzuchu, a leniwemu na grzbiecie. 
Rej. Zw. 26. albo: Rączemu guz na brzuchu roście, a 
leniwemu na grzbiecie. Rys. Ad. 59. (pierwszy ma dobry 
byt, drugi weźmie po grzbiecici. ^,. Guz, wielki guzik 
do zapinania sukni , ein groper JUu'pf. Szala z guzami. Tr. 
— Ji. Guz, karzeł, ]iigui(>jczyk, pędrak, ber S!uipp^ (Snirpg), 
ein fleiuer iDiCnfc^. Karła łając, wrzeszczy: guzie niecno- 
tliwy! Banial. E 2 b. Mały guz, karzeł, zapęziały. Cn. 
Ad.' Md. Pot. Jaw. 195. — GUZDRAĆ się zaimk. ndk.. 
burdać się, gramolić się, niesporo sic wybierać, jiiubcm, 

20 



154 



GUZDRALSKI - GUZIKOWY. 



GUZISKO - GWAŁCENIE. 



tńtibcln. Iniiflfam maism. A dfugoz ty się tam jeszcze gu- 
zdrać będziesz? nie uprzykrzyloć się jeszcze spać? Teat. 
1, 16. (cl", kustrzeć się). GUZDRALSKI, subst. m., gu- 
zdrający się, ociągający się; femin. Guzdralska). — GU- 
ZICA^ y, Ł, huz'ica," gastrzyca, rząp , hustryca , kuper, 
{ob. Kustrzyca), ber Tm\<:\. ber Stetg ber 3>Ligel. {Bag. gu- 
zizza; Croał. guzicza, rit; Slav. guzica ; Ross. rj-SHO, (ob. 
Hiizno < zadek); Croal. kussak; Sorab. 1. ptacrźa wofku- 
bana wopusch; Boss. rysna. Guzica kapfunka, pólrzytek. 
Mącz. cluiiis. Kość ogonowa lub guzica , leży pod kością 
kuprzastą. Kryp. i, 113. — § Guzica, gżegzoJka, cocrys. 
Cn. Syn. 191. Sorab. 1. kokula, Germ. ber Jiutfiif; Boss. 
rysima, rpacorycKa ob. Trzesiogonek. GUZICZKA, i, i. 
deinin., iai 23ur5Cld;cii. Ledźwica u kokoszy, guziczka, 
duniculus. Mącz. GUZICZEK, czka, m., dcm. nom. guzik, 
guz = gruczolek , ein f!ciiic>j StuipWjcii , i)o(!crd;ctt. Włosy 
wyrastają z guziczków w skórze będącycli. Zool. Nar. 69. 
bulbilli. Sól z oliwą rozpędza guziczki i każde wzdęcie 
bolące. Spicz. \oo. GUZICZKOWY, a, e, od guziczka, 
.Hiioildjen = $i'(terd)eii ■- Siiopftt)cn ». Boss. sanono-niuii. GU- 
ZICZiNY, a, e, od guzicy, kuprowy, Stcip = . Boss. nyro- 
BOiiHbifi. Kość guziczna lub ogonowa , związana jest z 
kością biodrową, przez związek biodrokuprzasty i guziczny. 
Krup. 1, 10. GUZIK, a, m., dem. nom. guz, tiiic flciiie 
93ciilc. «. p. Guzik twardy na palcach nóg, rąk, na po- 
deszwach , goździowi podobny, clauus. Cn. Th. cf. bro- 
dawki , nagniotki , odciski , ,C)iiI;iieriiiiflC , ?cid)borii , SBarjC. 
Condilus trzpień, oścień, kłykieć, guzik. Perz. Cyr. 1, 
149. Boss. uiiimeiiiKa, cf. szyszka; Sorab. 2. buglin. Gu- 
ziki w gardle = ślinne jagody, bic ?Jiniibeln im .^nlfc. Guzik 
abo gałka u kutasów, Eccl. rane.iKa, iimrKiii|.i. Koronki 
wyszywane w guziki = gaiki , Snótdjeu, ,HiU'|.ifd;cil. Tr. Gu- 
ziki u sukni do zapinania, Sliuipfe am Slcibe. Slov. gomba; 
Hung. gorab; Carn. gumpez; Boh. knotljk, knofljćek; Yind. 
glaviza , knofizh , gumpizh, (ob. Knaflik), knot', gomp; 
Croał. gumb; Slav. dugmetah; Boss. nyTomma, nyroBKa. 
njTOBOiiKa. Guzik u koszuli Boss. sanoHKa, sanoHoiiKa, 
[ob. Zapinka). Garnitur guzików Boss. nopriime. Fraczek 
z dużemi guzikami. Teat. 22, 14. W guzikach u szlaf- 
roku grosze pozaszywane były. Teat. 22. b, 12. Guzik u 
szmuklerza jest rozmaity, Angielski, maszynowy, Hollen- 
derski, chłopski. Magier. Mskr. Guziki do sukien toczone, 
bywają lipowe. Kluk. Bośl. 2, 159. Guzik u laski Boss. 
naóa.i4amHnKŁ. GUZIK.^RZ , a , m. , który guziki do su- 
kien robi, ber .HllppfnmdKr. Boh. knoflikar; Croat. gumbar; 
Boss. nyrOBomiiiKi, (cf. smuklerzj. GUZIKARKA, i, i, 
bic łiiippfmat^erimi , Boh. knofljkarka. GUZIKARSKI, a, ie, 
od guzikarza, S\iippfmad)cr =. Boh. knoiljkarsky. Guzikar- 
skie rzemiosło abo GUZIKARSTWO , a, n., ba« Sillppfmn= 
djerDcinbluerf, Boh. knoflikarstwj. GUZIKOWATY, a, e, 
— ■ o adv. , na kształt guzika, na guz zakończony, porii 
mit eiiicm łinopfc. Pociąg kości guzikowaty lub gałeczko- 
waty, proeessus condgłoideus. Perz. Cyr. 1, 177. Nóż krzy- 
wy z końcem tępo guzikowatym , potrzebny cyrulikowi 
do różnych operacyj. Czerw. Narz. 29., Yind. gumpast, 
Yoslast. GUZIKOWY, a, e , od guzika, 5?iippf=. "Cuziko- 
wa dziura. Łejk. 190. bflS Snopflprfi, Boss. neuima, (cf. 



pętlica). GUZISKO, a, n., wielki szpetny guz, ciiie f)npii< 
d)e Seule, eiii MpHc^er Siippf. Boss. iiiiimMo.w , iiiiiujMo.iKa. 
(GUZMAN ob. Gusman). — GUZOWACIEĆ, iał, ieje, ni- 
jak, ndk., GUZOWACIĆ się zaimk., zguzowacieć dok, gu- 
zowatym zostawać, guzów nabierać, dostawać, (cf gru- 
czołowacieć); Sliiptcii ('efpmmeii, fnptig, fiiprriij iperbeii. Boh. 
baulowateti. Ciasto ustawnie mieszać trzeba warząc , by 
się nie guzowaciło. Sienn. 552. GUZOWATOŚĆ, ści, z., 
nabrzmiałość zatwardziała, gruczołowatość, SliiPtidfcit, Snpr= 
rigfeit. Sok fen pomaga cierpiącym ociekłość twarzy, i 
którym guzowatość na twarzy narasta , jakoby trądem 
wielkim. Sienn. 284. GUZOW-^TY, a, e , o guzie, pełen 
guzów, kiiliij, bpfferig, hwtiq. Boh. bułaty, baulowaty, 
hlizowaty; Croat. hergau; Yind. tvurn, gumpast; Ross. 
H<e.iBacTbiH , iniimKOBaibiM. Plastr ten zatwardziałe miej- 
sca i guzowate miękczy, a zołzy rozgania. Spicz. 45. Sieiin. 
285. (cf. gruczołowaty). — Fig. Przełożę tu pokolenie 
narodu Wołoskiego, jeżeli jeszcze co pewnego z tak gu- 
zowatej gmatwaniny będzie się mogło wywikłać. Krom. 539. 
(sękowatej, zawiłej). 

Pochodź, 'zaguzikować, może tei: giza,giczel, cf. gożdź. 



G W. 

GWAJAK, u, »!., tiuajacum ofjicinalc Linn. drzewo wysokie, 
ale niegrube , w Jamaice, zażywane w lekarniach. Kluk. 
Dyhc. 2, 55. granjpfciifipl^ "uibiaitifd; S?o\]. Sok z tego 
drzewa wywarzony pić dają przeciw francy. Urzed. 547. 
GWA JAKOWY, a, e, od gwajaku, gmtijpfeii^ipls =. Owoc 
gwajakowy. Oczk. Przy. 22. 

GWAŁCIĆ, ił, i, czyn. niedok., zgwałcić dok., gwałt wyrzą- 
dzać, gwałtownie traktować co, cjeiimlttljdtiij Ite^anbelii, @e= 
malt niit^uii, mit ©eiimit aitsrid;teii , biirdjfe^en , Boh. kwal- 
towati; Yind. sgvauti , pofiliti, preiihnati, obfiluvati, per- 
murat, pertruzhat; Sorab. \. zkepszuyu, poszwabu ; Croat. 
szilim, szihijem, oszilujem; Bosn. usillovati, siilovati; Boss. 
Hacii.rbHimaTL , Hacii.ifaCTBOBaiL , Haciuyio. Mogący być 
gwałconym Sorab. i. zranenite violabilis. Umowę tę oni 
zgwałcili. 5 Leop. Jer. 51, 52. (znikczemnili. 1 Leop.). 
Nigdy przysięgi mojej gwałcić nie będę. Teat. 3, 53. (ła- 
mać , ln'Cd;eii). Pana Boga sie zaprzeć , ślub z nim zła- 
mać, przymierze zgwałcić. Wiśn. 573. Prawa gwałcić, 
bcii Giefefeii Gklimit antluiii. Gwałcą się (passive) często 
prawa, pozorem obrony. Teat. 45, 5. (gwałt im się dzie- 
je). Gwałci wzrokiem wszetecznym pojźrzenie wstydliwe. 
Klon. \Yor. 58. Dla ciebie Chrystus umarł, dla ciebie 
w dzień trzeci Gwałci grób z martwych wstawszy, śmierci 
kosę łamie. Pot. Zac. gwałtem lub mocą otwiera , prze- 
łamuje, cv biirdiliridit ba» ®ral'. Gwałcić kobietę, ciiier @e= 
limit aiitbim, fic fdidnben, (Sorab. i. z moczu zleham, z 
moczu żonsku powahlu , zranu ; Yind. po fili skurbati, 
krienz lilnu odvseti , oiramołiti, keshnili sheno ; Rag. o- 
zkvarnitti). Kto pannę albo białogłowę gwałci, ten jej 
też czystość i wstyd wydziera. Szczerb. Sax. 147. GWAŁ- 
CENIE , ia , n. , subst. verb. , wyrządzenie gwałtu , bic @e= 
nialtiiluimj , bic Scliaiibiiiuj , i]ctuaitfamc Se^anbluiii], Bag. o- 
zkyarnos, silnu osramotenje ; Boss. HaciuOBaHiCj iiaciut- 



GWAŁCICIEL- GWAŁT. 



GWAŁT. 



155 



CTcobaHic. GWAŁCICIEL, a, »«., GWAŁTOWNIK, a, 
m., usilca, gwałtu wyrzadziciel, ber ©cmaUtftntiflfcitcii mi-- 
K\}t, ciii flcrooltfnmcr Shi^eftorer, Boh. nśsylnjk; Cam. sil- 
nek ; Dosn. usilnik, posilnik , usionik; Croat. szilnik, o- 
szilitcl; Sorab. 1. kepszak, zranicźer; 'Boss. et Eccl. m- 
CHiihHHK'Ł , ()ACTiiHT€i\h , Har.ieut. Gwałtownik pokoju. 
Szczerb. Sa.T. 139., ib. -158., Zygr. Pap. 291. GwaJto- 
wnik ten żyje jeszcze bez karania ? Pot. Syl. 545. Kie 
raógl gwałt tam być żaden , przeto kniaź gwaltownikicni 
zwań być nie może. (jorn. Dz. 90. Gwałciciel prawa. 
Teat. iS. 6,28. Praw gwaftownik. Warg. Wal. o\o. He- 
retyków, którzy kościół pański pustoszą, w statuciech oj- 
cowie nasi gwałtownikami mianują. Star. Ryc. C. Sądzą- 
cy z własnych postępków gwałtownik , wśrzód siebie jest 
przes'wiadczony, o co innych ma karać. Mon. 05, 58. 
Gwałtownik miejsca = wyłupiciel. C«. Th. eilt cjciualttbdtiijer 
3iaiil'Cr, CiiilncrfjiU'. Gwałciciel przymierza = przerywacz, ib. 
ter bcii SBuiib flenmlttlidtiij 6vid)t. Gwałciciel białycbgłów = 
sromotnik, cin SStibcrfrihiiibcr. Miecza odbiegł gwałtownik 
w trwodze , Gdy na jiomoc lud szedł mnie krzyczącej. 
Bardz. Tray. 462., Sorab. i. powalilak ; Yind. (Wm skur- 
bar; Hoss. pacumcib. GWAŁCICIELKA, i, z., gwałt 
wyrządzająca, bic ©ciiialttlińtcniin. GWAŁT, u, m., z Nietn. 
bie ©ciralt, ©ciualttlidtiiifcit, (Ofl?i. gewalt; Svec. wald; Angl. 
weaid , wcldej;s §. 1. usilstwo , przemoc przymuszająca, 
nagląca, przesił, Boh. kwalt, pjcli, nasyli ; Sorab. i. zmo- 
cźnoicż; (Sorab. 1. bawtwano rozruclij; Yind. gvautb, 
gvavt, polilje, fila; Cam. silnost; Croat. szila ; Bosn. sil- 
la, usilnost, koja se cini drugomu; Boss. HHcii.iie , iia- 
ciubCTBO, HytKĄH; Eccl. HanpacHOCTb. Gwałt kto uczynić 
chce, trzeba, iżby silniejszy był, niż ten, komu gwałt 
stać się ma; albowiem gwałt nie innego nie jest, jedno 
moc a zhołdowanie kogo nad jego wolą. Gorn. Dz. 89. 
Czyniliby nam jakie 'przezprawic (bezprawie^ abo gwałt, 
będziemy sie bronić; a zwłaszcza gdyby w wierze gwałt 
czynili. Bid. Ust. 210., Sorab. i. zraneno. U nas tu gwał- 
tów nie znamy, żyjemy pod rozsądnem sprawiedliwego 
króla panowaniem. Teat. 9, 32. (cf. krzywda). Prawo, 
przez lat tyle wolne i całe, gwałt odniosło, wymazano 
go. Warg. Wal. 515. — Gwałt białejgłowie uczyniony. 
Cn. Th., Boh. podaw, gwałcenie, zgwałcenie, bic 9Jotb< 
jiicfitiiiiing. — Gwałtem = gwałtownie , mit ©cnmlt, gcivaltii], 
gciualttliatiij. Trzech braci pozabijawszy, ojcu truciznę 
dawszy wypić , sam się gwałtom uczynił panem Selim. 
Star. Dw. 55., Cam. et Yind. pofiii ; Slav. sillom ; Boss. 

łiaCIUbHO , HaCH.lbCTBCHHO , OraCMOMT, ; Eccl. nOHyJK4CHHO. 

li\\ałti^'m łzy, potiobne dżdżuwi, Rzuciły się człowiekowi. 
(jroch. W. 359. (jwałteni wziąć może, ale dać nie mo- 
że. Bys. Ad. 14. Miał Herod przyczynę do bojażni no- 
wego króla; bo za gwałtem panował w królestwie. BiaŁ 
Post. IGI. (przez gwałt, przez gwałtowne !§rzodki). — 
Gwałtu wołać = rata, ®cmnlt fd)rcncn ; gwałtu ! = rata ! ©c= 
mnlt! ©Climlt! rcttet! Hej Janie, Macieju, Michale, hej na 
pomoc, gwałlu! Teat. 50, 24. Gwałtu! cóż to jest? czy 
mię clicccie zabić? Teat. 29. b, 74. Gwałtu! gwałtu! ratuj- 
cie, kto w boga wierzy, ib. 21, 65. Nań gwałtu zawołała, 
mówiąc: przybądźcie do mnie rychło siostry obie, on to 



dziki wieprz. Otw. Ow. 134. Jeśli mię będziesz zatrzymywał, 
to gwałtu zawołam. Boh. Kom. 5, 91. Bronię się, i gwałlu 
wołam. Boh. Kom. 3, 235. Dla boga, gwałtu! Teat. 18. b, 9. 
Gwałtu! skóra w strachu, ib. 15, 40. Gwałtu woła po po- 
trzebie. ItJat. z Pod. A \. — Na gwałt wołać, dzwonić, na 
trwogę, jmnrm mad^cii, 8drm fd)laijcii, bic £tiinii(jlo(fc jicbcii. 
Kiedy na gwałt wołają we wsiach Tyńcowi naieżącycli, tedy 
krzyczą: starzą, starzą. Pajir. Byc 11. Spytał go, któ- 
regoś herbu? powiedział, nie wiem ci, jak go malują; 
ale gdy na wsi na gwałt wołają, tedy go pomieniają: 
Półkoza , pólkoza. Papr. Byc. 190. Pokazuje się ztąd, źe 
dawniej po wsiach miano herbu dziedzicznego było godłem 
czyli hasłem ratunku od gwałtu. — Na gwałt ogniowy bić 
w dzwon był zwyczaj. Tward. Wł. 20. gencrlnriit. Na gwałt 
uderzono dzwonem. Wad. Dan. 106. Miasto Kraków dla 
zabicia Tęczyńskiego, gwałtu zawołanie utraciło. Papr. 
Byc. 704. (wolność bicia na trwogę). Ku gwałtowi , gdy 
kogo obwołają; każdy powinien bieżeć; a w mieściech, 
gdy zadzwonią na gwałt , ku gwałtowi bieżeć maja. Sa.v. 
Art. 28. — Na gwałt, gwałtem, gwałtownie, z całej si- 
ły, na łeb na szyje, co żywo, niif ©ciimlt , nii» allcit Srdf= 
ten, mit allcr ?i)?ad;t. Pędzi poganin na gwałt swoje rze- 
sze. Jabl Buk. B. 5., {Boss. CTpe.iiHTb, cipenuro, nawał- 
nic). Suknie na gwałt szyć kazałem. Teat. 24. c, 58. — 
Tęczyński z niejakim płatnerzem zaczął kontrowersyą , z 
której potym na gwałcie przyszedł o śmierć. Papr. Byc. 
18. gdy przyszło do gwałtów, ali Co jit ©cmalttlintiafcitcii 
fam. Ktoby zabił gwałtownika , nie przewini , gdy do- 
wiedzie, że to na gwałcie uczynił. Szczerb. Sax. 158. 
3fot{lli.'Cl)r. — §. Prócz pańszczyzny chłopi otlbywają tłoki, 
gwałty, szarwarki. Ostr. Pr. Cyiu. 1, 52. JJptbftiilfcii, 3iOtt= 
młcitcii. Ta powinność istotnie nazwana gwałtem, bo lu- 
dzie na odbycie jej pędzeni , wołają gwałtu. Mon. 66, 
198. Gwałtów bywa kilka , lub co tydzień przez całe żni- 
wo. Na te, gdy poddanych pędzą, gdyby i 10 osób było 
w chałupie, tylko jedne zostawiają, a wszystkich wypę- 
dzają. Mon. 66, 198. — §. Gwałt, gwałtowne położenie, 
ostateczność, niewola, konieczność, przycisk, ucisk, ei= 
lic gcmnltfamc Saijc, ©cbrćingc , ?fot^, (Yind. potrieba, fila, 
tcrdoba). Kiedy czują gwałt już Turcy oslalni, okrutnie 
się biją. Leszcz. Class. 76. (Yind. filo terpili). Książę 0- 
poiski , nie mając gwałtu _żadnego , poddał się królowi 
Czeskiemu. Uwagn. 59. Żeby żołnierz pod czas wojny 
wszystko miał od ISzpltej w domu, nie kłaniając się, kie- 
dy gwałt, po Gdańskach nikomu. Star. Yol. D. 4. Rzy- 
mianie, gdy im gwałt był od wielkości, raczej na placu 
umierali wszyscy, niżeliby uciekać mieli. Star. Bef. 18. 
Poddali sie w Smoleńsku, żadnego gwałtu nie mając, gdy 
i prochów i żywności w zamku był dostatek wielki, ib. 
21. Węgrowie, uważając gwałt wojny Tureckiej , ura- 
dzili wziąć Władysława na królestwo. Slryjk. 557. — 
Dziś gdy przeminął ów dawny wiek złoty, Ludzie gwał- 
tem nić chcą lubić cnoty. 6'ror.h. W. 586. koniecznie 
nic, mit (55cmalt iiidit, biirdiiiii^' iiidit, fdilcditcrbiiigi^ iiidjt. — 
g. Gwałt = przemoc , moc , bic SDiad;t , llcbcnmidit , ©ciualt. 
Gwałtowi ustąpić trzeba. Tr. Scy])io Hiszpańskie państwa 
znowu gwałtem od(>brał. Warg. Wal. 61. (mocą). Ful- 

20* 



IS6 GWAŁTOWAĆ - GWAŁTOWNOŚĆ. 



GWAŁTOWNY - GWAR. 



wiusz Kapuę przez gwałt wziął. ib. — §. Mus, przymus, 
ber 3roaiig, bie ©malt. GwaJt sobie prawie czyniąc, o- 
puścifem tak miły dom. Kras. Pod. 2, 15. Przez gwałt 
zamrużal powieki z ckliwości. Wad. Dan. '141. Gwałt 
naturze samej tyrańskie ich sprawy czynią. Teat. 44, 30. 
Nasz język zda się trudny, a jai<by człowiek całą gębą a 
gwałtem mówił. Gorn. Dw. 50. Przyrodzenie , choć z 
gwałtem niejakim, poprawić jednak można. Mon. 05, HO. 
Namiętnościom swoim gwałt uczynić trzeba. Ld. — g. 2) 
Gwałt, wielka liczba czego, chmura, ćma, tłok, tłum, 
mnogość znaczna, eiiic gciualtiGC iDicngc, cine groPe 2a])l 
Gwałt trupa leży, stawiają żałoby, na grobach groby. Bardz. 
Trag. 352. Bulgarowie bydła gwałt chowają. Kiok. Turk. 
244. Koni miał dwieście, gwałt odalików, sto sług, szo- 
rajów sześć. ZaŁ. 14, 251. Szym. Pełne wszystkie piwni- 
ce wszelakiego trunku. Ludzi gwałt, tak do kuchni, ja- 
ko do szalunku. Pot. Arg. 808. Tym sposobem 'zebrało 
się gwałt pieniędzy. Pelr. Ek. 41. Znałem takowego. Co 
pacierzy gwałt mówił, a odrwił każdego. Opal. Sal. 47. 
Drzewo wierzch w niebo niosło, a na rozłożystych Gałę- 
ziach pomarańczy gwałt miało złocistych. Nar. Oz. 5, 200. 
Gwałt mamy w głowie, ale w mieszku mało. Wad. Dan. 
91. (więcej huku, niż puku). 'GWAŁTOWAĆ, ał, uje, 
cz. ndk., gwałcić, (jciualttlidtiii ^aiibcln. Cesarz gwałtując 
prawo narodów, chciał Polskie posły topić. Krom. 485. 
1'CrIcftfii, Iu'Cct)Cii. Gwałtowanie pokoju, ib. 460. gwałcenie. 
Me 5>cvlcf;iii!0. GWAŁTOWNICTWO, a, n.. wyrządzenie 
gwałtu, W ®civalttl)dtiijfcit , ©euinltt^at. Gdzie pijaństwo 
panuje, snadnie sie tam dopuszczą gwałtownictwa. Star. 
Ref. 48. GWAŁTOWNIE adv., 'gwałtem, przymuśnie, 
mit ©croalt, gcraoltiam, Yind. filnostnu, oblastnu ; Bosn. 
usilno, silno, sillom ; Ross. nacii.ibHO , HaciabCTBenHO, 
Hario ; Ecd. noiiyżK/tenHO, noHj'>K4ie. Śmiech częstokroć 
gwałtownie sic wydaje, mimo woli śmiejącego się, lak 
iż drugi musi język i wargi sobie pokąsać, sam na sie- 
bie zły będąc. Zab. 12, 277. Dudz. Mogłaś się zatrzy- 
mać, a nic tak gwałtownie wpadać, jak gdyby się dom 
palił. Teat. 22. c, 75. (raptownie, z trzaskiem). Gdy o- 
baczyli , być wojsko gwałtownie wielkie , jęli się modlić 
bogu. 1 Leop. 1 Macek. A, 50. (niezmiernie, okropno, o- 
gromno). GWAŁTOWNIK ob. Gwałciciel. GWAŁTOWNl- 
KOWY, a , e , od gwałtownika czyli gwałciciela , ®i'iralt= 
ĄoAili ■■ . Pan wyswobodzi niedostatecznego od miecza 
ich , i z reki gwałtownikowej ubogiego. 1 Leop. Job. 5, 
15. GWAŁTOWNOŚĆ, ści , s. , skłonność do używania 
gwałtownych sposobów, łatwość wyrządzenia gwałtu, gwałt 
wyrządzający się, lub doświadczony; Soi-ab. i. zmocżnofcż; 
Bosn. posilnost; Yind. filnost, fda , oblastnost, perfilnost, 
permuranost, vganiozhnost; Ross. HaoocTb , crpcJiHTCiL- 
HOCTb, ycTpcjuenie; Ecd. N.AnpacMhCTKO, i^i;ivocTi. ; bic 
©etBaltfrtmffit. Nie śmiał Maryus z Cymbrami zaraz się 
potykać, czekając, ażby się ona popędliwość i gwałto- 
wność ich uśmierzyła. Stryjk. 52. Już dalej gwałtowności 
Punickiej odpierać nie mogli. Warg. VVa/.'2H. Ciele- 
sności a łakomstwa dziwnie usiloną gwałtowność , ludzie 
wielcy od siebie radą i rozumem odpędzili. Warg. VVo/. 
120. Prędzej spokojność wykona, Niz gwałtowność na- 



tężona. Jakub. Baj. 158. W rzekę pędem wskoczył, i 
tam upracowany w gwałtowności i głębokości rzeki uto- 
nął. Warg. Ccz. 80. Gwałtowności w tym kraju nie sa 
cierpiane. Teat. 56. b, 75. GWAŁTOWNY, a, e, forso- 
wny, gwałtownie postępujący, gwałtownie uskuteczniony, 
gcnialtfcim , Boh. nasylny; Sorab. 1. zmócżne; (Sorab. i. 
hawtwarski , hawtuyne buntowniczy); Yind. filen , fdno- 
steii, Yganjozhen; Bosn. sillan, usilan, posilni; Ross. ua- 

CHJbHblH , HaCll.IbCTBCHHbIH, yCTpeMHTeJbHblll, nOpUBIlCTblJł, 

CTpcMiiTCJbHbiH , Har.ibiii ; EccL nii>xn,Ufh , N.tnp.ickH7> , na- 
iipACiłiiKi , noHy!K4aTe.ibHbiii , i^imhHi. Nie swoją zejść 
śmiercią , znaczy śmierć gwałtowną. Pilch. Sen. list. 2, 
141. Czuję dobywające się gwałtowne westchnienie. 
Ttat. 51. b, 70. Co gwałtownego, długo trwać nie mo- 
że. Pot. Arg. 115. Nie myślę być tak gwałtownym sobie 
samemu nieprzyjacielem. Teat. 29, 10. Achillu, z kró- 
lem nie bądź tak gwałtowny. Dmoch. U. 1, 14. (cf. a ci- 
szej z panią matką). Zła sprawa z gwałtownym człowie- 
kiem. Tr. Każdy tu widzi , że to gwałtowny wykład te- 
go tu słowa. B>al Post. 115. — g. Mocny bardzo, ftatf, 
feft, gciPnlttij. W Łukomlu znać, iż tam kiedyś był za- 
mek wielki i gwałtowny, bo to wały i kopiec szeroko 
wysypany świadczą. Stryjk. 442. Spadł deszcz gwałto- 
wny. Tr. Szum gwałtownych wód. 1 Leop. A Ezdr. 6, 
17. (ob. Nawalnyj. — §. Gwałtownie pilny, nalegający, 
bringciih, briilcjcnb iiotltmciibig. Interes gwałtowny przymu- 
sza mię odjechać zlad. Teat. 25, 42. Gwałtowniejsze 
transakcye Rzpilej senatorowie i urzędnicy swemi podpi- 
sami utwierdzać zwykli. Nieś. 1, 98. — §. Znacznie wiel- 
ki , liczny, gnunltiij groP, jatilrcid), oiifeliiilicl; , betrnc^tltc^. 
Węgrowie starostwo w Iiusi Lubartowi, wziąwszy od nie- 
go gwałtowną summe złota, poddali. Erom. 590. {magna 
ri aiiri). Sąć tu omyłki drukarskie, ale niegwałtowne. 
Jlyb. Gęśl. Przed sobą widzieli wojska pogańskie gwał- 
towne. 1 Leop. 1 Macch. A, 7. 

Pochodź, tgwaicić, zgwałcenie, niezgwaicisly , pogwałcić, 
pozgwafcać. 

i. GWAPi , u, m. . (cf. gawor, Boh. howoriti, ob. Gawo- 
rzyć; Sorab. 1. liara rixa , Syr. ,-^n Ut.igavit, Hehr. IW 
gaar increpuil); szmer, zgiełk, z gadania wielu razem, 
Hi ©ctiuirtiicl , ba« ®cfd;ninc iticbrcrer jiiglciĄ burd) einnnbcr. 
Wśrzód gwaru n.ijsilniejszy głos ustawać zacznie. Dmoch. 
II. 2, 194. Kto do prawego szczęścia dąży, niech zatknił 
uszy na gwary ludzkie. Pilch. Sen. list. 255. Ci skota- 
rze Całą noc z sobą trawią na bezsennym gwarze. Zab. 
9, 255. Posłyszawszy z gwarów o jego przyjeździe, czy- 
ni przygotowania na przyjęcie. Tward. WŁ 168. (z po- 
głoski). Gwar w uszach ob. dzwonienie w uszach, szum. 
Pochodź, gwura, gwarzyć, rozgwar , rozgnor, rozhowor, 
rozhoworca. 

2. GWAR, u, Hi., (Lal. guaranda, guarandia, warandia; 
Angl. wary; Anglos. wacre, ware; cf. Gall. guarantie); 
bie 3BdI)v, 2Bdlirfd)nft, ©cifdhfdtaft , 3liigcIoI'img ber ©eica^r, 
eid^crbcitsftcUuiig fiir bic gortfc^HJig ber łilnge iu>r @erid)te. 
Gwar w tcm jest, iż aktor obiecuje, że pozwanego chce 
bronić i zastąpić od wszelakiego przenagabania w tem, o 
co sam nań żałuje. Szczerb. Sax. 165. Rękojemstwo, 



GWARA-GWARDYA. 



G W A R D Y A K - GWARZYĆ. 



157 



które od sądu pochodzi, jest, kiedy kto ręczy o dosta- 
nie prawa. To w prawie istotą albo ą;warem zowią. ib. 
535., ib. 145. et 166 et 6 et 164. Gwar jest niejakie 
wedle prawa rękojemstwo, albo zastąpienie, na żądanie 
pozwanej strony od powodu uczynione, dla uwiarowania 
jakiej szkody. Soa-. Porz. 85. Kiedy sędzia skazę, iz po- 
wód ma podnieść gwar znamieniem palca , uczyni to, pod- 
niósłszy palec wielki prawej ręki, uwiniony w rękaw, 
tak iżby go byJo dobrze widać. Potym skaże sędzia, iże 
czas jest spuście gwar wedle prawa. Powód potym już 
nie może swej żałoby poprawować, ani odmieniać; owszem 
pozwanego , jeżeliby go kto inny o tęż sama rzecz gabał, 
zastępować będzie powinien ; lecz obręczenie gwaru nie- 
potrzebnie jest wymyślone, ib. 85 - 6. Dosyć , iż gwar 
uczynią ręką prawą podniesioną, a palcem wielkim uka- 
zanym , a wzgórę podniesionym. Diib. 95. 

Pochodź, gwarancya, gwarować, giuariinek, cf. warunek. 
GWARA, y, m., brzechajJo, przechera, (ob: 1. Gwar), cin 
3ungciit>rcfc^)Cr. Filip kazał im milczeć , i gwarę onego 
nieokrzesanego, bez najmniejszego obrażenia wolno pu- 
ścić. Pilch. Sen. 558. Nie sofistę, nie gwarę, nie szu- 
mnego żaka , Lecz zdatnego niech kształcą dla Polski 
Polaka. Zab. 10, 256. Czemuż ty nie miałbyś mówić, 
choćby sie też głupi gwara nawinął? Pilch. Sen. list. 506. 
Nieprześłuchany gwara. Hor. Sat. 125. Złośliwy gwara, 
Najgłośniejszego przejdzie szczekaniem ogara. Ho7: Sat. 
253. Gwary nieustanna i uprzykrzona wielomówność. ib. 
119. — *§, Gwara, y, £., mowa (ob. Gawor), jeżyk, bie 
3t«be, bie Sprnic. Swej się nieboga gwary lekfa. Zebr. 
Ow. 21. pertimuil sonos. Póki mowa służy, i w uściech 
dostaje Gwarze przechodu , słowa te na wiatr podaje, 
ora praestant vocis itcr. Zebr. Ow. 282. By prośbą i modłą 
nie mogła nic sprawić, gwarę jej odstrychnęła, posse lo- 
qui eripitur. ib. 42. 
GWARANCYA, yi , ź., (ob. 2. Gwar), z Frań c. bic ©nraiitie, 
termin prawa politycznego lub narodów, znaczący ubez- 
pieczenie possesyj przymierzem nadanych, albo zachowa- 
nych, przez insze potencve, równie wchodzące w przy- 
mierze. Kras. Zb. 1, 342. GWARANT, a, "wi., ber @a= 
rant. GWARANTKA , i, i, bie ©nrantinii. Katarzyna była 
gwarantka rządu Polskiego, od niej samej narzuconego. 
Jez. Wyr'. GWAU.ANTOWAĆ, al, uje, cz. ndk., zagwa- 
rantować dk. , ijaraittireii, {Yind. rsidishati, dovoliti, dobru 
stali, perrezhi). Rządy, gdy jeden drugienm weźmie ja- 
ką krainę, to trzeci mu gwarantuje, że ta jego na za- 
wsze będzie własnością. Jez. Wyr. "GWARDAJN , a , wi. 
(Lat. guardianus; Ilal. guardiano ; Gall. guardien; derm. 
GMiarbciii), ber SSarbciii, 33!iiii3ni(irbein. Urzedowny probier- 
ca monety i kruszców myncarskich, (cf. gwarek). Komis- 
sarze ci mają się znosić z "gwardajnami, i lak ligę i gwicht 
pieniędzy postanowić. Vol. Leg. 5, 531. 
GWARDYA , yi, ż. , z Franc, a) są to półki piechoty i 
jazdy, składające straż osoby królewskiej , i królewskiego 
domu. Jez. Wyr. nazwisko żołnierzy straż monarchów ma- 
jących. Kras. Zb. 1, 342. bic ®arbe. Gwardya dawna 
carska puH4B, (cf. ront). Jeśli królom potrzebna rzecz, 
gwardya chować? Petr. Pol. 259. Partykularnym niena- 



leżyta utrzymywać ludzi wojskowych , na swym żołdzie, 
pod imieniem gwardyi nadwornej. Leszcz. 67. 117. 'b) 
Orszak, poczet, brtS C^folijC. Kazimierz córkę do Frank- 
fortu do oblubieńca w pozornej gwardyi sześci set kon- 
nych , i w porządnym dostatku posłał. Krom. 756. Przy- 
jechał biskup z wielką gwardya sług i przyjaciół swoich. 
ib. 472. Nie ujrzeli tam gwardyi dworzan zbrojnych i 
świetno ubranych. Dambr. 74. GWARDYAK , a, m. po- 
gardl. żołnierz od gwardyi, etil (Sarbcfolbat. GWARDY- 
STA , GARDYSTA, y, m., jeden z gwardyi, cin ®arbift; 
Hoss. rBap4eeiiB, Tt.ioxpaHiiTe.ib. 

GWARDYAN, a, tn.. Lut. mcd. guardianus, tytuł przeło- 
żonego w niektórych zakonach , n. p. u Bernadynów, Fran- 
ciszkanów, Slnv. gyardian, bcr ©iinrbinii iti ciiiem {Hufter. 
Niż być złym gwardyanem, lepiej prostym ninidiem. Pot. 
Pocz. 115. Qioć w kościele wszyscy jednym kielichem, 
Kiedy ofiary czynim bogu winem, A wżdy nad prostym 
jest 'gwardyan 'mnichem. Zub. 15, 275. ' GWARDYAŃ- 
STWO , a , 71. , rząd i władza gwardyana , bie ©liarbtaitś-- 
ftcUc, bn« 3liiit eincii 0iiarbiniiv. GWARDYAŃSKI, a, ie, 
od gwardyana, @iiarbian»=. 

GWAREK, rka, m. , posiadacz żupy abo kopalni. Tr. bcr 
23crcjlierr, .'ocrr eiiiciJ 3>crijivcrf'5. O gwarkach, jak mają 
utrzymywać spulne roboty, jaki miedzy gwarkami i ich 
zwierzchnikami stosunek, jaki podział zysku. Czach. Pr. 
2, 200. Urzędnicy gór ołównych i żelaznych: żupnik 
Olkuski, podżupek; gwarkowie, którzy kruszec biorą; 
bogatsi płaca po ził. 15., ubożsi po 6 poboru. Vol. Leg. 
5, 176. Z Korony żadnych towarów nie mają wywozić, 
kromia ołowiu gwarkowie, albo ci, którzy ołowiem kup- 
czą. Herb. Slot. 520. — §. Górnik, kopacz górny, bcr 
Scriimnim, ikriifiiai^tie. Gwarek, w górach złota szuka. 
Chrośc. Luk. 112. Kraj ten nia góry srebrne, i gwarków 
tez nie mało, co koło nich chodzą. Star. Dw. 40. Dzi- 
siaj dla złota gwarek ziemie warzy z wierszów. Pot. Syl. 
29. Już niech nie tęskni upragniona dusza Do ziemnych 
gwarków pełnego Olkusza. Kochów. 68. Co za cera o- 
wYch W górach gwarków skalistych Hemowych. Twarda 
Misc. 101. GWARECTWO, a, n., towarzystwo kopaczów. 
Czack. Pr. 2, 199, et 200. ciiic SerGircrK^GCicUitliaft, §.m-- 
cpmi.m(3iiie. 

GWARNY, a , e , gw.u- robiący, gwarzący, iiiumtclnb. Boh. 
lioworny. To skoro rzekł Anchizcs , Sybillę i syna Wie- 
dzie do nowej ciżby do gwarnego gmina. A. Kchan. Wirg. 
175. (turha sonuns). (cichym lis krokiem między tłuszcze 
gwarne (gęsi) wpadnie, I najpierwszcgo w stadzie trupem 
wodza kładnie. Zub. 15, 416. bie fclmnttcrnbcn ,^eerbcn bcr 
©ńnfc. 

GWAROWAĆ, GWARUNEK ob. Warować, Warunek. 

t;WARZYĆ, y, cz. ndk., (ob. Gaworzyć) ; niezrozumiale razem 
z drugiemi gadając zgiełk czynić, itilirmclil, burd) ciiiailbet 
rebcii, Sorab haruju ri.ror; (Syr. n"" liligacit ; Ilebr. 
•i'j gaar objuryurit); Boh. howoiiti, howorjm, howoi-jwam. 
propr. et fig. Ptactwo małe gwarzy. Dudz. 21. — ^. Z 
przyganą: Gadać, mówić, O c rćid) t li d; : rcbcii , f*uia|eii, 
idjiittttcrn. Co gwarzysz nierozumny! Żab. 5, 530. Kosi. 
Uszy maja , a nie słyszą ; nie gwarzą gardły swemi. Budn.. 



1^8 



GWAŻDZIĆ - GWIAZDA. 



GWIAZDA. 



Ps. 115, 7. (nie wołają gardłem swoim. Blbl. Gd.). Sta- 
rość ma to w .sobie z przyrodzenia, iż rada długo gwa- 
rzy. Budn. Cyc. 27. Lubi gwarzyć, jak sroka. Mon. 70, 
758., Wejj. Mar. 3, 282, 

GWAŻDZIĆ, ił, i, cj. 7idk., mazać, bazgrać, gryzmolić, fd)lKiO' 
ren , flcctcil. Lecz do czego rym gwazdżę tą podłą ga- 
wiedzią ! Zab. 9, 1 1 7. Zaól , (ob. Nagważdżać). 

'GWEKSY, ów, plur.; n. p. iMaiarze cudnych gweksów uczą 
ziółka. Klon. FI. D Z b. Guexi sunt oiificia tabulanim, 
może z Nie7n. &imd}'i , roślina? GWEKSY, vexations Tr. 
Scricrcrcii , S((;crcrfi) , drażnienie, żartowanie z kogo. 

*GWENT, u, /«., n. p. Zaczyna malarz swoje dzieło; wszel- 
kie narody W gwenty wedle ojczystej pędzlem stroi mo- 



dy. Min. Byt. 2, 208. , 



not. 



j-weuty, lałdy, załamania, za- 



gięcia u sukni , termin malarski. — z Niem. ^n>3 Gklimnb, 
szata, odzież, okrycie; Yind. guant , oblazhilu , obliek; 
Carn. grant, cf. gment, kment. 

•GWEŚNY, "GWIESŃY, a , e , z Niem. geroi^ ; pewny. n. p. 
Było gweśne a doskonałe zdanie. 1 Leop. Bul. 4, 7. 
(pewne 5 Leop.). Byłby już pan gweśne a pewne uczy- 
nił królestwo twoje. 1 Leop. 1 Beg. 15, 13. Gwiesna a 
pewna rzecz. 1 Leop. 1 Macch. 8, 30. (gruntowna. 3 Leop.). 

GWIAZDA, y, ż. {Boh. et Slov. hwezda; Sorab. 2. gwelda; 
Sorab. i. wezda; Ca7n. svesda, svejsda; Yind. sveda, 
sviesda, suisde; Croat. zvezda; Slai. zvizda; Bag. zyjezda, 
(cf. Bay. ghizda nenuslas); Bosn. zyjezda , zvjzda ; Boss. 
36^343, cf. świecić); promienisto błyszczące ciało niebie- 
skie, ticr Stern. Gwiazdy, albo światła niebieskie, dzielą 
się na gwiazdy nieporiiszonc i na planety. Wyrw. Geogr. 
50. Gwiazdy stałe, nieruchome , przez się światłe, zdające 
nam się nie mieć żadnego własnego biegu, fixae; gwia- 
zdy błąkające się, planety albo komety, mające swój wła- 
sny bieg. .!)«('arf. Jeoy. 5. Błędne gwiazdy. Pot. Arg. 246. 
Gwiazdy osobno chodzące. Cn. Th. bic 5ri'|iffiic, |*laiictcii. 
Tu się przypatrzył planetom błędliwym i gwiazdom nic- 
błednym. Dardi. Luk. \\i\ . Gwiazdy spółchodzące. Cn. Th. 
girftfnie. (cf. planeta). Miejsce , w- którem gwiazdy wi- 
dzimy, nazywa się niebem gwiazd. Boh. Próg. 7. ber 
©teriiciiMiiniiel. Gw-iazdy wiecznie w niebo wprawione. 
€hv. Ow. 56. (ixae. Gwiazdy stałe, pxae. N. Pam. 19, 
65., Hub. Mech. 476. Gwiazda zaranna = jutrzenka, We- 
nus, ber flfrrgeiifteni , Lucifer. Cn. Th., Sorab. 1. yutna 
wezda ; Boss. siitaja yTpeiiHiui. Dzień gdy się przybliża, 
jutrzenka gwiazdą już sie niedaleki być ]>okazuje. Biai. 
Post. 48. Gwiazda jest każda jasna z przyrodzenia swe- 
go, ale gwiazda jutrzenna, już co dalej to jaśniejsza, aż 
do wzejścia słońca. Bej. Apoc. 53. — Gwiazda wschodzi, 
śliczna gwiazda jutrzenna. Ta to gwiazda słońce wodzi. 
Pieśń. Kat. 44. — Gwiazda wieczorna, Wenus, jutrzen- 
ka, Hesperus. Cn. Th. M'ieczernica. Mącz., Olw. Ow. 158,, 
ob. Zwierzynka, Boh. zwjrednice, zwjretnice ; Sorab. i. 
wetzorna wezda, wetżornicza; Yind. svezherniza; Carn. 
vezhęrneza, mrakonos, nirazhniza; /^oss. 38^348 BCuepHaa, 
ber 3lbeubftcrii. Gwiazda ś. Jakóba, paliczka, orion, ju- 
gula. Mącz. ber :snfoti«ftaI' , ber ©lirtel be« Orion. Sicdm 
gwiazd. Plejades, baby. J. Kchan. Dz. 10. Hrbst. Art. 
42., Otw. Ow. 129. pospólstwo zowie nasiadke ze swe- 



mi kurczętami. Mącz. kwoczkę z kurczęlarai. ChTniel. i, 
175., Budn. Job. 9, 9.; Sorab. 2. babi"; Sorab. i. cźe- 
cźeranz; Carn. gostosę i zhezhi ; Bag. ylascichi ; Boss. 
Hac'b4i>"a, ce4HH3Bt34ie, (5a6a , iaS Siejiengeftirn , bte @htc= 
ferinn. — Canicula , signum caeleste , psia gwiazda na 
niebie; też psianką zowią. Mącz. ber .C)Unb. Procyon. , 
gwiazda psia mniejsza, kanikuła, psianka , psia głowa. 
Ma^cz. ber fleine ^Ctiinb. Gwiazda żeglarska abo morska, 
polarna, ber '•}*oIiirftcrn, {Carn. heryór, buroush, wurovsh; 
Yi?id. buroush , heryor, mała medyedniza). Gwiazda mor- 
ska jest na niebie, gwiazda świata wszystkiego jest N. 
P. Pieśń. Kat. 44. — Nauka około gwiazd dziwnie jest 
ucieszna , ale nie jest dana na wieszczby. Sk. Kaz. 518., 
(ob. Gwiazdarstwo , astronomia, cf. astrologia). — Po 
gwiazdach chodzić, jechać < w czasie świecenia gwiazd, 
przy świetle gwiazd , bemn ©teriienlit^te. ałiter Po gwia- 
zdach jechać, żeglować ; znamionując się niemi, kierując 
się podług nich, noc^ Ceilnntj ber ©teriic. Żeglarze gwia- 
zdę żeglarską mieli za dyrektorkę dróg swoich na morzu. 
Chmiel. 1, 985. Trzej królowie przybyli nasyiedzić Je- 
zusa za gwiazdą do Jeruzalem. Żyw. Jez. 55. (cf. gwiazd- 
ka). Stąd fig. gwiazda = powodujący, przewodnik , ber 
Settftern, SiiCircr. Prawda niechaj zawsze będzie ci gwia- 
zdą w drodze twojej. Ld. — Jeść o gwiazdzie = czas do 
wieczerzania w wilią Bożego narodzenia , o gwiazdach, 
nie prędzej aż gwiazdy zaświecą. Wol. — |. Fig. 2. Od 
blasku, świetności = rzecz znamienita, czło\yiek drugich 
celujący, ber iil'cr bie anbern beroprfttrfit , cin nu^flejeictineter, 
Iieriibniter Siann. Zgasły, na których siła zależało , Gwia- 
zdy Koronne. (}roch. W. 562. Przyszedł czas, kiedy te 
dwie gwiazdzie {Dual.) przedziwne (ś. Cecylia z Walerya- 
nem), Światłem svyym rozganiały ciemności przeciwne, ib. 
502., P. Kchan. Or/. 1, 176. Adieu, gwiazdo moja! adieu 
puziaczku! Teat. 29, 20. Gwiazda świata wszystkiego N. 
P. Picśn. Kat. 44. Oczy, co nazywałeś wdziecznemi 
gwiazdami , Teraz są żalu i płaczu źrzódłami. Past. Fid. 
112. — §. Gwiazdy, pewne położenie gwiazd, tai @e- 
jttrn, SternŁilb ; 5/o!;. hwezdnatost; Sorab. 1. zvyezdźeno; 
yinrf. syesdishe, syiesdje, ker je yeliku svesd ykupaj; Carn. 
svejade; Ooa^ zyczdiscbe, zyezdje; /^u^. zyjezdostaniscte ; 
Boss. 0038^3410, cetriijo, ob. Gwiazdozbiór. Gwiazda 
narodzenia aho żywota sprawna, natnlilium. Cn. Th. ber 
0e['lirti'|'tern. Fałszywie powiadają , że każdy ma gwiazdę, 
pod którą się rodzi, która pokazuje, jeśli szczęśliwy al- 
bo nieszczęśliwy będzie. Biał. Post. 160. Gwiazd poło- 
żenie czasu narodzenia czyjego = konstellacya , {nat>vitas) 
bic Spnftellation. Ztąd gwiazda, często zamiast losu, 
iai Scl,)icf)'al , ber ©liicfś = ober Uiiijliictć-ftern , bie Sterne. (cf. 
godzina). Znani ja, znam, co mi gwiazda proroku- 
je, Mojego życia, i co mi gotuje. Past. Fid- 16. Dlate- 
gom tu przyszła, żebym ci odkryła, Go o tobie łaska- 
wa gwiazda uradziła. P. Kchan. Ort. 1, 58. Zła gwia- 
zda, cf. nieszczęśliwa godzina, Carn. liudournek; Yind. 
hudoyurnik, nesgoda, nesrezha; Vura je nesrczhna bila, 
ker je mati me rodila , Uiiftern. Na toż mnie cię dziś 
srogie gwiazdy dały. Aby me ręce twą krew wylewały! 
Past. Fid. 296. Z gwiazd wróżyć Eccl. 3Bt340c;iOBHTH. 



GWIAZDARNIA - GWIADOZ ORCA. 



GWIAZDECZKA. 



159 



Gwiazd szkoda winować, Każdy zwykł sobie swe szczę- 
ście budować. Past. Fid. 215. {ijuisque fortunae siiae faber). 
Prov. Nie dbam o gwiazdy, kiedy księżyc świeci. Rijs. 
Ad. 42. Mniej dba o gwiazdy, komu słońce świeci. Pot. 
Pocz. 606. (wolę się gfowy trzymać, niźli nóg; przy 
większym blasku , mniejszy gaśnie). Znasz się na tym , 
jak wilk na gwiazdach. Cn. Ad. 755. (jak koza na pie- 
przu). — §. 2. transl. O różnych rzeczach , w kształcie 
do gwiazdy podobnych, ©ac^cn , bic Mc ©efhilt Ctlicś ©tcniCa 
^abcil. Gwiazda orderowa, ber £)rbeit5)'tev!t. Noszenie przy- 
piętej gwiazdy do sukni , wzięło początek we Francyi 
od' r. 1351. Nar. Bst. 2, 156^ ber ©tern nitf ciiicm Jllci= 
be. Talenta i cnota mogą zgasić gwiazd błyskawice. Mon. 
76, 82. Gw-iazda wiatrowa, Hltombtis naulicus. Solsk. 
Geom. 3. bic SSinbrofc. Gwiazda , narzędzie artyleryczne 
do próbowania wagomiaru i równości kanału armalnego. 
Jak. Ali. 5, 294. eiii ilatunienmelTer iii ber .Jlrtillcrte. — 
Gwiazda , ryba, slella , formę gwiazdy promienistej w pły- 
waniu pokazująca. Chmiel. 1, 627. bet ©tcriififcO. Gwia- 
zda u konia na czele we śrzodku , plama biała , strzałka, 
ber Stern ; bie Slaffe , 5. 23. niif ber litinic eim^i *].łferbc^., 
Ross. ntstima, ntsiiHKa. Gwiazda znaczy wesołego ko- 
ma. Hipp. 11. — Piłę opatrzyć korbą abo gwiazdą. Solsk. 
Ijeom. 5. t. j. korbą z ramionami, lub gwiaździstą, eillC 
Stcrnfiirfcc, mit 3(rmcii tii bie iHimbe. — Aduerb. W gwia- 
zdę = na kształt gwiazdy, in ©eftalt eiiie>j SternS. Boss. 
SBtsaooópasiio. W gwiazdę wał usypują. Bardz. Luk. 
45. szaniec, wał, w gwiazdę sypany; Hoss. yuptnJCHie 
3ist-3400Ópa3HOe. — Zool. Morska gwiazda , Hoss. siopcKaa 
3Bt34a, Asterias Linn. , ber Seeftcrit. 'GWIAZU.^RNIA, i, 
i., obserwatoryum , eiiie Steriiiimrtc , Boh. liwezdarna ; 
Garn. svęsdarna , svęsdogledarna ; \"ind. sviesdarna, sve- 
sdogledarna, sviesdogledalisiie; Ross. naó.iiojia.iiime. "Gwia- 
zilopatrza. Staś. Biiff. \2. (chyba: t,'wiazdopatrznia), Gwia- 
zdouważnia. iV. Pain. 20, 225. GWIAZDARSKI , a, ie, 
od gwiazdarza , astronomiczny, Bnh. hwezdarsky; Ross. 
3Bt340c.iOBHbiri , sBisjoiicTHufi , bic Steriifiiiibe tctrcjfeiib , 
aftroiiomifd^ Dla astrologii i gwiazdarskiej praktyki z ko- 
ścioła wyznaczony. Sk. Dz. 80. Gwiazdarska nauka, 
(iWIAZDARSTWO", a, «., Boh. hwezdafstwj; Cant. svę- 
sdoglednost; Cron/. zvezdoznanztvo , zvczdoznanye , zvoz- 
domcrztvo; Rckj. zvjez<loznanje ; {Dal. gonetanye) ; Yind. 
syiesdna sastoptiost, syesdaria, syesdna vmetalnost, syie- 
sdoglednost; Eccl. SBtajoc.iOBlc , 3Bt3j03ai;0Hie; Ross. 

3Ut3406.1IOCTIlTCJbCTBO . 38^3.100.10010, 3Bt340MeTCrBO; biC 

©tcrilfunbf. Astrologia (astronomia), nauka gwiazdarska, 
uwiazdarslwo. Biai. Posl. 150. GWIAZDAP.Z , GWIAZUO- 
WilJZ, GWIAZDOWMK, GWlAZDMISTliZ, GWIAZDO- 
l'IS, GWiAZUOWROG, GWIAZDOWIESZCZBIARZ. GWI.A- 
ZDOWIKSZCZARZ, a, m., GWIAZDOZORCA, y,m.,Boh. 
iiwezdar ; Yiud. syiosdar , kiri na syiesde gleda , sviesdo- 
snanez , s\ iesdni sastopnik , na sviesdc vuzhcn , sviesdo- 
gledez , sviesdni kasauz ; Carn. svędarnek, syesdogledz; 
Croat. zyezdar, zyezdoznanccz , zyczdogledecz, zyezdo- 
merecz; Slav. zyizdoznanac ; Bosn. ZYJezdozuanac ; Hag. 
zyjczdoznannaz, zyjezdogledalaz ; Ross. 3Bt340Ó.iiOCTiiTC.iL, 

3Bt340B0.1IUe6llIIKl> , 3Bt3403pHTe.lb, 3Bt340C.T0B-b, 3Bt340- 



MCTi; Eccl. 3Bt3403ai;oiriiiii;i. , :ckt.?ąoyi.ti.i|i, , 38^340- 
HTCU^ ; który gwiazd pilnuje , patrzy, astronom, astroloc 
ber SicrnciifcDer, (Eternfiiitbiije , Stenibcuter. (NB. jak \i/ 
Polskim jeżyku , tak i w iniii/ch dyatektach Słoiuiańskich, 
w tworzeniu nowszych tych stów, nieściśle zachowano ró- 
żnice miedzy astronomem ywiazdopisem , a astrologiem 
gwiazdowieszczluarzem, miedzy astronomią a astrologia, 
atoli nnjlacniij do wytykania podług Ross. et Eccl. 3Bi3- 
403pilTe.lb gwiazilowidz, Stemfckr, 3Bt340C.l0BB gwiazdo- 
pis , Steriifiiiibisjcr , 3Dt340'ieTL gwiazdowieszczarz , Stcrti^ 
beilter). Niechaj ci teraz poradzą gwiazdarze, którzy pa- 
trzali na gwiazdy i rachowali ksie/.yce , aby ci powiedzieć 
przyszłość. U'. Post. Mn. 59. Scwerus astrologom albo 
gwiazdarzom jurgieity postanowił. Kosz. Lor. 106. Gwiazd- 
mistrzów , geometrów i t. d. żeglujące narody szanu- 
ją. Jabf. Tel. 56. _ Wiem , żeś ty gwiazdmistrz , a nie 
chrześcianin. SA'. Zyw. 2, 507. Gwiazdozorce , astrono- 
ma, matematykiem też niektórzy zowią. .T/ąci., Crw^;. 106. 
Z Rzymu wygnani gwiazdarze abo matematycy. Sk. Dz. 
59. Ojcowie Niceńscy zlecili biskupowi, aby z temi 
gwiazdowniki, których najwięcej i najuczeńszych w Egi- 
pcie było, znalazł takie koło, w którymby Wielka noc 
nie ciiybiła. iSA. Dz. 195. Panie gwiazdowidzie ! Zebr. Zw. 
176. Astrolog, gwiazdowidz. Klecz. Zd. 74. G\yiazd- 
mistrz. ib. Astronom, gwiazdopis. ib. Twierdzą gwiazdo- 
pfsowie , że się pod Marsem Marcyalistowie rodzą, od- 
ważni i nieustraszeni. S»s:.. Picśn. 3 Q. Gwiazdowie- 
szczarze chcą zgadywać z ruchu planet o losie ludzi. 
Czack. Pr. 2, 228. Gwiazdowieszczbiarze. ib. 2, 96.; 
(Eccl. poJKaHiiubi rodowieszczki). Prognostyki gwiazdo- 
wrogów płonnych. Zab. 9, 206. GWIAZDECZKA, GWIAZ- 
DK.\, i, 2., deniin., Boh hwezdićka ; Surui. 2. gewel\lkac 
Sorab. 1. weżka; \ind. sviesdiza; Croat. zyezdicza; Ross. 
3B-fe34Ka. 3B-fe34oqKa, baó iitcriic!)Cit. Oczki jak gwiazde- 
czki. Groch. W. 560. Pocałujemy oczki gwiazdeczkom 
podobne, ib. 528. Gwiazdki drobne niedojrzane. Susz. 
Pieśń. 5, N 5. Bądź zdrowa , gwiazdeczko polarna. Teat, 
28. b, 116., ob. Gwiazda. ^. Znaczek, który się robi w 
książkach , asteriscus , eilt Stenirf)eit , ciii SOierfjeidtcii iit bctt 
33ud)ern, /?os.«. no.MtTi;a. no Jitrciha, OTMtiKa , oT.MtTOiKa. 
Gdzie gwiazdeczki ujrzysz, wiedz, żem sam od siebie 
pisał, nie wziąwszy tego z żadnego e\cn)plarza. Szczerb. 
Sax. pr. — |. Gwiazdeczka , kamień drogi , asłeria. Plin. 
H. N. 57, 9. ber Steriifieiii , ciii ©bclfteiii. Gwiazdeczko- 
wy kamień, aslruiles , w nim wydają się zewsząd gwia- 
zdeczki czarniawe. Ład. H. iV. 65. — g. Dolan. (jwiazde— 
czki , ziele dymieniczne , gawęda , iskierki , ziele mające- 
kwiat na kształt gwiazdy, bas eteriifraitt, aster, bie ©tcni= 
bllimc. Syr. 1444. jaskicrki, dyuuonne ziele. Urzed. 41.,. 
Boh. dabljk; Ross. 3Bt340qiiiiK'b. — g. Gwiazdka ; godo- 
wi' podarunek. Tr. eiii SSeiliimciitCflcfrfjenf , ber l;ciliac cttrijł;. 
it'.i\[ mi gwiazdka co włoży, jeśli godowy poilarunek 
dostane. Ern. 106. (zwyczaj ten u Ewanielików tylko się 
zachowuje, et', kolęda). Co ci gwiazdka przyniosła? urno 
lun bir ber bciliiic C^In-ift Defdicerf! Wron. 155. — g. Bo- 
tan. Gwiazdki wodtic , Callitriche, rodzaj dwóch gatun- 
ków, są wiosnowe i jesienne. Kluk. Dykc. i, 94., A'. 



460 



GWIAZDECZKOWY - GWIAZDNY. 



GWIAZDOZOR - GWINT. 



Jundz. n. k. 85. to ziele zowie Gwiazdosz , qu. v. GWIA- 
ZDECZKOWY kamień ob. Gwiazdeczka kamień. GWIAZDE- 
CZNY, a, e, od gwiazd , Stcrnni • . Niebo gwiazdeczne 
najwyższe , ogarnęło sobą inne siedm nieb planetów. 
Oiw.Ow. 52.'ber "Stmicnliimmcl. W nauce gwiazdecznej 
nieco rozumiemy. Sienn. 417. z Sficz.. 101. Maz "gwiaz- 
doczny, sidereus cmijux. Zebr. Ow. 281. GWIAZDMISTRZ 
ob. Gwiazdarz. GWIAZDNICA ob. Gwiazdownica. *GWIA- 
ZDNIK, a, m , Croal. zvezdcnik , zvezdogled, zvezdomera, 
Bay. zvjezdnik, zrizdogled astrolabiiim, narzędzie mie- 
rzenia wysokości gwiazd. GWIAZDNY ob. Gwiazdowy. 
GWIAZDOZBIÓR, u, m. , coinlellalio. Hub. Wst. 288. 
ba^ SternciiMlb , Hloy. hwczdnatost ; Sorab. 1 . zwezdżeno ; 
Vind. svesdishe; Hoss. co3Bli34ie. GWIAZDOK ob. gwia- 
ździsty zaszańc. GWIAZDOLITY, a, e, poet., z samych 
szczerych gwiazd , DOlI StcniCll. Przed olbrzymami drzal 
stary Saturn w gwiazdolilym gniarliu. Hor. 1, 248., Dudz. 
19., Mon. To, 594. Biczem ogniste Juno zacina ruma- 
ki, Te lecą, i szybkicmi suwając kopyty. Szlak wśrzód 
ziemi i nieba mierzą gwiazdoHty. Dmoch. U. 1 , 140. 
GWIAZDOiNOŚNY, a," e" gwiazdy noszący, ftmicntragctib , 
(Croat. zvesdonoszni). n. p. Gwiazdonośny okrąg nieba, 
stellifer nibis. Mun. 75, 592. Gwiazdonośnego stworzy- 
cielu koła. Hardz. Boel. 18. "Gwiazdnośne koJa. ib. 111. 
GWIAZDOPIS. GWIAZDOPISARSKI, GWIAZDOPIS.\R- 
STWO. GWIAZDOUMSTWO ob. Gwiazdarz, gwiazdar- 
slwo. "GWIAZDORUCHY, a, e, gwiazdy poruszający, fter> 
t:eil(>Ctt>Ci3Cnb. Nieznacznym mkną obiegiem nocy gwiazdoru- 
clie osie. Zub. 15, 159.' Kniaź. GWIAZDOSIĘZŃY, a, e, do 
gwiazd sięgający, bardzo wysoki , Ińi 311 bcn Stcrncn rcic^enb, 
fc^r boc^. Na karku gwiazdosieznych .Mpów. A'a)'. Di. I, 
i60.'.Dvdz.. 19. "GWIAZDOŚWITNY, a, c, gwiazdami oświe- 
cony, ftcriicnliclcuci)tct, Ecd. 3Bt340ciaTej]LHbiii. GWIA- 
ZDOSZ, a, m., botan., callitriche. Jundz-. 83. vid.