Skip to main content

Full text of "Sownik jzyka polskiego przez M. Samuela Bogumia Linde. Wyd. 2., poprawne i pomnoone"

SŁOWNI 

POLSKIFJiO 




,j#^ 




PRZEZ 

m. SAMLELA BOGUMIŁA LINDF 

WYDANIE DRUGIE, POPRAWNE I POMNOŻONE 

STARANIEM I NAKŁADEM 

UUm NARODOWEGO HIIEi^lA OSSOLIŃSKICH. 




Tom VI. i ostatni. 



504732 

LWÓW. 

w DRUKARNI ZAKŁADU OSSOLIŃSKICH. 
1800. 




, Coni sol)io uloi\i , lo wypełniani. 

• * Krasie. Podtt. 2, 255. 









Iti magma lohusse sal esl. 



ł *• 



ZAKOŃCZENIE LISTY PRENUMERANTOll . 



T. i'.hivnj , General Leutnant wojsk. Rosyjskicli. 

XX. Bazijliatiic prowincyi Litewskiej. 

Instytut BibliopoliczJiy w Lublinie. 

Jan Nepomucen Hrabia Bieliński , kapitan w wojsku 
Polskim. 

Wojciech Bodnsujński, med. dr. 

Szkofa wydziałowa w Bojanowie. 

Stanisław Borodzicz, Guwerner kadetów CiieJmińskicli. 

Broglie , auditor Rady Stanu Franc. 

Józef Buczyński. 

Bióro Prefekturalne Bydgoskie. 

Wazę Adam Czartoryski , Senator Rosyjski , kura- 
tor Uniwersytetu Wileńskiego. 

X. Czajkoiuski, arcbidyakon Łowicki. 

Gajewski, sekretarz policyi Warszawskiej. 

Gliicksberg , .\ięgarz w Warszawie. 

Habel , dyrektor generalny poczt we Lwowie. 

Bartfomićj Jabłoński xięgarz. 

SzkOifa Johaniszkielska. 

X. Hieronim liycki S. P. 

lukin , General Major wojsk Rosyjskich. 

Sad kryminalny Departamentu Krakowskiego i Ra- 
domskiego. 

Albert Lange, asesor prefektury Kaliskiej. 

X. Mikolnj Manitgieiuici , kanonik Warszawski. 

Matuszewicz , Minister Skarbu Xies. Warsz. 



X. Józef Mickieuńcz , dziekan nauk matematycznych 
i fizycznych w uniwersytecie Wileńskim. 

Miiiisteryuin Imper. Ros. Narodowego Oświecenia. 

Stanisław Ursyn Niemcewia, starosta Rewiatycki, 
kawaler wielu orderów. 

Fryderyk P/tf// , xiegarz w Warszawie. 

Włodzimierz Potocki, pułkownik artyleryi. 

Bióro Prefekturalne w Radomiu. 

Ignacy Rakowiecki. 

Aloizy Rotvicki, podprefekt .Łomżyński. 

Jan Gwalbert Rndomina. 

Z Xiaźąt Lubomirskich Rzewuska , Hetmanowa. 

Kazimierz Rzewuski , pisarz W. Litew. 

Baron de Sacken, General Ross. 

Schopke , konsyliarz konsystoryalny i adwokat try- 
bunału w Bydgoszczy. 

Sckrelaryat Stanu Xieslwa Warszawskiego. 

Seminaryiini kandydatów stanu nauczycielskiego, przy 
uniwersytecie Wileńskim. 

Bióro Ministeryum Skarbu Xiestvva W'arszawskiego. 

Paweł lir. Stroynnów , Generał Leutnant wojsk Ro- 
syjskich. 

Maciej Wodziński. 

de Zadera kasyer powiatowy Warszawski. 

Stanisław Hr. Zamojski , Ordynat. 

Senator Kasztelan Zboiński. 



ZDANIE SPRAWY 

z całego ciągu pi'acy. 



Ukończywszy dzieło pracy kilkadziesiątletniej , którego trudne i mozolne wydawanie lat kilkanaście 
zajęło, skfadam naprzód w głębokiej serca pokorze dzięki Najwyższemu, który nieprzerwanej w tak 
długim czasu przeciągu wytrwałości , niewzruszonej w tak zmiennych i burzliwych okolicznościach cza- 
sowych stałości , nieuchronnie potrzebnych do pomyślnego uskutecznienia tak kosztownego przedsięwzięcia 
zasiłków uiyczyć raczył. 

Po Bogu , winienem oświadczyć wdzięczność tym gorliwym ojczystego języka miłośnikom , bez których 
pomocy i wsparcia, dzieło szczęśliwie dziś ukończone, nigdyby nie było przyszło do skutku. Potrzeba i 
wielkość tej pomocy najjaśniej się okaże z opisu trudności , z któremi bądź praca sama , bądź wyda- 
wanie jej na świat, miało do walczenia; te zaś rzetelnie się wystawią, gdy się cały ciąg dziejów dłu- 
giego tego zawodu porządnie wyłoży, pokazując co do niego było powodem, jakie poczyniono przygo- 
towania, jaki był sposób pracowania, jakie do pracy przeszkody, zachęty, zasiłki, jak poprzedniczo wy- 
chodzące tomy w kraju i za granicą były przyjęte, jakie się słyszeć dały zdania o dziele, o języku 
w nim objętym , o narodzie którego jest własnością. 

Zwrócona na to dzieło uwaga nietylko najznakomitszych osób prywatnych , ale nawet i rządów 
zdaje się usprawiedliwiać tak dokładny opis jego historyi, która nie będzie może bez pożytku dla poto- 
mnego przynajmniej narodu. 

Okoliczności kilkadziesiątletniój pracy w tak ścisłym i wzajemnym zostają związku z okolicznościami 
życia autora, mianowicie który jej najlepsze i stanowcze lata wieku swego poświęcił, że niepodobna 
dokładnie opisać jednych , bez opisania choć w części drugich. Nie jest więc skutkiem chełpliwości wzgardy 
godnej, że się tu wspomina, ile okoliczności, w których się autor od młodości swej znajdował, do tego 
dzieła wpływały , ile mu nowych trudności albo pomocy i zachęt przyczyniały , a z drugiej strony , ile 
zawód ten na osobę jego wzajemnie działał. Znajdzie się może w tym opisie, co posłuży za skazówke, 
za zachętę, naukę, i przestrogę w sięganiu do rzeczy większych, wielkiego sił i czasu nakładu potrze- 
bujących, osobliwie dla młodzieży krajowej, tak znakomicie od przyrodzenia obdarzonej, a sercu mo- 
jemu tem droższej, im mocniej powołanie moje do niej mnie przywięzuje. Miałbym się za najszczęśli- 
wszego, gdyby który z zacnych naszych młodzieńców, czytaniem tego wykładu, do wielkiego jakiego 
pożytkowi narodowemu służącego przedsięwzięcia zagrzany, w wytrwałości do uskutecznienia go po- 
trzebnej, utwierdzonym został. 



Po skończonych w mieście ojczystem Toruniu naukach gimnazyalnych , pod uczonymi Sammeł, 
Germar, Jezewjusz , Uennig , i Kriese , kturym dozgonną zacliowuję w sercu mojem wdzięczność, uda- 
łem się za radą i pomocą najukochańszego brata mego, teraźniejszego księdza kaznodziei w jGdańsku, 
w roku 1789, lat IS mając, do uniwersytetu Lipskiego. Przeznaczony do teologii wyznania mego 
Ewangiehcko - auszpurskiego , uczęszczałem na lekcye tego wydziału ; osobliwie zaś na filologiczne , do 
których najwięcej czułem skłonności, uważając je za zasadę wszelkich innych umiejętności. Sławny 
teolog Morus wykładając hermeneutykę, ściągnął na siebie moje uwagę więcej jak gruntowny filolog, 
ńii jak dogmatyk. On to szczególniej naprowadzał mnie na sposób odróżniania znaczenia pojedynczego 
słów od znaczenia czyli sensu z składu ich wynikającego , fdiscrimen itiler significalionein et sensum 
lerbortiinj ; który to do sprostowania języków tak wainy sposób w Słowniku moim tam się osobliwie 
pokazuje , gdzie po połoJ,onym przykładzie dodane jest objaśnienie jego treści. Lekcye Łacińskie i Greckie 
Krystyana Daniela Beka , Reiza , Ernestego , filozoficzne Cezara , Plalnera wprawiały mnie w logiczne 
wyprowadzanie znaczeń jednego z drugiego ; historyczne zaś Beka wzniecały ciekawość tropienia , w 
kształceniu się jeżyka , śladów postępu cywilizacyi ; oryentalnych języków lekcye przez Dadie dawane, 
prowadziły najwięcej do postrzcień etymologicznych , i im niejako za zasadę służyły. 

Niedostateczność sposobu utrzymania się , pomimo wsparcia , które odbierałem od zacnego brata 
i od magistratu Toruńskiego , zmusiła tak w gimnazyum , jak i w uniwersytecie bawiącego , do odry- 
wania części czasu własnemu uczeniu się koniecznie potrzebnego , na dawanie innym początków , jakie 
sam mogłem posiadać, by tym zarobkiem zasilić niedostatek majątku. Jeżeli to z jednej strony było na 
zawadzie do skorszego postępu mojego , tedy zkadinąd wprawiało wcześnie i ciągle w sposób udzielania 
drugim czego mnie nauczono , przygotowało do teraźniejszego powołania szkolnego , natchnęło ufnością 
w skuteczności własnego usiłowania, tak potrzebną do ośmielenia się na większe przedsięwzięcia. 

W zupełnej niewiadomości , jakie przeznaczenie w przyszłości mnie czeka , poczytałem sobie za 
wielkie szczęście i znakomity zaszczyt, gdy po upłynionym trzecim roku pobytu w uniwersytecie, sza- 
nowny profesor języków oryentalnych , sławny Dalhe , ofiarował mi umieszczenie u siebie , z widokiem 
ułatwienia całkowitego poświęcenia się językom oryentalnym i ich literaturze. Już miał wziąć swój. sku- 
tek układ , któryby mię może doprowadził do dzisiejszej sławy Giescniusza , autora słownika porówny- 
wającego dyalekty oryentalne *) , kiedy Opatrzność inaczej mną rozrządziła. 

Do profesorów Lipskich , najczynniej opiekujących się młodzieżą wsparcia i zachęty potrzebującą, 
należał nieśmiertelny wydawca Liwiusza , Tacyta i innych klasyków, August Wilhelm Eniesli. Ten sza- 
nowny mąż , poznawszy mnie z bliska w domu zacnego X. \Ve/«sa arcliidyakona kościoła św. Mikołaja 
w Lipsku , który przez cały czas pobytu mego w tamtych stronach , uszczęśliwiał mnie prawdziwie oj- 
cowską pieczołowitością , za co oby Bóg łaskawy hojnie nagrodził potomstwu tego dobroczynnego i prey- 
kładuego pasterza; Eniesli mówię, dawniej jeszcze i bez wiedzy mojt'j , zamyślał o otworzeniu mi w 
zawodzie uczonym drogi , jaką osądził dla mnie najdogodniejszą. Zszedłszy się ze nmą właśme wtenczas, 
gdym się miał oddać oryentowi, oświadczył mi z największem mojem zadziwieniem, iż napisał przed 
kilka tygodniami do Drezna, żeby mi katedra języka i literatury polskiej w uniwersytecie Lipskim po- 



') O nifn jcsrcze będzie niit-j ku końcowi lej sprawy przeie mnie zdanej. 



wierzoną hyh. Na skromne moje a razem bojaźliwe oświadczenie, ze nie znam dobrze języka Polskiego, 
ie tyle tylko z niego umiem , ile mi z używania potocznego w Toruniu , gdzie za moich czasów bardzo 
h)'l zaniedbany, w pamięci mojej utkwiło , że musiałbym od pierwszych początków sam dopiero zacząć 
się go uczyć ; odpowiedział mi przysłowiem : 

ein Snadc fe^r uiel leriieii mug 
6{i' aui iŁm unrb ein Dominus. 

Dalej, gorliwy ten młodzieży opiekun, wciągnął w swój układ i powolnego Datlic tak dalece, że 
ten wytłumaczył mi się temi słowy: 'Prawda, że mało jest poświęcających się oryentalnym językom, i 
dlatego życzeniem mojem było, żebyś się WCPan im oddał; lecz daleko mniej jeszcze widzę dbających 
o sfowiańszczyznę , a nam idzie o to, żeby żadna niwa naukowa nie odłogowała.- Przystając na zda- 
nie tak poważanych ode mnie mężów , i upatrując w niem wolą Opatrzności , poszedłem za radą Erne- 
stego, który mi zwyczajem swoim częstokroć powtarzał: 

(Sdjid iiii iii bie SGcIt Łiitcin, 
®enn bein Sop) ift uid jii flciii , 
"DiiP fid) fc^icf' tie 2Bc!t Iiinciii. 

Nalegał on na mnie , abym się jak najspiesznićj wziął do gramatyki i do słownika ; ledwie nie co- 
dzień dowiadywał się o postępku moim w nowej tój dla mnie nauce , i po niejakim czasie przyniósł mi 
sam z niewymowną radością nadeszłe z Drezna mianowanie mnie do katedry Polskiej. 

Składam tu winny hołd uszanowania i wdzięczności cieniom tych mężów, którzy z tak czułą i oj- 
cowską troskliwością starali się naprowadzić mnie na drogę, o której wprzód ani myśhć nie mogłem, 
a na której doszedłem do tego uszczęśliw'iającego serce uczucia , że usiłowania moje przez nich wskrze- 
szone , nie stały się nieużytecznemi. Jako zaś przytaczane tu okoliczności, a nawet przysłowia, malują 
charakter tych , których w niewygasłej chowam pamięci, tak też dowodzą, co to jest uniwersytet, gdzie 
nie o jednym kraju , nie o jednej rozległej rzeczypospolitój nauk myślą , ale o całym ogóle i o każdej 
jego części maja staranie , bacząc , ażeby nigdzie nie schodziło na potrzebnych robotnikach , ażeby żadne 
pole nie leżało odłogiem. 

Przysiedziawszy więc nad gramatyką Polską Monety wydania Vogla , nad xiążką do czytania tegoż 
Yogla i nad słownikiem Troca , bo te jedynie były xiążki polslde , na które się w ów czas w Lipsku 
zdobyć mogłem ; nabywszy prawa akademicznego do dawania publicznych lekcyj , osiągnieniem po zło- 
żonym examinie , oraz wydanej i bronionej rozprawie : De solaiiis adversus mortis horrores in Platom et 
novo Teslamcnlo oboiis, stopnia doktora filozofii" wykładałem niektóre xięgi Platona, Cycerona, i otwo- 
rzyłem kurs lekcyj języka Polskiego , do czego mi Ernesli własnego swego audytoryum pozwolił. Dla 
lepszego objęcia Troca, i nabycia z niego potrzebnej ilości wyrazów, rozłożyłem sobie cały jego sło- 
wnik sposobem etymologicznym. Rekopism ten jeszcze chowam , i wielką z niego miałem pomoc kła- 
dąc w słowniku moim po słowach pierwotnych w nocie szereg słów pochodzących. 

Zbrzydła mi prędko xiążka Vogla , utkana dopadkowo z pism bez wyboru, bez stylu, bez gustu. 
Byłem bardzo szczęśliwy, gdy mi wpadł w ręce Powrót Posła , i Mikoszy opis państwa Tureckiego. 

Sttmnik Lmiigt itiyi. i. Tom TI. 2 



40 

Wziąłem się zaraz do prze/ozcnia łych dwócli \iązek na język Niemiecki. Pracowałem właśnie nad pier- 
wszą (było to w roku 1 792), gdy wchodzi do mnie dwóch znakomitych Polaków , którym leżący na 
stoliku moim Powrót Posła obok próbki mego przekładania natychmiast wpadł w oczy. Na zapytanie 
moje, czy może nie jest im znany osobiście autor tak dowcipnego dzieła, usłyszałem z wielkiem nio- 
jem ukontentowaniem z ust jednego odpowiedź: -Jam to pisał!- — i od tej chwili, która w iyciu i 
przedsięwzięciu mojem była stanowczą , swoją mnie zaczął zaszczycać przyjaźnią znakomity nasz ziomek 
liiemcewicz-. Wprowadzony przez niego i szanownego jego kolegę ś. p. Weissenhofa do domów najzna- 
komitszych Polaków, pod ów czas w Lipsku przebywających, do ś. p. Ignacego Potockiego marszałka, 
do Stanisława Potockiego sławnego wymową swoją posła Lubelskiego, a po rozmaitych kraju przygodach 
prezesa rady stanu i ministrów xięslwa Warszawskiego, i naczelnika edukacyi publicznej, do xiędza 
Kołłątaja podkanclerzego , do Tadeusza Kościuszki ; żyłem w Lipsku jak w Polszczę , z Polakami dla 
Polski. Przez takowe i miłe i uczące obcowanie , postępowałem w jednej godzinie więcej w języku , 
niieli przez półroczną mozolną praco nad Trocem , Yoglem i Monetą. Nieincewia odczytywał ze mną tłu- 
maczenie moje Powrotu Posła, objaśniając miejsca dla mnie w len czas ciemne nietylko co do jęz\ka, 
ale jeszcze więcej co do rzeczy i stosunków krajowych. Przekład ten wkrótce z druku wyszedł, i od 
publiczności Niemieckiej nieźle był przyjęty; równie jak niektóre drobniejsze pisemka. Weissenhof inte- 
resował się do Mikosiij , którego tłumaczenie wyszło takie na widok publiczny, a zachęcające recenzye 
jego w literackich pismach i dziennikach Niemieckich , niemało mi dodawały odwagi. W tym miałem 
szczęście odebrać z rąk nieśmiertelnej pamięci Ignacego Potockiego , dawno ode mnie upragnioną Gra- 
matykę narodową , z któićj całą zadziwiającą budowę języka poznawszy, jak nieograniczonym szacunkiem 
dla jej aultia, tak niepohamowanym zapałem do przyszłych przedsięwzięć uczułem się przejętym. — 
Chwila ta, której pamięć często sobie z roskosza ponawiam, stała się dla mnie po ukończonych aka- 
demickich kursach Niemieckich , drugim niejako kursem I*olskim , a obcowanie z tak znakomitymi roda- 
kami , tyle się do mojej osoby i kształcenia mojego interesującymi , najwyższą szkołą. Nieraz Ignacy 
i Stanisław hrabiowie Połoccg raczyli próby moje Polskie własna ręką poprawiać, w potrzebne do tego 
dzieła, nie szczędząc kosztów, mnie opatrywać, a tak nictjlko z językiem , lecz i z literatura jego mnie 
obeznawać. Z uczonym ś. p. podkanclerzym Kołłątajem nie jeden rozdział Tacyta, Liuiusza i t. d. 
Iłumaczjłem j.ik mogłem na Polskie, korzystając z światłych i gruntownych tego męża uwag, nietylko 
co do języka, ale i co do samej treści; z nim niektóre nawet Kanta pisma czytając, usiłowałem naj- 
ważniejsze myśli, ile można było, w Polskim języku wyrażać. Zjechał w tcnczas do Lipska sławny juz 
wydaniem różnych dzieł a mianowicie tłumaczeniem pierwszych xiąg Illiady Franciszek Dmochowski. Od 
chwili poznania się wszczęła się miedzy nami ta ścisła przyjaźń , która nas aż do zawczesnego zgonu 
tego tak uprzejmego w pożyciu męża nieprzerwanie łączyła. He on n)i później ułatwił wydawanie pier- 
wszego tomu słownika, niżej powiem; tu wspomnę tylko, że wspólnie z nim w Lipsku mieszkając, 
bardzo wiele z uczącego obcowania jego co do mego przedmiotu korzystać mogłem , i że wtedy dzie- 
ło opisujące ostatnie chwile dziejów Polskich, a mnie w rękopismie od wspomnionych wyżej znakomi- 
tych mężów i Dmochowskiego udzielone, na Niemiecki język przełożyłem, i na świat wydałem. 

W tymże czasie miałem sposobność uczęszczania w Dreźnie do sławnej , a nawet i co do polszczy- 
zny biblioteki publicznej, gdzie mi ś. p. Adelung i Dassdorf wszelkiej przyjacielskiej pomocy dodawali. 



4» 

11 

Aliścici wkrótce nastąpić bolesny dla serca mojego odjazd tych znakomitych osób , z którymi żyć 
dla Polski nawykłem , i z którymi wszelki los dzielić dawniej już postanowiłem. Skoro zatem bJysnęJa 
nadzieja , ze usiłowania ich dla kraju pomyślnym skutkiem uwieńczone być mogą , pospieszyłem niezwło- 
cznie, aby znowu żyć z tymi, do których mię skłonność serca ciągnęła. W Warszawie w roku ITOi, 
nie zważając na przykrości i przeszkody oblężenia , korzystałem z każdej spokojnej chwili dla zbliżenia 
się do mego celu. Grono dawnych przyjaciół rodaków powiększyło się tu znacznie: "^poznałem, czego 
od momentu, jak mi się nadarzyła Gramatyka narodowa, żywnie pragnąłem, szanownego jej autora x. 
Kopczyńskiego ; i jak dotąd jego pisma , tak teraz częsta z nim rozmowa stała mi się nauką. Mając tu 
wszystkie biblioteki dla siebie otwarte , byłem w stanie robienia do słownika wypisów z dzieł bardzo 
rzadkich i ważnych. Pomimo okropnych czasu okoliczności upodobałem sobie w Warszawie, bo w po- 
śród najmilszych mi przyjaciół, i mniemałem, że stolica ta Polski jedynem była miejscem, gdzie dzieło 
moje jeszcze nie w tak obszernych widokach przedsięwzięte , mogło być najdokładniej zebrane , wypra- 
cowane i wydane ; lecz podobało się Opatrzności inny mi na niejaki czas pobyt przeznaczyć. 

Po zupełnym usiłowań narodowych upadku , udałem się za radą ś. p. Ignacego Poiockiego marszał- 
ka do Wiednia , gdzie mi szczęście zdarzyło spokojne schronienie przy boku i w domu gorliwego o nau- 
ki a zwłaszcza ojczyste, Józefa hrabi Ossolińskiego. Biblioteka jego pod ów czas nie była liczna, lecz 
wyborowa. Wkrótce skończyłem i uporządkowanie jej , i wypisy do mojego dzieła , z niewielu pism 
polskich tam się znajdujących. Oświadczył mi zatem zapalający się coraz więcej gorliwością o pomnożenie 
literatury hrabia, że zamyśla nietylko resztę xiążek w dobrach pozostałych w jedno zebrać, ale też i na 
dalsze zbiory nie żałować. Przedsięwziąłem więc w tym widoku podróże ; zwiedziłem siedmiokrotnie 
różne strony dawnej Polski. Owocem tego zwiedzenia , a później osobistych trudów samego hrabiego 
jest biblioteka tak zamożna w najrzadsze płody literatury Polskiej , że dziś jest jedną z najpierwsz\ch , 
chociaż mnie raz nieszczęśliwa przez Dunajec przeprawa kilku rzadkich dziel i paki licznych wypisów 
zbawiła. 

W tych podróżach zaprzyjaźniłem się z biegłym literatuiĄ' ojczystej badaczem x. Jitsujuskiin , przez 
którego niejedno rzadkie dzieło Polskie poznałem ; z Janem Mieroszewskim , którego objaśnienia górnicze 
z rękopismu jego cytuję; z rodzonym jego bratem Hiacyntem Mieroszewskim, któremu wypisy z ważnego 
rękopisma Andrzeja delia Aqua o działach , tudzież z aktów sądowych wiejskich winien jestem. Miałem 
więc co czytać, miałem zkąd robić wyciągi; czytałem w drodze, na popasach, na noclegach; a gdy 
niewygoda nie pozwoliła zaraz wypisać , znaczyłem przynajmniej , co osądziłem za potrzebne do mojego 
celu. Zachęcał mnie do tej pracy zacny hrabia własnym przykładem, dzieląc ze mną tak czytanie, jak 
wypisanie. W xiążkach biblioteki jego, z których wypisy do słownika weszły, znajdują się ślady pod- 
kreślania i znaczenia miejsc wyciągnionych , i mogą poniekąd służyć za skazówkę , iż takowe w dziele 
umieszczonemi zostały. Nigdy mi z pamięci nie wyjdą kilkogodzinne czasem aż do późnej nocy prze- 
ciągane z szanownym hrabią narady, jakim sposobem który wyraz osobliwie wieloznaczny w cieniowa- 
niach jego uszykować, jak jedno znaczenie z drugiego logicznohistorycznie wyprowadzić; jednem słowem, 
jaki skład dać całej robocie. Tak to zacny ten mąż nietylko koszta łożył na mnie i moje przedsię- 
wzięcie, coby każdy majętny człowiek potrafił, ale nadto osobistą pracą, nauką i światłem wspierał 
mnie swojem, na co nie każdy majętny mógłby się zdobyć. 



i2 

W stolicy rzeszy Niemieckiej ży/em \A wśród Polski , bo prawic z samymi ziomkami , w domach 
8. p. Stanisława Małachowskiego marszałka, ś. p. Ordynatowt-j lirab. Zamojskiej, gdzie się ta zawiązała 
przyjaźń, którą mnie dotąd szanowny prezes królewskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, radca stanu 
X. Stanisław Staszic zaszczyca; hrabiny z Bielskich Worcellowdj , xieżny podkomorzyny PoniatouskiSj, 
hrabiny Ttjszkiewiczowej , hrabi Lanckorońskiego , i. p. Seweryna hr. lizewiiskiego , wszystkich w ów 
czas w Wiedniu bawiących. Lecz stanowczym dla szczęśliwego uskutecznienia przedsięwzięcia mego był 
wtedy przyjazd do Wiednia xięcia Adama Czartorgskiego G. Z. P. 

Najznakomitszy ten w kraju naszym opiekun nauk, roztrząsnąwszy zebrane przezomnie materyały 
z właściwą sobie przenikliwością, udzieliwszy mi uwag i światłych rad swoich, wyznaczył natychmiast 
lundusz na utrzymanie pomocnika w pisaniu ; po wyjeździe zaś swoim z Wiednia otworzył ze mną i 
łaskawie utrzymuje korespondencją literacką, której dzieło moje tyle objaśnień, mianowicie co do ję- 
zyków oryentalnych i dawnych zwyczajów słowiańskich jest winno. Tegoż właśnie czasu wszedłem w cią- 
gła korespondencyą literacką z uczonym ś. p. dackiin starostą Nowogrodzkim , z której niejedno ważne 
objaśnienie do dzieła mego weszło. 

Ośmielony tyla pomyślnościami , odrzuciłem projekt sławnego księgarza Wrocławskiego JP. Korna, 
gdy mnie ten co do wielkości dzieła i co do czasu jego wydawania zbyt ograniczał; zkąd poszło, że 
myśl jego uskutecznioną później została przez zacnego Bandikicgo , który w następnym czasie tyle mi 
dawał i dotąd daje dowodów uprzejmej i gorliwej przyjaźni. Wiedeń ważnym b\ł do mego celu poby- 
tem , nietylko dla zamożnej biblioteki hr. Ossolińskiego , dla związków z tyla najznakomitszymi ziomkami, 
ale też że mi się tu nowe a bardzo obszerne otworzyło pole słowiańszczyzny. Ponieważ monarchia Au- 
stryacka tyle różnych plemion Słowiańskich obejmuje , przeto w stolicy jej nic trudno natrafić na pobra- 
tymców najuczeńszych , i nie tylko do szczególnych dyalcktów swoich , ale też do ogółu słowiańszczyzny 
wielce przywiązanych; tudzież na zbiory w lej mierze jedyne na świecie. 

Korzystałem z obcowania z uczonym ś. p. Eiiglem , ze Ztubickiin profesorem języka Czeskiego 
i sekretarzem kancclaryi Czeskiej, z profesorem iJolinarcm, z x. llerbicein bibliotekarzem w Terezyanum, 
z Duricliein autorem biblioteki Słowiańskiej , z Yolliggiin wydawcą słownika Iliryjskiego. Szczęście zda- 
rzyło , że właśnie w ten czas zjechał do Wiednia z Pragi naczelnik całt^g literatury Słowiańskiej sławny 
X. Dąbrowski. Jak przez nader krótką dla mnie pod ów czas chwile z ustnej jego nauki wiele pożytko- 
wałem , tak dotąd przyjacielska jego korespondencyą i rozmaito a gruntowne o słowiańszczyźnie pisma 
są dla mnie skarbem nieocenionym. W zbiorach zaś Słowiańskich bogatej biblioteki cesarskiej, bibliotek 
uniwersytetu i Terezyanum, a nadewszystko prywatnym zbiurem ś p. Ziobickiego , znalazłem prawie to 
wszystko, czegom potrzebował. Pobyt zatem w Wiedniu był ill.i mnie trzecim w życiu kursem nauko- 
wym, to jest Polsko -słowiańskim. 

Postępowałem tedy w pracy , a to juz w obszerniejszym ogólnej słowiańszczyzny zakresie , zachę- 
cony częścią odezwą Towarzystwa Przyjaciół Nauk wtedy w Warszawie się zawięzującego , i w samych 
swoich zawiązkach mnie za czynnego członka do grona swego przybierającego, częścią odezwami ró- 
żnych pobratymców Słowiańskich, jako ś. p. Japplu i uczonego Yodnika, nalegających, abym dyalekty 
ich jak najdokładnirj zbierał i umieszczał. Doprowadziłem rzecz tak daleko, żem nietylko poprzednicze 
ogłoszenie planu tej roboty do różnych dzienników uczonych popodawał, i Sewerynowi hr. Polo- 



13 

ckienm senatorowi Imper. rossyjskiego , w ten czas w Wiedniu przytoinneinu, na jego żądanie rys 
dziewa z niektóremi wyjątkami na odjezdnem jego do l'etersl)urga zfoźyl, co jak sie niżej okaże, nie 
zostaJo bez skutku, ale tez zaczynałem jui wchodzie w układy o wydanie dziefa w Wiedniu; ali^owiem 
największą do tego spodziewałem się mieć łatwość pod okiem i |irzy boku zacnego hr. Ossolińskiego. 
Lecz wyjście lego dzieła przeznaczonem było dla Warszawy, gdzie przed dziesięcią laty początkowo nad 
niem pracowałem. 

Rozchodząca się o mojem przedsięwzięciu wiadomość , ściągnęła na siebie uwagę miedzy innemi 
i rządu Pruskiego, zamyślającego wtenczas o założeniu liceum w Warszawie. Powziąwszy on dokła- 
dniejsze względem mnie uwiadomienie od rodzonego brata inojego pastora w Gdańsku , od doktora 
Nieme/era teraźniejszego kanclerza uniwersytetu Halskiego , od ś. p. konsyliarza konsystoryalnego i ce- 
sarsko-królewskiego sekretarza de Engel w Wiedniu, udał się do ostatniego minister Yoss , prosząc 
łeby mi urządzenie i dyrekcyą nowo założyć się mającego instytutu zaproponował. Po długiem wahaniu 
się, pochodzącem z trudności zerwania tylu związków Wiedeńskich, usłuchałem nakoniec rady szano- 
wnego, a w tym razie samego siebie przezwyciążającego ') hr. Ossolińskiejo i xięcia Adama Czarlorij- 



') Jak czuJym byt na rozesłanie zacny iirabia , świadczy \mo. List jego do xiędza Lindego pastora w Gdańsku 
z Wiednia Igo grudnia 1805. (Znajduje się ten list później umieszczony w dziele pod tytułem: Po'nische 
Sprachlehre fijr Deutsci)e, von Christoph Coelestin Mrongovius , zweyle Auflage , Konigsberg 1805, pag. 21 1.) 
„W tej prawdziwie dla mnie smutnej chwili, w której zaszłe brata WWPana dobrodzieja do Warszawy po- 
wołanie , po iOciolelnim związku mnie z nim rozdziela, nie mogę się wstrzymać od uczynienia do WWPana 
Dobrodzieja odezwy. Niech to nie rozrywa tej przyjaźni, która mię z WWPanem Dóbr. bawienie brata jrgo 
przy mnie skojarzyło. On się dla mnie ani za oddaleniem z miejsca, ani za przeciągiem czasu nie odmieni; ja 
zawsze dla niego będę jednakim; WWPnn Dobrodziej trzeci między nami, racz nas jeszcze łączyć swoją do 
obudwóch przychylnością. Co mi mego Lindego szacownym czyniJo , poczciwość w gruncie serca jego zaszcze- 
piona , umiejętność i pracowitość ; to wszędzie zaleci , i otworzy mu pomyślne powodzenie. Przeciwko zaś śle- 
pym przeciwnościom we mnie na odwodzie zostawia przyj.iciela , który z pomyślności cieszyć się będzie, a na 
opaczny los jego nigdy się nie pokaże nieczułym i obojętnym. Ten list mój niech mi zyska pozwolenie u 
WWPana Dobrodzieja, abym się mógł niekiedy do ni<>go odzyw.ić, ażeliym za ilługą przewłoką nie poszedł 
w zapomnienie. Nawzajem proszę WWPana Dobrodz. kiedy niekiedy coś mi o sobie donieść. Którzy tylko 
interesują mego Lindego, nie są i nie będą mi obojętni. — Dziękuję WWPana Dobrodz. za obdarzenie mnie 
książką NN. ; radbym i ja módz się przysłużyć mu jakim sprawunkiem. Jeszcze raz przyjaźni mnie jego pole- 
cając, z wzajemną i z najprawdziwszym szacunkiem zostaję, WWPana Dobrodzieja życzliwym n.tjniższym sługą. 

Józef O s so I i ń s k i." 

List legoi do s. p. ziedza kanonika Replowskiego dnia \. grudnia 1803. 

, .Odbierasz WWPan Dobrodziej list od przyjaciela , kióry pełen dla Niego statecznego i gruntownego usza- 
nowania , zawsze go sobie mile przypomina. Oddawcą tego listu jest Jmść Pan Linde, klóry raiał dozór bi- 
blioteki mojej przez lat dziesięć, i przez ten przeciąg czasu pilnie nad słownikiem Polskim pracował; dziełem, 
które przykładu nie ma, i które wykonane być nie mogło przez człowieka niepoświęcającego się Całkiem naj- 
nudniejszym trudom. Rozdziela go ze mną powołanie do rządzenia szkołami Warszawskiemi. Invilus invitiim 
dimilto. Obu nas wzajemną do siebie skłonność to przełamało, że na (amtem miejscu może być publiczności 



14 

tkiego lem chętniej, ie ta rada zgadzała się z skłonnością, przez pierwsze moje w Warszawie bawienie 
do tej stolicy powziąłem i łe spodziewałem się znaleźć tu w inszym rodzaju łatwość dokonania przed- 
sięwzięcia mojego. Przyjąłem więc tyle zaszczytu czyniące mi wezwanie, i jestem dziś tak szczęśliwy, ił 
mogę powiedzieć, że nadzieje moje omylone nie były. 

Stanąwszy z samym końcem roku 4805 powtórnie w Warszawie, musiałem się natychmiast zająć 
przygotowaniem wszystkiego, co było potrzebnem do urządzenia nowego instytutu, którego poprzedniczy 
rys od ówczesnego rządu był mi podany. W tych okolicznościach starałem się tyle czynić dla pol- 
szczyzny, ile tylko w systemacie owym można było. Dość przynajmnii-j na tem , że cała magistratura 
nad tym instytutem bezpośrednio czuwać mająca, z samych rodowitych Polaków pod naczelnictwem 
Stanisława hrabi Potockiego złożona została, czego zbawienne skutki za zmianą zwłaszcza rządu jawnie 



użytecmiejszyin. Polecani go WWPanii Dobroilziejowi , jako prawdziwie ode mnie szanowanego; jeieli ja mu 
wyproszę łaskawą WWPana Dobrodzieja wz^-lcilność , na którą sobie z czasem sam zasłuży, w nowem dla 
siebie miejscu nie będzie bez przyjaciela, na którego radzie mógłby polegać. Chciej go WWPan Dobrodziej 
wprowadzić do JW. Chreplowicza , któremu najgłębsze łączę uszanowanie; będzie on z wysokiego jego oświe- 
cenia i wspaniałej biblioteki umiał korzystać. O sobie nic nie piszę; tłumaczem mego dla WWPana Dobrodz. 
serca sam ten, którego mu polecam, będzie, i uwiadomi go o moich pracach i zamysłach. Zachęcenie otrzy- 
mam, jeżeli pochwałę od niego odniosę. Prosiłbym o jedne łaskę WWPana Dobrodz. Byłeś eałem życiem 
przyjacielem i nawet e.\ekutorem testamentu po śmierci x. Wyrwicza; lego to któremu winienem dług wdzię- 
czności nigdy nie wygasłej ; radbyin wiadomości o okolicznościach jego życia i dziełach , abym go w biogra- 
fiach sławnych Polaków mógł umieścić. Racz WWPan Dobrodz. zebrać i udzielać mi ich przez Pana Lindego, 
który ze mną utrzymywać będzie korespondencyą. — Układam sobie odwiedzić Warszawę , i wybieram się tam 
juz od dawna; może że też tego roku uda mi się lo wykonać. Wierz mi WWPan Dobrodz., że najczulszt^m 
będzie dla mnie szczęściem , ustnie oświadczyć lo nieograniczone uszanowanie , z którem zapisuję się być 

WWPana Liobrodz. życzliwym i najniższym sługą. 

/ O "so lińsk i." 

Toż saano uczucie wyraża następujące jego zaświadczenie w Łacińskim języku "Cum dominus Samuel Theo- 
philus Linde, AA. LL. magister ac philosophiau dr. Thorunensis Polonus, a Serenissimo Borussorum rege ad 
lycei Varsaviensis regimen accitus, vocationi principis el officii erga patriam obsequens , gęsto decem annis 
munerc praefecti bibliotheciB meae decedat, non possum non liisce grali ac propensi animi mei Icstibus lilteris 
eum prosequi. Pałam quippe Oeri cupio , quanta is apud mc e.xistimationc fuerit. E.\pertus sum diuturna con- 
sueludine , virum essc litteris cum deditissimum , tum excellenlissimum , praeclaris ingcnii alque animi dolibus 
praeditum, qui non solum in instruenda , adornanda ac conservanda bibliolhcca mea officii sui partes ea dex- 
teritate atque Ode exccutus est, qua majorem ab homine literarum amantissimo mihi(|ue amicissimo haud dcsi- 
derem ; sed in adornando quoque linguae Polonicae ceterorumque Slavicorum idiomatum thesauro ferventissimaai 
votisque meis apprirae respondentem opcram , magna eruditionis mullis vigiliis quaesitae el acuminis sui com- 
mendatione collocavit. Aegerrime igitur avellor a viro mihi addictissimo aequc ac carissimo , solaque me solatur 
cogitatiu 1'ore , ut is dilatata aclionuin suarum sphaera ampliorem de liicris bene merendi nanciscatur occasio- 
nem , meque etiam absens eo complectatur animo , quo ego in illum nunquam non futurus sum. Dabain hasce 
jilleras manu propria scriptas Yiennae Austriae calendis Decembr. Anno ciodcccui. 

Jotepiut MttJcimilianus Cumet de Tyczyn O 1 1 o li ń s k i. • 



15 

się pokaza/y i dotąd pokazują. *) Za rni/ą sobie poczytuje powinność, zlozyć tu hofd uszanowania i 
wdzięczności światłemu Klewicoiui konsyliarzowi tajnemu stanu w Berlinie, który z wrodzona sobie ludz- 
kością tyle trudności w stosunkach zacliodzących uprzątnąć 

Odtąd to doświadczać zacząłem i doświadczałem codziennie, jak pożyteczna dla ranie była wczesna 
i długa wprawa w uczeniu, baczność, z którą bądź w Saxonii, bądź w licznych podróżach, bądź vf 
stolicy Austryi , rozmaite szkoły a osobhwie Theresianum zwiedziłem ; nadewszystko zaś obcowanie z naj- 
znakomilszemi osobami narodu. Pomimo tego jednak dało mi się nieraz żywo uczuć , iz najdroższa 
ofiara, która dla dzieła mego uczyniłem, było poświęcenie mu prawie wyłączne, tylu lat czasu po- 
trzebnego do należytego zgłębiania nauk , zwłaszcza przy najżywszem i od przyrodzenia wianem mi pra- 
gnieniu, nie tak posiadania ich, jako raczej jasnego w każdej widzenia. 

Takie było ile zapamiętać mogę cale moje życie , że nigdy nie próżnując daleko więcej czasu po- 
święcać musiałem pracy ułatwiającej drugim nauki , niżeli właściwemu oddaniu się naukom tak dla mnie 
powabnym. Nie ujmując literaturze ojczystej , powiedzieć mogę , że zatopienie się w czytaniu rozmaitych 
jej płodów , nawet i takich , które lubo do celu mego były ważnemi , w naukowym atoli względzie mało 
albo nic nie znaczyły, pozbawiło mnie milszego, umysł wieciij kształcącego i rozum oświecającego po- 
święcenia się hteraturom klasycznych narodów, tak dawnych jak teraźniejszych, i tylu umiejętno- 
ściom zaszczyt [wiekowi naszemu [przynoszącym. Ilekroć myśl ta , czy się nie nadto oddaję pracy, od 
wielu za oschłą, nudną, szkolniczą , mechaniczną mianej, ostudziła we mnie gorliwość, lylekroć przy- 
wodziłem sobie na pamięć uwagę profesora mojego w Lipsku ś. p. Dathe : „w inszych rodzajach nauk jest 
wielu pracujących, tu liczba ich bardzo mała, albo prawie żadna;" — do tego powtarzałem sobie, ileż 
to czasu nie łożą insi na wynajdowanie logarytmów, na wyrachowanie tylu na pozór drobnych aryt- 
metycznych zagadnień , a jaż najdroższy skarb narodowy, język , miałbym tak lekce ważyć , iżbym której 
choćby najmniejszej jego cząsteczki zaniedbał? — Szczęśliwe udanie ąię urządzenia licei , postęp jego nad 
nadzieje ówczesnego rządu , który mi nie przestawał dawać dowodów swego ztąd ukontentowania , i 
nadzwyczajne z różnych stron zachęty, ożywiły na nowo we mnie tę gorliwość, której potrzeba jeszcze 
bvło do przywiedzenia do skutku jakożkolwiek daleko zaszłej już pracy. Cale albowiem nowe tu dla 
mnie stosunki, a do tego jeszcze w draźliwem położeniu**), gdzie głównym właśnie było obowiązkiem 



*) Osoby do eforalu liceum od rządu Pruskiego mianowane, byN następujące: Stanisław hrabia Potocki prezes, 
Alesander hrabia Potocki, \. Praimowski , x. Kopctyński , x. Diehl, Linde dyrektor Hceum. Później przed samą 
zmianą rzeczy w kraju, przydani zostali Walenty hr. Sobolewski, x Szmil. 

Komisya rządząca zmieniając eforat liceum na izbę edukacyjną , z powierzeniem jej zwierzchności nad 
edukacyą publiczną w cafym kraju , dodała Stanisława Staszica i Józefa Lipińskiego jako sekretarza generalnego. 
Wszystkie te osoby (wyjąwszy, których zawczesna s'mierć z pośrodka nas zabrała), zasiad-iją dziś w dyrekcyi 
edukac\i publicznej , bądź jak czynne , bądź jak honorowe jej członki. 

") Bardzo dokładnie wszedł- w draźliwość mego ówczesnego położenia Józef hrabia Ossoliński , jak następujące 
wyrazy listu jego pokazują: tTwoja sytuacya , jak z twego listu miarkuję, jest dobra, ale delikatna; możesz 
wiele dobrego sprawić; chcesz, legom pewny; iebyś wszystko z cierpliwością i wielkim rozmysłem czynił, 
tego ci życzę. • 



46 

moim skojarzyć wzajemne zaufanie ziomków i rządu, gruntowne tych stosunków poznanie i porównanie, 
znacznego potrzebując czasu , znaczną uczyniły przerwę w robocie ; lak dalece , ze się w części ziściło, 
czóm mnie ś. p. Seweryn hrabia fizewuski w Wiedniu pożegnar. „Przewiduję, rzekł on, ze w War- 
szawie sfownik w odłóg pójdzie, a może i wcale nio przyjdzie do skutku." Szukałem wprawdzie spo- 
sobu wyręczenia siebie tyle i tak rozmaicie zatrudnionego, przynajmniej w oslatecznem wygotowanego 
rękopismu ułożeniu do druku; lecz gdy po roczm-m prawie oczekiwaniu, nie widziałem żadnego skutku 
spodziewanej pomocy, zebrałem się sam w siebie, abym ile sił moich odpowiedział położonemu we 
mnie zaufaniu, i okazał się godny zachęt i zasiłków, którem odbierał. 

Jakoż rok ten (1804) był dla mego przedsięwzięcia rokiem, że tak powiem, funduszowym. W sku- 
tku wziętego przez Seweryna br. Potockiego do Petersburga pierwiastkowego rysu , odebrałem znaczny 
posiłek od Najjaśniejszego Imperatora Wszech l\ossyi, z zaszczytna dla mnie odezwą .\ięcia Adama dar- 
loryskiego. *) Najjaśniejszy Król Pruski zalecił czterem ministrom , ażeby magistralury i szkoły mogące 
z mego dzieła pożytkować, na toż dzieło prenumerowały; później nieco Najjaśniejszy Cesarz Austryacki 
niektóre urzędy do tego upoważnił. Józef hrabia Ossoliński, Stanisław Ordynat Zamojski, hrabina z Biel- 
skich Worcełlowa, ś. p. Kossakowski biskup Wileński, a nadewszystko xiążę generał Adam dartoryski, 
który sam czwartą niemal część kosztów założyć raczył, nadzwyczajnem wsparciem mie zapomogli. Nad- 
to insze osoby w kraju równie znakomite, których imiona przed pierwszym tomem umieścić miałem 
za świętą powinność , a razem za zaszczyt dzieła i autora , zbieraniem prenumerat pojedynczych trudnić 
się łaskawie raczyły. 

Nie obejmując pod ów czas całej obszerności kosztów i trudów , których przedsięwzięte dzieło wy- 
magało, śmiało zająłem się przyrządzaniem druku, wsparty doświadczeniem i przyjaźnią zacnego ś. p. 
Franciszka Dmochowskiego , wydawcy na własny koszt dzieł Krasickiego, Karpińskiego , i tłumaczenia swe- 
go Homera. Sprowadziłem z zagranicy trzcionki , papier , nakoniec i zecerów. Zaczął się druk u xię- 
ży Pijarów ; lecz w krotce dla potrzeby bliższego dozoru tak trudnej i nadzwyczajni'j roboty , a oraz dla 
większego pospiechu, poświęciłem z wielką niewygodą w domowem gospodarstwie część własnego po- 



') • M o n s i e it r ! 

Apres avoir recu le prospectus du nouveau Dictionnairc Sciavon , que Yotis Yous proposez de faire imprimer , 
je i'ai coinrauni(|uć i^ Mr. le Cotnie Zawadowski Minislre de Tlnstruction puLliijiic. Son Excellence le porta i 
la connoissancu de Sa Majesle , et rĆmpereur en egard au bien , qui pouroit resuller pour les dialecles Stla- 
vons de cet uuvrage , considerant d'ailleurs lus peines et les travaux qu'exigeoit une pareille entrepise , a dai- 
gnć Yous envoyer cinq cenls ducats pour Yolre encouragenienl, que S. E. M. le Comle Zawadowski m'a remis. 
II scroit ^ desirer que ce Dictionnairc Tut ausii complet pour tous les dialeetes Sclavons , qu'd est pour un 
scul, et qu'& rexenfiple de celui de IWcademie Frani,'aise , ii reunisse ^ la valeur ćtyinologique , une definitioo 
cxacte et raisonnee de cli3que termę; mais une pareille tflche seroit trop Taste pour un seul individu ; el Yo- 
tre ouvrage, tel qu'il est ne manquera pas d'ćtre d'une grandę utilite el de frayer le cbemin a d'autres auteun 
(|ui voudronl, en suivant vu3 traces , le completer, et le porter au plus baut degrćs de perfeclion. 

Le 1? %re 1813 Si. Pelersbourg. 

Lt Prince A. Ciartoryskt. » 



mieszkania mego na drukarnią. Zawczesna śmierć pozbawili mnie pomocy Dmochowskiego, a później 
nieco ściśle ze mną związanego Wolskiego. Lecz dzięki Opatrzności , która aż do samego zakończenia 
dzieJa , raczyfa mi zachować dzielną pomoc x. rektora Kamieńskiego, x. Bielskiego, x. Czarneckiego. 
Ci zacni mężowie raczyli każdy z tych licznych i nabitych arkuszy w drugiej korekcie z natężona czy- 
tać uwagą, i nie tylko poprawy omyłek druku pilnować, ale nadto nie na jodnem miejscu znaczenia 
sprawdzać lub nowemi przykładami stwierdzać , dowodząc takową wytrwałością uprzejmej przyjaźni dla 
autora , oraz gorliwości dla języka. 

Wypracowany w Wiedniu rękopism , doszedł tylko do początku litery W., mianowicie do słowa 
wicia. Prócz lego wywiozłem ztamtąd w dwóch wielkich skrzyniach niezliczoną moc wypisków do 
powciągania pod każde słowo już wyrobione ; od litery zaś W. aż do końca same tylko materyaly , je- 
szcze wcale nieuporządkowane. Milionowe te wypiski na osobnych kartkach znajdujące się, trzeba było 
pierwej ułożyć, potem gdzie należało, powciągać; a ostatnie, właśnie największe i najobfitsze litery zu- 
pełnie na nowo wypracować; nadto korekty osobliwie pierwsze, ze wszystkich najmozolniejsze, pilnie i 
bez zwłoki odbywać; tudzież potrzeby druku tyle korcspondencyj wymagające obmyślać. Bóg najłaska- 
wszy zdarzył, że pomimo rozmaitycli i licznych urzedowycli zatrudnień, które mi częstokroć i jednej 
wolnej nie zostawiały chwili, że mówię, i czas i zdrowie wystarczyły; słowem, że wszystkie VI tomów 
dzieła w przeciągu ośmiu lat, bo od roku '180G do '1814, z druku powychodziły; gdy sławny księgarz 
Lipski Breilkopf posiadający gisernią i drukarnią jak najdokładniej urządzoną , mając wszystko pod ręką, 
co tu z dalekich stron sprowadzać trzeba było, obfitując w ludzi w sztuce drukarskiej najbieglejszych , 
drugą edycyą słownika Niemieckiego Adehmga 12 lat, bo od roku '1774. do 1786 drukował, a to 
w czasach spokojnych , żadnej przerwy, żadnej mu przeszkody nie czyniących. 

Postąpiłem był w druku do połowy tomu pierwszego, gdy znagła gwałtowna burza okropnej woj- 
ny aż do nas dosięgła w roku 180*/.. Odebrałem rozkaz wyniesienia się w ośmiu godzinach z Saskie- 
go pałacu ze szkołami , z biblioteką , z muzeum i z moją drukarnią. Wtedy to dzielna opieka Stani- 
wa hr. Potockiego naczelnika edukacyi krajowej, obroniła od ciosu, któryby był może i dwuletni insty- 
tut szkolny i niedawno urządzoną w pomieszkaniu mojem drukarnią, a zatem i uskutecznienie wydruko- 
wania dzieła wniwecz obrócił. ') Ztem wszystkiem ciężkie kwaterunki uczyniły mieszkanie moje mniej 
spokojne; przerywanie związków zagranicznych zatamowało sprowadzanie potrzeb drukarskich, ztad nie- 
jednostajność papieru zwłaszcza w tomie ostatnim; ludzie w drukarni pracujący do publicznych posług, 
do wart, do okopów odrywani, nietylko milrężyli czas drogi, ale też ponabywali nałogów postępowi 



'} W dniach dla mnie peJnycli trwogi, byłem tak szczęśliwy, żem odebrał następujące zaspokajające uwiadomie- 
nia; dnia 2 grudnia: "Stanisław Potocki był u xiecia Jmci Bergskiego, (teraźniejszego króla Neapolitańskiego) , 
który go zapewnił, iż żadna sala w liceum zabraną nie będzie. Gdyby wles wrócono na rewizyą, trzeba to 
tym Ictimościom imieniem xifcia powiedzieć, oświadczając, iz to jest szkoła immeditile pod protekcyą rządu te- 
raźniejszego , l.tóf) jej kontynuacyi żąda » 

8 grudnia łv nocy. 
■ Donoszę, iż cesarz kazał mi powiedzieć, że liceum bierze pod swoje protekcyą, i że wydał rozkaz zaraz 
po przeczytaniu memoryału naszego, ażeby to miejsce było nietykalne. Ściskam serdecznie, 

Stanisław Potocki. • 

Siciunik Lindeso wyd. 2. Tom VI. r^ 



18 

pracy szkodliwych. Do tego zmieni/a i'\q zwyczajna cena rzeczy, wszystkie moje rachuby upad/y, żadna 
umowa , żadna ugoda nie utrzymała się , a w miarę pomnażających się wydatków zasiłki ustawa/y. Po 
niojakiem liuryzontu politycznego wypogodzeniu , zdawało się , ze rzeczy do zwykłego powracają porząd- 
ku ; aliści druga wojna r. i 809, a trzecia od v. 1812 najburzliwsza ze wszystkich powstała. Z robo- 
tników moich jedni pomarli , drudzy, nabrawszy złych nałogów , stali sie niedbałymi lub wcale niezda- 
tnymi do pracy, jak świadczą pozostałe w odbiciu piątego tomu ślady; jeden nakoniec ze wszystkich 
najzdatniejszy , którt-mu trudno było znaleźć równego , z w iolką szkodą moją potajemnie uszedł z War- 
szawy. Udałem się znowu do zacnych przyjaciół moich JJX.\. Pijarów, właśnie jak gdyby przeznacze- 
niem tak było zrządzone , aby druk dzieła mego u nich zaczęty, w ich też drukarni był ukończony. ') 
Tymczasem ujrzałem się w koniocziuj potrzebie podniesienia prenumeraty od czerwonych zJotych 10 
do 12, już to dla droższej ceny wszystkiego, już też że dzieło zrobiło się większem nad spodziewanie. 
Nie wiele to wprawdzie pomogło do pomnożenia funduszu , ile w takich kraju okolicznościach , że naj- 
majetniejszym nawet na gotowiźnic schodziło; ztćmwszyslkićm nie zostałem i tą rażą bez zaciiet, bez 
wsparcia. Najjaśniejszy król Saski , wprzód już zaszczyciwszy aiitoi-a wielkim złotym medalionem Yirtuli 
et ingenio, raczył się też do kosztów druku przyłożyć. Gdy zaś coraz większy ścisk dla wzmagającej 
sie i na wszystkie strony szerzącej burzy wojennej dokuczał. Ordynat hrabia Zamojski całego swego 
użvł wpływu , by między przyjaciółmi ojczystego języka tyle przynajmnii-j wyjednał funduszu , ile na 
przetrzymanie krytycznej chwili , za prędko i)rzemijającą uważant'j , niezbędnie potrzebnćm się zdawało ; 
bo któż mógł w len czas przewiedzieć, że ścisk ten tak długo się pociągnie? 

Już prawie połowa ostatniego tomu, najobszerniejszego ze wszystkich, była wydrukowana, kiedy 
zupełnie opuszczony, założywszy z yyłasnćj mojrj kieszeni kilkanaście tysięcy złotych , a dla wielkich i 
rozmaitych zawodów w odbieraniu nalcżytości , zakładać więcej nie byłem w stanie , zatrwożony zosta- 
łem koniecznością zawieszenia na czas dalszego ciągu druku, i tak dość powoli postępującego. Ali- 
ści mąż , którego przyjaźń poczytuję sobie za jeden z największych zaszczytów , sławny w kraju i za 
granica z głębokiej nauki i wzorowego pisania Jan Sniadecki rektor imperatorskiego uniwersytetu Wi- 
leńskiego, pospieszył mi na pomoc, częścią własnćm \ysparcien), częścią pomnożeniem liczby prenume- 
ranlów , najwięcej zaś zastanowieniem uwagi jednego z najznakomitszych współziomków obywatelów Li- 
tewskich, słynącego danemi dowodami gorliwości o hteraturę krajową, nad potrzebą zasilenia niedalekiej 
już końca swojego tak kosztownej pracy; słowem jego przyjacielskiej troskliwości, i w skutku jej na- 
stąpionój hojnej, w tych ciężkich czasach tak ważnej pomocy wielkiego mecena.<;a , winien jestem, że 
cało dzieło zupełnie już ukończone, i że ostatni tom zaszczycić mogłem imieniem, które mu no\\i''j a 
bardzo świetmj ozdoby dodaje. "} 



') Drukarnia ta odbiła drugą połuwc ostatmrgo tomu. 

") Pisząc to miałem jeszcze nadzieje, ie równa hojności skromność gorliwego togo iitcraliiry krajowej opiekuni 
da się przeł:imaó , i pozwoli zaszczynć ostania te częśd Słownika świctnem swojem imieniem, lecz gdy żądane- 
go pukilkakrolnie pozwolenia nie uzyskałem, niecli wdzięcznemu uczuciu mojemu wolno będzie cli0(5 w Ijm wynurzNti 
się przypisku , objawiając, żi-m winien tę pomoc na dokończenie dzieła J\V. Wincentemu hrabiemu Skumin Ty- 
sikiewkiowi referendarzowi Litewskiemu, kawalerowi orderów Polskich. Jest to ten sam opiekun nauk, który 
gimnazyum Grodzieńskie w Swisłoezy zbiorem xiag i instrumentów zbogaciwszy, i dwakroćstotysiccy złotych pol- 



■19 

Taki to hyf cały ciąg pracy i części życia mego jój poświęconej, że powstające coraz nowe tru- 
dności załatwiane były nowemi zachętami , a nowe zachęty dodawały mocy do zniesienia nadchodzących 
coraz nowych przeciwności. Znosie nad to musiałem najdotkliwsze sercu mojemu ciosy i kieski domo- 
we, które mię pozbawiały osób przez pokrewieństwo, powinowactw'o , przez uprzejmą przyjaźń nader mi 
drogich , które mi wyrywały najsłodsze rodzicom nadzieje ; nawet teraz gdy słowa te piszę , drżeć mi 
znowu przychodzi o życie najdroższej dla mnie w świecie osoby , która z największem przywiązaniem 

wszystkie trudy, i wszystkie jakie być mogą życia słodyczy ze mną uprzejmie dzieli Wspominam 

i te okoliczności , bo i one nie mogły na pracę moje nie wpływać. 

Wzmiankowałem wyżej, jak pogłoska o mojem przedsięwzięciu ściągnęła na siebie uwagę Towa- 
rzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk ; wychodzące tomy jeden po drugim , zainteresowały wielka czes'ć 
akademij Europejskich. Po wydaniu zaraz pierwszej części, zaszczyciła mię przybraniem do swego gro- 
na hrólewsko Czeska akademia w Pradze *); po niej Gótyngska i Wilehka ; później nieco Berlińska i 
Królewiecka, na końcu Instylut Francuski w Paryżu. Imieniem Imperatorskiej Akademii Petersburgskiej 
najchlubniejszą od jej sekretarza odebrałem odezwę. Zaszczyty te , które dzieło z jeżykiem w nim ob- 
jęlym , a zatem i z narodem dzieli , szczególniej były mi powodem do zdania tak dokładnej sprawy 
z długoletnich usiłowań muich i towarzyszących im okoliczności, abym wielką cześć wspomnionych za- 
.szczytów przekazując mężom, bez których zachęty, pomocy i hojnej ręki, przedsięwzięcie moje nie by- 
łoby pomyślnym uwieńczone skutkiem , wywdzięczył się ile mogę, dobrodziejom moim. 

W podobnym widoku umieszczam poniżej zdania o wyszłych poprzedniczych tomach , jakie z odezw 
i dzienników uczonych do wiadomości mojej doszły; zawarte w nich pochwały chętnie także rozciąga- 
jąc 'do literatury ojczystej , do narodu i tych wszystkich , którym się jaki udział pracy z wdzięcznością 
przyznaje ; nad znajdującemi się w rzeczonych zdaniach przestrogami zastanawiam swoje i współziomków 
uwagę , a na końcu daje własne moje o dziele zdanie , z niejakiem sprostowaniem nieszczędzonych w 
niektórych recenzyach uwielbień. 

Na czele kładę zdania tych najznakomitszych ziomków naszych , których pomocy i wsoarciu dzieło 
szczególniej przypisać należy. 

Po przesłaniu pierwszego tomu , odebrałem od xięc(a generała Czarlonjskiego list treści następującej : 

dnia Ago stycznia 1808 Łańcut. 
■ List twój, mój rektorze kochany, odbieram z wdzięcznością i ukontentowaniem; jeżelim jak- 
kolwiek mógł się przyłożyć do ułatwienia albo raczej przyspieszenia wyjścia na jaw' jednego (niestety!) 

skich na wymurowanie pięknego domu gimnazyalnego w tymże mieście zapisawszy, nie ustaje w dzielnem 
przykładaniu się do rozszerzania nauk. 
') Dyploma na to przysłane sobie mia/em od znakomitego tej akademii członka xiędza Dąbrowskiego z Pragi z na- 
stępującą odezwą : 

tDie Gesellschaft der Wissenscliafien dankt llinen verbindlichst fur das ihr uberschickte Geschenk. Urn 
Ihnen Kosten zur ersparen , nahm ich es auf mich, Sie davon zu verst'andigen. Ich trug auf eine Belohnung 
rnit emer silbernen Medaille an. Man glaubte Sie mehr durch die Annahme zu einem auswartigen Mitghede zu 
ehren. Das ausgefertigte Uiplom habe ich bereits an Herrn v. Jekel nach Wien geschiekt, weil ich glauble , 
dass es Ihnen von da aus sicherer zukoramen wird. • 



20 

doskonałego dzieła u nas w tym rod/aju, w którym umiejętna pracowitość i niezmordowana dotrwa/ość 
twoja obdarzają język a przeto ca/y naród nim mówiący, mam to sobie za zaszył niepośledni; śmiem 
mówić, ie gorliwa pomoc do uskutecznienia tak ważnego zamiaru jest obywatelskim obowiązkiem. 
Przez tyle wieków nauczycielom szkolnym , którym powierzone było ćwiczenie młodzieży w naukacii, 
między któiemi, ktoiby jako nieuchronnie potrzebną nie liczył znajomość rodowitego języka dokładną, 
tym nauczycielom szkolnym przez kilku wieków, mówię, przeciąg, nie przyszło na myśl, albo raczej 
odstraszeni ogromem pracy wyperswadowali sobie, że obejść się można bez pierwszych narzędzi do 
utworzenia znajomości zupełnej języka nieuchronnych, to jest bez gramatyki giuntownie ułużonćj, i bez 
słownika obfitego. Pierwszy Kopczyński przejęty i przekonany o potrzebie tych dwóch składów do mowy 
każdej, dogodził przeńażnie niedostatkowi, w którymeśmy żyli do tego czasu w gramatycznym względzie; 
w lexikograficzym zaś edegisii opus aere perennius. Dziwno, że gdy w każdym kraju od daty najda- 
wniejszrj wzorowe wychodziły słowniki w uczonych językach, jako to: Kalejjina, Gesncra , Faciolatego, 
Greckie i łiacińskie Stefanów, gdy w własnym i do własnego języka wydawała we Francyi akademia 
Francuska w Paryżu , ojcowie Jezuici w mieście Trewu nietylko dzienniki uczone najlepsze , a poje- 
dyncze nawet osoby tegoż zgromadzenia , jako to : Ic f*Bre Tachard , etc. doskonałe dykcyonarze , gdy 
akademia Florencka delia Crusca zwana, do języka Włoskiego pracowitem ułożeniem dykcyonarza tru- 
dniła sie ; a w Hiszpanii Cobarubias de Orosko , w Anglii Johnson , Adclung w Niemczech takowyż do- 
konali zamiar; żadne w Polszczę zgromadzenie nie poszło w zawód tak nader użyteczniej pracy z bracią 
swemi za granicą mieszkającemi , i nie zastanowiło sic z uwagą nad ważnością przedmiotu , jakim jest 
ułożenie do rodowitego jedynie języka dykcyonarza systematycznie i obficie uporządkowanego ; bo ani 
dykcyonarz Polski Kiiapskiego , ani nędzny Mączyńskiego , Uaneta ani wspominam , nie mogą (chyba 
idąc za uprzedzeniem największeni) mierzyć się z ładnym ze zwyż wspomionych dzieł ; i gdyby cię nie 
była natchnęła chęć szczęśliwa, pewnie i wnukowie nasi nie byliby się doczekali produkcyi zawierającej 
w sobie i będącej skarbcem dostatków języka każdego w słowach , które jak (dobywszy je ztamląd) 
szykować i porządnie używać mamy , wskazuje nam gramatyka. Wieloż to nam jeszcze trzeba będzie 
w różnych języka rodzajach pracować, nim dokażemy wykorzenić niewslyd niepolskiego sposobu pi- 
sania, który się (małą bardzo liczbę pisarzow wyjąwszy), wkradł od lat lotu, a corok ugorsza sie. Tu 
kończę, bo dosyć, a może nadto rozgadałem się. — Yale et mc ama , kochany rektorze.- 

Józef hrabia Ossoliński odpisai mi i; zwykłą swoją dla umie uprzejmością , w takiej osnowie : 

z Wieilnia w lulijin 1808 r. 
• Ucieszył mnie twój dykcyonarz. Bądź pewny, że tylko przez troskliwość, aby na świat wyszedł, 
kiedyś tobie się przeciwiłem. Wdzięczny ci jestem twego serca, twojej pamięci. Bądź pewny, że zawsze 
cię szanowałem i kochałem, i że ani ty, ani twoi nigdy mi nie będziecie obojętni; nawzajem pro.szę 
cię o stateczne do mnie przywiązanie. Zgorszyło nmie, że tak mało masz prenuniCrantów. Z mojrj strony 
nie tylko dotrzymam ci pomocy, którąin na dalsze tomy przyrzekł, ale się będę starał zachęcić prenu- 
merantów. Jak najprędzej przyślij mi kilka exemplarzy prospektów dalszej prenumeracyi , abym mógł je 
posłać na kontrakty do Lwowa. Chcę ja sam być twoim komisyonantem pilnym w czynieniu , chociaż 
może nieregularnym w korespondcncyi przy moich roztargnieniach. Zgoła, mój poczciwy Lindo, p.-a- 



21 

wdziwie ci dobrze iyczę. Jeden exempl;irz dam przełożyć pupierem dla nolat, które z czasem prześlę 
na jeden tomik suplementu. Chcę albowiem dzieło, którego ty ojcem, a ja dziadem , jako mego ukocha- 
nego wnuczka pielęgnować. Biblioteka juz teraz cały dom zajmuje. Pensya bibliotekarza podwoi się. 
Mianując testamentem subjekta , zawsze ci zostawiam pierwszeństwo w ten sposób , ii od twojej woli 
będzie dependowac miejsce to objąć, a inni iii casiiin, gdybyś niechciał. Dziś więcej ci nie pisze. Po- 
wtarzam laconicc i bierz te sfowa ściśle ad lilerain, żem z twego dzieła kontent, że cie kocham, żem 
twój przyjaciel jak nikt lepszy na świecie; za pamięlniki i katalogi dziękuję. Częściej teraz pisuj. • 

Zdanie Francuzów zawiera się w następujących listach sławnego Sylwestra de Sucy , i uczonego 
ś. p. barona de Serra , zawczesnym zgonem naukom zabranego. 

Extrait d'une leltre ecrite par Mr. Siliestre de Sacy , membre de llnstitut au Ministre de TEm- 
pereur pres le Roi de Saxe (Boiirgoingj. Paris o Juin 1808. 

•Le paqiiet contenant le dictionnaire Polonois de Mr. Linde, est arrivt' a Pai^is vers la fin d'.\vril., 
Je ]'ai prćsente a la classe d'histoire et de litterature ancienne. J'en ai en meme tcmps rendu un compte 
sommaire, autant que je pouvois le faire principalement d'apres Tintroduction ecrite en allemand. La 
classe sur ma proposition pria Mr. l'Eveque (auteur de Thistoire de Russie) d'en rendre un compte verbal 
plus dćtaille. La sante ne lui a permis de remplir ce voeu qne depuis peu de jours et ii a confirme 
ridóe avantageuse que j'avois donno de cet ouvrage. II nous a paru quo Tauteur etoit parti d'idees 
justes sur la grammaire generale, sur la fdiation des langues , sur leur manierę de se former et d'ac- 
croitre successivement leurs richesses. On ne peul que louer le soin qu'ii apportc a la comparaison 
des divers idiomes d' origine Slavonne, a la distinction des difforontes acceptions attachees a une meme 
racine ou a ses deriyes chez diverses nations et a diyerses epoques ainsi que TaKention qu'il a de 
justifier sis assertions par des exeniples et de citer ses aulorite'S. Pour porter de son ourragc un ju- 
gement plus circonstancie ii faudroit savoir et savoir bien le Polonois, le Bobemien, le "Russe etc. Mr. 
i'Eveque croit que Mr. Linde auroit pu indiquer plus de rapproebemenfs qu'il ne fait cntre les racines 
de la langue Slavonne et celles du Grec. 

Du reste la classe n'a pu se rendre au desir que Mr. Linde nous avoit manifeste (|ue Flnstitut 
fit hommage de cet ouvrage a i' Empereur. Cela est absolument contraire a Tusage. L'Inslitut ne prć- 
sente jamais que les ouvrages collectifs faits par le corps ou executes sous sa surveillance. II ne permet 
pas meme que ses membres profitent, pour faire homnuige de leurs travaux pnrticuliers a S. M. , des cir- 
constances ou le corps a Thonneur de lui elre presenle. L'exemplaire est donc reste a la bibliotheque 
de rinstitut, comme un hommage fait par Tauteur a cette compagnie et j'ai etó charge de Vous prier 
de lui en faire les remerciments de flnstitut. — J'ai quant a moi fort rogrette de ne nfetre point oc- 
cupe des langues Slavonnes ; je ne doute point que si je feusse fait, je neusse attache un grand 
prix au travail de Mr. Linde. Un dictionnaire cbronologique d'une langue qui contient pour ainsi dire 
fhistoire de chacun des mots dont elle se compose devient presque l'esquisse de 1'bistoire de la civili- 
sation d'une nation; et ce travail bien fait pour une des langues-meres donneroit une raultitude d'ap- 
percus applicables a tous les idiomes et a tous les peuples , etc 



22 

Parts 31. Mars 18H. 

• M o II s i e u r 1 

Je regarde comme une f'avcur la commision que Vous avez bien voulu me coiifier dofTrir a la 
classe (l'liistoii'e et de lilturature ancienne de i'lnstitiit de France le 5 volume de Yotre dictionnaire Polo- 
nois. Je nreri suis acquittó avec empressement , et j'ai sollicitó la permission de Vous offrir les remer- 
cimens de la classe, et de vous assurcr du desir qu'elle a de voir terminer heuresemonl un ouvrage 
qui peiit ctre regarde comme un modele en ce genre. Plus ii Vous a coute de peine, plus ii Yous 
acquiert de droit a la reconnoissance de tous ceux qui savent apprecier le plan et re.\ecution de ce 
travail. Peu de langues pourront offrir un dictionnaire digne dY-tre mis en paralelle avec celui dont vous 
enricliissez la \Ciire. 

Je me felicite , Monsieur, d'avoir a Yous cxprinier IY'stiine de la classe d'liisloire et de lilterature 
ancienne, et je vous demandc la permission d'y joindre Tliommage personnel de 1' estime tres-dlstinguś 

avec la(|uelle j'ui IMionneur dT^tre , Monsieur. 

Yotre Irus-humblc et Irós-obeissanl serviteur 
Silcesire de Sacy , Ex-prt'sidenl. • 

Paris 25 Mai iShJ. 

• M o n s i e u r I 

Je mc suis lait un plaisir d'o('rnr en Yotre noni a la classe d'liistoire et dc lillirulure ancienne 
de r Instilut le nouyeau yoiume de Yotre dictionnaire, (|ui m'a ćtć remis, ii y a un mois environ, 
avec votre lettrc du -28 Juillet 1811 par Mr. MarUiewitz. La classe a recu avec interet cettc conti- 
nualion d'un ouvrage aussi digne d'cstimc et d'encouragemont, et pour Yous donner un temoignage du 
pri.\ qu'elle atlacłic a votre travail ella a, sur ma proposition, arrete, que Yotre nom seroit inscrit 
parmi ccux des personnes qui aspirent a obtenir le titre dc correspondant. Je ferai tout ce qui dȤ- 
pendra de moi, pour que quand elle fera une nomination de correspondans ćtrangers, elle se rappelle 
nos vi£ux et vos titres, et je m'estimerai lieurcux si je puis contribuer a avancer le moment ou Yous 
aurez la satisfaction de voir notre desir accompli. 

Je joins ici une letlre du Sćcrćlaire perpeliiel .Mr. Dacier, mon confrere et mon ami , ([ui par- 
tage Initt-rćt que je Yous porte , et qui se joindra Yolontiers a moi pour Yous en donner des marques. 
Nous yoyons avec plaisir que Yous avancez vers la fin d'un travail penible, entrepris d'apres un plan 
excellent, et digne, suivant moi, de servir de modóle. 

Agrćez, je Yous prie Tassurance de la parfaite consideration avec laquelle j'ai Tbonneur dY-tre, 
Monsieur 

Yutre tres-liumble et tres-oLi-issanl servileur 
Silfeslre de Sufy». 

Dresdc de \ Sept. 1811. 

• Monsieur! 

J'ai recu votrc lettre avec le paquet dont la moitió etoil destinóe pour Paris et Tautre estgardśe 
precieusement /pour moi. Par la premierę bonne occasion, Monsieur de Sacy recevra Yotre lettre et 



I 



23 

Yotre envoi liłteraire. Je vous remercie infiniment de mayolr envoye le nouveau volume de Yotre grand 
ouvrage , qui sera a la lettre pour tout le monde et pour nous aulres occideiitaux surtout, la clef des 
langues d' origine lllyrienne. Malgró tous les travaux pliilologiques dont nous nous targuons , les langues 
d'origine laline n'auront pas un dictionnaire a concordance, qui puisse soulenir le paralelle du yotre. 

Je suis bien aise , que la derniere partie de mes veilles latines ait soutenu Topinion favorable, 
que des lectures fugitives Yous en ayoicnt fait concevo'P *). Si j'ai quelque loisir, je ni'occupei"ai a aug- 
nicnter et a publier le tout ensemble. 

La jeunesse qui s'instruit sous Yotre sagę direction profile au niilieu des embarras et du bruit 
des armes peu fayorables aux Muses. Je suppose que Monsieur TAmbassadeur de France, qui a beau- 
coup d'esprit et de connoissances aura yisite le Lycee et assistó aux derniers exercices. 

Je Yous prie de saluer le Porę Kopczyński et de reccyoir lassurance de toute mon estime et de 
ma parfaite considóration. 

le Baron do Sierra, i 

Co do dzienników literackich Niemieckich, szanowny mój przyjaciel Ludwik Osiński umieścić 
w Pamiętniku swoim \y tomie pierwszym od karty 55, podane mu ś. p. Wolskiego, wraz z odezwą 
do niego, tłumaczenie recenzyi gazety literackiej HahkirJ, z przypiekami do nićj jak następuje: 

Do redaktora Pamiętnika. 
A\ politycznem odradzaniu się Polski, winszować zapewne sobie będą spófrodacy, że znalazł się 
Polak, który przy ważnych zatrudnieniach publicznych, chce im się przysługiwać aż nadto upragnionem 
a ważnem dziełem peryodycznem. Cel jego wiadomy jest wszystkim z obwieszczenia poprzedniczo wy- 
danego. Dopomaganie tak chwalebnemu zamiarowi, nie tak obowiązkiem, jako raczej potrzebą i głó- 
wnym interesem jest każdego , bo idzie o rozszerzenie światła. Dez takiego dzieła pisma narodowe i 
obce świeżo wychodzące, (nic nie wspomnę o dawnych), byłyby straconemi dla większj liczby spófroda- 
ków. Nie wiedzą o nich, lub jeśli przypadkiem o nich usłyszą, nie umieją ich cenić. Nie jest to 
z chwałą narodową rzecz zgodna , że tak znakomito dzieło , jakim jest n. p. Słownik języka Polskiego 
nie miał recenzyi swojej w ojczystym kraju, co zapewne niedostalko\yi peryodycznego literackiego pisma 
przyznać należy. Oddajmy tu sprawiedliwość zagranicznym, którzy okazują, ile podobne dzieła cenić 
umieją, a chociaż od nich uprzedzeni w tej mierze, korzystajmy z najpiorwszój pory wychodzącego no- 
wego Pamiętnika. Spieszymy się zatem z podaniem do pierwszego zaraz numeru recenzyi tegoż Słownika, 
mającego stanowić epokę w języku i literaturze Polskiej, wyjętą z gazety Halskiej; w której recenzent oka- 
zał, że wchodzi w ducha autora, w trudności niezmierne, jakie zachodzą w tym dziele do zyyyciężenia, 
w ogrom pracy około niego podejmowanej, zna ważność jego na potomne wieki, względem języków 
Słowiańskich i ogólnej filozoficznej gramatyki. Pozwolimy sobie tylko przydać przypiski na niektóre 
miejsca recenzyi tegoż Słownika , względem wątpliwości i zarzutów tu i o\ydzie uczynionych autorowi , 



*) S. p. Serra miał zwyczaj czytywać, albo raczej recytować z pamięci, przyjacielem swoim wyjątki z pism swoich, 
nim je podał do druku; tu jest mowa o dziele: De bello Sannaluo. 



24 

jakie juz z rozwagi nad tern dziefem , juz z osobistój rozmowy o riini z samymie autorom , nawinąć nam 
sie mogły.' 

Wypis z gazety powszechnej literackiej, wydawanej w Hali. 
Nro 333, dnia 1 grudnia 1808. 

• Wydmy świeżo Słownik Polski, o którym z ukontentowaniem donosimy publiczności, należy do 
najważniejszych zjawień nowo rozpoczętego wieku , i zaspokaja to utęsknienie , z jakiem od dawna miło- 
śnicy nauki językowej , oczekiwali podobnego dzieła. Chociaż ono właściwie poświęcone jest tylko ję- 
zykowi i narodowi Polskiemu , obejmuje atoli całe Słowiańskie plemię ; wszystkie przeto narody , rozcią- 
gające się od morza Adryatyckiego do Bałtyckiego, od Elby az ku Kamczatce , należące do jednejie głó- 
wnej posady języków swoich, i interesujące się do ukształccnia onćj , powinnyby łącznie z nami, oświad- 
czyć wdzięczność godnemu autorowi dzieła tego, i za zasługę tak znakomitą złożyć wieniec tym okazal- 
szy, im rozleglejszą swojej pracy miał przestrzeń , im dzielniej , i z wiekszem wysileniem na niej praco- 
wał, i im się obszerniej rozciągają korzyści i owoce tej pracy. 

Od dawna autor gotował sie na to przedsięwzięcie tak wielkie, aby dokładnym słownikiem opa- 
trzył pień jeżyków Słowiańskich; i w ciągu kilkoletnićj pracy około niego, dał się już poznać nauką, 
bystrością dowcipu, i wytrwałością. Oto juz marny przed nami pożądane to dzieło, a za każdćm na 
nie spojr-zeniem, czujemy wi'az z zadziwieniem, tern czystszy dla autora szacunek, im jaśniej teraz do- 
piero wykazują się wszystkie około niego nieprzeliczone trudy. Wyznać należy , że trudno jest ogarnąć 
analogią składu kilku języków, lecz objąć cały ogrom słownego skarbu wszystkich pobratymczych języ- 
ków, jest przedsięwzięciem olbrzymiem. Niezwicdły wieniec chwały zyskał Adelurig za gorliwą pracę, 
która podjął w wyśledzeniu pierwiastkowego jądi'a Germańskiego języka : najnowsi Niemieccy lexykogra- 
fowie , choć wielokrotnie sprawdzali i uzupełniali Adelunga zasady ; atoli nietknięte zostawili porówny- 
wanie przez niego zrobione pobratymczych języków , a zatem i wszystkie z tego porównania wyczerpnio- 
ne objaśnienia pochodu , i stosunków co do znaczenia wyrazów. Lindego Słownik , odpowiada godnie 
Adeliinyowi. Mało na tej zasłudze , ma on jeszcze więcej zalety co do pracy w porównaniu pobratym- 
czych języków. Każdy prawie z pokrewnych Niemieckiego , lepićj już za Adelunga był wykształcony , 
niż którvkolwiek ze Słowiańskich. Tu też to właśnie tern większe zachodzą trudności , z klóremi Lin- 
deinu walczyć było potrzeba. Dziwić się należy niezmordowanej gorliwości logo męża, już nawet co do 
samej polszczyzny, rozważając cały poczet drukowany lak drobno, w szesnastu kolumnach, pism Pol- 
skich, które przeczytał i porównał, dlatego, aby na każdy wyraz, na wszystkie jego znaczenia, bądź 
zastarzałe , bądź używane dotąd , znalazł stosowno lexly. Rzecz to jest nadzwyczajna , nie gubić się 
w tak niepi-zejizalm-m nrnóstwie materyałów; a w wypracowaniu ich równic zmudnćm , jak najbaczniej- 
8zt'j przezorności wymagającem , tak wyjść szczęśliwie , jak Linde. Lecz wyżej jeszcze wznosi się zadzi- 
wienie nad bezprzykładną prawie stałością i tęgością charakteru autora , z jaką wśród burzy zacięlt^j 
wojny, śmierć i zagładę od Wisły aż do Niemna ruzpościerającrj , w ten czas gdy Warszawa była głó- 
wnem miejscem wszystkich wypadków wojennij wr-zawy, wśród tych mówię okoliczności, nie tylko cią- 
gle pracował nad zaczęlem dziełem, lecz tego dokazał, drukarnia do własnego pomieszkania przeniósł- 



25 

szy , aby tym ciągłej czuwać mógJ nawet i nad mechaniczna robotą , w wykonaniu przedsięwzięcia swo- 
jego ; tego mówię dokazal, ze jeszcze w grudniu, roku 1807, wyszła z pod prasy pierwsza część dzie- 
ła jego. 

We wstępie wykłada autor zamiar i granice lexykografa w ogólności, a w szczególności, jakim 
sposobem zbierane były materyały do tego Słownika, rozporządzenie ich i trudności całój tej pracy; 
lcxykograr podług autora, jest tylko historykiem, który wystawia przed oczy całkowity stan języka i 
zbiór wyrazów jego w całej objętości, zgromadzając je ze wszystkich krain, w których jest używany, 
ze wszystkich stanów i rzemiosł. Do dwóch zatem źrzódeł sięgnąć potrzeba , to jest do pism druko- 
wanych , a to nie tylko klasycznych autorów narodowych , bo te nie obejmują wszystkich przedmiotów 
i wieków, lecz i do potocznej mowy zwyczajnego pożycia. Z obuJwóch tych źrzódeł zbierał Linde 
ogół skarbu języka Polskiego, wszędzie zaś zaszczyca się powaga autorów przytoczonych, z najściślej- 
szem oznaczeniem karty; porównywa nawet rozmaite tłumaczenia, jako to: różnego w'ydania tłumacze- 
nie biblii. Tak więc co do pism , użył ich autor w każdym rodzaju. Lecz o technicznych objektach 
naród Polski mało ma książek , uprosił zatem JP. profesora Magiera o uzupełnienie onych. Przeto słu- 
sznie i tego powagę przytacza. Bo w ogólności mówiąc , powaga męża zastanawiającego się nad rze- 
czami i trzymającego się prawdziwej w języku analogii, prawdziwszem jest źrzódłem, niż drukowana 
xiążka niedbałego autora. 

Godne jest uwagi, poważne zdanie we wstępie do Słownika, na końcu pierwszej karty położone. 
• Znaczne odmiany, słowa są autora samego , zachodzące w rządach krajowycli , znacznie też i na język 
działają, bądź co do wzrostu, bądź co do upadku onego , podług zachodzących okoliczności mniej lub wię- 
cej mu sprzyjających. W takim razie ten największą językowi robi przysługę, kto go w całej obszerności 
w jedno zebrawszy podaje do potomności. Jeżeli upadnie, potomni będą mieli zkąd go podsycić; jeżeli 
wzrostu nabierze, będą mieli pamiątkę czem był, a na zawsze skazówkę czem być może, i powinien. » — 
Zdaje się , że to pisane było w owym czasie krytycznego położenia , w którym całkowitem wydziedzi- 
czeniem język Polski był zagrożony, gdy ze wszystlijch działań publicznych wyłączony, opierał się jedy- 
nie na gorliwym patryotyzmie przyjaciół dawnej świetności narodu Polskiego i jego literatury. 

Najmocniej autor przy tem obstaje, aby lexykograf nie poczytał się za prawodawcę swego języka, 
żeby nie tworzył wyrazów, lecz wydobywał i wykładał znajdujące się rzeczywiście. Mówiąc w ogólno- 
ści, ma on w tój mierze słuszność. Nie jednego lexykografa , czy to jednostronność jakaś, czy to za- 
pędzenie się w tworzeniu wnioskowań , uwiodły tak daleko, że albo odrzucał pewne w używaniu będą- 
ce słowa i sposoby mówienia , albo że pi'zeładował zwyczajna mowę składaniną wyrazów nowych , na 
przykład czasowników z przyimkami; tak jak są Niemieckie z prepozycyami be-, zer-, i t. d. ; chociaż ta- 
kie nie znajdują się właściwie w żyjącym języku, lecz może tylko kiedyś dały się słyszeć w potocznem 
mówieniu , lub też od którego z pisarzy użyte były i utworzone na wyrażenie rubaszności , albo dla 
wydania niezwyczajnego w mówieniu zwyczajnem przycisku; zwłaszcza gdy liczba takich arbitralnie się 
klejących składaniu, jest niezrachowana. Słusznie więc autor te przypadkowo tworzone składaniny, a 
częstokroć niedorzeczne , wyłącza z szeregu słów używalnych. W tem wszystkiem są pewne przypadki , 
w których może nieraz trudnohy było oznaczyć granice między tym co jest arbitralnością, a co sama 
używalność ustanowiła. My przynajmniej nie widzimy przyczyny, dla którejby przyimki clo-,roz-, i t. d.. 

Słownik Lindego wyd. 3. Tom VI. 4 



26 

przeto zt! z nich sWadane wyrazy, częstokroć naprędce w potocznem uiyciu się tworzą, tracić miały 
prawo do tego , żeby choć zwyczajniejsze z tychże przyimków robione , tak dobrze w szeregu s/ów mie- 
ścić się nie mog/y, jak i sk/adanc z wielu innemi przyinikiiiiii ' ). Wszakże i z owych przypadkowo 
tylko kleconych skfadanin , wiele wyrazów znajdujemy w klasycznych autorach. Radzilibyśmy, aby te 
ostatnie by/y znamionowane przy słowie pierwiastkowein ") ; tym sposobem z jedm-j strony dogodzi/oby 
się i wydaniu rzeczywistego sk/adu języka , i nie posz/yby w równią z upoważnionomi s/owami , tako- 
we przypadkowe tylko skfadaniny. Autor umieści/ między l*olskiemi s/owami, zfożone z przyimkicm 
bez-; np. boz-ojczy, bez-osądny; bo powiada, tak trzeba korzystać z bogactw języków pobratymczych. 
1 któżby się móg/ przeciwić tak analogicznemu sk/adaniu wyrazów? Lecz w/aśnie też same przyk/ady 
dowodzą, że dowolność w pomnażaniu języka jeszcze się kszta/cącego, a któżby nie życzy/ językowi 
swemu wzrostu co do kszta/ccnia się jego ? że mówię ta dowolność lak sic daleko rozciąga , jak sto- 
sowna do tego analogia prowadzi; że zatem lexykograf może sobie czegoś więcój pozwolić nad samo 
zbieranie i wy/uszczanie wyrazów ""J. Któżby się względem tak analogicznego wykszta/cenia nie cbcia/ 



■) Podług zdania godnego rocenscnta , krzywda niby się stała przyiinkom do-,roz-, od autora Słownika, że on 
niejako pierwszeńslwo daje innym przyimkom , gdy nie wszystkie z nieli składane słowa wymienia w Słowniku 
Lecz znajdujemy we wstępie wyrainy dodatek w lycli słowacii. iCo tu względem przyimku do- ostrzeżono, roz- 
ciąga się i do wszystkich innyeli, osobliwie do przyimku: po - ; z któryniby inaczej wszystkie słowa z pod ka- 
żdej Inndj litery powtarzać wypadało. ■ Co recenscnt mówi, ażeby choć zwyczajniejsze z przyimków robione 
składaniny, w szeregu słów umieścić, zaświadczamy po pilnom przejrzeniu Słownika, że właśnie toż samo już 
zrobiono; znajdujemy albowiem w nim wszystkie składane nawet najpotoczniejsze , które lylko pisarz jaki lub 
dyalekt pobratymczy , lub używanie upoważnia ; jedynie unikał autor arbitralności Bandlkiego w składaniaeh na 
samćj tylko dowolnej analogii zasadzonych, jakoto; dobestwiam , ducolywam , doctopiije, i t. d. Wiadomo i to, 
ie gdy u nas są słowa dokonane i niedokonane , i że gdy dokonane czasem -są odmienne od niedokonanych , np. 
brać, wiiąć , z temiż samemi przyimkami , z któremi składać inoga słowo niedokonane: brać, dobrać, przybrać, 
rozebrać, nabrać, nie mogą składać słowa dokonanego wziąć. Podobnychże słów jest bardzo wiele w Polskim 
języku, np. kla^ć , mieścić, loiyć , i t. d., klóre z natury znaczenia swojego nie przyjmują bez braku laki.h skła- 
danin. Więc kiedy takich składanin autor sobie nie pozwalał , zarzut przeciwko niemu ujiada. - 

") W Słowniku naszym Polskim , |iostrzegliśmy sposób jeden wcale nowy, któregośmy dotąd w żadnym innym nic 
widzieli , o czem autor mówi we wstępie na karcie Xlii.; to jest że pod słowami pierwiastkom emi , gdzie się 
urywa alfabetyczne pasmo z nich pochodzących, dalszy ich ciąg, którego tu mieśiić , porządek abecadłowy nic 
pozwolił, w nocie wylicza, bynajmniej ich nic wytrącając z abccadłowego szeregu, gdzie się każde w swojdj 
kolei znajduje. Tak czytający widzi razem i rozległość i treść języka. Ten przewyborny sposób, zdaje się, na- 
prowadził recensenta na tę myśl, żeby składaniny nieupoważnione, wypisane były przy słowie pierwiastkowcm , 
żeby nie poszły w równią z upoważnionemi. Lecz gdy autor przy pierwotiiem wylicza wszystkie z niego pocho- 
dzące , cel recensenta byłby tym sposobem uchybiony; a i tak niewieleby się przez to zyskało, bo czy składaniny 
umieszczenia niegodne, tu lub owdzie miejsce zajmują, na jedno to wychodzi, a zawsze szkoda go dla nich. 

") Tu reccnsenl mniema , że pochwycił autora w nirjakidj sprzeczności, ponieważ gdy len wyżej się oświadczył 
przeciw dowolnym składaninom, niżdj powiada, że sobie pozwolił tworzyć słowa, np. bezojczy, bezotądiiy, i 1. d- 
Lecz sprzeczność tę mniemaną znosi jasne w lej mierze tłumaczenie się autor.) we wstępie, gdzie prtygsni- 
wszy dowolnym składaninnm, t.ik dj|t'j mówi: • Prawda, że w tern dziele znajdują się słowa, a niektóre na- 
wet I dosyć dzikie, nicwsparte powagą pism narodowych, lecz zrobione z powodu dyaluktóat , » dlatego 
gwiazdeczką znaczone; inaczej albowiem nie byłbym mi:ił gdzie umieścić bogactw, kióremi nas tu i owdzu' , 



27 

spuścić na sąd męża , który obejmuje w ca?ej obszerności swojej taką analogiczność , 'i wszystkie skarby 
języka '.' Ktoby nie polegaf zupełnie na zdaniu jego z tom większą ufnością , względem tego co ma być 
klasycznem , kiedy on z taką skromnością unika pozoru nawet przywłaszczania sobie prawodawstwa w ję- 
zyku ') ? Takie uwagi w sposobie rady dane , niechby nawet najkrótsze były, lecz zrozumiałe dla zgłębia- 
jących rzeczy, są jednym prawie szczegółem , którego w lak wybornym Słowniku pragnąć jeszcze po- 
zostało "). W dwóch lylko okolicznościach iń)i autor pomienionego znamienia (asterysku), jednego przy 
wyrazach nieużywalnych , drugiego przy tych, które właściwie są poetycznemi "*). Co sądzić o używalności 
pojedynczych wyrazów , można dowiedzieć się wprawdzie z przykładów od autora przytaczanych ; lecz 
czy wszyscy z uważniejszych nawet Polaków, mają dostateczną znajomość, co do wartości językowej ka- 
żdego z tylu pism narodowych, żeby trafnie sądzić mogli w tćj mierze? Wiele nawet zawisło od wie- 
ku, w którym autor pisał. I w tym też to względzie powinien każdy kto tylko zamyśla Słownik ten i 
cnły język Polski ogarnąć, a z najrozważniejsze^j pracy autora odnieść korzyści, jak tylko można naj- 
większe , często i uważnie przebiegać poczet na czele dzieła umieszczony pism użytych , aby w żywej 
zachować pamięci , i mieć przytomny wiek i rodzaj pisma , przy każdej z niego cylacyi ****). To albowiem 
przytaczanie na każde znaczenie ^łowa, na każdy mówienia sposób, pewnych przykładów wyciągniętych 
z pism narodowych, jest nową główną zaletą, którą rzadko znajdujemy w Słowniku jakiegokolwiek ży- 
jącego języka. Mnogość przywiedzionych takich przykładów, podaje częstokroć i wiadomości pewne, 
do historyi znaczeń używanego w różnych wiekach słowa '*"*); a zbiór ten bogaty miejsc takowych, pra- 



różne dyalrkfy przewyższają.' Dwie zatem okoliczności, poslępowanie to różnią oi! arbitralności zapędu za 
analogią; raz powaga pobratymczycti języków, drugi raz gwiazdeczka czyli astcrysk , który jest [irzestrosą dla 
czytającego. 

') Quo quis doclior, eo soiet es.se modestior. 

") Uwagi o zbogaceniu języka, znajdujemy prawie na każdym arkuszu Słownika, znajdujemy na różnych miejscacli 
we wstępie, i mamy prawo ich się spodziewać z przyrzeczonej od autora rozprawy, między innemi : «0 roz- 
maitych sposobach bogacenia i doskonalenia jęz\ka naszego. » A ponieważ zdaje się, że autor nie chce być 
krytykiem, więc wszystkie uwagi swoje, podaje jako donoszący o skarbach językowych, podsuwający one; nie 
zaś jako decydujący, lub przepisujący prawa w tej mierze. Bo jako w każdym rodzaju nauk, tak osobliwiej co 
się tyczy języka , nicdosyć jest na powadze mistrza : Ipse dixit. 

'") Recensent powinien to był uważać, że oprócz wspomnionych dwóch znamion czyli astcrysków, jednego poje- 
dynczego, przy słowach zastarzałych, drugiego przy słowach właściwie poetyckich, autor tyle razy w Słowniku 
kładzie ostrzeżenie przy wyrazach: rubasznie, zgrubiałe, z ohydą. 

"") Chętnie się na to zgadzamy z recensentem , że kio chce z Słownika tego j;ik najzupclniejszą korzyść odnieść, 
powinien raz wraz z usdnością i odwagą przezierać umieszczony na czele poczet pism w nim cytowanych ; i ka- 
żdy życzyć powinien, żeby autor podług uczynionej we wstępie nadziei, wydał z czasem dzieło, o pisarzach 
Polskich we względzie językowym. 

*) Autor sam w lej mierze na karcie III. wstępu tak sie tłumaczy: « Nie wiem czy się nie rnylę , lecz zdaje się 
że tak ułożony Słownik zawiera niby biografiią każdego wyrazu. Wyprowadzając go bowiem z kolebki sło- 
wiańszczyzny, a czasem i z zapadlejszej jeszcze starożytności, stawia świadków na to, co się z nim działo 
w każdym wieku, lak co do formy, jak co do znaczenia, i czy już jako obumarły poszedł teraz w niepamięć, 
czy leż jeszcze żyje w dzisiejszem używaniu » 



28 

wdziwym jest skarbem dla języka Polskiego. P. Linde prędzej ich za wiele niz za ma/o przytoczy/. Lecz 
kto sam kiedy doświadczy/, jak jest trudno takowe cytacye bez wszelkiej poprzednika jakiegokolwiek 
pomocy, z pism narodowych zbierać , nie weźmie za z/e autorowi , że nie by/ skąpy w tem , co w za- 
paleniu się za swojemi żmudnie zbieranemi malerya/ami zdawa/o mu się godnem być umieszczenia *). 
Niepodobna nawet zęby wszystkie przyk/ady by/y równie trafne , gdyż tylko krótkie zdania , a te nie 
w śeis/ym ich związku co do sensów, wybierać wypada/o. P. Linde umia/ cudowny wybór ten robi(J 
tak sztucznie , ie przytoczone |irzyk/aily oddzielne, wystawiują obok siebie , interesującą rozmaitos'ć myśli i 
rozliczne wyk/;idy wyobrażeń "). 

Co się tyczy zastarza/ych , i bardzo rzadkich wyrazów znajdujących się w dawniejszych Polskich 
pismach, i te także autor objaśnia. !Vzy tych zaś, których znaczenia, z żadnych, w których są użyte 
przyk/adów , zw/aszcza iź nie są liczne, dociec nic muzna , wolaf autor otwarcie to wyznać, niż po- 
zwolić sobie , t/umaczyć je dowolnie ""). Porządek w wyk/adzie znaczeń , zasadza się na jasnych logicznie 
roz/ożonych podzia/ach , których zasady autor bystro przenikną/, i zg/ebi/ gruntownie. Liczne sa na to 
przyk/ady w samym S/owniku. !'. Linde częstokroć zasady te, pod/ug których czyni znaczeń podzia/y, 
po .Łacinie wyraża. Jakoż dogodniej tutaj użyto terminologii -Łacińskiej t która jest wyraźniejsza i krótka, 
bez uchybienia zrozumiałości; bo -Łacina w Polszczę w częstcm jest używaniu. Nie od rzeczy będzie 
przytoczyć na to choć jeden przyk/ad, żeby z niego powziąć wyobrażenie, lak nieoszaeowanpgo dzie/a. — 
Co: ma następujące podzia/y swoich znaczeń: używa się, albo jako Pronomen relatiium, albo demon- 
straliie. — Co-lo: jest albo identitalis ea:ciusivae , albo indi/ferenliae aestimationis a to z wyrażeniem po- 
gardy ; albo ideniilalis numeri , albo iteralionis , albo proi/ressionis compuraliiae, — dalej : co : jest albo 
quantilalis tufjicientis , albo relalionis , albo używane parlitire cum Geniliio. Tutaj autor k/adzie uwagę: 
Nominaliium , Genilivuni et Accusaliiniin sequilur Geniliius Adjecliii, reliijui casus suiit crcejiH. — Te 
ostatnią okoliczność możnaby tak jaśniej "") wy/ożyć: że winnych okolicznościach, zaimek co, / przytiiio- 
łnik w Ujmie samym przi/padku klada sie ; a to w takim, jakim rzad:i poprzedzający przyimek , lub lei 
czasownik w teście połoiony. — Wszakże podobnym w/aśnie sposobem, i w Łacińskim mówi się:- (juid 
pulchri? lecz nie cui pulchri. — Co: partiliie użyte, dalrj tak sie dzieli: a) magniludinis lel (fuanli- 
lalis ascendentis, absorbenlis ; b) magniludinis descendcntii , tu używa się czasem pleonastice ; c) co~ 
indi/feienliae ijnantitatis et (jualilalis. Tu w/aśnie opuszczono, że takie co może także i pogardę wyrażać. 
Prócz tego dodany przyk/ad , raczój nieokreślenie ilości i jakowości , niż obojeloość względem niej wy- 
raża. Lecz ta ostatnia okoliczirość , więcej się być wyjaśnioną okazuje w licznych przyk/adacb , na kar- 
cie 520 przywiedzionych. Co — dab-j używa się enumerando: albo też jest causale , albo antę Adieihium 



*) Odrzucić przy wypracowaniu wypis jaki, by/o to skazać go na wieczne z:ipomnicni3 ; i*hsieza , iż tam gdzie 
się zd..je. że liczne przykłady są pizyloczone na jedno znaczenie, uważ.diśiny jednak cieniowanie jakieś, przez 
które wyr.nz od wspólnie z nim po/oionyili nabiera jakiejś różności co do znaczenia. 
■■) W drugiej części S/ownika w tym względzie najbardziej nas zastanawiają: ludzie, ha, głuwa , góra, i 1. d. 
■") Autor podług lego lak się tłumaczy, n.i karcie IV. we wstępie, osąJjił za rzecz pożyteczniejszą, kłaść nie- 
znajome wyrazy , cliuć bez objaśnienia , „bo może z czasem kloi mie^ o nich uwiadomi ," \A je pomijać wo.dc, 
a przez tu puszczać w zapomnienie. 
"") Wykład ten nics\icle jest jaśniejszy, a za to rozwleklejszy. 



29 

comparaliii et superlaliii. 1 tę ostatnią okoliczność można było jak najlepiój objaśnić przez porównanie 
z Łaciiiskiem wyrażeniom, (juain celerrime: ile, ze i tjitain pocbodzi od zaimku względnego: qui , quae 
quod '). Co: także zastępuje , ,;>5/i : jak Łacińskie: quod, zamiast si ; w tym razie jest copiita transilionis 
rationalis. Albo nakoniec co? inlerrogalionisl vel co I crclaninlionis , inditrcte ; dokładniej to jest wy- 
puszczone na karcie 521, relatice ad magniladinein , qualitalein el mimenim. W tym przypadku, uży- 
wane też bywa elliplice , lub z dodanem na końcu i, cul...: zaś używanie indeterminate suhstuiitiie , 
różni się tylko od powyższego przydanem ś\ lubo i to znowu, jest: iiulijfcrenUae quanlHałis el qua- 
lilatis. 

Kto zna trudności do zwyciężenia w takicb wyluszczaniacli , i klasyfikowaniu onych zacbodzace, 
nie może nie uznać natężenia w pracy, i ścislem kombinowaniu, jakiego wymaga jeden tylko artykuł, 
wyrazu tak znanego, lecz tak rozmaite mającego znaczenia; i zaclieci się, aby porównywa! i inne po- 
dobne artykuły, np. dać, dnclt , tak obszerne co do znaczenia tyclr wyrazów ). 

Zaraz po wstępie położone jest w języku Francuskim i Niemieckim , wyłuszczenie zamiaru tego 
Słownika; którego tu znaczniejszą cześć mieścimy, a to własnemi zacnego autora słowami: iDokładność 
jak największa i pewność były co do Polszczyzny głównym moim zamiarem. Aby tego dopiąć , po- 
stanowiłem pójść drogą czytania, a w czytaniu wypisywałem każde miejsce, które służy na objaśnienie 
lub udowodnienie słowa jakiego ; lub też objaśnienia potrzebuje. Cieniowania rozmaitych znaczeń , stara- 
łem się, ile mi ogrom pracy, czas i siły pozwoliły, rozłożyć w porządku, który jak mi się zdawało, 
był najnaturalniejszy , stosownie do etymologii, i pierwiastkowego zm\słowego znaczenia. Pomimo usil- 
ności o dokładność znaczeń, strzegłem się zbyt licznego ich rozgalunkowania , które zwyczajnie zląd po- 
chodzi, że się nie dosyć uważa na to, co znnczy wyraz właściwie, a co znaczyć może (irzenośnie, 
sigiiificalio et sir/ui/icatus ycrbornm. Dla tym większej zupełności i pewności, przydałem także porównanie 
słów Polskich ze słowami innych Słowiańskich języków. Przez nie objaśniało się zastarzałe i nieznajome 
wyrazy, z nich uzupełniano zaginione źrzódłosłowy , z nich podano wyrazy i formy czyli końcowe Od- 
miany, na których Polszczyznie schodzi, a tak starałem się zbogacić ją nietylko pojedynczemi słowami, 
lecz oraz inflexyami , frazesami, przysłowiami. Z tem wszystkiem wyższy jeszcze cel założyłem sobie 
w tej mierze; a ten jest żeby naprowadzić na przekonanie, iż języki Słowiańskie, nie są tak dalekie 
od siebie, żeby ich kiedyżkolwiek zbliżyć do siebie nie można, a ztąd okazać podobieństwo utworzenia 
jednego Słowiańskiego w ogóle języka co do pisania , tak jak jest np. we Włoszech , gdzie różne pro- 
wincye, choć mówią różnemi wcale od siebie językami, a przecież od czasów Danta zaszczycają się 
jednym co do mowy pisanej. Ciągłe porównywanie Polszczyzny z innemi Słowiańskiemi językami, na- 
prowadziło mię na zasady etymologii , które wypracowane w krótkiej rozprawie na czele Słownika 
umieściłem. Istotnym zamiarem tej rozprawy jest, rozróżnić pierwotne głoski wyrazu, wskazijac ich 
stosunek ze znaczeniem , a tak prowadzić do wnioskowań względem natury sylab , tudzież pochodzenia 



'j Dodatki te Łacińskie: quid pulchri , quam celerrime, dowodzą, ze reeenseiit jako biegły literat , obejmuje diicli.i 
słowiańszczyzny, łącznie ze stosunkami do gramatyki uniwersalnej. 

") Do tych słów należy szczególnie dodać: brać, którego znaczenia, stosunkowo do słowa dać podług najgłęb- 
szej raelafizyki , są rozróżnione. 



30 

s/ów i języków, a na ostatek to okazać, jak rozważne naśladowanie natury, w sposobie wydania przy- 
jętycli wrażeń, a z nich nabytych wyobrażeń, jest wspóinem źrzódlein wszystkich języków świata. 
W ogólności zaś z tej rozprawy okazuje się, jak tnowa ludzka, od najdrobniejszych pierwiastków, po- 
dług pewnych ludzkiemu rozumowi w/aściwych prawideł, wzmog/a się w niezmierne skarby bogactw. 
Taż krótka rozprawa , zawiera nadto rzuty myśli różnego rodzaju , których grunt na Słownika sic wspiera, 
a których wyfuszczcnie zostawić należy przyszłości , aż do zupełnego ukończenia dzieła. Tu należą uwagi 
nad picrwszemi wrażeniami, i przyjęlemi od zmysłów, uderzeniami, jako zasadę mowy ludzki<'j; nad 
wpływem obcych, zwłaszcza sosiedzkicb języków na Polski; nad odmianami, które następnie zachodziły 
w mowie ojczystej; nad sposobami zbogacenia jt'j i udoskonalenia; nad chronologią i różnemi epokami 
słów l'olskich ; nad stosunkami języka narodowego do innych Słowiańskich , w zamiarze przygotowni- 
czym do synonimiki Słowiańskiej, tudzież do og('lnej Słowiańskiej i powszechnej fdozoficznej grama- 
tyki; nakonicc nad śladami dziejów życia domowego, i cywilizacyi z języka wydobytych. Podaję tedy 
publiczności pierw sza część dzieła , która jest owocem kilkodziesiątlełnirj , a żmudnej pracy ; której trudy 
tym jeszcze dla mnie cięższe były, że sam musiałem się podjąć korekty, dozoru, druku, i nakładu; 
przez co tem pewniej spodziewać sie mogę pobłażenia , wyrozumiałego a w sądzeniu sprawiedliwego 
czytelnika. Z resztą życzę sobie, na dobro języka Polskiego, losu Adelunga; żeby jak najprędzej drugi 
Voss i Campe, wyśledzonym ode mnie postępując torem, obdarzyli naród Polski takiem dziełem, któreby 
odpowiedziało wyborności języka narodowego.- Dotąd są słowa P. Linde. 

O owych zasadach etymologii przystosowanych do Polszczyzny, dawniej jeszcze, gdy pierwsze ich 
części, jako programata Warszawskiego liceum wydawane były, z należytą pochwałą w tych samych 
gazetach (r. 1800, Nro 151 ; i 1807, Nro 58) wspomnieliśmy). Dodane w Słowniku tychże rozpraw 
zakończenie , godne jest całego dzieła , i w szyslkie te względy , które P. Linde miał na myśli obecne, 
wystawiając wysokie powołanie le.\ykograra , łączącego wszystkie te wyborne przymioty w osobie jego 



') W uci(vnionycli dawnidj u tu vispomnionvcli lor.iz uwajacli nad elyijioloj;ią , zast.inawiaf się reccnsenl prócz 
innyi-h nad dwii-iiia szczególniej okulicznośoiami : naprzód nad rozdzia{em , w klóryin aulor na dobitność pe- 
wności 1 grunlowności , o zamienianiu głosek, wytknąwszy te, kióre zamieni.iją się w inne, wylicza przeciwnie 
negalite , te, które jedne w drugie się nie zamieniają. Ta ostatnia okolicznośt' , podług zdania recensenla , nie 
rnciże być dokładnie i z pewniiścią dowiedziona, Lo mogą zawsze znaleźć się jeszcze przykłady zamienności 
takiej . o której nie wiedziano. Tu rccensent powinien był przytoczyli choć jeden takowy przykład ; bo inaczej 
więcej powodów m.imy uwierzyć temu, który z rozwagą przeszedł cały nasz język; zwłaszcza gdy wyraźnie 
pisze, ze tylko o tycli mówi głoskacli , na wzmiankowanem miejscu, które się przynajmniej w naszym języku 
wzajemnie nie przemieniają. — Druga uwaga była nad szcregieirj słów w różnycli językach odpowiadają.ycli wy- 
razowi: rurAa, gdzie recensenl w Greckim zamiast Ihijgaler, wolał mieć umieszczone: korę. Lecz widzimy wlej 
rozprawie jak jest przy Słowniku drukowana, położone pod Polskiein córka: Greckie, korę; (moie być, ze w 
wydanej osobno lejźe rozprawie, jako programa liceum Warszawskiego, lo opuszczone było.) Widzimy, źe 
wyraz Grecki thygaUr dopiero po Niemieckim Toehter na samym końcu jest położony; że zatem wszystkie 
słowa między lemi dwoma położone, albo do korę, albo do OnjgaUr się ściągają, a Hellenistom zostawia się 
do rozstrzygnicnia , czy te Greckie dwa wyrazy ihijgater i korę, jeden mają zrzódłosłów , czy też pierwiastkowo 
od siebie sa różne. 



31 

zebrane, każą się spodziewać nowych owoców po takiej nsiico , pi'acowilos'ci i przenikliwości, które ka- 
żdego przyjaciela historyi ludzkości, jak najwięcej muszą obchodzie. 

Słownik sam drukowany jest na podzielonych kolumnach; sJowo wzięte do objaśnienia, wersali- 
kami się różni, i jest na czele umieszczone; poczem następuje Polskie wyluszczenic znaczenia , i Nie- 
mieckie tegoż sfowa tłumaczenie, dalej wyrazy Czeskie, Słowackie, Windyjskie, Sorabskie , Rosyjskie, 
innych pobratymczych, nawet i obcych języków, które się dają z Polskim porównać. Po pierwiastkowem 
słowie, po klasyfdiacyi , po wyłuszczeniu i objaśnieniu wszystkich jego znaczeń, kładą sie słowa pocho- 
dne wciąż drukowane, nie acaj)ite, lecz różniąc się wersalikami, znowu każde z objaśnieniem, wyłuszcze- 
niem , tłumaczeniem, ii. d. (Pięknie bardzo przy niektórych pierwiastkach, np. przy słowie: anioł, 
w tabliczce na boku , pod sobą umieszczone są radykalne głoski , odmieniające się różnie , w różnych 
pokrewnych językach). Tym sposobem tedy w tej pierwszej części, wypracowane są litery od .1. do F. 
D.'uk jest przewyborny; litery naturalnie nieco drobne, lecz piękne i bardzo wyraźne. Przez wybór ta- 
kich liter, i przez skrócenie nazwisk języków wchodzących, tudzież autorów cytowanych, i gramatycznej 
terminologii, co wszystko znowu rozmaitością pisma się różni; oszczędzono miejsca, bez ujmy ile być 
mogło zrozumiałości. My z naszej strony zaświadczamy wielką poprawność druku, której tak autor sam, 
jak i niektórzy z jego [irzyjacioł jx. Kamieński, jx Bielski, profesor Wolski pilnowali. W niezmiernej 
masie tego wszystkiego , co się na jednym takowym arkuszu , ściśle wybitym znajduje , niczego nie 
brak prócz kropki tu i owdzie opuszczonej, np. na karcie 5:20, w przedostatniem słowie: zawzdij ; tam- 
że też znajduje się ie , bez kropki. W ogólności żałować także należy, że nie było na pogotowiu 
wersalików znaczonych kropkami lub kreskami, któremi wszystkie początkowe słowa drukowano*). Niefo- 
remne słowa, np. brać, tudzież wszystkie inne czasowniki, przytoczone są w trybie bezokoli cznym ;") 
lecz nie omieszkał autor po trybie bezokolicznym wyłożyć insze ich czasy; a na swojem miejscu, w po- 
rządku alfabetycznym, czasu teraźniejszego, np. biorę, odesłać do /(/-ac.... Czasem w alfabecie opuszczono 
czas teraźniejszy, jak np. przy słowie Jopasc...'. Lecz któżby o tak drobne wyjątki od reguły, z taka 



*) Wzglęilein wyrazu: zawżdij , dajemy odpowiedź, ze nic przez przeoczenie kropka jest opuszczona nad i w dru- 
giej sylabie: prawda ie Knapski pisze zawidy, lecz używańsze jest zwyczajnie wi-dij , zawzdy. — Ze — położone 
jest dla tego bez kropki, bo jest od pcryodu ; a nad większemi literami w drukarni kropek nie było. Można 
było wprawdzie temu innym znakiem , zaradzić , względem literatury Z. Zilarzyfo mi się nieraz styszeć w roz- 
mowie potocznej , ze przekreślenie Z, we środku zastępuje miejsce kropki nad niem ; ale to nie jest przyjęte 
powszechnie prawidło. — Z drugiej strony stało się już zadosyć życzeniu recensenta , juz nawet teraz i do wer- 
salików głoski przysposobiono z kreskami, i z kropkami; d.ije się to widzied w Słowniku Od pojowy artykułu 
pod literą J. Jest to nowy dowód, jak autor ani kosztów, ani trudów względem dzieła swojego nie oszczędza. 
Przydać i to należy na usprawiedliwienie autora , że dutąd nie miały pr:i\vie wcale drukarnie w używaniu krop- 
kowanycii i kreskowanych wersalików; trzeba było dopiero tworzyć je niejako. 

**) Godna rzecz była, aby recensent interesowniej zastanawiał uwagę czytelników, nad odmiana ważną, a praw- 
dziwie klasyczną, i stanowiąca epokę w lesykograili Słowiańskiej a w szczególności Polskiej, nad odmianą mówię, 
którą autor idąc za radą i przewodnictwem zacneg^o , i lak zasłużonego względem ojczystego języka pisarza 
gramatyki narodowej, do skutku przyprowadził, kładąc czasowniki w trybie bezokolicznym: we wstępie )iu idarcie 
IX. i w gramatyce narodowej doczytać się można. 



32 

rozwagą w \ ciągnionej a prawie wszędzie ściśle zachowanej, z autorem się spierał? Ktoby się sprzeczał, 
o pojedyncze uchybienia, w uporządkowaniu niektórych s/ów pochodnych? Ktoby się sprzeczał o nie- 
które omówienia znaczeń? gdy nieuclironną jest rzeczą, żeby kio z czytających to dzieło, obejmując 
tyle tysięcy oznaczeń, nie życzył sobie niekiedy inaczej je mieć wyrażone? Ktoby nakoniec się spie- 
rał o pomnożenie, lub umniejszenie przywicdzionycli porównań w słowach wziętych z pokrewnych 
jeżyków ? 

Wypada nam tu wszelako na dowód , ze bacznie czytaliśmy tak waine dzieło , przytoczyć niektóre 
tego gatunku spostrzeżenia. Słowa pochodne zaczynające się od brało-, nie powinnyby stać pod bratni; 
bo to ostatnie w takim szyku bierze miejsce ' pierwiastku — a przecież i ono równie z poprzedzającym 
jest poehodne. — Powinnoby więc być położone od ustępu , lub mieć jakiś znak spólnego pochodzenia '). 
Coź mówić względem pochodnych zaczynających się od : daro — , np. darobierca , darulubnik : z któ- 
rych pierwsze artykuł rozpoczyna. Jeszcze mniój trzeba było kłaść po nich, i między niemi: darować. — 
Rzeczowniki, jak najbliżej ze słowami stykające się, podług zdania naszego; lepiejby Lyło położyć pod 
słowem samemże. — W inszych artykufacli , gdzie słowo dosyć blisko następuje , łatwiej jest do niego 
trallć. — Na przymiotnik: dopednij , powiedziano tylko jeden przykład, w którym jest : niedopędiiy. Lecz i 
w Niemieckim, że słowo unfehlbar jest zwyczajne, nie kładlibyśmy fehlbar w szeregu słów Niemiec- 
kich: chociaż pierwsze składane każe się domyślać drugiego**). Przy wyrażeniu tak dalece, na karcie 409, 
życzylibyśmy, żeby wytknięta była różnica , że się używa czasem z następnym sensem , czasem bez 
niego, a w tym ojtatnim przypadku, zwyczajnie z nrgacyą: że gdy odpowiada Łacińskiemu, adeo: wy- 
razić sie może w tłumaczeniu Polskim: do lego slopnia: lecz temu nie odpowiada Niemieckie, sff weit, 
lis dahin. Przytoczono tu przykład z następnym jak, lecz nie z następnym w drugim sensie: ie, gdzie 
właśnie odpowiada Łacińskiemu, adeo. Na to można było wziąć przykład z przytoczonej gdzieindzii^j od 
autora książki fGolańshiego) O wymowie i poezyi , w Wilnie roku 1788, na karcie III. — .Niemasz 
już żadnej wyn)0wy i nie będzie nigdy , któraby się nic zasadzała na jakiej cnocie , lak dalece , li naj- 
fałszywiej mówiący ludzie, nie mogąc istoty prawdy wynaleźć, pozoru przynajmniej dla swej mowy 



) Z całego układu druku w Sfowriiku, znać jak starał sie ocliraniać miejsca; dlatego unikaJ, ile liyi; moi-ło, 
i-7.ęslyi;li ustępów, a capite , i tak daleko ciągnął pasmo słów pochodzącycti z jednego żrzóiiła , jak lylko szyk, 
abecadłowy porwolił. Jak z te jo względu był nieraz krępowany, wyrażają słowa jego na karcie V. we wstępie: 
• Życzyłem sobie nieraz mniej być skrępowanym przez abecadło, aby nie przerywać łaricuclia myśli snujących 
się ciągiem z jednego jakiego zwłaszcza pierwiastkowego wyrazu. • Jakoż można to przestrzegać w tymże Sło- 
wniku Polskim, źe cliociaż wyrazy w nim ułożone są tak, jak zwyczajnie w dykcyonarzach , porządkiem alfa- 
betycznym; wszędłie jednak widać ciąg nieprzerwany etymologiczny, wiążący ze swoim pierwiastkiem słowa 
pocliuilne , pod jakąkolwiek bądź literą alfabetu uinieszczonc. Sposób ten weale nowy , łączy w jednemie dziele, 
korzyści etymologiczne , z wygodnym użyciem zwyczajnego Słownika. 

') Autor we wstępie na karcie IV. mówiąc o źrzódłacb do zbogacenia języka, i tę okoliczność wymienia co da 
przymiotników, ie skoro jest w używaniu wyraz z negacyą, masi być i wyraz z twierdzeniem; a lak ponieważ 
jest: iiieJopedny : niecłi leż będzie i doji^dny; dodajmy do tego; nie ig rabu y , zgrabny. — Recensenl chcąc zbić 
If rnyśl przykładem Niemieckim, mniej trafnie takie obrał słowo, klóre u Niemców równie używane jesl 
u//ir wiu/ire jak i negnlive. Wszakżf w słowniku Adelunja znajduje się unfehlbar i fehlbar. 



35 

szukają' *). — Obok wyrazu; dowódzca, przydano Windyjskie: dowednik, Kroatskie : dowodilel, Bośnień- 
skie : dowoditegl. Z tego przykładu pokazuje się juz , jak pożyteczną jest rzeczą zbliżać tym sposobem 
różne dyalekty, dla porównywania pochodnych imion , w rozmaitych pokrewnych językach ; ztąd bowiem 
można poznawać ich wzajemne bliższe lub dalsze stosunki. Lecz nie widzimy przyczyny dla czego 
przytoczono Rosyjskie: wojcnaczalnik , potkowodec, konowodec, i z Cerkiewnego dyalektu , naslawild , 
nastawnik, czinonaczalnik, gdy przecie wszystkie te słowa należą, do innego obcego źrzódfa , różnego 
wcale od Polszczyzny '*). Na wszelki przypadek , Czeskie ■phhuodzce , prędzejby na to zaslużyJo ; gdy- 
by zaś przyszfo i s^owa pokrewnych języków , dla podobieństwa w znaczeniu przytaczać , należałoby sie 
to w powszechnos'ci uczynić , przecież tu znajduje się znaczna hczba słów , nieporównanych z wyrazami 
języków pokrewnych ; zdaje się zatem , iż to ma znaczyć , że takowe nie znajdują się w tychże języ- 
kach. — Przy wyrazie : dowód , i z niego pochodnych , można byfo dodać podobne mu bardzo Cze- 
skie, uwoditi, uwodcnj ; osobliwie zaś Serbskie : douod; także przy czyn, Serbskie czin. — Przy bhjsk czyli 
błyskawica , Serbskie i Rosyjskie : chociaż wiedzieć potrzeba , że lubo te dwa wspomnione wyrazy , w 
Polszczyznie nie są jednoznaczne , atoli w niektórych Słowiańskich dyalektach , jednćm są słowem od- 
dane, dlatego też Windyjskie blyskani, tak przy wyrazie bhjsk, jak przy błyskawica, jest przywiedzione. — 
W ogólności nie znajdujemy tu dyalektu Serbskiego , i szkoda , że P. Linde nie miał do ręki : JSe- 
mecki i Serbski Slow ar, który wydany w Wiedniu 1790, 8, tudzież Gustmanna \Vindyjski Słownik, 
wydany w Klagenfurcie 1789, in Ito; jako też i wielu innych pism o pokrewnych dyalektach; co po- 



■) Uwagi nad przysłówkiem: lak dalece, i lak daleko, uznajemy za nader sprawiedliwe; dowodzą one że re- 
cenzent, gruntownie jest obznajomiony ze wszystkiemi względami gramatyeznemi. To tylko przydamy, że «■ tym 
artykule nie dostrzegł jeszcze uchybienia autora , w rozgatunkowaniu znaczeń tych przysłówków : lak dalece i tak 
daleko. Tak dalece, używa się w tenczas, kiedy znaczy toż samo, co lah bardzo, np. Nie tak dalece mocą, do- 
statkiem, męstwem poddanych , jako uczciwością, pobożnością, mądrością, poiuaga, wstydem, i iunemi cnotami kró- 
lewskiej krtvi przyzwoitemi , przodkowie W. K. Mci straszliwie groźni byli okolicznym narodom. Górnicki wmó- 
wię Boratyńskiego do Zygmunta Augusta. W tym znaczeniu niemożnaby już uiyć : Nie tak daleko etc. W zna- 
czeniu zaś: do tego punktu, do tego stopnia: używa się pospslicie , tak daleko, np. Tak daleko się uniósł. Zdaje 
się, lego niedosirzeżenia sie, było autorowi posvodem to, ze znaczenia, tak bardzo, i do tego punktu, do tego 
stopnia, bliskie są siebie, i jedne za drugie czasem użyte być mogą; a w tej okoliczności, równie wyraz tok 
dalece, jak i lak daleko, użyty byd może, np. Tuk dalece, albo tak daleko sie zapomniut. 

1 to jeszcze jest do uważania względem wyrazu dalece; że można mówić: patrz, uioaż, jak daleceś zbłą- 
diii : w wyraźnem zaś zapytaniu mówimy: jak bardzoś zbłądził?- bez poprzedzających: patrz, uwai. Wyraz zaś 
daleko : daje sie używać z zapytaniem jak ? we wszystkich względach. Tę oznaczywszy różnicę między dalece i 
daleko, wypada i nad tym zastanowić się; że dalece, nigdy się niekładzie cum comparalico ; tak jak się kJadzie: 
daleko, np. nie mówimy: dalece lepszy, ale daleko lepszy. 

') Na ten zarzut znajduje sie gotowa odpowiedź, na wstępie na karcie X. «Porównywajac z Polszczyzną dyale- 
kty pobratymcze, uważaliśmy, 1. czy toż słowo, choć z odmianami w swoim składzie, w nich się znajduje ; 2. 
czy się znajduje w tychże znaczeniach, co u nas? w przeciwnym zaś przypadku, wypadało mi dodać: 3. ja- 
kież tedy odmienne znaczenia, słowo to bierze u nich? tudzież 4. jakie słowo u nich używa eię na zastąpie- 
nie naszego? » Ostatnia okoliczność tu ma miejsce, co do Polskiego dowódzca a Rosyjskiego wojenaczalnik. 

Stownik Lindego wyd. i. Tein VI. 5 



34 

kazuje się z rejestru wypisanego od autora , w którym są przemilczane * ). — Prawda że nadzwyczaj- 
nie jest trudno pism takich dostać u księgarzów Austryackich ; lecz gdy autora przedsięwzięcie hylo tak 
g/ośne, dziwić się należy, ze tych pism jemu nie dostarczono. 

Interesującą jest rzeczą przechodzić porządkiem alfabetu , następujące po sobie siowa 1'olskic , i ro- 
zważać rozmaitość w szeregu wyrazów , tak rozlicznego pochodzenia , które język Polski przejmował , 
jużto z Niemieckiego : np. wyraz położony zaraz na picrwszój karcie , abdankować nieużywamy więcój ; 
abszytować , będący jeszcze w używaniu; toż alszbanl, antaba ; już to z łacińskiego, np. następny za- 
raz abdykacya , abrewiacya , abroyaa/a , absolucya. Przyczóm okazuje się użyte: y zamiast «', co ze 
Słowiańskiego nawet do daw niejszćj Niemieckiej pisowni przeszło ; tudzież za pos'rednictwem Francuzczy- 
zny, z Łacińskiego przyjęte, np. aplikacya , animować; nakoniec z Greckiego nawet , tak pośredniego ja- 
ko też bezpośredniego, np. ad, i. j. piekło, u Smotrzyckiego. Uczony autor nie oszczędzał pracy, 
przy słowach z Niemczyzną się wiążących , w przytaczaniu wszystkich jej dyalektów ; zgoła ze wszystkich 
Europejskich języków, co się tylko daje porównać, nawet Hebrajskie przytoczono, np. przy: abo , He- 
brajskie o , CO większa jeszcze Ktyopskie owe ; lubo tutaj Arabskie iepiejby odpowiadało. — Pod wyra- 
zem : arkusz , co znaczy i sklepiony arkusz , i arkusz papieru , arkusz wały, i t. d., życzylibyśmy , żeby 
autor bystry w śledzeniu , objaśnił był , zkąd w Polskim języku , równie jak w Niemieckim , te dwa 
znaczenia się wzięły? Łacińskiego pierwiastkowego znaczenia arcus , ink, Polskie arkusz, nie ma. Owe 
dwa znaczenia , zdaje nam się , że przez Niemco-Polaków musiały być wprowadzone , którzy napół zro- 
zumiałe arcus w swojej Łacinie, na oznaczenie arkusza papieru przenieśli, i tak przypadkiem w używa- 
nie weszło. 

P. lAnde oświadcza nieraz swoje życzenie, tak jnk w przytoczonym wyżój miejscu, żeby wszystkie 
Słowiańskie dyalekty, miały w ogóle jeden piśmienny język , na wzór Włoskiego utworzonego w To- 
skańskim piśmiennym , od czasu owych trzech wierszopisów narodowych , pomimo licznych prowincy- 



') W tym względzie znieśliśmy się z autorm , i z ukontentowaniem odebraliśmy od niego ważne w tym względzie 
objaśnienie. Zachwalony od recensenia Słownik tak nazwany Serbski, dokładnie znany jest autorowi, który jak 
mówi klika dni strawił nad nim, chcąc wyciągnąć z niego ów dyalekt , lecz zaraz dostrzegł, ie dzieło to u 
huribiika księgarza w Wiedniu wydnne, niczem więcL^j nie jest, jak tylko przedrukowany odmiennym cokolwiek 
kościelnym drukiem, dykcyonarz Ilosyjski JPana Hodde. Co się tyczy Słownika Windyjskiego Gulimana , za- 
świadczamy, żeśmy go sami u autora w ręku mieli, i sam autor zeznaje, że dyalekt ten, tak licznie i obficie 
w jego dziele zebrany, najwięcdj z tego Słownika jest czerpany; że niemasz prawic w nim słowa, kióroby 
w naszym Polskim dykryonarzu umieszczone nie było; lecz niepojętym sposobem się zdarzyło, ie gdy w reje- 
strze literatury dyalektowdj gramatykę GiiUmuna położono , o wainicjszem daleko tegoi autora dziele , z które- 
go pod kaiddra prawie słowem wyimki sie znajdują, zipomniano : tak właśnie jak to się zdarza, że kto na mo- 
ment własnego zapomina imienia. Przemilczenie innych źróileł dyaleklowych , niekoniecznie dowodzi, iebjr 
autor ich nie miał lub nie znał. Miał on słownik Stulla, ma YoUiggiego ; lecz gdy tak ci, jako i inni dziełom 
swoim dali tytuł słowników llliryckich , a w nich zamykały się słowa bez wytknięcia dyalektów z całej obszer- 
nej słowiańszczyzny bez braku, nie mógł ich nasz autor uiyd, gdyż jogo staraniem było rozróżnili te wszystkie 
dyalekty, du lego stopnia, żeby nigdzie nie zostawić wątpliwości, w jakidj części słowiańszczyzny używają ja- 
kiego wyrazu , w tem lub innem znaczeniu. 



35 

alnych dyaleklów, w których dawnićj także wiele pisano. Spe/nieniu tego życzenia nie jest na prze- 
szkodzie większa róiność tyclize dyalektów , jak jest między W/oskienii , lecz są wcale inne stosunki 
tychże dyalektów. Ponieważ siektóre z nich już teraz , jako język piśmienny pewnego kraju , takiego 
używają prawa , któregoby ich ludy odjąd sobie nie dozwolimy dla poddania się jednemu ogólnemu , i 
przejmowania go powoli , jak niegdyś W/ochy przejmowały język owych celnych poetów. Gdyby kiedy 
m\alo nastąpić połączenie Sfowiańskich dyalektów w jeden ogólny język , przez coby udzielne dyalekty 
poszły niejako w niepamięć : byłoby to nawet podług politycznego podobieństwa z ujmą dla Polszczyzny. 
Gdyż rozległość krajów, w których język Polski jest używany, do niezmiernej rozległości Rosyjszczyzny, 
w odwrotnym znajduje się stosunku , względem wykształcenia od wieków , i kwitnienia języka Polskie- 
go , a niedojrzałości w wykształceniu , używanego dzisiaj w pisaniu Rosyjskiego języka. Nadto jeszcze 
język Polski , tak znacznie się oddalił od innych Słowiańskich dyalektów , (czego my bynajmniej nie ma- 
my za przygane jemu), że najmniejby się przydał za punkt zjednoczenia ich wszystkich *). 

Oby zacnemu autorowi , zupełna czerstwość zdrowia , i wszelkiego rodzaju zachęcenia dopomogły 
do prędkiego ukończenia dzieła tak szacownego i tak pełnego zasługi. Oby w tćj mierze i miłośnicy 
języków, tak w kraju, jak za granicą nie ubliżali mu wsparcir. swojego, bez którego częstokroć naj- 
dzielniejsi autorowie , za najużyteczniejsze dzieła swoje aż nadto mało są nagrodzeni. 

Radzibyśmy, żeby dla ułatwienia rozchodu dzieła, na przyszłość, na tytule wymienione bvły księ- 
garnie , osobhwie która z Lipskich , gdzieby każdego czasu dostać było można exemplarzy dzieła tego. 

Nakoniec, że gorliwość i czynna dzielność P. Lindego niezawodnie wytrwa w ukończeniu dzieła 
tego, zaręcza nam charakter jego wyżej opisany, aż do zadziwienia odważny i stały. Co większa do- 
wiadujemy się , że druga część jego dzieła wkrótce wyjdzie z pod prasy. 



• Z jaką pociechą czytaliśmy i rozbieraliśmy, ile czas nam pozwolił, to tak ważne dzieło, z jakim 
interesem rozmawialiśmy o nim zawsze z autorem ; z tern samem upodobaniem , przyjmowaliśmy zdanie 
o niem uczonych mężów i zgromadzeń, i ono do gazet narodowych podawaliśmy. List Towarzystwa 



'; Jeżeli nie jest na przeszkodzie zjednoczeniu języków Sfowiańskich większa róinośi dyalektów icli , niili pro- 
wincyalnych Wfoskich , podfug przypuszczenia recensenia , to już najglówniejszy punkt trudności w tej mierze 
jest uprzatniony: owe zasś uboczne stosunki, upośledzenia udzielnych dyalektów, przez utworzenie jednego ogól- 
nego, gdy len ściąga się tylko do rzeczy uczonych, wcale nie są znaczące; bo egoizm narodowy miedzy uczo- 
nymi nie powinien mieć miejsca, a o utworzenie też tylko idzie języka dla , takich , i przez takich ludzi. Co 
większa w lakiem zbliżeniu się dyalektów, udziela}_\by sobie narody wzajemnych wyobrażeń w wyrazach i spo- 
sobach mówienia , pomagałyby sobie do wzajemnej kultury ; a w ten czas ten dyalekt górowałby zawsze , któryby 
się okazał w jakim względzie celującym: i tak, w górnictwie Czeski, w marynarce Rosyjski, w ogólnym filo- 
zoficznym wykształceniu Polski...,. Co się tyczy oddalenia się języka Polskiego od in-nych Słowiańskich, przez 
znaczne odmiany, tego w ogólności powiedzieć nie można. Zastanawialiśmy się nad wyrazami w Polszczyznie no- 
wo wprowadzonemi w naukę gramatyki, geometryi, arytmetyki, chemii, fizyki, historyi naturalnej, loiki , i ca- 
łej filozofii moralnej, i zdaje nam się, że one mają wiele analogii z innemi Sfowiańskiemi, a ten jeszcze zamy- 
kają pożytek , ze pokazują początek i rozradzanie się wyobrażeń w naukach. 

5- 



56 

cesarsko królewsko Czeskiego w Pradze, list drugi barona dc MiiUer ministra króla JMci Westialskiogo, 
obadwa do autora S^wnika , o teinie dziele pisane; a poźniój list i uwagi nad leni dziełem, Instytutu 
Francuskiego jego cesarsko królewskiej mci, pisane do JW. Bourgoing: są pochlebnem świadectwem, 
o wartości dzie/a tego , i tryumfem równie dla autora jak i dla narodu , który się takiem dziełem za- 
szczyca , jakiego iaden naród dotąd nie posiada. Lecz to wszystko hy/o tylko genialnym przelotem umy- 
słu , jaki wskrzesał ogólny rzut oka na przemowę w treści po Niemiecku i po Francusku , we wstępie 
do dzieła położoną , na uwagi tak filozoficznie zgłębione o etymologii , i na cząstkowe tylko ai'tykuły 
tegoż Słownika. • 

• Recenzya gazety Halski(''j literackiej, którą podajemy teraz, jest dziełem całkowitego rozbioru tego 
Słownika, i gruntownr-j nad nim rozwagi; podniósł się recensenl w ducbu filozoficznym, i wszedł w 
geniusz autora , co do wszystkich stosunków języka objętych w tóm dziele. Okazuje to uniesienie się 
jego cntuzyastycznc , na wstępie i na końcu recenzyi z taką mocą wydane. W imieniu narodu Polskiego 
oświadczamy recensentowi wdzięczność, za bezstronnie oddanna sprawiedliwość językowi , i literaturze 
Polskir'j; równie jak zasłudze autora. Znać że dał sobie pracę, w poznaniu składu i ducha języka, jak 
kwitnął w szesnastym wieku, i jak na nowo teraz zakwitnął.- 

• Pozostaje nam przydać jeszcze krótkie uwagi, nad zasługą Słownika naszego, co do korzyści 
z niego na przyszłość spływających na nauki filozoficzne, tudzież wymowy i poezyi. Dowiódł już tego 
Kondillak, że na dokładności i precyzyi języka, cała sztuka rozumowania zawisła; pokazał to, że w tych 
naukach rozbiór i kombinacya wyobrażeń są łatwe i jasne , w których język jest łatwy i zwięzły ; że nie 
oznaczona etymologia wyrazów , czyniąc niepewność ich co do znaczenia , ma wpływ największy na opi- 
nie , błędy i przesądy ludzkie. — Ma tę pierwszą zaletę Słownik nasz Polski , że w nim ile możności , 
starał się autor wyłożyć etymologią i analogia wyrazów. — W nim widzimy wytknięte znaczenia pier- 
wiastkowe , wystawione w przykładach cieniowania , w przechodzeniu z jednego znaczenia na inne. — 
W nim widzimy epoki wprowadzonych obcych wyrazów wraz z rzeczami i wyobrażeniami o nich. Za- 
pobiega się już przez to dowolności w tworzeniu wyrazów dziwacznycli lub ich użyciu , zapobiega się 
dysputom, marzeniom metafizycznym, pochodzącym z nicwiadoniości źródła, lub nieokreślonego znacze- 
nia onycb. Pokazuje się to z artykułów: cześć, baczność, istność, istota, istnąć , być, cny, cnota, 
czucie, duch. Pokaże się jaśniej w późniejszych tomach z artykułów: zmysł, myśl, umysł, rozum, 
umiejętność , i t. d., i tylu innych ogólne wyobrażenia wydających , w naukach fizycznych i w metafizy- 
ce użytych. Ktokolwiek zatem o jakiej części nauki filozoficznej pisać zechce , znajdzie w tym Słowni- 
ku formy rozumowania, znajdzie wyrazy pewne mające znaczenia; nie tak jak np. wyraz esprit u Fran- 
cuzów, ktiirego znaczenie dotąd nie jest określone; jedni go biorą za roiurn , drudzy za Juch, inni za 
dowcip 1 t. d. na co sam Knmhjllak utyskuje.- 

'Pójdźmy dalej; — gramatyka uniwersalna, a zatem utworzenie uniwersalnego języka i pasygrdfia 
są rzeczami upragnionemi od dawna , w pomiar korzyści jakieby ztąd spływały na społeczność ogólną : 
skądże trudność w utworzeniu dzieła tak ważnego pochodzi? Oto, że trudno jest znaleźć punkt środ- 
kowy, w którymby się wszystkie języki jak promienie koła do jednego centrum zbiegały. Jest to za- 
mysł Archimedesa, chcącego ziemio poruszyć; a punktu oparcia żądającego: Dale miki punclum. — 
Zdaje się, że autor Słownika, wskazuje nam ten punkt główny, gdy nas prowadzi, 1. do źródła ka- 



37 

Jdego wyrazu; 2. gdy w ostatnich rozdziałach o etymologii \vyk^^da analogia lychzo wyrazów, z przy- 
rodzonemi głosami i poruszeniami , które są skutkiem uderzeń wewnętrznych albo zewnętrznych. 3. Gdy 
okazuje wspólność radykalnych glesek wyrazu , we wszystkich dawnych i teraźniejszych jeżykach ; tu- 
dzież przemienianie się liter jednych na drugie. Celowi temu odpowiada cała rozprawa o etymologii, 
tudzież kładzione obok Polskiego, wyrazy wszystkich innych języków, tak Słowiańskich jako i obcych, 
tak dawnych jako i teraźniejszych, mających jakiekolwiek między sobą podobieństwo.- 

■I to jest niepospolitą zasługą Słownika tego , ie przytoczone na każdy wyraz , na rozmaitość zna- 
czeń przykłady tak są dobrane, iź wystawują nam język Polski w całej swej obfitości, co do piekno- 
s'ci wyrażeń , tak poetycznych jak prozaicznych , co do zwrotów myśli , obrotów dowcipu i imaginacyi , 
eo do mocy i dehkatności uczuć. Przez co upada względem niego błahy zarzut , jakoby z tego wzglę- 
du niedość był wykształconym. Tu wspomnieć należy także mnóstwo przysłów, ich objaśnienie co do 
znaczenia , i wywód z pewnych historycznych źródeł. Wydobywa nawet autor z niepamięci starożytne 
słowa Polskie, bliskie Słowiańskiego źródła, jako to skórznie , hlobuk , waizclnia , i t. d. na miejsce 
których my przyjęliśmy obce, boty, kapelusz, kuchnia i t. d. • 

■ Nakoniec i to możemy policzyć między zasługi na przyszłość tegoż Słownika , że z niego pewne 
prawidła ortografii Polskiej będzie można wyciągnąć , ze względu na etymologią każdego wyrazu , i ana- 
logią jego ze Słowiańskim lub obcym, z którego jest wzięty.> 

•Lecz te uwagi po ukończeniu dzieła całego dokładniej sprawdzić się dadzą , a sprawdzi je każdy 
z tym większa pewnością, im bezstronniej i pilniej czytać będzie to dzieło. • 

' K. Wolski. 

W tymże pamiętniku od karty 206, znajduje się tłumaczenie recenzyi Gótyngskicj , (tak dalece nie- 
życzliwej , że nieśmiertelnej pamięci dziejopis Jan Muller , i ś. p. profesor Heyne widzieli potrzebę tłu- 
maczenia się z tego w odezwach do mnie z własnego powodu pisanych, uniewinniając akademią 
swoje, a obwiniając stronnictwo samego recensenta *);) z uwagami nad nią bezimiennego współziomka. 

') Dass das Ausbieiben der Antwort von der Gottingischen Gesellscliaft der Wissenschaften keinesweges ilir, son- 
dern einer Yerwirung der Posten (in unseren Zeiten einem nicht seltenen Ereigniss) zu Scliulden kommt, wird 
Itinen verelirtester Herr Reclor unser ehrwijrdige Heyne in anliegenden Briefen selbst bezeugt, und zugleich 
Ilinen geaussert haben , wie sehr die Gesellschaft sich frcuen wird, von niin an Sie unter die Ihrigen zu 
zahlen. Dass die Recension so schlecht ausfiel, war uns selhst leid ; sie war das Werk eines gelelirten und 
berijhmten , aber freilich launigen, etwas wegwerfenden , und nach der Weise alter Kritiker etwas bittern Man- 
nes, der sich nicht leicht etwas einreden oder sagen last. 

Mir fehlt freilich ganz die Musse, wie icii vorhatte, die shivischen Spraehen zu cultiviren ; doch so viel 
sehe ich, mit welcher unermesslichen Forschung und Arbeit Sie diesses Werk zu einein wahren Grundstein 
der Literatur dieser Nationen gemacht , und wie riel besser Sie diese Dialecte und erslen Spraciiwurzeln be- 
arbeitet haben, ais die meisten Spraehen auch gelehrter Nationen bisher es wurden. Mit einer zarthchen Erin- 
ncrung an Sie, in der HofTnung bei veranderter Laga aus dem Werke einst niehr Nutzen zu ziehen , setzte ich 
es neben den ersten Theil. Kann ich je Ihnen dienen , so zweifeln Sie nicht an meiner Bereitwiliigkeit. 
Meiner Hochschatzung , meiner Freundschaft seyn Sie jederzeit gewiss. 

Cassel 14 Febr. 1809. ' Ihr Ergebenster 

Johan V. Muller. 



38 

Umieściliśmy w ynaztijm miesiącu, światU uwagi recensenta Hahkiego nad Słownikiem P. Lindego; 

wraz z udzielonemi nam notami P. Wolskiego. ISie zamilczano o tdm dziele w Gótlyndze : mni^j lu 

sobie przecież zadai pracy recensenl, gdy razem bez mozołu, w krótkiej rozprawie, osadził i dzieło i 

Język. Oto jest zdanie Gazety Gdtlyngski^J. 

SŁOWNIK POLSKI. 

• Po dedykacyi następuje rejestr prenumerantów , niebardzo liczny *). Dalej od karty I — XVIII. 
wstęp do S^wnika tylko po polsku, z niego wyciągnięta w krótkości treść po francuzku i po nienniec- 



') Ucieszy się recensent , gdy na czele drugiego tomu części pierwszej, ujrzy znacznie pomnożony rejestr prenu- 

ni(T.'inluw. 



Góttingen, den 26 Januar 1809. 
Hiifhst verwundert und nicbt weniger bekummert hal mich eine mir vom Hr. Staatsrathe Joh. t. tiuiltr 
niitgelheilte Nachrichl, dass Sie auf Ihr Schreiben keine Antwort von hier aus erhallen lialten. Wenn dies 
nichl in Ihre Hiinde gekommen ist, so ist es eine Falalilat der so vielen unglijeklichen Postunrichligkeilen In 
den jetzigen Zeiten , und besonders in den letzteren Jaiiren. Der Briel" im Namen der Soeieliit ist bis Ber- 
lin frankirt worden ; dass die»er nicht in Ihre Hiinde gekommen ist, beklage ich ura dostomehr, weil darin zu- 
gleich iiber die Recension in den Gottinger gelehrlen Zeilungen Rechenscliaft und bedaucrndes Missfallen ge- 
aussert war. Polnisch verslehet hier nieraand ausser Hr. v. S. , der musste juge compelanl seyn. Da er ausser 
der Societat ist , so musste er sogar darum von der Societat ersucht werden. Dass er seine eigne Ansicht 
der Saciien bat, wusste man woh! ; er glaubte unserem Wunsche einer humanen .Anzeige Geniige geleistet zu 
baben; auch schien ein Tbeil seiner Erinnerungen gar nicbt ganz grundlos , und seine Yorschiage fiir die Fort- 
setzung der Werks nicht ganz unyerniinflig zu seyn. Aber alles liatte nicbt so schneidend gespgt seyn sollen ! 
Leider aber ist dies der Ton dieses Mannes , der kein Getiihl der Gefiihle anderer bat. ich hiitte mich in dem 
bćisen Handel kuhner belragen sollen. Was gescbelien ist, ist nicht zu Undern ; abe." gul zu machen, so viel 
sich gut machen Ulsst, ist Pflicht ; und das soli gescbelien Ich werde zu seiner Zeit es einleiten , dass Sie 
zum Korrespodenten ernannl werden ; mir liegt an der Dankbarkeit der Societat , an dem Bezeigen der Hoch- 
achtung, welcbes wir gegen Sie tragen , und an meiner eigenen Berubigung, da ich mit mebr Mulh dem Hr. 
V. 5. hatte begegnen sollen, gar zu vicl; und Ibrc eigene Bcruhigung ist mir zu tbeuer , ais dass ich unibatig 
bleibcn konnie. — Herrn v. Muller ersuehe ich die richti^e Besorgung dieses Scbreibens zu iibcrnehmen , da- 
inil es nichl zum zweyten małe ungilicklich damil gehe. Seyn Sie von der aulrichtigen Hocbachtung vcrsicliert, 
mit welclier ich verbarrc Kw. Wuhiguboliriion. 

Ergebenster Heytie. 

Giilliiigen , den 18 Februur 1809. 
Euer Wohigebornen mijssen es dem ungliicklicben verworrenen Zeitumstlindcn beymessen , und uns des- 
wegen gcneigl entscbuldigen , wenn Ihnen auf die Ucbersendung des ersten Bandes Ibres Worlerbuchs keine 
scbuldige Dankerwiederung zugekommen ist. Beschlossen war sie , bestimmt, und zu eben demjenigen , was 
gegen»;irlig erlblget, alles vorbereitel ; aber die fnordnung. Schwierigkeil und Porlobcscbwerung hielt die Sa- 
che lange Zeit iiin. Nun kam die Ycrspiiligung der Anzeige hinzu , welche einem Gelehrlen , welcher Sprach- 
kenner war, aber nicbt unter den .Mitglieder sich befindet, ubcrtragen werden muste. Dieser bat zwar sicber- 



39 



ku , następnie jest położona ; nakoniec prawidła etymologii przyjfosowane do jeżyka Polskiego w Nie- 
mieckim i Polskim , zajmują kart 45. Te okazują filozoficznego badacza języków. To co powiedziano 



lich keinen bosen Willen gehabt; aber die Sache nur ans scinem besonderen Gesichtspunktc belrachtet, und 
seine Ausdrucke nicht genug gemddert. Desto angenehmer ist es mir iiun , bcy Empfang des zweytcn Ban- 
des den Dank fur dies neue Gesclienk mit dem fijr das vorhererhaltene zu verbinden , und Ihnen die Hoch- 
achtung der gesammten Mitglieder auf den mir Ł;escheiienen Auftrag zu yersichern, und dieser Yersiclierung 
noch cinen andern Beweis durch tlbersendung beygehendcn Diploms anzufugen. Obgleicii in der ailgemeinen 
Stimmung die meinige begriffen ist, so erlauben Sie hier doch noch, dass icli die vorziighehe Ilochachtung 
und aufrichtige Ergebenheit besonders zusichere, mit welcher ich die Ehie habe zu seyn Euer Wohlgebolirnen 
gehorsamstor Diener. 

C. G. Heyne. 

P. S. Lassen Sie sich in keine Gegenkritik ein ; Sie konnen allenfalis bioss gelegentiich beriihren, dass 
dies und das an und fiir sich sehr gut seyn konne, aber Ibre Zwecke davon rerschieden waren und seyn 
mussten. 

Jaki niesmak sprawifa wspomniona recenzya xieciu Adamowi Czartoryskiemu G. Z. Pod., mężowi, bez 
którego hojnego wsparcia i silnej zaciiety dzieło nigdyby nie było z druku wyszło, okazuje następujące jego 
do mnie pismo : 

Dnia 27 marca 1809 s Puław. 

Trzymiesięczny katar odebraf mi mój kochany rektorze władzę do myślenia dość czynną i do odpisania 
na twoje odezwy; co dla mnie przykrem było , zachowując slale i przyjaźń dla osoby i szczery ^szacunek jego 
przymiotów. — JP. S. i recenzya Gotlyngska Słownika Polskiego nie popisali się ani ze strony wiadomości, 
ani ze strony grzeczności. Znalazłem uwagi bezimienm-go w Pauiiętniku nadto łagodne; nnpisz mi proszę, czy 
doszły przynajmniej do Goltyngi ; jn tu suplement do nich gotuję, poślę go na ręce twoje, skoro mi odpiszesz 
n& to moje zapytanie. Nadto pociilebną podobało ci się czynić o mnie wzmiankę w Słowniku swoim; jeże i 
jakimkolwiek bądź sposobem siać się mogłem pomocnym do zjawienia się tak pamiętnej, tak pracowicie wy- 
prowadzonej imprezy tej ważności , mieć to będę zawsze za clilubę. Pomyślcie no o tern mój rektorze ko- 
chany, jakby to można wyprowadzić omni meliore modo ze zwyczaju ów przesąd i zawadę okrutną w różnych 
gatunkach pisania tego ustawicznego powtarzania owej formuły WCPan, WPana, W Panu , i czy niemożnaby 
zmówjszy się i porywając się na zniesienie przesądu , spowszechnić wygodne Wam i Wy , we wszystkich dyale- 
ktach Słowiańskich używane krom naszego, mówiąc do i mówiąc o tak najpierwszego rzędu osobach jak i niż- 
szych, co się dzieje bez uszczerbku i zniesienia tytułów, które grzeczność lub poszanowanie wymaga, ale po- 
zwala przełamywać bez obrazy nudność tożsamości i repetycyi ustawnej , i folgować uszom przeplataniem świe- 
żego dźwięku. Niech pomyślą o lem wasze mądre głowy, w których liczbie się znajdujesz. Yale et arna. 

Także i xiądz Dąbrowski z Pragi wyraził pod dniem 5go maja 1812 roku swoje zadziwienie i nieukon- 
tentowanie ze wspomnionej Gottyńskiej recenzyi «v następujących wyrazach: tDes Herm v. S. unartige Recen- 
sion will ich wohl einst berichtigen. Er war nicht bey Laune , ais er sie schrieb. Im Slavin oder der Slovanka 
komme ich ohne dies noch einmal darauf von Ihrer vortreQichen Arbeit zu sprechen; non ego paucis ofjendar 
maculii. • 

Jeszcze jeden dawniejszy pod dniem 19go kwietnia 1808 z Kassel datowany list sławnego Jana de ihil- 
łer zdaje mi się dosyć ważnym , żeby tu był umieszczonym : 

tAls ich Ihr polnisches Wórterbuch erhielt , war ich in einem (Jberdrang der Geschafte ,' der mir nich 
erlaubte es sogleich einzusehen. Meines Orts erinnere ich mich Ihrer mit Tielen Yergniigen und der grossen 
Hochschalzung, die Ihr Fleiss und Ihre patriotische Tendenz mir seit Jahren eingeflost hat. Ihr Werk, welches 



40 

od ^. 15 — 16, o zamienności istotnych głosek, godne być porównane z Ihre : Ratio mulalionis litera- 
rum in Unijna sveogolhica , w przedmowie do tegoi Glossarium.' 

• UWad autora, i tego wszystkiego, co w tem dziele sądzi być polrzebnem do umieszczenia, jui 
trzy pierwsze karty okazują. — Otoi s/owa , które tu miejsce mają : Aaron ; toi więc i dawne imiona 
własne, autor tu umieszcza? a to na jakiej zasadzie *)? Zatum i ISuhuchcdonozor i Tamerlan , znajdą 



vor mir liegt, ist treflich. Welcher Zeltpunct war paisender der Nalion iliren Sprachschatz vorzulegen , ais der 
Augenbiick, worin sie zu neuer Selbstsliindigkeit ersletil! mogę sie ihn jelzl benutzen , auf dass Einbeit unler 
ihr sey , sich jeder grosse Gedanke scbiJn ausspreche, und scbnell wie das Wort zum Gemiitb der Wille zur 
Thatkraft wirke. — Fahren Sie dann fort in Ihrer gliicklichen Thiitigkeil, die Literatur, die Kenntniss und L:eLe 
des Gulen und Soboneti unter einer so emptangliclien Nation wotd zu begriinden. Das Schicksal der Nat'on 
und das Ibre liegt mir am Herzen. Ais ihren allen Freund belrachten Sie mieli immer , der berzlicli wijnsci. , 
es ilinen zu bewcisen. Wit walircr Hochscbatzung habe icb die Elire zu seyn 

Ihr ergebencr 

Jo. Muller. 

N. S. Ich hoffe und wlinscbe Gelegenbeil zu haben , Ihnen meine Tbeilnehmung an llirem wichtigen Be- 
ginnen so oder anders tliiilig zu bezeugen. Vor kurzem hat Franceseo Maria Appendini, Piariste ( und Ge- 
schicbtschreiber) von Ragusa, mir seinc Dissertation De antiquitate el praestanlia linguae lllyricae zugesehickt, 
welche meine Yeneration fiir die Slavische Spracbe noch mehr erliolil; gewiss werden aueli liinen unter der 
Arbeit allgemeine Betraclitungen sich aufdringen , woraus sie einsl ein vortrelliches l$uch voll neuer Ansichlen 
schreiben kiinnen. Unterlassen Sie nur nicht , diese dem arbeitenden Genie enlspriihenden Funken wohl auf^u- 

fassen und sogleich anzuzeichnen. 

leh wiederhohle meine beslen Gesinnungen , mein theuerster Linde. 

J. V. M u 11 e r. 
■) Zapewne nie zastanowił się nad tc'in recensenl , ze imiona własne , propria , w licznych sposobach mówienia, 
przechodzą na pospolite, appelatiua, np. poszedł do Ahraama , potrzebny jak Piiat w kredo, od Annasza do Kai- 
fusza; lak jak u Niemców: od Heroda do Piiula. Opuścić te wyrażenia, byłoby to opuścić sposoby mówienia 
najpożyteczniejsze, które dowodzą zawsze erudycyi ludu tworzącego przysłowia i wyrażenia, z poznanych szcze- 
gólnych charakterów ludzkich: jak liuzyrys , Falaryt , i t. p. Niech zbyt porywczy sędzia zastanowi się i nad 
tern, ii dla tego imiona własne, muszą mieć miejsce w Słowniku, ze przydawane im znamionowe przymioty, 
są wielką dla piszących, osobliwie dla poetów pomocą; np. Apollo złotowłosy, Achilles wiatronogi , Minorwa 
modrooka . . . . Są inne np. Aaron, których umieszczenie potrzebne było dla tego, aby umieścić pochodzące od 
nich, jako to: Aaronowa broda, rószczka Aaronowa, które inaczej byłyby bez swego pierwiastku. Ściąga się to 
w szczególności do nazwisk krajów ; należało je umieszczać , gdy nic można było pochodnieh opuścić : jako to . 
Europa, Europejski, po dawnemu Europski; Dania, Duńczyk, Duński i t. p. Wiele imion własnych znaleźć 
muszą miejsce w Słowniku, dlatego, że z różnych względów przeistoczoneini zostały, i różne ra.iją brzmienie 
w różnych językach. — Gdyby autor znał język Polski , a przynajmniej gdyby sie chciał był zastanowić nad 
swoim, nie dziwiłyby go tak zwane imiona własne: fizym , Paryż, Włochy, Węgry, Siwajcarya , Memcy ; i 
owszem słusziiiejby się dziwił, gdyby ich w dykcyonarzu nie znalazł, widząc ich brzmienie lak odmienne od 
wyrazów: fioma, Parit , Italia, Hunyaria, Hehetia , Germania, Deutichland , Allemagne. Wieleż to nazwisk 
miast umieszczać potrzeba w Słowniku , dla samych Niemców , którzy je zupełnie inaczej przezwali. Czytając 
oni o zwycięstwach pod Czczewem, Bydgoszczą, zkądże się dowiedzą, iż tu jest mowa o Dirschau , Dromberg ? 
A tą drogą idąc recensent GiJttyngski , przebaczyłby nareszcie i Mabuchodonoiorowi , przez sam wzgląd im niem- 
czyznę , w której ten wyraz brzmi: Nebukadnezar ; toż Abdyasz , Ubadia. 



4i 

tu miejsce? Inaczej się rzecz ma względem wyrazu: Aaronowa broda [arnm majus) , nbdank, hahdank , 
abdankować. Nie do uwierzenia , jak Polski język oszpecony jest słowami obcemi , z Niemieckiego , Fran- 
cuskiego, Łacińskiego. — Jak odbija przy nim język Rosyjski, który nie ma obcych slow, prócz da- 
wnyeli Greckich , cerkiewnycli , i tych , które się stafy potrzebnemi , przez zaprowadzoną do kraju od 
Piotra W. nową kulturę, w wojskowości, cywilności i handlu *). Abdijasi , abdijkanja , abjiiracya, abrc- 
wijacya i t. d.' 

• Sfowom Polskim przydaje autor Niemieckie lylko znaczenie; uwagi zaś i objaśnienia, ważne za- 
pewne dla czytelnika , najczęściej po Polsku tylko są wyrażone. Dodaje także i sposoby mówienia, 
frazesy, cytując zawsze dobrych pisarzów Polskich. Nakoiiiec w tein największa zasługa dzieła tego , a 
oraz największa trudność do zwyciężenia, że autor porównywa inne liczne Słowiańskie dyalekty. Zdaje 



■) Widnć tu, iż rocensent Słownika pana Linde, nie przeszedł za literę A, która będąc pierwsz.T w alf.ibeeie, 
nie moi;;fa go daleko zaprowadzić. Juz to az nadto często powtarzana uwaga, że pod literą A, wyjąwszy ale 
aho , a:a , nie masz Słowiańsko Polskich wyrazów. Rozciąga się tuż samo i do liler E, F, H. — Kiedy w 
skażeniu dobrego smaku wprowadzony został do kraju zwyczaj przeplatania narodowej mowy cudzoziemczyzną, 
napcłfiiły się książki Polskie mnóstwem obcych wyrazów. Przecież zaraza ta czasowa , nie mogła nas pozbawić 
ojczystego języka ; i skoro chcący pisać i mówić czystą Polszczyzna , zwracać się zaczęli do pierwszej jej za- 
możności , ustąpić musiały zagraniczne słowa. P. Linde układając swój Słownik ze wszystkich wyrazów, jakich 
kiedykolwiek pisarze Polscy użyli, musiał umieszczać i cudzoziemskie dlatego samego, aby wskazał, iż są w 
jeżyku inne prawdziwie narodowe słowa , na oznaczenie tychże samych rzeczy. Przekonałby się o tem recensent, 
gdyby chciał przejrzeć inne litery prócz .4, przekonałby się, gdyby cliciał pod la sama literą .4, czytać umie- 
szczone obok słów obcych, właściwie Polskie; pod abdykacyą, znalazłby zrzeczenie nie, zioienie; pod abrewi- 
ncya. skrócenie, i t. d. , a wchodząc w prawdziwą użyteczność dzieła tego, poznałby, iż to umieszczenie ob- 
cych wyrazów , ułatw ia szukanie narodowych , dla tego , kto chce pisać i mówić po Polsku. Te uwagi może 
odwiodą recensenta od mniemania, iż język Polski tak bardzo jest zarzucony cudzoziemczyzną. Dopóki będą 
auturowie świadomi dobrze mowy, w której piszą, dopóki zwracać nie przestaną prawdziwych znaczeń da- 
wnym przodków swoich wyrazom , a tworząc nowe trzymać się będą ścisłej analogii , i koniecznej po- 
Irzeby; dopóty język Polski, w źrzódle swoim zamożny, w pobratymcze pomocy obfitujący, nie z cudzej zbie- 
raniny utworzony, lecz wfasnego początku i wzrostu niezatarte wskazujący ślady, lękać się nie może losu, jaki 
mu nieświadomy cudzoziemiec zbyt skwapliwie przeznacza. Toż samo przystosowane być może do języka Ro- 
syjskiego, któremu recensent przez czczą pochwałę, rzetelnie przygania. •Język, mówi, Ro.-^yjski, nie ma ob- 
cych słów prócz dawnych Greckich, cei kiewnydi , i tych, klóre sie siaty potrzebnemi , przez zaproiuadzoną do 
kraju ud fiutra W. kulfiirę w cywilności, wojskowości i handlu • Więc potrzcbow\ił licznie, więc ma mnóstwo 
obych wyrazów, wzii^tych przed czasem nie tak bardzo dawnym. — • Należało tu zastanowić się nad §."9 — 80 
Etymologii. Jak narody od narodów biorą rzeczy, tak języki żyjące od języków wyrazy: a w szczególności, język 
niemiecki "lak jest napełniony cudzoziemczyzną, mianowicie francusczyzna, że sławny Campe, wydał obszerny tom 
in 4to słów takich ipodanem ich liumntzeniem na jeiyk niemieckie a wszakże Niemcy na te wyrazy; osoba, na- 
ród, narodowy, narodowość, nie mają właściwych nazwisk. Niemieckież to Person, Nntion? 

■ Gruntowna znajomość etymologii (§ 78), uchrania od skwapliwości tych, którzy schwyciwszy byle po- 
dobieństwo, jakiegokolwiek z naszych słów, do Łacińskiego, Niemieckiego, natychmiast je chrzczą Łacińskim 
Niemieckim » 

Nie chciał czytać tego wszystkiego recensent, a przecież to i w swoim języku ma drukowane. — Jaka 
różnica uwag w Gazecie llalskiej umieszczonych ! 
Sttwnit Liniciio leyd. i. Toin VI. 6 



42 

się , ze Pan Linde znn je wszystkie , wyjąwszy Bułgarski , którego dotąd podoLno nikt nie zna. i.ccz 
jego biblioteka gramatyk i słowników, biorąc miarę z wyliczonych, jest bardzo uboga; w samych na- 
szych gazetach r. 180:2, Nro. 47, p. 471, znajdują się wymieniono trzy liliryjskie Słowniki, których 
nic wspomina. ')• 

•Jak widzimy, dzieło to będzie z licznych tomów się składać; diugą częsę ma zawierać G — L., 
a zatem pfzy t.ik pięknym druku , będzie też i ilrogic. Dla cudzoziemców się nie zda "), ponieważ tyle 
w nim jest po Polsku bez tłumaczenia; więc służy tylko dla krajowców, i to uczonych, którzy mają 
w tern interes, zęby porównywać inne Słowiańskie dyalekty. Alo wieleż takich dotąd w Polszce znaj- 
dować się może *")? Coż! czy nie lepiejby uczynił JPan rektor, gdyby ścieśnił swój zamiar nieokre- 
ślony , gdyby liczne niepolskie słovva , z obcych języków bez potrzeby pożyczone , które łaLwo Słowiau- 
skiemi zastąpić można , w osobnym rejestrze umieścił "") ? a nakoniec to co największa jest zasługą 
tego dzieła, to jest porównywanie innych- dyalektów, któro dla większej liczby czytelników i kupują- 
cych tę księgę, bez pożytku zostanie, gdyby inszemu dziełu zachował, ktoremuby, jak się okazuje, zu- 
pełnie wydołał, to jest powszechnemu Słowiańskiemu zbiorowi, łącznie z powszechna gramatyka, zamy- 
kającą porównanie wszystkich Słowiańskich dyalektów, na wzór dzieła, j;diie niegdyś w Czechach ogło- 
szono , lubo go dotąd nic wydano. Za podstawę tego zbioru językowego , służyłby Rosyjski , jako najbo- 
gatszy i najpoierowniejszy. Czynićby można porównanie, ni-j tylko ze Słowiańszczyzną, lecz oraz z Nie- 
mieckim, Łacińskim i Greckim językiem; bo jak wiadomo, te cztery główne języki, największą część 
pierwiastków mają sobie wspólną. Porównywania z Hebrajskim uchyliłby surowy etymolog. Na pomocach 
do takiego nieśmiertelnego dzieła, już nam teraz nie schodzi, i cze^nby P. Lindemu nic dostawało 



') Co się (ycze SfowniLów Stiilla , Welliggicgo i Ssibikicgu ti hurzbiiku w Wifciiiiu wydanemu, liiiJzi>'i SJo**nika 

Witidyjskiego GuUmana, odsyłamy rccensenta do Nru I. Pamięlnika, w przypisie pod literą ;. , karla To. 
") Gdy nie lyiko kaidt- słowo , lecz każde jego znaczenia połciżone jest po Niemiecku , wiec słownik P. Lindego 
przyda się każdemu cudzoziemcowi , klóry zna ton język obszernie rozkrzewiony. Połączą to dzieło korzyść, 
Sfuwnika dwóch narodów, z korzyściami Słownika narodowego. 

) Zapyl.ićby się trzeba samego autora, jak wiele się cxempi;irzy dzieła jogo rozchodzi. — Widzimy jednak po- 
mnażający się rejestr prenumerantów; a im obszerniejszy będzie len Słownik, im bardziej pomnożą się n;.kł:idyt 
tym większy dla narodu z.iszc/.yt. że liczne pomocy, wiciu gorliwych osób, stawią autora w możności duko- 
naiiia, czego mu ten nie|)rzycliylhy cudzoziemiec odmawia. Drugi tom już wyszedł na widok publiczny, trzeci 
wciąż się drukuje , i na przekorę zazdrości starczać będzie nakładów. Gdyby reccnseiU czytał był imiona osób, 
które nadzwyczajnem wsparciem to dzieło zaszczycić raczyły, gdyby przynajmniej rozumiał lo , co autor w de- 
dykacyi tomu I. o ksieiu Adamie dartoryskim gen. ziem Podolskich «yzn:ije, liż len połowę prawic wydatków 
sam zasląpiłf nie rozpaczałby tak wcześnie o Polakach, i owszert takie przykłady goihwośoi o dobro nauk, 
innymby za wzór wystawił. 

) Rady rccensenta Góltyngskiego względem śiieśnienia dzieła, nader są płytkie , np. tNiopulikie słowa w oso- 
bnym rejestrze umieszczać. • A na cożby się lo przydało? pewnie dla ochrony miejsca?— Czy jakie słowo na 
trzecim , czy na trzydziestym arkuszu się znajduje , lo nic oszczędzi papieru , a szukającego zatrudni. Żeby zaś 
te niepolskie wyrazy zastąpić Słowiańskiemi , jak recensent życzy; nic można było inaczej postąpić, tylko jak 
autor, t. j. umieszczać cały wyraz na swojem miejscu, a obok niego prawdziwy Słowiaiiski : patrz np. konicnt, 
konUnIowac ; porówn.-ij we wstępie kartę W. 



43 

z ochotą dostarczyłaby mu kaida biblioteka. Nadto gdy P. Linde przymuszony był sam się trudnić wy- 
daniem dzieła, jak teraz leżącego przed nami Słownika, mógłby, przy mnóstwie uczonych, historyków 
i duchownych , rozciągających się od St. Petersburga do Tobolska , a osobliwie w •licznych krajach 
Słowiańskich Austryackiego cesarstwa, pewnym być odbytu, przez któryby nietylko nakłady odwetował, 
ale sobie i czas i pracę sprawiedliwie wynagrodził *).> 

Następujące recenzye kfadę w oryginale , gdyż dotąil nie były przełożone na język Polski. 

Nro 190 et 191. Jenaiscbe Allgemeine Litteratur-Zeitung den 17. Aug. 1810. 

A U S L /E N D 1 S CII E S P U A CH K U N D E. 

Warschau: Słownik języka Polskiego przez M. Samuela Bogumiła Linde, (Wurterbuch der polniscben 
Sprache von M. S. B. Linde, Oherschulroth , Rector des Lyccums in Warschau etc), I Bundcs 1. Theil, 
A — F. [Yorausfjeschickl siiid: Grundsdlze der Wortforschung , angewandt auf dia połnische Sprache, 
nehst dcm Yerzcicltniss der gebrauchteri Schriften). 1807. AX\7/, LVI u. 868 5. I Bandes 2 Theil, 
G — L 1808. 654 S. II Bandcs 1 Theil, M—O. 1809. Ylll u. 602 S ; gr. A. 

Der gelehrte Vf. bat seinen Beruf, ein so wicbtiges Weik zu schreiben , sclion durcli einige Pro- 
gramme von den Grundralzen der Wortforscbung in Beziehung auf die polniscbc Sprache zur Geniige 
dargethan , und dadurch diis Publicum zu keiner geringen Erwartung bercchtigt. Dicse wird nun in 
der Tliat baki durch Yollendung eines Werkes, auf welches unser Zeitalter stolz seyn kann, yullig be- 
friedigt werden. Denn die yorliegende Halfte desselben ist uns Biirge, das er ein anderer Adelimg , 
durch dieses unyerganlicbe Deiikmal die polnische Sprache, wenn sie auch aus der Reilie der Icbendea 
Spraclicn herausfyllen sollte , welches jcdoch nunniehr niibt zu befurciilen ist, vor ibrem vulligen Un- 
tergang sichern wiirde. Durch dieses Worterbuch aber hat sich der Yf. nicht nur urn die polnische 
Nation , sondern um alle slavischen Yulker vom adriatischen bis zuin baltischen Meere, von der Elbę 
bis Kamtschatka, ein bleibendes Yerdienst erworben. Denn kann es gleich nicht auf den Nainen eines 
allgemeinen Wórterbuchs der slavisclien Sprachen Anspruch machen: so ist doch in demselben auf die 
slavischen Schwestern der polniscben Sprache noch mehr Riicksicht genommcn worden , ais in dem Ade- 
lungischen Werke auf die der deutscben Sprache verschwisterten Mundarten. Erstaunen muss man 
ijber den unermiideten Fleiss , den der Yf. auf Benutzung der vielen ihm zu Gebote stehenden Hiilfs- 
mittel , dereń Yerzeichniss 10 Seiten fullt, verwandt bat, wenn man bedenkt , dass er einen grosseu 
Theil der erwahnien Schriften ganz durehlesen , die iibrigen aber doch wenigstens vcrgleiclien musste , 



*) Do czegoi z.nierzn cały ten projekt, wyfoiony bez ładu i dcrywc/.o, n.i końcu recenzyi ? Oto krótko mówiar, 
ieby nie było Siuwnika PuUkiego. Przecież recensent na początku swojej krytyki ten tytuł wypis:ił. P. Linde 
wziaf za zasadę dzieła swojego j^iyk PoUki ; recensent każe mu brać flossyjski. — P Linde pisze dla Polaków; 
jako ziomek dla swoicli współziomków. — Do czego nie doprowadzą niedorzeczne marzenia ! — Gazeciarz Got- 
tyngski, nie dość że nie zna języka, o którym rozprawia; widać jeszcze, że nie zna ludzi. Charakter autora, 
który odważył się na tjk wielkie dzieło, który niezwykłą pracą, tyle trudności zwyciężył, zapewne nie da się 
odwieść od przedsięwzięcia, ani go odwabią od zaczętej pracy, liczne w innym widoku obiecywane prenu- 
meraty. 



urn giiltige Zeugnisse fur die Bedeutung Ihcils veralleler , tfieils noch gebraucliliclier Wurter beybringen 
zu koiinen. 

Das lir. L. mit deo schweren Pflicheti cines Lexikunsclireibers und seiner Yerfahrungsart bey 
Sainiiilung der Myterialien veilraut sey , beweist die polnisch geschriebene Einleitung , nach welcher er 
sich zuin Goselz gemaciit balte , den Bestaiid der polnisclicn Spraclio in ihrem ganzen Umfangc aufzu- 
fassen, uiid niclit bloss die in verscliicdenen l'rovinzen gebraucliliclien Wurter, sondern auch die in 
verschiedenen Standen und bey verscbiedenen Kiinslen eingerubrlen Ausdriacke zu sammcln , bei dereń 
Sammlung ihm der grossc Kenner diescs Faches, Hr. Prof. Mayicr, liiilfreicbe lland geleistet hal. Uber- 
zeugt, dass der Lexikograph nicbt berechtigt sey, neuc Wurter, oder neue Zusammensetzungen dersel- 
ben zu schaffen , liielt er es doch seineni Zwecke angeinessen , neuc bereits von classisclien Schrifl- 
stallern cingefuhrte Wurter, oder in verwandten Dialecten aufgcnoniniene Zusammensetzungen, die der 
Analogie der slayischen Sprachen ganz gemass sind, wie z. B. die mit bez- zusammengesetzten Worler, 
seinem Wórterbuche einzuverleiben. Doch sehloss er willkLibrlich gewagtc , oder Jedcm , dem die Bedeu- 
tung des Stamu)\vorts und der Yorsctz-Sylbc nich fremd isl , leicht zu erratheude Zusammensetzungen 
entwcder ganz aus , oder erwahnte sie bey dem Stammworte nur beylaufig. So kommt z. B. niedopęilny. 
uneinholbar , nur bey dopędny vor. Aucli hierin hattc er das Beyspiel Adeluntjs vor sicb. Die ungc- 
wulinlicben und puetischen Wurter zeichnete lir. L. besouders aus; aber die, verschiedenen Fiichern 
oder Zeitaltern eigentbiimlicben Wurter liisst er seine Leser aus dem Fache und Zeitalter der Sclirift- 
steller schliessen , aus denen er Stellen antiibrt. — Dass lir. L. sich vorgesetzt habc , von den viel- 
deuligeu Wurtern die Urbedcutung anzugebcn, aus derselben die iibrigen Bedeutungen naturlich abzu- 
leilen , und siu logisch zu ordnen, davon findet nian scbon in der Einleitung sprecliende Beweise. Die 
pbysische Bedeutung lialt er m;t Hecht lur die Urbedcutung. Daher wird diese immer zuerst geselzt, 
dann die figiirliehen, oder metaplioriscben. Docli bey dem Worle Cd oder Cijl bat Hr. L. gleich ^Bcc. 
sieht niclit ein warum) die eigentliche und uneigentliciie Bedeutung zusamnien genummen. Wer wird 
es nicbt billigen , dass der Yf. die figurlichen Bedeutungen, welche die Wurter per melunymiam, oder 
per synecdociten bckommen , zu bcmerken fur nuthig hielt? Allein wenn in cincr Ironie cineni Worle 
der enlgegengesctztc Sinu beygelegt wird , so bekommt es dadurcli nicbt wirklich diese Bedeutung, 
sondern man giebt bloss durch den Ton zu verstchen , dass man das Gegentheil von dem meine , was 
man sagt. Daher darf ein Lexikograpli einem ironisch gebruuchlen Worte die cnigegcngcsetze Bedeutung 
nicbt andichten. S. Xli macht lir L. aul' den Unlerscbied der. Yerba, die eine iiiuollendete, und dcrer, 
die eine tollendete Ilandlung anzeigen, aufmerksam. Zu der ersten Gattung geliurl dubywać, beslurmen, 
(zu erobern suehcn) , zu der andern dobyć ersliarmen , (erobern). Dieser Unlerscbied scheint in den vcr- 
wandten Dialeclen nicht allemal genau beobachtet zu werden. Denn in Thains neucm Deulsch - Bóhmi- 
scben Nationaliexicon von il^d slebt bey Erobern dobywali und dobyli. Hr. L. hingegen untersciieidet 
im 1'olniseben beido Galtungen genau durch die Buchslabcn f}dk., d. i. słowo niedokonane , terbum ac- 
lionis non consummatae ; und durch dok. d., i. słowo dokonane, terbum aclionis consttmmalae. Den Un- 
terscliied zwiscben diescn Yerbis erlaulert er durch die deulschen Wurter forschen, erforschen , morden, 
crmorden , welche Niemand fur gleichbcdeutend halten wird. S. XIII erwiihnt er die Sprachen , oder 
Muiidarten , mit welchcn er die polnischen Wórter verglichen bat, und macht endlich nocli auf fremde. 



43 

aus der deutsciien oder laleinischen Sprache u. s. w. entlehnte Worter, selbsl auch auf griecliiscliarliąe 
Zusatiinicnselzungen, z. B. dobrotb'jciajnij [sr/jd-iję) , wohigesiltet , aufmerksain. 

In der dcutscli und franzosisch gcschriebeneii Darstellung der Tendenz dieses Werkes giebt. Hr. L. 
moglicliste Yollslandigkeit und Zuverlassigkiet in Anseliung des polnischen ais sein Hauptaugcnmerk an. 
Wie er beide Absicliten zu erreichen gesucbt babo, lasst sich aus dem beroits Erwabuten scbliessen. 
Indess bat er docb bey allem Sfreben nacli YoIIstandigkeit aus weiscr Sparsamkeit in der Angabe der 
Bedeutungon sicb vor zu grosser Yereinzelung dersclben gebiitet, welcbe gewubnbcli daher ensteht, 
wenn der Unterscnied zwisclien significali) und signi/icaliis (sensus) nicbt genau boriicksicbligt wird. 
Durcb Yerglciciiung der pohiiscben Worter mit denen der ubrigea shn-isciiea Mundarlen , aus welcbeu 
er Ycralletc unbekannte Worter eriauterte, verlorne Stammworter , aucb im pniniscben feblende Aus- 
drucke und Formen zu erganzeu suchte , boITte er aucb nocb die Uberzeugung iiervorzubringen , dass 
es nicbt unmoglicb sey unter den slaviscben Yolkern , dereń Dialekte nieb yersciiiedener sind, ais die 
Mundarten der itabaniscben Proyinzen, eben so , wie in Ilalien , eine allgemeine Scbriffsprache einzu- 
fuhren. Allein bey der festesten Uberzeugung von der Mogb'cbkcit , verz\veifelt Uec. ganz an der Reali- 
sirung dieses Wunscbes, da die slaviscben Yolker sicb nicbt nur Yorsebiedener Bibelijbersetzungen be- 
dienen , sonder aucb zuni Tbeii Lingst ibre eigenen ScbriTlsteller baben. 

Die Grundsutie der Worlforschung in deutsciier und polniscber Spracbc, grunden sicb auf so ricb- 
tige Beobacbtungen, dass sie bey Aufsucbung der Etymologie jedcr Spracbe befolgt zu werden verdie- 
nen. Cap. 1. Blosses Hascben nacb Abnlicbkeit einer odcr etlicber Buclistaben obne Hucksiciit auf die 
Bedeulung , verleilet zu lacherlicben Etymologieen ; das blosse Hascben nacb Abnlicldieit der Dedeulun- 
gen obne Riicksicbt auf die Bucbstaben, fubrt nur zur Aufsuebung naherer oder entfernterer Synonyme ; 
daher niuss ein vernunfliger Wortforscber die wesentlicben Bucbstaben eines Worts und dessen Bedeu- 
tung gegen einander balten, urn Scliliisse darauf zu grunden. Cap. II. Um die elymologiscb-wesentli- 
cben Bucbstaben zu finden , muss nian die Endungon und andere dazu gekominene Sylben und Bucb- 
staben von einem W^orle weglassen. Eben so die Yocale, die der gróssten Yerandcrung unterworfen 
sind, und die wegen ihrer Unbestimmtiieit in mancben ])obmiscben Worlern , z. D. siurl, nicbt einmal 
gesebrieben werden. Indess bat doch ibre Stelle im \Yoiie bisweilen einen Einfluss in die Etymologie. 
Nacb der erwiibnten Absonderung bleibt von unieśinierlelnió, reniiislerblichoi , bloss siniert , oder das 
Bohmischo smrt iibrig. Da abcr s so, wie z, ais Compositions-Praeposition, und / ais Endung des 
Substanlivs anzuseben ist : so bleiben in diesem , so wie in viulen , von eben dem Stammworte abge- 
leiten W^ortern, nur mr , ais wesentlicbe Bucbstaben, ubrig. — Cap. III. Aber auch die wesentlicben 
Bucbstaben werden bisweilen in andere verwandolt. So sagt der Bobrne nicbt ciemng (dunkel), sondern 
icmny. — Cap. lY werden die Mitlauter, die in einander .iibergcben , angegeben , und ibre Yertau- 
scbungen durcb passende Beyspiele erwiesen ; auch wird beylaufig bemerkt , dass s in keinem iicbt- 
slavoniscben W^orie vorkommt, und nur zuweilen , ais Stellvertreter eines anderen Buchsiabens, erscheint. 
Dass g und h verwechselt werden , davon fubrt Hr. L. sogar folgenden bistorischen Beweis an : Die 
Bogalkos, sagt Niesieckl, wurden, ais sie aus Masuren nacb Litbauen biniiberzogen , Bohalko's ge- 
nannt; die Gliński heissen bey Anderen tiliński. Aucb die alte Scbreibart , mit der neuen verglichen , 
beslatigt dergleichen Yertauscbungen ; wnet wurde von den alten Polen hned gesebrieben. Slatt rc las- 



46 

sen (Jie Polon eine Sylbc liijcen , tlie nur unvollUoriunen durch rze au.«gedruckt wind. [)ie Wcnden 
brauclien daliir ze. — S oder ss, d. i. ich, sind in den europiiisehen Spraclien oft nur yorgesctzte 
Zisddante, welclie den Sjiiiilus asper und lenis der Grieclieii ausdrucken; ćtXc wird im Laleiniscłien 
sal, im Polnisciien sól, ausgcsprodien. W verlrilt aueli zuweilen die Stelle des Spirihis asper, ( auch 
des lenis; demi ohoc heisst im Laloiiiischen linuin, im Polnisciien wino). Den Yerdacht , dass solclie" 
Ycrwandlimgen bloss willkulirlich aiigenommen werden , wiederlegt die Bemerkung , d;'ss inaoclie Buch- 
slaben niemals in gewissc andere (z. B. c niemals in h, f. I, m, n, p, r, w), iibergehen kunnen. Hierauf 
folgcn Tabellen, welclie die Yerwandiugeti der Mitlauter darslellen. Unler den Selbsllaiitern , welclie 
zwar imnier in einander ubergehcn , giebt es doch bestimmle Yerwandtschafls-Grade, welclie die drilte 
Tabelle zcigt; ą und e mit dcm Cedille, welches den versteck(en Nasenlaut m und n andcutet , sind 
dcm |iolnisclieii Dialekte eigcn. — Cap. V. Aucli andere Bucbstabcn unlersclicidcn den I'olen von den 
iibrigen Slaven. — Cap. VI. Scliwierigkeiten entstclicn boy der Wortforschung durch die Yesetzung der 
wesentliclien Bucbstabcn. So sagt dcT Pole pulchni/ stalt des russisciien pucJilnijj ; (aucli im Hebrai- 
ischcn kommt r:; unc] :r: vur.) Aucli Yocale wcrdćn versetzt , und in fremdcn Wortern ganze Sylben 
umgemodelt. Ja, sogar die Bedeutung aufgonomniener W.irter verandert sieli zuweilen. Wolić heist im 
Polnisciien niclit mebr lelle , wic in den verwandtcn Dialekten , sondern mulic. Manche Zeitworler 
enllelinen ilue Tempera aus verscliiedenen Stammwórtern, z. B. ide, ich gehc, schliesst sieli an das 
lateiniscbe it und russischc ////, idn an. Allein szedł, er ging , kommt von silad. (Dieser Fali ist ira 
Griecbischen nicbt selten , und un Russischen der gewohniiche ). Auch das Weglassen wesenilicher , und 
das lli.izusetzcn scheinbar wćsenllicher Buchstaben erschwert die Etymologie. Der Fali ist z. B. bey córa, 
weli lies Wort in den verwandten Dialekten fast ganz unkennllich wird, indem c bald in dc, babi in 
d, bald in hc, bald in k iibergeht, •>• liingi^gen bald an das Eiide geruckt , bald ganz weggelassen wird. 
Dalier kann Bec. sich der Yermuthung nieht crweliren , dass liicr wirklich zwey etwas Yerschiedeno \Yor- 
ler zuin "Grunde liegen, namlich das polnishe córa und das bulimiscbe dcy , oder das russisclie dncz , 
aus welchcm durch Yerselzimg des Yocals dcy entslchen konnte. Diese Yermuthung scheint dadurch 
beslatigt zu werden', dass mebrere der bier verglicbenen Sprachen zwey Wijrter aufweiscn konnen , 
welclie eiitwedcr beide : Tochter, oder doch MciJch'^n und Tochler heissen. Niimlich im Griecbischen 
x6{t)^ und !h-/uT)'^<) , im Bóhmischen dcera und dcij, im Russischen doaery und docz , im Windischen 
hzlier und hzlii , im Kroatiscben kcher und kchi , m der alt-persischen Zeiid-Sprache peren , welches 
aus keren enstandcn seyn kann , weil p und k in mancben Sprachen , wie im Griecbischen , vertauscbt 
werden, und im Neu-1'ersischen dokhltr. In ziuierciadło , der Spicgel , sind so viel scheinbar wescn- 
tliche Buchstaben eingeschoben wordeii, dass sich das Stammwort zriti , seben , nur aus dem hidimi- 
schen zrcadlo, oder dem russischen zerkało errathen liisst. Bey einigen Wurtern kommen alie crwahn- 
ten Schwierigkeitin zusammcn , dabcr ibre Etymologie schwer , oder gar nicbt zu errathen ist. — Cap. 
VII. Etymologische łliiilsmittul sind die Glossarien , die verscliwisterten Mundartcn , die Bemerkung der 
yerscbiedenen Bedeutungen in denscibcn , und die Beducirung dieser Bedeulungen aut' einen allgemci- 
ncn Begriir. So lasst sich unter aaderen durch Yergleichung verschiedcner Mundarten zuweilen dar- 
thun , dass ein Wort bloss deswegen zwey ganz verscliiedene Bedeutungen bat , weil es aus zwey yer- 
scbiedenen StammwJrtern entstanden ist. Im 1'uliiisclien heisst naczelnik i) Oberhaupt, 2) Stirnband. 



47 

Diess siiid nlicr im C.runde zwey Worler. Denn das ersfc Iieisst Im Ru^sisclien 7iar:nlnik ( der Urlie- 

ber), und kommt von dem veralteten cząó (pol. pnczq<^ anfungen; das zweyto lautct ini Piussi:^chon dem 

Polnischcn ganz gleich , und stamniL von czcło (Pol. czoło), die Stirn. (So licisst ^:n im Hcbriiisclien 

fodit und eruhuil ; und man sielit aus dem Arabisclien, dass dieses zwey Yerba sind , die sieli mit 

zwey vcrsel)iedenen Bucbstaben anfangen, welcłic abcr boide dem ri ilcr Ilebraer iibnlicli' sind). — 

Cap. YllI. Dass manche Abstammlinge des Worles yąc, in welclien a ein Ccdille bat, scbwer zu er- 

kennen , und daber wenigstens ungewiss sind, darin ist Rec. mit dem Vf. einverstanden. Ja, diejeni- 

gen .\bleitungen , in welchen auf das dem a naeblonende n oder m mitgcreclmet wiid, scbeinen ganz 

yerdiichlig zu seyn. Den weno dieses n oder m in don yerwandfen Dialekten in abnlicben Wi)rtern 

nicht vorkommt: so kann es cben so wonig fiir einen .Stammbuclistabcn gclten , „ais das : im Cbaldai- 

soben , wen es bloss die Stelle dess Dugcscli forte yertiitt. .\ucli wegen der zu weit hergebollen De- 

deutung wiirde es Rec. niebt wagen, ziemia, die Erde , \on jać , oder imać, abzuleilen. Denn diese 

Yerba heissen nicbl einmal zunammenklehen , und ziemia bedcultt je aucb iiberbaupt die Erde , oder 

das Land. Aueli kann man das z in diesem Worte wobl nichl ais einen Idosen Yorsetzbuebstaben an- 

seben , da dasselbe ja aueh im bobmiscben zcme , im russiscben zemla , und im krainerisben semla , 

... *. . 

aucb im wendischen sepłćl und semia sichtbai' ist. Und warutn sollte man dieses \Yort nieb fiir ein 

aus einer iilteren Spracbe entlebnles Stammwort ballcn kunnert, da niebt bloss im dem Neu-Persiscben 

semiii , sondern aucb in der Zend-Spracbe zeemeno vorkommt ? — Cap. IX liandelt vor der Einrieblung 

eines Wurzelworterbucbs. Hr. L. yerstebt darunter eine Sammlung aller Polnisclien Werter, aus allen 

NationalscbriPten alter und neucr Zeit mit Rijcksicht auf die verseb\visteren Mundarten zusammengetra- 

gen und elymologiscb geprijft , in welcben die Slannuwinier hcransgiliobcn und zergliedert werden, uiii 

die Wurzelbucbstaben abzusondern, und jene nacli diesen zu ordncn. Das die Wurzelbucbstabcn mr 

eine unangenebme Rubrung der Sinno oder der Einbildungskraft anzeigen, scbeint auf das mitange- 

fubrte miara, das Mass, und auf das niebt mit erwabnle mierze, die Niibrung (?) , eben so wenig, ais 

auf das mebreren slayiscben Spracben gcmeine mir oder tnier , der Friede, zu passen. Die Bedeutung 

einzelner \Yurzclbuclistaben getraut sicb der Yf nocb nielil zu bestimmen. Yon einem solclien \Vur- 

zelworferbucbe verspricbt er sicb , dass es lebren wiirde , wie viel die polniscbe Sprache Wurzclworter 

liabe, wie gross die Mannicbfaltigkeit der Yersetzung der \Yurzelbacbstaben und welebes ibr Yerbaltniss 

zu fremden Spracben sey; dann wiirde sicb aus der Zabl der mit anderen Spracben iibereinkomm-^n- 

den, der Grad ihrer Yerwandtscbaft bestimmen lassen. Die Onomaiopoeica yerdienen eine besondere 

Aufmerksamkeit , da sie die iiltesten NYurter sind, und bey aller Yerscbiedenheit sicb bierin aucb zwi- 

scben entfernten Spracben einige Abniicbkeit bemerken lasst. — Cap. X. verbreitet sicb libcr den 

Zweck und Nutzen der Wortforschung. Ein grundlicber NYortforscber wird niclit yoreilig wegen einer 

geringen .\bnlicbkeit ein polnisches YV'ort sogleieb fiir ein lateiniscbes oder deulscbes halten , dessen 

Stamm yielleicbt weit iilter ist und sicb im Orient yerliert. So muss toino, der Wein, niebt nolbwen- 

dig vom lalciniscben rimtm, oder yom griescbiscben olroc bergeleitet werden , da es aucb mit dem 

cbaldiiiscben k:^^ oder ■j^"' iibereinstimmt, Aber iiier, glaubt Rec, konne bloss die Gescbichte entscbei- 

den , wenn sie uns berichtet, bey welchem Yolke eine Nation den Wein bat kennen lernen. Sie ist 

es aucb, die uns lehrt, dass die meisten Kunstwi^irter der Ilandwerker mit den Handwerken aus Deulsch- 



48 

land nacli Polen gekommen sind , dass die Polon von der njmischen Kirclie die Kirchenwórler ans dem 
lateinlschen , die von der griechischen aber aus dem griecliischen entlelint haben. Auch ist es kein 
Wunder, dass dureb den Yerkehr mit fremden Nationen aus der polniscbon Sprachc manches acłit sla- 
voniscbe durcli frenidc Wurter , und mancbes fremde Wort wiederum durch andere fremde verdrangt 
worden. — Cap. Xl. Der Worlforscher beobaclitet auch die ininder wcsentlichen Worlbeile , z. B. die 
Endungen bey IS^ominibits und Yerbis. Ja , Uec. glaiibt sogar , dass bcy Beurlheilung der Yerwandt- 
scbafl niehrerer Spracben nuf diese yorzijgliclie Riicksicht zu nebmen sey, und die .\bniichkeit der 
Wórler erst aisdann einiges Gewicht babć, wenn die Ahniicbkeit der Formen , auf weleber die wirkli- 
che Aniage der Sprncbe bcrubt , und wcielić sieli nicbt yeriindert , erwiesen worden ist. Selir ricblig 
bemcrkt Hr. L. eine gros?e .\bnlicltkcit in licii I't rsonal Endungen der polniscben Zeilworler mit denen 
der griechischen und laleinischen Spraelie. Aber daraus folgt keinesweges, dass die polniscbe Spra- 
chc aus diesen beiden Sprachen slaninie. Denn die weit iillerc samscrdaniscbe Sprache , welclie die 
alte medische fiir ibre Mutter anerkenntj hal in diesem Sliicke mit den slavischen Spracben noch eine 
gróssere Ahniicbkeit. Die Personalendungon des Priisens z. B. lauten in dersciben also: Sing. i) ami , 
2) asi, 5) adi; Plur. \) arna, 2) ałlia , o) anti ; und mit diesen slimmen die Personalendungen des 
neupersisclien Yerbi ziemlich iiberein : Sing. 1) ant, 2) /, 3) d ; Plur. i) dim , 2) did , 5) d'jnd. Aus 
diesem Grunde lićiU Hec. die slavischen Sprachen fur Sciiwcstcrn der samscrdanischen , und wiinschte 
daber, dass der Yf. auch diese mit verglicben biille , so wie der ncupersischen zuweilen diese Ebro 
mit Uecbt wiederfahren ist. Denn aisdann wiirde aucli oft cinc grosse .\hnlichkeit zwischen den NYur- 
tern dicser altcn Sprache mit den Worlern der slayiscben Sprachen hemerkbar werJen. Endlich gicbt 
Hr. L. noch die Bedeutung der Zusalzvorworter IrelTcnd an. — Wer diese grijndlichc Abhandlung so 
durchstudirt, wio sie es verdient , der wird, wenn er auch von manchem Puncle eine andere Ansicbt 
bebiilt, gewiss niclit in Yersuchuog gcratlicn , die Worlforscbung fiir ein blosses Spielwerk des Witzes 
zu ballen ; .«ondern sie ais eine Wisscnscbaft anerkennen , die ibre Principien bat , welche zur Ent- 
deckung dor wahren Bedeutung der Wurter, zu der Darstellung ihres Yerhaltnisses zu den benaimlen 
Gegenstiindcn und zur Begriindung einer wohlgeordneten I\ecbtschreibung von nicbt geringem Nutzen 
seyn koniicn. 

lin \Yurlerbuclie seibst, auf gespaltencn Columnen , stchon bcy jedcm Buchslaben Bemerkungen 
iiber die Auspracbe oder andere Umsiande. Z. B: M pni Nominis addilum primain personom Yerbi je- 
sieni signi',icał. Mocnijni = mocny jesieni. (Auch im Persischen ist das m, welches in allen Temporibus 
die erste Person anzeigt , und an das Stamniwort, welches ais ein .\djectivum oder Participium ange- 
seben werden muss, angchangt wird, aus am, ich bin, enlstanden.) In his tero: by lim lam, sfy- 
szelim lo, cunlraclio esl pluralis pro byliśmy. (Im Persischen ist diess die ganz gewubnliche En- 
dung der erslen Person des Plur). Ferner IJlera m cst characleristica Dalii i pluralis omnium ge- 
nerum Sub.slantirorum , finientium in om, Adjecliiorum desinenlium in ym lel im. Im Samscrdanischen 
endigt sich eben dieser Casus, z. B. in mudirundm , den Mullcrn , yullig so. Uherdiess wird auch die 
Bedeutung der Bucbstaben bei Abbreviaturen angegeben. Bey den Uncialbucbstaben , womit die Stamm- 
wiJrter gedruckt sind, yennisst man ; ausser dem Cedille bey A und E und dem Oueerslriche bei L, 
die iibrigen Unterscheidungszeichen , wclcbem Mangcl jedocli im 11 Theile von S. 609 an abgeholfen 



43 

worden ist. Nach dem Stammworte folget crst olno Erkliirung derselben in polnischer Sprache , dann 
die in den ver\vandten Dialekten oder andercn Sprachen yorhandenen ahnlichen Wurter, ziiweilcn auch 
nur die Synonynia derselben ; alsdann die erste Bedeiitiing in deutsclier Spracłie , durcli die Autoritat 
einer oder ctlicher Stellen aus polniscłicn Scliriften beurknndet. Hierauf die iibrigeii abgcleitelen Bo- 
deutungen nach einer ricbligen Classification auf ;ibnlicbe Art beurkundet. Die dariinter stebenden abgc- 
leitelen Wurter werden auf oben diese Weisc orkliirt, erlautert und ibre ncdeutungcn durcb treffende 
StclIcn documentirt. Zu Ende mancber Artikel sind noch die Pochodź., d. h. <liejenigen Derivata , die 
wegcn Yorgeselzter Sylbc unter einem anderen Bucbstaben befindlicb sind, kurz angegeben. Von slavi- 
schcn Dialekten sind der bohniische, der slowakiscbe, der mahriscbe , der croatisebe , der dalmatische, 
der windiscbe in Steyermark , der krainerisclie in Karnthen , der slayonisclie in SlaYOnien , der wcndi- 
sclio in der Ober-und Nieder-Lausitz , der russische , der ragusaniscbe , der illyriscbe und der slawiscbe 
Kirciiendialekt vergliehen. Von diesen Dialekten kommt der wendiscbe dem Polnischen ani niicbsten; 
die wendischen WćirCer batten daber wolil besser gleich nach dem Polniscben gestanden. So ist z. B. 
dem Polniscben Bić scblagen, Sorab. I, d. i. dasober-Iausilzisch- wendiscbe bicz, so wie aucb Sonib. 
2, d. i. das nieder- lausitzisch bisih, ahnlicber , ais das zuerst erwabnte bibmisclie b/U, das slowaki- 
scbe bit, das russiscbe bit', das croatisebe und bosniscbe billi, das windiscbe bili, das kraineriscbe 
byti oder wyli. Dass dies nicht nur der Fali bey der Endung des Infinitiys, sondern aucb in gan?:en 
Wortern sey, wird sich bald zeigen. 

Bisweilen sind auch Wurter aus andercn Sprachen , z. B. aus dem Griechischen , aus dem Latei- 
nischen und den mit diesem oder aucb mit dem Deutschen yerwandten TiJchtersprachen , zuweilen 
sogar persische Worter angefiibrt, welcbes letztere gar ssbr zii billigen ist, weil nicht nur die deut- 
sche , sondera auch die bereits genannten Sprachen in yielen Stucken mit derselben ubereinstimmen. 
Bey Dać, geben , ist sogar das indische daciami, dadasi, dadali yerglicben, welcbes um desswillen mit 
dem Samscrdanischen i.ibereinstimmt, wio mehrere indische Snracben aus dieser Quelle geschopft baben. 
Besser ware es jedoch gewesen , wenn diese Sprache seibst benutzt worden wiire , weil sie , wie Rec. 
schon zu yersteben gegeben bat, mit den slayischen elnerley iWulter zu baben scbeint. Aus der un- 
garischen und tijrkiscben Sprache, die ihrer Anl.ige nach yon den slayischen Sprachen ganz yerschieden 
sind, werden abnllche Wurter yormuthlich desswegen angefiibrt, weil die ungarische Sprache aus dem 
Slayischen , die tiirkiscbe wenigstens aus dem Persischen manehe Worter entlelmt bat. Dass yon den 
yerwandten Dialekten nicht bloss die almlieh klingenden Wurler, welcbe ebendieselbe Bedeutung ba- 
ben, sondern auch die nicht abnlich klingenden Synonynia beygebraclit werden, kann den Nutzen ba- 
ben, dass man dadurch den Reichtbum der slayischen Sprachen besser kennen lernt. Warum aber 
bey Bóg, Gott, das ungarische Synomen islcn, bey Matka, die Mutter, das ungarische niit dem tiir- 
kischen ara iibereinstimmende unnya , und bey Jeść das tiirkiscbe Synonym yemelc angefuhrt wird, ist 
nicht wobl einzusehen. Mehrere k'innte es yielleicbt befremden, dass sogar bebraische, aramaische und 
arabische Worter yerglichen werden. Allein da Cyrus die Babylonier iiberwand, so enstand zwischen 
den alten Persem ein so genauer Verkebr, dass in die Sprache der Letztercn gewiss yiele chaldaische 
Worter iibergingen. Was Wunder also , dass dergleichen Worter nicht bloss in der samscrdanischen, 
sondern aucb in den slayischen Sprachen, welche , nach Rec. Meinung, yon eben derselben Mutter 

iitninik Lindego wnii. f. Tom VI. "J 



50 

slammen , das Durgerreclit crliallen liaben? Das liebraisclie ^^ oder chaldaisclie K'" , der Berg, ist 
offenbar das jiolnische yóra , da dic Bolimeii, Slowaken und niederlausitzisclien Wenden dafur hora 
sagen und das russische r audi ofl statt des dcutsclicn k gebrauclit wird. Yielleiclit ging sclion iii der 
medisclien oder alten persiscnen Spraclie h oft in g iiber. Wenigstens kouimt scbon in dcm aus dem 
chaldeisclieu nin enstandcneii samscrdaiiiscben Worte f/ihri diese Ycrtauscbung zuni Yorscbein. Auch 
das bebraische oder cbaldaisclic -|— i slimmt mit dem pobiiscben droga, der Weg, gaiiz iiberein. Mit 
dem polnisciien koza, . die Zioge, wird aucli sebr riclitig das syriscbc und cbald;iisclio ł<"i* yergbcben, 
welcbes Hr. L. giną auspricbt , yciniulblich dcswegeii, weil in der akwandriiiiscbcn Ubersclzuiig das i? 
ofl durcb ;■ ausgedriickt wini. Kr balie sieli sogar auf das arabiscbe gaiUi/un, fuetu caprae recens , 
berufen kiJnnen , wegen des abnlicben Anfangsbucbstabcn. Indessen scbeint docli der Vf. darin zu weit 
gegangcu zu scyn, dass er aucli liebraisclie Wurtor mit pobiiscben yergleicbt , die hijcbslciis nur einen 
Buclistaben gemein haben (wie dusić, wiirgen , und '"" exlincltis esl; imać, fassen oder iiber sieli neh- 
men , und o*:? ponere) , oder dereń Bedeulung verscbieden ist, wic bral, der Brudcr, und r*-: fuedus; 
bagno, der Sumpf, und •;; fletus, dach, das Dacb, und r~n sub. Es scbeint zwar aueli dem crstcn 
Anseben nach das polniscbe ćma, die Finslerniss, von dem damit verglicbeiien cni' (wie anstall cr.K 
gesetzt wcrden solte): obscuraiit , obscuralus esl, gaiiz vcrschieden zu seyn. Allein wena inan r das 
cbcdem vermulhlicb nur ein blosser Spiritus war , von den \Vurzelbuchslaben absonderl : so ist das 
iibrige er, da bloss die Consonanten ais wescntlicbe Buelistaben anzuseben sind, dem bubniiscben, 
slowakiscben , ragusiseben , croaliseben und russiscben Ima vullig abnbcii. Aber im Arabiscben ist ausser 
diescm Stammworto noch ein andcres cc;-, welcbes eben so viel bedeulet, yorbandcn. Liist man r ais 
einen blossm Spiritus auch iiier weg: so sind dic bciden ubrigen Wurzelbucbstaben er mit denen im 
Polnischen ćma, im Oberlausitziscben czma, und im Niederlausitzisclien schma ganz nalie verwandt. 
Dieses Wort beweist zugleicli , dass das Polnische sieli nebst den beidcn weiidiscben Uialeklen voii den 
iibrigen vergliclienen Mundarten vorziiglicli durcb gewissc Ziscblaute auszeicbnct , slatt dereń die ubrigen 
Slaven / oder d gebrauchen. Davon findet man unter den Bucbstaben ci und dz viele Beweise. Z. B. 
der Leib beist in Polnischen ciało, im Wendischen schelo und czielo. Der Teig wird polnisch ciasto 
genannt, die Wenden schreiben danir scheslo und czeslo. Allein in der bóbniisclien Spraebc komiut 
statt beider Wórter lelo und teslo vor. Und das I brauclicn aucb die iibrigen Siaven in diesen und 
abnlicben NYurlern statt ci. Auch bey Działać, machcn , beballcn die Wenden, welche dzielacz und 
zelasch dafup sageu , z bey. Aber die Buhmen , Winden und Croaten sprechen dioses Wort delati , die 
Bosnier dellali, die Bussen djehu' , und die Ragusaner djegijali aus. Diese alle verwandeln aiso das 
z in d. Sonach verhalt sieli die [lolniscbe Spraclie nebst den boiden wendiseben Dialekten gegen die 
iibrigen eben jelzt erwalmten Mundarten yollig so, wie das Hebraiscbc zu dem Aramaischen, oder wie 
das Uochdeutsclic zu dem Plattdeutschen. — Urn sich von der Einriclitung dieses Wurtcrbucbs einen 
noch deutlichercn Begrill' zu macben, wollen wir den Artikel DHZWl bersetzen : DRZWI, Gen. drzwi 
plur.; Ui>h. dwere, dwyre (c/. dowrzeć , dowierać; ej. wiencja, Boh. dwereg , dwercge, uerege); Siow. 
dwere: Sorab. 1. dtuje , dure , duri ; Sorab. ^2. zura; Viud. dure , duri ; Cani. daiiri , dure; Croat. 
dviri, trata; Slav. trata, (ej. wrota); Hoss. dwer , dwcri; Eccl. dwer , (ej', dtiór) ; Graec. {i~v(ta; 
Germ. Thitre , 'Ihur; Stec. dór ; Dan. dur; Angl. door ; Pers. der; Alhan. dera; Grim. thurn ; Ghald. 



51 

ij-n '^'■fl; Syr. ^<^n taro; Arab. n:>-!r. i) Die Thiire, Der Eingang; 2) drzivi z deski y forta, wrota, 
diwierzc, cf. diwierki , die Thiire, die Thiirlliigel, der Thilrfliigel. Urzwi kościelne, die [iirchlliiire. Drzwi 
bramne, Thorfliigel. Drzwi dwnskrzydlaste, Fiiigellhiiren. Cziuoroskrzydte drzwi qnadrifores gebrochene Fiiujel- 
thiiren. Drzwi kraciste, z kraty, z szczeblów , Gitlerthiiren. Drziui spuszczane do piwnic, spust, Fall- 
thiire. DRZWICZKI , G. drzwiczek, pltir. demin.; Boh. dwyrka, dwjrka , dwerky; Vind. diirice, iratice, 
Sorab. 1. dnriczka; Sorab. 2. zurka; Ross dwcrzyi; das Thiirchen; eine klcinc Thiire. DPyZWlCZNY , 
a, e, ode drzwi, Thiir-; Boh et Slor. dwcrnj; Ross. dwernyj — Pochodź, beze dr iv i, n a de dr z iv i e; 
odiwierny, odźioiernia, odrziuie. 

In diesem Artikel ist die Yergleichung der iilinlichen Worter nus anderen Sprachea sehr reichlich 
ausgefallen , weil sogar einige gerinanische Sprachen hiezu gebraucht worden sind. Das persisclie der 
ist auch niclit iibergangen wordon , von welcliem das vermisste samscrdanische diar nicht sehr abweicht. 
Warum die Pochodź-, oder die Deriiala, die sich mit einem anderen Buclistaben anfangen , allemal 
zu Ende eines solchcn Artiiiels erwalint werden , fiillt nicbt so leicht in die Augen. Fiir den Auslander 
ist es olmc Zweifel nijtzliciier, wenn er bey einem zusammengesetzten Derivato , dasss in der alphabe- 
tischen Ordnung steht, auf die Wiirter yerwiesen wird, ans welcbcn os zusammengezeizt ist. Z. B. bey 
nadedrzwie , [cf. nad et drzwi). Noch iibler berathen ist der Nicht -Pole, wenn er das Dcrivatuai am 
gehijrigen Orte gar nicbt flndet,' wie z. B. bezedrwi, \Yenn dieses nicłit yielieicht cin Druckfehler statt 
bezednwi ist. Eine grosse Erieichterung aber ist es, dass von den Irregularibus nicht bloss der Infinitiv, 
sondern auch die nicbt leicht zu errathenden Tempera und Pcrsonen am gehorigen Orte des Alpliabets 
zu fmden sind, z. B. bierze und biorę, \vo auf den Inf. Brać; dobierać, wo auf Dobrać ver\viesen 
wird. Zuweilen sind zu ieichterer t'bersicbt der Abanderungen , die in den yergleicbenen Wiirtern enthal- 
tenen Wurzelhuchstaben am Rande beniorkt, z. B. bei Baran, der Schafbok , die Buchstaben h — r — n, 
b — ;■ — in , b — r, b — r — /( , b — r — r, b — r, f — r, p—r, weil man nich nur im Slowakiscliea baran 
und bcran, im Miihrischen und Niederlausitzisclien baran, im BiJhmischen beran , im Oberlausitzischen 
boran, im Russischen baran, alle drey Wurzelbuciistaben wiederfindet, sondern auch nach der Meinung 
des Yfs., das ungarisclie barom, pecus , das persische barah , das deutsche Bdr , das lateinische [era, 
das hebriiische -;r , jurencus , das bosiiische brar , das croatiscbe bran. und das bohmisclie braw, wel- 
cbes grex bedeutet, zu diesem Stammworte zu gehuren scheint. Allcin da in den zuletzt erwahnten 
Sprachen die Yerschiedenheit der Bcdeutung mit der Ycrschiedenbeit der Buchstaben zusammentritft : so 
kommt Rec. diese Ahstammung verd;ichtig vnr. 

Dass der Yf bey Ausarbeitung des 2 Theils des I Bandes , und des \ Theils des H Bandes eben 
den Fleiss und Scbarfsinn bewiesen iiabe, wie bey dem ersten Theile , last sich schon aus den bereils 
beylaufig beygebrachten Proben schbessen. Auch diese Theile sind mit verglicbenen Wurtcrn aus sla- 
vischen und anderen Sprachen reichlich ausgestattet. Indessen findet man duch bey Gorąco, heiss , nur 
das bohmische korce, und das croatische sar; es fehlt also das wendische garazi , und gorzi , so wie 
das russische goriaszczij. Allein bey dem Ycrbo Gorzeć, auf welclies bey Gorąco verwiescn wird, sind 
nicht nur alle slavischen Dialekte vergllchen, sondern es wird sogar bemerkt, dass das cambriscbe gores 
fenor, mit dem kralnerischen gorczh iibereinstimmt. Yon hebraiscben Wortern wird nicht nur mn 
exarsit, sonden auch "^kt incendit , und -in (nicht -;j<) lucere , verglichen , unter welchen das erste ohne 



52 

Zweifel atn alinlichsten ist. Von der genauen Auseioanderselzung der Bedeutungen , die auch in diesen 
Theilen Iierrsclit, kann der Artikcl voa der Praeposilio inseperabilis i\a einen Bcweis abgeben. lya heisst 
namlicli in der Zusamuiensetzung i) auf, i. U. nakładać na wóz oder naładować, audaden ; 2 ) viel 
aufeinander: naborgować , viel aulliorgen, nakupuwać reclit vicl auHiaufen. 3) Yerbis reciprocis adjungit 
signifłcalioiieni salisfactae cupiditalis ; reclit satt, zur Genijge, naeli llerzens Lust , bis zuni Ermiiden , 
nacatawał sle , (er kiisste sieb recbt sali). 4) Saepenumero non seriil nisi ad e.ipriinendum confugalio' 
nem coiiipUtam , (jiiam dokonane tocamus. 5) Aa, nad, cin wenig, elwas, natracić, md Stosscn ciwas 
bescbadigen; cf. Stoi: et Sorab. i. na, exprimens deiuinutionem Adjectiii: narerni , cf. Lal. sub — , e. 
(jr. mbfuscus. — Den Grund, waruni lir. L. inanchc zusammengcselzte Worter iiberging, giebt er hier 
folgendergestait an : i\uieris in kuc ab lY incipicntc serie, non patica terba, a syllaba Aa - tncipienlia, 
oniissa esse , eo lel ijuod obliqua sint , nec in siio thcmate Aa retineant, ul nałujać , nec cnim nałajam 
dirimits , lel (jiiod licet thema suuni habeanł , et composila cideantur, lamen param, aut nihil, a sim- 
plici dijferani , ut nagabam , gabam; quare talia bis poni minime oporlebal. Gleicb zu An(ange dicses 
Arlikels koinmen cinigc aus dem slavischen na iind aus aclitdeutschen Yorbis zusaniiiicngeselzte \Yi>rter vor, 
die allem Yermiilhen nacb durcb den Handel nacb 1'ulen kamen. Dass sic wirklicb aus dem Deutsthen 
entlebnt sind, davon kann man sieli aus dicsem Wórterbuclie vollig iiberzeugen. Denn stall Aatadoiuać 
gebraueben alle dabey angefiilirten Mundarten cigene slaviscbe Worter. Els biilte aucb nocli das bólimi- 
sche naloiUi und wlożiti angeliihrt wcrden kunncn. Aucli in Ansobung des Ycrbi Aaborgować wird man 
nicht zweifelbafl bleiben , da fur Borgować die daselbst verglicbenen slarisclien Spracben sammllicb sla- 
yisclic Wiirler gebraueben. Bloss wegen Aakupować kunnlc man ungcwiss scyn , weil alle bey kupo- 
wać verglichenen slaviseben Spraobcn , die alte Kircbensprachc abgerccbnel , kaufen mit cinem abniiebon 
Worte ausdriickcn , obgleicii iiielil alle slaviscben Nationen seit iilteren Zeitcn mit den Doulscb^n in einein 
HandelsYcrkebr gestanden baben. Die .\bnlicbkeit cines im Polnischon gcwubnliclien NYnrios mit einem deut- 
scben, laleinisebcn oder griecliiscben bcweist auf Jeden Fali dann niclits liir die .Vbstammung desselben uus ci- 
ner dieser Spracben, wcnn es in mchreren Spracbon vorkomiat. Wenigstens kann man ais gewiss aonebmen, 
doss ein im gemeinen Leben unentbchrlichcs Wort, das man in allen slaviscben Mundaiten findct, nieht erst 
aus der deutscben ,' lalciniscben oder griecbisclicn Spracbe in die polnische iibergegangen sey, sondern 
aus der Spracbe slamme , welchc die Muller aller dieser Spracben ist. Diess ist der Fali bey dcm pol- 
iiiscbcn Worle matka, oder mać, die Muller, dessen \Vur/elbucbslabcn mat alle yerglichenen sLyiseben 
Mundarten baben , nur dass die beiden wendisciien aucb liier das / mil c; oder sch verlauschen , und 
die Mutler maa oder masch nenncn. Nun kommt zwar dieses Wort mit dem lateinischcn mater , und 
mil dem griecbisciien fiuTt^o (im doriscbea Dialekle) iiberein. Allein da im Persiscben mader und in 
dem weit ;dleren Samscrdanisclien aucb mata die Muller beissl : so ist es wohl entsehieden , dass die- 
ses Wort aus der Urspracbo der samscrdanisclien und der ijbrigen erw iilinten Spracben , wofiir Rec. dio 
Muller dei' samscrdaniscben und persiscben , d. b. die medische anerkennt , in den slaviscben Spraelien 
beybebalten worden sey. Aucb das p«jlnisclie yf.vV', essen, kann wedcr aus dem Deutscben entlebnt 
seyn , nocli som laloiniscben edere , oder vom griccbiscben tótif oder tOxt-eii> stammcn. Denn das vor 
uns liegendo Lexikon beweist, dass dieses Wort mit kleiner Yeranderung allen siavischen Spracben ei- 
gen ist. Lnd mit einem russischen Ycrbo, wclcbcs nocb ausser ;'t'5^( bafte bcmerkl werdcn k.iniiun. 



53 

ńimWch jedal' , stimmt dag samscrdanische aiłda , slatt dessen Hr, L. das allerdings iihnliche indische 
adini erwahnt, genau iibercin. Es ist also wolil keineiii Zweifel unterworfen, dass die slavischen Spra- 
chen dieses Wort aus einerley Ouelle mit der samscrdanisciien geschijpft haben. Uessea ungeachtet 
kann nian sieli aus diesein Wurterbuche iiberzeugen , dass einige wirkbch gnecbische und mebrere la- 
teinisclie und deulsche Worler in das Polnische libergegangcn sind. Gleich auf den ersten A Seiten 
wird nian Ad («'^'łjc:) , Abyś [ui3vor)oc) und das von ddafiac enstandenc Adamanlijn ais griechische Wor- 
ter enldeckcn. Die lateinischen aber sind weit zablrcicber: Abdykaaja , Ahdykoivać , Abeccdaryusz , Ab- 
juracya , Ahjurować, Ablaklować , Abliicya, Abreiuiacya , Abrogacya, Absolncija, Absolut, Adycija, Adept 
fallen sogleich in die Augen. Und folgende Wortcr kunnen iiiren deutscben Ursprung nicht verleugnen: 
Abdacli oder Obdach , Abdankować , Abrys , Abszyl (Abscliied\ Abszylować , Abzos (Absatz), Achlel. Noch 
auflallender ist die Bemerkung, dass sogar zuweilen ein polnisclies Wort bloss deswegcn zwey ganz 
yerscbiedcne Bedeutungen angenommen zu haben scheint, weil ein deutscbes, oder wenigstens zwey 
einander ahnlicb klingende deulscbe Worter zweyerley bedeuten. So beisst miasto, sonderlicb mit einer 
Yorgesctzten Pniposition anslatl , oder stall, aber auch , wie bey einigen anderen slavischen Yulkern, 
die Sladl. Dass die deulscbe Spracbe zu dieser Benennung Yeranlassung gegeben habe , wird dadurch 
wabrscheinlicli , \vcil in yerschiedenen slayisclien Mundarten die Stadt ganz anders , namlicb raras , va- 
rasb , grad und gorod genannt wird. Noch mehr bemerkt man den Einfluss des deulschen Sprachge- 
brauchs bey dem ins Polnische aufgenomenen Worte arkusz. Denn dieses bedeutet nicht nur einen 
(gewolbten) Bogen , sonder auch einen Bogen Papier ; weil beides im Deutschen ein Bogen heisst. Die- 
se Bedeutung bat zwar arkussh auch im Kroatiscben, und arek im Btibmischen. Aber im Yindiscben 
und Russischen wird ein slaviscbes Wort, im Slayonisclien d;;s lateiiiisclic fulj , und im WendiscLcn 
das deutscbe nur wenig yeranderle bogori dafiir gebraucht. 

Die Bemerkungen , zu denen der in diesem Werke enthaltene reiche Schatz von Wórtern so vie- 
ler Sprachen Rec. den Stoff gab , empfehlen dasselbc nicht bloss dem Sprachkenner , sondern auch dem 
Geschichtsschreiber, der die ersten Wohnsitzc der slavischen und anderer Nalionen aufzusuchen begie- 
rig ist , in so liohem Grade , dass es keiner weiteren Empfehlung zu hedijrfen scheint. Und dennoch 
erregt die Ausserung des Vfs. am Schlusse der Abbandlung ijber die Tendenz dieses Wórterbuchs noch 
niehrere nicbt geringe Erwartungen, woriiber er sich also erkliirt : -Die kurze Abhandlung (von den 
Grundsiitzen der Wortforschung) beriihrt Ideen mancherley Art, die ihrcn Grund in dem Worterbuche 
haben , dereń Entwickelung jedoch der Zukunft nacb volliger llerausgabe des Werks iiberlassen bleibt. 
Dahin gehoren : Untersuchungen iiber die Sinneneindiiicke und sinnlichen Wahrnehmungen ais Grundlage 
der menschlichen Spracbe; iiber den Einfluss frcmder, besonders benachbarter Sprachen, auf die pol- 
nische; iibcr die mit unserer Spracbe vorgegangenen Yeranderungen ; iiber die yerschiedenen Arten 
und Mittel , unsere S|)rache zu bereichern und zu yervollkommnen ; iiber die Zeitrechnung und die 
yerschiedenen Epochen der Worter unserer Spracbe; iiber das Yerbiiltniss der polnischen zu den 
iibrigen slavischen Mundarten , ais Yorschule einer allgemeinen slayischen Sprachlehre und Syno- 
nymik , ingleichen einer allgemeinen philosophischen Sprachlehre ; iiber die in der Spracbe sich darbie- 
tenden Data zu einer Geschichte des hauslichen Lebens.- — Ubrigens zeichnet sich dieses Wórterbuch 
durch schonen Druck und Correctheit aus; und wir sind dem Yf. um so mehr Dank schuldig, weil er 



54 

sich nicht bloss der Correctur, sondern auch der Besopgung des Drucks und des Yerlags zugleich mi 
unterziehen musste. Rec. sielit der Yollendung dieses Wcrkes , durch das sich Hr. L. um alle slavi- 
sclien Sprachen, yorzijglicli aber uin die eine llauptsprachc der beidcn slayischen Hauptstanime ein un- 
sterblicbcs Yerdienst erworben bat , rnit der gros»ten Sebnsucht entgegen , fest iiberzeugl , dass das 
ganze gclelirte Publicum, das sich fur jede grosse und nutzlichc Unternebmung im Iteiche der Wissen- 
scbaften iiiteressirt, in diesen gcmeinniitzigen Wunsch mit Yergnugen einstimnien werde.. 

MHl'. 



Sro 158. EnjamungsbldUcr zur allijeniciiicn fJtleralur Zfilung den 13 Drcemler 1810. 
Sfownik etc. T. 1. Cz. II. G-L T. 11. Cz. I. M— O. 1809. 

Dicss ist die eruiinschte Fortsetzung des YortrefUicben \Ycrkes, dessen Yorziige und Merkwurdig- 
keit \sir bey der Anzeige des erslen Tbeils des erslen Bandes (.V. L. Z. 1808, N. 333), auseinander 
zu setzcn gesuebt hal)en. Dicsclbe Tiefe der Kenntniss des gesainmien slawiscben Spracbschatzes , dfe- 
selbe Surgfalt und Scbarfsinn in der Eritwickclung und .\nordnung der Uedeutungen, derselbe ausdau- 
ernde Fleiss bewabrt sich aucb in diesen B;indcn. Tnd es bewabrt sich auch der schalzbarc Eifer , 
weichcn bobe und edie Freunde der polniscben Literatur an der Yollendung eines eben so midicvollen 
ais verdienstlicben Werkes nebmen. So wie der Yf in den Zuscbriflen ?.um ersten Tlieile die Yerdien- 
stc des Fursten Adam Czarłonjshi und des Gro/en .Joseph Marimilian Ossoliński um scin Werk ridimt, 
so rilbmt er in diesen beiden n;inden iibniicbe Yerdienste eben so verebHicber Manner in Zuschrilten 
an den Graf Slanishw Zamojski und den Graf Stanisław Potocki. Mijgen diese und andere treffliche 
Gonner der Literatur ihres Yaterlandes forlfalircn , ein Werk zu unterstiilzen , welclies obne liberale und 
thatige Unteistiitzung kaum vollendet werden kann, und welcbes Yoliemlet eine wabre Zierde fiir diese 
Literatur seyn wird , und zwar nicht bloss fiir die Literatur der polniscben Sprachc, sondern fiir die 
des slayischen Stainmes liberbaupt. Wir habcn in unserer erwiilmten .\nzeige scbon auseinanderge- 
setzt, welcbes die Einrichtung dieses Worterbucbes ist ; und wic die cntsprecbenden Ausdriicke jedes 
der slayisclien Dialfkle bey jedcm polniscben Worle angegoben sind. Begrcinich ist in diesen Biinden 
ganz dieselbe Einrichtung beybcbalten wonlfii. Zwar ist damit nocb nicht der Plan des yerewiglen 
ebrwLirdigen Schlozers ausgcfubrt , den audi dei' iioruhinlo Dobrowr.ki in scinein Slayin fiinf und 
dreyssig Jabre nach der Erscheinung der nordisclien Gescblchle, wo ilm jener angab , untersciirieben 
bat , der Plan eines allgemeinen und yergleichcnden slayisclien \Yi)rterbuchs in etymologiscber Ordnung, 
wo jcdesmal das einfachste Stammworl aufgesucht und bemerkt wiirde, in wolcbcr slayisclien Mundarl 
dasselbe noch iibrig sey , und sodann dessen ganzes Geschlechtsregisler mit allen scinen Abkummlingen 
in allen bekannten slayischen Dialekten sich formire. .\ber seibst diescm Plan eines mebr bloss fup 
gelehrte Forschung angtdrtgten , nic anders ais durch den Yeroin tnebrerer Gelehrten und auf Kowien 
eines hijchst liberalcn Fursten ausfiihrbaren 1'nternebmcns , welcbes zu dem l*lane dieses Werks gar 
nicht gohoren konnte, ist durch das gegenwiirlige so weit yorgearbeitet , ais er nur irgend móglich 
war, bey einem Wiirterbucbe , welcbes bey eincr einzelnen voii diesen slayischen Yulkern ein beson- 



35 

deres Iiiteresse, und niiliere Unterstulzung finden sollte. Mil lebendigem Interesse sleiit man aucli bev 
diesen Banden vor der Menge trclllicli gearbeiteter Artikel , und uberliaiipt Yor dem so in einnehmen- 
der Klarlieit erscheinendein Woiiscbalze der polniscben Sprache. Wie iiiteressant ist aucb die Yerglei- 
cbung des abwechselnd griissern Reichthiims der rerschiedenen slaviscben Sprachen oder der damit 
yerglichenen aiidern. Der Pole bat sein jarmark, jarmarek, olienbar aus dem Deulschen enllebnt; 
aber er hat in seiner , so rnannigtaltiger Biegungen fabigen Sprache davon drey Adjectiye gebildet jar- 
marczny, jarmaczmj, jarmarkowi], wo der Deutsche nicbt eins hat. Im Deutschen ist UmuUle nicht rei- 
ner Gegensatz von Willen, wie es niewola im Polnisclien ist, welcbes sich aber vom Zwanrje zuni ^a- 
grilTe der Nothit^endigkeit , Nołb , wendet. Und welcher Sprachlreund freute sich dabey nicbt dann der 
schijnen, wohigebildeten Ableitungsformen : niewolić (activisch) zwingen , niewol«i/i: , ń\e\\o\niczck , nie- 
wobi/ca , mew olniczka , niewoI«/c/«-'o , niewols/wo, mewolniczij. ( Ubrigens ist bey den Compositis mit 
nie, wo die Simplicia fiir sich yorhanden sind, auf diese yerwiesen). Bey Indian, wo der Polo nur 
diese Form hat, haben wir Deutschen dereń zwey : Indier und Indiancr , welche passend unterscliie- 
den werden kijnnen , so dass jener den Anwoljnern des Ganges , dieser der neuen Welt yorbehalten 
bleibt. Bey kadzić finden wir die Yergleichung des Hebraischen Tjp zu entfernt, und wissen nicht 
iiber das radicale " liinwegzukommen. Imjjeryalnij zum deutschen Reiche geliorig, ist nach jelzigem Sprach- 
gebrauche zu enge gefasst. Bey nieuk , nieuczek zeigt jenes die ganz einlacbe Form , und trifft zufal- 
lig so nahe mit dem entgegenstebenden Begride nauk zusammen. Auf diesen Artikel, auf nie selbst, 
jak, imię, gęba, nosić, und alle die scliarf unterscbiedcnen Bedeulungen , den Reichthum der Pbrasen 
und hunderte anderer ousfuhrlicher Artikel yerweisen wir unsere Leser, welche sich gleiche Achtung 
fiir den Fleiss, Belesenheit und Urtheil des yerdienten Vf. einflossen wollen, ais wir hegen, und die 
dann eben so begierig, ais wir, der ungesauniten Fortfiihrung und Yollenduog des herrlicben Werkes 
entgegen sehen werden. 



Nro. 126. Ergiinzungsblatter, den i-i Nov. 1811. 

Worierbuch der Polniscben Sprache von M. Sam. Gotllieb Linde , Dr. der Philosophie , Oberschnlrath, 
Rector des Liceums zu Warschau, u. s. w. (Zweiler Theil, Zweiler Bandj welcher den Duchstaben P. 

begrei/t 1811.; 1806. S., gr. Ł 

Der ungehinderte Fortgang des yortrefilichen Workes, dessen Yorziige schon A. L. Z. 1808, Nro 
333 u. Erg. Blatt. 1810, Nr. 158 wenigstens so weit dargelegt sind, ais es der Raum dieser Blatter 
gestattete, der rasche Fortschritt desselben zu seiner Yollendung, ist eine sehr erfreuliche Erscheinung, 
und wie sehr muss er es fiir eine Nation sein, die sich kraftig erbebt, und der sich der hohe Reichthum 
ihrer Sprache besonders wieder in diesem so sehr reichhaltigen Bandę dieses National -Wórterbuches 
darstellt. Gliicklich muss man das Yolk preisen, w"elches ein solches Werk, eine solche Auffassung und 
Bestimmung der Begriffe seiner Sprache erhalt. Die ganze Nation gewinnt durch dasselbe; wie ein 



56 

Scliatz stehl CS da, den kiiiilligen Geschlechtern , und die Enkel noch segnen den wurdigen Urheber. 
Dankbar blicken sie aucli auf die cdie Czai lorijskische Familie; ohne dereń und anderer achlungswiir- 
digcr Magnaten wolilwollendste und treygiebigste Unterstutzung das Werk nicht hatle zu Stande kommen 
kónnen, am wenigslen zu dieser Zeit, zwisciien dereii Drangsalen und Triiinmern , einetn fest, und 
unbeweglicli gegrundoten Obelisk gleicli , dieses Werk empornigt: (lass es docb baki im Glanz des Mor- 
gcniollies bcsserer Zcilen straidel 

Wenn wir auf den einzelnen vor uns liegenden Theil blicken , so brauchen wir seine Einrichtung 
niclit wifilerliolt bekannt und darauf aulrncrksam zu maclien , welcli' einen tiefon Blick sie in den ge- 
saminten ausgebreiteten slayiscbon Spracben durcb die zwed.massige Yergieicliung aiier seiner Dialekte 
gewabre : wir bleibcn jetzt bloss bey dem grosscn Gewinn der polnischen Spracbe durch dieses Werk 
stulien. Abgeseben noob von der Klarhcit der BegrifTe, in welclier die Bedeutungen der Worter einer 
Spracbe in einer solcben Bearbeitung erscbeinen , wcicb' ein ganz unscbiitzbarer Yortheil ist scbon die 
uneriiKiSslicbe Sumnie ausgewablter Beyspiele des Gcbraucbcs der einzelnen Wiirler in allen ibrcn Be- 
deutungen , belegt durch die Angabe der Scliriltsteller und der Seitenzabl ibrer Schrillen. Diese Satnm- 
lung dieser Beyspiele scbon ist eine unerscbopflicbc Fundgrabe ntuer Anwendungen und neuer Unter- 
sucbungcn liber eine tbeils scbon klassiscb angewendete, tbeils noch bildsame Spracbe. Jeder kiinftige 
Scliriltsteller der Nation , jeder, der ais gebildeter Mann seine Mutlersprache ganz zu studieren fiir 
seine Pflicbt biilt, kann bier unaufliurlicb lesen , und wieder lesen , bald dies, bald jenes Wort; keines 
ist obne Interesse liir den Freund des Yaterlandes , sobald es einer Sonderung der Bedeutungen des 
Wortcs bedarf , einer Bestinimung der Art seincs Gebraucbcs. Seibst die Klasse der Scbriflsteller , wel- 
cbc mehr oder weniger ausscliliesslicb sich eines Wortes bedient bat, wirfl ein Lictit auf diesen Ge- 
braucb : in einem lebendigen Bilde stebt er vor den Augen der Naclidenkenden in den Beyspielen, und 
wie so zweckmiissig ais leicbt gelangen sic so zu einem deutlicben Bewusslseyn der Ricbtigkcit und der 
Leiclitigkeit der Anwcndung der Worter der Mutterspraclic. Sollte es sich nicbt jeder Gebildete , noch 
viclmebr jeder verscliaflen , der fiir seine Nation , besonders der ais Muster fur die Jugend , zu schrci- 
beo unternimmt. Wie so sebr wenige baben unter den neuern Spraciien ein Worterbueh mit solcben, 
aus den Schriflstellern seibst aufgestellten Beyspielen , worin man nicbt bios dankbar an der Hand des 
Yerfassers die Bedeutungen in- einer zweckmassig geordneten Heibe durcbgebet , sondcrn sie so mit 
eignen Augen iiberschaut; vielleiclit keine der neuern Spracben bat ein Wórterbucb mit einer solcben 
Fiille dersclben. Fast ist ibre Sammlung nicbt das Werk eines Mannes. Alan iiberlege wie lange es ge- 
dauert bat, bis wir durcb Gesner und Forcellini solobe Werke fiir die Lateiniscbe Spracho erballen baben ; 
und wie viel nielir Yorarbcilen hotten die Lexicograplien der allen klassiscben Spracben I Der wiirdige 
Linde bat seiner Spracbe diesen Scbatz seibst gesammelt! Wor je nur einen kleinen Yersuch der Art 
macbte , er fuble und sagę aus , was dieser tief gelebrte Forscber durcb unermiidlicbcn Fleiss geleislet 
bat I und welche Sorgfalt , wcichcn Scbarfsinn bat er in der Anordnung bewiesen ! Uazu nur einige 
Belege. Bey plolę , yleió sind die Bedeutungen \] flechten, 2) schwatzen, albern Zeug fiiscln , ange- 
geben; aber eine Bedeutung, welche das Band zwiscben beyden ausmacbt, liegl in der Bedensart: 
flecie mi się w oczach kszluit obrazu, erklatt durch: tiwi/a się przed oczami, Ucz ciemno, iiieuy- 
rainie, schwebl dunkel verworren das Einzelne in einander verfliessend , verllochten) , vur den Augen. — 



57 

I)ie Betloiitiingen von Pamięć liegen einander solir nalio, sind alier liier scharfsinnig uiid gennu abge- 
llicilt, indem es: 1) das Gedaclilniss ais Kraft der Seele; 2) die Wiikung dioser Kraft, in Bezug auf 
einen bestimmten Gcgenstand , Erinnerung , Andcnken, pamiętanie , pamialka czego; o) diese Wirkung 
nicht bloss in Absicht des Wiederbervorrufens der Yorsteliungen, sondern der Erwiigung des in die Ge- 
daiiken Fassens iiberbaupt , aiso so viel ais mij.^il, uwaga; und 4) Andenkon , so viel ais Denkmabl 
oder aiicii, Denkzettel : pamiątka, bcdeiitet. Zwcckniiissige Rey.-!pielc erlaulern alle diese Bedentungen. 
^Ya p'i!iiicć konimt begreiflich im ersten und zwoiten Kallo vor, die sieh ubcrbriupl in einzelnen Bey- 
spielen so nabe liegen, dass ihre Untersclieidung bloss von der vcrscbiedenen Riicksiclit abbangt, wel- 
che dem Sprecbenden im Augenblickc der Aussage zuniicbst in den Sinn komnit. Der nicht vergesseno 
Gebraucli des na pamirć fiir bez rozwagi, in den Tag binein, nnubergelogt, wiirde sieh mit unserm : 
Etwas nacb Gedanken niacben, d. i. obne feste Grundsatze , Yorsciirift oder Bild, ciniger Massen 
vcrgleicben lassen. Bey Pojęlng ist der Untcrscliied zwiscben dc.^ eigentlicbcn , oder, wie hier genaner 
gesagt wird , pbysiscben, und der ubertragenen Bedeutung, und der activcn und passiyen , leicbt be- 
merkbar; aber wio scbarl' und deutlich ist er bier ausgefiibrt; und weno das active und iiberira- 
geno : leiclit fassend , golelirig, iiberall angegeben war, so bat die Sorgfalt des Yif. aucb die ailiye 
physiscbe Bedeutung belegt. Die Yorausscbickung dtr passiyen Bedeutungen : leicbt aufżufangeii, zu unifas- 
sen, fasslicb, yersiandlicb und die gr^ ssere Anzabl von Beyspielen fiir denselben, soli obne Zweyfel das Ubcr- 
gewicbt dieses passiyen Gebraucbes anzeigcn. Wir konnen den Wunseli nicht yerbeblen, dass es dem 
Yerfusser gefallen halte, die gewóhnlicbsten unter den Bedeutungen ijberall wenigstens anzudeuten, und 
wabrhaft seltena, welcbe durch des Yrf. liefe und scharfsinnige Forschungen ausgemittelt, und an iliren 
Platz gestellt worden sind, wic aucli in den nocb folgenden Beyspielen erwahnt weiden wird, so aus- 
zusondern , dass der weniger Kundigo sio nicht etwa ande:'s auffasse , und olme Yorsiebt nachahme. — 
Bey Potrzeba wi-irden wir ais Ilauptabtheilung yorscblagcn, was der Yrf. allerdings sebr hoslimmt un- 
terscbiuden bat, nabmlich , dass es sowohl : 1) den Drang der Nothwcndigkeit; ais auch 2) das was 
nolhwendig' dringend ist, bezeicbnet. Zu letzterem wurden wir rechncn , was Seite 4-10 stelit ; w'0 
potrzeba durch sprawa potrzebna erklart wird, zu ersterem , was nacbmabls Seite 410. aurgofLilirt ist, 
wo es unter 2) durch ubóstwo, Mangel, Diirfligkeit; unter 5) durch przggoda , Nuth , Drangsal , Zwang 
erkliiit ist; und die unter 4) angegebene, gcwiss seltene Bedeutung, dass es fiir: Action, Schlacbt, 
stebt, mJebte yiclleicbt eben daher abgeleitel seyn. — Przeioigć. mit seinem niedokonane Przekładać 
(bey letztern ist nacb der Einrichtung dieses Wortei^bucbes auf erstercs yerwiesen, aber przeło:-^ sclbst 
flndet inan nicht besonders aufgefuhrl) -, bietben einen intcressanttn Zusanmienhang der in ibrei' Diyer- 
genz dann ziemlicb weit von einander abstcbenden Bedeutungen dar, welebe den Sinn unscrer deut- 
scben Worter: yersetzen , umselzen, durcbsetzen , i.iherselzen und vorsetzen, mit einander yereinigen. 
Zuerst ist umsetzen , umpaaken , an einen andern Ort hinstellen , angegeben. Lelzteres ist sogleich , wir 
seben nicht ganz warum, nocb besonders durch Przenosić, an einem andern Ovl iihersetzen, verlegen, 
bestiinmt. Ubertragen aus einer Sprache in die andere, ist die nacbste Bedeutung; dann folgt : durcli- 
legen , zwischenlegen , mit don intoresanten speciellen Anwendungen auf Durchschiessen eines Buches, 
Wechseireime, und die Schichtungen im Innem der Erde , wobey ja unser eigentlicber bergmannischer 
Ausdruck auch: durcbsetzen ist. Die niichste Bedeutung von Przekładać , iiberladen, welcbe wobi sellen 

Stownik Lindego i", u^yd. Tam VI. g 



58 

genug ist , und leicht cine gebrauchlich gewordene Yerwechselung mit dem alinliclien przeładować 
sclieinen kOnnle , hat in unscrm uberlegeu (zum Beyspiel mit Waaren) eine Analogie. Dic zweckmassig 
untersclicideiicii Bedeutungcn: Yorzielien, Yorzug gcbcn , vorselzen , zum Yorgesetzten maclien , und ei- 
ncm elwas voiiegen, rorstellen, mil iliren Anwendungen, sind der Beschluss diescs reiclicn Arlikels. — 
Puścić isl uiii nouli reiclier ausgestalleter , Yortreldich gearbeiteter Artikel, gleich so yielen andorn. Uey 
Przijmiol ist sebr zwcckiiuissig das Uussisclie yrijmetaC : durch einandern werfen , yerglicbcn , und Ilia- 
zuwurf ais die erste licdculung aulgestellt ; aucli lebll nicht das Bussisebe pnjiniela , Kennzcicben , wel- 
ches wir abcr beber der zweitea pobiischen so gewóbidicben Hauptbedcutung: Eigenscbalt , zugcordnet 
salien. Indessen dor BegrilT der Ansteckung, den dieses \Yort selber und die Derivatc baben, ist nicbt 
so leicht yercinbar. Man wiirde beidcs in dem BegrilTe des Angenonmienen yereinigl sebcn , wena 
nur an einc Ableitung yon pni/mujr slatt przejmuje zu denken wiire. Ucr wiJrdigc Yrf. yerbitidet mit 
Recbt Ansteckung, ansteckende Kranklieit mit lliiizuwerien ; docli scbcint die Yergleicbung mit dem Hus- 
siscben auch scbon dqs simplcx niieta Ziel, mictka , Kennzcicben, .Mcrkniabl bcdeulet: so isl das aucb 
sclion dem BegriHe der Elgenscbaft nabe genug. 

NYyciyg tej rcccnsyi znajduje się \y Gazecie NYarszawskiej Nro. 91), 10 grudnia 1811. 
LIST DO llfc:DAKlur..\ G.\ZI:TV WAItSZAWSKIEJ. 

Dla interesów osobislijch przez czas niejaki oddalony od ojczyzny, nic mogąc być zhlisha świadkiem 
usiłowań mnich rodaków, stratę z oddalenia się mam nagrodzona lem przynajmniej, ii zdanie ;o nas 
sąsiadów dokładniej mogę wyśledzić. — i\ie uwierzysz WPan, ile oni na wszelkie urządzenia nasze we 
wszysikicti wydziałach udministracyi zwracają uwagi, i jak są surowcmi , lecz oraz sprawiedliwemi sę- 
dziami. Z zadziwieniem mnjcm słyszałem ich mówiących z największą o nas pochwałą, ii sir tak 
czynnie i tuk skutecznie instrukcyn powszechną mloilziciy , dla wszystkich stanów w narodzie użyteczna 
zatrudniamy. Pisma ich nawet puiliczne, ich gazety i dzienniki obejmują nieraz loiadomości , zaszczyt 
przynoszące naszeniu krajoici. I\'a duwód tego, przesyłam WPanu wyjątek z dodatku do gazety pod 
tytułem: Allgemeine Literalur-Zeitung , ; prośbą, abyś go raczył umieścić iv swojćj gazecie, dla okaza^ 
nia publiczności , jak dalece zagraniczni literaci prace naszych tegoczesnych pisarzy cenić i uwietbiaó 

umieją. 

• Wydawanie nieprzervyane na widok pubbczny wybornego dzieła, o którego zalelacb roku 1808 
w powszecbiuj literackiej gazecie, i w dodalku do niej r 1810 juz sic l\!e powiedziało, ile rozcią- 
głość onej dozwoliła, jest prasydziwic rzeczą, która najprzyjemniejsze ukontentowanie sprawuje. Czuć ]& 
bez wątpienia musi naród, dzielnie się wznosząi\v, widząc wielkie .vkarby języka swojego, zwłaszcza 
w lij części obfitej wyżej wspomnionego Słownika. Winszować można narodowi posiadającemu dzieło , 
które tyle i tak dokładnych wyobrażeń w ojczystym języku zawiera. Wielkie dla języka wynikają z nie- 
go korzyści, które spływając n;i przyszłe pokolenia, do prawdziwej wdzięczności dla zacnego cnej spra- 
wcy pobudzać będą. Wdzięczność ta rozciągać się będzie do wspaniałego xiąząt Czartoryskich domu i 
in nych godnych i szacownych panów I*olskicli , bez których dubroczynnego i iiojncgo \ysparcia , dzieło 



59 

to nic byJoby wyszło na widok publiczny. Wśród przeszkód rozlicznych w czasach dzisiejszych , wzno- 
si się to dzieci naksztaJt niewzruszonego obelisku , i bodajby jak najbliższych lepszych czasów świetna 
byfo jutrzenka.' 

• Zwracając uwagę na część oddzielną tego Słownika, która się teraz w ręku naszych znajduje, nic 
widzimy potrzeby powtarzania wiadomości o jego układzie, ani zwracania baczności czytelnika, jak przez 
należyto porównanie wszystkich dyalektów rozszerzonego nader Sfowiańskiego języka , do gruntownego 
poznania języków od niego pochodzących prowadzi. Zastanówmy się jedynie nad znakomita korzyścią, 
jaką to dzieło dla języka Polskiego sprawuje. Nic tu nie wspominając o jasności wyobraień , z jaka 
postrzegać się dają znaczenia wyrazów jakowego języka w tak dokfadnym sposobie wypracowane, co 
za nieoceniony pożytek ztąd wypływa, mieć pod ręka wielki zbiór wybranych przykładów, okazujących 
użycie pojedynczych wyrazów we wszystkich znaczeniach , z wymienieniem pisarzów i liczby, która im 
kartę z przytoczonego dzieła oznacza. Taki zbiór podobnych przykładów staje sie niewyczerpanćm źró- 
dłem nowych przystosowań i nowych badań względem języka , w którym już wyszły dzieła klasyczne , i 
który wykształconym być może. Każdy pisarz narodowy biorący się do pisania dzieła , każdy człowiek 
polerowny i pragnący dokładnie nauczyć się ojczystego języka , czytając i odczytując różne wyrazy w tym 
Słowniku zawarte, najmocniejsze ukontentowanie uczuje, widząc z osobna wskazane wszelakich wyra- 
zów znaczenia , jak i kiedy używane być powinny. Klasa nawet piszących dzieła w używaniu wyrazów 
dokładną jest skazówką. F'rzykłady z nicii czerpane w żywym stawią się obrazie dla osób myśleć 
umiejących , które z łatwością uczą się należytego używania wyrazów w mowie ojczystej. Czyliżby nie 
każdy w narodzie, a zwłaszcza chcący pisać wzorowo dla młodzieży. Słownik takowy mieć u siebie 
powinien? Jak mało jest nowszych jęz\ków, któreby tak dokładne nualy Słowniki, aby wyjęte z dzieł 
różnych przykłady, nietylko przez autora dobrze uporządkowane były , lecz aby sam czytelnik porządek 
takowy widocznie postrzegał? Ze wszystkich nowszych językóyy, żaden podobno nie ma z taką dokła- 
dnością wypracowanego Słownika, tak dalece, iż zdaje się, że zbiór ten pracą jednego człowieka być 
nie może. O jak to długo czekać trzeba b\ło , niż podobne Słowniki .Łacińskie Gcsner i ForccUini wy- 
pracowali , i jak wiele przygotowania pierwej do tego poczynili, pisziicy Słowniki starożytnych jeżyków! 
Nieoszacowany Linde skarb swojego ojczystego języka sam zgromadzif! Niechaj tylko ktokolwiek zastano- 
wi się nad cząstka jego pracy, a przyzna pewnie z zadziwieniem , iż ten uczony badacz przez pilność 
swoje niezmordowaną bardzo wiele dokazał. Jaka troskliwość jaka bystrość dowcipu w uporządkowa- 
niu znaczenia wyrazów daje się postrzegać! Na dowód tego przytoczmy niektóre wyjątki: Weźmy wy- 
raz fiole, plesó , przypatrzmy się znaczeniom jego; imo pleść jak n. p. warkocz; 2(/o plcśc , gairedzić, 
bułamucić, nie do necży móiuić ; lecz znaczenie wiążące dwa pierwsze, zawiera się w następnym wy- 
rażeniu; plecie mi się w oczach ks:taU obrazu, czyli jaśniej mówiąc: uwija sie przed oczyma, lecz 
ciemno, niewyraźnie. — Pod wyrazem Pamięć, znaczenia blizkie są siebie, jednak dokładnie od siebie 
są rozróżnione, gdy pamięć: '1. uważa się jako siła duszy; 2. jako działanie lej siły, ze względem na 
jakowy przedmiot, i w fen czas mówi się pamiętanie, pamiątka czego; 3. to działanie siły duszy roz- 
ciąga się nietylko do wzniecenia dawniej mianych wyobrażeń, lecz do rozważania wszelkiego duszy po- 
jęcia , co się myślci lub uwagą nazywa ; 4. pamiątka , jako znak coś przypominający. — Stosowne przy- 
kłady wszystkie te znaczenia objaśniają. W dwóch przypadkach używamy wyraz na pamięć , a które tak 



60 

mocno z sobą się stykają , jak inzyk/ady dowodzą , że ich różnica od różnego względu zależy , klóry 
tworzy się w duszy mówiącego, w momencie wyrzeczenia myśli jakowój. Używany wyraz na pamięć 
zamiast bez rozwagi , zdaje się wyrażeniu w języku Niemieckim etwns nnch Gedanken machen d. i. oline 
feste Grundsdlie odpowiadać. — Przy wyrazie Pojętny, daje się postrzegać różnica między w/aściwi-m 
czyli dokfadniej mówiąc fizycznym i przcnośnćm , między czynnćm i biernótn znaczeniem; lecz jak zrę- 
cznie i dokładnie jest tu ona okazaną! Autor troskliwy k/adąc czynne i przenośne tego wyrazu znacze- 
nie, jak np. pojętny alowiek, tatwo obejmujący rmumem, pojętliwy, i o czynnćm fizycznem '.lie zapo- 
mnia/. Przytoczenie znaczeń biernycli jak np. pojętny ręka, siecią, którego łatwo dostać, pojmać, i 
>viele przykładów położonych, używanie lego wyrazu bardziej w znaczeniu biernem upoważniają. Nie 
możemy zataić naszego życzenia, aby autor, oznaczając zwyczajm; znaczenia wyrazów, wskazywał oraz 
prawdziwie rzadkie, i przez jego bystrość dostrzegania i'óżnicy w znaczeniach odkryte, i na swojem 
miejscu mieszczone , aby czytelnik mnićj mający oświecenia nic mylif się w ich rozumieniu i użyciu. — 
Przy wyrazie Potrzeba, radzibyśmy widzieli jako główny podział, a który sam autor dokładnie rozróżnił, 
to jest, że len wyraz potrzeba oznacza: 1. równie gwałtowność potrzeby, jak "2. i potrzebę, która po- 
wszechnie dokuczającą się staje. W drugim podziale umieścimy, wyrażenie na karcie 410, gdzie pn- 
tneba objaśnia się przez sprawa potrzebna, w pierwszym zaś, co dalćj znajduje się na karcie Id O, 
gdzie potrzeba toż samo co ubóstwo, Manyel , Uurftiyheit ; i przygoda, Noth , Uronysal, Zwang ozna- 
cza; do lego przydać należy znaczenie lego wyrazu: polijczha , akcya , bitwa, lecz to się rzadko uży- 
wa w iL-m znaczeniu.' 

Leipziger Lilrralur-Zeitung 1815. !Sro 115, \ May. 

iJics Werk isl ein redender und sch -ner lieweis von dem , was unermudele Ausdauer und Be- 
harrlichkeit leislen kann. Mit cisernem Fieisse und mit Anstrengung alles scincs Yermógens, bat der 
Yrf. dicses sein olassisches, niclil bloss lur die polnischc, sondern aucli fur alle slawonische Dialecle 
und selbsl fur die deulscbe Sprache interressante Werk so weit bis zu seincr Yollendung gebrachl, 
dass nur nocli der file und letzle Tbeil fcbit. Andcre gel. Lit. Zeit. Iiaben beroits mil gerechtem Lobe 
angezeigt, wic der Yrf. den 1. Tiieil bey den Piarislen in Warscbau 1807 bcrausgegeben , und wie 
er, da es bier nicbt so raseb ging , ais es unler seinen Augen gelien konnie, sodann mil einer im 
19 Jabrh. seltenen Energie, eine eigne Uruckerey errrichlet, und von 1808 bis 1811 die folgcnden 
Theilc miltcii unter dem naben Kricgsgeliimmol gelielort. Hef. bcrncrkl nur bloss noch : dass diese 
Anstrengung des Yrf. ciiicn Aufwand von mthr ais IGOOO Tblr. crfordcrt habe, und dass er gegenwar- 
tigen łJlen Tbeil unler abnlichen Yerhaltnisen , obnc siib durch irgend etwas sturon zu lassen , beraus- 
gab. 57-4 HogłU betriigl bis dabin das ganze Werk, und noch durilen , aucb nur bloss ein Sechstheil 
gercchnet, an 100 Bogen erfordcrlich seyn , urn es v llig zu vollenden. — Die Yergleicbung alier be- 
kannlen slawoniscben Dialecle , welchc gedrucktc Biicher liabcn , ncbsl dem allen bckannten und ursla- 
woniscben Sprachen , welche cUirch Nachbarscbaft und Zufall der polnischen Sprache Wórler gelicfert 
huben, machen dies Werk jedem S|)raohkenner uncnlbebrlich ; besondcrs i.«t es aber in Deutschland 
der Fali, wo niclil bloss nalie Naclibarsibnft mil verscliiedcncn slawoniscben Yulkern, sondern auch 



61 

(lor Umstand , dass bis an tlie F.lbe in Deutscliland bis in das me uikI 12!e Jabrb. alles slawisch ge- 
wesGii, dass jelzt nocli selbst cin Paar Milbonen Slaven da sind , (Bohnien , Krainer, Polniscbe Scble- 
sicr, Wenden , Polen , und balbe Polen genannt Kassuben u. s. \y.\ die Kenntniss irgend cines slawo- 
nischen Dialects jedeni Sprachkenner und Sprachforsclior, jedem Geschicbtsireunde und LIterator b icbst 
nothig macht. Wer kann sicb bier nicht an Karls IV. Yerordnung in der goWenen Bulle erinnern: 
Electoruni filii a septimo actatis anno in grainmatica Italica ac Slavica linguis instruantur, p. 41. ed. 
Heidelb. Untor alien Slawonischen Dialecten baben aber unslieitig das Pubmische , l^oinische und P>us- 
siscbc vor alien andern den Yorzug; denn ersteres bat die idteste moderno i-iteratur, das Polniscbe 
ist ibm nacbgefolgt , bat niebi- Ausbreitung und langer herrscbende Consistcnz gebabt, und das Russi- 
scbe bat in ncuei'n Zeiten die grosste Ausdebnung erbalien. Da aucb die polniscbe Nalion geogra- 
pbiscb genommcn in der Milte der grossen Slawenwelt liegl , so yerdient aucb desbalb der polniscbe 
Dialect eine griindlicbe Beberzigung; und man kann nicbt mit jener Einselligkeit dariiber urtheilen , wie 
nianche bisber getban baben, welcbe ctwa nur nolhdijrflig irgend einen Dialect gekannt, oder aus 
Yorliebe fur den einen , den andern berabzusctzen gcsucbt baben. Jeder der Dialecto dieser litera- 
riscb gebildeten Slawen bat scine besondern Yorzijge und Eigentbi^imlicbkeiten , die ibm der andere 
nicbt streitig macben kann. Dcm Duhmcn bleil)t scin bijbercs Alter der Literatur , dem Polen die lan- 
gere Dauer derselben , dem Russcn , so jung aucb seine Literatur i.-t , die i"iselien Foriscbritte in neu- 
crn Zeiten, ein eigentbiimliclier Yorlbeil. \Vor weiss , ob nicbt mit der Zeit aucb das uralte Kleinrussi- 
scbe , das Serbische und andere L-teraturen auflreten werden? .Ylles was der Yrf. in Ouidiern gctnnden 
bat, liat er aufgenommen , der Icbenden Spracbe aber weniger getraut, und dieser \'orsicbt bat man es 
2U danken , dass man bey ibm weder willkiirlicbe Erkliirungcn , nocb Wortir fmdet, die nicbt ganz 
gang und gebe sind , 0II; nur im Munde von Spracbverdei'bern , oder von Spraclikundicjen im Polniscben 
Yorkommen. Niclits ist bey ibm obne Peleg der Autorilat. Mit der grijssten Strenge und Sorgf;dt bat 
der Yrf. sicb an den Bucbstaben im Polniscben gebalteri , und selbst da, wo er eine Erkliirung nicbt 
wusste, lieber ein Fragezeichcn gemacbt, z. B. Szmata S. 598. Tb. Y. Dieses Szmaga ist ein sa- 
mogitiscbes Kustenfalirzeug, SeescbifT. l\e\\ wiirdc diess aiicb nicht wissen , wenn er es nicht im Kric- 
ge 1794 erfahren batte. Welchen deulscben Namen es fiibrt, weiss Ref. nicbt. — Bey einem so 
grossen Werke sind Irrthumcr unvermeidlicb.^ So glsuht aucb Ref., dass der gelebr. Yrf. Shjgnr am fijg- 
licbsten vom deutscben NYorte Steigcr und nicht vom latein. instigator S. AOo. ib. Iiatle ahleiten-sollen. 
Doch ist dies eine Kleinigkeit , wenn man bedenkt, welcbe ncbtige und kriliscbe .Ynsichten sonst der 
Yrf. gewahrt. Man lese z. B. nur das Wort. l\ob , raba, roba S. 4-8, oder Hup', S. 16-4, oder Rząd, 
S. 181. Wenn polniscbe Schriftsteller oft die Worter falsch gebrauciit baben, so ist des Yrfs. Pflicbt 
gewesen es anzuzeigen , so wie es Pfjicbt ist des Lesers aus dcm Conlexl zu urtheilen , dass der fal- 
schc Gebraucb, nicht den Beyfali des Yrfs. iiabe. Ebcn so ist es noch dem Yrf. nicht ziir Last zu 
legen, wenn in andern slawiscben Dialecten, z. B. ein ['alcr Marcus im krainerischen , ein gelehrter 
Tomsa im bohmischen ihn irre geleitet , oder ibm nicht angegeben, was er biilte wissen sollen; denn 
die Allwissenbeit ware ibm beynabe nittbig gewesen, wenn or mit eben dem Fleisse alle slawoniscbe 
Dialectc batte bearbeiten sollen, wie er das Polniscbe bearbeitet bat. Die literariscbe Welt bat nacb des 
Bef. Urtbeil dem Yrf nicht bloss ein sebr gelehrtcs, moglichst vollstandiges , die bisberigen iiberlrelfendes , 



62 

poln. dcutsclios Wuitcibucli zu danken , sonilern aucti ein Glussariuia lingiiao l'olonicae, und zwar primuia 
Slavonicae dialecti , deiin ktin slawonisclicr Dialekt kann sich dessen rulimen. Dass der Vrf. audi in dca 
Yerglcicliungen weil luelir, ais der ['etersIiiirŁjer Slowar' geleislet haf , ist klar. Wer dies sellene Buch 
nicht bey der Hand liat, kann sich davon aus Joseph Bobrowski Ueise nacli Schweden und Hussland 
179;J (I'r3g bey CaKe , 1790) iiberzeugen. In doppelter Hinsicbt ist aiso dieses scbatzbare Werk ein 
angcncliines Gcsclienk der Literatur. Niclit aus Yorurtheil oder Yorliebe fur das mulisame Werk des 
Yrfs. sagt dies Ref., sondern in Betraclit dessen, dass die poliiische Spraclie erst seit Sigistnund (II) 
Augustus I. Zeiten, seit etwa iala blubend gcworden, weil inan vor dicscr Zeil wenig oder gar niclits 
poliiisch gesciirieben liat. Da nun der Yrl'. nnt bcsondern Fleisse alle polniscben allcn Bibelubersetzun- 
gen, so wie die allen Sciirillslellcr des guldencn Slgmundiscbcn Zeilallcrs bis zu den ersten 20 Jabren 
des ungluckseligen Siginund Ul Zeiten benulzt bat , so gebuiirt all(;rdings dicsem schónen \Yerke der 
Titel eine.s Glossarii Polonici. Dass es die Bahn zu einem Glossario Slavonico, \vovon die Basis der 
KircI.endialect, das AItslavonische , dialcctus Slavonica antiqua, hier dialectus Ecclesiastica , mit EccI. 
bezeicbnet , seyn miisste , lireciien kijnnle , und scbatzbarc Beytriige dazu entbiilt , liegt auch vor den 
Augeii. Dass der Yrf. das lUissiscbe und Slawonisebe uiit cyrillischen , niodernisirten russisciien Buch- 
stabcn scbreibt, nicht die vurgesclilagene Scbluzerische oder Backmcistcrische Ortbograpbie dabey ge- 
brauciit hal, fmdet Hel', auch sebr zweckniassig; dcnn wer wirkbcli diesc Dialecte yersleiit, wirJ gewiss 
diescn neuen Orthograpliien kicnen Beyfall gebcn. Es ist Icichter das cyrillische Alphabet , ais diese 
willkubrlichen OrlbograpbiiMi zu crlcnicn. Mann inuss immer gleichsam rijckwarts in die alte Ortbogra- 
phie ijbersetzen, uinl hal stall der Erleicblerungeu neue Miihe, wie das boy den mcisten modernen 
Erieicliterungen der Fali isl, z. B. das Griecbiscbc obne Forrnenausnabmen , das Hebraische , Arabische 
u. s. w. mil laleiniscben Lellern u. anderc Sonderbarkeiten der Art. Ref. ist zwar nicbt dagegen , dass 
man in Ennangelung des cyrilisclien Alpbahcts russisehc und alt slawonisclie Wurler mit bubmischer 
oder polniscber, oder, wcnn man will, kraineriscbcr Orlhographic schreibo, allein das Besserc muss 
Yorgezogen wcrden , und das Beste isl gewiss , dass man es dcm Original gemiiss schreibe. Halle auch 
der Yrf. bei diesen Wurtern das bijbmisciie Alphabet gcwahit , so wiirc es fiir die Polen unbequcmer, 
battc er aber das polnischc gcwahit, so wiirc es fiir die Bóhmen (Tscbcchen) unbebiiltlicber gewesen. 
Er hat aIso, wie bey dem buhmiscbcn , aurb bier cinem jeden Dialeklc seine Eigenlbiimlichkcit gelassen. 
Ref. ist dabcr der YYiinscb des Yrf. S. X. Tb. I. unbegriellicb : die Móglicbkeit eincr allgenieinen 
Schriftsprachc — wie in Il.ilion die vcrscbiedenc i'rovinzen — eine allgemeine (Scbrift-) Spracbe im 
Slawischen zu baben. Ref. isl die Mliglicbkeit zwar auch einlenelilend, aber das Individuelie sines je- 
(fen Dialects scbeiiit ibm der L'tgc der Dingo nacli so nolbwendig und daber wiinscbenswerth , dass er 
durcbaus eine solcho Spracbvercinigung sieli nicht anders dcnken kann, ais ein blosses, zwar schunes, 
aber immer unerreicbbares Ideał; er chrt es wie Leibnitz's Dyadik, deukt aber wic von Murr iiber eine 
allgemeine Scbriitspracbe, denn 5i.()()0,0()t) genetisch verscbiedene Slawen konnen unmóglieii eine ein- 
zige Buchersprache oder Scbrlflspracbe sich wahlen. In Ilalien bildete so wie zum Theil in Deutscbland 
der Zufall besondere Scbrill- oder Biichorsprachen, und so gross auch der Yortbeil davon ist, so man- 
chorley Schaden hat dies fur diese zwey grossen und gelehrtcn Nationen. Dio halbtodte Buchersprache 
spricbt niemals zum Yolke im popularen Tonę , sic scbwebl in bulicrn RegioDcn. Der Italiener libei-settt 



63 

sich GoldonTs uiid Metastasio's Sliicke in seine Yulgurspraclic , und wer in Deutschland wie ein Buch 
spricht, spricht affectirt. Dic slawisclien Yolker sind freylicli niclit so sclir wie die gernianisclien Yóllcer 
in Spraclien und Silten von einander yersehiedeii. Allein wie ist es nioglich , dass ein Bulime seine ur- 
alte bolimisclic Literatur der inodornen polnischen , oder der nocli jiingern russischen Literatur opfern 
sollte. Puchoniir's Prawo[iis ruski gefallt gewiss mit Reclit sehr wenigcn ecliten Bijhmen. Umgekelirt 
sielit Ref. es fur eben so unthunlich an , wenn Polcn oder Russen die buiirnisclie Orthographic anneh- 
nien wolltcn. Ais man vor den unseligen lateinisclicn Makaronismen , elie dic franzusisclien Makaronismen 
die polnische Spraclie yerdarbcn , Czeebismcn einflickte, da eiferte mit Reclit Lukas Górnicki sclion 
unter Sigisniund Aug. II dagegen. So wenig wie sicb die germanischen Yólker zu einer Sciiriftspracbe 
yereinigen kiinnen , so wenig konnen es aucli die slawischen ; der gramnialische und literarisclic Gewinn 
\un Spracinereinigungen ist aber auch im Grunde genommen niclit besser, ais der, den Kirclienyorei- 
nigungen zu stilten pflegen. Ein Jeder lebe seines Glaubens , ein Jeder redę seine Spraclie und scbreibc 
sie nach seinem Dialekte. Zuriickzugehen auf den Kirchendialect durfte auch weder die jetzige russi- 
sche (grossrussiscbe) noch scrbiscbe Sprache so wenig im Sfande seyn , ais z. B. Deutscbland in 
Opitzes , oder wohl gar in Oltfried's. Kero oder der Minnesinger Zeiten zuriJckwandeln ; obgleicli man- 
cher Patriot es im Ideał seiner Poesie wunscbcn mag. Ref. wurde es nocli dauern, Klopslok's, \Yie- 
land"s und anderer Dichter NYerke so undankbar einein Ideale , sey es noch so schon , aufzuopfern. 
Docli dafur, dass dies nicht gesLbiet, sorgt die giitige Natur, die Mutter der Sprachen und Menschen. 
NYas Cornelius Agrippa de Netteslieim hieriiber gesprochen , kann jeder naclilesen. Ref. stiinmt in das 
schóne Ideał des Yrf. mit ein, es dunkt ilim aber uni so mehr lobenswerth , dass er diesem Ideał 
keine Orthographie aufgeopfert bat, je mehr seine bisloriscbe Trcue ilin au die Dialecte jedes Yoiks 
nach der yorgefundenen Schreibart gefesselt. Diese gewisscnhaftc Treue giebt oft diplomatischen Werth 
den Forschungen des Yrfs. , und es ist keine Kleinigkeit cine schone Idee in die Fesseln der Kritik zu 
schlagen , urn der \Yahrheit treu zu bleiben. \Yie oft eine schone Idee tauscht, hat auch Ur. KopiUir in 
seiner sehr schiitzbaren Grammatik des crainerischen Dialectes gezeigt, wo er yersichert , dass Cyrill ein ^ 
in seinem Alphabet erfunden halte, wenn er ein Pole gewescn ware. Haben denn die Bohmen es nicht 
gehabt? ist es nich im Russichen , Gross- und Kleinrussischen fast eben so haufig liblich, wie im Polni_- 
schen? Ist es nicht yielmehr Thatsache, dass nur diejenigen slawischen Yolker das f yerloren habcn , wel- 
che stark mit andern Nationen yermischt wurden: z. B. die ncuern Bohmen, die Krainer u. s. w. 
Denn dass der cyrdlische Buchstabe s, lludi , yor a, o, wie / im Russischen in allen Dialecten klingt, 
war gewiss Hrn. Kopilar nicht unbekannt, z. B. łob , łubki, Jladof/a u. s. w. Doch hieryon abgesehen, 
so niuss auch Ref. es ruhmen, das der Yrf. urn Rauni zu sparen , nicht alle Eigenheiten in der alten 
polnischen Orthographie beobachtet bat , sondern sich mit der blossen Anzcige begniigt , denn bekannt- 
lich war sie in Polen so wenig unter Sigismund August II. bestimmt , dass man auf dem Titelblatte 
der Radziwiller Bibel doGo Yarianten findet , then u. ten. Das accentuirte a zu restituiren , durfte al- 
so jetzt auch wohl unmoglich seyn , ungeachlet aller Bemuhungen des polnischen Aristarchen Kopczyński ; 
und der Instrumentalis generis neutrius tym statt lem, kbnnte auch cinen Apollogeten finden , in Be- 
tracht, das es im Slawonisciien olme Unterschied tom heisst. Zu yiel Unterschied erschwert die Spra- 
che , und selten sind selbst die \Yerke der besten polnischen Scbriftsteller correct gedruckt. Da der Yrf. 



64 

sein W.jrterbucli unler seinen Augeii liat druckeii lassen, so stóssl man sehr selten aul Urucklehler. 
Noch muss HeC. bemerken, dass der Iste Tlieil dem Fiirsten Adam Czaloiyski, ijstreich. kaiseil. Feld- 
marschall, und dem Grafen Max. Józef Osioliński , óslreich. kaiseil. Kammerlierrn und I'ralecten der 
kaisorl. liibliotliek iii Wien dedicirt ist. Beyde Herrcn haben dies Werk dunb lilerarische und andeie 
Beytiage mitersluzl. Die loigenden siiid andern huben Uelurderern der pobiiseben Lileratur c,e\vidmet. 
Dic Piaiislen Kamiiiskl uiul Dmochowski und andero Gelelirle in Warscbau, baben den Wl'. unterslulzt. 
Sehr scb:iUbai- duiiken Hel', die IJeinerkungen , du Mr. Miiijier gcliefert liat. Sie bestehen in lauter te- 
chnisclicn WorltTn der ILindwerker und Falfrikanlen , weicbc Ł;r(3sstentlieils in keineni poiniscben \\óv- 
terbuclie yorkommen. — Wenii der rasllosc Eiler des Yrl". mit dem Olcn Theile fertig seyn wird , dann 
mucble docli wold nocii ein 7ler, oder 7. u. S. Tlieil nolliig scyn , wo in mógbchsl sparsamen Riiu- 
mea besonderc Register aller slayoniselien liiulecte , die bier yorkommen , so wie aucli aller andern deut- 
sclien , Jateinischen , grieehisclicn , bebraiseben , tiirkiscben n. :.. Wriler kolumncnweise es anzeigton, 
unter welcliem Worle jodes niclit pobiisclio , liicr der Etymologie und Spracbyerwandscbaft wegcn ci- 
tirte Wort yorkiimc. Diese indices yyiirden dicss yortrcibobe Werk erst reebt nutzbar macben , indem 
auch der weniger Geiible es icichler benulzen kunnte. Der Slaat seibst solltc im Fali, wenn bey un- 
sern geldknappen Zeiten die Priinumerationen und Subscriplionen niclit zureicben , dics Werk unter- 
stiitzen. Die lobnenden Friiclite wiirdc die Nacbwelt segiien • 

Annuien der Literulur und liiinst in dcm Oesterreicliisclien Kaiserthnin^. 1809, Jitnitis , Seile 2C'l. 

• UnttT den slawisclion Yulki.TU kuniicn sicb nur die llussen uiul Polon mit yollstandigen Worler- 
biiebern riiiimen. Jene yerdankcn das ibrigo der russiscben Akailcmie, zii dessen Yerferliguug sieli 
mulircre ansolinliclie Milglieder yereinigten, diesu aber dem Fleisse einzelner Gelebrlin , ebedem eines 
Knap^ki , Troli, und jetzt eines Linde, der yon poiniscben Macencn , dem Fiirsten Adam Czartoryskie 
dem Grafen Joseph Ossoliński grossmiithig unterstiitzt , mit den notliigen HuHsmitteln rpiclilic!) yerseben , 
da ilim die an poiniscben Werken reicbe Ossolinskiscbe Biblotbek zu Wien durcb lU Jabre zu Ge- 
botbe war, seine Yorgangor zu ubertrelfen sicb riibmlicb bemijlit. Die K. Bóbm. Goscll. der Wissen- 
scbalien zu Prag bat ilm glcicli bey Ubersendung des erslen Tlieils seiiier yicljabrigrn mubsamen Ar- 
beit zu ilircm auswiirtigen Mietgliede ciTiamil-. 

Nacli Zueignung und dem Regisler der Priinumeranten , tulgt die Kinliilung (wslępj yon XY1II Seiten, 
worin der Mr. Yurfasser yon dem Zwecke und der Einriebtung seines \Y('rkes mit seinen Landsieulen 
spricht. Fur Nicbipolen ist der darauf (blgende Auisalz -uber die Teiulenz dicses Werkes- in deut- 
seber und franzosiscber Spraclie bcstinnnt. Mtigliebsle Yollsliindigkeit und Zuyerliissigkeit war in Anso- 
bung des Poiniscben sein llauplaugenmerk. Da zu Belegen der Bedeutungcn pas scnde Slellon aus poi- 
niscben Sulirillsteliern , mit dem Namen derselben und der Seiten/.alil des citi rien Duebes aiigePulirt 
werden, so glaubt er dadiircb seinen Erklarungen den bocbsten Grad der ZuYerlassigkfit gegeben zu 
baben. Dazu sollte iioeb die stiile Yergleiebung des Poiniscben mit andern slay. Mundarten beytragen. 
Yeraltfte unbekannte Wurler, heisst es, wurJen aus ibnen eilautert, yerlorne Worlstamme ergiinzl. 
Halle sicb docli lir. L. bloss darauf eingeseliraiikt, und nicbl so yieles zu diesem Zweeke gar nicbt Ge- 
hórendes aus UM/.ijverlassigea Quellen olmc .\uswaid aulgenomiULMi. Ob nun der iKilicre Zweck , dea 



65 

er dadurch herijcksichtigot habon will, dadurcli orreiclit wordcn scy , iiamlicli die Uberzpugung bcr- 
Yorzubringon , dass die slawiscben JMiindarlen , ungeacblct ihrer Abweiobungen , sicb zu eincr allgemoi- 
nen Schrillspracbc yereinigen kijnnten , wollen wir dabin gcstellt spyn lasson , da bior nur von dor blos- 
sen Mógbcbkeil einos zwar wiinschenswerthen , aber anderer Ursachen wegoii unausfuhrbaren Projekts 
die Redę ist. Diese stiite Yergleicbung 'der Mundarlcn fulirle den Hr. Yrf. auC die Grundsatze der 
Worlforscbung und ibre Anwendung auf die -polniscbe Spracbe. Kr liraehle sie in eine kleine Abhan- 
dking, die bier 522 Blatter ein"nimmt. Ihr Inbalt besebrankt sicb aut' die ctymologiscb - wesentlicben 
Buclistaben , aut' die Yerwandelbarkeit derselben , iiir Yerbiiltniss zu den Spracborganen , auf die Endi- 
gungon und ZusatzYorworter , d. i. auf die Nacb-und Yorsylben. Dass A' in Z iibergelie, wird (§. 23) 
mit Beyspielen aus andern Mundarten bewiesen, die aber gerade nur bewei^en, dass k in c (nicht in z) 
poliiisch ausgesprosberi vorandert wird. Denn das windiscbe zwiet miisste ja polnisch cwiet gescbrieben 
werden. Die I. Abtb. des XI. Cap. von zufaHfgen Worttheilen ist sebr mang"l!iatt , da docb §. 86. 
ausuruckbcb gefordet wird , dass sich der Wortforseber ein yollstandiges Yerzcichniss der \Yortendigun- 
gen verferligen miisse. Rec. boffte sie im Worterbuche selbst , wic bei Adelung , zu finden ; fand aber 
nur die Bildungssilbc al unter a. Sie sollte eigentlich unter L stehen , und so unter D: ba, oba, 
unter A': Aa, ak , ik , unier A': in , an, on, u. s. w. Hr. L. mag aber glauben , dass diese Bildungs- 
laute in die Spracblebre und niclit in das Worlerbucb gebijren. Das NYcirterbucb. selbst kann nacb sei- 
ner Einricbtung nebst dem Poien nur der Deulsciie gebraucben , da die Bedeutungen der poln. 
\Yurter nur dcutscb erkbu't worden sind. Docb macben es die beygesetzten Wlirter aus andera sław. 
Mundarten zur Noth aucli fur andere Slawen brauchbar. Und nur dadurcb lasst sicb einigerniassen ent- 
scbuidigen , wenn bey InlroUgator auch das Windiscbe puhpintar (Bucbbinder), und so bey anderen Wor- 
tern unspriingbcb deutscbe Benennungen angefiihrt werden , die docb eingentlich zur Bereicborung des 
Polniscben aus anderen Mundarten nicht in Yorscblag gebracbt werden kimnfen. Wozu sollen aucb die 
oft ganz unniitzcn Wiederbolungen der sław. \Y(irter, wie z. B. unter Brat, oder die gebauften Sy- 
nonyma I wie unter Desze:-, Droga u. s. w. dienen ? NYarum musste denn nebst dcm Bobm. ccsla noch 
das Slawiscbe cesta und abermald unter dem Windisclicn , Krainiscben , Kroatiscben , dasseibo Wort , 
nur verscbieden gesclirieben , wiederbolt werden? Soli denn Bosniscli , Ragusiniscb , Slavoniscb , Dabna- 
tiscb auf andere Spracben ais die illyrische liindeulen? Der Unierscbied ist ja gar oft nur ortbograpbisch, 
und warum sind alle diese NYorler wenigstens zur Yermeidung nicbt wcniger Fehler , nicbt lieber nach 
einer gleicbfórmigen , etwa der polniscben Ortbographie gescbrieben worden? So ist z. B. unter Kaszel 
(Husten) das B bm. kassel , das Sorab. kaschel , das \Yindiscb. kashel, und wiederum das SIavon. ka- 
shali , das Bosn. kasclagl , der Ausspracbe nach einerley. Dass diese Yergleicbung des Polniscben mit 
\Ytirlern anderer Mundarten nicbt bey allen Artikcln durchgofubrt werden konnte , ist sebr begrciflicb. 
Selbst da wo es etwa noch gescheben konnte , ist die Unlerlasung sebr verzeihlich. So hatte bei Jtujo 
fuglich igo (J'och), bey Iw:i Sabiweide, das B ibm. gjwa\ bey (Acrlica, Flachsbrecbe, Irlien [An&i-M drhleii 
Flachsrissel) ; bey Łapa, Tatze , das Ung. lab Fuss, zur Erlauterung oder Bestatiginig angefubrt werden 
kijnnen. Unter den angefiibrten Wortern aus nicht slawiscben Spracben , sind gar viele zum Tbeile 
ganz uberfiussig , zum Tbeile auch nicbt passend. Bey Głowa z. B. steht aucb noch cf. Gr. yif(c,alr'] , 
cf. Lat. calva, cf globus, cf. Ger. scblau ; wo docb nur calva allein mit dem Slawiscben glawa eine 

Siownik Lindego wyd. S. Tom TI. g 



66 

Yergleichung ausluilt. Uiclilig wird ilas Schwed. und Nicders. glad mit gładki yergliclicn; aber das da- 
bey angefiilirle Hebr. Cbald. Ai-abiscbe biitle hier, so wie an yieleii andeien Stcllen , lieber ganz weg- 
bleibcn sollen. Die zwar alten , aber grundlicben Einwendungen gogcn Frenzels gezwiiiigcne Ableilun- 
gen der sław. Wórler aus deai Hcbraischen , mógen etwa dem lir. L. nicbt bekannt seyii. Durch das 
Ungriscbe , aus dem manclics Wort zu den Polen liiniibcr wanderlc , ist wold bier und da einiges 
aufgcbell worden, aber an vielen Slellen war doch die Anfuhrung ungiisclier Wijrter zwecklos. Yiel- 
melir biilte eine sehr fleissige Yergleicbung des Lettiscben und Lithauiscben ais nachst verwandten Spra- 
clien mit der Slawisclicn in den Plan diescs Wurlcrbuchs gcbort. Schiimmer ist es, wcnn bey Grzecli, 
(Siinde) das Lateinisclie hoireo, das Deulscbe ijrauen , und nicbt das Siawische gore , dem UrbegrilTc nacb 
elwas Buses, Arges, davon gonej und gorszy (und so aucb grzech) abzuleiten sind, zur Yergleicbung 
aufgestellt werden, wenn bey lilamra das ebenfalls aus dem Deulscbcn eniebnte Biilim. Idamr , nicbt 
aber das iichte NYort skoba ; wcnn bey Arsenał das Buhm. slrilnice (Scbiesstall) und uiciit zbrognice; 
wenn bey Grab, (Weissbucbc), aucb nocb gawor (Aborn^, wenn hoy Chrosl das Hóhm. Iiraz (Uamu)), bey 
Kot das Bubm. bul, das unlcr goły gehijrt , wenn Łnnik nichl bios unter Łan, sondcrn aucb bey 
Lenno angefulirt werden. Die Yermengung ganz verscbicdener Wurzelwórlcr bdlte sorgfalliger yermie- 
dcn werden sollon. iMan darf Diib nicbt mil lupy, Gomąłka niclil mit melken , gemolkcn , wobi aber 
mit Kunij)! d. i. abgestutzt, yergleiclien. Man kann Pasierbica nicbt von córa, lioboU nicbt von kow ab- 
leiten. Man darf das Bóbm. lisa, (alt lesd), nicbt mit dem Poln. Lisica, wobI aber mit łasa vcrglei- 
chen. NYiire dem Herm Yerfasscr das Bubni. lis (Presse) bekannt gewcsen , so hatte or Lisica (Nolbstall) 
von Lisica (Fiicbsinn) gewiss ganz gelrenneł. Diese kleinen Mangel in Nebensacben werden aber durch 
die llauptsacbe, d. i. durcb die yollstandige Sammlung und Erklarung der poln. NYórter gar sebr 
ijbcrwogen ; der eingestrcuten gramnialisciien Beinerkungen , bisloriscben Krlauterungen (S. liiinica) niclit 
zu gedenken. In Hinsicbt der angefulirlen baijfigen Redensartcn und Spricbwórter scbeint es, ais wenn 
Hr. L. alles biitte erschopfen wollen , und man wird eber Ursacbe babcn dariiber zu klagen , dass er 
bierin das Mass iiberscbritten , ais dass er zu weiiig gcleistct iiabe. Rec. billigt es , dass er aucb solcbe 
Wurter aulnabni , die inan nicbt mebr yersiolit, und die er seibst nicbt zu erkUin-n wustc. S. Gtuba , 
Grdula , Lem u. s. w. Yicllciclil finden sicb nocb glucklicbere Ausleger. Einc bctracbtlicbe Nacldese 
durlle man wobl nur aus altern łlandschrilten erwarten , oder von einem Polcn , der langen Umgang 
mit den Goralen ^Gebiirgsbcwolmern) gebabt , und auf ibre Ausdnicke besonders Jagd gemacbt battc. 
Bey Ircniden \YiJrten ist griisstentbeils ibr Ursprung angczcigt worden. Si solllen aber so, wie es bey 
den nicbt mebr gangbaren polniscben gescheiien ist, durcb cin yorgesetztcs Zeicbcn bemerkbarer go- 
macbt werden. Da die mcisten Slawen das a biiufig, das e allzeit zu Anfangc eines Worles mit dem 
Yorscblag j begleiten , aucb jemals kein f batlen , so wird man sicb nicbt w undern , unlern dem Bucb- 
staben .1 von 3(5 Seiten, kaum zelin ecbt polniscbc \Yórler, unter E von 9 Sciten , nicbt eines, und 
unter F von 45 S. lautcr frcmde WiJrter zu finden ; aucb unter // von 35 S. stelien mcistens einge- 
>vanderte Fremdlinge , aber docb aucb einige slawisehen Ursprungs , die unmittelbar aus dem Bubm. und 
Russ. anigenommen wurden. Sonst spricbt der Pole in den einheimiscben Wortern g (iir h\ nicht 
sellen aucb eh liir h ; dabcr sollte das eh nicbt in das c cingescboben , sondern davon ganz getrennt 
werden, und erst nacb b in den Worlerbucbern aufgeslelll werden. .\ucb die Werter, die mit ó (ci) 



67 

anfiingen , wie Ciaslo u. s. w., gehijren eigfntlicli niclit unter das reine r, sondern vielmebr, wenn man 
aut" anderc Mundarten Riicksicht nehmen will , tinter T. Hr. L. stelle die Wcirter unfer jedein Buchsta- 
ben luieh strenger alphabetisclier Ordnung; folglicli mussten oft die Dimiiiutiya vor ihren Primiliyen ste- 
hen, wie Gronisko vor Grono, Jijielka vor hjh u. s. w. Wenn er sieh aucb das Wurterbucb der rus- 
siscben Akademio nicht zuni Muster nehmen wolilc , su liatle er doch in gar yielen Fallen diirch eine 
niethodiscbe Stellung der Wurzelworter , die Uebersicbt der Abgeleiteten erleicbtern ki'nnen ,' obne von 
der einnial beliebten Ordnung merklich abzuweicben. Wenn God z. B. angegeben ware, waruni sollte 
nicbt sogleicli der Plural Godij iind dann crst Godło etc. darauf folgen konnen ? Wozu war es notliig 
Gaić, Gajek, von Gaj so weit zu trennen ? da bey gaj nur auf (jaić yerwiesen werden durfte oder um- 
gekebrt. Man muss es zwar billigen , dass Duch, Dusić, Dusza, ibre besondere Stelle bekauien, wenn 
sie gleicb alle von duju abgeleitet sind , weil das Aufsciilagen dadurcli erieiciitert wird , und weil unter 
diese Worter selbst wieder meiircre abgeleitete gebureii. Allein in den meisten Fallen ware durci) 
eine Anordnung nacb dem ersten Etymon das Aufsucben eben nichl erschwert worden. Auch dagegen 
ist niebts zu errinnern , dass er die Yerba niciit nacb dem Prasens , sondern lieber nacb dem Infinitiy 
geordnet bat, wenn es nur nicbt aucb da gescbelien wiire, wo durcb Yeriinderung des Stammlautes, 
wie bey Bóść, bodę, oder gar darcli Wegbssung desselben, wie bey Grzdć , grzebie, die reine Stamm- 
sylbe nicbt mebr kennllicb bleibt. Durcb das Anseben des sel. P. Markus und anderer neuen Wórter- 
sebmiede , bat sicb leider Hr. L. nicbt seltcn irre iubren lasscn. Wie batto er sonst bey Bachus den 
erdicbteten Nabmen Pust aus dem Krainiscben , bey Bellona wieder Torka u. s. w. beysetzten konnen. 
Płist ist aus mięsopust Fascbing , Tarek ist niciit Mars , sondern dies Martis von ivtonj , der zweyte 
Tag in der Wocbe. Nur P. Markus gab ihnen die?e Bcdeuluiigen von Gottbeiten. Aus ihm scheinen 
aucb ondere ganz unkritische Bemerkungen geflossen zu seyn ; z. Bey. Bóg , dass boy den Phrygiern 
Gott (iioyeioy beissc , bey Kolasa, dass die Scythen den Wagen kolossa nannfen. Was aus Oiids. libr. 
trisl. angefuhrt wird: • Scglhe lehitur crepilnnte colossa , Hoc verbum curruni vocal < ist ganz ver- 
stummell; es muss nacb Adelung (S. Kalesclie ) beisen : gens inculla nimis tehilur crepitante kolassa 
hoc rerbo rurruin Scgthe vocure soles. Wobey jedoch erinnert wird, dass man diese Yerse ais 
uneciit in den neuern Ausgaben weggelassen liJdte. Sollten sie woid in ciner alten Ausgabe stehen ? 
Der sel. AUer nabm sicb einst die Miibe , sie in den iiltesten Ausgaben zu sucben , und fand sie nicbt. 
Welcher Pole mag sie wohl dem Ovid untergescboben haben ? Bey babia góra erinnert Hr. L. 
der Kais. Konsfanlin lnitte ^c(j3eior)eia in Dagibarala (?) verdrebt. Nicbt so , sondern Banduri, sein 
Herausgeber , yermutbete, durcb (iaytiliaotiu des Konstanlin mijge etsva die babia góra gemcint 
sein. Dass irgend wo selbst poln. Worter unricbtig erklart worden wiiren, daruber zu entscheiden 
darf sicb Rec. nicbt anmassen , sondern muss vielmebr gestehen , dass durcb die haufigen Belege 
die angegebenen Bedeutungen sicber und genau bestimmt worden sind; besonders an Stellen , wo 
Hr. L. seine Yorganger Knapski , Włodek, Trolz bericbtigt bat. Siehe z. B. Clujnać nel^en, beugen, wo 
aber doch die Urbedeutung durcb scbnell bewegen besser angegeben ware. Selbst die Redensart gdg 
wiatr chijnie , wenn sicb der Wind bewegt, und das Bubm. chwili, bestjitigen es. Kalander hiitte beber 
unerklart bleiben soUen , da es nur aus alten bubm. Bibeln in die poln. gekommen ist. Das Ital. ca- 
landra passet gar nicht bieher; sondern das Bubm. kalandra ist niebts anders ais das Lat. charadrion 



68 

der Yulgata. Akafist ist cbcn niclit unrichlig , aber nicht befriedigcnd crklart. Akafist bei den Russen 
ist ein ofłicium, (nicbt Messę), das stebeiid, nicht sitzend vemclitot wird , daher die Benonnung «zcr- 
i^tOTo^. Hadyna {gadiina) , ein kricclicndes Tliicr mit Fliigcin wird zwar nach Ładowski besclirieben , 
aber niclit syslenialisch bestimmt. Cutuk ist ein Unkraut in der Gerste, aber was fur eines? Durcli die 
beygeselzen Synonyina aus andt-n n ^lundarten muss man sich gar nicht irre maclien lassen. So ist das 
poln. kąkol der Lolcb ; aber das beygesetztc b jhm. kaukol nicht der Lolch , sondern der Kornrcden 
agroulemma gilhaijo. Wenn Lebiodka der Woblgemuth {origanum) ist , so sollte das Bulnn kocaurnik, 
Katzeniniinzc , nicht dabey stehen , sondern dobra myśl. Die ctymologischen Yersuche , die sowohl iin 
Worterbuchc ais in den CJrundsiilzcn der Wortforschung an manchen Stellcn vorkomnien, sielit Rec. 
grósstentlieils nur noch lur Winko zu wcitcrn Forschungen an! Den Slawen felilt es noch an einem^ 
Wurzeiworterbucbe; aucli lassen sich die Eingewanderlcn niclil innner siclier gcnug von den Kinh'cinii- 
schen unlerscheiden. So glaubt der Hr. Yr(. das Sław. ahnec sey aus dem Lat. agnits gebildet, da er 
doch seibst auf Jagnie binwci.scl, das in allen Mundarttn von jeber gefunden wird, und von dem La- 
teiner gcwiss nicht geborgt worden ist, Slawen und Lateiner haben ja bekannlennassen viele gcmein- 
scbaflliche WurzelwLirlcr, oder doch Wurzelsylben , wie liier agn, von welchcr jeder nacli seiner Art, 
der Lateiner agnus , der Slawe agnec (jagnię) gebildel bat. Car isl niobt voii Cacsnr abzuleilen, da es 
unmittelbar von den Talaren zu den Slawen gekomnien isl. Dem Worlc shlo , poln. Szkło , liegt wahr- 
scheinlicb Gias zuni Grundc, wenn es gleich in cinigen Mundarten slklo, siekło, staklo , lautet, und ist 
also nicht von siekali, zusaninien fliessen ; abzuloiten; ausser man wollle die Slawen auch zugleicb zu 
Erfindern des Glases machen. Von Wątjjid ist §. oO eine sehr gezwungene Ableitung gcgcbcn worden, 
da es doch aus dem Lat. dubilare, durch Yerselzunng der erslcn Sylbe udbil fur duhil cnlstanden scyn 
mag. Chuch ist ofTenbar das Deutsche Hauch, und das Ragusin. chjuch (lies auch) geiiórt gar nicbt 
liierber. Baczyć, baczny wiirc mit dem Dcułschen Ohachl zu vergleicben gewesen. Es baben sich un- 
glaublicb vielo deutschen Wórtor jcmals ins Polnischc eingescblichen, die jezt kaum mebr kennbar 
sind. — NYir bolTen durcb die.«c Erinnerungen duch so viel zu bewirken, dass der Hr. Yif, dem wir 
zur Yollenilung eines so wichligen \Yerks ausharrcnden Mulh wiinscben, gegen P. Markus neu ge- 
macble NYurler und Freuzets Etymologieen misslrauischcr werdon, und bey Yergleicbungen der polni- 
schen Wurter mit andern Mundarten vorsichliger zu \Yerke gelicn wird. Hr. L. gedenkt auch noch, 
wenn er diese Arbcil gliicklicb beendigt haben wird , seiner N.ition mit cinem NYórterbuche der poln. 
Literatur zu dienen. 

Szanowny .\indz Józef Dobrowski yrzyslai mi z Igcitic Annałów Wiedeńskich następujący wypis: 

.\u3 dor Recension M — O, (' \n don Wu/itT Annalen verkurzt omissis elogiis . Boy .)/ einige 
Funklioncn ais Biegungslautes ; er bat aber auch wcicbe ais Ableitungslaut. Rey A und U batte das- 
selbe gescheben sollen. Pandrowie nicht befriedigcnd crklart. Sie heissen Engerlinge. Ploskoń , der 
weibl. Hani', unricbtig. Der Fiminei ist der maniil. Das Etymon nicht immer getroffen. Bey Obiata ist 
nicbt an oblała, wedcr an obiedna , sondern an ob-wiet (slav. zaviet, olviet etc.) zu denken. Die sław. 
\Vórter andurer Dialokte , die der Pola nicbt kennt , haltcn sullen ibre Stelle bekommen , wie olara 



69 

s. potraw; Idadho , ispolin , ol<r , uołot. Bey Młot felilt das Holim. mlul. Die UnvoIlst;indigkeit der ge- 
brauclilen Quel!en ist aber scliukl daran. Mnaiikali Bolim. fililt bey miauczeć. Von dieser Seile aiso 
hatten die anderen Slawen noch vieles nacbzutragen. Ospa das bobin, krowinka, soli beissen krawiiika, 
weil die Kuh bohm. krawa lieisst. Melelicc Gestuber yerrirte sich unter Miecz, da es unler Mictelica 
stehen sollte. Marzena Fraii des Neptuns ist neu erdichfet, (unter morski). Bey Miedź slow. 7'uda, kow, 
ist zu besorgen ; dass der Leser oins fiir das andere nehme. Potjihcl geliort nicbt zu pocinjha , wohl 
aber unter Pohibid, \vo es feblt. 

Tenże Dobrowski w dziele swojcm, dla literatury SłouuańskicJ bardio wainem, pod tytułem SI owa n- 

ka zur Kenntniss der alten und neuen Slaiuischen Lilleratur , der Spraclikunde nach allen Mundarten, 

der Geschichlc und Allerlhiimer , od karty 245 timiescił nnstępujncn reeenzya. 

Yoni 6ten Bandę, womit das wicbtige Werk bescblossen wird, waren sclion im Juni 50 Bogeii 
abgedruckt. Der vor mir liegende 5tc Band entliiilt die vier Bucbstaben R, S, Sz und T. Die Ein- 
richtung ist dieselbe, wie in den vorbergehenden Banden. Die Trennung der abgeleitelen von ihren Pri- 
mitiyen ist durch die slrengc alpbabetische Anordnug in yielen Fallen notbwendig geworden, z. B. Pioczek, 
das Diminutiy yon rok, nimmt seino Stelle vor Rok ęin. Dem festgesetzten Piane gemiiss, kannten 
nicht einmal alle Zusammensetzungen aus ręko-, bey Ręka angegeben werden. Dalier wird , wo die Bei- 
hc unterbrocben ist, wie bier, angemerkt : Contin. Derirator. rękojmia u. s. w., weil vor Rekojemski das 
^Vort Rekoijnicya, und yor Rękopism wiederum Rekolekcya und noch- vier andere Wurler zu sleben ka- 
men. Unglaublicb ist die Miihe und Genauigkeit, mit welcher die yei'scbiedeiien Bedcutungen der Wer- 
ter nicht nur angegeben , sondern aucb mit passenden Stellen aus Scbriftstellern belegt werden. Mit 
gleicber Anstrengung sind die Redensarten, SprichwiJrter gesammelt , und da eingetragen worden, wo- 
hin sie geboren. Da nur selten Wurzel-Worter yorkommen , die in andern Mundarten nicht zu finden 
Ayaren, so konnten bey den meisten polnischen WiJrtern aucb die entsprecbenden aus andern Mundarten 
angefidirt werden. Auch hierin ist der eiserne Fleiss des Hr. L. nicbt zu yerkcnnen. Wiiren ihm nur 
bessere Quellen zuganglicb gcwesen ! So kann ich z. B. gar nicht begreifen , woher das Bulimisclie 
hrynozy bey Rydz genommen seyn kann. Es solte ryzec heisscn. Bey Srom steht nebst .sram auch 
■ sromak aus dem Windischen. Allein sromak ist eine Yerkurzung von siromak und gebort zu ciner ganz 
andern Wurzel. Bey mancben Wortern wird die Sprachyergleicliung noch wcilor ausgedehnt , d. i., es 
werden die yerwandten Wurler aucb aus andern Sprachen , nicht selten sogar aus dem Hebraischen , 
angefiahrC. Bey Śnieg yermisse ich jedoch das Hebr. szeleg , da 1 und n leicbt ycrwechselt werden. 
Dass. Hr. L. selten das Etymon angab , moclite ich eher loben ais tadeln. Hatte er sich doch bey 
Siuch nicht durch Durichs Anseben , und bier und da nicbt durch den P. Markus dazu yerleifen lassen. 
Bey S!oma fiibrt er das unrechte Etymon złomie, iom , aber doch auch das wahre siać, streuen , an , 
\voyon offenbar slama , stoma, Stroh abzuleiten ist. Bey Średni wird auf rzęd , Windisch red, yer- 
wiesen. Allein yon śrzedni ist das wabre Etymon śrzod , in andern Mundarten sreda. Diese Bemer- 
kungen , da sie die Hauptsacbe nicbt betreffen, werden den unyerkennbaren Werth dieses Werkes nicht 
yermindern. 



70 

Dawniej jeszcze po wydaniu pierwszego zaraz łomu, otworzijl mi lenie szanowny przyjaciel myśli 
swf'je o dziele listownie , jak następuje : 

• Im kurzeń werden Sie meine Einleitung zu einem allgemeinen slawisclien Elymologikon erlialleii. Ihre 
Grundsiltze der Etymologie werden dadurch tlieils bestatigel , Iheils erlaulerl iind bericlitiget. Erlauben Sie 
docli , dass da ich Ihnen zur vollendelen Arbeit Gliick wiinsche, fiir das Yergnijgen, das mir der erste Theil 
schon gewiihrte , meine iMeinung frei heraussage. Es versteht sich , dass icli den polnischen Spracligebraucli 
nicbt beruhreii darf, sondern nur das, was auch uns oder andere Slawen angeht. Von Krain ans, bedauert 
man Sie, das Sie keinen besseren Fiilirer hatten, ais P. Markus. — Ebcn so wie icli liier und da benierkt 
babę , traulen Sic dem Bernolak zu vicl ; S. Alleynria ; solcbe neu gescbmiedete Wórler verdienlen ja 
nicbl , in ein so Yortredlicbes Werk aufgcnommen zu werden. Auch gefallt mir das AuChaufen der Na- 
men nicbt, z. b. bey Broda; es ware genug, wcnn die abweichende Aussprache durch Orada bób., 
illyr., und boroda russ. , bezeicbnet wiire. Denn Sorab. 1. und Sorah 2. yerstehet sich von seibst, da 
es zum Lecbischen gehorl, dass es nicbl abweiche. Bey Bohalyr wijrdo ich nur das Russ. angeh- 
fiibrt haben , etwa mit der liemerkung, dass es andere Dialekte nicht kennen , da es Tatarisch ist. Tadel 
ist dies nicbt, sonder woblmeynender Ralh; ich bilte Sie meine Erinnerungen so aufzunebmen. Bei Bóg 
wiirde ich liad. b-j und b-dz wcgstreicbcn , denn nur boh (durch Yeranderung aucii c- und ;) ge- 
hurt daliin. . Wir stehen so in Gefabr alle Wurzclwurter zu yermengcn. Wohcr ist die Remerkung: 
Phrygtbus lioytioi' deum sonat. Die Krainer kennen den Węlbog nicht; nur Pater Markus samineite 
frenide Gulternamen, und scbob sie in sein Besedishe ein; z. B. Tork, anstatt wtorek (Dienstag, Ehr- 
tag,) ist bey ibm Mars etc. — Seibst Zima und Ziemia darf ich nicht unter einem Begriff bringen 
(S. 60 Wortforsch.) und elwa \on jali (Jąć) ableiten. Bey so allen Wortern ist es genug ihre Ver- 
wandtscbafl mit andern alten Spracben zu zeigen, wie hier mit liiems; ziemia ist auch im PeldwisciiCn 
zu findcn , und so lange wir kein indisches Wurterbuch nacliscblagen kijnnen , muchte der Ursprung 
vieler Wurter gar nicht angegeben werden kiJnnen. Die Bedcutung hangt nicbt bioss von den Con- 
sonantfii ab, songiem auch von dcm damit yerliundcnen Yocal : byk, bok, buk, etc. und auf diese Art ist 
zim und ziem wesenilich yerschieden u. s. w., wenn sie gleich in der allgemeinen Wurzeltafel unter 
z-m ais ihrem rohen Stoli' stehen; sobald sie durch / oder e belebt werden, ihre Form bekoniincn, 
80 hiingt aucii der Begrifl" der dadurch bezeicbnet wird, bloss von der Yerscbicdenbeit der Yocale ab. Wer 
wijrdc bel (biały) und boi (dolor) unter einem Begriff bringen wollen , wenn gleich beyde aus b-l 
Lestehen ? Darnach nun miigen Sie seibst beurtbeilen, ob ich das billige, was §. 03. unter M — B ge- 
bracht worden ist. Bios \ und 7 , d. i mara, mor, gchoren unter M — B, oder mrze (mreli). Alles 
Cbrige gehijrt nicht dahin ; — 2 und 5 d. i. mrok und mrug sind doch noch yerwandt, weil mtk 
nur die yerstiirkte Sylbe mrg ist ; — 5 Murzyn ist fremd ; — i morze gehort in die erste Klasse un- 
ter mo (Wasser), daher ist re nur ein Bildungslaut. (Si niiisson sich nicht wundern , wenn man liier 
ins Copliscbe oder Hebraischo kommt ; die ersten Elcmentc miissen in allen Sprachen zorsireut zu fin- 
den seyn ; mo-ju sagt ja der Russe fur myju, aiso darf ich die Sylbe mo postuliren , wenn gleich sonst 
(bey uns) mo die Bedeulung des Wassers nicbt mebr hat; Waschen setzt Wasser voraus.) — Miara, 



71 

micriti — ist mit fjLtTi^itir , nicliri , inesscn , zu vergleiclicn , ;ilso mer^.melrz=inel-r^i!icfi,s, Mehr l)riiuclit 
es niclit , urn die Wurzclsylbe mer ais selbstandig darzuslellen. Welclier Zwang ware es aucli iiirlit den 
Begriff inessen von m — r abzideitcn? — 8 mrz — nu, niraz (poln. marz — mroź) gehurl zui' dritLen 
Classe j)/ — R — Z, mul kann nur mit »i;';;e/j Yerdricsson vergliclien worden , r.ucli mit Frost; r=f' — r — st. — 
•10 mruk ist eine Stammsylbc Idr sich der o/e/i Classe , ein onomalopoelicum, und kann mit unserni 
brukati brummen, vergHcben werden ; M offitie B. — 9 smrdeti, smrad gehorl unier die Wurzeln von 
A Stammkauten, odei' da S nur eine Yerslarkung seyn kami, docli unter M — r — d. Nun ist ni — r — d, 
das Laleinische merda. Doch will icli bier nicht streitcn , weil mrl , todtes Wesen , verfaulten Tangeln, 
Leinileder, allerdings aucb zum Gestank gebijrt. Allein siclicrer ist es, wo die Yerwandtscbaft der Be- 
griffe und die ungezwungene Ableitung nicbt ganz unzweifelhatt ist , die Wurzelsylben ( selbst boy dem 
kleinsten Untersciiiedc im Baue), ais selbstandig (nicbt von andern nbgeleitet) , aufzustellen. Den sel. 
Fortunat (Durich) brachte ich, von dieser Art zu etymologisiren ab, da ich ibm einsl myśl, das er von 
my [jios] und siali (scbicken) ableitete , zerglicderte. Da mllon im Golbischen , mrns mentis (fi«rr)J 
Mutb, Gemiith im Deutscben , zu finden ist; wer kann mj/Jl anders erklaren oder analysiren, ais 
mys — 1 (/ Bildungslaut) ; mys ist also^Mutli, nitl , mcnt (mit dem Rhinesmus ). — Sonderbar, dass 
Sie (Polen) i^rze von pro nicbt mebr untersciieiden ! Ist Ibnen die Praeposition Jio nie aufgeslossen ? 
Wir haben sic in hormautili [ho — rmulili mulili); bey den Russen fand icb sic in Zusammenselzungen 
haufiger. — §. i29. 4. o. ein vorgeselser Ziscblaut. — Nicbt docb , wenigstens mussten bicr andcre Bey- 
spiele steben. Denn in Śnieg ist.s' wesentlicb, weil hebr. 1"'™ (scbcicg) das S aucl; bat. Die mildern Grie- 
cben, Lateiner, etc. baben das raube Wort gemildert, so wie die Polcn aus slia ibr ■/>:-« macliten. — 
§. 28 remeslo , von ramę; unglaublicb ; — remeslo mag aus dcm Huiinischcn , Awarischen .'^cyn , weil 
Wurzeln von diesem Baue remes , sebr ungewohniieh sind; — so ist Chałupa nicbt iicbt slawiscb, weil 
chałup d. i. mit 2 Yocalen , keinen sław. Bau Yerriitb. — 4 rzucić kann nicbt voa ruka abgeleitet seyn , 
weil rzucić ^= rj uli U ist, bubm. rjlilir=ruere , irrucre, corrucre; rfetininy = rudera. 11 vor e Iiaben wir 
in drey Wortern: rek (ist alldcutscb), rei, ( russ. roi, Roggen), und vct , pi. rly (labia), russ. rot, 
Mund. Sonst auch f, (rz). — Eben so selten ist / (lene) vor eineni e zu finden. Eben so selten n vor 
e, d. i. ne. Bey Ibnen feblt die Sylbe ne in der ganzen Spracbe, da Sie 7iie dafiir lieben. Es batte 
also ein cignes Capitel erfordert: Yerwandtscbaft der Consonanten mit diesen oder jenen Yokalen. Da 
wiirde es denn heissen : ??., /, r lieben das ie anstalt e, lieben das /, weniger das y etc. Aleś ist bey 
den Neuern Alexius , bey den Alten aber Albert, aber nie Alexander. Ich meine das Bobm. Aleś, s. 
Alcxandcr. — Wenn Sie sich gut befinden , Lust zur Yollendung Ihrer so nutzlichen Arbeit baben , 
so fabren Sie in Gottes Nahmen fort. Meine Wiinscbe sollen Ibre Untcrnehmungen begleiten. 
Prag, den 23 April 1808. 

Joseph Bobrowski. 

Korespondent Hamburski R. 1809 Nro 15. takie zawiera zdanie. 

Zu diesem Werke des ausdauerndsten Fleisses und seltensten Mutbes muss man zunacbst den 
Polen Gliick wiinschen , denen ohne dasselbe eben so sebr die Scbatze und Treflichkeiten ihrer aus- 



72 

gebildeten Spradie yerborgen liliebcn , nls so manclie nocli iri iliren Bergen urid Feldern aiif die lland 
warton , die zu Tago lijrdern soli. Die Deutschen haben kaiim so viel ihrem Adelung und Cainjie zu 
danken , ais die Polen ihrem Linde, \\e\[ diesem lange nicbt so sehr ais jenen Yorgcarbeitet war. 
Welch' cine Riesen - arbeit isl die polnisehe Lecliire diirch alle Facher und kleinsten Winkel , die bier 
zum Grunde licgt. Wclch' ein Licht ist iibcr die Abslammiing der Wurter und Uedensarten durcb 
die Yergleicbung fast aller slawiscbcn Dialekle aufgeslecktl Wie viel leicbler ist es nun, nicbt bios 
den wahren Sinn eincs Wortes unNerlehlt beyin (Jbersetzen zu trellen , sondern sicb aucb in den Nu- 
ancen desseiben zu findcn. Die Jełzt so regon Bcrnuhungen der Etymologie , allgemeinen Grammatik , 
Synonyniik , ja seibst der Melrik seben bier oinen Geliullen imd Fi.ibrer, der ibnen den berrlieb<ten 
Dienst leistel. — Aber nicbt gerlngern Dank werden aucb alle Spracbforscber iiberbaupt, und insbe- 
sondere die Deutscben , die mit Polen zu Ibun baben , dem Yerfasser fiir scine griindlicbe Belebrung 
wissen. Wie viele Wurter baben uftcrs den Kaulhiann in Processe verwickelt, weil er ibren zweydeu- 
tigen Sinn in Ilandolskontrakten nicbt zu bestimmcn oder zu begrijnden yermocble; z. B. Fnjor '); 
wie manclier Witz ging im Umgange veHoliren, weil man niclit die versteckte Spilze kannte, z. B. 
piąlej klepki mu braku/e. Wer fijbite so sicber die Feinlieit und Biegsamkieit der Spracbe , ais wenn er 
jctzt Konnolotmj rossbeflijgelt iibersetzt liest. — Die Halllsehe Lileraturzcitung bat diesem Werke ibren 
uberzeugendsten Beyfall goscbenkt , und wir sind gowiss, dass wenn es einst von kritiscben Nadeln und 
Messern wird gestocben und anatomirt werden, sio den Stabl dazu aus seinem Innern seibst liaben. — 
D. den 10 Jan. 1S09. 



Gazeta lileracka Lipska z roku 1815 w lislopadzie pod Nrem :29o od karły 2541 , dając recenziją 

tiódmego toma roczników Król. Tow. Warszawskiego Przij/aciot Nauk, gdz-ie się Wsirp do Słownika na 

posiedzeniu publiczncin tcgni Towarzystwa w treści czytany znajduje, następujące zdanie wyraża: 

Alle Frwartungeii , wcielić durcb dicsc Einleitung in das nun bald beendigle und in unserer Lite- 
ralurzeitung im May Nro 11 o recensirte Lindiscbe Wurterbuch ,' scbon dazumal (imJabre 1807), bei dem 
Leser crrcgt wurden , sind gegenwiirtig nicbt nur gcrecbtferligt , sondern aucb ubertroflcn. Der Yerfas- 
ser bat die gri>sstcn Sobwicrigkeiten, die sicb ibm bei der Auslubrung seines berkuliscbcn Werks ent- 
gegenstellten , mit einem bcwundernswiirdigen Eiier fur die Wisscnscbafl besiegt und zugleicb riibmlicbst 
bewiesen, dass die polniscbe Nation Manner bcsitze, die den Fleiss, d.e Ausdauer und die Cnmdlicb- 
keil einer gnnzen .\kademie von Gelclirlen in einer einzigen Person vereinigcn. 



W Gdańsku znaczny proces kupiecki z przyczyny wąlpliwości znaczenia Fryor, \)odl\f' lepo Słownika zoslał 
rozstrzygniony. 



73. 

z umieszczonych tu recenzyj pokazuje się, ie najbardziej uderzyły recenzentów mianowicie Hal- 
skiego i Jenajskiego liczne przykfady z pism narodowycii w dziele przytoczone. Zaszczyt ztąd wynikający 
należy się literaturze naszej, która nie jest tak uboga w rozmaitego gatunku pJody, jak moie gdzie 
rozumiano ; należy się językowi , który w składzie i znaczeniach słów tyle ma pięknego i prawdziwie 
zachwycającego cieniowania. Co się zaś tyczy zdania , jakoby dziefo moje przechodziło siły jednego 
człowieka i zamykało w sobie owoce usiłowań całego jakiego zgromadzenia uczonego , wyjaśnia się to 
z poprzedzającego wykładu historyi całej tej pracy, do której tylu najznakomitszych i najznaczniejszych 
mężów czynnie się przykładać raczyło. 

Lecz nie tylko z postrzeżea w rozmaitych recenzyach poczynionych , ale i z własnego przekonania uznaję i 
widzę całą niedokładność mojej roboty. Daleko bowiem od tego, żeby w zbiór ten wchodzić miały wszystkie 
pisma Polskie, kiedy ani wszystkich me znam, i ze znajomych wszystkich mieć nie mogłem. Rękopismów 
dawnych prawie cale nie użyłem, bom ich nie miał pod ręką. Dlatego to właśnie nie śmiem podpisać zdania recen- 
zenta w Gazecie Lipskiej", który dla kilku dawnych dziś zapomnianych słów i znaczeń dzieło moje poczy- 
tuje za Glossarium. Żeby się takowym poszczycić tytułem, trzebaby się jeszcze wielkiej i długiej podjąć 
pracy, trzebaby nadewszystko nauki Wachtera , Du Fresna , llira i t. p. Wypracowanie słów wielozna- 
cznych, aby było należyte, potrzebowałoby tak troskhwego i filozoficznego roztrząśnienia , jakiego nam 
wystawiają wzory recenzenci Halscy i Jenajscy, tudzież dykcyonarz Akademii Francuskiej i Niemiecki 
Adelunga. Niejedno słowo wieloznaczne tym sposobem wyłuszczone, stać może za najgłębszą filozoficzną 
rozprawę, któraby kilkomiesięcznej pracy kosztowała *). — Jeszcze jest słabsza strona Słownika, co do 
dyalektów pobratymczych , których nie mogłem tak znać jak język Polski. Spuściłem się tu zupełnie na 
ich Słowniki i gramatyki, między któremi na nieszczęście znajdują się bardzo niedokładne; wszystkie 
ich niedokładności i omyłki stały się mojemi, szczęśliwym, jeżeli i z mojej przyczyny nie wkradły się 
jakie. Co do Windyjskiego dyalektu i niedorzeczności z powodu nowatorstwa Palra Marka w moje 
dzieło weszłycli , najlepsza znajduje się odpowiedź w gramatyce tegoż dyalektu przez Kopilara , wtedy 
cale mi jeszcze nieznajomego, a dziś szacowna przyjaźnią swoją mnie zaszczycającego, w roku 1808 
wydanej, na karcie 150. •Linde ist daran freilich sehr unscliuldig, warum geben wir ihm nielits bes- 
seres in die Hand? oder hiitten wir wenigstens óftentlich gegen Pater Markus protestirt, so wijsste 
Linde und andere woran sie sind; aber aucli dazu waren wir zu indolent« — Może i co do innych 
dyalektów podobne uniewinnienie Słownika miejsceby mieć powinno. Względem Czeszczyzny muszę wy- 



*) Im dalej poslępowaJem w mojej pracy, lym więcej przekonaZetn się, że ezestol<roć żadną miara nie można 
cieniowania słów wieloznacznych porządnym szeregiem pod liczbami uszykować, ile że nieraz kilka znaczeń te- 
goż słowa będzie nie podrzędnych, ale współrzędnych {non subordinalae , sed coordinatae) a osobliwie że tak 
się zbiegają z sobą częstokroć, iż skrajne tylko różnicę między sobą widocznie wydają, pośrednie zaś się 
zupełnie spływają jak kolory tęczy: 

W tęczy barw rozmaitych , lub na tysiąc stawa , 

Rozslępowanie samo oczy w myfkę wdawa , 

Jedno prawie a jedno, co się z sobą styka, 

Ostateczne pokrajki różnica zamyka. 

Żebrowski. Owid. 1:28. 

Stoumik Lindego tuyd. S. Tom TI. 10 



74 

znad, ie dostawszy exemplarza Thomsy z biblioteki ś. p. Złobickiego z liczneini prz\ piskami przez niego 
z Rozy i wielu autorów Czeskich wyciągnioricini, chcąc z nich dla zhogacenia dziewa mego koizyslać, 
wpad/em dla nieczytelności i nieuporządkowjnia rekopismu w pomyiki , które szanownego recenzenta 
Annałów Austryackich tyle zastanawiają. 

Chociaż tedy autor przez wzgląd na różne okoliczności i ułomność leż ludzka zw/aszcza w tak 
wielkim zawodzie może być wymówionym z pomyłek juz postrzczonych , lub jeszcze poslrzedz sic mo- 
gących , przecież nic nad to pewniejszego , ze dzieło dalekie jest od tćj dokładności , klurejby mu dla 
sławy jeżyka i narodu życzyć należało. Com zaś przy końcu wstępu do pierwszego tomu wyraził, to 
przy ostatnim tomie właściwsze nioze mieć miejsce i dlatego to tu powtarzam: 

■Już teraz ziomkom moim trudno nie będzie, czego brak pododawać , w znajdującem sio przebie- 
rać , znaczenia doskonalej wyłuszczać , stosunki dokładniej pow ytykać , a tak z czasem zaszczycić ję«yk 
narodowy słownikiem , jakiego on wart jest w samej istocie ; mnie się zaś na zawsze zostaje to chlubne 
czucie, żem tą moją poprzedniczą pracą był do tego powodem.- — 

Uzupełnienie co do Polszczyzny łatwo nastąpić może, byle przyjaciele języka i jego zbioru wypiski 
swoje i dodatki bądź z xiażek dotąd tym końcem nie czytanych, bądź z rękopism , bądź z używania 
potocznego rolników , rzemieślników , flisów , myśliwców i t. d. autorowi Słownika przesyłać raczyli 
sposobem niekosztującym , o jaki w kraju naszym nietrudno. Osobliwie posiadacze wielkich dóbr w 
różnych stronach kraju wielką mieliby sposobność do zbierania idyolyzmów , czyli że tak rzekę, powia- 
łowszczyzn. 

Podobnie wezwałem i wzywam pobratymców naszych , by przez przywiązanie do wspólnej matki 
nic żałowali trudu w poprawianiu i udokładnianiu zbioru , aljy przez wzajeume wzbogacanie szczegól- 
nych mów Słowiańskich, przestrzeń ogóinćj słowiańszczyzny rozszerzali '). Jestem tak szczęśliwy, żem 



') Myśl 1.1 używania clyaleklów do wzajemnego ich wzbogacenia i ol>jaśnicnia , nie moic być dokładniej wysła- 
wioną , jak się znajduje w rcccnzyi sfawnego S/ownika dyalukluw orycnlalnych Geseiiiuiza , w Gazecie Lilera- 
ckiej puwszeclinćj lialskiej Nr. 540, dnia li grudnia 1810, zwłaszcza że lam się wskazuje jeden i lenie 
sposób postępowania z dyalcktami uryenUilncmi jak z Sfowiańskiomi lub Gcrniańskienii, 

• iierr Gesenius lial den Dedeulungcn ciiclit nur eine solir zwcckmassige Anordnung , sondern aueh miig- 
iicliste Walirheit gcgeben ; letzteres durcli Siclilung der fiir ihre liedeuUingen angefiilirlen łłeweisslellen, durch 
Ausmerzung unerweislicher, und Benicrkung bloss waiirscbeinlicher [iedeulungen , und durcli zwcckniiissigc, 
niclil uberlriebeiie Anwendung der vei-wandten L)ialecle. Dem Vrf. wird Niemand ubliiugnen, dass die Ycrglci- 
chung dieser Dialccte eine der erslon und uncnlbelirlicbslen Bedinguiigen zur Ertorscliung der liebraiscłicn 
Wortbcdeulungen sci, und zum Gilick nicht mehr eincr EmpTclung bediirle; abcr er bat das, wuraul' auch wir 
schon olt aufmcrksam gcmacbt liaben , dass niibmlicli durciiaus der bcbraiseiic Spracbgebraucli ais clwas fiir 
sich , neben jenem Yortretniclien IlidfsniiUel, beslcliendcs betracbtet und crgriindel werden miissc, bc-i der mit 
so grosser Miibe durcbgcfuhrien Erfurscbung dieses Spracligebrauchcs durcb die Yergleicbung aller Slellcn, 
wo cin Worl in der liebraiscben Kibel, Yorkommt , so erprcbl, dass er vor dem zweilen fJandc dieses Werks 
ilic Grunds:ilze zu cnlwickeln verspricbt, dic er hier nur andeutet , >Aenn er nach der Erwubnung aller durcli 
Yergleicliung der yerwandlen Dialektc crlangten Aufklarungen binzufiigl: — „Auf der aiulorn Seile niiichtc es 
Zeił sein , mil einigen unserer bcssern Exegclen zu warncn vor eiiiem V3gcn und geselzlosen Missbraucli jerior 
Vcrgleicliung , und sich liber das Yerhiiltniss des Spracligcbrauclics der Dialckte zu doui liebraiscben Spracii- 



75 

jui odebrał z kilku stron życzliwe w łćj mierze odezwy i podpisy. Szanowny naczelnik sfowiańszczy- 
zny, ku któremu jestem z uczuciem ucznia dla nauczyciela, xiM(lz Józef Dąbrowski w Pradze, ciai^ie 
mnie wspiera światła swa radą i dzielną pomocą. Przysłał on mi niedawno ważne spostrzeżenia i doda- 
tki co do moich zasad etymologicznych, i gruntowne dzieło swoje: Entwurf zu einem allgemeinen Ety- 
mologicon der slawisciien Spraclien , jako też Ausfuhrliches Lehrgebaude der bohmisclien Sprache. Gor- 
liwy Kopitar żadnej nie szczędzi pracy, aby mnie zapomagał w dzieła do celu mego służące i w po- 
trzebne do tego wiadomości. .Xiądz Olech z Królewca przysłał mi już niektóre ważne przypiski do Sło- 
wnika, i mam nadzieję, że otrzymam przez niego idyotyzmy pomorskie, kaszubskie i. t. d. W tymże 
względzie przyjaciel.<ka pomoc niespracowanego X. Mrongoiuiusza , kióry mi z chęcią rekopisum swego 
udzielił , jest nieoceniona. Szląskich idyotyzmów dostarczyć zadatkiem już zaręczył uczony przełożony 
nad biblioteką uniwersytetu Krakowskiego profesor Bandtkic. Co do stosunków słowiańszczyzny z da- 
wnemi zwłaszcza wscbodniemi językami, od kogóż mógłbym mieć dzielniejszą pomoc, jak od wydawcy 
Milnjdatesa , i tylu xiąg oryentalnych , profesora Vater w Królewcu ? Ztamtad też niezmordowany dy- 



gebrauche mogliclist kl;ir zu versi;indigen , woraus dann d:is Yerfalinni Lei der Yergleicliung derselben \on 
seibst hervorgehen miiss. Es wird sich zeigen, dass man Iheils zu viel that, theiis nocli manches zu lliun iibrig 
liess. Sclion aus dem Begrifle einer einzelnen Mundart eines ausgebreileten Sprachstainmes geht es hervor, 
dass eiii jedor dicser Diaiokle seinen feststetienden selbstsfandigen Sprachgebraucli haben miisse , der bei aller 
Yerwandtschaft mit dem der librigen Dialecte, bald nur in der Form, bald in der Bedeutung, bald in beidan, 
docli nur in Einzelnen mit demseiben vullig coincidire. Der Lexikograph geratb auf Irrwege , sobald er wiliklitirlieh 
und ohne Beweis den Sprachgebraucli des einen Dialects dem andern aufdringt; den individuellen Sprachgebraucli 
seines Dialects zu erforschen, und den verwandten der ubrigen zu vergleichen, diess liegt ihm einzig ob. Im Hebriii- 
schcn , wo der ganze und eiliaiteiie Sprachschatz nur in einer kieinen Anzahl von Blichern erhalten ist, ubcr 
die es vollslandigo Concordanzen giebt, ist diese Ertorschung (zumal bei balifiger vorkonimendcn Vt'(.irtern) 
ver[iaitnissm;issig noch selir erleiciitert ; ja der Umstand , das man nach dem sorgnilligen Gebrauche dieser 
Hiiifsmittel gewiss sein kann, jede Stelle, in der uns das Wort Uberhaupt erhalten ist, vergliechen zu haben, 
giebt der hebraischcn Lexicograpbie eine gewisse Yollkommenheit , der sirh nich leicht die einer andern Spra- 
che riihmen kann." — Diese Yulikommenheit ist freilich nur relativ , und sagt uns oft nur, dass wir das Un- 
gefahre der Bedeutung, und einen gewisson, ziemlich gonau bcstimmbaren Grad der Waiirscheinlichkeit haben ; 
aber ehcn diese Yolistiindigkeit war nur durch Ausdaurr unsers Yerfassers miiglicli. Sie ist YolsUindigkeit ri- 
nes in etwas enge Grenzen cingeschlossnen Ganzen , die aber nie aufliijren dnrf, ais Ivenntniss eines fdr sich 
bestehenden Ganzen betrachtet zu werden. Bei dieser Betrachtung des Yeiluiltnisses dieser Dialecte iialte man 
doch langst auf das Yerhaltniss der Spraclien vom slawischen Slarnme und abniiclic Yeriiahnisse , z. B zni- 
schen dem Schwedischen und Danisclien, aufmerksam sein sollen. Der fole verstebt den Russen , und wenn von 
der einen dieser Sprachen nur so viel Te.\t vorhanden wlire, ais uii* unserc Bibel vom Hebriusclicn darbietet 
so wiirde (so wie jetzt schon Hr. Linde in seinem yortreftliclien Worterbuehe alle slawisciien Sprache zu go- 
nauerera Eindringen in ihren Sprachgebraucli verglichen hat) , ofłenbar urn so mehr die Kenniniss der einen 
aus den reicheren HiilfsmiUcIn der andern unlersiiitzt , aber deshalb nie das Polnische in das Russische einge- 
driingt werden, oder umgekchrt, nie yorausgesetzt werden diirfen , dass der Spracbgebrauch der einen be- 
kannteren Sprache Gesetz fijr die unbekanntere sei. Beide sind bei aller Alinlichkeit zwei fiJr sich besteiiende 
Sprachen, die seit der Trennung der sie redenden Menscben in eigenlhumliche Yereine, jede ihren eigenlhiira- 
lichen Gang genommen haben. Offenbar ist es ebcn so zwischen den Hebriiern , Syrern , Arabem gewesen.t 

10* 



76 

rektor arcliiwów, profesor llennig udziela łaskawie wiadomości o najdawniejszych zabytkach Słowiań- 
skich lam się znajdujących. Za przykładenj lak poważnych mężów spodziewaćby się naleia/o , ie i wię- 
cej jeszcze odezwie się miłośników słowiańszczyzny, której ważność dla ogółu nauk świat uczony coraz 

więcćj uznaje. 

Lecz jako po dokładnym dopiero zbiorze pomyślnie udaci się może rozbiór języka , tak len wpływa na 
odwrót do udoskonalenia pierwszego. Z powodu bogalćj biblioteki polskiój br. Ossolińskiego w Wiedniu, 
miałem ja dawniej zamysł wydania , po skończonym Słowniku języka , dykcyonarza pisarzów naszych ; 
lecz gdy myśl ta tym czasem już prze^ zacnego mego kolegę profesora liceum Bentkowskiego dokładnie 
uskutecznioną została, postanowiłem odtąd poświęcać chwile od zatrudnień urzędowych wolne, doskona- 
leniu zbioru i robieniu rozbioru języka. Ośmielony zaufaniem, klórem mnie, nawet gdym jeszcze nie 
był znany, publiczność narodowa łaskawie zaszczyciła, polegając na opiece mężów, którzy dotąd tak 
wspaniale zachęcać i wspierać mnie raczyh, ufny w pomoc gorliwych o język ziomków i pobratymców, 
zapuszczę się w niezmierzoną przestrzeń Słowiań.^zczyzny, by szukać wzajemnych stosunków tylu gałęzi 
jednego szczepu, by użyć bogactw jedmj do zasilenia ubóstwa drugiej, by zrobić ogólny rys słowiań- 
szczyzny z wykreśleniom pojedynczych szczególności, by lym sposobem ułatwić wzajemne zbliżenie się 
tyle przytrudnione przez odrębne nad jednym dyalektem bez względu na ogół nowatorskie wysilenia , by 
ogólne ^v słowiańszczyznie poczynione poslrzeżcnia stosując do innych osobliwie dawnych języków , wy- 
łożyć naturę mowy ludzkiej i przygotować dziejopisowi nowe źródło tam, gdzie mu na innych schodzi '). 
O postępie tej zamierzonej pracy, równie jak o pomocach jakich od ziomków i pobratymców w lej 
mierze doznawać będę, nie omieszkam od czasu do czasu uwiadomiać publiczność. 

Teraz żegnam już dzieło , które przez dwadzieścia przeszło lal codziennem prawie było zatrudnie- 
niem mojem , które mnie tyle czasu , tyle starań , tyle trosk i mozołów kosztowało. Nie żal mi tych 
ofiar, nie tak dlatego że mi tyle zjednały zaszczytów, jako raczej że tuszyć sobie mogę, iż Słownik 
mój będzie pierwszą przyczyną i zasadą doskonalszego zbioru i rozbioru języka naszego i pobratymczych, 
a może i nie bez wpływu na ogólną naukę zgłębiania mowy ludzkiej. 



) • C:ipiuntlir signa hnud leviD, si'iJ ubstrv;iUi ufjir.i ((jumi 'iirl;i.<se qiiis|i;,m non puUuil) Je iiife;(.iiiis |'i.| ulu- 
rum et nationum ex linguis ipsorum • Bacon de Augmeiit. Scient. 6, 1. 

W Warszawie w miesiącu tipru 18 i 4 roku. 

LINDE. 



u. 

u oslatilia i<a>nogloska -, w alecadlc Łacińskim litera iQ , iv ubawić, h!tanhn , ClttjicDcil ; ująć, ujmować, ( cf. Eccl. 

Polskim 21. Kras. Zb. 2, So8. U zawsze brzmi je- yjOHiiirn , yjuraio = umniejszyć, ująćj, nbne^imeil ; ubliżyć, 

dnukowo ; dla niemiłego dźwięku zowie się u Cycerona u\v?oczyć , eiitiiebcil ; ubożyć, ubogi, ubywać, ub3'ć, (op~ 

mugiens , ryi:zącą, wyjącą głjską. Kpcz. Gr. i. p. 24. pos. przybywać), di Suffir.ienles lires : uciagnać , n. p. 

Apud Polonos u minus fiequens, quam apud caeteros uciagnie jeden koń: uniesie jeden człowiek; uwieziesz 

Slavos, quia nostrura ą, ę, saepiissimo locum ejus oc- parą końmi. — §. U! interjectio exclamanlis : oj! p^ ! Oi| ! 

cupal e. gr. reJia , Boh. ruka , Hoss. pjKa ; dąb Boh. U ju/.ci źle. Cu. Th. 1170. 

dub. Dolendum vero , quod noslrum ó, c gr. in vo- U.4KSAMICIĆ , ob. Aksamicić. 
cibus: bóg, który etc. eodeni fere sono producitur. 

U juaepositio sc/iarabilis , regens Genitiu. ; Boh. et Slov u ; U B 
Sorab. 2. hu, wu; Ray. uz , kod, kón , blizu; Bosn. uz, 

kod, blizu; Dal. uz , kód; Croat. pri, pol; Vind. per; UBAĆ sie recif)r. dok., uboi sie f. , ulęknąć sie , zlęknąć 

Slttv. kod; Ross, y. §. \) hnbet significatioiiem localem, gję . eri^ircitcn yor ctiPiTS , fid)' cntic^cu ; /iom. ysacHyrbca. 

pro.Time accedentesn ad sigmficaUonem praepositionis przy, •Ubojaliśmv sie slraclui , gdzie i;o nie byfo , a gdzia on 

De^. Już i tobie biada, Kiedy 'tuż podle gore u sąsia- byj ^ tameśmy sic całkiem bez bojaźni podali. Smotr. 

da. Biidn. Apopl.t, 67. Dziś on u ciebie z żonką, ty Ąp^l ]00. (ubaliśmv sie). Ahv sie nie zmiękczało ser- 

jutro u niego, Rej. Wiz. 60 6. Nie wiesz, czy ji^st u ce wasze, i ubalibyście* sie słuchu! Budn. Jer. 51, 46. 

siebie? Teal. ."O, 19. czy doma , czy w stancyi? oó er Sędziowie, nie ubojcie sie Ojobv żadnego człowieka. 

SU^aufe ijł? (oh. ,Się). U Boga to w ręku. Cii. Ad. 1185. Badn. Deut. 1, 17. Którzy to usłvs"zą, uboją sie i drżeć 

Bóg tym władnie , "Hai flefit IiCij @Ott, ftc^t itt @ottC» §dn= bcdą. ib. 2, 25 Na chrzęst twojej zbroi Nieprzyjaciel 

bcil. — Judicar.d. Kto wierzy temu, będzie u mnie fry- jjg uboi. Teal. 4.^. d. 76. Wyb. 

ccm. Chrośc. Ow. 90. (według mnie, podłua; meąo zda- .rTDKr^-7vr i i •m ■ ■ i i > .■ ,„„i ,..,„.< 

.,„,., . \ H ' ' , , ■ , UBACZiG cz. dok., ubacz.ic niedok., upatrzyć, upatrywać; 

ma). Uoierai ąo , wiedząc, iz na on czas u ludzi do- r, „ ■ i ttt ,„(.,•< 

,',,.,"' . , - ., . , , . , , „, erfcBeil , auśer elien. UDaczywszy czas , capta opportumte. 

brvra był, i sławę miał u wszystkich o sobie dobra. iik. ,, ■ n , ■■ i - i i „ .: • 

,.- r./,' „ -, iT I . I j r. I j 1 .'. 1 Macz. Hetman musi wiele rzeczy n.iprzod ubaczyc i z 

Aa;, bil. — Exclam. U kata! u dyabła < do kata! do - ,, j . i i < u.i «.., <^7 r^,, ,„■;.),;„ s 

, ,, , , - , , r. • -I . i-o • .o prędka rade dobra dać. Modrz. baz. 4o7. przewidzieć, 

dyabła Itcum Mciifei" Coz u kata robi? czym on lest? '^ ■ j. , -, '. . , • „•„„■„ , <> 

„- , ,. ', i, ... . ,.■'.- ■'. yiirnu^ 1'ucii. Jeszczez me ubarzacie, &ni rozumiecie tego.' 

Bob. l\om. 4, 11. Mowiac co w zadumiemu, powinno c 1 1 ,u q ■ • •., • ;<.> r,»„.»;fł^ „;Ał !^u«^ 

, ., , , , - 1 I. , 1, -1 -Ti oekl. Marc. 8. nie pounujecie , lyr bCiiicifts ntwt , mn 

Sie mowić: o Jezu a to co u dvabia Mon. /4, ooy. ..,, . alf „„ ..,„ „ 

' „. r, /. ■■ , , 'i 5iT > . mc6t'3 CIII. Om ubaczywszy słuszne przyczyny wspoino- 

-^.De llums Me nsurpalur pod, e. gr Wisła pod .^,^.^ spólnego.... bzów.' Roi 127. rozw"ażywszv. zwa- 

J\arszawą, bic mm bt^ %ax)^m. OhsoL Wisła u ,^^^.^^^,/ .^.^^^^^.^ ^-^ ,.^^. . _ ,,^i,„^ ,ie_ yjj, {,jfj„, 

\\arszawy, albo Tyber u Rzymu. Paszk. Dz. 7. -§. U- . ^^-^ r^^ ,-, C,^;, Odpowiedział: nie chce: wszakże po- 

praeposilio mseparabilis m composilis virn, auandam et . ''■''. ,, •„ i? k" \,i„, o\ /„„< 

'^ / . . ' .. • , , ■ ^ , ■ tym ubaczyvyszy Sie, poszedł za mm. itekl. Mat. zl. [not. 

per eclionem sianificato vonis addit, aut tempiis praetcn- ■' ,, ' ■ ' i • r • , , \ iik„„,,. ..„,,, „ „„ 

^ ' , . " ' , . , . ■, ; -I r. •rozmysli\yszy sie, bo zalujac tego»). Ubaczywszy a na- 

ium adsonat e. qr. tonął, utonął; topił, utopił. Lom- , ■■ • i' r - d o '.•: 

,. , ^ ' .,. ■ ' '.'..', , wróciwszy sie. 1 Leop. o /leg. 5, 47. 

posila, ubi haec praepositio non seriit, nisi ad eomple- . •' ' r, a r. , 

menlum praeteriti temporis, quaeras suh suis Ihematibus , UBADAG ob. Ubość. UBANKIETOWAC , ob. Bankietować, 

e. gr. uczynić, ob. Czynić; urodzić się, ob. Rodzić się. UBAWA. y, z, zabawa, zabawoczka ; bie Htitcr^altmig , baś 

Observa autem infinitivos hujusmodi esse praeteriti tempo- ^Imufirfil ; (Ross. yÓHBKa ubycie, ubyw:iniej. Dogodzę 

ris et perfectom actionem significare; praesentis autem tern- ci. jak żądasz, dla twojej ubawy. Prtyb. Luz. 20, 

poris czynić, rodzić się, coeptam tantum actionem. Si- UBAWIĆ «. cfo/t , Ubawiać niei/o/i.: Aioss. yóaBiiTfc, aóaBHTb. 

mile augmentum habes apud (Jraec. i-, e. gr. jrurco , sóaB.iaTb , ( cf. zbawić, sóaBKa ubytek, umniejszenie); 

injiTOf , apud Germ. ge- , n. p. ma^Cll , QCmac()t , gebeil , g. a) ująć, odjąć, umniejszyć: Eccl. y.io-*iiTii , y.!araio 

flCijelieii; teraźniejsza Czeszczyzna w tym znaczeniu pisze (cf. ułożyć); nbiicbmcti , ^^YW,: tbuii , DCrrinijmi , beiic^meit. 

au-, dawna u-. — g. 2) Sunl vero adhuc plurima com- Nie przełożycie nad tę rzecz, ani ubawicie z niej. Budn. 

posita , in quibus u- variam vim hahet determinandae si- Deut. 4, 2. (ujmiecie. Uibl. Ud.). Ubaw' miłosierdzia twego 

gnificationis : a; localem secessiim, e. gr. ujść, uchodzić, od powstających na prawicę twoje. Budn. Ps. 17,7 not. 

entgelicn, ulecieć, ulatać, entflieijcn, iiicijfliegcii. b) Diui- .odłącz», ciitiic^e i^iicii beiiie Sarmljerstgfeit. — g. b) Uba- 

sionem, ułamać, ułamysyać, obbrec&cn , udzielić, ert^cikii; wie dok., zabawić kogo, zabawnie go ucieszyć; eiueit 

-ukąsić, ukf sywać , obbcipeit, iDegbeiPcn. c) Privationem, furjmeilig untcilialtcn, amiifiren. O miłości z takim zaufa- 



78 



U B E Z P I E C Z V Ć - U B I C. 



U B 1 C. 



niein i rezonem prawi , U mnie zawsze ubawi. Teat. 28. 

b. 2r,. 

UBEZPIECZYĆ cz. duk. Ubezpieczać niedok. ; Boh. ubezpe- 
ćilj, ubezpećowali, zbezpećiti ; z;ibez[)ierzy(; , bcz|iicpzrń- 
slwcm wari)w:,ć ; fid)trn , fictcr flellcti , iicrfidtcrii , mit Si' 
l^er|;eit '.ycrfe()ClI. Chłopa ilolail żjdna spra\vicdii«OŚii nie 
ubezpiecza , ani w życiu , ani w jego dobytku. Letzcz. 
Ot. 102. Wojsko po odebranym Dyrracbiuin . ubezpie- 
czyło sobie także i wyspę Korlii. Lstrz. hrtic. 3 , 12y. 
Pieniadz'! swoje ubezpieczyć. Zah. 7, 10. Ubezpieczają- 
cy, Hoss. y40CT0BtpiiTtMbiibiH. Ubezpieczenie , asekura- 
cya. Cn. Th. 1I"U, titut oszoguianye. — g. Qt.ood 
animiim : Ubezpiecz.-ić , u^iiokajae, bezpiecznym czynić; 
beriiliiflcii , fidjer niad)«n , tiibiil inndicii. Ubezpieczałem za- 
wsze troskhwa matkę i pr/,yrz'!kafem unikać tych nie- 
bezpieczeństw, których się lęka. Slos. NiJm 2,48. Ubez- 
piecz.ić się, troskę porzuc,:ć , bezpiecznym a pewnym 
sfc siać ; ftdtcr ircrteii , fit^ iiidjt filmmcrii. Fortuno , nie 
dam Cl Sie ułudzie, nie ubezpieczę się, znam co knu- 
jesz. Ossol. Sen. 55. .Aniui sie nie ubezpieczał, apiim 
sie na pokój udasvał. Uudn. Job. 5 , 20. Nie ubezpie- 
czaj sie na łaskę tobie przez chrzest daną. Sk. Żyw. 1, 
29. Abyśmy się na tym :>wiecie nie fundowali , ani 
ubezpieczali , ale ojczyzny wiecznej szukali. Żarn. \Fosl. 0. 
Szczęśliwe powodzenie rodzi szkodliwe ubezpieczenie. 
Cn. Ad. 1135. £id;crl)cit , Sorgiiifiiifcit. Wszystkie ob- 
chodzić miejsca dla ostrożności swojej, nic ze wszys- 
tkicm ubezpieczając się na stróża, //aur, Ek. 5D. nie 
spuszczając się nań, nie polegając na nim. 

UBIĆ cz. dok Ubijać cz. niedck ; Boh. ubiti , ubij;i; Carn. 
iivy3m ; V ind \\ni\ , vmorili; Cron/. iibiam ; /tng. ubitti ; 
/iosn. ubilli, unioriti ; Sliw. ubili; /(oss yóiiTb, yóilBUTb, 
ubić, n. p. ptaka. Cn. Th. 1170, ugodzić trallć , postrze- 
lić, pociskać ; trcffcn in« 3'fl "• f- h'-. ttffct lucrffii , toM |'d)Ia= 
gtii, t»bt fdiicgfii , )i) trcffcn , bng timai bicibt , fiillt. Uczą się 
7, rusznicy strzelać, dzidą cel ubijać. Star. [)w.1\, /loss. 
yut.uiTb, yut.iii3i'io. Sunlm ubił kreglów. 7>. ucisnał , 
urzucił, et bat 7 Hfijd flciucrfcii. (Hoss. yóoB bicie by- 
dła, rziż , yCcHiibiii ckoti byilło rn rzeź). Jik to być 
może, aby żądza ubicia nii'winnego zwierza przewyższa- 
ła powinność poratowania bicdne;!o ? Teat. 39,120. iża- 
(Iza polowania). — g'. Ubić, zabić, tÓDtcn. Jeśli nie- 
sprawiedliwie przysięgam , boże mie ubij na duszy i na 
ciele. Vol. l.eii. 2, l"rj20. Stal. I.tl.'l\'ó — §. Ubić ko- 
go, wytrzepać mu skórę; tai Jcll nii^(jarbcii , aiiSpril^ciii. 
Wrzaski, ;koki , huki. puki , każdi'go ubiją, że si>t>ie 
czasem drugi psiem sadłrm boki maże. /{fj. Z'u 103 b. 
Dziecię kiedy na stół wlezie i sj>adnie, dwoje szkodę 
odniesie, bo go i raz stłuczony polka, i ociec go je- 
szcze dla nieposłuszeństwa rózgą ubije. Żarn Potl. 3 , 
515 4 Kazali go srodze ubić za one polwarz jego. Rej. 
1'osl. M m m .3. Za twój interes dałbym sie i ubić. 
Teal. 43, 110] Wyb. Do czasów Kazimierza mógł pan 
ubić swego poddanego na śmierć. Pam 85, 1 , 725. 
Psu ubitemu dosyć kij pokazać. Cn. Ad. 907. fraz do- 
syć szwankować). Kto raz straci , nie ma sie zaraz po- 
łożyć, Ubity może czasem drugi raz ożyć. /'etr. Hor. 4. 



Ubiwszy, nic dasz się napłakać. Cn. Ad. 1184. — §. Cu- 
Un. Pieczenia wołową, nim zatkniesz na rożen, ubijesz 
mocno. Vł(e/. Kuch. 432. Kollely z surowego mięsa, 
ubić nożem , aby kruche były. ib. Ubić jajka etc, kłó- 
cić ; Giłcr ci!ifd)liij;cn , ciiirii^reii , flopfeii. Wziąć białków 
i ubić je rozszczi-pionym gęsim piórem. Itaur. Sk. 371. 
Ubić śmietanę na pianę, albo też ubić białka od jaj na 
pianę; do czego rózeczki cienkie zwiążesz , i temi w gar- 
ku rozbijać trzeba. Wiel. huch. 421. Ubijać ziemię, tło 
• równo tłoczyć, równać; bosn. potaracati, posali.«gijali ; 
Crout podim , (cf, spód): bas Crbrctd) , ben Sobcn glcii^ 
ftampfcii, fbiifii , i)leid; iiiadjeii. Z wapna tło tak czyście 
ubiją ludepcą, iż wody żadnej w się nie wpuści. Crese. 
53. Ubijanie ziemi /ioss. yÓUBKa. Wykopawszy d('łek , 
wybić go surową gliną twardą, dabnianii ją ubijając. 
Torz. Sk(. 170. Droga ubita, bity gościniec, utorowany, 
udeptany, ciiie gcbnbntc Strii^c Każdy woli drogę naju- 
bitszą. W. /'oit. VV. 2, 50. Przestępstw ubite drogi, 
cnoty ścieżka. Kras. Mysz 21. /Uj. /\sl. U 2. — §. 
Ubijać sie o co , mocno sie ubiegać , starać , dobijać się 
czego; wonniej rinacii, trn^ttn , rourum fiimpfcn, fireittn. 
Bekiesz o księstwo Siedmiogrodzkie z Batorym długo się 
ubijał i walczył. Boh. żumoj 95. Wzganlzisz tym wszys- 
tkim , o co się gmin, jak o rzicz największą ubija. Pilch. 
Sen list. 2, 210. Dniem i nocą przed Bogiem i przed 
ludźmi o to się ubijają , aby was od błędów uwolnili. 
Smotr. Ex. 4, Ta xicga wszystkiego naroiiu Ruskiego 
strzeże, i ubija się za niego, abyście złemu dalej się 
szerzyć nie dali. Weryf. 
UBIEDZ, ubiegł med. dok., Ubieieć , Ubiegać niedok. Ubie- 
gnąć jediitl. , Ubicgiwać freg ; Boh. ubehnauti , ubehati , 
ulijhati, |)redbelinauti , predbjhali ; Carii. uvejgniti , pre- 
tezhem ; Viii(/. ybieshat, vbiesliati , skuś vbiesliati , sari- 
niti , sadjati , salezhi, sadeli, dilerkniti; Crout. ubegujera; 
Dal. ubignuli; /iag. ulijeghnuli ; /ioss yótnOTb , yót- 
raib , ycK().ib3iiyrb , ycKOiHTb , ycKOKHyib ; Eccl. orpHCT.i- 
Tii , nepecTiiMb . oótżKiirb Kuro. BunepiMiiTb , oifroHC7,NA- 
TH \satvari 2|, yroiiaiiTii , roiibJ^iiATii (<tTi'(i;i 2| , oyiiTii , 
oyctiRATii , yTe<ib ; uciekać, uchodzić; entliuifcii, ba-joit 
lailfcii, fliebcil. Prędko po górach i lasach ubiega rączy 
Akteoii. Bardz. Trag. 382. Z tej bitwy kniaź w niałej 
drużynie ledwie ubieżał. Stryjk. 235. Jezus przed mie- 
czem Heroda do Egiptu w dzieciństwie ubiegał, /dodl. 
Gd. 16. Każdy myślił, jakoby ubieżał. Wróbl. 190. 
Ubiegać jednćj cerkwi do drugiej w miłości jedności , 
mając z sobą jedność wiary, jest od nadziei zbawienia 
swego uciekai-. Smotr. Apul. 179 ( oddalić się j. — §. 
Czas ubiega . upływa , bie 3''' fntflicbt , pcrflifPt , ftłitpinbft. 
Gdzie serca ś>'iśle się z sobą złączyły , Bok w jednym 
dniu, dzień w jednćj ubiega godzinie. Zab. 14, 149. 
Tak, gdy Sie radzi bawią jednomyślnie. Dzionek im ca- 
ły ubiega poinyślnir Zab. O, 18 Ubiegłych czasów dzie- 
je Zab. 9, 103 /iibi. Ubiegła woda, nie wraca, zkąd 
płynęła wprróily. Chrośe. Job. 4t. — Krew' ubiega ucho- 
dzi ; ba* i^iut (jcbt '.'Oli finem, entriniit. Krew' ubiegła, 
nagła odinima bojaźni w radość , wszystko to słabiło re- 
sztę sił jego. Staś. Num. S, 113. — g. Iranstt. Ubiedt 



UBIEG - UBIEDZIC. 



UBIELIĆ - UBIÓR. 



mile, dwie, trzy>ujśd, ujerliać , przepaści milę i t. d. ; 
^lIr(ilnllfclI , biirdircniicii , finrll jiinlttloncn , nuidicn. W póJ- 
lory godziny 4 wielkie uliieg^cin mili\ lent. 49. /', 55. 
To jest rzecz bardzo Irudna, za dzień mil póllorasta 
ubiedz. Boh. Kom. 5, 19'.>. Ubiezonego przez tyle lat 
żywota mego toru , przy zgonie nie odbiei;nę. Nur. Tac. 
2, 412. — Ubiedz kogo = uprzedzić go, wybiedz go, 
wyścignać go; cinciii yorrciiiicn , ibm lUTliiiifon , i(!m dop 
fpuimcil. Bie/.awszy Achirnaas ścieżkami , ubieżaf Cbuse- 
go. \ Lccp. 2 Heg. 18. 23. Przystojniejsza rzecz ubie- 
żcć kogo , a niż być ubieżanym, Krom. 1 G5. Wszystkie 
ubicży roty i spieszno wyminie. Odym. Św. 2. C c 5 6. 
Jeśliby ubieżany człowiek byJ w jakim upadku, napra- 
wujeie takiego w ducbu eichos'ci Dudn. Galat. G, 5. 
(zacbwyeony w jakim upadku Bibl Gd.; fo jemntlb Ol^ll 
ciiifin gc^l iil'frcilct unirbe. iutf;.). Obawiał się zdrady, 
której ubiedz predkiem z:ikretem spodziewaj się. Pilch. 
Sali. 246. Ubiedz kogo do czego ; uprzedzić go do 
czego , ciiiem hcij ctipa» jiiBor fnitnicii. W tej gonitwie 
na rzece , za otwarciem ślabanu i daniem znaku , wy- 
biegają sanki, i każdy ubiedz drugiego do mety usiłuje. 
N. fam. 10, 33. iłprrciineii , luirfommcn. Ledwie żywą od 
żalu wielkiego została , Widząc że ją Alcyna do niego 
ubieży. P. Kchan. Orl. 1 , 182. Słuszna, abyśmy się 
Turkom i Żydom do dobrego ubiegać nie dali. Sk. Kaz. 
512 b. Na wysokie 'stolice się 'kaszemy, a do wynio- 
słości a_ dostojności tego świata, jeden drugiego ubie- 
gamy. Żarn. Post. 22, ef. na wysokie się stolice kąsali , 
i jeden drugiego dostojnością uprzedzać chcieli, ib. 3, 
663 Na tym wszystka sprawa rycerska zależy , Kto 
kogo niegolowym do zamku ubieży. Biel S. N. 51. — 
Ubiedz co, prędkością uchsvycić; iu bcr @cft^nniibigfcit Bc- 
fomincii, crrin|d)cii, crbnfciKii, lidcrnimpcltt, lucijfinicni. Ubiegł- 
szy sobie przed starszym brałem wszy.sikie u czerni fa- 
wory, zsadzil go z stolicy. TwarJ. Wł 54. Po co sie 
bawicie, mogąc tak wielkie szczęście ubiedz Warg, Ccz. 
148. Władysław za pomocą Swalopełka , Uście zamek 
ubieża , intercepit. Krom. 223 — §. Ubiegać się z kim 
o co, wyścigać się z kim , ubijać się, pr. el tr ; Rag. 
naijezatise , tjeccemse ; Croał, uderkaramszc , lltit ciiieili 
lim Dic iScttc laufoii , iiKttcifcrti mu cliim«. Córy Egiptskie 
ubiegiwaja sie widzieć ozdobę jego. Dirk. Zbar. B 5. 
Przedlym o śmierć , dziś się o biskupstwa ubiegają. Sk. 
Di. 159. Słuszna do pańskiej ubiegać się łaski. Lecz 
nie przez plotki, skargi i niesn.iski. Zab. 12, 506. — 
^. Ubiegałem się, fcssus sum cursii. Cn Th. 1170. i(^ 
liiiDe midi miibe flciaufen ; (simil. U.^tałem się , Usiedziałem 
się, (]u. V.). "UHIEG, u, m., prędki uchod , ubieganie, 
upfynienie ; tai Giitbiiifen , Gntriniieii , Scrflicgcit. Sarn mu 
ubiegiem leniwy wzrok siraci. Bielaw. Myśl Ci. W 
ubiegu kilkoletniego czasu. Zab. 10, 264 Ubieg od ka- 
ry. Przyb. Milt. 134. 
'UBIEDZIC cz. dok., Ubiedzać niedok. ; Ross. y6iAmi> , 
yóts^aib ; poruszyć do czego , namówić , nukać , (cf. 
bieda); lupju [iciucgcii , licrcbcn. Do obrony swej, musem 
oto tym, któryśmy przełożyli, ubiedzeni Obr. 41. Pła- 
czliwą instancyą miłosierdzie nad nami JKMśei ubiedzaj- 



my. Weryf. 68. W tycli błędach póki jesteśmy, za he- 
retyków znać się, i znanymi być, i nicchcacych nas 
ubiedzają. Smotr. Apol. 97. Weryf. 

UBIELIĆ ; fioss. yót.iiiTb , yót.iaTb ; {Ercl. yót.iiiTeJb po- 
bielaczj , ob Bielić. 

UBLEltAĆ, oh. Ubrać. URIERACZ, UBIORMK, a, m.. kló- 
ry ubiera kogo, abo co. Whd. Cn. Tli. 1170, fioss. 
yóHparcjb: ber Sdiflcibfr, Jliipu^rr, SAiniicfcr, Sliifimfeer. 
Wielki ubiornik. Kniaź. Poez. 2, 161. UBIEliACZKA, i' i. 

UBIEŻEĆ, ob. Ubiedz UBIEŻYSTY, UBIEŻNY. a, e, sna- 
dny do uciekania, prędko ubiegający, uciek.ijacy ; Icittlt 
3icipaii§ nc^mciib, leidit ciurimicnb, nufd^lfiiifciib. Hamulca 
trzeba na tak ubieżyste koła Jjg. Gr. C h, (cf. toczy- 
sly); { Ee.cl. yótłKHbifi do ucieczki służący, rpa^i yói- 
*'Hbiri afyhim , schronienie; /?o,^s yó-fe)Kllluc miejsce ucie- 
czki ; Yind. ncybesbliu; Eccl. Heyóta;nbi."i , hcii3Ó1>5K1iuB 
nieuchronny 1. 

UBIJAĆ, ob Ubić. UlllJACZ, a, m. , e. y. [h , gruniu, 
ziemi, równo ubijający ziemie; bcr 'Sfbcilftaiiipff r , bcr bcil 
iPobcn flicid; ftninint. "7V. UBIJACZKA, i, i; {Hag. Uboiza 
occisor , f. ubojnir.a; ndj. nho\n\ peremptorius , oi. ubijcaj. 
'LBIJCA, y, ?«., Cronl ubitel, uboicza ; Yind. ybijayuz , 
ubijcnik ; Cum. uyojiuk ; Bosn. uboiza , fubojstuo > za- 
bójstwo ; Croal. ubóy cludes , caedes) ; Rag. uboiza, f. 
ubojniza, (uobójni peremptorius): Ei cl. oyEliHIf.l , (cf. ubi- 
jaczj; zabójca, mężobójca; bcr iobfdihiijcr , SDKirbcr. Gdy 
kto drugiego z waśni pchnie ręką swą. że umrze, niech 
zabit będzie ubijca , bo mężobójca jest. Budn Niim. 53, 
21. Żydom, boga ubijcnm.... Suk. Okuł. 22. \'erbe- 
rator , i.bijca Ui s. Gr 135. 

UBIÓR, u, m.; Vind. obliek (ob. Oblec), gorobliek, obla- 
zhilu, gvant, narliuk , peryliek , oblazbilna yifha , nofha, 
(cf noszenie sięj ; Croal. opraya . (cf. oprawa) ; Ross. 
yóopt, yóopeui, (yópaiiCTBO '"ochędostwo, strój , ozdo- 
by, yóojiKa fryzura , ubiór głowy, yOopna x.itóa zbiory 
polne, żniwo, cf. zebrać); ubiór spleiulidior leslilus; 
odzienie, simplicior et iilwr. Cn. Th. 612. szaty, suknie, 
to , co do ubierania służy : bcr Slnjiig , bic Silcibiiiuj. 
Stęskniwszy się z obyczajmi i ubiorem Macedońskim 
Alcxander, szaty na się wziął Perskie. Warg \V«/. 526. 
Ubiór jego , który na sobie mi:ił, phiderki z płótna, ser- 
daczek a sukienka krótka. Wys. Ign. 29. Krawca boga- 
cą utratnicy. którzy codzień chcą mieć ubiór nowy. Gorn. 
Sen. 485 Ubiór Francuzki na nim szczerozłoty Był , 
i kosztowny i ślicznej roboty. Chekh. Popr. ^2 6. 
W tym ubierze. W. Post. W. 521. Białejgłowy naj- 
lepszy ubiór cnota. Cu. Ad. Znamienity ubiór cnota, le- 
pszy niż biyła złota, Pelr. Ek. 18 Już teraz zfoż przy- 
biory twoje ; złożyli ledy s\nowie Izraelscy ubiory swoje. 
1 Lcop Exod. 53. stroje swoje, prz_\ kraski, iljrcil '^n^. Wy- 
chodzą w nocnych ubiorach. Tcal. 55. b, 86. w szlafro- 
kach , iii 3fad)tficibcrii. Ubiór pokoju, obicie; 3i""l'('rt'f' 
l'Cflcibii:i(] , iiipcteil. Król Kazimierz w testamencie oddał 
córkoni wszystkie ubiory albo odziewy łożnicy swej i in- 
nych pokojów. Biel. Sw. 220. Ubiór na konia , ob. Szo- 
ry. — §'. Ubiory, ubranie, spodnie, pludry , SeitlflciPcr. 
Mamci ubiory z płótna; lecz w płóciennych źle na ko- 



80 



UBIOREK-UBŁAGACZ. 



U B Ł A G A L N I A - UBOCZNIE. 



niu. Alb. no Woj. H. LBIOBEK, rka , m., Iheris , ro- 
dzaj rośliny , rośnie na piaszczystycli miejscach ; owcom 
ululjioiiy. Kluk. Dykf. 2, 5o. ciii 'l*lan5Ciiijcfc^lcd)t , 3l'C' 
riófreifc , Smicmienf. LBIORMK , ob. MWc.m. UBIO- 
nO\VV, ;i, e. 0(1 uLicru, ŚlciDiMip > , f iic ■ ; \ind. obla- 
zlulen , oblazhilski . ^v;iiilen ; (/{iss. yOopiioii croJHKl go- 
toM»lnia , yuopiiuii gutowalniany). 

UBlTOŚi;. ści, 2, równość z ubijania, bie (ybeiie, bie ©lei' 
d^eit luiĄ bein ©Icictftampfcn bc« SJobciiś , j. 2). ber Jciiiif. 
UUoczeiiie i ubitość ziemi. Uaur. Sk. 67. LLilTY , o6. 
Ubu'. 

'UBŁĄD , edu , m , zabłądzenie , ber 3rrt!"int , bie 3Sfrirriiii{|. 
Trwdł w uporze i w utfeilzic swoim na wzgardę boga. 
Cli. Hosl. 255. UBŁĄUZIĆ med. dok., UbJąiiz:ić 'iiiedok.. 
zabłądzić, b/edem się uwieść; fid) yerirren , nDirren, irre 
roerbcil. I zacnym kościelnym doktorom IraliJo sie ubłą- 
dzić. flibst. Odp. E 2 b. Któżby byf o tym myślał, aby 
tak uczeni mogli od cela prawdziwej nauki ublądzić ? 
Daz Hit. 20. Przeslawać z niała liczba wiernych, przy 
której jest jirawda . gdyż często wielkośd zacnych ludzi 
ublndzało. Zint. font. 5 , 790. Niech mię ten sądzi , 
Który w świętym wyroku nigdy nio ubłąilzi. lUinsh. Ryt. 
2, liiO. Mąż, któregoby żona ubłądzila . . . . i Leop. 
Nuin. 5, 12 (ustąpiła 7> Leop.}. Jawne ub/adzenia na- 
prawować. Zarii. l^ost. 3, 7C7. 

UBŁ.\GAC Ci. niedok.; Hosi. yujaxiiTb, yójajKaib . yjinjo- 
CTMuiiTb , yMii.iocTiiu.iHTŁ ; (&ii. ou.iarain, yójajnaTL , 
lauKUDO rOBOpiiTbj ; Sorub. 1. \vo()okoram ( cf. upoko- 
rzy*?), wuyednani (er. wyjednać) ; ukoić , uśmierzyć czyj 
gniew , udobruchać ; ciiieii l'efńii*'tiijeii , n'icbcr gut iiind;eii. 
Jlyślił kostkę wojenną wątpliwą uważając , jakoby baszę 
darmi kosztownemi ubłagać , i łaskę sobie u niego zje- 
dnać mógł. Warg. /lai/i. 173. Znalazł sposoby ubła- 
gać go. Teat. iii. d, 18, Focyon te miał dary, które 
do ubłagania człowieka przednie mogą, krasomowstwo i 
cnotę Warg. Wul. 165 Spoiła się z nią dusza- jego , 
a smutną ubłagał łagndnemi słowy. 5 Leop. iJenes. 5i, 
5. ( ulegow;ił. 1 Leop. ). Chrystus jesl ubłaganiem za 
grzecity nasze. W. Post. Mn. 237. zadosyć uczynieniem . 
ScrfOlniiiiij. Ubl.igany, udobruchany pnii. perf. licfdnftiflf , 
tBieber fliii gcimid^t. — g Ubłagany, UBŁAG.ALNY, UBŁA- 
GLI\VV a, e, łacny do ubłagania; Sorab. 1. wuvediia- 
nile, wuydnaczne; fiois yuja/KaTCJbiiiibiii , yHiuocTiiBH- 
TCiŁiiuti , leiiłłt 311 beiiiiiili^eii , yerH'bnhir. Leniwym jest 
do gniewu ; ale jak się rozgniewa . nieubłaganym. Uirk. 
Chmiel. C. iiiiijcriótliilid;. Nieubł:igliwy, który się me da 
uprosić, tiidtprecabilis. lUąiz. — fj. Aliler: Ubłagalny , 
do ubłagania ( zyli bł.igania służący, (Łiiliii ■ , Sserfóblllllljf ■ . 
Chrystus swoja męka, jako uliara ubłagalna, wybawił 
nas." hul. 6V. 21.' (jfiara ubłagalna. W. Exod. 29. 55. 
fili Supiiopfer. We mszy prawdziwa , właściwa , ubła- 
galna , za żywe 1 umarłe bogu ofiara sie przynosi. We- 
ryf. 71. UBŁ.\G.\CZ, UliŁAGALMK . a, "m. ; lioit ybia- 
SareJb ; co kogo ubłagał , ber 3>cri'ól}iicr. Bóg dał nam 
przez wiarę syna ubłagaczem we kr«i jego. Auc;. Kat 
2, 423. Jezusa bóg pudał ubłagalnikiem. Sk ha:. 549, 
{Horn. 5). Jezusa Chrystusa bóg wystawił ubłagalnikiem 



przez wiarę we krwi jego. Smoir. Lam. 106. UBŁ.\- 
GALMA, i," z, UBŁAGaLmCA, y, i, modlilcwnica. gdzie 
Izraelici boga błagali, błagalnia. i Leop. Exod 57, 6. 
ber ©nabeiiftiibl. Uczynisz ubłagalnią ze złota ; dwa che- 
rubiny z obu stron ubłagalni ; ztamlad ja Jehowa będę 
rozkazował , i be<ię mówił do ciebie z wierzchu ubłagal- 
nicy. 1 Leop. Eiod. 25, lO. ( ob. Wyrocznia ). Udziałał 
ubłagslnicę abo modlitt-wnice ze złota, i Leop. Exod 57. 
Stał daleko od ubłagalnicy modląc się. Żaru. Foil. 2, 
505. UBł,AGANNOt?Ć , ści , s., snadność do ubłagania, 
skłonność do dania się ubłagać; bic Scrfóbiibarffit , Ser- 
fćljiilit^feit. Nio nie jest chwalebniejszym , jak ubłagan- 
ność 1 łaskawość. Mon. 75, 9. (placabililas). Kogoby te 
rzeczy nie |iobudz:iły do ubłaganności , miłości i zgody! 
Mndrz. Buz. 268. 

UBLIŻYĆ cz dok.. Ubliżać niedok ; (Boh. ubliziti, ubliźowali 
offendere, urazić : Slov. ubliżugi l"edo); ujmować, odciągać, 
uwłaczać, zwłaczać, umniejszać, uszczcrbić; cnt)ie(ieil, 
oeitiiigeii , fdjmnlcrii , 9ltibni(^ tbuti. Jeśli mi nie zechcesi 
ubliżyć twt-j reki. Będzie moim staraniem, byś przez to 
zameżcie Znalazła , czegoś warta , znalazła twe szczęście. 
Nieme. P. P. 50. Ubliża mi poszanowania. Teal. 18 , 
125. Cnota nikomu nigdy szkody albo ubliżenia nic 
czvni. Goni. //u-. 581. uszczerbku, <£(limń!crilllij , flbbtuif, 
3łiid)t6cil. •UBLlZrWO, a, n, 'UBLIGA, i, z., ubliżenie, 
uwłoczenie, postponowanie, upośledzenie, uszczerbek; 
9ła.i)tbcil , 3»i"rflf?>'i't}- l^fól zapomniał jego zasług , lecz 
on konient z lego ubliztwa w lej wyspy kąciku Orze 
swenii rękoma ziemię. Jabt. Tel. 78. Wierze naszt^j upa- 
dek , prawom uszczerbek , swobodom ublige , a cerkwi 
zniszczenie sprawują. Weryf. UBI.IŻYCIEL, a, m, uwło- 
czyciel , bcr eiiietii Slblirtid) tbiit. 7V. 

UBŁOCIĆ. 06., Błocić. UBŁOGOSŁAWIC . ob. Błogosła- 
wić IBŁOŻENIE , ob. Ukontentowanie. UBLUSZCZYĆ. 
ob. Bluszczyć. 

UBLUC się recipr. dok, Ubiwać się niedok., urzygać się, 
zwracać, zrzucać; fid> befpeien, fid; crbrfdjcn, [ić) UitrĄt- 
ben. Tak powinien dobrze pić , 'aże się ubluje. Diwon. 
Stal U. Ubiwać się na stół, in memam lomere. Uącz. 

UBOCZ, y. 2.. pobocz . miejsce na boku, ustronie; tiil 
Drt aiif ber eeite , bic Seitenciitfcriiitnij , bie Seite , ber 
Seitenwet] , SlbaiCj. Choć n:ijwyż<zemi obdarzony upomin- 
kami, mc poszcilł na ubocz pochlebnej fortuny, ale stał 
zawsze przy ojczyźnie. Aur. Chodk. ded. Stał las pełen 
jedliny na miłej uboczy. Hul Uw. 209. Nasi tamtych 
nie wiadomi garbów i uboczy. Tward. W. D. 27 Uóżne 
rzeczy lam widać było z uboczy. Ania; Poez. 5, 123, 
Pol. Zuc. 156. Jeszcze ziemi promieniem nie parzy, 
Jeszcze nam słońce świeciło z uboczy. Pot. Syl. 255. 
Jeśli serce twe nieskażone, tedy i rozum z toru prawe- 
go na ubocz nie zejdzie Pilch. Sen. list A, 69. Na 
własne często zazdrość pożytki nie względna Idzie , gdzie 
ją na ubocz wiedzie duma błędna. Zab. 12, 246. Zab. 
Ił, 100. Pod Elżbieta wszystko szło na ubocz spra- 
wiedliwości .Var Hsl 7, 98 UBOCZ.NY. a, e. UBO- 
CZNIE adverb., w bok idący, ustronny, poboczny; oeiten*. 
aut ber «settc, eiitle^eil. Uboczna bramą, która się w pule 



UBOGACIĆ. 

wydaje , wycieczkę czynili. Krom. 595. ZakoJ uboczny. 
Krom. 45^. Wiatr go najmocnit'] skręca w uboczne za- 
bJedy. Przyb. Mili. 276. Znajdowałem dochód w pro- 
porcyą wfnki , nie wchodząc jakie uboczne lub nowe ga- 
tunki inlrat pomnażały zbiór dochodów. Czack. Fr. 149. 
(przypadkowe , nadzwyczajne). Z dobrego prosto lub 
ubocznie dobre wynika. Przyb. Milt. 295. bezpośredni- 
czo lub pośredniczo. 
UBOGACIĆ ; Yind. obogatili ; Carn. obvogatiti : Bosii. obo- 
gatiti , ob. Bogacić; oppos. ubożyć. — UBOGI, a, ie , 
Uboższy Comp. , Ubożuchny , Ubożuczki , Ubogusieński , 
Uboguteńki, Ubożeńki inleusio.; Boh. chudy, iibohy, ubo- 
żeć, uboźatko, f. armićka ; Slov. chudobni, (cf. chudoba, 
chudy pachołek) ; Sorab. 1. chudy, (bohi nieborak, niebo- 
gi, nehohi , nebo = nieboszczyk], slipc, slepcz, (cf. ślepy, 
ślepieej; Sorah. 2 bobgi; Carn. uvog , uvushn , iivosh- 
neislie , sromak, sromashke , sruhn , (cf. srom, cf. sro- 
gi), [riiik. siromak, Etym. Ecd. cu\t'b ■■ orphaiiiis 2]; Vind. 
vbog, vboshen , vboshez , bog, boshiz, fromazhen, fro- 
mafhki , fromak , potreben (ofc. Potrzebny) , bum, Itrada- 
uiten ; Croat. obog, nischeten, (nebog miser), sziromah, 
(cf. sziriita = sierota); fiosn. ubogb, siromah, siromascki, si- 
rola, sirotica ; S/ai'. siromah, siroma, siromabski, sirome- 
shan; Hog.uhbgh, uboscki , uboxar, zabog;ir, ubogar, po- 
treban , potrebit, potrebnik , poirebalian, siromah, siro- 
mascki, siromaseich; /loss. 3-6orh1 , yfiorOHbKlft, ckj^huh, 
cKy^eHŁ, cKy4HeHbidri , /. iinman, (cf zniszczona, Humait- 
ca , ubogiego udawać, ob. Niszczyć się); Ecd. Ocainsit- 
HCii^B (cf imienie), hiii)I6ii>iit> , iiiii|ii., HumeiiLKiii ; nriii. Nie 
ten ubogi, kto na nialem chętnie przestaje; lecz koniu 
nigdy nie dosyć. Zab. 5, 218. Ossol. Nic ten ubogi, 
który mało ma, ale ów, który więcej mieć pragnie. 
Pilch. Sen. lisi. 1, 6. Wtenczas tylkośmy ubodzy, gdy 
nam brakuje na wszystkim. Teal. 2. c, 27. Ubogi nie 
jest, co ma potrzeby. Cn. .Ąd. 1185. Nie jest ubogim, 
albowiem może opędzić potrzeby domowe. M(.n. 25, 
279. Ubożuchny nędziuk. Hej. Post. S s 6. Po zawojo- 
waniu Indów, jeszcze Alexander ubożuchny. Pilch. Sen. 
list. 4, 145. Żaden nie jest ubogim, wejrzawszy w 
rzecz na tym Świecie, t^lko ten, co się stosuje z bo- 
gatym. I'ot. Pocz. 585. Łakomy najuboższy. Cn. Ad. 425. 
Ubożuczkicgo poddanego podły dar. liohk. Wiek. A 2. 
Z mnicha ubożuchnego biskupem zoslaf. Slryjk. 629. 
Szpital nnjpierwszy w Polszczę wysławiony przez kapfuna 
ubożuchnego. Mon. 67, 262, (przez X. Baudouina dzie- 
ciątka Jezus). Ubożuchnyć wprawdzie żywot vviedziemyj 
ale wiele dobrego będziemy mieli, jeśli się hędziem 
Boga bali. 1 Lecp. Tob. 4 , 25. Bóg zawżdy na 'więt- 
szej pieczy miał ubożuchne a potrzebujące ludzie, niźli 
wszystkie stany świata tego. f^ej- Post. S s 5. Żadnych 
upominków nie chcąc bTCć , ubożuchny ledwie się do 
Florencyi przywlókł, gdy mu na pieniądzach i koniach 
schodziło. Sk. Dz. H26, Yind. fromafhkohoshen , pre- 
vbog. — Ubogi Subst. ber 9lvilIC. Ubogi , gdy boc;atemu 
daruje, żebrze abo co kupuje. Cn. Ad. 1185. Kiedyby 
ubogi panu nie dawał, prędkoby pan zubożał. Pys. Ad. 
51. Ubogi jest mniej ubogim, niż bogacz łakomy. Zab. 

Slow:iili Lindego ayd. 2. Tom VI. 



UBOLEWAĆ -UB OŚĆ. 81 

5, 80. Ubogi nie ma tego owego, a bogacz łakomy 
wszystkiego. Cn. .Ad. 1186 Ubogiemu nie wiele trzeba, 
łacno się pożywi, leda gdzie się przytuli. Cn. Ad. 1185. 
(bogatego pokuta, ubogiego biesiada). Ubogi nie toż 
jest, co żebrak.* Cn. Ad. 1186. Tak dobry ubogi, jako 
i ten, co nie ma nic. Rys. .Ad. 67, (cf. nie pałką, lecz 
kijem). Ubogi swobodny, na ubogiego nikt nie waży, 
wszędzie on bezpieczny. Cu. Ad. 1187 (chudobie ci- 
szej , wysokie r?ec7y niebezpieczne). W trwogach udać 
się ubogim najlepiej jest panu, O jak bezpieczniejszego 
nad monarchy sf6nu Dozna prawy ubogi. Diitdz. Luk. 
156. Ubogi zdrowy. Cn. .Ad 1188. (choroba dost;itek 
lubi). Ubogiemu prosiątko drogie. Cn. Ad. 119i. Ubo- 
giemu łacniej być dobrym. Cn. Ad. 1191. (bogactw 
przybywa, cnoty ubywa). Ubogich jest nauka. ii. 1189. 
(ubóstwo wiele dobrego nauczy). Ubogi cierpliwy, ib. 
1185 Ubogiemu Bóg nie ubogi. Pijs. Ad 69. Ubogi, 
śmiech ludzki. Cn. Ad. 1187. Ubogi złe ma u ludzi ro- 
zumienie; o ubogim źle pospolicie trzymają, ib. 1188. 
Ubogi z nędzy grzeszy, ib. 1189. Ubogiego i swoi nie 
znają, ubogi mało ma przyjaciół, ib. 1190. Ubogiego 
zdanie, nie dba nikt na nie. ib. 1191. Ubogi rzadko 
uczony, albo zawołany, ib. 1187. Na ubogiego wszędy 
kapie, chudobie, ubcgiemu wszędy piskorz; komu ze- 
drzeć pypeć, jeno ubogiemu? Cn. .Ad. 545. Spital dla 
ubogich; Hoss. yóoweHima , Slrmciiliaui^. Żywienie ubo- 
gich ; Eccl. HnmeKopjicTBO , liHmenHraTejŁCTBO , 3(rmeii= 
imtcr^nlt. — g. Ubogi w co, ubogi czym, nie opatrzony 
w co, nrm an ttwai. Ubogi w pieniądze, nie pieniężny. 
Cn. Th. 1171. Krainy te ubogie są w drzewo. Boler. 
254. fic finb Iioljarm. Błogosławieni ubodzy duchem , bo 
ich jest królestwo niebieskie. Rej. Post. Y y 1. — §. 
Ubogi, nie kosztowny, nie paradny; iiic6t foftDai: , nrm= 
feliij, arm. W ubożuchne pieluszki go powiła. Pieśń. Kot. 
58. Przepowiadał Jan czas przyjścia ubożuczkicgo króla 
Izraelskiego. Sekl. 9. Ubożuczka szopa. Piał. Post. 126. 
Ona ubogusieńka 'hajduczka mieni sie w zacny kościół. 
Zebr. Ow. 210; (i<elus cn!:a}. Nie chcą ubożuczkicgo Je- 
zusa ubożuczko naśladować. Sekl. 115. Ubogo, ale chę- 
dogo. Cn. Ad. 1191. Ubogi obiad i bogatemu pod czas 
smaczniejszy. Cu. Ad. 1186. — ^'. Ubogi, nędzny, bie- 
dny, nieszczęśliwy; cleiib, nrm. Ubogi Samson grał przed 
Fihslynami. Sk. Zyw. 2. 5 b. Ubogi ojcze, jeśli w niebie- 
skiej rozkoszy na dziecię twe wejrzeć możesz. Gorn. Dz. 
75. Chcieli zgładzić mnie ubożuchnego. Ryb. Ps. 246. 

UBOLEWAĆ med. conlin. , uboleje f. , boleć , ból wewnę- 
trzny poczuwać , entcit Ijcrjlirfjcn ©t^iiicrj cmtifinben ; Eccl. 
coóo.itsHyio , cocTpa;K4y. Na duszy odniósł niewymowne 
ubolenie. Bzotr. Roi. 62 (ból, frasunek, zgryzotę). — '^. 
Rccipr. Nie lylko , że się i sam w sobie uboleje, ale 
i ludzie na twarz jego struchlała patrzą. Wo-fs:.. Ren. 
147. zgryzie sie, zmartwi sie. 

UBÓHZYĆ, ob. Uburzyć. 

U60ŚĆ , ubodł, /. ubodzie cz. dok.. Ubadać niedok.; {Boh. 
ubodnauti , utrkati; Vind. vbosti; Bosn. ubosti , obosli; 
Croat. ubildam) ; pr. et fiij. przerazić, piknąć; ftedjeii, 
fc^mcrscn, <xn bie ścelc gc^cn, biirdibringcn. Zapewne j^ 

1 1 



82 



UBÓSTWIĆ - UBÓSTWO. 



UBOŻEĆ - UBRAĆ. 



ubodzie, Gdy sie duwie, ic o nie nie sloję. Teat. ii. 

c, 319. Gily go to ubada Chrośe. fars. |-22. To 

niezaiioniie onyrh rokoszanów ubodło i zmieszało. Pilck. 
Sali i~i. Brutusowi, gdy śmierć Kassa zrywa. Na cięż- 
kiej przyszło potrzebie ubadać. Chrośe. Fars. 270. 
UBÓSTWIĆ. Ci. dok.. Ubóstwiać; nieduk. ; Yiiid. pobogiti. 
poboguvati ; Hoss. óorOTBopiiTb , BÓoaeaio; bóstwem ob- 
darzyć, mit ber Oott^ieit bcgal-fii, góltlid; iiuic^cii. By me 
Lyio z bóslworii złączone i ubóstwione ciało Jezusa, 
tak cudiiwnie pożywaeby go ludzie mc mogli. 6k. Kaz. 
134. Bogami się' stajemy, gdy priłz ciało ubóstwione 
do zjednoczenia z bóstwem Clirystusowym przychodzimy. 
Sk. Kai. 275. (Jroch. W. i! 1 7 Ubóiitwienic Yind. pobo- 
genje, poboguvanje ; Acc' OBOXCHic , ofimCHie um coc- 
4mieiiie 'icioutKa ex óoro-M-b. Ubóstwiający fcYc/. 6o/Ka- 
lUiii , óoroTBOpHluill. Ubóstwiony Hoss. lióoasCHl , 6o- 
H<HMuri. óoroiBopuMUii. — Ubóstwiać, między bogi po- 
liczać. czcić jak bóstwo, ocrfli>ttcrn. Ubóstwiony August 
był pan łaskawy. I'iIlIi. Sen. łask. 50. Na owe ubó- 
stwienia u Egipcyan sobie zasłużył. .Von. 69, 555. Mu- 
siał porzucić koclianke , którą w swoim sercu ubóstwiał. 
Staś. jVu»i. 1 , 189. Miałbyś mię widzieć z prośbą gną- 
cego kolano, Jaliym miał ubóstwiać jego zwierzchność! 
Piiijb. MtU. 10. — AliUr : Przesąily i zwyczaje ubós- 
twiły niewolę człowieka. Fnęslr. 50. (nadały jćj boską 
powagę, nienaruszalność). UBÓSTWO, a , «. ; Boli. chu- 
doba lob. Chudoba), cliudobnosl, chudost , psota, fef. 
psota); Sorab.i. slepcztwo , sljpcżina, (cf. ślepota) ; Carn. 
uvo>hl\a, sr^mizliy.i (cf. srom), sroshena, (cf. srożyć/; Yind. 
liustvo, jusiitvu, vboshlvu , obushtTu , vboshnost, fro- 
niafhtvu , fromasluo , fromazhiiost , potrebiio.it , potreba, 
(cf. potrzeba^ ; Croal. ubóslvo , (nebostvo miseria) , szi- 
rom&stvo , (cf. szirolinszlvo ■■ sieroctwo) ; fiag. ub6sclvo, 
siromasctvo; iiosn. ubosctvo , siiomasctuo ; Slai'. siro- 
masliiYo ; Hoss. yóo^ecTso , Ct4H0CTb (cf bicdność) , 
HeniiymeeTuo , iiccTH«aHie , CKy4a , cKy4H0CTL , CKy40Ta ; 
f,Vc/. xy40CTb , CKy4CTU0 , iiiimcTCTBO; mcmienic, niedo- 
statek, bieda, nędza, stanubog.ch. (oppos. bog^ictwoj ; 
tit 9ruiut|7. Ubóstwo nie z położenia ale z umknicnia, 
aiijo z osierocenia, ma znaczenie, czyli nie z tego, ze 
ma, ale że nie rna. /'ilch. Sen. lin. 2, -142. Nic to 
jest ubóstwo , mało mieć , ale wiele nie mieć. ib. 2 , 
445. W ubóstwie żyć. nędze, biedę klepać, /ioss. 
yOOHfecTBOnarb ; Lal. HlllłlCCTKOli.Mll W samym ubó- 
stwie, ubóstwa nie czuje. /'ust. Fid. 'JG. Ubóstwo góru- 
je nad zazdrością ; nie trzeba mu się ubawiać ani zbój- 
ców, ani złodziejów. Zab. 5, 39. Nagie ubóstwo. Past. 
Fid. 2CI. Ubóstwo wiele dobrego nauczy. Cn. Ad. I. 
189. Ubóstwo złości nie rodzi. Oi Ad. 1191. Ubóstwo 
z niesławą cięższe, ib. 1192 Ubóstwo śinieri'i sie ró- 
wna, ib. (żywot w nędzy nie luby). Ubóstwo złodziej- 
stwa pokrywka, ib. Ubóstwo zbylku potomek, ib. — g. 
Ubóstwo, facullniet tenuiores , niewielkie bogaciwd , chu- 
doba , chudy majątek ; burflige* x>*^ht . biiB JiJcniflt , ba« 

man {lat. Nie tak dla zguby inajętnostek i ubóstwa , jak 
dla utraty dzieci nieszczęśliwi. \\V:. Zup C 1. Z niego 
ubóstwa, et meii anguslm sustenlo eum. Cn Th. 1171. 



Ubóstw iczko demin. , Strzeż swego ubóstwjczka, nie 
pragnij cudzego. Klon. \S'ot. 41. — Fersonif. Ubóstwo, 
biedak, niizerak ; cin (Slcnffr, ?lrmfr. Szyraetowic, ubó- 
stwo , puścił w nogi. Zebr. Uw. 543. Usiadło ubóstwo, 
jak miłosierdzie w murku. Teai. 36. c , 58. Wezmę ja 
to małe ubóstwu do siebie, wszak to jest sierota po 
mojej siostrze, fam. 83, 410. — §. Collecl. Ubóstwo • 
ubodzy; Me 3(rmcii , baJ ?lrmut^. Zewsząd na ubóstwo 
bieda. Falib. U. ubogiemu wszędzie piskorz. UBOZEL 
neulr. nieduk., Ubożyć sie recipr. niedik., zubożeć, zubo- 
żyć się dok.\ Boh. zchudnauli, (cf. chudnąć); Carn. ob- 
YÓshati , owósham : Yind. vboshiti(e, vbog gratati, sa- 
boshiti , oboshiti , obosbali , olrotcti ; Dosn. oncvogliti , 
osiromasciii; Slav. osiromashiti ; Host. y6o*tTb. o6hb- 
maib, oóiiiiiueBaTb , iiiiiiiaTb , (uh. Niszczeć); podupadać 
na majątku, uijoglin sie stać, zkapcameć, zbankrutować; 
scrarmcii , nrm uifrbfn. Cijanica i ożrzalec zubożeje. Btidn. 
l'rov. 23, 21. (przyjdzie w ubóstwo, łiadi.). Gdy sie 
zbogacisz , nie pysznij sie, gdy zubożejesz, nie utyskuj. 
Budn. Ap^plil. 73. Przez zbytnie ciężary kmiotkowie 
ubożeją. Haur. Ek. 62. Jedne się ubożą , drugie po- 
wstają miasta. Xiądi. 211. D.'gadz.iJ3c ubożącym się 
przez częste pożary mieszczanom. Yal. Leg. 7 , 443. 
Zubożały ,, fl«4. schuieny ; /lass. o6t4iiflJbiii , oOuaJKa- 
•ibiii. UBOZYĆ kogo Ci. uiedok. , zubożyć i/aA.; Boh. zchu- 
diti ; Surab. 1. wokhudźu, khudoho tżinii; Croal. oszi- 
romassujem ; Bosn. osiromasciii koga: Rog. obubóxiti, 
obuxAnstviti , oba.\3nslvenili , nsirom;:scili , dovesti na si- 
romasctvo ; £,Vc,'. uycu^iiTH , OEHHqi.\BiTii , npiiBiMiiTb KO- 
10 BI numery, iiiiiueTio. ioh. .Niszczyć); Ross. orpaóiiTb, 
{ob. Grabić); ubogim kogo czynić, cincii anii mat^tii. 
Jehowa uboży i ubogaca. Budn.\. Sam. 2, 7. Bogatych 
ubożył. Pot. Jow. 130. Nie zuboży jałmużna, bo kto ją 
da;c , bogatszym; nie sehuizi, bo miłosiernego tuczy. 
1'salmnd. 55. Pijaństwo i inne zbytki ubożą obvw.ite!ów. 
Mon. 73, 586. UBOŻUCHNY, ob. Ubogi." MBOŻYSKO 
a . II. , n. p. Kociska albo uliożyska . w których wszys- 
tke majętność z sobą zwykli Tatarowie wozić , Litwa za- 
brała. Stryjk. 376. ubóstwo ich , \\)Xi ?lrmfcliijffitcn. 
UBRAĆ c;. dok.. Ubierać uiedok.-. Holi. ubiati, ubjrati; 
Basn. ub.'alti carpere , decerpere , eolligerc; Hoss. yóparb, 
yóiipaib ; ^ 1) ubierać czego, ujmować cze^o , umniej- 
szać, odejmować, odbierać; abiirbmcn , BfrTiiijfrn , iPffl' 
itetmicn IHMI ttwai. Który clił.>p z wozu ubierze mąki, 
jak złodziej karan bywa. Haur. Sk. 230. Aby kradzieżą 
nic ubierano miodu , z tym obchodzić się tak, jak o pa- 
siekach pisano, f/anr. Ek. 162. Studnią aby często bra- 
no i ubierano, nikomu nie bronić; bo przez częste 
ubieranie , woda coraz przychodzi do swojej czystości. 
Haur. Ek. IG (aby z nici czerpać). Już mi ból sił 
ubiera , adimil. Zebr. Ou;. '^G. Gdybyś po części ma- 
luczkiej ziemi ubierał raz tylko w rok.... Hrbst. Sauk. 
J Pieniędzy się ubrało. Tr. (ubyło, umniejszyło się. 
Hi ®flb iMt abflfnpiiinicn , cf. przebrało się). — %. i) 
Ubrać, ubierać w suknie, obłoczyć w szaty, odziać; 
fliiflfibfii, iiniifbcn , anlfflcn; Boh. oblecy , obijkati , obla- 
ćeti , odjti , usatiti ; Viriii. ublezhi , ogvantati, oblazhiti ; 



UBRANIE - UBRDAC. 



U B R O C Z Y Ć - L B Y Ć. 



83 



Croal. obleohi , opravIati , opravljali , (of. oprawić); Slav. 
opraviti, oburlii , (uf. obuć); Hoss. OAeiKAttlh. Jak pan 
rati «idzi, lak sobie sfugę ubiera. Sk. l\ez. 568. Lu- 
dzie , żeby się dziś ubrah w paradną liberya. Teal. 24. 
b. 'io. Czeladź powinna się rano ubrać, a najpóźniej 
spać pójść. Haur. Ek. 16. Przy gotowalni siedząc, ubie- 
ra się. Teal. \S. c. , 10. (stroi się). Turcy którzy sie 
ubierają w suknią, zapinając się przystojnie, despensę 
mają , aby się nie rozbierali umywając. Siar. Dw. 57. 
Każe się postroić dworowi , sam się leż ubierze w jak 
najbogatsze szaty. Siar. Dw. \ci. Pomimo szczupłych 
inlrat, ukazywałem się zawsze ludziom czysto i przy- 
stojnie ubrany. Zub. o, 202. Ubranej gust wysoki uwiel- 
biam w ubiorze. Hul. Ow. llo. Jedna nad drugą *ubrań- 
szy i upst.^zeńszy ubiór mieć usiłuje. Żarn. Post. 5, 
561. strojniejszy , ozdobniejszy ; ftoiS. yóopHŁiii , gE< 
fdjniutftcr, gcpilCler. — Ubierać konie , szory na nie kfaść ; 
YiiiJ. naprayili konje , nakfhirati, Me *).ifcrbc anfd^irreil. 
Dziesięć koni cudnie ubranych. Warg. Wal. 121. Dosyć 
jest przez się pyszny len osioł nasz (ciało nasze), a gdy 
go przybierzesz, zauzda się, po sobie posiadając, jako 
ubrany koń. Zrini. Post. 15. — Fig. Muza go sobie 
obrała, i do szkół dalszych w rozum ubrała, ijin. Ryl. 
2. H5. w rozum opatrzyła, ozdobiła, mit 55ci|'tniib 
fdimiicfni. Ubieranie, ubranie Sutst. Verb. — § ahler: 
UBRA.ME po'vszechnie , odzież nóg, nostrales fli:rique 
indumenlum pediim non diuisum , sed wńrum habent et 
całe ubranie loiant , ^'aiitalotie , lange Scinficiber, quod 
tria pedis iiulutnentorum genera continel , jeminalia pludry, 
tibialia łystcianki abo pończochy bez przvkopvcia , et 
soccos seu imiim caligarvm , kapcie, szkarpetki , miasto 
których przykopycie. Cn. Th. 1171. Persowie używają 
do botów do ubrania na wzgardę Wahomcla, koloru 
zielonego, hiok. Turk. 150. Turcy nie radzi ubrań na- 
szych widzą, Iż ^ przez nie znać wstydliwo członki, z 
tego szydzą. Pa^zk. Dz. i 22. spodnie, Sfiiificibcr, §ofcn. 
Opasz się, i obuj ubranie twoje. W. Aft. 12, 8. (pod- 
wiąż obuwie twoje. Bibl. Gd.) — Lalius : Ubranie, 
odzież, Slcibting. Dzieweczka w tym kraju tam chodzi 
do 7 lat bez ubrań. Puizk. Dz. 118". (bez sukni). UDRA- 
NICZKO, a, n, dem., n. p. Ubraniczko wysmukłe i sa- 
fian świeży. Klon. Wor. 62. pluderki , i)iificit. UBRAlNO 
adv.; fioss. yGopiiO ; strojnie, jjepil^t , (imjcpit^t. Głup- 
stwo malarskie, gdy ś. Magdalenę ubrano i strojno pod 
krzyżem malują Sk. haz 584. (Hoss. et Eccl. yóop- 
HOCTb strojność.). 

UBRAMOWAĆ. ob. Bramować. 

UBRDAĆ, UBURDAC sobie co cz. dok., uro'ć sobie co 
dziwacznego; EccI. imUTbca , HHiocb, (cf. "mnieć, mnie- 
mać) ; f\i} etwai 5BiinbcrIt(()eź cinfaHeit Inffen. Na darmo 
jej co mówisz, ona lak sobie uburdała. Teat. 25 b. 37. 
Przed czasem głupi tryumfuje ,.. Jakby go polkać miało, 
to co ubrdał w głowie. Opul. Sal. 22. — Ubrdać się, 
uburdać się koiriu = roić sie kotnu, marzyć sie komu 
dziwacznie; ciiicm fc^iiiarmcrifcl; rinfoUcn, iii ben Stiui tom- 
men, i^m trdumen. Ni zląd ni zowąd, ubrdało mu się, 
dyabli wiedzą po co, jechać do Warszawy. Teat. 27, 4. 



Razu jednego ubrdało im się płynąć morzem. Teat. 53. 
c. 6. (przyszedł im koncept). Gdyby się ubrdało komu 
śpiegować nas .... Teal. 28. b , 20. Niech mu się co 
innego uburda, jużcić kłótnia. Mon 75 , 558. I coz to 
ubrdało się Waści ! Kniaź. Poez. ći, iiS. On sie ubrdał w 
takie niepotrzebne chluby. Twmd. W. D. 2, 203. — 
Ubrdanie, urojenie, mara, dziwaczny koncept, chimera; 
etn nńrrif(^cr giiifatl, cin $irnijc|>innft, einc rounbcrli^e 
©rille. Kobiety mają swoje ubrdania. Teat. 15. b, 14. 
Stosuje się do ubrdań męż.i swego. Ical. 56, 107. 
Jest niewolnikiem jej próżności i ubrdań tysiącznych. \b. 
23, 65. Gracz on, nie lak z łakomstwa, ma dość, 
dzięki bogu. Lecz z chimery, z ubrdania, z chluby i 
z nałocu. Żabi. Fir. 1 5. 

UBROCZYĆ, ob. Broczyć. 

UBROMC cz. dok., ucliować, obronić, zachować; Boh. 
ubraniti; Vind. odliraniti , vbranili , [lefillfljcn gcgcn ftroaji, 
yertfjeibitjen, Benrafjrcn, bema^Ten. Bóg go od złego obro- 
niwszy, i grzech od niego oddalił. Ani7i/; Kat. 587. 
Tego obrońcie bogowie łaskawi. Chroic. Łuk. 167. 
Widzę, jak zguby przepaść ojczyźnie kopiecie. Lecz ją 
kocham, ubronię, choć ją zgubić chcecie. Teal. 45. d, 
50. Wijh. Dowcipnych własna nie obroni ostrożność. Dard:. 
Trag. pr. 

UBHUCZYĆ, UBRUKAĆ, oh. Bruczyć. 

UBRUDZIĆ, ob. Bru.lzić. 

UBRYZGAC Cł. dok., ubruezyć, tiefpvi^cn ; Carn. utepsti , 
niepim , [oh. Pryskać). Krwią okryty nadchodzi , co go 
ubryzgali zbici nieprzyjaciele. Jahl Tel. 285. 

UBRYZOWAĆ, ob. Bryzować. UBUDOWAĆ, oh. Budować. 
UBURDAC, oh. Ubrdać. UBURKOWAC , ob. B.'-ukować. 
UBURZYĆ, UBÓRZYĆ, ob. Burzyć; n. p. Ubórzjł się 
nań, ułapiwszy go za gardło, Iłukł go i zabił. Dumbr. 
246. porwał się nań. 

UBYĆ , /. ubędzie neutr. dok. , Ubywać coiitin. ; Boh. ubyti, 
ubywati; Slov. ubywali; Carn. pojemam; Yind. doljili, 
menkali ; Croat. pomenkali , zmcnkavam; Dosn. poman- 
keti , snebivatise , dócch na niagne , prinemoccliise ; 
Hoff. sóuTb , sCbiBaib (cf. zbywa na czymj , yóbiTb , 
yóbiBHTb. Ubywa czego impenon. , (ojpos. przybywa) , 
umniejsza się czego, ubiera się, coraz czego mniej zo- 
slaje; ci nimmt nO, luirb nicnigcr. Mną jednym najmniej 
me ubywa św iala , Byle ojczyzna z tobą była żywa. Jabf. 
Buk. B 5. Jednym nie wicie ubędzie. Cn. Ad. 515. 
Zda się , żyjąc że przyrasta wieku , a codzień go zna- 
cznie ubywa. Psnlmod 50. Losowi memu szczęścia przez 
to nie ubywa , Ze ktoś tam w większe za mme rozko- 
sze upływa. Weg. Lisi. 12. — Malh. Rzędy ubywające, 
series convergcnles , których wyrazy mają coraz to mniej- 
szą wartość, im bardziej oddalają się od początku. Jak. 
Math. 2, 168. Ubywa mię, (nam ubyvy.':m non dicitur). 
Cn. Th. 1172. id; fonime in^ Jlhic^men, fomtne oon Srdf= 
ten. Ubywa go, na dół idzie, deii^iscilur. ib. (i geM mit 
ilim 93erg ab. In lerlta persona tisurpalur eliam cum No- 
minalivo, quasi personule : Ubył dziś jeden kolega; ale ten 
wakans nie długo próżnym będzie. Teal. 27. c, 80. 
ii ift lieutc cincr abgegangen, einer lucniger geroorben. Uby- 
li* 



84 



U B Y T - UCHO. 



UCHO. 



/y. a, e; ftots sOhLiufi , abflangij, ali|}Cijandcn. 'UBYT, 
u, m. . UBYTEK, iku , w.; Boh. ub)(ek . iibyw, ubylj; 
Croal. zineiikanye . poinenkanye; /Jusj. y6u.ib , yóUTOKi, 
aóaoKn , 36aBf)MKa; ubywanie i-Z'>go , iiinnlejs».enie , ujma; 
Me 3lbiM{)me, ^cr Jlbfail, iKcrfall, tie Serrintjcriing. Dobro 
najwyższe ani ubylu , ani przysporzenia nie cierpi; stoi 
staiceziiie w swćj rnierze. Hiih. Sen. list. 2, 219. e/ 90. 
Doc.lióJ len składać się ma i intraty nie odmiennej , 
żadnemu ubytkowi nie podlegającej. Kotl. Lht. 1, Gl. 
l'ud,itki powinny być śeia^nione z takiec;o źródła , któ- 
reby ubytkowi nie podpadało ib. 1 , 18C. Z ubytkiem 
sił ciała , sklesła w nim ez.^rstwość duciia. Piich. Sen. 
lisi. 2i9. •UBYTKOWY, "UBYSZOWY. a, e, umniej- 
szalny, 3lbnal)me<, Sertingminga ■ ; Ross. yóaBOiHuii. 
UBŻUZIĆ sie zaimk. dok , bźiiziny popuszczać , fi;^ bcjijłcn ; 
Hoh, ubzditi se. 

U c. 

UC.\DZIĆ , UCEOZIC Ci. dok., uiąezyć , utoczyć, ulać; 
/loi$. yutjHTb , yutaiiiBaTL . fig. , ab\ei\)cn , abtrópfciii , nb- 
gifPcn . abjnpfcii. Uuehby to cliyba złości , albo liucli 
uporu Swe) komu w twarde serce ucadził, trucizny. Zab. 
1 i , 47. Z<M 

UCALEĆ, UCALIĆ, ob. Calec, Calić. UCAŁOWAĆ, ob. 
Całować. 

UCCIC, UCCIWY, ob. Uczcić. Uczciwy. 

UCMAUZAĆ, UCHODZIĆ, ub. Ujść. 

UCHAPIC -•; dik. . ułapić, i, chwycić; criUlft^Cii , ju pacfeit 
fi;.'geii, crf,.'iifeii, fcft (initen. Morkuryusz na cynę wylany, 
daje zwierciadło, alo nie przenośne, że łatwo płynie; 
zaczym by go ucliapić , kładą na nim talie śkLną wypo- 
lerowana. Ot. Fii. 43-2. (I)V KO ustalić, ustatkować). 

UCHATY , 'oA. Uszaly. UCHELiOŹYC, «6. Cbedożyć. "UCHFY- 
TAC . ob. Uchwycić. 

UCHLASTAC n. dok., chlastając ubić, berbc bcpcitfdicn , bC' 
fiimiCtn. Bałeś się, byś nam bicza nie podał, na uclila- 
stanie swoich świadków. Sowil. 47. 

•UCHUNAC, UCHL1PN.\C «.;•«(/»//., chlipając upić, nbiiipfcii, 
rtbidjlurfeii; Ross. yxie6iiyrb. .Uusi niosąc do gęby 'ucldi- 
nać Sak. /'enp, 21. 

UCHLUSTAĆ Ci. (ioA., Uchlustnąć, Ucidusnąć ;'t"J/i//. . uszar- 
gać , uwalać, powalać; tfii^tuj bcfAmuCcii , bcfubelii. — §. 
Transl. Z rana kiedy szum od wina usiaf , 1'rzypomniał 
sobi.;, jako sn; uciil.istał. J ibl /:;. U i Jak się upił, 
użłopał , iii) bciaiifeii. 

UCHMIELIC CS. djk., chmielem zaprawić, mit t)i'pteii anniil' 
Aftn, ben ^opfeil gebeii. Wodę do zacierania słodu trzy 
razy jfrzać , i uehmielić //aur. £4. 107. Trzeźwi bądź- 
cie; bo gily uchmielonym piwem, szmerem zatartym, 
głowę zawróci , i by ma>ł.)ki"'m w szaleństwo obróci , 
to już stroi firlejo. Gil. l>osl. 150. — § Uohinielić kogo, 
oh. Upoić , befiiiifeii . berniiit^cii. 

UCHO, a. H. , Flur. , potius Dualis Uszy, C. uszu, (cf. 
Gezy, oka); tu statku jakiego : Ucłia de ifuo inira); Boh. 
ucho, uśi ; Slov. ucho; Sorab. 1. wucho , hucho ; Sorab. 
2. huschi; Cam. uhii; Yind. uhu , vuhu , vu('hela, vc- 



fbetha ; Croat. vuho , vuha ; Dal. uho; Hag. iilio , usci ; 
Botn. uhlio, usci ; Slav. uho, ushi; Itoii. yxo , yillB ; 
EcjI. ov,xo , oyuiecA, uifOiH ; Lttt ausis; obiol. Lat. ausis> 
auris ; (jracc. o\i; Hebr. ]cn osen; Goth. auso ; if. Lat. 
audire et auris ; Ul. eyra ; Ital. orecchio ; Gal. oreille ; 
Svec. oera; Dan. óre ; llolt. oor; Augl. ear ; Anglot. 
eare ; Tatian, hora; Ottfr. or; Kero. ora; §. 1.) Ger. baj 
D|)r. Ucho powierzchowne, chrząstkowata cześć j;ło wy, do 
kości skroniowej i kanału .słuchowego, jak muszelka przy- 
pięta , tak że część jego miękka, czyli uszko, Cbrlópp" 
d^eil , osobno na dół wisi. Syejrh. 170 Dolna miękka 
wisząca część ucha, uszko, miękisz, Rost. MUUtia : Eu:l. 
iipoMuu , MOMKH , £)()rlappt^fn. Uszy wielkie gnuśnego , 
małe chytrego. Cn. Ad. 1219 (ob. kłapouchy osieł). — 
Pisarek wychodzi mając pióro za uchem. leal. 54. b, 
11. n fommt berauS mit ber Jebcr ^ittter bcm Cbrt. Gębę 
ma duża ud ucha do ucha. leut. 30, 31. t)PU cittem 
01;re bi6 Jiim auDctit. Zagrzmiawszy Ju«isz, puścił pra- 
wicą od ucha dobrze wymierzony piorun. Otw. Ow. 67. 
(z przyciskiem , od ucha celując). Nie poniesie on 
szklanki za ucho. Hor. 2, 14 2. i\ai: nie w\ieje za koł- 
nierz , wypije , spełni ; er iuirb>3 nid)t iibcr bie (£,i)u\ux 
hm rbre iDcafctriiteii , ivirb idjoii auJtrinfcn. Ej ! bo we- 
żniies/. po uszach. Teul. 54, 107. (policzek oberwiesz, 
bil frieflft <M m bic Tbren ; Bosn. zauscili : Bag. zaii- 
scili , zauscivati > policzkować ; Rag. zauscniza , pglju$ka ■ 
policzek). Jakbyś wszystkim dał po uchu. Pot. Syl. 450. 
Pol. Arg. 154. Jakby ich po uchu zebrał. Pol. Arg. 518. 
(skrzydła obwiesili). O dosyć, żeśmy z uszyma, jak 
mówią do (hiinu przyszli. Twurd. W. U. 93. z zdrowemi, 
ciłeiiu uszuiia , mit giiii',i'ii Obrcii bcim fommcii, mit eiiicm 
bliuieii Slugcii banoii fommen. Nie sarkać, owszem z uszy- 
ma do domu. Pot. Sifl 292. (pókiś cały). Ze złego targu 
z uszyma do domu. Byt. Ad. 77. Zarwać kogo za ucho, 
ciiieili bcom O^rc Jiipfeii. Osieł , rogi chcąc mieć , i uszy 
utracił. Ziirn. Post. 3, 542. (cienia chwytając pies, 
mięso upuścił). Dawniej złoczyńcom włosy na głowie 
gidono, aby ich ludzie znali; ale że dziś pospolicie 
krótkie włosy noszą , tedy złoczyńcy miasto włosów 
ucho urzynają , aby go znano. Sifzerb. Sax. 17l). lEccl. 
yxupt3iiuri z uciętemi uszami) Pomówię ja sam z sobą, 
zarwę się ja za ucho, i zgromię sam siebie. Gorn. Sen. 
515. Uszyma ściskać, n. p. Co jest lepszego, mieć Boga 
miłosiernego przy cnocie, czv go mieć nieprzyjacielem 
przy niepobożiiej fortunie? a wiesz, żcć nie uszyma 
ściska. Bej. Zu\ 121. ? — Za uszy wilka trzymam, t j. 
ani mię tam , ani mię sam ; auribut lupum teneo. .ł/ąci. 
Rys. .\d 7 1 . (Hw 38ii|f bev bcii Cbreii balien , roebcr au* 
iipci^ ciii fiMiiien; Siov. wlka za uśi drżał ; (cf. złapWem 
Talarzyna, a on mnie się nic puści). Itumak uszyma 
strzyże. Kchow. Wied. 10, ber ©aiil fpipt bie C(/ren. Dra- 
pieżny próżno na nią uchem slrzyże zwierz. Suttyc. 
/'ti-śn. 2. // 4. Uszy zajęcze, psie, a/iud reno/or. , słu- 
chy, bie Cbreii beJ ^afen. Hi @ctiór. Hi @elapp(. Hi 
@eb^iigc ber ^uiibe. Zając swe słuchy przymusnął , Lę- 
gnie pud mieilzą , i usnął. Kniai. l'oez. 5, 72. Uszy ry- 
bie, ob. Oskrzele. — l'o usiy, po 'dziurki, po szyję • 



UCHO. 



UCHO. 



85 



obficie op/ywfljąc , bi^ ubcr bie rbrcii , biś iiit ben i)a\i. 
Maja się wszędzie pańsko po uszy. Jabi £;. i 15. Sieiizi 
po uszy w złocie. Teal. 7, 19. Smoły i siarki po uszy 
w piekle. Brud Ost. D 7. Lerą i z końmi w przepaść 
aż po uszy. Jabł. Buk. K -1. UlonaJam po uszy w długacli. 
Biei. A 5; S!(>v. ge zadłużeni aż po uśi. — - J^. Uclio, 
ucho wnetrzne, b,i» imiere Obr. Brzmienie abo piszczenie 
w uszu. Sienn. 88. i>ai Sliiigeii im Obrc, Saiifcn, gum> 
meit. Muchy w uszu brzęczą. Tward. Wi. 29, (uf. dzwo- 
nienie , cf. strzykanie). Bolenie uszu. Ecct. y.\oóoj'feHie , 
ymHaa óojtailb. — Q'io ad audilum: UcIio, narzędzie słu- 
chu. Zooi. 49. £>br, 'Scrficii^ bc» ^mwi , ©cbór. Szeptać 
na ucho. Tent. 18, 152. et 72. tiiś Cljr jiit^cn , fliiftcni. 
Odprowadza "o na .stronę, i gada z nim na uciio. Boh. 
Kom 4, 50. Przybliżył się do niego, i powiedziaj mu 
coś na ucho. Nieme. Król. 2. 92. Mówili ze sobą do 
ucha. Nieme. Król.oi. Jedni drugim podawali wieść so- 
bie do ucha. ib. i, 146. Postrzegłem , że jej coś w 
ucho włożył. Tea!. 8. b, 57. poszepnał, jujluftcni. Uczy- 
nisz mi tę łaskę , żebyś to jeno włożył w ucho Farao- 
nowi. 1 Leop. Genes. 40, 14. (żebyś to wspomniał. 5. 
Leop.). Wlói to w ucho Jozuerau. 1 Leop. Exod. 1 7. 
Grzechów się xiedzu w ucho spowiadać. Baz. fjist. 149, 
(cf. uszna spowiedź). Rzecz ta równie o wszystkich 
obiła się uszy. Znh. 12, 275 Dudz. słyszeli to, doszło 
ich wiadomości , e» branj Ińi 511 ailcr Cbreii. Nie rychło 
to przyszło do uszu hetmańskich. Birk. Ckodk. 14. Po- 
cieszliwe nowiny dochodzą do uszu naszych. Hej. Fost. 
J i i 2. Przynieś to do uszu pana twego. 54. Dz. G22 , 
donieś rau , briiige cś »or bciiicii Spmn. Abyś jakiego 
zrobiła figla, zaraz go wniosę panu w ucho. Teat. 10. c, 
72. Uczciwszy uszy, ob. Uczcić. Już lego pełne uszy 
mamy. Rej. l'osl. Mmm A. et S s \. (aż nadto myśmy 
się tego nasłuchali). Jest tego pełno w uszach ludzkich. 
Lat. Kom. .4 4. Tak długo dyskursu jego słucham , aż 
mię uszy bola. Bok. Kom. 1,19. Uszyma nasze.Tii sły- 
szeliśmy. Budn. Ps. 44, 1. W uszy swe słyszysz jawny 
dekret pański. Hej. Post. Ffo. Bądź pewny tej nowiny, 
jakobyś ją w uszy słyszał, ftej. Post Tt 4. Oni to od 
niego w uszy swe słyszeli. Birk. Dom. 51. Słyszałem 
to w uszy swe od kilku osób. Baz. Sk. pr. Tegoż się 
też sam w uszy swe dosyć nasłuchał. B:ii. Sk. O niej 
nie słyszał dotąd nic w swe uszy. P. Kchaii. Orl. 1, 6. 
Wyjeżdża pod pozorem wielkiego interesu , a słyszałem 
na swoje uszy, jak mówił do stangreta: na komedya! 
Teat. 22, 2. (his auribs audiv',}. Sama na własne uszy 
słyszałam, jak się odgrażał. Teat. 51. A, 44. (simililer : 
na moje oczy widziałem). — Głos wołający ustawicznie 
bije w uszy twoje. Rej. Post. D d d i. Jak młotem 
w uszy twoje kołace. ib. L I I i. Do uszu ich pukał , 
aby się strzegli śpiegów , zdrajców. Jiibi. Tel. 225. (sztur- 
mował do uszu ich). Najczęściej mi tym nabijała uszy. 
Zab. 11, 375. Zabf. Natrzeć komu uszy, myć mu gło- 
wę ; eiiicm ben Sopf rcafc^en, iimrm mat^eu. Otóż jest 
zdrajczyna , muszę ja jej natrzeć uszy. Teat. 55. c, 57. 
Kazał im uszy natrzeć, wyrzucając na oczy ich rebelią. 
Gwagn. 160. {Slov. Puśtil mu blchu do ucha; pupugil 



ipsiim, puścił mu płchę ck) ucha . kłopotem mu głowę 
n ibił). Ty w twe inszego zaciągnij amory, Moja za uchem 
Testylis mi dzwoni. Tward. Daf. 42. ( w niej jestem 
utopiony, fie lieijt mir im einne; cf. pies za uchem wyje, 
kot za uchem wrzeszczy). — Spać na obiedwie uszv. 
1'ot. Zuc. 50. tego, twardo, bezpiecznie, jak zarżnięty; 
fĄlafcn luie ein ;iiace, red)tfe[t, unbcfiimmert fi^lafcn. Chrap' 
na obie uszy. Żaden upewniam, z łóżka cię me ruszy. 
Hor. 1, 119. Nar. Nasiąkli ich wielu śpiących na obie 
uszy. Nar. Ghodk. 2, 586. Jabt. El. 111. P. Kr.lian. Orl. 
i, 49. W takim niebezpieczeństwie na obie uszy zasy- 
piacie. Bals. Niedz. I, 159. — g. Hagis acliue : Ucho 
słuchające, słuch, słuchanie, baczność, uwaga, (cf. oko); 
£}\)X, ©c^iir, Jlufmerffamfcit. Kto ma rbzum a uszy, nie- 
chaj się domyśla. Rej. Post. X x 6. (kto słyszy). Słu- 
chem abo uszyma będziecie słuchać, a nie zrozumiecie. 
1 Leop. Slclh. 15, 14. Czy nie ucho słów rozsądza, a 
smaku usta jedzącego.' 1 Leop. Job. 12, 10. Pan wiel- 
ki długie ma uszy , dowie się , i ptacy mu słowa twoje 
poniosą. >S'i. Aa; 570. oczy i uszy jego wszędzie , er 
l)at feine iDbren iiberall. {Slov. Ma tenke usi , słuch ma 
subtelny; cf. węch ma dobry) Dlatego mamy dwie uszy, 
jedne usta , abyśmy więcej słuchali , niż mówili. Budn. 
Apopht. 60. Bóg dlatego dał sędziemu dwie uszy, a nie 
jłidiio, k' te.mu z obu stron głowy, iżby nie z jednej, 
ale z obu stron dobrze słyszeć mógł. Goni. Dz. 85. Co 
jednym uchem usłyszysz, to drugim wypadnie. Bial. Post. 
189. Jabł. Ez. 80. Mnie z ust, a jemu mimo uszy szust. 
Rys. Ad. 40; (Slov. tebe z ust, gemu mimo uśi śust; 
mów ty ścienie , groch n.i ścianę, słucha n'e słuchaj.^c). 
To co do cnoty nas budzi, jednym uchem do głowy nam 
wpada, a drugim jak drzwiami wypada. Jabł. Ez. 80. 
Niech się to mimo uszy twe nie obija , co słyszałeś o 
wdzięczności panu. Żarn. Post. 150 b. To przecie dru- 
gim mimo uszy pójdzie. Budn. Apophl. T 2. Uchowaj 
Boże takiej lekkości uszu moicli. Zygr. Ep. 99. Ewa 
w raju przypuściwszy do serca słowa szatana , poczęła 
przez ucho śmierć , i urodziła światu wszystkiemu za- 
razę. Z-irn. Post. 5, 578 b. Jako oko pańskie konia tu- 
czy, tak ucho poddanego. Birk. Zyg. 19. Głuchym nie 
potrzeba sobie zatkać uszy przed niemądrym szyderstwem. 
Zab. 15, 79. Ku słuchaniu prawdy głuche uszy, a ku 
rozeznaniu ślepe oczy mają. Żarn. Post. 57 b. Upomi- 
naniu temu stawią głuche uszy. Tward. \\'ł. 24. Mło- 
dość nie ma ucha cierpliwego i pojętnego do słuchania 
nauk. Zab. i, 108. Opuszczam to wszystko, abym two- 
ich najcierpliwszycli uszu nie obraził. Siem. Cyc. 520. 
Ku wysłuclianiu lej sprawy, o pilne was i powolne uszy 
pro>ze. Dambr. Kaz. 14. Nadstawcie ucha tu pilnego, 
bowiem Nowe wam rzeczy a nieznane powiem. Hor. 2, 
4. Każdy ucha nadstawia , każdy najuważniej słucha. 
Dambr. 894. Potwarzom nienadstawiaj łatwo ucha. Pilch. 
Sen. list. 220. Arrigere aures, nastrożyć uszy, t j. pilnie 
słuchać. Manz. bie Cljren fpiccn , anfmcrffam jubórcn , an' 
biiren ; Mnd vuhu vlezhi , vufhete poHiguvati ; Eccl. 
BHjiuaio. Nastrożywszy uszy, pilno nasłuchiwali, zkądli 
Sie kto ruszy. Tward. W. D. 29. Jam go miał za 



86 



UCHO. 



UCIIÓD-UCODZISTY. 



uczonego fz?o«icka; naslorzyfem uszy, alem się oszu- 
kał. fiUlt. Sen. list. 2, 135. Próiiio głurlicnnu co do- 
brego radne , Ijily nic chce uciia sweyu do niycli usl 
przysądzić. Biel. S. M C. (nie chce na mowo moje ba- 
czyć) Narody zyromadzone , tylko mnie s/u<;liajcie . 
Wieczny [lokój wam daję , a wy uclio d.ijrie ! JaH. lei. 
149. gcbt mir @t^ór , leiWt mir mer O^r. Pok:izala, ja- 
koby diii; uszu nie cbcia/a \V/ys. Ad. -11. Znajomym 
prędsze uilio ilaja Auszp. 53. Nuwiny nam smakują , 
tym dajemy ueha, Nie myślimy, źe codzień bó^ pacierza 
shicha. Fol. Znc. Więc kiedy u ciebie Wolnego ucha 
nie mam, niechaj w niebie Bogowie, ludzie na ziemi 
s/ucliaja. Past. Fid. 289. Prosił, aby jego posłom ucho 
dał. Sk. Ul. 223 słuchanie, aiidyencya ; ^cliór , Sliibieiij 
ijebcil. 1'osłowie We-jicr.scy, na zjeździe Wiślickim, wol- 
ne sobie ucho zjoilnaws/y, dziękują Polakom za obranie 
Ludwika. Arom. 391. wolny głos zyskawszy, 6rlaiit)ni$ 
JU |prc(^cn. Wyrzucał sędziom , że pozwalali uszu «da- 
niom fałszywych oskariycielów. Weq. Ąlaitn. 1, 24. Ni- 
kozjo me potępiaj wprzód, niżeli mu się drugie ucho 
dało. l'ut. Arg 92 Ucho jedno daj skarżącemu, dru- 
cie chowaj obwinionemu. Cn. Ad 1193; audiatur et al- 
tera pars. Clioć czjtał narzekanie liuiyeliesowe . jednak 
drugie ucho Flawianowi chował. Sk. Dl. 427. Fałszom 
Aryańskim ucha nie olwarzał. Sk. Ul 233. Uszy 'za- 
kchnięte otworzyć. Hej. Post. G g g ^. (cf. Slov. ma za- 
ćpane uli, zatkane). Uprzedzili ich do ucha cesarskiego, 
i Ramówili go przeciw mm. Sk. Di 215. Gdybyś pu- 
ścił uszy na t ^rg , usłyszałbyś nowinkę o sobie lit-j. 
1'ost LI o. 6'ruc/i. IV. 504, ob. Targ; iii Obrcn (tiif bcii 
ilłiuft , iinter Me 8<utc , in Vu 5&Jclt fdjirfen ; l)iird;cii , wwi 
gcrePCt mirb. Puść uszy po domach xiażęcycli , i oczy 
po pańskich . a usłyszysz i nbaczysz , co się dzieje. 
!^molr. \aj). ."i5. Bierzcie to w ujzv swe , atiribiit per- 
cipite. Wróbl. H3. pilnie słuchajcie, et', w rozum brać, 
w głowę brać , w serce brać ; ailDorfII , JU Sptlltn lie5« 
men, (liijfafieit. Słuchajcie niebiosa, a bierz sobie w uszy 
ziemio, cue pan mówił. 1 l.eop. Jei. 1, 2. Bachusowe 
rymy satyrowie w uszy brali. Ptlr. Hor. 2. C 4 i, (not., 
• słuchali, uczyli się ich.). Banaiasa uczynił Dawid od 
'ucha swego. I Leop. I Parał. II, 25. wiernisiem. po- 
ulałym swoim, fr iiiiid^te ibH jii feiiifiit 'UfrtiMiitfn. — g. 2. 
Trouslule larie: UcIio u statku j.ikiego , u dzbana, kon- 
wi, garca , VihJ. rozhniza , vuhu , dershai; tjrotit. pre- 
ruch ; /lag biociusnch , Hi 0\)v , btr i^enhl an finem 
©efc^irre. Ucho u jikiego na<:zynia , ma w liczbie mno- 
giej. III Pluruli , ucha hpcz Gr. 2, ;•. 101. "Uszy u 
bomb. Jak. Art. 3, 32<t. Uszv armainc , delfiny. Jak. 
Art. 3, 520. Łt^sk. 2, 240. Arehel. 5, GO. Ucho u klu- 
cza Tr. Ucho iglane. Biał. Potl 217 Hi 9łabflPbr- 
Łacniej linę przewlec przez igielne ucho, niż.... Hej. 
Ap 88. Szal rękojeść, ucho, ansa Cn. Th 1007. ber 
©rijf an ber JDil^fd^ule. Uszy serca, dwu- części myszko- 
wate w gruncie serca. Hoh. Jyab. 2, l."i8. bie Cterjobren, 
^(ribeutrl. U<zy w basztach bywają cyrkularne i angu- 
larne. .4/m. ilikr. Ujzy u trzewików, skórki , albo ko- 
niuczki , za kióre się sprzączki zapinają , n. p Zdaje mi 



się, że u tego trzewika muszą być królize uszy Teal. 
10. c, 43. Ucha, uszka u bola, d'a wygodniejszego 
wciągania go; tiuss. pacrpyCu, bie Stripprn. Ucho w 
księdze, zagięta karta, fin Cbr im Siit^f. Tr — 'Świ- 
nie ucho tr. fij. , plugawe miejsce , ein Saidcd), Saiiftafl. 
Coż u dyabła w tym uchu świnim na wsi rob:łeśI Teat. 
19. <•, 25. 

Pochodź, uchaly, utiaty, uszka, uszko \ dtahiuck ; dwój- 
uiziiij. dluyouizy, htapucliy ; uszny ; iiausznica , zaufzniea, 
zausmy. zausznik, podutzczyć , poduszrzyciet •, podusz\a , 
podusziiy. — g. /■/". słuch, iłuchać , słychać, słyszeć , do- 
słyszeć, nasłuchać się, osłach, obsłuchać , posłuchać, po- 
słuszni;, posłuszeńitwo , podsłuchać, podtłuch , przesłuchać, 
przysłuchać, iłucharz, usłuchać, wysłuchać ; — sługa , słu- 
żyć , służba, dosłużyć się, natłużyć lię, odsłużyć, posłu- 
ga, posłużyć, przysłużyć, przysługa, usłużyć, usługa, 
usłużny, wysługa, wydłużyć, lastuga , zasłużyć; — słutz , 
słuszny, słuszność; 'słychnąć. słynąć. — §. ef. głachy , 
głuch , głusirk , głuchota , głuszyć , ogłuszyć , ogłuchnąć , 
przeyłuszyć , przygłuszyć, zagłuszyć. — §. ef. Lałueh , ba- 
łutzyć. — §. uczyć cum Ueriyatis. 
UCHÓU, u, m.; Hoss. ysOAT,, y.vo4Ka ; Eccl oy^OAkCTBO , 
etK.MIllie , llOÓtrŁ ; uchodzenie, ujście, ustąpienie, co- 
laine sie , umkiiienie, umykanie, ubieg, ucieczka; 3"' 
rńdipcic^cn , Giitircidifn . Sntgeben , (^ortfleben , bie Sntroei' 
i^nnfl, SittirrtPe, bie gludjt ; (Sorab. 1. huchod. wychod ; 
Slav. uboda ; Uosn. uhoda, ousica ; Hag. ulioda, /'. y!io- 
dnizza < ś|iiegj. W obronnym uchodzić, co może ludzi 
swych zbiera rozgromionych. Tward. \\'ł. 15. Po tej 
przegranej radzono mu uchody w Alexanilryą. Chrośc. 
[•ars. 497. Nieporzadny a do ucieczki podobniejszy uctiód. 
Aac. Hst. 0,104. (Hoss. y\0A0Wh, yxo4Koio ukradkiem). 
Przyjścia lub uchody morskie. Uardz. Trag. 200; fluzus 
et re/luxus , ^Uit\i mb 61'bf. Za uchoilein krwi umarł. 
Mar. Tac. 2, 57t). (za ubiegiem, upłynieniem krwi;. 
— jj. Local. Ucliód , miejsce czvl; przesmyk umknięcia; 
ber >5d;lnpfn>C3 jiim 6ntfiiebcn , ber 3"fl"*''?''ff- Hetman 
uchody nieprzyjaiielskie obtoczył. Faltts. /•"/. 02. Paste- 
rze najlepiej wiedzą pustyń tu tych uchody. Tward Pesif. 
56. Przez ziemskie uchody i morskie fale rozciąga Fe- 
bus swe promienie. Uardz. Trag. 53. Gdzież się skryję 
w podziemne uchody! ib. oO-ł. Jest przy Cymracli w 
dalekim jaskinia uchodzić, na snu mieszkanie jama w ^ó- 
rze uknwana. Zab. 3, 517. Cheł. (w dalekim ustroniu). 
UCIiODM , la, le, uchodzący, uciekający; biv.'pn gebertb , 
lid) flilitenb, flfi(btij. Ludzie uchodni." Ł»/fi. hiuc 2, 7. 
l'llH'>D.M.\, I, ;. która uchodzi, ucieka; bie jlńl^ffiof , 
&nlipid)fne. Siostra i matka kochana W domu ode mnie 
zdradnie odbieżana. Oh nicszrześluvaiii ucbodnia. Chrośc. 
Ow. 103. Uf.HODZIC, ob. Ujść. UCUODZIE.N, dma . 
m.; Hoss. yuijem , (cf. uskok); zbieg, ^fr JluiOHing , 
emigrant. Ptr ?lii5flen'flnbertc. UCIIODZISTY. a, e, — o 
rtrfi'., pełen uchudów . ucieczek, przesmyków, n. p. Kraj 
ucboiizisty ; oi<U S(ł|lupfn)fflf . ^d^lupfipinffl. — Atiler: 
Wojsko przez Bulgaryą , już równiejszą i w lewy bok 
uehudzislą droga , ciągnęło ; planmri et fleso tn Inecuin 
ilmere. Krom 505. (JfbfUflt , flffenfl , fletPCllbtt. 



UCHOPIĆ - UCHOWANIE. 



UC[I1\AM0WAĆ - UCHRONNY. 



87 



'UCHOPIĆ cz. dok.; Boh. uhopiti; uchwycić, ułiipić; ermi- 
\6)tn , ergreiffii. Ten okręt, w którym król był, sam 
Wizymir uchopif. Fapr. 6'm. 2. On się jak pies jadowity 
wścieka , że uchopić nie może lak wdzięcznej zdobyczy. 
Iward. Pasą. 52. Za nieprzyjazne karyny uehoj>i.'i I 
wręcz sie z niemi biedząc, z ,soba topią. Ckrośc. Luk. 
95" Uiroic. Fars. 215. ' 

UCHOWAĆ CS. dok., zupełnie odchować , do wieku dojrza- 
łego dochować ; (jrof jiclien , crjteben. M^dzieniee w de- 
licyach i papinkach uciiowany. Birk. Dom. 120. Skan- 
derberg, będąc z dawna w Turkach uciiowany, końca 
srogości nie ma. B(iz. Sk. 1ó9. Jelenie, sarny, w tio- 
mach naszych uchowane, gdy do łasa zasię przyjdą, nie- 
co przecie rochmanności przy nich zosl.MJe. Gorn. Sen. 
54-5. Maciora uchowa tyle prosiąt , dostarczy tyle albo 
tylora mleka. Cn. Th. 1155. orug faugeii. — Hec. Ucho- 
wa się to, SC. dziecię, jagnię, prosię. Cn. Th. H55. 
nie zginie, nie zdechnie, będzie żyfo, będzie sie clio- 
wafo; e$ iiiirb Ie['eii lilci['cii, fprtfpmmcii , iradifeii. Synu, 
lękam sio , abyś ucbowal sie d/ugo , By kto z możnych 
nie skrócif dni ci swa przysługa. lijmi. 73, 188. — §. 
Uchować nieprzyjaciela, żywić go, życiem go udarować; 
bcm geinbe Mi Men fcŁciifcii , ilin Dfsim f eDcii Inffcn. Ży- 
wot mu darowaf, i uchowaf na szyję węża sobie. Tward. 
IW. 18. — Aliter : Uchowaj boże zdrowych potraw, 
wielkiego szczęścia, i cnotliwej żony kiedykolwiek. Rys. 
Ad. 70. niech bóg konserwuje, zachowa; ©ott crfcalte, 
bef^ii^e. — §. Uchować kogo czego, Boh. uchowali; 
Ross. yóepeub , j-óeperaib; zachować kogo od czego, 
obronić go od czego; ciiien iior ctmai ['cronbrcit , ktulbcii, 
bcfdjulen. Będęć dziękował , Żeś mię nagłej śmierci ła- 
skawie uchował, Uchowałeś szwanku. J. Kchnn. Ps. 81. 
Tyś mię w przygodzie ratował I śmiechów ludzkich ucho- 
wał. / l\'lian. Ps. 78. (od nich zachował, harp 5, 74). 
Racz mię grzechu uchować i przypadku. Aanc. (id. 5S0. 
T.ik uchowania grzechów , jako zbawienia od pana boga 
prosić. Kosz. l.or. 63. Pospolicie mówicie: o uchowa-ć 
nas bóg lego, aby nas tak daleko mieli ci pohańcy na- 
macać. Siar. PoU. B 2. Uchowaj boże , nie daj lego 
boże, broń boże; ®ott Iicmnlirc , ©ott Iicf4)ii5e , 6ct 8cibc; 
EccI. HC4aH>'4b TOro óojkc ! Liczyć go miedzy królów , 
uchowaj boże , miedzy łotry, między zbójcę, .SA. Dz. 885. 
U ojców naszych , boże uchowaj, było i za stół sieść 
z nieodkrytą głowa. Urbsl. Nauk. S o. Miał synów uro- 
dziwych i godnych , a boże ucliowaj inaczej jeno panien- 
ki przed nim stawali. Fnlib. J 5. Jeśliby , czego boże 
uchowaj, co sie przygodziło. Cn. Th. 1214. — UCHO- 
WANIE Subsl. verb. — Aliter: Lekarstwo uchowujące, 
prezerwatywa , ciii |*r(i|'cniatii'. Wierność we wszystkim i 
regularność bywają najlepszemi prezerwatywami czyli ucho- 
waniami od chorób. Perz. Lek. 547. — |. Oeeonom. 
Uchować klacz z stadnikiem = klacz stanowić, eine ©tlltte 
Bckgcn , tcfprinflcn , bciiccicii Inffcn. Źle robią ci, którzy 
dla prędszego rozmnażania stada , jedneż klacze na ka- 
żdy rok co raz uchowywają. Hipp. 21. Gdy sie świe- 
rzopy już dalej nie bronią, tedy trzeba popuszczać sta- 
dnikowi kawecanu i dać mu sie uchować, ib. 18. 



UCHR.\MOW.\Ć neulr. coniin., Ucliramać niedok., chromać, 
kuleć; binfcn , ladm nicrbcn. Uchramowal na nogę. 1 
Leop. Genes. 52, 51. (napadał na nogę). Gdy koń na 
jedne albo na więcej nóg uchramujc , tak iż chodzi jak 
spętany, to znakiem ochwatu. Cresc. 554. — Fig. Czemu 
uchramiijccie na obiedwie 'nodze (nogij! Żarn. Post. 26^^ 
b. ( czemu się wahacie na te i drugą stronę ; ! Zacho- 
wani uchramujacego , i ono która była wyrzucona zbiorę. 
1 Leop. Sofon. 5,19 (upadającego, up.idłego, słabego). 
Zgromadzę 'uchramającą , i le którąm był wyrzucił, zbio- 
rę. 1 Leop. Mich. 4, 7. (uchramującą. 5 Leop.]. Położę 
ucliramujacą na ostatki. 1 Leop. Mich. 4, 7. (uchramu- 
jącą. 5 Leop). 

UCliliO.NA, y, £., UCHRO.\KA, i, i, dem, UCHROŃ, u, 
m. , UCHIsONEK , nka , m. , dem., miejsce schronienia, 
schronienie, ucieczka; fioss. yóiiHtHme , npHcraHHme, 
ber 3"flndit^ort. Bezpieczny uclironek w tym cieniu. 
Przi/h. Mtll. 45. Do lego uchronu tajemnego i sam za 
wami pójdę. Karp. 5,24; {iec.ret asyie. de I, Ule). Chodk. 
host. 2J. et 57. W naszej uchronię pobici , pojmani , 
Turkom od zdrajcy Greczyna wydani. Tent. 44. 6, 25. 
Uebrona , schronienie zwierzęcia, legowisko; Hoss. Bn- 
Ta.llime , (c( witać). • — g. Aitio: Uidirona, uchranianie , 
zachowywanie, ubieg, uchód ; ba^ Scrmcibcn, (Sntgcbcn. 
Dziwów niektórych odwrót i ochrona Iletrusków nauką 
była ukazana Warg. Wal. K 2. — g. JnriJ. Uchrona 
prawna, dla nienależytego sadu, ezceptio jori , gertcfctlt- 
cfic grceptimi, ©ciic^tśnui^nalime. Cn. Th. 1175. UCHRO- 
NIĆ się rec. dok. , 'Ucliraniać się niedok. , uchronić się 
czego , ujść czego , wolnym zostać od czego , znikać , 
unikać czego; Carn. vogibam se , yogibali , yogiblem ; 
Croat. ogiblyemsze , Ceincm llfŁcI) entijclicn , 'nuśmeic^en , 
cntfomnicn , fii^ bn»or tciimbrcn. Uczynił bóg człowiekowi 
dwie nogi , aby , gdy sie jedna pośliznio , wspierając 
się na drugiej, mógł upadku uchronić. Psalmod. 86. 
Przed tobą nieprzyjaciel twój się nie uchroni , Twoja rę- 
ka twe wszystkie przeciwniki zgoni. / Kchan: Ps. 27. 
Abyśiriy ile możemy ostrożności przeciwko złemu uży- 
li , a od oozów złoczyńców uchraniali sie Źnrn. Post. a, 
347 b. Nikt się śmierci uchronić, ni miłości może. 
Min. Jlyt. 14, 149. Próżno sie śmierci boim , Żaden 
się tej toni Na świecie nie uchroni. Petr. Hor. 2, 6 3 
b. Porwali kamienie, aby nań ciskali; ale Jezus uchro- 
niwszy się, wyszedł z kościoła Hadz. Jonn. 8, 59. (3^' 
fii>3 ycrtarij fid) nnb gieng 3nm Jcmpel Łinnu^. Cutb. ; Eccl. 
yxpaHaK), CKphiDaio < ukrywam). — 'Uchraniać , zabiegać; 
yorfclircn , nprliciigcn. Władysław puścił się za Zbignie- 
wem, uch.-aniajac , aby od Pomorzan pomocy dopadłszy, 
nie mocnił się, vtriii/s Krom 119. UCHRONNY, 'UCHRO- 
NIONY, a, e, UCHRONNIE adv , czego się uchronić mo- 
żna, czemu ujść, czego unikać można; Sorab. 1. wu- 
warnuyitii, (cf. uwarowaó się); 6'flrn. vogibn ; Yind.o^i- 
bliu, vgenilliu , yogiben , sogibliu , sognitliu ; Croa/. ogi- 
blyiv, ycrineiblid) , bcm inan ciitgebcu fann, evitabilis. Cn. 
Th. 1175. Niełatwo ochronny fioss HeyjoóoiisótwHhiB. 
— Cum negalwne. Nieuchronny, uniicrmciblitft , iinentgc(>' 
bar. Nieuchronny, niepochybny, nieuwarowny, ineiitabilis. 



UCHRONiNOŚĆ - UCHWYCIĆ. 



U C H W Y T - r C H Y L 1 Ć. 



Cn. Tli. 554, Uuh. newylinutedlny, ('nicuclictlny); Carn. 
neobv;irn; Vind. ncvbesliliu f "nii-iibieźny) ; Sial', neobai- 
(ien , ("nieobesiły ; Hui/. neuklonW, (i't' 'ukłnnny) ; [tos$. 
HeH36tXIIMUii , Heil36t.KIIUt< , HeH3CtH<HMU , iieiiaótiKuo , 

neo6.\04iiMuii , HemiiiyeMufi, iieoTBpaTiiMutt , iieoTBpaTH- 
TeJkiiUH , ki'. iiifdilwKilny) : Krrl. Hi-H36uTiiui'i fcf. nie- 
zbyly, iiifzbcdriy I, HuyutSHŁiri. Nicucbroniiy wyrok, fi-yb. 
Mili. 77. Władza iiii/uści jesl nioucbroniona. Fast. bid. 
6. I co nrt niebie i co na ziemi Bóg orzyma widzi nieu- 
chronioneini. -1. helion, /'s. 171. nic '\e^o dozor-j nie 
Ujdzie , wićiti entcif()t fciiinii Slide. Bó^ wszechmocny, i 
diategu iiieiichroniony. Psalmod 7. Nieuchronnie potrze- 
bny, koniecznie potrzebny, iiieiilabili uecessilate. Cn. Tli. 
OJ i. iiiiumtidndlid; iiiUblDfiiKj. Co do utrzymania życia 
należy wjjściwpe , to jest rzeczą nieuchronnej [)0lrzeby. 
6ln$. Zumoj. 17. Nieuchronnie obowiązany do doskona- 
lenia się w swojej szfucc. Mon. 73, 1"6. (nic może nie 
być obowiązanym). — ^. Aiiter : Przekopsey Talarowie, nie 
tak w potęsic swoje, jak w przyrodzenie miejsca i przy- 
kątki iiii/ronnej wyspy liulali hmm. "72. pełnij iicliron- 
ków, ucbodów, in'[l StiiliipiuliiifcI. LCUKO.N.NDSt^., ś^-i, i., 
możność ustrzeżenia, uchronienia się, ^ie 3icrmciMid)fcit ; 
opiiosii. nieuchronność, bie nn'.'crmeiMid)reit , Uiiiinigńii' 
gltc^fcit; Hag. ni'ukli)nsivo; A?oss. HCii3ót)KiiM0CTb , iieii3- 
ÓtHciiocTb , HeuO.\o.jiiMoCTL , HenpcMiiiiyeiiocTb, iiOMiiiiye- 

HOCTŁ 

UCHIUNĄĆ, UCHLDŁ, ob. Chudnąć. 

UCHWALA, y, ; , ustawa, ustanowienie; Boh. zrizenj , 
nifizenj , ust?nowenj ; Sorab. 1. wóbzankneno; Ymd po- 
stauh^nje, sarozhenjc , poslava , narejenje , dofodba, fvi- 
Inu sklenenje, l'vitni skb-nik.; I^roal. odluka , (cf. odłą- 
czyć); Dat et liosn. odluka; /ios.i. yjoateilie (cf. ułożyć, 
ob. Układ), onpe4t.ieHie , btc Seriirtiiuiiij , ber Scfcfclug, 
ba« 6iMicluiiim. Uchwała sejtiiowa. Goii. Gor. 76. eiit Dii'id)'j' 
trtgsbcidllllp. Uchwała |)anów radnych, senalus coiisiillum. 
Cn. Tli. 1175. Uchwała pospólstwa, plebisciliim, wiel- 
kierz. ib. 788. Uchwała inszych e gi: plidosnphorum , 
decieliim. Cn. Th. 1175. UCHWALIĆ coc;, duk , Uchwa- 
lać niedok., ustawić, stanowić, postanowić; ycrorbllCIl . 
ffflffCeil , liffdditPciI. Cn. Th. 1175; 8oh. zrjditi ( cf. 
zrządzić, urząilzić), narjditi , uslanowiti ; Sorab. I. vób- 
zanknu; Kini/. savrediti , savredbati, poredbati, savkasali, 
sazhrediti,' poreduvati, napostavili. nakonzhatr, napowcditi, 
doskleniti , sklenili ; Cioal. odluchujem , odlucham ( ob. 
Odłączyć), dokonchati; Dal. odlusciti; Siar. odhicsiti ; 
Du.in. odluciti , odred.ti , nakanitise ; Hoss. onpe.lliJllTL , 

OIipejtjHTb. l(3B0JlłTfc , ll3B0JflTb ( cl', zezwolić), _V,tyMilTb 

(umyślić r, Ecil. HiipoKOBUTii , ycTauiiTii Na sejnne krel 
z radami swemi 'uCahł , wszystkie złoczyńcę kar:**!. Biel. 
i)W '201. Ustanowiony, uchwalony Hoss. llu.lu-.KllTeJb1ifairi. 
UCHWYCIĆ CI. dok.. "Uchwytać, 'UĆhfytać, (.ScH. 9C|, riie- 
duk ; Boh. uchwatiti, uchyliti , utkati , ulkawati, ( c(. 
utkać); Yind. |)opasti (cf. popai^ć),- doli|)ati , dopopasli , 
primiti, napnmiti , dopriiniti , doehlopiti , dovopnili, 
gorhlopniti, ^urpohlopniti , gorspofiasti , gornapojiasti , 
gorpervjeti; Croat. uhicliujem, id)itiUzem ; Slav. ullaliti 
(dislng. ulać; , ulatjen ; Bosn. uhittiti , uiiyattili , uhyatili. 



ufatiti , ujati ; Dal. uhititi, yati , (jąć); Rag. uhittiti, uhva- 
titi ; EccI. yxHmaio ; Hoss. yxBaTHTb , yxBaTŁiBaTb ; uła- 
pić , uchopić; frflreifen, tririjcbfn, «ufanijfn. Wyciągnij 
reke, i uchwyć weia za ogon; sięgnął, jał : i obrócił 
się waż w laskę. 5 Leop. Exod. \ , 4. (weżmij węża za 
ogon. 1 f.eap.}. Uchwycił upad.njaci-go, exi:epit labenlem. 
Cn Th. 1173. — Hec. Uchwycić się czego, ctiraś cr< 
flrciffll. Ze strachu uchwycił się ołtarza św-jelego. iDard. 
"rag. 475. Gdy mi Jejmość nie odda z pienedzmi 
worka. To ja sie uchwycę wioski i dworka, leal. i\. b, 
ii. (wezmę sie do lego|. — /1(i7cr: Ani sie chciał dać pro- 
śbami uchwycić. 1 Leop. Num.iO. (ująć, ubłagać, udo- 
bruchaćj - jJ U.hwycić sie z kim ■ pójść w zapasy, za 
łeb z kim; mtl ctiiem raufcii, itiii ju pncfcn frifflett , fii^ 
ntil ibm bolgeii. W ciemnym miejscu uchwycił sie z je- 
dnym I powalił go. Warg. Wal 85. — ^. .ĄLter : Uciiwy- 
cił guz , oberwał. Ir. er bat eiii? bcfpmmeii , eitte^ erivi|'(^t. 
UCHWYT, u. m. , ujecie czego, uchwycenie, chwyta- 
nie ; bns Crgreifeit , 6Tbnfd;cii ; Vind popad . popadenje , 
primienje , jinmik . (cT przyjąć); (/tost. 3'XBitTha fortel, 
wybieg). Płiiche przedmioty, które przed uchwytem rą- 
czo zmykają. Fatn. Warsz'5, 172. UCHWYTNY, a, e, 
— ie adi:, do uchwM-enia. ujetny, ergreifbiir; Hag. do- 
bitni. — Subst. UCHWYTNOŚĆ i", i. 

UCHYBU^ c; dok.. Uchybiać niednk., nie trafić , nie ugo- 
dzić, nie dogodzić; ti \ńd)t trejff U . niĄt rci^t maó)tn, 
feblcn ; Hoss. npuuiyóiiTbCH , oiuiióUTbca. W odpowiedzi 
swej uchybiasz dwojako brodu. Zygr. Pap. 5Ó0. ( nie 
trafiasz w cel) Tą drogą kresu szczęśliwości nie uchy- 
bicie i włosem. Suszijr. Pieśń. 5, 6 5. Czegośmy do 
tych czas uchybiali , w tym odtąd |)oprawić się pragnie- 
my. Zaih. haz. 1, 112. Jako kiedy kto ujrzy straszli- 
wego smoku iMiędzy puslemi lasy, wnet uchybi kroku. 
J. hihan. Dz. -46. (odmieni krok , straci przytomność). 
Uchybiać komu , chybić komu , nie dogadzać mu ; ciltem 
iliót (Seiiiige leifteii , geiieii i^ii yerfropen , eiiien 3>erfip6 it' 
flCben. Kto jest z obywatelów , coby nic wolał lormal- 
ności , jak oj<'z\źnie ui|p\bić! Cst. honsl. 1. liJ4. Uchy- 
bienie, -UCHYB, UCHYBA, ,^cbl , OJcrfebl- 9>Vr|ti'g; Hoss. 
npouiiiOKa, oiuii(Ji;u. Krok ten, czy mógł być poczyta- 
ny z.i uchybienie mocarstwom sąsiedzkim! Ł',«/. Konsl. 1, 
36 .yiiiitaiiieciing , 5)Crflpp. Wino to bez uchyby pięć lat sta- 
re. Mon. 74, 680. jiewno, zapewne, nicuchybnie. UCHY- 
BNY, a, e, — ie adp, do chybienia, uchronny, ju i>fr< 
feblen ; oppos nieuchybny, nieuchronny , pewny, iinfrblbar, 
uiiuniiińntjlid; ; Ymu nemenkliu, neyunoslanhu; Hois. hc- 
npeatiiiihiB. — Subst. Nieuchybność. 

UCHYLIĆ cz. dok. Uchylać niedok.-. Boh. uchyliti, uchylo- 
wati; Slov iicbylugi; Hag. uhiliti ; {Bosn. uhiliti orbare 
privare); uihylić co, n. p. gałęzi, drzwi, okna, trochę 
odsunąć, odemknąć; HofS. yKJoiiHTb, (cf. ukłonić); ab ■ 
njeiibeii , nbffbreti , nbbifflfn , abrilrfeii , ablenfeii. Uchylić 
gałęzi 7V. Niezawsze ten iiięzny , kto kogo wyzywa; 
pospolicie taki czasu potrzeby gęby uchyla. Ezop. 55. 
(schowa się, kryje sięi. Nie bywa wpuszczon , ale sio 
wedrzi! za maluczkim drzwi uihylaniem. Corn. Sen. 4T6. 
bei) bem fleiiififn J^jfnen ber Ibiirf. Lima Szlaska nieche- 



UCHYL - UCIĄĆ. 



U C I Ą G N Ą Ć - U C 1 ,\ Ż L 1 W Y. 



89 



Ina mJoilszym liniom, że ją uchyliły od monaroliii. Nar. 
Ust. 5, '251). oddaliły, odsunęły; ciitfcriicii , siinltftirnngeit 
laMi ctlUii'1 ^Vszt'lkie dawniejsze prawa ItTyżniejsztrnu 
piYLHMwiie , uchylamy. Gaz. Nnr. I, 130, znosimy, kasu- 
jemy ; iinv Ijebcn fic auf , Icjjcii fic auf bic geitc , fafftrcn 
ftC. Uchyhć się czemu, od czego = uskoczyć, uchronić 
się, nie nadstawić się; fl(J) Clltjtebcil , (5. 35. cilICV ©Cfil^r), 
fitb iiidtt baran magcrt ; fioss. yKJOHiiTbcn ( cf. ukłonić 
się), yBepHyibca oTf> libero , j-sepTUBarbca. Dawid uchy- 
lił sic Saulowi , a włócznia bez urazu niknęła w s'('ieiiie. 
I Leo]). i Reg. 19, !0. (uniknął się). — Zadnenui się nie- 
bezpieczeństwu ucliylać nie chce. Warg. Ce:.. 155. Uchy-, 
lić trzeba się potrzebie. Min. Ryl. o, 299. Ledwo się 
ucieczką od niebezpieczeństwa uchylił. Nar. Hsl. 5, 218. 
Uchyl a ustąp' się od złego, a czyń dobrze. 1 Leop. Ps. 
36, 27. (odwróć się. 5 Leop.). — Aliter: Jako się nie 
uniżać przed tobą boże! uchylaniy się przed drzewem, 
które nam cień podaje, a przed tobą, jako się nie uni- 
żać! Darnin: 424. uchylić się, fid) kiiflCll, ucvI'Ciigcn. Dla 
dumy mniemał , że mu rano I wieczór dwakroć trzeba 
uchylić kolano. Zol). 12, 218. schylić, ba§ Sllfe iciigcil. 
UCHYL, u, m., UCHYŁEK, łka, m. , u. brona, uchod , 
miejsce schronienia , ber 3"fl"cl'''^'-'l'f- Za swą pracą i 
przeszły usiłek , Wart mieć spokojny po trudach uchy- 
łek. Zab. 16, 182. Kniai Spokojny w swoich kątów 
uchylu. Zab. 9, 545. ZabŁ hi kogut grzebać śmieci na 
uchyłku. Kniaź. Poez. 5, 69. 

'UCHYN.\Ć się reripr. jedntl. , przechyliwszy się utonąć, 
limfipppcii iiiiti erfaiifeii. Tak do pomyślnych brzegów bez- 
pieczniej popłynie, 1 w najdalszej żegludze łódź się nie 
uchynie. Pot. Arg. 841. 

UCHYTliZYC; Rug. uhitriti l^oga caUhlum rcclJere ; E':cl. 
y.MiTpaTii , yxiiTpaio , yxiiiupaK) ob. Schytrzyć , fyxiiiupa- 
Te.ib podslępnik; Rofs. yxiiTpiiTbca chytrym być, domy- 
ślić się, konceptem ruszyć). 

UClĄC , uciął, f, utnie, utnę cz. jedntl. , Ucinać niedok.; 
Boh. utjti , utjnali; Rofs. KopiraTb , OKOpnaib ; urżnąć, 
nl'{!aucii, alifcŁiicibcil. Duchowni stizyga włosy, na podo- 
bieństwo korony, a im na wyższy stopień godności wstę- 
pują, tym więcej włosów ucinać powinni. Kucz-. Kul. 2, 
614. Utnę jej włosy, ten warkocz złoty. Co się rozpu- 
szczał w długie uploty. Kniaź Poez. 1, 226. Kazał mu 
ręce obciąć, głowę uciąć, tołób spalić. Sk.Di.()l9. Tur- 
cy chodząc no poboisku , ciała drgające obnażywszy je z 
odzienia, głowy im ucinali. Baz.Sk. 402. Nie znam zwie- 
rzęcia, któreby , gdy mu głowę utną, żywe być miało. 
Baz. Sk. 564. Wolę, że mi szyję utniecie, niżli tego 
dokażecie. Sk. Dz. 1057. Hydrze głowy "zueinane (pou- 
cinane , ucięte), znowu wyrastały. Otw. Ow. 557. Tyl- 
ko mu dwa palce z pierścieniem uciął, i trzeciego aż 
do kości nadciął. Steb. 2,179. Lekarstwo ostatnie , czło- 
nek ucinać. Cn. Ad. 451 Kwilnęli ludzie pod cnoty za- 
szczytem , Czas ją pokosnyin uciął i zniósł płytem. Zab. 
10, '8. Jak. — hg Utnę'ja ci kurtę. Teat. 22. b, 18. 
(spłatam ci figla, dam ci się we znaki, cf. kurta). — 
Jakby uciął, nagle ustało, przerwało się: luie iucc| ge« 
baitfii , \vk atigcfdjiiittcii , plóglit^ Bra^ c» ab , ^5rte auf eiii- 

Stownik Lindego wyd. ?. Tom VI. 



mai fluf, lucg max d ! baliiii iimr ci ! ci fc^iiapptc ali. Gdy 
przeciwko soliie staną dwoje drzwi, a jedne zamkniesz, 
nic wiatr nie może, wielka część sił jego, jak uciął. 
Birk. Chndk. 24. Jak uciął, ani słówka dalej. Mon. 73, 
59. Niecli^e poczciwy człowiek słów kilka wyrzecze na 
czyją pochwałę, wnet jakoby uciął, ponure milczenie 
wszystkich w tym [losiedzeniu ogarnie. Mon. 70, 681. 
Uciąć słowa, mowę, pasmo jakiej rzeczy, nagle przer- 
wać, pliijlid) nbbrcdKn. Słowo to prawie w gębie mu 
zniknęło, I choć gadać jeszcze chciał, samo się ucięło. 
Jalii. Tel. 152, Chodkiewicz na śmiertelnym złożony już 
posłaniu wodzóvv Polskich do gotowej wikloryi już już 
ucinanemi animuje słowy. Tward. Wi. 156. Tu uciął 
słowa. P. Kchan. Jer. 522 Zaczętą mowę ucinają czę- 
stokroć dobrowolnie, aby innym uczynić podziwienie. 
Mun. 67,492, (Slov. utnikonec apocope). Utną swe piosn- 
ki smutne ptaszęta , Nie śrniąc wiórować jego wzdvcha- 
niu. Zab. 16,552. Na jej okro[me zatym lamenta, Ulna 
swe piosnki smutne ptaszęta. Zab. 15, 504. Zabl (umil- 
kły). O święty ojcze! utnij bkiźnicrstwa i chlubę pró- 
żnomownych ludzi. llrbH Art 168. Ucięte wzdychania. 
P Kclian. Jer. 404. nieciągłe , przerywane ; olujckoi^ite , 
iiiitcrtnTri.nic Scufjcr, Stopfriifjcr. Ucięto adi-erb., nie cią- 
gle, iiirfit jiifaiumcnbfiiigciib, aligfiirpdicii. 'Przecz się zmie- 
sza? firzecz mi lak ucielo odpowie? Pol. Arg. 158. — 
Ihj żywo więcej wina , Radość się nam ucina. Kniaź. 
Poez. 1, 105. (urywa, ustaje, stygnie). Poczekajmy mi- 
łosierdzia od pana , bo podobno gniew swój utnie. W. 
Jud. 7, 24. — Yenat. Niegodziwie nam się darzyło; sko- 
rośmy psy w knieję puścili , natychmiast nam ucięły. 
Teat. 6. c, 51. (przestały grać, szczekać, zgubiły trop). 
— g. Uciąć kogo = przjciąć mu, cillCltl cilicil ^licD Obcr 
€tic^ gekn , aiif i^ii fłictelii. Nigdy nie jest tak ukonten- 
towany, jak gdy utnie kogo w szczczei;ólności , lub gdy 
niezgodę wznieci. Mon. 68, 210. — • §. Uciąć tańca, -z 
góry zagrać , żwawo odgrać , friftl) baroiif IH fpiclctl. 
UCIAGNĄĆ cz. dok.; Boh. utahnauli, ulahowati; Ross.ym- 
Hyib , yrariiBaTb; ciągnąc uwieść , pociagnieniu wydołać; 
(Carn. utęgnili jios^e , valere); crjicClCn , lliCgjte^CII, fort» 
fdjlcppcil. Uciągnie to jeden koń, sulli''il huic oneri Ira- 
hendo unus equus. Cn. Th. 1173. Jeden nie uciągnie, 
iimis equus non est trahendo. ib. W nagrodę wóz sia- 
na , któryby dwa woły uciągnęły. Szczerb. Sux. 259. 
Szaleństwo sześć koni zaprzęgać, a dwa uciągnąć mogą. 
Sk. Kaz 523. {qiiod fieri polest per patica etc). Ucią- 
gnienie ; Ross. yTariiBaHie, yiaiiyTie, yraJKKa , (cf j"iyr'B 
jaz'. — SJ. Uciągnąć, uciągać Vcrb. łned. , ciągnąć, n p. 
z wojskiem', ujść, ubiedz , uchodzić; rocgiicbni , forfjic^Clt, 
o(imarfd)iren. Ulekłszy się mistrz Pruski, kazał swym za- 
raz ociągać precz. Biel. 280 Bieżał z swoim ludem tak 
prędko, że jednego dnia 12 mil uciąŁ;nął. Biel. 572. 
uszedł, przepadł, er inarfc^irtc ben iag 12 OTcilcn. UCIĄ- 
ZL1W(3!>Ć, ści, i, ciemiężenie, uciskanie, phys. et mor.; 
tai Sriicfcii , Sebriicfen , Selćiftigcn. Uciążanie czyli ucią- 
żliwość jest skutkiem ciężkości. Rog Roś. 3, 453. 
UCIĄŻLIWY , a , e , UCIĄŻLIWIE , UCIĄŻLIWO adv. . 
ciemiężący, uciskający, ciężki, trudny; Ross. orarOTH- 

12 



90 



L' C I Ą Ż Y Ć - UCICHNĄĆ. 



UCIEC. 



Tejbiiuii , ópcMCuHUii , ( cf. brzmienny); laftig , telńfłt' 
(jtiib, btiicfciiD, bcDriiiffiit) , fc^mcr. Nie masz nic ^wie- 
Iniejszcj^o w oczach ludzkicli , jak najwyższa dostojność 
monarchów , ah; leż razem nic niemasz nad nią ucią- 
ihwszego. Mon. 07, 593. Ku temu, co uciążhwo jest i 
trudno, trzeba w górę postępować. 1'tlch. ben. list. 4, 
2i9. — § Uciążliwy, żalący sic , żałobhwy, narzekający; 
flageilb, Wfbfla^cnb. S/owik żałosną pieśń śpiewa Swoich 
mi/ości , że same obłoki {'orusza jego skarjja uciażhwa. 
Karp. i. IS. UCIĄŻYC, UCIKŻYĆ, ei. dok. Uciążać 
niedok. ucieinieżać , uciskać; Itny. ute.\ati , liflaftiflOlI , l'C' 
brfirfen, briiifcii, l)e)4iiucrcn. 1'dność twoja nazbyt surowa 
uciaża biedną dziewczynę, llul. Ow. 104. fic fńtlt \\)X lń> 
ftifl' iPtrD ibr la;tifl. Wolna każdeciu do nas apela.<ya, któ- 
ryby się uciążonym być rozumiał Vol. Leg. 2, 080. ukrzy- 
wdzonym , uciemiężonym; bcbnitft, iiiiterbiutft. Nie miał 
w tym żadnego uciążcnia na sumnieniu, że tak opu- 
ścił małżonkę. Usirz. hriic 2, 157. żadnego skrupułu, 
©CtPiiTcnŹfctupel. — j^. Uciążać sobie co , secum vel apiid 
te aliquid ijueri , coni]ueri, admodum ,<« gra»ari. Cn. Th. 
1173. utyskiwać, fid^ Defi^ipcreii , 3c)(fci»crbc fu()ren, fit^ 
ubcr Drurf bcflngcn. Uciąźają, że naszycii pism wyrozu- 
mieć nie niogą. Smotr. El. 4. Hcncyk przez Polaków od 
Bitomia od^romiony, uciążać począł, ze się mu nadzieja 
jego i obietnice Zbigiiiewowe nadawać nie chciały; ini- 
(juius lulit. Krom. 155. Na fortelną zdradę wygnańców 
uciąż.ijąc ; de proditione eiiilum queslus. Krom. 501. — 
Jeśliby kto jednego czasu do różnych sądów pozwan, 
tedy tam ma stać, gdzie o większą rzecz idzie, a 
wszakże z 'uciążym swym k' sądu powiatowemu , do któ- 
rego się stawi , ma przez woźnego dać wiedzieć. Siat. 
Lit. 144. (z żalem swym, ie nań ciężko, z uciąża- 
niem). 
UCICHNĄĆ, ucichnął, ucichł neu/r._/e(/n//. , Ucichać nifi/oA-.; 
Boh. utichnauti; Carn. polihneti; Vind. obtihnit , vtihniti, 
potihniti , tihu grataii ; łloss. yTii,\HyTb ; ciszeć, ciższym 
się stać, uciszyć się, uśmierzać się; ftillcr iverbcit, fic^ 
ICjJCil, ficfe bciaiiftlgen. Rozkazał wiatrom, aby ucichneły, 
a natomiast stała się pogoda. IV'. /'ost. \V. 574, (Vind. 
veter vtilini , lienja). Ten co w bezdenność duchy wie- 
trzne wpycha. Rozkaże morzu, i morze ucicha. Kras. 
Woj. Ch. 115. Gily każe, szumią morza, każe, ucichają, 
I określonych tam nie przelewają. Chroic. Job. 95. 
Warg. Hadi. 294. Ognie , nie ucichając srogie , szerzyły 
się wszędy. Olw. Ow. 525. W jedne dob' ucichał ogień, 
by nie wygorzało wszystko; a o drugiej dobie ogień 
nad moc swą zewsząd się rozgorywał, aby złośliwy ród 
wytracił. 1 Leop. Sap. 10, 18. Wdzięczne milczenie na- 
stało, hałasy ucichły srogie. Teal. 56 f, 111. Wychodzą 
z domu, słysząc, ie już ucichły rozruchy, ib. 56 e, 
111. Po części ucichały buntowania chłopskie, a chłopi 
już walczyć przestali. Baz Htt. 27. Roku 1496 mor 
był wielki , ucic-bnął na zimę ; ale na lato zasię znowu 
jeszcze większy był. Bial. 454. (ustał). Już za łaską bo- 
ią powietrze ucichało. l'odw. Wrói. 4. Alrx:łnder łupy 
wiela narodów zabrał , lak iż ziemia przed nim uci- 
chnęła. Iladz. 1 Mach. 1 , 3. umilkła , stretwiała , bie 



erbe »er|łummte , crjttterlc. Ucichnienie; Cam. polih, 
oh. Cisza. 
UCIEC , uciekł , /. uciecze , ucieknie cz. jednil. , Uciekać 
niedok., 'zuciekać dok. coiilin. ; łJ oh. ulccy . utjkati; Slov. 
uijkóm; Sorab. i wucżekam, czekam precz, (pżecźeknu 
zbiegnę); Carn. vejshati , (cf. biegać, bieżeć), povej- 
gneti , fugnitti , (cf. fiugas); Vind. vtezhi, odtezhi , vjiti 
(ujść), odpriti , Yunpriti , bieshati, heshim , vbieshati, 
Ihterkniti , skustezhi, prezhtezhi , prezhodtczhi ; Croat. 
uteclii , ulecliem, pobechi, pobegiijcm, [lobegelszem , 
(cf. pobiedz) ; Dal. olechi; Bay. utecchi, letjetti, (cf. 
lecieć^ ; Slav. uteclii , bi.x3ti ; Bosn. utecchi , pobighnuli , 
bjesgjatti ; ftosł. yieib, yrcKarb , CtrcTBOBUTL . roiiaiiyTb, 
rOHsarb, ynpucHyTb , (cf prysnąć); Eccl. tui^atii [ser- 
vari 2] . yótruTb, 6trcTB0MX cnacarbcn , uaOuBaio, jaót- 
raio (cf. wybyć , wybiedz), yroH3nyTii , yroHsaTii, Ct- 
raTo.iŁfTBOBaTiicd ; a) prędko upływać, fdjncll cnirinntii, 
eiitflivJ3Cii , inrfliifcii, ipedflicScn. Czas ucieka, jako woda. 
J. Kckan. Di. ż'6o. Jako dym uleciały , lata moje 'za- 
ciekały. Byb. Ps. 197. Lata przed czasem zuciekały, i 
żywot już odstawa, ib. 54. — b) Trantl. Uciekać, w 
nogi uderzyć , umknąć , wysiec się nogami , pietami , 
nóżki pocałować ; ipeg laufeit , bnyoti laufeii , cnlflieticn ; 
Boh. na koty se brili. Pan bóg wziął głowę , króla mą- 
drego, wziął ręce, hetmanów koronnycii , wziął żywot, 
oblite Ruskie kraje, wziął piersi, wojsko ukrainne ; tyl- 
ko nam nogi do uciekania zostawił, abyśmy za Gdańsk 
i Szląskie granice uciekali. Siar. Hyc. 55. O mieszcza- 
nie, o niewiasty, o dzieci, uchodźmy ztąd , uciekajmy, 
póki mamy czas. Baz. Sk. 698. Kazano Józefowi uciekać 
do Egiptu, czy nie mógł gdzie indziej ustąpić? Dambr. 
504. Uciekali , a nikt ich nie gonił. Sk. D:. 293. Birk. 
o Exurb. 2. Kio winien , ten ucieka ; pełno w sercu 
trwogi. Simon. Siei. 00. Tward. Pasq. 91. Uciekającego 
i bojaźliwy goni. Cn. Ad. 40. Kto ucieka nie goni. Pot. . 
Juw. 139. Kto ucieka, nie zwycięży. Zabł. 5, 48. Przez 
dziesiąte parkany uciekali. Teat. 52 b, 105, Uciekali 
przez trzy dni, ale nie uciekli. Bo ich trzy dni w po- 
goni chrześcianie siekli. Pol. Pocz 333. Fałszywe przy- 
słowie: uciekającemu nieprzyjacielowi złoty mosl budo- 
wać ; owszem gonić go należy, /'upr. W. i , 427. 'Zu- 
ciekali wszyscy. Budn. 2 Chroń. 23 , 22. Kraj. Chiin. 
B 2. (iroch. W. 304. (pouciekali , uciekli). Wszyscy się , 
dawnych obietnic wyrzekli , Wszyscy w nieszczęściu od 
pana uciekli. Kras. Mysz. 99. Gdy im do tego kielicha 
(irzyszło. wszyscy 'zuciekali , opuściwszy p.ii)j. Dambr. 
71 t. (ratowali się). Ten, co ojczyzno, ucieka od ciebie, 
Ucieka od siebie. Hor. i , 279. Uciekać mężnemu nie 
przystoi: By mu zginąć, placu dostoi. Cn. Ad. 1193. 
(tył podawać). I uciekającemu śmierć zajdzie. Zab. 13, 
261. Jak. Czart ze złym nie uciecze. Czach. Tr. K 3. 
(dyabli go nie wezmą). Uciekaj! Teat. 16. c, 80. (w no- 
gi ! nogi za pas!). Uciekajwa (Jua/. ■ uciekajmy) , by nas 
nie zajęto w niewolą. Ezop. 101. Prov. Choć się komu 
przewlecze, przecież me uciecze. Pilch. Sen. list. 4, 
241. (me darowano , niezapomniane, pomsta i na chro- 
mym dojedzie). Uciekać od czego, od kogo, uciekać 



UCIEKŁY - UCIECZKA. 



U C I E C Z N Y - U C 1 E a A C Z K A. 



91 



przed czym, prztnl kim < unikad , ubiegać brzydząc sic; 
Hofs. yótraib mlto , etiinT?, ober eincn jlicfien, nlci^c^. 
Uciekaj od grzeclui , jak od zjad/ego węża. huliy. Her. 
46. Od nich , jak od złego powietrza uciekam, ib. 05. 
Czemu lak dzika, wszak lo przede mną, jak przed dya- 
bfem ucieka. Teat. 21, dOI. (fie Ińiift imr mir, iiiic »0V 
^em iCiifel). Nie uciekaj Wi! Panna, wszak ja nie dya- 
bef. ib. 21 , 88. — C o się odwlecze, to nie uciecze. 
Teat. 21, 180. nie przepadło jeszcze, niif(jcftlu'l'cn , ift 
iiidjt aiifijc^-pbcn. — UCIEKŁY, a, e, ubiegfy, ciitroiiiicii, 
eiitflnbcu , cntijaiiijcii. Hurmem się snują bezecne potwory 
Z pudfa ciekawej uciekle Pandory. Żab. 10, 89. Treb. 
Małżeństwo dla Melisy , nie jest jeszcze rzeczą uciekła. 
Teat. 16. b, 29. przepadła, udaremniona, niepodobną; 
cine yerlonie, scrcitelte, nii!iii'i)Ii[^e ^Badji. — §. Uciekać, 
uciekać sie do kogo, do czego; udać się, schronić się, 
skłonić się, obrócić się szukając pomocy, ratunku; 
S'ov. uijkam se , utoćiste Idedam ; Carn. utozhim se; 
Croat. Ytechisze , vtekel , vtcchem , utecbisze; Rag. ute- 
cchise ; Ross npiioTiiTŁca , fic^ tfcfcin tDcnbcn , fcine 3"' 
jllic^t ncbmeil. Lekarstwo na gniew , uciec się do rozumu. 
Hej. Zw. 19 b. Z państwa wypędzony Ptolomeusz, uciekł 
sie o ratunek do Rzymu. Warg. Wal. 146. Synowie 
Mindaka uciekli się o ratunek do Wasila. Stryjk. 276. 
Mieczysław uciekł się do zięciów o pomoc. Biel. 102. 
Kiedy się kto o krzywdę z któregożkolwiek państwa 
uciecze przed klóremi komisarzami, będzie winien ob- 
wałowany stanąć. VoL Leg. 2 , 607. — §. Transilive 
actioe : Uciec kogo, alicui antevertere , pierwej przybie- 
zce , wyprzedzić, n. p. Pierwej żółw' zająca uciecze, 
ubieże . wyścignie. Macz.. , dnem ooilaiifni , ibm 3U!}orfom= 
mcii, i&ii ein|'0lcit, ibm 9orfommcit. Dała mi psa darem, 
który wszytkieh uciec miał. Zebr. Ow. 184; currendo 
superalil. Uciekł żyda poganin w wierze. lUiask. Ryt. 69. 

UCIECHA, y, ś. ; Z?o/j. uteclia; Hag. urajdanie, (utjeha eon- 
solalio , levameii): Bosn. arajdanje, naslaghjcnje ; Bifs. 
yTtxa ; uczucie miłe, lube, cieszące, ukontentowanie, 
i to, co sprawuje to uczucie, rzecz przyjemna, ciesząca, 
kochanie ; baa 33cnjm'igen , bie 8iift , bno (jrg5|;eti. — Subj. 
et ohjeclive: Arfo złocista, uciecho świętego Króla psal- 
misty, w trudne czasy jego, Kiedy przed Sauiem z tobą 
samowtóry , Uciekał w góry. Groch. W. 598. pociesze- 
nie , solutiinn. Jroft. Wnet na żywego Będziesz z ucie- 
chą uczu twych^ patrzała, W dziwnej ozdobie ciała i ja- 
sności. Odym. Sw. '2 , L I 2 b. Największą życia zaba«ą 
uciechę być mien'ą. Zab. 2, 37. Nauka uciecha wielka 
i ozdoba. Cli. Ad. 499. (miło co umieć). Woli on z 
żoną uciechy zażywać, filik. Turk. 188. Grzech speł- 
niony inszycli uciech nie ma, nad frasunek. Kulig. Her. 
57. Nadzieja pracy uciecha. Gn. Ad. S27. Będzie ucie- 
cha, jak się z sobą zejdą Boh. Kom. 1 , 43. (rzecz za- 
bawna, ucieszna , będzie na co pntrzeć). Nasze polowa- 
nie rozeszło sie, gwałtowna nawałnica i grzmoty prze- 
rwały nam tak piękną uciechę. Teat. 11. c, 27, (cf. 
ochota). 

UCIĘCIE, oh. Uciąć. 

UCIECZKA, i, ;.,"'UCIECZ, y, i.; Boh. ulek , autek, wa- 



nek , (cf. wen): Slov. uljkśnj ; Sorab. \. wucżekneno, 
czekano, pżeeżeknecza , wucżek; Carn. utęk , povejf, 
vejg ; Vind. vbieg, odbieg, ubieshanje, vbieshava, bie- 
shanje , pobegnanje ; Croat. utechenye, pobeg, obramba; 
Bosn. bjesgjanje ; Dal. pobega ; {Hag. utjek rjeku = ujście 
rzeki); Husa. yieiKa , {oppos. iiajieiKa pogoń), nphicKt , 
(cf prysnąć), ótrcTBO ; Eecl. ov.>;o;^bCTRO , RtHi.iriHie ; 
noótri , ótHveCTBO , et-fłctbo, 6tr.iocTb (cf biegłość), 
naóbiTie ; — \) actio , uciekanie, umknienie; bilś 31ie= 
I)C1I , bie %luó}t. Zbójcy sie ucieczką ratowali. Boh. Kom. 
2, 255. Niemasz obrońców, ci duszą owieczki, Inne po- 
legły, inne do ucieczki. Zab. 15, 414. Nienagła uciecz. 
Zab. 14, 599. Od grzechów ucieczka. Zygr. Gon. 545, — 
§. Locus, miejsce, do którego uciekają , ucieczka, schro- 
nienie, uchrona ; ber 3"f''"i't'5£'rt ; Boh. autoćiśle , auto- 
ciśtne mjsto ; Shv. utoeiśte; Soriib. 1. podwucźek, wu- 
cżek , zakhow; Carn. utozhnishe , pcrvejsba!she ; Yiiid. 
ytozbifhe , meslu segurnosti , perjemniflitYu: Croat. ute- 
chische , utekalische, begalisehe, pribesische; Dosn. ute- 
ciscte , pribjesgiscte , primiscte , mjesto koje prima, re- 
ceptaculum , cf. prz\jąć ; Hag. uteciste , ukloniscie, pri- 
maliscte ; Ross. npnótjKiime , npncTauiime : Ecc/. npniOHŁ. 
Chaty nasze staną ci się ucieczką. Teat. 53. d, 57. 
Zakładał Mojżesz miasta ucieczki, aby tam uciekał, kto 
zabije kogo nieumyślnie. Budn. Jnz.. 20, 5; Gall. asyles. 
Władysław zamek Szremski , żeby więcej nieprzyjacielowi 
jego ucieczki nie czynił, w popiół obrócił; ne hostibus 
recepłaculum. esset-. Krom. 258. Ucieczka dla zwierząt , 
legowisko; Boi^s. BUTa.mme , (cf witać). — 2) Uciecz, 
miano psa. Bielaiu. Myśl. B i b , tn 3fnmc ciiics §iinbC'l 
UCIECZNY , 3, e, do ucieczki skłonny, łatwo ucieka- 
jący, Icidjt ciitflic^cnb , 3!cipaii? ne^mienb ^ Buh. utjkawy, 
(cf ciekaw\). Prowadź chłopią do sieci, od strachu bez- 
pieczna , Raczą , szczera a pilna , k temu nic ucieczna. 
Bielau'. Myśl". D 2 b. UCIECZKOWY, a, e. od ucie- 
czki, glii4t», 3"fl"*t' , Boh. autoćiśtny. UCIEKACZ , a, 
m., zbieg. Cn. Th. 1174. Cn. Syn. 218. ber SIMttliiig; 
Sorab. ^\. wucźeknencz, cźekawcz. UCIEKAĆ, cb. Uciec. 

UCIEMIĘŻYĆ; Yind. obliskuvati, natiskuvati, stiskuvati , ob- 
tishati , podslifniti , potlazhiti , podstiskuvati , satreti , (cf. 
zatrzeć); Boss. npiiTtcHnrb , iipyitcnaib, npiiHiaTb, npii- 
żKUMaK) , ob. Ciemiężyć. Uciemiężenie, ucisk., 55ebructung, 
UCIEMIĘŻLIWOŚC", ści , ż. ■ Vind. potesbliros! , tesha , 
riunosl ; Ross. CTyaceiiie , TarocTb, THroia . HanpacHCTBO, 
npiiJKii.MKii ; ucieniieżliności. UCIEMIEŻLIWY , a, e, ie , 
adv . ciążący, briicfciib , kbiiitfflib ; Vi;irf. poteshliu; Ross. 
TarocTHbiH , saTpy.iiiiiTe.TbHbJn (cf zatrudnić), aaipy- 
4l!llTe.lbH0 UCIEMIEZYCIEL, a m., ciążący kogo, ucie- 
mieŻMJacy, bcr Sfbriirfer ; Ross. npiiTtcHiiTe.ib. — IV rodź. 
ierisK. "UCIEMIEŻYCIEUKA , i. 

UCIEMMĆ , n. p. Wzywać światłości na objaśnienie ucie- 
ranionycli kawalerów. Mon. 73, 99, ob. Ciemnic. 

UCIE.MĆ", ob. Cienić. 

UCIERAĆ, ob. Utrzeć. "UCIERADŁO , a, n. -. Boh. utera- 
dlo ; kleszczyki, któremi świecom nosa ucierają, emunc- 
torium. Macz.; nożyczki do świec. Cn. Th 534; UCIE- 
RACZKA , I, ;', 'świecoradło , szczypce. Ern. 846; bie 



92 



UGIER ACZ - rCIESZNOŹĆ. 



UCIESZYĆ - UCISK. 



Cidjtpu^C. Liilil:irł z lampami i kleszczykami i z uciera- 
óly jego. W. iVum. 4, 9. Dudn. ib. UĆIERACZ , a, m. , 
klóry co uciera, n. p. świece, fccr Slbrcibcr , 9U'pu^cr, 
8i(btpiiCer ; Uoh. ulerau ; Hoss. lUUKaTe.ib (i f. szczyknąć), 
(yiiipiUbHiiKl ' ręcznik , cf ścierka). UCIEKALNY , a, e, 
(Jo uLircia , irio>;acy być utartym, lub od ucierania; ah 
n)i)d)lMr, 3UMi'il(^' ; /!o>s. yTiipa.iLiihiri. 

UCIERPIEĆ Ci. (tuk.; Bosn. ustarpiti , ustrripili, usterpili, 
pudnositi, (cf. podnieść, ponieść); Hag. Yztarpjelti, ob. 
Cierpieć. — '§. Aliter : Itzymski kościół zgadza się z 
nami , iz pan Clirystus w piątek ucierpiał. Smolr. Lam. 
131. cierpienie ukończył, skonał, fciiic Scibcii ciibigen. 
{Carn. utcrpęti pos^e , valere , wydoływać , udoływać; 
/loss. yiepntTb, yrepnanBaio; cierpliwość mieć, ścier- 
pieć, znieść; Boli. aulrpnust misericordia , aulrpny mi- 
seiirory). 

'UCIEŚCIĆ Ci. doi. , ubrudzić , unieczyścić , ommrcintgeit. 
Trudno tchnąwszy się inassy nie uciesz ić. Wad. Don. i 9. 
Noga twoja nic ucieściła się przez te 40 lat. Uwln. 
Deul. 8, 4, not., „nie opadły z nóg Iwoicli bóly, za- 
ezym nie pomazałeś nóg '. 

UCIESZNY. •UCIESZUKY, a, c, UCIESZME adu.. UCIE- 
SZNO absol.; boh. uteśeny ; Sorab. \. zweszelne, (roz- 
weselający); Ross. yituiiiud, ycia^HTCiiHuB ; Ecd. pa- 
4OCT0TBopm4ri : uciechę sprawujący, zabawny, żartów ny, 
rozkoszny; frjjófciib , bcliiftijcnb, liifłiij, fdicrjbaft. Materya 
śmiechu jest to rzecz śmieszna ; ucieszna zaś rzecz jest 
lo ta, która uciechę przynosi; jakdi śmiech jest natu- 
ralnym znakiem jakiegoś ukontentowania. Ztib. M , 260. 
iJudi. Kroiuciiwdny, zarlcwny, przyjemny, ucicszny czło- 
wiek . nie zepsuje dobrej myśli. Cn. Ad. 300. Kończy 
iarlenciio tei jest uciwany. iMo/i. Co, 501. Dziwnie ucie- 
sziiy. .Won. 71, 705. Ucieszna moja śpiewaczko, Safo 
Słowiańska. / hcitan. D:.. 114. Wdzięcznej, "uciesznej , 
nicpospolilój dziewczynie, Orszuli Kochanowskiej. J. 
Kr.lian. Di. 110. Gra bywa 'ucieszeńsza , kiedy z nieu- 
micjętnemi grając, aczbyś mógł zawsze zwyciężyć, dasz 
im czasem wygrać. Eraz. Dw. C. Bogactwa z mądrością 
ucioszne. Cn. Ad. 32. Ucieszno > ucieszna rzecz. Cn. Th. 
1175. (to mię bawi!). Nieucieszny , nieprzyjemny, nie- 
żartiiwny, injuiundus Cn. Th. 554. Ot się z tego śmieję 
(mówi Dcmokryt) , Ze mi się wszystko widzi śmieszno, 
co się dzieje, 1 wy nawet ucieszni Min. /It/t. \ , 507. 
Ucieszne są zwierzęta rnałjiy. I]aiii: Sk. 32a. śmieszne, 
zabawne; brtiUifl, la(f;crlid>. — UCIESZNE Subsl., zabawa, 
ukontentowanie, iai Scrflufigcn. Zona może złą liyć , 
nie tylko w uczciwym, w pożytecznym, ale leż i w 
uciesznyra mężowym, iż go nau:iiyślnie pniewa , na złość 
mu co czyni. feir. Ek. C2. — Aliter: Ucieszony, uko- 
jony, rozweselony, snadny do ucieszenia, pocieszenia, 
przyjmujący uciechę lub pociechę; Ifidit jn l'ClllftiafII , Jll 

oerfltiiiacii, ju Dcriilnflcii, jii tróftcii ,' łri'ttlid); (Wa^. utjesciv, 
uta.\iv placabilif); Roti. yituiiiTClLiiuli. Nicucieszony , 
nicprzyjmujacy pociechj, incoiisolabitis. Cn. Th. 534, 
uiitróftlid) ; Surab i netroźtwanite; Ross. et Eccl. iieyrb- 
UiiuH, MeyituiiisibiB Subsl. UG1ESZ."S0ŚC: , ści , ai. , przy- 
miot ucieszania lub ucieszenia się, bie (^rfrculicbFfit , bie 



iróftbcirfcit ; Sorab. i. zweszelnufcź ; Rag. utaxivos , 
utjescnos />/acai(/(/(is; Eccl yitluilTClbCTBO , cnocoOHOCTb 
K% yrtuifiiiio 4pyrn.\x Ut^lESZYG cz. dok. , Ucicszać 
niedok.; Roli. uleśiti; Rosn. nasladiti , arajdatti; Rost. 
yTtiuiiTb, yitmaib ; Eccl 0lfC.^.Ul■Tłl , ovc.i.vii,viTH ; ucie- 
chę, rozkosz komu czynić, SJerijniiijcn madjfii, erjóCcn, 
oerflnfiijf"- (/'"''tf- "Ijescili , ulaxiti plaiaie, ubłagać, udo- 
bruchać; Dul. utisiti cousolari ; IJosn. utisiili , rozgoYO- 
rili solari , utiscenje rasgovor solacio). Słońce świat 
ucieszą i po wszystkie wieki ucicszać będzie rzeczy 'ży- 
wiące i ciepłem swem i światłością. Olw, Uw. 46. Pi- 
janego obietnica, ubogiego wczas a skąpego hojność, 
nie zawsze ucieszą. Rys. Al. 59. Ucieszyć się rec. ; 
rozkosz mieć, fit^ ergó^CK ; Croat. naszladuvaiisze ; Ross. 
pacrtuiiiTbcn ; Eccl. cjacTBOBUTiicn , yrbuiaibca , 40B0Jb- 
iiy ÓŁiTb. Ucieszył się Jetro z tego wszystkiego , co je- 
dno pan uczynił ludu Izraelskiemu. 3 Leop. Exod. 18, 
9. (był wdzięczen lego wszystkiego. \ Leop.). Ze złego 
zbioru potomek się nie ucieszy. Ealib. R 5. UCIESZY- 
CIEL, a, m. ; Doh. uteśitel , Ray. utjescitegl. utaxitegl , 
utiescnik plucons , ronsolator \ Ross. yitiniiTcib ; pocie- 
szyciel, który cierpiącego cieszy, ber iroftcr. Sn^mota 
kto odbieży w zły raz przyjaciela , Gdyby mu miał być 
w ten czas za ucieszyciela. Ryb. (Jeśl. C 5 *. W rodź. 
żeńsk. UCIESZYCIELKA , i; Rag. uijescilegliza. UCIE- 
SZ.MK , a, m., żartów niś, tiefniś, bcr fliftigmac^cr. Tr. 

UCIĘTY, UCINAĆ, ob. Uciąć. UCINEK, nka , m. , odcinek, 
okrawek; Rag. karpa, fin 31l'id;ncibKl , 3ll'fd)iiiit , abijc- 
fdjllittllcS Sll"l(f aon ttwai. Dobry rzemieślnik mało uein- 
ków uczyni. Cn. Ad. 186. Wyciąwszy drzewo, urobił 
z niego naczynie, a za się ucinek, klóry się "ninacz nie 
ugodził i pień sękowaty wyksztułtow^ł na podobieństwo 
człowieka. Radź. Sop. 13, 15. Ucinek, ułomek, ijiały 
kawałek pozostały; ciii flciiicś iihio iJcMictmeS Stficf, lUifr' 
ltlcilifi'1, Srild)|'tl"l(f. Trwożył ich i'i„>u iiia/y ucinek, w któ- 
rym szykować się mieli, puncluni. timpoiis. hium. 141. 
Księgi tej o portach niorskicli ucinki Pliniusz nan) docho- 
wał. Wyrw. Georg. 4. Dech un gwallein zacieśniony, 
ucinki słów wypycha. Brud. Ott. ii 2. Z ż;du już same 
ucinki słów łamie. Zab. 4, 318. Koss. Słucha, jak echo 
powtarza ucinki słów wyrzeczonych. Mon. 70, 710. — 
Trausl. Uiinek, ubytek, uszczerbek, umniejszenie, bmk , 
niedostatek; S|l'brii4), iP?iin()Cl. Przedtym albo z przy- 
czynkiem albo z ucinkiein sakramenta św. podrzucali lu- 
dowi , teraz cało i zupełne bywają rozdawane wierzą- 
cym. Zggr. Ep. 19. — §. Ucinek, miejsce ucięcia. Cn. 
7/i. 1176. ber GiiifdlKttt. Jeśliby pytania swego na grzbie- 
cie moim chciał ucinki czynić, nie wiem. coby się w 
ten czas działo! Teat. 9. b, 18. — §. Ucinek, przyci- 
nek, przylyk , sznupka , przymówka ; Stidjclei; , <Bt\iKU 
itiiTt, £lid)clrfbf, 8tit^ , .'fticb iii Sorlcii ; /ioss. npiióayTKa. 
Zawsze ma jakiś picprzyk w swoich ucinkach. Teal. 20. 
b, 11 1. Owe ucinki ciemno do zrozumienia, u wielu 
już w modzie. Mon. 67, 609. UCIOSAĆ , UCIESAĆ; 
Hois. yrecaib, yiecuBaib , ob. Ciesać. 

UCISK, u , m. ; Boh. autisk , ulisk ; {Carn. utisk , utis • 
druk xiaieki; Yind. stiskuYanje , obtishanje , nadluga , 



u C I S K A C z - (CISZYĆ. 



UCICHNĄĆ - UCZCIĆ. 



93 



riva , leshawa; Slav. pretisnulje ; (Bosn. utjesk , tjesk = 
prasa) ; Hoss. yTtciieiiie , CTjHteHie ; Eccl. ApmYciiHic , 
(cf. (ireozyć) ; ucisk, przycisk , ścisk Uzyczny i przenośny ; 
Sriicf, Srnilij, ©Cfiraiiije. Trzeszcząca szrub.i przykre gdy 
skrzypy wydaje. Ze ją tyka mój ucisk, bolejąc wyznaje. 
Toi. Saiit. 10'J. Tu ścigają, uciekają, owdzie zabijają i mają 
konie i ludzie w ucisku, ta^n ciężko zranieni ani uciekać 
ani się ratować nie mogą. Pdch. Sali. 297. Słyszałem gfos, 
jakoby tej, która się |)rzy rodzeniu jiracuje, uciski jako 
'sześciniedziaJki. 1 Leop. Jer. 4, 51. (utyskiwanie, stę- 
kanie). Ucisk, uciśnienie, uciemiężenie, uciążenie, cięż- 
kość, biedzenie, dolegliwość; bie Scbriicfiiiig , t>cii 33e< 
brdiiijnip, bic Sriiiigfal, Sdaftigiiiuj , Sdaftiing. Tyle ze- 
wsząd ucisków, że wybrnąć nie można, głód, ubóstwo, 
jiogarda , sromotność, niesława. Tent. 42. d., D. Droga 
do nieba tylko przez uciski. Teat. 42. d, B. Serce 
moje nic oprócz ucisku Z tej tak sromotnej zbrodni nie 
odniosło w zysku. leat. 43. c, G6 (ipcrjcnjbcflcmmiiiuj , 
SemiijftiguilijJ. CiaJo może być wolne od wszelkicli przy- 
krości , gdy tym czasem dusza zostaje w uciskacb. Zab. 
16, OJ. Nie wiem, zkąd dziś na sercu ucisk taki czuję, 
który zwykle blizkieinu nieszczęściu przodkuje. Teat. 46, 
66. UCISK.ACZ, a, m. , uciemiężyciel , ucisk.ający ; b£r 
ScbrMcr, Uiiterlnuicfer ; (Boh. utiskać; Vind. nadlusiien , 
riun, burn; {Cam. utiskavz , stiskavz = drukarz) ; Hoss. 
yitcHiiTe.ib). 'UCISŁY , a , e , uciśniony , uciemiężony ; 
kbrćinijt , bcbnidt. Obiegł nas nieprzyjaciel już na wszy- 
stkie strony A nie masz uciślejszej snadż żadnej korony. 
Bej. Zw. 2"i6. UCIS.NĄĆ es. itdnll. , Uciskać niedok. ; 
Boh. utisknauli , uliskali , utiskowati ; Vind. stiskuvati ; 
obtisbati , natiskuvati , obtiskuvati; \Carn. uliskam = ilru- 
kuję xiażkę , cf. wyciskać); Hoss. }"THCi;aTb, yTncHneuTb, 
yrtciiUTb, yTtcHHTb ; £:c/. CLimiK.łTil ; gnitść, tłiiczyć. ulfa- 
czać , mocno przyciskać, ciężyć; briicfcn, telćiftigcii , Ma-- 
ftcil, bcciiijcil. Uciska mię trzewik, dolega mię, urit pę- 
dem ciili-eus. Cli. T'i. I 176. ciśnie mię. gniecie, uwiera, 
ber Sijilź) briicft mii. Ładownemi rzeki uciskał komie- 
garai. Psalmod. 58. Stefan ucisnął Włodzimierza na 
Przemyślu lak bardzo, aż musiał pokoju prosić. Stryjk. 
193. er tricb i!;ii fo tii bie (Eiige, kbraiigtc i^n fo, bajj.... 
Gdzie część obywatelów może bezkarnie uciskać drugą, 
tam już niemasz wolności. Dyar. Gród. 131. uciemiężyć 
bcbnicfcii , imtcrbriitfcii. Mieszkańców uciska niedola. Teat. 
46. b, 10. Widok ten serce moje uciska. Tsal. 2. c, 
55. Nie ucisk.ij mojej słabej duszy. Teat. 18, 88. Uczyń 
mi sprawiedliwość, bomci jest wielką krzywdą uciśniona. 
Weresz-. Heg. 59. Kato myśl swoje sprawami uciśnioną 
a ufrasowaną , winem zwykł chłodzić. Kosz. f.or. 126. 
Uciskany; Eccl. 4pyiiHMuii , (ci. dręczony, udręczonyj. 
Uciśnienie, ujisk; Sebraiiiiiiip , Jiraiigfal. Niewiasta, gdy 
rodzi smętek ma; lecz gdy porodzi dzieciątko, już nie 
pamięta uciśnienia. Sk Di. 217. — g. Aliler : Ucisnąć- 
ciśnieniem ubić. urzucić, ugodzić; mcrfenb trcffcn , nicr< 
ff n , umiDCrien. Trzy ptaki ucisnął. Tr. Ucisnąć zes , ess 
urzucić. Cn. Th. 1 1 76. gciDiffe 91iig?n mit ber JBiirfoI mcrfen. 
UCISZYĆ cz. dok. , Uciszać niedok.-., Boh. utiśili; Garn po- 
tihiti , mirit; Vind. potibnit, potihati , otihati, potihuvati , 



vt'liuvati, tafliiti, Ytafliili , vlolasliiti , pololasliili , miriti • 
Crout. utissujem, utisilszern , potissujem , ulasiti, utasii- 
jein ; Dal., utissujem; Hag. ulisciti, uljesciti , ulaxiti; 
Bosn. utasgili , ulisciti , uljesciti, smiriti; /los.?. yTiimiiTS, 
yTiimaib, jTOMOiinib , yrojiOHaib, (cf gomon) ; robić, 
że co ucicha, ciszyć, uspokajać ; ftillcii , ftide innt^eii, ii' 
ni^iijeii. Uciszyć się, UeiCH.\.\C , uspokoić się; Rag. 
uiaxise , ftille merbcii, ftiU l'c?it, fff;ii)ci(jeii , \id] IicriiDigcii, 
fidl nil)iil (i.titcii. Zwady i zamieszania uciszył. Kosz. Lor. 
160 b. Woźni lud uciszają, we śrzodku zaś rada Sędzi- 
wych , na świecącyih marmurach zasiada. Dmoch. II. 2, 
182. Zawołał woźny: uciszcie się do zaczętej sprawy; 

a [latron tak mówi Kras. Dos. 86. Mości panowie 

uciszcie się! 7*60?. 20. b, 158. Tak frant śpi, jak kot, 
kiedy się uciszy; Spi kot, spróbujcież w ten czas biegać 
myszy. Brnik. G Z b. Uciszony , ucichły. .^lov. utjśenj. 
Ucichła od niemałego czasu chwałę Bożą w cerkwi swo- 
jej oiJnowili. Stelj. 211. (ustała, przerwaną, zaniedbaną;. 
Uciszyło się. ucichło, ob. Cisza. Uciszenie powietrza, 
uciszenie morskie; Gall. calme, Carri. potih , Suftftillc , 
SOJccrc?fiillc. Uciszenie umysłu , uspokojenie . ®cmutl/śni()C. 
Cn. Th. 1176; (Vind. trolht, vifelje , (cf. wesele); Croat. 
kriposzt , Ylisenjei. Bóg nie kocha sie w zatraceniu na- 
szym, bo po burzy czyni uciszenie, a po płaczu roz- 
radowanie wlewa. 1 Leop. Tob. 5 , 22. Do uciszenia 1' 
mogący być uciszonym, 'uciszalny ; Bosn. tisciui, uti- 
sciui, koji se mosge utiscili ; EccK yTiimiibiil. UCISZY- 
CIEL, a, m. . który ucisza, ber Stiller, iBcfdiiftiijer ; Vind. 
potili3vez, vtihuvauz, lafhnik, potolasliik ; Łroi/. utessitel; 
Slov. utssliitelj; Busn. nliscitegl; Hosi. yTammeib. W rodź. 
źe)hk. UCISZYCIELKA. i. 
UCIUŁAĆ, ob. Ciułać. UCKNAĆ, UCKNIENIE . ob. Cknać. 
•UCLEC ' UCALEĆ ob. Calec. UCUGLOWAĆ, ob. Cu- 

glować. 

UCU.MOWAC cz. dok. , llisowski wyraz , cumą t. j. powro- 
zem statek u brzegu uwiązać. (Jtw. Oiu. 502, baź 2Baf» 
fcrinDrjeiuj aiii Ufer aiiiiitbeii. Oppos. Odcumować, cf. 
przycumować. 

UCYWILIZOWAĆ oh. Cywilizować. 

UGZ.\CY, oh. Uczyć. 'LICZALNIA. i, i, pokój od nauk, 
gdzie się kio uczy, uczenie pracuje ; Finj. jispa sa flitu- 
diranie ,-_ yuzhenizhe , fhtudiralniza , (ob. "Studować) , baJ 
Stubicrjimmer. A'. Kam cf. uczylisko. 

UCZAlC się, ci. Czaić się UCZAROWAĆ, ob. Czarować. 

UCZ.ĄSTEK , siku, m. : Hoss. ynacTOK^ , yiacTOMeKi ; czą- 
stka, udziałek; cin JDcilcŁcii, tlcitier Jbcil luni etiim». Ży- 
czyłem sobie mieć tvYej sławy ucząstek. Pot. .Arg. 4. 
Ucząslki precz matczyne, ojcowskie tylko znać; nee 
qu'tdquam ab imagine ductiim matris habet. Zebr. Ow. 22S. 
Nie potkam cię zięć obcy z dalekiej krainy, Lecz są- 
siad, i twych rzeczy ucząstek jedyny; rerum pars una 
liiarum. Zebr. Ow. 217. UCZ.\SZĆZ.\Ć , ob. Uczęszczać. 

UCZ.\TOWAĆ cz dok., czatując uchwycić, ułapić, ubiedz; 
\'ind. saiesti , dolesti, erlnumi, Inucnii) eritnfc^cn. Hetmaa 
uczatował czerń nieostrożną, pod tysiąc w pierwospy po- 
zabijał. Tward. W. D. 74. ' 

uczcie cz. dok.; Boh. uctiti ; Slov. uct'im; Sorab.\. wot- 



94 



U G Z C 1 C I E L - UCZCIWOŚĆ. 



U C Z C I W Y. 



źeslźu; Yipd. olizliastili ; Hung. tiszlclem; Croal. postu- 
jem; tioss. y40CT0HTb, yjocToiieaib ; — §. 1| cześć komu 
wyrządzić , ećiiem eine <ibxe errociien. 1'czoić koijo czym . 
zaszczycić kogo czym , fineii roomit b«e()reii. Publiczne 
nasze ilyspulieye królewska obecnością swoja uczcił. 
Birk. Dom. 135. Pobitycb na placu uczcić przysla/o po- 
winnym pogrzebem. Tward. Wt. 0'j. Św. meczenniczka 
w niebie cliwala uczczona. Kulig. Her. li. — Opposil. 
Nieuczcić kogo czym , obelgę mu uczynić , niecześć mu 
wyrządzić, despekl ; cincm fineii Sd^impf roomit ant^un , 
i^n befd^impfen. Ula nauki boskiej on zły słu;^a Jezusa 
policzkiem nieuczcił. Sk. Ka z. itjij. — Uczcić koi,'o czym, 
czci go nabawić , szanownym iro czym uczynić , obdarzyć 
go czym szanownym; ciiien mumit iHTbcrrlidKii , i(m iPOmit 
e^lttpfirMij mtttfccn , ibm eiii ebrmfirMijc-J Sliifetien gebcii. Kogo 
wiek uczcił, lego i my powinni szanować. l'ot. Arg. HiH. 
Starzec siwośi:iq uczczony. Bardz. Trag. 386. Człowie- 
ka od Hoja uczczonego i uraczonego posądzać śmieją. 
W. Post W. 362. Śmierć la okrasi i uczci moje życie. Pilch. 
Sen. list I, 95. — 'g Uczcić kogo, uczcslować , po- 
częstować; łractircii, bciuirtbcn, oufnclimcii. Wina nie sia- 
ło, i wstydzili sie . iz wezwa\yszy gości, nie mieli ich 
czym do końca uczcić. Sk. Zyw. 2, 114. — Ironice: 
J)ziki ten żrzebiec, abyś nań wsiadł, uczciłby cię, żebyś 
szyje abo nogi z niego nałamał. Falib. Ci 5. poczęsto- 
wałby cię , cr móil^tc tid) ((i»6n jiiriifctcii. — §• 2 ) Uczcić 
konjug. dok. Verb. niedok. czcić < szanować , poszanować ; 
t^ren, iii Gbrcit baltcn. Nadto wielkiego uczczenia od in- 
nych wyciag.i. hras. Pod. 2, 16'.). Uczciwszy uszy. Teal. 
26, 70. taluo honore , salfa venia; uczciwie .mówiąc z 
przeproszeniem, z odpuszczeniem, za łaską; mit Grlilll' 
{>nip jii fflijcii , mit Gbrcii 511 mciPcii. mit, iUcipcct 511 ftiijcn. 
W takiej łachmanie osadzi mię każdy uprzywilejowanym, 
uczciwszy uszy, bydem tego miasteczka. Teat. 50. e, 4. 
-Mam, rzecze, uczciwszy uszy. sprosnv wrzód w z:idku. 
Zab. 13, 277. Treb Teal. 52. c, 42. UCZCICIEL, a, m , 
UCZCICIELKA, i, i., co kogo czci, szanuje, poważa, 
czciciel, czcicielka; Der SJcre^rcr , bie Strclircrimi. Wszys- 
cy uczcicielowie jej za nic ją ważą. Biidn. Tren 1 , 8. 
(którzy ją w uczciwości mieli. Bibl. Gd.). — § Co dru- 
giego gościnnie podejmuje, czesliije; ciii ®il|'tfrC9t'r. eillC 

©aftircoe, bie giit ttactircit. 1'iast, obywatel Kruświcki 
był podług mienia swego uczciciel wielki, hospitalis. Krom. 
48. Prostaczki, gospodarna, ale przedsię wielka W swym 
domu, jako mówią, gości uczcicielka. Zji. 9, 524. liyrk. 
Dobry ucz^^iciel lak ma c.cstować, aby nic nie zostało. 
Baz.'Sk. 562. UCZCIWOŚĆ, ści , s, "UCZLIWOŚC ; 
Boh. uctiwost ; Sloi>. uctiwosl, poctiwost, ( cf poczci- 
wość); Sorab. 1. tźestźnofcź ; Yind. poflitenosl, zliasli- 
tost, zhastilje, pozhastitjc , zliasti skasanje, lipota ; Croat. 
poslenozl ; Hung liszesseg ; Eccl. yiirnoocTb ; Itoss hc- 
3io6a , (y>iTiiBOCTb grzeczność) ; szanowność , godnośd 
uszanowania , [)rzystojność , słuszność ; bie CbrKirffit , 
gbnpfirbiijfci* , >>i'iiiietiit , ber SBDblanbjłaiib . Uczciwość 
postępków, /,(/. Kto wiele przysięga , czyni , ie włosy 
stają Ud głowie, a 'nieuczliwuść jego czyni zatkanie U4zu. 
1 Leop. Syr. 27, 15, (poswarck jego. Bibl. Gd., niego- 



dne zachowanie się, unimlrbige^ '}3etragen). Na hajduki 
hetmańskie żaden się z słowy nieuizciwemi nie ma po- 
rywać, pod uczciwością. Gwagn. 506, pod utratą uczci- 
wego, honoru, pod karą bezeceństwa; be9 Hnebre , bfc 
SScrIiifł femer 6bre iiiib ©brbiiffcit. — 'i- Uczciwość, usza- 
nowanie, czczenie, cześć; Sercbruufl, 6brc , $>od;iid>tung , 
SRefpCCt. Ty bóg nasz dobrotliwy. Co przeciw tobie u 
wszech ludzi Uczciwość wielką w sercu budzi. / Kchan. 
Ps. 192. Niech będzie Jemu wszelaka uczciwość. Far- 
now. 98. (adoracyaj. Zawżdy przystoi żenię w uczciwo- 
ści mieć męża. l'elr. Ek. 19. Działki miejcie w uczciwości 
rodzice wasze, sfuch.njcie ich, mifujcie je, bójcie się 
icli. Duntbr. 83. Świętym uczciwość czynimy i ich wzy- 
wamy. Karnk. Kat. 299. Jeśli potykam konsula, nic nie 
opuszczę, co do uczciwości wyrzą<lzenia przynależy; zsię- 
ke z konia, zdejmę czapkę, zstąpię z droŁ;i, Warg. Wal. 
268. O uczciwości przed księdzem arcybiskupem. Herb. 
Stat. 128. Uczciwości 'więtszej nad tryumfy 1 wieńca 
Rzyjiiianie nie mieli. Warg. Wal. 59. z.iszczycania wię- 
kszego, lionurów większych, CbreiibejCiiijinijjcii. UCZCI- 
WY, -UCZLIWY, a, c, UCZClWIii arfc. ; Boh. uct.wy; 
jS/of. ućtiwi; Sorab. 1. cźefny, Iżcstne , tźesliowne ; So- 
rab. 2. cżefni , (cf. cny) ; Yind. zhastliui ; Slav. poshien, 
(ef pocziwy) ; Eccl. ymiiBuH ; Ross. He3.io6Hbiri , Hesjo- 
6iiBuri , (ywTiiBuii grzeczny; Subsl. yHTttBeu.Ti); poszano- 
wania godny, przystojny, szanowny . należyty ; tbrivtirbig, 
cbrtmr , ac^tbar, luobl miftaiibig , gebórisj. Mnie szlachcica 
uczciwego na wolnej tirodze zatrzymali , lakierni obelga- 
mi uiraktowali ! Boh. Kom. 1 , 75. Uczciwy człowiek 
(Yind. moshak , moshjakj. Nie może być uczciwe, co 
jest niegodziwe. J/i/i. Rgt. 4, 156. Rzadko rzecz uczci- 
wa bez pożytku bywa. Rys. Ad. 60. Gily zwiezie w bro- 
gi , a znowu zaś wsieje. Drugiego żniwa uczciwe na- 
dzieje. Klon. FI. C '2 b. słuszne, sprawiedliwe, geret^tc 
^offnuiigeii. Jakim sposobem dzieci złego łoża mają się 
stać uczciwenii. Chełm. Pr. 73. (do honoru prywrócone- 
mi). Uczciwie się z kim zabawiać, posiedzieć, rozerwać, 
bez odrazy. Mon. 71, 579. Szafir kamień czyni czło- 
wieka czystym i uczliwym. Sienn. 357, (uczci go), Jak 
na hultaja ma dość uczciwą minę. Teat 49 , 60. Ża- 
dnych uczciwych sukien nie mam Tent. 30. A. 8, ffiiieii Pr' 
beittlidieit SJorf. Ji sie dziś mam prezentować w miejscu 
pańskim , a sukien uczciwych nic mam. Teat. 36, 25. — 
g". Uczciwie, jak potrzeba, należycie, lego, walnie, 
'czyście, mocno, bardzo ; redit anirfer , brai) , tiidłtiij. Uczci- 
wie się z niego naśmi^ł, i pismo na nim brzydkie mo- 
cą wycisnął. Sk. Di I lOi, — "g. Uczciwy, litulut. Uczci- 
wa rada miejska. Chełm. Pr. 1. szlachetna , sławetna , 
ber nd^tbiue (5t>ibtmrt()i)lrat. Zboże drożej nie ma być 
przcdane , niż uczciwa rada ustawiła. Chełm. Pr. Erelet. 
'Uczciwy < wielebny, f bripfirbig . n)OHcrii<i'irbi.j. Przez ręce 
uczciwego w panu Chrystusie ojca biskupa Kujawskiego, 
kanclerza koronnego. Herb. Stat. 15. Działo się przy 
najuciciwszycli i uczciwych w panu Cliryslusie ojcach i 
panach arcybiskupie i prymasie, przy arcybiskupie Lwow- 
skim , przy Wrocławskim , Poznańskim elc. biskupach. 
Herb. Stat. 15, — g. Uctciwe , Subsl. neutr.i honor, bie 



UCZĘ - UCZENNICA. 



UCZENNOŚĆ- UCZESTNICTWO. 95 



GfitC , iRcputiitioii , dobre imię , dobra sława , ber pte Sia- 
nie, Na uczciwym k;iranie odnieść. Vol. Leg. 5, 823. 
(bezecnyin zostaćj. flomykowski o odsądzenie uczciwe- 
go z frasunku w gfowę zaszedf. Krom. 441. Szlachcic, 
który nie skończywszy służby, z obozu \\yjedzie , ma na 
uczciwym szwankować. Gwagn. 504. Przymówka na uczci- 
we matki. Warg. Wal. 544, (cf. od maiki komu zada- 
wać). Uczciwe komu przyznawać, którego nie miał, 
dobrego loża przywdcj abo stan komu dawać; legilima- 
re , legilimis ndscnbere. Cn. Th. 1176. Dudi. 63. (upra- 
wnić). W uczciwe swoje urażony Nie mógi wycierpieć 
zJemu jeżykowi. P. hchan. Jer. 121. an bcr 6^re niige' 
grijfcn. Sromota wzbudzony i od Arganta w uczciwe ru- 
szony, ib. 292. Zebr. Ow. 112. Na jej uczciwym gwałt 
chcieli uczynić. P. hchan. Orl. 1, 1. Tyle mu sie po- 
wohią pokazuje , ile jej uczciwe pozwala, ib. Nie wy- 
dal Michała wojewoda Wołoski , strzegąc uczciwego swe- 
go , boby. rzekł, to mnie nie czciło, człeka, który się 
do mnie skłonił, wydać. Biel. 542. Milsze jest, kiedy 
więcej uczciwe kosztuje. Bard:,. Luk. 160. (sława ciężko 
zapracowana). — §. 2j Aclive: Uczciwy, co rad drugich 
czci , pronus ad honorandos alios , Graec. ó riinjTiy.có. 
Cn. Th. 1176. BoU (S^rcr&ietiiiig gcflcii onbcrc. Aktor, po- 
zwany i prokurator u sądu siedzieć nie mają, "ale sto- 
jąc mają sprawy swe. uczci wie odprawiać. Szczerb. Sax. 9. 
(z należytym uszanowaniem). 
UCZĘ, o6' Uczyć. UCZELNIK , ob. Uczycie]. UCZEIŃ', cznia , 
m. ; Boh. ućenec, ućedinjk, ućendijk, ućenjk, śkolćik , 
śkolar, (cf. szkolnik); Morav. ućeń ; Slov. ućcń , ućedi- 
njk, uoedelnik, ućitedelnik ; Sorab. 1. wuczenik , liutżo- 
wnik, schuler , {distng. szuler); Sorab. 2. lorka; Garn. 
sholar; Yind. vuzheunik, vuzhiunik, navuzhiunik , na- 
vuzhnik , navuzhcunik, fhular, jegcr. vuzhiruinvz ; Croat. 
Yuchenik, diak, dijak, (cf. dyak, cf. żakj ; Dal. uchyenek, 
szkular; liosn. ucenik , skul^r; fiag. uccenik, uccionik ; 
Ross. jMCHiiK-B, yiemmeKŁ, iukolihiikł ; uczący się pod kim, 
ber Sil)iilcr. Kto nigdy uczniem nie był, ten mistrzem 
nie będzie. Buda. Apopht. 82. Dość jest uczniowi po- 
dobać się mistrzowi. Gn. Ad. 880. Uczeń pod czas mi- 
strza przechodzi Gn. Ad. 1199. Uczniovtie Chrystusowi, 
ob. Zwolennik. Posłał Jezus dwu '"uczniu (f/«a/. = dwóch 
uczniów). Biidn. Matk. 21, 1. 1) UCZEME, ia, n, Subst 
Yerb. Uczyć qu. v. 2) UCZENIE, 'UCZONIE Adrerb., 
partie, uczony = uczonym sposobem, obyczajem, jak ucze- 
ni zwykli, po uczonemu; gclfbrt, ouf cinc gclefłrte 2Irt; 
Sorab. i. hutźowne. Pisma swoje głośno im czytał, abo 
z niemi uczenie rozpra\yiał. Pilch. Sen. list. 1, 42. 'Nie- 
uczonie lotne wozy kierował Faeton. P. Krhan. OrL \, 
66. nieumiejętnie , unerfalłreil. UCZENNICA , y, i. ; Boh. 
et Slov. ućedlnice ; Croat. yuchenkza ; Bosn. uceniza ; 
Rag. ucceniza ; Sorab. 1. hutźownicza ; Ross. yqeHiiua; 
która się pod kim uczy, bie ©^ulerinn. Ojca błogosła- 
wionego uczennicą się stawszy, w drodze bożej z łaski 
jego postępuje. Wys. Ign. praef. S. Tekla , uczennica ś. 
Pawła. Sk. Dz. 35. Najświętsza Panna wielka uczennica ; 
iadna tak mistrza tego pana naszego nauki nie chowała. 
Sk. Kaz. 599 b. Bals. Św. Z I iO. \/Vierni Jezusa ucznio- 



wie i uczennice. Sk. Kaz. 183 A. — "UCZENNOŚĆ, ści, 
z., "UCZLIWOSC. Ld. ; Boh. ućeliwost; Sorab. 1. hutźo- 
wMofcż; Vi;irf. vuzLlivost ; Croot navuchlyivoszt ; Boss, 
riepeiiMMiiBOCTb , .noćojiCHie ; Eccl /ioOpoyqeHic ; (Boss. 
yiCHOCTb nauka) ; snadność lub ochota uczenia się, bie 
©c!cl;vtgfeit. Cum. negat. Niewczesna przygana obrzydza 
młodzi wszystkie do naśladowania wzory, i prowadzi ja 
do niezleczystej nieuczenności. Tr. Tel. 226. Uiigclc^rtgs 
fcit. -UCZENNY, 'UCZLIWY, a. e, — le adu., ochoczy 
do nauki lub nauczenia się czego, gclcbrig , Icnilicgicrig, 
Icbrfam, docilis; Boh. ućehwy ; Sorab. 1. Iwukliwy, hut- 
żenite ; Garn. uzhliv ; Yrnd yuziiliv, Yuzhliu , nayuzhliu, 
Yukashelen ; Rag. ucgliv, naucgliy , nauciv , uciv ; Croat. 
navuchlyiv; Ross. iiepeiiMiHBhift , ( cf. przejmujący, cf. 
pojętny) ; Eccl. Awdoymnejicn , ójarojmiTejbiibiil , 40- 
ópoyMOHbiii 

UCZEPIĆ, ob. Czepić. Uczepić sie; fioss. jutimiŁCH , yut- 
n.iaTbca; uchwyciwszy trzymać się, n. p. Co ztąd zyskasz, 
żeś moich kroków się uczepił? Dmoch. 11. 2, 239. UCZEP- 
KA , i, i., uczepienie się, uchwycenie; iai ©rgrctfert. 
gcfłlinUcii , Jluljaltcn nn ctiua^. Przebywają w pław najby- 
strzejsze rzeki, uczepką za ogony końskie. Aa;'. Ust. 4, 
508. UCZEPN.4C med. inslnnt. przyczepnąć , conguini- 
scere. Cn. Th. 1177, ezupnąć, czupić, spns'cić się zgią- 
wszy kolana , fid) ntcbcrbiicfcii , finicrit , przysieść na kola- 
nach , po Turecku. Włod. na półłanku siedzieć. Garn. 
zhepeti , zhepim , pozhepem , pozhępeti, pozhęnem, po- 
zheniti ; Yrnd. zhepim, zliepali, zhcpanje, zbepel, pozhep- 
pali, dolpozheniti , dolpozhe[iati : Croat. pnchenujem, 
rit nagiblyam, puklyayam ; Rag. zucjati. 

UCZERNiC, ob. Czernić. 

UCZERPNĄC cz jedntl., Uczerpać dok., czerpaniem ująć, 
umniejszyć; Boss. 3-iiepnHyTb , cieprtHyib , cyepaaib, 
cMcpnhiBaTb, atifdtiipfeii , u'egfd)opteii. 

UCZERSTWIC; Yind. reszhersiyili . oh. Czerstwić. UCZER- 
WIENIĆ, ob. Czerwienić. UCZESAĆ, UCZOSAĆ, UCZO- 
SANY. ob. Czesać , ucosnąć. 

'UCZESCIC cz. dok., 'Uczęściać co niedok., część czego dzie- 
lić, po części spólnikiem być; mt ttwai Jfłcil nejfltiett, 
(imai tbcilfil. Niemasz się skarżyć na te nieszczęścia, 
Gdy ich wszystek lud uczęścia , Gdybyś sam jeden chciał 
być spokojny, Gdy cały naród przywalony. Lesz.cz. H. T. 
4'56. UCZESTMCA, y, 2'., UCZESTNICZKA, i, £., dem. ; Boh. 
aućastnice ; Rag. dioniza, udioniza; Ross. yuacTHBua , 
iipiiiacTHHua , (2. komunikantka ) ; po części do czego 
należąca, dzieląca co, spólność mająca; bie J^eiliic^me> 
rimi, 3:i)ciI6(ilicrinn. Uczestnicą się czyni tej winy popeł- 
nionej Birk. Zyg. 49. Niewiasta jest męża towarzyszką, 
i dóbr jego uczestniczką. Zab. 16, 247. Leśna rószczka 
stała sie szczepieniem uczestniczką Iłustości oliwn($j. Sk. 
Knz. 544. UCZESTNICTWO, a, n. ; Boh. aućastenstwj; 
Sorab. i. zpoYU tela metzo ; Finrf. toyarfhina , deleshtvu; 
Rag. dionictyo, udionictvo ; Boss. ywaciie , npHMaCTie, 
cooómcHie , oómcHie (cf. obec), c04tHcTBie, 004^110160, 
co4tficTnOBaHie ; spólnictwo, dzielenie czego; bie JficiI' 
imbrne, (Semeiiifi^oft. Panna Marya wyniesiona jest aż do 
uczestnictwa bóstwa przez niejaką niezamierzoność do- 



96 



UCZESTNICZYĆ - UCZĘSTOWAĆ. 



LCZLIWOSC - UCZYĆ. 



skdnalslw i łask, jakiiij żadne stworzenie nigdy nie do- 
stąpiło. Żarn Poft. 5, 166. Zowią sakrament ciaJa pań- 
skioi^o urzestni<t\vein (komunią), bo przezeń slawamy 
sie uczeslniki Chrystusnwemi. W Posi. IV. '252, ob. Po- 
spolitowanie UCZESTMCZYĆ med. niedok., in-zeslnikiem 
bvć, "uczęściać ; Ibeiliiclinicr fc?n , Jbeil ncbmeii ; lios$. 
yMacTBOBnifc. coyiiUTBOBaTb, ciipioómiiTLca. iipiMiacTiiTL- 
c(i , npiiHuiUiULCM; /v(7. oóminiicH, o6maioi-n, npiioó- 
mimica, uuTb ywaCTiiiino.M-b , npiiiacTinLca, iLiitiL yia- 
CTic Z.iwsze prace dzieliłem z nim, za coz nie powi- 
nien bvłeiii uczestniczyć i w tym zdarzeniu? Gaz. Nar. 
1, ÓI8. UCZESTMK', a. m ;'^o/i. aućasinjk; Sorab. 1. 
zpowii lei nieyaeze, foLii lei niejacze; Vind. deleslinik , 
tovarli ; Alfa,'/, dumik , iidionik ; Hosn. dionik ; Hos!:. y>ia- 
CTHiiKi , npii'iacTiiiiKT> , oóiuiiiiKT. (if 'obcc) , ii|iiuumiiai;x, 
cooómiiKi, cojtrieToeHiiiiKi ; linl. oci.i|ii.iiiikł , or>hqni- 
Tc.M. , DpiioóiuHufi , oómocTByiomiii , oCuihiiki, oóme- 
iiiiKi , cooóemiiiii:i, coyiacTiiiiK-b , CMUCMeiuiiira ; spol- 
nik, dzielący co z kim I ber JbeiliieDiiicr , Jbeillifllicr. Vul- 
leja , towarzysz , uczestnik tetjoż urzędu. lUącz. Colle- 
gium, zgromadzenie uczesiiików joilriegoż urzędu, ib. 
Uczesnik'. który co z kim ma na poły albo winien na 
poły czego zastępować , partilor. iMacz. Tyś dzielił ze 
nina wszystkie nioje troski , ly leż sprawiedliwie będziesz 
uczestnikiem radości mojej. Teal. 54, 79. Żadne dobro 
nie jest miłe l.cz uczestnika. Pilch. Sen. lisi. \ , 54. 
Wszystkich rad jego uczestnik. 'Pilch. Sali. 43. Ucze- 
stnikiem kogo czynić; Ross. cnpioómiiTb, cnpioómarb , 
(oppos. 'wyobcować). Uczestnicy, towarzysze Lrrl. i-:acii- 
411 — g. Grammal Uczestnik, ptirliciiiitim. Wlod., imie- 
słów. Apc: , 5/oi'. ućasiliwec, ueastenec, ućaslonec; Rois. 
npifiacTie. 'UCZĘST.NOŚC , ści , i., uczestnictwo; Buh. 
aućjstnosl; V'i/irf! deleshnost, tic JI/cilnaDmc. Wzbudź 
serdeczną wdzięczność, Uaj tego uezesiność Aa»ic. Cd. 
23. UCZĘSTNY, UCZfc:ST^MCZY, a, e," UCZĘST.MK adv., 
cześć mający w czym, dzielący co z nim; Uoh. siira- 
slen, auć.isiny ; Slov. ućaslni . ućastny ; 6'arn. dejlęsłine ; 
Yind. delolien . dolesben , dileshni , vkiipimiijozli; łioss. 
npiriacTilufi, yiacTiiuiS, coo6mn'iecKiB, coo6imiimiri. Naj- 
śulet^za trójca, ta istriość doskonała, jedna w nieu- 
ereslnej liczbie jedności. Smolr. Lam. 94. w nicrozdziel- 
nej Ihzbie , iiułtcillmr ; Errl 6e3'iacTiiun. Ucześniczy. 
Bzów. llo:.")\. n:ZKSTOW.\C, oft. Częstować. UCZĘ- 
SZCZAĆ , ■l'CZ.\SZCZ.\C ;«(■</. (n>(/u* ; Sonib. i. liusio 
kliodiii ; Croai. cliesztovati , dag. ceslili , cestovatti, za- 
cOstiti; Huss yiamaib, aaMacTint , iieypt/KBBaTb , (yia- 
maiciLHuri rjaro.il czestotliwe słowo, lrequenlaiwuin) ; 
często gdzie bywać, bft l>eiii(6eii , oft luobiii Of?*"'- l^o 
biesiad nie uczęszczaj z ludźmi postronnemi , Ani też 
często goduj rad z pospulitemi. Hach lip. 41. Uczę- 
szczał do icli schadzek. 1'rzijb. .Mili 371. Człowiek da- 
je się poznać z towarzystwa, w którym uczęszcza, ilon. 
70, "202 Udaliśmy się do galery mało co uczęszczanej. 
A'iemc. Król 2, 165. odwiedzanćj, IPCIlitl befudjt. Uczą- 
szczasz mi do gebv; tnepe rKeum ot jeris. Cn. Th. 1176. 
bu fuĄjł oft niciite "Barfeii {icim. 'Ucząszczać do czego , 
często czego używać , często co czynić , mówić, narabiać 



czym. Cn. Th. 102. ttwai in ó^Urm ©ebraiic^ babtn. 
Gdy zakon kaznodziejski nasłał , ta pieśń b\ła w nim 
uczęszczana, ale nie głośno śpiewana b\ła. łiirk. Dom. 
164. — "^. lieeipr. Ta kobieta nie lak się 'uczaszczała 
do sakramentu, jako sie godziło. Zubk. Mt. 91. 

•UCZLIWOSC , 'LCZLIWY," ob. U.zenność. 

UCZŁl.)NkUWANY, a, e, w citłonki opatrzony, z człunków 
tłożony; gcijliefcrt, (jliebcrin. mit ©licfern ucrfeben. Piękna 
osoba , niechaj najlepiej spojona i uczłunkowana będzie ; 
niech ma spojenie i członków podziały całkiem pokryte. 
/'ir. Wym. 130. Postać doskonale uczłonkowma. /'rzyb. 
Mili. 2-20 

•UCZNY, UCZONY, ob. Uczyć. 

UCZOŁG.\C się zaimk. dok., czołi;3Jac sie ujść, fi>rtfricd)cn , 
erfricd,'fll. Leniwiec jeszcze powolniejszy daleko nad żół- 
wia w chodzeniu; bo ledwo na łokieć przez dzii-ń uczoł- 
iia sie. Chmiel. 1, 573. 

UCZOSN.ĄĆ , n. p. gałąź ci. jednd., odczosnąć , odszczepać, 
odłamać, oderwać. Wiud. Cn. Th. 1178. abCiaiieii , mq' 
fttitdPcn, tpfrtiicbmeii , 5. S. eiitcn Jtjt. 'Uczosać, Uczesać, 
ob. Czesać, Ciosać. 

UCZTA, "CZTA, y, s, biesiada, cześć, bankiet, gody; ein 
Jractninciit, citi (Bdmiaiió. (Sbrciifi^maiiB ; (Eiijm. czcićj ; Boh. 
hodi', hostina, kwas, kwaśenj, (cf. kwas); Sorab. i. 
hostżina ; Sorab. 2. goićżina ; Carn. gosije, goitarja; 
Yind. gostiije , gostuvanje, gostuvanstvu ; Croal gosche- 
nye ; Dal. gozlbina, gosztbina, gozba , chaszlenye ; Slav. 
gostba , csast; Bosn. gozba ; Hag. ciianic, gozba : Boss. 
nnp-b , nnpyuiKa, niipuiecTBO, {ob. *Pir, piróg). Do tych 
utial przynależą leż próżne *czty abo biesiady. Lek. b b. 
Aman na uczcie królowej będąc, miał to sobie za wiel- 
kie szczęście. Dambi: 175. Idziecie, gdy was kędy na 
uczle , na biesiadę proszą, ib. Na ucztę nic bądź pier- 
wszym , ani oslalnim. Hys. .4d. 50. "UCZTOWAĆ in- 
trans. niedok., biesiadować, bankietować; bniifctirtit , traC* 
tircii, idłinaiifcii ; Croai. goztili, ( cf. gościd); [lot: <je- 
CTHTb , lemy. Pójilź precz, rzeknie, twój ociec nie 
ucztuje z nami. Dmoch. U. 2, 278. (nie trzyma z nami. 
nie należy do naszej kompanii, nie przeslawa z nami). 
Ucztowali" w szałasie weseli, ł^rzyh. .46 59. UCZTOWY, 
a, e, od uczty, biesiadowy, biesiadny; SctiliaitS', 5łiiiifct' ; 

Boss. HlipHhlii 

'UCZUĆ med. dok., 'Uczuwać freqH , poczuć, czuciem po- 
strzedz ; Yind. zhutiti. obzhuliti, pozhutili, sazhuliti ; Bots. 
•lyocTBOBaib , BOCiiyBCTBoeaTb , omyTiiTt , omymaib , fm« 
pnilbtil , ffiblcil. Karaniem przyciśniony, musiał rękę Bo- 
ską uczuć. Sk. Di. 293. Uczuliśmy i my słodkość tźj 
wonności, i cośmy widzieli i uczuli, o tym świadczymy. 
Birk. Dom. 117. Uczuwano wdzięczną wonność, flirł. 
Ci. Kon. 54. Uczucie , czułość . Hf Pnipnntuiiij ; Yind. 
zhiitik. obztutik; Boss. HyBCTBO , HyBiTBoaaiiie , B03qyB- 
CTBODaiiie, ymymCHie. Przebiega sceny wiejskie, a 
przez to poiiiiiaza swoje uciechy i uczucia. N. Pam. 1, 
67 Kozrzewniony jego wyrazami, oświadczyłem mu 
moje uczucie Krat. I\d. 2, 28. 

UCZYĆ co niedok. ; Boh uciti , uejm ; S/or. ućit , ucjm ; 
5orai. 1. hulżu ; Sorab. i. buzisch, wuzisch ; 6arn. uzhili, 



UCZYĆ. 

uzliim , Yiizliim ; Yiiul. vuzliiti , n,iVLizliiti ; Croat. Yiichiti, 
■yueliim; S'(iv. usciti; Rag. tioiUi, ucp.iUi, vjogbali, uvieL;bati ; 
Bosn. ucilU, ui;iti, nDuciUi, viecb;iti, (cf. wiedza) ; Hoss. y- 
inTb, yiy ; nauczać, nauki komu dawać, nabawiać go 
umiejętności, Icbrcii , imtfn't(l)tcii , iiiitcmicifcti. Jan Długosz 
synów króla Kaziiiiierza uez;f. ^Biel. -120. (nauczycielem 
icii byf). Dzieci uczyć; Ecvl. AtiCTBOBaTii , (dising. 'dzie- 
ckować), ii.iK.AąoBATii , HacTaBjiflTb, Ociec jeden syna do 
szkoły uczyć daf , drugi do rzemieślnika w rzomiesJo 
przykazał, (ilirz. Wych. U i b (odtlał go na naukę do 
szkoły). Miejsce, gdzie uczą, *uczylisko , szkoła, Slov. 
uiiitelna ; Sorab. 1 hulcżencza , schula ; Vind. yuzbeni- 
flie, Yuzliirna.. vukna fala, (cf. sluchalnia , czytelnia). 
6Voa^ uchilnicza, vucliilnicza, skóla ; Hng ucioniza, uccio- 
niza, naucniza; Hoss. }'qnJHme , (ymuniUHUH szkolny) 
Uczyć dziecię czytać, pisać, lc(eii le&rcii , fd)reilicn Iell= 
rc:i. Uczyć kogo czego, eiiieii cttinto Icltien. Uczyć cze- 
go publicznie, lekcye dawać publiczne; offciitlid) Iclircil , 
Sorlefiiiujcii baltcii. lefeii. — g". Lmius: Uczyć, przestrze- 
gać, przestrogę dawać; le^reii , klcbrcu , luaniEU it. f. II'. 
Ten przykład nas uczy, ze .... Ld. — J". Uczyć kogo , 
do czego = przyuczać , wkładać kogo w co , eiiietl lUPilt 
Oll^alten. Synowie , gdyby nie chcieli być poddani ro- 
dzicom , ociec winien , iż ich do tego z młodu nie uczył , 
iz nie karał. Sk. Kaz.. 44 b. UCZYC się recipr. ; ( Boh. 
ucit se ; Sorab. i. huknu , wuknucź , wuknul, wuknem, 
wuknu , (cf. wyknąćj ; Sorab. 2. hiiknusch ; Cnrn. uzhiti 
se ; Yiiid. vuzhilife ; Croat. vuchilisze, vucliimsze: Hag. 
ucittise, nauciltise; Slau. ucsitisc; Bosn. ucittise ; Ross. 
yqnTbca; starać się nauki nabywać, umiejętności przy- 
sporzyć . leriicn. Umyślił chodzić do szkoły 'zuczyć się. 
Wys. Ign. 51. Coż głupszego, jak nie uczyć się dlate- 
go, ze się dawniej nie uczyłeś! Piluh. Sen. list. i. 27'.). 
Rzadki młody chętnie się uczy. Rys. Ad. 61. chętnie się 
uczyć, rozmiłować się w nauce; Ross. pasyiHTbca , (2 
oduczyć się, zapominać). Ludzie ucząc, uczą się. Pilch. 
Sen. list. "I, 42; [docendo disriinvs). Czegoś się nie 
uczył, nie ucz. Cn. Ad. 12S. Uczyć się na pamięć 
czego, ctiua? aiii-aiciibig Icrncii ; Rng. pamPtovati , pamtiti, 
(oh. Pamięć). Uczyć się, ob. 'Studować, szkołować, 
Yind. (htudirati , navuzhivalife , fe svuzhivati, Yuzbitife , 
(tllbicreit. Jego nieboszczyk ociec i ja uczyliśmy się ra- 
zem. Teat. 12, 21. n'ir ^ahin mit ciitaiiber ftiibifrt. Bez ucze- 
nia się najmędrszym został rdozofem. Jabf. i':.. A otllC 
©tubteretl. Pokój od uczenia się, od czytania, Cani. 
uzhirna ; Yind. jispa sa fhtudiranje , Yuzhenifhe, fhtu- 
diralniza , bic StliPicrftllDe. Uczyłem się długo ksiąg, te- 
raz uczę się ludzi. Mon. 69 , 408. id; ^al)C Iciiig bic 33ii' 
^cv ftiibicrt , jc^t fłiibicrc id) bie 2)?enf£^en. Mądrość pra- 
wdziwa dobrze sobą rządzić, Siebie się uczyć, i myśl 
w siebie wrażać. Nar. Dz. i , 229. fi^ felbfł ftiibiercn. — 
Lalius : Uczyć się . przestrogę brać ; Er.cl. HaKasariica , 
(cf. kajać się) ; Icniett , ciiie Śc^re rocraug nc^men , \\i} t>e= 
le^ren. Uczcie się chrześcianie od poganina , w jakiej 
karności dzieci trzymać potrzeba. Bals Niedz 1, 8. Uczyć 
się od kogokolwiek godzi. Cn. Ad. 1198. Uczyć się za- 
wsze nie sromota; zawsze jest, czego sie uczyć. ib. 

Słownik Lindego 2. wyd. Tom VI. 



UCZENIE - UCZYCIEL. 



97 



UCZENIE ; Yind vuzhenje ; Slov iićeni ; Hnss. npoynKa ; 
Sdhst. verb., tai Se^rcit ; UCZENIE się . tai imm\ , ba§ 
©tubicreil. — g. ObsoUt "Uczenie, nauka, którą kto po- 
siada, unaiejętoości jego , wi;idomości ; bic 28iffc:ifd)aft , 
bie jcmanb befifit, bic ®clc'jrfainfat. M.irkus Waro , wiel- 
kiego uczenia człowiek. Biel. Sw. 58 b. Miał J,-.n Ol- 
bracht uczenie nie złe, i bawił się czytaniem. C;c/. 442. 
Miał Jan Firlej uczenie nie złe. Biel. O.oO. Był czło- 
wiek cichy, wszakoż wielkiego uczenia. Piipr. Ryr. 520. 
Miał wielkie uczenie, jak w biegu niebieskim, jak i-w in- 
nych pismach. Biel. Sw 37 b. — Uczenie adverb. vid. 
suo iii loco. — 'UCZONY, 3, e. 'nauczony, pełen nauki, 
w naukach biegły; gclcl)rt, itH ®dc()rfainfeif ; Slov. uće- 
ni : Sorab. i. wucźeny, liutźene', inn(d»o wedome ; Carti. 
uzlien : Yind. yuzhen , navuzhen , podYuzhen , SYuzhen • 
Croat. Yuchen ; Rag. naucjan, ucnl ; Slav. naiicsan ; Bosn. 
naucjan, kgnisgeyan; Ross. yącHUft ; Eect. KUHTiiUWL , (cf. 
xiega). Siła czytać potrzeba , chąo zostać uczonym. Nag. 
Cyc. 8, Uczonym nie łacno , nie ladajako zostać. Cn. 
Ad. 1164. Uczony przez się, bez mistrza, Graec. aito- 
8idaxTo?. Cn. Th. 1178. Był Fnrmosus nabożny i uczo- 
ny w piśmie świętym. Sk. Dz 8S2 Głowa uczona kró- 
lom najpotrzebniejsza. Boh. Kom. 2, 479 Uf-zony z ksiąg, 
ksiąg ma dosyć, uczany. Cn. Ad 1196. Uczony czło- 
wiek, a zły Cn. Ad. 1165. Nieiiczony człek, tylko jest 
półczłeka. (Sol. Wym. 193. Codzień świat dowcipniej- 
czy i uczeńszy. Syr. 1457. Ten to rym nowy, i jak od 
Chirona 'Nieuczny (nieuczony) prawie , bo co z pustych 
lasów Pi.śać tych cz&sów! hraj. Chim. A 2. Witam eie, 
o uczony na fletni Idasie. Chód. Gesn. 9. (biegły, ćwiczo- 
ny, kunsztmistrz na flelni). — Subsl. Uczony, sawant , li- 
terat, cin ©clctrter ; Siar. naucsllelj ; Ei;'l. khhżkhukł, 
yqeHOH yo.ioutKi, , rpaMOiHofi , ,vffi;^o^7, ( cf. chędogi ) , 
niiCbMeHHHK-b. Uczeni nie zawsze są mądrzy. Radź. Job. 
52 , 9. Ten uczonym ma być mian , kióry te rzeczy , 
które w umysłach inszych rozłożone są, Yviele ich zebrać, 
i o nich co najlepiej mówić może. Glicz. Isocr. Ii 4. 
Przez uczonych nie trzeba rozumieć lada piszącYch gał- 
gany nadętych młodzików, wiele o sobie rozumiejących 
pedantów; ale ludzi którzy w wielu ważnych naukach sa 
biegłymi. Paru. 84, 683. (Slov. ućenota summe dnctus). 
Uczony się teraz nie pożywi. Cn. Ad. 1196. Uczony 
przy dworze, bez pęta nievYolnik ib. W tym kraju 
nauka jest w szacunku , gdzie i nieuczeni bic llii(jcIcE)rtcn 
szukają sobie z niej sławy. Teat. 54. b, 2. — §. Uczo- 
ny, do nauk należący, nauk się tyczący, naukowy, Boh. 
ućedlny, od iićenj ; Yind vukni, Yuzhiuni , gclc^rt, ber 
©clflirfamfeit ijeiuibmct. Uczona praca. Uczono schadzki , 
wieczory. Ld. Uczonemi językami nazywamy zwykle 
Grecki i Łaciński. Czart. Myśl. 95. — 'Uczonie, ucze- 
nie adv , ob. Uczenie suo in loco. 'UCZO.\OSC , ści, 2., 
nauka od kogo posiadana , zbiór jego wiadomości i umie- 
jętności uczonych; bie ©clc^rfamfcit, ©claDrt^cit ; Boh. uce- 
nost ; Carn. uzheniist ; Cront. yuchenoszt ; Ross. yqe- 
HOCTb ; £cc/. KfiHaihCTEO. "UCZYCIEL, "UCZELNIK , a, 
m.'; Boh. et Slov. ućitel ; Sorab. 1. hutźef, pżihutźwaf ; 
Carn. uzhenik, poduzhenik , podyis; Yind. yuzhenik, 

13 



68 



UCZYCIELKA - UCZYNEK. 



podvuzhenik ; Croal. Yucliitel , naviicliilel ; Dal. nauchilcl, 
uglavilel ; /iai/. naiicilegl , ucilegi ; ^u«n. naucilet;! , uci- 
legl; Slav. naucsilelj ; fioss. yiincib , npeii04aBaTeJb , 
BpaayMineJb ; Ecd. noywaicjb, Kaaarejb, naKasaicib; 
nauczyciel, uczący kogo czego, bfr fefercr. Jedne rze- 
czy są takie , że się ich każdy bardzo łacno okrom mi- 
strza abo uczycicla nauczyć muże; drugie zaś potrzebu- 
ją (tiliiycli uczycielów. Modrz. Baz. 56. CiaJo dają ro- 
dzice, rozum uczyciele. Pot. Jow. 20. Pod wątpliwością 
zostawi/, uczeń czyli uczyciel był sJawniejszy. Warg. Wal. 
27G. CzPgobyś go uczył, jeśliby uczyciela potrzebował! 
Gorit. Dw. 5(3 1. Kapłan i uczyciel zakonu pańskiego, 
Ezdrasz W o Eidr. 8, 10. Elcazar, jeden z przedniej- 
szych uczelników. I Leop. "2 Mach. 6,18. ( mistrzów. 
5 Leup. ). Z czasem wzbudzi bóg wśrzód ludów, mą- 
drych uczycieli, Którzy będą ich rozum oświecać umieli. 
Przyb. Ab. 04. IV. Post.' Mn 199. łV todz. żeńsk. 
'UCZYCIELKA, i; Boh. ućilelkynć; ffosn. ucitcglica ; Hag. 
naucitc>-liza, uctegliza; Croo<. nayuchitelicza ; //uł«. ymt- 
TCJbiiima, ob. Nauczycielka. 'UGZYCIELSKI , "UCZYCIEL- 
STWO . ob. Nauczycielski , nauczycielstwo. UCZYLISKO. 
ob. Szkoła , cf. uczalnia. 

Pochodź, douczyć, nauczyć, nauczyciel, nauczycielka, 
nauka, nauczny , nieuk, oduczyć, pouczyć, przeuczyć , 
przyuczyć, wuczyć , wyuczyć; uczeń, uczennica, uiizen- 
niczka; poduczyć, spółuczeń; { cf. Elym. ucho, cf. wy- 
knać). 
UCZYNEK, nku. m., TCZYN. u. m; (Boh. uCinek, au- 
ćmek ; Sloi: ućinek ; Yind. storjenje, djanje, djanjost, 
s:i:iia riezb) ; sprawa, co uczyniono, sprawiono, wyrzą- 
dzono; bic ^aiibliiiig, bie J&at. Hac voce plerumgue uii- 
inur , cum Yerborum esi menlio: ani słowem, ani uczyn- 
kiem; nie tylko uczynkiem, ale ani słowem do tegom 
się przyczynił. Cn. Th. 1 1 78. nicbcr mit ©ortcii , nodj mit 
Jl^ilteil. Nic miłujmy słowem tylko albo językiem , ale 
uczynkiem i prawdą. 5 Leop. 1 Joan. 3, 18. (ale skut- 
kiem i pr.iwdziwie. 1 Leop ) Z uczynku , nie z słów 
człowieka poznają. Fredr. Ad. 8. Słowa bez uczynków 
nie mają wagi. Petr. Ek. 98 ; [Sloy. mnoho reći , uuuiku 
niśt; mnogo słów, uczynku nic). Cnota na uczynkach 
zależy. Uudn. Apophl. 117. Częslnkroć o uczynku dobrze 
trzymamy, żle o czyniącym. Pilch. Sen. 5j3. Często 
uczynek z sercem się nie zgadza. Pait. Fid. 210. W każ- 
dym uczynku jest przedsięwzięcie serdeczne tajemne , 
na które bóg sam patrzy. Sk. Dz. 35. Gwałlownika albo 
złoczyńcę, którcgoby, gdyby na świeżytn uczynku we- 
dług [irawa goniono.... Szczerb. Suj:. 181. aiif friidjer 
5()at. Król w każdym przypadku , prócz gorącego uczyn- 
ku, t. j. występku jawnego, któremu czas roku i sze- 
ściu niedziel nie minął, dawał glejt. Czack. Pr. 205, 
(ob. Gorący). _ Zły uczynek; Rois. ajOTBopuiiiu (i'.f. zło- 
czyństwo;, U&elt^at. Nie będziesz czynił uczynków ich. 
1 Leop. Exod. 2ił. (nie będziesz naślaiJował ich złości). — 
Aiiel. bobry , miłosierny uczynek , ciiie n)i'l)lt()ali(je Jpanb' 
liinfl, ein flulC'3 Jlicrf. Stworzeniu bożemu Miłosierny uczy- 
nek, dijpninódz ku czemu. Paszk. l)z. 95. Zona gieradę 
8wą na miłosierne uczynki dla zbawienia swego daro- 



UCZYNIĆ - U C Z Y N N O Ś Ć. 

wała. Szczerb. Sax. 143, (cf. na przebóg). Uczyi'ki dobre 
są te, które z prawej wiary pochodzą, a z zakonem bożym 
zgodne ku chwale samego boga ściągają się. hal. Cd. 59. 
Woleli dobrze czynić, a nii dla liobrych uczynków być za- 
leceni Birk. Uom. 118. — g". Uczynek, "uizui, czyn, dzjcło, 
robola , rzecz pracą czyli czynem wykonana ; bflS 28crf , 
bic 3lrlicit. Fiałwany, srebro i złoto, uczynki rąk czło- 
wieczych. Budn. Ps. 153, 13. Hzemicsła i nauki nie 
mają same w sobie doskonałości ; ale w uczynię swym , 
jako malowanie ma doskonałość swoje w obrazie. Pelr. 
Ek. 98. Ui^zynek małżeński, cielesny < sprana cielesna , 
ber S9evM'''^f; l^"^^- coinic, (cf. zejście się); Ecd. ccy- 
crnie, CMliiueiiie iticcHOe. Gdyby kto z krewncmi bia- 
łogłowami uczynek miał. Sax. Porz. 59. ivcnii er mit 
tjllicii jii tbuii Iłcitte. Nasienie pokrzywiane małżeński uczy- 
nek pobudza, pijąc je. Urzed. 514. — 'g. Uczynek, sku- 
tek, skuteczność, n p. Wydymać się na stolec bez 
uczynku. Spicz. 90. p^ne (SrfPlfl. — g*. Nieuczynek. gnu- 
śność, Jrnflbeit. Ten się bije, a ów zaś woła w poje- 
dynek , A nie chcieć umrzeć wstvd i szpetny nieuczy- 
nek. 6aw SieLooS. UCZYNIĆ, UCZYNIENIE. 'oi. Czvnić. 
UCZYNICIEL. a, m. , UCZYŃCA , y, m., sprawca; Bng. 
ucinitegl, Hrficber, ber etivii6 gciiiiidjt bat. Co pomoże 
rycina , ze ją wyrzezał uczyniiicl jej : miał nadzieję w 
uczynku uczyniciel j^j. IV'. f/abac. 2, 18. *Aza rzecze 
uczynek uczynicielowi swemu: nie uczyniłeś mnie! Budn. 
Jez. 29, 16. Ojciec niebieski jest wszystkich rzeczy w t.bec 
sprawcą i uczynicielem. Salin. 2 , 408. Klękajmy [irzed 
Jehową stworzycielem naszym. Budn. Ps. 93 , 6 , not. 
• uczynicielem naszynn. Obejrzy się na stworzyciela 
swego. Budn. Jez 17, 7, not. „na uczyńce swego". 
W ;fl(/j. źeiUk. UCZY.MCIELKA , i, //ag. u"cinitegliza. 
UCZYNKOWY, a, e, do uczynku nali'żaey , Ibat- , mit 
ber Iliat, mit J(;atcit, luerftl^ńtii). Niechajże będzie spra- 
wiedliwość nietylko ustna, ale i uczynkowa. Wióbl. 152. 
Grzech uczynkowy , który sami czynimy , albo sercem , 
albo językiem, fjrbsl. Nauk. H 8. Najświętsza panna 
żadnym nigdy grzechem . ani uczynkowym , ani pierwo- 
rodnym zmazana nie była. Sk. Zyw. 2, 404. Uczynkowe 
miłosierdzie , nietylko dawać; ale też i winy i występki 
odpuszczać. Z<irH. Post 2, 522, et 41. cf. słowne mi- 
łosierdzie, nie posądzać, nie potępiać. i6. 2, 522. 
UCZYNNOŚĆ, ści , z., fioA. aućinnost ; staranie dogailzać 
drugiemu . IdenftbefliiTenbrif , (5^rfiillitifctt , Sienfłipilliiiftit , 
Sieiiftfcrtiflfeit ; (tfuA. aućmliwojt skuteczność). Uczynność 
wyrządzać, pokazować , przestrzegać uczynność, rilficium 
colere. Cn. Th. 1178. Jeśli uczynność synowska jedna 
albo druga nie przejdzie wielkości dobrodziejstwa oj- 
cowskiego, tedy może się łych uczynności tak wiele 
nazbierać , iż wszystkie zar.iz dobrodziejstwa ojcowskie 
sztychują. Gorn. Sen. 210. Ustawicznie mi ikwiało w ser- 
cu , jakbym był laką uczynność jakimżekolwiek czynem 
odczynił. Bzów. lioź. pr. Cośmy kiedy dobrego uczynili, 
abyś nam miał był jaką uczynność laką niesłycbaną od- 
czyniać uczynnością? i6. 42. Róg nagradza każdemu 
weilług jego uczynności , małodawoy mało daje , a wie- 
lodłwcy y.iele dawa. Cii. Post. 280 b. Tym więcej my 



UCZYNNY - UDAĆ. 



UDAĆ. 



99 



wszyscy W. M. zostaniem powinni, im większa będzie 
uczynność W. M. niz obieliiiM. Gorn. Dw. 561. Kto 
nieuczynny, Ł,'dy może, dla ludzi, Do uczynności ku 
sobie nie wzbudzi. Jabt. Ez. 69. — g. Dosyć uczynność 
ob. Dosyć , Dość. — '§. Postanowisz Lewity w ich 
uczynnościach. I Leop. Num. 8 , 26. (w ich pihiościach. 
3 Leo})., w ich obowiązkach). Ta jest uczynność familii 
Gersońskiej. 1 Leop. Ńum. 4, 28. (ta jest posJuga, o 
Leop. , urząd. 5 Leop. Num. 4, 24; 9(mt^ocrricbtuiiij , 
3lmtvptltd)t , cf. urzędowanie). UCZYNNY, a, e, UCZYN- 
NIE adv. : Boli. aućinny; staranny w przysfugowaniu, 
w dot;adzaniu , ^icIl[tbci^iiTc^ , bteiiftfertiij , gffaUtij; (Boh. 
aućinliwy skuteczny). Atykus, mąz ten uczynny, na to 
tylko kredytu swego używał , żeby biednych ratować. 
Krat. Hst. 122. Złóżcie z siebie staranie około łakom- 
stwa , a bądźcie ludźmi uczynnemi. Rej. Post. T 4. 
Pełen litości i chęci uczynnycii Szukał swej szczęśliwości 
w szczęśliwości innycli. Chód. Gesn. i. Krasicki byl 
uczynny, skoro mu tylko możność pozwoliła. A'. Pam. 
4, 79. dobroczynny, świadczył. iyav luo^ltliatiij. Uczynni 
przyjaciele nie omieszkali mi donieść wszystkiego , co 
mię tylko zmartwić i pomieszać mogło. Weg. Mann. ] , 
207. (usłużni). Wszakże są uczynne liczne białogłowy. 
Na coż tę pożądliwość zwracać do bratowy? Treh. S.M. 
84, (cf. siostry miłosierne). Serce moje jest uczynniej- 
sze dla tego, który daje więcej. Teal. 55. c , 4. — §. 
Dosyć uczynny, ob. Dość. 

TCZYRNIĆ,' UCZERNIĆ. ob. Czernić. TCZYRWIENIĆ, 
ob. Czerwienić. 

'UCZYTELNY, a, e, nauczny, naukę dający, uczący; t)C= 
Ic^irctib, Iclirrcid) ; Ross. ymiTejŁHLul. Nie wiem dlaczego 
nie włożyli tego ?towa Wileńscy czerńoy w swoje ewan- 
gelią uczytelną, prostym językiem po Rusku wydaną? 
Sak". Dusz. 141. 

U D. 

•UD, o6. Udo. 

UD.\Ć , /". uda cz. dok., udaje praes. Udawać cont. ; Boh. 
udati , udawati. — §. a) 'udawać komu czego , po ką- 
sku dawać, częściami dawać. Cn. Th. 1179. iiac^^unb 
md) ijcbeii, 5iitlicileit. Łaknącemu chleba udawali. Żarn. 
Post. 5, 778 b. — §. b) Udać jaka monetę, wydać ją, 
zbyć się jej; eiii ©elbpc! fiiibriiiijni, niiv<(jc('en , Iii^ iiicrbcn. 
Udać monetę złą cudzoziemską. Cn. Th. 1179. By też 
najgorsza moneta , kiedy ją udam .... Gost. Gor. 23. 
W Afryce łowią pewne ślimaki , które udają miasto 
pieniędzy. Boler. 242 Słyszałem wielu chciwych grosza 
takowego. Żeby choć gdzie udany, wracał się do niego. 
Jag. Gr. B. (Yind. vdajas iście za maź, cf. na wydaniu; 
Croat. ydatisze s żenić się). — Similit. fig. Wielka mą- 
drość, udać uprzejme gardłowania na osięgnienie dzie- 
dzictwa w ziemi świętych. Hrbst. Nauk. a , 6 b. łożyć 
na co, ryzykować, podjąć się; oeriuciibeii , aiilfijen auf 
ńmai, baran fe^en. — §. c) Udawać co, wystawiać co, 
pokazywać, reprezentować; jdijcii, barftclletl , yDr|MvMi. 
Sami rodzice nie mają dzieciom nic złego po sobie uda- 



wać i w mowie i w uczynku. Sk. Kaz. 420. Natura 
udana pęzlikiem , uśmiecha się i ożywia objekta. Teat. 
48, 26. (wyrażona). Portret mocno do niej [)odobny, 
dobrze udany; kolory nie mogą być żywsze. Teat. 9, 8. 
Białej płci ochędożny ubiór przystoi , lecz nazbyt szu- 
mny bardzo ją szpeci i źle udaje. Budn. Apopht. 159. 
Białogłowy ubiorem się udawają, lepiejby gospodarstwem. 
Go<it. (jor. 150. zaszczycają, ozdabiają, zalecają, fic^ 
probiictrcil mit ctam^. Właśnie to zilob: , kto się zacnemi 
rod/.icaini udaje, a sam łotr. Falib. G. chlubi, fid) luomit 
riilimeil. Wiele też i od udania dobrego towar popłaca. 
Teat. 10, 12. Na udaniu wiele zależy. Cn. Ad 544. 
(na zaleceniu, zachwaleniu, pokazaniu, przedawaniu). 
Jedno rozmaicie udać można. Cn. Ad. 5 1 6. — Udawać 
kogo, udawać czyje osobę, grać rolę jaką; ctneil 00rftel» 
Icii , ciiien fpielcit , cine Jiiillc fpiclett. Każdy człowiek spo- 
sobnym jest do udania dobrze swej osoby na teatrze 
tego świata. Zab. 5 , 51. Na scenie udawali aktoro- 
wie , proscenium było dla bfaznowania kuglarzów. Nar. 
Tac. 2, 245. Demostenes udanie czyli akcyą za istotną 
wymowie poczytał. Gol. Wym. 252. bQC< ®C&erbcilfpid, 
bie Stctitm. — Fingendo : Chce udawać Francuza przez 
lekkomy.ślność , Anglika przez dziwactwo, Włocha przez 
wykręt. Kras. Pod. 2, 251. Udaje mędrka we wszystkim. 
Teat. 57, 151. Udawać błazna Ross. npnjypiiBaTŁ. 
Wielkiego chce udawać pana Teat. 49. c, A 2. er anll 
ben grepen ^errii fpicleii. Udawać ubogiego Ross. hii- 
maibca ; udawać nabożnego. Vind. fe sa brumnega sa- 
dehivati; udawać chorego; Yind. fe boun nareja , ftt^ 
arm, fid) fromm, fi* fraiif ftcllcn. — Udawać za co, wy- 
dawać za co, ciiie 2acf)c fiir itmaH aii>3ac&cit. Toiyla orę- 
znik , udał się za tego króla. Sk. Dz 558. Nigdy się za 
bogatego udawać nie trzeba, kiedy się jest ubogim. 
Teal. 4. b, 96. Oszukał mię , psa za lisa udał. Cn. Ad, 
799. Milczenie głupiego uda za mądrego, ib. 496. Spo- 
sobność udania się za co chciał, służyła mu do pozyska- 
nia serc wszystkich. Pam. 85, 2, 280. — Udawać, 
zmyślać; ocrgebcii , crbirfitcn, Dcrftcilcii; Yind. hinovati, 
liiniti (inaczyćj, fe potait, hinauzhuvati , leshniyu fe 
skashuyati, fe leshnu skasati , fe spakati , le^izili ; Croat. 
kujamsze , jalimsze , jalitisze; Ross. npiiTBOpcTBOBaTt ; 
Eccl. npnTBopaio, CTpaHHoaBiiTUca, CTpaHuoao.iaTiica Uda- 
wa , że ją rodzonemu za żonę odda. P. Kchan. Orl, i , 
253. Udałabym przed tobą, że cię rozumiem, ale się 
nigdy udaniem nie bawię. Wej. Marm. 3, 21. Przy po- 
czątkach panowania Nero był bardzo łaskawy; byłali to 
przyrodzona dobroć, czyli udanie, trudno zgadnąć. Pilch. 
Sen, łask. 1. iSErftfllling ; (Boh. ziiminka , zamyśl, cf. 
zamiana, zamysł, zmysł, zmyślenie); Bosn. podjamstvp; 
Ross. npiiTBopcTBO; Ecil. npnTBOpeiiie. Biegły w uda- 
waniu. Hoss. npHTBOptiiiBurf. Udawany, Bosn. podjamni ; 
Ross. npiiTBOpHhlił , npiiTBOpHO Umieją udawać tak, iż 
ich z trudnością poznać można. Teat. 13, 3. Tak mi się 
umiał udać , żem się nie baczyła , że wszystko zmyślał. 
P. Kchan. Orl. i, HI. To jest mężczyzna, tylko udaje 
głos kobiety. Teat. 21, 119. er »erftcllt bic ©timmc, mit 
cin Seib, mad;t eine 2Bei6er|timme mif. Umie każdy grzech 

13* 



100 



UDAĆ. 



pod [iłaszczem cnoly udawać, Domhr. 167. — Udawać 
się, zdawać sif, pozór mice; fd)Ctnen, bfii 3Iiifd)ciii liaben. 
Wille się w piśmie ś. rzeczy ud^ją, jakoliy sobie prze- 
ciwne, sil. Kai. 81. — /n jjejorem parłem: U<iawać kogo 
do kogo. oskarżać fałszywie, donosić go fałszywie; et< 
ncii fńl)d;li(l) aiińcbcii , aiiflagen. Nie skarży, i sąsiada swe- 
go iiiu udaje do sądu. /iach. Ep. 6i. Wyrzucał sędziom, 
że pozwalali uszu udaniom , i nie karali lałszywyoli 
oskarżycielów. Weg. Mann. \ , 24. Albo to jeden był 
smagany i dręeznny przez jego udanie? Teat. 54. c, B 
2 Zły jfzyk mię udał. Teat. 21. c, 70. Rzezaniec udał 
Druzu przed ojcem, ostrzegając go, aby nic pił z pier- 
wszego kubka na bankiecie synowskim. Nar. Tac. \ , 
278. Srodze i niesłusznie w niektórycli pismach od 
niego źle udani jesteśmy. 7jjqr. I'ap. 252. 1 cnotliwego 
udadzą próżnyin. iVun. 75, 718. Za nierządnicę mię do 
ludu udaw,ił. /"". hclian. Jer. 93. Aby tej wody nie ga- 
nili i źle drugim nie udawali, potrzeba wypisać choroby, 
które ratuje i leczy. Syxl. Si-k/. 221. — g. dj Udawać 
co gdzie, obracać, kierować; (Carn. udajem se"łe dedo, 
flecto) ; Vind. (e dodati , fe pobrali , fe sprąviti , sarodi- 
tife , mo^in iweiiPcii, Iciifcit, fc^ren, tióftm. Zona Poiyfara 
udała oczy swe za Józefem. Hadz Genes. 59, 7. — 
Ud3w.-.ć Sie gdzie, dokądkolwiek się obracać. Cil. Th. 
ino. firf) luubiii ivciibeii. Gdzież biedna udam się, kló- 
reż miejsce , który kraj , która naie obroni część świala! 
gdzież się nędzna schronie! Bardz Luk. 523. Udajmy 
się w tę stronę. Teal. 5G. c, i i 4. Porzucić publikę a 
udać sie na wieś. Weg Marm. i, 97. Udaję się na oso- 
bność, Osobności szukam, na osobność się skradam, 
capto solitudines. Cu. Th. 1178. el 043. W którąż udam 
się drogę życia? mają swoje Wrzawy publiczne miej- 
sca; ma dom niepokoje. Min. Hyi 3, 108. Który chci- 
wości swe ma na wodzy, a udaje się rozu-nnie , u mnie 
jesl mało nie aniołem. Gorn. Diu. 400. Udać się na jaką 
zabawę, stan, żywot. Ca. Th. 1179. (imai frtjrcifcit , 
IBPjll fdjrcitfll, fili) ,bcni crijcbcil. Ona nie wiem, na jaki 
żywol się udrfła. Ze i wstydu i dobrej sławy zapomniała. 
/. Krliaii. Uz 229. Udać się na swawolę, brać na kieł. 
Cn. Th. 1179. Kto się na złe udawa, zwłaszcza ku fre- 
jowi , abo ku psocie , już taki traci srom. Eiup. 90. 
Dziecię napiwszy się z młodu swej woli i rozkoszy ; we 
wszystko się złe uilawać będzie. 6'/iti. Wyrh. E 4 b. 
Na wszystkie się już udał rozpusty, leat. 30. 6, 35. 
Naprzód się na senleczny płarz wszystka udała. Olw Ow. 
352. Godzien w większe się jeszcze złości a w męki się 
udawamy. W l'ost. W. 2, 193. Udali się po 'bodzech 
obcych , modłę im czyniąc t Leop 3 Beg. 9, 0. (cho- 
dzili za bogi obcymi. 3 Leop.). Udawać się do kogo, ucie- 
kać się do kogo . podpad:ić do kogo ; ft(^ nu jrmanbeii 
roenbcii , jii ibiii Kinc 3"^"''" mbiiuii. W cclmejszych rze- 
czach udawać się ma do pana Ara< Pud. 2, 200. (ra- 
dzić się, pytać się pana). Do niego w iNm interesie 
udać się trzeba. Teal. 9. 6,65. Bardzo dobrze udałeś się do 
mnie, chętnie ci usłużę. Teat. 49, 96. Córko, będziesz się 
chciała uiiać dobrze, nie bierz leda chłopa sobie; >i te 
hene jungere lolei. Zebr. Ow. 308. — ()bicdwie strony 



UDAREMNIĆ - U D A T N 1 E. 

potym na to się udały. Aby to, co rozjemca rzecze, 
prawdziwie ztrzyrnały. Papr. Koi. P 4. ( na to 'przystały, 
tego się chwyciły). — g. e) Udaje sie co, zdarza sie, 
powodzi się , \'ind. frezlinu jiti , od rok jili , vfrezhatii'e, 
gratati, e^ (leliiigt , de()t ttwai , fdilagt gut mi$, glficft; 
(Boh. udał se stać się, Bosn uzdatise, smitti • śnneć , au- 
dere ; Bon. y4a.ieub śmiałek , y4ajb , y,iłUbCTBO śmia- 
łość, zuchwalstwu). Udanie się, szczęszczenie, powo- 
dzenie , zdarzenie się Bost. y4aMa. Udający się do- 
brze , zdarzający się, powodzacy, szczęśliwy Bots. y4a- 
•uiiBuH, y4a<iHbid. Zapewne mu się me udało? !}■. Ob, 
jak mu się jeszcze udało! Teat. 14, 155, Boa. nora- 
jaiiłUdCb. Najlepszemu piekarzowi i piwowarowi chleb 
lub piwo czasem się nie uda. Torz. Skt. 120, (\ind. 
nesporedilife , nefvisliatife , ne gre po roki, meni fe 
skasi). Grzesznikowi udaje się nie tylko trzy ale i tysiąc 
razy. Lach. huz. 1, 110. Masz przecie jaką nadzieję, że 
się twój projekt uda! Teut. 5 b, 21. Jak się uda. Cn. 
Ad. 303. ijak kostka padnie, rady doda potrzeba, cf. 
czasowi służyć). — §. Udać się w co , wdać sie w co , 
wrodzić sie w co, podobnym się stawać, pochodzić na 
co, formować się na co, kształcić się podług czego; 
ctiicm iMil^fctilac^tcii , dbiili>l> n;erbcii ; Vtnd. podobiti , ena- 
kesten gr.ititi, napodobiti , napodobuvali ; Boss. yASiftca, 
y4aBaTbCfl. Dzieci czasem udawają się w ojca , w matkę, 
abo leż w kogo inszego dalszego. Sak..Probl. 213. — |. 
Udać sie komu ■ przypadać mu do gustu , podobać mu 
się; ciiicm (jffallcii, itad) fciitcm (Seft^matfe fcijn. Gdy mię 
ujźrzała , i żem się jej jakoś udał, n yśliła aby od me- 
go odwieść mię towarzystwa, f. Kcuan. Orl. 1, 152. 
Nie ci, co słuchają Uchem samym, panu się udają. 
Aant. Gd. 148. — § Ud.ijc mi się płacz, rzuca mi się 
płacz , mir brcdicii bie Jrabnen aul ; rzuc.nją mi się łzy. 
Wiod. Wielki się płacz uda po wszystkiem świecie lu- 
dziom. Sk. K'az. 5. — §. Udać się na co , przydać się , 
pożyleczym być; jii (iWi\i taiiflCii , biciilit^ W^n- Na co 
się lo uda , że wielu o tym wiedzieć będzie ? Tr. 

UDAUE.M.NIĆ Ci. dok., daremnym, próżnym uczynić; oerei" 
telit, oergeblii^ ma^ieii. Wszystkie moje starania udare- 
mnione, ilon. 71 , 129. W wielu rzeczach można ci po- 
winszować nieudaremnionych pism twoich. AJon. 71, 
180 Oudz. 19. UDAROWaC czyn. dok., n. p. Panowie 
onę niewiastę udarowali, uprosili , że wypuściła dobro- 
wolnie ze wszytkiego syna cesarskiego. Wereiz. Beg. 
54. podarunkami ujęli, zniewolili; mil (8f|4ienfi'it crfaiifeil, 
11)0)11 briiigeil, oh. Darować. UDARZYC , ob. Darzyć. 

UDAT.NOSC, ści, s. ; (0oA. udatnost, udatenslwj; 6'/of. uda- 
Inost, zmużilosl ; //(;jsy4aJbCTB0 "śmiałość , męstwo), — 
przyjemna zręczność, snailncść. przystojnuść . kształt- 
ność ; ®n'cbi(flid)fiit , ?liiiiuitli , 2LU'bliinftiJiib , «tatlli4)ffit. 
Udatność ma , kto umie na zetkaniu się z ludźmi , do 
każdego wdzięcznym i miłym się udać. Petr. Et. 276. 
Dworzanin, aby miał rozum wielki, urodę, udatność. 
Gorn. Dw. 19. — g. Wysławianie, udawanie, bi< 3>or> 
(łfllunij ciiicr Siitłlf. Udatność jest mby niejakimści malo- 
waniem rzeczy. Zab. 12, 2C6. UDAT.NY. a, e, UD.ATME 
adv. ; (Boh. udatny ; Rost. y4aiuii • mężny , iwawy , rze- 



I 



UDAWAĆ - UDA WIĆ. 



UDA W I CIEL - UDERZYĆ. 



lOł 



żvf y , y4ajeub = śmiałek , junak j ; przyjemnie zręczny, 
obrotny, snadny, ksztallny, piekneu;o puzoru , przy- 
stojny; gcicftiift, (?cmaiiM, luolłlauftdiitiiij, ftattlid). Ciicę, aby 
dworzanin miał członki udatne, tak iżby z jego ułoże- 
nia znać siłę , znać czerstwość , znać cliybkość było. 
Goni. Dw. 29. .We też We Pana udalna figura , wzrost 
hoży, talia piękna, noga czysta. Teat. 22. b. 57. Uda- 
tnic r stołka swego wstawała I szła przed króla. P. 
Kchan. Jer. 4-51. Szczęśliwa ta droga. Po której chodzić 
będzie tak udatna noga J. Kchan. Dz. 209. Twarz po- 
zoru wielce udatnego. Burdz. Trag. 204. Skargi swoje 
jako mogli rozszerzali , Na udatne się słowa przesadzając. 
Odym. Su: F f 2. Była ta z wierzchu udatna nauka, 
ale papiczowie ją za skazę prawdy mieli. Sk. Di. ■111. 
Bóg; uczciwości z serca pochodzącej godzien jest , nie 
udatnego zalecenia. Petr. Et. 40. Drzewo złulerni udatne 
jabłkami. Oardz. Trag. 280. ozdobne, gcfĄiiiucft, flcjtcrt 
Wąsem czarnym udatny. Banial. M 2. Jut;urta był uro- 
dy krasnej i udatnej siły. Biel. Hst. i 29. należytej, 
gc|i.'rii]. Był Ale.\ander średniej urody, twarzv obdłuż, 
kościsty i żylasty, ku mocy udatny. Biel Siu. 362 b. 
(dosyć mocny). Jeden nad drugiego jest udatniejszy do 
posługi Rzpitej. Velr. Pol. 161. (zdatniejszy, zdolniejszy). 
— §. Udatny pieniądz, który udać można, który biorą; 
ciiin (jiiiujbarc 93h'iii5e , Bic man aiisijc&cii fain: , Die gciiommcn 
n.nl'^. Udótny talar, dobre i udatne pieniądze. Tr. UDA- 
WAĆ, oh. Udać. UDAWACZ, a, m. , który co udaje, 
reprezentuje, wystawuje , naśladuje; ber iiwai IHłrftcBt, 
SjoiiłcUer, Śl:if)Mer, 32ttd)aDmer. Bjli w Rzymie udawacze 
prostoty w mówieniu Katona; naganiono tych naślado- 
wców. Fir. Wym. 228. Udawacz teatralny, aktor. ib. 
272. Der Sdjaiifptdcr. — ^. Udawacz fałszywych pienię- 
dzy. Tr. 3Iiiśi3el'cr falldici' iOfiiiijeii. — ^. Udawacz, UDA- 
WC.\ , y, 111 , zmyślacz ; Croal. jalnik , (cf. jałowy); 
Eccl. npKTKopbiiiiKi, f. npHTBopHima, ber (Erbic^ter, ber 
etiiinj fiiujirt, Brrijiebt, erbenft. Leje tam brzydkie swoje 
wody Anigrus; jakoż, prórz by puścił cbybną sławę 
udawca , rany w nim plókali Centaury. Zebr. Oiv. 584; 
{nisi ratibtis omnis erijiieiida (ides). Złego potwarcę i 
udawcę precz od siebie oddaldi f'im. Kam. pr. (fałszy- 
wego oskarżyciela). Tak jest, a nie tak, jako ty stary 
udawco bajesz. ib. 542. (łgarzu, kłamco). Stulże pysk 
udawco , a niewinnych ludzi nie potwarzaj. ib. 95. 
UDAWIĆ cz. dok.; Boh. udawiti; Croat. udaviti, udaviyu- 
jem, zadaviti , zadavlyujem , zadavilszem; Bog. udiivili ; 
Dosn. udaviti , zjdaviti ; /i'o.<s. y4aBiiTb , y4aB.iaTb , npo- 
^aonib, npojaB.iHBaib, nepe4aBnTb, nepe4aD.iHBaTb ; Eccl. 
34aB.i(iK); udławić, udusić; errin'irijcn , erbroffelii. Lizymach 
Iwowi na rozszarpanie wyrzucony , lwa srogiego udawił. 
Rej. Zw. 1G6. Skoro go przywieziono, kazał go sułtan uda- 
wić. Star. Dw. 34. fłraiigulireil. Uiiawić się, udusić się; 
flĄ criiiurgen , erftiJen. Anakreon rozynkowym jąderkiem 
zachłysnął się tak, że go ani połknąć, ani wyrzucić nie 
mógł, za tym się nim udawił. Warg. Wal. 358. Często- 
kroć się udawi, kto łakomo chwyta. Zab. 8, 98. Treb. 
Wziął sztukę chleba i rzekł: bodajbym tego chleba nie 
przełkłał , a nim był udawiony; i tak się stało, chcąc 



[irzełkiiąć . został chleb w gardle jego , i udawiony zo- 
stał. Sk. Zyw. I, 51 b. uiib er ci[ittfte. Bodajem się udawił 
tym zdrowiem , jeśli w nim kości są. Mat. z /'od. C 4. 
(przeklęotwo pijackie żartobliwe) Bodajem sie udawił, jeże- 
lim choć słówko komu o tym powiedział. Teat. 10. b, 57. 
Ulawienie, /i'oss. y4aBa , 3'4aBKa(l 3'4aBa . y4aBi;a; Eccl. 
4aBii.T0 , 3'4aBKa , ociiiio sidło j. UD.\Wl(;iEL, a, m ; flag. 
uclavitcgl ; Croat. zadavitel , /". zadavitelicza ; uilusieiel , bcr 
(Sninirgcr; {Hoss. y4aBjeHHHK3 obieś, wisielec, f. y4a- 
B.icHHima). 

UDELIKACIC kogo cz. dok. . delikackim . paplnkowafym 
kogo uczynić, roz[iieścić gn ; eiiieii jum SBeidilingc nmifin, 
ilm yerjartelil. Szło o udelikaeenie syna. Mon. 71, 111. 

UDECT.AĆ co cz. dok : Hoss. yronraib, j-TauTbieaib , j'MaTb, 
y-iiiiFiaib; depeac iitlorzyć , udrepcić ; iiifbcr trctcii, gleit^ 
tnten , burd) ircteii tiiebcr briirfc!t. Naścielać mierzwy na 
drogi błotne, a gdy się jnż wślapi albo udepce , na ku- 
pę wielka złożyć. CrescSTy. — ^_.Aliter: Czyby te już tak 
znaczne udeptawszy kraje Były mi nieprzebyte Hebry i 
Dunaje! Tward Wl. 60. zwiedziwszy, uszedłszy, prze- 
ciągnąwszy: iin^bcm it^ folc^c Cdnber dctreten, biirijogeit 
I)il['e. — §. Fig. Poniżać, pokorzyć; llicber briicfiMI , bc> 
llliitliigeii. iNa udeptanie animuszu janczarom Kioperli roz- 
począł wojnę w Niemczech. Ktuk. Turk. 255. 

UDERZYĆ cz. duk. : Uderzać niedoh.; iSoft. udefiti , praśtiti, 
(cf. praszczetaj; Slov. uderugi; Sorab. 1. derii , djru, 
bjrira , wuderu ; Sorab. 2. derisch ; Carn. udareti , uda- 
rem , udriliam , terzheti , butiti, butim, bunkam ; Vind. 
ydariti , ydarjati, tepsli, tepem , terzhiti , fpovdarjati = po- 
bić , isydariti , \iinydariti, vunyda.-jati = wybić ; navdi.riti« 
nabić; obvdariti = odbić ; skusydariti , skusvdarjati , pre- 
ydariti = przebić; prevdar , zhesdar = przebicie) : Croat. 
yudriti , yudiram, hariti, (odyudiram > odbijani) ; Z)«/. uda- 
rani , (odudaram = odbijamj ; Uosn. udretti, udariti , uda- 
rati , udrjetti, porazili, mccati , lupati, sciunuti, osciu- 
nuti, (priudritti , opet udntti reperculere); Siar. udariti, 
udarati ; Hag. udritti , udariti, udarali ; Hoss. y4apnTt, 
y4apnTb, (npiy4apnTb prz)bić), vulg. nbipnyib, nupaTb ; 
Eccl. np0TllB0y4apai0 odbijam ; cf. Arab. ~;N'i1 percussit 
juste , cf. Irieć ; cf. Lat. tero; cf. Graec. tiiQco ; Geim. 
brcfd^eil); {rarum esi in praesenti, loco ejus biję usur- 
potiii ; sed in pi'aetcritis et fiituris ysilatius. Cn. Th. 
1180. bić, fcŁlflgcii, ciiicn Sc^Iag, Stop geDeii; Ocftr. 
((^meipeti. Uderzyć kogo \y gębę. Cn. Th 1 1 80. Roz- 
gn'ew,';'.vszy się ledwie nie w twarz mię uderzjł. Gorn. 
Sen. o. Łacno o kij , kto chce psa uderzyć. Pot. Arg. 
615. Zawżdy łacno o drzewo, kto chce psa uderzyć. 
Rej Zw. 80 b. Uderz, lecz słuchaj, rzekł Temislokles, 
Mon. 67, 4IS. Uderzę cię, {ob. oberwiesz co). Notę ude- 
rzyć na klawiszach. Magier. Mskr. wybijać, eine 5JotC 
nti|'d)Iagen. Uderzenie, raz, bicie, cios, cięcie, plaga, 
bat; ein S)\ih, ,C)au; Sorab. 1. dereno, raz; Carn. udarz, 
gumpa, (udriza ' dyscyplina , cf. na udry); Vind. ydar, 
ydarik , ydarek, isydar , vunvdar , yunrdarek , fhverk , 
yerfhai, navdar, yfiek ; Croat. Yudarecz , (bosliy udaraz» 
paraliż, szlak); Dal. udarcz; Bosn. udorac, poraź, raz; 
Rag. udoraz; Slav. udorac, (udorac, modrica , cernj^- 



102 



UDERZY Ć. 



UDERZY Ć. 



vka > siniak) ; fiots. _v4api . ryuani. kojotokx, nupoKi, 
(i. yjiipŁ, nocTptJl a|'oplexyal. UcJrrzoiiie sie w [iiersi. 
Piulmud. 56. bii9 m bie Śruft Sdilngcn. W puklerz zawie- 
szony Uderz oszczepem, Nierli ti:i wszystkie strony Dźwięk 
sie rozi;l)0(izi i Ludzi rycerze. Anis. Oss. C b. Uderz w 
slot , ozwią si« nożyce. Żegl. Ad. 260. Mon. 73 , 678. 
Tecit 7, 15. (tknij go jeno, ozwic się, cf. nożyce). 
Nie nio^tąc żatosCi znieść, mieczem w się uderzył. 
War'^. \Vul. 150. wraził, er ftieg ]ii) iai Srfiroerbt iii 
ben iiib. Zegar uderzył, bił j.iką soJ'"'?. bic Uljr (kU flC' 
fdjlaiJClI. Diiesiąla jeszcze nie uderzyła. Tr. Co godzinka 
na zi^garze ud''rzy , lo już czas przeminął, a co dalej 
to do kresu bieżemy. Rej. Zu>. 25 b. Uderzyć kogo ka- 
mieniem, periuteie. Cn. Th. I ISO. ugodzić, trafić; mit 
btm ©tcine rocrfen, fd)mifgen, trcffen. Siła, jaka_ ciała w ruoliu 
będące wvwi'-r.ić mogą nazywa sie uderzeniem. Jak Mit. 
4, 16 £d)liig, £toP. Pinrun trzy razy uderzył. Teat. 18. c, 
9-2. ter fllic bat breo mai tiiiijefiłlaijeii. Piorun uderzywszy 
w kuściuł, wszystkie kaimcnie roztrącał, i pasyą na poły 
rozszczepił. Biel. Hst. 596. Stan twój dU nas był ude- 
rzeniem piorunu. Teat. \. b, 115, cf. trzaskawica , Irza- 
śnienie piorunu ; CIK 33li^fd)lag , Soniicrfłlaij. — Uderzyć 
na kogo, w kogo > bić na mego, porywać sie nań, pr. et Ir. ; 
mif ciiicn lii^frfiliiiicn , 5nfd)lngcii, ciiif i^n li'Jt}c&eii. Puścim 
sie kes, i zaś w sie uderzymy mocą; tui sum ad bella 
coimus. Zebr. Ow. 218, (Slav udariti ■ atakować). "Oborzmy 
się na to nieprzyjacielskie wojsko , uderzmy na nic ; 
natyclimiast je , jak się spodziewamy odpędzimy. Baz. 
Sk. 594. Jeśli dłużej ta niezgoda będzie rosła , bez 
wątpienia uderzą w się. Warg. Cei. 172. Sam uderzo- 
ny, silniej uderza , Że nieprzyjaciel pierzchnął na stro- 
ny. Karp. 2, 145. W tej bitwie król, widząc iż już 
prawie źle, uderzył sie (recipr.) sam na ostatku o nie- 
przyjaciela z tą trochą, co przy nim byli. Biel. 156. 
sam natarł, mocno się o niego otarł; ex giciig fclt)|t (lllf 
ben 3f'"l> 't'*. WH Kl''ff ""f •('" 'P*- Wilk uderzył na 
psy. Jabl. Ez. 150. rzucił się na nie, er matj \\i) iibtr 
fic I)Cr. — Traiisl. Uderzyli nań wszyscy, ngromnemi 
słowami go przywitali, wszyscy na niego powstali, rzu- 
cili się ; fte gtnge:i nile aiif ibit lei , (tiirmteii alle aiif i^ti ;ii. 
Zarazem w te słowa nań uderzył Zyjr. I'ap. 203. Nie- 
Diogąc jemu łajać, uderzyła w milszą ; irafcitur illi, ąuae 
tibi praelata tft. Zebr. Ow. 548 — Wiatr uderzył w lo- 
tne Tiirskie żagle. I'nsj,k. Dz 58. bił dący , ber S8iiib 
fłieB ill bie SegcI. Wiatr wielki i niepogoda uderzyła , i 
potłukła okrely o zawady. Jer Zbr. lii Uderzyły wia- 
try , I obiły sie o on dom. 1 Leop. Maih. 7 , 27. (ude- 
rzyły w on dom. 5 l.fop ) Uderzenie wistru ; Rots. no- 
puBii, (cf. porwać), ffiinbssbrniit. — Simililer -. Mróz ude- 
rzył, n. p. Suknią z siebie przedał, a gdy potym mróz 
uder/.ył , zimno wielkie cierpiał. Ezop. 72. (gdy napie 
przy|iailł). Uderzać z driał, bić z dział, strzelać; 011^ 
Stniioiicii fciiern, iiiefien, bcicbicgen. Cn. Th 1180. Z dział 
uderz<mo. Stryjk. Henr. C. Wjazd jego odprawił się 
przy uderzeniu wszystkich dział i wszystkich dzwonów. 
Gai. iVar. 1, 406. bei) 31tn'eiittiing allcr Rantineti uiib ff^loc- 
fengelailte. Kazał organista uderzyć we dzwony. Weg. 



Org. 2. er lieC bie ©lorfcti Ińuteii. Żołnierze udali się do 
Kremlu, uderzyli w dzwony, pałac otoczyli, i domagali 
się wyd.inia zdrajców. ł'am. 85, 1792 Uderzyć w ko- 
tły, w bębny, w trąby; bie '"Paurffit fóingeii, bie Jrommel 
n"l(;re!I , tll bie Jrompcteil ftopeil. Na rozkaz hetmana ude- 
rzono W' bębny, aby się wzięto do broni. Pum. 85, 1, 
792. W muzykę wojskową, trąby, kotły uderzyć rozka- 
zał. Twird. VłV. 154. Skoro weszła, wszyscy muzyko- 
wie Wnet w trąbę uderzyli , aż szumiało w głowie. Rej. 
Wiz. 25 b. Gdy w trąbę uderzy archanioł, ziemia 
wszystkie groby otworzy. Hołuk. Cat Di.— Similil. 
Gdy do potrzeby chodzili żołnierze , w chwałę pańską 
naprzód uderzyli , jak w trąby i w kotły. Dirh. haz. Ob. 
A. Przy ołtarzu w gorące modlitwy uderzywszy, panie, 

rzecze Bhk. Don. 107. er brai) iii (leigc ®ebete aii^. 

Uderzył, jak niewieścisko jakie, w lamenty, Osman. 
Birk Chodk 15. er brat^ iti Rlnjen aui, ftieg fllngcn ani. 
Dopiero w płacz i w lament uderzę, gdy obacze , że cię 
niemasz. Chrośc. Ow. 128. Uderzać na pobudkę. Birk. 
Kaw. Malt. Gib. Uderzać na trwogę w bębny. Papr. 
Ryc. 96. SdriK ft^lngeii. Gdy o tym do obozu znać 
dano , na trwogę uderzono. Biel. 688. Gdy z działa na 
trwogę uderzą, wszyscy powinni sie stawić Werefi. Kij. 
22. — Uderzać zmysły, uderzać w zfnysły, mocno po- 
ruszać , razić : bie Stnne ftarf n'ibrcii , frappircn. Mowa 
pańska (do Piłata i, gdy uderzy w uszy Staro>ly, nieco 
serca w nim poruszy. Odym. Św. 2, E e 4. Oko toczy 
wzrok ciekawy po upstrzonych błoniach , kęily tysiąc ra- 
zem widoków weń uderza. Zab. 15, 167. impresye , 
wrażenia w niego czyni , Cinbrurfc auf ibn mad)t. Wyje- 
żdża na granicę, uderza go różność tego kr.aju od in- 
nych. Staś. Num. 1, 51. (innipirt ibn). — De malit phy- 
siius et morał. Słabość jaka gwałtowna uderza na mnie, 
siły mnie odstępują. Teat. 29, 70. (napada mnie, ti 
iiberfntlt mirf) eiiie 6cftmiiil)e, bridit nnf inic^ bereinl. Patrz 
We Pan jak zbladła , Słabość na mą uderza , dobrze że 
nie padła. Trąb. S. M. 57, cf. IJall. toinber maladc; 
(obai-z niżej o łóżko uderzony) Śmiertelne na mnie ude- 
rzyły poty. Teat. 55, 49 biją na mię, ber JobeJfiroeig 
brifftt mir on^. Chromotą nogi jego były uderzone. Birk. 
Dim. 165. skażone, gcliibmt , mit ciner Ciibrniing befallen, 
bct;aitct, nnicirt. Po tym frasunku znowu druga na nie- 
go trwoga uderzyła. Sk. Zyw. I, 176. etne fliibere 3łe)ti:r< 
jnng brai^ aii[ ib.n cin. Był głód wielki , z głodu zaś 
onego mor ciężki mierzył. W. I'iist. Mn. 520. Opasanie 
miasta skoro się dokończyło Uderzył w miejskie głód 
obywatele. Chrośc Fars. 534. Jeśli wojsk swych na li- 
mę nie rozpuszczą , Uderzą wkrótce pluty, śniegi , mrozy. 
ib. 206. (bereiiibretbem. — Uderzyć gdzie, dokąd -udać 
się gdzie spiesznie, porwać się dokąd, iść z trzaskiem, 
pchnąć doką<l ; ftc^ ipi<bin roenben , pló^lid; n>pbin mad^rn. 
Tedy nie wyjdę, muszę w inną uderzyć stronę. Teat. 
21, 117. Uderzył w stronę .Minos ; porrecla munera re- 
fugit. Zebr. Ow. 191, Mam 'sie do rodziny uderzyć, czy 
się zostać ? Zebr. Ow 221. (repetam, uciekać się, schro- 
nić się, feine SmA"*! nebmen). Uderzę jak w dym do 
mojej Kasi. Teat. 56. b, 91. poskoczę do mej, ii) fprin> 



UDERZY CIEL - UDO. 



UDOBRUCHAĆ - UDOWY. 



103 



j)C jll il)V Łill. Teat. 52. b, lOii. Uilorzyó w nogi > za pas 
wziąć, pierzchnąć, nóżki pocałować, uciekać; 3}cipaiiś 
iicfmicii , Hi .Cdifcnimiitcr crgrcifen. Przypadf Swatopełk z 
wojskiem na.^zyni ; księża, widząc nierząd, w nogę ude- 
rzyli- Biel. \'1'2. Nie doczekawszy trwogi, uderzyli pręd- 
ko w nogi. liijb. l's. 'J6. — Oinuso verbo: Oni, nie mo- 
gąc dJuiej wytrzymać , w nogi. Boh. Kom. 2, 252. (dra- 
oaka dali, drapneli;. — Uderzyć gdzie, próbować gdzie 
szczęścia , udać się gdzie ; fid) iiiobiii ivciibcii , fcin ©liicf 
prpbiercn , fcin $ctl acriud^cn , \vo nnpotiifii , niiflppfon. Chfo- 
pcy dvabelnie się teraz kierować umieją; nie uderzy ża- 
den tam , gdzie majy posag zwądia. Teat. 56, 68. indzie 
uderza, wszędzie mi płeć zawiesza śluby. Wszędzie je- 
stem zadany, wszędzie jestem luby. Żabi. Fir. 25. Rze- 
czy dalszo już przygotowane, więc w nie uderzmy. 
Teat. 54, 29. — Uderzyć kim abo kogo o ziemie, oba- 
lać kogo. Cn. Th: 1180. ciiim jiir 6vbe Dinftrccfcn , iDit a:if 
We (Sv&e liiinuerfcrt, mit ilim nu fcie 6rte fdilaiieii. Raz mię 
wysoko szczęście unosiJo , Drugi raz niżej ziemi uderzy- 
ło. Past. Fid. 260. — Fig. Uderzyć co abo czym o zie- 
mię , porzucić co , cisnąć ; CtlV03 fa^rcii loffcit , wn fid) 
ftopctt, nicgtlicrfcil. Uderz o 'ziemię imieniem królewskim 
i urzędmi królestwa wszyslkiemi. Orzech. Qu. 75. — Si= 
miiit. Choroba kogo o łóżko uderza ■■ przymusza do łóżka 
się kła.<;'ć , iii Sraiiffeett ftrccft ciiicn niif bnś Sctt ^iii , mnc^t 
ciiiClt tettldjlig. Cdy cię zimiiiea o łóżko uderzy, trzeba 
ci kogo, coby ci usługiwał. Zub 3, 217. Gdy choro- 
bą o łóżko uderzona była , musiała się od roboty wstrzy- 
mać. Mon. 63, 575, (cf. Gall. tomber malade). — Ude- 
rzyć czołem < bić czołem, padać, upadać przed kim, ft(^ 
mit bcm 3lti(jcfid)t jur Grbe Bcrbmaeii. Chciał sułtan , aby 
on światy, jako bogu ziemskiemu , czołem przed nim 
uderzył Birk. Kant. A A. Czołem uderz bogu twemu. 
ib. C 4. Wszyscy społem , Uderzymy czołem. Hyb. fs. 
89. — g Uderzyć przymierze, zawrzeć, Joedus ferire , 
ńn SiiubiiijS JC. f^lic^cn. Przecież sobie bój sprzykrzyli 
Pokój wieczny uderzyli. Jak. Baj. 110. Warunki napi- 
sawszy Uderza mir z obu stron. Tward. W. D. 92. Z spo- 
łecznej transakcyi uderzony wieczny mir z obu stron. 
Tward. Wł. 54. Anglia z Francya obronne uderzy przy- 
mierze. N.emc. /'. >. 8. UDERZYCIEL , a,wi.,"ten, 
co uderzył kogo. Cn. Th. 1181, Vind. vdarjavez , vdar- 
nik, tepevez, bijenik , bivez , biunik; Croal. vudr'ilfj, 
ber eiiiett fdilmjt, pber gcfdtlagen kt, ber S^IĆiaer, S(l)In= 
geaiietbfiler. UDERZYCJELKA, \, i. 

UDŁAWIĆ CS dok., udusić, eriinirgeii , crftitfctt, erbriiifen. 
Cisnąc się przez niezliczne tłumy, udławion w bramie. 
Kanc. Gd. 516. Umarł syn tej niewiasty, bo go spiac 
udławiła. 1 Leop. 5 Beg. 5, 19. Albo je topią, albo 
udławią. Gli<z. Wijch. C 7. 

UDO, a,'n., 'UD, a, m, (Cn. Th. 1179. Pot. Pocz. 442), 
UDZIEC, dźca ?n. , UDKO, a, «., UDZIK, a, m., dem.; 
(Boh. aud : Slov. ud; Carn. ud; Viud. vud , sklep, glid, 
kotrig , vudizh , kotrigizh; Groal. vud ; Rag. ijdo , uda- 
scze ; Bom. udo; Slav. (jdal; Eccl. y4'B członek, mem- 
hrum ; Slav. clovicse udo < członek męski ; Eccl. cpaMHbie 
y4U wstydliwe członki); — udo, femur, najgrubsza kość 



nogi , z kadłubem a w kolanie z grubszym piszczelem 
złączona. Zool. 57; Boh. hiiSt, hnśtek , keyla ; Slov. 
hiiat {ob. Gnat), slelino (ob. Ścięgno), klubo , kicia ; So- 
rab. 2. kled ; Carn. kOllui , kolbeza , (cf. kolba); Yind. 
spula ; Slav. slegnah , cserek ; Croat. ztegno, ber ©t^eil' 
fel , bn» DirfDein. Pośladek, udziec, zadek. Fen. Cyr. 
1, 142. Dardąć ud przebili. Warg. Wal. 82. Koń ma 
mieć 'nudy szerokie a dobrze mięsiste. Gresc. 524. W 
rodzeniu dziecięcia nogami , s'ciągnęły rączki ku udzi- 
kom. Sjucz. 1 7(3. Udziec skopowy, cielęcy, sarni i t. d., 
najlepsza sztuka każdego bydlęcia lub zwierzyny , którą 
na wielkie danie , pieczoną , i w samym śrzodku na sto- 
le stawiają; dają spikowane , lub same przez się |iieczo- 
ne, chlebem tartym posypane, do sosu lub sałaly. Wiel. 
Kuch. 432. Udżce zajęcze. Tent. 55. d , 85. .Ctiifriifciile. 
Udziec jeleni. Buirial. B 5. $iifcf)feiile. Udko kurczęce, 
ob. Kolanko. 

UDOBRUCHAĆ, ob. Dobruchać. UDOBRZAĆ co cz. niedok., 
barwić, piekszyć , na dobrej stronie wystawować, (ob. 
Dobrzyc); ciiicii giiteii 5inftrid; gc6eii, fliit »prfteUcii ; (Boss. 
C4o6pirrb , C4a5piiBaTb smaku lepszego dodawać). Dotąd 
twoje wybiegi uciiodziły ci łatwo i występki swoje udo- 
brzałeś przed rodzicami. Teat. 10. b, 86. 

UDOIĆ cz. dok,, dojeniem ująć mleka, ctinaś nlnnclfcn, et< 
wa^i roeiiige§ iiiegmcifeii. Tr. UDÓJ, ju, m.; Boss. y4oH; 
ile na raz udojono , ein ©cnielfe, fi) mci auf cinmal gcmoI= 
fen iDOrbeit. Mulctra , dojenie , udój jeden od krów abo 
owiec. lUącz. Pasterki obfite przyniósłszy udoje W ochę- 
dożne naczynia spuszczą je powoli. Tward. Fasq. 62. 

UDOLNOŚĆ , ści, i., wydołanie czemu, sprostanie, spo- 
sobność, zdatność , zdolność, siła odpowiadająca; bie 
gatigfeit , ge()6rige ^raft, @cfd)idlid)feit, Hi 58mnogcn, bie 
Jaiiglidjfctt JU etmaś. Nie możemy nic naszą udolnością 
Sprawić , gdybyśmy boga wspomożeniem Nie byli wspar- 
ci. Odym. Św. 2, O 4 6. Usiłowały chęci , ale nieudol- 
ność odepchnęła daleko od zamierzonego celu. Nicm. P. P. 
brak zdolności, niewydołanie ; lliiuermiigci! , SKiiiigel ber 
ilraft, @efd)i(tlid)feit. Wiedząc o nieudolności mojej wymó- 
wieniu , zoslawuje tych dzieł chwalebnych wyliczanie 
ustom wymowniejszym. Boh. Kom. 2, 143 UDOLNY, a, 
e, sposobny, wydołający, zdalny, zdolny; ffif)ig , flcfdiirft , 
»eviiii>genb 311 etiraź. 

UDOSKONALIĆ, ob. Doskonalić. 

UDOSTATKOWAĆ. '^UDOSTATCZYĆ cz.doh., dostatecznie 
opatrzyć , gc^órtg Perfcljctl. Udostatkowanie armat powin- 
no być takie, aby na każdą sztukę było najmniej po 
120 wystrzałów. Jak. Art. 2, 469." Forteca jest tylko 
prawie udostalkow^ana na wytrzymanie jednego jeszcze 
ataku. Jak. Art. 2, 444. Szkoły w Wilnie bractwa ko- 
sztem podniesione i udostatczone. Smotr. EL 50. (upo- 
sażone). 'UDOSTOIĆ cz. dok.; Ross. y^ocronTb, yio- 
CTOHTb, y^ocTOHsarb ; uraczyć, zaszczycić; tDiirbigeii, bce^' 
ren. Bóg po doczesnych uciechach , wieczne nam w kró- 
lestwie niebieskiem udostoi, Smotr. Apol. 129. 

"UDOWOLNIENIE, ob. Ukontentowanie 

UDOWY, a, e, do uda należący, ec^ciifel-; Boh. bnatowy. 



104 



UDOŻnZALli: - DUSIĆ. 



u D u S 1 C 1 F. L - UDZIELIĆ. 



Udowa pieczenia. Cn. Th 1181. ciiie 5?fiilf, (ein St^Ifgel). 
Kości uilowc A/r(/i. MO, Vind. slegno, koip; bfe §uft» 
beinp. N''rw udowy. Kiup. 3, -25 

UDOŻUZALIĆ (.;. '/"*., uczynić doirznfym , }ur SJcife bringeii, 
rcifen madjeii , reifeii. Nasion;i le z:riyzni i udoźrzali świa- 
tła me Irców praca. (Jiart. Myil. 2JI. 

UDR.M'.AĆ cł. dok., 'Udrapnwać nieduk. , drapiąc urywać, 
abrei^fii, rtlifruCcn, cbjauieln. Pies by największą sztukę 
mięsa tik dJugo będzie icryzł, aż j.-j mc nie zost.inie; 
ale by po kesu uiliapowiił sobie, tfdyby mu leż dłużej 
potrwać mogło. Hej. Zw. 104. — g Med. Udrapnąć , 
oŁ. Ubicdz. 

UDKĘ(>ZVĆ CS. «/oA-. , Udręczać meiok.; Rost. yjpymiTb, 
yjpyHiiTb; {Ecd. npe4'By4pyiino inaelacesso, ymejatifio); 
ulrapić, umartwić, strapić; plrtcffll . plagcil , qilflleil , mop 
tern. Cbryslus ciało swoje za nas na krzyżu udręczył. 
Kat. <'id. 52. Od 12 lal była udręczona okrutną czer- 
wona niemocą. Hej. l'ost. U u 6. Dyomed rzucał się i 
jeez-ł, W siinyin tkv\iąc barku poci.^^k srodze i;o udrę- 
czał. Dmoch. U 126. Ćliodzę zuimucony, gdy mię nie- 
przyjaciel udręcza, offli^jit. Wróbl. 100. Zapowiedziałem 
posl , abyśmy się udręczyli przed bogiem. 1 Lenp. 1 Ezdr. 
8, 21. umartwili, fui) caftcsjen. Udręczenie, utrapienie; 
bic »;ł|n(fercv, łMajc, SRotb, bnś Sretift'.. •UDRĘC7N0ŚĆ . 
ści . ź., n. p. Co za korzyść będzie człowiekow i ze wszej 
pracy swojej i udręczności dusznej, którą się nedził? 1 
Lep. Ei-n. 2, 22. (z udręczenia duszy 5 Leop.). 

UDHEr'l";iĆ cz. dok., udeptać, drepcąc utłoczyć; (j!cid>tretfii, 
TtieDertrcteii. Hola tę, którą orać mają. aby pierwej pa- 
sterze bydłem pasząc zlłoczyli i udrepcili. Haur. Sk. 48. 

UDRUBIĆ ci.iluk, drobny kawałek ułamać; //oj. vdrubitli , 
fin fleiiie'3 6tu(fi^cii ol>brf;^cn. Egipt i .^ssur, jak chce, 
nami robi, Za to, ie chleba kawałek udrobi Na pożywie- 
nie mizernego brzucha. Chroic. Job. 202. 

Na UDIlY z kim iść > za łeb z nim iść, walczyć z nim; 
mit fiiicm aiibiiibcii , fampfen, riiiijfn, ftc^ m bic ftópfe friC' 
gfli. Eneaszowi Wenus idąc na udry z Junona Przy ła- 
cińskiej koronie obiecała zonę. l'ot. foa. 41. Cdiorostyn 
szedł iia udry z Szujskim Biel. 726. Z<.;asła miłość oj- 
czyzny, wielu z nią na udry Chodzi , tak dro;.;o płacąc 
garść włosów i pludry. Z^yl. Ad. 191. Wysuwa się 
ocliutnik z lej i z owej strony, z razu poszło na udry, 
dalej na plolonv. Lecą ludzie jak muchy, gdyby grad po- 
ciski. Zabł. Amf. W "udrzeć, udarł , '/■. udrze ci. dok., 
Udzjerać nieiyoi , darciem ująć, zedrzeć, obedrzeć: Croat. 
udiram . uderlszem , nbrcififn , abl)rc(^en. Udrzeć kogo < 
oszwabić go , ciiicit lii'id)iirpcii , lictrfiv)cii , uDcrii 0\)t baiicii, 
prcUfii, l'fi>ortliei!cii. Co to nas kosztuje, wszystko to 
książę będzie musiał zapłacić: Kogóż udrzeć, kiedy nic 
pana ? Teał. 52, 22. — g. Udarł go w gębę. lioh. Kom. 
b, 207. uderzył go mocno w gębę, er \)at ibm tini au\i 
iWaill BCrffCt. Uderzymy śmiało na lego zdrajcę, jak się 
tam obróci, to go udrę Teat 13. c, D. (ubije, iiszarpnę). 

'UDUCIIOWMC i:, dok., duchownym uczynić, gciftifl mad)nt, 
verget|'ttg(ii. Miłnść uduchowniona od samej iinaginacyi 
wzrosl i życie bierze. Dykc. .Ved. 3, 684. 

UDUSIĆ cz. dok.; Boh. udusyti, udośowuli, uśkrljm; Slov. 



uduSiigi, usmrcugi ; \ind odufiiiti, odurhati, saduThiti; 
Croat. zagnaviti, zagnavlyam : Hog. u<lusciti ; Uosn. udu- 
sciti, udaviii : Roi$ yjyiuHTb , nt-pcayuiiiTk ; udawić, 
udławić; frftidcti, frnmrgfn, crfrurfcii. Ja uduszę jego, 
powiem, że go krew' udusiła, lloli. Kom. 4, 591. Za- 
klina się: bodajem l\m kawałkn-in chleba się udusił. 
Czack. I'r, 2, 232. — Coniiii. Udusić, mówi się o po- 
trawie jakićj , którą chcesz mieć duszona ; należy ją do- 
brze przykryć pokrywą . ażeby nic wcale pary nie wy- 
chodził.). Wifl. Kuih. 432. — ^. Qjoad tramlaliones vi- 
de : Dusić. UDUi!lC!EL, m., kióiv iidus'ł, ber Gripfirger; 
ft-ifl u.luscitegl. W; Oli;. ż<^iUk. UDUSICIELKA , i. UDU- 
SZLIWY, a, e; fioss y4yui.iiinuii ; duszny, duszący, od- 
dech przylrudiiiający; ben ?lil»cm bfinn'f"b. brucfcitb. Tr. 

UDYKAĆ cz. dok., dybiąc uchwycić, criPifAen , «rlaiiern, te- 
fdjleicbeii. Gdy go bieiac uJybiesz.... bielaw. D 5. 

UDYCHTOWAC, ob. Dychlować. 

UDYSZEĆ neutr. dok, uziajać się, mi bfm Sitnem fommen, 
feitiftdi, fid> mi bom Sltlicni laiifed. Przjbiegł udyszor.y, 
A gdy przestał ziajić rum sobie czyni między lud strwo- 
żony Ząb. 13, 248. Po coć się stara wleczesz, ażeś 
udvszał.i ! liardi. Trng. 1 10. Tam udyszony dojeżdża 
hetmana rycerz. Tward. W. D. 20. Chart udyszany zia- 
je. Rot. Poci 558. Rznie powietrze , ni prostej upatruje 
drosji , Przypadła udyszana a szyki oboje rozpędziła. 
Bardi. Troq. 42!. " 

UDZIAĆ, UDZIA.NY, UDZIEJE, ob. Dziać. 

UDZI.\ł-, u, m, UDZIAŁEK, łku , w., dem.; Boh. podjl , 
(cf. podział) ; Vind. dodelishtvu , dodiel , flipendia, na- 
dielek. nadiel : /^aj. dionictyo, udionictyo; Hon. y>itjx, 
y.ffcjoKi , iiiut-ii , na.it.ioKi, yiacib , yiacTOKi . yja- 
CTOMCKi , cooómeiue, y<Kniia Icf użyleki , no6uTUh"Ł , 
natt , (y.rb.iKa rozrząd); Enl. Mopoiitueiia ; udzielenie, bie 
SJJittljcilllllG, Dziękuję za udział nowinek. Tent. 42. c, 
13. — f!. Część udzielona, ucząslek ; ba* OTitflftbciltf , 
ber Jlittbcil, ba* 511 tUfil scroprbeiif. Płacz i nędza są two- 
im udziałem. Teut. 2, 114 Barss. Trud i niewygoda 
udziałem p.idły na lud pospolity. Karp. 4. Udział młod- 
szym książętom , nppantuje , grbtbeil eiiic* jiliigerii Jiirfleit' 
\o\)ni. — jJ. Podział, rozdział, bic Jlbtbcihiiii). Części cia- 
ła ludzkiego na wiele udziałów dzielonemi być mogą. 
Perz. Cyr. I, 13 Móżdżek na dwa się udziały czy zrazy 
rozdw'aj:». 16. 40. Pobiwszy jednych, łatwo i drugi udzia- 
łek rozprószył. i\iir. H.'t. 4, 341. Udział wojska, dy- 
wizya , ciiic ^iyiiioii. UDZIAŁAĆ cz. dok. . uczynić , luip 
flii^ tburi , '."erriibtoii, aiitbiiii ; YinJ. sdelati; {Boh. udelam 
uczaruje , zczaruję , cl' odi'zynić). Napiersień udziałasz 
robotą szachowaną. 1 Leop. Eiod. 28, I o. Obiegli Wro- 
cław , lecz że sprawy żadnej ani słuchani.a nie było , 
przeto mu nic nie mogli udziałać. Bid. Sw. 249. nie 
wskórali, fie fitmitfii ibm nidil* tbiiii , anbaben. .Nowo 
udziałany; Eiel. iioBiicojtjaHiiblU , (iraer. norpyr^Ołi,-. ob. 
Działać.' UDZIAŁOWY, a, e, do udziału należący. Jlb- 
tbfiluilij* ' . J^iyifioil* • . Rozsypawszy się pod różnemt 
udziałuwemi wodzami po wszystkich ziemiach Ruskich 
szkody porobdi .Yur. Hst 4, 303. — (UDZIEC, ob. Udo, 
Ud). — UDZIELIĆ «. dok., Udzielać medok.. 'Udiielawać 



UDZIELACZ - UDZIELNY. 



'UDZIEFiZEĆ - UFAĆ. 



105 



frequ.; Boh. udeliti , udjleli , udćlowali ; Sorab. 1. \vu- 
dżelii , piidżelu , fobu dżelu ; Garn. dadejliin ; ViN(/. do- 
dfliti , dodelit, (lodeliti ; Croat. udelyain , podavati , pri- 
clieszlili , prichescham ; Dal. uddyujem ; Bosn. udlliti , 
udjeliti, uciniti dio ; Hag. vdji'liti , nadjelili , nadjegliva- 
li ; Hoss. y4t.iDTb, y4t.iflTb, naAt-iUTb, ttaAt.imb , ( ojt- 
jHTb, 04t.iaTb hojnie obdarzyć , noA^fe.iinb, no4tJiflio (ob. 
Podzielić). cooóiuHTb , cooómaTb, (y4t,iarb, yA^Jbieaib 
rozrząuzićj ; uczestnikiem kogo czego uczynić , mitt^cilctl. 
Uirala rozprasza , mądrość udziela i wie komu. Fredr. Ad. 
21. Bedziesz-I; mia^ wiele, hojnie dawaj , jeśli maJo 
będziesz iniaJ, też mało z cluicią udzielaj. 1 Leop. Tob.- 
4, 8. Tobie to pomoże, eo da.sz ubogiemu. VVięcej 
skarby "rosłą, gdy udzielasz jemu. Piol. Jat 11. Żaden 
obywatel niech nie żaJuje udzielić potrzebom Rzpitej. 
KÓtl. List. 1 , li'5. Pieniądze tylko zbierają, a nikomu 
udzielać me chcą. Mon. 67, 205. Udzielający, UDZIE- 
LACZ, UDZIELICIEL, a, m.; Sorab. 1. wuJźeliczer , pżi- 
dżeliezef; Cam. dadejlionek ; Vind. dodelnik; Hag. udje- 
litegl , /. udjehtegliza ; Ecd. y4t.1nTe.ib ; Rass. cooóiuH- 
Te^bHuTi. fassii'. Szczęście, gdy się nie udziela innym 
w przyjaźni, nie ma prawego wesela. Hor. iSat. iG. Udzie- 
lać się rec. acl. , pomagać, przyk/adać się pomocą, sfużyć, 
pożytecznym być komu ; fidj mittlicileii, Iiclfen, biciicn. nu|e:i. 
Udzielać w każdym czasie wszystkim. Xiądi. 127. Z chęcią 
udzielamy się potrzebie tych cnotliwych potomków. Xiądz. 
16t). Niech sie iidzielawa ten, którego uczą, nauką nau- 
czycielowi swojemu we wszem dobrym. Gil. Post. 174 6. 
UDZIELNOSC, ści, ź., skJonność udzielania swego drugie- 
mu, baś 5)Jtttbcilcn , btc 3?ciijuna, ntibcni iai ©einige mitjii< 
t^Cileil. Udzielność dla bliźniego bez fałszu. Karp. 1, 63. 
(Hoss. y4t.lH0CTb nadobność , ładnośćj. — §. Udzielność 
narodu, kraju, państwa jakiego = samowładność ; Yind. 
famostójezhnost , famofyjinost , bic Sdbftftanbigfcit , Un= 
abbangigfcit, ©Pii>.'craiiittat. UDZIELNY, a, e., ^. Ad. Udzie- 
lający drugim, niittbeilcnb. Im kto jest lepszy na kogo, 
tym jest udzielni ejszy przez dobroczynność dla niego. 
Bals Niedi. I, 146. — | Passiie : Uilzielny; En-I. yxh3b- 
HblH parlitivus , diuisibilis ; do udzielenia, tbcilbiU, mit' 
t^cillirtr. Niespólne, niespófkujące , nieudzielne, niepo- 
spolite, iiicommunicabile nomen Dei , ueześnika nie przyj- 
mujące , którym żadnej rzeczy nie godzi się nazywać. 
Cn. Th., (cf. niespołeczniste). — g. Udzielny, oddzielony, 
osobny, odosobniony; (icfpubcrś , nbgcfiiiibfrt , nbgctbeilt ; 
(Ross. y4t.iiHUH 2. nadobny, ładny, 5. apanażowany). 
Na udzielną powieść z osobna niektóre rzeczy kładę ku 
uważeniu. Dirk. Dom. 103. — Holil.. Udzielny, n. p. 
Udzielne państwo, samowładne, cin itnnbbdiujiger, )'ou= 
BCrntncr £taat ; Boh. samostatny ; \'ind. (amsiojezch, fam- 
fyoin ; Ro<is. óesBnHOBHUH ; Eccl. caMoóuTiiuii , caMOCTO- 
HTCltHUtt. Każde zgromadzenie ludzi własnemi rządzące 
się prawami, jest stanem udzielnym. Wyrw. Geogr. 120. 
Panowie udzielni w Turczech, jako to wojewoda Woło- 
ski, Mołdawski etc. Mik. Turk. 63, ( cf. EccI. 6e3co6- 
CTBeuNUH , KTO He nMteTi coócTBeHHaro óuTia). Persona 
jest istność bóstwa nierozdzielna , rozumna , nieudzielna, 
sama przez się stojąca. Smoir. Lam. 94. 

Somnik Lindtgt »>»((. i. Tom TL 



UDZIEIiŻEti cz. dok. ; Ross. y4ep)KaTb , y4L'p*nBaTb ; utrzy- 
mać, ertialten , aiifbaltcn, fcft bnlrcii. Cn. Th. 1181. Pilch. 
Sali. 96. Udzierżenie Ross. y4epH;Ka. Nie do udzierże- 
nia , nie do utrzymania, E<:cl. Hey4epa;HMbiii , He04ep)Kii- 

MhlH , He04ep)KH0. 

UDZiK , ob. Udo. 

UDŹWIGNĄĆ cz. jednti, dźwif^nieniu wydołać ; Ross. yABli- 
HyTb , y.iBiiraTb , crbfbcii , nufjiiijcbcii iicrmóflcn. Trzeba 
Sie miarkować po siłach, i więcej nie brać na siebie, 
niżeli udźwignąć możemy. I'ilch. Sen. list. 4, 2. Teraz 
lak mdleją, słońcem upalone. Ze samych siebie udźwi- 
gnąć nie mogą. /'. Kchan. Jer. 547. Czuje się po si- 
łach , i zna dobrze , że brzemię to udźwignąć może. 
Pilch. Sen. list. 2, 175. Nieudźwigniony, nieznośny, nie 
do udżwignienia ; mimifbcbbiir , iiticrtraijlicl). To wszystko, 
co nie po naszych plecach , twardym i nieudźwignionym 
być się widzi. hirh. Sen. list 2, 174. 

TJ F. 

'UF,/UF1EC, ob. Huf, Hufiec. 

UFAĆ, 'DUFAC 7ned. niedok.- Bob. aufśm , daufśm , dau- 
fali , duwcfiti se , fcf. dowierzyć) ; Slov. ufaf, daufim ; 
ufani, dufani , duffani ; Sorab. 'i. hoffowasch, dowerisch ; 
Sorab. 1. doweru ; Garn. upam , vu])am , vupati , vupa- 
nje ; Yuid. upat, upanje, vlipasli , S3vupat, fe sanesti , 
sanalhatife , dovupati ; Groat, ufatisze, uffam, jasze ufam 
spodziewam się; Dal. uffalisse ; Rag. ułfati ; Bosn. uffat , 
uzdattise, (cf zdać się na kogo) ; (distng. ufatiti , uhvatiti= 
uchwycić, "uchwacić); Slav. ulfaltise, (distng. uft'atiti> uchwy- 
cić ) ; Ross. ynoBHTb , ynOBaio, .łOB-fcpiiib, 40BtpaTb ; 
Angl. hope; Boli. hoopen ; Dan. haabe ; Svec. happas ; 
Anglos. hopian ; ??ii'bcrf. bapcn ; Germ. ^pjfcil, (cf. Graec. 
oTTicco , ; ufać, absolule ■■ tuszyć, nadziei nie utracić; 
^offeii , bte i)oif!iunij .nidit nufacbcit. Ufaj do zgonu , bo 
się często dzieje. Ze w ten czasz wygrasz, gdy masz 
mniej 'nadzieje. Mmszt. 06. Ramiony swemi zaszczyci 
ciebie, a pod skrzydłami jego ufać będziesz. 1 Leop. Ps. 
90, 4. (zabezpieczonym będziesz, pewnym, spokojnym). 
— Ufać łasce . w nadzieje ł..ski , frelus gratia. Gn. Th. 
1181. ftd) aiif diunś scrlaffcn , bnraiif ^rffcn, ucrtraiifii. 
W bogu ufałem, nie uboje się, co mi uczyni człowiek? 
budn. Ps. 56. II. id) bnbc 6H'tt ycrłmiit , mciii SScrtrniien 
fluf ®Ptt flcfc|t, id) traiic ®Ptt. Bóg jest każdemu to, 
w czym kto ufa, i nadzieje swą pokłada. Żarn. Posl. 4, 
527 b. Nadzieje pokładali , abo ufali w sobie. Dambr. 
561. Miałeś dufanie w królu, a nie w bogu. 1 Leop. 
2 Parni. 16, 7. Lepiej jest nadzieję swoje pokładać w 
panu, a niżli mieć ufanie w xiążetach. Wiśn. 443. Je- 



śliby kto którą rzecz inszą chwalił, jeśliby w niej dufa- 
lie i nadzieję swą pokłada 
.irzestępcą pierwszego prz\ 
sa bogowie ich , w któryi 
Leop. Deul. 52, 57. (ufam 



MJU\ MU I\LUia iACLZ. lli:>Ła Ł.iivłniri , jtoiii^ji .. n,..j ..u. u 

nie i nadzieję swą pokładał, aniżeli w bogu, ten jest 
przestępcą pierwszego przj kazania. Gil. Kat. 52 Gdzież 



których swe 'hufanie pokładali ? 1 
leop. Peul. 5iJ, 61. (ufanie 5 Leop.). Ufaj na Jehowę 
wszem sercem twoim a na rozum twój nie spuszczaj się. 
budn. Prov. 5. 5. ucrtrauc aiif ®ott. Ufam komu , abo 
jakiej rzeczy, że mię nie omyli. Cn. Th. 1181. Ja mu 
ufsm, jak zdrowiu swemu, bom jego wiary dobrze świa- 

14 



106 



U I" A Ł D O W A C - U F iN Y. 



U K U L G O W A (^ - U G A S. 



dom. Biel. 656. Nie ufaj , tylko sobie. Jak. Baj. 266. 
Nic zwierzyć ^ie nikomu, jesl-ci nie dufać mu, nio znać 
go za przjjaciela, i za takiego, któryby in;i uprzejmie 
leż dufal. Wiiii. 302. Kto swej radzie duło, nie mą- 
dry. Sk. liaz. 157. Nie trzeba dulać ludziom od siebie 
zJradzonym. Uslrz. Kruc. 1, 237. Żlc postępuje, kto fortu- 
nie dufa. Mtn. fiyt. i, I 13. Nie takUyśniy gładkości ufali, 
ani twarzy swych olejkami i firbiczkaini smeb^owali, gdyby- 
śniv na to , jakie potyin być maja, pamiętali. Żarn. i'ust. 
3, 747 ''. Ularn w co, dufam w co, "każę na co; tĄ 
yeilaifc mid), fteife mid), po(^c niif ctma?. Oni w swo|e 
wozy i ufają w konie, A my w pańskiej kładziemy na-, 
dzieję obronie. J. Kchan, Pt. 26. Jjzafat nie dufał w Baa- 
la , lecz post-epował wedle boi;a. Sk. Zijw. 2, 177. W len 
też to rozwód kobietki najbardziej dufają ,' bo za naj- 
mniejszym nieukontentowanicm zaraz nim mcżoui swoim 
odgrażają. Teat. 7. e, 13. 

Pochodź, iifuluść , w/nose , iifnij ; diifulość, dujnoić, du- 
Iny ; foUfalij. podufaly , zaufanie, [r.f. zuchwały, 'zufaiy). 

UKAŁUOWAC ob. Fałdować. 

•IFAi.U: . ob. Ucbwalić. 

UFALDŚC . UFAŁY , IFALE , ot. Ufność , Ufny. 

UFARBOWAC , ob. Farbować. 

TFEJDAG IZ. dok., usrać , licftftci^cii. A to nas żywot, ufcj- 
dawszy się umrzeć. Rys. -Ad. ] . 

UFlGlflOW.u- cz. dok., uformować w figurę, utworzyć; 
bilbcii, fiirmeii. Bóg człowiek^a z ziemi uligurowawszy , 
żvw\m go sprawił. Aatic. ,Gd. 2G9. 

UFLnUYZÓWAĆ , ob. Fioryzo\>ać. 

UF.\AL, :>, m., kopytny gwoźdź, z Niem.. ber ,'iSufiiflgcl. Dla 
ufnala konia zepsować. Cn. /\d. 130. (dla małej rzeczy 
wielka utracić) LFNALIK, a, m.. dem 

UF.NOŚC , 'DUFNOŚC , UF.\ŁOŚĆ , -DUFAŁOŚĆ . ści , ż. , 
ufanie, zaufanie; Boh. daufanliwost, duwernost; Slov. 
daufanliwosl , daufanj , dulfani, duwernost; Sorab. 1. do- 
wernofcż; Yind. savuplivost , sanafhliwost ; Bosn. ullan- 
i;a , uftaniięe , uzdanje ; Ulau. ulTanje ; Boss. 3'iiOBnHie , 
Aoiitpha, ,ioutpi|iiBOCTb , 40Btpciiie, noBipeiMiocTb , O.ia- 
roiiU4e;KuocTi> , ii3Bimeiiic: liccl. 6.iaro.a'p3iioBeiiCTBo , 
fili 3utraiien , 3}ertraiien. Zbyteczna ufno.ść znak serca 
prostego. Past. lud. 216. Bojaźń próżna i ufność zby- 
teczna na jednakie nieszczęścia ludzi narażają. Zab. 3, 
32 .Niemądrycli ludzi jest ta ufność, obiecować sobie 
zawsze łaskawą fortunę. Gurn. Sen 310. Dufność siłom 
podporą, dufność 'kotwią myśli. Byb. Gej!. U. Niech im 
ta zbytnia dufność wywietrzeje./ głowy. Pol Ary. 318. 
Jakby się sto lat znali , ufność do się mieli. Jabi. Tel. 
108, cf. 'bczpiecznęść. Ma do nich prawdziwą dufność, 
oni wzajem prawdziwą skłonność, hluk. Turk. 32 Nigdy 
nie wraca ufność raz stracona. Zab. 14, 237, Szym. 
Nieufność; Hoss HCBtpKa , 5)ijptrillieil. Uządy Uzpitej ca- 
le na niedufności , na dyfidencyi. hfik. fuik.^i. Wiel- 
cy mężowie «igdy po sobie me pokazali znaku iiieula- 
łości. Lub. Hoz. 512. LFNY. UFAŁY. 'DUFAŁY, UFIJ- 
\\\, -DUFLIWY. a. e, UFME , UFAl.K , 'DUFALE, 
UFLIWIE odv., ufający, pełen zaufania ; Boh. duwerny ; 
Yiiid. savupliu, sanafbliu ; Hoss. ua4eiKHUH , Ha4C*"uo 



(cf. nadzieja , nadziewać się) , 6jaroua4exiiMii ; Ecil. 6ia- 
ro.tepauuBeHiihiii , '.<i)U 3i'tfouC" < 3icrtraueii , im 3>crtraticn, 
mit 3"9fr|''d)t , jUDcrflcfcllldi. Ten krwi swej ufny, a swą 
chlubny cnotą Przypada z hczną swych żołnierzy rola. 
Zab. 13, 587. Głupie hardy, dufały nieprzyjaciel, po 
klęsce w ostrożność upór odmienił. Waiy hurc. 26, 
( Leci. ycuóimHŁiri, iia ccGh Ha4eH;iiuri sobie ufający ). 
Uulliwa krzepi nas nadzieja. /Iijb. Geśl. D. Na-ć rękę 
nalo, bądź serca ufnego. Past. Fid. 277, (cf bądź lego 
'ist , pewien). Poprośmy pana swego z serca dufliwego, 
Uy nas w swej wierze chował Aunc. Gd. 20. Przejazd 
jego do Afryki nie mniej dufały, jak szczęśliwy. Warg. 
Wal. 99. (śmiały, odważny, dislny. zuchwały, "zulały). 
Flota pod żaglem rusza ufnie • i swobodnie Przyb. Luz. 
174. Dufale a śiiiiide w nich zawsze postępował. Wary. 
Wal. 100. Położę nailzieję w zbawicielu , dufale będę 
czynił w nim. 1 Leop. Ps. 11, 0. On im duf.ile odpo- 
wiadał, mówiąc. .. . Baz. Iht. 79, ob. 'Bezpiecznie, 
flCtroft, (ICtrpfłfll 5)Jllt^^. W spólności mej dufale sława. 
Zebr. Ow. 322. Szujski scenę swą mistruje Tym spie- 
szniej i ufalej . gdy żadnej nie czuje Ostrożności przy 
carze. Twurd Wf. 19. Ufliwie amen rzeczmy. Hanc. Gd. 
5. Przyjmuj invż wiara dulliwie ciało i krew' pańska. Aanc. 
Gil. 2iO Ufały Aeestes. Otiu. Ow. 557. — Ufny. któremu 
ufać można; jiiuerlfltfig . Sciii ;u haucii ift; Hoss. ynoBa- 
TCibiiuii. Stanąwszy na stopniu obecnego szczęścia , znarn 
dobrze , jak jest nieufny. Nar. Tac. 3, 40. 
UFOLGUWAI' , ob. Folgować. UFOBiMOWAĆ , 06. Formo- 
wać. UFOHTUNlC, oh. Fortunie. UFBASOWAĆ, ab. 
Frasować. UFRYZOWAĆ, ub. Fryzować. 

U G. 

IIGADNĄĆ cz. jedntl. , Ugadać niedok. , Ugadywać cont. et 
fregu. ; Garn. ugitnem , uganili ; Vin't. vgani(i , nasvedu- 
v;iti , prerokuvaii ; Croal uganyam , zaganyam ; łloss. 
yraaaib, yra4biBaTb; zgadnąć, zgadywając trafić; rat(icn, 
cnatbcn, nitliciib iiiib imitUniafciib trcffcn. Poganie z pe- 
wnych obrazków przyszłe rzeczy ugadywali. Budn. JJoz. 
3, 4. Czego się strzedz ma, człowiek nigdy nie uga- 
dnie. Teat. 42. d, B. Coż tedy, jeśli Cyrus do Lidyi 
wpadnie Z wojskiem, i to co mówi wieść ludzka uga- 
dnie! Min. Byt 1, 28/. Będzie ręka moja na proroki 
widzące próżność i ugadywająee kłamstwo. Budn. Jer. 
15, 9, (■>0(i(. uganyiwecz difinator). Widali próżność 
i ugadywanie fałszywe, ib. 13, 6. Widzenie fałszywe i 
ugadanie. ib. 14, 14. (fałszywe przepowiadanie). Ilozu- 
my różne męczyły się, chcąc gatunek owocu drzewa 
zakazanego w raju iigadnąć. .Von. 70, 817. Sprawy Hu- 
gierowe . klóryeli już wiadoma, była , jakoby z nauki i 
wieśćby ugada. Jay. Wyb. .13. Ui;alnienie , zgadnienie , 
Hubsi. verb. 'UGAD , u. m., baS Crmtlicii ; {Boss. yrajha; 
Croat Uf3nan\e ronjeitura). Siła odmian ma żywot, czasem 
nas i szczęście Bez ugadu pot\ka, bez winy nieszczę- 
ście. J,ig, Wyb. D 4. niespodzianie , uiI'.'i'rlltVt. 

UGADZAi;, ob. Ugodzić. UGALO.NOWAC, u6 Galonować. 

UGA.MAC, oh. Ugonić. UGABAĆ, uL. Ugorzyć. UGARNI- 
BOWAĆ , ob Garnirować. 



UGAŚ - UGIAC. 



U G 1 E R - U G N I E Ś C. 



107 



UGAŚ, u, m., ugaszenie, strumienie pr\ et lr.\ biT^ 3luo< 
lófdjcn, erlofdicn, 'lampki!, bic f iifd^mifl , Diimpfiiiuj. Za- 
dawniona niii'(lzv niemi niechęć , mimo tylokrotne ugasy 
gniewów, roih\vn\h\ się zawsze. Nar.. Hit. 5, 248. Na 
żonie nie przestając., szukał ugasu namiętności w liczbie 
nafożnic. Nar. Hst. 4, 111. Ten tylko miał do niego 
przystęp , kto mógJ być dla rozgorzałej duszy jego nową 
pastwą i ugasem. Nar. Hst. 2, 455. (karmią). UGASlC 
cz. dok., Ugaszać niedok.; Boh. uhasyli ; Vind. Ygafit, 
Ygafiti , pogafili , pogafhali , pogalluirati : Croat ygaszili , 
ugasziti , ugas>ujem ; Bosn. ugasili, udunuti; ling. uga- 
sili; Hoss. yracim. , yramarb , yryujiiTL , yij-niaib , (cf. 
tuszyć); zgasić, gasząc stłumić, aii'^li')(licn._ Ogień on liaj 
lubo przytłumiony, tile nie ugaszony. iSk.Zyw.2, 106. — 
Ugasić pragnienie; Vind. shejo vgafili, pregnati , bcit 
Tiltvft ftilleil, I5|'rf'ni. Pragnienie w prostej ugaszałeś w'o- 
dzie. Hul. Ow- 127. Nie mogę pragnienia ugasić. Teat. 
18. I) , 20. ic^ faiiii ben Sitrft nit^t cvU>fd)eit , nicfit ftillcn. 
Mój pałasz ju/. dawno pragnie krwi ; trzeba jego pra- 
gnienie ugasić. Boh. Kom. 4, 220. Płakałam a płaczem 
ugasić się nie mogłam. Sk. Zyw. i, 222. (ukoić). Okru- 
cieństwo ludu niezbożnego , Choć pan do kości miał 
odbite ciało, Nie ugasiło la ?ię męką jego. Odym. Sw. 
2, G g. (nie nasyciło się). — fi Ugaszanie; Croat. vga- 
slienye , exlinclio , za pomocą którego , kładąc kamienie 
rozpalone w zimną wodę, sprawujemy to, żeby się ła- 
twiej pokruszyć mogły. Krnmi. 419. baei 8i')'d)fi:, J. S. 
(jliibciibcr Stdne. — §. Ugaszony = UGASISTY, a, e, mo- 
gący być zgaszonym , aiiśli)|d}l'ar ; nieugaszony ,_ nieuga- 
sisly ; Viiid. nevgafliu ; Hoss HcyTacacMuil ; Eccl. ney- 
raciTMufl Rzucony do piekła w ogień nieugaszony. Sekl. 
Marc. 9; nieugaśniony. tb. Piekła ogień nicugasisty, 
w którym ogień nigdy nie gaśnie. 1 Leup. Marc. 9 , 44. 
W. Post. W. 50. Plewy te tlały w ogniu nieug.isistym. 
1 Leup. Maili. 5, 12. (nieugaszonym. 5 Lcop.). UGA- 
SICIEL, a, m., extinctor , zagasicicl, uspokoiciel. Ma/z. , 
Hag. ua;asitegl ; Croat. ugaszrtel , bCV 3llIJU'fd)Cr, Sampfcr ; 
UGASICIELKA , i , lem. — UGASNĄG . Zgasnąć ; Carn. 
ugSsneti , ugasnem; Ross. yTy.\HyTb, (cf. lecbnąć), ob. 
Gasnąć. 

UGĘSZĆZAĆ, UGĘŚCIĆ, Sorab. 1. wohustofcźam , ob. Ge- 
ścić , 2) ob. Uczęszczać. 

UGIĄĆ, /'. ugnie cz. dok. Uginać nied'ik.\ Boh. uhnauti; 
Slov. ulinuli ; Croat. vugnuti , YUgnulszem , vugiblyem , 
Rag. ughnutli , ugliijbam ; Hoss. jTHytb , yriióaib; zgi- 
nać, skłaniać, skrzywiać; 1'ciigru , friitliin bciiijcn , nifbcr= 
l'Cugen , pr. et Ir. Popek, maleńka ptaszyna, Ciężarem 
swym trzcinę ugina. Zab. 8, 193. Kob. Krzyże ugina, 
i płaczliwym głosem," prośbę .swla wynurzył. Zab. 14, 
243. Szym. Pod niemiłym lat starzec ciężarem ugięty. 
Nar. Dz. 2, 202 Cnoly żadne nie ugną przemocy. Zab. 
9, 139. — Nieugięty ' nieugiętny , nie do ugięcia, iitt' 
bciigfiim. Nagły srom oblata twarz zasępna Plutona, i 
choć nieugięty. Uchylił jednak na to zamysł przedsię- 
wzięty. Zab. 13, 10. Kniaź. — Hec. Uginać się. ustę- 
pować, jako halka, strop, deska. Cn. Th. 1182 fid) 
beugeii, ftt^ friimmen , tiaĄgcben. Uginały się gałęzie pod 



mnóstwem ptasząt. Mon. 63, 108. l'ginały się pod 
owocami. Kras. Uoś. 120. — Fig. tr. Przed .lozelem 11. 
wszystko uginać zdawało się. Caz. Nar. 2, 58 b. ule- 
gać, nactgcbeil. Przed temi, których Polska żywi i ubo- 
gaca, rząd i prawa uginać się musza. Koli. List. I, 167. 
Porla nie chce się dotąd ugiąć żadnej propozvcvi po- 
koju z Moskwą. Guz. Nar. i , 86. fie iinll fidi jii fcincr 
■gricbciijlicbtiigimg k'fliieiiicii. 

UGlER , gru, 771. : (Uerm. ber £^difr; Gall. ochrę, ocre ; Lit. 
ochra; Grcec. wj[Qa). Ugry, ziemie żelazne farbujące, żół- 
tego, brimatnego lub czerw-oncgo koloru, hluk. Kop. I, 542. 
GifcilodKr, ziemia pospolicie czerwona-, w żelazo bardzo obfita. 
ib. 2, 217. Ugier, żółta glinka, używana od malarzów do żół- 
tego malowania. Kluk. Kup. 1 , 534. Serggcll). UGIEROWY 
n. p kolor, ugierowa farba. Haur. Sk. 566. Ot^Cl'', SOM Ddjer. 

UGŁ.ADZIĆ ; Hag. ugladiti; Hoss. yjomnib , yjomaib, y.ia- 
miiBaib, ob. Gładzić. UGŁASKAĆ, /. ugłaszeze cz. dok., 
Ugłaskawać, Ugłaskować cant. et. frequ. , głaszcząc gła- 
dzić, glatt [tircidtclti ; Boh. uchlacholiti. Ncglccta coma , 
nieugłask;me włosy. Marz. Już więcej włosów nie bę- 
dziesz ugłaskował. Łib. Hor. 24. Gdy pościsz, ugłaszcz 
olejkami głowę twoje. 1 Leop.. Malh. 6, 17. (pomaż 
głowę. 5 Leop.). — § Ugłaskać, uk.-oić, obrochmanić, 
ułaskawić, uł.igodzić, uśmierzyć, ubłagać; Mllbigcil , l<i[j-- 
ilicit, (icfaiiftigcn , ftillcn; (Sorab. 1. zkludżam; Boli. pou- 
krotiti ; Croat. pripotomujem ; Bosn. upitomiti , ukroliti). 
Cierpliwością xiąże ugłaskane a pochodzone będzie; a 
miękki język przełomi twardość. 1 Leop. Prov. 25, 15. 
(zmiękczone bywa. 5 Leop., cf. użyty nieużyty). Nieugła- 
skany tygrysie. Teat. 17, 84. Siedzi, jak wilk nieugłaskany 
w kącie, tylko mu się oczy świeca. Teat. 15, 43. Trzeba 
ugłaskać to nienjeż-dżone stworzenie. Teat. 6, 24. On 
sam dziką ugłaskał w obozie niezgodę. JahŁ Tel. 147. 
Dobroć sama zjadłej nie uglaszcze zdrady. Teat. 43. d, 
19. Wyb. Dcmulceo , ubłagani, ugłaskawam. Mącz. .4u- 
gust wiele z ostrych grubej starożytności ustaw ugłaska!. 
Nnr. Tac. 1 , 286. iiiilbeni. 

UGŁODNIAŁY, a, e, zgłodni.ify , dosyć wygłodniały; kti. 
grtg gcirorben, niit^gcbnngcrt. Hojnie Władysław ugłodmałe 
Konstant.ynopolitany żywnością zapomógł. Krom. 478. 

UGNAC , oh. Ugonić. 

UGNIG med. dok. UGNIWAĆ ccniin ; Boh ohniliii, uhni- 
liejin ; gnijąc uleżeć się, zupełnie przegnić; rcdit blU'i$> 
faiilcii, gmij faul mcrbcn. Gnój, co był na spodku, na 
wierzch przewracać , aby dobrze ugnił. Zaiv. Gosp. Suchy 
gnój, a nie dobrze ugniły , szczepem szkodliwy. Cresc. 
77. W wodzie len, aby tyle ugnił, żeby włókno od 
łodygi odstało, frtedz. 23. Len przez_ tydzień tylko mo- 
czony a potym słomą przykryty , należycie ugniwa. PrzeĄ. 
23. Pod czas suszy lać na glinę wodę, aby tym lepiej 
■ ugniwała, i potym z niej cegłę formować. Haur. Ek. 6. 

UGNIEŚĆ , /". ugniecie , ugniotę cz. dok. , Ugniatać niedok. ; 
Rag. ughgnayili; Hoss. yrnecTb, jTHeiaTb , y-waib , y/Kii- 
8iaTb, y.«aTb, yMimaib, yBa.iaib ; gniotąc uformować, 
jiifammeit ttictcii, fiictciiD forintrcn. Ugniata! bryłę, okrąglił, 
hartował. Hrzy'. Miłtli^. Z niczego nieco ugnieść chcą. 
Żarn. Post. 86. ukuć, cf. z piasku bicza nie ukręcisz. 

U" 



108 



U G N I K W A C - UGODZIĆ. 



UGODZIĆ 



UGNIEWAC cz dok., rozgniewać mocno, arijerlid) mac^cn, 
ćiflcrn. Ugniewać się rec. , fiĄ ńroeni , dr^erlid) roerten. 
Pcwnycli ludzi przestrzesjain , aby ksiąiki mojfj me czy- 
tali, Kilji tylko się ugniewają. Slas. Uuff. 8. 

UGMKŻbzlĆ się , 06. Giiii-źilzić się. 

UG.MŁY. ob. Ugnić, UGMŁOŚĆ, ści, i., ugnicie, bdS Jur*' 
fauleil , Die J^U'"'?- Woil.i stojąca mocno w się przyjmuje 
promień sfuneczny, którym zagrzewając się, zagrzewa 
tez giiój , i pomaga mu ku ugniłości. Cresc. 8ł. I'rzez 
ugdiłośi; gruszek leśnycli woda, w której lezą, w kwas 
się obróci. Haur. Ek. t05. UG.NOIĆ , oh. Gnoić. 

UGODA, y, 2.; (Bań. uhoda < przygoda ; /{i)«.v. yr04a> do- 
godzenie, uczynność); 1) ugoda, lioli. smiauwa, (cf. zmo- 
wa); Sorab. 1. zpowki, zyednano; Caru. pogddba , sa- 
yęsa (cf. zawiązek), resmar, sprava , (cf sprawa); Vind. 
pugodba , spraulenje , sglilia . sprava, sipogod, savilinj, 
nared (cf narządzićl, savesa ; t coa/. pogódba, zroclićnye, 
(cf. 'zrok) ; Dai. pogoda, icf pogoda;; flag. pogodba 
pogoda, ugov6r, uvjcttovanjc, pógudj.ij, ugoghja, lugdLjii- 
jiij , pogodjaj condiiij) ; Slav. pogodba ; bosn. pogoda , 
pogoglijaj , ugovor , uvjet , uvjelovanie ; liois. cjt.iKa , 
piija , nOMO.iBa; Ecd. 3apn4T», (cf. zarządzenie); ber 
■Jjerglcid;, SScrtrafl. Jeżeli umowa jaka nie ma w prawie 
pev>ne^o tylu/u , zowie się ugoda, pacluin. Osir. Pr. Cyw. 
i, "251, (cf kontrakt, traiisakcya). Ugoda, umowa, wy- 
razy ogólne, ozn.-.ezające wszelkie czynności, z wz.nje- 
mnego stión zezwolenia zaszłe, z których wypływają pra- 
wa i obowiązki, /'am Wursj. 3, 203. — Nic po wojnie, 
ugody szukam i pokoju. Hul. Ow. 11. Przeciwna ugoda, 
CKiiitrapacluia; Carn. uroslihu , (cf. wróg). — 2) Płat, 
opłata wymuszona; erjroiinijene 3'i(''"nfl - Stciicr. Ugody 
i podugody brać zakazano. 7V. U^'odv od szkół żydow- 
skich nikt' me ma wycląiiać. lA. UGdULlWY, UGUD.NY , 
a, e, do ugody należący, Sfr^lcid)^', Sertrafl^' ; Sorub. i. 
zyednanski ; [Cruat. vugoden > przyjemny , Yujjodnoszt • 
przyjemność; Oom ugodan, linf gnilits , jucundus; Itag. 
ugiidni jilaiens; Sluv. ugodan, ugodno . przyjemny , wy- 
godny ; lioti. yr04Huri , yrO/KJfi , \to<ki zdatny , zdolny , 
godny, dogodny). Ugodliwe pensye z dóbr. Vul. I.ey. 3, 
382. Mieć to chcemy iigodna ui-hwała Sfjmową. 6'os/. 
Gur. 76. — i^. Uicodliwy, snadny do ii-odzcnia , pogo- 
dzenia; iifrflicicbli* , Icidjt \a Dcrfllfidjcn. 7r. UGODZIĆ 
Ci. dok., Ugadzać nieJuk. ; Uoh. uhoditi , uhazcti , (wlio- 
diti wrzucić); Cioat. ugoditi u ezil , zg.lgyam , (ugdjam, 
ugaj iti murem gero, dogodzam); Outu. zgoditi, smirriti u 
cigl , udritli, (2. sainjarere ugaghjali , pogaglijali , cinili 
na YOgliu drugoga > doga(lz;<ć, iigiodili , bitli ugodan ]Aa- 
I ere , iulifjacerei, ugodili u cigl ■ ugodzić w cid ; Slav. 
zgoditi; Hag. ugoditti , (iigoditti , pogoditli tkoniu , iigA- 
djati obtemniUire); [lott. yr04HTb , yrO/«4aTb , yutjlITb , 
yut;iiiBaio, yłitTiiTb, yMt'iy, iiołitTHTb; (yro4HTb, yro- 
żhMaib dogodzić, dogadzać konni;; ugodzić w cel, trafić, 
uilcr7\ć, ubić w cid ; mit ciiieiii (id^liiijc 1'bcr SdjuiTf obcr 
28iirie trcjfcn, iiiiljt fcticii. biiicin id;iePcii, liiiifiii lucr- 
fen, bilieill fd^laflcn, ;"■. et ^. Teraz lam prawie w cel 
ugodził. Rej. I'uit. U u i. Tą kulą mu w łeb ugodzę. 
Teat. L'3 , 4C. Byka ugodził za szyję. Bardi. Trog. 5(). 



Ugodzi bóg, gdzie boli. Cn. Ad. 1199. /.'j/«. Ad. 70. 
Ugodzi nieszczęście wszędzie , choć podobieństwa me 
będzie, flyt. Ad. 6'J. (znajdzie wszędzie). Dół pod kun 
kopa, a sam weń ugodzi. / hchon. Pt. 8. sam w niego 
wpadnie , fdflt fclbft binciii. Choć o mym smutku nie po- 
wiem nikomul, Om w przyczynę mych trosków ugodzą. 
Kurp. 4, 18 trafią w nią, ugadną . zgadną ja, domyśla 
się jej; fie trejfen, ratticn, frratien Mc Urfac^e. — Nieduk. 
Ugadzuć w co < mierzyć, celować, zmierzać, zamierzać, 
starać się by trafić, by ugodzić w co : nać) ('mai }iclcn, 
{liit ju treffen ftrclien , barnadi trad;tcii. Ani z tej , am z 
owej strony przeładować , ale ugadzać w jakiś pośrodek. 
Gorn. Dw. 250. Jagiełło , ugadzając w to pilnie , aby 
więcej Swidrygajłu nie wichrzył, dał mu Podolską zie- 
mię. Slryjk. 475. One stare oczy lak dobrze między 
szyki i 'ufce ugadzały. Oirk. Zuinoj. 23. lak dobrze roz- 
poznawały, Mc nitcii '^liujeii nalsmdi m<d) \o (jut iHcitie uiiD 
(Słlieb ailS. — Yerb. med. Tam się w zwykłej kąpieli gdy 
pieszczę Dyana, Wnuk oto Kadmów ugodził w onc gę- 
stwę. Zebr. Ow. 39. trafił sie , zdarzył się, zawadził, 
cr fam sufallis) Ijiii. Ochotnie z laską staruszek podryga- 
jąc chodzi , I lam kędy umyślił powoli ugodzi. ' Hej. Zw. 
28 b. (dojdzie tim). — Jj. Ugadzać komu , oirgajac mu 
dogadzać, w notę, w rumci mu trafić; ciiicm iDiUfiibrig 
iind^ijebfii, iinUfabrcii , Wi) iiad^ ijim liciłiicmcii. Panowie lych 
tylko radzi widzą , którzy im jako mówią , w notę ugo- 
dzić umieją A'uj; Z,or. 1 82, (cf ich (nosnkę śpiewać, cf 
a biało? biało, a czarno? czarno!) Sprawując gody, usi- 
łują, jakoby wczas uczynili .i ugodzili cudzej woli. 1 Leop. 
2 Al(uh. 'i . 28. Dyabeł się córce zaleca, ojciec nie od 
tego. Matka jej przygłaskuje , podle niego sadza, Jak 
własnemu synowi na wszystkiem dogadza. Hnpr. Kot N 
2. Truilno ugodzić przeciwnej nalurze ludzkiej, a za- 
wsze bogu nie potomnej. Gil. Post. 171. Musimy jeden 
drugiemu ugadzać a miłosierdzie nad nieudolnością bli- 
źnich pokazować. Sk. Zyw. 310. Każdy bliźniemu niech 
ugadza na dobre ku zbudowaniu ; bo i Kryslus nie sobie 
iigadzał. Dudu. Horn. 15, 2. Starym nikt me ugodzi. 
Dudn. Cyc. 52. nikt nie dogodzi , iiicmanb mai)t ti iifnm 
rcdit. Pasterz rr.a być mędrszy , niż oracz ; bo lada kto 
ugodzi , aby je uchował, f/aur. Ek. 79. — Gdy z pie- 
ca wyjdzie tygiel, dobrze ugodzony, kióry w tymże stał 
niedziel kilka, to ułomek z niego tak da ognia do stali, 
juk krzemień. Torz. bU (jó. (sv wypaleniu dobrze trafiony, 
dopalony a nie przepalony, w sam raz). — g. U^adiać 
niezgodnych , godzić , jednać niezgodnych ; ^treitrnbC 
aiiSijlfidicn, pcrtrndcii , t)crfó|infn. .Miał wielką sposobnosić 
ugodzenia niechęci i sporów, .\iodi. 83. Ugodzić . umó- 
wić, na cenę przystać, pod pewnym warunkieiii zamówić ; 
bebiii(icii , bfbanbcln. im ^anitl cini^ ircrbcii; Uoh. smlfl- 
witi; Cum. pogodim : \'ind. pogoduyali, vdinjati , po- 
ydinjati, yjetuyati, saydinjati , sapogoduvali , narcditi, 
(cf narządzić); Hosi. pn4IITb , paJKy , (cf. rządzić sługę). 
Ugadzać się z kim, umówiać się, układać się, pogadtać 
się; Hag uzjemlise ; Croa! zrcohimsze ; Hott. cja- 
4WTbcfl , Tid) n)i'rul'cr '.'cr^lciłcn. Zjechali się do Opawy 
Bolesław z Przemysławem , ugadzać się o księstwo Opa- 



UGODZICIEL - UGON. 



U G A N I A N' I K - U G O R N Y. 



109 



wskie. Biel. Św. 199 b. UGODZICIEL, a, m. , klóry w 
co uijodzil, kliin,' (io^'oilził, umówił, poje.lnaf; ber Jrcf' 
fer , ber i\mvi flftrrficn , rrdjt flcnuidit biU , ber 3"frie^c^' 
jictler, 3>crtrai]t'l'tificr , 3lii(J)iil)ncr ; Sorab. 1. zyednamk , 
(zjednacz); Boh. smlsuce; Ba(]. ugoditegi . f. ugndite- 
gliza ; Croal. pogoditel ; Bofs pajwnKTi ; Ecd. n04pH4- 
iHKi , (cf. rządzicie!, urzadziciei) 

UGOIĆ . ugojony , nieugojony > goisty , nieugoisty, n. p. 
Żmii jad jest nad wszystkie gadu ukąszenie iKijgorszy, 
nieugojony, i-liyba ujęciem czJonka. Chmiel, i, (3U2. me 
do ugojenia , imfecilbar, ob. Goić. 

UGOLIC, ob. Golić. 

"UGO.N , u, m. ; Boss. yroH-B , yroHKa ; uganianie sie z 
kim. utarczka, haro, (ef. I:<niec); bflu ©(^armuCfl , ©i)ar> 
mii^ieren, >)crmittummeln , luccbfcliettijje-J i)erumjai]cn ; \Sorab. 
2. hugon wygon). Przesiliła sie bitwa, zrzednia/y ugo- 
nv. I'rzyb. Milt. 188. Pomimo nierówność liczby, obie 
strony miaJy na siebie natrzeć i zacząć ugony. Frzyb. Luz. 
189. Brzb. Mili. 12. Radby pierwszym obrońca być tak 
pięknej sprawy, A bardzo się tym martwi, że majestat 
tronu , Powściąga jego ramie od tego u^nnu. frzyb. Luz. 
186 et 240. (od tego pojedynku). UGOŃIĆ , UGNAĆ cz. 
dok. Uganiać niedok ; Boh. uhoniti , uhnati , uhaneti , 
uzenu; \tnd. ugnati, vshenem , {zmordować; Croal. 
ugónyam impello); Boss. yrHaJb, yrouaib ; uganiać by- 
dło przed kim abo dokąd, suhducerc, abigere. Cn. Th. 
1182. ircjjtrcibeii , forttreiDcti, eiiitreibcii, lyegiiitrcitei: fnĄeii. 
Ugnane bydlę zajęte albo kradzieżą zabrane. Wlod. Będę 
uganiał przed sobą nieprzyjacioły moje. i Leop. 2 Beg. 
22, 58. będę je pędził przed sobą, id) merbe fic ypr 
mir ber trcil'en. — Uganiać, dościgać, ugonić, doścignąć; 
niidjfeftcn, nad'jai3cn, einboleii. Gdybyś na trzy skoki skakał, 
tedy eie pewnie ugoni. Bej. Zir. 159 b. Po myśliwsku 
mówi Sie: zająca uszczwać, ugonić, nie złapać. Chmiel. 
i, 80. Ta bestya nie mogła być od psów ugoniona. 
Oliv. Oif. 291. Zły ptak, co nie ugania, gorszy, co upu- 
szcza. Simon. Siei. 50. Leniwy czasem rączego ugania. 
Kosz. Lor. 1 16 b, (cf. powoli dalej zajdziesz). — Transl. 
Uganiać co , pędzić za czym , ubiegać się , uwijać sie 
koło czego; taftbeii nać} ctnm'5 , nadtreiine!!. Bagactwy do- 
wcipu swego chwałę uganiać. Birk. Dom. 6. Stary duma, 
jak mu grosz jeden sto urodzi, Młokos wiatry ugania 
i biała płeć zwodzi. Nar. Dz 5, 144. pędziwiatrem 
jest, 2Biiib['Cute!. — Ugnnić , uchwycić, ułapić, dosiądź; 
crliaficn, erjmjen, crrciien, crlangen, crfc^nappcn. Nie do- 
syć yvy|ii-zeć z brzegu na głąb nawe, Kto mety doszedł, 
ten ugonił słayvę. Mon. 71, 897. Co pilność ugoni. 
Zbytek uroni. hlon. FI. B 4. Prywat swych przestrzega- 
jąc, każdy co ugonić Sobie szuka, wolności najmniej 
nie chce bronić. Zbił. Zyw. A 4. Bej. l'osł. X .r 3. 
Czasu przeszłego nigdy nie ugonisz. Birk. Exorb. H 4. 
Temi pieniędzmi tyle troje ugonić może. Re]. Źiv. 167, 
b. — § \'erb med. Uganiać przed kim , uciekać. Cn. Th. 
1182. 3?eiBoiiś ne^mcn, pieŁen, reiinen, laiifeit. — Becipr. 
Uganiać się za kim, za czym = ubiegać sie, biedź za 
czym, starannie uwijać się; fidl liat^ etn?a^ tiimmeln, ci= 
ner Sac^e nni^rennen , nailaiifcn , fie ju crroifi^en fuc^en , 



bariUl* (lilftfcen, flrcl'Cn. lUadko len jastrząb' kuropatwę 
schwyci, Który się za całem ugania stadem. Teal. 10, 
iJI. Całodniowe %v lisach dzikich polowanie, brodzenie 
po bagnaci), i uganianie sie za zwierzem, choćby na 
cudze podwórze. Mon. G5, 180. Za rozryyvkami , jak dzis- 
cię za motylem, ugani.ija sie. Teat. 19. c, 21. 67ic:. 
Wych. K, 8 b. Śmiejemy się teraz z tego, za czym w 
dzieciństwie uganialiśmy się. Zab. 12, 285. Ditdz. Po- 
winicnby już przestać uganiać się za tym, co młodym 
przynależy. Teal. 7, 91. Ten sie za tym ugania, czym 
się tamten brzydzi , Jeden to lubi , czego drugi niena- 
widzi. Dmoch. Szt. B. 75. — Uganiać się z kim , wy- 
ścigać sie z kim, utarczkę czynić, barcować, potań- 
coyyać z kim, pr. et tr.; (id) mit eiiiem tiimmelii, fd?ar= 
miiciercii , Łcrum fiftlnijen, bcnim Imlijeii. Rzecz próżna 
z muchami się uganiać, ^]in. fiyt. o , 555. Dwaj sie o 
państyvo uganiali. Sk. Dz. 93. Juslynus męczennik uga- 
niał się często z Krescensem pismami Sk. Dz 86. prze- 
gadywał się, sprzeczał się, er ftritt M mit tbm iii £t^rif= 
ten ^enim. Uganiający się z kim, wyścigajacy sie, emu- 
lujący z kim Eccl. no40ó)imiilca UGAMAME, ugon , 
utarczka, harc; hai ^enimtumiiiclii , iDenimbalflen, 2i^ar> 
mucieren , ScŁarmiigel. Nasi yv ug.snianiu i utarczkach po- 
mniejszych zawsze dank otrzymali. Krom. 561. Nam nie 
zeszło na zwyczajnym i prawie przyrodzonym polnym uga- 
nianiu i częstym ćwiczeniu. Janusz. Pos. B 5. UGONNY, 
a, e, snadny do ugonienia, doścignicnia ; crjajbnr, CV= 
Dafd)t>ar, lei^t ju erjagcil. Niedźwiedź meugonny. Bielaw. 
Myśl. C. 3 b. którego nie ugonisz , iniev!)rtfd)(iar. 
UGÓR, u , fn. , ri la po zebraniu zLoża odługiem zosta- 
wiona, ber Srad)aifcr, boś SraĄfcIb; Boh. auhor, auho- 
rek , aulelile, aulohl: Slov. rolj, kteraź z gara orana by- 
wa, {ub. Jar, jary); Sorab. 2. szmaga, (cf. smuga); 
Carn. praha , prashneza , olęgza ; \ind praha, poshiva- 
nje , prashna gniva ; Croal. praha; Hung. ugar-fuld; 
[Bag. uhar emolinnentum); Ross. napŁ , nepe.iorŁ , na- 
poaoe noiie (ob. Para) , yrapi syvad od pieca, ubytek w 
topieniu, (cf. ugoreć). Grunta pospolicie na trzy pola 
dzielimy, ozime, jare i ugór. Kluk. Bośl. 5, 145. Zie- 
mia zupełnie dobra nie ugoruje nigdy, i puszczać ją w 
ugur, byłoby marnotrawstwem. Kluk. Bośl. 3, 163. 
To pole nie zna ugoru , a rodzi tak jak przedlvm , gdy 
ugorem leżało. Pum. 85, 1, 75. Ugór będzie tenże sam, 
ale z ta różnicą, że 200 morgów koniczyną zasiane, są 
ugorem tłustym; a zaś 200 morgów, na których różne 
trawska i zielska rosną , są ugorem chudym. Pam. 93, 
1, 906. Ugorem sie odleżeć dasz polu zżętemu I po- 
zwolisz 'nierodnej roli zawziąć siły. Olw. Wirg. 577. 
Bra4 liegen lajfeii. Gdy mrok wieczorny padał, jam owce 
z 'ugory (fem.) 1 koźlęta 'hitosie zganiał do obory. Zimor. 
Sie/' 149. UGORNY, UGOROWY, "^a . e, ugorem leżący, 
Sra(^=, ha^ iiecjenb; Boh. pi^jlożnj. Jak tylko snopki po- 
zbieracie z pola. Czeka na zasiew ugorowa rola. Jak. 
Baj. 159. 'Kłosiem ciężkim ugorna rola nie siwiała. 
Zebr. Ow. 4. — §. Na ugorze rosnący , aiif bcm Srac^' 
fclbc nmc^fcnb. Ugorowa pasza. Haur. Sk. 56. Uschłem 
prawie, jako kyviat ugorny. / Kchan. Ps. 149. UGO- 



no u G o R o w A Ć - u G o i? C I Ć. U G O T O W A C - U G R Y Z E K. 

ROWAĆ ined. couiin. , ugorem leżeć, Dra* lieGf"- ^%°- Seroirtfmiig ; (cl'. Ban ugospodiii^e, uljesli u gospostvo, 

ruje grunl wledy, gdy po zebraniu zboża, przez rok i nobilitarti ; Bom. ugos[iodarilse , uciniise gospodar 

zasianyeli roślin nic rodzi. Kluk. Hośl 5, 10:2. Sa grunla, potior.) 

które dla ilobrori s«ojej nie pnlrzebiiją ugorowania i UGOTOWAĆ cz. dok., uwarzyć, izolując u ognia potrawy 

odpoczywania, ib. 5, 1-46. ob. Ugorzyć 2. "LUiORZE, nal.-żyru- sporzadzie , gotując z ilości umniejszyć; toU 

a, n. ,'n p. Chmury, jak pyszne ugorża , Podnoszą się IfliDŚ flnrfodłfii , burd; Soi^fii Bcrmiiiherii , nbfpcbeii, fiiifod;en. 

z powierzciini rozległego morza. Cliod. Gesn. 244. z prze- fioss OTCTpnnuTLCfl , Ugotować sie ; Bots. ynuntTb , 

strzeiii, obsziru; 5BeitCii , Strcrfen. 3i;iinaTb, ob. Kipieć. iDoan. ugotovit, zgolovit > przygo- 

UGORZEC ueulr. dok ; Bok. ulioreli; fioss. yrop-fcib , yra- tować; />u/. ugolavlyain > przyprawuję, przyrządzam; Hoss. 

paTb; upalió się na słońcu. .'t/ą< ;. 'JCrbreiiiicii , forbroiint yroTOBiiib , yroTOB.iflTb przyjjotować, yroiOBjeme przy- 

rocrtfn. iMiejsce' ugorzafc skwarem słońca. Pilrh. Snll. gotowanie; Ect-I. yroTOBaHie przygotowanie, obłogi, ba- 

Ibł. Was olo pociecha potyka wesoła, która ja wam t,'aże ; yrOTOBare.ib przyrza(lzi<'iel) , sed. cf. gotować, 

niosę. Jako na ugorzały grunt perłową rosę. Miusk. Ryl. UGRABACZ, a, m.. sarrilor , kopacz, włucznik. ilacz.; 

22. '{Ross. yropt.ibiri zagorzały od swądu, yrapi swąd ber 3ii('"nincnrfdKr , Suininnifl^Tfcr- UGRARIC : Bosn. 

od pieca, czad, cl', ogarek). UGORZAŁOŚĆ , ic\ , i., ugrabbili , pointiti, uzcli silom, ob. Grabić. (Sorab. i. 

opał, przepalenie, bic 9>cr)f ilfltbcit ; Buli. uhorelost. 1. hugrabki zgoniny). 

UGURZYC Cl. dok., UGARAĆ nitdok. , upalić, Dcbrcnneii , UGRAMGZE, a, n., pogranicze, ciii ©rńnjlanb. Niźliby woj- 

Mrffllflcn , brcillicit. Oijień ten świetny, a nie ugarający. sko z tamtych miejsc i tamtego iigranieza było zwie- 

Sk. Uz. 530. (nie parzący). Sprawuje to bóg. ie bliz- dzione, miejsca te dobrze mają być opatrzone. \'ol. Leg. 

kich ognia nie ugara oirień. Psulmod. 18. Jestci wpra- 2, 152'J. IGRAMCZiNY, a, e, ukrainny, pogranicuiy; 

wdzie ogień w piekle, ale nie tak też bardzo ugara, jak ®r(inj', ail bfV ©rciiije liCflfnb. Czym innym zabieżećby 

mówią. Buk. Ejcorh. II 5, (cf. nie tak czarny dyabeł. się musiało Talarom, nie tą za kwarciane pieniądze 

jak go malują). Wiatr ciepły i ugarający. \ Leop. Jon. s^tiażą ugraniczną._ Horn. WY F i b. 

4, 8. (wiatr "suchy. Bibl. Gd.). Przykazał pan wiatrowi UGRĄŻYĆ , UGRĄZNĄC ; Eccl. yrpnaaio, ob. Grążyć. 

ciepłemu i ugarająeemu , i uderzyło słońce na głowę UGRODZIC ; Bosa. yropoAiiTL , yropaH;iiBaTb , ob. Gro- 

Jonaszową, a dopalało mu. 1 Leop. Jon. 4, 8. — §. dzić. 

Tr. fig. Ugarać, zapalać, etltJUllbcil. Jedna chce czy- UGROZIC cz. dok.; Boh. uhrozyti; //(*««. yrpo*aTb ; gro- 

stość chować, drusja wnet lubieżną Ugara serce chę- źąc ustraszyć, mit I^ro|mnflfii erfdirfrffii , iii 5"rd)t )fB'n, 

cią. Bach. Ep. 51. — §. Uyara mię, dogrzewa mi, 3lird;t eiiljadcil. Hanno, ly chciej pomoc sama. Nie 

skwa.'no rai, ciasno mi; ti madjt mir Ctiuatl niarm , mnd)t ugrozi zazdrość "nama. J. Kchan. Dz. 253. 'UGROZNY, 

mir bcip, ffft mir \a. Którzy bliżej wielkich panów a, e, — ie, adv. , do ugrożenia, ;ii erfdjrftfcii , nppos. nie- 

są , zda sie im, jakoby ich od wielkiego ognia na- ugrożny , nieuslraszliwy groźba. — Aliler : Swiat temu 

zbyt ugarało. Kosz. Lor. 69 b. Któż się gorszy, aby mnie nieugrożny. kto boga miłuje. Chodk. Kost. 26 ; świat nie 

to nie ugarało! 1 Leop. 1 Cor. 11, 50. (a ja sie nie pa- potrafi go ugrozić. 

łę? Bibl. Gd.). Na on czas bardziej Wenefy, niż was UGRUNTOW.AĆ; Croal. utemelujem , ob. Gruritować. 

ugarało; teraz zaś Polskę bardziej, niż kiedy Wenety UGRYŹĆ, ugryzł, /". ugryzie cz. dok , Ugryznąć /erfiW/. ; Boh. 

niebezpieczeństwo dolega. Janusz Lig. G 4. Daj, ie się uhryzti ; Vind. vgrisniti , navgrisli ; Croal. ygrizti, ugri- 

nie trzeba obawiać , ie i w tej mierze najmniej Polski zujein ; Bosn. ugristi , ujisti ; Rag. ugristi, u^rizati, ugrij- 

ugarać nie będzie, ale z Siedmiogrodzią co się będzie zam ; Slav. ugristi; Bons. yrpusTb , yrpusaib , yataJBTb , 

działo? Janusz. Lig. G. — g. Ugorzyć komu < dokuczyć (cf żądło); Ccc/ yr.l04yi0 . I cf. głodać) ; przegryznąć, 

mu, cinem jiifc^cn, t^n plagen, fd)cercn. Gdy jeden dru- przekąsać , nbbcipeii. Ugryżniona węda, hamus praerosus. 

giemu chcieli ugorzyć, oboje nie mieli co jeść Ezop. Cn. Th. 1182. — Bot in Korzeń ugryziony, praemorta , 

125. Rozgniewawszy się podburzył inne, chcąc tym kró- krótki, równo.jruby, z nagła niliy odgryziony. Jundz 2, 

lowi ugorzyć Biel. 422. Tarnowskiego Wiiołd bogatcmi 6. — g. Ugryźć, ukąsić, propr. et fig; bfipcii, finfii SiJ 

podarkami uraczył, usiłując, aby lak Zbigniewowi ugo- tbiiii, fiilfn Si? Pbcr ^itb jemaiibfn ocrff jeii , ibm fiiifn 

rzył ; ut aegre faeeret. Erom. a04. Samej lyjko historyi Stid) gcbfll. Tak mię słowem ugryzł, iem go chciał_ przez 

plaga skazitelności nic nie ugorzy. Erom. Biai. ded (nie kij przesadzić, Teat. 15. c, 50 Zoilowie uszezyphwemi 

psuje, nie niszczy). żartami swojemi aż do żywego czasem ugr\za. fJon.l\, 

2. UGORZYĆ rolą cz. dok., w ugór puszcz.ić; DoA. auhorjm ; 588. — Ugryzienie, actto et e/Jeitus , ba-J Jlbbfififit , błr 

Garn. prashiti : Yind prahati . prashiti , isorali na pru- Sip. 31MiiB ; Groat ygrizenye, ugriz : to co ugryiiono • 

tilielje , eiiicn SItffr bradjen, brnd) licijtn Inffcii. Rolą i po UGRYZEK, zka, m, Batn. ugnzak ; Hag. Ujirizki perro- 

jarych zbożach i po oziminie ugorzyć możesz, llaiir. Sk. sa , baj 'Jlbjpbjgiie. — Eig. Ir. Ugryzek, przycinek , sznup- 

25, (cf ugorować), ka , przygryzek ; ciit 3łi8, Slid> . ^itb , (2tid)flii>prt , einf 

UGOŚCIĆ kogo cz. dok.; Hoss. yrocTiiTŁ , yromaib; gościa ©tidłfircbf. Tysiąc złośliwych ugryzków śmiało wygady- 

przyjąć , umieścić, podejmować u siebie, fiucn ©ilft bC' wał. Xiadi. 2.')7. — Ugryzienie sumnienia , frasunek, 

ntirł^Cll. {'rzypnijcie dziękczynienie moje za takie w domu zgryzdla . z.irziil, mól, rupie; ^firlfffnJbifl, ^agf^^fr .^tum- 

waszym mnie ugoszczenie. Dyar. Gród. 294. Stan. .Aug. mer, Siimmnroiirm. Umrę, ale wasze ugryzienie pomści 



u G F\ Y Ż L 1 w Y - UIŚCIĆ. 



U I S T O C Z Y Ć - U J A (':. 



in 



się za mnie. Teat. 41. c, 380. W tej powierzchownej 

spokojnosci ustawiczne cierpią ugryzienia. Zab. 16, 55. 

— §. Ugryzek , kąsek ugryziony; etii Jlbdip, nIi(3CtHfnc>3 

£tuctd)cn. UGRYŻLIWY, a , e, — ie adv, zgryźliwy, 

1'rasowliwy; VinJ. ygrisliu , YJedliu , Ygrisezlien , IliliJCllti , 

fiiimiicrliit. Ut;ryżliwe troski, ^nonlaces sollicituiUnes. Hor. 

i, 03. .V(ir., Siibsl. Croat. ugrizavecz mori/a.t; Eccl. yr[m- 

saTC.ib. 
UGRZAĆ , f. ugrzeje c:,. dok., iloskonale zagrzać , iuillii) auf= 

n)avmcn. Ugrzej grzankę , a rozmocz ją w lym occie. 

Spicz: 32. ob. Grzać. 
IKJRZĄZNĄC, UGRZĘZNĄĆ, ob. Grząznąć. 
'UGRZESZYG dobrej pogody, pochybić ; lempeslatem prae- 

icnnitiere. Mącz., ycrfaiimcii , iHn'I)C^ liiffcn. 
'UGUB.^Ć się, f. ugubie się recipr. dok., podkasać się , fic^ 

nufldJiirscti. Tr. 
UGWIAZUZIC , ob. Gwiaździć. 
'UGWIESZCZĘ umowę moje z wami. 1 Leop. Lent. 26, 9, 

(utwierdzę. 5 Leop., ob. Ujście); ob. 'gwesny, 'gwiesny, 

Germ. %m\^. 

U H. 

UHAFTOWAĆ, 'THAWTOWAĆ, oh. Haftow;ić. UllAMO- 
WAĆ , ob. Hamować. Nieubamowany = Nieuhamowny, nie 
do hamowania, łin^CmilllHir. Bystra rzeka, jeżeli wód 
wyjście wezbraniem sobie uczyni, nieuhamowanym pę- 
dem pola ponurza. Mon. 71, 757. 

UHEBLOWAĆ CI. dok., heblując ukończyć, ugfadzić, lie- 
blem ująć: fertiij Iioliclll , al'bpbclll , lVfijl)0('CllI. Drwa ich 
uheblowane od stolarza, pozfocone i posrebrzone, fał- 
szywe sa hożki. 1 Leop. Bar. 6,6. ( ucbedożone od 
rzemieślnika. 3 Leop.). 

U I 

UIŚCIĆ CI. dok., Uiszczać niedok. ; Boh. ugistiti , ugiśtowati, 
cf. 'ugweścić , upewnić; f!ag. uislinitii ; BCrfittcnt, fiiijer 
iiiib geiuiB madjen. Aposlufowie i prorocy tak nas w tym 
iścili, iż to jest rzecz nieomylna, ani ocbybna. Bej. 
Pust. N 5. Juz każdego w tym upewnij i uiścił. Bej. Post. 
P 5. Gdy już lak w wierze swej uiścion a upewnion 
będzie, ib. P \. — Uiścić sobie kogo = upewnić sie o 
jego zjednaniu, przywiązaniu; fi^ eincn fidjcrn, i()n fcft 
(111 fi(|| \i\\i\n. Wasil pobraciwszy się z carem Przekop- 
skim, i mocno go sobie upominki uiściwszy, wyprawif 
go do Polski. Biel. 489. — Uiścić -- zaręczyć , iicrbiirgeii , 
Imrgeil. Obowiązal mu dobra swe, zapisawszy i uiści- 
%vszy mu on dług na nich. Szczerb. Sax. 274. Dfug ja- 
ki, gdy żona dla męża uiści-, a mąż umrze, potomko- 
wie mają płacić z imienia zoslafego , a gdzieby nie do- 
stawało, dopiero żona , za co się uiściła , powinna pła- 
cić z swego. Sax. Art. 13. Odpowiednik nie ma być 
z więzienia wypuszczeń , aż się pierwej rękojemstwem 
uiści , aby drugi w pokoju od niego był. Stat. Lit. 27. 
Ma rękojemstwo postawić ludzi osiadłych , i uiścić się 
'imi i ich majętnościami, iż nie zniknie, ib. Papież na 



zaplnle żołnierzom cesar.-ikim 500000 koron uiścił , i ink 
Rzym wybawił. Biel. u05. — §. Uiścić, urzetclnić , 
sprawdzić, dopełnić, uskutecznić; uifi^r luacfceii , crfiiiicii. 
Żadna sierocińska sprawa , w któraby się nie uczyniwszy 
inwentarza , i nie uiściwszy dóbr , opiekunowie wdali , 
nic jest ważna. Groick. Obr. 17. Pomnij skutkiem uiścić 
(laną obietnicę. Hul. Oio. 164. Nigdy podły zysk skut- 
ków dobrych nie uiści. //ul. Ow. 70. nie przyniesie, 
ŁcriHir 1'riiitjcti. Apostoł tu mówi o uiszczeniu bożych 
obietnic, które na ten czas wypełnienie swoje wzięły. 
Sulin. 3, 71 , Boss. ycTOilKa , tycTOH'iiir>ijii dotrzymujący 
słowa, stojąey w słowie, ob. Stać). Uiścić sie -- dość 
uczynić, dopełnić powinności, obietnicy swojej; fic^ a['= 
fiiifcu , Giciiiigc lliim , ©ciimje Iciftcn , fcine ^*ilid)t , fcin 'Sn- 
fpvt'd)Cii crfiiIIeii. Na słowie się nie uiścił. Cheim. Pr. 107. 
Posłał do hospodara , aby mu się w obietnicy uiścił. 
Papr. Rye. 107. Ponieważ obiecałem, iż za powrotem 
u niego nocować będę, chcąc się w słowie uiścić, za- 
jechałem prosto do niego. Kras. Pod. 2 , 45 Uiszcze- 
nie się , dość uczynienie : bie ©ciiugeleiftiiiig, ©eniigt^ijuiiij, 
(JrfuUuiuj. Ui.szczenie się punktualne w tym , co się obie- 
ciiło. Zab. 10, 10. U.ś;:ić się w długu, dług zapłacić; 
fid} mit ber Sdiulb nbjtiibcn, fie nbttjun. Zamazawszy dług, 
kazał napisać dedit , już sie uiścił, juz mi zapłacił, nic 
nie winien. Dambr. 484. — ^.0 uiszczeniu podskar- 
biego > ma się przy liczbie Rzpltej na każdy rok uspra- 
wiedliwić, Vol. Leg 2, 618. o sprawieniu się jego, o 
daniu liczby przez niego , SlblCiJUlig bei: Jiec^milig. 
UISTOCZYĆ, ob. Istoczyć. 

U J. 

'UJ, ja, m,, n. p. Od uja = od wuja, ob. Wuj. 

UJĄĆ, ujął, (. ujmie, ujmę cz. dok., Ujmować niedok.; 
Boh. ugmauti, ugjli , ugal , ugmu, ugjmati; Slov. ugj- 
mam , (ugjmam se eonor)\ Carn. ujeti, ujamem , (unęti 
se , unamem se = zająć się. wzniecić się, o ogniu) ; Vind. 
vjeti, yjemem, notervjpti; tfos.i. ujati ; Ross yiiaTb , ynii- 
MaTb; Eccl. yma , j^nJiy, yeiuio ; ująć co, imać co, 
brać co,"e gr. ręką; fiiifcn . nelimeit, . niifaffen, greifeit , 
aiiijreifcn. Komu paznogieć z palca spadnie, nie tak mo- 
cno ujmie rzecz jaką. Sak. Probl. 115. Ujął rękę Newiu- 
szową abo Newiusza za rękę. Cn. Th. 1211. Ujmuję ko- 
go za płaszcz , za rękaw. tb. Ujął Abakuka anioł za 
wierzch głowy, i niósł za włosy głowy jego , a posta- 
wił go pod jamą. ł Leop. Dan. 14, 35. Gdy się po- 
czął zanurzać, zawołał: ratuj! tedy Jezus wyciągnąwszy 
rękę. ujął go. 1 Leo}). Math. 14, 30. Jezus ująwszy 
dziecię , postawił je w pośrzodku. Sekl. Math. 9 , not. 
«na łokty abo na ręce wziąwszy?. Rycerza po ujęciu 
broni, lwa z pazura znać. Pot. /'ocz. 137. Zna<5 szer- 
mierza po ujęciu , Po pazurach siłę w lwięciu. Jak. Baj. 
59. biii^ 3liifaffen, 3Iiigreifcii, Jlnparfen be^ ©eiueljrś. Kto 
dobrze ujmie, lekko niesie. Cn. Ad. 377. iDcr giit nnfnpt, 
aiipaclt, trćigt leicbt. Ujęcie, wzięcie ręką, uchwycenie; 
aliler : Flasze aby były gładkie , dobrej proporcyi i do- 
brego ujęcia. Torz. Śki. 125. dobre do ujęcia, gut an< 



112 



U J A C. 



juiaffcn. — Ujmować sie czego, chwycić się czego, Irzy- 
in:..- »ię ci.-'j[o , fid) itii c'ii>a« anbalteii , ctn«a«_ erflrcifeii , 
ailfaiten. Joab ująl się rogu ołtarza. 1 Leop o łifj. 2, 
28. Winno drzewko ujmuje się swojemi rososzkanii 
w/a^nie . jakoby rękoma litidn. Ci/c. 2tj. L-jmuję się za 
głowę, proprio tetitu , jt(^ OH bMi Sppf faffeii, m ben Sopi 

friegcil ; iramlale ujmować się za głowę , zatrasować się 
abf> zaiiziwić sie, aLo rozgniewać. Cn. Th. 1212. fid; 
Dor Jliiinmcr, ^miMinberiinfl obcr 3lcrjcr on ben Sppf ftiC' 
gcit, Pic waare raiifcii. — Miier: Ujać się rzego, wziąć 
się dg czego, imać się czego; (tvi>ai erflrciicit, ju 'i\rvni 
fdłreiten, eiiims ouriifbuicn , imtcnicbmcn. To wszystko, 
czego sie jeno ujmiecie , niech pan bóg utwierdzi. Ja- 
nutz. Oksz. J i. Do rzeczy, kiórejeśmy się ujęli . przy- 
stąpiwszy, to co Sie przeciwnego być zda , rozwiążemy. 
Żarn. PoU. 1, l5.^."Co kto dobrze .umie, tego się niech 
ujmie. Vn. Ad. 95. Narastywała rozpusta, i już niektó- 
rzy znaczni z drapieży źyć ujmowah się; coejieruut ra- 
ptu i/irre. h'iom. 7 ii. (obierah się drapieżą, chwycih 
się rozbojnictwa). — Ujmować się za co, za kogo, za 
kim , o co • wzdejmować się za kim ; Cum. amusamein 
se , fii^ urn jcmanbcii irarm anncl;ineii. l^ęka ojcowska, 
przecz się nie ujmuje /a krzywdę syna, którego miłu- 
je! OJijin. Śio. 2, /• /' ł b. Gdyb>ś wiedział, jakem się 
za Wac Panem ujmowała. Teal.' \, 67. Wiem, że się 
o niesłuszną biorę i ujmuję, i że zginę. P. Kchan. Oil. 
1, I i5, {Carn. amusęlje protedw) — g. Ująć za serce, 
ująć serce , ująć kogo , poruszyć jego serce , wkradać 
się w jego serce, zjednać ł^skę, wśrubować się. znie- 
wolić go sobie; einem aiiii .^crj grcifeii, fcin ^tri ticroiii= 
ncii, fiir fid; einiie(iinfii. Trzeba, żebyś synów jego za 
serce ujął. Buli. Kom. 4, 102. Poclilebna mowa ujęła 
mocno serce młodzieniaszka Mm. 07, 854. Bardzo mię 
za serce ujęła ta wspaniałość jego. Boh. Kom. 4 , 180. 
Umie on ludzkie ujmow.ić serca. Teat. 8, 54. Ujmują- 
cy ; [ios'. n.itiiiiTe.ibiiUH , einnetimenb. Ma tysiąc sposo- 
bów ujmowania lvidzi za serce. Teal. 55. c, 58. A coi 
ona, czy nie ujmuje cię za serce? ib. 58, 29. Nie tej 
są królestwa ceny. Aby wzrok mój gwałtem 'ujeny (uję- 
ły). Hardz Trag 311. (porusz_\łyj Koz|>aczą i łzami 
ujela, pozwoliła mi ożenić się z tobą. Tent. i, 110, 
wzruszona, poruszona; geriibrl, bcroeflt , er|(6i'ittert. Złą 
widzę minę pokazuje , Gniewem się przeciw mnie ujm'j- 
je. Teat 50. d, 15. porusza, powstaje; er faft il^Ul 
roiber mit^, gerńtft iii Boni. — Ująć kogo korumpując, 
kaptować ; aiif fcinc 6eite (jeiDiiiiten , fi'ir \ii) bcflcdjeii. Ja 
widzę , że tu trzeba ująć sobie tę panienkę. Teat. 57, 
304. Ktoby nas chciał, jak się trafia, ująć dukaty, 
zwiódłby się. Teal. 51, 48. Dobrodziejstwy człeka naj- 
rychlej ujmiesz Cn. Ad. 00. Trzeba tak możnego czło- 
wieka ujmować sobie raczej i łagodzić , niżli jątrzyć i 
obostrzyć. 1'ilcli. Salt. 82. — Ujmować się. wchodzić 
w się . do serca brać . upainiętać ; fll^ (tmni \U .t)erjfll 
netimeit , ill u* ijel^eil. Wołał nań święty: Cesarzu, otwórz 
nam kościoły ; otworzyszli , wrócisz się w pokoju ; tedy 
się cesarz ujiiiować_ począł , myśląc , co to jest , wrócisz 
się w pokoju. Sk. Zyw. 1, 191. Ujecie sie, upainięla- 



U J Ą Ć. 

nie, nawrócenie się. Cn. Th. 1182. tai 3"ber)fne^men , 
tai ^n\\i)i?btn. — §. Ująć, objąć; ujmować, obejmo- 
wać, n. p. majętność, iibemebinfn , uber iii) nebrneii, oii' 
trftcn. Po zejściu Seleuka ujął królestwo Antyoclius. W. 
2 ;l/af/i. 4, 7. Ujmuję urząd , wstępuję na urząd. Cn, 
Th. liii. — j(. Comprimeiido , angendu: Ujmować, ują- 
wszy czyli uchwyciwszy przytrzymywać , h.imować , ści- 
skać , wstrzymywać; faffen, ffft biilteii , 5iirii(f bjitfn , ban- 
biflcn, Ciiicnocil. Galerę linami U|muja. Warg. Hadz. 350. 
Łódź , acz się rozbieży, może być ujęta kotwicami. Eraz. 
Jez. K, 2 b. Potężną groblą .staw ujęty. Tward. W. D. 
52. Wody bóg zmierzonemi ujął brzegami. Odym. Śu>. 
i, Q 3 b. Neptun członki mu , jakby w wieży ujał. Nie 
ma siły, by uciekł, lub żeby odskoczył. Stał jak słup, 
albo drzewo. Dmoch. II. 2, 19. Nieujety wiatr. Zab. 5, 
454. ( niehamowny ). Oddał mu sygnetem ujęte papiery. 
l'ot. Arg 228. przypieczętowane , mit bfm Siefltl VtX' 
icfeloifen. Ujmować kogo, ujmować w kręgi, w kleszcze, 
w kl<')by, ujmować cugle • przyjunać popręgów komu , 
eiiieii fur; balteii , ibii iti bie Giiijc trciben. Gdybyśmy nueli 
okręty, toby miasta nadmorskie w kicszczeby ujele były. 
Gorn Dz 152. Hyb. Pi. 80. Każ ująć cugli lak wiel- 
kiemu mieniu. Chrośc. Job. 8. Sobie nieprzyjaciel legi. 
Ten jest, który nie może żądze ująć w kręgi. Groch. 
W. 540. Siła posiadł włości , kto ujał chciwości. J. 
Kchan. Dz. 206. filch. Sen. list. 4, 9." Postami ciało 
swoje tak ujął, iż nic zuchwałego poczynać nie mogło. 
Sk. Zyw 2 , 225. Z natury był gmewliwy ; a tak się 
zwyciężył i ujął , iż go nigdy w gniewie nie widziano. 
Sk Zyw. 2, 79. Trzeba ludzi znpomodz , a ujać sie w 
wydatku Mon. 72, 088. umiarkować się, uhamować, 
fld; mńfiifleil. Ujmujesz się w swojej potrzebie , abyś 
drugiemu świadczyła. Teal. 58, 198. Ujmuje sie sam, 
hamuję sie, ściskam rozchody. Cn. Th. 1212. Tera- 
źniejszy xiążę ujął się bardzo , i dom swój zmniejszył. 
fam. 81, 728. Drogi to teraz czas, trzeba sie ujać, 
trzeba sie umiarkować , niech sobie kucharz gdzie in- 
dziej szuka miejsca. lUin 75, 084 — § .Ądnnendo, mi- 
nuendo : Ujmować czego ręką , ubierać, umniejszać, usy- 
pywać, ulewać, uszczerbiać ; abiiebmen '.'pn ilwai , i>frrin> 
gem, (cbmńlern, permiiibeni. Saraceny codzień państwa 
wschodniego ujmowali Sk. Dz 821. On mi co mego 
ujmuje. Groch W. 475. Legat p.ipieski ujął postu wiel- 
kiego ; co przedtym diiewieć niedziel pościli , to potvm 
tylko sześć i dni trzy. Papr. Hyc Ujmuje konu tjruntu, 
granic pomykam. Cn Th. 1212. Musiało się sił Grec- 
kich nie mało 'zujmować. Otw. Ow. 502. Cieszy on 
biedę moje, lecz jćj nie ujmuje. Rirdz. Trag. 542. (nie 
ulzywa). Nie ujmie to powagi komisarzowi , gdy sie o 
drobne części gospodarstwa spyta. Aros. Pod. 2 , 201. 
Ile mnie poczciwość moja dodaje ochoty do bronienia 
Uejotara, t)le bojażń ujmuje sposobności. Siem. Cyc. 342. 
Chciałbym jak najskromnićj mówić . żebym sławy We 
Panu nie ujął. Boh Kom. 2, 195 nie uwłaczał, urn t^> 
rer Cbre ni4lt J" na\)t \\x treten. Najmniejszemu stanowi 
człowieka nigdy ujmować , ani uwłaczać nie przystoi. 
Rej. Post. E e e b. Lepiej złym przy dobrych dobrze 



UJADAĆ- UJECHAĆ. 



U J K C 1 R - UJEMNY. 



H5 



^ caynić , nii dobrym dla z/ycli ujmowatS Cn. Ad. 447. 
fntsfctjcn , fllifiirjen , Sllibrutb Ihm , nUrcdieii. Ująć komu 
obroku. Cn. Ad. 1-200. Cit. Th. 1211. ciiiciii bcii 'Srpt- 
forb \;i\>(X baiujcti. Zbukowi i łakomstwu obroku ujmo- 
w;.li. fiillhl H. 

UJ.MMĆ, ob. Ujeśd. UJADOWIĆ, ob. Jadowie. 

UJAf^ZMIĆ Ci. dok., jarzmem ująć; Hag. ujflrmiti, yjtirmili , 
iiiitcrjudjen , bcjocfcoii, iinter biiJ 3i"i) fpaimeii. Zdob\wcy 
wnet knrki Iridjan ujarzmią niewolą. I'iiyb. Lut. 246. 
FJzymiimie wszystkie narody cbcieb ujarzmić. Staś l\iim. 
i, t'27. Ciebie ze czcią Kantaber ujarzmiony wita Hor. 
2, 289. Ujarzmione krocie cierpiącej szlachty jęczą do 
nieba. Przestr. 114. UJARZ.MICIIiL, a, m. , który uja- 
rzmia, [lodbijacz, ter Untcrjodirr; ( Troał. ujarmitel ; Hung. 
jarombofugó). Fem. UJAHZMICIELKA , i. 

UJAŚ.NiC i-z. dok., Ujaśniać niedok., jasnym uczynić, świa- 
tłością obdarzyć; crlciiiijtcii , crliclleii, glńiijciib miD łicU ma- 
djeil. W niebieskiej widziałem go chwale, Jak on lam 
ujaśniony chodził jak wspaniale. Frzyb. Ab. 203. Zdra- 
dny jest zysk niesłuszny , niech go kto chce- chwali , 
Uja.śnia domy na czas , a polyni obali. Treh. S. M. 35. 
Pierś swą ujaśiiił gwiazdą. Zan. 11, 124. 

UJĄTEK, Ikii , m., co komu ujęto, ujma, ułomek, odło- 
mek , uszczerbek; \"tnd. dolvseljk ; linss. yeilt , bfr 3lb< 
bnicb, tua^ ciiiem nb()ebrocbcn , abijenomincit tcorten, ciu ob-- 
gcbn'd)ticś Siurf, Srutbftiirf. Król orężnie dochodzie ują- 
Iku s\veŁ,'o musi, gdy dojść inaczej nie może. Arom. 492. 
ma repelere, szkody swojej, feinctl śijnben ; [Dosn. ujam, 
koji uzmiglje mlinar mcnsura pro molitiira) 

UJAWlC, ob. Jawić. 

UJAZD, u, »»., ujechanie, odjazd, pojechanie, ucieczka ja- 
zdą; tai Tiaooiircifcn , Daaonfnbrcu , Diwoiirciten , tai Stit' 
tueidjeii 5U Sagcn obcr *^*ferbe; {Boh. augezd mylna droga, 
zdroże , mórg zienu ; Jloss ybSAT, krauia, powiat; bu- 
'b34h'a , (cf. wyjazd). Dano znać o nocnym ujeździe Ka- 
lyliny. Na;/. Cyn. 34. Zuchwały ujazd Greckiej Heleny. 
Uul. Ow. 57. Ujazd kłamny wnosi; mentitnr ('igae r.au- 
iam. Zebr. Ow. 276. — '^. Za graniczne znaki pokaza- 
no znaki znaczne w polach , które ujazdy zowią. Heib. 
Stat. 227. (Srćinj^cicbeii , Sclbjeidjcn. — Ujazd, imię miasta, 
3łame ciiiet Stabt; ^łJoh. AuKczd, Augezdec imię wielu 
miejsc w Czechach). UJAZDÓW, a, m., pałac z ogro- 
dem na przedmieściu Warszawskim, Uja3b0IU ; adj. UJA- 
ZDOWSKI, a. ie Ulica Ujazdowska, koszary Ujazdowskie. 
UJECHAĆ, 'UJACHAĆ, /'. ujedzie, ujadę c;. dok.. Ujeżdżać 
contin. et fregii. ; Boh. ugeti , ugedu , ugjźdeti ; Host. 
ytsaib , yfe35KaTb , ytsjiiTt , But34HTb , BM-tsatiiBaib -. 
g. 1 i jazda umykać , uchodzić, zjeżdżać zkąd ; biWOlI filbreu 
obfv rcitcn , ciitsucitieii , abreifcii, |id) bnyon ma.«cii. Gru- 
chnęła wieść po Caryżu , iż król z familią ujechali. Gaz. 
Nar. I, 223. Król Henryk, nie zwierzając się nikomu 
-drogi swej, nocą ujechał. Papr. Gn. 1259. Dodał mu 
sam konia swego , mówiąc: ujeżdżaj , o cięż gra idzie. 
Papr. Hyc. 99. iMiłujmy lepiej ojczyznę nasze; nie 
ujeżdżajmy za granicę, kiedy nieprzyjaciel na kraj na- 
stępuje. Siar. Ref. 21. Ujechali na to miejsce, na któ- 
rym się żadnej niebezpieczności bać nie mogli. Baz. Hit. 

SloM/nik Lindego wyd. ?. Tom VI. 



106. Od dworu uwolnieni, raczej ujeżdżamy, niż wy- 
jeżdżamy. Lub. Roz. 526. Ujeżdżać z kim wozem, uwo- 
zić kogo na bezpu-czne miejsce. Cn. Th. 1182. eiitfub« 
ren , iiunnit baiipii fabrcii. — g. Ujechać vel ujeżdżać drogi 
i?o s przejechać, ubiedz jazdą, przepaść jadąc; rcitftlb obei 
fubrciiD jurfitf legcii , maci)cii ciiic , jiuec ;c. SKcileii , eiiif , jiucę 
H". 3Keilen rcitCII , fabrcil Ujechawszy milę , postój koniom 
chwilę, Ujechawszy trzy, czoł.i koniom potrzyj , Ujecha- 
wszy sześć , dajże koniom jeść. Rys. Ad. 69. - — - g 2) 
UjcżJżać konia, duk.. Ujeździć, | )io/i. ujechać), obje- 
żdżać konia, jeżdżeniem go wkładać do wierzchu ; Yind. 
olijesdjazhiti, objesditi ; Rosa. cóitsmiTb, oóitwiiBaib, fin 
%^(Xt jlircitcil, bcreiten. N.ijlepiej , kiedy młody koń do- 
stanie się staremu handlaizowi ; bo len go ujeżdżać po- 
trafi. Teut 52. c, 26. Ujeżdżony, juflfrittcii ; Yiud. ob- 
jrsden : Ross. taJKeHHbiB , t3H(a.9uri , oóits^eiiHuri. Nieu- 
jeżdżony koń uderzy często o ziemię tego, co na nim 
siedzi, hiok. Tuik. 51. Miesiąc na koniu jeździł, Nim 
go dobrze wyćwiizył i nim go uji ździł. P. hchun. Orl. 
1, 88. — Fig. Ugłaskać trzeba to nicujeżdżone stwo- 
rzenie. Teal. 6 24. (to dzikie, nieugłaskane stworzenie). 
Mężnym sercem trzeba harde ujeżdżać lyrany. Min Ryt. 
2,211. krocić, rochinanić, pokorzyć, w kleszcze ujmo- 
wać; briiibicicii , }it ^inarcn tfciben, cintrcibcn. 

UJĘCIE, o6. Ująć. 

■UJĘCZV(J Cl. dok., do jęków przymusić , mocno uciemię- 
żyć , obarczyć; ciiicui Sfiifjcr nbbniiflcii , ibn fe^r bebrMeii. 
Jedna cześć ojczyzny njęczona przebrzydłem mono|ioh- 
um ; ziemia samej szlachcie do nabycia pozwolona . 
Przestr. 151. 

UJEDNAC Ci., dok, Ujednywać cont. et frequ , ujmować, 
zyskać, jednać; (jciinimcii, eiiinfbmeii, ocrfd,'n|feit, cripcrbcn ; 
{Yind. Ydinjati , poydinjati = ugodzić , warować sobie, cf. 
zjednać). Witołd , o wierze Krzyżaków powątpiewać po- 
cząwszy, przez tajemne poselstwo Jagiełłę ujednywa , 
reconciliaiil. Krom. 415. Ujednał mu kardyn.dstwo. 7;-. 
— Ujednać sługę = nająć, mictbcit , iii Siciifte iiebriicn. Słu- 
pia ujednany, od pana me może odejść przed czasem , 
bez gwałtownej przyczyny Sax. Art. 54. Ujednać się 
komu= nająć się komu, fid) bci) cillcm oenitictbcil. Judasz 
biskupom sie ujednał do tego, abv im postronnie pana 
wydał. Żarii. Fofl 5, 757 *Ł. UJEDNOCZYĆ , vb. Je- 
dnoczyć. 

UJEDWARIĆ Ci. dok., jedwabiem przyoblec, bcfdPfil, mit 
Scibc bcflcibcil. Sericalus , ujedwabioiiy, w jedwabną sza- 
tę obleczony. Mącz. Panienki, gdy się upstrzą, gdy się 
u|edwabią , Nieostrożne mężczyzny muchy na lep wabią. 
Pot Poci. 552 Dobrej myśli żaden nie przywabi. Choć 
kto ściany drogo ujedwabi. J. hchan. Dz. 204. — biq. 
Sztuka zdradę kryją, pęta ujedwabią kobiety. Kras. Sal. 67. 

UJEMiNOŚC, ści, ;'., podpadłość ujmie, ujmowaniu, umniej- 
szeniu, bie 3lbncbmbcirfeit. — Ariikm. Znak ujemności. Lesk. 
2,40 UJE.MNY, a, e, — ie adv., podległy umniejszeniu, 
abiicbmbar, jii oerriiiacrit; Ross. yeMBUH; {Gam. unam- 
liv< palny, zapalny, cf zająć się ogniem), ilości przydaj- 
ne 1 ujemne. .Mg. 47. Ujemne ilości maj?, przed sobą znak 
odejmowania, ib. Taż saina droga , która była odpra- 

- 15 



114 



U J E S C - UJMA. 



U JMACZ - UJSC 



wiona naprzód, odprawiona wstecz, nazywa się ujemną. 
Łftk. 2, 40. 

UJEŚĆ, ujad/, /. uje, ujem cz. dok., Ujadać cont., 'Uja- 
dować fre^ju.; Boh. ugjsli , ugedl ; Carn ujędam, (ujęd < 
przclarcie skóry; \'ind. vjeilliu ■ gryzliwy) ; Hag. iijesti , 
YJeedam ; .S/at/. ujisli ; Bo$n. ujesti , ujisli , iigrisli , uji- 
dali , pcknuli ; [loss. ytcTb , yaca.iHTb ( cf. żądło), ya- 
3BHTb, yfl3B,iaTb; Eid. yfljaio . yrJ04yio , fet', g/odać); 
ukąsić, ugryźć; beigeri , einen SBiS oPer (ati* wErfeceii, 
bei^ciil) Dfrrounben. Zdedilmy, ubo tego , cnby zwierz 
ujadł, jeść nie macie, lladi. Lwit. 22, 8. (iJyliy kogo 
pies iij;id/ z czyjego ()rzyszczwania .... Siat. Ul. 590. 
Co wiedzieć , kogo pierwej wilk uje. fiyt. Ad. 8. Wilk 
wilka nie ujada ; kruk krukowi oka nic kłuje. Pilch. Sen. 
yn. 105. Kiedy kogo wąz, abo co inszego jadowitego 
uje , napij się tego soku , nie dopuści jadu wnalrz. Spicz. 
11. Wężyk z jadu wielkiego ujadł krokodyla na śmierć. 
Papr. Kiit. J b. Niedźwiadek pierwej to miejsce obej- 
mie, gdzie ujeść ma, toz potym uje. Erat Jez. P 4 b. 
Cnt?j Wenery dziecinę , gdy mióil z dzieni kradła, Pszczół- 
ka 'nielutościwa w palusz"k lijadł.i. Simin. Siei 20. Nar. 
Di. 180. tie Sieiie ftac^ '\\>\\ mi Jirtijerdicti. — g. Ujadać 
kogo , gryźć go , przycinać mu ; eindi teiPen , niif ibn mit 
33i^« iiiif Stiircbfu losgclicn , il/m jiifeccii. Z straty oezu 
go ujada ; iladem lucis ademtue objictt. Zebr. Ow. 70. 
Jakoby chwaląc, jednak ujadają. Eraz. Jez. Y 2. — §. 
Ujadać, ujadać Sie > sierdzić się, srożyć się, jadowie się; 
(Óeftcrr. fi* flittcn); fiift arjern. Na kogo w chwilę tak 
późno kundel ujada? Hul. Ow. 178. Wzajemnie się 
Ujadają, jfJiii na drugich powstają. Pilch. Sen. gn. 195. 
liniewem się ujada. Teal. 42. d, A. 

UJETNY, a, e, — ie adv., mogący być ujętym, anfiiftnr, 
)U fiilTcii, oiigrcifliit. Nieujęlny, niepojęty ręką, niepoję- 
tny, incomiirehensibilis , lubricus. Cn. Th. 514. UJĘTY, 
ob. Ująć. 

UJEŻDŻ.AC, ujeździć, vide sub Ujechać, Ujeżdżać 1. e/ 2. 
UJEZDZACZ, a, m., który konie ujeżdża, berejtcr; ber 
Scrciicr , 3»reiter ber >).*fcrbe ; Boh. pogezdny , pogi- 
zdny, pugezdny; Yind. jesdni Yuzhenik , objesdjak , cf. 
koniuszy. 

UJMA , y, a'., umniejszenie , ubytek , uszczerbek ; Boh. ug- 
ma ; (Botn. ujam , kuje uzimgije mlinar mentura pro 
molilura) ; Ross. ycMi , yóaBKa . jóaBOiKa, bic Jlhiiabmc , 
Scrriii^eruuj , ber Jlbbrud;, bic ©djmalcriiiiii. Gdy wiele wy- 
dawał, nie znać było w SKarbic lej ujmy, samo złoto 
w rękach jego rosło. Birk. o Etorb 51. W małej ku- 
pie znaczniejsza ujma. Eredr. Ad. 0(j. (ji-dnym wiele uby- 
wa j._ Slarajmyż się prawdę bez ujrny i zupełnie mieć. 
Sk. Zyw. 1, 13. Niceriskie symbolum w wielu rzeczach 
1 skrócili ujmami , i rozszerzyli przydatkami. Smotr. Apol. 
142. Chwale boskiej ujma się dzieje, gdy stworzenie 
za stworzyciela czcimy. Zygr. Pap. 209. Nie ze mnie 
boże. przyczyna ujmy twojej chwały. .4/4. na Woj. 18. 
Nigdy wszystkie doskonałości nie mieszczą sie razem ; 
natura wszędzie wraziła pewne ujmy. Znbt. Roi. 4. (ale, 
wady, przywary, braki , ułomności). Pismo to kopiami 
tylko, z ujmami, przydatkami, z błędami z kałamarza do 



kałamarza przechodziło. Nar. Hit. 7, 148. Spanie ujma 
żywota. Cn. Ad. 1077. Jam giiuśny niegodny, aby ranie 
ujma życia waszego karmiła Hor. Sat. 202. ujmowanie 
waszyrn potrzebom , JlbbrH*, Sntjiebung curtr 8fbcn8b«burf' 
jliJTe. I jmę jakąś cier|iieć muszą te góry , że same tyl- 
ko szizere gulizny na nich widzimy. Peir. Wod. 7. nie- 
dostatek , brak, iDfangfl. — §. U flisów, ujmy, grube 
powrozy, któremi maszt bywa dla mocy u dołu przywią- 
zany. Mayier. Mskr od ujęcia mocnego , btf SRafttauc llIl- 
ten im 3lii6)'cbiite. UJ.MAĆZ , a, m , ubliżyciel. Cn. Th. 
1211, Hoss. vHii.łia.ibmiiK-b ; bcr Sermiiibcrcr , Scrriiioerer, 
?lbnel;mcr. UJMOWAĆ, UJMUJĘ, ob. Ująć. 

UJRZEĆ, ob. ' źrzeć. 

UJŚĆ , uszedł , uszła , uszły, uśli , /. ujdzie . ujdę med. 
dok.; Uchodzić r.ontin., 'Uchadzać fregu. , do/i. ugili, uśel, 
ugdu , uchodili , uchazeti ; Slov. uchazym ; Carn. ubajam, 
uhitiin: Vtnd. vijli , yflial , vjidcm , vunpriti , odpriti, 
prezhpriti , prezhhoditi ; Croat. vujli , vuyti , vujdem , 
Yuliajam , uliajam, vuselozem ; (Slav. et Bosn. uhoditi • 
śpiegować , Busn uhoda ; Croat. uhoda , vuhoda> śpieg) ; 
Hoss. yBTH, yxo,inTb , (vulg. 3-xo,łiiTb, y.xo*y 1) trwo- 
nić, 2) zabić, zamordować); uchodzić zkad , ustępować 
dokąd, umykać przed kim albo przed czym; jiiriitf jfbtn , 
iuriicfirctcn , lucidjeii , baiuMi flcbcn. Grecy uchodzili, lyły 
podawając , przed Hektorem. Bardz. Trag. 254 Ścigają 
cię, pośpieszaj i uchodź. Pilch. Sen. list. 1,265. O mie- 
szczanie, o niewiasty, o dzieci, uchodźmy zląd , ucie- 
kajmy , póki mamy czas. Baz. Sk. 698. Uchodźmy jak 
najprędzej , uchodźmy ztąd panie , Za moment już tru- 
dniejsze będzie wyjechanie. Murszt. 558. Uchodzenie, 
ucliod, Ross. yiuecTBie ; Eccl. iisóbirie. Oskoczcie mi 
tego człowieka ; gardło w tym wasze , jeśliby mi usiedł. 
Teal. 20. b. 218. Strzegł sie gościńca, i tylko ścież- 
kami Wafryn na on czas i polmi uchodził. P Kchan. Jer. 
517. Byłoby mu się dostało; ale on wprzódy wyswo- 
rowawszy się, mocno uchodził i uszedł, hlon. 74, 44. 
Uchodził przed wilkiem , Irafił na niedźwiedzia, liys. .\d. 
70, (f/. 2 deszczu pod rynę ; iiiiiJit in Scyllom) Jabł- 
kiem na mnie ciska 1 w chróst uchodzi , fiigil. Nag. Wirg. 
494. — SiiniUl. Będzie sie komu zdawało, że zbaczam, 
i z gościńca w stronę uchodzę. Pilch. Sen. gn. 527. 
Stronię, aiif bic 6cite abroeidjeii, abfłnififeii. Szczęście 
z domu mego uszło. Teal 18. 15 ( porzuciło mój dom). 
— Morał. Zbyt drobne cząstki jak przed rękami i oczy- 
ma , tak przed rozumem uchodzą. Pir. Wym 146. ni- 
kną, giną; fic eiitiiebfn iiiii^, j. 3). imfercm Slicfe. — Uszły 
partie, co uszedł, umknął; cntn'i(t)eii . cntjianijcii. .Majtek 
z zatopu uszły. Siat. Num. 2, 105. Zastali ją uszła z 
domu od męża dla rozmowy z amantem. Teat. 10. b, 
86. Nie miałeś stać na rozstaniu siekąc uszłycb jego Biidn. 
Obad. i, 14, not., ilych, co uchodzili oil nieprzyjaciół^ ; 
zbiegów, uciekających; bie i^liidjfiflcn . i^lfK^tltngf. Ucho- 
dzenie, ujeżdż.ijac precz. Cn. Th 1175. nijazdl. — Tr. fig. 
Czas prędko uchodzi. Cn. Ad 120. ubiega, ucieka. Upły- 
wa, pK-rHj lata; bif 3"' ""'J''''' 1'frHifpt. Ciasby mię 
prędzej uszedł, gdybym te wszystkie przykłady wyli- 
czył. Lach. h»i. 1, 64. (upłynąłby im). Rzeki, które do 



UJŚĆ. 



UJŚĆ. 



H5 



morza swym biegiem uchodzą.... Kulig. Her. 148. 
up/ywają , fic ciitflicCen mi SDiccr. — §. Uszła go krew' 
ubiegła, upJynęfa, tn^ Slut ift cntroillieil , Ciltfiofrcii. Krew' 
go z rany zailanej poczęła uchodzić. Jabi. Tel 285. — 
Uchodzi ściana, ustępuje. Cn. Th. 1175. bic SDiaucr fciift 
fi^. — Bież torem twego pana; lecz co mu uchodzi. 
Tobie obiciem grzbietu twego się nagrodzi. Teal 48. b, 
5'2. (co jego chybi , coby jemu się nicdostafo). Na co 
zarobiJeś, odwlec ci się może, lecz nie ujdzie. Pol. Arg. 
7. fnie przepadnie, nie uchybi; ii bleiDt tiit^t nuś , gei^t 
llit^t ocrlorcnj. — ^. Ucliodzić albo ujść cafo , zdrowo, 
żywo ; cnfommci! , tiayun himilicn. Jużci to nas dosięga , 
co sie inszym stafo , Kloż w tym może upewnić , 'iże 
ujdziem cało! Puszk. Dz. 117. Z tak zawziętej bitwy 
z życiem ujść nie mógł. Gaz. Nar. 1 , 406. Pod mo- 
żniejszYch pła.szczem od niespokojnych uciśnienia ucho- 
dzą. Fii/iA. /ł 2. Ujść czego, uchronić się, unikać czego; 
ciiicm UcDcI ciitijcbcn , cntfontiiicii , a »cvmeiDen , ibm cnt= 
Picbcil. Mię oknem w koszu spuszczono, i takem uszedł 
rak jego. 1 Leop. 2 Cor. 11, 55. Głupstwo, czego mo- 
żesz ujść, w to sie wdawać. Sekl. 21. Czego ujść nie 
możesz, wytrwaj. Cn. Ad. 127. (z musu cnota). Drzewo 
skrzypiące a krzywe w pół boru Rychlej ujdzie siekiery, 
wiatru i toporu. Fot. Arg. 601. Każni nie uszli, którzy 
go nie słuchali. Pilch. SulL 21. Karania taki nigdy nie 
ujdzie. Star. ftyc. 49. Uchodzić czego , uchronić się 
czego; jii ocrmctbcn fu(i)cn , jii cntgcltcn iuifui, fid) tupupr 
liiitbcn , iii 3ld)t iiebincn. fizeczy się złych a nieuczciwych 
przed nimi chronili i uchodzili. Glicz. Wyrh. E o. Je- 
dnego błędu uchodząc , głupi trafia w drugi. Cn. Ad. 
512. Śmierci uchodzi każdy jak może. Cn. Ad. 1071. 
(i biedna mucha się odejmuje). — §. Uchodzi co źle , 
dobrze; cedit małe, hene. Cn. Th. 1175. powodzi się, 
wiedzie się, darzy się: (i gcbt IHMI ©tiittcii, (ijilt, Pbcr 
fd)lcd)t), (i gcltiigt. Padł krzyżem na ziemi, panu bogu 
dziękując , że mu jego fortel uszedł. Star. Hyc. 50. (że 
mu sie udał). . — Uchodzi co, niczego, znośnie dobrym 
jest; c^ paffirt, ift paffabcl , gcbt nodj mit , tftIetMid); Cum. 
sajdc se , sashlu je; Yind. letu vela , ńiore velati , she 
gre ; Ross. ynnseTh. Przy dostatku i nieumiejętny ujdzie. 
Budn. Apopht. 17. Uchodzi moneta, ujdzie len talar, 
czerwony złoty etc. < płaci ta moneta , biorą ją. Cn. Th. 
705. bieg ma, jest w biegu, ift giltig. Uchodzi co komu 
= wybaczą , ei gcltt Łin , pnffirt , ei gc^t cinciu fo ^iii , f» 
gc^t ibm fiir gcnoffcu mi. Prędzej ujdzie poszaleć , póki 
młoda pora, Lecz młodego łakomca mam za dziwotwora. 
Treb. S. M. 25. Nie wszystko wszystkim za równo ucho- 
dzi. Pilch. Sali. 90. Młndam, jeszcze , ujdzie mi łubom 
nieco płocha. Zab. 11, 255. Zab , (cf. młodość, pło- 
chośćj. Wszystko uchodzi śmiałej kobiecie. Teat. 10, 78. 
Tobie-li tylko ujdzie to samemu, Długie dyskursy pro- 
wadzić po swemu? Chrośc. Job. 42. Krzywda twoja ni- 
gdyby mu nie uszła bezkarnie. Teat. 55. b, 45. Dotąd 
twoje wybiegi uchodziły ci łatwo. ib. 10. fe, 86. Na su- 
cho to jemu ujdzie? Boh. Kom. 1, 401. (przepiecze mu 
się). — Uchodzić za co > wziętym być za co , fiir et= 
wai paffircn , fcofiir geitcn , bafiir aiii^ge^en , gc^altcn lucrben. 



Każdy zły chce ujść za dobrego. Pilch. Sen. list. 5, 225. 
Głupi, kiedy Hiilezy, za mądrego ujdzie. Bys. Ad. 14. 
Głupi u prostych ujdzie za mądrego. Cn. Ad. 255. 
Panu niegrzeczność za cnotę uchodzi. Fredr. Ad. 2. 
Ten domysł adwersarski ostać się, ani ujść za pra- 
wdziwy nie może. Salin. 4, 411. — §. Uchodzić na 
co = pochodzić podobieństwem , eiiier Snd)c on 3ibiilid)fcit 
iinbc fommcii , fid; i^r nćiborii , óbnlic^ feijn. Ci od Polaków 
Polską barwę wzięli, Mając strój jednaki Uszli na Polaki. 
Zab. 5, 515. Nar. — Opposit. Uchodzić od kogo, ucho- 
dzić kogo = oddalać się podobieństwem, fi(i ii: brr 31^11' 
lidifcit DPii itmai entferiien, nidjt ćibiilid; feicn, iiidit gldcfe 
fommcil. Sułtan czasem porzuca braci straży wiernych 
osób ; co me daleko od wiezienia uchodzi . kiedy się 
im z nikim widywać nie godzi. hiok. Turk. 95. Nie 
uszedł go = podobny. Cn. Th. 555. (poszedł na niego, 
trafił się na niego, wdał się w niegoj. Ludwik Cesarz 
w sprawach bożej chwały i innych, nie uszedł ojca. 
Biel. Sw. 79. Ledwieby się to dudarzowi albo niewsty- 
dliwej jakiej przekupce na trecie uszło; ale małoś ty 
widzę tych co uszedł. Pim. Kam. 105. (małoś lepszym, 
mędrszymj. — |. Uchodzi activ. transit. , uchodzić tyle 
mil etc, ubiegać; mit ®ebcn jiiriictlegeit, gcbcii. Uszliśmy 
teraz dwie mile. Tr. Uchodzę co drogi, processi aliquan- 
tum viae. Cn. Th. 1172. — ' Similit. Póki szlakiem da- 
wnym prędkie słońce poleci i nieuchodzony krąg mie- 
sięczny. ■/, Kchan. Fs. 152. niedościgły, imein^plbnr. — 
Transl. morał. Uchodzić kogo = uskramiać, ukracać, ujmo- 
wać, ułatwiać, kaptować; ciitcn mćipigen, jdbmcii, bcfdtiftigen, 
gctcinnen. (Hoss. yx04HTbca ucichnąć, ustać, uspokoić 
się). 1 okrutne bestye dobrodziejstwem się uchodzić a 
ugłaskać dawają. hosz. for. 110 6. Lwy groźbą a 
ugłaskaniem uchodzić, ib. 140 b. Psy łewcze dobro- 
cią a karmią uchodzimy rychlej , niż łańcuchowem wię- 
zieniem albo biciem, ib. 110 b. Zburzony lud na króla 
w okna strzelał, który ich swoją cierpliwością, jako mógł 
uchadzał. Biel. 427. Wyprawił do mistrza posły z wiel- 
kiemi podarkami, uchodząc go w tym, i jeszcze mu 
więcej obiecując, gdyby synowca mu pomógł z Połocka 
wygnać. Stryjk. 277. Jagiełło uchodził pany jedne dary, 
drugie obietnicami, aby syna obrali. Biel. 285. Katyasz 
uchodził pięknie sobie wszystkie pany, tak iż się zasie 
do niego nakłonili a Kazimierza odbieżeli. Jb. 407. On 
wymową swoją snadnie w to ugodzi, Ze miecącego 
gniewem i bólem , uchodzi , Albo go jakim fortelem 
zniewoli. Olw. Ow. 517. Starał się, jakoby wojewodę 
mógł przez dary uchodzić , aby niu Kraków spuścił. 
Biel. 110. Juno, skoro przyszedł Jupiter, uchodziła go 
prośbami, iż jej przysiągł to uczynić, o co prosiła. 
Biel. Hst. 21. Uchodził je i ukrócił swą dobrocią, aż 
potem wszyscy nań byli łaskawi. Biel. Św. 155. Celestyn 
był uchodził swoim rozumem zuchwałego Fryderyka, ib. 
100. Groch. W. 515. Henryk, będąc wielkim nieprzy- 
jacielem duchownym , uchodziła go cesarzowa , iż swój 
gniew umiarkował przeciw nim. Biel. Sw. 90. Bacząc 
nadetość tak uporną jego, uchodziła łagodnie, jak ba- 
czna głupiego. Papr. Koi. A 2. On jeden mi przeszka- 

15* 



416 



U J r C Z Y C - u K A R M 1 Ć. 



I- K A R W I C - UKAZ. 



dza ; ale ja go iichmlzę, cliybabym nie iyl. Teal. 52, 
19. (podstępnie podcliodze , ii) ipiD i^n (Ąpn friegen; 
Bost. yxoAC»i> , yx04i!Oio ukradkiem) Sztukami icli 
uchodzić przyjdzie , a przytrzymać do jesieni , aż mrozy 
nastąpią Siar. Woj. D, i i. — 'Simil. Woda ludziom 
rzecz niouchodzoiia , Samym lo rybom w/ość jest przy- 
rodzona, hlon. ii. B 2 nie u.diodzi ludziom w wodzie 
żyć, jak r\bom. nic służy im wdda; tai ffiaifcr ift fein 
6em SWcnidJfii aiiiicmcifiic* , }uftaii&ii]Ci? (Jlcmciit. — §. /ie- 
cipr. Uchodzić się, zcbodzić sie . chodzeniem się zmor- 
dować , iii) miiht ge|?e!i. Uchodziłem się . ubiegałem się. 
Cn Th. 1175, Boh. uśly [euni eundu. — 'UJŚCIE, ia. n.. 
UŚCIE , 'i- 1 ) liście rzeki : Lat. oslia , (cf. ustai , bie 
Wunbiing, bfr 2lii3flii8 cinesf ©tuMiicś, gliiBcś; Yind. vustje, 
operije , istok , islivalifhe; Hag. .itjek rjeku; Ross. ycrbC. 
BJifluie : Erd. [oycTHic forami-n 2] , npo.iHB.i. Uście gói , 
rzek, dzbana etc. Cn Tli. l"20l, /iosn. uragn, Ukomica, 
usta od ardova. — |^. 2i Ujecie, utwór 2| Ujście ar- 
maty //om. Ayio. .Inn/. Ujście serca . bie 2)?unbiing bcS 
$)trjen». Serce ma czlery utwory czyli ujścia. A'r«;). 2. 
241. — Urhodzi co : ri3 stronę idzie, odchodzi, idzin 
na bok , fi gcijt Ctira? niif bie Scite. Trzeba więc czcić 
szelągi; nieznaczne wydatki. Potoczne ujścia, to są 
utraty zadiilki hms. Sal 48. 
UJUCZYC. oh. Juczyć. UJUSZYĆ, ob. .I.i.szjć 

U K, 

*UK , m , uciony, eiii Oiclcbricr , [Cant uk ; Yind. ule, vuk, 
n Nuk dur! ma, nauka, cl', wyknąć, na«yknąr;). Nieuk py- 
ta uka. Co to w tym za sztuka? Dralk. (J, 2 b. Nie ta- 
kiego nieuka, jako ty, ale niepiiślcdniejszego według 
szkolnych nauk uka , l'iolra .\rkudyusza przywodzę, który 
nie Krakowską, ale Watykańską i inne biblioteki warto- 
wał. Pim. kam. 57. 

*UKAC się, o ś^viniach , hukać się . (cf. odukały) , kiernozić 
sie . krzekać , bestwić sie ; Boh. baukati se) 

UKAbZIC; lioh. ućadjti, ob. Kadzić. UKAJAĆ, ob. Ukoić. 
UKAJAĆ się. o(>. Kajać się. 

4. UKALAC; Croil. ukalyujem , ukaiyjilszem ; u, p. Cowróci 
cały w błoi'ie iik:il.inv U'th. Di/ah. 2, 140, oh. Kalać. 
2. UKALAC. »V Ukłli.-. UKALCY.NOWAĆ . o». Kalcvno- 
wać, UKAMIO.NOWAC. ob. Kamionować. 

UKAN.\Ć. UKAI\NĄC; Hoss yKimyrb; n p Przestały i;ro- 
my , ani więcej ukanąl deszcz na ziemie i Leop. lizod. 
9, ob. Kapnąć, Kanąć. UKAPKI , ow plur , cieklizna , 
która w jaki statek podstawiony uknpnęła. \\/<(/. Dudi 
tJ5. Uk^pki pod beczka wina, piwa. /'/i Th. IIS.i. 
Jraiifiueiii , Irauiliicr , triunrofin. i't(i!itifiii u. f. ii'. 

UKAPTUUOWAC. UK\i'TUHZVC. oh Kapturzyć. 

UKAI^AC; /lo!s. HaKUiaih , iianajUDUTb . (cl. n.ikazae), n^. 
Karać. 'UKAhA, y, ; , uka.-anie, okaraiiio ; //oft. OUlTpn- 
•fOBiiiiie. bie Scftrafiing, bie 2tr.ife. Zgryzota i niepokój, 
(a sprawiedliwa i pierwsza zbrodni ukara. Staś. Num. 2, 
7 UKAUM;/, . :i , m. , który karze lub ukarał, ber Se- 
fttaier, 3lbf(riifer; Stov. kazar; Yind poflilralaur , poka- 
fhtijEauz ; Hag. podepsnik. 



UKARMiC : flosi. ytiUTiiTb, ynbiTUBaTb , ob. Karmie. 

UKAHTOWAC, UKAIłCIC. oh. Kartować. 

UKARZAĆ, nh. Korzyć 

UKASAĆ ri. dok., Ukasować niedok. , podkasać , auffd^iirjcn. 
Wyjęła z ukasanej szaty dwa listy. Pol. Arg. 1 79. Nimfa 
pod gładkie piersi ukasana hchow. Wied 19. Turcy w 
szarawarach chodzą , aby snadnie mogli umywać kolana 
ukasawszy sie. Siar. Uit. 57. 

UKĄSAC, UKĄSIĆ, ukąsił, f. ukąsi ci. dok., Ukesować , 
ukesuje cont. et fiequ ; Boh. ukausnauli , ukausati ; Hoii. 
yKycHTb, yKycfciBaTb, yncHJHTb , (cf. żądło); Eccl. yrjo- 
4yio, (ot. Głodać); odgryźć, odkęsać ; nbbet^cn. flbnagen. 
Ukęsiije czego sztukę abo co ciłego , demordeo. Cn. Th. 
1182. Ukąś kawałek. Na pytkach męczony język sobie 
ukąsił Tr. — j! Ukąsić, raz pokąsić , kąsaniem zranić, 
iij:ryżó, ujeść; bei^en, biiiein luigen. niibcifcii, mit einent 
58i6 oetlDUltbClt. I kamiemaby r głodu ukąsił, falib. J 2. 
I>wa pieskowie mogą obudzić, .ile ukąsić żaden nie śmie. 
fifok. Turk. łlti. Robak go ukąsił, uszczknął; bat i^n 
gefłotbcil , gebiffcit. Każdego ukąszenie zwierzęcia już kona- 
jącego przciazliwszf;. Lesz'^. Ciast. 78; VinJ. ygris. gris, 
njedenje, popad . ber 9ip. Ukąszenie jisa wściekłego i 
inne jadowito ukąszenia tik leczyć. Slesik. l'ed. 226. 
Pchła ukąszeniem zgrzeszy. Teal. 42 cli. Hoss yxaj%, 
Glł4 ; \ind. pik , vpik , piknenje. ■ — l'rov. Ukąś się w 
język. Cn .Ad. 489. trzymaj język za zębami . milczeć 
lepiej; fidj iii bie 3ii>iflC beiBcił, fittietgcii. — g Ukąsac 
kogo, jig. ugryźć, przymówić mu, przyciąć; iiitt Sti- 
dielcjeii angcbcn, ftcduii, fiicbclit. Ludzie tak językiem uke- 
suja , jakoLv trż nożern z:4rznał Eiop. 120. Ukąsiwszy, 
uciekł. Cn. '.Ad. 12(iO. 

UKAZ, u , m , UK.\ZKA, i i ; lioh. ukaz, ukazka; uka- 
r.owanic, prikaznwanie , pokazanie, ukaz, znak; idi 3^'' 
gen , ScbciiIaiTcit . SiTicigett . Jliifieigcii , \>ai ińi>tn , bie 
(Sridieinitng. Niżh pierwszym błyśnie jutrzenka ukazem. 
Chrośr. t'a's, 19. Zwierzęta o:i ukazkę z sobą wozili. 
Jahł. Ł";. 84. Niezn-ijome migi i ukazy. Chroir. Ow 2'j9 
Tak dziwnie foremnego trefunku ukaz (głowa ludzka 
przy zakładaniu Kapitolium znaleziona), panowania sia- 
dło lam być obiecał, haliss. FI 14. zjawienie. — j. 
Ukaz; (Hoss. yKaai) ; mandat, rozkaz, 9efe|)l . Oebot, 
(Ufafcj ; [Ctrn. ukSsa, ukasilu ; Yind ykasa , ykasanjo • 
nakaz. roz'<riz). Próżno, zamknięte morza, już się me 
wyśliżiiie , Wstrzymują go surowe ukazy w ojczyźnie. 
Dmoch. Sal. 26. UKAZAĆ r;. dok , Ukazywać /r^i/u. , 
ukazuje pr.; Boh. iikazati , uknzowati; Siov. ukazał, 
ukazugi ; (Sornb. 2. hopnkazasch : Sorab. 1. dopokażu ' 
dowieść , dowodzie) ; Carn. ukąsili ; Yiml. ykasati (na- 
kaz ić, rozkazać), perkasati , gorprrkasati , gorpokasati ; 
Croat. kazati . kasem ; Pal. iikasujcni, kasujcin , (et. ka- 
x3ćl ; Bom. ukrizali. pikazati; Haj ukazali, k;}zali . ka- 
zov3li. pokAzaii . ukai^iyali; ftnis yKaaaib , yKaauBaib . 
iipe.tiHBHTb , npei.iaBJRTb; (Ece!. iipe.tiyKaayio premon- 
stro); J 1) pokazać, pokaiować : Jf igen , lVfi|tn. Ukato- 
tować co palcem, skatować na co, mit i\ingfrn łeiflfit. 
UjrzawszN ja, onoż jest, palcem ukazały. P h^ han. Uri. 
1 , 169. (wUykaći Proroctwa o Metyaszii h)ły jawne. 



u K A z A C z. 



I' K A Ź N Y - I K Ł A D N O Ś C. 



il7 



f;dvż mało go palcem prawie nie ukazowa/y. Hej. Posl. 
B i. Chcemy let;o słowy pisma ś. dowieść, a prawie 
jako pnlcem ukazać. Baz. Hsl. 287. Bóg pr:iwie ukazuje 
palcem sposób uszczęśliwienia. Lal, hom. Do. Z faski 
twojej to mam , iz mię ukazują palcem chodzącego Lih. 
Hor. 05. Słowy wyraźliwemi to nam ukazują. Falib. li. 
Na którym tundiimencie Piziilta ma być ut;runtowana . 
Cycero i Kato siła ukazują. Falib. A 1. ukazuję komu 
drogę do czego , powód komu daję do czego. Cn. Th. 
H82. Kupcowi weksel ukazać. Tr. prezentować, cincn 
SBe^fcI fPTjcitjcn , nufmcifen , prafcntircn. Prezenta albo 
ukazowanie. Utm\el. 1, 82, (cf. przedstawić, przełożyć). 
Rozkazuj, a sam ukazuj. Cn. .Ad 102 (dajze prz>kład 
z siebiej. — Ukażee zęby. Cn. Ad. 1200 poznasz mię, 
dam ci się w znaki , i(b ipill bit tk ^'x^ni tlicifcil. Ważył 
sie też królowi psio ukazać zęby; iiicessere dietis pro- 
leiińs. Zebr. Ow. 522. Mnie sierotą chrzcząc, ojcowski 
psi zab ukazała : e.rhtbuU tinguam scelarnla palernam. ih. 
145. Ukazać się komu na oczv, pokazać się, wejrzeć 
mu śmielo w oczy. Cn Th. 1182. eiiicm itiitcr btc Sliiticu 
trctcti, ibm brciil iii Pie Jliigen fcpen. Ukazać się na świat, 
flĄ óffciitlic^ febcii Iiiffen. Nie śmie ukazać się na świat, 
wychylić się z domu Cn. Th. 1182. Nie używam koro- 
ny, jedno czasów ukazania mego. Sk. I\az 223. (kiedy 
sie publicznie pokazuję). — In malam partem: Ukazać 
sobie kogo, palcem go ukazać, wytknąć = szydzić z niego 
zaocznie, ciiicn Mntcirucft' yrrfppttcn, mit gtngcrii aiif t|m 
bcutcit. Ukazują gu sobie ludzie , lak mniema , chociaż 
wzrok jest i na innego , i mowa o kim inszym. Gorn. 
Sen. 170 Świat go sobie palcem ukazuje. Hfj. Fosl. 
7" / 5. Pięknie kogo obłapiają, a z tyłu go palcem uka- 
zują ku lekkości jego. fiej. Posl. i' u i. — Jurid. Uka- 
zać mają, że do służby wojskowej nie obowiązani. Tr. 
dowieść, crtufifcn, bcniciicn, bartbim. Ukazało się co komu 
x\e śnie, zjawiło się, |iukazało; crfdtcinfii , fit^ jeiflcn , ftc^ 
fc^cn lafjcit ale 6r|'d)ci!iU!hj. Ukazało mi sie znowu widze- 
nie, po ukazaniu pierwszym, które widziałem. Budn. 
Dan. 8, 1. Kaplica appnriiionis , albo ukazanie, iż sie 
tam. naprzód po zmartwyi-hwstaniu Chrystus matce swej 
ukazał. Warg. Hadz. 65. O panie, ty wyjawiając się nam, 
ukazałeś się ojcem naszym na puszczy. 1 Leop. 4 Ezdr. O, 
29. (zjawiłeś, pokazałeś). 'Ukazałasta się oba. liudn. \ 
Sam. 11, II. ('(/ho/ ■ ukazaliście się) "Ukazywało mi się. 
Przcstr. 2-i. zdawało nu się, Ci fdiicu mir, fam mir ror. 
— §. 2) Ukazać, odkażać; niiiufifcn an jcmantu'!!, luoliiii 
ceriDeifcii. Jan ś. przy sobie ^uizniów nie bawi. ale do 
Krystusa ukazuje i odsyła. Żarn. Post. 10 b. Ukazuje 
uczniom na cuda i naukę swoje , dając znać , że zląd 
czymby był , snadnie wnieść mogli. Dambr. Saz. 14, 
Gotard brata odkupił od Krzyżaków cztermi sly grzywien 
srebra , które im ukazał na dziesięcinach Pomorskich. 
Diel. 112. UK.AZACZ, UKAŻYCIEL, UKAZICIEL , a, m; 
Boh. ukazatel ; Slov. ukazatcl , ukazowatel, ruka na hn- 
dinach indes zegarowy, ukazatel, regislr rejestr, (uka- 
zatedelnik gui accipil demonstrationein) ; Bosn. ukazalac, 
koi kasge demonstrator, (kazalac > index) ; (Croai. uka- 
snik ; \'wd. Tkasavez , f. ykasanza < rozkazujący) ; Hoss. 



yKaaatc.ib , oótaBHTCib , f. oó-BaBHTeJbHima , npe4iaBii- 
leih . f. npc4iniiiiTe.ibiiima ; Eccl yKasmc^h, (npe4T.yKa- 
3aTe;ib praemonuiator) -.^ ukazujący co, ber SBcifcr, ^ń- 
gcr, ?(iifn)eifcr , Sorircifcr, Jltijeiflcr. Ukazicielowi zbójcy, 
znaczną obiecuje sumę. Tcai. 9. c, 54. Ukażyciel listu 
tego. Sax. Porz. 65. Sjorjciijcr biofcy. Ukazicicl wexlu Vot. 
Leg. 8, 936 Karty dłużne na ukaziciela napisane. Gnl. 
Cyw. 2, 42. Uczynki te, czy są uczciwe albo nie, uka- 
życiela albo wykładacza potrzebują. Goni. Sen. 264. O 
tym w ukazaczu znajdziesz. Sienn. Wyd w rejestrze do 
księgi przydanej. D{fgi|łer , Jliiffcblaijcreiiifłpr, Slattjeigcr. 
Rejestr w ksiegaeh wszelakich, ukazujący, gdzie co 
w nich leży, ukazicicl Boemii. Cn. Th. 914. UKAŹNY , 
a, e; Slov. ukazowalliwi , ukazugićni demonslratwus ; 
nos.i. yi;a.^HTLMbHi>iB , iipe4'ŁaBHTC,ibiibift , (ynasHuB od 
ukazu, nakazu = nakazany I ; ukazany, wyraźny; aiigctctltct, 
angrjcigt, aiiBprncfiii'^. Czy potrafnz się oprz"ć ukażnej 
wdli matczynej? Weg Marm. 1. 199. 

UKEDZlIiUZAWlĆ . obi Kędzierzawić. UKESYWAĆ. [IKE- 
SU.IE , ob. Ukąsić. 

UKIRZYĆ «. dok., zaciemnić, finflcr maioii, uerfiiiftfrn. 
Czarny żal nocnym ukirznny mrokiem Zasępił doniy. 
A'.ir. fyj. 2. 91. ' 

UKISNĄĆ, UKISŁY; Vind. ykifatde, ukiluyatile, oi. Kisnąć. 

'UKLA , i, i.; [Hoss. Sibir. nKie\i 2]; dzika kaczka czarna 
na Polesiu, po Rusku tak zwana. Łnd H. N. 62, cine 
SIrt fdimarjcr nnlbcr 9lenten. 

UK'LAD , u, m.; (Boh. ukiad , aiiklad , auklady > cliytrość; 
zasadzka, cf. układność ; Cnrn. uklSda < zasada, fundament; 
Hoss. y:..ia4Ka s '.ipakowanii- , yK.ia.Ui = gatunek podUj-zej 
stall); ułożenie, układanie, rozporządzenie; bic £!^rbllllltg, 
3ni'rbiiiiiiiiftclliiiui , Biifiintiiicfiffuiig. Dobry układ Hoss. 
ó.iaroycrpoCHic , ó.iaroycrpOHCTBO. Syslema abo układ. 
Mon. 69, 672. ein (S^ftfin. Układ logarytmów. Alg. 501. 
Układ roślin , .tyslema plantanim . porządne roślin ułoże- 
nie |)odług niektórych obranych znaków. Bot Nar. 145. 
»Pf[nii5cii)i)ftnn. Ukłail z kim, ugoda, gctruffncr ^crglcid) ; 
Hoss. C4t.iKa , pa4a Układy l.ajne a załogi tu są 1 Leop. 
4 Beg. 9, 25. (zdrada i zasadzki, ó Lenp., gc&cimc Silerffait- 
bniffc. ). Układ powierzchovvny , kształt układania się; bic 
Stflliing, 'ipofltiir. Komedya i tragedya mają sobie właści- 
we gesla, że układ, postępowanie, trzymanie się aktora, 
nie może być toż samo w tragedyi, co w komedyi. N. 
/^«;«. 2, 223.' UKŁADAĆ, ob. Ułożyć UKŁADACZ, a, m, 
układający co, rozporządzający, [lorządnie skład;ijący; 
ber TrPiicr, 3iiprbiiiiitglegcr, Śufflntmciiftellcr ; Bok. układać, 
(aiikladnik podsiepnik); Ymd. raunik, poraunaz , fhihtarz, 
(cf równacz , porównaczir Boss K.iaAtuifB; E:'cl. cocia- 
Bine.ib , ((•(. zostawić). UKŁADNOŚĆ, ŚL-i. r , układna 
ksziałtność, z^rabność; ®Efd)i(ff, (Sctraiibt&cit. ai:gcrlid)e &(• 
jdiliffcnlicit. Taniec nadaje piękną układność. .V. fum. 19,56. 
Uroda bez układności, nie przyciągnie wielu gości. Cn. 
Ali. 1203. Ma żonę, piękną z układności, miłą z obyczajów. 
lHon. 67, 689. — Układność, dogadzanie z uleganiem, 
uczynność, grzeczność, ludzkość; naiJgiefciiK SBiflfńbrig- 
fcit, ©efiittigfeit , .v)itma«itdt ; (Boh. aukladnost chytrość, 
podstepność). Raguza ochroniła się zawsze przez ukła- 



Ii8 



UKŁADNIE. 



U K L A II O W A Ć - U K Ł O N N O Ś Ć. 



dność swoje, pozyskując icli łaskę, co ją raogli bronić, 
znosząc cit-rpliwie każdą urazę , a żadnemu jej nie czy- 
niąc, hłok. Turk. 82. Żal , ijtiicw . smutek , p/acz , 
nędza, doda mocy si/a , Srogiego raczej męża zniewól 
uUadnośeią. Bardz. Ttoij. 54'2. Ikladność jedna ludzką 
miłość. Cn. Ad. i '200. Ty każdemu w skromności za- 
chowaj się w nuerze , Wiesz, że wszędy układność 
wielkie czynsze bierze. Rej Wit. 44. Jak wielka była 
układność i cierpliwość pana naszego. W. Ho$t. W. 204. 
Niechaj ukażą wszelaką układność przeciw wszem lu- 
dziom. Hadi. Tli. 5, 2. Alexander przechodził Filipa 
układnością przeciwko każdemu i ludzkością swoją. kotz. 
Cy\ 56. Rzymianie z Palemonem rozumem i układno- 
ścią obyczajów, w Litwie snadnie zwierzchność otrzy- 
mali. Siryjk. 80. Za postępkiem czasu wszystkie sprawy 
szczerości, układności i prosluści starodawnej zniszczały, 
gdyż jedne bywają wywracane, drugie albo dobrowol- 
nie niszczeją, albo je chytrością odrzucają, a insze 
przvdawaja Rfj Post. Co. obyt;zajiinści. UKŁAD.NY, 
a . "e , UKŁADNIE rt«/o. , U.KŁADNIUCHNY , UKŁADMU- 
TEŃKI intensw , powierzchownie przyjemno kształtny, 
zgrabny, okrzesany, gciPilIlM, flffdlicft, gcfÓJlijfciI. Satyra; 
Układny: Jesteś jak dąb wymogły, Tak bez żołędzi 
urosły. Rej. Zw. 252. — §. Ukłailny . z uleganiem do- 
gadzający , stosujący sie, powolny, grzeczny, ludzki; 
nndjgicbig , gcrallifl , artiij , fit^ in bic Seutc iiiib Um[taiit)c 
fd)i(fenb, jut^dtia, tuman. Był człowiek dziwnie układny, 
do którego się natury sposobić umiał. Sk. /i/w. 2ó0. 
Nie trzeba sie wadzić, układnym być ku wszystkim. W. 
2 Tlńm. 2, 24. 1 Leop. ib Humanitsiine, bardzo ludzko, 
układniuchno. Ma/z. Będzie się układnie a 'ludzkie spra- 
wował, i Leop. 2 Mach 9, 27 To wszystko maja czy- 
nić z miłością układnie , nie fukając na żadnego. Biow. 
Roi. 129. Mądry zawsze skromny, poważny, układny, 
nic z tego wszystkiego u gniewhwego. fiirh. Sen. yn. 
290. Likurg ani jest srogi , ani pyszny , ale owszem 
jest powolny, a przeciwko wszystkim układny, hosz. 
Lor. 178 b. Głęboki w rozumie, a miłosierny w uczyn- 
ku , ludzki i dziwnie każdemu układny , hojny , wspa- 
niały. Boler, a 4. ['yszne . niemądre, nieukładne , bez 
litości , bez pokoju i Leop. Aet. i , 50, Wielki i mo- 
iny ten pan . w rozmowie tak się każdemu układnie 
stawi , jakoby też jednym człowiekiem z pospólstwa być 
miał. kotz. Cyc. 1)9. Trzeba , abyśmy się najukładniej 
w ten czas przeciwko każdemu stawili , gdy w szczę- 
ściu jesteśmy, ii. 56. Przełożeni , gdyby się układnie 
każdemu stawili , wielkąby miłość od poddanych .swych 
osiegli. Kosz. Lor. 15 6. Na urzędzie bardzo dobrze 
przeciw każdemu układnie się stawił. Budn. .'\popht 74. 
Z ojcem i matką jako n.ijukłailniej Poslępiij , i czcij 
szanując życzliwie. Odym. Sw. 2 , F 5 b. (z jak najwię- 
kszym uszanowaniem). Do nóg upadaj Zwycięzcy temu 
jako najukładniej. iliask. Ryt. 2, 69. jak najpokornicj — 
Ąitter : W wiekach najukładniejszych dzikość jeszcze 
praw swych nie traciła. Zab. 15 , 66. Juk. najpolero- 
wniejszych , iit bcit feiiifteii , gcbilbclftcn Siilrl^iiibertcn. — 
In malam partem : Ikładny , ułożony , sztuczny , wy- 



kwintny , wymyślny . obłudny ; gefunftflt , crhinfielt , rer- 
fteUt, \)tllĆ)Uń\is. Z układną miną i nabożną. Jaht Lz. 2. 
Wieież to Układnych twarzyczek, a zdradliwych widzimy ! 
Teat. 27. c, 49. Nie wierz tym układnym słowom! Zab. 
15, 201. Nie godzi sie w mamki brać układnych, to jest 
swowoliiych , jako są szwaczki , praczki , haftarki. Sienn. 
465. Śpirz. 188. id. umizgalskich , foffttiid) , licliaugflnb. 

UKLAUOWAĆ, ob Klarować. UKLECIC. ob. Klecić. LKLEIC ; 
Ross. yK-iauTb, yKjeHBćiTb ob. Kleić. 

UKLEJ, UKLEJKA, i, i; ^"oraft. 2. huklej ; {Bosn. ukgljalta; 
/lai/. ukgijalt I , zarnorep melanurus ; /fa/. occhjata) ; Rost. 
yK-iCH , YKieilKa; Germ. bie Ufflep , ?lffIco, Slut^c, Sliclc, 
"ber SrcitlJng, »5trómling , eiii 3Bci6fit(^, cypnnus albur- 
uus L t n n. , mała rybka , na palec długa , prawie we 
wszystkich płynących wodach znajdująca się. Kluk. Zw. 
5, 175, (Hoss. Sybir, aKjeii kaczka;. 

UKLĘK.AC, UKLĘKNĄĆ, ob. Klękać, Klęknąć. UKLEPIĆ . 

oh. Klepać. 

'UKLISTIt(3WAC sie recipr. dok., Ir. ulejdać się, popuścić, 
ficf iicninrciiiigen. Złapały ptaszka , ale im uciekł uklistro- 
wawszy Sie. DwoT. F. 

UKŁÓĆ, f. iJkole cz. dok. Ukalać niedok., ob Kłóć; Rost. 
j-KO.iOTb, yKajMBiiTb ; ukłuć się; Ross. yKOJOTbca Ukłó- 
wszy się kto na róży, sprzykrzy sobie zapach i wdzięki 
jej Mon. 73 , 597. Z pęcherza za lada ukłóciem śpilki, 
wyjdzie wiatr, i niemasz nic. Mon. 76, 84. — Fig. 
Banisz ty kogo słowem , on ciebie ukole. Dmoch U, 
2, 220. (cf. przytknąć komu). — Translate: 'Izaż czło- 
wiek ukole albo odrze boga , iż wy mnie ukalacie albo 
odzieracie? a rzekli: w czymżeśmy cię ukalali albo odzie- 
rali ? i Leop. Malach. 5 , 8. (w czymżeśmy cię skłóli 
5 Leop ) 

UKŁON, u, łn. ; I Ross. ywoii^B - miejsce pochodziste) ; po- 
kłon; Rag. poklognenje , priklon, priklonstuo, priklo- 
nost; Yind. perklonenje, perklonslvu, perpot;nenje , per- 
pognuvanje, pognenje ; Eccl. yn.łoiicHie , nomcuie , ne- 
Taiiic . (cf. miotać, miatać; ; ciiic 'l<er('tiiguiig , ein Geni' 
plimcnt. Chcą aby przed ich złotym galonem Każdy wy- 
bijał nizkim ukłonem. Zab. 9, 344. Żabi. Od ukłonów 
krzyżów już nie czuję. Teat. 33. d. 63 Oświadczyć ko- 
mu czyj ukłon, eiii 6i'mplimcnt ypn jcmiiiibcii a\iixii)ttn. 
UKŁOML się recipr. djk. ; Boh. uklomli se ; Vind. pcr- 
klonilile; Rets. yK.iOiiiiTbca iipeji KtMi; pokłonić się, 
fic6 Bcrittigeit, eiiic 'Jjortciiguiig madjcn; Croat. uklanyam- 
sze , ukloniLszemsze declino , recedo ; Slav. uklonitise < 
oddalić się, ustąpić, uledz; Rag. ukloniiti demovere , 
uklonitise • schronić się gdzie, ukloniscte receptaculum; 
Botn. ukłonili ko>a od koje stvari avoeo , uklagnamse, 
uklonimse declino, de/Iecto , locum cedo , vito , elfugio\ 
Ross. yKJUiiiiTb uchylić). Ukłonił się im aż do ziemi. 
Radź. (jtnes. 18, 2. (cf. upadać do nógi. Argant się 
hardy wszedłszy nie ukłonił. Tylko co trochę na dół 
głowę skłonił. P. hchan. Jer. 44. — |j. Musiał się 
ukłonić i słuchać. Tr. uledz, ustąpić; naibgrbrn , \ić) be> 
(luemen. Tr. UKŁO.MCIEL. a, m, , pozdrowiciel , taluta- 
tor. Ma/z ber (SomplinifnttHr , 3)fgri'ifier. UKŁON. NOŚĆ , 
ści , i , grzeczność, układność; bie 'Mrtigfeit, Ctófiiitłfett. 



UKŁOPOTAĆ - UKOIĆ. 



UKOJNY-UKONTENTOWAĆ. 



119 



Przybiera sobie sułU.-.a do fraucymeru panny, jaii którą 
zobaczy w g/adkości albo ukfonności inne przechodzić. 
Ktok. Turk. 48. UKŁONNY, a, e; Ross. yKJOHHUii, jkjo- 
HHCTblH , yK-iOHiiiBUH ; ulegający, układny, grzeczny; 
mic^flicbia. irillia^riij , artiij, Iiiifltcł). Gdańsk nieukfonny. 
Groe/i. W. ii-2. hardy, ftnrrf opftfd) , iinbciiofatn ; (Hag. 
prikionit renerens). 

UKŁOPOTAĆ, UKŁOPOCIĆ, ob. Kłopotać. 

'"UKŁOSIC cz. dok., kłosami ukryć, pokryć kłosiem , mit 
SibrCli bctfcfcn. — Fig. Oszczepy, nieprzyjaciele ukosem 
ku naszym w ziemie utkwiwszy , widok niejakiś ukło- 
szonej żelazami i drzewami niwy z obozu swojego uczy- 
nili. A'rtr. Hst. 7> , 150. 

UKLWAĆ, UKŁUĆ, ob. Kłuć, Kiwać. 

'UKNESZANY, a, e, zmordowany, crinubct. Stała baszta 
wysoka, na wierzchu wydanym. Miejsce, a smaczne 
miejsce nawom ukneszanym , fessis. Zebr. Ow. 279. 

UKNOWAĆ, UKNUĆ, ob. Knować. 

UKOCHAĆ med. dok., mocno pokochać, fck lici) gcnuniien. 
Jam go ukochał, jak duszę moje. Dmoch. II. 2, 166. 
Długo myśl, czy masz kogo obrać za przyjaciela; pier- 
wej doświadcz, niż ukochasz. Mon. 74, 427. Tak mo- 
cno z wzajemnością ukochał sobie damę , ze to był pra- 
wdziwie rzadki przykład czystej miłości. Mon. 75 , 653. 
Przykładem do uznania prawdy, i do ukochania w świą- 
tobliwości wszystkich przywiódł. Bzów. Roi. 2. (do za- 
miłowania, rozkochania się). Zły syn idzie tam. gdzie 
pożądliwość ciała, ukochanie oczu, gdzie przestronny do 
piekła gościniec. Pociej. 51. upodobanie, pasza oczu, 
Slugcnmcibc. Ukochany; Russ. .iioóesHbiH , .iioóeseHŁ , (cf. 
lubyj. Siiperlat. Najukochańszy, n. p. Najukochańsi ro- 
dzice. 

'UKOćLŁ mu się wrzód = wyrzucił mu się. Piotr., (i fenł fic^ 
ilim t'in ©efdnuiir suiamiiicn gejogen, er ^nt etu 05eid)an":r 
liefommcn ; {distnq. okocić się). 

UKOIĆ c:.. dok.. Ukajać niedok.; Boh. ukogiti; Ross. JTO- 
MOHHTŁ , yroMOHHTb ; ubłagać, uspokoić, ugłaskać, udo- 
bruchać, ukołysać; lici(^llftigeil , ftillcii , tieru^iiJClI. Żeglarz 
się przeszłej bojaźni pozbawia , Morze spokojność bez- 
pieczna ukaja. Mon. 75, 271. Gdy tych buntowników 
ukojono, i ze służby uwolniono, nadeszła nowina o no- 
wym buncie, fam. 83, 443 Raz piękna Wenus wzru- 
szone zmysły snem ukoić chciała. Zub. 13, 390. Jeży- 
kiem tyle tysięcy łu^ki kędy chcemy obrócić i zasie od- 
wrócić , wzburzyć i zasie ukoić możemy. Eraz. Jez. 
C 5. Serce ukaja w gniewie. Wad. Dan. 48. Zgon blizki 
Rzymu, chyba żeby odgniewani bogowie i ukojeni przez 
sposoby wszelkie , odmienili bieg rzeczy. Nag. Cyc. 73. 
Ukoił się pan , że nie uczynił złego , które był mówił. 
1 Leop. Exod. 52. Zęby się serca żałość ukoiła , Dajęć 
znać, że wnet na niego będziesz z uciecha oczu twych 
patrzyła Odym. bw. 2, L I 2 b. Miecz mój prędzej się 
nie ukoi , aż się krwi ich syty stępi. Geb. Hym. 296. 
Cnota ostrość prac ukaja. Nar. Dz. 5, 194. Zab. 12, 
231. łagodzi, umiękcza, nttIDcrił. Ukojony, którego uko- 
jono, befanftigt ; 2. poasibilitatis , ukojony, do ukojenia, 
jU bcfdnfligcn ; Boh. ukogiledlny ; 6tov. pokogitedelni. 



Nieukdjony, nie dający się ukoić, nieukojny, nid)t }ll 
befdiifligcn. Egipt w żalu z tej straty był nieukojony. 
Jabi. Tel. 24. Nieukojoną ku nieprzyjacielowi zawziętość 
w sercu warzy. Bals. Niedz. 2, 86. Nieuknjeiiie adterb. 
lin^itldar. Dziecię w powiciu nieukojenie krzyczące. Mon. 
69, 903. UKOJ.NY, a, e, — ie ndv. ; Boh. ukogitedl- 
ny; dający się ukoić, ju bcfmiftigcn , fi(^ bcfdiiftigcii laffciib. 
Nieukojony, nieupokojony , iiisedutus. Mąci., ob. Nieu- 
kojny pod Ukoić. 

*UKOŁ . u, m. , n. p. Niektórzy poddani obciążeni bywali 
robotami zamków, stanów, eo ukoły nazywano; także 
dawaniem stacyi i podwód. Siat. Lit. 87. gatunek robo- 
cizny, pańszczyzny, szarwarków ; cinc 3Irt jroliiiarlitit , 
ScfcariDcrf. 

UKOŁAT.AĆ , f. ukołace cz. dok ; Ross. yKOjOTnib , yKO- 
.lamiBaih ; kołacąc , bijąc zmordować, burd) Sippfeii imb 
StopCiT eriliribeil. iMyśliwy uznoi się , na szkapie się uko- 
łace , a wszystko mu lekko. Ostror. Myśl. fic^ iniiDe rat< 
tein , erfcbiittcrti. — Fig. Są-.iedzi starali się , aby te dwa 
zjednoczone narody, między sobą zwaśnione, wojnami 
ukofatać i powątlić mogli. Krom. 308 Na ostatek gę- 
stwą poganów ukdlatani Węgrowie , klęsce {lodpadać 
musieli. Krom. 378. 

UKOLOROWAĆ, ob. Kolorować. 

UKOŁYSAĆ , /. ukołysze cz. dok. ; Boh. ukohbati ; kołysząc 
uśpić, ukoić; eimincgcn, in ben ®d;Iaf unegcii. Ukołysać 
dziecię. 7r. — §. fr. fig Ubłagać , ukoić , uspokoić , 
ugłaskać; bcfanfligcn , bcrujjigcn, ftillcii. Noc, miasto te- 
go, coby przykre kłopoty ukołysać i uśpić miała, to one 
rozpościcra. PUcii. Sen. lift. 2, 7. Rozróżnione obywa- 
telów serca niczym ukołysane być nie mogły. Pilch. Sali. 
126. Chciej ją "ukołysać. Teat. 50. b, 47. Tward. Wf. 
144. Trzeba mu czasu, żeby się ukołysał w tym wzru- 
szeniu. Teat. 24. c, 17. Przypomnij sobie i ową Dzi- 
wną manią Saulową, Jak się nie wprzód ukołysał, Az 
wdzięczną arfę usłyszał. Kchow. 250. Odohodzi od ro- 
zumu , póki się nie obaczy i nie ukołysze. Morszt. 560. 
— Altler : Ukołysać jaka sprawę, interesa ułożyć, zgo- 
dzić , ugodzić; ®ei'd;aftc imb Sliigclcgcnbeiteit in Crbniing 
bringcn , nn-^glcidicn, ocrgIci(^cu. Bzaczy były pierwej ta- 
jemnie ukołysane; przeto nie wielką potym pracą po- 
słowie mieli. (jorn. Dz. 5. 

'UK0N.4Ć się recipr. dok., "Ukonywać się cont. et fregu., 
zmordować się do stracenia wszystkich sił, fi(^ oiiUig cr' 
miiben , cr)d;5pfcn. Ukonał.^m się wzdychając Budn. Ps. 
6, 6. Jehowa nie ukonywa się, ani upracuje. Budn. Jes. 
4-0, 28. Tłusty koń rychlej się ukona dysząc. Cresc. 
520. Ukonany, ukonały, spracowany, zmordowany, zro- 
biony; crmiibet, crfdjiipft. On dawa ukonanemi; siłę, a nie- 
mocnym moc. Budn. Jes 40^', 29. Zaszedł ci, i pobił 
twoje słabe za tobą idące , a tvś był ukonały i spraco- 
wany. Budn. Z?fw«. "25,"l8. 

UKONtENTOWAĆ kogo cz. dok., ucieszyć kogo , uciechę 
mu sprawić, udowolić , udogodzić; S!av. zndovolyiti , za- 
doyolyujem, (ef. do woli) ; Ross. y40B0.itCTB0BaTb ; Eccl. 
ovc.'ła,\HTii , ycjaajaib, {ob. Słodzić;; eiiten uergniigen , 
t^m łscrgniigen niadjen. Jeśli serce twoje zepsute nie 



120 U K O N T K N T U W A NI E - U K O n Z Y Ć. 



U K O S - I" K O W A Ć. 



jfsl , I113SI eiymLyś mię dostatecznie ukonientowa/. Wcj. 
Hurm. 1, 50. Ukontentowany, zujie/nie konlent ; Sluv. 
zadoYoljaii; Host 4f)B0JbHhlft. — Skoro wiei/.or nadszedł, 
pan wezwawszy Szafarza albo sprawcę doiim swego Ka- 
zał, by wszystkich parobków zwoław«iy Lkonlenlował 
za prace każdei;o. Odym. Św. *2. (i h. (bv zaspokoił i.h 
żądania," by L.n zapłacił). UKOiNTENTOWA.ME , la, h, 
udowoliiienie, uilogodność , ucieclia , pociecha, porado- 
wanie. Oaz. Sk. pr., udowolnieniti. /'(im. Warsz. o. 53;j. 
Ciarl , Carn. sadovolshena , ossladnost; \'ind. sadovol- 
niisl, sadn-;lilnf.st . pomuelnosl ; lion. yrtMHOCTb , SSer- 
flllUilOll . l'llft. 'Ubłożenie, od błogości, ukontentowanie, 
saly>takeya ; złączona jesl błogość czyli ubłozenie z we- 
wnęlrzneni niiło rozchodzącym się uczuciem, darł. Myśl. 
156. Czucie jesl rozkosz, albo ukonlentowanie , boleść 
abo przykrość od wzruszenia zmysłów pochodząca. Boh. 
Dyab. 30. Mam sobie za ukontentowanie iścić się w 
swoich powinnościach. Znb. 16, 56. Nadto drogo kupuje 
ukoiitentowniiie, kto go zdrowiem płaci, lii as. Pod. t, 71. 
Chce jej (vm większe sprawić ukonlentowanie, mi niespo- 
dzianiej odkryję t.'n sekret, 'feaf. 51, 17. Największa po- 
czciwego nagroda jest ukontentowanie , klóre z dobrego 
swego uczynku odbiera. d/oH. 07, 551. Kto się stara o nie- 
wzruszone ukonlentowanie. gotuje się do nieba. Zali. 13, 
74. Z ukontentowaniem , z ochotą, ochoczo, całym ser- 
cem ; Ross ycJiUHTCJbiiO . (ob. Rad). .Nieukontentowa- 
nie, niesmak; EccI. uiiiK.t , iWifoerflmujCii. Codziennego 
doznawać nieukonlentowania. BarJz. Trag. praef. 

UKOPAĆ . f. ukopie r.z. dok. ; Boh. ukopali , ukopawali ; 
Bag vkopi)tli ; kopaniem urobić , u/yskać , wykopać ; cr- 
flrabeii, aiiagrafien , biirct> ©rnbeii 311 SIBege bniigni , crljnl" 
teil ; {Bosn. ukopati sepelire; Dosu. et Dul. ukop < po- 
grzeb). Ukopali sobie cysterny. W. Pusi. W. 2 , 292. 
Ukojiaii przed obliczem moim dół. Wrćbl. 131. 

UKOR , u, m., UKORA , y. i., ukorzenie , upokorzenie , t>ie 
Semiitbifluiig; zarzut, wyrzut, btr 'Borroiitf. Dal. ukor; 
Kosi. yc.tpi , yKopa ; Wszystko to , czymeście len roz- 
dział nalkali , sobieście na ukor i w sromote tkali. Smolr. 
El. 38, cf. ukorzyć. 

UKORALIĆ ćz. dok, koralami osadzić, bcforflUeii , mit So> 
rallcn bciejcil. — Fi<j. Malarzu , ukoral usla jej , aby kto 
na nie spojizv, mówił, daj całowanie! Aiiakr. 29. 

UKORlJ.\'(JWAĆ'; Uu..n. okruniti , ob. Koronować. 

UKORZKNIĆ cz. dok. \ Cam. ukureninem, ukorenizhem ; 
Ouin. ukorjeniti , ueiiiili sgille; Hoss. yiiopeiiHTL , yKO- 
peiiHTL ; mocno wkorz.'nić, (cft ciiiipiirjclii. — Transl. 
Ugruntować, ffft gruiitf II , begrunbcii. Położę miejsce lu- 
dowi memu, a ukorzenię go, a będzie mieszkał na miej- 
scu swym . a nie poruszy się więcej, liudn. 2 iiain. 7, 
10. Ukorzenieni i pobudowani na Chrystusie 1 zmocnie- 
ni wiarą. IJudn. Colo$i. 2, 7. 

UKORZYĆ cz. dok.. Ukarzać , Ukorzać niedok ; (liotn. ko- 
nlti , pokoriili espiobraie , koren , pokoren eifTobratus , 
koritegl exprobrutor; Cioal kórim eiprobro, koritel eipro- 
bralor ; /^ojj. yiiopilTt zarzucić, yKopine.lb, /'. yKopHieJb- 
Hflua naganiacz , yKoptiaueHuuii naganny, yKuptiicjbiiufi 



Izy wy); upokrzyć , poniżyć, uniżyć, btmuti^tjeii. Pokuta 
zniża a ukorzy człowieka na myśli jego. Eraz. Jez T 4 
b. O dumny ludzki rozum , o głupstwo zuchwałe , Jakie 
tie ukorzają te robaczki małe ! Zub. 9, 106. Jezus się tak 
ukorzył, iż w żywol panieński wstąpił, /yw. Jei. 21. 
Korzyłem postem dusze m»ję . a lakem się ukorzsł przed 
bogiem, jak się korzy płaczliwy i zasmucony. Wróbl. 
79. Uksrzajmyż się pod mocną ręką pańską. Sekl. Luc. 
7. Zmn. Fost. 159 b. Róg nie wzgardzi sercem skru- 
szonym i ukorzonym. \Vról'l 121. Ofiara przyjemna bo- 
gu duch strapiony. Serce uniżone , umysł ukorzony /. 
hchuii. /'». 75 Ukorzonego prz\jniij w łaskę. Czach. 
A \. 

UKOS, 3, u, w.; (cf. Yiiid. skuś, skusi > wskroi , pr/ez; 
łiusi. KOCI, KOCbih 1. krzywy, 2. rozoki, zezow.ily, Kocuuti 
krzywizna, yKOCŁ (lokos, yHOCilliTb , _\KOCntTb mannizić, 
ociągać się ; Ecct. KOCBeiiie , KOcneHCTBO , HaKpHBJCHie , 
lICKomeiiie nakr?ywieiiie , kochiiki proca); kierunek po- 
przeczny, bie Sdirdfle, fdjrage ia^t. Na zadiodzie wszys- 
tkie lady są spaihislemi ; na wschodzie zaś kończą sie 
wolnym i miłym ukosem. Staś. Bu/f 2-18. pochodzislo- 
ścią ; Ross. noKoci, ©i^rńgbeit, 31bl;iiiid Mały uko* 
fiiiss. iipHKOCi (•2. zez). Na ukos, z ukosa, UKO- 
SKM, UKUŚ.ME, UK.')ŚNO adveib , z boku, popr?.e.zi,u;; 
iibcrjiccrtt , iibered, ft^ragc yoii ber 8eite ; Boh prjćkem ; 
Yind. veslinu , shousku, uoslrani , nastran : Hoss. koco, 
iiaKOci, uaucKUCB, KOcseiiHO (uaoTKOCB trochę krzywo); 
Eccl. OTKOCHeHiio, iiaiicKucŁ. Na ukos rozkładam, na 
kształt krzyża ś. Andrzeja, decusso. Macz. Na ukos prze- 
rżnąć Hoss CKOCiiTb. ci.auJHBaTb, (> 1. skosić). Cegła 
na ukos przecięta Hoss. KDCHK-b , KOCHMCKi. Ciął go sza- 
blą w czoło z ukosa. Ferz. (Jyr. 5, I. Arlylerya nie 
tylko z frontu, ale i z boków ukośno raziła nieprzyja- 
ciela. Siui Ob. 20. Nie jesteś na drodze, która wiedzie 
do żywota , ale podle drogi , która cię na ukos wiedzie 
na zatracenie. Żaru. Post. 98 b. Ukosnukatny trójkąt, 
który nie ma kata prostego. Juk. ilnt 1. 258. Łeik 2, 
198[ ciii id)riigii'iiifcIii)OiS I^micrf. UKOŚNOŚC. UKU.^I- 
STOŚĆ, ści, ż. , pochyłość, bie «(^riigbcit, 3lbbiiii|j:tjffit ; 
Hoss. KOCBeHiiocTb , (KOCocTb , Kociiiia krzywizna). Uko- 
śności mierzą sie perpcndykularnie. A/u/.. Zw. 3, 198. 
Wysuwka ta ma mieć dziurę podług grubości 1 ukosi- 
slośoi pręta. Jak. Art. 1, 197. UKOŚNY, a. e, na ukos 
idący, fd)rd(J, HbcrjlPfrsI gcbcilb; Vind. slranski, poslr^n- 
skt, na^transki; Hoss. KOCBeilHUh Linia ukośna używa- 
na bywa do wzięcia skrzydeł nieprzyjacielowi. AViiłi. Sar. 
-195. Ruwnoległobok ukośny, którego boki 1 kąty przy- 
ległe są nierówne. Jak. Mat. 1 , 98. ( olitn^uttnqulum ). 
Kwadrat ukośny, rhombut. Ueom. 1, 44. Lesk. 29. Po- 
łożenie żył węgłowych ledwo nie zawsze ukośne bywa. 
Siat HiiIJ. 157 inchne , Hoss nOKOCUH , uOKOeciii De- 
stylowanie ukośne , albo z boku , lub przez nachylenie , 
deslillalio obtiijua per latus , per iiirlmationem , gdy para 
wychodzi z buku naczynia. Krumł 220 Kozieł ukośnym 
ubodł go rogiem. Zab. 14, 84. (z boku). (Hoss yrain- 
mat KoHCBeiiMbid iiaACiKl catut obli(fuu$}. 

UKOWAĆ, UKUĆ; n. p. Te 1 lyra podobne w samej pie- 



UKRACAĆ - UKRAINA. 



UKRAINIEC - UKRASIĆ. 



121 



kielnej kuźni ukowane polwarze. Smoli . Lam. pr , ob. 
Kuć. [Bosn. ukovati kogna - podkuć , okud koni;:). 

UKRACAC, ob. Ukrócić. 'UKRĄCIĆ, ob. Ukręcić. 

UKRADAĆ, ob. Ukraść. I KRADKA . i, i , "rnkra.lniem.' . 
zemknienie , porwanie ; ba» £*iiipfcii , Stibicni , Giitrocil' 
^C^. Te ukriidki , co mby nie są poslrzeźone , Tyle 
pieszczot, nim zmy.^/y ostatnia zachwyci. Takich rozkosz 
nie znają dotąd SyLaryci. S:ym. b. W. 36. — |. Utaje- 
nie, Hi Ścrlicimlit^en. Śebcim^iilten , 5>eriłpl)lenklten ; (Rag. 
ukrad , skróvnos , skrovitos = skrytość). (Jono mówi o 
Semeli, kocliance Jowiszowej) : Zdrajczyna przestać na 
ukradce inoze, A nie wielka zlad krzywdę nasze we- 
źmie łoże ; Poczęła ; właśnie tego ta potrzeba byfa , 
Zi'bv jawnv grzech pefnvm żv«otem nosiła. Oltv. Ow. 
ni _ §; Ukradkiem , •KRADKIE-M , UKRAUKĄ, w U- 
KRADKl ; Boli. aukradi , kradj , kradmo; Slov. pokrado- 
me ; Sorab. 2. kschajżi , kschajżu, kscliażu ; Sorau. i. 
skradżu , skrsdżi, zkradźu , zkradźne ; Vind. vkradiivu , 
latinsku , skriufhi , skriva ; Croal. kradiich, ukradcze, 
kradom , Latbenem; Hag. ukradom, kradom; lioin. kra- 
dom ; Ei:cL Kpa^eÓHO, yKpa4KOio ; lin^s. yKpajnoio : kra- 
dzieżą , w dorywczą . tajemnie ; ocv|'lpiilncv 2Dfi|'c , Łcimlid;. 
Klucze od kościoła ukradkiem doslawszv, węcjrował. Birk. 
Dom. 126. Usta twe różane ukradkiem całuje. Groch. 
W. óóo. Ukradką przyzwał do siebie kiiku mieszczan. 
Aoj;. Lor. 60. Konie zostawiwszy , sami cicho lasem 
do naszych się skradali, aby tak ukradka naszych zdy- 
bać mogh. Biel. 78. Ukradkiiin mię umyślił wieść w 
swoje stronę. /-". hrltan. Od. 1, 561. Nie brałem nigdy 
córki mej w ukradki. Zab. 15, 257. Snadnie zatrzeć 
imieniem hratskim lube skradki , Jest mi z tobą 'dowora 
mówienia w ukradki. /lebr. Ow. 254. Czas upatrzywszy 
sarnę ją zostawił, A. sai) sie w inną drogę ukradkiem 
wyprawił. P. heban. Orl. 1, 51. Czasem też i herptycy 
między katolikami kradkiem ten sakrament brali. Sai;. 
Persp. 21. UKR.\DKOWY, a, e, tajemny, sekretny; <jer= 
ftoblen, gcbcim. Tajemne wydatki i ukradkowe. IHun. 70, 
791. UKRAD.W, a e, do ukrr.dzenia , jii fłeblen. Skarb 
drogi , by b\ł nieukradnym , w ziemi schronili. Chodk. 
Kost. 67." "IkRADZCA ii-p. urzędu Staś. Niim. 2, 71; 
który go niesłusznie dostał , ber fin 3Imt frfłoMen bat. 

UKRAINA, y, z'.; Ross. yKpaima , •( ois. yKpaft granica, 
Croal. kraina roiipriiiim: Rag. pokraina) ; 1) pogranicze, 
ugranicze, kraj na granicy; bao ©rńiijCllKliiD , ber ©rćitijeii' 
ftrit^ , ber ?anPftric{) nn ber ©rńnje , bic ©raiijen. O uczy- 
nieniu obrony jakiej na ukramie. Modrz Baz. 415. Na- 
dzieją was bawi Turczyn , aby gdy tak po ukrainach 
waszych bez pomsty do woli się nazbija, mógł potym 
na ostatek między o>p;iłymi na gardle usieść waszym. 
Janusz. Oksz. Bob. Czy tu morza Włoskiego granice 
stawaja Tę ziemi ukrainę z oceanem dają ! Bardz. Trag. 
59. Do tego miejsca granic swych pomknęła i ukrainą 
stanęła. Falib. D 2. Do postronnych sie ukrain w cu- 
dze strony przejeżdża. Kosz. Lor. 12 6. Wieczna pleśń 
iwiata ukrainę przyodziewa. Bardz. Trag. 57. (kraj świa- 
ta). Ukrainy Afryki. Birk. Dom. 58 — 2) Ukraina, nom. 
proprium, zawierała wł.iściwie wojew. Bracławskie i Ki- 

SiowTtik Lindego wyd. 2. Ton Tl. 



jowskio. Dykc. Geogr. 5, 159. bte llfraiilC. Ukraina ma 
początek nazwiska od (.<krajka ziemi czyli ostatecznej 
krainy, stykającej się z krajem sąsiedzkim. A'. Paw. 10, 
">. Nasza Ukraina w języku naszym, jest to samo co 
w Niemieckiem marchia. A. Pam. ib. Ukraina czyli zie- 
mia po obu stronach Dniepra leżąc.). i6. 52. Prov. Jak 
na Ukrainie. Cn .id. 292. Martis campus, ubi omnia 
lemere vi armis geriinlur; kto mocniejszy, ten lepszy; 
gauftredit, tocr ben nnbern pernwg, ftc(ft ibn in ben @ad. 
Szkoły podobne są żołnierstwu , około którego sie na 
Podolu albo na Ukrainie parają uczciwi a zawołani lu- 
dzie, (jlicz. K 7 b. cf. palestra. UKRAINIEC, ńca, m., 
'UKRAINCZYK , a, m,, obywatel Ukraiński, einer ano ber 
Ufrnine. Tu sie opisuje sposób Tatarski na wojnie, trwo- 
ga Ukraińców, faszk. Dz. 12; Croal. krainschak confi- 
niarius, krainschani mitiles confiniurii -. Ross. pyóeJKHHKŁ 
pogranicznik, (ob. Rąb, ręby). UKRAINNY, UKR.AJNY, a. 
e, UKRAIŃSKI, a, ie, pogr.-ninzny ; Ross. yKpaHHCKJH, 
pyóeailiuil , ©rnnj = , nn ber ©raiijc ijeleflcn. Oiośmy już 
w mieście ukrajn\m granic twoich Rudn. Num. 20, 16. 
Osobne obrony miałyby być postanowione dla wlarjnie- 
nia nieprzyjaciela ukrainnego. Mądrz. Baz. 418. Ukraj- 
ne obrony Olha wojewodom zleciła. Slryjk. H8. Pelu- 
sa utarczki do Litwy czynił i inszych starostów ukraj- 
nych buntował, ib. 540. Osada ukraińskich zamków. 
Gorn. Sen. 503. — g. Od Ukrainy; Ross. yKpaunCKiu , 
Ufratnifife. O swejwoli Ukrainnej Kozackiej. VoL Leg. 5, 
25. Wolnością sie swowolną Ukraińską szczycą. We- 
resz. Kij. 22. Pan bóg wziął głowę, króla mądrego; 
wziął ręce. hetmanów obudwu ; wziął żywot, obfite Ru- 
skie kraje; wziął piersi, wojsko ukrainne; tylko nam 
nogi do uciekania zostawił, abyśmy za Gdańsk i Szlą- 
skie granice uciekali. Siar. Ryc. 55. 

UKRAJ.At', , ob. Ukroić. 

UKRAŚĆ, ukradł, f. ukradnie cz. dok., Ukradać niedok. \ 
Boh. ukrasti , ukradati ; yind. vkrasti ; Bosn. ukrasti ; 
Croat. u.kragyujem . ukradam; Ross. yKpacTb; kradnąc 
zemknąć, ipegftfMcn , fteblen. Posyła służącego, prosząc 
o psa oddanie; tamten odpowiada: żem ja go nie ukradł, 
bo psa wziąć , to jest myśliwska sztuka. Mon. "3, 740. 
Musiałbym-ci ukraść, gdybym tak tanio miał zbyć. Alb. 
na Wvj. 14. id) niiiffte ii geftoMcn {laben. Ukradać czas, 
kraść czas; houeslo sensu, suiripere uliguid spalii , e gr. 
ad scribendum. Cn. 7'/i. 515. bie 3f'f ft^ŁIC"- ycnat. Okra- 
danie albo przemykanie, kiedy pies po zwierzęciu idąc, 
zbiega milczkiem , a tylko kiedy niekiedy się ozwie. 
Osiror. Mysi. 8. scrflpMneś ftillcś SJariifcpcn id £tantier= 
Iinnbcś , mit feitncm Slnfdilag. — Ukradziony, gcftotlen, n)eg= 
gc[toI)Ien : oUler -. Długo mię ukradziona ścieżką prowa- 
dziły. Karp. 4, 12. ukradkową, tajemną; ein Der^O^Iner, 
gebcimer jupfteig. — ■. ^. Rec. Ukradać się, uchodzić, 
schraniać się milczkiem; Ross. KpacTbca , yKpaCTtca , 
yKpa4UBaK)Cb ; Eccl. yKpajaiocfl, ji^ roegftelilen , niegi'd)lci- 
djen. Postico recedere, wspak iść, ukraść się. Marz. 

UKRASIĆ; /?oss. yKpacHTŁ , yKpamarb, ob. Krasić. UKRA- 
SICIEL, a, m., ozdobieiel, piększyciel ; Eccl. yKpacHieib, 
/. yKpacBieibHHua. 

i6 



122 



UKRAWAC - UKRÓCICIE L. 



l]KRAVyAĆ, ob. Ukroić. 

'LKBĄŻYC Cl. dok., *L'krąiać niedok., w krążki pokrajać, 
iii ninrc cdjeibdjcn i4fiieiti'cn. Ziele to , drobno ukrążane, 
a z obrokiem koniom dawane — Syr. 253. 

UKRĘCIĆ 'UKRĄCIĆ ci. dok., Ukręcać, 'Ukrącać niedok.. 
flo/i. ukraulili;'(Curn. ukręniti, ukręnem iri/Zet/ere) ; Croal. 
uszukavam ; Run. ycymtb . kręcąc oderwać, abbre()en. 
Niecliie mi dyabeł łeb ukręci . jeżeli lo rozumiem. Teat. 
11,- i 16. Choćby mi życie stracić przysz/o, muszę mu 
łeb ukręcić, ii. 56. b, 7 '2. Prędzej dam sobie łeb ukrę- 
cić, ift. 3. b, 22. — g. Kręceniem ukszUilcić , utworzyć ; 
fertifl t>tt\)tn, t)rt|(enb formiren, óefialteii , formeii. Trudno 
z piasku bicz ukreCić. Teal. '20. b. 49; (Vind. vun<viti). 
Wąsik w sztylecik' ukręcić. Mon. 69, 117. 'UKHKT.NY, 
a, *e, do ukręcenia, flbCteybar , cf. toczny; Cioal. ukrc- 
llyiv tilui , velox , 2) vilUts\ Croal. ukrellyivoszt ceUri- 
tat , ob. Zwinnv, zwinność. 

UKROCHMALIĆ, '«Ł. Krochmalić. 

1. UKRÓCIĆ cj. JoA., Ukracać/iierfoA., Ukrocywać/r«9u. ; Doh. 
ukrcitili. ukratyti, iikr:icowati ; Croat. ukrotiti, ukrocliujem ; 
Ross. j-KpoTHTb , jKpomaTb ; skracać , krótszym czynić ; 
Obtur^cn , fiirłcr mciicn. Możesz ca/ą znieść zawadę , 
ukrócić drogi długość. Zygr. Gon. 502. Jeśliby dłuższe 
trąbienie z niejakiein ukrócaniem abo przetrębowaniein 
usłyszeli, ruszą się z miejsca. 1 Leop. Num. 10. 5. (z 
przeciwianiem 3 Leop; z urywaniem głosu) — g. Ukrą- 
cać, okracać , określać, ograniczać, ujmować, uwłaczać, 
ukrajać ; bcijrdiiicii , bceiijcii , fĄiiialerii. Ten , który był 
nieogarnionym , stal się ukróconym . iż go ubogie pie- 
luszki oganiać mogły. Żarn. Post. 57 b. Nie z daleka 
nam bogiem jest, ani ukrócona jest nam na wspomoże- 
nie raka jego. fiej. l'ost. S s i. Boi się , aby mu w 
czym prawa i sprawiedliwości nie ukrócono. Sznerb. 
Sa'x. 14. nie ubliżono. — |2 UKRÓCIĆ c;. dok.. Ukracać 
nieduk. 2], ukr.icać, uskramiać, ugłaskać, ułaskawiać; 
Rag. ukrotili; Bosn. ukrotiti, upitoniiti; Ross. jMtpiiTL , 
yMtpHTb, CMiipiiTL, cMiipHTb. ( cf. uśmierzyć) ; bdiibifleit , 
jaf)nicii; (Leci. upeyRpuiuato perdomo). Ludzie jęli chwy- 
tać i ukracać zwierzęta. Cresc. o\'2. (rochmaiiić, układać). 
Co konie ukrocywa . Epidaurus. Otu). Wirg. 421; (do- 
milria: equorum). Gdy chcesz woły ukrócić ku robocie , 
masz je pierwej zwyczaić głaskaniem po głowie. Cresf. 
530. Nieujeżdżony kark rzeki ukrócił , zbudowawszy most 
na Inii-j. Tward. Wi. 117. Ukróciwszy nieprzyjaciela 
północnego , z wojskami zwycięinemi na wschód sie 
obraca, ió. 265. iJość mu, że swywolną Wołoska ukró- 
ci ziemię brykającą. Tward. \IV. 8S, ( cl', w kleszcze 
wziąć, iijat';. Coś za czasem ukrócić mógł, lo zaraz 
wszystko upłoszysz. Goni. Dw. 297. Hetmani . gdy wi- 
dzą żołnierza niekarnego, ukracają go pracą 1'łicb. Sen. list. 
2, 8. Tak rodzaj ludzki zły jest , i tak zepsuły. Że go 
już nie ukrócą najmędrsze statuty. Zab, 7, 132. \VVj. 
Ukrócić słowy Sk. Di. 04. UKRÓCIĆ się, eb. Ukro- 
tnieć. ['KROCICIKL . a, m , uskrproiacz , który co ukra- 
ca ; ber Sdiibijer, 3'i!"'tcr; w rodi. ieńsk. ukrocicicika ; 
Bosn. ukrolillav ; Croat. ukrotilel, /. ukrotitelicza ; Rag. 
ukrolitegl , f. ukrotitcgliza; Croa/. kroliUl, ukrolilel, kro- 



U KROCZYC - U KROTNY. 

titelicza, ukrotitelicza; Eccl. yKporHTCJb, yKpoTHieJbHH- 
ua. (Slov. ukratiika apocope). Ukażcie , że nie wyrodka- 
mi starszych waszych, ziemi Ruskiej ukrocicielów, jeste- 
ście. Arom. 195. 

UKROCZYĆ CS. dok., wykroczyć, ustąpić z drogi; mi Pfm 
SBege tretcii , a\ii ber Stroje oblreten , tr. fig W złotej 
Saul koronie, skoro ukroczył nieposłuszny bogu. Wnet 
też prorok pospieszył od kletego progu Uiask. Ryt. 20. 

UKROIĆ Ci. dok.. Ukrajać niedok., Ukrawać jregu. , Boh. 
ukrogiti; krajać odłączyć, odciąć, uciąć, odkroić kawał, 
ablt^nciben. Leniwy, chleba sobie nie ukroi Pol. Arg. 
454, (Bosn. uknsgjali kruha , iikriska od kruha bucella). 
Rzodkwiana wódka głos ostrzy, llegiiię grubą a bpką w 
piersiach ukrawa. Spicz. 105 (przerzedzaj Co się upie- 
cze , to ukrój Dwór. H 2 Rys. Ad. 4. {praeteiilibus 
utere). (Slov. ukrogilka apocope; Slov. ukrog paragraf; 
Eccl yKpofi płachta, chusta). Ukrajać się, Pusii'., ftt^ 
abi^iieibetl. Łasica , liżąc pilnik , gdy się jej języka 
ukrawało, mniemała, by z (>iluika było mięso. Eiop. 
81. Na godło wdzięcznej pogody (tęczę), Ukrajać się 
poczną, wody. Kniaź. Poez. 5, 29; (dislng okroić się). 

'UKRÓLKJ cz. dok., n. p. Dawid zestarzały ukrólił syna 
swego Salomona. Ruda 1 Chroń. 23, 1. królem uczy- 
nił, cr madue ibit \\\m StoniGe. 

UKROP , u, m., war, wrząca woda; Siib, ficbfiibe^ SSaffer ; 
Boh. ukrop, aukrup, krop, pukrop , nakrop , oparka ; 
Carn. krop; Crual. krop, urucha , vrola voda ; Vtnd. 
krop > letnia woda, (kropen, mlazheii • letni) ; borab. 1. 
krop; Sorah 2. Iiukschop; Ł'cc/. yKponi , eapi, ropa- 
<iaa B04a ; Ross. oTBapi , iihuciib {ob. Kipiećj,- khoatoki, 
KłiuHTu<iiiK:b , ( Ross 3'Kpoiib kopcr ). Ciorący i wrzący 
ukrop w kolie. <S7i. Ui, 578. Szlurmowmków z wierz- 
chu smołą wrzącą i iikropcm lejąc parzono. Krom. 278. 
Nar. Hst. 3, 156. Cieplice są tam cie|>łe, że ptaka, 
jak w ukropie oparzyć może. Gwagn. 448. Obwiniony 
taki musi jeden z tych odwodów wybierać , abo żelazo 
czerwono rozjialone w ręku nosić , albo w ukrop wrzący 
rękę po łokieć zamoczyć. Szczerb. Sax. 17. Prov. Zląkł 
się. jakby go ukropem poparzył. Zegl. Ad. 294. Zab. 7, 
207. (jakby go zimną wodą oblał). Jak na ukropie sie- 
dzi niecierpliwy i boj^iżliwy. /Uon. 69, 588. (jak na brzy- 
twach , jak na igłach . jak na śpilkachj. — §. Fig. To- 
czył z oczu pokutnych rzęsiste ukrofiy. 7rcŁ. .^". M. 152. 
gorące łzy, bei^c Jbrdiicnfiiitlicii. (Eccl yKpooiiuKi . co- 
cyxT. uepbOBHhiii . bi Koeiii rptioTi BOjy kucał ukro- 
powy). UKROIMC , ob. Kropie, skropić, skraplać. 

UKROtN.\Ć nijak, jedntl.. UKROT.MEĆ duk , ukrócić się, 
uśmierzyć się; Eccl. yuportBaTMCH , yKpOTHTbca , yKpo- 
marbCH . yTiixaTb , faiiita tl'cr^CII , iii) bediiiflijeii. Niech 
ukrotnieje gniew twój. 1 Leop. E.cod. 52, 12. (niech 
iikrotiiiu. 5 Leop.), ob. Krotnąć. UKRUT.^Y, a, e, do 
ukrócenia, ułagodzenia, uśmierzenia , jii beidtittigen ; Bosn. 
ukrotiyi, koji sc inosge ukrotiti. Rag. ukroliii, ukroliv , 
krotiy; Croat. ukrollyiv. Oppos Nieukrotiiy, Yind. nev - 
kroten, nrokrotliu , nekroten. — 'Nieukrotność , Yind. 
ncvkrotno.si, neokrotliYost ; (Rag. ukrotjenslyo , ukrota 
domitura, ukroceoie). 



UKRÓTOCHWILIĆ-UKUPIĆ. 



U KURZYĆ - UKWAPNIE. 



125 



UKRÓTOCHWILIC kogo cz. dok., uweselid , cinen beliifliflen. 
Ociec, gdy rozkwili dziecię ma/e , wnet je ukrolofili lada 
cackiem b/yszczacym. Tward. W. D. 2, 200. 

UKRUCH, ob. UJÓmek. UKRUSZYC cz. dok.. Ukruszać 
niedok , krusząc od/amai^ , aMirpcfcIii , tli flcincn Srodc^en 
abbrcĄciI. 1 zJota się ukruszy. Cu. Ad. "ISA. (ubywa go 
ocieraniem). Gryząc sucharki ukruszyl sobie zęby. Teot. 
\i. b, dO. Zn;.czna mu się część ukruszyfa tej sumki, 
wiele zmarnotrawif. Zab. 15, 204. 

UKRWAWIC . ob. Krwawić 

UKRYĆ, /'. ukryje cz. dok, Ukrywać niodok. ; Boh. ukryli, 
ukrywali, ukreywati; S/oi'. ukry w^im ; /iwiy. ukritti ; Ross. 
yKpUTb, yiipuBaib ; kryjąc ulaić, ucrtedcii , i>crftccfcii , ser- 
ber^cn. S/ońce a godność ukryć się nie może. Warg. 
Cez. praef. D 5. Czas wszystek ma być /ożnny na ta- 
kich zabawach, którychby nam nie trzeba by/o taić i 
ukrywać. Pilch. Sen. lisi. 2, 553. Czyń to, co czynisz, 
idź niecnoty torem , Lecz pomnij tylko ukrywać twą wi- 
nę. Hul. Ow. 262. Jakże to trudno , przykro i nudno , 
Ukrywać miłość, a nią się palić. Żabi. Bal. GG. Mało 
się różni od gnuśności cnola ukryta. Zab. 15, 7. Dla 
przyjaciela nic niemożna mieć ukrytego. Weg Mann. 1, 
194. — Forti/ic. Ukryta droga, taras rozciągający się na 
okol skarpy, od pola zasJoniony przedpiersieniem. Jak. 
Alt. 5, 520. UKRYWACZ , a , w. , który ukrywa, lub 
ukrył, utaiciel, bci" ScibcrijCr ; Vind. skrivez, skrivauz , 
okrivauz , sakrivauz ; Rag. skrivalaz , tSjalaz. Prou. Vind. 
Bi ne biu skrivavcz , bi ne biu kradlovez; Slov. ne bo- 
lobi zlodega, kebj ne bolo skriwśća; nie byJoby zło- 
dzieja, gdyby nie było ukrywacza, ob. Przechowaez. 
UKRYWKA, i, ź., ukrywanie, ukrycie, miejsce ukrycia; 
Carn. skryvavneza ; liosn. skroviscte , mjesto potajno ; 
Hag. ski3viscte, zataja, skroov , zaklan, zakloniscte , baś 
Serfłetfcii, bte Serftedimg , eiti iierborgncr Ort, bic '2erDor= 
gcnbeit. Doskonale w kunszcie ukrywek wyćwiczony. 
Mon. 6d , 410. (Ross. yKpUBare.ibCTBO przechowywanie 
podejrzanych). 'UKRYWALNY-- TKRYTNY , a , e , do 
ukrycia , mogący być ukrytym , iierkrglii^ , oppos. Yind. 
neskritiiu , nasakritliu. 

UKRZEPCZYC , UKRZEPlC; Cosn. ukrjepiti, ustanovititi ; 
Rag. ukrjepiti ; Croal ukreplyujem ; Ross. yKptniiTb , 
yKptn.iflTb , (yi;ptna klamra, nit); Eccl. Bwn.iinu , ycii- 
JHTb , oh. Krzepezyć. UKRZEPICIEL, a, n:.-. Rag. ukrje- 
pitegl; Croat. ukrepUul; Enl. yKptnnie.ib ; umocniciel , 
ber Scfcftiger, Stćirfer, ^^frjłdrfer. 

UKRZYWDZIĆ , UKP.ZYWDZICIEL , oh. Krzywdzić, Krzy- 
wdziciel. UKRZYŻOWAĆ, ob. Krzyż. 

UKSEFT , ob. Okseft. UKSZTAŁCIĆ , UKSZTAŁTOWAĆ ; 
Sorah. {. woźtawinofcźam , ob. Kształcić. 

UKSZY'KAC kogo cz. dok. , conscindere sibilis. Mącz., eiiien 
jerjijĄeii , bejifdicn , aii^jififjctt. 

UKUĆ, UKOWAĆ, ob. Kuć. 

UKUP, 11, m., ukupienie, odkupienie; ber Soźfoiif, grfauf, 3l&< 
fauf. Żołnierze mało żywych zostawili, i to tych, od których 
się ukupu spodziewali. Baz. Sk. 5. "UKUPIĆ cz. dok., kupić, 
skupować, odkupować, odkupić ; erfaufen, fnufcn. Książęta te 
swoje urzędy u Rzymian ukupili byli. IV. Posi. W. 38. 



UKURZYC cz.dok. mocno okurzyć, rcdjt he^uhn, o6Dt8 
mit ©taub Itebfrfcil. Ujrzy, a ono jeden ukorzony Bieży 
do niego, żalem wielkiem zdięty. P. Kchan. Jer. 129. 
(Sorah. i. zaproschene, ob. Prószyć). W grzechowej się 
okurzywszy kuźni. Miasto poprawy naukę twą bluźni. 
Chrośc. Job. 133. Ukurzenie; {Sorab. i. zaproschniwofcź, 
cf zaprószyć). 

UKUSIC cz. dok., Ukuszać niedok., skosztować, kosztując 
nieco zażyć, zasmakować; fofteii, fcbmccfcii , eiii toenig ge> 
niegcn , JU fiifl iie^men. Gdy miodem tym pomażesz szcze- 
py , gąsienice pomrą, gdzie na to przyda a ukuszą. 
Spu-z. 134. Ten aurypigment połóż tam, gdzie kret 
ryje; ukusi-li tego, wnet zdechnie, ib. 154. Żaden z 
tych , którzy byli zaproszeni , nie ukusi wieczerzy mojej. 
Damhr. 550. Nim krew' puszczać masz , nieco ukuś 
pierwej trunku, dla odmiękczenia brzucha. Spicz. 201. 
Tego dnia dobytek i woły i inne bydło niech nic nie 
ukuszają. 1 Leop. Jon. 5, 7. Piotr, gdy łaknął, chciał 
też czego ukusić. 1 Leop. Act. 10, 10. Ukuszenie, sma- 
kowanie , smak ; hai Si^mctfeii , ber ©eft^macf. Jeżyk jest 
naczyniem ukuszenia , dlategoż aby sm:iki pokarmów 
przez niego łatwiej przenikały. Sak. Prohl. 78. W uko- 
szeniu naczyniem jest język. ib. 85. Ucho słów doświad- 
cza, a gardło pokarmy ukuszeniem rozeznawa. 1 Leop. 
Job. 54, 3. "Smysł ukuszenia, sensus gustus, jest 'smvsł 
powierzchowny, pojmujący rzeczy smak w sobie mające. 
Sak. Probl. 85 , oh. Kusić , Kuszenie. 

UKUTY, ob. Kuć. UKWADROWAĆ, ob. Kwadrować. 

UKWAP, u, m., iikwapienie, zbytnia kwapliwość, za wielki 
pospiech, iiai U&creileii; Vind. nagelza , prehitnost, pre- 
hitenje . prehilanje. — §. Dolan. Ziele, bawełna pozie- 
mna. Uisin.; kwiaty młodsze nad starszemi wyrastają i 
wyprzedzają, jakoby z kwapliwością jaką; kształt ma 
kooanków; impia, gnaphalium. Syr. 719. eillC 3Irt 9ill^r= 
fraut. UKWAPIĆ cz.dok.; fio//. ukwapiti, uspiśiti, (uspie- 
szyć) ; Car/i. obstrezhi , obstręzhem, nagleti , naglem se ; 
\'ind. prcnagluvati , prepasti , prenapasti, sagerniti , pre- 
ujeti, preslrezhi , preliiliti, prehituvati ; Ross. npe4X- 
ycniib, npe4'BycniBaTb , yóucrpnTb, ycKopnib; zbytnie 
przyspieszyć, lifiercileti. Ukwapiona rzecz nigdy z pożytkiem 
nie była. Simon. Siei. 23. Ukwapić się, zbytniem po- 
spiechem przesadzić , ficft ilOcrcilcii ; Slan. preliiltlti se. 
UKWAPLIWOŚĆ , ści , ż. , zbytni pospiech, bic UDcrct' 
liiiig; Ross. Toponi , Toponocib (if. trop), onpoMeiyH- 
BOCTb Ja rzekłem w kwapieniu moim, wszelki człowiek 
kłamca. Rudn. Ps. 116. 11. not., .albo w^ ukwapliwości 
mojej >. Dobremu hetmanowi najmniej się ukwapliwości 
używać nie godzi. Kosz. Lor. 151 b. — UKWAPLIWY 
UKWAPNY, a, e, UKWAPLIWIE, UKWAPNIE adv. ,' 
zbyt spieszny, ubercilt ; Dfh. na kwap; Yind. prehiten, 
prehitezhen , prenagel , prehiter, prehilast ; Ross. Topo- 
nKifi, ToponoKi, ToponKO Topon.iHBO , onpoMemHBuH. 
Mąż ukwapliwy w słowach swoich. Biidn. Prot. 29, 20. 
Nieukwapliwie , bacznie , meditate. Mącz. Nieumiejętny 
wiele ukwapnie a nierozmyślni* mówi. Eraz. Jez. E e 
8 b. Nie bądź ukwapliwy ku gniewaniu, bowiem gniew 
w łonie szalonego odpoczywa. 1 Leop. Eccl. 7, 10, (cf. 

16* 



i 24 



U K W A P I C 1 K L - ULAĆ. 



U Ł A C. N I C - I' L A L A. 



popędliwy, zapalczywy). Pan bóg iiieiikwapliwy jesl, iż 
(Itugic oczekiwanie liuwa (ym , którzy zgrzeszyli. 1 Leop. 
A Ezdr. 7 , 63. Każdy pan leniwy, a nic ukwapliwy ku 
wierzeniu ma być. Kosz. f.nr. 53. — g Spieszny, kwa- 
piący się: IłilfłiiJ, idjnell, tilfetfifl. Zadyszawszy się z trza- 
skiem ukwapliwy wpadnie. Zebr. Oii'. "278. Wsiadłszy na 
koń. je(li;ii dairj ukw.ipliwy P. Krhun. Uri. 1, 57. 
Szedł ukwapliwy w drojie. ii. 1 , 233. Uo kościoła po- 
biegł ukw:i|diwy. /■". hchati. Jer. 29. Juz idą wojska 
ukwapiiwe. ib. 24. UKWAPICIKL , .i, m . kióry kogo 
ukw«pia , który sie ukwapia, ^cr Ulicrcilfr ; Boh. kwapił. 
UKWASIĆ, L'KVN'AŚ.N1EĆ , ob. Kwasić, Kwaśnied. 

U L, U Ł 

1. UL. a, m ; Duh. aiil ; S'ov. aul , wćilinec; Sorab. 2. 
huhl ; Sorab. 1. kolcz , kowlż; Virid buzbeiinu korilu , 
buzliidni fod , peiij , (cf. pień, pniak); Croat. vuli$cłie 
(cf. ulica), (yuliiiak apiarium), kosicz za pciielc, kru.ssna , 
(cf. krosna) : Dal. krosnicza , ulisciiye -. Iluiig. milikosdr ; 
Bosn uliscte . koscnii;:i , kroso^jiia od |)cel:i , pceliscle ; 
f(:ij. uliscle ; S!'iu- kosbnica; /ij.s. jJeii , I nepi-yJOKl , 
Dpo^'jOKi , nepeyjoKi , HepcyjOMCKi, npoyjOMCKi po- 
przecznica . cl', ulica); (cf. Lat. alveus , alveare Dur I, 
150; cl". Letl. ula. dziura; Antjl. bole; 3?iebcrf. \)Oll; 
Anglos. linie, bale; Dait. bule; Svei:. ból: .411,9/. liollow ; 
Ge.m. ^ólllf, 1)1)1)1; (jraec. xni).oi) ; Per 'BiciICIlflod. Ule są 
pomieszkania dla pszi'ziił robione , ruchome, hliik. Ziu. 

4, l'J9, (ob |'ienki, Leiaki , Pudła, cf bare). Oka do 
uK'iw do v.(.liodzenia. Hauy. Ek. 159, Carn. 5.berclu , t>a? 
3IUt]lo4|. Ul rozcrznięly Ilon. OKKh. Jeśli malka zginie, 
pszezoły pewnie spadną , A gdy ula nie sianie , gdzie 
się djiać nie zgadną. H-j Zw. 253. Prov. Nie trzeba 
w ul diniirliad. Zahl. Fir. 70. (licba nie budzi(<). Za- 
miast pnkoju ddiiicbnął w ul roju. Zab. 13 , 203. {Sloi: 
gako wćrli sa inntagu, non conieniunl). 

Pi-chodz. uinwnica . ulowy , ulica, iiUctka , irictnik, 
ulik . uliany. 

[2 UL, a, m., wrzód czczy, lisluła; Lar. ulcus ; l.ell. ala < 
Jziiira; cf. w ul, wole, ciiIC 3iflcl '2|. Cliory pokazał nam 
nogę miąższą i "ułów pi^łną. .S(/x<. Szkl. 207. ulceribuf 
implftnm , cl' wrzóil , cf ulowaty. 

ULA, i, i., rziika w Litwie. Wyrw. (lengr. 20, ciii AI116 
tn £itt|)iiiirn. 

UŁABUDAC. ob. .Łabiidać. 

ULAĆ, /". uleje ez. dok., Ulewać niedok. \ lluh. uljli , ulegi , 
Rotf. y.iHTL , y.iiiRaTb. yn.iecKiiTU ; cześć o.llać, wyhić; 
aEiflit^eii, eiiioii IbnI nit(jflicSc:i , it»i'iif(l)uttcii. .Morze czarne 
swoje zbyteczne wody cieśniną l{o^|diiinis ulewa. Stat. 
liujl. 251. Ul.inie, ulewanie Huas. y.iiiBiiu. - §. L'lac 
n p z kruszców, L-jąc ukszt,'łcić ; obiprmcn , d''&"'. i**' 
gifSciI. Bogi dali sobie ulać z jakiej materyi. Uroch. W. 
312. Na bramie Nimfy dwie *ulilo miano). Tward. I'atij. 

5. Tak mówią , że Perylus ryczał w swoim wole. Którego 
sztucznie ubł na cudzą niedolę. Toi Saut. 07. — Fig. 
Djiecię w matczynym żywocie ulane. Puilać człowieka 
bierze. Olw. Uw. 259. (uformowane , flfformt). Olrzy 



na chwilę świeżym płaczem rym 'ulity. Hor. 1 , 184. 
(ulany). — Jakby ulał 'ładniucbno , gładziucbno ; IDtt gf' 
gi>ffen . grfiniroplt . nifMJc^. Hęka . jak z srebra ulał, pa- 
luszki powabne Mtn. Fart. 27. Talijka smagła, ramiona 
gdyby ulał. Teal. 20, 38. Fraczek, gdyby ulał. Teul. 14, 
109. — Aliter . Córka lo pańska; jak gdyby ją ulał na 
podobieństwo. Tcal. li, 13 jak z dczu wyrżnięta, wy- 
kapana, kubek w kubek, podobniuleńka ; itiJC illlfleformt, 

aboejoiTeti , 10 dtłiilld) , roić nu^ im Slii^cn floidjnittcn. 

UŁAC.MĆ, UŁATWIĆ cz. dok. Ułacniuć , Ułatwiać niedok. 
'Ułacwiwać freiju. ; iZygr. Gon. 88.), uleks/yć , łatwiej- 
szym sobie uczynić, trudności ująć; Hng. usiiA.\iti, usna- 
xivali ; Vind. riefhiti , sprostiti , rrlcic^terit . Iciditcr mad^cn. 
Rozum potrafi wszystko ułatwić. Teat. 58, 188. Dowcip 
bystry do wszystkiego sobie ułatwi dro^ę Ottol. M'>w 
76. Już się ułatwi przeszkoda Teat 1,6, 134. — §. 
Ułulwić sprawę, interes • sprawić , zrobić, sprzątać, zbyć 
się go , ukończyć go . fin ®cid)aft oHbim. Daj pokój 
temu , jest to rzecz , która ja potrafię ułatwić bez twojej 
turbacyi. Teai. 23. ft, 15. Math. Gily się warunkom do- 
syć stanie, będzie zagadnienie ułatwione, problema ło- 
tulitin. Uslrz. .\lg. 31. aufijclójł. - g. Ułacnić się rec, 
zbyć Sie zatrudnienia , przestać być zatrudnionym , uspo- 
koić Sie , fcmc (^cid)d|tc lieciiM^en , fid) 'iWiijSc inacfetit , ftep 
rocrPcii v>Oii (j)f|d)(iitcii ; Hoss y40cy/KnTŁca. W klasztorze 
służył, robił, piece palił, w kurhiii pusługował, a kiedy 
Sie ułai-nił, u drzwi kościelnych bogu się modlił. Papr. 
łłyr. Nieraz tego bywało , zawżdym to czyniła . Kiedym 
sie od królewny kolwiek ułacniła. P. Hilnin Orl. I, 110. 
Ułacniony , iiiczabawny , łacny , próżny . wolny. Cix Th. 
542. ei 1183. iiiezatrudniony, frca , niugij, SKii^c Łabenb, 
utibcid)iiftii]t. — .1/i/tr. Ufacnić się do czego, zbywając 
wszystkich |irzi'szkóil i zawad przygotować się, [\if mit 
SBfflfcfeaffimg dlcr iiinDerniiTc su ftmaS iiiifiidfii. Aposto- 
łowie opuszczali ojcc , matki, żi>ny , dzieci , a ułacniali 
się do służby boiej. Sk. Kaz. 461. 

TLACO.NY , a. e. pełny łat albo płatów, pannonur Maj-z. 
lumpiii . »oIl Viimpfn. 

UŁAUMC rz. dok. , Ur.idni.ić nu-duk., ładnym uczynić, upię- 
kszyć ; ffjón inacbcii , 'jeridioncrn. Kto upośledziony od na- 
tury, niech się workiem ułndnia. Tent. 11. 105. 

1. ULAltOWAĆ oi. Ładować. 2 -UhADOWAC . ;, dok., do 
ładu przyprowadzać , układać , rozjiDrządkowac , uporząd- 
kować: in rrbimjj briiiflon , crtnen. Coż ziąd uliie? oto 
zamieszanie 1 nieporządek lęzyka ; coż dalej? oto nie- 
możność iił.id>iwania , zbogacenia 1 wydoskonalenia je- 
żyka, kpcz. LU. 22. 

"('L.\nZlL <■; dok. , lądem połączyć , w la 1 przemienić ; in 
tfftf« ianD perroiinPcIn , mit bcm ffftfm ?.tiibe ycrbinbłn. 
nżwig.ijąc gmachy ogromne , Nie kontenl. kędy pług orze, 
Ulądził nawet w orcie niezłomne Tyreńskie z Apulskim 
morze. Hor. 2, 157. Mar. 

UL^DZ, ULAC.NAĆ, ULRllN.^Ć sie. ULACŁY ob. Legnąć 
Sie. L'Ł.M;bliZiC , ob. Łagodne. I ŁAKU.MiC, n. p."Uła- 
komili Sie na jabłko oczom swoim miłe. Pim. ham. 301 , 
ob Łakomić UI.M.A, ob. liulala , llalalal »ub Ha! 



UŁAM - UŁAPIĆ. 



U Ł A S I Ć - ULECIEĆ 



iii 



UŁAM, u, w., (cf. ułom), n. p. Z^łrazony , z dziwnenii 
ufamy albo dziurami po ciole. Ork. Priym. 2. olwoiy, 
^(fniinijen, 8ÓtJ)er. (Myfka druku z;im. ulami, ob 2. Ul ; i 
wraz ton tu nic należy 2]. — §. W Gornict. Ufamy, sztuki 
albo kawafv różnej ogromiiośe.i i k<zlaftu , pędem wód, 
trzęsieniem ziemi lub innemi przyezynami z miejsc swoiili 
ruszono. iUier. ®cfd)iel'e , Grjftiicfcii, (/fc. Womek. UŁAMAC , 
'UŁ.AMIC , f. iifamie , 'ułomi cz. dok. , Ufarni>ivać , "Ijle- 
mować cont. ; Boh. ulomili . ułamali , ulamowati ; ftug. 
ulomitti, uijmati; Bnsn. ul-imilli , slomiti : Croat. ula- 
mlyujem ; Boss. yiomnb , yjaMbiBarb; łamiąc oderwać, 
oildzielić. odłamać. nhliretfccil. Ułamuj łaknaremu chleba 
twego, i Lerp. Jes. 58, 7 Bej. /'os/. O 5. Módl. Ld. 
90. fudziel, brict bcii §migriijcii bciii Srot. Sutli.). Gdzież 
ten, któryby ogarnął 'sirotkę błediiei/u? albo tułaka opa- 
trzył w nędzy jeijo ? abo z oclmtą nędzniknwi ułomił 
chleba swego? [iej Zwrn. 198. — § Ułamować się r ugi - 
nać się, fic^ beugeii, itcicjen. iż mi się nijako do was ułę- 
mować. Sami sie pnieie wzgóre i dajcie całować. Zebr. 
Ow. 229 (ad vos uicinnbere). 

ULAMOWAG CS Aok.. «v lamy ustroić, mit 8abn kfcgcii, 
DCrjicrciI. Godzien ulamowana na tej uyk"inliiej kanapie, 
wielbiących ją półgłówków odbiera hołdy. Teal. 14, 10. 

{. "UŁAN", a, ł/l., u Talarów, kniaź. Pasik. Dz. 80, ctn 
latarifc^tr Siirft. Nasi rozproszywszy Tataró\y , ułana sa- 
mego (tak Tatarzy owi swych królików nazywali; , do- 
stjfi w niewolą. Bok. Znmoj. 108 UŁAiNCZYK, Turc. 
podrostok. Pufzk. Dz. I ÓS. ctit Sluffdiof ling , jiin^cr Łud) 8e= 
njat^ttlier 3Re!ltd) ; (Bosa. Talar. yAyci,. tjrdmada namiotów 
wędrującego ludu: y^iycHHKi pod chanem będą^ły , wa- 
za! chański). 2. UŁAN, "HUŁAN , żołnierz" z' tatarska 
ubrany , Germ. ciii Ulan ; Sorab. 2. hulana. Alanów imię 
podobno przy żołnierzach zoslało , których ułanami zo- 
wiemy. Klecz. Zdań. 10. Z jeńcem każdym hetmanie , 
bądź jak sie zwie, pisze. Gzy on Kozak, kruk. hułan. 
czy są towarzysze , Obchodź się jak najsłndziej. Tent. 4.T. 
d, 70. UŁAŃSKI, a, ie, do ułanów należący, lllancn , 
n. p. Ułańskie chorągwie. Tr. 

'UŁ.^NNIK, a m. , n. p. Za Wyzła , dwie kopy groszy; za 

^' ułannika zwierzynego IrzwStat. Lit. 386..' 

ULANY, ulanie; ob. Ulać. 

UŁAPlG cz. dok., uchwycić, uehopić •. V'in(/ gorblopnili, 
gorpohlopniti , gorpopasli , gornapopasti , yjeti , yjeniem 
(ująć;, yloyili, lufowić) ; Bofs ccOMHTb , cca<)HBaTB ; cr> 
tDtf^f!!, erliafdicn, auffaiiflcn. Gondi go, a ułapiwszy ucięli 
mu palce. Badz. Jud. 1, 6. Mają ułapić potwarcę onego, 
i srodze go obić. Bej. Bosi. M m m o. 'Obórzył sie nań, 
ułapiwszy go za gardło . tłukł go i zabił. Dambr. 240. 
Rybitw jeden ułapił rybkę w bystrej rzece, A wziąwszy 
ją z saku zatrzymał ją w ręce. Papr. Koi. J 4. (ułowił). 
Tym sposobem razem dwie wronie (dual. ■ wrony) ułapisz. 
Pot. Arg. 625. Gdy się Samuel odwrócił, chcąc iść 
precz, ułapił go Saul za podofek płaszcza, aż go urwał. 
Radź. 1 Sam. 15, 27. Ułapić kogo w czym a poświad- 
czyć. Rej. Post. U u 1. Szedł do Leliusza , aby go sobie 
ułapił. Warg. Wal. 158. (aby go kaptował, sobie go 
ujął}. Jeśli kto co z skarbu weźmie abo ułapi , jest wi- 



nien skradzenia P.zpitej. Berb. Stal. 8. zemknie, f^nj. 
pfcn , f}l[łi|iC!i, maufcn. Czech pod Polakami Opawę uła- 
pił. Krom. 280. (podsiadł). Kto słaby, niechaj sie nie 
kwapi , bo miasto sławy i czci śmierć pewna ułapi. P. 
Kr lian. Uri. 1, 99. — '§. Jan Tarnowski Zofią Odrową- 
żówną młodość syna swego ułapił, i onego w stan 
małżeństwa z nią zawarł. Orzeeli. Tar. 97. — S. Bec. 
Ufapić się czego, uchwyi ić się czego, ctiuns crbaf(^en. 
Gily się okręt rozbije, szczęśliwy, kto się deski ułapi. 
Bej. Zw. 67. "UŁAPKA, i, ż. , uł.ipienie. uchwycenie, 
porwanie, chabias ; Da>J ®nin'cii , ©rnpfcn, 3d)iitpfcn. Nasi 
bojowi majętności swej żadnej nie mają. tylko na *uła- 
fce (!) |)rzestawać muszą. Bej. Zwrc. 195. [żołd, Lafa, 
qu. V. , a wyraz ten tu nienależy 2]. 
'UŁASIC CI. dok.; (Boss yjecriiib , pociilebiając ujmować); 
ugłaskać, ułaskawić, jaiift madjCli , milDcrn. Leśniaków 
onycli ułasiwszy , do porzucenia dzikiego żywota namó- 
wił. Fuliss. FI. 26ó. UŁASlĆ się rec. , ukorzyć się z 
przymdaniem . fid; Łóilicfcft bemfitbigcn , untertijdniiift ftfcmct' 
dJCill. Pochlebca, kiedy się najlepiej ułasi, kiedy naj- 
więcej z pokorną postawą chodzi, tedy się go najwięcej 
strzedz potrzeba. Bej Zw. 49 h. Weresz. fie^. 107.' id. 
Ułasiwszy się liszka psu goniącemu za nią, lak mówiła: 
czemuż mnie, miły panie gonisz? Ezop. 128. UŁA- 
SZO.NY, a e, pochlebny, grzecznie z przymilaniem uło- 
żony, obleśny; fi^mf id;lcn)'i^ , fitASfc^iiiaiijcnfd). Boi się 
Greków, choć upominki niosą, po ich obłudach strzeże 
sic ułaszonych. Ttuird. \\'Ł HO. Depcąc śbzkie one 
dworskie progi , Jednak nigdy statecznej nie uniosłeś 
nogi P.i lamlych alabaslr,.cb ; ani ułaszone Z toru cnoty 
mogły zwieść chimery cie one. Ticard. Misc. 1.32. 
UŁASKAWIĆ , ob. Łaskawić." ULATAĆ : Boss. yn^araib . 
yn.iaMHBaib . yKponaib, ob. Łatać, Połatać. UŁAWIAĆ, 

o''. Ułowić. 

'UŁECHCIC kogo, Ułechtać cz. dok., łechcąc ucieszyć, ft= 
Idnti Mrgnugcii , oincn aiigenebmcn Sigcl innc^cn. Ociec zdu- 
miony moją na wojnie odwagą i chwałą ztąd pochodzącą 
ułechcony, nie widzi w rycerzu ojcobójcy. Siru ()«. 1. 257. 

ULECIEĆ, /. uleci cz. dok.. Ulatać niedok., ulatuje cont., 
Ulatywać frequ ; Boh. uletijti, uljlnauti , uljlati ; Boss. 
yatr-bTb . y.straTb; lecąc umknąć, i>ni)On fltcgen, eiitfite' 
gen, entfiicl;en, p'r. et tr. fig. Wrona na piasku, kiedy 
ją pies chce porwać, ulatuje. P. Kchan. Orl. i, 96. 
Orle porosłe w pieize, gdy gniazdo porzuca rodzinne. 
Raz sie w tę stronę ulecieć bierze, Alić szybuje znów w 
inną. Żab. 10,410. Żuki. Muchaby z tym uleciała. Cu. Ad. 
1239. (lekkusieńko , piórko). Mówią duszy mojej: ulataj 
z góry naszej wróblu! Budri. Ps. 11, 1. Byli. Ps. 18. 
Konie Pelcja bystrym z niebezpieczeństwa pędem ule- 
ciały. Dmoch. II. 2, 128. Uwijaj się, bo ten ptaszek 
prędko uleci. Teat. 19. b, 46. Strach im przyprawia 
skrzydła, chybko ulatują. Przyb. Luz. 124. Pieniądze 
rnoje uleciały na cztery wiatry. Teat. 22, 11. Moje 
obietnice podobno z wiatrem uleciały. Teat. 14, 178. 
Jak dym uleciały lata moje. Ftyb. Ps. 197. W'ygaś to 
z pamięci. Co z dymem uleciało, niech próżno nie 
smęci. Treb. S. lU. 60. Dni ulatują z skwapliwością. Zab. 



126 



U LEGOWAĆ - ULEDZ. 



L L E D Z. 



7, 163. Gdzież ulecia/y te s/odkie momenta ! Zab. 14, 
349. Zabieg próżny po czasie , i slem cugów koni Co 
mu 1 rąk uleciało , człowiek nie dogoni. Mm. Hyl. .", 
5y8. (co z rąk wypadło). — §. Ulatać komu • uwijając 
się zabiegać mu , nadskakiwać ; [lij urn tiiicn \)mm tum- 
mcin , itim auf jcbni 3Sinf aufipriiujcn. Nie myśli o czym 
innym, jeno żeby się jej we wszystkim podobał, pil- 
nuje, zabiega, ulata. Gorn. Dw. 287. Panowie się kaią, 
widząc, IŻ im wszyscy ulatają, iż się im kłaniają, ii 
icli ledwie me za bogi chwalą. Gorn. Dw. 323. 

ULECUWAĆ. ob. Lejcować. 

ULECZYt- Cl. dok. , UMczać niedok. ; (Boh. ulećili , uljćim ; 
tiosn. ustrabili rannu) ; uzdrawiać, zleczyć ; gefiinb ma« 
i)tn , bcilcn , auScurircii , tcieber (i«ftfDfn- ''"''" *'ot>ry jest 
lekarz, który chorobę ulecza. Krup. 5, 483. Spicz. 103. 
Nim doktor jednet,'o uleczy , dziesięciu ich umorzy. lUjs. 
Ad. r)0. Doktorze samego siebie ulecz wprzód , potyin 
uleczysz chorego, tiach. Ep. 65. W. Luc. 4, 25. Gdy 
Kazimierza doktorowie uleczyć nie mogli, Bernardyni 
go leczyli pieczonemi gruszkami; zatym puchnął. Slryjk. 
641. Lepiej zepsowane uleczyć, mi odciąć. Ftedr. Ad. 
118. Uleczony, uzdrowiony, t. j. ku polepszeniu zdro- 
wia przywiedziony. Macz. — .\hter : Uleczony, ULECZ.NY, 
L'LECZS'STY' ' do uleczenia podobny , łacny , bcilbar ; 
(Sorab. 1. zalekwanilć, wustrowende ; \'ind. osdrauiiliu, 
szelitliu ; Croat. vrachlyiv ; Dal. \\c\\W\\) ; Nieuleczony , 
adv. iNieuleczenie , uiibeilbnr ; Sorab. \. nawustrowemte , 
nezahowenile; Ei-cl. HeyBpa'iinihiB , HeyBpa<iyeMuB. Jeślii 
nieuleczona choroba, toć joj nikt uleczyć me może. Syxt. 
Siki 401. Dziedziczna wielka choroba bywa nieuleczona. 
Pen. Lek. 119. Kto lekarstwo odmiata, len jest nieu- 
leczony. Sk. hai. 1 25. Nieuleczony wrzód , rzecz nie- 
zleczona. Sk. Aa:. 209. Nieuleczona rana. 6'n. Ad. 685. 
Te razy i rany jego nigdy nie zagojone ani uleczone 
żadnym wymyślonym lekarstwem. Hej. Po$t. J i i A. Co 
dalej , tym bardziej ten wrzód jest niculeczeńszy. Eraz. 
J^i. A 2. (observ. Comparalw.). Zadaje biednym nieule- 
czne sztychy. Zab. 6, 145. ,}]in Z wysoka spadłszy, 
bardzo i nieuleczenie się pi.tłukł. Syr. 943. Nie chciej 
próżnej uiywać roboty Chcąc nieuli^czne zleczyć nie 
zgryzoty. Zab. 15, 349. Nieuleczvstv, insanabilit. Cn. 

ih' :;:)4, 

ULEDZ, uległ, /. uleżę med. jednali. Uleżeć, uleżał dok.; 
Ulegać cunltn. , 'Ulegować jreipt ; Boh. ulehnaiili ; Eccl. 
y.ieraTH . y.ii'UiH ; liost. yjem ; 1) ulcdz. kłaść się by 
czas [ewny przeleżeć; fid) biiilCflfn, einc gcauffe 3"' biirii) 
lifflcn blfiben. Trzosy naładowawszy , sam polyin na pie- 
niądzach jak smok uleżę. flirA. Exorb. 1'j 4. Ten okru- 
tny zwierz nie ulęże , ani ustanie. Januti. Pus. li b. 
Pomimo tylu pobudek , ty przecie uleiesz gdzie w kacie 
na próżnowanie ! Janusz. Oksz. G 3. — JJ. l'ledz na 
czym ■ podeprzeć się czym, fi4> nuf etirniS Ifbiicii, fłuCfa. 
Łatwo sen obejmie ulegle na podporze ciało. Pilch. Sen. 
list. 1, 287. — Uledz pod ciężarem; Ousn. uiciti, ui- 
cjati . ber f afł frlieacn , untcr ber iaii erlieflen. Uledz • ul- 
gnąć , liegen blcibcii , eriicgen , fłeden bleiben. Ubóstwo , 
ii nie ma czym dołożyć, musi w swej krzywdzie nie- 



borak uledz. Falib. U. Uległy komu , który się komu 
został podległym , untert{ldnig gercorben. Niezmierna roz- 
ległość krajów prawom Tureckim uległych A' Fam 21, 
275. — ((. Ulegać, uleżeć gdzie, chronić się, uciekać 
gdzie , uchodzić , kryć się gdzie ; fld) roobin retteil, roo^tn 
flieben , \\ii rce oerbergen , rerftetfen. Wypatrzcie wszystkie 
te miejsca skryte, gdzie Dawid zwykł ulegać. Hodz. i 
Sam. 23, 23. (w których się ukrywa. Uibl. Gd). Hen- 
ryk papieża oblei;ł, aż w grobie Cesarza Adryana uleżał. 
Biel. bw. 90. Nieszlachetni myśliwcy o gardło mi stoją , 
Proszę, niechaj ulegę pod obroną twoją. Groch. IV'. 467. 
W ciemnych nocach uledz gdzie tobie. Byb. Ps. 277. 
Da mi pod skrzydłami swemi uledz zawżdy bezpiecznie. 
Hyb. /'«. 181. — Nie lękają się straszliwych wyroków 
pańskich, byleby ulegali a taili się przed mniemaniem 
ludzkiem , pokrywają one marne żywoty swoje. Rej. 
Post. £ f 6. — Uledz, ujść niebezpieczeństwa, miano- 
wicie trzymaniem się spokojnie; bet ©efabr entgelieii, ba< 
von fommen , burd) rufjigce ^^erbalten , SiiUefificn , *8frbor' 
gcnbcit. Nie uległby mężobójca , chociażby się pojednał. 
Gorn. WY. Q 3. Gdzie obaczą rycerze nasi , iż mogą 
uledz, ani wdać się w niebezpieczeństwo, bardzo radzi 
zostaną przy pokoju. Gorn. Dw. 24. Kupido wszędy 
skrzydełkami lala , Nikt przed mm nie ulęże w żadnym 
kącie świata. Zimor. Stel. 16tJ. Ulęże-ż tak przebierany i 
w siermiędze, nie poznają-z go! Pot. Arg. 123. Pod 
Warną już janczarowie tylko sami na placu zostali , gdzie 
Azyjski basza z bitwy uciekł i Amurat głowa swą uległ. 
Biel. 534. Między trupy na pobojowisku zataiwszy się , 
choć mu ucięto palec, ani się dał znać, aby był żyw, 
i tak uległ Biel. 313. Proi'. Uległ miedzy trupy. Hys. 
AJ. 69. (z wielkii'go niebezpieczeństwa wyszedł). Le- 
dwom uleżał, maluczkom nie był wyśpiegowan ; vix de- 
litui. Macz. — Ulegać czego , unikać czego ; cntgebfn, ent' 
fommen, ooiietroass fret) fpmmeii. Zwierzęta, kiórekoUiek w 
korab' nie wbiegły, Śmierci uległy. Klon. FI. Co. — Simi- 
liter. Ulegać czego < starać się by unikać, wyłamować się i 
czego, 511 ciitgcbfii fucbcii. Dzierżawce nie maja takich po- 
datków uleyać, ani kwitami starenii ich zasłaniać. Vol. 
Leg. 3, 315. Jeśliby kto takowych podatków olegl, 
albo nie oddał, wolno go każdemu o to pozwać, ib. 4, 
262. — 2't .Ąctice : Ulegać . układać, ułożyć; iii Crbniing 
legen, ;iifammcn legen. Kio dobrze ujmie i ulega, tego 
ciężar nie dolega. Gn. .-!(/. 577. — 'Ulegować komu 
czym ' ujmować, cineit iromit ju gcroiiiiien \uć)cn. Rako- 
cy obiecał Tatarów upominkami znacznemi ulegować. 
Tward. W. D. 2, 231. Jakób brata ulegował sobie po- 
kora, tiit. Post. 184. Spoiła się i nią dusza jego, a 
smutna ulegował łagodnemi słowy 1 Leop. Genes. 34, 
3. (ubłagał). Teraz w tym umyśle mech się swym ule- 
guje 1 cier[)liwie czeka. Tward W. D. 2. 259. — Phytie. 
Ulega Sie ziemia, ściana • ustępuje , ber Si'bni , bie SBonb 
ieiift lid), fiCit fid), giebt nnd). Ulega się fciana marmu- 
rowa, mur, sidil paries. 6'n. Th. 1184, {ob. Uleżeć się). 
Uległa ziemia , spójna , niemiałka , ein fefłer . nidit lorfrrr 
Sobeti. Ziemia la ma być dobrze iłusla , wyrównana i 
uległa, wszakoż nie tak bardzo twarda, ieby lam diJże- 



ULEGŁOŚĆ - ULEPEK. 



ULEPIĆ - ULEŹĆ. 



127 



wnica nie mogła wsiąkać. Cresc. 66. Tło aliy nie było 
miękkie albo wilgotne, ale ma być czyście suche, twarde 
i uległe. Cresc. 152. Kiedyś ten wiekami uległy grunt 
wzruszy ręka człowieka! Slas. Buff. 27. {ob. Uleżały, 
mupifl gelcgcit , faul gciiuirbcn). — 5) Verb. med. Ulegać 

komu ' ustępować mu, dogadzać; Slov. powoliti (po 
woli czyjej być), uhnut , (cf. ugiąć); Wnd. vhcnjati, do- 
henjali , nalidati; Bosh. uklagnatise, uklonitlise, (cf. ukło- 
nić się); Slau. uklonitise, odstiipili ; Hoss. chiittii, chh- 
CX04HTb , CHH4y , CHHUieaB , CHHCX0)K4y ( cf. zejść ) , 

nOTBopHTb , noTBopcTBORaTb, nOHopoBBTb , (cf. narowić), 
eincm iiad^ijekn , fid| ibin lieiiiicmcii , ilim iiifidKii. Nadto 
ulegać komu, poniżenie. Nar. Dz. I, 34. Prawa prywa- 
tne ulegać musza publicznym. Nar. Hst. 4, 123 Wszy- 
scy jednak twe berło najwyższe uznajem , Odtąd my 
sobie chciejmy ulegać nawzajem. Dmoch. U. 89. Chcie- 
libyśmy , żeby wszystko ulegało , wszystko się pła- 
szczyło przed nami. Zaif. Roz. 189. Jedna rzecz nas 
uspokoić może, to jest, wzajemnego ulegania sobie 
umowa. Pilch. Sen. gn. 548. mc^fclfcititje Sfac^^tcbiflfcit. 
Chcąc icli ująć, ulegać im, a niesprzeciwiać sie poirzeba. 
Teat. 1. i, 31. Minęły czasy pobłażania, nie można wię- 
cej raówić w tonie ulegającym do narodów. KoU. List. 
i , o. Ulegający; Hoss. croBopiHDuii , jkjohhijm , ykho- 
UHCTUfi, yMOHmiBuii ; Suhst. noTBopHiiK-b , noTaKOBiuHKii, 
f. noTBopmma noc.ia6iiTe.ib , noHopoBiitiiK^ , obsol. hoho- 
poBHHKŁ. Ulegając Hoss. CHlICX04IlTeJbH0. Są okoliczno- 
ści , którym przekonanie ulegać musi Gaz. Nar. 1 , 
556. Szrodla ulegające były jedne tylko do używania 
w tych okolicznościach ; szrodki srogości przeciwny sku- 
tek nadziejom waszym przyniosą. Gaz. Nar. 1,128. Nie- 
uleganie ciągnie za sobą sprzeczkę. Teal. 57 , 66. Un= 
nac^gielmjfdt. ULEGŁOŚĆ, ści, i., uleganie się, uleża- 
łość ; ^(lś Scnfen , fiĄ ©c^cn , i^ai gcfłrocrbcn , S-eftlitgcii. 
Twardość ziemi, lak dla swej uległości, jako dla ude- 
ptania zwierzęcego. Crcsc. 87. — §. Uległość komu , 
podległość z uleżenia ; bic erfulgte Uiitert|inniflffit, Uiitfr' 
tDUrjtijf cit ; Viud. podloshnost; n. p. Nieostrugane męstwo 
Wizygotów w czasie zwycięstw, zmieniło się w czasie 
pokoju w gnuśną uległość woli duchownej. Czack. Pr. 
100. W obrządkowej uległości wyznawano , że królowie 
są panami. Czack. Pr. praef. N. Paw. 6 , 296 — Ule- 
głość , uleganie, ustępowanie komu; bn§ SJaclhJcDeil , biC 
9?ac5ijicln(]ffit ; Hoss. noAjaia , yciynmiBocTb , yK.ioHKa, 
nOTaqKa, croBopmiBOCTb , noTBopcTBO , noHopoBKa. Przy- 
rodzonej uległość potrzebie. Przyb. MiU. 531. 

ULEKCZYĆ cz. dok., Ulekczać niedok. ; Boh. uhhćjm ; 
Hoss. yiermiTb , 3'aerqaTb; lżejszym uczynić, ulżywać; 
lei^tcr madten, erlcid;tmi. Z nabrzmiałych wymion ulekcza 
ciężary Cedząc ich nabiał w konwie i dojnice. Hor. 
2," 52 1 . 

ULĘKNĄĆ ; Ross. yńiacHynca , n. p. Polacy o swoje domy 
ulęknieni , Jedni z łzami nowego pana odbiegali. Dru- 
dzy odpór mężny dawać gotowali. Tom. Roi. 104 , ob. 
Lękać, 

•UŁĘ.MOWAĆ, oft. Ułamać. ULEP , ULEPEK , o6. Julep, 
Julepek. 



ULEPIĆ Cl. rfoi. , lepiąc uformować, ukształcić; Hoss. yat- 
niiTb , y.itn.wTb , »on Cc^m forinircn , formcti , fleiben , for* 
micreit mac^eil, pr. et fig. *Zali rze^z ulepiona powie temu, 
który ją ulepił, przecześ mię tak uczynił? *zali garncarz 
gliny w mocy nie ma ? Hadz. Rom. 9 , 20. Garncarz 
z gliny może uczynić i ulepić co chce. 1 Leop. Syr. 
55, 15. Gdy syn Japeta chciał człeka ulepić, Z każdego 
zwierza miał mu .część przyczepić. Hor. 1, 90. Nar. 
Ulepienie pierwszego człowieka z ziemi wodą rozdzia- 
łanej. Oiw. Oiv. 7. Z jednejśmy ulepieni gliny. Teat. 
do, 70. Z jednego ojca równo utworzeni, z tejże bryły 
ulepieni. Z«6. 15, 325. Jak. Człowiek ten zdaje sie być 
ze zdrady i niecnot uczynień , jakoby go ze wszystkich 
niecnot ulepił, wierutna niecnota. Mącz. Dziecię małe 
jest jak wosk, z którego aniołka lub szatana ulepić mo- 
żna. Mun. 71, 609. Pszczółki domki swoje ulepiają. 
Tom. Hol. 69. Ulepienia serca ludzkiego jeszcze z dzie- 
ciństwa złe są. Rej. Post. H 8. (urojenia). 

ULEPSZYĆ, n. p. Wszędzie, gdzie się ulepszy rolnictwo, 
pole w proporcyą łąki, miało powiększoną cenę. Czack. 
Pr. 196 , ob. Lepszyć. 

ULEWA, i, nawał, powódź; Rag. poplaviza , 3BaffcrjTuł^ , 
DJCijcngup. Nagła ulewa przez kilka dni w ciąż trwająca, 
niepozwoliła atakować nieprzyjaciela. Ust. Konst. 2. 117, 
Chmura , co ulewę nosi. Kras. Oss. A O. — Tr. fig. 
Hojne łask twoich ulewy. Zab. 10, 124. (potoki, @ntt« 
bciicrgiePinigen). — |. Ulewa krwi, wielki krwi rozlew; 
tjrrjJcu 2ili(t0CV(3ie^eii , Sliitftróme. O jakąż krwi ulewą 
z każdej niemal strony Widziała napojone swe ziemia 
zagony. Zab. S, 227. Miu. ULEWAĆ, ob. Ulać. 

'ULEWIĆ cz. dok. , w lewą obrócić , linf^. iinifc^rcil. To 
droga, chodźcie po niej, gdy się udacie w prawą, i 
gdy się udacie w lewą. Budn Jes. 50, 21, not., • wła- 
ściwiej : gdy się uprawicie i gdy się ulewicie; gdyby sie 
nam tak mówić godziło ». 

'ULEWICZNY, "ULEWNICZY, a, e, ulowy, od ulownicy; 
33icnciiftPcK', Stcct-. Pszczoły iilewiczne przy każdym fol- 
warku powinny bvć. Zaw. Goi.p. Haur. Ek. 7. 

ULEŻEĆ, ob. Uledz." ULEŻAŁEM się rec. , dosyć się nale- 
żałem. Cn. Th. 1184. id; tnbe iiiiĄ iniibc Oflfflf"- ^n&c 
ba'3 Ciegcn fatt Iicfommcii. Uleżał się owoc, odleżał się, 
nagnił, przegnił, ba^ Dbft ift burĄ Sicgm tciij gcmorben ; 
Boh. ulezeti se , ulezjwati se, hnilićeti. Frukta te we 
słomie jęczmiennej suchej chować, póki się nie uleżą 
albo zżółknieją. Chmiel. 1, 646. Uleżała gruszka = ULE- 
ŻAŁKA , odleżałka, eine tciijc Siriie; Boh. hmlice, hni- 
lieka. Wybierać w gachach jak w uleżałkach. Mon. 71, 
123 ULEŻAŁA ziemia etc, uległa, długo leżąca nie 
ruszona, laiiije iiiujeftort liegeiib, atnjeleflcn. Do budowania 
nie powinna być wzięta glina świeża, ale długo uleżała. 
Kluk. Kop. 1, 323. Saletrę d.ają ziemie z pod starych 
uleżałych owczarni. Kluk. Kop. 1, 174. Tą wodą prze- 
siany popiół polać, i dać mu się dobrze uleżeć. Torz. 
Śkl 170. 

ULEŹĆ, ulazł med. dok., od biedy ujść, n. p. uszedł na co, 
za co ; pflffiren , fo fo tougliĄ fesn , pnffabci ju etmai tau- 
gen. Ty brzydalu I nie mówię jeszcze na męża ulazłbyś , 



iS8 



ULGA - ULICA. 



U LICZNIK - UŁOMEK 



bo w tym niemasz ceremonii, jaki jest , taki się bierze ; 
ale co na amanta , to trochę powabiiiejs2ej»o jak ly po- 
trzeba. 7Va/. '29, 154. 

ULGA, i, s'., ulżenie, polekezenie; Bvh. sleuunk; Sluv. 
polelićenj ; \'ind. pololeishanjc , |)ola!;nJ3 ; Croai. pole- 
scbicza , polehcliicza , odblikuobu ; lioiu. oblaksojarije ; 
Bott. Jbrora, oiiaOa ; Eal 0Tpa4CTB0. 0Tiia4iTB0Baiiie, 
ÓT40xuoBt'Hie, orpaja, npoxja4iiocTb , Me CiiiDeniiig, ©r- 
leidltcviiii(). Skroriiiiie cierpieć jest w najcieźszyin razio 
jedyna ulija Hdch. Sen. gn. ~>'ih. Na nl^ie męce oczy 
ze h-ótiii (jodnosi/ do nieb.i Jabf. Tel. 290, ob. Folija. 

ULGNAC , ILNĄtj neutr. jedni., w błocie uiirzęznać, ftC' 
den blfibcn (m Sotbe ; , perfinfeii ; Erd. yratóaio. L-lgną- 
lem w błiicif głebokiem. liudn. Fi. G'J, 2. Furman iil- 
gnawszy, dróg się o|lprzysiig.i , A gdy pogoda , przy- 
siągłszy, zaprzęga ^<''y/. Ad 150. NVialri'in na piaski 
gapedzony, ulgnał okręt. Warg. liadz. 550. Coraz lo 
brnę dalf j ; boję się , żebym po szyję nie ulgnal. Teal. 
7. c, 50. — §. Trniiil. Widzieć to łatwo można , że 
juz ulgneło serduszko jego Teal. 2. b, i 10. mncnu 
przyinęlii . tai $>frjd)en tft piifeii gcMicben, bacfcii flcbliebcii. 
Zważ We l'an , jak nie miało ulgnąć me scniuszko , 
Naprzód trzykroć golowycli znaleźć pod poduszką etc. 
Nieme. I'. /' 25. 

ULICA, y, i., ULICZKA, i, i., dem.\ Boh. aulice, ulice, 
ulićka ; Slov. ubce ; Sorab. \. basza; Soi ab. 2 gaszą; 
Carn. gasa , ulezę, fcr. wlec, wleźćj; Vind. veltca , vu- 
liza , gafa; Croat Yulicza , vu)icliieza , (yulUclie; Dal. 
ulischye ' ulj; //mh.7 yuleze , uczą, nisza: Busn. ulica, 
ulioica, I uliscte • ul) ; fing iiliza, uiiciza ( ■ iwcus) , (i.li- 
scte < ul) ; 67(11'. sokak , szok^k ; fioss. y.iima , 3'iOiKa , 
(nepey.iOKi, npoyjoKi, nepey.ioicKi , npoy.io<ifKT. jirze- 
cznica, po|irzecziiica ; 3ay.I0Kfc inanowiec , ścieżka pobo- 
czna ; Tatar, ułus część obozu pod jednym chanem ) ; 
Ecct. cTkrHi , (ob. Ścięgno , ob. Stóg) ; bic ®affe , bie 
6traBc , dem. iai (9ń^4)en. Tlica bywa stanowiona z wi.?- 
lu dornórt'; jeden dom mc możi; stanowić uliey. /'etr. 
Ek. 4'.*. Wyiiidź na ulice i uliczki miasta. IV. Lw. 14, 
21. Gdziei ten dom? jak sic ulica zowie? pod jakim 
numerem? leni. 19. c, 5. /■'rov. Slov. gedna ulica do 
drulieg wbelij ; jedna ulica w druga wbiega ; rei invi- 
eem miscentur. Ulica bez wyjścia , sak. Bont. ryniiKi 
(HloB. Każda ulica gc mu liżskił ; każda ulica ji-sł mu wą- 
ska; tacza się, kaczki zagania, pijany). Dizwi i okii.i 
od uliey. Teul. 27, 17. 'Ilica w grodzie, drzewami sa- 
dzona, alea ; fillC Jlllee . cill od^allfligong. Ulice nakryte 
dla cbłiidu przechodzących się po ogrodzie, mif^dzy dwo- 
ma szpalerami zawarte, hliik Bośl. 1, TO. Ulica szero- 
ka bpami [lod sznur sadzona. Zab 9, 157. — {). Irantl. 
Uliczka, fóilka, drzwi, fig. przystęp; *l'fi'rte, Ibńrc , 3"' 
gang, 3'"I'"- Jezus ilo zgromadziiiiNch zwolenników 
wszedł przez zauiknionc uliczki. W l'oil. W. 5, 85, 
przoz zamknione uliczki do pokoju wszedł, ib. 2, 40. 
Pok.ilariym jaką szkaradnościa żywota , uliczki żadnego 
dostojeństwa me mają być otworzone. Sax Port 8. Ta- 
ki od niebieskich uliczek wypchnion będzie. W. Poit. 
W. 2, 151 bmierć jest uliczką własna żywota wieczne- 



go. Prot. Kont. U Z. — J. Medk. Uliczki , kanały , 
otwory w ciele ludzkim, dziurki przcducliowe . pory, 
sieroiki; bie Stflnńlf , Cejjfiiunijfn , Sd^roei^lódjer u. f. ir. im 
Stórpcr. Z zimnoici pochodzą wilgoć, krwi zsiadanie, 
uliczek zalwieranie. Spici. pr. Paraliżowe ziele uliczek 
zatkanie leczy ib. 102. ULICZ.MK , a, m ; Boh. uli- 
ćiijk; po ulicach biegający, fin ©affcnldiifer , ^flaftertreter. 
\Y rodź. żeńsk Ulicznica ; Buli. iilicnice. — §. Ulicznik , 
grube dzicnie koło d/iiir ulowych, pierzga. Syr. 110; 
ber 3.sorfto6 ber Słicnfii im Storfe ; '.Croat. vulnvńk npiarium). 
ULICZNY, ULICOWY, a, e, do ulicy należący, ®a|fen ■, 
©irn^cii ' ; B^jIi. ulicny ; Vind. yulizen ; Boit. yjHMuuS. 
Stojąc na rogach iilicziiveh. Ahcs. hal 5, 271. Błoto 
uliczne. Byh. 'p». 50. Budn Zaih. 1 0, 5 — .AlUer : Dom 
uliczny, oppos. rynkowy. iYnr. Hst. 4, 40. fw ulicy, nie 
na otwartym placu, eiit cmi iii bfr StraBe brinn ). — 
"ULICZBIC, n. p. Skłonność do osoby uliezbionej w 
wdzięki Pam. lV(ir»j 4, 48. Czart, licznie opatrzonej. — 
ULIK . a. m.. dem. Num, ul ; Bosi ytecKh . ein Sie* 
nflt|'tó(fiJ)en. W lym uhku pszczółka najprędzej usiedzie. 
Bej Wiz. 80 b. Trzeba , żeby ulików małych był za- 
wzdy w pasiece doslatek. Aoc;. Bas. 9. — § Trantl. 
Uziiiry te, * klórych zęby osadzone s^dza , ulikami lub 
komórkami zowią, alrcule. Perz. Cyr 1, 50. el 142 bit 
3rtl)iiból;le , 3'>l'"9rii'"- 

ULIPKl plur. , ciaslo nakszlałt opł.ilków , ^flfleldjflt", ©cbatt' 
nc* luie Dblate. Tr. ULIPNAĆ neuti- jednil . uinąć. ul- 
gnąć, ugr7ęznąć ; untfrftnffii, DCrfiiiffii. — Fig W pil- 
nym słuchaniu kazania jego wszystka prawie ulipneła. 
//W<s^ Nauk. C 5. " " 

ULITOWAĆ się, n. p. Panie! co na narody zsyłasz mord 
i wojny, I znów ulitowany klęską ich i bojem Głaszczesz 
je obfitością i drogim (lokojcin , Daj już się nam ubła- 
gać! Tom. Bot. 109. litością wzruszony. Ulitowanie; 
Bo$t. yHiuetiie . ob. Litować się. 

ULIZAC Ci. duk.. lizaniem ugładzić, (iblctfcit , glatt Iftfen ; 
(Holi. aulisanstwj , auli^nost pochlebstwo, aulisny po- 
f hlebny ; ^loi<. uhziyalise , lisic*ili • pochlebiać; Bott. 
yjacKaTb cackać, pieścić, yjecTiiTb , y.ieutaib wy|iocliłe- 
bić . cf. obleśny). — tig. Ulizany człowiek, utarły, 
okrzesany: obijc^obelt , flbgefij)li(fi'ii. Nieulizany, unflfidjliffen. 
O nieuhzanym człeku mówili Grekowie, że nie musiał 
nigdy Gracyom ofiary palić. Tenl. 24. Czart. 

ULiN.^'', ob. iJU-nąć. 

"UŁOtl.A , i, i, (ułożenie, układność 2], n. p Tańcuje ów 
i ten skacze, choć na jedne nopę. Ten się tacza, a i 
ów znać, że ma ułogę. Miask. Bi/t. 2. 185. 

UŁOiC ; Boss ycaJHTb , ob Łoić. UŁOKAC , ob. Łokać, 
loczyć, n. p Lakonowie niewolniki upiłe i ułokane zwy- 
kli byli dzieciom przywodzić przed o.-zy. Glici. Wych. 
I) s'obcżiałc, ppH flffrcfffii. LLOKOW.AC, ob. Lokować. 

UŁOMLK. mku, rn.; Boh. ulom, ułomek, ziomek; Slot. 
ułomek , złomek ; Yind Ihlorezh (cf stórk , slorc), od- 
fek, rogel , llilerzel , pazel, flitor , okerhrk , tlom. vlo- 
mek, resloin • riipturaj ; Bosn ulomak , krribal, mrriyiy*. 
odvip; Hag. ulómak , ut^rak , ratbilak , ukarsejak , kara- 
cina , marya , marviza , odzjep , slaininiza , (cf. słomka) ; 



u Ł o M 1 Ć - U Ł O M N Y. 



U L O T - UŁOWIĆ. 



129 



Hoss. yjoMOKi , .ipamina ; EccI. oyKpoyyi. , .io.moti , yqa- 
CTOKI. ; ułomek czego, co się od czego ufoiniło , iilu- 
pek czego, odłomek; ciii 23 ni di fi ii (f , ahjcbnHimcs ZńiX. 
Jedli, Lyli nasyceni i k temu naljr;di siedm koszy ułom- 
ków, któro zbywiify. Sekl. Marc.S, not., >odrobin, okru- 
szków chleba., 33roctCii, J^rottrumcii. Napełnili 12 koszów 
ułomków z oiiego pięciorga chleba. Dambr. 171. Dawa- 
ne im bywają ukruchy, t. j , i;łomki abo pokrajane sztu- 
czki chleba. Piin. Kam. 541. Z własnych potrzeb uj- 
muje, nędznych karmi ułomkiem. Teat. iO, 12. — • Anthm. 
Ułomek, "ułamek, liczba wyrażająca ilo.ść _ mniejsza od 
jedności. Jak. Mat. 1, 59. Łeak. 2, 18. Śniad. Alg. 1, 
2-2. frakeya, ciii 23nid), Diec^iiiimjsDnicI). — §. Ułomek aliler, 
oppoiilo quasi sensu, rzecz, której sie koniec ułomił, 
nóż, igła, miecz, rożen etc. Cii. Th. il8i. ciit etunipf, 
etiiinmci , aKjf&roc^iicJ ScrfjCim olrnc Spi^e. — Po Ziar- 
kach dobroć porcelany na ułomku od przepalonej ziemi 
poznać się daje. Toiz. ,Shl. 1"9. w łomie, im 2jnid)C , 
w miejscu ułamania. — j/. Ułomek, uszczerbek, uszko- 
dzenie; bii Sc[d)abiilllilt], SJcrIcBiiiii]. Toć przyjdzie z wiel- 
ka szkodą i z wieikirii ułomkieni zbawienia twego. U'. 
Post. W. 5, 508. O ziemskie rzeczy się starasz, z ja- 
wnym ułomkiem duszy swojej. W. Posi. W. 2, 78. W 
obżarstwie nas ani wslyd , ani ułomek zdrowia ukrócić 
nie może. Oczk. Pr:-;jm. 7. Ułomnemu się zdaje, jako- 
by sainoż przyrodzenie takowym ułomkiem, jako jotlnym 
piainem , złość jego naznaczyło. Goni Dw. 540. ułomno- 
ścią , i^icrfiummcimiij , ©ctrcttcii. UŁOMir. , ob. Ułamać. 
UŁO.MKOWY, a. e, do ułomka należący, frakcyjny; 
53viid)r--, beit Snid) Pbcr fcie 33riidie ktrcjTciib. Z^igadniema, 
w które wchodzą ilości iilomkowe. Alg. }\ar. 74. UŁO- 
M.NOŚC . ści, £, kalectwo, ©cbrcdicii , @cl're^lid)feit iii 
Sórpers , ("Srcftbaftigfdt), Sjerfiiiiniiiclnng ; Mnd. lomlivost, 
slomlivost; Sorah. 1. brach, (cf. brak); Rag. bescja , 
truha, betegh; Boss. nopoKi. Jeśliby ławnikowi uło- 
mność się jaka przydała, to jest, jeśliby olśnął, oknął , 
otredowaciał , tedy nie ma być dlatego złożon. Sz-cz-erb. 
Sax. 204. W ślepych . w chromych , w ułomnych , 
chociaż takowa ułomność przyrodzeniu sie przypisuje , 
wszakoż każdego to boli. Gorn. Dw. 040. — ^. Ułomność, 
nieudolność, słabość; ^ic Cbnmadit, Jiriiftlpfiflfcit , Sd)iini= 
die. Dobre i złe przeciwne są rzeczy; jak obaczysz, 
że dobre jest możne , ujrzysz natychmiast niedołeżność 
złego ; a gdy ułomność obaczysz złego , zaraz się mo- 
żność dobrego wyda. Bardz. Boel. 112. .Aloralna uło- 
mność, krewkość; Pic SdJiimdilieit , (iduinit^c , gfMfrt>Ttiil= 
fcit. Ułomność plemienia Ludzkiego często błądzić zwy- 
kła z przyrodzenia Koryt. Her. \o. O jak ułomności ma 
człowieczeństwo nasze bardzo wiele I Past. Fid. 277. 
Dobry, kto na ułomność bliźniego nie mruczy. Bach. Ep. 
53. Co w pospolitym człowieku ułomnością jest, w sę- 
dzi jest występkiem. i)]on. 63, 37. Jak ziarno nie mo- 
że bvć bez plewy, lak ludzie bez ułomności. Petr. Pol. 
4l7."UŁO.MNV, a, e, UŁO.MNIE adr.- g. a"j podobny do 
ułomienia, czyli złamania; Ymd. lomliu, slomliu, jcrbrc^: 
lii^. Oba nie ułomne Obracali w ręku swym oszczepy 
ogromne. Zebr. Ow. 200. — g. b) Ułomny , niezdrowych 

StcumiK Lindege uyd. 2 Tom VI. 



członków czyli zmysłów, defekt ciał.i majacv ; brcftbaft 
(31 b !().), ciii fiinicrlidjcś ®c['rcd)cii luibciib , fic* ; Sorab. 1. 
brascliny ; /?«^. belexan, besejav ; Etc/. ót.iHhlil (biedny), 
i:t.,^biiHK'L , (biedak), yct'ieia, oOpyó.iCHi, , y.ioMHbiii. 
W Greckim języku chromy i ułomny, tak jak i w Pol- 
skiin, ściąga się podczas na tych, którzy na nogi, pod 
czas [na tych, którzy na ręce chromi albo ułomni są; 
acz w testamencie chromy, na nogi, a ułomny, na ręce 
ułomnego pospolicie znaczy. Sekl. Math. 15. Dziecię 
ułomne, krom reki, nogi narodzone. Uroirk. Obr. 503. 
Człowiek ułomny, który i nie mówi, i nie słyszy. Dambr. 
405. (głuchoniemy). Jeden, na jedno oko ułomny, skoro 
Sie ciała jej dotknął, przejźrzał Sk. Zyw. 1, 12. Szpi- 
tal ułomnego rycerstwa. Vol. Leg. 5, 815. Ślepy, chromy, 
ułomny. Gorn. Dw. 540. — : Ułomny, co do postaci czyli 
\\zrostu, cf. garbaty, garbus: (niifciii] , gcbrcdllid). — §. 
c) Słaby, niedołężny, krewki; |d)Iimd), iiuiKrinDijCilb, fcDlcr= 
baft, leidjt fc&leilb. Penelope, jak inne, w cnocie uło- 
mna. Hor. Sal. 250. Ze ułomną mamy natura i czło- 
wiek rozumny i uczony kochać się może. Teal. 9 , 20. 
W tym razie oprzeć się nie można było; człowiek zwy- 
czajnie ułomny. Teat. 50. b, 8. insza ułomnie zgrze- 
szyć, insza z złości. Wad. Dan. 16. 

ULOT, u, /»., ulatanie, ulecenie, szybkie uciekanie, ujiły- 
nienie; bnź Sayonfiicgcn , bcv Saoonfliig , bas (Eiilflicgcii , 
CfntflicllCII. Chwile słodkim ulotem zmykające. Hor. 2, 
271. Ulot czasu. Zab. 10, 204. Zabl 'ULÓT.MEME, la, 
n.. Subst. verb , n. p. Ulotnienie soli , volatilisatio. Krumi. 
109; gdy ciało stałe, przemienia się w ciało lotne. Sniad. 
Chem. 52; gdy się do ciała jakiego ogniowi opierające- 
go inne dodaje , które ogniowi ustępuje. Krumt. 573 , 
(oppos. utrwalić). ULOT.NOSĆ, ści, ;'., przymiot tego, 
co jest ulotnym, btc gntflicijbnrfcit. Za pomocą ulo- 
tności swojej szybko wchodzi w naczynia mleczne żo- 
łądka. N. Pum. 22, 70. ULOTNY, a, 'e, ulatający, ciit« 
fliCflenP , ciittlic6ciib. Ulotne chw^ilc wiosny naszej. Kniai. 
Poez. 5, 20. 

"ULOWWTY, a, e, [pełen ułów, yoU ©cfcfciinirc 2J, n. p. (jo- 
lenie ulowate , zagniłe , sprośne, ziele to leczy. Sijr. 
9 1 7, ob. "Ul , = wrzód. 

UŁÓW, II, m, zdebycz ułowiona; Rag. looy , uloyjenje ; 
Boss. yiowh, (y.iOBKa fortel, sztuczkaj ; to co ułowiono, 
ber 5aiig , ben innii niif ber 3i0b ijcmad)! Łnt , bie Sciite. 
Będę jeść z ułowu syna mego. Budn. Oeiies. 27, 25. 
UŁOWIĆ CS. dok., Uławiać niedok.; Vind. uloyit , ylovi- 
ti , yjeti (cf. wziąć), yjemati , gorsribiti, poribiti ; Croat. 
uloyiti , uloyljiijem; Bosii. uloyitli ; Boss. y.iOBllTb , y.lo- 
BJHTb , yjaD.iiiBaib : łowiąc ułapić, uchwycić: faiiijcii, fi= 
jdicil, pr. et Ir. , eriliifdlCii., pncfcn. Ułowili dwie wielkie 
'szczuki. SA'. Dz. 1022. Żeśmy te rybkę ułowili, za dłu - 
gą leskność odbierzemy wdzięki. Wad. Dan. 228. Pra- 
cujemy we dnie i w nocy, a nic nie uławiamy. Sk. Kaz. 
404. Co on ułowi, i na łonie uwarzę Cn. Ad. 99. (nic 
nie ułowi). W niezgodzie cudzej najłacniej trzeciemu 
ułowić co chcieć. Lub. Boz. 121. (w odmęcie dobrze 
łowić). Natan prorok przypowieścią Dawida do pokuty 
ułowił. Sk. kaz. 80. er befam i£iii mit iWanicr. Dwie ra- 

17 



130 



U L O W N I C A - UŁOŻY Ć. 



UŁOŻYĆ. 



zem ułowił sobie boginie. Teał. 5. e, 19. Cliciał go 
kłamstwem ułowić , wywabionego przysięgą. Zyy. Pap. 
314. Począł ich namawiać tym, czym łacno ludzie pło- 
che ułowić można. /Jot. Sk. 241. (kaptować , ująć, zje- 
dnać sobie, zwabić). Murlozy ułowił łatwowiernego ba- 
szę, i ledwo nogę w namiot wstawił, udusił go. hlok. 
Turk. 22 1. Boję się, żeby cię cliytremi i poclilebnemi 
słowy nie ułowił. Boh. Kom. 2, 333. Łapacze a obłu- 
dnicy, z wierzchu się przyjaciółmi czynią, a nic nie my- 
ślą , jedno jakoby cię w czym podeszli, ułowili, po- 
chwycili. Dambr. 445. Nie na prostaka trafili : w czym 
go oni 'po^lstępić a ułowić cbcieli , tym się sami uło- 
wili , a prawie się siekierą swą poucinali. Rej. l'osl. f }) 
5. Ułowisz się, wpadniesz w sieć, będziesz w saku. 
w matni; Uag, uIoviltise , lovijmse, bu i»irft \wi) iit Ke 
3oIIe fomincii. Zły człowiek nie bogobojny , sam się w 
złości swej uławia. Kosz. Lor. G5. Sam od swego sidła 
jest ułowiony, thrk. Dom. 90. Drugiego chcąc ułowić , 
sam się ułowił. Cn. .\d. 213. kto drugiemu dół kopie, 
sam weń wpadnie. 

ULOW.MC* , y, i., pszcztlnik , miejsce, gdzie ule stoją. 
Cn. Th. 897, Crcal. vulnyiik, pchelnyak ; Bom. uliscte , 
pceliscle ; Car;i. volnak ; /Jaj. ugljanik , celignak, [distng. 
pasieka) ; ber Siciicngartfii , ber Ort , we bie Sicnciiftótfc 
fteCien. Em. ■120. Trąd me leci na pole i nie nosi mio- 
du. Lecz zawsze w ulownicy siedzi, pilon chłodu. Klon. 
Wor. 45, ob. Uiewniczy, nlewiczny. 

UŁOWNY, a, e, — ie adv., obfity ułów dający, żyzny; 
friii^tbar, fliitcn Snng flcbcnb, beiitcrcid;. Besarabia z obli- 
leuii pastwiskami i ułownemi jeziorami. Siar. Pob. A i 
b. Chodk. Kost. 39. 

ULOWY , a, e; Hosa. y.ieiiHhiH; do ułów należący, uie- 
wniczy; SieiiciiftPtfS ', £lo(f'. Uiowe oko, ob. Oko. Ulo- 
wy owad |)szczołom szkodliwy. Cn. Th. 1184. 

UŁOŻYĆ, f. ułoży es. dok.. Układać niedok. ; Boh. ulozili, 
układali; {Slov. ułuźjm indico \ Carn. uklAdam - lunduję, 
ob. Zakładam); Hag. ulositti ; ( Slav. uloxiti , zastaviti = 
Zastawić; Bosn. uklasti tudicutare ) ; Host. yjOMCiiTŁ , 
}'K.iaCTL, yKJa4i>iBaTb ; (£ce/. y.ioaciiru , y.iaraio, y6aBi!Tb< 
ująć, umniejszyć); porządnie puskfadać . składać jeilno 
po" drugim, uszykować; iit Orbmmfl Icijeii , orbiicn , 311 
leAtt ICiJCll. W drwalni ustawnie robią około drew , rze- 
rząc , rąbiąc, układając w stosy. Slnr. Dw. 22. .\)ol5 iii 
®it)td)teil Ifgen. {'apiery te tak trzeba ułożyć , iżby się 
każdy od razu znalazł. Krat. Pod. 2, 208. Układać w 
tłómok, pakować, cinpa(fi'it, orbciitlic^ ^incin U^tn. Już 
ułożono wszystko i upakowano do naszego wyjazdu. Teal. 
28, iol. i'ó|dź tu i upakujmy wszystko! siad.iją i ukła- 
dają. Teal. 53. e, 27. Włosy układać , zbierać ; bic ,'Ctaiirc 
iit Crbliuiitj briiigeii, nittlłeilcn. Lekka jego ręka stuczme 
włosy układa. Weg. Marm. 1, 236. Ten człowiek, co 
mi włosy na głowie układał, musi często swoje żonę za 
głowę targać , bo i mnie ciągnął jak konia za grzywę. 
Teal. 51. b, 53. W głowie mu szydłem układano. Fa- 
lib. J 3. (widłami, igłami, nie dobrze w głowie uło- 
żono, brakuje mu klepki, nie wszysi7 doina). — Ukła- 
dać jakie dzieło = pracować nad nim, spisywać je; Boss. 



coiiiHiiTb, coyiiHflTb , ciii SBcrf yerfajfcit. Układali nowy 
języka Polskiego dykcyonarz. i\lon. tl8, 229. Zgroma- 
dzenie narodowe z pospiechem układa konstylucyą. Gaz. 
Nar. 1, 208. Ułożony, napisany, zpisany Boss. coiu- 
iieiiHbiri — Similiter : Twarz jego [lokazuje, że coś wiel- 
kiego układa w swym umyśle. Boh. Kjw. 2, 470. knu- 
je , cr brfitct iii fciiicm Sopfc mai ©roBw. Przygody czyli 
przypadki układają komcdyą. Mon. 70 , 829. treścią są 
komedyi, 5l('Ciitl)Ciicr inntbcii ba-3 ^iiftipicl nii3 , fiiib btym 
?iift)piclc iiiciciitlid). Pozwól mi być pośrzcdnikiem; uło- 
żymy nową radę. Tenl 49. b, 07. złożymy no\Na radę , 
luir luollfii ciiic iiciic Jcliberntion bnKfii. — Ułożyć inte- 
resa , sprawy, kłótnie = pogodzić . zgodzić, ugodzić, uła- 
twić; ®cfi^dflc beritbtiijeii , iii Orbmiiiii briiiflcii. Spuść się 
na mnie, potrafię ja rzeczy ułożyć. Teal. 19. e, 94. 
Ułożyć plan, planie, ciiicii ^Maii {iitiucrfen. Plan już jest uło- 
żony. Weg. Marm. I. 249. Rzecz jaka jest ułożona na zgu- 
bę człowieka. Boh Aom. 5, 565. uknowana, ukartowana ; 
Ciitn^orfeii, gcfe^iiiicbct. Ułożyć trzeba rano, co przez cały 
dzień robić. Teat. 50. c, 30. postanowić, ciittPCricii , bc- 
ftiilimcil , bcfdjlicPcii. Jakże dzień dziś ułożymy? Teat. 19. 
c, 29. na jakie sprawy albo zabawy go podzielimy. n)ic 
ii'i'Ilcii luir bcii Jaj cintbeilcii? lunś ffir ciitcii ''}*!nii fur bcu- 
te cutiucrfeit? Ta godzina, ten moment los mój ułoży. 
Teat. 50. b, 97. (zdecyduje , ustanowi ; bificr Jlujenblicf 
bcftimint, emfd»ciPct meiii (sdjidfal ; /«oss. y.io;KL*Hic uchwa- 
ła, ustawa). Chce widzieć już brata twego ułożonym i 
szczęśliwym małżonkiem. Teat. 50. b, 101. postanowio- 
nym , do porządku swego przyprowadzonym , orbciitlid^ 
ciujjeridttet. — Ułożyć się, układ czynić, pogodzić się; 
ftdi mit ciiiaiibcr »crgleid)cu , abfiiiben ; Boss. cj-b.iaTbCH , 
c.ia4HTbc:a , nopa.uiTbfn. — Simil. Rzecz dziwna , jeżeli 
czego nie postrzeże , gdy z przeszłych następujące rze- 
czy układa? .Siem. C-zc 26. (wnosi, wnioskuje). — §. 
UkTadać, pokł.idać, kłaść by leżało, kłaść spać, kłaść 
na łóżku; binlegen, ^iiiftrerfcii , fdilafcii lefleii. Jak go do- 
brze ułoży wino .i sen zmorzy, Okoliczność i miejsce 
radę nam utworzy. Hiil. Ow. 13. — Uiilatiui in reci- 
proco: Układać się coniin., Ukłaść się jeJntl. , pokładać 
się, kłaść się leżeć, kłaść się na łóżku; fid) Icjeit , fii^ 
binleflcit , fd)la(eii IcflCii , iii^ Sctt Icgeii , ju ?3citf ^tbai. 
Ludzie ubodzy, często przez trzy dni wprzód chorzy by- 
wają , niż się układną. Krup. 3, 471. O trzeciej po pół- 
nocy układłem się ; musiałem czekać , póki się jego- 
mość nie układł; za coż to on lak późno spać poszedł? 
Teal. 33. c, 2. Układłam się wcześnie , ale miałam sen 
straszny. ,)lon. 07 , 280, Pożno w nocy się do snu 
układam. Tent. 42. d, B Pójdę, obudzę jejmość; ale 
się nie bardzo dawno układła. Teat. 33, 79. Kiedy się 
układzie na łóżku , dają znać sułtanowi Star. Dw. 47. — 
'Ułożenie, położenie, układ, sposób jakim co położono, 
jak co kładą , trzymają , chowają , bie fil^C. Dziecię ma 
sie u ojca by paczek w maśle, nic nie uzna, jedno za- 
wsze by w uwinieniu, i w subtelnym jakim ułożeniu 
loży. (jlicz. Wych. E A. ■!— Simil. Układając sie na szy- 
ję Paulową, całowali go. i Leop. ,\ct. 20, 37. (rzuca- 
jąc , miotając mu się na szyję). — Transl. Układać , 



u Ł o z Y C. 



U Ł O Z Y C I E L - U Ł U D Z I C. 



151 



uśmierzać, uknjad; befdnftiijcit , berii^iijcii , ftillcii , madł£ii , 
taP lid; Sómcrjen , llnnibeii ii. f. tt>. Icgcii. Targanie i 
darcie w żywocie, w Irzewach i w stolcu kmin kraniny 
układa. Syr. 454. Podagrjczne boleści układa korzeń 
rzepikowy. Sijr. 277. Wino to Ł^ryzawki i morzyska w 
żywocie układa, ii. 120. Wódka ta bolenie głowy ukła- 
da, ib. 426. Los różnice uspokaja, a układa uporne. 
Gil. Posl. 231 b. — ^. Układać człowieka > formować, 
kształi'ić , doskonalić go, ćwiczyć, (cf. wkładać): cincit 
lijlbcil. Mógł pod twym dozorem , coraz lepiej być ukła - 
danym. Filch. Sen. list. 5, 2G9. Prawda, że ona jest 
ułożona więcej nad swój wiek. Teat. 57, 128. Czyż 
człowiek może tak swój umysł ułożyć, by coś miał mil- 
szego nad siebie! Teat. 42. d, A. Sam siebie w lepsze- 
go codzień męża układał , a z błędów zawsze cośkol- 
wiek składał. Pilrli. Sen. list. 1, 580. n MMe firf) JU 
finem tńijlid) bcjferu 33iaimf. Edukacya fizyczna ma ukła- 
dać człowieka do rycerskich dzieł i zj'ęcznego obrotu. 
Sejm. (Jrodz. 2, 08. wkładać, wprawiać; 511 etiimS gc= 
moblieii , ailBnltCll. Uczy się i układa młodzież do sztuki 
wojennej. Mon. 74, 615. Ułożenie, charakter, sposób, 
w który się włożono, sposób postępowania, myślenia; 
Per g^aracter, bic Deiifiiiiginut , Wdiiicr. Żal mi jej; ma 
ułożenie tak powolne. Teal. 9, 7. janttcr 6|nvactEV. Nie 
przestawać z temi , którzy różnych od nas są ohycza- 
jów i innego cale ułożenia. Filclt. Sen, Ust. i. 265. — 
Oecon. et venat. Układać ogary. Mon. 72, 102. wpra- 
wiać do myślistwa, uczyć icli ; Pic ^ilsl^liu^bc ijCllH'^llCll , 
le^rcii, ubcn im S^Gf"- Krogulca uklad.ija do pola na 
kuropatwy, jak jastrzębia , ale zwiększą trudnością, gdyż 
jest hardy i bardzo żwawy. Ład. H. N. 81. — g. Ukła- 
dać, ułożyć, quo nd ezlernum , quo ad spccievi, kształ- 
cić, formować, piększyć , barwić; fomiCll , ('ilPcil, gcftal' 
ten, fc&miicten, jicren. Ciało do tysiąc wdzięków układała. 
Bali:. Sw. 2, 101. ISie powinniśmy gardzić tą powierz- 
chownością, która na ułożeniu ciała zawisła. Mon. 72, 
498. Jak piękna, jak przyjemna, co za ułożenie, jaka 
składność. ^Teal. 54. c, 25. Ciało szerokie ma. Brodę 
po sam pas biała, usta ułożone. Juli. Tel. 21. Usiło- 
wał okazywać wesołość , układał sobie twarz. Staś. A'i/JH. 
2, 74. Częstokroć samym twarzy ułożeniem z syno- 
wskiej wykroczyć można powinności. Siem. Cyc. 40. (sa- 
mą miną). Wnet umiał jako drzewem toczyć, Ułożyć 
się wężyka , do pierścienia skoczyć. Tward. U7. 8. Chy- 
tre umysły podwójne, pozornością ułożone. Zah. 1 I, 105. 
Obłudę z powierzchnia ułożył ludzkością i lyrańską przy- 
sądził naturę lutościa. Jakoby był niewmien. Tward. Wł. 
10. Tak umiał wszystko dobrze ułożyć i ukryć przed 
nami , że z pierwszego wejrzenia zadziwieniem nabawił. 
Kras. Pod. 2, 259. — Recipr. Układać się komu , do- 
gadzać mu, układnością narabiać: fid) t'Cillicmcn, millfaD' 
ren , flefallig fewn. Pierzmy prr.ykład z pana naszego , 
jako się wszystkim układa, chcąc wszystkich zyskać. 
Sekl. 60. — In minus bonam partem : Układać się, udawać 
dobrego, życzliwego, obłudna układnością narabiać, si- 
mulare ; ein beffcrn CfmriKter bendieln , (ili nian bat , iu= 
aenb, Jreunbfc^aft bcndieln , ficb iierftellen. Wielu się pię- 



knie układa, A w sercu ich skryta zdraila. Jnk. Daj. 179. 
Plenipotent umiał się ułożyć w oczach młodego pana. 
Zab. 15, 19 i. Przed stryjem, jak może, układa sie. 
Teat. 22, 25. Ułożyła się przed nim jak aniołek. Tsal. 
51. b, 82. Sławny ten szuler lak się umiał w tej kom- 
panii ułożyć pięknie , że go do kart ledwie uprosić mo- 
gli. Mon 68, 203. — g Układać się czym , zakładać sie 
czym, składać się, n. [i. miecze.ii, 'szczycie się, parować; 
nn^piiriren, pnriren; cinen ^ieb, gtpp, abiuenPen, abbalten. 
Zawzięła się bitwa, i każdy aby uderzył,^ a niż sie uło- 
żył, bardziej siłuje. Krom. 104. UŁOZYCIEL, a, m., 
układacz, który sobie ułożył, przedsięwziął; Per 6nlllłer= 
fcr, llnternc^mer. Ułożvciel zgubv Polski. Frzestr. 116. 
W rodź. żeiisk. UŁOŻYĆIELKA , i'. 'UŁOŻYSTOŚĆ, ści, 
z., n. p. Z nizkiej ułożystości na wysoki stopień do- 
stojeństwa postąpił. Hłaż. Krom. ded. z nizkiego miej- 
sca, położenia, z nizkiej kondycyi. UŁOZYSTY, a, e, — o, 
albo ście adi>., układny, układający się; roiUfnbrig , ge= 
fńllig. My głupi ułożystą skromność i cierpliwość Iwoję 
nie zważyliśmy; mnnsuetudinem et paltentium. Krom. 439. 

ULRYK , a, m.. imię męskie , lllrid) ; tfoli. Oldrich. 

*ULTAJ, ob. Hultaj.' 

ULUBIĆ med. dok.. Ulubować cot.lin.. ulubić sobie co , po- 
lubić, upodobać sobie co, ttwaS lieb geroinnen. Izrael- 
czycy, gdy się od Egipczyków- bałwochwalstwu przypa- 
trzyli , one sobie ulubowali. Gil Ans. A a b. Ulubiony, 
luby: lieb, maź mnn gcrii \jat. Gęś, to moja naulubień- 
sza potrawa. Teat. 50. c, 23. — Ulubować sobie w czym 
= kochać się w czym, 5Bpl'IgffaIIen an ciiiniB {uiben , fii^ 
Paraii ergpjcn. Ja nigdy krotocliwili wesołej nie psuję; 
Owszem w iDałżeńskirh godach chętnie ulubuję. Zimor. 
Siei. 271. Toć jest mój luby syn, w' kiórymem ja sobie 
ulubił. 1 Leop. Malh. 5, 17. — Poss. Kióra panna się 
ze wszech ulubi królowi, ta niech będzie królową 1 
Leop. Esther. 2, 4. (która mu najwięcej przypadnie do 
smaku;. Ulubiło mu się tak. Fapr. Prób. A o b. upo- 
dob:.ło , (i ]sat ibm fo belicbt. Ulubienie, upodobanie, 
uciecha, f'ulubość, n. p. Pełen ulubości. Chodk. Kost. 
58j, PaJ 2SpblgeiaIIcn , 3>crgnugen. Tajemność tej miłości 
przyda codzień nowych iilubień szcześliwościom. Staś. 



Num. 



ULUBIENIEC^, , ńca, m., ulubiony, Per ©6= 



liebte. Oblubieniec albo małżonek obiecany ulubiony, 
ulubieniec. Cn. Th. 567. Per 23erlobte. ULUBIENICA , 'y. 
:., którą sobie kto ulubił, Pie ©elicbtc. Oblubienica, ni.ił- 
żonka obiecana ulubiona. Cn. Th. 567. Idzie sułtan z 
ulubienicą cieszyć się do haremu. Zab. 15, 78. 

'UŁUCZYĆ, ob. Łuczyć. 

UŁUDA, y, z., ułudzenie, wab, powab oszukujący; Paś 
3InIorfen . Jlnfirren , Pic Spcffpcife , tai Scriicfen , Scftrirfen. 
Nadał Oton przywilejami Kapadocya, na ułudę bardziej, 
niż aby one trwać miały. A'oc. Tac. 3, 88. Temi ułudy 
chcą budzić w nich nadzieje. Pizestr. 213. Slas. Num. 
2,41. UŁUDZIC cz. dok., Ułudzać niedok., wabiąc zwieść, 
oszukać: iiiifoPein , aiilocfen, ini DJel lorfen, beftricfen, fan< 
gen, bcnlifcn ; [Croat. ulyuden ; Dal. uludan venusiusi — 
Transl. Ułudza , zwodzi , świadczy się z ochota. Mon. 68, 

17' 



«Ó2 



r Ł u P A C - ULŻY Ć. 



r L Z Y Cl t L - U M A L O W A C. 



175. lliil. Ow. S2. Już się i liyaLfu samemu ułudzie 
nie dam. Teal. 55. b, 56. 

UŁUPAC c;. (/uA , Ułupować conlin.. odszczepat'; /ioss yno- 
.lynHYTi. , yno-iynuBaib , nbfprtltcii. Kamienia mc po ma- 
Km kasku iifupuja. Warg. liadz. 94. TŁIPEK , pka, m , 
ułupiony ułomek . ciii nl'i|e)pallnf'3 Stucf. Marmuru ułu- 
pek szeroki cienki jak skorupa, autla marmorea. Cn. 
Th. 1007. Włod. 

'ULUTUWAĆ się, n. p. Strzałami malulkic dzieci postrze- 
lają, i nad Icnii, które jeszcze ssą, nie ulutują się, i 
SYMOiii nic przepuści oko ich. 1 l.eop Jei. 15, 18. (nic 
zlitują sie , nic zmiłują się). Nieulutowane okrucień- 
stwo. 5yif. Szkł 506. bez litości czyli miłosierdzia, nie- 
iiiościwe, oh. Litować. 

ULŻYĆ cz. duk. , UiżywatS conlin., Ulżać iiiedok.; Doli. 
ulewiti, slcwiti, slewowati , osnadnjm . tef. snadny); 
Sornb. I polezscliam, poloclischam ; Cain. slohkoliin ; 
Vind. [lolusheifliati, losheifhi storili , flosiiuifiiati , poioli- 
kuvati . pololikeifhati ; Croat. lehkotili , zlehkolit! , zieli- 
kotujein , odlahkotujcin ; Rng. oblalesejatli ; Busn ublak- 
scjati, laghglje uciniti : Hoss. o6.iermiTb , o6.ier'iaTb ; 
ulżywać komu ciężaru , lżejszym mu go czynić, ulekczać ; 
ciiism etira* Icidjtcr mncbcii, crklĄlerii. Allevo, ulżam brze- 
mienia. .Uq';; Tak mi ulżyliście, że jak piórko lekki je- 
-slem. Teat. 12. b, 127. Ja pod ciężr.rem umieram, łjl.. 
Pozwól mi. zaraz ci ulżę. Teal. 12.' 6, 127. Ulży] jarzma 
tego , które na nas włożył ociec twój. liudn. 2 Chroń. 
10, 9. UliywacS , ulgę sprawiać, uśmierzać; crlcid)tcrn , 
lliilbcril, lillbern. Powinność dyakonów była, aby ulżywa- 
ją^; |)racy .iiiostołom , szalirstwem się kościelnym bawili. 
Sk. Kai r)94. Oni żołnierze, będąc ilobrej myśli, a trd- 
nujac sobie , rozmaitemi żarty i śpiewaniem pracy po- 
dróżnej S'jbie ulżali. Baz Sk. 92, (cf. słodzić, cukrować, 
umilić). Praca icli rozliczna pocieciia ulżoną i ocliłodzona 
była. W. foi/. W. 529. Cierpliwość tilży, ułagodzi Cokol- 
wiek ni poprawić można, ni się godzi. Hor. i, li.). 
Obcowanie poufiłe ulia i zabawia człowieka. Zabl Hoz. 
79. Płacz smutku ulżywa powoli. Bard:,. Trag. 218. 
l'omierna rozrywka ulżywa i wypogadia umysł. 1'iUh. 
Sen. gn. 221. Nie byłem powiiTien odstępować ojca ni- 
gdy, byłbym ulżył str.ipieniu jego. Stis. \um. 1, 190. 
Ulżyw.ijicy, ulżący , uUę przynoszący; Ho$^ .iLrOTUuii , 
jbroTeiii, o64er>iiire.ibHbn1 , orpajiiuH. — llżywa co, 
ulżywa sie meJ. et renp'-., \'f\iŁy.n sie staje; Hoss OT- 
4aeTt, 0T4aTb , es Kipt na*, loirl) (jelmbct, milPer. fid;. 
Ulżyło mi się, odelgło mi. Cn. Th. Il8i. Carn. od- 
lęsbe mi, ti ift mir Icii^ter l)fn)»r^CII. Ulży się za czasem 
ciężar. Cn. .id 1201. (ctas wszystko ulacniaj. Ulżenie, 
fo!g.i , ulgJ , Croat. odla'.ikoelii , Vind polosli-Mllunje , 
polagoja ; flo.jf. oTpa.ia , Dic 8tiibcnma. W niczem zna- 
leźć nie mogłem bo|.)in mym ulżenia, Ni z_ oczu łez 
wycisnąć, ni z serca westchnienia. Siyin S. W. 5."). 
Gdyby bó^ nie darował z d.ibroci swej, aby się ulżenie 
stała tym, którzy nieprawość czynili.... Z Leop. i Eidr. 
7, 68. (aby się im 'odłogi stała 1 Leop) — §'. Aliler. 
Ulży wam się oJ ziemi, czuję, że mię coś anosi. Osiol. 
Str. 5. unasiam się, id; fc^roi.iae mid> cmpor , erbfbe midi. 



ULŻYCIEL , a , m , który ulżywa co komu , ber (ix\tić)' 
tercr; Croai. odlabkotitel. — W rodź. źeiisk. ULŻY- 
CIKLKA, I. 

U M. 

'UM , u, et a, m. , Słowo urn jest to w Słowiańskim je- 
żyku korzeń, który z siebie wypuszcza rozliczne niody- 
likacye; z niego pochodzą: rozum, umysł, umiejętność; 
um jest pierworodną w człeku władzą ' rozpoznawania 
rzeczy, czyli macica ideów porządnych Czail. Myśl. 
176 bie ^Kermiiift, t-S. jąć, imać; Uenn. iie()mcii , fleiipm- 
ilieH, yeniommeiU i Boh. um sztuka, umiejętność, ro- 
zum; Carn. um inleHeclus , umn ralionalis (ji. "Bezu- 
miiy , umliv ! uważny) ; Vind. um , vum , rcsum = rozum, 
umnost , inifel > myśl , umysł ; Croat. uma , razum disct- 
plina , doctrina ; Bofn. um , razum , znanje ■ rozum ; 
Bug. um mens; Hoss. ym rozum, yniiuri , yjieHi do- 
wcipny , mądry , rozumny . yhiiiihi mędrzec , yMi-TDOBaib 
rozumować, yjiCTBOBaT('.ii> 6lozol'; \lilh. umas ; i( sanscr. 
um;t fulgor, glona 2|. — Słowo ł.,ac;ń.<kic inientio , może 
tlrugi pop. Łaciny nie umiejąc, nie wie co to jest; ale 
żeby o 'przedłożeniu uma, t. j. o przedsiewzięeju nie 
wiedział, to nie jest prawda. Pin. Kam. 114. Ze ka- 
żdą sprawę poprzedzać powinien 'um t. j. namysł, 
przedsięwzięcie. 

Pofliudz. (cl", jod), umieć , umiejętny cle , rozum, ro- 
zumieć, rozumować, rozumny elc , ''bezumny , "bezumnuść, 
bezumsliL'0 , zdumieć, '^zumieć; — ^ duma, dumać, 
dumny. 

UMACM.\Ć, ob. Umocnić. U.MACZAĆ, ob. Umocz\ć. 

UM.^^CZYC cz. dok., mąką czyli sloclimalem uwalać, zwa- 
lać , ukurzać , mit '?)ie\i\ bcfiaiibcii. Młynarz nie umączony 
rzadka rzecz. l'ot. Arg. 721. Hys. Ad. II. Kto miele w 
młynie, umączy się. Po!. Focz. 110. .Nie chodź do młyna, 
jeśli nio chcesz się umączyć. Pot. .\rg 787. — AUegor. 
Któż jest tak święty, żeby się nie miał w tym młynie 
umączyć? Hut. Syt. 15.'), cf. pokalać. 

"UMĄDUZYĆ ; Hag. uinudrili tkoga sapientem facere , mą- 
drym uczvnić. 

UMAĆiLOWAC , ob. Maglować. UMAIĆ , ob. Maić UM.\JETMĆ. 
ob. Majelnić U.MAKAC ob. Umoknąć. 

U.MALIĆ ez. dik : Hois ynajMTb. yMajaib: małym uczynić, 
umniejszyć; flciit iiia^icii , '.icrflciiicrii , i>errinGerti. C.erkiew' 
ile do swojej całości upaść i zginąć me może , ile zaś 
w częŚL-iach swoich . "owegdy malejąc , a 'owegdy sze- 
rząc się. i umala się i upada. Smotr. .Apol. 102. Uma- 
Iciii jesteśmy, i znacznie poinżeni ib. 177. f'rzy uczynku 
niegodziwym Dla umab-nia przyginy , Przecie |>ragnie być 
nim zwany, Choć kto nie jest sprawiedliwym. Zab 8.93, 
Treh., (fttfs.«. yMajHTOJbiioe . yMCHiiimejbHoe caoBo słowo 
zdrobniałe). Umaliłcś człowieka rnałcin od bogów, sławą 
i uczciwością obwarowałeś go. Uadn Pt. 8 , .^ (ma/o 
mniejszym uczyniłeś od aniołów. Btbl. Gd.). 

U.MALOWaC , n. p Uydo sz.itę n)a . której brzegi pracą 
niedościgła Zręczny Tyryjski przemysł umalował igłą N. 
Pam. 8, 252. ob. Malować. 



UMAM I C 



M I A C. 



U m A I, N Y - U M I A R K O W A ( : 



133 



UMAMir. ; fioss. 3'HaHiiTb , yMamiBaib , ob. Mamić, oL- 

mamić. 
UMAHCIE, UMARŁY, 06. Umrzeć. UMARSZCZYĆ , 06. Mar- 

UMARTWIĆ , UMAliTWIAĆ , UMARTWIluME ; fi,-//, iimar- 
lvitti ; Hosi. >-}iO|)TBiiTb , y5iepmB.iaTb (= 1. umorzyć, za- 
bić); EccL ycMcpTiiTii , yjiopHTi, , ysiepiBiiib Umartwiają 
ciało swe. Spia. pr. Powściągliwość, umartwienie ciaJa, 
maja za zasadę cnot; żaden z nirh przid wieczorom ani 
je, ani pije. Him. Kam. 298, Eccl. noJiepTBeHJe ; (Slav. 
umerlveiije , mertvi san = letarg , oh Martwić). U.MAFiZAC, 
06. Umorzyć. 

UMARZNĄG med. jcdntl. , mrozem być przejętym, crfriercii. 
Człowiek gJodny, cliory, umarzly , ubo;^i, czy także 
szczęśliwy? Petr. El. 12. Morze uniarzłe. Baniai. J 4 
h. lodowate , ba'J 6i'5mcer. Umarzł mu nos. Tr. 

UMASKOWAC, oh. Maskować. UMATAĆ , oh. Umulać. 

UMAWIAĆ, ob. Umówić. 

UMAZAC , /. umaźe cz. dok, pomazać , uwalać ; tcfcbmicrcn, 
bcfilbcln ; Buk. umazati; Vind. uraasati. vmasat; Hoss. 
ysiasaib, y.MaaUBaib , (cf. yMacjiHTb, 3Mac;iiiBaTb tJusto 
zaprawić). Z koma na feb zlecieć, choćby się przyszJo 
w biocie po uszy jak wieprzowi umazać. Mon. 74 , 2. 
On się uczemil, uprószy} a umaza!. Rej. Post. Q q 1. 
Wzięli suknią Józefowa, i umazali ją we krwi kozła. 
Budn. Genes. 57 , 52. Umaż cnotę , jak clicesz w błocie, 
droższa ona, chociaż się ubrudzi, Niźli niecnota, kiedy 
się wycudzi. Papr. KoŁ E h. 

'UMBUA, y, i z Łac. cień, ber Sdjattcii. — Fig. Nie chce 
hańby narodowej obnażyć, i owszem . rzucę tu na oczy 
umbrę sobie. Tivai-d. W. D. 52. (zasłonę). — §. Umbra , 
brunatna tłusta spieczona ziemia , której malarze zażywają 
do ciemnego malowania, hliik. Kop. i, 554. bie llmlira , 
Umlttrcibc. UMBRELA, UMBELA, i, ż., UMBRELKA dem, 
eiennik od słońca, od światła, świecy; Z/o/i. stinidlo ; So- 
rnb. 1. kwodzik (chlodzik), zakitedwo; Carn. senzhilu; Vind. 
fenzhillu , fienzhek, fienzhnik ; flag. nadsjenniza, sjenza; 
Boss. TtHHiiK^ . iiotiiieiifdnrm , i!id;tfd)ii-m , 31iiiiciiid)inii. 
Hajcy Krakowscy umbrelę ziol.i , aż na zamek nad kró- 
lem nieśli. Gtragn 147. (parosol). Mając witdkie oczu 
bolenie, wziął z sobą umbelę. Wys. Alej. 511. 

UMBEH , bra , ?«., gatunek psów gończych, ciiic ?lrt upii 
3agbbiinDen. Tr. 

UMĘCZYĆ fj. dok.. Umęczać niedok. ; Boh. unnićiti; Boss. 
yMyiUTb, yMyiiiBaib ; męcząc zabijać, na śmierć zamę- 
czyć; 511 %ot>i inartmt, 51! Jobe nmilcn. Bojaźń mię umę- 
cza. fJul. Ow 175. Umęczony, męką udręczony Eccl. 
npHTOJueH^Ł , yMyieHi. Umęczenie Slov. umućeni. Przy 
szpitalach wszędzie są boże umęczenia. Hihst. Nauk. P 
4 b. boże męki, figury, gnicifirc. 

UMERLAK , a, 771., zmerlak. A'. Bielsk., człowiek jak trup, 
żyjący chodzący trup , ein ?i!ien\ó) me ciiiC 8eic^e ; (Boh. 
umjraćek dzwonek, którym się śmierć oznacza, JobtCtl' 
glótlel). 

UMIĄC cz. jednotl. , Uminać niedok., miąć ugnieść, ijanj 
jcrfnuttcln; Carn. umęti , umanem , {distng. umieć); Ross. 
yMHTb, yMHHaib. 



"U.MIALNY, a, e, mogący być umianym, poznanym; (Boss. 
yncTBCJiiibiH rilozoliczny) ; crfciutbar , ciiciiiKir. Pytagoras, 
dowcipny prawdołowca umialncj skrytośii. Petr. Hor. E 
2. — g. .'Umialny, od rozumu pochodzący, 2)CVftanbeŹ<. 
Cnoty są dwojakie , uczynkowe i umialne. Pelr. Et. 43. 
"UMIAŁY, a, e; Boh. umely ; Boss. yMHblił ; umiejący, 
umiejętny, mądry: i)cr)'tmibii? , bcv etuin^ yerftcftt. Nie 
umiałemu lekarzowi nie powierzasz się. Eraz. Jez. M 5 6. 
Kniaź Sanguszkowic hetman umiały i szczęśliwy. Biel. 
5S7. Pytał go, jeśliby on był vv tej nauce umiały. Eraz. 
Jez. A h. Bracia , jezdne same wiatry wyprzedzić umiałe. 
A. Kchttii. 549. 

U.MIAPi, u, m. , pomiar, symetrya; rcc^łcś i>crl)dlt(lip , oljlll' 
mctric , ''}*n'Pin';ioii. Koń cudny, którego każdy członek 
ma proporcya , to jest, prawy umiar ku wielkości ciała. 
Cresc. 524. Zważ, opatrzność, jakim umiarem wasz 
w pewne kształty slan łomie. Zah. 10, 408. Zabf. Pa- 
stwiska nie przebrane, rozsadzone żrzódła Pod umiar 
kunsztu właśnie natura dowiodła. Put. Arg. 14i. Uczucie 
w sztukach, przyzwoitości, umiarów i piękności. Mon. 
7G , 245. Pokarm ten nie tak bardzo szkodzi, zv\łaszcza 
z umiarem pożywany. Cresc. 242. z pomiarkowanicm , 
miernie, z miarą; iiidpig , mit Wa^e. UMIARKOWAĆ cz. 
dok., umieizyć. pomierzyć, miarą ukrócić: Sorah. 1. 
pomerem ; Yiiid. rcdnofmerili , Iriesiti, sdershuvati , ma- 
iati , aimiciTcii , nad) bcm 'WajSc ftcftimmeii. Poszedł starzec 
umiarkować podział bydła miedzy braci. Staś. Niim. i, 
159. Tak się człowiek mądry ma umiarkować, aby go 
się nie lękano, i nim nie gardzono. Budn. Apopht. 70. 
"■'Przecz nie tak iii"niarkuj<'sz tego nędznego żywota s've- 
go ? Rej. Post. Tt 4. Organy-ć n-idobne pozłociste bę- 
dą, i nadobnie piszczą, kiedy je dobrze umiarkują; ale 
jako się też rozstrzęsą z onego porządku swego , to też 
już będzie więcej sapu , niźli cudnego piskania. Bej. Zw. 
71, (ob. Stroić, nastroić, rozstroić). Umiarkowany, wła- 
śnie w miarę , pod strych, nieprzesadny . phys. el morał.; 
Sorah. 1. pomeracze, pomerne; Yind. rednofmeren . 
triesen , mafast, sdersbliu , mafsik ; Croat. sniasen; 
Hiing. mertekletes; Bosn razlosgit, tcf. rozłożyć); Ross. 
y.MtpcHiihin. Umiarkowanym być Eccl. MtpHCTBOBaTii. 
Woda wolna, która ani jest zimna, ani gorąca, ani też 
ciepła, ale lak umiarkowana, że nic w niej zbytnie nie 
czuć. Syxł. Szki. 60. Niech będą umiarkowane i krótkie 
twoje słowa. Teat. 51. d, 62. Umiarkowanie, umiar, 
proporcya; Sorah. 1. pomerneno pomernofcz ; Carn. 
masnost, mas, masa; Yiiid. mafsa, mafsikost , redno- 
fincrnost, triesnost, mernost, mafa , sdershlivost , do- 
mernost; Bosn. razlosgnost : Ross. yjitpeHHOCTb , \>ai 
xe6)U iscrbilltllip. W posągach i budynkach istotna pię- 
kność albo takie części wszystkich, z których się skła- 
dają, umiarkowanie, że na pierwsze spojrzenie miłym 
w oczacii każdego stają się widokiem. Mon. 67, 451. 
Różne są białogłowskie umiarkowania ciała , co gdy le- 
karz rozumie, wszystkiemu wygodzi. Czach. Prz. f \. 
(temperatury, lemperamenta , komplexye). Ze świat/a 
rozumu wypływa umiarkowanie, które broni nas od 
zbytku , i potrzeb umniejsza. N. Pam. 24, 526. wstrze- 



134 



U M I A T A ('. - U M I K C. 



U M I E J K T N O Ś Ć. 



raięzliwośd , Cutljaltiamfeit. — Miler: Umiarkowanie ugo- 
dy między Smoleńskiem i Mśeisławem , -"lOgo stycznia 
dokonane byłn. Sleb. i, 047. ułożenie, układ, traktat 
tej ugoilv , Mc Scr^rtiiMuiig bti 55eralci(fc«l. 

UMIATAĆ,' 06. Umieść. U.MIATACZ , a , m., co zamiata. 
Wlod , ber 3lii8ff btcr , 3lii9ieijer , flciirmnmi ; Sorab. 1 . re- 
dżicźer. Scopanus , 'urnietacz , sfu;^a do utniatania domu. 
Mąci. U.MIATACZKA, i, (tm. tic Hfbrmagb, tic 3(iitfffgcriiin ; 
Sorab. i. redżicżerka. 

UMIEĆ, umiał, umie, umiem, med. uiedok.: Bok. iim^li; 
Sorab. 2. Iiumeich; Sorab. 1. wumem ; {Carii. umęti , 
urnilncm interpretor , umętam, umelujam ■■ ćwiozę się, 
umeiujem •rozważam ; Viiui. umcir, resumuvati , modru- 
vati • rozumować); Croat. umeti , umim; fiafj. umjetti; 
Bosn. umjetti, znalti ; fioss. yjitTb , yMtio ; ocrftf&cii , fuii' 
nCII, tciffcn. Inter umiem i wiem est hoc discrlmen: wiem ad 
coynilionem meam perlinet. ul: wiem co, kto. gdzie, 
kędy, jeśli ete. ; umiem ad cognilionem aclioni coiijunc- 
lam , ut : umiem pisać , śpiewać , strzelać. In qmbusdam. 
subaudilur verbum actionem signifirans , ut: umiem po 
Włosku, t. j. mó«i(5; hic vero: nie umiem Łaciny, 
którąm słyszał abo czytał , tubuudi na pamięć , abo nie 
umiem z pamięci mówić, choć wiem, bom słyszał. Cn. 
Th. 535. Umieć jest swego dowcipu twory wydawać 
bez podległości cudzym modelom i przepisom , ani oglą- 
dając się coraz na mistrza. Pilch. Sen. lisi. I , 272. Im 
więcej wiemy, tyra mniej umiemy; im wiecćj nabieramy 
znajomości , a im mniej poznajemy icli miedzy so- 
bą btosunek, tym bardzićj oddalamy się od prawdy. 
Staś. Ou/f. 24. Nie sromota co umieć. Cn. Ad. 189. 
Lepiej co umieć, niż wiele mieć. Cn. Ad. 437. Kto 
nie umie, nic rnoże, przyczyna za paseni. Fredr. Ad. 3. 
Wiele umie, kio nie umie nad potrzebę. Fredr. Ad. 4. 
Nie ten mądry, co siła umie, ale ten co umie umieć, 
cokolwiek umie. Lub. lloz. 25. (który wie. co z tym 
robićj. Daj boże wszystko umieć a nie wszystkiego uży- 
wać, liyi Ad. 12. (.Rag. l'rov. Tko umie, temu dvje ; 
nullum numen abest, si sil prudenlia ). Czego nie umiesz, 
nie powiadaj , żebyś umiał. Radź. Syr. 5, 28. Poty sie 
człowiek uezyć ma, póki nie umie. Min. Hyt. 4, 107. 
Kto przestaje na lyai , co umie, wielki jest nieuk Fihh. 
Sen. iisl. 3, 219. Co kto umie, z tym się stawi, Przy 
słowiku i sroka piosnkami się bawi. Simon. Siei. 102. 
Star. Dw. 11. Umie pacierz z matką. Cn. Ad. 1372. 
(nie bez pomocy). Kto nic umie pacierza, niech na 
morzu płynie. Faszk Dz. 3". (do boga, gdy trwoga). 
Umie to, jak pacierz. (Jn. ,id. 1205. (smarownic). Ja 
to na pamięć umiem. Teal. 34. b, U 2. Ja wszystkie 
nauki na palcach umiem. Hoh. Kom. 1, 321. Umie na 
palcach pisma Woliera. Mon. 70, 89 Nie 'umicwa , 
((/ua/.inie umiemy rny dwaj) oracyi. Groch. W. 355. — 
Cum injinilivo : Umiesz jeść , nie umiesz robić. Cn. Ad. 
1203. Pozłocistego, by też nie umiał i kozie ogona 
'zawięzać, alić go na urzędy sadzają , alić go już z rady 
nie wyganiaj Hej. Zw. 75. Wiele umie, kto milczeć 
umie. iVon. 07. 221. Nie umieć l^uicować, nic to niko- 
mu nie wadzi, a przecie wslydby kaidego, kto nie 



umie, kiedyby przed tym, kto umie, tańcować miał. 
(Jorn. Dw. 520. Wielka różność umieć samemu coś, 
a umieć tegoż nauczyć kogo. Fredr. Ad. 91. Trzeba 
umieć żyć z ludźmi. Teal. 29, 80. Do mody stosować 
się należy, żeby uchodzić za ludzi, umiejących żyć. 16. 
19. b, 7. — *§. I^an was rozprószył między pogany, 
żebyście wysławiali cuda jego, i kazali im 'umieć, ie 
nie inszy bóg krom niego. 1 f.eop. Tob. 13, 4, wie- 
dzieć, znać, poznać; milTcii , crffiiiifn. Nic mu odpo- 
wiedzieć nie raczył; ab; go odesłał do onego umienia 
jego o rozumie swoim. I(fj. Post Wn i. do rnzuinienia, 
do opinii, zarozumiałości, mniemania jego, 3J?f»nimg von 
ttmai; Hoss. HMtiiie ; {dag. umjenje iuduslnu). — §". 
Umićć na co , 'urnieć z czym < znać sic na cz\m, wiedzieć, 
jak się z tym ochodzić ; mit itwai timjuijrbrn milTrii , ba> 
mit jii SUedtte fommcii, eS ycrftclicii. Nie da sobie lekkości 
uczynić, IŻ pilen swcjjo, a umie na wykręty. Hej. Zw 199. 
Zygmunt August z ccsurzem Tureckim bardzo dobrze 
umiał , i wiódł z nim przyjaźń aż do śmierci dobrą. 
Uwagn. 133 — Umieć z czym, umieć czym, ćwiczo- 
nym, biegłym być w czym, umieć się obchodzić, robić 
czym ; rocmit iimjiigcbcii tuiffen , barin geubt feijn- Zdziwił 
się świat, jak jedna ręka umie lak dobrze buława, ja- 
koby nigdy pióra nie znała, umie tak dobrze piórem, 
jakoby nigdy buława nie umiała. Birk Zamoj. 25. Pokaż, 
co umiesz z buławą przy szyku. Jabf Huk. H, 3 b. 
Miał z sobą 1000 mężów, z których każdy umiał do- 
brze z łukiem. Jer. Zbr. 55. Trafił żołnierz na takiego, 
który lak umiał językiem , jak on mieczem. Sk. Zyui. 
1, 00. — g. Umieć, iiiódz , być w stanie dokazania, 
dokazać , ważyć, znaczyć, przcm.ngać, wydoływać; fón> 
iicn , oermógen , aiijric^tcit , im gtanbe fcpit niiiJjiiricbteii , \a 
beiBCrfftflligen. Jeszcze podobno miała nadzieje Ewa, iź 
Abel .ożyje , bo jeszcze nie w iedziała , co śmierć umie. 
Sk. Zyw. 1, 155. Nie wiedzieliśmy, co to kacerstwo, 
i co umie. 5*. Kai. 329. U Obertyna poznał Wołoszyn, 
co wolny Polak umie. Warg. Cei. praef. C. Byś wiedział 
co ta exekucya Warszawska umie, sambyś się jej lękał. 
Orzech. Qu. 8. Takri umie nierozm\ślna rada , za którą 
idzie niezjjoda. ib. 11. 1 ja też wiem co sejmy umieją; 
przeto pojednałem się z wszysikicmi sąsiady swemi. ib. 
15. Chociażem tylko ogrodu pilnował. Wiem co dwór 
umie, bom go też kosztował. F. Kehan.Jer. 108. Przy- 
kład Solima jasnym dowodem , co umie nienawiść i za- 
zdrość w sercach nieukróconych. l\lok. Turk. 95. Ty nie 
wiesz jeszcze co umiem, jak się rozgniewam! Teal. 55, 
47. Jeżeli r;iz cie jeszcze z Kl.irysa zobaczę, jioznasz 
dopiero co umiem. ib. 55. b, 55. 1'ochodz. pod Jać , el 
'Uin — (UMIECONY, ob. Umieść). — UMIEJĘTNOŚĆ, 
ści , j ; tiuh. umelost, (umiinj sztuka); Slov. umełost ; 
(Tarn. umetalnost, umOtnost- kunszt, sztuka; Yind. \me- 
lalslvu, Ymetalnost, kuiiHit) : lifiJ. sostupnosl, vuzhcnust; 
{Croal. Ymeleliiosl • sztuka) ; Bosn. umjetevnos, umstvo , 
znanje ; Hug. uinji'teonos , umji-lo\iios , uiiijetnos, umi- 
teonstvo; Hoss. yMtHic, ytCHOCTb . wi^doujość czego, 
umienie czego , bie 3Bijf(nfd;ail. Do zdrowia potrzebna 
jest umiejętność życia , abyś umiał się powściągać. l'elr. 



UMIEJĘTNY - U iM I E R Z Y Ć. 



UMIEŚĆ - UMILIĆ. 



135 



Wod. 2. Umiejętność na ten czas prawdziwa bywa, gdy rze- 
czy przez swoje własne i najbliższe przyi^zyny poznawane 
bywają. Sak. Dusz. pr. — Objectwe : Umiojętność, nauka 
której umienia nabywamy, (cf. nauka). Umiejętność walna , 
powszeclma, umiejętność w^szystkiogo , nauka walna, 
wszystkie zawierająca w sobie, enrydopaedia. Cn. Th. 
481. Ubolewać nam należy, że mając wszelka umieję- 
tności wiadomość, dzikość i grubiaństwo dawniejszych 
czasów panuje w nas. jł/oH. 7 i, 205. UMIEJĘTNY, a, e, 
UMIEJĘTNIE. UMIEJĘTNO {Fim. Kam. pr.,' adv., wia- 
domy, znający, umiejący co, biegJy w czym; gefiJttft, 
ilcr|'tan^t^5 511 etiims , fidi aiif rtipny ycrftclicnb ; Slov. uraely, 
(oh. Uniuifyl; (Boh. umonny sztuczny, uinelec artysta; 
Carn. umetn = sztuczny , umetalz arlijex; \'ind. ymetaln, 
ymctalnosten , kunlliten = kunsztowny, ymetaln idoiieus) ■. 
Bosn. umjeteviii , znanni ; Rag. liman, umjelan , unije- 
teon, umiteon, yjesct, umjelni , Subst. umiteonik, (unije- 
teon indusirius); Boss. jmhhB , yaiCHŁ , Subst. 3 jihhf-b , 
f. jTiKima; Eccl. Bt/iuil , Bt)K4a. Wziął z sobą 700 mę- 
żów , z mieczem umiejętnych. Budn. 2 Reg. 5 , 26. 
umiejących mieczem robić , bie ba>3 ©cfeiuert jii fiilircii 
luuftcil. Serce jego zdrady nieumiejętne. Gorn. Sen. 163. 
nie umiejące zdradzić, iiiiffi^iicj. Umiejętnie, geometrice , 
nie po rzeuiieślniczu. Solsk. Geom. 7. umialnie , po 
uczonemu ; miffeuf^aftlti^ , dclc^rt. 

UMIĘKCZYC cz.dok., Umiękczać niedok. , zmiękczyć, prze- 
raiękczyć, cnucii^Cll ; Croat. umekchayain; Ross. yjiarmiTb, 
yjiarMaTb: {Eecl. npe4iyJiartiaio , Graec. nnofialarra 
praemoHio). Apius umiękczal lud 'cztami , dary i inne- 
nii lagodnościami. Biel. Hsł. 119. Racz w nas umięk- 
czyć to zakamienia?e serce nasze. Bej. Post. B b b i. 
Wosk umiękczony. Olw. Ow. 612. 

'UMIENIĆ CS. dok.; Boh. uminiti , uminowati : umyślić, 
przedsięwziąć: eiiieii Sorfng tniKit. fiii iHirncImicn, kfdtlie' 
fcil. Rzymianie umienili do gruntu Kartaginę zburzyć. 
Biel. Sw. 34 b. Książęta przedniejsi umienili sie po 
Alexandrze rozdzielić króleslwy. ib. 29 b. Więcej je- 
szc«e umienili czynić przeciw nim, niż się 'nadziewali. 
ib. 34 b. Mahomet byt umienif w'szvstke Europa wziąć. 
ib. 120. 

UMIERAĆ, ob. Umrzeć. 

UMIERNIK , a, m. , temperalor , powściągacz, uskramiacz. 
Macz. , kto co umiarkuje, bci" SDifipiijer , ^nniner , Snn= 
biifer. — (UMIERZIĆ komu co, ob. Mierzić). — UMIERZYĆ 
cz. dok., umiarkować, pomiernie przystosować; Ross. 
yjitpiiTb , 5'MtpaTb , yM-fepBBarb, (1. w mierze ukrzywdzić, 
za mało odmierzyć, 2. ośmierzyć) ; (ilMtieffetl , olipaffcn. 
Juryzdykcye powinny być dobrze umierzone. ilik. Tiiik. 
49. Ma.xymy moralne umierzone dobrze z pierwiastkową 
religią, i zgodne z ustawami państwa, ib. 414. Biskupi 
mądrość chrześciańską , naukę ewanielii , z umierzeniem 
serca i umysłu swego złączyli. Eraz. Jęz. A 2. Cel ko- 
misyi edukacyjnej jest zrównać i umierzyó jak najlepsze 
edukacyi krajowej sposoby. Mik. Tiirk. 415. Pop przy 
ołtarzu wprzód sobie umierzy Miejsce rany u wołu , 
niżli go uderzy. Bardz. Trag. 283. Umierzyć gdzie , ce- 
lować , ircbin 5iclen. To vyyrzekłszy , wystrzelił oszczep 



i uderzył Parysa prawic na tarcz , kędy był umierzył. J. 
Kcban. Dz. 56. Umierzyć w co , trafić , ugodzić ; iiinńn 
trcjfeii, trcffcn. W ptaka z łuku strzałą umierzył. Crese. 
655. Jednym w ziemie, w grzbiet drugim oszczepem 
umierzył. Zebr. Ow. 201. Aby adwersarze kauzę swą 
złą i niespra'.viedliwą obaczyć, a z nami do zgody iimie- 
rżać mogli. Teof. Zw. a 4. (do zgody trafić, przyjść). 

UMIEŚĆ, umiótł, umiotła , /'. umiecie, umiotę cz. dok., 
Umiatać, Umiotać niedok.; Boh. umesti, umell; {Boss. 
luitinTb, yH'fe>i3' urzucić, trafić, ugodzić: Eccl. yneTb 
śmieci); zmiatając uczyścić , vdii febrcii, ai!5fc|iveii , njCfjfe^= 
ren. Miotły ku umiataniu domósy brzozowe. Cresc. 471. 
Umieć dobrze w domu swoim , toż u drugiego śmieci 
ukazuj. 5^'. haz. 270 b. Gdy każdy [irzcd swym domem 
umiecie, wszystkie miasto cliedogie będzie. Cn. 7/;. 251. 
Dom umiccony , ochędożony. Rej. Post. N 5. Oto ja 
posła mojego śle przed tobą, który umiecie twoje drogę 
prz'id lobą. Farii. 34. Wszystko pr.brał, do czysta, jak 
umiótł. Cn. Ad. 127!. nne auśgefelirt. Otóż pohaniec Ru- 
skie umiótł włości. Miask. Ryl. 2 , 82. — Transl. Cicho 
odcinamy liny , tedy skokiem Umiatamy wiosłami po mo- 
rzu głebokiem. .4. Kchan. 85. przerzucamy, bijemy, ro- 
bimy wiosłami , mir fcijcn bao Ttm mit iim iUiibern. — 
Fig. Dewotka cudzą sławę nabożnym językiem umiata. 
A'<ir. Dz. 5, 14 i. szczypie, fic reipt bcii el/rliĄcn SJniiien 
onbcrcr |eriim. 

UMIEŚCIĆ; Rag. umjestiti , (umjestitise = osieśćj; Croat. 
umeschujem ; Ross. yjitcTiiTb , yatmaTb , pasJitcTiiTb , 
pasiitmaib. Umieścić się Ross. y.ntcTiiTbCH. Nie do 
umieszczenia, c^) się nic umieści. Ross. iieBaitCTiiUtt. 
Umieszczony na urzędzie , amplojowany , użyty ; Ross. 
onpe4i^eHHuri , ob. Mieścić. 

UMIESZAĆ cz. dok. , Umieszywać coni. et fregu. , zupełnie 
pomieszać; Cant. umęsti , umedem ; Ross. yiituiaib, 
yM-buinsaib , biirt^ citianber mifdjcii, iimmi)'c6cn. Leżeli na 
kupie umieszani czarci. Briijb. Mdl. 16. Boki jej okrą- 
żają umieszani społy Trojanie , Fenikowie i Julus we- 
soły. A'. Pam. 8 , 252. Sieczkę umieszywać. Baur. Sk. 
32. Umieszanie, UMIESZKA, i, ź. ; Ross. j-ji-femKa; bie 
S^ermiiĄiing. Rodnych drzew niezliczone bujają rodzaje, 
Każdy w dziwnej umieszce cień rozległy daje. Przyb. 
Ab. .^8. 

"'UMIESZCZKA , i, z., umieszczenie; miejsce umieszczenia; 
bie I.Haciruiig, lluterltringiiiuj , ber Ort, ii'p etiuas ^imjefłellt 
irorben. 

U.MIEZIjAĆ się , ob. Umizgać się. 

UMILIĆ cz. dok. , Umilać niedok. ; Rag. obgljijbiti , o.milliti ; 
(Boh. umileti se = wzajemnie z sobą się pieścić; Rag. 
umilliti e. gr. nabunu lumullum blanditiis sedare , cf. 
udobruchać, ułagodzić, uśmierzyć; Ross. yMn.inTb = do 
litości poruszyć); uwdzięczyć, przymilić, milszym, wdzię- 
czniejszym uczynić ; yeraiińeiic&merii , migeneluiier , lieMi(ter, 
fremiblid)er mac|en, oerlicMidicn, Ber)'d)oneni. Dzieci Mcnalka 
zdały sie całe na to silić. Aby resztę dni jego najwdzię- 
czniej umilić. Chód. Gesn. Przymknij się sporo Przyje- 
mnym wdziękiem umilona Floro. Zab. 16, 523. Nic 
bardziej człowieka nie umila nad radość. Uej. Marm. 



lóG 



UMILKNĄĆ - U M 1 Z G. 



U M I Z G A C - U .M 1 Z G A L S K A. 



3, 529. T«:irz\cika jej sie umila. Jeal. '2'ó, 15. Uslap 
obłudo z umilonym czufem . Coś lo z posliici aiiiulein. 
Nar. Di. I, i -22 mit ireuiiMicbcr «tiriic. Daje s;.m bóg 
wiernym laskę, aby nai byli umileni i wdzięczni. Sk. Aai. 
415. Bogu Sie co najlejiiej upodobać i umilić pragniem. 
ib. 225. Jeśli dla pana co pracy podejmiecie , słodkością 
się wam wielka ulacni i umili. Sk. Aa;. 415. Pierwia- 
stki panujących radość i fawor umilić powiniie. i\ar. 
Tac. 2, 419. Człowiek wielki, i /.ywolcin i nauką umi- 
lony. Sk. bi. 000. — g. Umilić, umiłować coiitin. , ulu- 
bić, ukochać, pokochać, lieb flfiiitimen. Zakon twój mi- 
łuje, ty też umiłuj mię, Jowa. / Kcitaii. Ps. 185. 
Jeśli mię (Chrystusa; kto miłuje, i ociec mój umiłuje 
go. Uainbr. haz. 2. Chrystus umiłował nas dwoj;ką mi- 
łością , t. j. w ustawie wieczerzy i w odkupieniu Danilir. 
205. W pierwszym zapędzie wzrok sibie umila piękny 
kształt. Zubl. Hoz. 4. (milszym sobie; wystawia , niżeli 
jost). Łańcuchy które umilonych dopinają duciiów . cu- 
pidos amanleH Zebr Ow. 100. (miłą postacią zajętych, 
omamionych). Nierówno więcej umiłował nas, iiiżli my 
umiemy umiłować dziatki swe. Hej 1'os.l. U u 0. Umi- 
łował ciebie pan bóg przeii stworzeniem świata, przy 
stworzeniu , przy odkupieniu , i przy poświącaniu ; nie 
będzieszze chciał odniiłować takiego miłośnika twego? 
Hrbil. Sauk. A ;'>. Tak bóg umiłował świat, iż syna 
swego dał. bial. Post. 85. Byście miłowali jeden dru- 
giego . jako umiłował was. Budn. Joun. 15, 12. Zygr. 
don. 140. Wejżrzawszy nn młodzieńca, umiłował go. 
Sekt. Marc. 10, (not. iwział miłość przeciwko niemu •). 
Konstantyn bardzo się w swoim umiłowanym Caro- 
grodzie kochał. Sk. Di. 207. Umiłowanie, Ross. yMiLiCHie. 

U.MILKN.Ąl^- med. jeJnt!., "Umilkać contiii. ; Boh. umiknauti, 
umlćiti , umićjm , odmićeti se ; Yiiid. obmouzhali , vli- 
Isnili, miilast graiati ; fiosn. umuknuti , zamuknuti ; fiag. 
umiiknuti , umuugnijyam ; Croat. umuknujein , ( 2 rauce- 
$co). muknem ; Hitng. megnemulok ; Hoss. y.MO.Ti;iiyTb , 
y.«o.iKaTi. , cMO.iKiiyTL ; przemówiwszy zamilknąć , ftill 
ld)iDeigeii, Dic Oiefc aDbred^cit , /»•. et ir. Umilkł jian \Va- 
powski , chi-ac podobno sobie odpocząć. Gorn. Uw. 532. 
Gdy na to pospólstwo zawrzasnęło gwałtownie . powtóre 
rzekł: umilknijcie! Warg. Wat. 191. Umilkł, jak sło- 
wik w ś. Wit, w ś. Jan kukułka. Pot. Jaw. 171. Umilkł 
wszystek lud Chanaański, wygmeli wszyscy. 5 Leop. list. 
.V Uter. 7. (zamilknął wszystek lud. 1 Leo}i \. Umilkły 
Croal. umukel {raucusi. Za Tyberyusza bogowie pogań- 
scy umilkli Sk Di. 67. Skoro nowina o wojnie za- 
brzmi , nauki uinilkaja Macz. Umilknienie Hoss. yMOJifB. 

U.MIŁOWAĆ . ob. Umilić. ■U.MIŁOWMK , a, m , który so- 
bie kogo iiiiiiłował , Der l':ebbal'cr , ficbeiiPe. .Mąz lea był 
umiłowiiik miasta, i u wszystkich miał dobre słowo, i 
dla onej "życzności nazywan był ojcem żydowskim. Hadt. 
2 .Mactt 14, 57. ( miłośnik. Uibl. (Jd ). Tenci jest on 
umiłownik braciej. który wiele dobrego życzy ludowi i6. 
15, 14. [Ecd. yMiiJbiiuii commiseralione digiius). 

l.MIZd, u. m, *.MIZG, umizt;nienie , przymilenie , kares, 
przy wdzięczenie ; Croat. milenye , Hi ^iinl\}Un , ti< ffil- 
rfffc, frciiiiMi(^f ttdjmcidielcy , S(^iiifdfIfo. l'icl'clfu, boa l^ic- 



bflil , Cicbfofcil. .Mówi żona z najmocniejszym iimizgiem: 
ach ginę Za tobą , tyś jest moje kochanie jeilyiie Żabi. 
Z. i>. 45. Migi, mrugi , inizgi. hton. Wur. 38. 1'cłnyin 
pieszczot umizgicm tysiąc ust otwiera Flora , smaczno 
ssać gąbki swojego Zeflra. Zab. 10, 56. Koss. Już wia- 
nek ziemia weźmie na głowę ziulony Różnobarwych umi- 
zgiem ziółek przepleciony, ib. 10, 48. hoss. .Najmiiiej- 
szśj nie miała do umizgów skłonności. Zub. 10, 110. 
Patrz gibkość jej ciała , i ten umizg luby. Hor. 2, 285. 
ToLie umizg do twarzy; we mnie warlby śmiechu Żabi. 
Amf. 57. Widzę, umizgi ma w głowie. Teat. 45. b, 
57. (amory;. Palić umizgi. ib. 16, 97, (cf. smalić cho- 
lewy). Po umizgacii się włóczy, ib. 21, 10. Zawiozę go 
do niej ; dawne to były ich umizgi , ale się coś pokwa- 
siło po tym; nic wiem, jak są teraz. Teal. 19. r, 2. — 
'p". 1'enoiii/. Wychodzą za Wencią (^hychotki , lube 
Umizgi, powabne Uciecliy. Zab. 10. 555, (cl'. Wdzięki). 
U.MIZGAĆ się , 'Urniezgać się. Cn. TU. 1187, recipr. cont., 
Umizgnąć się jedntl. , umizguje się pr. trequ., z przymi- 
leniem zaleca się; Vind. vesuvati , salubuvati ; Ross. ja- 
CTiiTLcn , .lamycb , )c^i>!i tbiiii , circiTireii , liebeln , licMiifcii, 
liclifiiijeln , lajfflii. Unuzgmjmy się też i my; dajże mi 
reczyny, niech cię w nią pocałuję. Teat. 55. b, 68. Już 
to jej przeznaczenie jbyło , całe życie kokietować; ona 
się i na tamtym świecie uinizgać zechce. Tent. 28, 119. 
Kosztuje wina i umizga się do butelki. Teat. 52. b, 01. 
Zastano umizgającą się w zwierciedle. błon. 69, 51. 
Wchodząc mruga na nią , ona mu się umizgnie. Teat. 
52. b, 40. Lew się k niemu przymyka pięknie umi- 
zgając , Nie 'lękł się, zdało mu się, by leż miał być 
zając. Rej. Wiz. 108.6. Umizgać sie, by ogrodny zając. 
Hijs. Ad. 69. Umizga się, by czapla w kobieli. ib. 69. 
— Umizgać się do której , zsiecać jej się , służyć jej , 
z F»-a(ic. , dwór jdj czynić ; ciiic carcffircn , ibr bif doiir 
mild)fli. Brzydkać to rzecz, kiedy sie starzec do mło- 
dych umizga. Zabt. Dz. 87. Wszedłszy z inną w umo- 
wę, człowieku nieprawy, Gdyś się do mnie umizgał, 
chciałeś mej niesławy. Zabl. Fir. 88. Przestań gorąco 
kochać dziewoje, Ale się tylko umizg.nj grzecznie. Zab. 
15, 160. Ci gaszkowie, co sie do I'aiii umizgają , są 
to gaszki nowomodne. Teat. 21. b, 12. Kobietki, choć 
udaią gniew, jednak dla nich nic milszego, jak kiedy 
chłopiec szczerze sie umizgnie. ib. 15. 70. U.MIZliA("Z, 
UMIZGA.NT, UMIZGUS. a, m. . UMIZGU^ , 'MIZGUŚ, la, 
m, detnin., zalotnik, umizgający sie do której, amant; 
ter 6arei)ircr, ber eiiier bie doiir imidjt, ber 8icb()iibfr , 
l^recer. .Miałaś wiele umizgaczów do siebie. Teat 36, 
42. .Mąż sam uczył żonę, jak ma do umizganta pisać. 
ib. 16. c, 5 To słowo adjulant, znaczy na kształt dru- 
giego męża umizgusa. ib. 53. b, 14l) Znalazła sobie 
umizgusa, i w nim się zakochała, ib. 52. c, 6. Pod 
czas mojej iiiebytnuści nic miała też tu ona do siebie 
jakiego słodysia , gaszka , umizgusiat ib. 32. b, 7. Co 
mi za umizguś w takim wieku. 16 25. e, 25. Portuć 
Tclela, Telel mizguś inelki Hor. 2 271. UMIZGALSKA. 
jej , :'.. kokietka , eine (Joaiidtr. Kokietki są to zalotne 
kobietki, czyli umizgalskie ilon. 76, 417. Nasze pra- 



u M I z G A L S T w o - UMKNĄĆ.' 



U M L E C - UMNIEJSZYĆ 



137 



babki bv?v umizgalskie , a ich prawniinzki sa kokielkami. 
Mon. 67, "29. Ziib. '2. 39. U.MIZGALSTWÓ , a, n., ko- 
kieterya , SiHilictteric ; Boh. fillenstwj. Czego jej daro- 
wać nie mogę, to umizgalstwa , którego na mnie użyła. 
Teai. 41. c, 509. Umizgalstwo, czyliz może zastąpić 
uczucie ? ib. -łl , 71. 
UMKLIWY, a, e" — ie udu., umykający, szybki, prędki; 
iDCgnirfcnb , ft^nctt, flinf. Ty Merkury lipkie palce uczysz 
i ręce umkliwe. A/on. Wor. \ smykające, fcbiicU fcbiiip' 
fcntic CĆiilbe. Oczki postrzegfem najmniej obojętne, Uin- 
khwe waigi zdały sję być clietne. Knini. Paez. 1, 158, 
umykające się prędko, fitlicll eiitfcfclupfeiib. UMKNĄĆ, /. 
umknie a. jediUl., Umykać niedok. ; Hur/. uzmaknutti; 
Croat uraeknuli , umikavam; fioss. y.M>iaTb, yMUKaib , 
(ysiUKaib uczesać len); umykać czego, usuwać preilko , 
odwracać , uchybić , ubbżać, propr. et tr ; fifelictl Clltjie&en, 

fĄncH mcgriicfcii, iiicgfdjie&on , tDcgiicDmen , entrutfeii. Mufiy 
cbce jakoby pocałować rękę cesarska, ale mu jej umknie 
cesarz. Siar. Diu. 71. Umknąłem ręki rózdze, pahnatce, 
mbduxi. Cn. Tli. 1168. Słońce umyka, jednym zie- 
miom światła swego , żeby drugim udzielić. Kiok. Turk. 
95. Dasz, otworzyć, lecz inak urnknieć wnet i ucha. 
Zyjr. l\ip. Ó26. Umkniete im bęila łaski, jako nie- 
wdzięcznym. Bals. i\iedi. 1 , 214. Patrzą z brzegów za 
odal umknięlą zdobyczą Przyb. Ab. 93. Umknienie cze- 
go , usunięcie Eod. j'CBtneHie, yjajcHie, orspameHie, 
0Tyya>4CHie. Wprawdzieć się na naszych pisarzach nie 
funduję; nie lak jednak od nich ręki umykam, żebym 
ich nie miał przywodzić cale. Nieś. 1, 97. (nie tak da- 
leko ich za nic nie mam , na nich nie uważam , ich nie 
uiywoim, z nich nie pożylkuję). — § Umykać, ubierać, 
ujmować, odejmować, 0(itrą<:ać, umniejszać; aDlieDmcil , 
a['jic6en , yerminbcnt. Targował się Abraham z bogiem , 
umykając po dziesięciu . a pan bóg t na dwudziestu już 
przestawał, dom. Dz. 204. — g. Umykać co komu , 
ujmować , ubliżać , smykać , porywać , kraść nieznacznie 
albo kryjomo ubliżać; svppilare , suffurari. Cn. 7/i. 1188, 
Carn. umaknili , umaknem; Yind. vmekniti, vkrasti , od- 
vmekniti, eiitcm ctiiM? )d)iiipfeii, ftiDiccn, unmerflic^ entroen= 
ben. Kij umkfy (czarów niczyj. Zebr. Ow. 204. (raptiis, 
umknięty). — §. Umykać lerb. med., Umykać się recipr., 
komu = ustępować komu, luctcŁen, auśiucicijen, oiiś bem 
2Gegc gcbcii. Umykajcie wołał z drogi , Slrasz\ł kijmi i 
batogi. Zab. 16, 73. Uę?. Umknij się, bo od ciebie 
wino czuć niezmiernie. Teal. 53. b , 88. idź precz . na 
stronę; geB nuf bie Seite, gcb meg. Umyka się piasek 
naciśniony nogą. Cn. Th. 1188. bcr Sanb roeit^t iintff bcit 
Sii^eii , filiipft ipeg. Stanąłem na brzegu wody, a com 
się chciał napić, to się woda umykała. Biel. Hst. 21. 
Tantal ustawicznie pragnie a zawżdy mu sie woda umy- 
ka. Com. Dz 119. bilo SBnJTei" nitfcblupft ibni.' — Simitiier: 
Umykać się żadnemu niebezpiecz&ństwu nie chcieli. Warg. 
Cez. 163, Ross. ysepnyiLca otb Mero, ysepruBaibca , 
uchylić się , fte KoUtm jid) feitier @efabr entjieben. Szuka- 
ją lekarstwa , chcąc się umknąć śmierci doczesnej. Żarn. 
Post. 156 b. chcąc ujść śmierci, bem Jobe 511 cntge^en. 
— Absolute: Umykać zkąd , prędko uchodzić, uciekać, 
Sioiunik Lindego 2. wyd. Tom^Tl 



w nogi uderzać, drapnąć, dać drapaka, pierzchnąć; fii) 
megmac^cn , cntflieBf II , 3ici6aii>3 ncl;mcti ; Cam. smusneti , 
smusnem , 1'ugniti, lugnem, (ob. Fiugas) ; Yind. vmesni- 
tile, odfhterkniti ; Croat. oraeknujemsze ; Bosn. omaknu- 
ti , utecchi , omicati , bjesgjali ; Rag. umaknuttise ; Slav. 
uklonitise; floss. yKpacTtca , yKpa4biBaiocb , ycKOJbSHyib, 
ycKO'niTb, ycKOKHyTb, ( cl', uskoczyć). Właśnie jak z 
ognia konie zaciąwszy, umknęli spieszno. Zub. 15, 214. 
Słyszę męża, umykaj spieszno. Teat. 14, 121 , ( Bosn. 
omici apage le\). Umknę do ciebie przed ustanną tro- 
ską Hiir. Siit. 240. Podmiótłszy pod zamek pochodnie, 
umkli nazad Tward. Wl. 67. Umykajmy co żywo. Teat. 
27, 5. Trzeba nam zaraz z tego miasta umykać, bośmy 
tu już wiele figlów narobili. Boh. Kom. 2, 415. Bież 
za nim, niech się kryje, niech umyka raźno. Treb. S. 
.)/. MG Piodzina i przyjaciele precz ode mnie umykają. 
Psnimnd. 102. Jak szatan przed świeconą wodą , tak, 
przed nim umyka. Teat. 42. (•,55. — Recipr. Widze 
że mi się umykasz, jak zając przed ogary. Falib. F 'Ł. — 
§". Fig. tr. Ten pokój między niemi mało co się umy- 
ka od otwartej wojny. hiok. Turk. 116. mało co "sie od- 
strzelą, mało co się różni, UlltClfdłcibCt fld) aicilig OOII 

UMLEC, 5Mis/. Umefcie ; Ross. yjio.iOTŁ, yMo.i-L, 06. Mleć. 

UMŁOCIĆ; Hoss. ymo-iOTHTb, yiiwayneaTt , ob. Młócić. 
LMŁOT, u, in.\ Hoss. 3'mo.ioti ; umłócenie , wymłóce- 
nie ; \>ai 3lii5brcfcCeii, 5>rcfc^eii, ®tixi\i^z. Gospodarz lu- 
bi gadać o użatku i umłocie , o sprzedaniu i spienię- 
żeniu zboża. Teat. 19. b. 66. U.MŁOTiW, a, e , — 'le 
adv. ; Ross. 3"Jio.iOTHbiri ; w młóceniu plenny, spory; im 
Srffifteii ergtcbtg, nii^jgicbig. Cieszyłem sie przynajmniej 
oziminą, Alić się dowiaduję z listów ekonoma, Ze i te 
nieumłotne , sama tylko słoma. Nieme. P. P. 72. Dzie- 
sięcina zwięzła i umłotjia. 3oh. Kom. 4, 161. 

UMNIEJSZYĆ Ci., dok.. Umniejszać niedok • Boh. umenśiti , 
umenśowati , skrownjm , uskrownjm ; Bosn. omagniscjati , 
smankati , oplihnuti ; Ross. 3'jieHmnTb , yiieHinaib . }'6a- 
BHTb, j'óaB.7HTb , yóaB.iiieaTb, sóaBiiTb. sóae.iaTb, (cf. zba- 
wić, ubawić); Errl. yaiii , yfisiy, yeM.iK) (cf. ująć), y.io- 
Hcniii , y.iaraio (cf. ułożyć), y.mmaTn . ^iiiuaib , OTHiiMaib, 
n3H3-/E4aTH ; umalić, mniejszym uczynić; flctncr madicil, 
iierfleiiiern , uerringcrn. Bolesław danemi Ottonowi posił- 
kami w silach umniejszony, szukał towarzystwa Pieczyn- 
gów. Nar. Hst. 2, 70. osłabiony , g o fc^rc a dit. Nieprzyja- 
ciel czuł sam u siebie swe urwanie a umniejszenie , 
wyrozumiewając też niezwyciężom; być ludy, które się na 
moc boga wszechmocnego spuszczają. 1 Leop. 2 Mach. 
11, 13, (^oss. yóHBKa , sóaisKa, 36aBoqKa ubytek, osła- 
bienie). Bóg hojnie człowieka , mało go co od anio- 
łów umniejszywszy, uczcił. Żarn. Post. 57. Umniejszać 
słowy czego, udawać co lekko, słabo. Cn. Th. 1188, 
(cf ogradzać). Umniejszający; Ross. yjieHUiiiTe.ibiibiH , 
(yMeHiuiiTeabHoe , yMa.mTeiBHOe ciobo = zdrobniałe sło- 
wo). Umniejszeniu pedległy, do umniejszenia , Ross. yóa- 
BCiubnl , sóaBOMHuii. 

UMNOZYĆ ; Rag. umn6xiti , uzmnóxiti , (uzmnoxiv, umno- 
xiv mulliplicabilis ) ; Ross. yHHO^HTŁ , yjiHoaoTb , ob. 
Mnożyć. 

18 



138 



U M N Y - U .M O R. 



UMO RY CZ - UMOTAĆ. 



■LMNY. -IMNOŚĆ, ob. Urn. 

UMOCNK^ CZ. dok., Umacniać uiedok. , mocnym uczynić, 
uiwifiilzić; ftnrf mnc^cii , fłńrfen, yerftdrfcn, bcitdrferi, bt\c 
ftiflCIl, l)Cfra(lit)Cn ; Slai: pojacsili : Croal. ujachili , uja- 
c li uje III ; Huss. y4ep"'KaBiiTb , jKptnHTb , yKptn.iaTb. Król 
mądry umocnieniem jest ludu swego. Sk. h'az. \oi. 
Córkę wziął za zonę , z ojcem przyjażii umacniając. Sk. 
liz. 400. iMoj^li nieprzyjaciół wygubić, by się byli sa- 
mi między .sobą zgodą spoiną umocnili. Sk. Dz. 906. 
Chrystus cudami umacniać raczył w wierze zwolenniki. 
Diul Puit. 37. hucz. Kat. 2, 505. Przywilejów konfirnia- 
cye albo umocnienia. Heib. Siat. \. potwierdzenia, 33C' 
ftatigimaJn. U.MOCOWAĆ ez. dok., mocna przybijać, przy- 
macniać; bcfcftijien , feft n!imad)fii. Co jest dobrze umo- 
cowano 1 ugruntowano , to się nie walia. Ptlch. Sen. list. 
i , 280. — g. Umocować kogo ■■ mocy komu nadawać , 
cincn bcoollma^ltiijcii. Kto nie chce osobiście , może czy- 
nić priez umocowanego od siebie z wyraźnym nadaniem 
mu swojej mocy i woli. Przeslr. 5 i. przez pełnomocni- 
ka, plenipotenta, bi:r4f ciilClt ScDuIIiiidd^tiijtcit. 

U.MOCZYĆ Cl. dok. , Umaczać niedok, ; Croat umocliili , 
umichem ; Rug. umocitti ; Hoss. 3'MOiiinb , yjwiiiBaTb , 
(yiiOMKa stepowanie sukna) ; dobrze przemoczyć, umazać ; 
qaiij biirtl;iic$cn , um uiib itm (cuceni , red^t cintaiid^cit. 
Umoczył ręce Piginaleon w Sychea krwi. Jabł. Tel. 50. 
Walery po same uszy w błocie siepacza umacza. Zab. 
13, 202. Dopieroż bywa po kacie, kiedy pan jak be- 
la umoczony. Wad. Dan. 1 10. (użłopany , pijany, pija- 
niiiteńki ). 

U.MoDLlC CZ. dok. ; Bom. umoliti. isprasiti ; Ross. yMO.lflTb ; 
modląc uprosić , ctfteteit , mit Setcn crbaltcn. Jeliowa da 
się im umodlić i uleczy icli. Budn. Jes. 79, 22. Wiele 
może modlitwa macierzyńska do umodlenia pana. Pim. 
Kam. 2 to. {Rag. umollitise impetrure , umollitegi iinpe- 
tor , umollitiy inpetralivus , uinolIiv ; liosn. umulivi , iz- 
molivi, koji se mosge isprosit molbami impeirabilis ; op- 
pos. Rois. iieyMo.iiDiiJil, Suhst HeyMo.uniocTb). 

UMOK.N.^C iwtitr. jeJiitl. Umakać coitlin ; Boli. umoknauti ; 
Rosi. yMJKiiyTb; wszędzie przemoknąć, biitdłgciic^t ii'er< 
6cii, biiriiłrociĄeti. Madejio, umakam ode dżdżu. Mac-... 
Dzieciom dawać chleba białego w mleku uinokłei;o. I'ctr. 
Kk. 9t. 

UMOLESTOWAĆ, ob. Molestować. 

U.MOR, u, VI, wielkie umiłowanie z wielkiej żądzy, beftlgcS 
Scftrcbcn ninij gru^et ©ier. {\'md. vmor, vmorsivu , vmo- 
ria> zabój; Rag. vmor • zgony , umór de/aligalio ; Bont. 
umor , trud tastitudo , ob. Umord , Zmordowanie). Do 
umoru, na umor, na zdech , rliciwie, do upadu, 
do upadłego; mit \iXO^n @kx. mi nlleii Rmtcii . mi^ 
ińbii ftrafteii , liist jiim Sicpirtit , l<ii jiim 3crbcifteii , Jer- 
rci^CIt, Sffpll^f"- Chuciom swym dogadzając, na umor 
pili. /'lich. <S'i//. 23. Przez wiele dni pije do umoru. 
Pilfli. Sen. litt. 2, 366. Na umor się uczyli. Peir. /'ot. 
2, 344. Płakały nad nim do umoru. Mtatk. Ryt. 2, 181; 
Łgać na umor. Sk. Oz. 82. Będę się śmiał z niej na 
umor. Tent. '.H, 51. (na urząd). — §. /'atiiv. Do urao- 
ru , na umor' do ubicia, do zgonu, do zginienia, na 



śmierć, bt^ aiif t>en Zot. .Męstwo nit-złomnc , aż do 
umoru. \ar. Hst. 4, 91. Kijmi go na umor bija. Kiok. 
lurk. 43. "U.MORYCZ , y, a'., pniewliwe zabójstwo, er- 
grimmteS 9)łorl)Cn. Z pracą wielką ledwo oderwie żoł- 
nierzy od bilwy i umoryczy. Chrośc. ['ant. 559. UMOR- 
DOWAĆ fi dok, zmordować, zfatygować mocno, mor- 
dując sił pozbawiać, cineit febr crmiircn. DaUko natura 
pod czas za sobą zostawujc naukę spracowana i umor- 
dowaną. Warg. Wal. 283. Umordowanie > 'U.MORD , u, 
m., zmordowanie, wielkie spracowanie, sfatygowanie, 
bic GrmfiPiiiitJ. Pamiętajcie na prace nasze i umordowa- 
nie , gdyśmy we dnie i w nocy pracowali, byśmy któ- 
rego z was nie obciążyli. 1 Leop. \ Thess. - , 9. Je- 
. leń szuka zdroju w ciężkim umordowaniu, łiyb. Ps. 77. 
Poczekaj przyjaciółko, ja silniejszy raogę Bez umordu 
len ciężar dźwigać całą drogę. Zab. lo, 416. UMORZYĆ 
CZ. dok.. Umarzać; niedok.; Boli. umohti; Carn. usnier- 
titi, (cl", śmierć, dislng. iis'mierzyć); IJurf. vmoriti, vmo- 
rivali , pomoriti, pomorjali, pomorivati, vrmerlili, vmcrla- 
tili , pomerlaliti : Croal. vmoriti, umoriti, umarjam , vu- 
marjam ; Rag. umoritti, umorivati : Bosn. umoriti, ubitti, 
(2. dcfiitigare): /ios$. yjiopnTb, ysiepiBUTb, yMepmejHTb; 
EccI. jcJiepTinii , yMopiiTii ; śmiiTci nabawić, żyiia po- 
zbawić, konać kogo, zabić; limbrilliJClI , tl>DtCII , \mi Sf- 

ben briii(jen , fc3 Cebcii^ bemiibeii , ibm ten &axau( mai^eii. 
Mieczysław napojem trucizny umorzony miał być. krom. 
111. Lekarzów wiele, Umorzą chorego śmiele. (In. Ad. 
455. Od bicia umorzonemu potym siekierą ucięto gło- 
wę. Warg. Cez. 253. Taki niechaj będzie śmiercią umo- 
rzon. Rej. I'uel. M m m 5. (wygładzon , zgładzon). Ja- 
szczurki wygryzając się z zygota macierzyńskiego , wy- 
chodząc na świat matkę umarzają. Zi:rn. I^ust. 3, 528. 
Drugi Adam siał sie wszystkim ku ożywieniu , jak pier- 
wszy był ku umorzeniu. Diat. /'o<t. 72. Umorzenie , 
Croat. vmorenye ; Yind. vmor, ymorjenje, vmorslvu, vmo- 
ria ; /{oss. yMepmojeHie. Za zelżywość niech Jezus dziś 
bierze pokłon , za podeptanie i umorzenie niech bierze 
majestat, państwo i królestwo. Sk. haz 286. — Umo- 
rzyć kogo głodem , wygłodzić go , eitien .'CMinocrS firrbtn 
loffcil. Umarzać się głodem, zdychać. Cn. Th. 1183. 
umartwiać , fid) mit .siutiijcr iiiirilcn , cafteycii. — g. Tr. fig. 
Umorzyć, ztłumić. zgasić, znieść, zniszczyć, uśmierzyć, 
wygubić ; ftillfii , bńiiirfcii , aii6liifd'f II , frtóWeii , pcrnidjffii , 
ailfbfbcit, bcnlCiJCll. Śmierć śmiercią umarzasz Croch. W. 
213. Rozkoszom, choroba tamą jest, jednakże ich ca- 
le nie umarza, /'ilcfi. Sen. lisi. 2 , 287. Powagą Zyg- 
munta 1. wieleśiny rzeczy między królmi wicikicmi za- 
szłych często ucierali i umarzali. Janusz. Oksz G 2. Syx- 
tus II. w afektach żył zupełnie umorzony. Bach. F.p. 54. 
Umiirzył żądze przyrodzone , I już obrusy były poprzą- 
liiione. /'. Kchan. Uri. 1, 100. (uspokoił najadłszy się). 
Trudy s;'ębipkim go snein umorzyły. Teat. 50. c . 64. 
UMOllZYCIKL. a. m., zabójca, bor ióbtcr; Croat. umo- 
ritrl , Mjioriiel. W rodź. żeiitk. UMORZYCIKLKA . i. 
UMOTaC Ci dok.; Croal. umola\ Jm ; Rots ysioTarb , y«a- 
TŁioaTb ; uwikłać , uplatać , usidlić ; ycrmirfcln , '.'crftTitffit 
pr. el tr. Każdy zwierz, co był poszczwany został w 



u M o w A - u M Ó w 1 C. 



U M Ó W I N Y - U M U Z E Ć. 



139 



sieci umotany. Mor.t:.l. 203. (uwiązf). W sidłach zrozu- 
mi.iwszY po sobie filak , że się iiinotał , Irzepioce. Zehr. 
Ow. 269. W nieprzeliytej mucha pajęczynie , Umota się, 
'obiesi i zginie. Suszyć. Pieśn. 5 C. Uraolał się , jak 
kto w zgrzebiach. Hfj. Post. K k 2. W sieci która skry- 
cie postawili, umolafa sie noga ich. }\adz. Ps. 9, 19. Po- 
winności swoich zaniedbywał, miiością pTci niewieściej 
umotany. Kiom. 509. Głupie sie' umolafa śliibern niepo- 
cżcziwym. Bard:. Tiag. 546. Piękność przywoła gacha, 
młodość go umota, Złoto zadzierga węzły ślubne, zma- 
cnia cnota. , Teat. 43. b, 29. Mydh im rozum i wzrok na 
urzędach. Ze się w swych sami umotają błędach. Chrośc. 
Job'. 47. 
UMGW.A. , y, 2.; Boh. umluwa , smlauwa , ( cf. zmowa); 
Sorab. I. zpowki , zyednańn, (cf. spółka, jednanie); \'ind. 
podgoYor, nadredba , savesa , sgovor, obgovor; Croat. 
pogodba , dogoYor, zgoror , zrochenye. vadlya, okłada; 
Bosn. ugoYor, pogoda (cf. 'pogoda, cf. zgoda j, pogoghjaj, ro- 
cenje. srocenje (cf. roczyć, cf "zrokj ; 5/(U'. ugoYor ; Bag. 
ugovor, urok (cf. urok), uvjet , pogoda, po^ódba , pó- 
godjaj , uvjettovanje ; Boss. crOBopna , 40roBop'B , yro- 
Bopi , yroBopKa , ycjonie , noMOJSKa , nopa4'B , pfl4a , 
coBtmaiiie : Mc SlircDe , ber Ser^letd; , baś Uebcrciiifommcn, 
bte Uebereinflinfi. Urnowa conuentio , jest zgodzenie się 
dwóoii lub kdku osób o uczynienie jakowej rzeczy na cza- 
sie i miejscu ugodzonym. Ostr. Pr. Cyw. \, 2"il, (cf. 
ugoda, kontrakt, tranzakcya). Ugoda, umowa, wyrazy 
ogólno, oznaczające wszelkie czynności, z wzajemnego 
stron zezwolenia za.szłe, z których wypływają pravYa i 
obowiązki. Pam. Warsz. 3. 203. — g'. DxYie świątości 
w nowej umowie postanowił pan. Kat. Gd. 50. w no- 
wym przymierzu , \y nowym zakonie , w nowym testa- 
mencie; im iieucii Jcftamciite , im ncucii Simbc. UMÓW- 
KA, i, 2., dem., umówienie się, 'zrok ; bie ?lbrebc , baśi 
^er|prcd)cn mit eilianbcr. Osobistego widzenia się umó- 
wek tamować nie należy. Teat. 6, 85. (rendez vous ). 
UMOWCA , y, m., paclor . jednacz , postanowiciel. Mącz., 
ber Slbreber, 3?ergleid!cr , ber eincn Sergltidi filicft; Lloh. 
smlauwce ; Sorab. 1. zyednanik ; Ci oo/. yadlyaYecz ; Rosa. 
paAinKi ; Eccl. c.iOBono.iOHduiKł , noApn/imiK-E. UMÓWIĆ 
cz.dok, Umawiać niedok.; Boh. umluwiti, smluwiti; Yiud. 
obgoYoriti , obgOYarjati, obranuati, pogoditi, pogoduvali fe 
(cf. pogodzić, cf. ugodzić), spraYilife, (cf. sprawić) ; Croat. 
dogoYariamsze , dogoYOrilisz* , Yadlyamsze, zrochimsze; 
Bosn, rocitise srocilise f cf. roczyć, "zrok, zrzec się), 
dogoYrotise, ugOYoriti, pogoditse; Bag. ugoYoritti, ure- 
cchi, urijcem (cf. urzec), zgoyorillise, uYJfttovatise ; Boss. 
CMoaBiiTbca, aoroBopiiTbca , 4oroBapiiBaTbCB, ycioiiUTŁca, 
yc.iOB.inBaTbca , nopa^nTbca, coBtiuaiL , coBtinaBaib , 
ypetbca ; umówić co z kim, umówić sie z kim o co, 
zmówić się ; mit eincm ettijaś abrcben , oernirebcn. Mądry 
i sposobny do umawiania wszelakich , by najpoważniej- 
szych spraw. Kiok. Turk. 198. Umówić sobie sługę, 
rzemieślnika, mieszkanie ; mictbcn , Dcuiredien , niiiiebmcn. 
Tr. — Umawiać sie o co , upominać sie o co ; etltJilź 
BCtlangen, bariim triirtlid) nnfiK^cn. Dwór Wiedeński wy- 
znaczał hrabiego St Julien, aby zjechawszy do Paryża, 



umawiał się o pokój. N. Pam. 2, 243. — §. Umawiać 
sie z kim ! sprzeczać się. dysputować się; mit jcmanbeit 
bi^piitireit, roorteln; Sorab. 1. wuretżuyu szo, ( cf. wy- 
rzec); Garn. besędem se, (cf biesiadować); Vind. fe 
sprekarjati (sprzeczać się) , prepiralife (przeprzeć), pre- 
barkuYatife , skufhati ; nng. priijecitise , nadgoYaratise ; 
Sluv. priŁ;ovaralise ; Bosn. pnirecchise (cf. przyrzec), ka- 
ratise , (cf. karać); Boss. neperoBopiiTb , neperoBapnemb, 
nopasMO.iBiiTbca, nocaopnib , cocTasaibca, ciasaibca. 
Kie mogąc znieść obelgi , począłem się z nim mocno o 
to umawiać ; od słowa do słowa przyszło do szpady. 
Boh. Kom. I, 25. Pięknie Augustyn ś. uma^^'ia się r 
Donalysty : jeśli powiada .... Hrhst. Odp. F f b. ■ — §'. 
Umawiać sie do kogo, wymawiać sie przed nim. fid) oor 
ciiicm cntfdjulbigen. Gizeszny lak się umawia do pana 
boga : wiem , miły panie , dlaczego to wszyscy cierpie- 
niy etc. Hrbsl. Odp. K 0. Sama miejse różność umó- 
wiła go. Smotr. Ex. 25. — ^. Altler: Umówiłem się, 
fessiis sum loqnendo. Cn. Tk 1 1 70. id) I.Hil'C mid) miibe 
gcrcbct, ganj ntgerebet. UMOWINY plur., akt umawiania 
czego, zawarcia umowy, bic 311'[d]licfun(t bcś 5>crflleid)§. 
Już' jutro miały być umówiny. Pol. 6')/^ 287. LMUWNY, 
a, e, — ie ndv.. umówiny, zmowny, wedle umowy; So- 
rab. i. zyednanski ; Yńid. pogoYornen ; Ross. pa4HŁiH 
(cf rzad[;y), coroBOpiiun , coBtmaHHH , jcJOBHHfi , 3'c,io- 
B-ieHHuii , yroBopHUil, "cinkebft, al'gcrcbet , ycrglid)cn. Ani 
chce więcej u niej , kiedy mi małżeństwo umowne po- 
zwoli. P. Kchan. Orl. i, 119. U ołtarza siała z złociste- 
mi rogi Ofiara , umowny ślub pełniąc przed bogi. Olw. 
Ow. 260. obiecany, iicrfprod)en , . pcrlicipci! , jngcfagt. Kie 
bede cie ztąd karał, ani winił. Żebyś mi ofiar umownych 
nie czynił J. Krhan. Ps. 72. Umowny sługa, robotnika 
najęty, ein gcmictbctcr 31r6ciicr. Umowny pan odrzucił, 
że tylko wezvvanemi są; nie umowne zaś wybranemi 
uczynił, choć oni troszynkę, a umówieni bardzo wiele 
robili. Sekl. 96. • — §'. Umowny, ludzki, łaskawy, użyty; 
(Boh. umhiwnyj, lcut|'celig , /miniMic^. Zebraniu ludzi ubo- 
gich staw się umownym. 1 Leop. Syr. 4, 7. (okazuj się 
łaskawym. Biel Cd.}. Marlynus papież, pyszny a nie 
umowny , o którym liiemasz co pisać. Biel. Św. 82. 
Człowiek okrutny, nie umowny , przeto mu wielu nie 
sprzyjało, ib. 105 h. Słuchajcie wy nocne cienie 1 nie- 
umowne kamienie. ./. Kchan. Dz. 225. 

UMROCZYĆ, o6. Mroczyć. "UMROR , u, w , umroczenie , 
zaciemnienie; ba-i llmbćimmcrii, Scifnjtcrn , bic llm^l^mmC' 
nniij. Tak gruchła w pustogłuchym uiuroku kraina Jak 
gdy piorun z daleka łoskotać zaczyna. Przyh. Ab. 132. 

UMRÓZIĆ cz. dok., Umrażać niedok.. mrozem przerażać, er= 
fricrcn, ciiricren mndicn, crfricrcn lajfcii. Umrozić się^uma- 
rznąć, mrozem być tkniętym; innn Srpfte gerfibrt fesii, 
crfricrcn , crfroren fera." Gdy się człowiek umrozi , tedy 
zbieleje, i czucie traci. Haiir. Sk. 594. 

UMRZEĆ, umarł, f. umrze, umrę med., dok., Umierać nie- 
dok.; Bob. umriti , umjrati ; Stov. umriti; Sorab. 1. wu- 
meriecż ; Sorab. 2. humeresch ; i!arn. vmreti , umiram, 
gagniti , stęgniti se, (cf. wyciągnąć się) : Vind. vmreti, 
vmerl , Ymerjem , Ymirati , gagniti , doYmreti ; Croat. 

18* 



140 



UMRZE Ć 



UMRZEĆ. 



umreti , umiram . vmreti , Ymiram , vumirara , yumreli , 
zdehnuti , zdelinujern , (cl", zdychać, zdechnai?) ; Uosn. 
umrjeli . uinirnli , priminali (przeminąć), izdissali (wydy- 
szeć); /{ug. mrjćli, urnijcti ; iS/oii. umerli ; fioss. yncpeib, 
ymipaTb. Umrzeć ^ dokonać życia, podledz śmierci, sko- 
nać; fteiben, bfn ®ci|'t aufjjeben ; periphrasl. umarł = świat 
pożegriaf Sk. Dz. llGo; na pokój poszedł, ib. 147; do- 
konaj, ib. 856; przeniósł się na lepszy żywot, odszedł 
na lepszy żywot z lego świata, {link. Zhar. a 2.) prze- 
niósł Sie do nieba, do ojców, rozstał sie z światem, 
wypuścił ducha , d:ił , położył dusze , rozdwo.il sic z 
ciałem , rozbratal się z ciałem , skończył ; Slor. zlożil 
kosli, icl' zwłoki). Umierać > konać, koiiczyć ; mit bcm 
Jpbe tiiigCM , ftcrbcii. Pięknie zszedł z świata , i umarł 
śmiercią ludzi sprawiedliwych. Dambr. 977. Przyszła 
wieść , że Anlyoch umarł. 5 Leop. 2 Mach. 5, 5. (że się 
pożegnał z żywcmi. I Leop.). Nic usłyszysz, by kto 
dziś zacriv inaczej zdechł , jeno powiedzą , iż na biesie- 
dzie się roznicmógł , lakżeć charłał, charłał, aże poszedł. 
Rej. Zw 60, (cf. do Abraama , na tamten świat). Pro- 
siłem , by mnie nie kazał król odwieść do domu Jona- 
ty, bym tam umarł. 3 f.eop. Jer. 38, 26. (bym tam zdechł. 
1 Leop.). Człowiek umiera , kiedy się dusza jego z cia- 
łem dzieli. Karnk. Kai óS. Umrzei; , przestać być tym, 
czym się pierwej żyło. Olw Ow. 616. Ktu umaił, ton 
źył kiedyś. Gom. Sen. ">98. Jak umierać nic może , 
kto nic żył , tak też nikt żyć nie rooźe , aby umrzeć 
kiedy nie miał. Warg. Wul. 186. Musim umrzeć, ucz- 
myż się dobrze umierać. Birk. Kaw. Malt. C 4 b. Wole 
Toi umrzeć, niż codziennie umierać Sk. Dz. 531. Raz 
było umrzeć , nie codzień umierać. Tol. Saul. 64. Um- 
rzyj Montanie , umrzyj, już ci nieba Przejrzały, że ci 
dziś umierać potrzeba. I'ast. Ftd. 500. Nie będą mrzeć 
ojcowie za syny, ;mi synowie mrzeć za ojce; ale każdy 
w swym grzechu umrze. 1 Leop. 4 fieg. 14, 6. Wo- 
lał sam umrzeć , niż żeby miał widzieć żonę swą na 
marach, /-"e/r. Ek. 64. Nic to, komu żona umrze; ale 
kiedy sam, śmierci się równa. ligs. Ad. 43. Bogu słu- 
żąc , nikt nie umarł głodem. Chrośc. Job. 33. Cłodeni 
umrzeć , z głodu umrzeć ; ben Ipuiigcrtpb fterbcn, Dcrbiin- 
flftn; (Ytnd. ogladeli . ugladuvati, pergladelifc , salako- 
tuvati , pregladuvatil'e , gladi konz vseli). Umrzeć z pra- 
gnienia , oerbfirfteit ; liHrf. od sbeje vmreti, preshejati. 
Umrzeć ze strachu; liost. HcprotTb, uHepTBtrb , noMop- 
TBtTb, (cf. martwieć) W niedowiarstwie umarł. Snliii. 
4, 178. (umarł niedowiarkiem; Slov. zemre w swe;; 
kozi , a suo modo agendi non df/leclet , już lak i umrzo, 
nie odmieni się). Płacze, iż panną umiera Teal. 15. 
65. (w panieństwie). Umrzeć swą śmiercią, me swoją 
śmiercią, ob. Śmierć. Młody może umrzeć, a stary mu- 
si, fiyt. AJ. 40. Zab. 1, 185. Z nieprzyjacielem umrzeć 
nie żal. ifc. 79. Jednego dnia uinrztjta {dwtl.- umrzecie) 
oba. Budit. 1 Sam 2, 3 i. Kto sie rodzi, umierać mu- 
si. Psalmod. 99. Umrzeć najlejiiej , gdy się dobrze dzie- 
je. Cn. Ad. 1205. Cnota się z człekiem rodzi, ale nie 
umiera, fol. Arg. 331. Światłość słoneczna codzień 
jakoby umiera , a nazajutrz jakoby z martwych wstaje. 



Karnk. Kat. 87. Umarcic = zgon , śmierć ; bai Stfrbfit , 
bfr Job. EzpiraUo , skonanie, umarcie. Marz. ; Boh. 
aumrtj ; Sorub. 2 liumresche ; Sorab. 1. wumretżo, za- 
mretżo ; /iots. yMepTBie ; EccI. ycneHie . {ob. Uśpić). 
Czasu umarcia Chrystusa słońce się zaćmiło. Oiel. Sw. 
48. Trzeciego dnia z martwych wstał po umarciu śmierci. 
(pleonast.) W. Post. Mn. 208. Prawdziwe jego człowie- 
czeństwo pokazało si^e w prawdziwym umarciu Karnk. 
Kat. 49. bia/. /'okt. I6S1. — Fii'iftp. Umarły, gffiorbfri, 
tpM; Subst. ein Jobtcr, cin Serftcrbiifr ; boh. umrly, 
urnrići, (iimrloina , nnirlec, umrlina Irupj; Sluv umrli , 
umrlina ; Yind. vinerl , merlou . merlizh; /lag. umarli, 
(umarłoś tnorlalitas, śmiertelność); Bosn. umarli, umrrili* 
śmiertelny ; (Oosn. umarlost , umrrilosl = śmiertelność) ; 
/^oss. jMepiuiii yconuiifi, (cf. usnęły, cf. uśpić). Wprzód 
umarły, wprzód usnęły, wprzód odeszły; Ef-cl. iipe.ity- 
coniiiiii , npe/K4eyconiijiB, yiiepiulft . npe»4eoTme4iuifi. 
Nad umarłym śpiewać, wniwecz a próżno co poczynać; 
mortuo lerba laiere. Marz (lekarstwo po śmierci , łyżka po 
obiedzie) On nie słyszy , nie czuje, i równy z umarłym. 
fol. Arg. 151. Kiedy czego dotykają, kolą, depcą a przed 
się nie boli; za umarłe ma być miano. Kosz. I.or. 03 b. 
Ubierać umarłego Hois. onpiiTHTb , onpHTHBarb. Mówiąc 
o umarłym, powinno się dołożyć: świętej p.imięci nie- 
boszczyk. Mon. 74 , 538. Uin;trłym d..j pokój. tln. .\d. 
1201 ; (de morliiis non nni bene). Dokazowuć nad umar- 
łym , nie wielkie męstwo. Cn. Ad. 196. Umarły nie 
ukąsi, nie zemści się; po śmierci się go nie bój. ib. 
120l. Umarły, od zazdrości, od krzywdy wolen ; Umar- 
łemu n;kl nie zajrzy, nie zaszkodzi. Cn. ,\d 1202. (za- 
zdrość żywe prześladuje , umarłym przed się folguje ; 
żywe ganimy , zmarłe chwalimyi. Umarły żaden się me 
wróci. tb. Zadtn z piekła nie wybrnie, lSlov. kdo łeżi, 
ten łcżi, kdo umreł, len tam; mrtwieh s chr^imu ne 
nawracugu). Sprawa po umarłij ręce, ob. Ręka. — Ję- 
zyki umarłe, ob. Język. Xięgi nazywał król Alfons umar- 
łych mistrzów \ynrg. łiad:. 2. Wiara umarła. Kucz. hal. 
5, 246. (niedzielna, bezczynna, bi zskuleczna ; fin tprtfT 
©lailbe , Pbnc 3rud'tf). Jezioro 'umarłe w Paleslynie. l''ied 
416. martwe, bflS tPbtC JJccr. Jedlina i sośnina mogł\by 
się umarłemi nazywać, ponieważ z ich pniaków nowe 
nie wychodzą wyrostki. Mon. 74, 697. — §. Tr. fig. 
Umierać z żądzy, bardzo żądać, pragnąć, gina<- za 
czem , (cf zdechł na to) ; ftrrbfn oor SJfgifrbf , fimailen, 
tferflCjłClI. Umieram z chęci widzenia go. Nieme. K'ól. 1, 
171. Jam już umierała z niecierpliwości Teul. 52. r, 
29. — Umierać na co, zdychać na iO , na zdech , do 
zdechu starać się o co , na umor , aui HilJtiUaitttt ipor- 
nad) trad)trn. Odraża kupców, bo zda sie i na grosz 
umierać. Jubł. TeL 56. — Umierać nad czym , zdychać 
nad czym, immori e. gr. sludnt , kawęczeć. Cn. Th. 
1187. \\d) ubcr (tmai ju "lob( arbtitfn. — g. .1/ia 
traiiil. Umierać światu etc , wyrzekać się, zrzekać się 
świata , unikać od niego, rozbr.nt z mm czynić, (bfl 
JBfIl) abficrbfn. Trzeba kochać i być kochanym , ażt-by 
me livć umarłym wszystkim rozrywkom i uciechom. 
Zab. 14, 320. 



u M u R z Y Ć - UMYSŁ. 

UMURZYĆ, ob. Murzj-d. UMUSKAĆ, ci. Muskać. 

UMYĆ , /". umyje ci. dok. , Umywać conlin. ; Cum. umyli , 
umycm , umyvam : Croat. umivati , umivam ; //a^. umitti, 
umivali ; Slav. omiti; Bosn. umiuati ; Hoss. yjiUTb, ysiu- 
BRTb ; zupełnie omyć, myjąc oczyścić; aia)d)eii, abiM' 
\iftn , rcin luafiicn iMc .^jriiiSe, Mi ©cfidjt k.). Żydzi, je- 
śliby reku nie umywali, nic jedzą. Sehl. Malh. 7. Ręka 
reke umywa , noga wspiera nogi , Przy wiernym przyja- 
cielu żaden nie ubogi. Simon. Siei. 82 ; Slov. ruka ruku 
uuiiwa ; Croul. ruka jedna drugu omiva, (nb. Ręka). 
W wielki czwartek obrządek na pokojach cesarskich , 
królewskich , umyw;inia nóg dwunastu uiiogim starcom. 
Gnz. Nur. 'i, 165, Ctoat. umivanje; imi gupmafdjcn nm 
gruncn 2)0tIiiCi'ftagc. Filozof, bo ponury, zapominający 
Sie, nie uczesany, i nieumyty. Muii. 72, 388. imgcffimmt 
Ulib iitujCilinfdJCil. Lepićj nóż nieumyty schować , niż umyty 
stracić. Ol. Ad. 440. (lepiej me chedogo rzecz zachować, 
niż chedogo stracić; lepiej świecy nie ucierać, niż ucie- 
rając ja zgasić). Ręce od czego umywać, na przykład 
Piłata, na znak niewinności, niedzielenia z drugiemi ja- 
kiego czynu , fctiic §aiibc (in Unfd)Ul&) lunfdicii. Rób sobie 
za tym co chcesz, ale ja się więcej Nie mieszam, i 
umywam od wszystkiego ręce. Zuhi. Zab. 81. Nie chce 
więcej sprawy mieć z wami, ręce od wszystkiego umy- 
wam. Teat. i. b, 52. O niczym nie wiem, ja od tego 
ręce umywam. Teat. 53. c, 21. et 26, 94. — Similif. 
Poważny jest urząd duchownego , aby nie upornie , i 
jako mówią , z nieumylemi rękami wdać się weń kto 
miał. Sk. hnz. 461. z nieczystcmi , nieświetemi, mit 
iinfnii['tV!i , unbciliijcii ^ńnben. Umyć się do togo trzeba; 
nie umywałeś się do lego. Cn. Ad. 1204; non gttocun- 
que munu , seu sana manu haec tractanda , niflll nillp 
fid) bcijit itmfdłcti, faubeni, iiprbcrcitcii. — Aliier: On ani 
się umył do tamtego, httiaź. Poez. 3, 107. (nie ró- 
wna mu w piękności , daleko po.^ledniejszy ; CV fnilll fid) 
gar nid't mit i^m mciTcn, vicv9leid'cu ; Slor. musel bis sa 
umif) Mazepo przeklęty, właśnieś sie umył do Anielki. 
Teat. 22. 6, 100. (hi'liift qxaU Per rcditc 'iWanit ffir fic, 
tron.). Nimfy Wiślane zbiegły się ])rzypalrzyć tobie, lecz 
widząc ciebie z wstydu się zniirz^ły, Dając znać, że 
sie do niej nie umyły. Zab. 4, 50. Sap. — AlUer: Na 
weselu tyra Duńczykowie z posłem Polskim . o miejsce 
poswarek uczynili , ale przecie naszemu miejsce było 
dane , a Duńczykowie umywszy sie do gospody poszli 
jeść. Biel. 544. (fape ulizawszy , ob. łapę lizać, fie jp' 
gen mit trocfnem i\'iiiibe nb). 

*UMYCCZYC kogo cz. dok. mycką mu głowę nakryć , eiticit 
bemii^cn , ibm eine SiiiCe ober $nube nuffelicn. Yitntus , 
umycczony, myckę, czepiec na głowie mający. Maa. 

UMYKAĆ, ob. Um"knąć. UMYLIĆ , ob. Myhć. 

UMYSŁ, u, ffi., Boh. uraysl, aumysl; Slov. umysł; Sorab. 
i. mosz ; Carri. odushje, obdushje ; Viiid mifel, umnost, 
resum , resumnost, miena , spomin, pamet , umnonared, 
umnoyifhnost, yfhafanje ; Bosn. svist , syjest, pamet; 
(cf. pamięć); Croat. nakanenye; Hoss, yMUCJi ; spo«ób 
myślenia, władza rozumu; bn^ ®cmiit^, bic "Denfuiiij^art, 
bie ©cftitnung , ber Stnn. Umysł , w pewnym ustano- 



U M Y S L 1 C. 



141 



wieniu duch. Pilch. Sen. list. 1 , 585. Umysł jest 
gibczcjszy , niżeli inna rzecz jaka. ib. Umysł człowie- 
czy jest panem wszystkich zmysłów i członków , tak , 
iż gdzie i do czego ciągnie się umysł, tam się cią- 
gną i wszystkie członki. Żarn. Post. 1 , 228. Wziąłem 
to sobie mocno w umysł, rozpatrzyć się wprzód dobrze 
w ludziach , niż w związek z nimi jakiego wnijść towa- 
rzystwa. Mon. 70, 290. (mocno przed sie wziąłem). 
Wiidkość umysłu na wzgardzeniu rzeczy doczesnych za- 
leży. J. Kchun. Dz. 193. wspaniałomyślność, (secleil' 
gróf c , ©ciftfśgriipc. Umysł wspaniały, na krzywdy trwały. 
Cn Ad. 124. Wielką pomocą umysł jest w złym razie 
dobry. Teat. 42. d, D. (dobra myśl, inężność, serce, 
nie trwożenie sobą; giiter iffilitb , Uiicrfdfrocfcii^cit ; Slov. 
dobroniisel , dobromiselnost dobry umysł). Ostrzegam 
was, abyście wszyscy wiiysłu pełnego i odwagi byli. 
Zab. 13, 299. (serca niestrwożonego}. Mówić o taje- 
mnicy boskiej, umysł ustawa Biał. Posl. 81. myśl, 
duch; ©cbnnfc , ©cnffraft. Zwyczaj umysłu zadawniony, 
nałóg, humor. Mon. 69, 100. Trudno ciągnąć, kto nie 
ma umysłu do czego. Simon. 80. ochoty, chęci, skłon- 
ności, (cf. nabożeństwo); 9?etgiing , 8uft ^ii ctronl Dobrym 
umysłem dla narodu , podjąłem tę pracę. Gorn Dw. praef. 
z życzliwości, 3lincigilKg. Mniemano, że nieprzyjaznym 
ku szlachcie jestem umysłem. Siem. Cyc. 152. Wielką 
i dobrze uzbrojona flotą Sertoryańscy wodzowie w umy- 
śle złością pałającym do WJoch lecieli Siem. Cyc. 
210. — §. Umysł, co umyślono, zamysł, zamiar, cel, 
koniec upatrzony, przedsięwzięcie: Die 9lbfid)t, ber 6llb= 
jlUfct , ter Sorffljj. Prawili- |iod c;^;.s może inówić, ihoć 
złym uniysłcm albo 'cylem. Ztjyr. Pap. 203. Tacy opie- 
kunowie nie są opalrzycielmi dóbr sierocińskich, którzy 
maja umysł, aby więcej sobie sławy i pożytku, niż 
sierotom nabywali. Groick. Obr. 4. Trzeba , żeby on sam 
umysł swój jemu oznajmił, o to się starał, prosił, przy- 
czyny tego ukazował, żeby mu tego dozwolił Wys. Aloj. 
711. Gdy naprzód były zaczęte obrazy, ledyć nie były 
złym umysłem zaczęte. Gil. Kaz. A a A b. Nie dał ten 
dobrodziejstwa, który złym umysłem pomógł Gnrn. Sen. 
96. Tym umysłem, albo raczej tym szaleństwem uwie- 
dzeni , którego, sami zabić nie mogli, sądowi tego do 
stracenia podali. Siem. Cyc 34. ib. 16. (hoc consilio). 
Z umysłu = umyślnie, naumyślnie; Boh. znumysla, zu- 
mvsla ; Boss. HapoMHO , et jMUciy , obMtlid) , mit glfi? , 
mit ^?orfnfe , mit Scbndit. Nie tylko trzeba , żebyś mi do- 
brze uczynił , ale iżbyś z umysłu . chcąc mi uczynić 
dobrze, to uczynił. Gorn. Sen. 417. Historyjkę tę wczo- 
raj z umysłu z większa niż kiedy czytałem pilnością. 
Teat. 48', 25. UMYŚLIĆ cz. dok., 'Umyślać ntedok. , 
*Umyśliwać czeslL; (Boh. umyślili; Carn. nameniti, na- 
męnem; Vind. skleniti, (ymiflili, namifliti > uroić sobie, 
przypuścić myśl): Slav. odlucsiti , (cf. odłączyć); Ross. 
yMhicjiiTb, yMbimjHTb, y4yaaTb, ptiuHTbca, (yMbini.ieHHHKi 
knowacz) ; EccL piuiujaTe-ib chytrzec, {Eccl. yMbUu-iaieJb; 
coCTaBiunKi który umyślił) ; postanowić u siebie , sta- 
nowić, przed się wziąć, "umienić ; fic^ BPrneljmeii, bc^ fiĄ 
bcfc^IicPeu. Pierwej człowiek umyśli, przyzwoli i posta- 



142 



U M Y ś L N Y - U M Y W A D Ł O. 



U M Y W A D I. I N Y - U N I E Ś Ć. 



nowi wewnęlrznie , potem do wykonania przystępuje. SA. 
Kaz. 405. PiJa, sitkiera i 1. d. jest narzęilzie , którego 
rzemieślnik używa, aby rzeei , która uniyśliwM zrobić, 
do skutku swego mó^t przywii-ść. Suk. Dusz. 12. Uniie- 
rznąwjzy sami subie , umyślają się poiepszyć. W. l'os>. 
W. 2 , 2j3. Ileż kroó człowiek się uzna, a umyśli po- 
lepszenie żywota swe[(0 , tylekroć bóg gotów mu wszys- 
tkie wiiiv odpuścić. Ziej. 1'ost. Tl 5. Umyślenie, posta- 
nowienie, przedsięwzięcie, zamysł: 1'""/- sklenik , bai 
<8cirnelimcii , Uiiternetimcii , ber SEfcblii^, bic gutfcbliepimą. 
1'okula mu>i być z pewnym umyśleniem poprawy. IV. 
fusł. W. 'j3. Używali wszystkiyh sposobów , aby lak 
swoje przewiedli umyśli-nie. Żarn, Post. 5, 7G7 b. 
UMYŚLNY, a, e, U.MYŚLME, adu., z umysłu, nau- 
myślny; Boh. zauniyslny, zumysiny. zaumysla , zumysla, 
pauzę, z pauha; Slov. nascbwal, (ub. na scbwal); 
Sorab. i zamyllom, ze zamoszom, vulg , zamylwom ; 
Cani. nalasb ,' nalizh ; Yind. premillon , prieduseten , 
predpostauliu , namiflen , navlasb, na lesh , namidem , 
namienjem ; Croal. navlaszt , hotomcze , liotcze ; łlay. 
navlasc, namiscgljerio: Slnv. nafallice : Bosn n:ivl:isc , 
nayhstito, vlascito, (cf. właśeiwie); Ros.s. ysiuuMeHHŁiH, 
uapoiiiufi , uapoKOMX , ci yMUCjy , ysiuuueKHo : Erd. 
yiihicioii-b , al'|'ii1'tlid) , »pr|'«$li(^. Umyślny zabój. Ti. Ucie- 
kał dla meżubójslwa "niezumysfowego. 1 Leop. Deul. 19. 
(nieumyślnego). Nie będę z lego konlenl, co przypadkowo 
znajdę, ale umyślnie szukać będę. Torz. Skl. ^(>. Umyśl- 
ny = umyślny posłaniee . ctil (?rprc|fcr , ciii ctgiicr SiUe ; 
Ross iiapOMUhiri , noaoBHiiKi. Niektórzy przysłali po to 
umyślnych, aż o 50 mil do Warszawy. Ham. 8-t. 720. 
Prz>"z umyślnego list odebrałem. I.d. — §'. Umyślny > 
U.MYSŁOWY, umysłu się tyczący, ©cuiiltti-j' , ®ci|'tC'5=; Huss. 
yiicTBeiiiiufi , MUCieiinuH, yMtiufi , yjnio. Cnoty umyślne, 
mądrość, nauka, pamięć. I'etr. El 31-i. Jedzenie ciała 
Chryalusowego ligurainc , nie cielesne , ani ustne , lecz 
umyślne. Zyqr. don. 249. Stworzyliśmy sami w gło- 
wach naszych obrazy umysłowe. N. l'am 20. 179. 3t>CflIe; 
Boh. widka. (cf. widzieć, widzi mi się) NYyraa uliiysło- 
wy, znaczący rzecz nie podpadającą pod zmysły; n. p. 
bóg, dusza. Hpcz. Gr. 3. 4; {oppos. zmysłowyj. Nauka 
umyłowa, która umysłem tylko poznawaną i pojmo- 
waną bywa. Herz. Cyr. I, 00. (teoryai. Umysłowo theo- 
retirf. z czytania można być wielkim med\kiem. ib. 1,7. 
UMYŚLNOŚĆ ści . s. , czynienie umyślne, z umysłu, 
bte 3l['fltf;tltd)rcit ; BoU. zaumysinost . zumysinosl. 
UMYTY, ob. Umyć U.MYWACZ, a, m . który umywa, ber 
?l(>n.mf4cr; Boli.wyC-, f nnoka umywaczka "U.MYWAllLMK, 
•U.MYWALNIK, »'. m, 'U-MYWALMA, i.s , UMYWALMCA, 
y, z, "U.MYWADLO, a, n.\ Ooh. uinywadlo; S/uc. umy- 
wadło ; Sorab. 1. mćbyawka ; Carn. sliehlneA ; Uinrf. 
vmivalnik , omivalu , vmivauniz3 , omiralniza , vniivalu , 
medeniza ; Crual. vmivalnicza, uoiivalische , umivacha , 
mivalo, tnivalishe; Hag. umivallo, umivaliscte; Wojs. 
yBUBajHimii , pyi;oMoilniih-B , pyKO»otiHiiieKX ; Ecd. omu- 
BaJLHiiua . y>iuiiajHiiKT. , i<oiio6x ; lawaterz, antwas, mie- 
dnica ; bai5 ^(a|d)becfcti , ipaiibbcrffii. Uczynisz umywalnią 
miedzianą z podstawkiem jej. W. Exod. 30. 18. Umy- 



walnia insi wannę wykładają. Budn. ib. Uczynił Salomon 
10 umywalnie. Budn. 1 Hrg. 7, 58; not. obo umywalń 
lub wanien •. Uinywadło. 1 Leop. 5 Hei). 7. 30. U.MY- 
W.\DI.1NY pliir., pomyje z umycia; Croal. urnivacha , 
3Bafd)fpiiMiij , 3Saffcr, iDoriit mait |id> gen'n|d;tii bat. Umy- 
wadliny rak. maUuviae: umvwadtinv nóg. pellufiae. Cn. 
Th. 1189." UMYWALNY, a," e, do" umycia. ułOL-ący być 
umytym, abtPflftbbar; fiois. yMiaBa.ii,iiuH U.MYWA.M, ob. 
Umyć. 

U N. 

•UNAGLIĆ kogo cz. dok., dojąć mu, ciiicm jUKcen, i^n bt- 
braitgcn. Gdy bratu unaglonemu , śrzodkiem nieprzyjaciół 
ratunku dodać siłuje , z konia spada ; laboranti fratri 
Krom. 781. 

UNARZAĆ, ob. Unurzyć. UNASZAĆ, ob. Unieść. 

UNCYA , yi, z., Uncya waga, n p. aptekarska; dwunasta 
cześć funta , dwa łóly. Sleszk. i'ed. 424. Zwyczajnie ra- 
chują na funt uiicyi 16. Kras. Zb. 2, 559, \"ind. unzia, 
unzha; Bosn uncja, liliva dvanacsti dio litre, uncica ; 
bie HiijE, (z -iac). Uncya ma w sobie ośm 'dragm. Spicz. 
2il. Uncya ma w sobie dwa łóly; aptekarze ośm drachm 
racliuja w uncvi. VVie/. Kuch. 432. Uncyami , na uneyą, 
po uncyi. Cn.'Th. 1190. unsieniDtife. U.NCYOWY. a,'e, 
hnjeii. i6. 

UNEDZNIĆ cc. dok , znędznić, nędzy największej nabawić, 
!)p(leilb» clenb mcidjeit. .Mieć dostatki, a nie wsporaódz nę- 
dznego, jest jedno, co bardziej go unedznić, i dać mu 
przyczynę do rozpaczy. Mon. 75, t)83. ob. Nędznic. 

UMA. ii, 2., złączenie w jedno, bie Uiiipii, 3>fretniijimg. 
Na sejmie Lubelskim r. 1509 skończyła się gruntownie 
unia albo zjednoczenie W. .\. Lit. z koroną Polską. 
Slnjjk. 763. Biel. 508 Nastąpiła 1595 unia części Gre- 
ków z kościołem Rzymskim. Skrzet l'r. Pot. 2, 62. Unia, 
czyli zjednoczenie Rusi w wierze z Rzymianami. Steb. pr. 
U.NTACKl. a , ie , do unitów należący. Tr. , uiiitifdj , bic 
Hiiiteil betrcffeitb. Jak sie sprawują uniaccy popi w Litwie. 
Hun. Kam. 40 UNIOWANY. ZUNIt)\V.\NY, a. e. przez 
unią złączony, ocretiii^t , iii (Sini. iiiiirt. Konslytucye 
sejmu obojga narodu umowanego Polskiego , i Litew- 
skiego. \'ol. Leg. 2, 779. Według ciał rozdzieleni, i 
rozłączeni , ale sercem , ale umysłem w jedno byli zu- 
niow-ani. Birk. Ul Kon. 12 UNIOWY , a , e . do unii 
należący, Unioit^=. UNITA, y, m. . który do unii wiary 
przystąpił, ciii Uiiit, bct bcr >łird)fiiuiiii>ii 1'fi.ictretcn ifł. 
Nasląpiła r. 1595 unia części t^ireków z kościołem Rzym- 
skim . i podział na unitów i nieunitów. Ukrzyt. Pr. Pol. 
2. 62. 

UNIEPOKOIC:. niepokoić, ob. Pokoić. 

UNIEŚĆ, uniósł, /. uniesie, uniosę es. Joł.. Unosić ni^i/oil; , 
Unaszać contin. et fre(iu ; Boh. unesl ; Croal. unassaro ; 
hoss. yHccTU , yHOCHTb ; unosić co . mieć 'z to siły , 
zdołać temu, bvć w stanie niesienia, udżwignienia lego; 
ertrOiini, im ćtaiibe feun fi»rl}iibriiiaf n , ioritragen, fortbrin- 
gen. Musi bvć mocny . gdy takowa unosi machinę i cię- 
żar, tl^pp. 270. Uniesie rzeka zamarzła, abo lód, unie- 



u N I E Ś Ć. 



U NI E S I O N K A - U N I E S Z C Z K Ś L 1 W I Ć. 145 



sie wóz czfowieka ; stistinet, ferl. Cn. Th. 1191. Pacierz 
unoszący, na którym gJowa spolcŁja, alias. ł'erz. Cyr. 
i, 51. (tlźwigajacy głowę, trzymający). — Morał. Unosić 
kogo , co = wytrzymywać , znosić , cierpieć ; crtrngcii , 
niii^bnltcit , Icifcii, ^1I1SC1I. Jeszi-ze mam wam wiele jm- 
wiadać , ale loraz unieść nie możecie. W. Post. U'. 587. 
Mdła pleć niewiasta jest; zaczym idzie, iz unosić ją po- 
trzeba , nie wynosić , ścierpieć jej potrzeba , nie przy- 
muszać gwałtem. I'etr. Ek. 61. — §. Unosić, z miejw^a 
jakiego na insze zanosić, przenosić; roegtrnijcii , 'idWM 
tragcii. Wróbelby uniósł jego iijajętność. Vn. Ad. -1209. 
(mucliaby z tym uleciała;. Unosić się -- oddalać sie, \ii) 
cnticiiicn. Już mocno stanąć przy nim njamy . a nigdzie 
sie nie unosić od nauki jego. Hej.. l'ost B tt — Uno- 
sić , porywać kryjomo, smykać; Yind. odnesti , odnofiti, 
odvpraviti , prezlispraviti , Iicimltcl) bauPii trngen, fiitii'Ciibc)i. 
Odpycha złodzieja unoszącego suknią Cbloi. 7cfl/. 11, 
■J46. Uniesiony, ukradziojiy ; Hoss. yHOCHUil , CHOCHtiri. 
Uniesienie, Boh. unos; Hoss. ynoch. Unosić pannę, 
zonę czyją, uwieźć, cin granfj""""^ ciitfiipreit. Ci, któ- 
rzy cudze żony albo panny unaszaja.... Sax. Porz. 59. 
Gdyby kto cudzążonę albo pannę mocą wziął i uniósł. .. . 
ib. 59. Parys Helenę uniósł od męża. / Kchan. Dz. 62. 
Gwałtem unosić, mit (Sciualt lUfgfĄlcppeii. Unosić kogo za 
włosy; raplnre nliquem capillis. Cn. Th. 1191. Unosi 
mię koń. H:pi). 54. baS ^\nb (jcfit mit mir i>mi]. Przy- 
uczone Numidów konie między gęsie krzewy unosiły. 
Pilch. Sali. 206. Unosi mie woda; rfl/Ji7 me impelus un- 
dae. Cn. Th. 1191. baś SBflffcr rcipt mit^ mit fort. Bóg 
postanowił pasterzów ku doskonaleniu świętych , abyśmy 
już nie byli mafemi 'cholebiąc się, i żebyśmy się nie dali 
unosić wszelakiemu wiatrowi nauki w złości ludzkiej. 1 
Leop. Ephes. 4, 14. — Morał, Unosi kogo n. p. namiętność, 
porywa z sobą . uwodzi, zwodzi; Scihciifc^nft rcifU iim bill, 
iicrlcitct ibn , rcipt itin mit ftt^ fort. Ma głowę zapaloną, 
która go poiiiewolnie unosi. Teat. 59, 204. Dwaj Rzy- 
mianie, chciwością panowania uniesieiii. Teal. 46. d, \. 
Umysł mój gorący często mię dalej mnie samego unosi. 
Gaz. Nar. i, 244. Nieszczęśliwe przyrodzenie zawsze go 
•w gniew unosi. Teut. 24. c, 24. Gruby cień nocy, pro- 
mienie Miesiąca wlewają w nasze serce słodkie unie- 
sienia. Chód. Gesn. 258. (zachwycenie, zachwyt). — Unosić 
się 7-ei: , zapędzić się, uwodzić się, phys. et. morał.; 
fil biiireigcn Inffcn, 511 U'dt Iiineiii ftiirjen; {Bosn. uznosi- 
tise, oholitise superbire, uznosni sjipcrkis, ob. Wyniosły) 
Uniosłem się zaciekiem , pędem , productus studio et vi- 
ribus ultra procurri. Cn. Th. 1190-. W pogoni nasz sie 
uniósł ochotnik. Tr. W pierwszym się uniósł ogniu i z 
nim się powadził. Teal. 45. c, 1-)6. Wyb. Przestań się 
unosić złością , gdzie nic nią wskórać nie można. Teat. 
27, 162. By się serce twoje nie uniosło za gniewem. 
ib. 51. d, 106. Chwałą się ludzką nie unoś. Cn. Ad. 71. 
Nie unośmy się płonnemi zapędami. Nieme. Król. 2, 
118. Choćby się i od prawdziwego rozumienia ten tak 
wielki mąż uniósł , to niedziwna , gdyż człowiek. Smolr. 
Lam. 162. Nic się ty nie unoś za światem tym nędznym. 
Rej. Post. A a a 7>. Nie unieśli się jeszcze za temi zby- 



tki. Bej. .Ap. 55. O ludzkie myśli, głupie to czynicie, 

Ze się za lada szczęściem unosicie. P. Krhan.Jer. 515. 

§. Aliler : Unosić się jak ptak na powietrzu, wzbijać 
się, iit bfr 8ufi fitmclieii ; Sorab. 2 sze Imaw^owasch ; 
Yi-nd. v'sraki yiUti , fe yiliti , pomiglati : Boss. napHTŁ , 
DosnapiiTb ; Ei-cl. uoacbi.iaTiica. Unoszenie się nad czym 
Boss. napcHie. Unaszający się nad czym Boss. iia4He- 
ceHHbiii. Duch boży unaszał się nad wodami. W. Genes. 
1,5, not. ito jest, ruszał się albo powiewał*. — 
§. Unosić co ratując, ocalać, całe z złego razu wyno- 
sić, s:lwować , chronić ; bouoii triiiijcii , baoon .trageii , er= 
rcttcii , (fiiloiren). Każdego klęska posp(dila boli, Bieży na 
domysł zatrwożona tłuszcza , Unosi życie , a wszystko 
opuszcza. Kras. Woj. Gb. 18. Żaden zdrowia w całości 
nie uniósł. Pilch. Sali. 212. — g. Yenator : Unosić 
ptaka myśliwczego = noszeniem na ręku go ułaskawiać, 
ogłaskać , okrr.cać, obiochmanić , do łowienicnia vykła- 
dać; Piiiss. noMUKaib , BUiiociiTb , cbinauiiiBaTb , citieii 
Stopoogc! nbtrageit . ilni fo laiigc tragcii , luiS er jabm iiiib 
nbgcridjtct loirb. Sokoła unosić, mówią inyślivM , a nie 
nauczyć łow- •. Chmiel. 1, 80. Cresc. 6i5. Do uno- 
szenia sokoła Podolskiego potrzeba wielkiej cierpliwości, 
ile że hardy jest: unoszony pracowity będzie i zdatny 
na gęsi dzikie. Kluk. Zw. 1, 206. Sokoły unoszą sie 
na to, aby za odkryciem im oczu i pokazaniem poru- 
szonego ptaka, za nim popędziły, uław'iały i odebrać 
sobie pozwalały; musi tedy być sokół oswojony, do 
kaptura na głowę, do rzemienia i dzwonków na nogi 
przyzwyczajony etc. Kluk. Zw. 2 , 207. Krogulec może 
być u uciszonym na koruputwy, przepiórki, .u. 210. Gdy 
już krogulce ukrotną, a unoszą się, tedy tylko raz przez 
dzień da\yać im jeść. Cresc. 614. — Morał. Unosić 
kogo = ogłaskać go, udobruchać, ułaskiwić ; ciiIClt jabnt 
macljcu, jabmcii, kfdiiftigcif, brgiitigcn. Unosił tak szczęśli- 
wie młodość pana, iż ani jedna zła pogłoska nie ude- 
rzyła w uszy ludzkie. Birk. Sk. G 2 4. Pisaniem łaska- 
wym unosić chciał króla onego papież, ale na ten czas 
nic w nim nie zbudował. Sk. Dz. 1095. Nieunoszony, 
dziki, nieukrolły; ungcbfiiibigt, uitgesfiljmt , itiiMiibig , iinlb. 
Dziecię pieszczone , w dorosłym wieku stanie sie nieu- 
noszone, dzikie i sroższe, niźli bestya. Pelr. Ek. 97. 
Mądrze rządził niłodź nieunoszoną. Groch. W. 555 Po- 
ry wrza nieunoszona natura. Bardz. Boet. 142. '"UNIE- 
SIONKA, iż., porwanka, uwięziona kobieta, bic 6ntfiil)rtf. 

. Brai-ia uniesionki onej Menelausowej żony. Klon. FI. A 2. 

UNIEŚMIERTELNIĆ ; Croat. v vekovachujem , (cf. wieki 
wieków) ; Boss. oSescMopTOBaib, ob. Nieśmiertelnić. 
UMESPOKOIĆ; Ross. ouesnoKonTb , oćesiioKOiiBaib , ob. 
Niepokoić. 

UNIESZCZĘŚLIWIĆ , NIEUSZCZĘŚLIWIĆ, ez. dok. Unie- 
szcześliwiad niedok.\ nieszczęśliwym uczynić, (beiliigliiifen), 
iiiigliictliib madjeii. Starasz się, abyś unieszczęśliwiony 
szczęśliwił naród. Dyar. Gród. 68. Ten unieszczęśliwiony 
obywatel wystawuje nam obraz nauki, jak szczęściu 
wierzyć, ib. 291. St. Ani]. Tak unieszczęśliwiony stara- 
łem sie o jedne łaskę; ale doświadczyłem, że obietnica 
głupiemu radość. Mon. 74, 15. W czasie uniesznzęśli- 



144 



UNIEWCZASOWAĆ - UNIŻYĆ. 



U N I Ż E N I E - I' O <i Ó L N 1 Ć. 



wlenia księcia Kuilandskiego. Vol. Leg. 1. 010 Niespra- 
witHlIittość lak go unieszczęśliwiłs. Han 70. 651. Za- 
wszi! nieuszfześliwiony ivć będę! ib C3'2. 

UNIEWCZASOWAĆ, o6. Niewezasować. 'UNIEWINNIĆ; fluj. 
oprasati , (cf. prawy), ub ^.Niewinnić. 1'NIEWOLIC, ob. 
Niewolić. 

UNIFOUM, u, w, pewny jednostajny dla pewnej klasy lub 
rangi przepisany ubior, cf. iniiiulur; Hoss. 04il0pil40K'Ł, 
ojHopinKa, ric "Uiiiform. UNIKOIlMOWY . a, e, od uni- 
toriiiu , Uiiifprmcii'; H)si ojnopii.iomiui1. 

U.MKCZEMNIĆ. ob. Nikczernmó UNIKN.-^Ć med. jednil , 
Unikać conl., warując się cbronić , ocrmcibeil , lueibf II , 
aii^ireit^en, meid/en, cntgc(»fn; Boh. zniknauii , (cf. zniknąć). 
Unikuć od lego , co jesl z niebezpieczeńslwem . jest 
człowieka rozuinnei^o. i\Jon. 07, 41j. Mij:imy się, jak 
gdybyśmy unikali od siebie. Teal. 4, 46 Józef nniknąf 
Z Jezusem do Egiptu. Bals. NieJz. i , 12.). (umknąJi. 
Każde stworzenie przed zimnem unika. Zub. 13, 136. 
Unikać kogo, ezego> 'wiarować się, slrzedz sie ; jid) I)fl= 
t\ftn, in Mt m\;men wx ctwai, mftPeii. Unikaj złych; 
ale nie pokazuj mgily, żi; się icli boisz. Slas. Nuin. \, 
41. jMusiałbyiii unikać jej spotkania, nie mam serca pa- 
trząc na nią. Teat. 9, 121. Człowiek roztropny unika 
interesów z" panami. Tent. 20. b. 180. Unikajcie sideł 
mężczyzn kobietki. Weg. Murm. 5 , 47. Aby nam bóg 
dał z:a'howania wiary , uniknienia mąk Kucz. Kat. 5, 
233, duwiarowania". not.). 

•UNMOSLY, a. e, unoszący się, excentryczny , przesadza- 
jący , crcetitrifd;. Zacni a poczciwi ludzie uniosłemi a za- 
plutłemi rzeczami się nie bawią. Hej. Zw. 100 b, cf. 
Dosu. uznosni superhus. 

UNIWERSAŁ, list powszechny, list do wszystkich Cit. Th. 
I1'J0; okólny, ib. 564; list królewski przedsejmowy do 
senatorów i zgromadzonej po województwach szlachty. 
Aras. Zb. 2. 560, (cf wicij. UNIWERSALNY, a, e— ie 
ad» , ob. Powszechny, ogólny, w obec; Sorab. I. 
wscliichgrńinadniczki. UNIWERSYTET , ob. Akademia , 
■"Wszechnica , 'Wszeclmia , szkoła główna. 

U.NIŻYL Ci. dok. , Uniż.ić niedu'^.; Uuh. ponjżili , poniio- 
wati ; Yiiid. ponishali , pohleuniti ; Siav. poniziti ; Uosii. 
ponisgili , podnisgili, siiisgili , cmiii umigljena ; CronI. 
pon;zili, ponizujem , ponisiijem ; /iofS. yiiiiaiiTb , yiiii- 
JKart , yiiii>iiiatH7Ł , yiiimu/KaTt. ; zniżać, poiiiż:ić, niż- 
szym c/.Miić, niżej k/a^ć , niżej stawić; ernifCriofii , iiie« 
briflcr ma(^?tl. Jehowa uniża i wywyższa. Budii I Sam. 
2, 7. Przez uszanowanie uniżyć kazał przed nim topory 
i batożki (fasces). Mon. 71, 866. spuś.-ić , beraHenfcii. 
nieberfeilfen. Ludzie lepiej wychowani mają niby to wy- 
borniejsze wyrażenia grzeczności: całuję nogi, upadam 
do stóp , uniżam sie pod stopy , iścielę się pod nogi. 
Mon. 63, 438. — Trand. Uniżać, poniżać, upokarza* , 
ernicbriijcii , beiniittiiden ; uniżać się; Sorab. 1. szo poni- 
źacż. Kto się uniża przed najwyższym bogiem , Będzie 
podwyższon. Wad. Dan. 112. Jak(> sie nie uniżać przed 
bogiem! uchyUmy się przed drzewem, które nam cień 
podaje; a przed tobą, jako się nie uniżać? Dambr. ii.\. 
Uniżony, upokorzony, pokorny; crilicbriflt, gebemut|ii|jt , 



btmiitflifl ; Boh. ponjźny ; Sorab. i. poniżny; Carn. po- 
Oishn ; \'ind. ponishen, poleun; Crout. poniżeń; Dal. ' I 
umiiyen; fiat). snijxen ; Slav. ponizni; Bosn. humigljen , f 
umigijen , snisgen , priklonit; llo»s. yHHMceHHUil, aoKop- 
JHBUii. Zawżdy był uniżony duch jego. Hej l'oit. Y y t. 
Kto tu w najwyższy stopień wyniesiony , Uyrn bardziej 
bogu ma być uniżony. Leszcz. H. S. 10. Uniżonemi 
czcząc ukłonami witali zbawiciela swego. Odym Sw. i, 
hk 4 b. Uniżony sługa, pokorny sługa, iintertbdnigcr 
2)ienct. Uniżony We Pana, (cf. sługa). Teat 27, 99, 
Bus^. RCCiiii°>Kiiliiuiri , najniższy , najuniżeńszy , cf. sługa ; 
bfro Uiitcrlbmiigftfr. UNIZENIE, ia . n. , Sulit. veib., 
bas (iniiebiiijcn . I)cniutl)iijen. Uniżenie sie > pokora , bu 
Scmittb. — .Ądfeib Uniżenie pokornie , bfmutllij ; naju- 
niż.?niej , bcmritl>iflft ; Sorab. 1. poniżne ; Boss. yna- 
HteuHO. Jan ś. me z strony niedogodności, ale z strony 
pokory tak uniżenie o sobie trzymał. Biał. Bosi, 58. 
UNIŻO.NOSć, ści , i., uniżenie się, pokorność; Boh. 
jioniżcnost; Sorab. 1. puniżnufcż; Sorab. i. po- 
nużnofcż; Carn. ponishnost; Vind. ponishnost , polile- 
iinost; Croat. poniznoszt. pohlevnoszt , (cf. pochle- 
bność); Rug. ponixenos , ponijxnost|, snixnos, snixe- 
nos , podnixenslvo , snixenstvu . (iriklonstvo , umiljcn- 
slvo; Bosn. ponisgenstvo , podnisgenstvo , humjgljenstvo, 
uinigljcnUvo, snisgenslvo ; Boss. yuHżKeuuocTb , nOKop- 
Hocrb . iiOKopcTBO , CMiipcule ; Ecd. xyAOcih , cmipeHie , 
icf. chudoba); tai Jifmfitbiijeit , bie ScnmH), bie llnter- 
tbniiiflfett. Brata jego odwidzam rano, a We Panu po 
piifiidniu miałem złożyć uniżonośe moje. Teat. 27, 133. 
(wizytę oddać, atencyą oddać). Prosi, aby mógł Pani 
swa uniżoność złożyć, tb. 12. c, 12. 

UNKOSZTA plur., koszt, wydatki, expens . z Mem. , bit 
Unfoftcii ; Sorab. 2. hunkosti ; Croat. ztroshek ; Bosi. npo- 
Topi, npoTopii , iipotcTii , ii)K4HBeHie. Wrócenie unko- 
sztów prawnych. Vot. Leg. 7, 456. Przedają wszystko 
na opłacenie unkoszló» poselstwa. Kiok. Turk. 85. et 
142. Mon. 71, 4 50. 

UNOSIĆ, ob. Unieść. UNOSICIEL, a. m., uwodziciel, po- 
rywacz, n p kobiety, ber Giitfufrer ; Boh unosec. Uno- 
sicielów naszych zawsze obawiać się potrzeba NittĄc. 
Król. 2, 28. Parys , unosiciel Heleny, l.d. — Unosiciel 
sokoła; Ross. noMUTiiii^i , ob. Unieść. 

UNTEROEICIER, z Niem. bft Untcroficier ; podollcier ; 
Vind. spudni olicir , podpredstomik. UNTEMOFICIER- 
STWO , a, n.. bie Uittcrojficierftellc. Po łołmersku , i 
trzciną, na znak ulerolicierstwa. Teat. 21. r, 100. 

UNURZYĆ t;. dik., Unurzać, 1'narzać ntedok. ; /?om. ynup- 
iiyTi ; całkiem zanurzać, ganj uiitcrtiiiidicii. Pchnęli go 
w rzekę Cedrową . unurzali go i z gło«ą. I^ieśn. Kat. 
37 Prawie unurzanego z błota wyrywa. JM Tel. 108. 
Lada kto nad żydem sie napaslwi, ubije, unarza. Pol. 
Z^r 124 

UORŁAPIAĆ , ob. Obłapiać. 

UOGÓLNIĆ CS. djk , (cf upowszeciinići , w ogólnym wy- 
razie wystjwić. jcneralizować, n. p. aby się z dziećmi 
obchodzić według ich wieku , uogólnić im to , co się 



UPAD. 



UPADAĆ - U F> ;. 1. 1 (';. 



11; 



do nauki poijaje , .i nie podawoć im l\!ko to , ooby po- 
jąó rnouły. Weij. Mann. 5, 190, cl'. Ayszczcgóinić. 

U P. 

UPAD, -u, m, LPAUEK , dki; , dem.; Boh. aupati ; Sorab. 
I. pad, znadano ; Yind. pad. odpadenjo , padez , sapad ; 
Croal. pad, pauanye ; Bo^n. Inipac , udarac , ( cf ude- 
rzyć): /loss. yiiaaoicB ; ŁV(7. nojsoK^ , nonojiSHOBeHie , 
fet'. peJznąć) ; upadnicnie, pow:ilenie się; tai §iiifnUcn , 
,C)inftur5Cii , Per .Ciiifall, llmfaK , .t)infturj, gnil- Moi syno- 
wie' przez iijiail domu pobici Utel. Hsl. 27. (przez oba- 
lenie .<ię tlomii ). Pan skarze dom większy upady-, a 
dom mniejszy zrysowaniem. 1 l,cop. Amos. 6, 12. Upad- 
ną ^Jowę {\'ind. pokiiz, prekuz , prevcrsl!ik , na glavo 
padanjej. Jego upadu szumem zatrwożę namily. Fam. 
17. Upadek cięższy j)od ciężarem. Dard:,. Luli. 5. Jak- 
by to był ciężki upad , z króla zostad niewolnikieBi. 
Pilch. Sali. 223 ; Slot: ćim schód wisśi, tim pad tazśi. 
— Fig. Ir. Upad, nieszczęście, klęska; Uilfatt, lliigliitt, 
95erfnll. Ciężki nar/)du żydowskiego upad. Wi-in. 181. 
Stał się wielki upad a porażka w ludu Izrael.skim. 1 
Leop. 1 licf]. 4, 17. (upadek. 5 Lcóp.). O ty, co przez 
mój upad cbcesz piąć w górę nogi ! Min, Byt. 2, 258. 
Upad wisi nad grzesznemi , upail nieoehroniony J. Kclian. 
/•*.■.•. 12. Cudzym upadkiem, tak jak własnym szczęściem 
i pożytkiem się cieszą. Wcrg. Wal. 142. Galia na 
wiele panóU' roztargniona, wicie upridków cifirpiafa. Sk. 
fli. 456. Zgwułciciele zakonu plagami zasłużonenii po- 
ginęli , i inszych w icli kłamstwie dulajacycji , w toż 
leż z sobą zatracenie i sztraszliwy upad przywiedli. \Vis;i. 
17o. Wielu ich ze złości to czynią, aby przywiedli ku 
upadu , komu go życzą , a Iraca ludzi swym kfanieni. 
Eraz. Jęz. N 8. Nieoawróconemu Chrystus na upad jest 
pofożon. Dial. /'os/. 129. (na szkodo, na potępienie je- 
go). Zląd temu złemu na upad jego zabieg uczynić, 
zkad ono powsiaJo. Smotr. Nup. 10. (na wywrócenie je- 
go), lióg napełni upady, impleliil ruiiias. tyróLl. 264. 
(upadliny, roz^■^alill\). Upad na majątku = podupadłość, 
ubożen;n, iai JSerflrillCll. Znaczny upadek w fortunie 
ponieśli. Yul. I.cf]. 7, 662 Podd^mych w upadku, jak 
zaratować. Haur. Sk. 40. Upadek na zdrowiu , nadwe- 
rężenie zdrowiu , St^nbcn illl PCV ©cfiniPkit. Gdyby mar- 
szałek sejmowy zachorował i przez ujiadek na zdrowiu 
nic mógf czynić zadosyć' urzędowi swciiiu.... Wi'. Ley. 
7, 620. — Wiem, że i ujiade'; w wielkim zamiarze, 
nie jest bez ihwiify. :V. I'tu>i. lo, 104. (niedokazanie , 
niedowiedzienie , niouskutecznienie ; ut de,sin( ińres , la~ 
men sit landanda -ooluntasj. — Moralny upad. polknie- 
nie się . przestępek , grzech ; cin inoralif^n' tfall - 3?cr= 
fłoP, 3^cruinbiijm!g. Odpuśćcie drugim, aby i wam ociee 
niebieski odpuścił obrodliwości w;isze. Sekl. Marc. I I , 
not. f upadki abo występy ». .Miasto prześladowania upa- 
dów albo występów bliźniego, pracujmyż , abyśmy je 
zleczyć mogli. Eraz. Jęz L I 2 b. — Jurid. Upad w 
sprawie, przepadek, strata jej; 'Serfall, *Bcrluft bcś iptO= 

Heimik Lindego wi)ii. ?. Tom VI. 



CfjfcS. Zbiegłego złoczyńcę skaza na upad , mówiąc: upadł 
w swej rzeczy. Sax. Porz. 54. Jeśli obwiniony z trze- 
cim przywołaniem mc przyjdzie, tedy go sędzia ma ja- 
ko zwyciężonego na upad skazać. Sz-zzerb. Sax. 438. 
Sax. for; 68. Prawo 1726 r. upadek w sprawie, w 
której fabrykacya się- okaże, naznaczyło. Czack. Pr. 1, 
180. Rzecz zastawiona na upad, czyli pod przepadkiem, 
gdy na terminie wykupiona nie jest , utracą się. OUr. 
Pr. Cyw. 1, 254. llzecz w zastawie do czasu pewnego, 
a nie na upad, gdyby jej pozwany okupić nie chciał, 
tedy urząd pozwoli te rzecz przedać. Siat. i,il. 271. — 
.Adierbiiililer : Do upadu, na upad = do upadłego , na umor, 
ze wszystkich sił, nii^ 8ftDc(!Frńfteii. Cymberki, gdy im 
mężów pobito, same ^ię putym z Maryuszem do upadu 
siekły. Stryjk. 56. .Nadzieja w bogu, że syn będzie oj- 
c? przvkłady na upad konał bojem ust:iwicznvm. Kcliow. 
Wied.' UPADAĆ, ob. Upaść. 'UPADLINY phir.. rozwa- 
liny, powalenie sio ; 6iiiftiiV5 , 3{ilinc , "i^cifall. Wszystkie 
rzeczy nasze , w którycheśmy się kochali . obróciły sie 
w upadliny. 1 Leop. ,lcs. 61, ii. (w pustki, liibl. Gd.). 
Zmazali dom pański królowie wszeteczeństwy swemi i 
upadlinaińi i wyżynami swonii. IV'. Ezedi. 45, 7. (trupa- 
mi, liihl. Cd.). Niech oddala wszeteczcństwa swe i upa- 
dliny królów' swycii. ib. 9. (trupów. BihI. (',d.\ cf. pa- 
dłni. UPADŁOŚĆ, ści , i- , stan upadły, podupadły; 
Yind. opadlivost, p3dlivost, padezhnost , §iiifnllti)fcit , 
.peruntcrfommcti tii Scnitiiaenoiimfłaiilisn. Nędzny stan zna- 
czy poniżenie, bFahość, upadłość, a iż tak rzekę, li- 
chość, lichotę, chudobę, jako leż mówimy: nędza, li- 
chota albo błaho teraz- około niego. Sekl. Luc. \. \]?K- 
D-ŁY."r)/;. Upaść. 

'UPĄDZAĆ, ob. Upęd/.ić, 

UPAJAĆ, oh. Upoić' UPAKOWAĆ; Bosn. npariiii. uprrit- 
tili , oh. Pakować 

UPAŁ, u, «!., gorą-.'o wielkie palai'e, nieznośne, znój, skwar, 
spieka, p;ir; gropc ('remtente ci^c , Jseuci'; Co/i. wedro, (cf. 
powietrze, wiatr): 6;o(!'. pripek; /loss. 3H0fi : Fr.cl. Ken,, 
:^iiOH, ■AiXffh (cf żar, żegać), panj/ieateiiie. — Pr. et Ir. 
Upał się chłodem, ucszcz susza przeplata. Tak ida w.i- 
sze miesiące i lala. Kras. Wuj. Cli. 100. Z dziwną 
sławą w upałach Marsowych stawał. jSiex. 4. 1 5. UPA- 
[JĆ 12. dok., Upalać niedoŁ; Boh. upaliti , upslowati ; 
Bom. upaliti , zapalili , (cf. zapalić;. Upalać czego , jak 
świecy, włosów; adiirere , urendo diminuere. Cn. Th. 
1192, aMiffimen , irciilTcmtcii , Dreitneub Dcrfiirsfii, n&fciiiicii. 
Dyonizy lak wyćwiczył córki, ie mu brodę i włosy łu- 
pinami Włoskich orzechów upalały. Warj]. W(il.T\\\. — 
Chem, Upalanie ciał kopalnych, in.liilai.io. Kriimł. 418. 
bil-3 5Uiraili^Cn , JUibailipK"- .^'iski do upalanii służące, 
paltnue mslilliiloriur , 3l()rillld)l'ci)iinlCl!. Kriimt. 43. — |!. 
Upahć, mocno rozpalić; biirdifllllliCIl , CllitrctlllCII , Clltjlill< 
bcii, crbi^cii, ftiirf (leip \mAm\, Piec. na cldeb upalony. 
Sk. Dz. 358 Ochłodź ten świat upalony Kanc. Gd. ci\T>. 
Tego roku dżdżu .■ nieba nie mieli , a role od upalenia 
spustoszone były. Birk. Dom. 95. Plaga upalona, zona 
lorrida. Pelr. Pul. 2, 276. Upalony na słońcu, e.tu^lus 
rn sole. Cn. Th. 1192. Upalam się u ognia, na słońcu; 

19 



146 U P A M I E T A (, - U f A N C E R Z V C. 



I PA HA C - LPA ŚĆ. 



aetttio a tale. ib. Siiiai-zny zimnej wody *ku>z słuńcoin 
upaluneinu. ZktI. Dr. C i. Cze^oia z upalenia, częścią 
z drogi bnrdzo z|;rz;iiiy, w rzekę wskoczy/ Alt-.Kandcr. 
Warg. Wal. 107. Po/utlniowi ludzie sk/onniejsi do zło- 
ści lila upalcnui krwi. Peir. Et. 87; okrnlniejsi, z wiel- 
kiego upalenia krwi. ib. 80. Częstokroć \i ciężkie ulr.i- 
pienia i pokusy a upalenia cielesne dla ni''potr/.ebnych 
ślubów wpadają Żarn. /'otl. 5. 519. w zapały. (!r()icuiig, 
6nf5u^^l!ll(^ . (fntbrciiminfl , iBruiift. — "§. Kręci w oba ręcz 
oszczep 'upalony [błąd, zam. uslalony ó). Miask. Byt. 2, 106. 

UPA.MIĘTAC ko-^o fi. iii<k. , Upaiiiietywać i:uiil. et lrequ. , 
zaslana.łiać kogo, przywodzić do wchodzenia w siebie, 
reflektować kogo; \'ind. dopamcluvnli , na sasloplenje 
pelali , sapainetili : lio%n. svislili ; //ojs. coBtcTiiTb , yco- 
utcTHiL, (iiicii llad>^(ufcn mad;cii, jum ?Ia(bticiiF':ti m\^ SC' 
Uniien brititJCii , i^ii rcjlcctireii. Wiedząc jego przeciwne 
zaiDy.sły. >larał się, aby go upamięlał. \\arq. 6'?ł. 97. 
W tym jeden pan króla upainiętywał, mówiąc, nie czyń 
tego, czym sain sobie więcej zaszkodzisz. Sk. /tjw. 2, 
119. [lowcipy ludzi in/odych w zucliwalslwic upaniiely- 
wajac, wielkich iibywaielóvv z nich uczynił. Wary. Wal. 
2 19. — UPAMIETAC sie rec, wnijść w się , zaslaiiowić 
się nad sobą, obaczyć się; Boh. upamalowati se , usmy- 
sliti sobć ; Slov. usrozumcti sobe; Sorab. 1. nakazuyu 
szo ; Garn. prebrililam se, sbrililani se ; Bug. ur;izuiiijellise, 
izaznalli, svidjolise, spoznallise, povratili ii se , bbunetise ; 
BoBii. spozn.illise, vratisle ii sc : Hoss. onauaTOBaTLCH , 
oiiHUfliuoiiiocb , oupasyuiiTLCd , oópaayM.iiiBaiocb , ono- 
MHHTbia, (>T4yMaTb , OTjyjihiBaib , c.\DaTiiTbCfl , cno.yea- 
iiirbcn , lantcTUTbCfl, ycoubcTiiTi.ca; ErrI. BOcnpa4aio, 
BOCfipfliiflio , fid; bcfiiiiieii , rcjlcctireii , iii \\i) dc^cn. Acz- 
kolwiek wiele wichrzył Zbigniew, jednak tego ilfugo 
przeglądał ColesFaw. chcąc, aby sie upainięlał. Biel. 71. 
Słowami tak niocncmi skruszony, oJ k3cerst.va oncgo 
się upainięlał. Sk. Zyw. 1, 410. Ojcze, odpuść im, 
bowiem co dział.aja Nie wiedza, zasię V\zdy upamict;iją. 
Odym. Sw. 2 , ,/ i G. Folguje nam pan . abyśmy się 
upainiętali , ale jeśli się kto nic obaczy, ciężt?j karan bę- 
dzie, tjtl. hut. 227. Upainiolaj sie wżdy, a obaez się. 
Bal. Sk. 550. Upamiclatiie, resipistcrutni. Cit. Tli. 1192. 
ziellekiowanic sie; EccI. BOcnpnMOBeiiie , fafi tu fit^ ®C' 
ł»cii , Hi iBcrmiieii chieś StITeni , t>ie 3ciTeriiii(j. iJaj boże 
w czas upamietanie. Paszk. Di. 117. .)an ś. pokutę i 
upamiętanie żydom opowiadał. Biał. Post, 59. Cpainię- 
taiiy, upamięlały, wchodzący w sie; iii \i^ fle^c^^. Cidf 
l'fiTc^^^. Pokucie i żywotowi chrzcściaiWkiemu upainie- 
taJomu nic|irzyjaciele są. Bial fosl. 42 0/>/Ju«. .\ieii- 
pamięt.i/y, |)o[)rawy nie przyjmujący ; imbcfpiiiioi , fciiic 
Sorftclliiiiflfu lllmfbllICll^ , «.'crflp(fi. Nijupimielany , z grze- 
chu tofiał w grzech. Kuliy. Her. 52. Wedle twardości 
twej i nieupamiętałego serca , skarbisz sobie gniew boży. 
Budn. Bom. 2, 5. Subil. Nieupamietałość, ści , i , Mf 
l'fr|tp(!t()0it. 1'PAMIĘTMĆ ci dok., ' pamiętnym uczynić . 
^ll:flr^lrCli^l madifii. Hok 1382 śmierć Ludwika i rezlcr- 
ki naslapioiie upamiętniły Arom. 587. 

UPANOMiZYC ri. dok, w pancerz uzbroić, bcpailjfril Że- 
lazem upancerzeni. fJrocb. W. 502. 



1'PAR.M:. ob. Upróć. UPARTY, IPARCIE, LPARTOŚĆ, 
ob. Uprzeć sio. Upór. Uporny. UPARZYC ; Bosn uspar- 
riti. zaparili , ob. j'arzyć 1 e' 2. 

'UPAŚĆ, ści, r' , upad, upadek; bfr Jall . Umfall , ^iiijali. 
Do upaści. ^'orii Dw 206 do upadłej, do upadłego, 
do upadu, na upad, na umor, do zdcciiu , na zdccb, 
Mś 5iiin ^infallcn. .Naprawienie naszych upaści. IV. rott. 
W. ó, 401. naszych szkód, obalin , rozwahn . uszczerb- 
ków; Unfttlle, lliiflfnia4>, Qd)aitn. 

I. UPAŚĆ, upadł. /. upćidnie ined. jeditti , Upadać f)ff</oili. ; 
/^o/i. upadnauti , upadali; Sorab. 1 zpadam rómadu ; Vind. 
dolpasli , dolpadati , sapasti, sapadali ; Slae upasti; Busii. 
padali, |ia'ifi; Roi.-. ynacTb, 3na4aTb ; Eccl. npejnajaio, 
nonojsaiooi : ^ i) upadać, lecieć do ziemi, upadać na 
ziemie, wywrócić się, obalić się; fnCcił , (ibliillcn, bin- 
iiiilcr fiiUeii , l^itifaOrii , iiinfallrti. I^epiej raz upaść , mżli 
wisieć bez ustanku. Pot. .Ąry 385. Jakżeś Da ziemię 
upadł, czyś sio nie stłukł? Tcat 42. d, D. Ptak na 
dwu drzewach chcąc sieść , rta ziemię upada. Cu .id. 
378. .\pojde.\_\a jest nagłe upadnienie bez mowy. Lried. 
106. Upad.ić pod ciężarem, succumbere , untti ber ia\t 
crliet;cii. Pod przewazającrym nieszczęść ciężarem , już mi 
trzeba upaść koniecznie. Teat. 49, 107. Bogini. 'Jreb. 
S. M. 81. Kto sobie najv\iccej duła, !en zawsze i naj- 
niżej upaść musi. Bi']. Ap. 42. Do upadlćj, do upa- 
dłego > do upadu , na upad, Ho, upaści , iia umor: Mi 
Ceibeefraften , bi* jiim ."oinfalleii. Żeby się w szykach nie 
odstępując do upadłej bronili, łańcucbarm samych siebie 
poAiązali. Nar. Hit. 5, 481. Naśmiae się i nacieszyć do 
upadłej. Moii. 70, 664. Pić do upadłego. .Voii. 67,086. 
Bronić go będę do upad/ej. Lach. Kaz. 1, 198. Prze- 
śladują go do upadłej. Teat. 58, 260. Kłóc'ł się z nim 
do upadłego, ieai. 9. b. 40 Tańczyć do upadłego. 
Teat. 24. c, 61. — Upada gmach jaki, wali się, ru- 
nie: ciiifallcii, ciiiflńrieit , jiifammen mllcti. Upada co się 
na ir.ocnej skale nie buduje. Sk Pi. 1096. Budowanie 
sławne Socyna upada. Salin. 4 jir. Jam rozumiał, że 
już świat upada. Teat 54. c, 37. — Upaść na kogo, 
walić sie nań ; niif fiiieii foUfii , liber eincn binfolltii. Upa- 
dam na diiiuMch , superconuo. Cii. Ib. IIUI. Nieoba- 
cz.nic upadła nań z nieba światłość wielka Brj. Boit. 
B b b A. (uderzyła nań). Zdrada rzadko chybi», żeby 
nie miała upaść na samego zdrajcę. Lstrz. Kruc. 5, 52. — 
Upada rni co na ziemię • upuszczam co na ziemię, wy- 
pada mi z rąk , upadło mi z rąk na ziemię. Cn. Tb. 
H97, mif bif Crbc fnllfii , nul itn .'óanbfii falleii , eiitfoUcn. 
— Himil. Berło ich królewskie z narodu ich miało iipaść. 
Bej. Foit. U u 1. (wypaść z ich rąkj. Z powodzenia 
dobrego można upaść, a z nieszczęścia powstać. Lach. 
Kaz. I. 502. — Upada<J, opadać, na dół iść; faUfl , 
J)ernb lallfii , fid) icnfeii , ^rrob ffiifeii , ńiiffn. Upadmenio 
ziemi 'tła, ustąpienie. Cn. Th 1192. Upada morze, 
rzeka, opada, ustają wełny, deturyet. Cu Th. 1191. .Mor- 
skie burzenie, przychodzenie i uilchodzcnie , podnosze- 
nie i upuilanie Cn. Tli. 425. ł'i//i/. odslop , sadlok nio- 
rja, (Jbbe. Upada co na dół w mokrych rzeczach. Cn. 
Th. 1191. ^osipda). — Upadanie wody, upadanie wy- 



u P A S C. 



U P A 8 C. 



U7 



lewków; ie/luxus maris. Cn. Th. 1192. Upada cena. ib. 
61. ber \^Xti'} fallt. — Similiter -. Up;icl:i(5 , poillcć , sh- 

Iwć; fiiUcii, iii Slbiialjiiie fommcu, fc^Iediłcr lrcl■^en, )d)aHv 
d)CV lucrpeii. Za buską sprawą lyranów gwaflowne pań- 
stwa upadają , a sity ich , by snadź i największe byJy , 
■ w mgnieniu oka wątleją. Baz. Sk. tiSO. Wiele królestw 
\ipadafo już przed oczyma naszemi Rej. Posl. G g g '1. 
Rzeczpospolita bez rady i rozsądku panujących upada, 
a niszczeje Z?(i;.. Sk. 517. Wfadza duchowna za takim 
odstępników postępkiem , upadywa i ginie. Weri/f. 32. 
Dobra w niwecz. idą, i intraty upadają, linis. Pod. 2, 
52. Familią swoje bardzo upadła zastała. Buk. Syn. 
Kor. B 5 w bitwie, gdzie obaczji swoich upada- 
jących i slabicjacych , zaraz ratunek im podesłał. Slryjk. 
520. Tuż już nadzieja nasza wątleć i do szczętu 
upadać musi. Salin. 2-, 393. Ufmdający ; Slov. pa- 
dły , nestaly; Soi ab. i. zpadne ; \'ind opadliu, padliu; 
Croaf. padlyiY ;. Bosn. padiv , koij stoij za pasti ; Hag. 
padgliY ; Ef.cl. nn^aTCibKUH . npcnajaTcibHtiH. Upadać 
na czym, sfabieć w czym; aii eJiuaiS fibuflimeii , |rfnfdd)cv 
aiCVS)Sll, Na wszystkich upada siłach na tę przer3Źlivvą no- 
winę. Z(ib. 10, 174 Stroskany nicpomyślnośeiami , upa- 
dał na siłach i na umy.śle, aż leż kresu życia domierzył. 
Nur. Hit. 5 , 209. Abyś na umyśle twym nie upadł i 
nie o.^łabiał, V\lch Sen. list. i, 124. Byś na sercu nie 
upadł. ih. 88. by^ś nie stracił serca , ben 3)i"iitl; nidit Der< 
licrcii. Na nadziei upadły. Nag. Cyc. 23. — Sinuliler : 
Upada mi serce, otucha, chęć = serce , otuchę, chęć 
tracę , (cf. odechcieć się komu) ; e3 fćilll mir baś §evj , 
bet Siiitp , bic .Ctojfmilig , bie giift. Upadło im za tym ser- 
ce, lak że tył podali. ]Vurg. Ccz. 225. Upadać obsol., 
iLidzieję tracić, rozpaczać; bcn Wut\) fiiUcn Iilffcil, nx- 
jlDcifcIli. Szczęście pobłaż.n , nie podnoś się, szczęście się 
przeciw i, nie upadaj Cn. Ad. 1151. Upadanie podłe 
w złej doli , liańbą jest ; stań śmiało w przygodzie. Knrp. 
7, 89. SKiitliioiujfeit. Dusza nie powinna w pomyślno- 
ści do rozpusty przychodzić , s ani w przeciwności upa- 
dać. Zab. 5, 93. — Upada sprawa, proces, nie utrzy- 
muje się, przegrana je.>it , ber ^^rpccp ąeiit uerlorcii. Spra- 
wa nasza cała upadła, zginęliśmy. Tcal. Al, 85. Pa- 
tronowi, gdy nie zapłacisz , bez skrupułu interesowi da 
upaść. Teat 13. c, 6. Boję się, żeby nam nie przyszło 
na całej sprawie upaść. Pilch. Sen. Łuk. 92. całą spra- 
wę utracić , bcii gaiijcn 'Proce- oerlicreii. Twoja odpo- 
wiedź upada w dowodzie. Zygr. I'ap. 201. (nie utrzy- 
muje się). T.i pierwsza rzecz podania adwersarskiego 
upada , i w niwecz się obraca. Salin. 2, 302 — Upadły, 
biedny, nędzny, mizerny, ubogi ; gcfallcii, avm, clciib. Nie- 
masz już nędzniejszego a upadlejszego stanu, jak nę- 
dzny a grzeszny człowiek. Hej l'oi,t. G g A. Jezus ża- 
dnego i najupadlejszego nie wypchnął od siebie. W. 
Post. W. 5, 292. Twoją uciechą jest potrzebnych ra- 
tować, upadłych podnosić. Petr. Ek. ded. Bóg może 
uczynić zawżdy miło-ierdzie swoje nad najupadjejszym 
stworzeniem swoim. Hej. Post. N n b Nigdy żaden naju- 
padlejszy nie był opuszczon. ib. F f \. Żaden tak upa- 
dły nie jest, któryby za łaską bożą powstać nie mógł. 



W. Post. W. 5, 592. Dejotar dom wasz upadły i za- 
rzucony z ciemności na światło wyprowadził. Sum. Cyc. 
580. — Ani ręką, ani nogami władnąć nie mógł; jeszcze 
do tego na oczy upadły był. Sleb. 2, 548. ( kaleka na 
oczy, szwankujący na oczacii , niewidomy, ślepy),— jT/jfo/. 
morał. Upaść, potknąć się, zgrzeszyć, omylić sie, szwan- 
kować; fnllcii, flDlpcni, fc^Ictt, funbtijen. 1 cnotliwy po 
siedm kroć na dzień upadnie. Zab. 13, 245. Nar. Nar. 
Di. 2, 204. Każdy mądry znacznie ma upaść. Rys. Ad. 
27. Upadł nędzny człowiek z powinności swojej. Hej. 
Post. Mm m. (wyp.adł). Upadłe, które się Chrystusa 
w mękach zaprzały. .SV,. Dz. 178. ©efnllctic. — Upada 
białogłowa, upadła, która bez małżeństwa panieństwo 
utraciła , abo brzemienia abo płodu nabyła. Cn. Tli. 1191. 
fic ift 3:1 galie gcFoiniiieii , einc sii JitHe ©cfoiniiifiif. Siostra 
twoja upadła przez k,"evvkość ; trzebaż ją lak surowie i 
okrutnie karać? .Mon. 76, 535. — Simil. Upadać z któ- 
ra , przyprawiać ją o upadek i stratę panieństwa , etne 
5II gafie hillijeii. Marcyon jedne pannę zwiódł, i z nią 
upadł, ^7i-. Dz. 82. Kupił jsdne niewolną niewiastę, z 
którą upadł , i miał tę ś. Brygidę. Sk. Zyw. 1 , 83. — 
§.' Upad,'ć na nogę, nachraraowsć ; auf fillClt gllg l)iiifeil , 
niiffalleii. Bywa leż czasem koń upadający n;' nogę je- 
dne. Cresc. 527. Koń nachyla, uważa, upada na pośla- 
dek. Cn. Tli. 455. — §. 2 a) A(iivc: Upadać przed kim, 
II?. kolana, do nóg komu. symholum reverentiue \ mU' 

eiiiem iiicJcr fnlleii, auf bic Siiice fnllcii, ftd) iun' ibm uiebcr 
nierfcii. Tedy upadł Abraham na oblicze swe. Badz. Ge- 
nes. 17, 5, not. nslary zwyczaj kłaniania •. Ciałem pa- 
nu bogu upadamy i przyklękamy. Sk. Knz. 53. Gorzko 
płaczę , trwożę sobą , Upadam boże przed lobą. Groch. 
W. 383. 'Upadńmy przed nogi jego z prośbami nasze- 
mi. Bej. Post. C 3. "Upadńcie na kolana swe. Bej. .4p.' 
H. Powinien za każdym nlkoranu rozdziałem każdy 
siedmkroć na kolana upaść , i pokłoniwszy fię do ziemi 
czołem , ziemię całować. Star. Dw. 39. Na ziemię czę- 
sto upadają . całując ją. Puszh. Dz. 74. Kazał synom 
dl.i większego poruszenia u nóg cesarkich upaść. Bii'l. 
96. Upadł mi ilo nóg, ja jemu, i ta!; klęcząc, musia- 
łem jeszcze kielnli jeden spełnić. Kras. Pod. 2, 12. 
Państw o młode upadło do nóg rodzicom , prosząc o bło- 
gosławieństwo, ib. 2, 75 Widzimy dziś króla niebios 
upadłego u nóg podłych ludzi , uniywając je. W. Posl. 
VV. 257. Do nóg upadły; £cf.7. npc^Ba.iHtominca, stipplex 
ad jiedes proiwlulus. — j}. Ustne oświadczenie grzeczno- 
ści , kompliment przychodzącego lub odchodzącego , lub 
dziękującego za co: Upadam do nóg. schylam się do 
nóg, do stop, nogi lub stopy ściskam, całuję, f cf. 
czołem, czołobiiność); id) fdlle jil gup, id) fiiffe bic 
$aiib, ii;itertl;diiiil|'ter Siiectt, Wyrażenie komplementu lu- 
dzi grzecznych: całuję nogi, upadam do stop, uni- 
żam się pod stopy , ściele się pod nogi. Mon. 67 , 
458. Wiec upadam do nóg pana mojego. Ę.-. Naj- 
niższy sługa. Teat. 52 d, 36, (żegnam pana mego). — 
b) Upaść mil dwie, trzy etc., szybko ujechać, ulecieć, 
przepaść, pfcilfdjtiell jiinlcf Icfieii jroec, bre*^ SKeilen u. f. tu. 
Upadłszy kilkanaście mil na koniu , tańcowałem całą noe. 

19* 



Ił8 



r PAŚĆ - r P A T RZYĆ. 



u P A T R F. K - L' P E T A C. 



Teal. 8. Ij, 50. LkraJkiem wywinąwszy się, we ^ijjo- 
(Izinacli 60 mil wielkich iip.ida. lirom. 402. — §. 3) 
'UpadJ mu się miecz, rozpadł się. sp.idal się, zfamaj 
się: Hi 6d)n'crt jcrfifl, fpflltfte jii^, borftc, fprmifl i>pii 
cilinnticr. Olbraelil , i;dy sic nieinie bronił . w lym mu 
się miLi"z upadł. Biel. 429. Ciał t!o w ułowę , miecz 
mu się ujiadł prawie w poły. Papr. hit 4G. 

2. UPAŚĆ, upasł, /. upasic «. dok.. Upasać niedok., ukar- 
inić , dosyć napaść, pasać utuczyć, pr. et Ir.: fftt ffittcrit, 
red)t faił 'n)ci^elI . ciiif ^er łSciDc mńftu: , fitt inacbfn ; Ecd. 
0ViucTii, jnacaTb na paszy uslrzcdz. 

UPAlPiZYĆ cz. (tuk., upatruje pr , Upalrywnć contiii., upa- 
trywać co, oczami czejco szukać, dochodzić, śledzić 
wzrokiem, by poslrzedz. wyglądać; mit t)Cll 3luflCll fltcfccil , 
liat^ Ctmai fiu) UmfcilCll, fd)mtcn; Huh. sidcdati. Zagląda z 
bojaźuią , upatruje z diienioin ksiciniczki ; nic było jej w 
namiocie. Stat. Niiin. 1, 159; (U cherche). Ciebie upa- 
truję, słucham, wołam ciebie. Slaf. Niim 2, 107. Upa- 
liywałam cie pilnie, mam ci dobrą nowinę powiedzieć. 
\\\ij. Marm. 1, Itl. Ten zwierz niesyty wnctżc upa- 
trywać będzie, by z strażnicy wysokiej, i,'dzicby który 
co najbliższy i najprędszy byl obłów. Juniuz. l'ot. li 2. 
Długo będzie podstrzegał , lak pilnie będzie upatrował, 
aż sie wszystkiego dowie. Gorn. Dw. 507. Upatrywać, 
oi;ląd"ać. uważać; bcjc^nuen , kjeieii, beo&fliftteii , cricńiiPir. 
Upatruje idące do domu swe trzody, Czy wszystkie, 
czyli syte , czy nie ma w rich szkody. Biic.'i. Ep. Ci. 
Nie kto, lecz co mówi, ma być upatrywano; altenden- 
d-nii ett. /v')r. fup. 184. Zakrywszy oczy, w ducltu 
upairzaj, jako go okrutnie udsrzyli na drze\vo. łJzow. 
lioi. 80. Saitic obrazy kończą w sobie cześć, ile w so- 
bie upatrują się ; in se comidcranlur. Zygr. Gon. 393. — 
Upatrzyć, ujrzeć, poslrzedz, zoczyć, lua^rncbmcn, crUidfii. 
(Idzicć bóg już będzie raczył obrócić , ku lobie oku mi- 
łosierdzia swepo, upatrzy cię między najnięks^eini tłu- 
szczami. Itil Posl. Xxi. W morzu upatrują dwie prze- 
dniejsze własności , słoność i farbę. Boler, 9. Trąbie- 
nie na upatrzonego, pospolito jest a wszystkim wiado- 
me, Oslror. Myil. 49. (na zoczonegn zwierza). — Upa- 
trywać czego do kogo abo w kim, roić sobie preten- 
sye nag iny, wybierać wzorki . śb;;izić ^n tiy g < znaleźć 
nagannym; Qit jfinaiircit etiiMiJ Jat>cllKiite3 frfcdcii iroUeii, 
i^n ftraflidt fiII^elI lupllctt, ibm clii 5cffV(^C't niiJnipifn- Nic 
jest tu zamiar ns osoly którekolwiek upatrywania winy. 
Gal. Nar. i , 398. Cażeś We Pani upalrz>ła do mojej 
.córki? Teat. 50. b, 14. — Upatrywać co, zamierzać so- 
bie co , za cel sobie brać , mierzyć do czego , dążyć , 
godzić na co ; ftcfi Umai crifŁcii . barnad) jiclni , boraui 
iciii Jlnijciiiiierf babcn, ctn'iv} bcab[iil;tiijcii. Cnotę sanię 
rzadki miłuje , co innego w niej upatruje. (.';!. Ad. 85. 
— Upatrywać, rozważnie i bacznie wybierać; ftd; ttwai 
aiisscric^eii , criflfcii, aiiSiUiibleii. Czas do każdej rzeczy 
upatruj. Cfi. Ad. li 8. Upatrzył pogodę. Cn. Ad. 1205. 
Pobrał w upatrzonym czasie znaczniejszo .zamki. Nar. Iht. 
4. a. Nigdy nie (rzeia dni ujiatrywać , czy dobre , czy 
złe; lin kto snadiiićj w nie wierzy, tym się bardziej omylą. 
Teat. 44, 18. zabobonnie przebierać w dniach, bif iiljJC 



ll>ńt)ltlt. — 'i,. Upatrywać, przewidywać, z przygotowaniem 
zabiegać, Borauś febcit ititP fiĄ forbtuiten. Czasu pokoju 
upatrują wojnę , I mężne raczej wojska miewają niż 
strojne. Siar. Vol. U 5. Każdy człowiek ma w sobie 
ducha wieszczego; bo każdy ma rozum, przyszłe rzeczy 
upatrujący, i o nich sądzący. Bak. Dyab. 5, 115. Rze- 
czy z daleka upatfować, mądrego własność jest czło- 
wieka fol. .Arg. Wa. et 516. Lepiej dziś iipatrowac , 
niżli jutro żałować. Cn Ad. 124. et 44C. (czego masz 
potym żałować , lepiej się tego 'wi3row?ij. Przed cza- 
.•^em słuszna rzeczy swoje upairować. Upuściwszy nie- 
lycbło już zguby żałow.nć. Btaz. T/um. C 3. Nazbyt da- 
leko upatrujesz rzeczy. /'<?!.'. UJ. 152. WATOEK. Irka, 
m., eupnlorium . rodzaj rośliny, do niego należy Kono- 
pnica, hliik. Dykc. 1,210. $)irfd^flcc, I>it[łcnfrniit. 

"UPAWĘZlC kogo cz. dok., paweżą uzbroić , tcfd^ilbfll , llill 
bcm SdjilbC betcaffllPl! formnlun , który pawę/e nosi , 
upawęziony. Macz. 

UPCHA. ob. Pchać 

UPĘUZAĆ. "UPĄDZAC ,. ,-.c.„. , .^ c ,..;.„. ^,.e.Ji..c ; 

eiiicn jngcii, ilin iDfgfrfibtH. Nasi Tatary, grube barbary. 
I insze tłumią a "upądzaja. Glicz. Wyeli. K 7./'. Wte- 
dy, gdy innych zdali się upcdzać , sami npędzani byli. 
Hlch. 6en. list. 5 , 1 72. — Fig. Tylko wiatry upę- 
dzał, kaduk wie, gdzie ciiodził , Panienki oszukiwał, 
mężatki rozwodził. Zubt. Z'tb. 10. bąki sirzebił, er bat 
btii 9Biiibbf iitri (jemii4)t , ein luiiiPiijjo Cebeu flefubrt . — Bf 
Upędzać się za czym , zapędzać się mocno ; bcfiij) nnii' 
jngen , iinc^cilen , natt/fc^fn , nai^fiuijeit , binftiiricnP iia:^ et- 
na^i biifc^en , Uai;ttn, ringtit, phys et mor. Uragut upę- 
dzał się za zwierzem. .Yitm". Król. 2, 126. Myśliwy 
szBzeiiiuk, gdy się szczekać na jelenią skórę wprawi we 
dworze, upędza się w kniei. liJon. 69, 1030. (goui.i. Za 
bogaetwy się upędz.aja. .^Jon. 69, 4'.i7. Rzeczywiste upu- 
szcz.imy dobra, abyśmy sic za próżnym cieniem ujię- 
d/.ali. Żiib. 7, iQi.'Zab. 7," 74. Metafizyka za słowy 
się upędza do utraty sensu, abo za subtelnością do 
utraty rozumu, lilun. 69, 23. 

UPEŁNO.MOCMC kogo ci. dok. ; ''ind. oblaslil. , obUst da- 
li , pooblaslili, oblasluyati , (cf. władraj ; liust. yiioJHO- 
MomiTb , ynuJHOiiu<iuBaTb : -nadać kornu zupełną moc czy- 
li pełnomocnictwo, eiiicii bcopllinńiliijfn. Upełnomocniony 
rządzi-a Gal. Gijw. 5, 151. 'IPEIŁ.NY, ob. Zupełny. 

UPE-ŁZiNAĆ r: jediill.. pełzając sie ujść, upłozić ; frifłtnb 
Siinid Icgcii, ctfrifdicn ciitc śtrctfc. Zólw' na godzinę w 
swvm chodzie ponury Ledwo upełinie trzy piędzi. Kniai. 
Poez. 5. 71. 

UPERKUMOWAĆ . <■'/. Perfumować 

UPERLlC cz dok , Uperlać niedok., perłami obsadzić ; Bot$. 
yHiisnTb , /)). et fig., bcpcrleti. Krople rannej rosy, kló- 
remi słońce liście uperla i kwiaty. Pnyk. Milt. 167. 
Liść rosą uperlony. A'ar. Dz 2, 108. 

UPETAC" cz. duk. ; Boti. yavTaTb . ynyruBaTb ; w peta 
uwikłać, krępować, usidlić, ujdcść , phyt. et Ir.; fcjffln, 
umifbliiigen , bf (łricfcii , ptrroWtln , >.'crfłri(feii. Uciekajmy i 
tych iiiiiylnych nadziei, w których nas upętał ten omyl- 
ny świat. Bej Pult. .V X 6 b. Sprawami tego świata sro- 



UPEWNIĆ - UPIĆ. 



U 1' 1 E C - UPIERZYĆ. 



149 



ihc , iiwikfani a zlolcmi /nńcuchaini iipetanl. Zirn. rofl. 
22 h Sam się iipęta w chytrym sidit' swoim. / hrhan. 
Ps 8, Weiesi. liei^. O^i. 

UPEWMć cz: dok., Upewniać niedok ; Buh. upewnili, iipe- 
wnowali, {Ui'h. zpewiiiti munire, zpswneri] mumtio), po- 
i;J5tili, pogiśtowali, {ob. \śc\ć) ,' Slov. upewnugi ^ Vind. 
sarefneilhali , sarefnizhati , salerdili, polerditi, ponel- 
i:ei(liati, sasoguvati ; Slai: asigurati; Hoss. yBfepiiTb , 
3'BtpaTb fcf uwierzyć), y/iooTOBtpiiTb ; Ecel. ncct- 
CTBOBain; pewnytn iii-zynić, potwierdzić; yregsiDtiTerii , 
ocifidjcrn, fcft iinb gcnu^ maĄen. Upewniam kogo w czym. 
'.'«. Th. lli!2. Upewniający Hoss. y40CT0Bi>pHTeJ!'bKuB. 
Upewnienie /?oss. j^AOCTOBtpenie , ycIspeHie Upewnić 
się Hoss. yBtpnTtca, CBtpuTbca, CBtpaibca. Niemasz 
mocnej i upewninnej duszy, wahanie się twoje, nie- 
szczęście naprowadza, nasze. Teal. 49. 6, 88. Gdy już 
lak w wierze swój uiścion a upesnion będziesz.... 
Hej. Post. F 4. UPEWNIGIEL, a, m. , który upewnia, 
ber 5>i'rficfierer "; Vińd. sarefnizhar, siterdnik; lioss. crpa- 
X0B!miKii r.sekursLor. 

UPJAC , f. upnie cz. jedni!., Upinać niedok.. spinając robić, 
Iłcifcii, ^cftcii, 3. S. ciite 3Bd6er{łaii&f. Robię leź czasem 
1 grozbotę, kiedy trzeba sobie nowomodny kornet upiąć, 
i dziergam tez czasem. Mon. 71, 1"27. lvDrncty wfa- 
snego upiaania. Mon. 71, iOl. Modnie upięte kornety. 
ib. V27. 

UPlASTOWx\Ć, ob. Piastować. — % Niechaj to każdy 
u siebie pilnie upiastuje , jnk wiele pożytecznych , przy- 
godnych , tudzież znacznie zawołanych pożytków ma w 
sobie nauka. Glicz. Wyck. 7 b, cf. upatrzyć. 

UPIĆ ts. dok.. Upijać iiiedok.; Bih. upiti ; Hoss. ynnib 
ynnBaib; trochę czego upić, em iBCniij nOtriiifen. — §. 
Hec. Upić się; Ros;. 5'nHTbca, trunkami się upoić, pi- 
jąc przytomności i zmysłów się pozbawić, ululać się, 
Buli. ocblastal ąc, (ob. Chlastać); \"md. ypianitife, opia- 
nitife, prepianitife , naberlatife; Croał, zopitisze , ślcvim, 
[ob. Zlać, nalać, dolać); Hoss. Haxj!OCTaTbca , KypiiTb , 
i;ypro (cf. kurzyć; , KyJHKatb , (cf. kulik); fiĄ btUinf Cit , 
fcciaiifen, IicrailfriiCli. Pije do upadłego, upiwszy-się, kłó- 
tni szuka. Moti. 67, 686 Strudzony w ucieczce. Upił 
się miodem , i zasnął na beczce. Ares. Mysz. 96. Noe, 
gdy wino pierwszy raz tak pił jsk wodę zwykłą, nieo- 
strożnie sic upił. Sk Żyw. 1, 189. Pradzi.-idowis nasi 
upijrdi się piwem albo miodem . my Szampańskim albo 
Węgierskim winem. Mon. 67, 29. Bogdaj ów czas szczę- 
.śliwy nigdy był nie mijał, Kiedy się król ze trzema 
slanami upijał. Kras. Sal. 1 21. Upił się jak cztery 
dziewki, {ob. Dziewka^. Upił się jak bestya. Boh. Kom. 
A , ,i96. (jak bela). Pij , nie wyj , a gdy się upijesz , 
Pójdź spać, to zdrowia i wczasu zażyjesz. JaLf. Ez. 105. 
Upiłeś się, prześpij się. Cn. Ad. 1205. Nie upijaj się, 
nie będzieć głowa bolała, (ob. Boleć]. Ivlin klinem wy- 
bić, upiłeś się wczora , Jeślió głowa faluje, pij znowu, 
będziesz zdrów. Bies. roz. C 2. Przez jeden dzień trzy 
kroć sie upija. Faszk. Pz. 127. Z nóg się upijać. Dwór. 
J 4. (tak że nie może stać na nogach;. Ja tak mnie- 
mam, iż upitym Lepiej leżeć, niż zabitym. Anakr. 26. 



./. Kchan. , pijanym, bcliiiiifen ; Ru%s. ynianiiHBbiii. Upicie 
sic , Boh. ocidasta ; C^oat. slevćnye. — ^^. Tr. fig. Upić 
się czym, upoić się czym, odurzyć się czym; fid) nuiniit 
kraitfc^en , Wit ctiuaś lictnmfcn luerbcn. Mądry się nie upija 
szcześińtjra. OpuL Sut. 22. Król próżną ciiwałą zwycieztw, 
kiedy sie upije, Tak ruinę swcijemu , j:ik cudzemu szyje. 
JM. Tel. 70. Upity nadzieją. Bals. Śu: 2, 591. Na- 
dzieją się .słabą bezmiernie upiwszy.... Lib. Hor. 59. 
T<:k się ludzie teraz tymi mniemaniem upili, żeby jedno 
kto na cokolwiek zachorzał ,, natychmiast gośćcem one 
bolo krzcia., Syxl. i^zki.ĄOl. — *lJpij.ić się na co, spo- 
dziewać sic, ( cf niedźwiedź wsjesie , a na skórę jego 
pija) , osobliwie martne z uprzedzeniem , usadzić się , 
CtllC i)pjii!inig Dcdeil. Na to się jako żywy nie upijaj 
urylnie ; neve luiim fallax animum fiducia langal. Zebr. 
Ow. 281. Imbiberat illum ad conditiones suas -perduceie; 
upił się był n;i to. Cn. Th. 1201. 

UPIEC; Boh. upecy, upekl, upcku ; Boss. yiiCMŁ , yne- 
KSTb, ob. Piec. UPlEIv, u, tn. , upieczenie, pieczenie, 
baś SrntCit. Pieczenia u rzeźnika , mięso zdatne na upiek. 
Magier. Mskr. 

UPIĘKNIĆ, UPIĘKSZYĆ cz. dok., Upiękniać, Upiększać 
niedok, piękniejszym uczynić, okrasić, ozdobić, upstrzyć; 
scrfc^ólimi, p:xin. f^mutfen, /)»-. ettr., in bonam cl. ma- 
łam parłem. Jedna pani strojno przybrana i upiększona. 
5L Żyw. 1, 207. Upiększyła a przybrała głowę swoją 
Jczabel. 1 Leop. i Beg. 9, 50. Ćerera żółlemi włosy 
upiękniona. Dmoch. II. 2, 51. Panny upiększawszy się 
do łożnicy królewskiej wchodziły. 1 Leop. Esther. 2, 
•i§. Dizewo rozkoszne, kwiatów cidobą, L.-^cia przjkiy- 
ciem , i owoców dostatkiem upiększone , bieży wzgórę. 
Birk. Exorb. E 4. (przyozdobione). W domu, którym 
jej moją upięknił szczodrotą. Kupowała miłosnyih zdartą 
ze mnie kwotą. Treb. S. M. 64. Akcya upięknia mowę. 
Kpcz. Gr. Z , p. 53. Ł.icińskie abecadło Gotowie upię- 
kniając na pozór trudniejszym zrobili, fi. 55. Przez 
niedobre naszladowanie, przez upieknianie. ib. 28. Chciał- 
bym wiedzieć kilka lerniinósv doktorskich dla upiększenia 
dyskursu Teal. 18. b, 61. Cnota upiękaia najniższe w 
życiu położenie. CIwd. Gesn. 159. (szczyci , zaszczyca , 
uprzyjemnia). 

U PIENIĆ cz. dok., pianą okryć, ItefiŁniiiiicii , mit Siaiim 
bcbccfcn. Stał upieniony srodze zajuszoiiy , Trudno psa 
tego meżhości wysławić. Pasł. /'"id. 198. 

UPIERAĆ się, ob. Uprzeć się. 

UPIERZY'Ć cz. dok. , Upierzać niedok. , w pierze czyli pióra 
opatrzyć, pierzem okryć; bcfibem, mit gcbmi yerfc^cn, 
bsbecten. Ptastwo upierzone. Olw. Wirg. 454-. Nie wprzód 
przyrodzenie bystre orły skrzydłami upierzy , aż im wiek 
szybowne loty siłami pomierzy. Zab. 14, 103. Byslremi 
barki upierzy loty Nieścigłemi obroty Biegną nam lata, 
zmykają momenta. Hor. 1, 267. Nar. Na głowę wziął 
szyszak upierzony. Oliu. Ow. 298. Tward. Daf. 24. w 
pióra ozdobny, befiiebert, mit gcbern gcfiŁmucft. — Simi- 
liler : Upierzyć szatę, upuszyć , upierzyć się. Cn. Th. 
1195. ffbertg marficn. — §. Ir. fi^/. Co żywo w samopas 
upierzywszy nogi , uciekają. Tward. W. D. 22. spiesznie, 



450 



U P I E R Z Y C A - U P Ł A K A C. 



U P I. A N T O W A Ć - L' P L E M Ć. 



fif licfifbfni iie jfipe. — Miier: Teraz dla jednej upie- 
rzonej dumy Wstały w ojczyźnie tak nawalne szumy. 
Tward. ilisc. lii. bujaJRiej ilurny , unoszącej się. Hu< 
b(nOfl Stolj. Przez butny janczarskie zlotem upierzone, 
na wezyrstwo poslapiJ. lihk. Zbar. D 2. poiiuszczone, 
mit @plt) angcfadn, aiigclK^t. 

yPIERZYCA, oh. LVior. 

UPIEŚCIĆ, rPlKSZr.ZO.NY, ob. Pieścić, Pieszczony. UPIĘTY, 
ob. Upiać. LPIJAC . 06 Upić. 

upilnować; (•;. dok , upatrywać, pilnująe ustrzedz , (lilno 
oko nii.^ć nj 00 slrzf^'ae, czatujas, 'uwiarować •, fltipig 
beobaditcii , ciii Jlimc isoraiif Ijabfii, Sd^abcii yerbńtcit, tur* 
SJcK^famfcit bcirnbrcii. Klątwy jej lo sprawiły i rymy 
uczone, i z gwiazd upilnow.in\cli znaki wyei-^nione. /'. 
hchan. Oli. 1, 0(). Chytry .Argilan zachodząc go z strony 
Nieostrożnego jakoś upilnował. /■•. K<hai>. Jer. 216. zdy- 
bał , frtappen , txwt\i)(n. Niemasz takiej straży , By upil- 
nować iniał.i, gdy kto na co waży. Kcliow. Fr. 31. Kto 
myśli, iź można upilnować kobietę, do waryatów go 
odilal leat. 35. 4, 5. Upilnować się czego , u.strzedz się 
czego , strzegąc się ujść czemu , biir* '2>ad)faiitfeit cinem 
libcl (iitgel^en , ii orr^titcn. 

UPIŁOWAC Cl. dok.: Hoss. ^nH-iuTb, ^niUHBaiL; piłując 
piłką odjąć, abfcilen, nbfiigen. Gdyby kość wcale już 
przcprócliniała bvła , lepiejbv takowy członek upiłować. 
Pen. Cyr. 2, iOl. 

UPINAĆ, oh. Upiać. 

UPIOIt, "UPifi. m.. UPIERZYCA, y. s., Germ. bn 3Jaiii> 
PVr, SliitfiT.iflcr , 9)Jciif(f)Cnfaiii)fr ; Cam. shtrigon (cf. strzy- 
ga), yędlrz ; (Vind. yampir . piaviza • pijawka; Ooal. 
yimpe inleslina); Slav. yukodlak, (cf. wilkołak): fiag. 
ypirina, upirina geińus aereus , (cf upierzyć); Ecct Byp- 
KyjaKH, uepTBeuu itsi rpoóoDi BCTi^suiie. Upiory, we- 
dług mniemania , trupy z trumn powstające , na domy 
nachodzące, ludzi duszące, kri-w' wysysające, na ołta- 
rze łażące, je krwawiące, świece ł.imiące. Buli. Ili/i''. 
8; inni za życia jeszcze ten swój po części odprawować 
mają urząd. lUoit. 71, 109. Hckate, upierzyca czyli 
strzyga , matkom nieprzyjazna , dzieci morząca , dusząca. 
CJimid. I , oO. Upiory żywe mają mieć z umarłmii 
sciiadzki. Petz. Lek. 207. Bojaźń z grobów wyprowadza 
upiory Slas. Buf]. 15, Teat 8. 02. (cf. strzygi). W cza- 
sie pn,vielrza 1770 r. żywa iipicrzycc na Ukr.iinie spa- 
lono. Cuirk. Pr. 2, 9()' UPIUBOBOJSTWO, a. n.. za- 
bójstwo upiorów, bflg 4'amptfreiiti'btfit. Prz>słał im bra- 
ciszka prostego wfirawdzie, ale w upiorobójstwie bie- 
głego. Boh. Dyab. 2. 116. 

UPITY o*. Upić. UI'IŻMOWAtJ, 06. P.in.ować. UPŁADZAC, 
ob. Upłodzić. 

UPŁAKAC , f upłaczc ez. dok. , płaczem umordować , sfa- 
tygować; miibt lucinen, mietireinen. Piękna była, choć 
oczy upłakała. Pot. Arg. 2. Pjla się dlaczego oczy 
upłakane? .Ąump. 14. Na twarzy wszystek upłakany. /'. 
hchan. Orl. 1, 223. Krewnych upfaknna kupa. Trzeźwi, 
trze . kadzi niepotrzebnie trupa. Po!. Syt A — ^. Upła- 
kać się ; Boh. opłakali je . rer , ftii) abrofinfn, iiiiibf ird' 
ncn. Upłakałem się, plorando fettus sum Cu. Th 1170 



et 1193. — .iiiter: Upłakał się, zapłakał rzewno, zalał 
sif łzami. Cn. Th. 1193. in Jbrantii aiijbrct^en. Kilka dni 
temu upłakała się , że przypadkiem muclię starła. Teal. 
19. c, 90, cf. rozpłakać się. 

UPLANTOWAĆ c:. dok. , |)ian ułożyć , eiiicn ^Mmt entipfrfcn. 
Już przy tym tiaktacii^ uplantował sobie dokładnie na- 
grodę swej straty. Aiir. l'd. 93, cf. ukartowaó , cf 
uknfiwać. 

UPŁASZCZYĆ, ob. Płaszczyć. UPLATAĆ, ob. Upleść. 

UPLĄTAC, /. uplacze a. dok., urnotać, uwikłać . uples'ć , 
upęlać ; serftrirfeii , 'jcmiirfeln , bcftrirfcii. Zwierz w ucieczce 
uplata sie w zastawione sieci. Tent. 0. 6, 69. W wła- 
snych się uplacze sidłach. Teat. 12, 23. Uplątawszy 
rozkoszami swemi swawola Anibala , dała go w ręce 
wojsku Bzymskiemu. Warg. Wal. 511. Kto się chytrą 
kogo podejść sztuką krząta , Często się w niesjiodziane 
sam sidła uplata. Mm. liyl. 4, 91. Nie lubią prawdy 
uplatane pychą i miękkością serca. :Yar. Hsl. 3 , 286. 
Przekonane złoczyiistwcm sumnienie uplatało mu jeżyk. 
Aur. Bit. 5, 145.' 

UPŁAW, u, m. ; Boh. .luplaw ; Sorab. 2. huplaw. Upławy 
są od pław miesięcznych różne tym, iż pławy na czas 
płyną, ale upławy bez przestania , aż niewiasta wyschnie. 
Sienn. Bej. Upławy, zbytnie miesięczne pławy. Sienn. 
381. Upriwy męskie, białe, gdy nasienie- odchodzi bez 
\voli ; czerwone , gdy krew' członkiem uchodzi. Sienn. 
I tej. , SamcnfluB , SameiicrgiiP bc» bfyDcii @f itblctbtfrn , 
tripper, ob. Ilzeżączka, n't'ifcr iyliip, rpt()cr JhtB ; Bug. pro- 
lijtje polucya, (cf przelaćj. Lekarstwo to obojga płci 
upławy wstrzymuje. Kluk. ftoś!. 2, 223. Osobliwie służy 
przeciw białym u[iławom ib. 228. Lekarstwo przeciw 
upławom nasienia męskiego we śnie. Neszk. Ped. 192. 
(przeciw polucyomj. Nie«iasla, która ustawiczne cierpi 
upławy. 1 l.eop. Levit. 13, 33. (płynienie. BM. Od.). 
UfŁAWIĆ cz. dok.; Bosf. ynojoBinb; utoczyć, upu- 
ścić, dać upłynąć, uciec: flbflitfcii lajffit, tibiflptfit. Twar- 
dość ziemi dla swej uległości , albo też przez upławienie 
wód ściekających uczyniona. Cresc. 87 Bok Chrystusów 
włócznią iipławiony. iliask. Byt. 2, 158. (z boku jego 
włócznią przebitego krew' z wodą utoczono 1. 

"•UPLEĆ, i, s. , uplecicnie . uplot ; \>ai jkittn, ©cjłfłtf, 
3l(d)tlU(Tf. W siedliskach IMiu nic nic ma prócz ostu i 
trawy. Na upleć uczonego wieńca próżnej sławy. Zab. 
12. '1,67. Znbl 

UPLENIĆ cz. dok., Upieniać niedok . (cf pion. pienić), 
umniejszyć liczbę czego, przerzedzić, ująć liczby, mno- 
gości , siły , osłabić , yr. et tr. ; ofrniiiibcrii , lufiiijjfr ma- 
dhen. W Portugalii mkwizyrya tak upleiuła ludu, że 
większa cześć ziemi odłogiem leży. kiok Turk 103. 
Wojny i z obu stron zaboje siła tlusz upleniły Tward. 
W/. 143 Zbytkiem i złotem ludu się jplenia. Chroic. 
Luk. 9. (ubywa). Srogie zwierzęta pożr^ dzieci wasze, 
i uplenią was. fiadz. Levil. 26 , 22. Kąkol ten , gdy się 
upleni, nie będzie nowego. Teof Zw B 5. Którzy pełni 
są krwi, nie maja przystępować do używania lej wody. 
ażby pierwej uplenili po małej ciesi-i onej l<> pełności. 
Sijxt. Sikt. 231. Ciała uają złenti wilgolnościami laplu- 



u L P E Ś Ć - U P i, O S Z V Ć. 



U PLOT - UPŁYNNY. 



131 



gawione , a na to ani iadnc^o uplenienia [nzcd lym nie 
rzynili, ani lekarstwami us'niierz:ij?ceini , tych wilgotności 
nie pomiarkowali. Stj.tt. SM. 1. {eoaciirUio). Nic jej nic 
inogfo miJość z serca wykorzenić, Albo jej ulżyć, albo 
jej u|ilenie. /'. l\chan. Jer. 149. Ztlrój Kastalski kryszta- 
łowy Swej okrasy upleniF, Glans wóJ jego marimirowy 
W kał się szpetny oilinienif. Ual. Sen. 4i. 

UPLESC, uplóli, /'. uplecie, uplotę Ci. dok.. Uplatać 
niedok.; fioss. yn.iecTb, yn.ieraTb; plotąc urobić plecio- 
nego co zrobić; (ima$ fied)tcii, dwai ©cfloditciieS iimcŁcii. 
Uplotła mu z swoich włosów pierścionek. Zygr. Pap. 
147. — Nową jakaś wiarę sobie upletli z rozmaitych i 
z starych i nowyci;. llrbst. Odp. H 4 b. (uklecili, uknuli).— 
'6. Uplatać, uwikłać, plecionym czym obwodzić, iiinflcil;= 
tctl, pr. et fig, Człowiekowi doźrzałego wieku nic przy- 
stoi uwieńczać i uplatać mowę swą kwieciem. Pilch. 
Sen. list.' i, 271. — Trand. Upleść, uplatać, uwikłać, 
umolać, upętać, usidlić; jmiftnta , bcftrićfeii , iiCTiuicfchi , 
scrfi^tn. Rzecz , która bez rozumu sprawowana będzie , 
Uplecie się jak kot we zgrzebiach na grzędzie. Rej. Wiz. 
48. Upletli się a uwikłali w błędnym mniemaniu. SI;. Dz. 
679. Sam zdmjca się uplótł w sidle. liyh. Ps. 15 Źli 
sie sami uplatają w siatkach własnćj swej chyfrości. ib. 
282. Uplótł się człowiek zdradliwy w swoich rąk wła- 
snych czyiiie. J. hchan. P$. 12. Sprawami ziemskiemi 
tak się upletli, że o niebie ani myślą. W. Post. W. 2, 
369. Ciało obciąża i uplata duszę naszą ib. 79. Poku- 
sami szatańskienii uplece/ii. Zygr. Gon. 521. W tak cięż- 
kim przewinieniu po wszysikie czasy zawżdy upleść się 
i zamotać musiemy. Hej. Post. T t 4. Tak trudna a 
upleciona sprawa. Sax. Porz. 24. zawiła, eiit ueriuorrciicr 
^COltbcI. W trudnym a w ciężkim pr.nvie upleciony , przy- 
szedł, aby sic za jego pomocą wyplótł. Kosz. Lor. 98. 

"UPŁOCH, a m. , spłoszony zkąd, ciit 3ici:f(^eiici)tct , SBct]= 
gcMH'llĄtci". Jeszcze się on uraził posępiwszy skronie , 
Łbem kiwnie, i od stołu jako popłoch wionie. Pot. 
Zac. 23. 

UP.ŁODNIC, UPŁODZIĆ cj. di,k. , Upłodniać , Upladzać 
niedok., płodnym uczynić, użyźnić; Sorab. \. wozpwod- 
nofczam, zpwodnolcżu ; Carn. jarzliam , (cf.jary); Rag. 
uplodilti , uzploditti, oploditti, (oneplodilti kteriltlate ajji- 
i-ere) ; Hoss. on.io.tOTBOpiiTb , Gn.io^OTBOpaib ; Ei:i:l. n.io- 
40H0ciirn MTO , Hanjojnrii , yqnmiTŁ n.iojoiiOCHbiMi , De= 
fnii('tcii, fnicIjtDnr madieii. Upłodmć kur szesnaście jeden 
kogut będzie w stanie. Tom. Roi. 98. Kwiaty w rośli- 
nach upFodniają i usposobiają zarodek do rodzenia ziarka. 
Bot. Au;'. -95. Pyłek kwiatów drobny bardzo proszek 
czyli mąka w główkach pręcika zawarta , przez słupki 
upładni.ijąca zarodek, ib. 109. U roślin upłodnienie, joc- 
cundatio , za rzecz wcale pewną przyjąć można. jb. 114. 
Upłodzenie jest to rozpoczęcie jakiegokolwiek indywi- 
duum. Sniad. Teor. 48. Deszcze mogą zwilżona ziemice 
upładzać. Przyb. Mili. 240. UPŁODlNIEĆ nijak. dok.\ 
płodnym się stać , fniditlmr lyetbeii , trfnicbtet fc^n ; Ecd. 
yroósaTiica , yroósnrnca. 

UPŁOSZYC C2. dok., Upłaszać niedok., płosząc spetlzić: 
Bosn. uplasciti, odtirrati; Rag. uplasciti , plasciti , po- 



piascivali , l»cgf(^cml;cil. Upłoszysz przez n;edbałość wdzię- 
cznego gościa. Rej. Ap. 11. 

lIPLOf, u', m. UPLOTK.\, i, ż. , UPLOTECZKA, i, ż. 
dem., uplecienie , upięć, wieniec, coś na około czego 
splecionego; Ciual. viipletek , cinc glcc^tc iii Mc 9JuiiJe 

■ |icium , ciii SrailJ. Laurze, coś ozdobił bogi zazdrosnym 
uplotem. Zab. 14 , 162. Uplot tej szczęsnej korony 
Z rozlicznych kwiatów spojony. Kniaź. Poez. 5, 49. 
Tnenia , uplotka, sziuir ii czepców około głowy, czepiec 
ściągający. Mącz. W prostej uplotce stanąwszy przy wo- 
dzie Przyglądały sie dziewki swojej urodzie. Zab. 10, 
?>9a. Zabl. Już upluteczki w niwecz i paski złocone. 
/ Kchan. Dz. liu. Rumak ze złotemi uploty. Stos. I\'nm. 
2, 53. — .Alilfj-: Ledwie z uplolów srogich dał mi się 
wyprawić. Zebr. Ow. 219; vix soli'i diiroa a r.orpore 
ne.rmt: z więzów, z pęlów', z upętania, uinutania : San« 
ben, Umfdjlingmijjcn , ^Scrfdjlinainigeu , Scftricfimii. 

UP(L0Z1G cz. dok.; Ross. yno.isit , yna.iauuaTb ; upcłznąć, 
ułazić , erfl'ic(^eil. — Pig. Strzeż się, niechaj cie zdradna 
nie upłozi rozmowa. Morszt. 42. 

UPLUĆ cz. dok., Uplunąć jedntl , Uplwać conlin.; Boh. 
uplwati ; plując unieczyścić , l)cf):eieii. Jezus był pur- 
purą odziany, Uplwan , upoliczkowany. Groch. W. 189. 
Po onvm urąganiu, po sprośnym uplwaniu etc. ih. 
172. ' _ . ' 

UPLUSKAĆ cz. dok., pluskiem uszargać, ticift^etlb mit Sot§ 
k'l'd)lumpcrn. Gniewbwy będzie łajał dżdżowi, błotu, kiedy 
sie upluska ; a co deszcz albo błoto krzywo, a czemuś 
się nie podkasał ? AVy. Zw. 8S b, (ob. Upłyskać). 

LPJjYNĄC vied. jcdnll. , Upływać toni.; Ruii. uplyn;uiti , 
uplaiiti , uplowu ; Ross. ynjiUTh , yMiJoarb ; płynąć ujść, 
uciec, uuiedz ; biiooii fd,Muimmeii, 511 SBajfcr entfommcii. 
Tam Tureckich galery 50 zginęło A 70 do Turek nazad 
upłynęło. Pmzk. Dz. 57.' — Liilius: Upłynąć, uciec, 
ulecieć, minąć, zginąć, przepaść; lucijflicfieit , ncrfiicf Cli , 
lH'rilC('Cil , scrfltCilCii. Trudno to gonić, co z wodą upły- 
nie. Rej. Zn: 250. Czas upływa, a my się tu bawimy. 
Teat. 8. b, 76. Co godzinka upłynie, to już nie nasza. Rej. 
Zw. II!. Lata upływają, a z laty mijają wieki Pcun. 
84, 994. Trzy prawie części wieku raego upłynęły. 
Teal. 49. b,- 4. Po tej rozmowie już dwa miesiące upły- 
nęły. Teat. 57, 29. Tern;in przed miesiącem już upłynął. 
Teat. 18, 59. Późno postrzegł , że z czasem upłynęła 
rada. Pot. Porz. 558. — Similiter: Mieczysław nama- 
wiał Helenę-, aby mu i z synem psństwo opuściła, uka- 
zując , że tym nie upłynęłoby nic synowi jej , gdyż niżby 
dorósł, onby już tak zaszły w lata, umrzeć mógł. Biel. 
111. nicby na tym nie stracił, c§ Ciitciieiigc i^iit babltr^ 
mA}ti, n htnie babcs) iiti^t jii fm-j. UPŁYNNOŚĆ, ści, ż., 
przymiot upłynicnia , ubiegłość, nietrwałość, niestate- 
czność; bie \'dm\U a>crflici30ai-fcit , (SntfiicDbnrfeit. Upłyn- 
ność czasu, powinna nam być bodźcem, abyśmy go na 
pożytek obracali. Pich. Sen. list. 1, 1 , Vind. pretiek , 
obtek, satek, minenje. UPł-YNlNY', a, e, prędko lecący, 
bieżący, mijający, (dtiicll iicific^ciib , CiltiJiefciib , cntfJicGCnb, 
OCrfliCiJCilb. Ab jak upłynne Postumie , Postumie, Pło- 
cli\m nam lata ubiegają pędem. Hor. 1, 264. Aor. : (fu- 



152 



UP Ł Y S K A Ć - I' P O O O B A Ć. 



U POGODZIĆ - UPOKOIĆ. 



gaces aiiiii). ChwaJa urodj iip/jnna jesl i krótka, cnota 
wiei'/.iiotriv;iJ.i. Pilch. Sali. 2. C|ifynne I ta , rzas żyrny. 
Zab. 15, 1-18. JaK krótkie, jak upłynni,' byfi> to dla 
mnie iiszi^zośliwicnie. Zah. 1, 86. Omylne i upłynne ra- 
dości świata tego. fli'k. Dnm 83. Bieg ivcia upłynny. 
Mm. Fart. 4. Znb. 9, 308. Zal.l- ' ' ' ' 

LPŁYSI\.\C (•: dok.; Hoss yn.ieCKaTb; nma-Tać czym, ob. 
Upluskaó , reiMiiit bcfittnifrcii, licflicPfii. Nitchże się beslyom 
Uijłaskjnym tylko stczoki przt'ołoil/.onc uplyskuja kr« awą 
jaka lu-.'za, Wiiit icli Jo pierwj/fj zjadłość wróri rLuci. 
Chroir Luk. 109. 

UPOCIILEBIĆ kogo tj dflk . poihlebstaanii iika.-^mić , na- 
sycić ; mit Si^meidtde^eii fńttigen, ffitlcrii. Ambicya sąsia- 
dów, upiichlel/iona diilra w/asnogo rhecia, knuje niu 
zgubę. MiL Obs. ."99 

UPOCIĆ I- duk \ liuh. upotili; Hors. ynoTiiTb ; potem 
u*iliyć. befdjiDiCicii , mit 6d)ii)?iB bcttc^eii, betctteit. Spra- 
cowanemu ID czoło pieszi-zone Lekko ocierać będę uj'0- 
cone. Paa.łid 91 

UPOCZNAf^ med. jednil . lipoczy«ać ttiedok. , dobrze od- 
począć, wypocząć, wytchnąć, (jc^óriij mi^rujieil. Szczę- 
śliwy, Czy sio z kuzkami wlokę na niwy, Czy wstecz 
powracam dla upocznii'nia. Zali 10, 205 Z'ill. 

UPODLIĆ c; dok.. Upodi.ić. Upadlać nitduk. . podło uni- 
żyć , pi>iiiżyć ; crIttc^^il^etl , fleriiisMińcio ^enibicccii , \itxn\i' 

IPfirbijfn. Nie upodlajiie duszy waszej przez zręczną 
cliylrość. Zab. 15, 180. Bozumiesz, że dla kilku bzdur- 
nycli dukatów upadlać się miałbym? Teat 17, 21. .Nii?- 
mniej szkodliwo j'^st być upodlonym, jak zbyt upowa- 
żnionym. I'ikh. Sen. lisi. 1 , 105 Często kto się raz 
upodlonym zobaczył, stracił śmiałość zwrócenia sie na 
dro(;ę cnoty. Ttat 49. b, 13. 
UPODOBAĆ mei duk., "UpoJobiać , niedok. , "Upodobywać 
cml. freqii. , {Hipp. 59); (Rots. yno4o6irrb. yno.io6.iaTb = 
przyrównać, ob. 'Przypodobać, yno4o6.U'HiiMii porównany, 
przyrównany); upodobać sobie eo, ulubić, pobiliić , 
ukc)(.-bać ; (bcf.illcn ńiibcii . lici' ijfDiimcii ; Boh. zaljbil se -, 
/fnc< jioóOBaibcn , iia.«ioOonaTLrn ; Ecd. Hpoiiaudimi , 
DpoiiaBOJHTii. Każrlemu vrielec milo , co sobie upodobał. 
iiuni. Dw. C 4. (>b;!ryon upodobał dziewicę. Chrośc Ou: 
ÓSI. Czy upodobałeś sobie lę pannę albo wdowę? Pim. 
Kam. I Cu Upodobać się kumu, przypadać mu do sma- 
ku; Ec<l O.iaroyrowjaio . (cf.- dogadzam, ugadzam). 
Dusza nasza panu bogu się 'upodobia. Sak. busz. 45., 
Ei-d. óoroyrOHC.iaio , Graec. duintatim , óoroyrojie , 
Graec. {>tti(iKnlu I)i'o placfndi euro. Upodobany, ulu- 
biony; Sorab. 1. zpodrbnc, lube; Hosi. jioóbib , 6ja- 
roBo.iiibiii , a'i'tlflCMnivl. Bogu upodobany lurl. óoro- 
yru.tiihiti Subslaiiiiii' Upodobany • 'Upodobaniec; lix ?i(b' 
geiDOiiiif iif , ber ffliiiiftlinfl , fiifMiiifl. Przez wolną elckryą 
obraliśmy upodobanejjo nii bu iialmod. 'ii. 1'doduba- 
nych sobie książąt za panów obierali Arom 20. — !|. 
Ujiodnbać się w czym, kochać sie w czym, Spblgcfallcn 
CM ctronft babcn. Ten jest syn mój miły , w klórenir m 
upodobał sobie. IV. Mdlh. 3. 17. Upoilobanie , bfurpla- 

citum , lihilum Cu. Th. i \ 93. JBflbldefnUen . 3)flitl'Cii , 
(Sutbutirm. Naucz mie czynić upodobania Iwcjio. Uudn. 



Pi. 142, 10. (wolą Iwoję. Bill. Gd.^. Grzechy mi odpu- 
ścisz , a uczynisz upodobanie twoje ze mną. Sk. Kaz 36. 
Lfkkość to sprawowała , iż się w niOJneiii'ie upodobania 
odmieniały. Boh. Ossut. 77. zdania, bie Wcfnungcn. Upo- 
ilobanie w czym, do czego < uciecha, ukontentowanie, 
chęć; 8iift, sijcrfliiiuicii, ©efadeii , 2L'obljtmllcn ; Ooh za- 
Ijbenj ; Cam. dopadajenje ; Vitid. (iop:;denje , doliibrwist. 
lubr.ost, dopadliYOst, dopadezhnost , ugolnusl, nolerhod, 
da^ia; Jioss. npuiiaiio.iciiio. Wc/.ym kto ma udodobanie, do 
tejfo się toż bierze ochotnie. Ahn 73, 267. chęć sło- 
dzi prace , tiift mib Htb jiim Dtiiflc , mnd>t Wfib imP ^r- 
beit (jcriiigc. Upodobania w cnocie. Teal. 40. c, 1U2. 
Ja mam do tych .sprzętów upodobanie , ja się bez nich 
nie obejdę. Teal 19, 92. Upodobanie się sobie, Graec. 
av&(t8ia , superbia ejus , qui sibi ipsi placet. Cn. Th. 
1193. etlb\imM't\)dt. 

UPOGODZIC cz. dok., Upogadzać tiiedok. , upokoić, uspo- 
koić; bcriibifleit, bffńiiftigfn , "óHifl aui^Ui^tn. Bóg serca 
różne pO'..'łjdzi/ , aż Zijodził, I srogie wichry sam on 
upogodził. Mioik Ryt. 2, 59. .Modlitwa- upogadza serca 
nasze. W. Pott. W. 592 

UPOIĆ CJ d'jk. , Upajać niedok.; Cam. opili; \in4. upia- 
nili , v'[iyanil, napJanili -, //«//. opoilli , opaaj:>m ; tion. 
ynoiiTb, ynaiiBarb , ynfliioaio, ynofleaio, ynueBaio ; upi- 
tym uczynić; {arliuum \'erbi upić się); bfMUldlCll, beraufi;! 
madicil. Wino rzadkie i subtelne nie bardzo zapr.la ani 
up.ija. rrc.*';. 369. Wina, ani żadnej rzeczy, która upa|a, 
[lić nie będzie. Ziej. fosl. D dd -i. Trunek upajający czło- 
wieka jest j.łynem , któiy złączony z krążąca w żyłach 
naszych cieczą, nową w nerwach sprawuje drażliwość. 
N. I'am. 10, 05, ( liosi. nbHiicTBeiiHuri . bcriiufcbeiiD). Kto 
upaja , ten upojon będzie. Budn. l'rov. 1 1 , 25. UPÓJ , 
ju , m. , upojenie , id iBcrniifibcii. — Ategor. Piwo to , 
pierwej niż nam drożdże jego pić przyjilzic , do dna 
piekielnego na upój ojcowie niezgoily wylali , a między 
sobą miło.ść i zgodę koronowali. Sin..iir. .\po! 93 UPOJNY, 
a. e, — ie , udv , upajiijący , krilllfdlCIlb. Nakupisz tam 
wina i upojnego picia. 1 Leop Deul. 14, 20. 

UPOKAUZAC, ob. Upokorzyć. 

UPOKOlC cz. dok ; Boh. upokogiti ; Yind spokojili , dopo- 
kojali, pokojili, spokojati ; Bag. ujiokóiti . pokoili ; Bitn. 
umirili , [ob. U.^mierzyć ; cf. mir); EccI. npcnuKOiiTU. npeiio- 
Koniu: Boss ynoKuiiTb , ynoKOcearb, uiipiiib, noMiipiiib; 
pokojem i spokojnciścia nadarzyć, ujiogodiić; mit ijrif- 
btii bfflliicfdi , grictfii iiiib SKuff gcbcii. Upokoił was bóg 
w około, ilawszy do reki waszej obywatele ziemi. Budn. 
1 Chroń. 22, 18. (dał wam 'odpoczynienie. Bibl Gd.). 
U|iokoiI już Jehowa bracią naszą. Budn. Joz. 22, i. 
(odpoczynek im dał. Bihl. Gd fi Prosiła, aby męża cho- 
rego upokoili , i do swego każdy złożi nia posili Gwagn. 
20. — Inleim Upokoić , upokoii' się • odpocząć , wy- 
tchnąć ; nii«lriil'fn , nibfn. Oio leraz opożmł się dzień, 
nocuj, oto upokuj dnia. Budn. Judtc. 19, 9. t'o tak 
wielkich prieach nie dasz- li mu sie upokoić! IV. Poit. 
IV. 3. lOO. Alexander, gdy sif mało upokoić chciał, 
miednicę podsl4wi»/, a w ręce, którą z łóżka wywic- 
sz.ił, piłkę srebrną miewał, iż kiedy zasypiać chciał. 



u P o K o li i^ V C - UPOMINEK. 



UPO.MINKOWAĆ - UPOMNIEĆ. 



155 



on;i pi/ka z lęki iia one iniednire >Ay[i;iJiiIa , t:ik iż się 
zHwszo ml dźwięku otiogo ocucić ze snu iiuisiaf. hosz. 
Lor. 25 4. Gdy się wszyscy upokoili ci , którzy mię 
cieszyli. ab\in się uspokoiła, .wstałam w nocy i ucie- 
kłam. 1 Leop. i F.idr. 10, ó. (gdy się pokładli, gdy 
posnęli). — Lntius. Upokoić, uspokoić, bcru^iflcn. Nic 
icli nie naprawiły cuda Chrystusowe, i owszem nie upo- 
koili sio Zant. Post. 3, 798 li. Seiwiliusz upominał 
lud pospolity, pio^^ząc, aliy sio lei;o dnia upukmli. /Hel. 
Iht. 107. Iiisedatit::, nieukojny, nieupokojony. .l/a-;. Upo- 
kojeiiie morskie. Utai I'uit. 2o7. spoknjnosć morska, 
cisza , Mc llicerc»ftillc. 

UPOKORZYĆ er. dok.. Upokarzać nieduk., pokornie .unr/.yć, 
Pcilliit^iijfn ; (Sorab. 1. wopokahim ubłagam). Upokorzanie 
sie, i ob. Pokora). Ciiryslus upokorzy! się i stał posłu- 
sznym aż do śmierci krzyżowej. Salin. "2, 177. 

UPOKOŚCiĆ, ob. Pokościć.'— l''ig. Niepodobna, aby dy- 
skurs zmuszony i upokoszi^zony , miał w umysły nasze 
wpoić zdania rezolutne, ilon 70, 451. upstrzonv. 

UPOLICZKOW.Af; . oL. Pidiczkować. 

UPOMINAĆ, ob. Upomnieć. UPOMINACZ, a, w . który 
koŁCO upomina, napomina, iipamielyna : ^er (Snitilblicr , 
3(mnn(mcr, Criimercr; Croat. opomeiutel , opominavecz; 
Vind. opominavccz . opominar; Hoss. yBiiuarcJb. Nie 
sfucliaFom upominacza mego, Inniem•^jae, iż nie mego 
zbawienia ale pociechy swej szukał. Sk. Zyw. 198. 
Szczerą upomin.icza wzganiził przestrogą. Olw. Ow. 544. 
Gdy cnotę zamiłuje , nie będzie potrzebował upominacza, 
któryby za każdą ra,zą mówił i ostrzegał. Ptlcl}. Sen. list. 
7), 139. UpomiiKicz do robienia. Olw. Ow. 172. Upo- 
minacz , pożyczalnik przykrzaey się dłużnikowi. Cn. Th. 
1193. ber OTabiicr; Yind. d<)ugaiiijavcz. UPOMINALNY, 
a. e, — ic adv. do upominania służący, 6rmabltlltlij'?= , 
(?riiincnii!g»= ; fio^is. yBtmaTejbtiuil, yBtTHbiH. List upo- 
minalny. 5A-. /);. 497. Gdzieby komu od biskupów 
krzywda sie dzi,^ł;!, a oniby za upomnieniem od urzędu 
ziemskiego przez iisl upominalny stronie usprawiedliwić 
sie nie chcieli , tedy do nas pozyw::ni Lęda. Stat. Lii. 
93. Vo!. Leg G, 212. Gdylsy sie to uspokoić nie mo- 
gło, a przyszłoby do listów upomiiialiiych , abo i do 
pozwów, tedv . . . . ii. 221. Upominalne przestrogi. Pilch. 
Sen. lisi. o, Ó8. UPOMINEK , nku, w , UPOMINEt^.ZEK, 
czka, 7/1, demin.; — § a) rzecz jak.i upominająca, przy- 
pominająca, ufioinnienie ; ctmai 6vilIlI7r^^co , bie (frimie= 
niiig. O jako nieszczęśliwi ludzie , którzy sobie na ja- 
sne przyścia naszego pana upominki , oczy zasłaniają. 
Żarn. Post. C b. Tośmy powiedzieli krótko,, na upomi- 
nek tych, którzy czytają. 1 Leop. 2 Mich. 6, 17. tb. 
Niim. 16. Miedzy v.szystkiemi upominki, któreś tu sły- 
szał, i toć jeszcze pan przypominać raczył flej. Post. B 
b 1. — jj. b) Upominek, dar na pamiątkę, zadatek pa- 
mięci , przyjaźni , monumenhim amoiis , tJraec. firrjftu , 
i7TÓuy>,ua , tiit '$mmhidhiiUqcid}i:nJ , ciii ©cfcficiif jitm Slnbcit' 
fen, cii! Slllbcilfcil ; [(Ross. obs. nOMHiiOKl d.ir od monar- 
chy monarsze). Upominek, datek tym końcem danv, 
aby biorący go , przypominał czę.sto dającego. Pam. 
Waijj. 4, 3C. A'. Boh. Przyjmij za upoinineczki Lilio- 

Slownik Lindego wyi. S. Tom TI. 



we te kwiateczki. Groch. W. 371. Przyjąć będziesz ra- 
czył, mały, lecz z wielkiego serca, i o nielekkiej rte- 
czy ten u|iomineczek. Uzow. Roi. pr. Ja clietnie len 
upomineczek , Świetne noszenie , złoty łańcuszek Daję 
dziecięciu. Groch. W. 371. lutius dar, podarunek, cłll 
©cjdjcilf. Na wejźrzenie upominków surowość sułtańska 
odpada, hłok. liirk. 91. Gdy jeno akt jaki solenny 
mieć chcemy, to każemy sobie mieszkańcom upominki 
przynosić, rzcźnikuin mięsa, karczm.Trzom piwa, szyii- 
karzom wina dawać , żydom tuira , Włochom materye 
darować. Siar. Ref. 29. Melony, że u nas rzadkie, z 
Węgier, z Morawy i z Wołoch bywają przywożone upo- 
minkami. Syr. 1187. w podarunku, jum ®c|cf;ciif, jiim 
^'refcnt. 'Szczodrobliwość abo upominki oblubienicy, 
jest diw , który oblubieniec oblubienicy, abo także ona 
jemu daje. Siczerb. i'ax. 437. SrautflcfctlCiif. — jź*. Po- 
słał Mendog do siostry żony swojej , aby przyjechała 
odprawować ostateczne upominki, "siestrze swej, firzy 
pogrzebie. ^Iri/jk. 336. oslalnie ii>ługi, bciI lectCII Sicilft 
Iieciii Scgi-nhiiffc. UP0M1NK0W.VĆ kogo c:.. medok., ujio- 
minkiem go obdarzyć, ciitcii bc[c^etifcu , ilim ciii 3liibeiitcn 
gc&cn. Przy chrzcie po królewsku l,'o upominkował , 
wiążąc mu starostwo jakie dobre. Star. Ben. A 4. Tak 
je Bachu'* upominkował, Ze cokolwiek od nieb dotknio- 
no było , We zboża sie i w soki przemieni.iło winne. 
Olw. Oui. 557. Gdy najwięcej całuje, gdy raczy i upo- 
minkuje Namyślnie zmierza do twego upadku Dar. Lot. 
5. UPO.MINKOWY , a , e , od upominku , na upominek 
służący; 3liibcitfcilS ■ , ©cfdicilfś = . W szkatułce miał pi- 
żma, liściki miłosne, pierścionki upominkowe , snopki 
włosów dane w zakład przyjaźni. Teal. 11. b, o. UPO- 
MNIEĆ, cz. dok.. Upominać nieduk.; Boh. upominali; So- 
rab. i. wupominam ; Gnrn. pomiiiam, oppoininam ; Bosn. 
opomenuli , spomenuli : Vind. opominil, opomenili, npo- 
minaii; Crnni opominam : R<is<. ynoMiiHyrb , ynoMHHiiTb, 
yBtinaTb, yotmaBaib , (ynoMaiiyib, ynojiniiarb = wspo- 
mnieć, ynoMjiHyTbiH wsjiumnionyj ; upominać kogo o co 
w czym = napominać ; ciiiiiicrii , inobncit aii ctnMo , aiimnl)^ 
nen , ocrmaI)iicn Coż, 'az^śmy o tym wszystkim nie wie- 
dzieli, ażbyś nas upomniał? Junusz. Oks:-. Q O. O co, 
Tymoteusza Paweł ś. upomina , to do wszystkich mówi, 
Kui rik. luit. 47. Przystąpiwszy do niego , "upomionał go, 
mórtiąc. Rej. Post. R r 4. Pan jeden radny jego upo- 
minał go jednego czasu z pijaństwa zbytniego. Ucres;. 
Ref/. 71. (strofował go). Upomniony od żony twojej 
powśi;iągnął łiipiestwo państw swoich. Kos:-. Lor. i 28 b. 
Z dawna przez rozliczne pisma 'upomnicnion z powin- 
ności swnjej Rij. Post. X X 4 W tym pieniu upomi- 
na prorok lud ku chwale hożej. Wróbl. 248. Krzyk 
upominających ku bitwie, wrzask przynukających ku 
uciekaniu. I Letp. Exod. 52 Gdy iipomin.ił nie obra- 
ził, ale rzeczy samej nieprzyslojność rozwodził. Sk. Zyw. 
2, 79 6. Upominanie, u|Jomnieiiie, napominanie, upa- 
iniętywanie . (7)•0H^ opominanye , opomenuije ; Siar. opo- 
minanje; Pioss. ystib , ystmaHie , yB-bmaBaiiie; bic ftriii' 
iicniiig, (SrmaliiUiiig , IJcrnialjiiiiiig. Więcej waży upomi- 
nanie u roztropnego niźli sto plag u głupiego. W. Prov. 

20 



131 



UPOMINAĆ - f I' O I\ C Z Y W V. 



17, 1f>. Wii-lką ma moc upominanip z miłości poclio- 
dzace. Sk. Źyw. i . -i. Biedu mnie skulec-zniej nad 
wszystkie upomnienia naucijł.i rozumu, fiult. Kom. 4. 
409. — UPOMINAĆ sie czf^io u koŁ,'o , przypominając 
żądać nd koi,'..; jcmaiiticii lim etiiMC- criiiMcni , ctiuflg yoii 
ibm »crlnnflcn\ forbcrn, ibii Sariim mnlMicii. Mnit-jszej mu 
rzeezv odmówiono , a on sie większ^'j upomina. Cjt Ad. 
511. Kio przypomina, len się upomina, horn. Seti. 00. 
Już mmc w len czas 'niocz mc proś , ale mi się upo- 
minaj . jakie-io własnego dłui,'u a zapfj^ly swej Hej. Fost. 
Ee .1. Z dobrego dłużnika uczynisz z/ego, nic upomi- 
nając s!e, abo gdy się nic upominasz. Cn. Th. 1193. bfii 
Sdnilt>ii«r niabiifii. 
UPÓR, u. TO., TPOHA, y, z., UPAnTOSC. UPOnCZYWOSĆ, 
UPORNDŚĆ, ści , :. ; Doli. aupik, urpulnost , zpurnosl , 
zpaura. zarpuliiosl, swćmyslnosl (cf swoja myśl), Iwrdo- 
śigno.«l, ( cf Iwanb-j szyi J ; S/ow. smioswo-fnost icf. sam 
SWÓJ), swewolnosl, ( cf. swawobiość ) ; VinJ. lerdovra- 
tnost, lerdoglaunost. supcrnost ', sapclnost . laslna glava, 
fvojovo!iiosl, laslnovolnost , lastnoumnost ; Rng. oprjcka, 
tyardogiHYOSt . lvardoi;lavslvo ; Dom. oUrridnosl , tvrri- 
tioglaustuo; liois. ynopt , yiiopcrno, ynopiiocTb, ynpnji- 
CTBO (cf. uprzcjmośćj , orypjiiiBOCTL , orypciBO, casio- 
iipuBic, CBOLMipaBie , CBoeiipaBiiocTb , 43p'b; /?"'■ ynup- 
CTBO ; u,>i('r.mic sie, uparcie, krnąbrność; btc iC»ttI^ftflr= 
rigfcit, ^artnńrfigfcit. Nieporuszona stałość łacno się od- 
mienia w nieroztropny upór. Zab. 12, 147. Upór laki, 
który się ku rzeczy dobrej ściąga , mamy zwać stało- 
ścią. Gorn Dw. 2l7._ Upór prawdą się z błędu i z na- 
łogu zbić mc daje. Żarn. fost. \Xi b. Ledwie mu pal- 
cem prawdy nie ukażesz, a on prjcdsie upór dzierży. 
Hej. Ap. 43. Gdzieby upnr był, żeby synowie i na sło- 
wa nie dbali , nie vvadzi do grozy przydać też powrozy. 
Zurn. Post. 53 b. Żydowski upór. Fulih. .\ 2. Lekar- 
stwa na upór nicmasz. Ze/jl. .-W. 128. Żonę przez dłu- 
gi czas upominał, lecz gdy jćj uporczywiiśc^i w zfćj wi^li 
doznał, rozwód z nią uczynił, ^k. Zijw. 2 302. *Bar- 
barską śmiałością i ujiornością tak się ochotnie bdi , iż 
nas kilka kroć wspierali. Siryjk. 181. Na npor nJvetb. 
• upornie . u|iarcie , z uporem. Cn. Tli. 449. bartnacfio, 
O^llie i)Jnc^()c6eHt — § 'Upora, Umentin. Maj z. Prawie 
co clicą , to na nas przewodzą upora. Diel. S. M U 4 
b. J. -dynie z upora, abv swe przewiedli, liokt Cor. 60. 
UPiMuiZYWY, •UPOKCŻY.^rY. Ui'(t».NY, UPAItTY, a, e. 
UP01t.\IUi:il.\Y intfmw.. UPOI I CZY W 11':. •LPOllCZY.^CIi:, 
UPOHMii. UPARCIE adierb.; Uoh. urpulny . zarpuhly, 
swemysiny ; Cnrn. svojoglavn , svojoV(dn , ( cf. swojej 
głowy, 'swawolny); Vind. terdovraten , terdoglau , satert, 
lastnoglaven, fvojovolen , lastnovolen , laslnouinen; Hhij. 
oprjeecni , oprjcccnik , tvardnglav. (oi Twardogłowy ; ; 
(jroat. szvoyvf>lyen ; Slav. tv(}rdoglav, svojeglavan ; U«r-(. 
ynopiio , ynpnMuri , ynpHsio ( cf uprzejmy ) , HpiniHuii , 
iipiiHeHi. (i'f. narów), cBociipamiufi , ca.woiipaBiiufi , 6.iaroii, 
6.ia-<Kiiu(i, oiyp.IllBUH . /Kec-TOi;oBuriHUfi; upierający się, 
krnąbrny, ocięlny ; billjfliurifl , tnirtlliWlG- Cporni , na co 
się zapalą, od tego przestać nic umieją. Żun\. Post. 3, 
771 b. Jeśli kto stateczny i nieodmienny jest w po- 



U P O n .N I K - (■ P O Ś I. E D Z 1 C. 

stępowaniu swoim, za uporczywego go mają. Mon. 73, 
430. Witołd wyprawił sie przeciw Tatarom nad wola 
króla, który lego bronił; ale był w tym uporny. Biel 
i>w. 230. Kupidynek włoski ma kędzierzawe i pogląda 
śmiele , Twarzyczka uporniuohna , i wstydu niewiele. 
Simon. Siei. 22. Uporiiiucbnaś jest kobiecym narowem. 
Zab. 11, 387. Zahł. gaiij |inrhiaffiij , ftiWg. Te wiali \ 
wielkie historye wyrabiają, cz.ascm uparte jak bies; ja 
gdzie indziej clicę płynąć, a Ic gdzie indziej pędzą. 
Teal. 53. c, 56. Uporczywa praca wszystko [irzełomie. 
/'ildi. Sen. Hit. 1, 383; (gutla cavat lapidem. Uemo- 
slcn). Trudy uporczywe. Zub. 13, 100. Upornc palmy. 
l'M.. Arg 377. (dobywające się z pod zawad). Uporczy- 
wie się do klasztoru nopiera. Teat. 10. c, 45. Tego lylk i 
od[>rasz-.m , co czcią żądna 'iście Lecz każiiia; za dai 
na każń ważysz uporczyście. Zebr. Ow. 50. — dlit/m. 
Uporne , nietopnisle ziemie , teirae rriractariae , które 
same przez się , ani największemu ogniowi ni3 ustępują. 
Krumt. 182. — 1'liys. Siła ciał uporna , r/s inertiae 
Hub. Mech. 418. — .Miter: Ojciec nie będzie na<z\m 
związkom uporczywy. Cliroiic. Ow. 103. u|>ornie pizeri- 
wny, ^(artiińcfig mibcr ctmai fc^n. cntsjfgcit fcijn. UPOH- 
NIIv. a, m. ; Huss. j^nopiiiiKi , 3npHSiem, orypiiuKi , 
orypii : człowiek uparty, ciii 6t(jciifiiitiig:r, .^nlsfliiniger , 
(©tÓvril'd)Cr. Wnet polym do niogo znnvu posłali uiii 
upornicy. h'ej. Post. C 2. /;.y W/;. 135. UPOP.MCA, 
y, i. UPOKMCZKA, i, ż. , dem.. k&Licta rparla , ciiic 
Śalsftarrigc , (Sigfiifiiiiiigc ; rio.<s. yspaMima. 

UP0HZĄ1JK0\VAC cz dok., urządzić, do porządku przy- 
prowadzić, ułożyć ; lioss. c.iajiiTŁ , cjaHJiiBaTh, j-crpoiiTi,, 
ycTpoflTb , ycTpoiiBaTb (ef. ustroić), ójaruycrpoiirb . in"' 
biifii , iii Cltmiiig briiigeii. Przez zbytnią chciwość upo- 
rządkowania swojej dziczy, ciemiężył poddanych robola- 
mi w budow.iniu miast i zamków. .V(ir. Htt. 4, 3311. 
W Polsczce daleko prędzej , niż gdzie indziej na pół- 
nocy, chciano poznać i uporządkować język. Czaek. Pi. 
51. Uporządkowany Ross. O.iaruycTpoeiiHbiH. Uporząd- 
kowane w myśli mieć wyobrażenia. Gol. Wym. 294. w 
dobrym porządku, w ładzie, s/.yku. 

'UPOHZYC med. niedok., ii|iorein narabiać , uprzeć sie, bal-^ 
flnrrig fc'.)ti. Nieumiejętni swoim glujistwem uczą kuma 
u po rzyć Hipp. 43. 

UPOSAŻYĆ cz. dok. , posagiem opatrzyć , mit finem Sniiit' 
fibii^ »frfe(icii, niiśftciimi , (iiu^ftilttcii. Dwie z córek w do- 
my uczciwe wyd.ił i uposażył. Krat. Pod. 2, 38. Upo- 
sażona kobieta. Warg. Wal. 132. 

UPObLEDZiC Łł. dok, Upośledzać niedok., (propie oppon- 
tum \'erbo uprzedzić ied non est in iisii , ob. iść za kim. 
Cn. Vi II'J4j. — g Upośledzić kogo, pozad go kła>ć. 
po drugich, drugiego mu przekł..d.ijac , postponować; 
ciiirii biiitan \ątn, jiiriicf f((ien, niKfi^r^cii , ibm niibrc wr- 
iicbcii ; Slov. opowrhugi ; Sorab. I. zahde mam, na la- 
hdć mam; Vind. sadpostayili , sadpostaulali , obncmora- 
ti ; Croal. zaposztaviti , zaposztayly.nn. Synowcowic Po- 
piela , gryząc się , ze człowieka prostego , onycli upo- 
śledziwszy, panowaniem uczczono . pu.słuszcństwa Piasto- 
wi oddawać nie clioieli. Srom. 19. Upośledzić sie rot- 



UPOSOCZYĆ - L TU AG 0\V A Ć. 



U P R A G N A C - U P ii A W G A. 



1d5 



mistrz koiiiiKinii nii' ^\:K /'ot. l'ocz. Ó9I.- Nic inoze się 
serce moje upośledzać , Choe najiwawsze Trojany do 
iioju uprzedzać. Dmoch. U. 168. Kto upośledziony od 
nitury, iiiecii się workiem uladnia Teal. \A-, 103. za- 
niedbany. yermid;la|Tiijt yoit bcv ?iatiir. Gdy w jednym 
kogo upośledzi nsluia, drugim za to niu sowicie nagra- 
dza. Zab. ii, ^iK). Dudi. Upośledziło Łokiftlka przy- 
rodzenie w okazałym wzrośeie , lecz nagrodziło dzieJnym 
umysłem. Nar. Iht. 3. 216. — (Przy stworzeniu świata) 
\Vsz\slkie żywioły sianąwszy w swoj^ porze, W żywą 
rzecz były nieupośledzone. Odym. Sw. 2 , Q i. nie 
ubooiu , nie brakło im na nich. 

UPOSOGZYĆ, o6. Posoezye. UPOSPOLICIĆ , o'. Pospo- 
licie. 

"UPOTULAĆ recipr. nieduk., upokorayć sie , )rJ) bcmiit^iijcii. 
Upotulają się pysznym, ukarzaja *zutałvm. Sekl. 18. 
"UPOTULNOŚĆ/ś-i ; i, pokora, 'bic Seiiiuttł. Giehośe a 
upolulnośó pana Ci:rystusosva. SekL CO. 

UPOWAŻiSIĆ cj. dok., powag! nadać, 'autoryzować; ailtii= 
rmvc!i, ®eii'id)t iiiib ?iii|'e{;cit gckii. Upoważnić kogo ple- 
nipotencyą lio jakiej roboly. V'c/i. Ley. 8, o. upełnomo- 
cnić. ISie mniej szkoilliwe jest Ityć upodlonym, jak zbyt 
upoważnionym. fUtli. Sen. Hal. 1, 103. (poważnym). 
Tyś upowairuł cześć w pańskii-h świątriieaeli. Zab. 10, 
10. Juk. Księga ta upoważniona najdostojniejszym imie- 
niem króla i pana mojei^o. Pilcli. ^eii. list. i. ded. (za- 
szczycona). Uziś zdrada tysiai". sideł prostym sercom 
stawia, Ui;iś zwyczaj upoważnia najgłupsze bezprawia. 
Chód. Ge.',!,. 14-5." UPOWAŻYĆ . o6. Poważyć. 

'UPOWIC ri. dok., "Upowinać jeJnlL, Upowijać medok., ob- 
winąć, iimmirfdll, ciitiuirfdit. Gdy noc ziemię w cz:une 
upowije szinaty, \Vvjeżilż i nnm prz\świecać miesiąe sre- 
brnoszaly Zab. 9. 118. Znbl 

UPOWiEl^ZY'C cZ: dok, do wierzenia podobnyn; wystawić, 
bccjlaillnijeii ; \'>nd. poverlivat!, verlivM storili. 

UPOWSZliGH.NIC c: dok, Upowsze.Miniać medok, powsze- 
idmym uczynić, ycwUijemcincn! , fill^emeiiicr r.iarfuMi. Wy- 
nalazki elektryczno, dzisiejszycli fizyków pracami, dale- 
ko rozleglej rozciątinione i upowszechniono- zostały. 
. Sihddl. Ele!-. Nie potrzeba, aby szlachta traciła swojo 
swobody; ale potrzeba-, aby swoje prawa u[iowszechui- 
ła. Przcslr. 19. lizadki dar upowszei Imienia myśli. Slaa. 
Uli/}'. 8. — f'0'.ii''. Upowszecb.nić , nowy wyraz, rzeczy 
szczególne ZJmknać w jednym powszecdmyni wyr;izie. 
Kpcz. Gi\ 1, /;. 6. 

UPP.AC, ob. Piać. 

UPllACUWAC r; dok, spracować, zmordować: cniluDeil , 
iiiiibe madieii. llęcc katów svioicli upracował. Waifi. Wal. 
91. Upracowali.ście Jehowę słowy waszemi. iludn. Mo- 
lach. 2, 17. Upracować się recipr., spracować sie, 
zmordować, ukonać ; (id; nlMitciteii , criniibni, crfdHHijcii. 
Kto się puści na okrutne 'burzki morskie , ji'śli tam nie 
zginie, tedy się wody opije, na graźnie, upracuje. Hej. 
Zw. 16t b. Upracowałiun sie w płaczu a w narzekaniu 
niuim. Rej. Post. F f f ;i. Ustana pacholęta, i ufr-jcu- 
ja się. Buda. Jes. 40, 50 Upracował się w gorącości 
swojej Hej. Fost O o -i. Juzem sie upracował nad 



temi wymysły twojemi. Rej. Post. M m m. 2. Upracowany, 
spracowany, zmordowany, zrobiony; nbgcnrbcitct, erniubct, 
crf(^Lipft. Upracowany trudem. Oliv. Ow. 562. Jezus, 
upracowany ■ z drogi , siedział nad studnią. Sekl. Jonn. 
■i. Król Kiziniierz bi''ganiem, wrzaskiem upracowany, 
padł . aż go żołnierz jeden do taboru )irzyniósf. Arom. 
92 Upracowanie!, zmiinlowanie , sfatygowanie, bie gr= 
!!iub'lllig. Pi) wielkim upracowaniu przyszedł do [iicknej 
woniącej łaźni, w której one wszystkie prace i trudy 
z siebie nadobnie wypocił, fiej. Zw. 169 b. 

OPHAGNĄC med. jednil , stać się pragnącym , Piirftii] mcr< 
ben, Siirft Defommeii. Uj.ragnął z gorącości i jeść mu 
się cheiało. Uej. Zw. 142 A. Strudzona upraguęła; 
lesia labore silim coUegerat. Ze'ir. Ow. 119. Upragnać 
się reiipr., concipere silim labore. Cn. Th. 1194. fidj 
biir|'tt(5 arficitcil. Upragniony, upragły < pragnący , pragnie- 
niem zmordow^any; Ross. tomhmB, tojichts , bltfftiij, Icd)' 
jCnb. Kto doda górnych uprat-łym napojów. Was dżdży- 
ste prosimy obłoki, Spuście nam wdzięczną rosę bez 
odwłoki Odym. Sw. G 2. Od języka dwa wstają pławy, 
Jednym w żołądek niosiac potrawy, Upragła drugim wa- 
tiobę chłodząc. Miusk. Ryt. 2, 110 — Trausl. Upra^jniony 
czego, mocno pragnący, żądający, chciwy; fltcriil lUOr» 
iiitd), kflieriii, Icdijeiib , uoli Ścdaiigeii. Jestem wielce 
upragniony widzeina osoby jet;o. 'lent. .^o e, 65. Jak 
szczęśliwi są ludzie nauk upragnieni. Zab. 15, 100 Kto 
namiętności nie umie poskramiać w sobie, ma zawsze 
serce upragnione. Zali. 2, 100. — Pnssh'. Upragniony, 
mocno pożądany; fcfinlidift eriimrtct , gesmniftŁt , cnuiinfdil-. 
Pija zdrowie upragnionego w tvm domu gościa. Zab. 
15,"19X. 

UPP.ASZAĆ, 1. cb. Uprosić, 2. ob. Uprószyć. 

UPIiAWA , y, :'. ; Boh. auprawa , delanj, (cf. działanie); 
SLv. auprawa [laiililia } ; Vind. naorja , naoranje , napa- 
vanic; i Raf;. uprava = reguła); Rvss B034'fejaHie , oópa- 
óoraHic , óOpaOoTUBaHie (cf. obrobić), ynpaisa = nagroda 
szkody, 1. zadosyć (zynienie. 2. urząd , ynpamiTejii.CTBO 
szaiarstwo ; Eccl. 3eMj7e4'fe.iaHie , aeMje/itjbCino , (yripa- 
B.ieiiio, iicnpaBJieiiie , ii3^ x3^4aro cocToaiiia nu Jiy-Muie- 
iiy npe.xoHueHie poprawa, polepszenie j ; przyrządzenie 
r;ili , uprawnieiiie , oranie, gnojenie, zasiewanie; bflź 
'Bfftdkii bcij 3(cfcrv , bic 3uvid)tiini] , brr San , bas Sciniim 
bc» jyc!bf'j. O ufirawie ziemi przez gnoje. hluk. Rośl. 
I, ;j-i — liff. U[)rawa um\slu , d iskonalcnie. Tr. Sih 
biiiig bcJ m\te$. UPUAWGA , y, m , UPRAWIAl^Z, a, 
m, u|irawi,ijący z,iemię, ro!a , ogród: ber faiibiirtlier, §elb' 
lunif r , ©artculifiucr ; Rag. tex:-.k, tcMdaz ; (/i'oss. ynpaBiiitMb 
ziiwiadywacz, włodarz; Ecel. co/it.iOBamiuH^ , npaeii.TL- 
uiuiiii , ynpaBiiTC.ib , ynpaBJaiiMb Sfir:iwca, rządca). 
Upr:ivca w polo zmordowany, ^or. 2, 154- hniai. Ogród 
|irzez owoc i kwiecie Cieszy swego oprawcę i 'zimie i 
'lecie. Zuh. 9, 6. Umiejętność uprawcy potrafi drzewo 
krzywe sprostować. Zub. 11, 408. Przedano nas na 
niewohiików uprawiaczom tizciny cukrowej A'. Pam. 2, 
1."iO. 3urffrt't'f"^i''l"E''- Pracowici rzemieślnicy i uprawia - 
cze lnu i konopi, zaczynają być w mniejszym u Greko- 
Hosyjczyków obrzydzeniu. Czack. Pr. 501. Jladiśtaiier , 

2u> 



156 



UPRAW CZY NA - I' PRAŻY C. 



U P rt Ó Ć - f P R O S I Ć. 



»anf6nitcv. ITRAWCZYNA. y, :'. , bic Rflt^iufri"" ■ ©«■ 
tenKluerinil. l'orii(in;i , najinlmejsza ogrodów ujirjwi zyiia 
i osadiicidka. 0/tr. Oif. 58'J. 1. UCRAWIC i:. rf«A Up"ry • 
Tłiać uieJok. "Uprawowai con/in. ; [Sorab. i hupscliawiscli 
sprawiudliwić ; &usn. upravi(i, ispravili ordiuate, dispo- 
uere , dirigere , conigere; /iois. ynpaBUTb , yiipaB.iflU' 
władać, za»iadv«ai!); piivrz3(l?.ić , pr/yj;oto\v;ii.' : ;ii[)(rn' 
ten, itiriditctl 511 ttwai. W zakonie dusze swoje ćwicze- 
iiifri) pdrii-in pilnie uprawowa!. Ryh. /'*. 238. Nieuia- 
btv zarsz w dzaciiislwiL' swoim powinny być do oclii'- 
duslwa uprawioiR'. Zuh. Hj, 11) (wprawione, włożone, 
wzwyczajone). Macerare lulum : ugnirść, iiS7ja{>ai- , upra- 
wić g'iiię. ilącz. — In tpeiie: L'prav\iać rolą, wskopywać, 
orać, pnoić, zasit-wać , przyrządzać do niesienia pożyt- 
ków ; tai JclD befłcUcii , liaucii , iiirii^lcn ; Boh. delaii , 
zdekili , {ob. Dzia/aći: ViUil nauiali, iiapuvali , pole ob- 
ilelali : Ui^su. lesijjati zemijiju ; Hag. lexali, lexeli ; Croal. 
lesain /iiidyu , ol)del.iv:ini ; Jloss. B034k.iiaTb , 6034^.114- 
BaTb, (ii/paÓOTaTb (i-f. obrobić). seMJCjtJbCTBCBaTb. Upra- 
wiajcie zieniię, albowiem orać, jest boyu fluzyć. Sins. 
Niim. 2, 119. Marcliew' potrzebuje ziemi tłustej a do- 
brze uprawionej. Cren: 'iTtfi Ziei/iia , i,'dvby była nale- 
życie uprawiona , żywiłaby sto razy w leoej ludzi , jak 
iel) żywi Zab. O, i04. UPRAWIŚY; Boh. ;iprawn\' , 
auprawny; 6'/ot' wypraweny; uprawiony, sprawiony przy- 
rządzony: jiibmitet , }itflfri4|tct. Garncarz z dobrej yliny 
i uprawnćj, dobry i mocny garniec uformuje, /'nlih. F źl. 
In fpeiif. Uprawna ziemia, rola; urDiirC^ , KftcIltC^ , flf- 
bautti ijCiD . ijrbrtlltcr Jltfct; Sorab. l.podwor, podworano, 
(il. p(>ilor..i- ;. ("iruiU lak uprawny dał im plenne kło- 
sy. Jak. Doj. i 60. Na nieuprawnym ugorze , albo sie 
rliwast, albo płonne tylko rodzą pokrzywy. Zab. 13,65. 
W ogrodzie tym, tak się uprasvnc z zaniedbanym mie- 
sza, iż się zda, że wszy<tko natura sprawiła. P. Kchaii. 
Jer. 400. Część południowa tego kraju mało co upra- 
wna. A' Pam. 13, 31.-2. •UPRAWIĆ, wprawą obró- 
cić, na prawa rękę czyli stronę; rrd)t? IPPII^CII , nilf Mc 
KCfcte i£i'ite. lo droj-a, cliodźrii; po niej; gdy sie uda- 
ne w prawą , i gdy się udacie w lewą. liudn. Jes. 30. 
21, not. •właściwiej: gdy się u|>rawicie i gily się ule- 
wicie ; gdyby się nam tak mówić yodziło." UPRA- 
WNIĆ (j. (/oł. Uprawniać niedok , prawnym uczynić, ule- 
gityinować; frd)tli* iiiadjfii , "Iifrcttlidłcit ; ł'iH(/' napravi- 
zb.ili , popravizbali ; f{<i'i. piuakonili ; lion. yaaKOiiiiTb . 

>-3aK(l|IHIfr ; Knl 03aK0HCTIiOKaTJI , yillHIlTI, 3i»K0IIHLmi , 

npaBii.ibiiu.vii, yaanoHono.iaraTH. Siaiul Wd.ński 1 )-21. 
r. wyraźnie u(>rawnia e.\ysliiie\a siwielej inkwizyryi tr.ink. 
t'r 301. r.dyby testament był utworzony w priytomno- 
ści świadków, tedy potwierdzinie panującego ma dzieło 
całe ubezpieczyć i uprawnić. Ctmk. I'r. 200 Przywi- 
leje nieprawne przez iiajwyżs/a .vł:idzę zostały upraw mo. 
ne ib. 180. Jak bękartów uprawniano, i rzv nastą- 
pione później małżeństwo uprawnia? ib 2fiti. Zebrzy- 
dowski, aby uprawnił rokosz przciwko Zygmuntowi III., 
zmyślił przez swe narzędzia rokosz (jlMiiański za Lu- 
dwika, it. 50 Żydów uprawniona niewola, tb. 103. 
UPRAZYC ; Dob. uprazjm ; Host. ynpfliKHTb , ub. Prażyć 



UPRÓĆ, "UPRUĆ, f. uporze c duk. , Uparać utedol. . po- 
rzuć odkrajać, iilitrcnncii, iil'id>nciPcn Tak go boli, jakby 
po żvle uparał. I'ut. Syl. 170 

UPRiJJKKTtJWAt; , ob. Projektować. 

UPROMIKMCI li. dok., promienisto obwodzić, bcfirablfn , 
mit StrnWeii uinflcbcn. Gdy twojej światłości połnośJ sam 
przvcienisz, A ebinuią jak obręczą gł')»e upromienisz 
etc. /-"(.-i/A. .Milt 80. 

UPROPORCYO.NOWAf; «. dok.\ proporcyonalnyni , po- 
miernyin z czym uczynić , pomiarkować do czego, przy- 
stosować; »crL'(iltiignittgii3 inndicn . bercc^ntii , obmeffen , ab- 
irdgcn. Lazaret do liczby głów w obozie powinien być 
uproporcyonowany. Oaz. Sur. 1,503 b. Zapas drzewa na 
magazyny łatwo być może uproporcyonowany. Juk. .Ąrl. 
1, 581. U|iro[iorcvonow3nic wyprawy potrzebnej do 
oblężenia ih. 2. 28 1! 

UPROSIĆ c; , ilol;., U(iraszać niedok : Bok. uprosili; Yind. 
sprofiti , naprofiii , (uprafiiati . naprafhati • zapylać się J ; 
Croal. oprossujein; Hoan. isprascili, umoliti , (uprascjali , 
ispitoYati iuleirOi;aic) ; lia;). uprossiti , uprascijti , umcd- 
litise ; lio^s. ynpocBTb , yiipaniHHaTb . oriipocHTb, ot- 
npaiuuiiaTb , iiciipociiTb , iirnpniiiiiBaTb , HC(ieia.toBaTb, 
/-'(■/. 3aM(i.!llTCT0B0BaTll : uprrisz.i.' , prOMc i naleg.inicm 
by uprosić ; briiiijciib biitfn, friiitticii, an&aitfn, jid) bemfibcn, 
ftiim? 511 crbitteii ; rum e/fecli: uprosić • prośbą wMobić, 
za prośbą wskórać, erbltffn, fiirrfj 'Sittfii fibnltm , trinii' 

flflt . rrreitbfil. l'od czas bawienia się z mcmi sułl,in:i . 
siła na iiim upraszają te białogłowy. Star. Dui. 2'. Skarb 
koronny przez zbyliii-:; upraszanie dóbr stołu naszego 
b.irdzo wyniszczony jesl. Yut. Leg 2, CIO. Królewska 
ręka d:iła , ale język x Skargi uprosił. Dirk. Sk. C A h 
Panowie one niewiastę udarowali , iiprosib , iż wypuści- 
ła dobrowolnie z wszystkiego syna cesarskiego. UVrf>;. 
lleg. 34. Jaropełk ustawicznie o lo boga prosił , aby 
takąż śmiercią umarł, jaka pradziadowie jego byli za- 
mordowani; co i uprosił. Stiyjk. 170. Ten roiryasza 
nieodstępny przyjaciel , lak sie uuii;ił ułożyć pięknie, żo 
go do kart ledwie uprosić mogli .Mon. 68. 205 iż Z wielka 
wiarą, z wielkim ufaniem prosił, łaono uprosił. Sk. Ziju: 2, 
2 b. Lepiej uprosić , niż ukraść Cn. .Ad. Ah^ (lepićj że- 
brać niż wisieć). Uproszenie, dopięcie za prośba: bjj 
Grbitrcii , erlmiflcn burd> Sitłc. Takowy król. jak' nasz . 
z uproszenia panuje /'«/. ,Jr^. 317. (precuirf). U|iroszo- 
riy, za prośbą dany. crbftfli. — Aliter : Uproszony, co sie 
da upr.isić. f rbitilicf) , firi) crbittfn lajffnb ; uproszony, 
exoraliilis, łacny do uproszenia. Cn Syn. 548 Sorab. i. 
naprosrbenilć; Umn. uinoliyi , izmoliyi , koji sc mo.łge 
isprosit molbami; Eccl. yjiojiiTC.ieiii Nieiiproszony, iri- 
ex:irai,li» homo. Cn. Th. 535 iiiifrliiltlirt) ; Vtnd. nespro- 
ndiu, nenaprofldiu . ncusprofliiozli . km fe ne pujii 
."^profil; Hoit iieynpncliMbiK , iieyMo.iHMUtt HCHcupo- 
nikift , (cf nieużyty) Przeciwko złoczyńcom b)ł nieu- 
proszony Kosz l.ur. 103 b Hubst. .Nieuproszonesć, Yiiiii 
nesprofliliYost , /iott. iieyBOJimocTb , bif lliifrbitiliibftii. 
— 8 ftmpr. Uprosić się ■ prośbą pozwolenie odejści* 
zyskać, ilcb frfę biftfn , loebittfn, PrKiiibniP frbiftfn ircfliii' 
flcbfn. Rodzice wielce mię miłują, na te drogę z tobą. 



u P R o S I C E L - U P R Z A S C. 



UPRZĄTNĄĆ - U [' R Z K D A (i. 



137 



Boh. njiiMŚiti ; 


Lar- 


gaiij h'ftaii['cii. 


Tak 


i/, ledwie znać 


■ , co 


1 swoim. /iV;. 


Host. 



wiem pewnie, iż się nie uproszę. Sk. Zyw. l,Uo. UPRO- 

SICIEL, n, »n., e3:oratoi: Cn. Th. 1193, Rng. umollitoi;!; 

ber Grbittcr . który oo u kogo uprosir W^od. UPUOSI- 

CIELKA, i, fem. ling. umolilegliza. 
UPROSTOWAĆ , ()/'. Prostować. 
UPROSZYC cz: dok , Upraszać niednk. 

dzo poprószyć, procliem powalić 

sie iiczernif, uprószyf a umaza/, 

jest w onvin tak inarnyiu wiezieniu 

Q q ;2. ^ ■, 

UPROWADZIĆ c-. dok. , Uprowadzać niedok. , z zfego razu 
uwieść, wywieść, prowadząc kogo ujść; ficr ©cfabl' eilt> 
fiibrcii, niif' t)n ©cfalir iBcgfiibrcn. Pamiętne uprowadze- 
nie wojska z cieśni Bukowińskiej. Jobł link Malka 
ucliodzi przeii nieprzyjaciółmi swenii i córka za sobą 
uprowadza. Tcal. 50. b , 46. Odwiaż konie , lub jeśli 
chcesz, ty dobadź broni. Ty bij, ja tiio zapomnę upro - 
wadzić koni. Dmoch. U 269 

UPROWIANTOWAĆ, UPROWIDOWAt' , ob. Prowiantować, 
Prowidować 

'UPROZNIC czego v:.. dok.. Uprózniać niedok.: Buk. upia- 
zduiti; A'o.ss. 3-npa34HiiTb , ynpa34iiaTb; umniejszyć, njać 
czego; almclnncii, >.icvn!iijcrit , luciiigcr iiind)iMi , yermiiibcrii , 
OUślecrni. Złorzecz mi, jak chcesz, 'aza uprożnisz swo- 
je myśl; która pefna złości jest, a ulżysz jej nieco te- 
mi słowy. Emi. Je:-. H h b. Upróżniła się zawada krzy- 
ża. Biidn. Gal. 5, 10 (zniszczono jest zgorszenie krzyżo- 
we. fi(6/. (id); sprzatniona ta zawada, nilś tcill SScgc gc: 
rdililit. Upróżniliście sie od Chrystusa, z ł:iskiścic wy- 
padli. Btidn. filii, a, 7>. (pozbawiliście sie Chrystusa. Oibl. 
Gd); ijjr Ibaht eiidi fciiier ycvhifti|] (jciiiaclit, fici) fctncr ciit> 
fd)la;jeii; i9oA. uprazdniti so; (/fo.ssynpaajinnbCH. y npaa- 
,«HaTbca zawakowaćj. 

UPRUC. oA. Upróć. 

UPRZĄS(^ , uprzadł , iiprzedła , /. uprzedzić, uprzede cz. 
dok., przędąc urobić , ukmiezyć ; Bity. zaprcsti , zapre- 
dem , fcrtiij fptlllicn , alffpilincil. Dziewka [lasmo już iiprze- 
dła. Tr — .Ąllcynr. Dowody te z piasku nprzedzione. 
Zygr. Vap. 2I4-. (nikczemne, błahej. Z długich robol 
swych nic nie uprzędą. Chrośc. Job. 28 (nie vvskóraja) — 
Transl. Uprząść sobie co w głowie, uroić, ułożyć sobie, 
uknać; ftd) fdłiuaniicrifd) dmai eiiibilDcii. cliimw im Sopfc fdimic^ 
ben, etmaś trmiiiifn, fid; bninui trajimeii laffcii. One rzecz chwa- 
lona takeni sobie w głowie uprzadl i uformował , iż po- 
lym , gdym ja ujżrał , daleko mi się podlejszą zdała, 
niżem mniemał, (join Dw. 123. Uprzędli sobie zyski 
w głowie. Klon. FI. G i. On to gdy nprzędzie .Mvśli o 
tym , zkad począć i do tej machiny Przyjść budynku. 
Tward. VVV. 61. Szatan uprzaoł i wymyślił takowy swój 
kościół. Wiin. Ek. 175. B;iczac, że kiótko sie miał na 
stolicy Osiedzieć , to uprządł sobie w tajemnicy. Żeby 
sie w skarby fundował. Twnrd, ViY 56. Uprzadł sobie 
w- głowie to albo owo, wziął sobie w rozum, pojął to 
bardzo, chwycił się tego, miTioharhań dicunt , apreendo- 
wał to, et contra nie apreendował on tego, me pojął, 
nie waży sobie tego , puśi'ił to lekko abo mimo się. Cn. 
Th. 1195. — g. Uprząść postawę, stroić, fiiie gciniffc 



Jiciur :nad;cn. Umiała dworować, uprząść postawę, ustrze- 
pić mowę. /'dch. Sali. -49. Powagę stroi , uprządł so- 
bie postawę, stąpa jak z tablatury. Cn. Ad 911, ( cf. 
odął się jak półtora nieszczęścia). Jaką chce, taka so- 
bie postawę uprzedzić. Klon. Wor. 2. Umie uprząść tak 
smutną postawę, umie tak wzdychać, płakać, "iż tym 
zwyciężyłby najokrutniejsze serce. dom. Du. 28i. — 
Similitcr: Spiewał-li, Syren; płakał-li , Niobe, Podobny 
tak głos uprządł więc on sobie. Miask. Byt. 2, 114. 

UPRZ.ĄTiNĄC cz. jednll. , Uprzątać niedok. Uprząlywać czejll. 
Buss. ynpflTUTb , ynpaTuuaTb , ripimpaiaib , npunpa- 
TUUOTb ; sprzątając ułożyć, uporządkować, (lllflńumen. 
Chciałam ujirzatać. Tcat. 8, fi.". Zabiwszy syna, uprzą- 
tnął dom na bezecne gody. Pilch. Soli. 51 Uprzątnij 
izlię Tr. — Fiy. Alcyd z monstrów u[irząlł ziemie, -/abi. 
Tel. 41. — U(irzatnąć -co zkąd , sprzątnąć, iiicgrdumcn 
Uprzątnąć kamienie z pola. Gn. Th. 1193. — Hy. Ta- 
mujące uprzątnij pilnie przeszkody. Hul. Ow 75. Uprza- 
tywając to przeszkody, i.iemało utrudnisz się. Sak. Kat. 
.4 1 b. Polężiią ręką uprzątał dolegliwości nasze. Psa!- 
inod.i.z. (zniósłj. Kloż miał uprzątnąć jego nieszczęście, 
jeżtli nie la, która była tego przyczyna. Iłej. H/arm. 
5, 187. Chce, by i z nie«zczcściein swoim krzywdę onę 
upiząlnąć, Wnrj. Wul. 177. Uprzątnij w sercu myśli 
nieprzystojne. Cn. Th. 1193. U|)r7.ątnać kogo. sprzątnąć 
kogo , zgładzić , ciiicii aii^, bcin SKege rdumcii. Na Linde- 
nera skarżyły ciioroby, Ze przezeń rzadsze po cmenta- 
rzach groby, Więc wprzód lekarza, śmierć, uprzątnę, 
rzecze, A zaś ich biały czechel dość oblecze. Miask. 
Ihjl. - 131. ri'RZATACZ , a, ni., co upiząta, ujr.^ą- 
tajacv. Włud., ber Jliifrrtiiiiier. 

UPRZEĆ, ob. Przeć. 

UPRZEĆ sie rei-ijir. dok., Upierać sie niednk , Vind. fc 
ypreti , Ypiratife, fc vpeti , fe ypcnjati, fe v' fzhetino 
pustayili , klubctuyati ; Bug. oprjelise , uprjeci'ise , tyar- 
doglayili ; Croat. tyerdokorimsze ; Bo^n. lyardogiayiti- ; 
Boss. yiiopcTEOiiaTb , ynepeibca , (yiTeperb , ynuparb 
oprzeć), ynpaMHTbca , iioynpaMHTbca , saynpasiHrbca, ne- 
peynpiiMHTb , uepeynpa.ii.iiiRaio , orypaibca , saó.iajKiiTb , 
sacpuuiiiTbca, prayHTbca , aapiamiTbca : Eacl. npoTUBy- 
npaTiica , nponiBynptoca , ocrpacToa;ecromiTHca; upie- 
rać Sie na co, uporem iść, ufiarcie nacierać, obstawać 
przy czein; bci) ctttuTJ liartiidtfig ('tficbcii, Imlsftnrrig fecn, 
ftiimii burdicii'3 talicn ii'oncn , b.ilTii McihCH. ISozsądny, ani 
Sie w przywiązaniu do dawnych zwyczajów nie uprze, 
ani się nowością nie uniesie. Gaz. Nar. 1, 242. Ociec 
mój , jak się u|irze , niczym go odwieść nie można. 
Tent. 23. c, ''28. (jak sie uweźmiej. Człowiek zły, na co 
sie uprze , by też najgorzej było , raczej da gardło , niż- 
by miał tego jioniecliać Ezop. 85 ; (Slor. kam uprel , 
tam chce; mordicw, lenel) Uparty partie. Uparcie, udv., 
uporny, upornie. b^ftlldcfig. Człek cnotliwy jest stałym 
człek próżny upartym. Nieme P. P 15. Rozumu jej nie 
nauczysz, bo uparta jak bies. Teat. 23. b, 57. el 14. 
b. 58. Chart czujny, w ślad gońca uparty. Olw. Ow. 110. 
(uporczywie nacierający). 

'UPRZEDAĆ cz. dok.; Boh. uprodati; sprzedać z czego. 



158 



UPRZEDZIĆ. 



L !• II Z l; D Z 1 c 1 1: l - u p ii z l j m o. 



przcdiijac udać; BOH ttwai uerfmifen, oii bcii iWaiiii Driii> 
gm, abicCfn. Po jannarku hanillarzc iirzeilowi zeznać 
mają , «!<■!(; ka/..lej"o tuwarii u)irzc(lali. Vol. I.eq. 5, 186. 
Po cześi!! dóbr jego uprzedał. Waig. Wul. 195. Rzeczy 
takich uprzedajomy , bez klurycli cudzozio.ncy obojść się 
nie nioga. Gost. Uor. \7i. et 50. Hibst. OJ/j. T i. Ilmir. 
Ek. 75.' ■ 
UPRZEDZIĆ dok., Uprzedzać niedok.; Hoss yapCMtTh, y iipCiK- 
jatb ; §. »') mlraiit upizcilzać , wprzód iść, puprzeilzać, 
tfOTauŚ (JC()CI1. Wsadziwszy Ma/doclieusza .Ainan na koń , 
uprzedza! i woIal : olo jedzie dc. W. Esther 6, 11. 
Uprzedziły książęta , zjednoczywszy się z lyini , co śpie- 
wali , w pośrzodkii iTił()d_\('ii bębenniczek. 5 Leop. /^.s. 
07 , 20. (przeiieszli .xiążi;la. 1 Leo/).). — Yeió. med. 
Nie niozeć rzecz stworzona uprzedzić stworzyritla swei,'o. 
liadz. i Eidr. 5, 4ł. wprzód być, cl/et |Ci)!i , yorniiS 
gcjien. Wielka sławę uprzedzały wielkie tiudy i roboty. 
liirk Zamoj. 5. — g. b) Actiue: Uprzedzić, ubied/, , wy- 
śoignąć, prześcignąć; Sorab. i. predeiidii , predelidżein, 
pzedstupam , pżeiizaslupii , pżiedii prez; Yind priedpriti, 
priedduliajali , [irieddnjili , priedliitili , priedbil^ai , pnoil- 
l'aidi^'ali, naprei priti , oa nagleń pni, proliilel, pre- 
naglil; Croat. prcleclii , (ef. przi-eicć) ; Busn. prileccbi , 
priii docciii ; llus<. ncpeanTb, onepe4iiTŁ, oncpe/KisuaTL , 
Bunepe^iirb BUiiopC/KiiiutTb. ripe.tiycntTb. npLMi.ycnbuiiTb, 
npe4iy6b,ii!Tb. iipe,n..vftt«4aib, npe4\\ iipe4HTb iipe.iiy- 
iipeii-Maib, npiMMi^KopiiTb, npejT-yci.opaib, Biipaib; lici. 
ii|it,VŁi:.v>iiTii , iipt,\iiici|iit, ii|ie4iiTeKy , ii(rr..\T.iiTH , iipe4 
6try , ypiicraf II , (icpecrii-ib , oótibuTb noro , jiiDOr Um- 
nuii , 1'orfDmmcii , 'jorlnittcii , yorcileii. Drugi zwrl-Minik 
uprzedził biegiem Piolra , i przyszedł pierwej do |;robu. 
1 Leop. Jijun 20, ł li')zunines(o jest , rozumem uprze- 
dzać nalare. Zab. 12, 287. Mówią, ie cza-em rozum 
uprzedza l.ita K-.as. l'od. 2, .50. W kim przymioty 
uprzodziiją wiek, tam młodość jest zaleta. 6'/ijs. Aum 2, 
228. Uprzedzam kogo do czego, ubiesjain miejsce abo 
co i:inegu Cn. Tli. 1170. bn-3 ^łras)2iitre fpiclcii; Somh. 1. 
predebcru ; Ei'cl. npe4Biicu.iio. Na uprzedzeniu każda 
rzecz należy, (iyt. Ad. 50. Ecd. npe4BUHTie. — Uprze- 
dzać kogo w czym . czym , przewyższać , przechodzić 
Ro, celoAMć; eineii luoriii ubertrcjfeii. Na wysokie s-e sto- 
lice kąsali , i jedrn drugiego iloslojiiością uprzedzać 
chcieli. Z'irii. IKsl. 3, 005. — Uprzi-dzić ko^o, za wczasii 

go przesirzedz. citicii iiii Somiiś iPitriien, ibni ciiic BOiinii' 
fJi]C 9l>Ct|'lllli] gelieil. Uprzedzić sądem , seilziemu pocliop 
ilać, przykład, spo-.ób postępowania w sprawie jakiej, 
prnejudicare. di. Th. 980. ciiicii iiorliintifleii 3ii(f)tcrii)rt(c() 
iiu||łc[ll'll. Uprzedzenie sądu, dekretu, sed/ieiiui danie 
pocliopii , przykładu, praejudirinir. (In Th 985. ^ire- 
juJykati. (ef. sekwcia), fin uorliiifiijco, jiiiii 'Scaiptol 
aitfijcftiilleć' Uitl)cil. Uprzedzić czyje zdanie , me dopuścić 
mu na własne oczy widzieć, nabtiwie go przesądów, 
ciiifiii 'l)onirtl;ciic Itcądringeii , /?oj.ł. npcfbynbpiirb , iipe4x- 
ybtpHTŁ. U|irzecizajaey c/yje zdanie; /ius.< iipe4iyutpii- 
TCIbHUiił. Uprzedzony /ioss lipe4iyiitipeiiiihlfl. Uprzf- 
dzenie , uprzedzone zdanie, u(jrzedzoria opini;i. przesad, 
presuinpcya , preweiieyz , ^ai 'iJoriirtbcil ; Croat. prevze- 



tnoszt ; ( Vind. preusetnost superhia , preusetii^e , prcje- 
matife; Garn. preusęli , preusaniem supeibio, pysznię 
się , dumny jeslemj ; Hots. npe.tiyBtpeiiie , npcMpaacy- 
401CI. npe4pa3cya;4eHie; Ectl npeaiif , iipejnpiiiTic. iNic 
lak nie jest przeszkoda do zdrowego sa'lzeiii:i o rzeczach, 
jak uprzedzenie umy>Iu czyli pic .veiieya.~ ,lł./i 71, 456. ^ 
j$. Uprzedzać, zabiegać, zapobiegać, inirfoniiiKii cincm 
UbcI. Uprzedzam !ek;irstwy chorobę, wprzód biorę le- 
karstwa. Cii. Hi. 1190. Lepiej uprzedzić winę. niż po- 
pełnioną karać. Oaz. Sar. 1 , 59.t. UPHZEDZIlilEL, 
UPRZED.^^CZ , a, łH., antei-.estor, prae^uisor. i/ącz. przo- 
dek, p()przediiik , hcr Sonjfliiflcr . 3>orlaiif tr ; tioat. pre- 
lekavfcz; Ross. npe4BapiiTejb. Ś. Jan |)ii?'.ł i uprzedzi- 
cie! Chrystusowy. W. I'u$i.. W. 23. Sicld. 2, 183. 
Posłałeś uprzcdz.tczc przed v.ojskien) l\v\m simszenie, 
aby nieprzyjaciół po . lekku v.ylracili. W. Sup. 12, 8. 
(uprzedzające. 5, Lenp.). 
UPRZEJ.tlOŚC, ści, ź. : fiok. uphmost; yHtou. uprjinosl 
szczero.sć, dobrość, łaska\^ość; /ioii: npnuoCTb , IipflMH- 
aiia prostota, piostość , yiipflacTUO -■ uporczywość; Lctl. 
npHMIllin iieijiiil'!.-'); .szezera serdeczna eheć , życzliwość, 
wyl lilie; niifric^iiflf , lieijlid;e 3""fifluii9' .'pcrjlifijfcit, (Jrae- 
bciiticił; llosn. micT04yuiiL' , micTocfp4i-'iiL' . iipucT04y- 
luie, npocTOcep4e4ie , npucToee|i4e>mocTi». C.iitroycep4ie, 
iiCKpeiiłiucTb . pa4yiuie . yTpuóa , {ci. wyiskrzyć, cf. rad, 
cl', wątroba . Ufirzejmość rzeczona od przejmowania chę- 
cią s«ą. I'elr. E'i. "270. Wylane serci; i uprzejme chwyta 
się sposobów uprzejiiuiści , które najlepsze być mniema 
do oznaczenia czułości swojej Arn*. I'ud. 2, 120. . Pi- 
sać trzeba do wyższy h z uszanowaniem , do równych 
z względem, do niższych z uprzejmością. Ara j. /'"rf- 2, 
111. [)aj boże, by te niezgody upadły, j ona Staro- 
polska uprzejmość i cnota kwitneła. Sk. Kat. 503. Ta- 
kie sie lichwy zagęściły, takie pot«arze i nieuprzejmości 
w sprawach wszystkich i prawaeii , iż trudno poznać, 
jeśli to boga znają. Sk lun. Ó51. Piotr ^ był wielkiej 
uprzejmości ku [lanu Jezusowi. Odii<n. Su>. 2, .\ ii 3. 
\Vielka była uprzejmość lego spowiednika , który na 
osobę królewską nie nie baczył, ale_ wolnego języka na 
lekarstwo jego grzechów użył. Sk. Żijm. 2, 252. ser- 
decza otwartość , oh. 'Rezpiecznośii ; l^crjliite ,Vc»HHUtliiJ' 
feit. — '<!{. Wasza uprzejmość, liliilm ^enuljn a raje 

d'itus, ciii Ittd, bfii ber Stóiiia ben Senatorcii flnb; e. yr. 
list Zygmunta III. do Uhodkiewicza. Wzięliśmy o»l lipriej- 
tnośei Waszej pisanie z obozu etc. A'«r. Chcdk. 1 , 171. 
Król Jan do seniitoró>v: Donoszę Wałzej uprzejmości. 
abv uprzejmość Wasza o należvtv>-li śrzodkach zamyśliła. 
Sw^id. -i, 2. UPRZEJ.MY, .■«. e,'UI'RZEJ.\IIE, UPUZEJ.MO 
aiic. ; Roli. uprimy , (prjiny , prjiiio prosty, prosl-i ; SIjv. 
uprimy Leiiif/nus ; /ioi«. npHsibiK . iipMMu prawdziwy, 
|)rosty, rzetelny, iipauilTk., noiipHMiiTb pmstow.ić, prosto 
1 szizerze postępnwaći ; łiu.^s yiipiLMuti • uparły, ynpHMO 
uporczywie , yiipiuiiubCH . yiuiiipHMiiTbcii, nepuyaptiMHTb , 
nepeynpnuiiiBuio , auynpHUUTbcu ujuzeć się; Lci:l. npH- 
Mliuli nj[>rzeciwko będący. upilNU . tlu opHUl prosto. 
Uprzejmy, szczerze i serdecznie przychylny. ijezli*y , 
'sprzyjażiiy ; iiii|rii1)tifl iinb bfrjlidi flciifi^l , cr^cben , ooii 



u PRZEZ PIECZ YĆ - UPRZYKRZYĆ. 



U P R Z Y K L I W Y - L" P T S C 1 C 



159 



.v>cr\cn nnłHirntlciib , iiniiijft yuicttaii ; Rosf. npocTOcop4e- 
•jHHU, 'iiicT()cep4L''mbiii , iiiicro.uiuiibiri , ycciuiiuil upo- 
ciojyuiHuri , ójaroj-cejUHLin , iicKpciiHuii, iicKpeMuii , 
jiCKpcHeu^ , (ety. ncHpi, ob. Iskrzyć, wyiskrzyć, c{. 
wskroś), pa4yniHUH (06. Rad), 3ar;a4bmiiuH. Job był 
człowiek uprzejmy, fladz. Job. 1, 1, not. « rozumie się 
szczery, cały, a który nie myśli w sercu nie innego, 
jeno lo . co jest w nściecli". Już tu niema czego się, 
lękać. Wszystko ci tu uprzejmo. Jc.bi. Tcl. A\. Rzaiika 
jest cnota , wierność uprzejma nad cudzym. Sk. haz. 
465. Ty hądż uprzejmym panu bogu twemu. Radź. Deitt. 
18, i o. (szczerze oddanymj. Wszystko wedle świętej 
sprawiedlincści idzie, gdzie się kaidy wedle niej uprzej- 
mie miarkuje. Kosz. Lor. j)r. Często ten sposviednik kró- 
lowi złe jego sprawy na oczy wymiatał : wszelako go 
król czcił, jako człowieka uprzejmego, który mu pra- 
wda mówił. Sk. Zijii: 2, 4-08. otwartego i sprzyjającego, 
pf cn , frcjniUtMij , oh. Bezpieczny). Uprzejmie kochać 
/iOS5. pos.iioOnib, B03.iio6.iaTb. Z serca uprzejmie wos 
kocham. Gaz. Nar. i, 188. szczerze, nufi!ci)tifl. Świeca 
<:iała twego jest oko ; a tak bedzie-li oko twoje 'uprzej- 
me , wszystko ciało twoje świetne będzie i Leop. Maik. 
6, 2'2. (szczere, liill. Gd.); nieskażone , iiiiyci'bcrl't. — §. 
Aliler: Ujuzejmie, z naleganiem, bardzo, mocsio; mi)-- 
t>xMlić) , fłarf. Przyszedłszy do niego, uprzejmie go pro- 
sili. Sekl. f.uc. 7. Krasiis na łakomych uprzejmie sie 
gniewał. Weresz. fieg. 100. — Simil. ohsol. Słoność i 
gorzkość wody uprzejmie jest przeciwna 'drzewiu. Crese. 
86. (na j^iłowe). Baczyć potrzeba, sby powietrze nic było 
wilgotne uprzejmie. Cresc. 4. — g*. Z uprzejma, umyśl- 
nie , rrdt %M^. Wezmij żelazo z uprzejma na to urobione, 
a opal koniowi skórę. Nipp. 119. — §'. Titiihis sena- 
tor. Król do senatora : Wielmożny uprzejmie nam miły, 
do niesenatora : Urodzony wiernie nam miły , albo leż : 
Urodzony nam wielce miły. Sioad. A , 38. Lisf Zygm. 111 
do Chodkiewicza : Wielmożny uprzejmie nsm miły. 
Uprzejmość Wasza etc. Nar. Chodk. 1, 171, (r. 1605). 
Zygmunt III. do obywatelów Wileńskich: Uprzejmie 
wiernym , nam mifym , łaska nasze królewska .... 
Duh. "(64. " 

'UPRZESPIECZYC. Bid. 77, ubezpieczyć, bezpieczvć. 

UPRZESTRZEMĆ, ob. Przestrzenić. 

UPRZYJE.M.MC CS. dok., Uprzyjemniać niedok. , uczynić 
przyjemnym , nadać przyjemności , nngcucCilt lliac()cn. Cno- 
ty towarzyskie uprzyjemniają życie tych wszystkich , co 
nas otaczają. N. Pam. 24, 326. .Ani Zamojskiego za- 
sługi, ani zgon chwalebny Żółkiewskiego, nie mogły 
uprzyjemnić narodowi władzy hetrr;ańbkiej dożywotniej. 
Czack /'r. 230. 

UTP.ZYKRZYC się komu neutr. dok. , omierznąć mu dla 
przykrości, finem ubcrbnl^ig imb lafłtg merbcn. Domnie- 
mam sie , że sie już bogu uprzykrzyło tak często zlito- 
wanie. Fur. Bw. G ó b. Uprzykrzony, obmierzły, ucią- 
żliwy; Carn. siln, Idfłig, l'c((Łii'crli[^ , iibertriigiij. Tłumek 
ten ciała dźwigam, watłv i skrzywiony. Ziemia mi już 
obmierzła, świat mi uprzykrzony. Krhow. 86 Tyle wam 
stawałem się uprzykrzonym , i tak cierpliwie bywałem 



poprawosanym. Tcat. 19. c, 81. Co za uprzykrzone 
dziecko. Teal. 24. c, 50. Człowiek uprzykrzony {Gani. 
sitnek, silnesh). Burzliwy wicher, zima uprzykrzona. 
Au;/). 1, 59. Uprzykrzony przypadek Teat. 51. c, 27. 
■■ 'UPPiZYKLlWY id., n. p Zakończą prac swych bic^ 
najiiprzykliwszy. Przijh. Mdl. 598. najuprzykrzeńszy. 

UPHŻY.MlUtilĆ rz. dok., Uprzymiotować niedok., przymio- 
tami obdarzyć, mit gigcuidjaften [legnbcn, Beeigeiif^afien. 
Pięknie uprzymocona dama. Mon. 71, 124 Uważ, czyś 
b.-irdziej bogata, jak urodziwa, lub uprzymiocona ? Mon. 
75, 596. (ulalenlowanaj. Cale zacny i uj)rzymiocony ka- 
vya!oi-. ib. 69, 77. Ci niech będą sporów naszychs e- 
dzlowie, którzy niider dobrze uprzyrniotowani Zab. 
10, 267. 

UPRZYWILEJOWAĆ cz. dok., przywilejem obdarzyć, piiwi' 
legircil. Uprzywilejowany; Boh. weysadnj, fwejsada przy- 
wilej, et. '.'ysada)-; Sorab. i. wosz^bnoh .praliwowski ; 
Vind, ofyojobodjen , yunvset, (cf. wyjęty). Za uprzywi- 
lejowanego nie ma być rozumian, jeno ten, który przy- 
wileju do«odzi, bo z przyrodzenia żaden uprzywilejo- 
w.-inyni być nie może. Szezerb. Sax. 359. Wolność Pol- 
ska była wolność uprzywilejowana. Ust. Koiist. i, 251. 
fszl :checka , na pizy.yilejach szlachectwa zasadzona). 
Siiilpiński książę nml władzą króla Władysława state- 
cznie przebywać poprzysiągł i 'uprzywilejował. Krom. 
458. (dyplomatycznie obowiązał sie). Pewną liczbę zboża 
dlii kościoła nadał i uprzywilejował. SA'. Dz. 260. urze- 
downie zapisał. — Fig Rocha ś f Sebastyana mają za 
patronów od morowego powietrza uprzywilejowanych. 
Uaur. śk. 100. Godziny męki pańskiej sprawami uprzy- 
wilejowane. Hrbst. Odp. P p o. 

UPSN.H' się recipr. jedntl, potknąć się, utykać nogą; f}oI< 
pcrn, nnftppcn mit bem giife, Paehobk supy misę nio.sąc 
upsnął się, i stłukł ja w skorupy. Zab. 8, 345. liyck. — 
Tr. Fig. Upsnąć się w czym , chybić czego , potknąć sie 
w czym, poszkapić się; serjło^cn , ftolpern, ein 35eri'oŁcn 
madjcii. Jeśli sie upsnicsz, pewnie cię nachylem , Snadź 
i rozk wiłem. KL:n. FI. E 4. Trzeba nam przykładem 
przodków iść. a w czym oni upsneli się, pilnie wy- 
strzegać. Star. Poh. A '2 b. 

UPSTRZYĆ, ob. Pstizyć. UPUDROW..\Ć, oh. Pudrować. 

UPUK.AĆ się, ob. Puknąć. 

UPULCII.MĆ cz. dok. , Upulchniać niedok. , pulchnym uczy- 
nić , anfli^tfcni. Ziemię te ile możności przerobić i upul- 
chnić należy. N. Pum 17, 205. 

UPURPURZYĆ, ob. Purpurzyć. 

UPUŚCIĆ cz. dok.. Upuszczać niedok.: Boh. upu.sllli, upau- 
śtiti: Vind. spusliti, prezhpusliti ; Hoss yn3XTHTb , yny- 
CKaTb . ypoHHTb , oópoHiłTb , {ob. Uronić) ; upuszczać , 
nie dotrzyinawać , nie dodzierżać, dać sobie z rąk ujść, 
z rak wypaść, z rąk wylecieć; nuo bClt JOdllDClI laffcil, 
lp>Maffcn, ciitfommcn biifcn , cntfnilcii lafien. Upuszczam co 
na ziemię idem cum wypada mi z rak , upadło mi co 
t rak na' ziemię. Cn. Ih. 1197. fattcii lajfen. Trafi się 
czasem, choć to dobrze łowi, Upuścić wróbla samemu 
kołowi. Knini. Poez. 2, 181. Upuściliście ptaszka. Jabl. 
Buk. S 2. (wyśliznął się wam , wymknął). Jeżeli tego 



160 



UPUST - U P U S Z Y C. 



UPYCHAĆ - U R A D A. 



złoczyńcę nie stracisz , Łjskę cesstrską utracisz. Odym. 
Św. -, lig 5. jeżeli ijo w)pu.ścisz, tin^i mu się chro- 
nić , iicioi- , rcoffiii bil ibn eiitmijdjeii laffeft. Nastąpili na 
Age, jakoijy oii ją upuścił, hiuk. Turk. 25. Po inału 
chodzą, ci co polraAy jakie przyprawne niosą, giiy się 
boją , by czego nie uptiścili , abo nic rozlali. Aos:. Lor. 
4 i. Zihiło Sie , ie z oczu łez coś upuściła. I', liclian. 
Ort. I, "iS. ('ukanęla). Cu masz, me upuszczaj. Cn. AJ. 
94. (trzymaj, coś uchwycił). Jediioś upuścił, drugicpoś 
nic dostał. Cn. Ad. ó\(> (kto dwu zająców goni, ża- 
dnego me udiwyci). Miawszy w lęku, upuścił. Cn. Ad. 
488. Juz to zgiiiionc , co raz upuszczone. Teal. 20. b, 
211. iSzadko się okazya znowu poja»i, gdy ją nieroz- 
tropnie kto raz 7. rak upuści. Ziih. 5. "7, (cf. okazya 
z tyłu łysa;. -- S-mililei : Cnydi Padniewskich szczęście 
raz do rak swoich wziąwszy, nigdy nie upuściło. VV'iir(7. 
\Yul. 501). nie puściło się icli , riie porzuciło ; es (iejs 
fie nie io^. oerlic^ fic nie. Upuszczać sprawę, uiraeać 
spr.i»\ę u sądu Cn. Tli. 1197. — .ihsclute : Upuszczać, 
popuszczać, nic strzymać e.vkreincnló* ; filllWU hlffen , 
fhreid,ieii Iiiffcn, gcjien lajfen, (Pic fecrcincute). Zły to piak, 
co ujinszcza, cu s«e gniazdu plu.i{a\vi Ihjs. .'\il. 78. — 
§. Uiminucndo : Upuszo/.ać co w laryu , upuszczać co z 
sumy, z k;,rania. Cn. Tli. 1197. usIepOAać co, folgo- 
wać; nai^lwifen , abbaiicicin lajfen, roeniger nelfinca , nad)= 
gebeil, nadjicjicn. W traktowaniu czasem dobrze umyśl- 
nie wysoko zacenić, aby lekko u()U.szcz.ijąc, na tym, cze- 
go potrzeba, rzecz stanęła. I.,ui. Hoi 127. — Abnoliile: 
Upuszczać, spuszczać, lżej, wolniej postępować w czym; 
leinitere confenlionem. Cn. Th. 1055. nacClrtffcn , llitcClilC' 
b(n , crfiiltcn in fcincin Gifor , cf opuszczać się. UPUST, 
u, w., spust w stawie, śluza; Ihh. brienj; Yind. dol- 
spust ; Lcd. icMst, ; bie odjlenfc an ciiicm "Jcidic. Uo za- 
trzymania wody w stanie albo wypuszczenia jej sa upusty. 
hluk Zw 5. 201; bywają z dylów dębowy.^h , sosno- 
wych. (6.2, 1 CG, (cf. mnich). Gdy staw (lowedzią gwałto- 
wna iiabi/.inieje, a na warowne nie trali upusty, Ziden 
jej wyuzdanćj nie wstrzyma rozpusty. Tuurd. \VV. 174. — 
Ti: fig. Przerwały się żrzódła przepaści i upusty nie- 
bieskie otworzone są W. Genen.l. \\. Otwarł bóg upu- 
sty górnej swej "skarbnice, Poruszył wody, grorny , ły- 
skawice. (iroc'i. W 55S. ,~i Leop. ib. (otworzył "prze- 
tehliny niebieskie. 1 f^eop.) Bóg kazał sie olwofzyć ka- 
tar.ikloiii czyli ii|iu>tom niebieskim. .Mon. 70, 828 (ftie 
>£d;lcnieii ia .v»iininfl'J , bic jenffer bf« jcimmcll iiiith.) 
Przepaść przepaści wzywa w huczeniu 'pr/.cdc lilin (abo 
upustów) twoich. 1 Leop. /•*.«. 41 , 8. Na Ie pom[ie me 
bardzo pogodnym patrzało Niebo okiem, gdy w;ilnym 
upusteni deszcz lało ilin. Hyt. 2 , 75, {ob. Cebrann) — 
.Utegor. Niech jiłynie rozkosi na wszystkie upusiy. Hul. 
Om. 252. — |J. Chirurg. Upust, fontanela, inafy wrzodek, 
który się z pewnych przyczyn, i to na pewnych t\lko 
ciała miejscacli , z umysłu zwykł robić, /-'c-'-; Cy. I.l."i8, 
Vind. fontanela. vshgamza , ciii tl'lllfllidiC'3 (Scfdjiuńr, (^PllliinfU. 
UPUSZYC <■;. dok. . puchem ujiierzyć , mit Dauncii bfjiiiberii. 
Upuszyć szale, upierzyć szatę, pierzem unieczyscić. Cn. 
Th. 1195. fcbrig inadjen. 



'UPYCHAĆ c.-. niedok.; Bub. upśili , upiclinauli; fiott yau- 
.Miytb, y'nH.\inb, ynn.MiBHTL < [icbaniem układać, }U> 
liiinmcn biurfen, prejlcn. Włos z krwią spiekły w rany 
ujiycha. hchow lloż. 111. — ruj. Prosi by jej objawiła, 
co ją tak upycha , quidquid dolel. Zebr. Uw. 254. co jej 
tak, mocno dolega, dokucza, dopieka, oo ja boli, mai 
fie ftbmerjt. 

UPYSZMĆ r;. dok., pysznym uczynić, ftolj ntiK^tn. Tr T>m 
urządzeniem myślili upysznić śliczną g.ilę. Knini. fuei. 
2, 162. przepyszną uczynić, wspanialsza; i>crbcrrli(i;fn , 
prń(()tiger nmdicn. 

U R. 

•Ul{ , ob. Tur , ob. Żubr. 

UI5.AI5AC, rąbaniem uciać ; Hoss. ypyóurb, ypyóiiTb, ub. 
Rąbać UIUBIAĆ, o6. Urobić. 

URACZYĆ kogo Cl. duk. , Uruezać niedik , uczcić kogo na 
dowód , żeś mu rad , rad komu być u siebie , podej- 
mować go z uszanow.iniem , uczęstować; citicn ebrciioott 
nufne^mcii , i(>m Df<.) fid) allc Gtre antbtiii, ibn .int anfnfl^' 
incil, beiuict^icn. Częstokroć miasto uraczeni.i gościa, to 
sic jakich nabawią kłótni. Haur, Sk. 51 t. Kazimierz od 
Podołano w z niezmierną radością przyjęty i hojnie ura- 
czony był. Krom. 377. Król w Malborku mistrza Pru- 
skiego z kilką komendalorów , do siebie przygoszczonycb, 
dobrotliwie przyjąf i uraczył. Krom. 091. — Simil. rec. 
Uraczyć się u kogo , podwesciić ssibic : fic^ bcij jeniiinbcn 
btne fcflii liiffen, fid; b(\) ibm giitlit^ tfun, l'i4a (d)mciffn 
Iilifcn. .Mniej skromnie pijąc uraczyłem się należycie Zab. 
II , 105. Ucieszy się i uraczy, droch. W. ."j38. Winem 
się uraczył , i na bar.kiccie nogi skaleczył. Stein. Cyi:. 
574. Każda rozkosz tu w sobie mu. że ludzie na poły 
szalone ku sobie zapala; a gdy się już w nićj uraczą, 
od nich zasic ucieka. Kosz Lor. 15. — Uraczyć, uczcić, 
honor komu uczynić, zaszczycić go, (icr^rClt. Podskarbi 
Krzyżacki na uraczenie wesela królewskiego posłany b\ł ; 
ud cohonestandns nupltns. Krom. 595. — jj. 1'raezyć ko- 
go czym ' ł.iskawie obdarzyć, uczsić czym, ziszczycić; 
eincn ivomit licebrcn , (<egaben. aueijeid^e!!. Kusił się od- 
mienić ich stan , a uczcić je i uraczyć swobodami mia- 
sta Alexan<lryjskiego. I Leop. 5 iłach. 5. Kobieta wszys- 
tkiemi od natury uraczona dar.imi. ^Yfg. iittrm 5 , 
261. Kapitułę nasze wieikiemi łjsk.mii uracz\ł. iiirk. 
Ditm. 155. ł.,aski, któremi nas bóg przy chrzcie uraczył. 
firbst. Lek J 2. 1'rzyjaeioł swoich bogato uraczyli, filch. 
Siill. 1"S. Takową chwałą jest lam uraczony, O jakiej 
myśleć niepodobna drugiej. Odym. Sw. 2 . O o b. .Niecli 
świeżym jego zwłoki uraczają chłodem , Grób jego drzew 
wyniosłych oloezą obwodem. Ciod. Ge-n. 5. Uraczenie, 
uczczenie; bic 3i'f (imng , fflurbignnij. Na Piętrze za łaską 
1 uraczeniem pańskim , fundowany jest kościół. Hrltl. 
Arl. 08 
URAUA , y, i , postanowienie, rada przed się wzięta, to 
co uradzono, umyślono, umysł, uchwała, zamysł; Wnd. 
fvit , nalViluvan|e , dofodba . |vitnu skli-nenje , l\itni 
sklenik, ber Sefd^lnP, bie (Sniit^lie^ung. Urad swuicb i 



URADOWAĆ - U R A G. 



URAGACZ - U 15 A Z. 



161 



ustaw dawnych odmieniać nie chce Jowisz, ani moie. 
Olw. Ow. 5()i). Dydo obwieszczona h\h o hoskicj ura- 
dzić. A. Schan. 9. Lrady swoje przywodzą do skutku. iWoi). 
67, 115. Wieozna urada, faialis lex. Zebr. Ow. 249. 
Wiecznyci) urad wiedzieć dawiiła skrytości : fatorum nr- 
rana canebat. Zebr Ow. ii. (URADOWAĆ się, ob. Rado- 
wać się). URADZIĆ c:. dok., radząc postanowić, umyśhć, 
uchwahć , ustawić; Boh. uraditi se ; Yind. skleniti ; Hoss. 
ycoBtroBarb , con-femaib. costmaBarb, {oh. Sowielnik. oh. 
Wieci; l'cfd)ltcpcn , dncn JKattfcthip iiuidłcii , fcftfc^cn. Ura- 
dzony , Vind. sklenezhen ; Rms. cOBtmaiiHbiri. Rzeczy w 
senacie uradzone,- postanowione, osadzime, urzędy do 
skutku przywodzą. Pctr. Pol. 450. Próżno się na polu 
wadzisz, jeśli doma nie uradzisz. Rej. Zw. 131. Posta- 
nowienie z dawna uradzone. Hej. Post. K k h5. W oemie 
pod cudzy dom się pndkopyw;i, Co w dzień uradził, 
w nocy wykonywa. Chrośc. Joh. 89. Czegóż złośliwy 
dowcip nie uradzi. Gdy sie na ZĘ;ubfe niewinnvch usadzi ! 
Aar. Z>:.. 2, 180 

URADZAĆ się, oh. Rodvić się. 

URĄGAĆ PŁ. dok. , Urągnać jednłl. , Urągać się rec. , nai- 
grawać , natrząsać sie z kogo, przegarzać się; ciiiCiS 
ipottpn , einett bij^iien , mit tbm fcin ©cuipłtc treibeii ; ( Boh. 
lauliati se conritiari . IżyćJ ; Cnrn. shpotam se , opona- 
sham : Croat. rugamsze , rugotiin drugoga , narugavam- 
sze , naspotav,)msze , (rug;nii, rugati cajiero, rugo, cripso, 
narugati czelo cnperare frontem) ; Bosn. rugatise , scpo- 
tatise, porugatise , narugatise , (naruditi riigare, corru- 
gare, porusgiti , narusgiti injurose tractare , porusgitise 
induere se vesle lugubri) \ Rag. rugatise. narugatise, 
f prorugovatise jocari); Ross. pyrarbca . (pyraTb lżyć), 
oCpyraib. nopyraib , (nopyraibcs pokłócić się), pas- 
pyraTb (wyszydzić), CKa.iosyó.iiiTb, 3y6ocKajiiTb , (2. wy- 
szczerzać zęby) — Ohserves constrticliones varias : Kio 
urąga, mniej cnoty ma. Rys. .Ad. 27. Po coż się ko- 
rzyć tej łakomej rzeszy, Urągnie prędzej, niżeli pocieszy. 
Kniai. Poez. 1, 119. Traci cnota swą dzielność bez 
winnej nagrody. Urąga kłam bezczelny na jej płacz i 
szkody. Zjb. ló, 235. Xar. I łolrowie Jezusa urągali, 
którzy z nim b\li ukrzyżowani. Sekl. Math. 27. Kto 
rzyni krzywdę ubogiiunu , urąga stworzycielowi jego. 
W. Prov. 14, 51 Porzucił żonę, gdy mu bracia urągali, 
iż nie według swegn stanu się ożenił Biel. 422. Urągał 
mi tym, i szczypał mię słowy , powiadając, że jakoliy.... 
Baz. Ihl. 72. Jako świętego Joba przegarzali królowie , 
takież też temu urągali rodzice i krewni jego. 1 l.eop. 
Toh. 2, 13. Urągały sie nam obce miasta. Warg. Wal. 
100. Zazdrośni jako fortunnemu zazdroszczą, lak w nie- 
szczęściu poniżonemu urągają sie. f.ub. Roz. 531. Nie urą- 
gaj się z nędznego. Cn. Ad. 683. Jak z Joba urągali się kró- 
lowie, tak i z Tobiasza się śmieli powinnowaci i krewni. 
Sk. Zyw. 2, 554. Urąganie = "'UR.ĄG, u, ?« , przegarzanie, 
nagrawanie. UR.\GOV\'ISKO , a, 7i, , ^tl' Spfittem) , tai 
Sófenen , ScrfiiiDiicii ; Boh. ausmeśky , (cf. wyśmiać) , rau- 
hawost coniitiatio , dutka cavUlum , (cf. dotknąć, dotkli- 
wość); Carn. shpót; Croat. rugola ignominia; fius/i. rug, 
ruganje, scpotanje; Rag tug ludtbrium , ruugh probrum, 

Sltwnik Lindegt wyd. ?. Tom TI. 



infamia, (ruuxnos obscoenilas) ; Ross. pyrareJiCTBO , hb- 
pyraTc.ibCTBO , Hapyranie , CKajosyficTBO , a^yCocKa.ibCTBO ; 
Eccl. uo4CMt.\'B , iiacMtuiKa , pyraiciCTBo , noHouieHic. 
Kj pokiż tych uragań , kiedy ran nie leczysz. Po co je 
jątrzysz, po co na nowo kaleczysz I Żabi. Fir. 65. Pod 
poniżającym jęczy urąganiem. Teat. 4, 55. Przechodzi 
orszak, na cie wzrok miece. Ściskając z urągiem piece. 
Hor. 2 , 526. Rzecz powszechnego urągu warta. hoU. 
List. 1 . 26. UR.ĄGACZ, a, m., urągający się z kogo, 
ter Spiiltcr , iicrbo^ner; Boh. uśtipacek, (cf uszczypliwy); 
Cnrn. shpotliuez; Yind. ('hpólliviz , spotliviz, spotliuz , 
nofazh, fhpotuvauz , pofmehovauz : Rag. rugalaz, no- 
rughglivaz, porugavaz , (podrLigavaz joculałor); Bosn.^ 
pnrugac, rugayac, koji se ruga; Ross. pyrarcib , nopy- 
larejb, cKajioayót, sj-óocKajib, f pyraie.ibHnua , cnajo- 
syóKa, syóocKa.TbKa. Waruj się towarzystwa graczów, 
uragaczów. Biidn. Apoplh. 79. URĄGLIWY, a, e — ie 
adf. , pełen urągania, ^otiiiftl) , fpoltifd) ; Boh. ausmesny 
(oh. Wyśmiany;, rauhawy Iżywy. dutkkliwy caiillatoruis , 
(cf. dotkliwy); Rng. rughgliv, (rutixan infamis , ru'.ixni 
ohscoenus) ; Ross. pyraTejbHbin , nopyraTe.ibHuS. Kom- 
panki urągliwe z twojego szydzić będą poniżenia. Mon. 
63, 555. Urągliwe chychy. Przyb. Ab. 98. Nie może sie 
utrzymać cierpliwość na żart urągliwy. Zab. 5, 90. 

URAMAĆ, ob. Uronić. URASTAĆ. "oi. Uróść. URATOWAĆ, 
ob. Ratować. 

URAZ, u, et a , m . UR.\Z.4 , y, s. ; Boh. auraz , auraźka, 
urażka ; Slov. urazenj ;. Yind. obrasthka , brasgotina ; 
Croal. yrasenye , zamer , zaniera ; Rag. óraraza ; Ross. 
ypa33 , saiUHÓi , yuiiiÓŁ , npiiiiJiiót ; raz, skaza, uszko- 
dzenie, rana; bie Sjeiicftiiiuj , 35ef(i)dMijimg , SBcriDiinbiiiuj. 
Rzucił nań oszczep bez uraza. .4. hchan 49. Dawid 
uchylił Sie Saiilov>ti, a włócznia bez urazu utknęła w 
ścienie. 1 Leop. i Heg. 19, 10. Przeszedł te ognie bez 
urazu cały. Nic nie czuł prawie, żeby go paliły. P. 
Kchan. Jer. 541. Zraniony tak sobie myślał ; oto mię 
uraz spotkał, zkądem sie nie s[iodziewał. £:.op. 81. Uraz, 
poruszenie krzyża z dźwigania ciężaru. Dudz. 65. zer- 
wanie się czym. Wiod. bie ^Icrrciifiiiig beś .^reiincś , be» 
3{mfgrnb5, bn§ 93errci6cn , 3>ci-^e['cii. Uraz abo urwanie. 
Sienn. Rej. Uraz na grzbiecie końskim od siodła, sadno. 
Cresc. 540. ciiie Ouctidiimiiibc nm JBicbcrriifte id ffcrbca. 
( Bnh. naraz , naraża , narazek wrzód pndnożny ). Ka- 
mień urazu, potknienie, Stein bcs Slnftppeś ; iheelog. n. 
p Chrystus się stał kamieniem urazu tym, którzy się 
urażają o .słowo. W. Post. W 46. Uraz, utykanie, po- 
tknienie się, usterk , Mi Sltiftofen. Nikt nie jest tak 
bojący sie urazu i potknienia , któryby się i w tym, w 
czym się najbardziej chroni , nie potknął. Pilch. Sen. gn. 
542. — Uraz, usterk, 'stark , zawada, o co się poty- 
kają, uderzają, ranią; eiii 31nfłop , ctn'af< iroran itian a\u 
ppCt. Nie Jedziesz łajał głuciiemu, ani przed ślepym 
położysz urazu. 1 Leop. Lemt. 19, 14. (nie kładź zawa- 
dy Bibl. (id.). Dary fortuny, sidłem są i urazem. Pilch. 
Sen. lisi. 1, 48. — §. Morał. Uraz, uraza, obraza, to, 
czym Sie kto obraża abo obrazić może i obrażenie czyli 
obrażanie kogo, quasi active , którym ja kogo obrażam 

21 



102 



U U A Z 1 C - U R A Z 1 T K L N O Ś Ć. 



C R A Z ir E L N V - I n O B I C. 



abo obrani, t)ie ŚScleiDipn^; Sorab. 1. rozncwanczko; 
\'ind. shalenje , resbalenji: ; Hoss oóii.ia , ocKopÓJeiiic ; 
Eccl. oóii.iu , noriMU. l'rai niodbalsU\a iiie jest ciulo- 
siiv, ale (Jucliowny. Smutr. Lam. 10. Im milszy, kio 
uraził, tym cięższa uraza, ilonzl. U 9. (bardziej boli od 
swojego). Skoro rodzica dojdziesz obecności , Fani le- 
piej twoje urazy opowiesz. Lstrz Troi. 88. Niemasz 
krzywdy, ani t:ik wielkiej;o urazu, żeby was pojednać 
nie można. Pot. Arg. 4oi. Myśli on cos', z wiecznym 
co urazem b\łoby walydu i nu-winncj szaty. Tward. Dof. 
66. Nik me śmie dla urazy prawdę mówić. /\il. 1'ocz. 
656. Mam urazę do mego o zniewagę mojej córki. 
Teut 21, 116 mam cbrapkę nań, wark, eiiifn Śroll bn- 
l'Cil. .Miał Bolesław zadawnione do Włodzimierza urazy, 
że ojcu jego niektóre zamki poodbicrał. A'ar. Hsl. 2, 
i"). Tak ma dotkliwe serce, że uraz najmniejszy mu 
żywe rytraty czyni w myśli. Miii. [tyl. -5, 529. Zły do 
urazy bierze przestrogę, dobry do poprawy. Fredr.Ad.l. 
Uraz suoicli już nie pamięta. \Yqg. Alarm. \, 85. L'R.\- 
ZIC rz. dok.. Urażać niediik. ; Uoh. urazyli; Slov. urazu - 
gi ; Carn. urasbiti , iirasbem,. sbaiiti, samireli ; Vind. 
obrasit, arshalit, arsjelil: Croat. vraziti , vrasam , vre- 
gyujem; Busn. urazili, iivraziti, uvrjediti ; fiaij. urjediti. 
tivrj5dili, vrjedi!i , iiijeiilij^iti , uyrjeglijati ; lias. yuiH- 
6uTk, yuiii6uTb, iipiiiuiiuiiTb, npniuHÓaTb, (ypauHTb, ypa- 
/KHTb porazić): ranić, skazić, uszkodzić, nadwerężyć; 
ocrkęcil, befdjilMiJCn. tidy masz wrzód jaki bolący, już 
nie tylko narażenia się boisz, ale i podobieństwa, gdy 
kto z ręką abo z czym inszym obróci się do ciebie w tę 
slionę, gil.le boli. Hej. Zw 86 /). Nia uraziwszy, nie 
uleczyć rany. hredr. Ad. 06. Żelazo z ogniem , cho- 
ciaż urażają , .Miłe są kiedy jednak zdrowie dają. I'ast. 
lid. 551. Urażać się w co. Cn. Th. 1197. Urazić się 
czym , peiuliuiittr sonttt , laedere >iiinam pondere , jran- 
gere himbo^ pundere. tb. zerwać się, fld) BCrrcIfif ri , Sfr- 
rfnfcii mit Cfbcii, fid) ycrtcbcn , »crbrcdKii. mit Jjcbeii (adła- 
ben tblin. Jak mie uraża , jak inię boli ta rana fant. 
hid 250. jak mi dokucza , jak mię piecze ; tnie mid) 
Mc iiJimtc brcnnt, Idsmcrst. — g Moru}. Urazić kogo, 

tralic mu w sailno, obrazić go; cillCIt bcif iM^eil , HCrlcCCII. 
ceriruiiDcii, ibm tucbe tbiin; Croai. zamerjamszc komu; Hoss. 

oGH.ttfb, UUIt.KIITb, liaiOUii.ltTL, ll3X06ll]i.'()Tb. OCKÓpOHTb ; 

{luil. npu^aiKiito iui.ii/lfiidii). Pr^.w da pospolicie uraża. Holi. 
Kom 5, 415. (w oczy kide). Oświadczyć to drugim, iż 
nas urażają, jest to prawie toż samu, co irli urazić. 
Zab 4, 154. Skoro kogo urażą, zaraz nienawidzą. Pol. 
Zac. 45. Nie za»sze mamy ku tym nienawiść , którzy 
nas urazili, ale tych zawsze nienawidzimy, których my 
sami uraziliśmy. Zab. 3. 208; (oderunt ifuem laeseruni). 
Urazić kogo ciężko lioss. sarpyóHTb Gdy kOp'o ciężko 
urazisz, od "siebie odrazisz. Chmiel. 1 . 61. Jednym 
słówkiiin urażi-ni zaraz się wyzywają na tzjiady. pisto- 
lety etc linh. Kum 2. 107 Uraziłluni go tsm na sie- 
bie Ttat. 8 c, 55. URAZICIEL , a! m. , kióry kogo 
uraził; Bi'h. aurażcc ; /(u.«.i. cit.jyra , bcv 5)frlf|fr, *Pf' 
IftMgfr. LIIA/JCIELKA, i, / — URAZITKLNOi^C, śn, i. 
snadaość bycia urażonym pbyi. et mor, 6ic Setlcjbarfeit, 



aRuglidifeit bfleibigt }ii werbci! , CmpfiinMidjfcit. Tr. — g. 
.4c/(cc; Przymiot tego, co drugiego uraża, bic ?ln')Ugli(t' 
U\\\ \ind. navlczblivost. URAZITELNY, URAŻLIWY, 
UR.AZ.NY, a, e. snadny do urażenia ; IIuq. uTrjeiiiv ; Croat. 
zaincren , Dcrleębnr, kiift jti bekiMfleii , cmrjinbliĄ. Lu- 
dziom deiikatnyin . urażliwym i czujnym , wolniejsze 
przykładają wezykatorya. hnip. 5 , 400. Gdzie go zaś 
kto |iieniędzini urazi ? złoto najuraźliwsze rany goić zwy- 
kło. Teot 32. i, 111. — ^ Urażiiwy artii., urażający, 
aiHl"lflli4. belfi^ii^cn^ ; Vi>id. navKzliliu; fJu^n inrjediy; 
/{ois o6ii,tiiuii . u6ii.ieiii , oóujHiiBufi , o6H4JnBub, o6h- 
,tiiu , ocKOpóiiTCJbUbiii. Turcy nic umieją o chrześeianach 
tylko uraźliwie mówić. hłok. Tiirk. 112. 'UR.^ZNY', a, e, 
ur.iżony, uszkodzony, nadwerężony ; \'iud. Dirimfast. Hirun- 
fast , brasgolen. oerlcęt. Żywnkost iirazriym jest doświad- 
czonym raiiinkicni >.v'- 201. — Uraźny kamień, w go- 
rzałce utarty piją, na podźwif^anie się, zerwanie się, 
na uraz. A. Kam. 

URRCZYC i:z. dok.; Boh. urueiti . urokowati; ręcząc upe- 
wnić . zaręczyć , perburgcii. Gdyby uręczył albo obiecał 
komu zapłatę na dobrach swoich.... Sax. Tyl. 58. 

rRE(;iliSTl!0\VAC , nh. Reaiesirować. UREGULOWAĆ, cb. 
Ustatkować UREKKEOVVAĆ. ob. Rekreować URET 
ziele, ob. Urzct , ol. Karbownik. 

UREWIEC . wca . w., dymna ziiżcl w kominadi butnych 
pieców, bcv Słit^t, 3liiflrniiłd)l , ?Ilmco, 3'nff'Iu'nfn ; <1^ipI" 
sic na gornisią , ^'ompbolor , (§raiiniil;t , skorupiaslą tuttfl . 
mszystą 'SciSiuci'!. ^tcnn. Wykł . (cf nic chym.; cf. pe- 
rzyna) 

URFA , y, i , rypniiuf orfus . ryba lipieniom bard/o podo 
bna. Kluk. Zw. 5, 164. bet Drf, ciii 3t!(b. 

'URLIENSKl a, e, n. p Urheńskie księstwo. Goni. /)i» 
181. Urleuskie. Dwór. J 5; Orleańskie, ob. Aureliański 

UhLOB, URi.,OP, u, m., uwolnienie żołnierzy z rejmeniu 
na czis; /ios«. yBOJbiiciiic , yBOJCHie ; z Niem. ber Ux- 
Iflilb. Żołnierze z rejmentów ida na wsie za urlupaim . 
Perz Lek. 2. 4 IIILOPOWAC cz. nieduk., uilopcm 
opatrować, bciirldllbcil , llrlailb mbcilen. Za ordynansem 
do mar>/.u komend.uici korpusów ściągną urlopnwanvi ii 
S.'. Ob. 22. UliLoPMK. a, m. Sur.' Tal: 3, 55. iiH . 
jiowany; /{tii.. yso.iHTO.iMihih, ciii ^curlaiibicr. 

UR.\ V . ob. Popielnica 

UROBEK, bku . m, zarobek, ber i^erbtciiit. Gdy wie, iż 
tą pracą wiele sobie zarobić, a tym urobkiem tyle tro- 
je ugonić może , bardzo rad bęiizie pracowaŁ Hej. Zw. 
167 6. Hej Posl. H 5. ("złowuk z urobku swego się 
raduje. J Kchan. Dz 1. Kmieciowi . który ugoru nie 
poorze , urzędnik urobek ma hamować. Haur. Ek. 31. 
Na^zc piszem nadzieje i smutne nagrobki. Gdzie twych j 
czynów, twej sławy miały \i\i urobki. Pot. Jow 85. 
UROBIĆ c:. dok. Yerbi. robić • zrobić , uczynić, ufor- 
mować, utworzyć, wygotować, wystawić; Ho$ii. upo- 
5lovati , madjeii, '.'crffrHflcii . tcriij maiłicn. Urobił mu tarczę 
dziwnuii rymowaniem ozdotuiiną. Utw. Ow 515, Mur oko- i 
ło zamku urobiony t śpiży. /' Kchan. Orl. 1, 77. Sen. i 
rózgę uśpiącą Stygową mocą urobiwszy, na cieoiioni mu 



u f. o D N Y - u R O C Z Y S K 0. 



UnOCZYSTOŚC - URODA. 



■163 



przyfoi)!. .-1. hchuii. 148. Znśliitiieiiu! to urobiłoby z 
dwóch kr;ijów jedno inocarslwo. SUis. i\um. 2, 62. Cci 
myślisz urobić nowego? Burdz. Tiiiff. 505. Łacniej 
izeoz urobić, niż zepsowaną naprawić. Lub. fioi. 254. 

— g'. Urobić , /.arobić ; "icrPiciicti , erarbeitcii. Loniwy 
sługa, mając Tunl .sobie powierzony, nic nie. urobił. W. 
Posi. W. 5, 17. Ten co wziął pięć grzywien, robił 
nimi, lak ii zyskał nimi druga pięć; a ten, co był 
wziął (lwie , urobił druga dwie. 1 Leop. Matli. 25, 16. 

— §'. Lrobić , zmordować pracą , zpracować , milbc nr= 
bcitcil. Wół stary, urobiwszy sie , przy.szedł do domu. 
Ezóp. 44. — g. 2) Urobić. Urabiać, różiiii; przerabiać, 

ksziałiować; ntubclirtii , ycvfd,nebciitlicl) formtn, beiigeii. 
Wuizę modny na wierzchu jej głowy partyr , sudanno 
na róg i szlak pofałdowany, pokawałkowany i urobiony. 
lUon. 69, 586. Znamiona pisarskie po słowach kładą 
się na znak rozmaitego przestanku z różnym głosu ura- 
bianiem. Głos przed temiż przestankami tak sie urabia, 
iz raz jest niby przecięty bez spuszczania lub podnie- 
sienia , drutji raz jest niby zawieszony z podniesieniem 
a/j trochę, albo z spuszczeniem mniejszem lub wiekszem, 
albo z zupełnem spuszczeniem, hprz. Gr. 1, p. 50. el 
51. UROB.NY, a, e, snadny do urobienia, Ieicl)t 511 Dear= 
bcitcil. Ruda jest nieurobna , i^dy gó'rnicy nie wiele jej 
mogą na dzień wydobyć. Os. Zel. 59. 

UROĆH.MAiNIĆ, nb. Rochmanić. 

UROCZEK, ob. Lrok. UROCZNY, a, e, — le arfwrA. : Holi. 
aurnćnj ; llofs. ypciHbifi ; coroczny, doroczny; jćibrlic^ , 
aOjabrlid) , S^brcś = . Zwvczajne i uroczne ofiary. Wurg. 
Wat. K 2. A. hchan. "IM. — §. Uroczny; Boh. urkli- 
wy; urzekający, czarujący; bcfprcd)en&, bcjaiitEmb. Brzmie- 
nia twej lutni uroczne tknięcie Zmysłami memi rozrzą- 
dza, hniaż. Poez. 1 , 107. W niej sie dla nas odży- 
wiły uroczne wdzięki Atenek. ib. 5, W. — '^ Uroczy- 
sty, fe^erlid). Pamiątki icii urocznie celebrowane były. 
Smotr. Lam. 1 70. Prowadzą je na pogrzeb i urocznie 
palą; celebri in parte cremant. Zebr. Ow. 558 'URO- 
CZiNIK, a, m, ziele, podobne zielu pępkowemu, jedno 
ma list dłuższy. Spicz. 41. Dzieci zielem urocznikiem 
obkładać , zachowawa je od złego urzeczenia bab i od 
inszych strachów, ib. (Boli. auroćnjk , poplalnjk czvnszo- 
wnik , cf. rok, obrok). UROCZY, a, e, urzekający, cza- 
rujący, bcjailbenif. Gdy na mie rzucisz twój wzrok uro- 
czy, Krew' w moich żyłach gwałtowniej bieży. Chód. 
Gesn. 4. Mały bożek lak był piękny , jak twe lube 
oczy, Tak swobodny, tak miły. jak twój śmiech uroczy, 
ii. 127. UROCZYĆ nz. niedok. , urzekać, uczarować ; 
befprcdien, iTjauluTn ; Boss ypomiTL , iisiypomiri, , naiy- 
poiiiBarb. (npiicpoHiiTŁ, iipiicpo>iiiiiaTb termin riaznaczyi; 
Bag. urocciti dan ; Bosn. urocili dan diem statuere, urocni 
dan pacia dies) Mój ton, mój sposób m\śienia nie urocz\ł 
nikogo. Teal. 25, 22. UROCZYCIEL. a. m.. urzekający; 
Sornb. 1. zaietźnjk iiicanlator , ber Sefcrct^fl" , cf. urok. 
UROCZYSKO. UROCZYSZCZE, a. n. ; ( A'oss. ypoMHiue = 
powiat, kraina); kopiec, miejsce graniczne. 7r. bet ®rdnj' 
iłein , 23iQM^aiifen ; [nazwa miejsca nieosiedlonego , Sciicii' 
nmig eincr uiiaiigcfiebclter órtlidjfcit 2 |. Około Kamieńca, 



Kijowa , Białej Cerkwi , kędy mogiły i uroczyszcza onych 
pierwszych i cnotliwych miłośników ojczyzny. Pnlib. B 2. 
Nasi Wołodara porazili i uciekającego na 'uroczyscii Wy- 
sokim pojmali, ^tryjk. 185 Urewlanie widząc Ihora w 
małej drużynie . uderzyli nań na 'uroczyscu — Siryjk. 1 1 7. 
UROCZYSTOJłĆ, ści , i, obchód czego solenny, roczni- 
ca; bie 3-c9cr!id)feit , fepcrlid,>e Scocfiiiiig , Sc^cr; Sluv. sła- 
wnost, i ob. Sławnośćj ; i>:irab. 1. (walocżnnofcż ; Yind. 
fvelezhnost , l'vetelilhnost , (ob. Swia(eczność) ; Bom. gód 
(ob. Gody), blag dan, (cf. błogi dzień); Boss. et Ecd. 
npaa^HCCTBo , ipta-.LtTKo , Topa^ecTBOBaHie , ( cf. larg ). 
Uroczystość urodzin twoich. Ir. UROCZYSTY, "URO- 
CZYWISTY, a, e, UROCZYŚCIE adi'.. solennie obchodzo- 
ny, fcacrltfb; Slov. sławny, ub. Sławny; Slov. wyroćity, wy- 
roĆMJ aimiiersariiis , roczny; (Vcra6. i. fwatocżne, (cf. 
świąteczny); Bay. blagdan ; Ross TOpatecTBeKHUii , 6ja- 
rosna.MeHHThiH , {ob. Znamienity]. Miechaj dziś zabrzmi 
tryulm uroczysty. Fieśn. Kiit. 98. Uroczyście, xolenniter. 
Zyyr. Gon. 552. Uroczyście obchodzić ; Boss. TopatecTBO- 
BaTL , (cf targowaćj. — Tiainl. Słviwo moje jest uroczy- 
ste, nie mogę go nie dotrzymać. .Wejj. Mann. I, 142. 
święte , mcin ffl?ort ift bcilifl- 
'UROD , u, m., I) urodzenie się, bie ©efnirt, iai niif bie 
"Bclt fonimcil. Wszystkie ofiary pierwszego urodu kapła- 
nowi będą przysłużali. 1 Leop. Ainn. 5, 9. — ^'. Urod, 
to co się urodziło, narodziło, to co się rodzi, produkt, 
baj ©rjCugte. Jaku z gumien pierwsze urody oddziałać 
będziesz, tak i z pokarmów dacie pierwociny panu. 1 
Leop. Aiitn. 15, 18. Dni nowych urodów. 1 Leop. Syr. 
24, 53. (nowych urod. 5 Leop.}. Ziemia Judska dawa- 
ła użytki a urody swoje. 1 Leop. 1 Mach. 14, 8. URO- 
DA, y, z.: (Boh. et Slov. auroda = żyzność , urodzaj; 
Boss. ypoj^L, ypojiiHa poi-zwara , ypoj.iHBOCTb po- 
czwarność) ; wzrost i kształt ciała ; Ro.^is. ciaib , {ob. Sla- 

tura , stan, postać); ber %nń]i imP bie ©eftalt bee Sor^ 
perz , ber łlorperliaii. Był urodą nie wielki. Bej PoH. 
A 71 n. I. Król Stefan był pan vyysokiej urody, i kra- 
sny dosyć. Biel. 745. W kraju tym tak żony, jako i 
mężowie urody mieli wielkie a suche. Biel. Hw. 159. 
Kapitan mierzy taśmą urodę Bartosza. Teal. 52, 59. iNie 
trzeba męża mierząc po urodzie. Mon. 71, 544. (w ko- 
rzcc chłopa me mierzą). Niektóre wysp.y są puste od 
ludzi dla potwor, które mają straszliwe urody. Biel. bw. 
B 2 b. (są strasznej wielkości). Ukazał z długiej jamy 
łeb wielkiej uroiły modry wąż. Olw. Oif. 105. (ogromny 
łeb;. — ^. Uroda, piękny wzrost 1 kształt , krasa, uro- 
dziwość; Boss. CTaTiiocrb, ocaiina , 40Óp()3pa<)ie , ójaro- 
3paMie , 6.iaruoópa3ie , fduńier ffliicŁ-J , fdJÓner Smi , jcbótier 
Sorpcr. Uroda w ogólnym znaczeniu, bierze się często 
za piękność. Pam. Warsz. 4, 43. Cudności abo urody 
konia I proporcyi jego opisać nie potrzeba, bo ta jest 
w oczach ludzkich. Baur. Ek. 147. Uroda bez przyje- 
mności, nie pociągnie wiele gości. Cn. Ad. 1205. (pię- 
knie, a dalej nic). Uroda często szkodliwa, ih. 1206. 
Uroda rzadka bez wady. rzadko cnotliwa, ib. 1207. Uro- 
da rzadko sie cało dochowa ; uroda rzecz nie trwała. 
ib. Uroda wielki orator, wielki mocarz, ib. 1208. Uro- 

21' 



i 64 



UaODZAJNOŚC - LHADZAĆ.; 



dy (Joś(5 , a serca raalo. Cn. Ad. 905. Nieurodę dowci- 
pem nadgradzać. Chrośc. Ow 2U1. — Fenunif. Uroda, 
osoba urodziwa, krasna; cine iid)ÓIll)CtI , iifóne , tuoblgc^ 
ftoltfte "lleriDn. Ud urody do urody Leia z/cj cluiwi swo- 
body. Zah. 7, 289. — 2) 'Uroda, UIUJUZAJ-NOŚC, ści, 
z'.; Boh. aurodnost; żyzność, Me Jrudjllnufcit. Wlej zie- 
mi gruiil jest dobrej urody, Biel. 569. Ziemia wyda 
urodę swą. i Leop. Levit. 26 5. (urodzaj swój. 5 Leop.). 
R. 1524 by/a wielka z n;eurody dros;ość zboża, z mro- 
zów, klóre sla/y aż do światek. Biel. Sw. 287. z nieu- 
rodzaju, a)Ji6amd).J. UnODLIWY. UHOD.NY, ob. Urodzi- 
wy. UKODZAJ, j,i, m. , UUODZAJE jilur.; Boh. auro- 
da roćni ; Slov. uroda, obroda , roćnj auroda , strowa ; 
Dal. Iitina, (cl', lato); Rag. urod ; Boss. ypowaii ; kre- 
scencya żyzna, hojna, żniwo bogate, obrodzenie, gefC' 
fliietc Jruite, nndnbare Grntt. quM 3abr. Bói; nam 
wtedy dał urodzaje ; zebraliśmy cokolwiek grosza. Teat. 
51', 51 Ziemia wyda urodzaj swój 5 Leof. Levit. 16, 
5. ('urodę swa. 1 l.eop.). — Fig. Z owocu ust męż- 
czyzny będzie napełnion żywot jego , i użytki ust jcico 
nasyca go. i Leop. Prov. 18, 20. (urodzaje ust \ego, 5 
Leop, p/ody;. — Nieurodzaj. Zab. 13, 79. SDJiJiDiic^Si ; 
Boh. neauroda ; \'ind. hudu letu , neporednu lelu , linku 
letu , burna , jelova , flaba , lerda , vpizhla iietina ; Rag. 
nedaccbja; Buis. He3'po»cari , He4opo4X , neroji. Na ma- 
ły urodzaj, co po wielkim gumnie? Fot Juw. 76, fcl'. 
wielka stodo/a , a w mej cztery kojiy. UKOUZAJNOSt"', 
śei , i. , żyzność , oblite rodzenie , przymiot tego , co 
obradza , bit jriidjlMrfcit ; Boh. aurodnost; Cum. rodo- 
Yitnost; Yiitd. rodovilnost, fadovitnost, fadliyost ; Croat. 
rodnoszt, rodlyivoszt; 7^09. rodiios, rodglivost ; Boss. 
nj040H0cie, n.uuopo4ie. UKODZAJNY, a, e, — ie adv., 
żyzny, obficie rodzący, obradzajacy : Boh. aurodny ; Slov. 
urodny; Cani. rodovitn , porodu; Vt'id. roden , rodovi- 
ten , fadoyiten , ladliu , faden ; Croat. roden; Rag ro • 
dan , rodgliy, rodni, porodni : Bosn. rodan , plodan ; 
Boss. ypoatariHUH, frud^tbnr. Urodzajna ziemia jest ta, 
w której po większej części pożyteczne rośliny rość i 
ilojźrzc«ać mogą. hluk. Bosi. 5, 70. Urodzajny rok. 
Zab. 15, 79. .Nieurodzajny rok. ib. ciii 'HJUjabr , jf^l' 
jajir. UKODilENIK , ob. Urodzić. •UHUDZENIEC , lica , 
m ; Boss. ypo/Kciieui , turodak , ziądrokak , turodowiec, 
iudigena; clii (5iiiflcl'0l)riicr , Ginbcimiicbcr, jnnKiiibcr. Urzę- 
dy dawać tylko powininśiny rodzicom starożytnym 1 uro- 
dżeńcom VV. X. Lit. Stat.' Lit. 74 UKUUŻIC'. c;. dok. 
s/owa niedok. rodzić , ■UK.\DZAĆ ; Boh. urodili ; Boss. 
ypomiiL, ypoafaiL; płód wydać, s|>łodzić : dclnibrcii . 
iicr-jorbrinfleil , crsCUflCII. ^ Fhys et tr. Patrząc ludzie 
na laką miłość tych przyjaciół, mówili; jakoby ich jedna 
matka urodziła. Sk. Zyw. 1, 150. To jest doświadczo- 
na , iż nie_ urodzi sowa sokoła, sikora słowika, jastrząb' 
gołębia. Żarn. Bost. 2 , 276 6. Dolad ilowcip Europy 
nic podobnego nie urodził Boh. Kam. 4, 141. Insze 
grunia trzydzieste owoce oddają , Hrugie we dwoje wię- 
cej uradzają (jroch. W. 91. — j! Rec Urodzić się, wy- 
danym być na świat, przyjść na świat, narodzić sie, >pło- 
diunym być; fiag. uroditise , auf bie SJelt fommcii, d*' 



URODZINY - U n O b Z 1 W Y. 

bobrcn ircrbcii , ani 8i(^t fommen. Urodził się, ożenił, żył, 
umarł. Zab. 15, 200. (er Icbtc , nabm ein SCeib, uiib fłarb. 
(ScUcrt). fiO się nie urodzi, lego nie chrzczą. Fim. 
Kam. 60, (cf. jeszcze się mc urodziło, a już się ochrzci- 
ło). Co Się urodziło umrzeć musi. Cn. Ad. 104. Je- 
szcze sie ten nie urodził , ,ktoby wszystkim dogodził. 
Mon. 67 . 684. Co się urodzi łyso , łyso zginie. Jabi. 
Ez. 152. Birk. Chodk. A ó b. (nie poprawisz goj. Uro- 
dziłeś Sie dumnym , ujiarlym . 1 słabym razem. Miemc. 
Btbl. Targ. 14. Darmo tym być, do czego kto się nie 
urodził. Arus. Daj. 65. Cokolwiek przedsieweźmie pi- 
sać Nie potrzeba mu ni szukać ni chwytać , Samo 
przychodzi snadnie i tak miło, Że się zda, jakby się 
to uiodziło. Opal. Hoet. — Oecon. Urodzi się tu tyle, 
uradza się tyle , daje ta rola lyle z takiego zasiewku , 
wyniesie lyle urodzaj, redtt. Cn. Th. 1197. c^ IDiid^ft 
bter 10 uiib fu inrl, ber 3l(fcr triijt 10 uiib U' yiel — Uro- 
dzenie, narodzenie, [irzyjście na s«ial; Croat. jiorod ; 
Carn. rojslyu : Hoss. pii"*ui'i'TBO , poHyUeiiie , bic @eblirt. 
bnó auf bic 3BfIt Sumincii , dua fiilii finniiicii. Jeden jest 
sposób urodzenia, a tysiąc zginienia. Bys. Ad. 17. 
Urodzenie aiUer rod , z którego się kto rodzi, Tamilia 
iobs. naród), dom, gniazdo; biC (Scburt , Mi ®eflj([f(tt , 
.S>crft'mmcii. (Ił«pi ten , co sie wstydzi swego urodzenia. 
Teat. 25. c , 7. Częstokroć ludzie, których nazywamy 
bez iiroilzenia , ratowali ojczyznę swoje. 60;. A'ur. 1 , 
106. nie l'amilianci; oppos. wysokiego urodzenia, pan 
z panów , ob. Familiant. — Similttar : Dobrze urodzony, 
dobrego rodu; Boh. et Slov. urozeny ; Boss. óiarupu- 
411UH , ó.iarupo/KxeHuuii ; (6jarupo4CTłiUBaTb szlachcicem 
być), IH'II gutcr Jlbfuiirt. Szlachcic dobrze urodzony, ilou. 
70, 776. Człowiek dobrze urodzony , a nierozsądny 1 
głupi, zakała jest krwi swojej. A ras. I'ud 2, 210. ĄJoii. 
65, 216. — ijua tiliiL: Pomniejszym kasztelanom Ijluł 
urodzony pozwalają. A'ie.<. 1, 219, cl', wielmożny, 2Bobl' 
gcbobriicr ; Boh. wysoce urozeny, jaśnie wielmożny. URO- 
DZINY pltir. , dzień obchodu urodzenia się , rocznica uro- 
dzenia się ; C»rn. rojsine dan ; Yind. roslyeiii den ; Eccl. 
P041111U . poHi.ieiiiH 4eiib , poHijauima , ber @cbiirti9tii|) , tai 
®cburtiSfc|t. W dzień urodzin (lodsloliiiy , mąż jej b\ł 
nadzwyczajnie u>lrujofiy. Kras. Bod 2, 258. UltUUZl.N- 
NY, a, e, od urodzin , C^cbiirt-JtaoJ ■■ ; (jroat. rogyeni , na- 
tolitius. UllODZlWY, -UROnUWY. 'URODNY, a, e; 
{Boh aurodny fuecundus . urodzajny; SIoik urodny, pło- 
dny; Huss. ypu.uiiBUii poczwarny. ogromny; £cf/. ypo- 
41181411, ov(io,\i>. óesiyMHhijfi, mnuil. .lypam. głupi); wy- 
sokiego wzroslu, kiri'6 . (jri'f ilCIlMiticil. Saiil był bardzo 
urodziiły. lak, iż nad lud wszystek lamioiiami był wyższy. 
Sk. Zyw. 2, 54. Artysta Ini, cliło|i jak dąb; a choć 
był chłopem tak urodziwym, wol.ił przecie muzyką sij 
bawić , niż zbijać. Budn. Apuphl. 51. — g. Pięknie uro- 
sły, kształtny, przystojny, krasny, piękny, fdióll flfroait' 
fen, luobiflcflilitct . )d)i'n; Boh. spamly. tub. Wspaniały); 
Croat. obrażeń (if ubraz,. kijieii, icf kibić) ; Bng obri- 
zii; Boss. iTariiuJi . ueaHncTufi . 6jaru;ipu'iiiufl; Ectl. 
4i)ÓpujpaHiihlH , caHUBHTUA. Urodziwy, który z wysoka 1 
okazjłą postacią łączy oraz proporcyuiialny skład ciała. 



URODZIWOŚĆ - UROK. 

Pam. V\nrs;. 4, 45. Ukazali się dsvaj injodzieńcy przy 
nim , w moc urodziwi , w s/3«ie dobrzy, ozdobni w ubie- 
rze. I Leop. Mach. 5, 26. Szczęśliwszej , śliczniejszej i 
urodliwszt^j nie wiemy. Groch. \Y. ÓOO. Job syny w cnotach 
godne I córeczki miał urodne. Fieśn. Kat. 130. Klóraź 
urodna, by nie byfa pyszna! Jabł. Ez. G Izabela, Zyg- 
munta córa, urodliwa , obyczajna. Biel. Sw. 155. Dzie- 
wka dziwnie urodliwa, pulchernma. Zebr. Oic. 212. Ko- 
loman b\{ nieuridliwy, maluczki, kosmaty, rozoki , twa- 
rzy dołków atej. Biel. Stu. 128 b. Urodziwe kobiety. 
Nieme. Król. 4. 185. Piwo Hamburskie płeć tak męż- 
czyznom , jak białogłowom urodliwa czyni. Syr. 9łG. 
UHODZiWOSć. ści , ż., ksztaflność , kształt, piękność; 
i>ic S!BoIil(5cftaltI)cit , Sioiiljett ; Bag. obrazitos ; Croal. obra- 
sznoszt; Boss. ciaTHOCTb , caHoninocTb ; (Eccl. ypo4CTBO, 
iopo4CTBO , ceąioyMiiK . aypawccTBO głuposć). URODZO- 
ISOŚC , ści, i., qua IHul : n. p. Rej, zacnie urodzone- 
mu p. Stan. Szafrańczowi z Pieskowej Skały, staroście 
Lelowskiemu : iż urodzoność twą znam jasnego oka i 
baczenia , zdało mi się te księgi nie do kogo i:-:nego 
napisać, jeno do urodzoności twojej. Bej. Ziy. 182. (eiu. 
SBolili^C^Pljnicn). ( Boh. urozenost nobililas (jeneris ; Sluv. 
urozenost generosilas ; Boss 6jiarop04ie szlachectwo). 
UROlC c;-. duk., rojąc w głowie utworzyć, wymyślić; Eccl. 
H6ni|i6E.iTit , B03iienmcBaTii , Hcnm.yio, eUmi ©d;n.iannc= 
xuA)ti ertiEiifcii, crbiditcn, fid) Iraiimcn laffeii. Nie każdemu 
to przystoi. Co sobie we łbie uroi. Nar. Dz. o, 224. 
Urojony, przywidziany Boss. MeyTaTejbHuil , npn3pa'iiibiH. 
Urojenie, przywidzenie; Yrnd. ismiflik [ob. Zmysł, wy- 
mysł), muhuvanje (ob. muchy w głowie) , muiiolovilje , 
fantasia , {ob. Fantazya) ; Slav. upiranje u pamet, (cl', 
uprzeć); Boss. et Eccl. iifiH^^ft.iKi , r.łevhT.i, 6pL'4a , 6pe- 
4HII (ob. Rreduiaj, iipimy4bi , iienmeBaHie. Uroiło mu się 
coś w głowie. Teat: 8 b, 85. ubrdało mu się, C'3 ift 

tbni ciiic Sśiminiicrcu iii ben Sort ijcfummcn , er ^at dr- 
fdjcinimgcn. "URÓJ, ju, m, urojenie, wymysł; ciii fdjirar- 
mcritd)ei: ©cbaiifc, 5cl)irnrmcrcv . Crtiditmiij. To są poety 
uroję. Przyb. Mat. 2G0. 
UROK, u, m., UROCZEK, czka, m. dem.; (Boh. aurok, 
urok, aurocek czynsz roczny, auroekv, auroćnice rrusla 
lactea ; Rug. urok, ugovor = umowa ; Bosn. uzrok, pri- 
rok cflusa, caput , origo ; //oss. ypoKX > roczny płat, o(iła- 
ta , pensum , iekcya , cf poKi = los , szczęście , et. wy- 
lok ; Eccl. oópoKł, oypOKi dań, czynsz); urzeczenie, 
uroczenie, oczarowanie kogo ozionieniem . wzrokiem, 
złem okiem: Boh. aurok, aurek ; Sorab. 1. zaretżeno, 
skuzwano ; Carn. uroki, urozhijst ; Yiiul. vurak , ureku- 
vanje ; Croat. vuróki ; Boss. ypoKll , llsiypOMeHie , 3aro- 
Bop^B ; Eccl. ypoKH. npiiaopi otecŁ, bai 33c|d)rc»eii , 33c= 
fprcc^en , Scbci-eii , Scjfiubcrn , biirt^ tófen 3It^em , 231ict ; 
przyrok , oczarowanie. Yolck. 289. — Pr. et Ir. Domy- 
ślam się , to będą uroki , zapewne cie która Złym okiem 
baba na czczo zajrzała ponura. Zab. H, 315 Zabł S;i 
uroki, które z oczu zarażają, jak bazyliszki , i są oczy, 
które w się niemoc biorą. Sk. haz. 106. Przez sny na- 
pomiiiony, chciał do czasu córkę niieć dla uroku złym 
oczom ukrytą. Pot. Arg. 554. Matka do wódek, i swą 



UROKLIWY - URÓŚĆ 



165 



ręką omdlałego ściera na uroki Pot. Syl. 279. Urokom 
zazdrościwego oka podlega. Mok, Turk. 56. Stawiają 
w Persyi ligury trzech doktorów przede drzwiami, aby 
goście na nich patrząc , wszystek jad i uroki wypuścili. 
hiok. Turk. 148. wszystke złość. — Fig. Urok oinylno- 
śi-i zaćmiwa dobre rzeczy, a nieustawiczność "żądliwości 
przewraca zmysł bez złości. 1 Lcop. Sap. 4, 12. In 
meliorem parłem : Co za urok ! kiedy otworzysz twe pię- 
kne usta na uśmiechnienie. Chód. Gesn. 4. (powab, 
zachwyt). Słowik miłosnym tknicly urokiem . Piosneczki 
nócił nad czystym stokiem. Zab. 11. 541. Zahi. prze- 
jęciem , zachwyceniem ; (illtjucfcn , ^aubn. W czystej 
myśli i zdaniu, pięknyś nie uroczkiem , Nie żartuj, że 
cię ktoś tam Muz nazywa oczkiem. Zub. 12, 527. Ejs- 
sijw. — Aliler : Z nieszczęsnym urokiem w rozmowy sie 
wdawszy; mnio ominę. Zebr. Oiu 151. — 2" ) Urok, 
umówionego co, urnowa, uchwała, postanowienie. Cn. 
Th. 1198.' ber 33efd)liig, l^ertrai) , bas AcftijefeCite , Sfftiiiiin= 
te. Czyjaż dusza jest urokom nieba niedostępna. Zab. 1 
6, 71. UROKLIWY, a, e; Boss ypoi.iiiBLiil; urzekający, 
czarujący, oziewajacy , ozioniający; bcjfiubernb , bc&ercilb. 
Nie ikuąl go zyzek urokliwy. Zub. 9,251. Ej^sym. Blask 
foriuny urokliwym zazdrości podległy oczom. Nar. Tac. 
2, 279. 

UROŃ , u, m., Uronienie ; Ross. ypnai ; utrata , uszkodze- 
nie , zguba; ber 3.Nerliift-, bns Serlorciujebcii. Ty z ciepła 
dusze ciągniesz bez uronu 1 ziemi wnętrze siemieniste 
warzysz. Zab. 10, 150. Koss. — Aliler: Cokolwiek uro- 
nem płndnym na świat okaże ciał istotnych brzemię , 
Za twym to wszystko darem rozpościera ziemię. Zab. 15, 
9. Anin;, obrodzeniem płodnym , friicfitliarc Grjeuguiig. 
URONIĆ, ob. Ronić. 'Uronienie, ponnot, abortus. Urs, 
Gr. 192, ob Poronienie. 

"UROSC, UROSN.\('j, urósł, f. urośnie, 'oroście neiitr. dok., 
Urastać HicrfoA. ; /?os,'!. ypocTn , ypociaib ; pewnego swego 
wzrostu dojść, wysokości należytej dorosnąć; cjrof 11)0(6= 
fen, nnfiraclifen , crii>nd)feii , phys. et łr. Człowiek dotąd 
"roście, aż 'uroście, i więcej już 'rość nie będzie. Olicz. 
Wych. O 1 b Gorczycy urasta drzewo takie , że też 
ptacy powietrzni przylatują, i mieszkają na gałęziach je- 
go. I Leop. Mulh. 15, 52. Urosły Bosn. urosily. Z te- 
go .Maryusza tak małego on .Maryusz urósł, który Afry- 
kę podbił. W/arg. Wal. 221. Łatwiej jest burzliwym 
ludziom nie dopuścić uróść, niż kiedy już wielkiemi 
urostą, chcieć im dopiero rosjów ucierać. Gorn. Dw. 577. 
Pochlebcę, malacze , i inni zli ludzie, którzy niecnotą 
uróść chcą. Gorn. Dw. 594. (w górę iść, wspinać się). 
Iż pieniędzy tych długo nie brał, tedy i sumy kapi- 
talnej i interesu urosło było do 50000 Warg. Wal. 

228. es iiiar anijemadifen bi? — Uróść z czego = wyniknąć 

z czego , wszcząć się z czego ; roorau^ entftcbcn , entfpri;i' 
(jcn , eniHid)|'cn, Patrzyła, co to b_\ł za zj^iełk a co złe- 
go Lirość miało. Sk. Żyw. 2, 56. Nie wiem, jaka kro- 
tochwila Wasz Mościom z rozprawy mojej uróść może 
Gorn. Dw 15. Zapomnieli, coby im było z tej wiary 
ich uróść mogło. Rej. Posl. T t \. Z wolności urośnie 
niewola. Wad. Dan. 210. W tym na Rzymskie pań- 



166 



U R O ś C I Ć - L II S Z U L A. 



stwo uburzWy się narody i wojna IruJna z niemi ros/a. 
Sk. Żyw. i, 197. 'Urościenie , coiist^ueiilia , quae ex 
praeredenlibui inferlur , zarnknienie , przylofzenie . co/i- 
teijuenliam iiiferre, zaniknifnie lo przyloi'/.yi^. które z cze- 
.„'o roście. Mąci, ( ob. Wniosek ). ' UUÓŚCIĆ cz dok.. 
Uraszczać niedok., (ailivum neulriiis uróść); 1) robić, źe 
i'a roiSnie , że urośnie . road'fcii ma(^cii. Olejek len na 
parszywa g/owe pomazany, włosy nraszoza i parrliów me 
tlopuśzcza. Sienii. 102. Cerkiew' wsilioilnia sama przez 
l;.l lysiac po sanie cz;isy tej dzisiejszej schizmy, urościła 
ti) rozróżnienie. Smolr. Ex. 5"2. ( iikarmi/a , utrzymała , 
uchowała, fomonlowjiłai. - g. "Urcśeić pole, uijnoić , 
użyźnię ; PilS it\i hm^CU , fctl nia^cn. Ponżone bunto- 
wniki pule uroszeza pluicawerni śi^ierwy. Tiuaid. W. U. 
22. Coniszyłyby wiis do iitoś'i uro^zcznne eiiiłaini pu- 
hilycli pułków Kaneńskie niwy. Zab. 4, 508. — Miter : 
Nie chciałeś z naszych piersi ' urosezonych budować 
mo>tu. Twaid Misc. 108. na pował leżących, biiKjoftrcrft.— 
J!. Uroszczony z czego , ciltftiilibfil , tilifptuiigfli. Pod mgłą 
y. kurzawy srogiej uroszczonej pierzchną. Uiiośc Luk. 
182. iNie tylko dzięki, nie tylko jedności fiodni są, ale 
koron uroszczonych Za swoje mężne odwagi i dzieła 
ChroŚK. Fars. 7. zarobionych, ycrbiciit , cripprbcn. Kiedy 
kio do rzeczy szczególne ma prawo, wtedy rzeczą przy- 
padłą albo uroszczona zowie się. Ciul. Cyw. 2,4. — 
2) Urościć sobie, i.roićj wymyślić, utworzyć w głnwie ; 
]\ii ciipae triiiimcit lajfcn , in beii flopf fcCcti , ai:i5bc(foii , 
ui^mieten, fAroarmerifd) rrbiiten. Urościwszy sobie z twarzy 
i śmiechu cudzego niejakąś zeiżywośe , na niewinnych 
sie gniewa. /'(7c/i. Sen. (jii. 229. Bardziej w nas Łjniew 
rozjątrzają uroszczone w umyśle urazy, inżeli rzeczywiste 
i istotne, /'i/c/i. Sen. gii 352. Za lada uroszczona w 
głjwie chimerą jui ci do rozwodu. Teat. 10. b, 101. 
(uwidzians, ubrdaną chimerą, za ubrdaniem). Urościł so- 
bie prelensyc do granic wsi pańskiej. Teat. 18, 11. 

UROSIĆ, UUÓSZO.NY, ob. llosić. 

**UU0SLIN.A , y, i., cokolwiek z ziemi urosło, ob. Ilośiina, 
till @eivdd)d. Węgliste żyły biorą swój początek z pier- 
wiastkowych ziemi urośhn. Stat. Uiij]. I."i7. U1U)ST , u, 
m , wu-lki wzrost, wielkość, wysokość; \\(S>%tX iBlldjó, 
®ri>6c . Jpobfil. Bóg do posług swoich używał nie lego 
świata zacnych osób . rodem , naukami , urosłem , ale 
prostych ludzi. 6'i/. Foit. 28 1 b. 

LROSZTOWAĆ, ob. Boszlować. •UlłOWIEŚ, oh. Irwisz. 

LBUWNAĆ cz. dok , Urównywać niedok. rze/ll. , równym 
uczynić, równo ubić, ganj gleitb tiiib t\>in mat^eii ; Uuh. 
urownali; Carn. iKoynilin ; Croat. uravnali , uravnavam , 
łiois ypoBHHTb , ypiiBniiBUTb , yBepcTaTb , yBepcTUDiiTb 
(od ^Var.^taJ , y Karaib , yKUTbiBUTb ; ob. Równać, po- 
równać. 

LROSktJSZOWAĆ. oh. Rozkoszować 

URSZULA I. i. IRSZULKA, i , i. dem., imię ś>»iętcj 
Urfula ; Sorob. 1. Wurla ; Sorab. 2. Horżula , lioscha , 
Osclia ; Vind. LTllika. Treny Jana hoihanowakieyu na 
śmierć Urszulki córeczki swojej. Arut. l.tst. S." — {. 
Irszulka , zakonnica, dnf Uifulinfr ■ 'Honnt. 



r R T - U R W A C. 

i. URT; Sorab. 1. norl, ob. Ort. 2. I RT r. p. dla owiec, 
ob. Hurty . Hurt. 

URL.MIE.MĆ , ob. Rumienić. URLMOWAi: , ob. Rumować. 

L'R\VA , y, i., miesce , zkąd się ziemia urwała, |irzer»3 , 
przepaść. Cn Jh. 1198." eiiie Slitit, i;dnijcf!u|r ; lU^t. 
UTuaJb , yTCCi. — .Miler: Urwą, sztURa ziemi, skały, 
od przerwy abo urwy stojącej odpadła ; cin obgcriffencS 
6rbjtil(f,- (5el)eilftiicr. Ogromna skjily urwą, strącotia z 
góry wierzchu, runie z gromem do dołu. i'(as. Sum 1, 
148. — g. Llrwa , załcbki , bitwa, targnienic się, mo- 
cowanie; Pie JKaiifcrfa, ^adilflijcrcę , Salgercc. O urwacb: 
Tak sie na się hultaje srodze powaśnili , Czjhć już cy- 
rulika subie zamówili I hchow. tr. 45. — §. Na urwę, 
na URWISZ , byle eo urwać, okpić , wydrwić, zar- 
wać ; aiif 53itrU|j , 33c»prH)ciliiii9 aiióof !)C»P . urn nur Kineii 
Sdjllilt ill nia(^fn. Robić me chcą, jeno lekko albo na 
urwę, by się radzi żywili bez pracy. Haur, Sk. 40. et 
117. Na doświadczeniach im me schodzi; w rzeczy sa- 
mej, patrzą tylko na urwisz. Teat. 21 , 115. Panicze 
na urwisz tylko dybią u kobiety, ib, 25. b, 54. kobiety 
powinny przed chłopcy uciekać, bo ichrnośc tylko na 
urwisz. Teat. M. b, 27. (tylko by sie dorwać). URWAĆ, 
/'. urwie cj. duk. , Lrywać meduk, Vmd. oteigati, odter- 
gati ; Hois. ypBatb , ypUbarb; urywać co uwiązanego, 
przywiązanego, przyczepionego, abiet^cit. Urywać jabłko, 
kwiatek, uszczykac; ol'pflii(ffii , nbrciBCii. Urwę ja świeżą 
różę, kiedy się dostała, klóraby mogła zwiędnąć . gilzie- 
by Sie przestała. /'. hibuii. Uri. 1 , 20. — Simil. Znam 
te sposoby, ale sie na koniec urywają Teal. 19. e, 97. 
me irz.vinają, pękają , |ie Ualtcii nic^t 2lidj , fie rctfcn , bre- 
djcil. Żal jej głos urywa. Frzyb. Luz. 47. przerywa na- 
gle , tłumi; (d^iicU abbrfd^Cit , crftirfeii. Jakoś się urwało 
plebanowi kazanie, lak iż odechciało mu się dalej w 
pamięci grzebać. Afon. 74, 552. umilkł, er blitb iii bfr 
^*rcbijt ftctfcii, blicb ńfftt, (bacfeiii. Każdy chce d urwać. 
Cn. .y, 558. oberwHć; lioys Taniiytb , ronarb , ab- 
5iBiicfcii , fur \\Jb iibrcifni , tdjirńnjcn , rtiif ben ćtranj id?la' 
iJCII , ^sdjllHiliiClpjCIIIliiJC inrtd)Cn. Trzeba było szalbierować, 
urywać, kręcić, żeby się pan nie postrzegł. Teat. 19. 
c , 08. — Snmt. {'omerańską ziemie Krzyżccy raczćj 
nam iirwah , aniżeli w\rwali; surripuere veiius, quam 
eripuere. Krom. 555. fie babeit fte uii-J infbr fiitiBiUibt aU 
eiltri|]cil. Urywać czego, rwaniem uiuniej-izyc , odrywać 
z niego; abrfi^cii , (ibjiDiirfcn , abfiifipfii , abbrcd,'fii , yertin- 
tjerii. Kupczącym zawsze nowa szkoda zysk urywa. i/in. 
.4u»'. 50. Targuje się Iroclia , lam urwie, tam pomniej- 
szy. Teat. 53. (/, 80 W pracach około rządzenia pań- 
slwem, urywał sobie czasu i święie księgi czytał. Sk. 
Uz. 1111. Każily zakonnik urywał sobie od gęby, aby 
tylko nakarmił ubogiego. Boh. Dyab. 5, 197. Ini sobie 
hojniej człek urywa z chęci, Tym więcej darów z bo- 
skiej dłoni dopnie. Hor. i, 118. .Vur. Urywać nieprzy- 
jaciela , niespudtianie go uszkodzić ; tfm jjfillbf uniift' 
inerft ilblrii* ibiin , ibm im Jłiicffn tfdjabfii jiiiuijfn , i^n 
iH'ti bintfii (infiiUcii uiib fdia»d(l)fn. Ru-sacy czesiemi wy- 
cieczkami 1 zamku , Polaków około szturmu zabawiun>ch 
urywali. Stryjk. 101. I tu me byli od pogaiistwa wol- 



u ({ w A N I E C - L' H \N' I S T Y. 



U R U'I SZ - r H Y N Ał.. 



167 



nemi , coraz n;ipad:ini Z ślepych 'cliacliinęi-i niilczkicm 
urywani. Tiinird. W/. 88. Bieżał za mcmi i iili szeregów 
urv«al. Warg. Cez. 19ł. Przypada z tyfu i urywa pn- 
zadiiscli pułków; carpit exliemof. Krom. 157. Z niciiagła 
trza Liyło urv»ai; po trosze lego wielkiBLCo nieprzyjaciela. 
Ba:,. 6k. 189. Wszęilzie go urywano. 1 Leop. 5 MacIi. 
io , 19. Nie-przyjacid sam u siebie svveur«anie i umniej- 
szenie uważając, miaJ tycli za niezwycjężnycli , kiórzy 
się na wszeclimocnego boga sjuiszczają 1 Leop. 2 iMach. 
11, 13. (osłabienie swoje, straty s«oje) ■ — frwać 
kogo w łeb, uiierzyć go, z;uiać mu cios: ciiicm CillClI 
Strcii ocifcccii, ciiirit !C}kb gctcii. Wymknął s-ie, leczona 
JO w łeb urwała tylcem, fol. Arg ■1'21. Samego przez 
łeb urwie wiosłem przewoźnika, liarih. Trag. 41. — g. 
Rec. Urwać się gdzie abo dokąd, wyrwawszy się udać 
gdzie; Hoss. ypuaibca, (oó. Urywczo); fid) wuDiii Iptoipcit, 
cit>inu$i(jeil. Wołowce nie mogą się przed nędznerni tru- 
dnościami i do kościoła urwać. Żarn. post. 2, 5t)9 b. — 
|. Urwać sip , zerwać się, urazić sie dźwiganiem: fid) 
aerreipm, yerbcfcen, ucrreiifcii, im i)c{icii Sdinbcii tbuii. 
Urwanie, uriiz , zerwanie; ^a» 2?crrcif cii , 2>crrcnfcii. Uraz 
albo urwanie. Sienn. Ziej. Wino szalwiowe Ićczy krwią 
plwanie, kaszel, urwanie. Sieiiii. 625. Pomurne ziele 
urwanym abo przerwanym pomocne. Si/r. 8r)G. URW.A.- 
NIKC , ńca , m , szubienicznik , co sie z szubienicy 
urwał, ledwo jej uszedł ; cill ©alilClliHigcI, ©illgcnftritf. Po- 
wrócił do łasa niedzv\iedź jak urwaniec z łańcucba swego 
mistrza clifopa Zab. 12, 91. Antychryst nie za na- 
stępcę apostolskiego, ole za urwańca niech będzie mian. 
Zygr. Pap. 3. Ocz-k Fizijm. 14. Jeśliby kto za pieniądze 
na stolicy Piotrowej był posadzony, ten urw:ińeem niech 
będzie zwań Z^gr. l'ap. 292. (aposUiiiais, odszczepień- 
cem). UliWANSKl; a, ie , zbójecki, rozbójniczy; fpig= 
l'uliiic&, railkrifd). Kniaź Polskę najeżdżał łupieżnym a ur- 
«ań<kim obyczajem. Stryjk. ri82. UKWIPOŁEC, łcia. m.. 
URWIS, 'UROWIEŚ, la, m., URWISEK, ska, m.. dem.- 
Boh. urwalec; rzezimieszek, złodziej , oszust, zbój, szu- 
brawiec; cin Sciitclfdinciber , Sctiiigcr. Ten matacz . ur«i- 
połeć , którr mnie <!Żenienia z Anielka pozbawił. Teal. 
22. 6, 827. ■ Oj, był to urwipołeć! Zabt. Zab. 43. Noc 
głucha , śpię przecież , lecz nie śpią urwisze. Zalf. .Amf. 
11. Szczęśliwszy wierclpięla, dworaczek obrotny, Choć 
kostera, choć pijak, choć urwis istotny. Zab. 12, 167. 
Zabt. Alboż można kiedy skończyć z ly.m urwiskiem! 
Jeat. 20. b, 51. Mie spuszczaj syna z ostrości ojcow- 
skiej, pieniędzy nie dodawaj, nie chceszii mieć z niego 
na potym urowiesia. Opal. Sal. 139. URWISKO, a, n. , 
przerwa , miejsce , zkad sie ziemia lub skala urwała ; 
cinc Slitft. feaiigefliiźt , ic^rojfe gclfciifpaltc , Grbfiialtc. Pię- 
knie ztąd patrzeć na grzbiety skał wysokich i przykre 
urwiska. Pot. Jow. 29. A to co? wiszą skały nieprze- 
byte , Ogromne locby i przykre urwiska. Kniaź. Poez. 
2, 233. — g. Urwisko , sztuka ziemi od urwy stojącej od- 
padła ; cin nbgcfalliiCo Sclfciiftilcf , ©rpftficf. Śmierć człowieka, 
urwiskiem góry przywalonego. Pilch. Sen. list. 2, 17. 
URWISTY, a, e, — o adf, z urywaniem, pełen urwisk; 
flebrci^cn, aliijebroc^en , »oIl Sliiftc; Vind. Hcrn, sterrai- 



nast, nagel; floss. orpuBiiCTuil, yTeciicTinfi. Na Ul^ WISZ, 
na iirwe , ob. Urwą. 

LRYAiSfSKl , a, ie, oryciitalny, foryentski) , z wschodnicii 
krajów; iiiprijenlniibifdj , oricntniiul'. Z wschodniej Indyi, 
Uryańskie , jak u nas mówią, perły, sa najprzedniejsze. 
Kluk. Ziv. 4, 493. Peieł wybornych Uryańskich. iSyr. 
1543. URYANKA, ż., perła oryentains; Hoss. óyp.miT- 
ciioe aepHo; cinc imcntnlifd)c %kxk. Coż tak drogo In- 
.dyjskie perły, uryanki cenisz! ,U»i. Pyl. 4, 176. URY- 
ANTOWKA, i, 2.. gatunek gruszek, cinc 3(rt 33inicn. 
Owoc ten ma z.i[wich i smak uryanlowck gruszek na- 
szych. lV"ar^. PudZ: 43 Gdyby położono uryantówke 
pięknie dojźrzałą , a drugą z drzewa ustruganą, poma- 
lowaną, zija mi się; iżby się każdy wolał do prawdzi- 
wej rzucić Pej. Zw. 156. Kamienie, wyrob:one na li- 
gure dzwonków albo uryanlowck. Holsk. Aieh. 95. 

UHYASZ , a, m., maż P.etsaby, od Dawida przez list zdra- 
dziecki rekomendacyjny do helmanów sprzalniony. Bibl. 
Gd. '2 Sam. 11, H; ztąd URYASZOWE" listy', Ma$ 
'53l'iffc, Btlltropltonlis lileiae. Hys. .Ąd 70. kiedy kio na 
sie listy przyniesie. Maci. 

URYĆ, oh. Ryć. 

URYCHLIG med. dok., ukwapić sie, pospieszyć, 'poranić 
się, eilen. Do grobu iść urychldi pierwej niźli stróże 
wst.';li. Groch. W. 224. Zacni luJzie dobrze urychldi 
jak do zasi'ug, tak i do nagród. Warg. Cez-. .4 2. Moc 
boską po tym cudu do nieba wznosili; Uryclilili zaś 
nszbyt, prędko zapomnieli Dobroci jego. J. Kchan. Ps. 
158. (Kwapiąc sie na cud zapomnieli. Karp. 6, 116.) 
Urychliliś do p.utu , [loczt-dłeś pr/cde mną. Groch. W. 
420 Urychlona śmierć. Groch. U". 595. 

URYNA. y, i. , URYiNKA . i, i., zdrbn. , mocz, mokrz, 
woda , ber Urin. Uryna jest humor cxkrcmentyczny, który 
musi być z ciafn cila swojej naturalnej ostrości wypro- 
wadzony. Ki lip. 3, 41. e/ 2 , 126 Dwa kanały moczowe 
od nerek urynę macharźyną wyprowadzają. AV;//). 2, 116. 
Nauka o poznawaniu uryny, t. j. moczu, tak zdrowe- 
go . jako 1 chorego człowieka. Spicz. 202. Soi. Prohl. 
203. Acz z uryny chorego wiele można poznać, jedn.jk 
widzenie lej samej tylko często oszukuje. Krup. 5 , 499, 
{ob. sz.".rlatan urynowyj Urynisa dziecięcia. Czinch. Prz. e 
i. Lekarstwo tym , którzy po trosze a często puszcznją z 
wielką boleścią urynę. Spicz. 94. Zachorzał na kamień 
i zatrzymanie uryny. Wys. Ign. 151. Uryny trudność z 
holem , z paleniem, ob. Rzeżaczka. URYNAŁ , u, et a, 
m. , nocnik, "szczak ; Der 'iMptppf, 3tad)ttppf, tai %\i)\-- 
j^cfd^irr ; Boh. nocnj nadoba, nocuj brnec, strep ; Sorab. 
1. noczne fmlowo , bornecz; Garn zliiep (cf. skorupa), 
kabla; \'ind. nozbna zhrepinja , zherpinja, zlirepniza, 
nozhna pofoda , kabla, szaniska pofoda ; Png. bijrexgnak, 
varcina ; Ross. y^ttAhmiKh. Naczynie, w którym urynę 
zostawiają, ma być ze śkla jasnego niegrubego, na dniH 
szerokie, a ku wierzchowi ważkie, jako jest urynał, t. 
j. lekarska śklenica. Spicz. 203. Niech będzie i ze złota 
urynał przecie go na stolę rie postawią, ale tam przy 
łóżku, gdzie nizko , bo urynał, choć złoty. Opal. Sal. 
98. Z pyska mu śmierdzi , jak z urynała, Jabf. Ez. 8. 



168 



U R Y N N Y - L' R Z A D. 



L- R Z A D. 



URYNNY, URYNOWY. a, e, z uryny. Urin ■ . Urynny 
ob/oczek przy dnie p/ywający. Cn. Th. 1199. Kwasury- 
nowy , actdum ttlhicum , znajduje się w i-rynie. Sniud. 
Chem. 2, 34. Urynny, urynowy , od uryny, do uryny, 
n. |\ Szarlatan urynowy. Herz. Lek. 08. Zapadi urynowy, 
Krup. i, 1'27 LRYNOWAĆ «. medok , urynę piiszczad, 
lirinireil. IlelioyaLal w urynał z perłowej inacioy urytin- 
w.ii. Kon Lor. 107. Cz/owick len me pocił sie , ani 
t,ż urMiowił .V. Fam. 20, 196. 

lllYWAC. ob. Urwać. URYWCZA, y, z., URYWKA, i, ;'. 
IRYWKK, »ka, m. ; /loss. ypUB-B, ypuBKa ; a) aclus 
tyse carpeiidi: urywanie, uchwycenie, rwanie; ^a6 ?lbrci- 
6en, Jlbbrciben, "jlbjiuarffii. Urywka wojenna, utarczka. 
nagła napaść; itbneller OliińiU, llcberfall, .5tl)anniiccl. Na 
utarczkach albo na uiy*kaeh się potykah ; coiifusis proe- 
lin. Han Napadali tyliio urywkami na nas , bez wyda- 
wania walnej bilwy. Aur. Hsi. 5, "206. Sprawił Bole- 
sław lud swój; wszakże nieprzyjaciele nie wierzyli, aby 
im bitwę miał dać, i rozumieli, ze to tylko na urywke, 
jako I pierwej wielekroć czynił, iiiet. 76. — b) Fassiu. 
Urywek, oo urwano, obrywka ; /lOss. oópUBÓKTi , .leneCTt, 
.lenecTOKi , t\\vni '^[bimwaitti , 3ll'8Ctiffcne'3 , Jlbjebrpinel 
l)brvwki . urywki zioł, wierzclmłki . kwiaiki oberwane. 
Cn. Ad. 578 Spuszczą na was urywek kamienia z muru 
wysokiego. Rej Post. L 5. (urwę). Dziejów zboru tego 
nie mamy spisanych , urywki tylko ztąd i zowąd zbiera- 
my. SA- Dz. 1043. ułomki, 3rud)iłi'i(Ie. Ziemia Krako- 
wska Ciirobacyą dawniej zwana , jest urywkiem iMora- 
wskietjo królestwa. N. Fam. 6 , 500. Obrywka , urywka , 
urywka zalłumione pieniądze. Cn. Th. 378 Sarmat żył 
urywkiem, nie zarobna włoka. Zab. 9 ,■ 240. Ejisym. 
zyskiem Irafowym , jufdliiijcr @EI»inn. 'Izali łupić łupu ty 
idziesz'.' 'izali dla urwania urywku zebrałeś zięromadzenie 
twoje! Budn. Ezech. 58. 1-2. URYWCZY. URYWKOWY, 
a, e, URYWCZK, URYWCZO, w URYWCZ.\ , °URY\V- 
CZK.M , URYWKIEM adv., dopadkiem , na urwisz , nie 
ciąt;le , na.;le iiapailając by co urwać ; abrcipCllD , nbjlDa- 
ttfnti,' f^iiell aniallciib, iii Per (SeldjminMijfeit 3lli[»rii(^ jiimi= 
flCnb , nidjt anbaltCllb. Tu już nie urywezym bojem . ale 
wstejmym czynić przyszło. Fapr. W. 1. 418 Po nie- 
długim przez urywkowe w tajników wypady naszych 
szarpaniu, prosili o pokój. Nar. //.</. .3. 510 Urywezy 
T.iurykanin. Suszyć Fteśn. 7i , J o b. Męża uszczęśli- 
wienie me na urywkowej w jednej i drugiej zasadza się 
rozrywce, ale na dobranej sercu żonie. Tnal. 30. i. 101. 
Urywczo tylko i dla zabawki tym się zaprzątają. Zab. 7 , 
66 nieciąsile , rii(fn)eife , i(^ii8iuci|e , iiittt aiibnlteiib. t^-zedi 
z ludem lekkim Szlask w urywczą plondru)ac , co prędzej 
do domu ustą|iił Arom. 1;")4 (z trzaskiem, prędko i. 
'Szczypkiem , urywczem, tu i owdzie. Men Tur. 1, 92. 

l]RZ.\D . ędu , m.; Boh. urad , aur.id, aurednictwj ; Slov. 
urad , aurad , rjzenj ; Sornb 2. haml; Sorab. 1. hamt , 
zasluynicztwo , (cf. dostojeństwo); Vind. urad, oprayilu 
I cf. sprawa, cf. oprawa), llushba , (cf. służba); Carn. 
oprauilu, shIusY.i; Croaf. chaszt, (cf cześć); Z>a/. csaasst; 
Hung liszt, tizth ; Roit. 3BaHic, 40J)KH0CTb, ihhi, (ypnji. 
ypaitCTBO • porządek, urządzenie, uporządkowanie), — urząii 



jakikolwiek, który kto ma na sobie co cłynić, funkcya , 
powinność. Cn. Th 1199 tai 9lmt , bie ,łuiiclipn , 'Sti- 
rii^tung. Jam go wprowadził z urzędu mojego , Po- 
winien będąc przyjmować każdego. Fail. Fid. 206 Noga 
nie sama dla siebie urząd swój sprawuje , ale dla ca- 
łego ciała. Hartik. Kat. 247. Urząd [lubliczny , fin Ójfeilt* 
\ić)li Jlmt. Prywatny i na urzędzie obywati-l , sumien- 
ności trzymać się powinni. Za''. 6, 52. Dostać urzę- 
du Eccl. umiTaTHcti , onpejtJHTbCH , npoHOBecTLca ; być 
umieszczonym. Cywilnego urzędu dostać /iost. obsol. no- 
Kop.«nTbca , (cf. pokarm). Złożenie z urzędu Ecid. miHO- 
ocTacieiiie. Nie godzi się jednemu mieć dwojaki urząd. 
Zfigr. Ep. 96. Jaki t.iki urząd lepszy, niż prosta służba. 
liys. .!(/. 18 Cn. Ad. 298. Co urząd, to obrywka; 
dobrze mieć wiele urzędów , tytułów, przezwisk. Cn. .\d. 
298, Urząd kupiony niedobry. Cn. Ad. 1210. Urzędy i 
godności, szczęścia rozdaje bez różności, ib 1211. Niż- 
szy urząd (Vind. podflushilu , spudnja poglavarstvu). 
Urząd niech cię nie podnosi , lada kto to pod czas 
nosi ; urząd , nie ciebie szanują , gdyć i lepsi ustępują. 
ib. 1210. .Nie urząd męża , ale mąż urząd zdobić ma. 
Cn. Ad. 021. Urząd mieć ns sobie, sprawować, piasto- 
wać; urząd obejmować, objąć; urząd składać, złożyć. 
Cn. Th. 1200. — jj. Urząd sądowy, sąd; Host. ynpana, 
(cf. uprawa), tai ®crid)t, tai 3Jmt. Tu urząd, kiedyby 
chciał doszedłby wnet prawdy. Corn. \\L L 2. tjo- 
spodyni za niezapłacenie , groziła nam urzędem , że nas 
chciała dać wsadzić. Warg. Hadz. 547. — Urząd urzę- 
dowi wierzy. Rys. .Ad. 69. Urząd , urządowe osoby , ut 
rozkazał to urząd , staw się przed urzędem. Cn. Th. 
1199. (9crtil)t, Woijifłrat. (Serid/tiperfoiicn, iTJacjiftritlłPfr^ 
foiieii. Aby urząd nie był z tych , klórzyby byli labijacze, 
łupieżcę, klórycli Homer zowie pożercami ludtkiemi. 
Kotz. Lor. 89. Tedy szedł urząd z sługami , i przywiódł 
je bez wszego gwałtu. 1 Leop. Act. 5 , 20. 'Urzędowie 
mają moc pra-.va stanowić dla pożytku Itzpltej Croick. 
Obr. Itl9. Gdy wyszedł z nawy, kunsubwie, urzędy 
wszystkie, wszystek senat, pospólstwo Rzymskie, prze- 
ciwko niemu wyszło. Wnrg. Wal. 30o Pospólstwo 
urząd Nowej Pragi wyzabijało, miigit-tralum. Krom. 483. 
Sk Dz. o8. Urząd albo urzedniki obierać . obierać na 
urząd. Cn Tb. 1 200. Kazimierz Ruskie książęta przy 
'właściznie zostawił, przedniejsze jednak zamki urzędem 
Polski.ti osadził. Kriim. 552. (komendą Polską i. — jj. 
'Na urząd, jak najbardziej, z całej siły , co żywo, sadząc 
się, ■czyście, na piękne; rfdłt ttJiitffr , rcAt bray , tii(t>ri(?, 
nur? ftarfftc, aii>3 {Ifibe^frńftf ti , nl^ ii'<nn« (o ic»n mu6if. 
Wszelkieini sposobami na urząd wieżę te obalić us.łu- 
wali. A Kciian. 257. IVzede drzwiami noi;ami szastając, 
aby ocknął, na urząd on trzask uczynili . aby nie od bu- 
dzących, ale od szumiejacych ocknął, i Leop Jud. 14.9. 
Zaszpiintować to miejsce , i zakitować na urząd. Jak. .Ąrl. 
2. 451. Na urząd tam kaplice zmurovyali Siar. Dw. 
18 Jam z niego iaws'.e na urząd szydziła Fatt. hid 
193. Błaznaś .tobie tak ze mnie stroiła, I jak na urząd 
za nos mię wodziła, ib 109. Skoro wyszedł, na urząd 
drwiła sobie z niego. Teal. 29 , 30. Będą się t niego 



URZĄDZENIE - URZEC. 



URZEC - U R Z E D N Y. 



169 



na urząd zmieli. Teal. 9. b, 81. Na urząd urągają 
wszyscy związanemu. A. hehan. 52. — g. 2'j Urzady 
URZ.\DZFJNIE , ia , /i. , ułożenie, ukJad, postanowiony 
porządek, ustawa urządzająca; Mc 3lnPl"blinuil , CrbniiiiiJ , 
Ciiiriditiiiii! , 5.?erfnffmui ; Boh. zrjzenj , (ob. Zrządzeniej ; 
Slov. uridzeni ; Sorab. 1. poradolcżeno ; Vind. savredba, 
poredba , sazlireda , savkasa , naredba, vnaredba, vnare- 
jenje, notprnarejenje, postava ; Cron/. naredba; fio^. ured- 
ba , naredba , (uredjenie inslauratio); Hoss. yMpeacjeiiie , 
pHAa ; Eccl. saunneHie , miuono.iOKeHie. Postępki spra- 
wiedliwo i mądry urząd botra. Sk. Ih. 145. URZĄDO- 
CZYSCA , y , m. , n, p. Powinien być urząd , drugich 
liczby slucliająey, urząd urzadoczyśoów. f^elr. l'ol. 2, 
150. Graec. eiiTamrjg . anguisitor , probutor, cf. cenzor, 
3Imt>?aiif!'cl)Cr. URZĄDZIĆ c;. dok.. Urządzać niedok.; Boh. 
zrjditi, {ob. Zrządzić); Vind. rediti , porediti , nareduvati, 
vrediti , vnarediti , noternarediti , savrediti , savredbati ; 
Sorab. 1. porjdofcźam ; Croat. zrcditi , zregyujim, odre- 
gyiijem , vregyujem , naregyujcm ; Bosn. izredili , srediti , 
staviti po redu, (urediti, nacinili Ijepo eipolire , ure- 
dnóst elegantia, mtindilia); Rag. urediti, izredili, odre- 
diti , obrediti, odreghivaii, urśsciti ; //oss 3'pa4nTb, ypH- 
atarb , yMpejnit , yqpe5KjaTL , ycrpoiiib , ycipoaiB , y- 
CTpoiiBaib; Eccl. cMHHnTii , coejiiHHTb , samiiiaK), ^iiiho- 
nojaraio ; ułożyć porządnie, uporządkować; mtncn , cin= 
vid)tcii, iii Crbnitiifl ['riiiocii. Filozofia duszę kształci , życie 
urządza, /'Uch. Sen. list. 1, 121. Urządzony; Boss. pa- 
4HbiH , fet', rządny). — g. Urządzić sobie sługę, nająć, 
umówiszy do służby przyjąć; tii Sienfte ne^mcn , mit^cii 
5Ut 9hifiiHirtuiiij , Scbienimg; Cioat. zrediti szlugu. Naje- 
mnik a urządzony 'pastuclia , gdyby wilk werwał się w 
trzodę, ucieka, nic się zastawić nie clice. Glicz. Wych. 
D 2. Gdy cliłop lóźny przyjdzie do miasta, a me urzą- 
dzi się , mają nim robić około grobli albo przekopów. 
Tnrn. Ust. 129. Urządził się za straszydło na igrzysko, 
najął sie do tecro; locnv,it se ad ludos pro mnnduco. Cn. 
Th.' mi. URZĄDZICIEL, a, m., który co urządza, ber 
Crbiicr, 3(norbiicr, Citirittiter ; Bag. ureditegl; Croat. od- 
reditel , nareditel ; Ross. yqpe4HTeJb , (ypfl4HHK'B dozorca 
porządku , ob. Urzędnik). W rodź. źeńsk. URZADZI- 
CIELKA, i. 
URZEC, urzekł, /" urzeczft , urzeke cz. dok.. Urzekać 
niedok.; Boh. ufknauti, ufknu , uhramuti. (urćjti usta- 
nowić); Slov. urekugi ; Sorab. 1. zarelźu , skuiuyu ; 
Vind. vrekuvati , sayplaliti , oplaliyati ; (]rciit. urechem ; 
Rag. urecclii , urijcem , urecchi , urijcem , ugoyoriti > 
umówić ; (Rag. srecchja < szczęście) ; Bosn. urecchi ; 
Boss ypoi;nTb, iistypomiib. ii3iypo'inBaTb, (ypcqb, 3'pe- 
KaiL = umó^ićj, sarOBOpiiTb , saroBapiiBaib , aaBopożKiiTb, 
sasopa/KiiBaib (cf. wróżyć) , o6Dopo»nTb, oOBOpaa;ii- 
Baib , oÓMopoMiiTb, oÓMopaiiiiBaib , BaiuenTUBaib fet', 
szept), K0i4OBaTb , HaK0.i40BaTb , Hai!0.i40BbiBaTb , naro- 
Bopnib , HaroBapnBaib , óa.ibCTBOBaib , (cf. bałwan) ; Eccl. 
oSaBaiii , oóaBaio , ontBaio , oÓHaHUBaio : uroczyć mową, 
oczami etc, oczarować; liefprcdicii , kfi^rcifii, i^enufcn, he- 
jaubcrtl. Nie wiem czyje urzeka jagnięta mi oko! Nag. 
Wirg. 495. Która mię Erykto wiedma urokami Albo 

Siownik Lindego wyd. 2. Tam Tl. 



Sagane swemi urzekła rytmami! Kulig. ller. 254. Ale 
czegóż chce od nas ten dziwotwor babi, Czy nas urze- 
ka, czy nas swoim ślepiem wabi? Treb. S. M. 69. Fa- 
scinatio, urzeczenie. //)/)/). 20. Dzieci zielem urocznikiem 
okładać , zaełiowawa je od złego urzeczenia bab , i od 
innych strachów. Spicz. 41. Ziele to zachowuje od złego 
urzeczenia. Sienn. 18. od czarowniczego urzekania. Pilch. 
Sen. list. 1 , 56. Urzeczony Carn. urozhn. Kamień ka- 
płuni urzeczone rozwiezuje. jSienn. 525, (ob. Odczynić). 
Urzeczonym być , cf ozionionym ; Eccl. o6a.iCTBHTiicfl. — 
Tr. fig. Urzekać , zachwycać ; CntjlicfCH , bcsaubcni. Jej 
urzekająca osoba była zbiorem powabów. Tcul. óG. b, 12. 
Twa piękność mię urzeka. Teat. 45. b, 97. Znalazł ja 
śliczną, urzek.-.jąca. Tcni. 56. b, 51. 

URZEC tiijak. dok. , [właściwie UŻRZEĆ 2], zupełnie doj- 
rzeć , iJÓIlig reif irerbcn. Pożyteczne są owoce , gdv jie 
dobrze zstoją i urzeja. Spisz. 247. 

■'URZĘDNICZĘTA pliir., dzieci urzędnicze, 23fniittenfiiibcr , 
Slintmaiinśfinbcr. Na wsi urzędnik" urzędniczka, urzędni- 
częta , gumiennicy, pacholicy drą nędznego chłopa. 
Mon. 75, 15. URZĘDNICZKA", i, i., urząd' piastująca, 
bic Scamttmt; Sloi'. uradnióka ; (Rag. uredniza, uredite- 
gliza -. narządzicielka). Urzędniczka folwarkowa, bic ^?cr' 
ivaltcrinn; ^o/i. aufednice, aufedlnice. Ani na dziewki, ani 
na same urzędniczki można się spuszczać, żeby krowom 
czego nie wyrządziły. Haur. Sk 52 URZĘDNICZY, a, e; 
Boh. aurednikuw ; (Slov. uradiiicski prouisoralis) ; Boss. 
MiiHOBHiiKooi; do urzędnika należący, do folwarkowego na- 
leżący ; Scamteii - , 31mtnianti^ = . Kto ma o kilka mil od 
swojej rezydencyi wioskę na urzędniczym dozorze.... 
Haur.Sk. li. URZĘDNIK, "'URZĘDOWNIK (.%:.), a, m. ; 
Boh. aufednik , auredlnjk ; Sloi. uradnik ; Sorab. 1. za- 
stoynik, (cf dostojnik); Vind. uradnik, skerbiiik, fhefliilnik; 
Bag. reditegl , naredbenik , (ureednik ■■ narządzający co) ; 
Bosi. ypn4nnK'B (= urządzicie!, dozorca porządku), iiii- 
HOBHiiKi ; piastujący urząd, ber Seamtc. Urzędniki często 
odmieniać dobrze. Ch. .4c(. i 21 1 . Urzędniki często odmie- 
niać nie dobrze, tb. Części urzędnicy szkodzą \yszyscy. Bys. 
Ad. 6, (Vind. uradnik okradnikj. Postanowił Farao urzę- 
dników onych robot, a ciężkich nalegaczów ludu. \ Leop. 
Exod. 5, 6. (przystawów , poborców. 5 Leop.). Urzędnik 
we wsi , folwarkowy: bcr Sirt6)d^aft'3l)cnmtc , SImtmaim, 
3?cnvaltcr. Urzędnik jest, którego gospodarz wysadza 
nad insze sługi do rozkazowania potrzebnej roboty, do 
dfrglądania pożytków , a przestrzegania szkody. Peir. Ek. 
10. Dojźrzeć, żeby dworka i urzędnik ukazał panu po- 
żytek z wszelkiego przypłodku. Zaiv. Gosp. Kiedy chłop 
uczy rozumu urzędnika, gotowe ma nad nim panowanie. 
Haur. Ek. 179 Urzędnik albo włodarz Zmi.' Gosp. Haur. 
SA. 10 URZEDNYi URZEDOWNY, "^URZEDOWNICZY . 
URZĘDOWY , "a, e , URZĘDNIE , URZĘD0VVN1E, URZĘ- 
DOWO adv ; Boh. auradni ; Vind. uraden; Sorab. 1. za- 
stojniczki ; Boss. miihobułuI , (j'pH4HbiH = porządnyi ; do 
urzędu należący, 91intź = , atrtiid;. Urzędne wkupienie 
svedle prawa przy obliczności świadków, mancupium. Marz. 
Urzędowne kupno, ŚAiadeczne, publiczne. Cn. Th. 1200. 
Który odprawuje urząd pański i inszy furzędowni- 

22 



70 



URZĘDOWAĆ - U R Z N A Ć. 



U R Z L C 1 Ć - USADZIĆ. 



czy, niechaj .... Chełm. Pr. 23 Umieją 'personę uizędowna 
na sobie nosiii. Birk. Zatnuj. 7i"2. Nie prywatnym sposo- 
bem , ale urzędnym. Dhk. huw. Mail. C b. I'rzyrzckł 
mu urzędownie bezpieczeństwo, filtit. Sali 176. Wdzie- 
rają sie na tirzad kaznodziejski, me bę.iąe iirzednie po- 
słani. W. Post. Mn. 510 Ustawy urzednie zamknione 
od wszjsikitli zachowane być maja. J^elr. 1'oL 274. 
Nie godzić się jechać na wojnę , która nie jest urzędo- 
wnie od najwyższej władzy postanowiona. Siar. Hyc. 
22. Gdziehy kto do .«adu przyszedłszy, urzednie dóbr 
chciał dochodzić.... Szizerb. Sax. 105. sądownie, Q( 
rit^tltd;. Urzednie o szkodę i krzywdę czynić. CH. Pual. 
28 h. — §. Gramm. Wyrazy urzędowe, n. p. król, ka- 
sztelan etc. hpcz. Gr 3, p. 2. URZĘDOWAĆ, 'URZKDZIĆ 
Cl. dok., urząd piastować, dii Slnit lUTHiilIlcn ; Boli. au- 
radowali. Urzędować, urzędownikiem być. res domesti- 
cas ditpensure. Mąci. Scriuiiltcr fcflit. Glaukiis, choć 
NYŚrzód bogów celnie urzęduje. Pocieszyć się nie może, 
bardzo zasmucony stratą Scylli. Przyb. Luz. 179. Tak są 
miałkieL;o dowcipu , że zawsze blądza, kiedy gdzie urze- 
dzić maja. Budn. Apopth. HO. Urzędowanie, tic SlmtJ' 
fu^ning , Jinit^JCrnMlłuniJ ; {Bok. aurednictwj , auiedlnictwj 
praefd-lura ; Slov. uradnicstvio proihorulun)-, Hay. na- 
redbcnslvo. Obrani komisarze zaczną urzędowanie swoje 
zaraz po wykonanej |)rzvsiedze. Sfjm. Gród. 2, 122. 
URZEDZIK, a. »!., URZĘDZINA, y. ż., URZĘDZLNKA . 
i, ż. , mały jakiś biedny urząd, cili ?llllt<tien. Nalręly na 
urzędzik, j.ik na miód, jak na lep lgną, a sami na co, 
nie wiedza. Lub. Roz. 546. W Rzymie , co konsul , to 
knil, dykl tur cesarzem, A my się tu o leda urzędzinkę 
swarzem. Klon. \l'yr. 15. 

URZEKAĆ, ob. Urzec. URZEKACJ?, a, m. , urzekający 
kogo, czarujący. Per Scftiredjci' , Scjaiibcrfr. Cti. Th. 1200. 
Włod. , EccI. oóaBaTcib. 

URZET , u , t«. , urel , ziele, Isatts, rodzaj rośliny, do 
którego należy siniło. hluk. Dykc. 2, 61, Boss. I3ari4a ; 
ber 2Baib, cine ^'fliiiijc, ob. Farbownik. Sienn. 108, (Bosn. 
vrit, gljijgl : Ilag. rraat, uriit , gljugl • kakol). 

URZKTELMĆ < i. dok., Urzetelniać niedok.. " uiścić , rzetel- 
nym uczynić; (ocripirfiidjciij , mirflid) mnd)cn, aitśfiifiren. 
Tak kroki moje kierować będę, iżbym te chlubne po- 
chwały urzetclnił skutkiem. 605. Nar. 1, C.*) b. Stara 
się urzetelnić w oddaniu. Sion. 70, 38. (uiścić się). Obie- 
cać a nie urzetelnić się, jest to- jedno, co skłamać. Mon. 
75 , 609. Urzetelniam się We Panu w przyrzeczeniu 
moim. ib. 75, 583. Sąd rachunki opiekuna powinien 
przejrzeć i urzetelnić. GuL Cyw. 1. 101. sprawdzić. 

UlłZN.^Ć, f. urżnie cz. jednil., Urzynać, "Urzezać , "Urzazać 
niedok. ; Boh. urezali , uriznauti ; Croal. yrezali ; liots. 
yptjaib , yptoUBUTŁ; rznąc kaleczyć, |d)l!fi^JllD yfrmiiribcii, 
ic^neibcn. Patrz, jako.ś się głęboko urznał niebożę. Zyyr. 
Bup. 187. Swym nożem urzyna się. Ezop.'2l. — Aliter: 
Urżnąć się recipr, Wleź, urżnij się w tym koszu, a 
wiele dobrego, Złota, srebra, mieć będziesz, sławę 
wieczną z tego. Chłop mu się dał namówić, 1 prosił 
drugiego, Dy go wzniósłszy ku górze dał noża ostrego. 
Urżnął się z prędka , upadł do onego błota , Skarby mu 



sie umknęły, została sromota. Fupr. Aoi. L i b, ( ob. 
Kosz.). — g. Urżnąć , odkroić , rznąc oddzielić , al'|4)nci' 
ben; {Boh. aurezek odrzezekj. Narzędzie do urżnięcia 
korzenia zarażonego. Czerw. 20. Ręce schnęły , gdy 
kto w gajach choćby tylko rószczkę uiznął. 6ekl. 
116. Rzezimieszek bywa urzezaniem ucha karan. Herb. 
Stat. 10. Złodziej ten ma być karan na skórze i na 
'włosiech , t. j. ma być śinigan u prągi, i ucho mu ma- 
ją urżnąć. Szczerb. Sax. 320; u pręgi rózgami weźmie 
chłostę, a włosy mu w' czuprynę zawiążą; lecz miasto 
włosów ucho mu urzynają, aby po znano. Szczerb. Sox. 
176. Zakazano było, aby mu języka nie urzniono, *abo- 
wieni to jjrzeklęte urzynanie języków w tym czasie po- 
częło nastawać. Buz. Ust. 40. 'Urzezać się, trzebić się; 
iiój »crfd;iieibcn , caftrircn. Są niektórzy rzezańcy, co sami 
Z dobrowolnej się chęci urzezali , I lak bezżeński żywot 
obrali. Odym. Św. 2, F2 b. 'Urzazanie. Budn. Jer. 22, 28. 
URZUCIć cz. dok., Urzucać niedok.; Boh. uwrcy ; Slov. uwr- 
hugi ; Boss. yMeiaTŁ , ysitriiTL , yMt'iy , yuiBupHyTt ; 
uciskać, rzucając tralić. ubić, mit finem Siirfc errcit^fn. 
In ludis , ucisnąć es , zes , urzucić, fleańlTc Sluflcn n'fricn. 
Już miał przegrać, jeśliby zezów nie urzucił. Sk. Zyw. 2, 
1'! b. Los urzucony. Pasi. Fid. 75. 

U s. 

'USAUKA, "USADZKA, 1, i.; (Ross. yeajKa osadzenie); 
zasadzka , ber ^inter(ialt. Posadzisz lud na usadcc z dru- 
giej strony miasta ; szli tedy na usadkę. liadz. Jot. 8, 2. 
et 9. Nasz gospodarz wziąwszy siatkę , idzie mrokiem 
na usadkę. J. hchan. Dz. 269. Stanie na kogo , sidła 
tajemne, usadzka , insidiae. Majz. W szranki walnej bi- 
twy nie wslepował , lecz nieprzyjacioły z usadzek gro- 
mił. Arom. 0O2. USADOWIĆ, 'ob. S.idowić. USADZIĆ 
cz. dok.. Usadzać niedok.: Boh. usaditi; Bosn. saditi, 
Ysaditi, usaditli ; /?oss. yca4nTb, jcaatiiBaTb ; posadzić. 
Cn. Th. 1200. mobin ffpcn , ftellcn. Usadź to na ziemi. 
Tr. Czemu opuściwszy nas. usadziłeś się na tym miej- 
scu? 1 Lcop. 4 Eidr. 12, 42. (usiadłeś? 5 Leop. , ob. 
Osieść). — Usadzić ogród, winnice, osadzić, cinen (Mar- 
ten u. |. w. (jflanscn. Ten, co usadzi winnicę, i usz.ze- 
pi drzewo , powinien używać owocu z niego. KLk. lurk. 
\ 64 — Usadzić . ułożyć , rozporządzić ; prbiieil , in Cr' 
bnnng fefen, fłcDen, legcn , bringen. Ludzkość i senator- 
ska po«aga mądrze w Maciejowskim byty złożone 1 usa- 
dzone , że rozeznać żaden nie mógł, co czemu pano- 
wało. Gorn. Dv. 2. Mądrością dobrze był usadził oby- 
czaje i obycz.-ijmi mądrość ozdobił. Gorn. Dz. 52. Czę- 
stokroć szczodrobliwość nie idzie z serca na to usadzo- 
nego , ale wstyd do niej pędzi. Gorn. Sen. -tO. Wymo- 
wa potrzebuje głosu dobize usatizonegu. Gum Dw. 52. 
Piękne słów usadzenie łatwie pojąć. Gorn. Uw. 53. One 
w przyrodzeniu porządne od bi>Ł;a uradzenie i na wszem 
zgodne i doskonałe posUntiwienie. Żarn. Foil. 5, 314. 
— g. Usadzać sie na co, sadzić sie. napinać się, nale- 
gać nat;.rrz\wie ; fluf CtlTilS blltlbilllO MillilCn , riUilUI ['(iłe- 

(icn, Mó)txiidlid)\t Hinać) txa(i)tu\, biiri^iiu^ bariini fiiiarbci' 



u S A J D A C z Y Ć - U Ś C I E G N A Ć. 



USCIELAG - USIDLIĆ. 



171 



ten. Usadzać się, pertinacem voluntalem sonat-, usiło- 
wać , conattim sine peiiinacia. Cn. Th. 1201. Kto się 
n;i co usadzi, doliaże. Cn. Ad. 596. Wszystko pochle- 
bna dzifiwczyna sprawi, na co sie tylko usadzi. Hul. Ow. 
107. Gdy się nieszczęiście na kogo usadzi, Tysiączne 
przeciwności ze wszech miar gromadzi. Karp. 7,4-1. Nie 
wiem. za co się na mc życie usadzif. Bok. Aom. 2, 251. 
Michał, usadzonym być na zdrowie swoje króla porozu- 
miawszy, do Wołoeii zjachał; insidiari capili suo rtjem. 
Krom. 577. 

USAJDAGZYĆ ci. dok., w sajdak ubrać, r'ffi>d)cnt , mit ticm 
Sodjcr bciimffiicn. Co ta W^nus znaczy? I czemu jej się 
to tak ciiłoiiie usajdaozy? Pot. Jow. 159. Pot. /^oci. 566. 

USAUZ, USAKŚKl, ob. Husarz. 

USCHNĄĆ, /. uschnie neutr. jednlL, Usyciiać niedok.; Boh. 
uschnauti ; Vind. yfehtiiti, vfuhnit, v'fufiiit. v'fihuvat. 
v'haJHt, safehniti, safufliitire , prefehniti, pofehniti; Carn. 
se resvaliti; liosn. usalinuti ; fitig. usahnutti ; Croat. uszc- 
hnujem ; Hoss. ycoxH)'Tb, ycbixaTb = przez zbytnia su- 
chość ustać, zwiędnąć; SCrtrOif IICII . 'JCrborrcit. Nie jeden 
szczep zielony w starym pniu usycha. Zabf. Fir. 29. 
Każde ciało uschnie jak siano a jako kwiat, jeno słowo 
pańskie będzie trwało na wieki. fSej. Post. E e e \, jak 
trawa na pokryciu usycha. SA". Os. 11 50. Uschły. \md. 
yfehnjen. Uschłemu drzewu trudno się odmłodzić. Nar. 
Ih. 2, 97. Drzewoby uschło, gdy pocznie przeklinać. 
Cn. Ad. 217. (drzewa schną na jego złorzeczenie, zło- 
rzeczliwy;. — U.schnąć , wilgoć utracić , zbyt się prze- 
suszyć , ususzyć , ganj trocfcn luerben. Gardło mi już od 
gadania usciiło. Teat. 53. d, 65 — Usychać z choroby, 
wysychać, schnąć nśf ciele , oili SórpCf uciirocFiicn. Uschnie- 
nio. Ross. 3"CUiiiKa. Uschnionie jest z jakimsi oziębie- 
niem , jako więc widzimy drzewa albo ladzie od staro- 
ści schnące. Syxt. Szki. 71. Rozdział o suchotach, albo 
raczej usehnieniu, de m-ircore. Siixl. Siki. 71. W kruż- 
gankach leżała moc wielka niemocnych , chromych i 
uschłych. Sek'.. Joan. 5. — Morał. Usychać z żądzy, schnąć, 
umierać z żądzy, żądać bardzo , zdychać na co , ginąć za 
czym , przepadać : 0DV SĄma^tcn Dcrjc^cn. , 9crfd;iiiad)tcii 
BOI" 2?crlaiigcn. Usycham w pragnieniu , żebym się z oj- 
cami waszemi złączył na zawsze. Mon. 72, 531. Każdy 
płacze, jak dziecko, jak wdowa usycha, Podłe skargi 
rozwodzi, do swoioli ścian wzdycha. Dmoch. //. 40. Że- 
bym ojca . do którego wzdycham , znalazł i swa ojczy- 
znę do której usycham ! Jabi. Teł. 28. Jakże to trudno, 
przykro i nudno Ukrywać miłość, a nią sie palić, Mo- 
żnaż usychać, płakać i wzdychać, A wystrzegać sie ja- 
wnie użalić. Znhf. Bill. 66. Usycham tu z żalu i tęsknoty. 
Zab. 11, 581. Zuhi. Często, gdzie się wzrok syci, tam serce 
usycha. Zab. 1.i, .'^08. Jubl W bolach usychał. Dmoch. 11. 2, 
3-26. USCHŁOŚĆ, ści . ż., przymiot " tego , co uschło, 
uschnienie; ba? 3>crtrotfncii , Mc Jrrtfciibeit. Na uschłość 
członków od uranienia abo od urażenia maść dobra. 
Śpici. 245. 

UŚCIE, oi. Ujście. 

'USCIĘGNĄĆ rz. jedntl , 'Uścięgać niedok., ściągnąć , spiąć ; 
pifammeii ^eften, jiifammeit DiiiDcn, jufammen sieben, um= 



filingcn. Smukła pierś sznurowaniem złotym uścięgnę- 
ła. Tward. Pasq. 79. On jej zawoje uściega pieszczone, 
()na w nim oczy trzyma utopione. Tward. Dof. 55. Bia- 
łoijłowy kształtnie uścietrnione w tafty zielone. Tward. 
\Vl 170. 

UŚGIELAĆ, ob. Usłać, Słać, ścielę. 

UŚC1GN.\Ć cz. jedntl, doścignąć, ctn^olcii , crjaflcu. Echion 
w zawód nie uścigniony; cuisu inviclus. Zebr. Ow. 198. 

UŚCISK, u, m. , UŚGISMENIE, ia , «. , przytulenie do 
piersi, ('obłapianie); bie Umnrmiitiij , baś nng śerj ®n'i(fen, 
nu bic Srilft T^riitfeil , .Cłerjetl ; Boh. obijmanj, (oh. Objąć) ; 
Garn. objem, narozbje; Sorab. 1: wobpżiwetźo , woko- 
schwano; Ccoa/. objelje, ohimanye, zagerlnye ; Dul. gar- 
iyenye, (cf. 'gardłować] ; Boss. oóiaiie, o6nnMaHie ; liccL 
oóuaanie. Filon połóż mi twą rękę na głowie, Klilus 
niech piersi pilnuje , Może się waszym uściskiem pozdro- 
wię, l\Ioże mi boleść zfolguje. Karp. i, 41. Uścisk za 
uścisk oddał i przyjaźń przyrzeka. Przyb. Ab. 89. Słu- 
chając słowikowych treli Zdrzymali się i w słodkich 
uściskach zasnęli. Przyb. Milt. 128. Bądź zdrowa , przyjm 
to uściśnienie w znak wdzięczności mojej. Teal. 30. c. 
79. UŚCISNĄĆ fiz. jedntl.'. Uściskać niedok., ściskać 
przytulając do serca, ("obłapiać); imiavmen, oii fciit ^3Crj 
briicfen, nn Bm Siifnt briictcn; Boh. obgijii; Sorab. 1. wób- 
pżimnu, wokoscham; Carn. objęmam; \'tnd. objeti , ob- 
jemati, ogerliti , okuł kragna perjeti , okuli gerla past; 
Croat. garliti, geiliti, gerlim , obimiyem, obimati , [ob. 
Objąć) ; Pal. zagarliti; Bosn. prighrrilhti ; Raij. garliti, 
(cf. gardłować); S/aw. gerliti , zagerlili; Ross. oÓHimaTb, 
oóbiMaif. , oóbiJiy , oó-baaB , otnnn, , oÓHnjiaio ; Eccl. 
oóuuaio. Uściskajmy się , i zacznijmy dawną przyjaźń 
prowadzić. Teat. 54, 21. Niechże cię uścine,- odnówmy 
dawne przyjaźni związki. Boh. Kom. 2, 157. Uściskał 
serdecznie swego przyjaciela , mówiąc : bądź zdrów. Zab. 
14, 502. Ach witaj, już dawno nie uścisnęliśmy się 
z sobą wzajemnie. Teat. 27, 158 — Tego pana, jak 
oj("a, uściśnij za nóżki. Teat. 45, 160. Wtjb. 

'USEĆH, u, m., uschnienie, bo§ Jrocfneii , 3l'.iśtl"0(lnen , 
5>crtrp(fiifii. Usech wylewów morskich. Nar. Tac. 2, 210. 

USFOROWAĆ , oh. Sw'orować. 

USIADA, oh. Usieść. USIADKA . i, ;. , posiedzenie, sia- 
danie pospołu, kompania; tai Scijeinaiibeifi^eii , bie @e= 
feflfc^aft. He czas poz*voli w nocne usiadki , Zadawają 
sobie gadki. ffor. 2, 520. Kchow. 12. 

USIĄK.^.AC ; [Carn. usękniti , usękCijem = ucierani świecę; 
useknek = szczypce ; \'i.hI. yfeknit, yfekorat emungere; 
Bosn. useknutise , oterti nos = utrzeć nos, useknuti svje- 
ehiu = utrzeć św-icce ; Slav. useknuti = utrzeć nos : Croat. 
vszckuvatisze , oh. Sieknąć). 

USIARCZYĆ cz. dok., siarka przyprawić , fdjmcfcllt, mit @d)mEfCl 
aiimad)en. Sulphurnlus. usiarczony. siarką zaczyniony, Macz. 

USIDLIĆ cz dok.. Usidlać niedok.. 'Csidlawać fregii., w si- 
dła uwiklić , upetać, umotaó; iii bcr (s(^liinje famjen, »ei'= 
f^łliitijen, iicrftridfii , Łc^ricfcii, fatiijeii. Ptasznik ujrzał 
grzywacza, i chciał go usidlić. Ezop. 24. Na lekkich 
szoszkach ciągnąc poły Chciwe ponęty usidlą kwiczoły, 
Mon. 70, 803. Zdradliwą radą usidlonego przestrzega- 

22" 



172 



U S I E C - U S 1 E Ś Ć. 



U S I K N Ą Ć - USIŁOWAĆ. 



la, i oczy mu otwierała. Sk. Dz. 410. Sposób na usi- 
dlenie ludzi prostych, hiok. Tiirk. 103. Sarn się swemi 
wykręty usidhi. /'Uch. Sali. 200. W mi7ości usidlone 
serce. Teał. 1. 118. Szatan lozmaitemi sztuiiami zawa- 
dza , i nie lada rozumu ludzi często do upadku usid/a- 
wa. Gil. l'ott 195. Kióry pożywał clileba mego, pod- 
niósł na mię 'usidlenie. ^"Av Au;. Ó92 b. sidła mi stawił, 
duł kopał. 

USIEC , /. usiecze, usiekę cj. rfoA'., Usiekać /iieJoi-. ; Boh. use- 
knauti ; Bosn. usjecchi, usicciii ; Huss. yrtiib , yctKaiL ; 
siekąc ugodzić, zranić; mit cincm i^iclie errcidłcn, baueuP 
iiiib bacfciib oeriuuiiben, jer^iaiicn, scrfcccii. lidzie szatan 
poi , 'nie jednego sobie nacechuje , temu nie dostawa 
palca, tego usieczono , trzeciemu nogę iigolono. Gd. 
Post. 130. Początek herbu Jelita, dla wielkiego usie- 
czenia Szarego, w którym król na placu bitwy trzy drze- 
wa przyłomione widział. I'apr. Ijn. 1082. Synowie moi 
jaszczurezemu pozajrzawszy plemieniu, żywot mój zara- 
żliwemi iądły usiekają. Smolr. Lam. 2. Usiec trawy, zbo- 
ża ' ukosić. .V. ham. — Fig. Nie to mi rycerz , co wino 
usiecze, A przed nieprzyjacielem ojczyzny uciecze. /'ilch. 
Sen. litt. 2, 569. (utnie, połknie). {Eccl. ueyciKaeMU& 
nie do usieczenia , 'nieusieczny ; (yctuareJb usiekacz); 
^o«.<. yctyem usiczony kawa? , "usicczek ; Rag. usjecjak 
us.«u/a.. 

USIEDLIĆ się , ob. Siediić. USIEDZIEĆ med. dok. ■ Boh. 
usedeti , doscdnauti , dosedl, dósednu , (ofc. Dosiedzieći ; 
Jioss yciutib; siedząc wytrwać, fiCen Hcibeii, ficcnb 
nii^baucrn, fifcnb obiuartcn. Znajdziem odważnych w bo- 
ju, nie m^g-ących usiedzieć bez drugiego, nie dbających 
na śmierć. Hion. 63, 103. Nie mogę usiedzieć w swym 
własnym domu. Teat. 14, 125. Deukalion z Pirra gwał- 
townym wodom , o których wiedzieli , W okręcie usie- 
dzieli Klon FI. C 5. (siedząc w okręcie uszlij. — ^'. 
fiec. Usiedzieć się, nasiedzieć się do uprzykrzenia, \ić) 
fibcrbruBifl ficcn. Usiedziałem się. Cn. Th. 1201. eł 1170. 
— ('USIEN, in , m. , liszka, gąsienica. Diidz. 31. cillC 
Mmipe. — USIEPAĆ , ob. Siepnąć/. — USIEŚĆ , usiadł , /; 
usiędzic, usiędę, usiądę cz. jedntl., Usiadać nieduk. ; Boh. 
usednauli, iisedati ; Carn. usęsti , usędem ; Hoss. yctcTŁ- 
Cfl ; siadać , spuszczać się by siedzieć ; \ii) icgeii , fid) nie- 
ber lilffeil. Usiądź wedle mnie Teresiu. Tent. 50 , 30. 
(siadaj). Usiądź, ja ci dyktować będę. ib. 52. c, 20. — • 
Fig. Na gardle komu usicść ■ podbić go sobie , fiiicil llll' 
ter \ić) britiiieii , bcsmiiiacii , iiriter bic ,}ugc bringeii. Ja zląd 
nie jadę i bić się z nim będę, Tak długo , aż mu na 
gardle usiędę. /'. hchan. Jer. 117. Kloby mi chciał go 
wydrzeć , trzeba pierwej , aby na karku moim usiadł. 
Boh. Ossol. UG. Nielylko papież anatemata przeciw kró- 
lowi wydawał, ale też prawie na gardle usiadał. Zygr. 
Pap. 562. — Usiadjć , osiadać , sadowić łię ; fid) iiiebcr 
IniTtn, locircii, etiibliren. pr. et fig. Opuściwszy nas, usia- 
dłeś na tyra miejscu. 3 Leop. 4 Eidr. 12, 42. (usadzi- 
łeś SIC na tym miejscu. 1 Leop.}. Każdy na swuim stano- 
wisku usiadł. Warg. Gez. 107. W sercu jej miło« 
usiadła. J^g. Wijb. U b. Czart od początku świata na 
tym rzemiośle usiadł, aby nas odwodził od prawdy. Hej. 



Post. L 4. Bym się za światem uganiał, i ten tera- 
źniejszy wiek umiłował, na tym byłbym usiadł, i tam 
proporce moje w próżności szerzej niż tu rozpościerał- 
bym. Smolr. Ex. 3. Bolesław , dosyć mając , że okru- 
tniki Buskie zawściągnął , leż i sam z pokojem usiadł. 
Arom. 274. (przestał wojować).— Simililer : Niż Alexan- 
der świat posiadł, jakie wojny, j.ikie odmiany na świe- 
cie były, aż sam usiadł. Pudw. Wróż. H. ucichł, spełzł, 
przepadł; fłiHc tVErbcii , rubi^ tuerben. Usiadł na liczbie. 
Hfj. Post. T t i. upadł na rachunkach , nie wywiódł 
się; er blicb fiBen mit fciiier iRcinmig, foniitc |l(ft iii^t qu^ 
lvci)Cii. — §. 7>. poet. Jerozolima na dwóch górach 
leży, Kiórc usiadły v\łaśnie przeciw sobie. P. Kchan. Jer. 
7. leżą, bic 39erflc lieijen ciiiaiiber (jcijeiiuber. 

USIKNĄĆ się recipr. jedntl., Usikać się coiit. , uszczać się, 
ft(^ bcpifftll. Lekarstwo tym, którzy się usikają w po- 
ścieli. Spicz 252. Kiedy się dzieci usikają , dać im 
mysz zjeść warzoną. Sienn. 578. et 143. Postawne zie- 
le dzieciom mokrzącym i usikającym się w pościele uży- 
teczne. Syr. 115 

"USIŁ, u, m., USIŁEK. łku, m., USILNOŚĆ, ści . s. uczy- 
Hck z należeniem sił, czynnnść wielka; bte Jlnftrcnjun^ 
ber Sriiftc, bicSemiUniiuj, ba* Seftrcbeit ; Co/i. ausyli; Bosn. 
usilnóst, silą violentia, impetus . conatus; Hag. usilnosl, 
ussionos ; Hoss. yciuie. Sroi;o nas martwiły długie ocze- 
kiwania i próżne usiły. Przyb. Luz. 1G5. Ulugiemi usił- 
ki dokazał swego. Zab. 12, 222. Widząc nieskuteczne 
usiłki swoje w dopięciu straconych praw , sami się onych 
zrzekli. Nar. Ust. o, 210. Wyprawili Krzyżacy posły do 
papieża , kiórzyby usiłkom naszych przeszkadzali. Krom. 
523. Zginąłem , sama pomoc twa o boże! Wszystkie 
usilki nieprzyjaciół zmoże. Kchow. 97. Próżny usiłtk. 
Zab. 13, II. Kniaź. Drugich próżnowanie więcej spra- 
wi , niż inszych największa usilnośi-. Lub. Hoz. 502. 
USILCA, y, m, gwałciciel, ber ©cii'nltanl(mcr ; Boh. na- 
sylnjk ; Bosn. usilnik , usionik, posilnik, ( usionik , sa- 
niosilnik lyrannus) ; Hag. ussilnik , ussionik; Carn. hrć- 
pcnik ; Hoss. iiy»{4HiiK'L ; Eccl. napytmuT, , Htirji hb jt- 
X0. Leci z wozom usilca , raplor. Zebr. Ow. 117. USI- 
ŁOWAĆ cz. niedok ; Boh. usyluwati, snażiti se , I tf. 
smżiiYi; Slov usyługi , usyługi se. ugjiiidm se; Surab. 
1. kedżbuyu, proczuyu szo , puiirodżam; Carn. hrepene- 
ti ; Yind. nafiliti , napofiluyati , nasheluvati , napohajaii, 
fe mujat , pomiijal ; Croat. naszlojam , ( cf. nastać , cl', 
nalegać, uszilyujein cogo); Hag. ussibli, usilluvati, ussil- 
lovati ; Bosn. usillavali$e , sillovatise , |usilluvati, $illovaii 
lim infcrre): Hoss. ycHJHTb , yciuiinarb , *ujiiTbca (cf. 
żyłai. HyjiiTbca (cf. nudzić, c( iiukić), ,U).łioMbi'fl , jo- 
Moraibcii (cf. d.iiiiagać', Tiuiiri.rH , iiurmuTbcH . iiuTutaib- 
ch; £'•(•/. yciiJbcrByio , pciNTiic*. nity.KaTiica (cf. prężyć, 
cl", natężyć ) , HapyiecTByio , pyiiii Hajeraio ; usilnie się 
starać, nacierać, {ob. 'PogłobiC) ; nad) ClIlMł rilliJfll , ffi- 
iie łlrdfic barnad) aiifpaimeii , bariiad) firebeii . tradjien. Usi- 
łować o co, w czym. Cn. TU 1201. Usiłujcie, aby- 
ście przez dobre uczynki wezwanie wasze pewne uciy- 
nili. 3 Leop. 2 Petr. 1, 10. (do togo się pnijcie. 1 Leop.). 
U^adzlł na lo scrcc swoje za Danielem , aby go wyswo- 



USIŁOWANIE - USKLEPIC.' 



USKLNIĆ - USKftOMlĆ. 



173 



bodziJ, i usiiowa^ o tym az do zachodu slotica , aliy 
ł;o wyrwał. I Leop. Dan. 6, 14. Nie zastawiaj się obliczu 
mocnego, ani usiłuj przeciwko bystrości rzeki. 5 Leop. 
Syr.i,7>i. (ani siłuj przeciwko bystrości rzeki. 1 Leop.). 
Żeby takim zbytkom zabieżało się, "usiłowiłem, ile ze 
mmc być mogło , abym przez lę .\iązkę lud oświecił. 
Sak. Probl. pr. — Aliler : Król buntownikom wszystko 
odpuścił; zkąd rycerstwo bardzo nań usiłowało, mówiąc: 
nie trzeba na walkę miłościwego. Cwayii. 42. Biel. Sw. 
178. usilnie nań nalegało , fjc braiiflcil fcDr auf ilm. USI- 
ŁOWANIE, usilne staranie, usilność w naleganiu; Me 
3Iiiftren(jiing , aiujcftreiuitc Scrnubiing ; Cam. sadętje . sadętk, 
hr'epenje ; Croal. naszlojanye , terszenye ; Ross. n04BiirŁ , 
40MoraTeJbCTBO , peiiiDOCTb; Ecd. noimaHie. Będę krzy- 
czeć dla usiłowania mocnych okrutników. ó Leop. Job. 
35. 9. (dla usiłowania icli. 1 Leop). USILNY, "USIŁG- 
WNY, a, e, USILNIE, "USIŁOWNIE ndv.; V,nd. nati- 
shezhen , nafilen , Tilast, naganjezhen , tishezhen, lilen ; 
Rag. usion , usioni, ussilni ; Bosn. sillan , usilan , usil- 
lan , (usilno, silno ,. sillom coae/?, usiono, posilno e?!we) ; 
Ross. 3'Cii.ibiJiJii ; usiłując, z usiłowaniem , mocno nacie- 
rając, nalegając: frafliij , mit iPiac^t, SJa^bnief, na(^bnicf= 
lid;, inftaiibig, briiujcnb. Enixa opera, usiłowna i praco- 
wita robota. Mącz. Usiłownie, pracowicie, ze wszystką 
pilnością i mocą. ib. Usilnie mię o to prosił, pilnie 
wielce a pokornie, ustawicznemi prośbami. Smolr. El. 14. 
USILSTWO , a, n. ; Eccl. ovciishCTBO; gwałt, bic ®ClliaIt= 
tbdtiijfeit. Spożywani o meżobójstwo abo zgwałcenia abo 
usilstw-a , abo też o najazdy domowe i gwałtowne wy- 
bicia. Vol. Leg. 2, 752. et 4, 915. Któryby towarzysz 
usilstwo popełnił, gardłem ma być karan. ib. 1G98. Jak- 
by wiedzieć miała O córki swej usilstwie, włos darła 
czochrany. Zebr. Ow. 119; quam raptom seisset. 

USKAKUJĘ, ob. Uskoczyć. 

USK.\PIC cz. dok., Uskąpiać niedok.; (Boh. uskaupiti ; Vind. 
dohranuvati, dodersliali , perterduvatij ; przez skąpstwo 
urwać, u.Tiniejszać, ująć; auo ©cig iibjiuarfcit, abfiiicfcil , 
pr. et Ir. Jakie łakomstwo lichwiarzów w obrzynaniu i 
i uskąpianiu złola. Gaz. Nar. 1, 528 b. Ja, lubo za- 
szczyt mógłbym mieć zwycięztwa cały, Dziś jednak chcę 
sam sobie ustąpić tej chwały. Min. Ryt.i.HG. — Uską- 
pić się recipr.. zejść na czym, braknąć; fcMeil, matięłclil, 
SOfaiiijcl Ła['cn. Póki w ostatnim tchu się nie uskąpię , 
Mej niewinności pótv nie odstąpię. Chrośc. Job. 98. 

USKARRIĆ. ob. Skarbić. 

USKARZYC się recipr. dok., Uskarżać się niedok., uskarżać 
się na kogo przed kim = skarżyć się, żalić się. Cn. Th. 
1202. liber eiiieit tliiflcn, fid) liDcr einen kflngen, befcl;aic= 
ren. Uskarżyć się, styskować, skwierczeć, żałować się 
na tego co mi niepraw przed niemże. Cn. Th. 1202. 
Niemasz się na co uskarżać. Teat. 7, 18. Uskarżający 
się często, uskarżliwy, ob. Skwierczek, Skarga. 

'USKIPIEĆ nei;tr. dok., kipiąc wyciec , iilicrfieben , ftcbent) 
utierlaiifcti , iiteripritbelii, iiberiimdcn. Warzyć kura w wodzie 
bez uskipienia, Stenii. 290. 

USKLEPIC e;. dok., Usklepiać niedok., sklepiać urobić, wy- 
stawić sklepienia ; fertifl tuplDcit , ©cmclbe nuf)Men , Imitcn, 



pr. et Ir. Kamienie niższe nie mogły gmach usklepić 
bez zawornika. Zabt. Roz. 147. On głosi, jak pszczół- 
ka sześciogran usklepia. Zab. 14, 88. Swiątnice sobie 
wdzięczności usklepił. Zab. 8, 275. Jak. 

UŚKLNIĆ ez. dok, Iśnącym uczynić, glńiijCiib nirtt^c;:, glaii- 
jeil. Uśkinić się recipr.. ślnącym się robić, stać, gldnjetiD 
luerbeil, pr. et fig. Uśkinić sie i ukl.uować do oka. 
Mon. 69, 587. 

USK0C?!1YC cz. dok. , uskakuje pr., Uskakiwać fregu. ; Boh. 
uskoćiti, uikakali, uskakowati; Vind. vskozlii ; Rag. 
uskoccitti, uskokki ; Croat. uszkachem , uszkochilszem ; 
Bosn. uskocitti ; Ross }'CK0.!b3iiyTb, yci;o'uiTb, ycKOKHjTb, 
ycKaitaib, ycKaKiiBaib, ynpuniyTb, ynpbinisaTb; skacząc 
ujść, umknąć, uciec, uniknąć, nagle, z trzaskiem, 
porwać się , uchylić się ; auf i ie Scite fpriiigcn , nbfprtn= 
gen, mit cinem Sprungc cntgc^en, entlpringcn , entiinfdjen , 
au»roeiścn, entiueiĄen, entflie^en. Uskoczywszy ns bok 
uchroniłem się. Nag. Cyc. 15. Ze strachu do ciemnych 
lochów rączo uskoczyła. Otw. Ow. 142. Młokos ten nie 
umie chyba uciekać , a przed guzem uskakować. Rej. 
Zwrc. 171. b. Ochrzcił się Mindak , chcąc tym sposobem 
upadkowi od Krzyżaków^ następującemu, uskoczyć, eri- 
pere se. Krom. 265. Żaden mocarz mocy boskiej nie 
uskoczy. Pieśn. Kat. 5. Jeśli winowajcy kary uskoczą, 
czego się na resztę doczekamy? Pilch. Sali. 175. Wy- 
nurzony z państwa Roman, na Podole uskoczył, profu- 
git. Krom. 576. — Aliler: Gdy miał w drogę jechać, 
polecił żonę przyjacielowi, aby nui nie uskoczyła z mał- 
żeństwa. Ezop. \ 10. (wykroczyła, wystąpiła) — >!i. 'Recipr. 
Uskoczyć sie, eutfpringcn. Wziąć konia na wodze chcia- 
ła, ale" się uskoczył P. Kchan. Orl. 1 , 96. USKOK, u, 
m., uskoczenie , iai Sntfpriiigert ; (Boh. auskok fraus , 
wybieg, auskoćny msidiosus , auskoćnost podstępność, 
auskoćnjk podstępnik). Wszystko żywym pierzcha usko- 
kiem. Kniaź. Poez. 5, 120. — Uskok , a, m ; Slov. uskok 
trunsfiiga ; Croat. uszkok; Rag. uskok; Bosn. uskok, 
pribegh, bjesgjallac, ein (śiitfprungner , ein Ueberldufer, 
Sht^reipcr. Uskoki , narody błąkające się Albańskie i kra- 
jów okolicznych, osiadłe w Kroacyi. Dykc. Geogr. o, iló. 

"USKOWANY, a, e, n. p. Weź szałwii listu ważkiego albo 
uskowanego. Syr. 66 ? cf. uszkowaty, podługowaty 

USKRAMlAC, ob. Uskromić. USKRAMIACZ , ob. Uskro- 
micifl. 

USKROBAĆ cz. dok-, skrobiąc odjąć , abfdjaOen. — §. Akd- 
Uskrobać , ujść tajemnie, umknąć, ukradkiem uskoczyć: 
beimliĄ entipcie^eit , entfommcn , entjliclicu. Chciał uskro- 
bać ścieżką nieznaczną i skrytą. Pot. Arg. 298. My- 
ślał on jak najswobodniej uskrobać z kradzieżą, ib. 456. 
Bici haniebnie, do zamku ledwo uskrobali. Tward. W. 
D. 50. Łasica, chcąc od śmierci uskrobać złapana , 
Prosi człeka, by życiem była darowana. Min. Ryt. 4, 16. 
Za pasem śmierć każdemu, a wielki i mały Jej nie uskro- 
bie. Zab. 9. 323. Izyck. 

USKROMIĆ, •USKROMŃIG, 'USKRONIG cz. dok, Uskramiać 
niedok.; (Boh. uskrowniti umniejszyć); skromniejszym 
uczynić, uśmierzyć, okrocić, ująć w kleszcze; luinbigen, 
jći^men , siigeln. Uskrom' a ochełznaj język twój. Wrobi. 



174 



LISKU OM ICIKL - U SKWARZYĆ. 



USKWIEHAC - USŁUGA. 



76. Tempeijiitid , povsściągliwośi; , uskromi.inie. UJacz. 
Post jest iiowśoiagnienie poiądnych luilzi oil wszelakie- 
go zbytku 1 rozkoszy cielesnej , i uskrornieme a utrapie- 
nie ciała naszego. Zygr. Gon ooG. nozumein m/oJość 
trzeba uskiuiniać', nie si/ą. Min. fbjt. A , ItTó. Złego 
języka żadna nauką nie uskronisz. Eraz. Jęz. 0. 8. 
Uskromń myśl a serce swoje. Hej. Pont. 9 o o ó. Spo- 
sób, którym ta jego zuciiwała myśl mogłaby być uskro- 
miona. Lut. Kom. D. ó Uskromić się Eecl. yKpoitsa- 
THca , ym.MiTb, yKponiTbca Ręka boska uskr,.rnia zbro- 
dnie, 'hat 5, 141. — Atitei: Józef umyślił Maryi pło- 
dem óbciąiondj odbieżeii ; alić Róg Józefa trwożliwego 
uskromnił, a co się działo doskonale jemu oznajmił. 
Żuru. Poit. .", 5 lii b. uspokoił, er beni()igte tjiii. USKRO- 
MICIEL, USKRA.MIACZ, a, »«., uskramiający co, ber 2}nii> 
bigcr. Koń niccgłaskany uskromrciela zrzuca i onemu 
otrza'<a sie. Mon. 71, 757. Temperalor , uskrumiacz, 
powśoipgarz iMuiz. 

USKRZYDLK^ rz. doi:., w skrzydła opatrzyć, upierzyć; l'e= 
flu^jpill, mit Slfiijclii DCrfcbeu. On oczy wzniółszy, witiział, 
że stał wszędy Lotiivi'li rycorzów zastęp uskrzvdlopv. P. 
Kihan. Jer.'ĄU. P.' Kclian. Orl. i. 47. 

USKRZYN.AĆ cz. jcdntl., mocno przyskrzynąć, przyskrzyna- 
wszy uszczknąć; Yiml. vl'likerniti , perllikerniti , yklupati, 
stilnili , ykleniti , notorvklupali , nolersaflikernili ; łio$i. 
ymcMUTb, 3iueM.iHTL , .vmeM.iHBaTb ftarf cinflfmmcii , nb- 
flfinmeii , obiliictidjeii. Oślica przycisnęła się do ściany, i 
uskrzynęła a obraziła w nogę Ralaama. 1 Leop. Num. 
22. Kogo raz uskrzyną drzwi , palca drugi raz mię- 
dzy nie nie kładzie. Pot. Arg. 517. (po szkodzie mądry; 
.sparzywszy się, dmucha). — lieeipr. Uskrzynac się, 
n. p. w palec, uszczknąć sie; fi(^ flctiimcii, ciiifiiMnmcii , 
J. S. fid; bcii 3i"8fr flemmcn. Nic wtykaj pal«-a między 
drzsyi, bo się uskrzyniesz. Hys. Ad. 45. Cn. Ad. 721. — 
Ti: fig. Uskrzynąć się, uszkodzić się, szkodę wziąć, l3(^fl' 
iWil iiclimcil. W jednej nas czcs'ci Galia uszkodzi, Dru- 
giej, się _ przy .^zło w Hiszpanach uskrzynąć. Ciirośc. Luk. 
140. Ze (lewnie zt;inąć i między szkopułami temi się 
uskrzynąć Biedna Moskwa tuszyła, Tward. W/ 52. 

USKUBN.\C cz. jedntl., skubiąc urwać , af)j(iii|cn , abriipffii , 
pr. et fig. Radbym, aby mu można uskubnąó kawałe- 
czek gruntu , a przez to mój ogródek przvs|)urzvć. Teat. 
11, 100. 

USKUTECZ.MĆ ez dok., do skulku doprowadzić , skulkiem 
dokazać , wykonać; Uoli. porjditi, pusobili; Surab. i. 
wudżewam ; Garn. dapcrnasliam ; Vind sarozhit , opra- 
vit , oprauiali, vuno|iraviti , dopernesti , \undopraviti , 
Yundopernesli , doslorili , roirflid) mndifii, benicrfftcl!i(jen , 
nih^ffltirfll. Najłatwiejsza rzecz por.idzić , ale uskutecznić, 
to sztuka. Teul. 7, 83 USKUTKCZNIACZ, a, m., sku- 
tkiem dosyodzący. wypełniacz; ber 23cit)crffti'Uii]cr, 3>pllf'riii' 
gcr, 'l!t'llfu(ircr ; lioh. pusobce; Bosn. uzruciuk . uzroku- 
jucrlii , / iizrocica. 

"USKWARZYG (c. dok., Uskwarzać niedok , Uskwarzyć ka- 
wał słoniny • tak ją wytopić, aby się Iłustość zupełnie 
rozpuściła , a mięso i włókna obróciły w skwarki. A'. 
Kam. blirc^próiielii. — §. Skwarząc ulłuścić , ukopcić; 



kprdjeln , prat)(liib. froft^enb nnictteit, frtt inac^rii, b^rdu- 
^crn. Faunie! przed roku każdego poczęciem. Tłustym 
Cl iiłlarz uskwarzam koźlęciem. Hor. 2, 127 .V(ir. 

USKWIKRAĆ kogo. 7'r., uciskać, mocno doskwierać , fiiicm 
febr sufffeen, iii giinleii, pliiflen. 

USŁAĆ, UŚCIfclLAC; Boh. dostlali , dosllal, dostelu , do- 
stlawam; Koss. ycTJciTb , ycTCJio , ycTii.iarb , {distng. 
yc.iaTb, ycbl.iaTb po<łsć. posyłać), ob. Słać, Ścielę. I 
UŚLACIICIC, UŚLACHETNIĆ USZLACHCIĆ, ob. Szła- j 
chcić. UŚŁAPAĆ, USZŁAfAC, ob. Szłapić U.<ŁA\VIG. | 
ob. Sławić. yŚLI.MĆ, ob. Ślinić. UŚLIZ.N.ĄĆ się, ob. 
bliznać się. Ślizgać. 

USŁONIĆ CS. dok., zasłaniając uchronić, serftetft balleii, 
burd) ^"erftetfiing )id)ern, cerbergeii. Nasi Brodnicę ta- 
jemnie w nocy pokuszajac ubieźcć . usłonić się przed- 
się nie mogli , i odgromienie ponieśli ; non łaluerunt. 
Krnm. Gil. 

USŁUCHAĆ, /". usłucha cz. dok. . "Usłuchnąć ;W/if/. , 'Usłu- 
chywać ciesil ; Vind. YfliDiali ; E''el. yc.iuuiaTb ; baczne 
ucho dayvać stosując się do czyjej rady, napominania, 
posłu.^znym mu i.yć: eiiiem filijeii, gebprtbcit , ©ebór ge» 
ben, feiiicii %\t^ bcfolgen, iljni geborfam ffsjn. Strofuj 
grzesznika łaskawie , jeśli cię słucha , zyskałeś duszę 
jego. SfkI. Milh. 18. Nie źle czasem usłuchać, kiedy 
słu^a radzi. Pol. .Arg. 5<S3. Herod wiele rzeczy czyni/, 
usłuchywając ś. Jana , a z chucią go słuchał. 1 Leop. 
J/urc. -6, 20. CItodk. Kost. 55. Usłuchnąwszy Isidy Tele- 
luza , córkę przed ojcem ukryła. Olw. Otv. 380. Kto 
zbawion chce być, usłuchnie boga z nieba wołającego). 
Żarn. L'osl. 3, 556 b. Boskiego głosu usłuchną obłoki, 
1 obleją ziemie hojnych dżdżów potoki Gbrośc. Job. 151. 
Już panu wżdy kiedy uwieYzmy, a_ wołającego usłu- 
chnijmy , i do niego się obróćmy! Znrn. Poit. 3, 573. 
Jeślt usłuchają, a strzedz będą, yvypcłnią dni swoje w 
dobrach; a jeśli nie usłuchają, będą zniszczeni. W. Job. 
57, II. el 12. (jeśli posłusznemi będą. Bibl. Od). 
W przygodach człowiecze serce 'usluchawa boga koła- 
cącego. Sk. Kiz. 347 b. Nie obejrzy się nazad , woł.ij, 
nie usłuclinie , Jeśli ru.i^zywszy sadła pies ucieka z "ku- 
chnie. Pul. Z'ic. 25. Ins»a wysłuchać, insza usłuchać. 
Predr. .id. 18 — ^. Bóg usłuchał twoje prośby, przy- 
chylił się do nich, bit' Sitte erjióreii. Usłuchanym .być 
£'cc/. ycjuuiiiTiicd. 

USLUG.\, i, ż.\ Hoss. ycjyra; posługa, posłu^iowanie ; 
ber Dienft, bic Sebiciiiing, i)liiriiMrtiiiig. Człowiek, któ- 
rego mi ojciec przydał do u<ług. Teat. 31. c, 18. Kto 
dwom panom służy, z usługą się rozdwoi Zab. 15, 
207. — §. Usługa, przysłus;a, grzeczność wyrzadz.ijąca 
się komu; berSiciift, bie ©efadiflfeit, ber Jrfiiiibff^oftiibifnft, 
CiebeJbicilft ; rum. postręshba ; Yind. slri.'!liba , postrie- 
(henje ; Bou. yr<»;tncmc, 4py!KeHie, (<■( ugoilzić. cf dru- 
żyna) Checia Sie , me datkiem , mierzą usługi. Ztib. 3 . 
219. Ossol. — l^ompUment. Do usług, ibiini aiifsmrarten. 
Jak się masz? Ij-. Do usług Pańskich Teat 55 b. 25 — 
§. Usługa, zasługa; ^ai IJerbieiift , ba? maii fid) ermcrben 
bnt , bie Weriten. .Mając wzgląd na wierne usługi tego 
obyyyatela, kamienicę jego od yvszelkich ciężarów uwal- 



USŁUGACZ - USŁUŻYĆ. 



USŁUŻYCIEL - UŚMIECHNĄĆ. 173 



niamy. Vol, Leg. o, 594. USŁUGACZ , z . m , posługacz ; 
Mnd. striefh.iimik , postriefhnik , ber Sliifiinirter, SBarter , 
ber eiiieii p^er etma^ 31: ['CDiencii bat. ^un1a arcskapfa- 
nów, wieszczbiarzów , Saliów 1 inszjrh wed/ug kapłań- 
skiej dostojności usfugaczów postanowi?. Fulifs. FI. 6. 
USŁUŻiNOiSĆ, ści, i.; Cara. sluslinost; Mnd. lliisI)livost, 
flushnoYoltiosI ; Hoss. yc.iy;K.iiiBOCTb , Dpnc.iyjKjnBOCTL , 
jacKOBOCTb, yBtT.iiiBOCTb , O.Taruyro4HOCTb ; clieć usłu- 
żenia , przysłużenia sie drugiemu; bic 'Jiciiftfertt.jfeit, 
SiCTiftlicfliffcilbctr. Przymnażać powszeclinego dobra lu- 
dziom , przez szczodrobliwość , usłużność i grzeczność. 
Mon. 70, 5"22 Podnosić w sobie (iueha obywatelskiego , 
wrażać sobio skuteczną Hzpltej usłużność , mamy za 
najcelniejszą powinność. Dijar. (-rod. 51. Kie dostanie 
się urząd len tylko osobie doświadczonej w zaufaniu i 
usłużności. Gaz. Nar. i, 147 b. USŁUŻNY, a, e: Slov. 
służebny, (cf. służebny); Sornb. i. poszwużbne; Cum. 
postresbiJY : Yiiid. Ilusiiliu, llusbovoIen, radoflushliu; 
/ioss. ycjy-K.inBbiH , npnc.i3"H;.iHBbn1 , npiic.iyżKHnHB , npii- 
cjy/KHima , yc.iya;nnKX , yc.iy>KHiin,a , yrcs^aTciL . ysi- 
T-iiiBufi, yroj-iiiBUH , yro4HHKł, yT04Hima , ó.iaroyro- 
4Hbi» , Kii4Kifi , Kiuoi.t , H3i;aTe.ieH'B ; cbetnie się przy- 
sługujący, biciiftfcrtig , bicnfliuiHifl.- Czfowjfk usłużny. Tcat. 
Z'i, 21. Wszędzie cnotliwego i ojczyźnie usłużnego oby- 
watela pamięć zostawił. Dyar. Gród. 554. Pała chęcią 
być usłużnym ojcz\źnie. duz. Nar. 2, 230. Gliński usłu- 
żny Moskwie, wszyslkid) sił przykładał, aby jej ufność 
pozyskać. Kur. Pet. 25. — Usłużny, posłuszny, geDoifaiii. 
Kto pilnie strzeże praw, a cnocie usłużny, Taki często nic 
nie ma, i prosi jałmużny. Tent. 44. d, 54. — g. AlUer: 
Wory wełniane od razów nieprzyjacielskich dla zasłony 
bywają najusłużniejsze. Jak. Art. 2, 504. najzdatnicjsze 
nsjlepiej służące : bienlid; , taiiglii^. USŁUZYi; ci. dok. , 
Usługować cont.: Bali. obsl,'Uziti; Car/i. postreshem, po- 
strezhi ; Yind. strezhi, strczhem , posiriezbi , obstrezlii, 
pofiushili, (cf. strzodz , ci. posłużyć); Sorab. 1. wub- 
szwuźam ; Croat. obszlusśvam ; !Slav. posluxiti ; Hoss. 
ycjy/KHTb , yc.iya;iiBaTb i Ecd. yc.i3T0BaTn ; posługować, 
posługą czyją się trudnić; eiiieii licbiciicn, fcincii Sieiier 
madicii, ttm niifiiHirieu, bic Jdifnmrtuiiij bec im Łabcii. Pan 
idzie, on przy nim, gdy pan chory, on usługuje, za- 
biega, nie spi. 6'orn. Sen. 276. Gdy- cię zimnica o łóżko 
uderzy, będiiesz miał, żeby ci kto usługowa}, gdy pie- 
niądze są. Zab 5, 217. Pałasz, kochasz, wiernie usłu- 
gujesz. Past. Fid. 65. (służysz, "dwór czynisz). Usłużenie, 
posługa , bic Scbieiiiiiifl. Od służących ściśle usłużenia 
wyciągamy. Kras. Pod. 2 , 56. Bez domu , pieniędzy i 
usłużenia. Kras. H>t. 44. Usłużonym być dobrze, źle = 
posługę mieć dobrą, złą, gut obcr fdtlcifct bebient tuerbeii. 
Ten, co sercom rozkazuje najlepiej jest usłużonym Mon. 
72, 816. Wolę być źle usłużoną, a mieć sługi zawsze 
wesołe. Teat. 24. c, 61. Chcę być usłużonym z dobrego 
serca; sługa, którego tylko bojaźń kary wzrusza, do- 
brego pana nie godzien. Kras. Pod. 2, 196. Tak był 
dobrze usłużonym, że go uprzedzano w tym nawet, co 
rozkazać miał. ib. 2, 196. — Simil. Usłużenie armaty. 
Jak. Art. i, 407. bie Sebicnung be^ ©ett^n^eś, ber Sanone. 



Narzędzia armatne, szufle, szczotki i inne sztuki potrze- 
bne do usłużenia armat. Jak. Art. 5. 504. — §. Usłużyć 
komu = prz\ sługę mu uczynić; fioss. 6jaro3ro4iiTb , 
y4py«nTb 4tMi Koay, coc.Tya<iiTL, cincm cincii Dicnft cr< 
lUCifCH, ibni biciicn. Bardzo dobrze udałeś się do mnie, 
chętine ci usłużę, leal. 49, 69. Alykus, niespracowany 
w usłużeniu , powagą , radą , pieniędzmi zasilał wszys- 
tkich. Kras. Hst. 122. — g*. Usługować prawu. Eraz. 
Ob. D. posłusznym być , .słuchać , geI;ord)eii. USŁUŻY- 
CIEL, a, m. , usługujący, ber 33ebiciier, ber Sienftmcifcr; 
[Cronl. obszlusitel administrator). Tam Mojżisz rozdzieliciel 
wody. a tu Gabryel, usłużycie! cuda. Ptm. Kam. 231. 

USŁYSZEĆ; Boh. doslechnauti , doslecbl, doslechnu , do- 
sleycham , {ob. Dosłyszeć); (^urn. ushiishem, ushlishati; 
Rag. uslisciti, usliscjati; bosn. usliscifi , cjutfi , priojutti; 
Croat. Tszlissiti, Yszhssiijem ; Ross. npocihiiiiaTb , chu- 
MaTb, BHCMJio ; n. p. 'UsTyszwa {.dual. = usłyszmy dwaj) 
pierwej iNikandrzc od niego. Co to powiedzieć chce 
nam takowego. Past. Fid. 282 , ob. Słyszeć. 

US.MALAĆ .. ob. Usmolić. 

USMARKAC cz. dok., smarkiem uwalać, bcroCen, Dcfalberii. 
Usmarkać sie, mucco fłuere. Cn. Th. 1202. {Boh. usmrka- 
nec smarkacz, usmarkanyj. 

US.MEClC ob. Smucić, Smecić. 

'USMEKTAC , f. usmekce cz. dok., ubrudzić, tiefdiliiugen. 
Stała gniotąc jagody jesień usmektana. Zebr. Ow. 28 ; 
sordidus. 

USMI.\C się, f. uśniieję się recipr. dok., dosyć się naśmiać, 
fid; niiibc lad^cn, fatt lancii. Narobi się trocha hałasu, 
ale sie za to uśraiejemy do woli. Teat li. b, 79. 
UŚMIECH, u, m. , uśmiechnicnie ; Yind. pofmiehik, 
fmiebik, fraieh, fmejanie; liag. posmieb ; Hoss. yciit- 
uiKa , CMimoKB, y.iuÓKa ; EccI. ycKjiaójeHie ; mina łago- 
dnie się śmiejąca , b(I6 8iid)Clli. ' Z uśmiechem i łagodno- 
ścią jdj to powiedział. Kiok. Turk. 90. Usta jej słodką 
skromnością wabiły w uśmiechu. Kras. Oss. H 2. (Slov. 
usmiwka, usmiwalka, usmiwatelka ironia). UŚMIECHNĄĆ 
się recipr. jedntl., Uśmiechać niedok.; Sorab. i. wulmeju 
fe na cżo , wuszmcwkam szo, pżisznićwkam szo, po- 
Imeju, pofmejcm ; Carn. musem se , musiti ; Yind. po- 
fmihayat, pofmejatife, na fmieb fe dcrshati, fmehuvati, na- 
PmehuYatife, fmićhlivati; Bosn. nasmihnutise ; Hag. posraje- 
hnutise, posmiatise, posmjehivatise ; Hoss. ycwk\iiyThCH , 
ycMixaTbca, y.\Mbi.iarbca, y.ibiÓHyTtca, yjMÓaibca; Ecci. 
npnrjyji.iiiBaioca , npiicMtnBaioca , y.iucKariica , 3'-iŁi6aTb- 
ca , ycMt.\aTbca , ocK.uEHTHca , ocK.iaó.iaTiica , ycKja- 
Cnibca, jCK.iaó.JaibCH , BOCK.iaó.iaioca ; w łagodny i ci- 
chy śmiech twarz układać, lac&cln. Szalony śmieje się 
głosem ; ale człowiek mądry po cichu sie uśmiecha. 
Budn. Sap. 21, 25. Zab. 12, 286. Budź. Niech tylko 
złoto zobaczy, zaraz się uśmiecha, leal. 15, 85. (umi- 
zgnie się do niego). .Pewnie oszust, co się rad uśmiecha. 
Jaht. £:. 22. Uśmiechnął się , znać zez'.vala. Cn. Ad. 
1215. Uśmiechać się komu, śmiać się społem, abo też, 
śmiechem poświadczać. Cn. Th. 1205. eiiicili jiilci^eit. 
Nicbym nie żądał, tylko bym przez twych pięknych oczu 
słodkie uśmiechnienie Zyskał nieocenione twoje potwjer- 



176 



U Ś M 1 E C U L I W Y - USNĄĆ. 



dzenie. Chód. Ge$n. 3. UŚMIECHLIWY . 'UŚMIECHŁY, 
a, e, UŚMIECIILIWIE odo., łagodnie do śmiechu uło- 
żona Iwarz pokazujący . wesoły , przyjemny . frcunblit^ ; 
(Boh. ausmt"-śny urągliwy); Slav. Ijubazan; Ross, yjUB- 

•IHBUri, MlIJOBHJHblfi, MHJOBIIJHO , EccI. CMt.\.lllBlan , CMt- 

niJHBX , Bc-cejaro HpaBa mcjob^ki , jpyriui csitoiamifi- 
Róża sie od ust Zeiir:i w inną stronę skłania, 1 wnet 
uśiniechla wraca do icli całowania Chód. (jesn. 124. 
Witał uśmiechliwą jutrzenkę. l'Tzyb. Ab. 188. Pnyb. Luz. 
11?. Odtąd niech mi juz każda godzina upływa Uwień- 
czona wdziękami . k.nżda uśmiechliwą. I^rujb. Ab. 54. 
Jasno i uśmieeidiwie przed moim okiem obrazy się 
snuły. Przyb. Ab. 50. ft 14-2. UŚ.MIECHLIWOŚĆ , ści, ż, 
twarzy pogodnośt' , bie JrciiiiMiibfeit ; Sorah. 1. milofcżi- 
wolcż. (cf. miłościwość) ; Hoss. MlUOBlUUOCTb. 

•UŚMIERCIĆ cz. dok.\ Boh. usmrtili ; śmierci nabawić. 
tÓPtCil. Wiadomość ta żałosna mało mnie natychmiast 
nie uśmierciła. Teat. 10. 6, 76. '"UŚMIERTELNIĆ r; 
dok., śmiertelności nabawić, Pcrblid) madjcii ; (op/ios. nie- 
śmiertelnie, unieśmiertelnić). Uśmiertclnienie wszelkiego 
stworzenia Przyb. Mdl. 323. 

UŚMIERZYĆ fi. dok.. Uśmierzać niedok.; Bosn. umiriti , 
smiriti; Rag. umiriti, umilliti; Croal. umiriijem; Cam. 
miriti , potiliiti ; \'ind. potolashit , vloiashit ; Hos%. CMH- 

pHTb, CJIlipHTb', yMtpilTb, yMtpilTb , łUipOTBOpill b , yMII- 
pOTBIipilTb , IIHpOTBOpCTBOBaTb . >TUUOHIITb , yrOMOHHTb , 
MliplITb, IIUUlipiITb. yjllipilTl,, yMIlpHTb. yCMIipilTb, yCMll- 

pflTb ; uskrumić, ułagodzić, udobruchać; l>dII^Ii]Cn , llCIlI' 
men , jiitmcii. Uśmierz te niepotrzebną bojażń. Teat. 5. 
c , 62. Bóg słowem 'dziwy uśmierzał. 5 Leop. Syr. 45 , 
2. ('dziwy krocił. 1 Leop.). Na urzędzie nie będzie mógł 
złych namiętności swoich powściągnąć , kto w prywa- 
tnym życiu ich uśmierzyć nie umiał. Mon. 70, 561. 
Był sejm dla uśmierzenia i zgodzenia. Baz. thl. 45. 
{paci/icuiionis). Gniew uśmierza odwłoka. Cn. Ad. 258. 
Uśmierzający Ross yCHlipilTC.Ibllun. Narody te były za- 
wsze nieviśniierzonc i wolne. Slryjk. 103. (niepodbite). 
UŚMIE[1ZYC1EL, a, m., uskromiciel; 6osn. umiriteigi, koji 
umiriti mosge ; Croal. krotitel, ukrolitcl, pomiritel, unai- 
rilel; Rag. umiritegl, pomiritegl , mirolvoraz , smirilegl; 
Rosf. ycMiipiiiejb , yMHpHTCib , ber Saiibijer. UŚMIE- 
RZVCIEI.K.\, 1, :. ; Bom. umiritegliza ; Croal. ukrotite- 
hcza ; Ray. umiritegliza , smiritegliza ; domitrii JUącz. , 
bie 'Sńnbitjerinn. 

UŚ.MICAĆ. ob. Śmigać USMOLIĆ; Boh. usmoliti, ob. 
Smolić. US.MUKNĄĆ , oh. Smnkać. 

USN.^Ć med. jediili. Usypiać niedok., (cf. uśpić, usypiać); 
Boh. et Slov. usnauti ; Sornb. 1. wusznu; Yiiid. vspali , 
obspati; /lag. usnutti ; Eecl ycuiiaio; /f t/t». ycHyib ; za- 
snąć zupełnie, eillfc^iafen. Usypiam, poczynam spać. Marz. 
Usnął tak twardo, choć się był nie strudził, żeby go 
były ani Irzaskawice, ani grom, ani piorun nie obudził. 
R Kchan. Jer. 372. Gdy cale nie może usnąć w nocy 
stary , O jakie mu na myśli roją się poczwary. Zab. 8, 
397. ()czy mu się zlepiają , u*ypia biedne dziecię Teat. 
2, 119. Uśnij dziecię, uśnij moje. Uspokój członcczki 
swoje. Groch. W. 507. Nie raz już na spojrzenie pię- 



USNACHT-UŚPIEĆ. 

kności sprawiedliwość usnęła. Teat 29. 125 (oczy przy- 
mrużyła , przez szpary patrzyła , oślepia , umilkła). — g. 
Trantl. Dam mu, aż uśnie. Cn. Th. 1203. (uśpię go, 
nie ubudzi-ć się więcej). -- Ecel otfciiieMiiK śmierć, 
fycncHie OurapujHUU wniebowzięcie). (Jliara za uśnienie 
jego obchodzon.T nie była. Smołr. Lam. 174. (rnsza za- 
duszna). (Rost. yconinJA usnęły, umarłv). 

•US.\.\CHT , ob. llusnaeht. 

USNADMC cz. dok , snadnym uczynić, ułacnić, txUiifttxn. 
Wydanie elementarnych książek i nabycia ich usna- 
dnienif, wielka pomocą do wskrzeszenia nauk. Skrzel. 
Pr. Pol. 2. 207. 

UŚNIEDZK^ cz. dok., śniedzić czyli rdzą pokryć, mit 3iofJ 
bebetfen , roftig mad/en. Bóg złoty wiek uśni?dził mie- 
dzianym pokostem. Hor. 2, 557. Mm.; in(]uinavit aere 
tempui aurem. 

USNUĆ , USNOWAĆ, f. usnuje cz. dok., snując urobić, 
utworzyć ; bcnH^r 11'inbeii , burd) Siiibeii imb gdbfhi ^icr.'pr 
briiiijcn , pr. et fig. Odstrychnawszy skrzydł.i , twarz naty- 
chmiast prawą Ceixową usnował z wyraźną postawą. 
Zebr. Uiv. 288; {in faciem Ceins abit , przemi'-nił się, 
przeobraził). — §. Usnować upętać; fCrftricfeil , ffffflll. 
Samaż załoga oblężenie skarcą , Uomicyusza usnowawszy 
w łyka , Da Cezarowi , i bramy odmyka. Chrośc. Luk. 53. 

USOLfĆ , ob. Solić. 

USOWITOWAC CS. dok., sowitym uczyhić , oerboppeln. kbyi 
len swój błąd usowilował jego błędem , głupie słowa z 
niego przywodzisz. Smoir. Ex. 23. 

UŚPIĆ cz, dok. , Usypiać niedok. ; Boh. uspati , uspawati ; 
Sorab. 1. zafpu, zafparu, do fpara pżineszu ; V(nrf. vl'e- 
niti , noterspanjati , spanje donafhati, saspat , safipiti; 
Rag. usiłkati; fiosn. uscisckati , cinit zaspatti; Rois. ycu- 
liiiTb, ycbinjflTb; Eccl ycnoBaiH; {aeliv. Yerbi usnąć), 
nabawiać snu , robić , że kto uśnie , pr. et tr. ; einfi^ld' 
fern , in ben StbIai brinflfit. Przychodź senku . przychodź 
rączy , Przyjdź senku usypiający. (Jroch. W. 360. Usy- 
piający Ross. ycuniiTejbłibiK. Wino uśpić urnie , kto je 
spora czaszą pije. Horn. Uw. 279. Nie boję się uśpienia 
snem ku wieczności. Ryb. Ps. 20. Nie brzydzą się ludz- 
kićj krwi, nieinaczćj , by wołowa być miała, wylewać, 
którzy człowieka zabić, nie mówią zabić, ale uśpić, 
pożreć, pożobać , jako mak posiec. hosz Lor. 145 b. 
Wdzięcznym wnet liyłem snem mile uśpiony. Patt. Ud. 
40. Pieszczonym kwileniem ptak usypia oczy. HttL Ow. 
81. Noc, miasto tego, coby przykre kłopoty ukołysać i 
uśpić miała , to one rozpościera. Pilch. Sen. list. 2 , 7. 
Przykre kłopoty trudem zwyciężony I troskę uśpił, która 
po trapiła. P. hchan. Jer. 535. Roztropność uśpiona. 
Boh. hom. 4, 157 — Transl. Uśpić kogo, zabić. Cn. 
Th. 1205. in ben JobfSld^liif roieGen. UŚPICIE!., a, m. , 
usypiujący kogo. usypiacz ; ber Ciiiiłiafercr , Cinirifjfr. 
UŚPICIELKA , i , ż. , bif Ginidjjiiierinn . Cinirieflerinn. Noe 
uśpicielka frasunków Ofu- Ow. 301. UŚPIWHZOU. ziele, 
Spiwrzód, Stowrzodowicc, Pienieżnik , goi wrzody, Ifti- 
macbia. ^^ffnniijfrant. Lr:eJ 81 Syr 503. Sienn 140. 

IŚPIEĆ, USI'IAĆ , uśuiał, f. uśpieje med dok., wskórać, 
flii«rid>tfn ; Rost. ycntib , ycniji , ycntBam. Dyabeł nic 



USPOKOIĆ - U S P R A W 1 E D L 1 W 1 C I E L. 



USPU AWIEDLIWICIELKA-USTA. 177 



nie iiśpiejo , bv ilobrzft wszystkie swojo mocarstwa (lź'.vi-. 
gnat. Smolr. ' Apol. 10. — |. Uśpieć = UŚPIESZYĆ; 
iispieszyii kogo n. dok.; Boh. uspisiti; pośpiechem 
uprzedzić, ciiiCllt ypreilctl. Kto kogo wprzód uśpieszy , 
nii'cli sie wygrana nie cieszy Dztiwn. Siat. B '>. 
USPOKOIĆ cz. dok. , Uspokajać , UspoKajać niedoli , Uspo- 
koiwać ciestt.; Boh. spokojiti; \'ind. sadovoljati , dovo- 
Ijali fcf. do wolij, potiliiiit fcf. uciszyć), potalasliit, v"to- 
lashit, (cf. utulić); Cum. potihiti , miriti , I oi. Uśmierzyć) ; 
(^roat. zadoYólyujem , zadovolilszcm ; Rag. umiriti , izpo- 
koiti ; /i'oss. 3'cnoKonTb , jcnoKOiinaTb , (ynoKofi pokój 
wieczny dusz), CMiiptTb , CMiiptio, o6e33aóoTHTb , oóes- 
3a6o>iiiBaTb (cf. zsbezpieczyć) , yronomnb, yTOiiOHSTb , 

MlipOTBOpiITt, yMHpOTBOpnTb . MIipOTBOpCTBOBaTb : Upo- 

koic , spokojności nabawić; benil)i(]Cii , bcfriebigctl. Gryzie 
się niespokojny, swego cienia boi , Ni się w dzień, ni 
sie w nocy sam nie uspokoi. Jahl. Tel. 50. Cbrześciań- 
skie spory \ispokniwano nie bywały ■lylko przez sobory. 
Smotr. Apol. 128. Uspokajał gniewy morskie. Gronh W. 
283. (uśmierzał, udobruchał, ukołysałi. Ta opinia Ary- 
ryslolesa jest wiary godna, gdyż się nie znajdzie lepsza, 
aniż żeby miała uspokajać rozum. Boler. 10. ^zadosyć 
mu uczynić). Uspokoić siebie, albo zamieszanie myśli, 
obruszenie, tai ©cmiitb tcrubujcn. Cieszyli mię, abym 
się uspokoiła, i Leop. 4 Ezdr. 10, ii. Jak sie to więc 
stało ; uspokój mię. Teat. 50. h, i. (uczyń zadosyć mo- 
jej troskliwości, ciekawości;. Nie może być żadne uspo- 
kojenie w kościach moich , gdyż ustawicznie przed sobą 
widzę grzechy swoje. Rej. l'osl. Fff^, EccI. BOano- 
KOeHie. Lekarstwo uspokajające, hriip. 5, 195; Eccl. 
ynoKOHTCibHUH , saynoKOHHbiH , nohocBbiii , cnoKotiHHH. 
Uspokoić sie, usnąć , cinfdilummtni. Uspokoić kogo , uśpić, 
Cillfdilfifcril. Uśpi] dziecię , uśnij moje , Uspokój czło- 
ncczki swoje. Groch. W. 567. Najmiłosicrniejszy śnie, 
czasu pożerco , Ty uspokajasz burzliwe umysłu nawały. 
Zab. 14, 156 — Uspokoić się, uspokoić myśl od zatru- 
dnień, ułacnić si^ę; tie ©cfc^ciftc (ittbiiii, fidj SJiufc madien, 
frece ^t\t bc.hiW. Ze dziś z nami być nic możesz , wielka 
szkoda; ale jak się uspokoisz, przybywaj prędko. Teat. 
9, 21. USPOKOICIEL, a, m. , uspokajający; Rag. umi- 
ritegl; Croat. zadovolitel , ber 23cnilitflcr, Śefnnftiiier. Oiw. 
Ow. 438. Moskale dziwni uspokoicielowie Rzpltej hur. 
Het. 167. USPOKOICIELKA , i, i , bie ScniDiacriim; 
Rag. umiritegliza ; Croat. zadoYolitelicza. 

USP(]iŁECZNIĆ', ob. Społecznic. USPOLIĆ. ob. Spolić. 
USPOSABIAĆ, USPOSOBIĆ, ob. Sposobić. 

USPRAWIEDLIWIĆ; V;W. popravizbili , (o6. Prawy , po- 
prawić); Croat. oprałiehujem , (cf prawica): Rag. opra- 
vdati , (oppoa. okriviti inciilpare , cf. krzywda); Ross. 
onpaBHTb , onpaB.łaK) , onpaBjiiiBaio (cf. oprawić), oóes- 
BHRiiTb, o6e3BnHHTL. (uniewinnić); rcdjtfcrtigcn, ob Spra- 
wiedliwie. Usprawiedliwienie, bnś 3{cct)tfcrtigen , bie DJedit* 
ffrtigung ; Sornh. wozprahwnolcżene-, Yind. popravizhe- 
nje : Roas. onpaBjaiue . obsol. cnpaBa , (ob. Sprawa). 
USPRAWIEDLIWICIEL, a, m. ber 3MitfmiGCv; Rag. 
opravdaIaz; Ł,'^.)a^ opravichiteI ; /?o.ss. onpaB4aTeJb. Wiarę 
mamy w Jezusie Chrystusie, usprawiedliwicielu , poświę- 

Stownik Lindego wyi. S. Tom VI. 



cicielu i samym wykładaczu pisma. Baz.. Hsl. 03. Chry- 
stus naszvm jest odkupicielem, usprawiedliwiuielf m Bej 
Post. Q 2. USPRAWIEDLIWICIELKA , i, i . bie- i«cd;t.' 
fcrtigcriiiu. 

USPP.Z.yr.NAC, cz.Jednll., na bok sprzątnąć, aiij ^il' (Jfite 
tlH'l]raumcil. On rycerz usprzątnął sobie wiele żołnierzów 
żwawych. Baz. .S7f. 57. 

USRAĆ cz. dok:, ufejdać; Rag. usratti , bcl'd)CtflCtI. P)łazcn 
senatorskiego domaga się stołku. Jakbyś czapkę powie- 
sił na usranym kołku. Bul. Jow. 108. Usrać się rec.ipr. , 
Rag. usrattite , usiramse ; firfi ltffd)eipcil. Czy to nowina, 
usrać sie od strachu? fot. Jow. 2, 58. popuszczać 

USRERRZYĆ., ob. Srebrzyć. 

USSAĆ cz. dok. , ssaniem ująć , abfiiiiflcn ; flos.s. ycocaiL , 
ycacbiBaib, ob. Ssać. 

USTA , G. ust , phir. : Boh. et Slov. usta ; Sorab. 2. huśta ; 
Sorab. I rt, rot, hort; Carn. usta; Vinil iistc , vuste, 
gobez (ob. Gebaj, (ustna, vustniza labium); Croat. vu- 
sta , Yuzta , Yuszta , (vuztnica , Yusznicza labium ; Da/, 
uszlna); Rag. usta, (usną, usni , usniza = warga) ; Bosn. 
usta, (usno = warga): Slaii. usta, ustah , (usnę = wargi); 
Ros.^. poTŁ , G. pia; Eccl. oycTJ , (znaczy także ostrze), 
(oycTlit wargi); (justa tel usti . nomen tocorum in Bohe- 
mia ad confluentes amries vel fluuiorum ostia silortim.' 
Dur. 1, 252, cf. Uście, ujście: Ettfm. ujść, ujście: cf. 
Lat. os, ostia; Graec. oaiia, f't7T«) ; wargi, gęba; bie 
Sippett , ber 3Riinb. Poprzeczny otwór między nosem i 
podbródkiem nazywa się os, lo jest, gęba, a podnie- 
sione nieco w górę brzegi labla , to jest , usta. Wejnh. 
176. Plastr miodu, póki w uściech poty słodko. Fiej. 
Post. X X 5. Usta jej słodką skromnością wabiły w 
uśmiechu. Kras. Ofs. B 2. Różane usta otworzyła. Auszp. 
88. — §. Usta narzędzie mowy, (cf. jeżyk); na przykład : 
Tobie z ust, jemu mimo uszy szust ; Slot. tebe z ust, 
gcmu mimo uśi _śust, (ob. Uiho, szustj. Co w uściech, 
to i w sercu. Żegl. Ad. 46 ; Stou. co w ustiich , to w 
srdei. Co często jest na myśli toż i w uściech bywa. 
Simo7L Siei. 99. ircffen M ^crj »oIl ift, beś gcbt ber 
Slfuiib iibcr. On w uśiiech co innego ma , inaczej myśli. 
Mm. Ryt. 4, 158. Nie raz co innego życzymy sobie 
usty, a co innfego sercem żądamy. Bilch. Hen. list. 5, 
181. Ojczyzna w uściech , a w sercu żądło u obłudnika. 
Psalmod. 52. Wierne i niewierne usta. Rej. Rost. D d d 
6. Usta plugawe, ib . (ob. F'lugawon.'owny). Slov. Stu- 
deni , tepli weter z gcdnich ust wipusćaf, zimny i ciepły 
wiatr z jeilnych ust wypuszczać. Co mu do ust padnie, 
wszystko płocho bredzi. Celem jego gryźć królów, śmiech 
budzić w gawiedzi. Dmuch. II. .57. (co ślina przynosi). 
Ty, co mną usta wymywasz, słuchaj! i f.eop. pr. s 
Hier. (co mie szarpiesz, szkalujesz). Zatkać komu usta; 
Eccl. aaycTHTii , saymaiH , saycraio , ob. Siulić; Subsl 
saycTtaie , yciŁ saiBopeHie. — Bóg mówił przez usta 
proroków. Rej. Bosi. D d d 6. Położył słowa swoje w 
uściech ich. ib. D d d 2. Zaślubił nam to sam usty 
swemi. Rej. Rost. M m m i. Omylność nie bywa znale- 
ziona w uściech jego. Rej Poft. U u i. (w mowie jego). 
Własne usta moje uczynią ci wierne wyznanie. Teat. 



178 



i: S T A C. 



USTAŁY - USTAĆ. 



19. 6. 93. Z ust lio ust wieść się roiclioiJii. Teat. 49. 
6, 47. »i>n STOunbc ju aHiinbe. Dzisiaj w uśeiecli jesteś 
Europy, A jutro pośmit'vMskieni. hchow. 2i9 głośnym, 
sławnym, bniibmt. — Usly do ust mówić mu beiię. 
Du(lii.\\um i'l, 8. (twarzą w twarz, oblicze w oblicze; 
?t>n Slnaeficbt 511 3liiflcfid)I. Sutb.t. Usiy do ust mówił bói,' 
do Mojżesza. 1 l.eop. A'«m. 12, «. Wujek. ik. Usta z 
nim w usta bói; mówił , a nie w fiKur-ieh , .ini pod za- 
kryciem ; ale jawnie pana widział. <*<*. Żyw. 1 , 335. 

Poeliodz. uilka , uiteczka , ustny , usluwy. l'odu%iczy- 
citi, Ei:d. nojiycTiiTCJb. 
1. USTAĆ, /. ustanie med dok, ustaje pr., Ustawać contin.; 
Utih. ustati , ustawati ; SUi: uslówam ; Viud. vslajati ; 
Uotn. uiostati , pristaii ; //o.*.«. yciaib . jcraBaTŁ : ze 
wszyslkicm przestać, koniec wziać; ijaiij aufliurtn , cin 
(Jnbe ncbmen, fi* cnbiijen. Nigdy się żaden występek tam 
nie koMuzyf, kędy początek wziął, ani na tym ustawa, 
od którego wprzód wyszedł. Uarj U'o/. 51"2. Roku 1321 
jednowładztwo Kijowskie, ydy Giedymin Kijów opano- 
wał , ustało. Siriijk. 552. Z l.ily wszystko ustaje. Oi. 
Ad 121. Nic złego me niszczeje, co sie z oczu zmyka 
i do wszvstkorodiiej natury skryłem nurtem [lowraca ; 
ustaje to, ale nie ^inie. Wie/i. Sen. list. 288. Ból za 
czasem ustaje. Cn. Ad. 42. Nieustający , zawsze trwały, 
immerifńbrcnK Hada nieustająca przy boku królewskim. 
Vo!. Leij 8, 81. Skrzet. Pr. '/■'ot. \, 45. (cousfil per- 
inametil). Łaska nieustająca = tryb spełnienia za zdrowie 
gospodarskie . cii! ©ciiinDbcit-Mriiifni ■ Gomplimciit (iir fie 
©nftijfber. Dziś jeden kiehszek za gospodarskie zdrowie , 
a drugi lu podziękowanie lak wielkiej łaski , to już 
basta ; a nieustającej , jak przedlym , ani pomyślić można. 
Itlon. 71 , 514. MeeUan. Szruba nieustająca. Os. in. 
146. bez końca, bie i5d>raii['c olmc Ciibc. — Ustać, ubyć, 
ustawać, ubywać, umniejszać się: oufbórcit, al'iicl)men , 
•n 3lbiinl)nic fommcii, cin Ćiibc iicl;mcn. Ustała pora świa- 
tłości przyji-mna , Zagasła zorza 1 noc zaszła ciemna. 
Kras. W. 58. Juź dzień ustawnł , a pomroczne cienie 
Nieznacznym wstępem ziemię okrywały. Kms. Woj. Ch. 
58 Z roztropnośl-ią się rządząc lubo wszystkim dawa , 
W komorze i woborze nic mu me ustawa. A(ir. Dz. 3, 5G. 
(nie przebiera sie me zbywa, nie zabraknie) — Ustawać, 
co do sił, eo do gorliwości, oclmty • o|i;idać na siłacli elc, 
(cl. opu.^zozać sięi ; iKiiblniicn, Mc .>iraft pfrlicreii, iiidit iiiebr 
fort foniifii, ben ifiicr, ben 2)Jiitb '.'crlieren, mfibe trerbcn, cr< 
miibcn, onibórcn; Ual. szustajem; Croat. opeasav;im ; So- 
rab. 1. wohullu, zaliutlu, i ob. Wątleć). Koń, gdy mu 
nie dajesz jeść. prędko ustawa, /'c/r. Ek. 111. Chudy 
koń rychło ustanie. Crtsr. 520. Jeden z wielbłądów, 
czyli z ciężaru , czyli od słońca . zgoła ustał cale. JalJ. 
l.z. 158. fonnte flar iiid^t inebr fort. Wojsko w. Anlyoclui 
głodem i tęsknotą ustawało. Sk. l)i. 1089. Najmocniejszy 
byk z laty w mocy swej ustaje , I z dzielnego się kuma 
szpetne szkapsko staje. Zub. 8, 598. hoi . Dla wziiia- 
cniającej sie febry na siłach ustawać począł Sk. Zijw. 
i, 'Jl. (in Srńiten obnelimcn, bie Sratte ycrlierm. Chury 
idąc ustał, 1 dalej iść nie inÓLił. Sk Zyw. i, t)8. Ustały 
oczy nasze i patrzeć me mogą dla wylania łez wielkich. 



Sk. Zyw 180. Juzem ustał, wzdychając do ciebie mój 
boże J. Kchan. Pi. 1. (zmordowałem się. Karp. 5, 12. 
id) babę midi crfłópft, wysiliłem sięi. Jeśli zwyciężeni 
utrapieniem usiana 1 tył podadzą, tedy szkodę wezmą, 
i w niwecz robota ich pójdzie ; ale jeśli zetr»ają w 
ogniu prześladowania, zbawieni będą. /Jaz. Htl. 241. 
Mocna prawica jego , która łuk ciągnie , a strzały jego 
ostre, kióremi strzela, nie ustaną. W. 4 Ezdr. 15, 15. 
(1 tviłi wszystkie rozumy, acz były duchem świętym na- 
napełnione, ustały. Rej. /'osi. /i b \. bóg lam zwykł 
jioczynać , gdzie ludzie ustaną, /'ol. /'ocz. 554. Wsrzód 
gwaru najsilniejszy głos ustawać zacznie. Dmoch. II. 2 , 
1 94. Fraszkać to , rzecze , tak ładnie i ja napisze , a 
gdy przyjdzie do rzeczy, ustanie. Aa;-, /lor. 15. inie 
zdoła, nie wydołaj. Nie ustawaj w ludziach swawolnych 
ganić złych obyczajów. Siar. lief. 7. Nie ustawaj w czy- 
nieniu dobrodziejstw, (jorn. Sen. 12. (>zemu uslajesz ? 
nie przystoi mężowi stronić od znoju I Ptlch. Sen. list. 
1, 258. — Sitnililer: Gęba im nie ustaje, a lada co 
zawsze plota. Hrbsl. Mauk. J 2. nie stanie im gęba , 
bn-J iWaul ftfbt ifinen nie fliD. Acz z przyrodzenia imałby 
wymowę, przecie iż się onej między ludźmi nie przy- 
łożył używać, nie raz potknie się, ustanie, zmyli, sple- 
cie tak iż gdy co będzie inowił, jakoby trzy po trzy ba- 
jał, (jtuz. Wycli. K 7, (cf. ur*ało mu się;. Nie ustaje 
wiatr, deszcz, śnieg > jak idzie tak idzie. Gi. TA 555. 
bez ustanku , Der :]{egeu u. f. m. id^t nii^t nad). Ustały, 
•zmordowany; emiflbel, nnd'(]ClalTcn , Bok. ustały, uslanj , 
ustalost latsitudo ; uslaiiliwy mordujący; Hoss ycTaJUii, 
yctaJOCTb , yciajb. — Ustający • USTAŁY . USTANNY , 
USTAJ.NY, koniec swój mający, przestający, nieusta- 
wiczny; aufbćrfnb , ein Cnbc tłnbciib, niifbórlid). W pa- 
łacach niebieskich jest nieuslałe wesele. Wróbl. 201. 
Ziele to paniom miesięczne czyszczenie ustałe wzbudza. 
Syr. 755. zatrzymane , PCrbalten. Nieustający, nieustajny, 
nieuslały człowiek, nie(irzestający , meopadajacy na siłach, 
niezmordowany, ustawicznie równo czynny , dzielny , i'i 
lonam et malum partem; tinaiifbbrlid^ mirfiam , tbdtig. un> 
crmiJbei, nidjt \ux Sube jn briiijni ; Slov. ncustały ; /iclI. 
HcycTa.iuB ; /ios.^. n|mcTii.ibHhiii , HeoTCTynHhjft Hojowni 
a nigdy nieuslali znalezieni byli. UieL Sw. 157 b. .Na 
jego 1 podziśdzień meuslała niezbożną złość, żałosny 
okrzyk uczynił. Zygr. /'ap. 72 — j^. Ustawać roku, me 
stanąć na rok, przepaść termin Cn. Th. 1204. ben Jtr- 
min yeridiiinen unb ferlifren. Ustanie roku, nie stanie u 
[irawa. ib. — 2. USTAĆ, /. ustoi med. dok, Ustawać coni. ; 
łiost. ycTOHTb , ycTaiieaib . na nogach stojąc się utrzy- 
mać, czas niejaki spokojnie przestać; fłeben bleibcn . eine 
3fiilaiifl ficbcn , nibitj blciben aw ciiicr ^lellf. Gdy bhzko 
jakiej kobieU' stoje , spokojnie mv>iiy ustać iiie mogę. 
'ietit. 55. b, 57. Takiein słaby, że ledwie n* nogach 
usloje. Niech sie oprę na tobie, daj mi reke swoje. 
Zab/.' Zab. 79. Teul. 5, 127. I'ijak się albo "pj ulicich 
wala, albo w domu na nogach usiać nie może. .Won. 71, 
519. — §'. Ustały wody Jordanowe przed archą priymie- 
rza. 1 Leop.Joz.i,! (rozstąpiły mc. Hibt. tjd\, stanęły, 
zatrzymały się, jle Mitben |Ifbcii. — g. Hec. UsIac się. 



USTADKOWAĆ - USTAŃ O WI CIEL. 



USTANOWICIELKA - USTĄP. 



il9 



Ustawać się, Boh. ustogali se , ustali se ; Slov. sleliati 
se i Hoss. ycTOHTbca , ycTUHBaTbCfl , OTCTonibca ; o mo- 
krych rzeczach , klnrować się, upadać na dół ; (uoit @ftrdll= 
fcii), fi(^ fcpcii , fic^ alifidrcn ,^ flar aurten. Ohwa mętna, 
aby sie usiała i wyjaśniła. Slesik. Hed. ;27d. Tą, co się 
gęściej była na spodku usiała , Niedojedzoną juclią oczy 
mu zalała. Olw. Ów. 202. Wino nowo , przyjaciel no- 
wy, niechaj się usloi i starzeje , abyś je smaczno pił. 
hosi: Lor. 87 b. Natura człowieka zawżdy się burzy, 
jako moszcz , aź gdy się usloi , to też jedno lagier , co 
sie niczemu dobremu me godzi , na dnie zostanie, liij. 
Zw. 121 b, ('ib. Uslojnyj. Ustały, klarowny Ros.^. ot- 
CTOHJbiH. Hoślinv te dotąd kwilnieją albo źrzenieją , aż 
się uslawają. Glia. Wijcii. O 2, b. (póki nie doźrzewa- 
ja). — Fiij. Ustawać się, statecznieć , nskramiać się; 
fi* kijeii, feficii , gcfcct rocrbcn , ebxbax nuTbcii. Ustoi się, 
jak młode piwo za czasem, liijs. A'l- Niechaj nie za- 
raz młodego syna dają do służby, "aliżby się godził i 
usiał. Glicz. Wych. J 4 b. Takim sposobem dzieci mło- 
de , a rozumu będąc nieustałego , ku dobremu nie mo- 
gą przyjść, ib. H .5. Dla noworosłycli lat, a nieustałe- 
go rozumu, ib. J 1 b. — §. Ustać się, nastać się do 
uprzykrzenia, zmordować się stojąc; Ross. OTCTOaib , 
oTcraiiBaib, fiii) miibc ficbcit. Ustałem sie. Cn. Th. 1204. 
— (■ USTADKOWAĆ kogo cz. dok., n.' p. On to uczył 
mnie paść bydła. Biidn. Zach. 15, o, not. « właściwiej : 
iistadkowal mięt, wprawił mię vv obchodzenie sie z sta- 
dami, er bat mid) mit bni cccrtcii iimijcScii ((cIcDrt). — USTA- 
LIĆ , USTALOWAĆ , o6. Stahó. USTALICIEL , a . m. , 
który co ustahł , et', ustawca ; ber Seftfltiger , Scfrdftiijcr , 
Seflruilber. Fryderyk August ustaliciel królewskiego to- 
w.TizYslwa [irzvjacioI nauk w Warszawie. Si. Pol. USTA- 
ŁY. USTANNY, ob. Ustać, ustaje, ustanie. USTANO- 
WIĆ cz. dok., Ustanawiać niedok.; t^oA. ustanowili , usfa- 
nowowati ; Sorah. \. wustawiam , (ob. Ustawić); Carn. 
ustanoyim; Vind. vslanoviti . ylerditi, vstanuvati, vstau- 
lati ; Croal. usztanovilujem , usztanoylyujem ; Dom. uszta- 
novili, ukrjepiti , poluardili; Ross. yciaHOBHTb , ycia- 
HOB.iaib ; wstrzymać bieg, zastanowić; bcil Cailf bcmilieil , 
ftillcii , aiiflialten. Swoje Dedal na skrzydeł parze usta- 
nowił ciało, I na powietrzu zawisł, zachynąwszy śmia- 
ło. Zebr. Uw. 194; libravit corpus; unosił, wznaszał , 
fijtlielicil mad>en. Serce ludzkie jest na kształt wielkiego 
dzwonu, który rozkołysany, ustanowić trudna. Mon. 75, 
631. Nieuslanowi ony , tiichamowny, mmuflialtbar. Jest 
kto, krom boga, któryby umiał Ten sklep zawiesić nieu- 
slanowiony, Złutemi zewsząd gwiazdami nalkninny. J. 
Hchan Fs. 24. — jź. Ustanowić, postanowić, ustawić, 
urządzić, porządnie uradzić, ułożyć, uchwalić; Dal. od- 
lucsiti , orDiien, einricbfen, Bcrobnen. Trzeba ustanowić 
propinacyą Teal. b, 25. Ustanowienie , postanowienie , 
ustawa, urządzenie, Slov. ustanowenj; ( V'i/irf ustanou- 
lenje , vstanovitje , vstannviihlvu = fundacya) , bie 3lnorb- 
nitiiij, 6inritl)tung , 3>cn'rbiiiiiii]. Każdy kraj ma swe usta- 
nowienia. Teal. 45, C. USTANOWICIEL, a, m. , posta- 
nowiciel , urządziciel ; Vind. vslanovitnik , vstanuvauz, 
vstaulavez, vlerdnik, (utwierdziciel); Croa/. usztavitel, (ob. 



ustaw ca J; Rag. ustanovilegl , postavnik , ber (Siiirtditer , 
31norbner , 5Jerorbiicr, Stifter. Bóg. najwyższy praw ludz- 
kich ustanowicicl. Pnei:!'-. 55. Nadawcy i ustanowicitde 
Polskich praw. Zab. 4, Gi). Kazimierz b\ł ustanowicie- 
lem prawa Polskiego. Zub. 14, 174. USTANOWICIEL- 
KA, i, i, bie (Sinridiiternm , Slitorbnerinii ; Vind. vstano- 
vitniza , vstanlaviza , vterdniza. 
USTĄP, ob. Ustęp. USTĄPIĆ, "USTĘPIĆ m-d. duk., Ustę- 
pować niedok. ; łioh. ustaupiti , ustupowati , wyhnauti se, 
wyhybati se , (cf. wygiąć); Slor. ustupugi , uhnut, (cf. 
ugiąćj ; Sorab. i. wustupij , wustupim , wuslupam, wu- 
stupuyu, (cf. wystąpić); Cain. nahdam , odmaknem se , 
(ci', odemknąć); Vind. viienjati , dohenjati , nalidati , fe 
ugenili , odstopit ; Dul. odsztupiti (cf. odstąpić), odstu- 
piti ; Raff. ustiipiti , ostupiti ; Uosu. uklagnatise , uklo- 
nittise, ;cf. ukłonić się) ; 5/at'. oilslupiti , uklonitise ; Hoss. 
yciynHTb, ycrynaib, chhth , CHHCX04iiTb , caiijy, chh- 
iiie.ii, CHiic.\0)K4y (cf. zejśćj, ly.iHTbCa, (cf. tulić) ; ustę- 
pować zkąd dokąd , uchodzić , au\ bii ©fite ijcben , aDtre= 
ten , ficf) entfcnicn , cntroeitlien , mett^cii. Ostatni raz ci mó- 
wię, ustąp' z oczu moich. Teul. 45. c, 61. Ustąp' ztąd, 
bo cię nieszczęście tu spotka. Boh. Kom. 4, 405 Kaza- 
no Józefowi: uciekaj do Egiptu! a to czemu? czyli nie 
mógł gdzic indziej ustąpić? Diirnhr. 564. Jezus w lud 
ustąpił. SM. Joan. 5, i:ot.. iwykmał się tłuszczą ». Oba 
do boskich widzeń na górę ustąpili. Pnrjb. Mdl. 557. 
Ustąpisz z włości drogo zapłaconych , Ustąpisz z dwo- 
rów i gmachów złoconych , Wszystko to przyszły na- 
miestnik osiędzie. Hor. \, 196. hrhnn. (wyniesiesz się 
na tamlen świat). — §. Ustąpić drogi , prawdy, poain- 
ności, trybu >_wykroczyć, odbłąkaćsię; otimcic^en , abirren, 
0bf4'reitClI. Zony z powinności małżeńskiej ustępować 
poczęły. Bals. .Medz. 1, 274. Ustąpić na sironę , eliam 
reripruce usiąpić się; aiiSmeifScn , nicińcii , auf Dte Scite 
gcbcti. Cnm Dutifo: Usiąpować komu. dawać mu miej- 
sce, eiiieiii aiiijiiicidjcn. Wara, ustąp', ustąp' się, na 
sl;onę, na bok! Cn. Th. 1225. Wóz próżny nałożone- 
mu, i lżejszy cięższemu, także pieszy jezdnemu, a je- 
zdny wozowi ustąpić powinien. Szczerb. Sn.v. 110. iS'/((/. 
Lit. 506. Ustępować komu w czym, przodek mu da- 
wać , ulegać mu , eincm nadjijeben. Już ja z biedy ustę- 
jiuję. Rardz. Tiug. 1)7. Rozummejszemu ustępujmy , głu- 
piemu wybaczajmy. Pilch. Sen. gn 542. Głupim ustą- 
pić , !i ich postępkami się nie obrażać, mądrego rzecz 
jest. Sk. haz. 514. Kiedy zima nadchodzić ma, tedy 
nie z razu gw;;łtem przypadnie , ale z nienagła biedzi 
się z lałem , az jej lalo ^ustepić musi. a zima ono miej- 
sce zastępuje, aż je onoż lato z miejsca zasle wyprze;. 
Pudli. Wrói. 57. Usiąp' lepszemu Cn. Ad. 1214. Ustę- 
powanie, uleganie Ross. yciynmiBOCTb , yKJOHHOCTb , 
yK.iOH.iiiBOCTb , yhMOHMtiBOCTb, yiaOHKa , no/uała, croBO- 
piiBOCTb, Me |3Ja*tjtct'iijfeit. Ustępując Ross. CHncxo4H- 
Te.ibiio. Ustępujący Ro^s. yK.ioHHuR, yKiOHHCTUH , 
yK.iOHmiDbift , croBopiUBbiil. Niech ustąpi ciemność dnio- 
wi Groch. W. 56. Dom zawsze ustępować powinien 
krajowi, \iemc. I'. P. 10. Dekret od wieku napisały 
fata, Ustępuj drugim, sam zażywszy świata. Kras. W. 

25- 



180 



rSTAPICIEL - USTATECZMĆ. 



L' S T A W A. 



" I . (rób miejsce , rum , iiiai^e 'j.MaC aiiPcrii). — Ustępo- 
wać iiazaJ , cofaó Sie , w zsil iść . wstpczyć ; jiirflrf mń' 
óf<n . fid) jiirurf siel^eii. Gdy naii golowi byli potkać sin 
z niemi, Wofoszy poczęli^ ustępować i zasie następo- 
wać kunsztownie. Uiet. Siv. :2ti7. Insza ustąpienie . a 
insza ucieczka. Freir. .11. 36. — Stmilii. Ustępuje 
morze, oilcliodzi. Cn. Tu. 1-201. Mi iWcet tritt iuriłtf. 
-Mjrskie u.lepowanie , oilehodzunie. ib. Me (Sbbe. Ustę- 
puje baUa, strop, deska < ugina się. Cn. Tk. 118-2. ber 
Sflifen !C. giebt iiodi, iticidil, bicgt fidj. Ustąpienie ba|_k_i, 
ugięcte. ib. 1201. Ustępuje ś.iiana . ucliodii. ib. 1173. 
6ie ffiailb feilfl fid>. Wyspa ta m:i taką ziemię, która idą- 
rcinu ustępie jak piasfk. liuler. lii. — Ałleg (^ośrny 
trochę z rzeczy ustąpili . wróiuiy się zasie na drogę 
do mej. Giicz. {Yi/ch. C i b Trudność ustąpi, ę<i\ 
chęć p/zystąpi. Że^/. .4(/. 27. zniknie , oerfAiDinben. — Ali- 
ter : Żono jeślibyś ustąpiła ad męża swe;»o , przyjdą na 
cię te przi-klectwa. 1 Leop. Sum. 5. (jeśliś mu się prze- 
nicwierzy/a;. Wąż, kióregoby żona uslcpiła. Z Lfop. I\'uir<. 
o, 12. I ubłądzi/a. I Leop.). — g. Transit. U<tępowdć 
komu czesko, cinein ctipav nNrcfcit, eś ibm laffeit. Ustępuję 
kornu placu na wojnie, uciekam z placu. Cn. Th. 1200. 
ciitciit t)ai iai)lai)tjtlii la|T«n. Nie czując się po si/ach, 
ustępuje mil placu , i idzie do dworu na skargę Mon. 
07, 210. I'u.<zczam cug, ustępuję placu komu: impf- 
rium aliCiii submillo. Cn. Th. 1200. Zwyczaj przyrodze- 
niu nieohce nigdy placu 'uslepić Hej. Zw. 138 b. Ustę- 
pować z czego, z ceny, spuszcz.nć , ablajTcii. Może co- 
kolwiek ustąpić z lego, co zaceniła. J/on. 08, 970. Cza- 
si .n lepiej nieco z swego ustąpić, niż więcej pożqdać, 
niżeli należy. Kras. Pod. i, 200. Ustępować komu swe- 
go, abo prawa swego, [uiszczać niu ; ftOfs OTCiaTL , 
orcraio, i)pe40CTiiBHTb, iipe.iiiOCTau.iaib . ejarb . ciaBaib, 
c4aBhiBaTb , ciiicm cti«a» iitieilajfen, abtrctfit. Puszczam 
majętność komu , ustępuje majęlności. Cn. Th. 902. U 
Izraelitów . kiedy jeilen drui-iemu swego prawa ustępo- 
wał, zzuwał trzewik swój i dawał go tamtemu. U'. Hiith. 
•i. 7. Lepiej swego pod czas ustąpić. Cn. AJ. 443. -A 
to jalviś poczciwy człowiek , kiedy sam czego dostąpić 
nie muże , to drugiemu u<tępuje. Teai. 22. 127. Ustąp' 
nu syna na rok" przynajmniej jeden, a godniejszym go 
ciebie uczynię. Teat. 15, 58. (powierz, oddaj). — 'i\ 
iMnie od łez, com wylewał, usląf.iła mowa. Jabł. Tel. 
40. odstąpiła, poizuciła. uUał.i mi, Me (£prfld)e bat iiiid) 
Ber!a([eii. UST.ĄI'1CIEL, a, w.; Boh. uslupitel , usiupo- 
\vaU'l ; kiórv uklepuje, ber ?Iii^ii'cid)cr , ?^^d)Gic^i|■|e , ?It'^ 
tretfr. W rud:. Jr/i.A-. UST.APICIKLKA , i. 
'USTAC.CZYC Ci. duk, pokrzepić, ftarfcit , ftarf itiib tparfcr 
mac^eil. Bóg utwierdza , cieszy, ustarcza duchem' swoim 
świętym. Cii foit. 27' 4 Dobrzi jest łaską boską uslar- 
czvć serce. Git. Pont. .">|f) 
USTATECZMĆ. ISTATKUWAr, .j. dok., statecznym cz>li 
statkującym uczynić, uregulować, jediiostajiioŚL-i |)orzą- 
dnej poddawać , wprawić w pewny porząilek ; /yo'n. usla- 
iiDYili ; Hoss. uou6p<i3HTb , cuoópaaoiiaTb . coo6pa*aio , 
leflillifren, feft lifftimDicii , •'ffUcficii , crbnitli* mndjeii, tiii- 
xii)ten. fręt ten ma być tak ustatkowany w jednym z 



swoich punktów , iżby nie mógł powziąć innego ruchu. 
Jak. Mul. 4, 250. Hucliadło lak ustatkować , żeby prze- 
biegało rozległości umiarkowane podług pewnych wa- 
runków, ib. 4, 214. Dopiero za Ludwika XV. we Kran- 
(■vi ustatkowano częste odmiany w propon-yach armat. 
Jak. Arl. 1, 224. Ustatecznione wyrazy. A7m*. Di/kc. 1, 
24. — JHorul. Ustatecznić , ustatkować, do stateczności 
czyli slatku . stałości wkładać kogo , cilKII OCJC^t llttb 
ftaitbbait madieit. Powabem sławy ustaleczniony żołnierz 
po różnych odłogarh dalekiego świata Iłueze się. Arom 
Bftż. ded. (ustalony). Rec. Ustatkować sie , staleiznośei 
nabrać, gefcpt iDerbcH , maiiiilid) lucrben ; Ross. cTcneiiUTt- 
ca , ocTcneiinTbca. iNie za ilługo trzeba mu się będzie 
ustatkować , j)/on. 72, 22. Po\yinicnby tedy uflatkować 
się przecie. Tt-at. 29, 92. Ustatkuje sie, zobaczysz. Ttai. 
o5. b, 5. ' 'USTAW, u. m , USTAWA*, y, i. ; 'Sorub. I. 
wustajeni, wustawicni, postahwizne ; Cam. postdva ; lini/ 
postaiilenje , postava , sarozlienje , naredba , sayredba , 
poredba , savkasa , sazbreda ; i tiuij. usl3va obex); lioa. 
ycraBi, (nojycraBOMii cerkiew njm pismem), HaciuBjeHJo, 
y.iO)Kenie ; Łcc/. 3a<inHCHic, •uiiionojoateaic ; ■ustawianie, 
ułożenie, układ: bic Steiliiiiij , Crbiiling , ?liiDrbuiing , ber 
(Stanb. Trzech n.ij'nocniejszyę|i majtków siły nie starcza- 
ły , Żeby ruilel w ustawie pewnej utrzymały, frtyb. Luz. 
192 Poruszała Kazimierza niezmierna ona szczęścia 
braterskiego odmiana , i ,nii'>taU'Czn3 rzeczy ludzkich 
ustawa. Arom 190. Pochlebslwein ulargowana łaska 
trwałej i gruntownej nie zwykła mieć ustawy. Krom. 5.">2. 
— 'j^. Kiedy bóg ustawę dawał wodom, aby nie wyle- 
wały z brzegów swoich? I Le>;i Prov. 8, 29, (Hu;;. 
iistava <ihexi . pewne granice, ©rćiiijeit , Segrdiijmiij. — 
^. l'olil. Ustawa, postanowienie, urządzenie, uchwała; 
bie SilCUlig, -liennbnilllil , ber Sefd'llif Przodkowie prawa 
malucline , nie na księgach, lecz na umysłach a zwy- 
czaju ludzkim wyrażali : co się nie prawem , ale raczej 
ustawą zwać może. A'rom. 55. Poganie, co bez prawa, 
saini byli prawem , Jaj^ się świętym rządzili wyroków 
ustawem ! Zab. 7, -5o. Kosi. Ustawy ludzkie i zakon- 
ne Hej. Post. A' n n o. Ustawa zakonna. Hiał. Posl. 
200. Udijm. Św. 2, A' k b. (reguła). Ustawy abo lon- 
stiliitiunes apuiloticae. Sk. Di. 00. <Jpisaiiio porządków i 
zwyczajów nabożeństwa po Słowinńsku sie nazywa 'u-^taw. 
Pim. Kam. 278 , ( cf. liturgia , bic fiturflie iii ber SeuBi- 
fd»ef! SlJrdjCi. Słusznie tedy "ustawu cerkiewnego słuchać 
I zachowywać, ib. 220. Uwagi te z cerkiewnych służe- 
bników I trobników, t. j. mszałów i agend, i ustawów , 
także z skrybcnlów . sa wybrane. Snk. Persp. 1 pr. Usta- 
wa prywatna, tisobna , przywilej. Ustawa z kim zawar- 
ta, układ, ugoda, umowa, Serglei*. Hiiniad pojmany 
za pewnemi ustawami wypuszczony bsł ; certo padu. 
Krom. 578. U-itawa ceny, taxa , bie JiltO. tioil. Gor. 75. 
Ustawy na sejmie czynione. Hfrb. Sial. 25. uchwały , 
prawa .■śeimowe ; 9ifidK!tati^gefeBe , 21eid)li'iiTe. Na dniu 3go 
maja 1791 (lodany projikt, (muI lUułein : Ustawy rzą- 
dowćj. r</. Kon<l. 1, 50. Sam tylko prawodawea może 
ustawę odmienić. Gal. Cyw. 1 , 8 Każdo pjiKlwo ma 
pewne i nieodmienne rządu swojego ustawy. AYuJk. Turk. 



u S T A w C A - U S T A W 1 C. 



USTAWIGZNOŚĆ - USTAWICZNIE. 181 



1: kardynalne prawa, SRcidl^ijnuiWlcfcfif. Uslawanii i męża- 
mi miasta stoją, nie murami. Cii. Ad. l"21u. Ustawy 
bez wykonania, nic nie sa i bez karania, ib. I "2 17. 
Ustawy jako pajęczyna, starga je letla matanina. ii. 1218. 
Ustawy wfasna |)ajei"zyna , przerwie yiiciiwaiec , uwiężnie 
chudzina, ib. — §. Ustawa , sankcya , ta część prawa , 
która zamyka w sobie karę wyznaczona przeciwko lyni, 
k(órz)by je gwałcili. Mon. 'u, 2iSt). Dzielność praw za- 
wi.<la szczególnie od ich ustawy, która jest niecze(!ia ni- 
by icli noaagi. lu. 76, 50. ib. 75, '285. UŚTAWCA, y, 
TO, UST.WYICdEL, a, m. ; {Croat. u.'!ztavitpl delenlar, re- 
teiitor; ilogs. jCTaBUiiiH^ kantor, spie«sk kościelny); 
postanowiciel , urz?.dzicicl ; Cant. postayar , postavnek , 
ter Gmrid)trv, SJmntnicr , llrtckr, ©tiftcr Lator Icgif . 
uslawiciel stćiUiln. Maci. ((irawodawca , tn ©cicSijet/Hn') .. 
Solon i Likurg , siawni ustawce |iraw. Modrz. Baz. 515. 
et 54t. Pan jest sędzia nasz, pan jest nstawca praw 
naszych. liudz. Jes. 25, 22. Sk. ha:-. 17. Ustawy daje 
lakie, jakie winien liać uslawca prawy. Olw. Ow. 651. 
Uslawca zakonu, legislator. Wróbl. 19. Bioł. Post. 140. 
Uslawca chrztu ś. pan najz Jezus Clirystus. fat. Ga. 8. 
Moj/.esz nstawca zakonu starego. Odi/m. bw. 2, G ó. 
USTAWIĆ LZ. dok. Ustawiać niednk., Ustawować, usta- 
wuje contiti.; Boh. ustawili, ustaweti ; {Carn. uslaveli , 
uslaveni sistere • Croat. usztaviti, usztavlyani , vzlavili , 
vztavlyam detineo , retinm ; flag. ustaviti , ustavgljati si- 
stere, cohibere \ Sosn. ustaviti , einiti da prislanou; Słin<. 
ustaYiti kerv ; zaslatiiiwić kre\\'); Ross ycTaBiiTb , 3'CTa- 
B.iHTb , iipejaTb , npe4aBaTb: EccI. HapehOBarii , (cf. na- 
rzekać); prosto i porządnie postawić, inDciitlid) aufftiilcii , 
btnicccn, mifriditcn, liiiiftcllcii , tii Orbniiiuj ftetlcii. Justyna i 
bazyli sloJki i stoliki usta'.Ma. Teat. 9, 21. Śmiały Me- 
ryon tylne ustawia orszaki. Dmoch. U. 96. Bóg według 
swego upodobania stworzenie ustawia i odmienia, kiedy 
chce. tjhrośc. Job. 44. — g' Ustawić kogo czym , za 
00= urząd mu dać, na urząd go obrać, nominować, 
przełożyć ; ciiifii nl^ cticaś niiftcllcn , fliife^cii , ciufcjcn , ibn 
iiipui criicniicii , luadicn. Władysław Jakuba z Kfthylau 
hetmanem ustawił. Stryjk. 555. Czechowie posłali do 
Władysława, aby im za pana uslauił brata swego Kazi- 
mierza. Stryjk 555. Gwagn. 79. Dożę , tyś ustawił 
człowieka nad uczynJiami rąk tvvoicli , conslitui.'li. Wróbl. 
14. Założył kościół a ośm przebendarzów przy nim 
ustawił. Biel. Sir. 229. — ^ Ustawić, uchwalić, posta- 
nowić, stanowić, iis<awe czynić ; iicrorbllCIt , fcftfc|CII , fCl'-- 
fdjretDcii , bcfdjlicpcn , Scfdiliiffc , ®ffc^e , Senu-btiuiiflcii gelicii 
obcr inat^cii , ycifiujcii ; Sorab. 1. wustawiam, wóbzanknu. 
Ustawują sobie prawa , jakie chcą , a które postanowią, 
dzierżą. Gorn. Sen. 95. Roku 1547 na sejmie Wiślic- 
kim ustawił Kazimierz prawa w Polszczę , którtimi się 
jeszcze i dziś sądzimy. Biel. 102. Przodki za swoim 
męstwem wielkie państwa brali , i bogatym książętom 
prawa ustawiali. J. Kchan. Di. 5i. Ustawiliśmy, iż gdy- 
by kto trzy razy miał być w sądzie uskarżon , ta'tovvy ma 
być niesławnym. Tam Ust. 137. Ustawujemy : od tego 
słowa prawie każde prawo poczyna w Stat. Lit. Nasi 
starsi lak ustawili. Rej. Host. M m m 6. Ustawił pan 



wieczerzą świętą, i kazał nam ją' mieć w pamięci. Kanc. 
G(/.] 250. Ustawiony sakrament pod oboja osoba. W. 
Post. VV. 229. Ustawiać święta Hrbst. Auiik. 7 b. Pa- 
ciorki sobie iistawione szemrai /le/ /'ost. Iii 5. Dzie- 
cię, jeśliby bliższe było dzieciństwa, niźli lat ustawio- 
nych, to jest 14 lat, nie ma bvć karane na gardle. 
:Sax. Art. .50. USTAWICZNUŚĆ ,' ści . i ; Boh. e't Slov. 
ustawićnost; .Sorab. I. staynofcz , stainofc ; Bosn. siieu- 
dilnost ; nieustanic, nieprzi.-rwanie , trwały ciąg; t)ic ^Tt" 
bauer, bn» 5'i'l'f'l'f'I'reil. Ustawiczność wszelka ciężka. Cn. 
Ad. 769. (odjioi-zyttek prac potrzebnyj. Ustawiczność i 
rzeczy miłe hydzi; ib. 1217. (milsze przeplatanej. Usta- 
wicznością rzeczy powszednieją, fredr. Ad 9. — - §. Ma- 
gis aclire , vel subjecliue : Ustawiczność. nieustanna pra- 
ca, wytrwanie, wytrwałość, stałość, stateczność; SC' 
I)im'Iid)fcit , 5lu5Dniici', Scfłmibii]fcit, ait^altcnbcr j^ki^. Przez 
nicjakowe usiłowania i ustawiczność leczemy le choroby 
szczęśliwie. Mon. 76, 27. Ustawiczność vyiele może , i 
sam gwałt' często przcmoże. Cn. Ad. 1217. (często ka- 
piąc miękka «oda, najtwardszy kamień wygłoda ; gulta 
cniat lapidcm). Ucz ustawiczności nauka żadna nie mo- 
że być zachowana. Bitdn. .ijjopht. 82 Z nicustawiczno- 
ści i niestatku swego, nowinek i odmian pragnęli. Warg. 
Gez. 57. Obaczcie jaka to jest serc waszych miękkość 
i myśli iiieustawiczność. Baz. Sk. 245. Mnie od tego 
krewkość i nieuslawiczność ludzka odstraszała iii. 54. 
Daniela króla Diiskiego apostatą , dla nieustawiczności 
w wierze zom^. Stryjk. 281. Kióraż wiec jest tej nie- 
ustawiczności naszej przyczyna? Kucz. Kat 5, 516, not., 
.niest^!.-czności». USTAWICZNY. USTAWNY, a , e, 
USTAWICZNIE, UST.ĄWNIE, "USTAWNO adv.; Doli.' et 
Slov. ustawiony , ustawiiy, ustawićne; Sorab. 1. stayne, 
staine , stainy, pźeczeslayne, zaszobne ; Sorab. 2. staune, 
hnbstaune; Carn. sinirej , vedme , useskusne ; Vind. smi- 
ram , skues , skusei, yfellei, vl'akizkafs , skusnu , skuś, 
yelszhafs ; Dalm. ydilye; Bosn. udiglni , yazdasni, yasda- 
scni , svcudiglni , SYcudigI , vazda ; /?oss. ewespcMeHUŁIH. 
npiicTa.ibiiuii, Huoc.iaóHUii . n.iOTiio , Buwy; £cc/. nenpee- 
MHUH : nieustający, nieustajny, nieustanny, ciągły, nie 
przestający, bez przerwy trwający; nn^nltcilb, forlbaiicmb. 
Gdzie.śnieg ustawno leży. tam też musi być zimno usta- 
wiczne. Cresc. 154. Wiatry częścią sa ustawiczne i pe- 
vtne , częścią niestateczne i różne , albowiem niektóre 
wieją przez wszystek rok, drugie zaś panują przez ćwierć 
roku. Biiter. 18. Ja nędznik w sercu mam ustawną 
trwogę, Ani strapionych myśli uspokoić mogę. iiimon. Siei. 
10. Ustawicznie haru baru. Cn. Ad. 1210, (ob. Haro- 
wać). Miejsce błocki ustawicznemi obwarowane. Warg. 
Gez. 150. (ciągłemi, wciąż idącemi , Jub nie wysychają- 
cemi nigdy). Żołnierz ustawiczny, nrdinariiis , na pogra- 
niczach niebezpiecznych bardzo potrzebny; posiłkowy 
hlko na zawołanie niech będzie gotów. Star. Pob. A 4. 
Chameleon farbę sierei swojej nieustawiczną ma, ale ją 
odmienia, biorąc na sie farby tych rzeczy, które blizko 
niego są. Olw. Ow. 626. VVszyscyśmy na tym świecie 
nieustawni. Wad. Dan praef. (nie wieczni). — Ustawiczny, 
ustawicznie = czestotliwie ciągły, raz po raz prędko po- 



i 82 



U S T A W K A - I S T E P. 



r S T K P N Y - U S T O 1. 



wtarzany czyli powtarzający, wciąż powlarzający ; immerfprt 
nacft etlIall^cr, nit cir.c Uiiterlap. Śih do tejio lasu, usiawme 
oglądając sie za sobą. Teu/. ot, 31. Uslawicznie biorąc i 
riajwrękizego ubędzie." Cn. Ad. 1-216 ( biorąc a bioracj. 
Islawicznieby braJ ; iistawnie prosi. ib. I slawicznie pylą 
niestwornie. ib. — |J. Alagit aclice vel tubjeclwe : Tsla- 
wiLzny w czym, trwały, wylrw.iły. slaK. slHleeziiy : ftiinb- 
baft , beftiiiiM^ , au-JNiiicriib. Solon, jako był usiawiczny 
i pracowity, dał znać w wierszu swoim. Warg. Wal. 
i'l. Na modlitwach tak był ustawiczny, iz . . . . Hirk. 
Chmiel. C 4. Nieuslawicznem uczniom musi to być . iż 
gdy się często z nauczycielami frymarczą . nic pojąć nic 
mogą Gitez. Wycli. L "i b. Nieustawieziii! ludzie trzci- 
na chwiejącą się pismo nazywa. 8iał. Fusl 40. Nero 
bvł lak okrutny i nieustawiezny, iż wła,sMą matkę swa i 
'uczyciela o śmierć przyprawił. Utryjk. 55. USTAW 1\.\. 
i, i. dem. Nom. ustawa, uchwała , ciiie flfiltc SJcrortlllllig. 
LeJa wiatrek . leda postraszek , leda zajjrożona uslawka, 
udwoilzi nas od przedsięwzięci, /lej. Ap. 57. USTA- 
WODAWCA, y. m. USTAW.NIK. u. m. , uslawca , pra- 
wpdawca; bet' (i^efcBijebcr , 58m'rMter. Prawo mocy nic 
m:ało względem nawet samego ustawodawcy. \'ag. Cyc. 
yi. Kiedy ty 'premudry ustawniku zakonnikom, którzy 
prawidłu cerkiewni; albo hora.t canonicas zawsze odpra- 
wują. czas ukażesz wolny? Pim. ham. 505. 

USTI.CZKA. rzek, plur., dem. Mom. usla ; ustka; Sorab. 1. 
łioitżicżk; Bosn. ustaca; Cron/. vuszticza ; /ioss. puTlIKl ; 
iKiiii&d)Cii , flciitcr Kniib. Czeka cię twój pokarmeczek , 
Przyjmij go do swych usteczek. Groch. W. 555. Jakie 
ładne ślepieta , co za usteczka maluśkie! Teal. 55, 27. 
buzia. 

'USTKC.NIĆ (Z. duk., i-ob. Stegno, ścięgno); udeptać, uszła- 
pać ; iticPertrcieii , mit ireten nicbcrbrficteii , Jiiptaptiii ciii- 
tretfil. Jako owce. popiół uslegnili. Wad. Uan. fłOI. 
Jak kużli ustegnili pole. ib. 15'2. 

USTĘP, "UST-U', ępu, w, USTKPEK. pku, m. dem.-, lljh. 
austupek; Sorab. 1. wtistupeiii ; floss ycryni , ycTyiiouT). 
ycTyiiKa ; iistafiienie nazad , cofiiienie się ; bii» ^miimń- 
(tfu, Pao JSeidjen. Z lekka ustępuje, gotów z nie|irzyja- 
cielem czynić i na ustąpię. Birk. Cbodk 8. Ustęp, od- 
chylenie się na bok . na stronę . icii %ln\>ńi)a\. Uslępek 
słonia od równika, deilmalio. Hrbtt. Wsi. 291 ; uslęp. 
SoUk. Geum. 1. — Morał. Ustęp, ustepek , chybienie 
pottuiiKi.ści , przestepck . występek; 3Um'Cid)llll|J WW bcr 
»ł*fiiitt. Ucbcrtrftuiii]. Ustępy od przykazań bożych. Kanc. 
Gd. -8t. Człowiek grzechu a ustępku swego, do któ- 
rego skłonny jest , uznać nie chce. Żarn. Post. 5, 40 b. 
Pieniędzmi Judaszowi jego uslępek a chciwość łakomą 
nailgrodzono ib. 5, 756 i Kazimierz, oilrzucił bra- 
ckie ustąpy. łiipiesl4'.a i okrucieństwa. Biel. Sw. 187. — 
foez. Uslap . eyiiode. Gol. Wgm 487. — Ustęp, miej- 
sce, do którego ustępują; ber Crt M ?l['treien«. luobiii 
abflfttetoit n'irb. Wysep w ustępie morskim Kampańskim. 
Otw. Uiv. 501, ob. Wybrzeże, buchta, ber SWeerbufeii. — 
Orlliogr. Pisze sie początkowa głoska większi od ustę- 
pu , a capiie. Hpa. Gr. 2, p. 44. ( bep cineiii tieiieił ?lb' 



face im 6(^reiben). — .Archil. Ustępek w murowaniu , 
omiisio oidmis lalerum in muro ezstruendo. Gn. Th. 1205. 
eiii Jlbfap ciiier iWiiiier, miejsce, gdzie się węższy mur 
zarzyna. Wtod. — Zwady, swary w sądzie ; woźny woła, 
wrzeszczy na usląp. Mon. 70. 141. Na ustęp, .Mospa- 
nie ! Tent. 45. c, 74. ustąp się. na bok. na stronę, 
aiif bie Scitf. Na ustęp wszystkim nienależnym kazał. 
/'i/c/i. Salt. 59. (kazał im wyjść, oddalić sięj. Tam ro- 
zum na ustęj) idzie , gdzie namiętność przystęp najdzie. 
Hikh. Sen. yn. 129. — Jurtd. Ustęp, podług wyrazu 
koronnego, a podług Litewskiego namowa, jest czas, 
w którym sąd w sprawie namyśla się. jaki wyrok da- 
wać. Óslr. Pr. Cyw. 2 , 54. Strony w czasie namów y 
sędziów, u nas deliberacyi lub ustępem zwanej, z izby 
ustąpić muszą. ib. 2, 22. Sejm. Gród. 2, 185. bic I^eli- 
benuipii ber 3lid>tcr iiber Mi 511 mllenbe I>ecret, 11'iibrenb 
tvcld)cr bic »])arlbc»eii 31blri(t nebmcii inujlen. USTKPNY, a, 
e, USTKP.MK . adv.; Boli. uslujiny ; Hosi. ycTyniHBbłrt ; 
ustępujący łacno, ulegający; mcid;enb, iiiK^^ebenb , na(^> 
giebij. — Phys. et mor. Chciała go chwytać ; próżno się 
jiusiła . Bo tym tylko ustępne powietrze miesiła. Olw. 
Ow. 591. A wszakdż jednak przedsię na swej rzeczy 
nieuslępnie a upornie stoją. Urbst. Odp. C O 4. Bacząc 
Noemi , że Iłut mocnie a nieustępnie umyśliła z mą 
iść . . . . 1 Leop. fiuth. 1.18. (koniecznie, gwałtem, nie- 
oderwanie). {Slov. neustupny krnąbrny . neustupnost per- 
tinacia. obsliualio ). USTĘIMJWANIE", USTĘPUJĘ, ob. 
Ustąpić. 

USTERK, USTERKLIWY, ob. Uslyrk. 

USTKA. G. ustek plur.. dem. Nom. usta; Boh. ustka, Germ. 
bncS 9.^?mibc^cit , eiii fleiiter Miiiib , {ob. Usteczka). Ilekroć 
dasz ustek swoich , Tyiekroć użyczę moich. Groch. W. 
544 Dziecko piersi matki ustkami porwało. 5A'. Dz. 725. 
USTNY, a, e, USTNIE ndv., przez usla się dziejący; 
Boh. ajstnj ; Slov. uslni ; Sorab. 2. Thuslami ; Ytnd. vu- 
sten , odvusten , glafoviten , rezhliu . glafen . vuslnu , 
SMistni, yprizhnu ; Itois ycTHufi , iiaiycTHUii , ii3iycTH0 . 
cjOBeciiuH , ciOBOciio , aicmo , miinblirt). Niechaj będzie 
s()rawiedliwość nie tylko uslna , ale 1 uczynkowa Wrobi. 
152. Każde złe używanie języka grzechem jest ustnym. 
Hrlst. Nauk. H O b. Jednuiislnie. Zygr. Gon. .4 5. (je- 
dnomyślnie , zgodnie; eiii^łiiiimiij , iwie mit cineni SKiiiibe . 
— j!.' Ustny, USTOWY, do u.st należący , iWiinb ■ ; liuis. 
poTOBUtt Ustowy klej Lesk. 110 fiunMcim. 

USTOI się, ob. Ustać się. USTOI.NY, plur.. Boh. zsedlina . 
usedlina ; Sorab. 1. fadżizne, fadżenki ; Garn usćdnina, 
soderga . goshaya. gosha. (ob. Gąszcz); Yind. bersa, vfe- 
(Inik, yfeda , flioder . soderga, fmel (ef. śmietana), yfe- 
dnina ; Ross. ycroW , OTCToli. nojOHKii. ociUKa ; to co się 
ustało na ilnte w wodzie ; a w oliwie tuz . ber Sobeit- 
fac . ber Ciic , bn-S Dicfe . ibiI'3 fi(^ m ben 'Bi'f:n geiept 
bilt. Cieczą la czy sie na dnie usiada . 1 jakowej maści 
bywają iistoiny na spodzie? /'erz Lek. 79. Kruszce i 
n.ijwiększa część rudy jest usloinami albo przepaleniem 
pierwszych maleryj wszkłoiniennyoh , tediment. Stos. 8uff. 
19. Hóżne iislmny wód z czasem ułożyły le warsly, 
I których składają się pagórki, ib. Opój , puliary wy- 



USTOSOWAĆ - USTRONNY. 



USTRLŻYĆ - USTRZELACZ. 



183 



susza i same usloiny wysysa. Pilch. Sen. lisi 2 , 27. 
(drożdże). Czy sarn oszczątek wieku ustoinanii lub droż- 
dżami nszwać można ? Pilch. Sen. lisi. 2, 27. 

USTOSOWAĆ, ob. Stosować. 

USTRASZYĆ ez. doi:.; Boh. usiraśiti , ustrachowati ; Yind. 
Ystrafljili : Bag. uslr;isi'iti , uslrascivati ; //u)!.': ycrpauillTL, 
ycipamarb, yasaciiyTh, y*"acaTb ; stradiu nahawić , prze- 
sil aszyć mocno; iit (i(Łvfc!cn jiiijcii , febr crfdtrccfcn. Lada 
co was ustraszy, jak bęben zająca. Opal. Sat. 55. Nie- 
ustraszony ; \ind. nevstrafhen , ncslraldiu , neplafhen , 
neprostrafliliu : Boss. HeyCTpaiuiiMuil : niesnadny do prze- 
straszenia , nie dający się ustraszyć ; uiicrff^rocfcil , bcr 
flĄ nid)t crfdirctton Ińft. Nieustraszone serce Katonowe. 
Bard:,. Luk. 131. Męstwo nieustraszone, ale nie napa- 
stliwe. Kras. Pot. 2, 64. Nieporuszony , niezachwiany, 
nieustraszony. Priyb. Milt. 172. Nieustraszenie adv., n. 
p, Mężny młodzieniec, co nieustraszenie ObraJeś sobie 
śmiertelne skończenie. Past. Fid. 275. — Altler : Nieu- 
straszenie = Nieustraszność , nieustraszonośe, ści, z., 
przymiot nieustr.iszonego , bic Uiicrfdircitfcn^cit ; Vind. ne- 
Ystrariinost , neslrai)l;vost ; Hoss. iieycipamiiMOCTb. Nie- 
ustraszenie serca jest pierwsza wJasność żołnierza. Mon. 
li, 611. Z męstwa oświeconego wynika nieuslraszność, 
wśrzód niebezpieczeństw zawsze spokojne. A'. l'ain. 2-i, 
527. — §. Bec. Ustraszyć się czego, ulęknąć się, ubać 
się czego mocno; mir etirnś gnr^t befpiiimen , iii Sdtrrcfcn 
gtratbni, fid) cntffCcii ; Vind. fe vslrathiii , preslrafhiti ; 
EccI. npiiycTpamarocH , npiyH;acaiocfl. Czemu sie też 
nie uslraszysz tych srogich a straszliwych pomst! Bej. 
Post. G g ó. 

USTROIĆ, ob. Stroić. USTRONIĆ, ob. Stronić. USTRONIE, 
ia , II., USTRONEK , nku , ki., miejsce na stronie, na 
boku, odległe, osobność; eiii nbijclcijiter Crt, bic Slbge- 
lcgcn()cit, Cinfiimfeit. Mało tędy ludzi przechodzi, dom 
nasz jest na ustroniu. Tenl. 52. c, 40. Szmer strumy- 
ków, kwilenie [itaszat, gajów echa, Sa to lube ustronia, 
jest to bytność cicha , Gdzie swe amant tym koi kłopoty, 
Ze wzdycha. Zabł. Firc. 13. Obywatel dobrze myślący, 
choć w ciemnym ustroniu, usłużniejszy jest krajowi, 
jak najwyższy urzędnik zle myślący. Oaz. Nar. 1 , 597. 
(W kącie, za światem, na parlykularzu). Nie mogę się 
odważyć na osobność z We Panem; to widzenie się 
ze mną na ustroniu nadto byłoby podejźrzane. Teal. 7. 
b , 57. (na osobności, tele d lele). Trociię na ustronku 
stali. Zab. 1, 170. na boku, nn ber ©eite , nbiiidrt'J. 
Z ustronia na drogę ńabicżmy, a diierliculo. Kiom. 690. 
Bosn. stranputica , oom Sllmicge niif bte (?.trnpe. Tego roku 
z ustronia pokój miała Polska , w domu zaś kłótnie by- 
ły : pax foris fiiit. Krom. 547. postronie , po stronach: 
in ber SidditmrfĄaft , mit ben Diadjkrn. USTRONNY, a, e, 
USTRONNIE adv. , na ustroniu leżący, odległy (cf. zdro- 
żny) , uboczny; Bosn. siranputni , nligelegeii , cntlegeii. 
Ustronna brama tył mu zaszli. P. Kchan. Orl. 1 , 247. 
Przebrawszy się pojechali najustronniejszej trzymając się 
drogi. P. Kchan. Jer. 159. Zycie spokojne ustronne. 
Teat. 58, 123. Cnotą swoją zalecił cień ustronnego 
życia. Ossol. Mow. ded. prywatnego, osobnego, samo- 



tnego; cinfniii, citigcjpgen. Nic zabiegła mi, lecz ustronnie 
stała. Przyb. Mdl. 231. na boku, z daleka; nitf ber ©ei= 
te, w\\ fern, nbmartś. Umkaj od ustronnej i zakrętnej 
hlozolii. Pilch. Sen. lisi. 1 , 569. od odludnej , samo- 
tnej ; cillfaill, llicil|d)eil|d!eil. — Atiler -. Ustronny, postronny, 
poboczny: mt ber Seite, aiif ber ®eitc, BPit ber Scite. 
J.im sądziła , że cię miłość jaka ustronna więzi. Teat. 
46. b, 14. Nie szukaj wiadomo.ści ustronnych o mnie; 
własne usta moje uczynią ci wierne wyznanie. Teal. 
19. i, 95. 

USTRUŻYĆ, USTRLGAĆ, ob. Sirużyć. 

USTRZ.'\'Ł, u, m. , zastrzał, nabrzmiałość na kości sie ro- 
biąca, a czasem i samej kości, nabrzmienie. Perz Cyr. 
2," 105. eine SSeinijefc^iinilft , Siipd)emjefd)nnilft. USTRZA- 
ŁOWY n. p. wrzód. ib. 2 , 88 

USTRZEDZ , ustrzegł, /'. ustrzeże, ustrzegę cz. dok.; Ross. 
_VCTepeiib , ycieperaTb , yffepcMb, yóeporaTb ; upilnować, 
strzegąc uciironić : iimdieiib bcbiitben, in^r ©djabeii bebiitŁcn, 
benmt^reii, ['Ciyndieii. Jeśli Jehowa me ustrzeże miasta, 
próżno nie śpi stróż. Budn Ps. 127, 1. Bronili miasta, 
ale go przecie źle ustrzegli, bo Turek go wziął łatwie. 
Biel. 118. Kogo bóg chce ustrzedz, tonąc, nie utonie. 
Pot. Arg. 191. ćo się wielom podoba, trudno sam 
ustrzeżesz. Min. Byt. 4, 152. Darmo sie, widzę, bie- 
dny człowiek sili Ustrzedz , co mu los w każdej knuje 
chwili, ffor. 1 , 235 Nar. Która go przed sobą nosząc 
nie ustrzeże, druga za nią chodząc, pewnie nie ustrzeże. 
Bys. Ad. 28. — B'er. Ustrzedz się czego, 'uwiarować 
Sie, ui';!nować się; fid) \vi™or gcni:;i Militn, geniig in ?!(^t 
iiebmen , Sdinbeti ncrmciben , itMii oitgebcn. Trudno się do- 
mowego ustrzedz złodzieja. Biel. S. M. B 7) b. Te wy- 
wystepki najcieżej karać potrzeba, w których sie ustrze- 
żeniu najwięcej doznajemy trudności. Siem. Cyc. 150. 
Ustrzeżony, ustrzegły, którego można ustrzedz abo któ- 
rego sie można ustrzedz; \'uid. ogibliu , vgenitliu , vo- 
giben , sogibliu, sogniiliu . neriticiblid) , 511 uermeibeti. Nie- 
ustrzeżony, nieustrzeżny , nieiislrzegły ; {Vind. nevstre- 
shliu , nevstreshiu ■■ niedogodzony , zrzedny), iitiBermei' 
blid). Nieuslrzeżona śmierć. Papr. Koi. X b. (niezbędna). 
Zywol podległy nieustrzeglej zdradzie. Knlig. Her. 
268. Jabłka nieustrzegłe od czułego smoku ; małe rostu- 
diia. Zebr. Oiv. 225. (rie tr iiidjt benm^cn fuiitite, unl'c= 
nm^biir). 

USTRZELIĆ cz. dok. Ustrzelać niedok., Ustrzeliwać frequ.; 
Ymd Ystreliti, dolpostreliti , postreliti . postrielati; Croat. 
usztrelyam , usztreliti ; Bosn. ustnliti , ustrighti: Bag. 
ustrjelili; EccI. cocrpt.iaTii , ycTpi.iimi ; strzelając ubić, 
mit bem ©ciiicDrc erlegen, erfdiicPeii , binftrecfeii , fd|iegeii. 
Długo się bronił, i o trzysta ich ustrzelił. Sk. Dz. 376. 
Lwa abo innego zwierza pierwszy abo przynajmniej nie 
pośledni ustrzeliwał. Pilch. Sali. 127. Z daleka nasi 
z kusz a z łuków Tatarowie usirzeliwali się ; w tymże 
ustrzeliwaniu wojewodę zabito. Krom. 549. ostrzeliwali 
się, fi(^ t)ef(t)offeii eiiiaiiber, f(^offen aiif einanber. Ustrze- 
lenie Boss. C0CTpt.iaHie. Nie do ustrzelenia , niedono- 
śny ; Yind. nevstrelitliu , strelaprosten. USTRZELACZ, 



iU 



USTRZKLICIEI. - USTYRKNAC. 



i: S T Y R K A Ć - I S Y PA Ć. 



USTRZEIJCIEL, a. ».. , który usirzchi lub lulrzcli/, ^cr 
(iricbicCcT . Crlcocr, ?Jic^clfd)ic6(■r ; Croat. i^ziroliti-l. 

LSTRZKIUC. USTRZ.MIC. ob. Sirzppid. LSTRZKZUiNY. ob. 
Ustizfdz. 

USTKZYDZ, /■. uslizyże, ustrzyiję cz. dok.. Isirzygnać ;Vc//i(/., 
Uslrzejcać contin.\ /?oss ycTpiiHL , ycrpiiraib ; urżnąć, 
mianowicie nożycRriii. pr.etir.; nbf.-fiiifiPcit (mit ^cr SdjCC' 
rej, abftbccrcii. Ustrzygnał. by płórientuk wu-k tnój nie- 
dojrzały. Groch. W. 7. Jeśliby ktu koniu rzfonok umyślnie 
Uiiał iillio ustrzygnał, lr:ici pojowice dóbr. Suzerb. Sas. 
548. Niech ten giekaczein ustrzyga macice. Komu dać 
raczy fortuna winnice. Hor. i . 144. Zeno na mękach 
jeżyk sobie uslrzyŁ{nał, i Kalareuszowi między oczy plii- 
nąf. A'o.«i. Cyc. i\\). ugryzł, zetyimi uciął, n(>I)eifcn. 
l'slrzyi;:im knot, ucierani świece. Cii. Tli. 1175. iai 
fcidjt pilCcn. Nożyczki ku uslrzyganiu ogarkow. 7t Leop. 
Eiod. 23, 58 (ku nciiTaniij ot;ai'ków, I Leop., c(. ucio- 
radło, szczYpcei. USTRZYŻYNY knota, świec. Cn. Tit. 
1200 = USTRZYŻKI plur.; Gani. otlrink ; Ran. izgorak ; 
Rois. uarapi ; EccI. yrapim, orajiKU, (cf ogarek); Sid)t' 
fc^liurpe. Nożyczki do lichtarza , i w czym ustrzyżki bę- 
dą gaszone, niech będą ze złota. W. Exod. 25, Ó8. 
Uslrzyżvny z czegokolwiek, odsirzyżony : Rng. ustr"ixak , 
ustrojzi , pocinzi , scjuglzi , JKifdjlIciPfcl, Zmieć te ustrzy- 
ŻMiy pajiierowe. Tr. 

USTYRK, LSTERK, "LSZTYRK, u, w., stark, zawada, o co 
utykają; (A'o/i. uslrk , uslrkadlo, po.slrk , sirk : Sonib. I. 

postorii), cin 3liiftog, $i'(fcr nuf btr (5rDe , tpiTubcr inaii ftob 
ptrt.— Rr. et. fig. Hardość, gdy znajduje usierk i gdy za- 
czyna upadać, nie opiera się aż na dnie pod/ego uniżenia. 
Mik ols. 355. Prowadził go drogą , nie narażając na 
żaden usićrk. Ktok. Turk. GO. — Usterk, utykanie, po- 
Iknienie; Vinil. spolik , napnttk , naporin , prepotisk , 
epoiisk ; Croat. nnsztup , t<ai 3lnftoi5cn , Stolpcrii, ber 
Stolper. — Pliy^- et mor. Wstyd mu przypomnieć dzieła 
swe waleczne , Skoro się jednym usterkiem .skaleczył. 
Clirośc. Luk. 242. Kiedy wiele słów jednosylabnych 
obok z sobą się kładą, niegłailko i jak mówią z usztyr- 
kiem tłumaczymy się, lak że ciąg mowy zdaje się rwać 
ustawicznie. Karp. 2, 45. Usterk jaki przeciw sprawie- 
dliwości i rozumowi htok. Turk. 51. — Ustćrk, uszko- 
dzenie, wada; ter Sc^abcil, Der Jclller. Z twarzy każdego 
zgadł, jaki kto usterk cierpi, jaki szwank na duszy. .Win. 
Rijt. 5, 12. 'rcni,'i to jest usierk pospolity teraźniej- 
szym jeżykom Kpiz lir. 5, ». 14(i. LSTYRKLIWY, 

UŚTlillkLiWY, a, e — le adv , polkliwy; Rag. potuk- 
gliv ; \'tnd. sderknoycz , sderkuvavz , pousovez , opada - 
vez , fłolpcrnb. — Rr. et tr. l'sterkhwą starość wspierają 
kije. Z(ib. 8, 595. Aor. — Mor. Szlocha w ustroniu so- 
wicie Za usterkliwf przeszłe niegdyś życie. Zab. 9, II. 
■występne CSTYriKN.^C, się rer. jednll., Ustyrkać się 
niednk.; Bok. ustrćiti se ; Sorah. i. poslortżu ; ViiiJ. 
sderknit; Rag. tartali , teturati : Croat nasztuplyujem , 
(ci. nastąpić) ■ potykać się jak koń, utykać, pr. et fig.; 
fłolpern , mit bcm Jugc anftogen , tiiifii Jcbitritt tfruii , ffblcii. 
Koń na czterech nogach, a usterka sie. Rys. .id 24. 
Trudno się w długiej nie uslyrknąć drodze. Dmoch. 



Sil. R. 'J4. Żle się uyabeł iistyrknał , gdy z irzeoiego 
stropu Aże do piekielnego przeleciał okropu. fol. Arg. 
5'Jt). Tobie nie daruję, aleć mi i on ustyrknii- się. ib. 815. 
zapłaci, przypłai.'i , odpokutuje, niid) cr fud mir bii^tn. 
"rSTYRK.AĆ artii: , W wielu rzeczach 'uslyrkują boga. 
Kur:-. Kat. 115. not., •obrażają., ijcijcii fiiiett yerfttłCfn , 
iliii llelci^iaclI. 

USL C , oh. Suć , ob. Usypać. 

*USl'l\Nll'. cz. dok., w suknią ubrać, 'uszacić ; kruifcii , be- 
fIciBcn mit (iiifin DJccfc. Tunicalui, w suknią ubrany, usu- 
kiiiony też możesz rzecz. Macz. 

USU.N.ĄC cz. jednll.. Usuwać coniin., sunąc oddalić, odsu- 
nąć, przestawić, przenieść; Sorab. i. wtifuju, wufunu, 
wufuwam , wuluiiain ; Encl. OTrpecm , orrpeóaTŁ , pr. et 
Ir.; njegfclMcbfit , iitcijftellcit , miś bem 33fvic raiimen. Usu- 
nięcie EccI ycBtiieiiie , y^a.iLMiic, orapamcHie, Ofiy- 
)K4eHie Usunąć się, oddalić sie , ustąpić, umknąć, fićf 
roc^madicii; Ecd. OTrpeóariicH. Panowie przychodzą, usuń- 
my się. Teat. 19. c, 99. Usunęliście sie Wopańslwo 
od kompanii. Teat. 19. c, 103. 

USUSZYĆ CS. dok., Ususzać niedok.; Rot$. ycyuiiirb; zbyt 
przesuszyć, wysuszyć, robić, że co usycha; ufrPprrfIt 
mad;cn, 511 fc^r auśtrpcfiicii. Słońce ususzą zioła me do- 
brze wkorzenione i nie dosyć mające wilgotności. W. 
Rost. Mn. 1(11. — Fig. Nieususzony człowiek, twar.ly , 
ciężki; durus , morosut. Marz. 

USUTY, ob. Usuć. USUWAĆ" ob. Usunąć. USWĘDZIC, ob. 
Swędzić 

UŚWIADCZYĆ cz. dok., być świadkiem, że gdzie co jest, 
(używane tylko z negacyą. A. Kam.), zastać, znaleźć, er« 
fiil;rcn. Powietrze tam zdrowe; nigdy szkodliwego gadu 
nie uświadczysz. Rui. Arg. 144. 

USWTĘ(^,IĆ cz dok., Uświęcać niedok., świętym uczynić, 
świętości nabawić; l;eili|)Cit , (i(ilit) mad)en. Golf Bengali 
Gdzie się Cinges rzekomym uświęceniem chwali. Przyb. 
Luz. 320. Złoto na wszystko , na to , ro wiara , co 
uświęca cnota, larga sie, śmiało burzy i obala. 
Teat. 45. d, G6. Wyh. Nie mam me drogiego, coby 
przynieść ci na dary, czym uświęcić pamiętnie twoje 
imieniny. Glaiz. Rier. 74. (uczcić, uraczyć, zaszczycić j. 
Dziesięciny stały sie wiekami uświęcona stanu ducho- 
wnego własnością. N. Ram. 12, 532. Jest to sprawa 
ludzkiego rodzaju , uświęćcie ją w pośrzodku waszego 
narodu wieknpoiniiym znamieniem. Rrzeilr. 50. Wiekami 
uświęcone przywłaszczenia. Czack. Rr. 510, icf. prcju- 
dykata , cf. zadawmeme , dawność , preskrypcya). Twojej 
to pięknej reki nam potrzeba , .Niech 'drogi podpis to 
dzieło uświęci. Kniaź. Puez. 2, 158. 

USYUIIAĆ, ob. Uschnąć. 

USYCiC cj. diik. , miodem syconym nasycić , mit SWoit' dli' 
mai^eii . tranfcii . iurbt itiib LScicbiiKiff ofben. Mahomet 
napuszczał w zdroje niektóre miodu 1 usycił je. RitL 
Śu> 71 h. 

USYł'AC , /". usypie cz. dok , usypuje pr ; Rag. ussuti (»ł. 
Usuć, sućj, ussipgijem; Rots. ycunaib ; cześć niejaką 
odsypać , finfii jbcil abid^uitni. Który chłop w młynie 
usypie zboża , jak złodziej bywa karan. Haur. Sk 230. 



u S Y P N 1 A - U S Z A T Y. 



U S Z C I E - USZCZKNĄĆ. 



183 



Opływająca minrka , tak iż się będzie i usypowafo z tyoli 
koszów twoicli. Hej. Post. I i \. — Aliler : Usyfjać, 
usiić górę , kopiec. Ti: nufjcSutteil. USYP.NIA kruszcowa ; 
©cifciliicbir^c ; małe wzgórki na pozór piaszczystogfazo- 
watc , w których kilku rr.zcm metalów znajdują się po- 
pomieszane kruszce, niekiedy siad inafy samorodnego 
złota i droższe kamienie. Mir. Mskr. USYl', u, m, stos 
usypany, kopiec, mogiła, wzgórek usuty , tiit niifijciduit- 
tetei' .'Oiiufcn. Nie zamykano w ów czas krajów, i te tyl- 
ko zdawały sie być usypy graniczne, kióre z ginących 
za ojczyznę ziomków świadeczne ich męstwa wzniosły 
mogiły. \V.>« w. tj, 290. id. Cznck. Pr.'{, 3. @rfinj= 

IlUl]Cl. 

USYIMAt^. , ob. Uśpić, ob. Usnąć. 

*USZAC1Ć r;.. dok., w szaty ubrać, usukmć : bcikiPCii , l'C= 
rorfeii. Yestiliisimus , bardzo dobrze odziany, uszaconv. 
Mącz. 

USZAK , a, m. , [czopy u drzwi, klóremi w biegunach 
chodzą 2] , n p. Uszaki drzwi w budowie bywają dę- 
bowe , sosnowe. Kluk. Rośl. 2, 166. 

USZAMOTAC, {. uszamocc cz dok., sz.imocąc obalić, unt' 
rci^Cti , iimn'crfcii. — Pr. et Ir. Tak nagłym fortuny obro- 
tem uszamotany. Pot. Syl. 230. 

USZAŃCOWAC, 'ob. Szańcować. 

USZANOWAĆ cz. dok., uczcić; Cnrn. sposlilujein; \'ind. 
pofliluvati , polhtcnjc skasati ; Boin. pocitati, pocjastiti , 
bccbreil. Mężnego żołnierza zlolym naramiennikiem usza- 
nował. Unrj. Wat. 289. Łaskę królewską dziękowaniem 
uniżonym uszanowawszy, wymówił sie i nie przyjął tego 
dygnitarstwa. W\trg. Wal. 112. Jak wdzięcznym i ozdo- 
bnym , tak leż i uszanowanym byłeś gościem. Jag. W>jb. 
.A 2. Uszanowanie, wysoce ważenie, poważenie, mienie 
w szacunku, we czci; Me .spot^nditmii] , 3>erc[)niuG ; Łani. 
sposhtuvanje , sposhtya : \ind. prefhtimanje , yiTokuzba- 
slenje , zbastitezhnost , poihlujczbnost; Uosn. pocilanle, 
posclovanie; Ross nomenie . BbicoKonomeHie, nomii- 
TeJbHOCTb. ['ełen uszanowania, Vind. zhastitezhen , po- 
flilujezhen ; Ross. no<iTiiTe.ibHU» , nO')TnTe.ibHO. 

USZAfUj.AĆ ; Boh. uśubram , uśubrzi, oh. Szargać. USZAR- 
ŁACIC, ob. Szarłacić. USZARPAC , ob. Szarpać. 

USZATEK, tku . m , uszale naczynie, ciit ©efc^irr mit .S^Cii' 
fclii ; Ross. yuiaiB , yiuarnKŁ (weborek). Uszaty statek, 
uszatek nlicubi vocaiur. Cn. Th. ■1206. Kiedy byka na 
ofiarę zarzeża , krwi nie rozlewają na ziemie, ale wy- 
puszczają w uszatek. Stryjk. 148, Vind. vuhatka , vuho- 
Iricbez, ruflielna lopatiza ; Dosn. vhatka , kom sc ussi 
cistę: CronI. yuhatka aiiriscnlpium; Ross. jwonepTKa , 
ri3rl{l(fcl , uszka. USZATY, UCHATY , a, e: Boh. et Slor. 
uśaty , uchaty, uchać; Sorab. 1. wuchaty, huchate , hu- 
chawcz, meyacze scherokey huschi, (buchacz midas , 
1'erris ; Sorob. 2. huchaz zając); Carn vhat; Yind. vu- 
hat, yuflieten, yufiielast ; Croal. yuhaszt; Bosn. uhha- 
sti , yelika usciu ; /lu//. uhast, uhat ; Ross. j^iuacTuH , 
(ymaHUii węborkowy, cebrowy); Er<-1. ymaKŁ; uszy ma- 
jący, osobliwie wielkie uszy mający; rbrcii babcilb, O^ri^, 
befonbcrś (irpjSobriij , laiiiiiil;ri(j. Ucbate zające. Otw. Wirg. 
587. (Ross. yuiaiKa kura z piórami koło uszu). — 

Sowmk Lindejs wyd. 2. Toin VI. 



Transl. Naczynie uchate , ucho, rękojeść mające; bfnfC' 
lijt, gcó^rt. Uchaty garniec, ansalus. Mącz , Croat. pod- 
bochen , preruchen. 

'USZCIE, UJŚt:iE, ob. Ujście. USZCZAĆ, oh. Szczać. 

USZCZEGOLNIĆ ez. dok.. Uszczególniać, niedok. , symph- 
fikować , ocrciiifai^^eil. Warunek ten uszczególnia nie- 
zmiernie zrównanie, i sposób rozwiązania cnego przy- 
wiązuje tylko do przypadku zawartego w zrównaniath. 
Śnlad. .Mg. 1 , 125. ' 

USZCZEPAĆ; /fr/. ymen.iaio , ob. Szczepać. USZCZEIMĆ 
ob. Szczepić. 

USZCZERBEK, bku , m. ; Ross. ymepói ; Uszczerbina , 
uszczcrbione miejsce, cine SAoite. Uszczerbek w szpadzie. 
Tr. — Fig. Uszczerbek, ujma, umniejszenie, uszkodze- 
nie; Cront nazadak , (cf. nazad) ; 3iad}t^eil , ©d^abcn , %b' 
Imiń) , Serliif}. Szlachcic może przyjmować miejskie, 
sprawować rzt>miosIa , handel, urzędy municypalne, bez 
uszczerbku szlachectwa. Utt. Isonst. 1, 168. Naukę Chry- 
stusa uzmwamy bez przysad, przydatków, uszczerbków i 
odmian. Wi.'ń. 616. (w nienarjszonej całości swojej). 
USZCZERBCZY , a, e, ujmujący, uszczerbek czyniący, 
uwłaczający ; Jl&iinicl) t^ucub , nilcl)t^filijj. Przez ten 
uszczerbczy człowieczeństwa przywilej. .. Przcstr. 59. 
USZCZERP>I(^ CZ: dok , Uszczerbiać niedok.; Ross. 3'mep- 
6jaTb ; szczerbatym uczynić, szczerbin nabawić, fdtnrtiiT 
mnclien. Uszczerbiać garka. Cn. Th. 1206. — Tr. (ig. Ująć, 
umniejszyć. u.'łoczyć, uszkodzić, naruszyć; 3l&bnict) t^KII, 
abh'cd)ci!, fdnudlern, cntjicbrii, ycrriti(jern, fd)abcit, Oefdjabiijeir, 
ocrlcgcii ; (/icc/. ymepóaio defirio). Sława, jeśli najmniej w 
czym uszczcibiona, już sie nigdy nie poprawi. Gorn Dw. 
25. Złe to lekarstwo, gdzie się uszczerbia natura. Min. Ri/f; 
4,111 Czas i uszczerbia i stokrotnie płaci. Zab. li, 361. 
(czas płaci , czas traci). Teraz czas pokazać , że w nas nic 
nie zginęło, ani sie iiszczerbiło , onych cnot przodków 
naszych. Papr. Hijf. 08. Chciał Zygmunt, jeśli się co 
przeszłych czasów niedbalstwem w Rzpltej uszczerbiło, aby 
się to pokojem nadgrodziło. Stri.jk. 690. Twoja cnola 
nie mniej chwalebna, gdy cię szczęście obdarzy, jako 
gdy przygoda przykurczy lub uszczerbi. Pilch. Sen. list. 
2, 99 Aenoasz Sylwiusz miał pilniej rzeczy i czasósy 
stosowanie upatrować, jeśli wiary uszczerbić pismu swe- 
mu nie chciał; fidein derognre. Krom. 68. Uszczerbiony 
Ecd. pasT-iiiTtiM , pasTjtiiHbift , riOBpeaijeiiHhiH , ncnop- 
MeHHbifi. Talentu twego wydać nie śmiałem, Nieuszczer- 
biony wcale dochowałem. Odijm. Sw. 2 , U Z b. niena- 
ruszony, miBCrIrftt, iitli^crfe^rt. Szkoda jest uszczerbienic 
albo ujecie majętności. Szczerb. Sux. 453. Wszystko 
okrom krwi waszej uszczerbienia sprawicie. Bnz. 6k. 
129. bez krwi wylewu, bez straty USZCZERBNIK . a, 
m., uszczerbiający co, uwłaczający, szkodnik; ber Scr^ 
lefer, 33cfd|ńbiiKr, Sdmia&Ierer. To są waszej sławy uszczer- 
bnicy Stos. Niim. 1 , 217. 

USZCZĘŚClC, USZCZĘŚLIWIĆ; Vind. polrezhili, pofre- 
zhuvati ; Rag. osresctitli : Ross. omaCT.lllBHTb ; Eccl. y- 
ó.ia/KHTb. yóJaJKaTb , ob. Szczęścić, Szcześliwić. 

USZCZKN.ĄĆ' USZCZYKNĄG cz.' jedntl , Usi-zykać niedok.. 
Boh. uśtknauti , uskripnu , skfipnu , ustripnauti ; Croat; 

24 



186 



U S Z C Z U Ć - u S z C z T P E K 



USZCZYPLIWOŚĆ - USZKO. 



ucheknuti , ucheknujem , uschiplyem; Bosn. usctipnuti , 
usctinuti ; Hag. usclinuti . usclinivati; /tost. 3 meMMTb ; 
szczy[iiac urw:ie, piiziiokciem uszczypnąć; nbfilfipcii, ab' 
jtrirfcii, nl'pflu(ffn , nbreifcii. Gdy chce różiiny uszczknąć 
kwiatuszek , Zddraśnie pulchny cierniem paluszek. Zab. 
8 , iiu8. Kniai Kiedy już już ma uszczknąć tę różę 
ISiespodziewanie w reke się zakole. Pot. Syl. l'J9. Ze- 
lirków córy. srebrne lilie, szk;ir/atne róże, dajcie się 
uszczknąć, niech z was uwije Uar Fdorccic w krasne 
kędziory. i\ar. Di. 2. 156. — §. .Uiter : Uszczknąć, 
uszczypnąć, uk^óć, ugryźć, ukąsić, szczypiąc bólu na- 
bawić , phys. et mor. ■ fncipcri , jroicfen , fteiitcii , bńien. 
Uszczknął mię robak, wąz , g^idzma. Ca. Th.. 1207. 
Uszczknęła mie pszczoła. Dudz. 65. Uszczyka mię 
pszczoła. Toł. Suut. 20 Uszczknąć się w palec, uskrzynać. 
Cu. Tli. 1207. et 1202. fid; iii ben ^m^n fncipni, ben 
Jincjer cinflcmmeii. — hg. W trefnowamu nie zawadzi , 
chociaż też trochę uszczkniesz; bo bez te;.;o tak się zda, 
jakoby rzeczenic nie miało smaku. Góra. Dw 159. 
Stilpona Epikur w piśmie swoim nie pomału uszczknął. 
Pilch. Sen. lisi 1 , 65. Tcmi słowy uszczknął tu Arystyp 
onego człowieka, który tak sobie ważył syna nauczo- 
nego , jako niewolnika chłopa. Glicz. Wych. M 5 b. 

USZCZlć, USZCZ\V.4Ć Cl dok ; Buk uślwati -. szczwa- 
iiiem uijonić, iiflif^jiifleii , auj ber 3<H)b fanijcii. ZająiM 
uszczwać , ugonić, nie zająca złapać, mówi sie. Chmtel. 
1 , 80. 

USZCZL'1'LR:, ob. Szczuplić. 

USZCZYPEK , pku, m.; Boh. uślipck , auśtipck; Hoss. 
yus.iuih: £u/. ymiinoiiX ; to co się uszczypnęło Cn. Th. 
1207, Pas ?U'ijcfiieiptc , SUMC^iiHicftc ; (Bo.sn. usctijici, hrru- 
sliile arlulayaitus) • odłomck, ułomek, ciii 5Jnid)ftii(f. 
Z drugiego wieku tylko odrobin się trochę i uszczyp- 
ków znajduje i pism starych. Sk. Dz. 101. UszczypkieiD' 
szczyptą , pfótdicnn'eii'c , ptifcnmcifc , f ©dimuCcI. Ó )'t c r^ , 
)p «.vcl mif ciiimal, olo lid; mit Pen 3piceii ber bre^ crfteii 
Jinijcr iie^mcii haft. Eorluna upadki nam chęlliwic robi, 
pomyślne uciechy uszczypkiein dawa. Wnrg, Wn!. 227. — 
5;. Uszczypek, uszczerbek, ujma; Jlbbiiid) , 'I>crlc6mi(j. 
W pocie czoła szukać chleba s*ego. sprawiedliwie, po- 
bożnie, cnotliwie, bez uszczyjiku , bez łupiestwa a bez 
krzywdy bliźniego, /lej. Post. M o. Dogodzi się temu , 
nietylko bez uszi-zypkii prawa pospolitego , ale i bez 
nakładu koronnego. Weresi. Kij. 5. — §. Uszczypek . 
uszczypka , |irzyinuwk:i , przycinek, sznypka ; Boh. uśli- 
pka , aiiśtipek ; S/oc uśtipećna rcć , uslipoćna słowa; 
//m/k/. Irćfa beszćd, (cl. Irefnować , trafny); 8ti(^rlC!) , 
SlidicliPPrt, Stidi. $ieb, 9lil5i"mlid;fcit. Wasze uszczypki i 
rtotkliwe mowy do lego mię przymusiły Chroie. Fars. 
288. Żarty mają być tak umiarkowane, żeby mc czynić 
przykrości i uszczypku nikomu. Petr. Et. 281. Kiedy 
bi.iłogłowa z uszczypkicm co rzecze , a mężczyzna jej 
z sznupką odpowie, żaden mu tego za złe mieć nie 
może. Goni. Dw. 218. Za królami chodzi zazdrość, ob- 
mówki, uszczypki. Petr. Pol. 2, 1 1 4. Na pana samego 
uszczypki Swawolnie czasem miota i żartownc sznypki. 
Toi. Saut. 45. Uszczypki mu zadawali. Kosz. Lor. 96. 



Ktoby słudze, co złodzieja pojmą, przymówił jaki uszczy- 
pek , takiego samego, co przymówi czynimy bezecnym. 
TarH. i'it. 1 29. Na takie uszczypki gniewem poruszo- 
ny.... Pot. .{rg. 488. USZCZYPLIWOŚĆ, ści, i.; Bob. 
uślipećnost; do szczypania snadność , łacność. Cn. Th. 
1-207. fai!)rife§c« SEBefeii, Siiiiflfeit , Stit^clci), jcrtiflfeil im 
eti*elii. USZCZYPLIWY, USZCZYPNY. a, e. USZCZY- 
PLIWIE, USZCZYP.ME adv.: Boh. uśtipny, uślipećny, 
uślipacny, (uśtipaćek urągacz) ; Sorab. 1. żeżipliwć, 
wotrohżortowne ; szczypający, przycinający, przymawia- 
jący , lub skłonny do tego; ftidlf lub , bcipeilb. Uszczy- 
pliwy, uszczypliwie inó*i , obrazliwie żartuje, przycina, 
szczy|)ie. Cn. .\d. 1219. Język uszczypliwy zwykł obra- 
cać 1 mietkę pachniącą w pokrzywy. Pasik. Dz. 1 1 2. 
Upominał i;o me po jedriokrulnie cesarz, aby uszczy- 
pliwy swój język na wodzy trzymał, /'ilr.h. Sen. gn. 559. 
Skai'j!;a aby nie była uszczypliwa, albo słabły ujmująca. 
Szczerb Sax. 412. Klacyus podniósł i wydał na kole- 
gium Witemberskie uszczypliwy a potworny spisek. Biel. 
Hit. 234 Uszczypliwe słowo, uszczypliwa mowa, oszczy- 
pek, sznupik, przytyk, przycinek; eiii £lid'cJn)iirt , fine 
(atldjclrcbe. Wiele mu grubiaństw i uszczypliwych słów 
powiedział. Teat. 8, 117. Przeciwko nam samym uszczy- 
pliwe miota słowa. Mon. 75 , 589. Skąd mamy naru- 
szone o sobie mniemanie, I o sławie Sarmackiej 
uszczypnę szemranie? Siryjk. Titrk. L 5. Zęby w czynie- 
niu dobrodziejstw przymówka albo jakie uszczypliwe me 
było. Gorn. Sen. 6. USZCZYPN.^Ć n. jedntl. . 'Uszczypać 
niedok , 'Uszezypować contin. ; Uoh. uślipnauti, uśtipowali, 
uślipati; Hoss. y\u,\inHyvh, ymiiiibiBaib; uszczknaif, uszczy- 
knąć, szczypiąc urwać; abfiicipcii, nbrcipcii. — g. Uszczy- 
pnąć koL;o, s/czypiac go bólu nabaw