(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Sownik wyrazów obcych : 27,000 wyrazów, zwrotów i przysów cudzoziemskich"

£fC0 



, 



SŁOWNIK WYRAZÓW OBCYCH 



Copyright, 1918 
by The Polish Book Importing Co., Inc. 



SŁOWNIK 

WYRAZÓW OBCYCH 



27,000 



wyrazów, zwrotów i przysłów 
cudzoziemskich 



NEW YORK, POLISH BOOK IMPORTING CO., Inc. 

WARSZAWA, KSIĘGARNIA MICHAŁA ARCTA 

191* 



?< 



o l j 1 £ I 
3 c*-^ ^*T 






Od wydawców. 



Książka, którą oddajemy do użytku publiczno- 
ści, opartą jest na wydawnictwie zasłużonej war- 
szawskiej księgarni Michała Arcta p. t. "Słownik 
Wyrazów Obcych", wydanie szóste, z roku 1913, 
zawierające 25,000 wyrazów, zwrotów i przysłów 
cudzoziemskich. Nie jest ona jednak zwykłym prze- 
drukiem tego wydawnictwa. Zdawaliśmy sobie 
sprawę z tego, że rzecz musi być należycie uzupeł- 
niona i w wielu wypadkach gruntownie przero- 
biona. 

Ostatnie lata, tak brzemienne w wypadki wiel- 
kiej doniosłości, przyniosły sporą ilość nowych po- 
jęć, wyrazów i zwrotów, które staraliśmy się w ca- 
łej pełni uwzględnić, tak że czytelnik znajdzie 
wy wydawnictwie naszem wyrazy, których jeszcze 
żaden słownik nie zdołał skatalogować, a które 
stały się już własnością świata cywilizowanego. 

Następnie wychodziliśmy z założenia, że należy 
w znacznie wyższym stopniu uwzględnić stosunki 
amerykańskie, raz dlatego, że na z,iemi Waszyng- 
tona żyje stale kilka mil jonów Polaków, a po wtóre, 
że stosunki między Ameryką a niepodległem Pań- 
stwem Polskiem bez kwest j i będą nadzwyczaj ser- 
deczne i ożywione ; nie zaszkodzi tedy, jeśli Rodacy 
nasi w kraju w słowniku naszym znajdą niejedną 
sposobność zapoznania się ze stosunkami, zwycza- 
jami i urządzeniami amerykańskimi. 

Wreszcie dodaliśmy sporo wyrazów z rozmai- 
tych dziedzin nauki, sztuki i życia społecznego, 



których nie było w wydaniu warszawskiem. W ten 
sposób przybyło razem przeszło dwa tysiące no- 
wych wyrazów lub zwrotów. 

Poza dodatkami książka nasza różni się od edy- 
cji warszawskiej gruntownem przerobieniem wy- 
jaśnień kilku tysięcy wyrazów. Ilekroć wyjaśnie- 
nie w dawnem wydaniu wydało nam się niezbyt 
jasnem, zawiłem, niedostatecznem, albo też wprost 
błędnem, przerobiliśmy je gruntownie. Uznaliśmy 
także za rzecz wskazaną, możliwie przy każdej 
sposobności uwzględniać his tor ję kraju rodzinnego 
i ustrój dawnej Rzeczy pospolitej. 

Książkę wydajemy w możliwie najtrudniej- 
szych warunkach. Wiadomem jest, jak trudno 
w czasie wojny o robotnika i odpowiedni materjał 
potrzebny do publikacji, obejmującej przeszło 900 
stronic druku. Mimo tych trudności staraliśmy 
się wydawnictwu naszemu dać i zewnętrzną szatę 
przyzwoitą i celowi książki odpowiadającą. 

POLISH BOOK IMPORTING CO., Inc. 
Nowy York, w listopadzie 1918. 



Spis skróceń. 

a) Źródła obco językowe. 



a. = angielski (a. niekursywą= 

albo). 
abis. = abisyński. 
alb. = albański. 
ar. = arabski. 
aram. = aramejski. 
błg. = bułgarski. 
błr. = białoruski. 
bret. = bretoński. 
celt. = celtycki. 
chald. = chaldejski. 
chińs. = chiński. 
czes. = czeski. 
dolnon. = "dolnoniemiecki. 
duńs. = duński. 
egips. = egipski. 
/. = francuski. 
fen. = f enicki. 
flam. = flamandzki. 
fiń. = fiński. 
g. — grecki. 
*g. = nowotwór grecki. 
goc. = gocki. 
g.-l. — greko-łaciński. 
h. = hiszpański. 
hebr. = hebrajski. 
hind. = hinduski. 
hol. — holenderski. 
ind. = indyjski czyli indjański 
(t.j. Indjan amerykańskich). 
isl. =z islandzki. 
jap. = japoński. 
karaibs. = karaibski. 
kopt. = koptyjski. 
lit. = litewski. 
1. = łaciński. 
malajs. — malajski. 



mandż. == mandżurski. 

meks. = meksykański. 

mir. = małoruski. 

mong. = mongolski. 

n. = niemiecki. 

ng. = nowogreckL 

ni. == nowołaciński. 

norw. = norweski. 

p. = polski. 

pers. = perski. 

peruiu. == peruwiański. 

port. = portugalski. 

prow. = prowensalski. 

r. — rosyjski (wielkoruski). 

rum. = rumuński. 

serb. = serbski (wzgl. serbo- 
chorwacki). 

skand. = skandynawski. 

sic. = słowacki. 

slotu. = słowiański (ogólnie). 

stcrksl. = starocerkiewno - sło- 
wiański. 

stdolnofrank. = starodolno- 
frankoński. 

stind. = staroindyjski (wzgl. 
sanskrycki). 

stp. = staropolski. 

stirań. = staroirański. 

stpers. = staroperski. 

stpr. = staroprusk'. 

syr. = syryjski. 

szkoc. = szkocki. 
szw. = szwedzM. 
śrgórnon. = średniogórnonie- 

miecki. 
śrl. = średniowiecznołaciński. 
tat. = tatarski. 



tur. = turecki. 

tyb. = tybetański. 

w. = włoski. 

węg. = węgierski. 

żarg. = żargonowy żydowski. 

[ ] t. j. klamry (nawiasy kwa- 



dratowe) podają ogniwo pośred- 
niczące w zapożyczeniu danego 
wyrazu. 

? (znak zapytania) oznacza, że 
źródło obcojęzykowe nie jest 
pewne. 



b) Inne skrócenia. 



a. = albo. 

archit. = architektura. 

chem. = chemja, chemiczny. 

chirurg. = chirurgja, chirurgi- 
czny. 

cz. ?= czyli. 

daw. = dawny. 

dom. = domyślnie. 

dosł. = dosłownie. 

filoz. = filozof ja, filozoficzny. 

gram. = gramatyka, gramaty- 
czny. 

iron. = ironicznie. 

1. mn. = liczba mnoga. 

1. p. = liczba pojedyncza. 



żart. = żartobliwie. 



m. = miasto. 
med. = medyczny. 
ob. = obacz. 
pogardl. = pogardlwie. 
późń. = późniejszy. 
przen. = przenośnie. 
retor. = retoryka. 
skr. = skrócenie. 
staroż. = starożytny. 
szczeg. = szczególniej. 
t. zw. = tek zwany. 
wzgl. = względnie. 
właść. = właściwie. 
zam. = zamiast. 
zn. = znaczy. 



A w handlu: po, np. a 30 k. 
=po 30 kopiejek; a. w zegarku 
=avancer f. (aiva»se) posunąć 
naprzód; a albo aa g. (na re- 
ceptach) po równej ilości; a (o 
złożeniach) nie, bez. 

A baculo ad angulum ł. dosł. 
od kija do kąta; ni to, ni owo; ni 
w pięć, ni w dziewięć; niedorze- 
czne rozumowanie. 

Abakus ł. płyta na kapitelu 
kolumny — na niej leży archi- 
traw; przyrząd do rachowania, 
liczydło. 

Abaljenacja ł. wywłaszczenie. 

Ab antiąuo l. zdawien dawna. 

A bas! /. (a ba) precz! 

A batons rompus /. (a bata 
rąpil) dorywkami, nie ciągiem. 

Abatysa ni. ksieni, przeorysza 
przełożona klasztoru niewieście- 
go. 

Abażur /. zasłona na lampę. 

Abbe /. opat; ksiądz. 

Abcug n. potrącenie z rachun- 
ku; w grze: posunięcie, wyjście; 
w krótkich abcugach: szybko, 
wprędce. 

Abderyta g. dosł. mieszkaniec 
miasta Abdery; człowiek ogra- 
niczony, głupiec. 

Abdite l. tajemnie, w ukryciu. 

Abdo-men l. brzuch. 

Abdruk n. odcisk, odbitka dru- 
karska; przedruk. 

Abdykacja l. zrzeczenie się, 
ustąpienie (z tronu); abdyko- 



wać zrzec się korony, urzędu; 
zrezygnować. 

A beau jen, beau retour /. (a 
bo żó bo rtur) jak ty komu, tak 
on tobie. 

A beau mentir oui vient de 
lein /. (a bo ma 11 tir ki wię do 
luę) może ten kłamać, kto z da- 
leka przybywa; musimy dać 
wiarę temu, czego sprawdzić nie 
możemy. 

Abelek śrł. skóra cielęca wy- 
prawna. 

A bene placito w. (placzito) 
dowolnie. 

Aberacja l. zboczenie (umysło- 
we); a. chromatyczna własność 
soczewek zabarwiania kolorami 
tęczy przedmiotów przez nie o- 
glądanych; a. gwiazd, zjawisko 
astronomiczne, skutkiem które- 
go widzimy gwiazdy nie w miej- 
scach, gdzie się ściśle znajdują; 
a. kulistości ćz, sferyczna, wła- 
sność soczewek i zwierciadeł 
wklęsłych, iż obraz przedmiotu 
oglądanego z ich pomocą ma 
kontury niedość wyraziste. 

Abessa /. to sarno co Abaty- 
sa (ob.) 

Ab experto ł. z doświadcze- 
nia. 

Ab hoc et ab hac ł. o tern i o 
owem (opowiadanie bez zwią- 
zku). 

Ab incunabilis l. od kołyski, 
od dzieciństwa. 



Abi 



Abs 



Ab initio ł. od początku. 

Ab instantia ł. uwolnienie 
tymczasowe dla braku dowo- 
dów. 

Ab intestato ł. odziedziczenie 
majątku po osobie zmarłej bez 
testamentu. 

Ab irato Ł w gniewie. 

Abiturjent l. uczeń składają- 
cy egzamin dojrzałości. 

Abjudykacja i. odsądzenie, od- 
rzucenie na mocy wyroku. 

Abjuracja l. odprzysiężenie 
się, wyrzeczenie się. 

Ablacja l. spłókanie warstw 
gruntu z obszernej powierzchni 
przez wodę, a. usunięcie ich 
przez lodowiec. 

Ablatyw l. narzędnik, 6ty 
przypadek deklinacji. 

Ablegat ni. poseł, zastępca le- 
gata papieskiego. 

Ablegier n. gałązka odłączo- 
na od krzaka i zasadzona osob- 
no dla rozmnożenia, odkład; 
yrzen. żart. potomek. 

Ablucja l. umycie, obmycie, 
jako obrządek religijny. 

Abnegacja l. wyrzeczenie się 
wygód; dobrowolne niekorzysta- 
nie z przyjaznych okoliczności; 
zaniedbanie się; abnegat czło- 
wiek wyrzekający się wygód i 
korzyści dla celów wyższych; 
zaniedbany, nieporządny. 

Abolicja l. zniesienie, skaso- 
wanie, umorzenie; abolicjonista 
stronnik wyzwolenia niewolni- 
ków w St. Zjed. Amer. Półn.; 
wogóle stronnik uchylenia praw 
wymierzonych przeciw jakiej 
warstwie ludności. 

Abominacja Ł obrzydzenie, 
wstręt, odraza. 

Abonament /. opłata z góry 
za czytanie książek, wypożycza- 
nie nut, za, bilety na kilka przed- 
stawień i t. p., przedpłata. 



A bon chat, bon rat /. (a bą 

sza bon ra) dosl. dobry kot tra- 
fił na dobrego szczura; trafiła 
kosa na kamień. 

Abonent /. składający przed- 
płatę, przedpłaciciel, prenume- 
rator. 

A bon entedeur salut /. (a bą 
na n ta n dór salil) kto rozumie 
niech korzysta z przestrogi. 

A bon marche /. (a bą mar- 
sze) tanio. 

Abonować /. wnosić abona- 
ment. 

Aborygien a. aborygiena L to 
samo co Autochton (ob.) 

A bove majori discit arare mi- 
nor l. dosl. od wołu starszego u- 
czy się orać młodszy: za przy- 
kładem starszych postępują 
młodsi. 

Ab ovo Ł dosl. od jajka (któ- 
re w starożytnym Rzymie poda- 
wano na początku uczty), t. j. 
od początku. 

Abrakadabra śrl. (słowo ka- 
balistyczne bez znaczenia) cza- 
rodziejskie zaklęcie. 

A bras ouvert /. (a bra zu- 
wer) z otwartemi ramiony. 

Abrazja /. zestrychowanie, 
zniżanie brzegów przez fale 
morskie. 

Abregć /. (abreże) streszcze- 
nie, skrócenie. 

Abrewjacja ł. skrócenie. 

Abrewjatura śrl. skrócenie 
wyrazu w piśmie a. znaków nu- 
towych. 

Abrogacja ł. zniesienie wyda- 
nego prawa. 

Abrykotyn /. likier brzoskwi- 
niowy. 

Abrys n. kontury rysunku, za- 
rys, szkic, projekt. 

Absces ł. wrzód, ropień. 

Absencja ł. nieobecność. 



Abs 



Acc 



Absens carens ł. nieobecny 
nic nie otrzymuje. 

Absenteizm vi. umyślna nieo- 
becność na stanowisku; nieobec- 
ność w kraju zamożnych oby- 
wateli; absentować się być nieo- 
becnym, nie stawić się. 

Absolucja l. rozgrzeszenie. 
Absolut l. filoz. byt bez- 
względny, zasada bezwzględna 
(Bóg, idea, dobro); absolutny 
bezwzględny, stanowczy; che- 
micznie czysty; absolutnie zu- 
pełnie, nic zgoła. 

Absolutorjum Ł zatwierdzenie 
rachunków; świadectwo z ukoń- 
czenia wyższego zakładu nauko- 
wego. 

Absolutum dominium l. wła- 
dza absolutna. 

Absolutyzm ni. samowładz- 
twó, nieograniczoność władzy 
monarszej; bezwzględność. 

Absolwować l. uwolnić; ukoń- 
czyć (nauki szkolne). 

Absorbcja Ł wsysanie, wchła- 
nianie. 

Absorbować l. wchłaniać; 
przen. całkowicie zaprzątać czy- 
ją myśl, czyj czas. 

Abstencja ni. powstrzymanie 
się od udziału w czym; dobro- 
wolne wyrzeczenie się czego. 

Abstrahować l. wydzielać po- 
jęcie szczegółowe z pojęcia zło- 
żonego; pomijać. 

Abstrakcja 'Ł pojęcie oderwa- 
ne, ogólne (np. cnota) ; mat. o- 
dejmowanie; abstrakcyjny oder- 
wany, ogólny; abstrakcyjne nau- 
ki, nauki oderwane (jak: filozo- 
f ja, czysta matematyka, w prze- 
ciwstawieniu do nauk stosowa- 
nych, doświadczalnych). • 

Abstrakt l. pojęcie oderwane; 
człowiek roztargniony. 

Abstynencja l. wstrzemięźli- 
wość, powściągliwość; wstrzy- 



manie się od czego, od udziału w 
czem; abstynent powstrzymują- 
cy się, powściągliwy. 

Absurd l. niedorzeczność. 
Absyda g.-l. sklepienie w ba- 
zylikach; półkoliste miejsce dla 
tronu biskupiego i stalli ka- 
płańskich w kościele. 
Absydy ob. Apsydy. 
Absynt g.-l. mocna wódka z 
wyciągiem piołunowym. 

Abszlus n. zamknięcie rachun- 
ku; zakończenie. 

Abszmak n. niesmak; wstręt- 
ny smak; odraza, wstręt. 

Abszyt n. uwolnienie, dymi- 
sja; żart. dać a., dać odprawę, 
dać odkosza. 

Abulja g. chorobliwy brak wo- 
li 

Abundanc T 'a l. obfitość. 
Ab uno disce omnes l. z jedne- 
go (szczegółu) sądź o wszyst- 
kich. 

Abusus l. nadużycie; a. non 
tollit usum l. nadużycie jakiej 
rzeczy nie niweczy prawa do 
należytego jej użycia. 

Abyssus abyssum vocat l. ot- 
chłań wzywa otchłani. 

A. c.=anno currente ł. w ro- 
ku bieżącym. 

A capite l. od początku, od u- 
stępu; a. c. ad calcem l. od stóp 
do głów; a. c. et membris \l. zu- 
pełnie, doszczętnie (zreformo- 
wać). 

A capella a. a la cappella a. 
alla cappella w. chór bez akom- 
panjamentu. 

A capriccio w. z humorem, 
żartobliwie. 

Acc. skr. Accelerando (ob.), 
skr. AccusatWus (ob.) 

Accelerando w. w muzyce: 
przyśpieszając. 

Accessit l. pochwała konkur- 



Acc 



Ada 



sowa bez nagrody; druga nagro- 
da, podrzędniejsza. 

Acciaccatura w. (aczakkatu- 
ra) to samo co Forszlag (ob.). 

Accolade /. (akoląd) w muz. 
klamra łącząca dwie pięciolinie 
w nutach. 

Accusativus ł. biernik, 4-ty 
przypadek w deklinacji. 

Ace a. (ejs) as, tuz; w awja- 
tyce wojennej: znakomity lotnik 
wojskowy. 

Acetylen, gaz, węglowodór, 
powstaje przy rozkładzie pary 
alkoholu przez ogrzanie do wy- 
sokiej temperatury. 

A chaoue jour suffit sa peine 
/. (a szok żur suffi sa pen) każ- 
dy dzień ma swoją troskę. 

A chaąue oiseau son nid est 
beau /. (a szak uazo są ni e bo) 
każdemu ptakowi podoba się je- 
go gniazdo; każda liszka swój 
ogon chwali. 

A charge /. (szarż) dosł. na 
ciężar, na brzemię; dowód a 
charge: dowód obciążający (w 
oskarżeniu). 

Achates g. stronnik, poplecz- 
nik, adherent (od imienia przy- 
jaciela Eneasza). 

Achejczycy g. nazwa dawana 
Grekom przez Homera. 

Acheron g. mitol. jedna z sie- 
dmiu rzek piekielnych, płynąca 
łzami; przen. piekło. 

Achilles g. imię jednego z bo- 
haterów greckich w wojnie tro- 
jańskiej; mógł być zraniony tyl- 
ko w piętę; pięta Acchillesa, 
przen. słaba strona (człowieka, 
sprawy). 

Achromatopsja *g. ob. Dalto- 
nizm. 

Achromatyczny *g. przedsta- 
wiający przedmioty bez zabar- 
wienia tęczowego. 



Achtel n. ósma część miary, 
wagi; ob. Antałek. 

A. C. (N) a. A. Chr. (N) An- 
no Christi Nati ł. w roku Naro- 
dzenia Chrystusa; też skr. Antę 
Christum (Natum) przed Nar. 
Chr. 

A commodo w. do woli, we- 
dług upodobania. 

A condition /. (a kądisją) pod 
warunkiem, warunkowo; w księ- 
garstwie: z prawem zwrotu to- 
waru w czasie oznaczonym, je- 
żeli nie został sprzedany. 

A conto w. na rachunek. 

A contrecoeur /. (a kątrkór) 
niechętnie, z przykrością. 

A coup perdu /. (a ku per dii) 
na przepadłe. 

Acąuit /. (akki) pokwitowa- 
nie; pour a., per a., (formuła 
pokwitowania) kwituję. 

Acre a. (akr.) ob. Akr. 

Acti labores jucundi l. miłe 
nam jest wspomnienie prac, któ- 
reśmy wykonali. 

Activa, Aktywa ł. stan czyn- 
ny majątku: własne pieniądze, 
ruchomości, nieruchomości, wie- 
rzytelności i t. p. 

Activum ł. w gram. strona 
czynna (w odmianie słów). 

Actori incumbit probatio Ł o- 
skarżyciela obowiązkiem jest 
dowieść słuszności skargi. 

Acu tetigisti l. dosł. dotkną- 
łeś igłą; trafiłeś w sedno. 

A. D.=Anno Domini (ob.). 

Ad absurdum i. rozumując fał- 
szywie, dochodzi się do nonsen- 
su. 

Ad acta ł. złożyć do akt, odło- 
żyć na zawsze. 

Adagio w. (adadżo) w muz. 
zwolna. 

Adamaszek, gruba wzorzysta, 
cenna tkanina jedwabna (od 
miasta Adamaszku). 



Ada 

Adaptacja, ni. przyswojenie; 
zastosowanie, przeróbka zasto- 
sowana do jakiego celu. 

A dato l. od dnia wyrażonego 
na dokumencie. 

Ad audiendum verbum regis i. 
dla wysłuchania słów (napomi- 
nających) króla (być wezwanym 
stawić się). 

Ad bene esse l. dla dobroby- 
tu. 

Ad calendas graecas l. odło- 
żyć na czas nieoznaczony, na 
święty Nigdy. 

Ad captandam benevolentiam 
l. dla zyskania życzliwości. 

Ad captandum vulgus Ł dla 
pozyskania motłochu. 

Ad deliberandum l. do zbada- 
nia, do namysłu. 

Ad depositum ł. do przecho- 
wania. 

Ad diem dictum l. w oznaczo- 
nym dniu. 

Addio w. ob. Adieu. 

Addisona choroba, cierpienie 
gruczołów nadnerkowych, cha- 
rakteryzujące się bronzowem 
zabarwieniem skóry i powolnem 
charłactwem. 

Addycjonalny l. dodatkowy 
(akt, uwaga, ustęp, paragraf). 

Addykacja ni. oddanie się, wy- 
lanie. 

A decharge /. (a deszarż) od- 
wodowy, przemawiający na ko- 
rzyść obwinionego (o świadku). 
• A decouvert /. (a dekuwer) 
bez pokrycia, bez zabezpiecze- 
nia. 

Adekwatny l. wyrównany, od- 
powiedni, przystosowany. 

Adempcja ł. odjęcie, odwoła- 
nie (zapisu). 

Adenoidalny ni. gruczołowaty. 

Adept ł. wtajemniczony w ja- 
ką naukę lub sztukę, znający jej 
tajniki. 



i Adj 

Ad esse l. ażeby być, ażeby 
istnieć. 

A deux mains /. (a do mę) na 
dwie ręce. 

Ad exemplum l. dla przykła- 
du. 

Ad extremum (ł. do ostateczno- 
ści. 

Ad feliciora tempora l. do le- 
pszych czasów. 

Ad generalia l. badanie sądo- 
we, urzędowe co do nazwiska, 
pochodzenia etc. 

Adherent l. stronnik. 

Adhezja l. przyleganie; przy- 
łączenie się,i przystawanie na co. 

Ad hoc Ł do tego, np. komisja 
ad hoc: ustanowiona wyłącznie 
w tym a nie innym celu. 

Ad hominem i. dowodzenie za- 
stosowane do pojęcia człowieka, 
z którym mówimy. 

Adhuc sub judice lis est ob. 
Sub judice. . . 

Adieu /. {adj 6) żegnam (dosl. 
Bogu cię polecam). 

Ad impossibilia nemo obliga- 
tur (tenetur) l. nikt nie jest o- 
bowiązany do rzeczy niemożli- 
wych . 

Ad infinitum Ł do nieskoń- 
czoności. 

Ad instantiam l. na żądanie. 

Ad intende l. dosadnie, do zro- 
zumienia. 

Ad interim l. tymczasowo. 

A discretion /. (diskresją) do 
woli, do upodobania; na łaskę i 
niełaskę. 

A divinis suspenso wać L za- 
wiesić (księdza) w wykonywa- 
niu obowiązków kościelnych. 

Adj. skr. Adjectivum (ob.). 

Adjatermiczny *g. nieprzepu- 
szczający^ ciepła, będący złym 
przewodnikiem cieplika, nieprze^ 
cieplający. 

Adjectivum l. przymiotnik. 



Adj 



Adr 



Adjudykacja Ł przysądzenie. 

Adjunkt ł. urzędnik dodany 
do pomocy starszemu urzędni- 
kowi. 

Adjuracja L nałożenie przy- 
sięgi. 

Adjutant i. oficer do rozno- 
szenia rozkazów swego zwierz- 
chnika; żart. stale towarzyszą- 
cy, nadskakujący towarzysz. 

Adjutor Ł pomocnik. 

Adjutum l. dosł. zasiłek; płaca 
dawana aplikantom w Galicji. 

Ad latus l. (dosł. do boku) do- 
dany do pomocy w urzędzie. 
Gienerał ad latus: pomocnik 
głównodowodzącego wojskami; 
ob. a latere. 

Ad libitum ł. do woli, według 
upodobania. 

Ad limina Apostolorum l. do 
grobów śś. Piotra i Pawła w 
Rzymie (pielgrzymować). 

Ad litteram l. co do joty, lite- 
ralnie. 

Ad majorem Dei gloriam i. 
ku większej chwale Bożej. 

Ad marginem ł. uwaga na 
brzegu książki. 

Ad meliora tempora=Ad feli- 
ciora tempora (ob.). 

Administracja ł. zarząd; ad- 
ministracyjnie: sposobem gospo- 
darczym; a. ukarać=nie odwo- 
łując się do sądów; a. wykonać 
roboty=nie powierzając ich 
przedsiębiorcom. 

Administrator l. zarządzający 

Admiracja ł. podziw. 

Admiralicja /. zarząd floty i 
biuro tego zarządu. 

Admirał ar. [n.] dowódca flo- 
ty wojennej; nazwa pewnego 
gatunku motyla dziennego. 

Admirator l. podziwiający, 
wielbiciel. 

Admirować l. podziwiać. 

Ad modum ł. na sposób. 



Admonicja ł. napomnienie. ' 

Ad multos annos l. dosł. do 
wielu lat! — życzenie długiego 
życia. 

Adnotacja ł. przypisek. 

Ad notam l. dla pamięci. 

Ad oculos ł. naocznie. 

Adolescent l. młodzieniaszek, 
młokos. 

Adonai hebr. Pan (dom. Bóg). 

Adonis i. ulubieniec Wenery; 
piękny młodzieniec, ulubieniec 
kobiet, kochanek; nazwa pewne- 
go gatunku motyla niebieskiego. 

Adoptacja, Adopcja l, przy- 
branie dziecka za własne, usy- 
nowienie. 

Adoracja l. cześć, uwielbie- 
nie. 

Adorator l. wielbiciel, czci- 
ciel. 

Adorować L wielbić, czcić, u- 
bóstwiać. 

Ad patres l. pójść do ojców na 
tamten świat, umrzeć. 

Ad perpetuam rei memoriam 
l. na wieczną rzeczy pamiątkę. 

Ad personam l. dodatek do 
płacy urzędnika ze względu na 
osobiste jego zasługi. 

Ad pias causas ł. na cele do- 
broczynne. 

Ad posteriora l. do później- 
szych (domyślne: tempora — cza- 
sów). 

Ad referendum l. do zdania 
sprawy (o jakiej propozycji). 

Ad rem l. do rzeczy, zwróce- 
nie do właściwej treści mowy 
lub rozmowy. 

Adres /. napis na kopercie li- 
stu lub na posyłce, z wymienie- 
niem do kogo i dokąd; wskaza- 
nie miejsca zamieszkania a. po- 
bytu; piśmienne wyrażenie u- 
czuć a. poglądów narodu podane 
panującemu; adresant wysyłają- 
cy list; adresat odbiorca listu; a- 



Ads 



Afa 



dresować pisać adres na koper- 
cie listu a. na posyłce; odsyłać 
(kogo do kogo); stosować do ko- 
go np. przymówkę, pochwałę); a. 
się), zwracać się (do kogo) ; umi- 
zgać się; adresowe biuro, biuro 
w którym dostarczają adresów 
mieszkańców miasta. 

Ad seaecula saeculoruin l. na 
wieki wieków. 

Adstringentia l. leki ściągają- 
ce (kurczące błonę śluzową). 

Ad ultimum l. do ostatniego, 
w końcu. 

Ad unum cmnes ł. wszyscy 
co do jednego, bez wyjątku. 

Ad usum ł. na użytek; Ad u. 
Delphini, dosl. na użytek Delfi- 
na (ob.); nazwa utworów zasto- 
sowanych do użytku młodzieży; 
dzieło a. praca na poparcie ja- 
kiej sprawy a. osoby. 

Adv. skr. Adverbium (ob.). 

Ad valorem l. w stosunku do 
wartości, do ceny, podług osza- 
cowania. 

Adverbium ł. przysłówek. 

Advertisement, advertising a. 
ogłoszenie, reklama. 

Advocatus Dei l. dosl. adwo- 
kat Boga: duchowny, który w 
procesie kanonizacyjnym ma o- 
bowiązek stawiania dowodów u- 
zasadniających uznanie za świę- 
tego a. za świętą. 

Advccatus diaboli l. dosl. ad- 
wokat djabła: duchowny mający 
podczas procesu kanonizacji o- 
bowiązek wykazywania niedo- 
stateczności powodów do uzna- 
nia kogo za świętego, a. za 
świętą. 

Ad vocem ł.=A propos (ob.). 

Adwent l. dosl. przyjście; na- 
zwa kościelna 4-ch tygodni 
przed Bożym Narodzeniem. 

.Adwersarz l. przeciwnik. 

Adwokat 1. obrońca, rzecznik, 



patron, mecenas; adwokatować 
przemawiać gorliwie (w czyjej 
sprawie), ujmować się, wsta- 
wiać się (za kim); adwokatura 
stanowisko adwokata, korpora- 
cja adwokatów, 

Aeąuam (ehiuam) memento 
rebus in arduis servare mentem 
ł. wśród przeciwności zachowaj 
umysł pogodny. 

Aeąuidistanty ł. linje jedno- 
stajnej odległości od morza. 

. Aeąuinoctium L. (ekiuinok- 
cjum) zrównanie dnia z nocą. 

Aeqo (ektuo) animo Ł ze spo- 
kojem ducha i pogodą. 

Aere (ere) perennius ł. trwal- 
szy od spiżu. 

Aerodynamika *g. nauka o ru- 
chu gazów. 

Aerofon *g. przyrząd pomy- 
słu Edisona, tak wzmacniający 
głos, że można usłyszeć mówią- 
cego w • odległości 6 — 9 kilome- 
trów. 

Aerołit *g. ob. Meteorolit. 

Aeromechanika *g. nauka o 
równowadze i ruchu gazów. 

Aerometr *g. przyrząd wska- 
zujący gęstość powietrza; gazo- 
mierz. 

Aeronauta *g. żeglarz napo- 
wietrzny. 

Aeronautyka *g. żegluga po- 
wietrzna. 

Aeronef *g. statek powietrz- 
ny, złożony z balonu w połącze- 
niu ze skrzydłami. 

Aeroplan ni. przyrząd do lata- 
nia po powietrzu, statek powie- 
trzny. 

Aerostat *g. statek napowie- 
trzny, balon. 

Aerostatyka *g. nauka o rów- 
nowadze gazów. 

Afagja *g. chorobliwa niemo- 
żność połykania. 

Afatyk *g. dotknięty afazją. 



Afa 



8 



Age 



Afazja *g. chorobliwa niemo- 
żność wysłowienia się. 

Afekcja ł. skłonność ku komu; 
chorobliwe zadrażnienie jakiego 
organu w ciele, podrażnienie; 
afekcjonalny pełen uczucia. 

Afekcjonować /. mieć upodo- 
banie (w czem), sprzyjać. 

Afekt l. wzruszenie, uczucie, 
skłonność miłość. 

Afektacja /. przesada, wymu- 
muszoność, udawanie; afekto- 
wany przesadny, wymuszony, 
nie naturalny. 

Afeljum L ob. Aphelium. 

Afera ł. sprawa, interes; zaj- 
ście, wydarzenie; aferować kło- 
potać, niepokoić; a. się, kłopo- 
tać się; aferzysta wyszukują- 
cy różnych spraw i ineresów, a- 
by z nich ciągnąć korzyści, spe- 
kulant, geszefciarz. 

Afereza g. skrócenie wyrazu 
przez odpadnięcie głoski a. zgło 
ski na początku. 

Affaire d'amour /. {afer da- 
mur) sprawa miłosna; a. d'hon- 
neur (donnór) sprawa honoro- 
wa. 

Affettuoso iv. z uczuciem. 

Affidavit a. (affidevit) za- 
przysiężone zeznanie pisemne. 

Afiks ł. w językoznawstwie: 
rostek, spółgłoska lub zgłoska 
łącząca się w jedną całość z wy- 
razem ob. Prefiks i Sufiks. 

Afiljacja /. związek (pomię- 
dzy jednym stowarzyszeniem a 
drugim); przyjęcie do stowa- 
rzyszenia; stowarzyszenie będą- 
ce odroślą innego stowarzysze- 
nia. 

Afirmacja l. potwierdzenie. 

Afirmatywa ł. zdanie twier- 
dzące, głos potwierdzający, przy 
chylny, zatwierdzenie. 

Afisz /. ogłoszenie drukowa- 
ne o przedstawieniu, koncercie 



i t. p. rozlepiane na murach, 
kioskach i t. p. 

Afiszer /. roznoszący, roz- 
przedający, a. rozlepiajęcy afi- 
sze. 

Afiszować się /. zwracać u- 
myślnie czyjąś uwagę na siebie 
zachowaniem się, ubiorem; po- 
spolitować się. 

A fonds perdus /. (a fą per- 
dil) oddanie majątku na wła- 
sność z warunkiem pobierania 
dożywocia; na przepadłe, na 
konto strat. 

Afonja g. niemożność wyda- 
nia głosu. 

A fortiori l. tym bardziej. 

Aforystyczny g. wyrażony w 
formie aforyzmu; ucinkowy, 
zwięzły. 

Aforyzm g. zasada wyrażona 
niewielu słowami; urywek, sen- 
tencja, maksyma. 

Afrodyta g. ob. Venus. 

Afront /. ubliżenie, zniewaga. 

Afrykanderzy, Afrykandowie 
potomkowie Europejczyków i 
Hottentotek; ob. też Burowie. 

Afrykata ł. dyftong spółgło- 
skowy składający się ze spół- 
głoski zwartej i szczelinowej, 
np. c=ts i t. p. 

Afty g. pleśniawki w jamie 
ustnej. 

Aga tur. pan, naczelnik, puł- 
kownik, nadzorca w Turcji. 

Agape g. uczta pierwotnych 
chrześcijan na pamiątkę Wie- 
czerzy Pańskiej. 

Agar ni. a. Agar-Agar, gatu- 
nek kleistego wodorostu mor- 
skiego; na którym hodują bak- 
terje dla badań naukowych. 

Agat g.-ł. kamień półszlachet- 
ny, przejrzysty, białawy, w zie- 
lonawe wpadający; odmiana 
kwarcu. 

Agent proyocateur /. (aża* 



Agg 



Aid 



prowokator) płatny podżegacz 
do zaburzeń; we Francji urzęd- 
nik tajnej policji, prowokator. 

Aggiustamente m. (adżusta- 
mente) w muz. wrócić do wła- 
ściwego tempa. 

Agiencja, Agientura ni. biuro 
handlowe pośredniczące. 

Agienda ł. książka do wpisy- 
wania spraw, które mają być za- 
łatwione; książka zawierająca 
przepisy wykonywania obrzę- 
dów kościelnych. 

Agient ni. pośrednik załatwia- 
jący sprawy mu powierzone; 
mekler, wyręczyciel, przedsta- 
wiciel, urzędnik; w filoz. czyn- 
nik. 

Agientura ł. ob. Agiencja. 

Agio w. (adżjo) ob. Azjo. 

A giorno iv. (adżjorno) oświe- 
tlenie rzęsiste. 

Agitacja ł. ruch (np. przecha- 
dzka); wzruszenie; zjednywa- 
nie stronników; podburzanie. 

Agitato w. (adżitato) w muz. 
niespokojnie, burzliwie. 

Agitator ł. podburzający, na- 
mawiajęcy, wichrzyciel. 

Agitować l. podburzać, wich- 
rzyć, podmawiać; działać, popie- 
rać sprawę. 

Aglomeracja ni. skupienie, 
zlepek. 

Aglomerat ni. ciało powstałe 
ze skupienia różnych ciał; zle- 
pek. 

Aglutynacja ni. spojenie, zle- 
pienie; aglutynacyjne języki, 
zlepkowe, przyczepkowe (nie po- 
siadające fleksji). 

Aglutynina ni. ciało o surowi- 
cy krwi powodujące lepienie się 
w gromadki i unieruchomienie 
laseczników chorobotwórczych. 

Agnat l. krewny 'z linji mę- 
skiej; agnacja, agnatyzm po- 
krewieństwo w linji męskiej. 



Agnicja l. przyznanie auten- 
tyczności, tożsamości, rzeczywi- 
stości (np. długu). 

Agnostycyzm ni. pogląd filo- 
zoficzny, uznający niemożność 
uzasadnienia istnienia Boga. 

Agnostyk ni. nieświadomy cze- 
go, niewiedzący. 

Agnus l. dosl. baranek; wize- 
runek Baranka Bożego; część 
Mszy świętej. 

Agonistyka g. zapaśnictwo. 

Agonja g. konanie. 

Agora g. plac, na którym od- 
bywały się zgromadzenia ludo- 
we u Greków staroż. 

Agor af obj a *g. chorobliwa o- 
bawa przestrzeni. 

Agrafa /. zapinka, sprzączka. 

Agrafja *g. chorobliwa nie- 
możność pisania. 

Agrarjusz Ł stronnik praw o- 
piekuńczych dla wielkiej wła- 
sności rolnej. 

Agrarny l. dotyczący spraw 
rolników, rolnictwa. 

Agregacja l. skupienie, nagro- 
madzenie, połączenie. 

Agregat l. skupienie pewnych 
rzeczy w całość. 

Agrege /. (agreże) zastępca 
profesora. 

Agrements /. (agreman) upię- 
kszenie, ozdoba. 

Agresja /. napad, agresyjny 
ob. agresywny. 

Agresywny Ł napastujący, za- 
czepny. 

Agronom ni. rolnik wykształ- 
cony zawodowo; agronomja nau- 
ka rolnictwa. 

Agrykultura l. rolnictwo. 

Ahaswer hebr. (Achaszwe- 
rosz) żyd wieczny tułacz. 

A huis cios /. (a ui kio) przy 
zamkniętych drzwiach, sekret- 
nie. 

Aideizm ni. chorobliwa nie- 



Aid 



10 



Akn 



zdolność tworzenia wyobrażeń, 
bezwyobrażenność. 

Aide tci et le ciel faidera /• 
(ed tua, e 16 sjel tedra) poma- 
gaj sobie, a Bóg ci dopomoże. 

Ajencja, Ajent, Ajentura ob. 
Agiencja, Agient. 

A jour /. (a żur) przezroczy- 
sty; być a. j. być w księgach 
rachunkowych, w robotach, w 
porządku aż po dzień bieżący. 

Ajrysze a. Irlandczycy. 

Akacja g.-ł. nazwa rośliny z 
rodzinv czułkowatych. 

Akademik g. uczeń akademji, 
uniwersytetu, student; członek 
akademji. 

Akadem ja g.-ł. szkoła główna, 
wszechnica, uniwersytet; stowa- 
rzyszenie uczonych; akademicki, 
należący do akademji, uniwersy- 
tecki; właściwy akademikowi, 
studencki; niewolniczo trzyma- 
jący się wzorów klasycznych; 
czysto teoretyczny. 

Akantus g.-ł. liść z rośliny te- 
goż nazwiska, naśladowany z 
pewnemi zmianami w ozdobach 
architektonicznych. 

Akaparować /. przywłaszczyć 
sobie; wykupić jaknajwiększą i- 
lość jakiego towaru, żeby od- 
przedać z dużą zwyżką ceny; 
akaparcja spekulacja polegająca 
na zakupie zapasów w celu pod- 
niesienia cen. 

Akatalektyczny g. wiersz, 
wiersz mający pełną liczbę sy- 
lab, w którym nie brak ostat- 
niej stopy, nieskrócony. 

Akapit l. ob. A capite. 

Akatolik *g. niekatolik. 

Akceleracja ł. przyspieszenie. 

Akcent l. przycisk głosu dla 
uwydatnienia myśli, -dobitniej- 
sze wymówienie pewnej zgłoski 
wyrazu; znak nad samogłoską; 
akcentować wymawiać dobit- 



niej, z przyciskiem pewne zgło- 
ski albo wyrazy; stawiać nad 
samogłoskami znaki przycisku 
głosu; uwydatniać jaką myśl, u- 
czucie. 

Akcept l. zobowiązanie się pi- 
śmienne w odpowiedniej formie 
do zapłaty jakiej sumy w termi- 
nie, które z chwilą przejścia w 
ręce wierzyciela, przyjmuje na- 
zwę wekslu; akceptacja przyję- 
cie, uznanie; podpisanie akcep- 
tu; akcaptant wekslu przyjmu- 
jący zobowiązanie zapłaty wek- 
slu, zlecone mu przez wystaw- 
cę; akceptować przyjmować, u- 
znawać, zatwierdzać; podpisać 
akcept. 

Akces l. przystąpienie (np. do 
związku); napad choroby. 

Akcesorja Ł przybory, rzeczy 
dodatkowe. 

Akcesyt ob. Accessit. 

Akcja l. czynność, działalność; 
sprawa giest, ruch; świadectwo 
na udział pieniężny w przedsię- 
biorstwie; akcjonarjusz uczest- 
nik towarzystwa akcyjnego; ak- 
cyjne towarzystwo, spółka bez- 
imienna, towarzystwo udziało- 
we; spółka, której uczestnicy są 
jej akcjonarjuszami cz. właści- 
cielami jej akcji. 

Akcydens ł. dochód uboczny; 
przychód niestały z opłat; a- 
owa robota, w drukarstwie: ro- 
bota zecerska drobna, wykwint- 
na (blankiety, rachunki, zapro- 
szenia, okólniki i t. p.) 

Akcyza /. podatek od żywno- 
ści, trunków, tytuniu i t. p.; 
władza mająca nadzór nad po- 
borem tego podatku. 

Aklamacja ł. przyjęcie przez 
jednogłośne uznanie. 

Akiimatyzować ni. przyzwy- 
czaić do miejscowego klimatu. 

Akne g. trądzik: zapalenie 



Ako 



11 



Akt 



skóry naokoło gruczołów łojo- 
wych. 

Akolita g. pomocnik; służalec; 
niższy stopień duchownego; po- 
sługujący do Mszy św. ze świe- 
cą w lichtarzu. 

Akomodacja ł. przystosowanie 
się do kogo lub czego. 

Akomodować ł. dogadzać, sto- 
sować; a. się stosować się, nała- 
mywać się do czego. 

Akompaniament /. .towarzy- 
szenie na jednych instrumentach 
muzycznych innym; towarzysze- 
nie do śpiewu, wtórowanie. 

Akompanjator /. ten co akom- 
paniuje. 

Akompanjować /. towarzyszyć 
grą na jakimś instrumencie gra- 
jącemu na drugim instrumencie, 
a. śpiewającemu, wtórować. 

Akonityna l. trujący pierwia- 
stek z owocu rośliny tojad mor- 
downik. 

Akord /. ugoda; ugoda z ro- 
botnikiem od sztuki, a. na wy- 
miar; w muzyce: harmonijne 
współczesne brzmienie kilku to- 
nów; akordowa robota, płacona 
od sztuki, nie od czasu. 

Akordj on /. harmonijka ręcz- 
na. 

Akr. a. angielska miara grun- 
tu = 1840 jardom = 40 arom 
= 0,722 morgi nowopol. 

Akredytować /. uwierzytelnić 
upełnomocnić; akredytywa pi- 
smo uwierzytelniające; dowód a. 
pismo otwierające kredyt oka- 
zicielowi. 

Akroamatyczna ni. metoda 
wykładu, sposób nauczania ^rzez 
wykład bez pytań i bez książki 
ob. Erotematyczna. . . 

Akrobata g. linoskok. • 

Akropol g. cytadela, gród wa- 
rowny w starożytnych miastach 
greckich, szczeg. w Atenach. 



Akrostych g. poemacik, które- 
go wiersze zaczynają się od li- 
ter, stanowiących razem imię 
lub zdanie. 

Akroterium g.-ł. podstawa ba- 
lustrady; naszczytek, postument 
pod statuę na szczycie gmachu. 

Akselbanty n. sznurki wełnia- 
ne, srebrne lub złote, zawiesza- 
ne na prawym ramieniu na mun- 
durach wojskowych. 

Aksjomat g. pewnik, zasada. 

Akt ł. czynność; obrząd; mo- 
dlitwa; popis; otwarcie kursów; 
urzędowe spisanie jakiej czyn- 
ności; dokument urzędowy; 
część sztuki teatralnej; w ma- 
larstwie i rzeźbiarstwie: nagi 
człowiek w różnych pozach jako 
model. 

Akta l. zbiór dokumentów, do- 
wódcy/ prawnych, historycznych; 
A. Apostolskie jedna z części N. 
Testamentu. 

Akteon g. mit. myśliwiec, któ- 
ry podpatrzył kąpiącą się bogi- 
nię Artemidę, za co zamieniony 
w jelenia rozszarpany został 
przez własne psy. 

Aktor l. osoba biorąca udział 
w działaniu; działacz; grający 
rolę w sztuce teatralnej, arty- 
sta dramatyczny. 

Aktualny L rzeczywisty; na 
dobie będący, z życia współcze- 
snego wzięty. 

Aktuariusz ni. urzędnik utrzy- 
mujący akta w porządku, wy- 
dający kopje akt. 

Aktyniczny ni. dotyczący dzia 
łalności chemicznej promieni 
światła i wogóle energji tychże 
promieni; aktyno-elektryczność 
elektryzowanie się niektórych 
kryształów pod wpływem ciepła 
promienistego. 

Aktywa l. ob. Activa. 



Aku 



12 



Alb 



Akumulacja ł. nagromadza- 
nie. 

Akumulator l. przyrząd od- 
twarzający elektryczność dyna- 
miczną zużytą do^ jego nałado- 
wania, baterja wtórna, zbieracz. 

Akupunktura ni. w chirurgji: 
ukłucie igłą. 

Akurat ł. punktualnie; wła- 
śnie; akuratny punktualny, do- 
kładny, dotrzymujący słowa. 

Akustyka *g. nauka o głosie; 
akustyczna przestrzeń, w której 
głos dobrze słychać; a. trąbka, 
ułatwiająca słyszenie źle słyszą- 
cym. 

Akuszer /. lekarz położniczy. 

Akuszerja /. położnictwo. 

Akutyczny l. ostry; a-a cho- 
roba, ostra, zapalna choroba. 

Akuzatyw=Accusativus (ob'). 

Akwaforta l. rysunek chemi- 
cznie wytrawiony na miedzi. 

Akwarela w. obraz malowany 
na papierze farbami rozpuszczo- 
nemi w wodzie. 

Akwarjum ł. zbiornik z wodą, 
w którym hodują się zwierzęta 
i rośliny wodne. 

Akwatynta w. sztych (mie- 
dzioryt) naśladujący malowa- 
nie tuszem. 

Akwawita l. okowita; wódka. 

Akwedukt ł. kanał, wodociąg 
murowany na arkadach, prowa- 
dzący wodę zdaleka. 

Akwilon l. wiatr północny. 

Akwizycja ł. nabytek. 

Akwizytor ł. towarzystwa u- 
bezpieczeń, ajent, zjednywający 
klijentów towarzystwu. 

A la /. na sposób jak. 

Alabaster g.-l. odmiana gipsu 
śnieżnej białości; alabstrowa 
białość, nadzwyczajna białość. 

A la bonne heure /. (a la ho- 
nor) właśnie, dobrze, i owszem. 



A la carte /. (a la kart) wy- 
bieranie potraw z jadłospisu. 

A la Daumont /. (a la domą) 
zaprząg, zaprząg bez orczyków, 
w cztery konie, z dwoma woźni- 
cami (nazwa od księcia dau- 
mont.) 

Alagier /. rodzaj gry w bilard 
we dwie bile. 

A la grecąue /. (a la grek) 
ozdoba rysunkowa ciągła z linji 
łączących się pod kątami proste- 
mi ,wchodzących jedne w drugie. 

A la guerre comme a la guer- 
re /. (a la ger kom a la ger) 
dosl. na wojnie, jak na wojnie: 
(trzeba się stosować do okolicz- 
ności, znosić ich skutki). 

A la hate /. (a la at) z po- 
śpiechem, na prędce, byle jak. 

A la lettre /. (a la letr) lite- 
ralnie, dosłownie. 

Alalja g. chorobliwa niemoż- 
ność mówienia. 

A la longue /. (a la ląg) w 
końcu, z czasem. 

A la minutę /. (a la minut) 
na poczekaniu, zaraz. 

A 1'antiąue /. (a la n tik) w 
stylu staroświeckim. 

Alarm iv. zgiełk, popłoch, po- 
budka, trwoga; alarmować ude- 
rzać na trwogę; trwożyć, prze- 
straszać. 

A la Soubise (subiz) sos, sos 
biały z cebuli gotowanej i przez 
sito przetartej z dodatkiem mą- 
ki, masła, śmietany, soli i pie- 
przu (od nazwiska wynalazcy) 

A la suitę /. (a la silit) nale- 
żący do orszaku (oficer). 

Alasz a. Alasz kimel n. likier 
kminkowy. 

A latere, Ad latus L (do bo- 
ku, przyboczny), legat, nadzwy- 
czajny poseł papieski. 

Alba l. długa, biała suknia 



Alb 



13 



Alf 



księży katolickich, wdziewana 
pod ornat. 

Albedo Ł miara (wyrażona 
stosunkowo) zdolności ciała od- 
bijania promieni światła, które 
na nie padły. 

Alberty nawa pewnego ga- 
tunku biszkoptów angielskich. 

Albinos h. człowiek, zwierzę o 
czerwonych oczach, białej cerze 
i białych włosach, bielak. 

Al bisogno w. (bizon jo) a- 
dres na wekslu na wypadek gdy- 
by go akceptant nie zapłacił. 

Albjon celt. W. Brytanja. 

Album l. książka z fotograf ja- 
mi pamiątkowemi, rysunkami, 
wierszami; imionnik. 

Albumin ł. białko zwierzęce. 

Albuminoid ni. związek che- 
miczny podobny własnościami 
do białka. 

Aibuminurja ni. białkomocz, 
wydzielanie się białka z moczem, 
objaw choroby nerek. 

Alchemja ar. [śrU] chemja 
średniowieczna; mniemana sztu- 
ka robienia złota. 

Alcista (ob. alt) śpiewający 
altem, grający na altówce. 

Al confessore, al medico e 
all'avocato non tener ii ver cela- 
to w. spowiednikowi, lekarzowi i 
adwokatowi należy wszystko po- 
wiedzieć. 

Al corso w. według kursu, we- 
dług cen bieżących. 

Alcyd g. ob. Herkules. 

Aldehyd płyn lotny otrzymy- 
wany przez pozbawienie alkoho- 
lu części wodoru. 

Ałderman a. członek rady 
miejskiej w Anglji i Amer. Półn. 
Aldyny śfł. stare druki wene- 
ckie z XV i XVI wieku z dru- 
karni Aldus'a Manuncjusza i je- 
go następców, cenione z powodu 
artystyczności wydań. 



Ale a. (el) mocne piwo an- 
gielskie z pszenicy bez chmielu. 

Alea belli incerta l. wynik 
wojny jest niepewny. 

Alea jacta est l. kości (losy) 
zostały rzucone (wyrażenie o- 
znaczające śmiałe postanowie- 
nie, stanowczy krok). 

Alecto g. ob. Alekto. 

Alegacja l. przytoczenie. 

Alegat l. dokument*, dowód; 
cytata, ilustracja. 

Alegorja g.-L obrazowe, sym- 
boliczne wyrażenie pojęć; podo- 
bieństwo, rodzaj przenośni. 

Alegowae l. składać dowody; 
powoływać się na co; przyta- 
czać. 

Alegro ob. Allegro. 

Aleja /. droga, ulica wysadza- 
na drzewami. 

Aleksandryn ni. wiersz jambi- 
czny rymowany, o 6-ciu stopach, 
z cezurą po 3-ciej stopie, 12-o 
lub 13-o zgłoskowy, używany w 
poezji francuskiej. 

' Aleksandrynizm ni. ob. Neo- 
platonizm. 

Alekto g. bogini zemsty, fu- 
rja jedna z trzech Eumenid(o6.) 

Alembik ar. przyrząd do dy- 
stylacji. 

Aleopatja ob. Alopatja. 

Aleteja g. bogini prawdy, 
prawda uosobiona. - 

Alewjacja ł. ulga, darowanie 
podatków skarbowych. 
' Alfabet g.-l. abecadło przen. 
początki jakiej nauki; alfabety- 
czny ułożony według liter po- 
czątkowych w porządku, w ja- 
kim one następują po sobie w al- 
fabecie czyli w abecadle. 

Alfa g. pierwsza litera alfa- 
betu greek.; alfa i omega g. od 
a do z; początek i koniec. 

Alfenid /.=Najzylber (ob.) 



Alf 



14 



Alk 



od nazwiska wynalazcy Halphe- 
na. 

Al fine w. w muz. do końca. 
Al fresco w. rodzaj malowa- 
nia na świeżym tynku. 

Alga l. morszczyna, wodorost 
morski. 

Algiebra ar. część matematy- 
ki o działaniach z ilościami wy- 
rażonemi przez głoski. 

Alhambra ar. nazwa słynne- 
go pałacu królów maurytańskich 
w Granadzie. 
Alias ł. inaczej. 

Alibi l. bytność na innym 
miejscu podczas popełnionej 
zbrodni, jako dowód niewinności. 

Alicante h. słodkie wino wy- 
rabiane w okolicach m. Alicante 
w Hiszpanji. 

Alidada ar. celownik, przy- 
rząd do znaczenia kierunku 
przedmiotów rysowanych na sto- 
le mierniczym, dioptra. 

Alien a. (eljen) nienaturalizo- 
wany obcokrajowiec; alien ene- 
my obcokrajowiec przynależący 
do państwa, z którem dany kraj 
wojnę prowadzi. 

Alien-bill a. (eljen bil) prawo 
wskazujące ograniczenia, jakim 
podlegają cudzoziemcy osiedla- 
jący się w Wielikej Brytanji. 

Aligacja ni. mieszanie krusz- 
ców przez topienie. 

Aligator w. krokodyl amery- 
kański. 

Alikwota ł. w muz. przyton, 
ton dodatkowy, harmoniczny, 
flażoletowy. 

Alimenta ł. płaca obowiązko- 
wa na utrzymanie żony i dzieci; 
płaca na utrzymanie dłużnika o- 
sadzonego w areszcie za dług. 

Alimentacja ł. żywienie, zasi- 
lanie. 

A li minę ł. dosl. od progu; mi- 
mochodem, z lekka, powierz- 



chownie (np. odrzucić, nie wda- 
jąc się w układy i targi, odłożyć 
i t. p.) 

A l'improviste /. (a lępro- 
ivist) znienacka, niespodziewa- 
nie. 

A linea ł. od początku wier- 
sza; nowy wiersz; nowy ustęp. 

Aliąuando bonus dormitat Ho- 
merus l. dosl. niekiedy i dobry 
Homer drzemał; nawet i naj- 
większy gienjusz miewa chwile 
przygasania. 

Aliteracja nć. powtarzanie się 
tej samej początkowej głoski 
kilku wyrazów w jednym wier- 
szu lub zdaniu. 

Al'ud sceptrum, aliud plec- 
trum l. co innego polityka, a co 
innego poezja. 

A livre ouvert /. (a liwr uiuer) 
tłómaczyć lub czytać odrazu, 
np. nuty, bez przygotowania się. 

Alizaryna ar. rodzaj barwnika 
roślinnego, barwy ciemno-czer- 
wonej. 

Alizejski /. wiatr, wiatr 
wschodni wiejący między zwrot- 
nikami, pasat. 

Aljans /. przymierze, sojusz, 
związek, zjednoczenie. 

Al j ant /. sprzymierzeniec. 

Aljaż /. stop, spław różnych 
metali. 

Aljenacja l. zbycie, sprzedaż, 
przeniesienie własności na inną 
osobę. 

Aljenista l. ob. Psychjatra. 

Alkad ar. wójt, sędzia. 

Alkali ar. związek metalu z 
gromady potasowców z wodo- 
rem i tlenem, zasada (chem.); 
alkaliczny zasadowy. 

Alkaloid ni. chem. związek or- 
ganiczny zasadowy w organiz- 
mach głównie roślinnych. 

Alkaraza ar. naczynie z gliny 
mocno dziurkowatej, w którym 



Alk 



15 



Alo 



woda pozostaje chłodniejszą od 
temperatury otaczającej. 

Alkazar ar. nazwa pałaców 
królów maurytańskich, nadawa- 
na niekiedy miejscom zabaw pu- 
blicznych. 

Alkierz n. pokoik boczny, bo- 
kówka; przegrodzenie w izbie. 

Alkohol ar. wyskok, spirytus 
pozbawiony wody; alkoholik, 
człowiek cierpiący na alkoho- 
lizm; pijak; alkoholizm, stan 
chorobliwy z nadużycia trun- 
ków. 

Alkoholometr *g. probierz tę- 
gości alkoholu. 

Alkoran ar.- ob. Koran. 

Alkowa ar. \_n.~\ sypialnia bez 
okien łącząca się z drugim po- 
kojem. 

AU' a. Alla w. tak jak. 

Ali aboard a. (olabord) wszy- 
scy na pokład; wsiadać! (do po- 
ciągu, tramwaju, na okręt). 

Alla breve iv. w muz. takt 
czteroćwierciowy rachowany na 
dwa, oznacza się 2 / 2 . 

Alla camera w. (kamera) w 
muz. w stylu muzyki pokojowej. 

Allach, Ałłach ar. nazwa Bo- 
ga u mahometan. 

Alla marcia w. w tempie 
marsza. 

Alla polacca w. w rytmie po- 
loneza. 

Alla prima w. sposób malowa- 
nia odrazu, bez podmalowywa- 
nia. 

Alla zingara w. (cyngara) w 
muz. w rodzaju cygańskim. 

Allegretto iv. dość ochoczo. 

Allegro w. ochoczo, żywo; 
część większego utworu, grana 
żywo. 

Alleluja hebr. chwalcie Boga. 

Alliance /. ob. Al j ans. 

Alligacja l. przymieszka. 



Ali is true a. (ol iz tru) 
prawdziwe co do joty. 

AU is well that ends well a. 
wszystko dobrze, co się dobrze 
kończv. 

Allodja st. dolno frank. a. al- 
lodjalne majątki, dziedziczne, 
nie lenne majątki. 

Allonge a. alonge /. (aląż) 
kawałek papieru dodany do za- 
pisanego wekslu, na którym no- 
wi żyranci wpisują swoje żyra. 

Allotria g. rzeczy uboczne, po- 
stronne. 

Allotropja g. ob. Polimorfizm. 

Ali right a. (ol rajt) wszyst- 
ko dobrze, w porządku. 

Air unisono w. w muz. zgod- 
nie, jednogłośnie. 

Alma mater l. (dosł. matka 
żywicielka), tytuł dawany uni- 
wersytetom, akademjom i t. d. 

Almanach ar. (?) [/.] kalen- 
darz, noworocznik. 

Al marco w. na wagę (w 
sprzedaży na giełdzie monet, w 
których brak wagi przekracza 
granice ustalone). 

Almawiwa h. rodzaj płaszcza 
męskiego, kolistego, bez ręka- 
wów (od nazw. jednego z boha- 
terów opery: „Cyrulik Sewil- 
ski"). 

Al numero w. na sztuki, po- 
dług liczby (w handlu moneta- 
mi). 

Alodjum w licz. mn. Alodja 
ob. Allodja. 

Aloes g.-l. roślina z rodź. li- 
ljowatych o liściach grubych i 
mięsistych, właściwa krajom go- 
rącym; sok z tejże rośliny uży- 
wany jako lek. 

Alogiczność (ob. logika) brak 
uzasadnienia logicznego, nielo- 
giczność. 

Alokucja l. przemowa papie- 
ska do kardynałów. 



Alo 



16 



Alu 



Alopatja *g. leczenie po- 
wszechnie używane, polegające 
na użyciu środków przeciwdzia- 
łających chorobie. 

Alotrja cb. Allotria. 

Alotropja ob. Ałlotropja. 

Alpaka, alpaga h. 1. miesza- 
nina miedzi, cynku i niklu; 2. 
tkanina wełniano - bawełniana, 
połyskująca. 

Al pari iv. narówni; sto za 
sto. 

Al peso w. (pezo) podług wa- 
gi. 

Al pezzo w. (pecco) podług 
sztuki. 

Alphonso, moneta złota hisz- 
pańska=25 pesetom. 

Al piacere ob. A piacere. 

Alpinista, członek jednego z 
licznych „stowarzyszeń alpej- 
skich" mających na celu zbada- 
nie Alp. 

Al segno w. (seńjo) aż do 
znaku ^ 

Alt w. nizki głos żeński. 

Altówka (ob. alt) instrument 
muzyczny smyczkowy, większy 
od skrzypiec i z niższym tonem. 

Altana w. lekki budynek w o- 
grodzie lub na dziedzińcu, prze- 
wiewny a. oszklony; a. fotogra- 
ficzna, przybudówka o ścianach 
oszklonych, często i z dachem 
oszklonym, w której fotogra- 
fują. 

Altarja l. dom z ogrodem za- 
pisany na. wieczne czasy dla 
księdza emeryta, z obowiązkiem 
odprawiania modłów za spokój 
duszy zapisodawcy (szczeg.' w 
północno - zachodnich częściach 
Polski) ; altarysta, ksiądz eme- 
ryt, korzystający z altarji. 

Altarzysta l. pomocnik pleba- 
na, wikarjusz; chłopiec posługu- 
jący przy Mszy świętej. 



Altembas l. materja jedwab- 
na haftowana złotem, używana 
do ubiorów kościelnych. 

Al tempo ob. A tempo. 

Alteracj^ śrl. niepokój, zmart- 
wienie, wzruszenie; muz. zmia- 
na jednej nuty w akordzie; prze-^ 
róbka; podrobienie aktu praw- 
nego. 

Altera pars l. druga strona, 
przeciwna. 

Alter ego l. drugi ja, zastęp- 
ca. 

Alterkacja ł. spór, nieporozu- 
mienie, zatarg. 

Alternacja ł. zmiana, zamia- 
na, kolej; alternata, alternowa- 
nie zmiana kolejna, odbywanie 
jakiej powinności z kim naprze- 
mian; alternatywa, alternata 
wybór jednego z dwojga. 

Alterować się l. gniewać się, 
irytować ś., wzruszać ś. 

Alterum tantum l. drugie ty- 
le, wdwójnasób. 

Altesse /. (altes) Wysokość; 
tytuł książąt. 

Altruista ni. człowiek o uczu- 
ciach nieegoistycznych. 

Altruizm ni. nieegoizm, niesa- 
molubstwo: miłość bliźniego aż 
do poświęceń. 

Aluminjum ni. glin, metal bia- 
ły, lekki, o blasku srebra. 

Alumn l. wychowaniec alum- 
natu, kleryk; były student da- 
nego zakładu naukowego (uni- 
wersytetu). 

Alumnat l. zakład naukowy, 
kształcący kleryków; zakład 
naukowy, w którym uczniowie 
otrzymują naukę i utrzymanie 
darmo. 

Aluwjum l. pokłady napływo- 
we; aluwjalne ziemie: naniesio- 
ne przez wodę, napływowe. 

Aluzja ł. napomknienie, przy- 
mówka, przytyk. 



Alw 



17 



Amb 



Alwar, dawniej używana gra- 
matyka łacińska (tak nazwana 
od nazwiska autora). 

Ałłach 06. Allach. 

Ałun ł. siarczan glinki i po- 
tasu, środek ściągający i prze- 
ciwgnilny. 

A. M. {antę meridiem) l. dosl. 
przed południem; znak dla okre- 
ślenia czasu od 12tej w nocy do 
12tej w południe (ob. P. M.) 

Amabile w. z wdziękiem. 

A majori ad minus ł. z więk- 
szego o mniejszem (wniosko- 
wać). 

A małe informato ad melius 
informandum regem L w oczeki- 
waniu zmiany decyzji, gdy król, 
źle powiadomiony, będzie świa- 
domy lepiej. 

Amalgam a. amalgamat g.-l. 
mieszanina rtęci z innemi me- 
talami; przen. mieszanina róż- 
nych pierwiastków, żywiołów; 
amalgamacja, zespolenie róż- 
nych pierwiastków w jednolitą 
całość; w hutnictwie: wyciąga- 
nie złota z rudy za pomocą rtęci. 

Amaltei g. róg mit. róg obfi- 
tości. 

Amanat ar. zakładnik wzięty 
na pewność dotrzymania umo- 
wy. 

Amant /. kochanek; aktor, 
grywający rolę kochanków. 
- Amantes amentes ł. zakocha- 
ni (są) szaleńcy. 

Amanuent Ł pomocnik w u- 
rzędzie; sekretarz. 

Amarant g.-l. szkarłat, kolor 
różowo-czerwony ze słabym od- 
cieniem fijoletowym; kwiat tej- 
że nazwy. 

Amator l. miłośnik. 

Amaurosis, Amauroza g. śle- 
pota. 

Amazonka g. kobieta rycer- 
skiego ducha; kobieta jeżdżąca 



konno; ubiór kobiecy do jazdy 
konnej. 

Ambaje l. brednie, głupstwa, 
bałamuctwa niedorzeczności. 

Ambalaż /. opakowanie. 

Ambalować /. zapakowywać. 

Amban chińś. rezydent poli- 
tyczny, przedstawiciel rządu 
chińskiego przy autonomicz- 
nym rządzie kraju hołdownicze- 
go (np. w Tybecie). 

Ambaras /. kłopot, zachód z 
czem. 

Ambargo h. ob. Embargo. 

Ambarkader /. przystań, wy- 
brzeże do wylądowania; peron 
kolei żelaznej. 

Ambarkować /. ładować na 
okręt; wsadzać na okręt; a. się, 
wsiadać na okręt. 

Ambasada /. orszak ambasa- 
dora; pałac w którym mieszka 
ambasador. 

Ambasador /. pierwszorzędny 
poseł państwa przy obcym dwo- 
rze. 

Ambicja i. poczucie swej war- 
tością duma szlachetna, ubiega- 
nie się o chwałę, bogactwa, zna- 
czenie. 

Ambo ł. 2 numery razem po- 
stawione na loterji liczbowej. 

Ambo meliores l. obaj lepsi: 
jeden godzien drugiego (wart 
Pac pałaca a pałac Paca). 

Ambona g. kazalnica. 

Ambra ar. substancja wydzie- 
lana przez niektóre zwierzęta 
wieloryb owate, wydająca przy- 
jemną woń przy spaleniu, uży- 
wana jako kadzidło. 

Ambrasy '/• wykwintne prze- 
paski, sznury do firanek a. do 
portjer. 

Ambrazura /. framuga w mu- 
rze na okna lub strzelnice. 

Ambrozja g. pokarm bogów; 
przen. napój wyśmienity. 



Amb 



Ami 



Ambulakry g. miejsca ocie- 
nione dla przechadzki; krużgan- 
ki w klasztorach; nóżki czyli 
wyrostki przysawkowe na ciele 
zwierząt zw. szkarłupniami, słu- 
żące do ruchu i połączone z we- 
wnętrznym narządem wodnym. 

Ambulans /. polowy szpital 
wojskowy; wóz dla przewożenia 
rannych i chorych. 

Ambulatorjum ni. lecznica bez 
mieszkania dla chorych. 

Ame damnee /. (am damne) 
dosl. dusza potępiona; zwolen- 
nik czyj bezwzględny, ślepo wy- 
konywujący jego rozkazy. 

Ameljoracja /. ulepszenie. 

Amen hebr. niech się tak sta- 
nie, przen. koniec. 

Amendment a. poprawka, do- 
datek do ustaw (konstytucji). 

A mensa et toro ł. od stołu i 
łoża (separacja). 

Amerszlak n. ob. Zendra. 

American beauty a. (ameri- 
ken bjuty) gatunek czerwonej 
róży o długiej łodydze, hodowa- 
ny i bardzo ceniony w Am. Półn. 

A merveille /. (merwej) cu- 
downie, doskonale. 

Amerykan /. okryty powozik 
z kozłem z tyłu, lub bez kozła. 

Amerykanka (w drukarstwie) 
mała prasa do drukowania drob- 
nych druków. 

Amerykański pojedynek, zo- 
bowiązanie się obu stających do 
pojedynku, że ten z nich odbie- 
rze sobie życie w oznaczonym 
czasie, kto taki los wyciągnie. 

A meta w. do połowy zysku 
lub straty. 

Ametyst g. nazwa pewnego 
minerału, kwarc. 

A mezza voce ob. Mezza voce. 
_ Amfibje g. płazy, zwierzęta 
zimnowodne (np. żaba). 

Amfibrach g. stopa wierszowa j 



złożona z trzech zgłosek: środ- 
kowa długa a. akcentowana 

Amfiktjonja g. związek sta- 
roż. miast greckich, sądzący 
przewinienia nietylko pojedyn- 
czych osób, ale także całych 
miast i rzeczypospolitych. 

Amfilada /. rząd pokojów, sal, 
kolumn w jednej linji po sobie 
idących. 

Amfiteatr g. część teatru na 
piętrze naprzeciw sceny; budy- 
nek półokrągły z siedzeniami dla 
widzów coraz wyższemi; amfi- 
teatralna budowa, pół okrągła 
budowa, stopniowo podnosząca 
się ku obwodowi. 

Amfitrjon g. [/.] podejmują- 
cy gości, gospodarz gościnny, 
fundator (od imienia bohatera 
komedji Plauta i komedji Mo- 
liera). 

Amfitryta g. mitol. bogini 
morza, żona Posejdona, jeździła 
na wozie kształtu muszli, cią- 
gniętym przez delfiny i konie 
morskie. 

Amfjon g. bajeczny król te- 
bański, mąż Njoby, który, gra- 
jąc na lutni, łagodził dzikie 
zwierzęta; kamienie, posłuszne 
jego muzyce, ułożyły się, two- 
rząc mury Teb. 

Amfora g. [l.~] starożytny 
dzban z 2 uszkami i wazką szyj- 
ką. 

Ami cochon /. (koszą) czło- 
wiek poufalący się zbytecznie a. 
grubijańsko w imię niby przy- 
jaźni. 

Amictus l. ob. Humerał. 

Amicus certus in re incerta 
cernitur l. w niedoli poznaje się 
prawdziwego przyjaciela. 

Amicus Plato sed magis ami- 
ca veritas ł. dosł. drogi mi jest 
Platon, lecz prawda jest mi 



Ami 



19 



Ana 



droższą; prawda jest wyższą 
nad wszystko. 

A minori ad majus ł. z mniej- 
szego o większem (wniosko- 
wać). 

Ammetr, ampermetr. ni. przy- 
rząd do oznaczenia liczby ampe- 
rów w prądzie elektrycznym. 

Amnestja g. darowanie kary, 
ułaskawienie przez panującego. 

Amnezja *g. utrata pamięci. 

Amcnjak l. sól gryząca, z 
mocną wonią, związek chem. 
azotu z wodorem. 

Amor ł., Eros g. bożek miło- 
ści; miłość; amory miłostki. 

Amoralr.oić ł. (ob. morał) nie- 
moralność. 

Amoretki /. kawałki szpiku 
cielęcego, używane do ubierania 
potraw i dodawane do ostrych 
sosów. 

Amorficzny ni. chem. bezpo- 
staciowy, nie posiadający budo- 
wy krystalicznej. 

Amorfizm ni. chem. bezposta- 
ciowość, niezdolność osadzania 
się w postaci kryształów. 

Amor omnia vincit l. miłość 
wszystko zwycięża. 

Amoroso w. w muz. czule. 

Amorphoza *g. zwierzęta nie 
mające jednostajnej postaci np. 
gąbki. 

Amor sceleratus habondi ł. 
zbrodnicza chęć posiadania (nad 
mierna chciwość). 

Amortyzacja /. umorzenie, 
spłata kapitału częściami. 

Amortyzować /. umarzać. 

Amper, jednostka natężenia 
piądu elektrycznego, zdolna 
strącić (wydzielić) w jednej go- 
dzinie 3,96 gramów srebra z a- 
zotanu srebra (nazwana tak na 
cześć uczonego francuza Am- 
pere'a). 

Amper godzina, godzina dzia- 



łania prądu, mającego natężenie 
równe jednemu amperowi. 
Ampermetr ob. Ammetr. 
Ampla ł. lampa wisząca okry- 
ta banią szklaną. 

Amplety /. sprawunki. 
Amplifikacja t. drobiazgowe 
opowiadanie, dokładniejsze wy- 
jaśnienie myśli. 

Amplituda ł. obszerność, dłu- 
gość łuku zakreślonego przez 
jakąś cząstkę drgającą lub jego 
cięciwy; obszerność wahań. 

Ampulla ł. banieczka w kształ- 
cie dzbanuszka do wody, do wi- 
na, używana przy Mszy św. 

Amputacja l. odcięcie, jakiej 
części ciała instrumentem chi- 
rurgicznym. 

Amryta stind. napój bogów, 
dsjący nieśmiertelność (w reli- 
gji Indusów). 

Amulet ar. przedmiot jaki no- 
szony przy sobie, mający niby 
chronić od chorób, nieszczęść, 
czarów. 

Amunicja /. zapasy wojenne, 
głównie proch i kule. 

Ana g. skr. a lub aa (ob.). 
Anabaptysta *g. członek se- 
kty nowochrzczeńców, podług 
której chrzest w dzieciństwie 
jest nieważny i należy chrzcić 
powtórnie dorosłych. 

Anabasis, Anabaza g. odwrót 
10,000 Greków z Azji Mniejszej 
pod dowództwem Ksenofonta; o- 
pis jego odwrotu. 

Anachoreta g. pustelnik, sa- 
motnik; przen. odludek. 

Anachronizm g. błąd w ozna- 
czeniu czasu wydarzeń; przen. 
rzecz jakaś już nie na czasie, 
przestarzała. 

Anacykliczny g. wiersz,wiersz 
który można czytać od począt- 
ku do końca i od końca do po- 
czątku, czyli wstecz. 



Ana 



20 



And 



Anadjomene g. wynurzająca 
się z morza, rodząca się z piany 
morskiej, przydomek Afrodyty 
(ob.) 

Anaeroby *g. bakterje żyją- 
ce bez tlenu. 

Anafora g. powtarzanie tych 
samych wyrazów na początku 
kilku zdań po sobie idących (fi- 
gura retoryczna). 

Anagogiczny *g. wzniosły, 
wspaniały, zachwycający. 

Anagogja g. wzniesienie du- 
szy do Boga, zachwycenie. 

Anagram g. zagadka polega- 
jąca na przestawieniu liter lub 
sylab. 

Anakolut g. brak ciągłości i 
gramatycznego związku między 
częściami okresu. 

Anakreontyk g. lekki wiersz 
żartobliwy lub miłosny. 

Anakrustyczny g. wiersz, 
wiersz zaczynający się od jed- 
nej lub dwu sylab bezakcento- 
wych ; wprowadzających w rytm 
właściwy. 

Analekta g.-l. wybór najcel- 
niejszych ustępów z pisarzów i 
poetów. 

Analfabeta nł. nie umiejący 
czytać i pisać. 

Analgezja g. nieczułaśc na 
ból. 

Analityczny nł. rozbiorowy, 
wynikający z analizy, rozbier- 
czy; a. język, nie posiadający 
fleksji, np. angielski. 

Analiza g. rozbiór, rozłożenie 
całości na części; a. chemiczna, 
rozłożenie ciała na pierwiastki; 
analizować, rozbierać, rozkładać. 

Analogizować *g przyrówny- 
wać; upodabniać. 

Analogj a g. podobieństwo; a- 
nalogiczny podobny, wedle pe- 
wnego wzoru. 



Anamneza g. badanie chorego 
co do przeszłości jego choroby. 

Ananas peruiu. nazwa rośli- 
ny amerykańskiej i jej owocu; 
przen. specjał, przysmaczek, 
żart. człowiek (w znaczeniu u- 
jemnym); ananasarnia, cieplar- 
nia w której hodują się ananasy. 

Ananke g. konieczność, prze- 
znaczenie, fatum. 

Anapest g. stopa wierszowa, 
złożona z dwu zgłosek, krótkich 
i trzeciej długiej —"-' — . 

Anarchja g.-l. bezrząd, roz- 
przężenie, zamęt, zanik karno- 
ści; anarchista, zwolennik anar- 
chji, anarchizmu; anarchizm, 
dążenie do takiego układu spo- 
łecznego, w którym nie byłoby 
władzy i każdy sam dla siebie 
stanowiłby prawa. 

Anastrofa g. umieszczenie wy 
razu zależnego przed głównym. 

Anastygmat *g. rodzaj objek- 
tywu fotograficznego. 

Anatema g.-ł. klątwa kościel- 
na, wyklęcie; Anathema sit! 
niech będzie przeklęty! 

Anatocyzm g. procent od pro- 
centu. 

Anatom g. uczony zajmujący 
się anatomją. 

Anatomizować *g. rozbierać 
ciało; rozczłonkowywać. 

Anatomją *g. nauka o budo- 
wie ciał organicznych, o roz- 
członkowaniu ich na części. 

Ancestor a. przodek, pra- 
szczur. 

Anchois /. {anszua), Ancho- 
vis a. (anczowis) małe rybki z 
morza Śródziemnego z rodziny 
śledzi. 

Ancien regime /. (a n sję re- 
żim) dawne rządy, dawny spo- 
sób rządzenia (mianowicie przed 
W. Rewolucją francuską). 

Andante, Andantino iv. zwol- 



And 



21 



Ang 



na, spokojnie (w muzyce); część 
większego utworu muz. o ruchu 
wolnym. 

Androginetyczny nł. dwupłcio- 
wy. 

Androgyne g. istota o cechach 
mężczyzny i kobiety, hermafro- 
dyta. 

Androkracja g. panowanie 
mężczyzn; ob. Ginajkracja. 

Androny śrł. brednie, duby 
smarne, niedorzeczna mowa, 
głupstwa. 

Andrus p. (w gwarze war- 
szawskiej) łobuz, złodziej. 

Andrut, tutka z ciasta opłat- 
kowego upieczona, w którą się 
nakłada pasta owocowa, krem 
albo lody. 

Anegdota g. krótkie, dowcip- 
ne opowiadanie. 

Aneks ł. dodaiek ,dowód przy- 
łączony do podania lub przedsta 
wienia, uzupełnienie. 

Aneks ja l. przyłączenie, za- 
garnienie, przywłaszczenie. 

Anektować ł. przyłączać, za- 
bierać, przywłaszczać. 

Anelektryczne *g. ciało, ciało 
będące dobrym przewodnikiem 
elektryczności. 

Anemja g. niedokrwistość; a- 
nemiczny mający mało krwi, nie 
dokrwisty. 

Anemograf *g. anemometr za 
pisujący kolejne zmiany wiatru. 

Anemologja *g. nauka o wia- 
trach. 

Anemometr *gr. wiatromierz, 
przyrząd do mierzenia prędko- 
ści wiatru. 

Anemona g.-l. nazwa rośliny, 
sasanka. 

Anemoskop *g. wiatrowskaz, 
przyrząd wskazujący kierunek 
wiatru. 

Aneroid *g. rodzaj barometru. 

Anempiryzm *#. kierunek fi- 



lozoficzny nie opierający się na 
doświadczeniu. 

A nescire ad non esse ł. nie 
wiedząc o czem, wnosić, że te- 
go niema. 

Anestezja g. nieczułość, znie- 
czulenie; anestetyczny, znieczu- 
lający, pozbawiający czucia; 
znieczulony, pozbawiony czucia. 

Anewryzm g. rozszerzenie tę- 
tnicy (choroba) . 

Anfilada /. ob. Amfilada. 

Angażować /. zapraszać, za- 
mawiać; zniewalać, zobowiązy- 
wać; angażować się, zobowiązy- 
wać się, wplątać się. 

Angekok, zaklinacz i czaro- 
dziej u Eskimosów. 

Angelus ł. modlitwa „Anioł 
Pański zwiastował" i t. d.; głos 
dzwonka kościelnego wzywają- 
cego do odmówienia tej modli- 
twy. 

Angielska choroba, krzywica. 

Angielska sól, siarczan magne- 
zji, smaku gorzko-słonawego, 
rozpuszczalny w wodzie, lek roz- 
walniający, inaczej: gorzka sól. 

Angielski metal ob. Brytański 
metal. 

Angina Ł zapalenie gardła; a. 
pectoris — zapalenie naczyń 
wieńcowych serca. 

Angjologja *g. nauka o naczy- 
niach w ciele (część anatomji). 

Anglez /. koń angielski; ro- 
dzaj tańca angielskiego. 

Anglikanizm nł. wyznanie re- 
ligijne, panujące w Anglji. 

Anglizować /. konia, podciąć 
mu ogon u nasady, żeby odsta- 
wał. 

Anglomanja nł. zamiłowanie 
we wszystkiem co angielskie. 

Angora, odmiana psów, kotów, 
królików, z sierścią długą, deli- 
katną, tkanina z sierści kóz an- 



Ang 



22 



Ano 



górskich (od nazwy miasta w 
Indjach). 

Angrosista (ob. en gros) ku- 
piec hurtowny. 

Anhydryt *g. bezwodnik, bez- 
wodny siarczan wapna. 

Anihilować l. znieść, uważać 
za niebyłe, unieważnić. 

Anilina ar. ciecz oleista, uży- 
wana do wyrobu rozmaitych 
farb. 

Anima damnata l.=Ame dam- 
nee (ob.). 

Animadwersja l. spostrzeże- 
nie, zwrócenie uwagi, przestro- 
ga, nagana. 

Animalizm ni. zwierzęcość, 
znamiona życia zwierzęcego. 

Animato w. w muz. z ożywie- 
niem. 

Anima vilis l. dusza podła, i- 
stota nędzna, a. uważana za ta- 
ką, gdyż nie posiada możności 
bronienia się. 

Animizm ni. doktryna, według 
której pierwiastek duchowy jest 
przyczyną czynności żywotnych 
w jestestwach organicznych; po- 
czytywanie duszy i życia za jed- 
noznaczne; przypisywanie cze- 
mu cech ludzkich. 

Animo deliberato l. po zasta- 
nowieniu się, z rozmysłem. 

Animoso iv. w muz. z życiem, 
z ożywieniem. • 

Animować l. zachęcać, oży- 
wiać, dodawać odwagi. 

Animozja ni. zaciętość, zawzię- 
tość, zapalczywość. 

Animus injuriandi l. zamiar 
ubliżenia. 

Animus movens l. ob. Spiritus 
movens. 

Animus nocendi, l. zamiar 
zrządzenia szkody. 

Animusz /. duch; charakter, 
odwaga, zapał, zuchowatość. 

Aniwersarz l. rocznica. 



Anjon ob. Jon. 

Ankier /. kotwica, wychwyt; 
mechanizm w zegarku; zegarek 
z takim mechanizmem; armatu- 
ra w maszynach dynamo-elek- 
trycznych. 

Ankieta /. zbadanie jakiej 
sprawy przez rzeczoznawców; 
wywiady; specjalna komisja do 
zbadania jakiej sprawy; spra- 
wozdanie. 

Ankiloza g. chorobliwa nie- 
możność ruchu w stawie. 

Ankra n. żelazna klamra do 
spajania, (np. belek, ścian); an- 
krować, wzmacniać budynek an- 
krami. 

Annale, Annały /. roczniki, 
spis zdarzeń zaszłych podług na- 
stępstwa lat, kronika; annalista, 
rocznikarz, piszący annale, kro- 
nikarz. 

Anni praeteriti l. roku prze- 
szłego. 

Anniversarja l. doroczne uro- 
czystości. 

Anno ł. w roku; Anno Domi- 
ni, w roku Pańskim; ob. A. c. 

Annuata l. dochód roczny za 
kapitał złożony bezzwrotnie. 

Annuity l. opłata mająca się 
wnosić w stałych terminach ce- 
lem umorzenia długu lub utwo- 
rzenia oznaczonego kapitału. 

Annulować ł. znieść, uznawać 
za niebyłe. 

Anod *g. elektrod dodatni, ko- 
niec drutu prowadzącego prąd z 
bieguna dodatniego baterji elek- 
trycznej do elektrolitu. 

Anodyny *g. krople: miesza- 
nina, eteru siarczanego z wysko- 
kiem, uśmierzająca ból przez o- 
durzenie. 

Anomalja g. nieprawidłowość, 
niewłaściwość, nienormalność, 
objaw niezwykły, uchylenie się 
od reguły ogólnej. 



Ano 



23 



Ant 



Anonim g.-ł. autor bezimien- 
ny, nie podpisujący nazwiska; 
list bezimienny; anonimowe to- 
warzystwo, bezimienne towarzy- 
stwo, towarzystwo akcyjne. 

Anons /. ogłoszenie w pis- 
mach, zawiadomienie. 

Anonsować /. oznajmiać, do- 
nosić, ogłaszać. 

Anorganiczny *g. nieorgani- 
czny; martwy, nieżywotny, na- 
leżący do królestwa minerałów. 

Anormalny ni. nieprawidłowy, 
wyjątkowy, niezwykły. 

Ansa ł. niechęć, uraza, złość, 
chęć zemsty, powód, sposobność. 

Ansamble ob. Ensemble. 

Anszlag n. kosztorys, zarys 
kosztów budowy i robót. 

Anta l. pilastr; kolumna wy- 
suwająca się z muru. 

Antaba n. metalowa rękojeść, 
rączka, klamra u szuflady, ku- 
fra i t. p. sztaba zgięta, osłania- 
jąca cyngle u strzelby. 

Antagonista g. przeciwnik. 

Antagonizm g. przeciwdziała- 
nie, przeciwieństwo, współubie- 
ganie się, zawiść. 

Antałek ivęg. ósma część ok- 
seftu; beczułka, dwuwiadrówka; 
antałkowe piwo, nalewane 
wprost z antałka do szklanki, 
nie butelkowane. 

Antarktyczny g. położony bli- 
zko bieguna południowego. 

Antarktyda g. ląd biegunowy 
południowy. 

Antę L przed. 

Antecedencje, Antecedensy l. 
sprawy i okoliczności poprzed- 
nie, mniej a. więcej związane z 
wypadkiem, o który chodzi. 

Antecesor l. poprzednik, przo- 
dek. 

Antę Christum Natum ob. 
A. C. N. 



Antedatować ni. napisać wcze- 
śniejszą datę. 

Antedyłuwjalny ni. przedpo- 
topowy. 

Anteludjum ł. orzegrywka, 
krótki wstęp muzyczny. 

Antenat ni. przodek rodziny, 
protoplasta. 

Antę omn'"a l. przedewszyst- 
kiem. 

Antepedjum a. Antependjum 
l. dolna zasłona ołtarza. 

Anterjora l. ob. Antecedencje. 

Anthem *g. hymn religijny 
lub narodowy. 

Anthropopithecus ni. małpa 
człowieko - kształtna (gibbon, 
szympans, orangutan, goryl). 

Anthropos zoon politikon g. 
człowiek jest zwierzęciem spo- 
łecznem. 

Anti, Anty g. przeciw, złożone 
z jakim wyrazem oznacza poję- 
cie wprost przeciwne, nieprzyja- 
zne. 

Anticipando, Anticipative l. 
naprzód, z góry (np. zapłata). 

Antidotum ł. ob. Antydot. 

Antilegomena g. pisma sporne 
niepewnego autora (ob. Homolo- 
gumena). 

Antiąuitates l. starożytności. 

Anticmo modo, Antiąuo morę, 
Antiąirs moribus l. starym spo- 
sobem, według starego zwycza- 
ju- 

Antitoksyna *g. substancja 
wytwarzana we krwi, głównie 
za pomocą odpowiednich za- 
szczepień, wstrzykiwań, przeciw- 
działająca bakterjom chorobo- 
twórczym. 

Antologja g. wybór utworów 
poetycznych z różnych autorów. 

Antracen *g. węglowodór, o- 
trzymywany przy wrzeniu smo- 
ły z węgla kamiennego. 



Ant 



24 



Ant 



Antracyt *g. gatunek naj- 
czystszego węgla kamiennego. 

Antraks g. wąglik, wrzóa, czy- 
rak, karbunkuł. 

Antrakt /. międzyakt, przer- 
wa między jednym aktem wido- 
wiska a drugim. 

Antreprener /. przedsiębior- 
ca. 

Antrepryza /. przedsiębior- 
stwo, dostawa. 

Antresola /. piąterko. między 
parterem a pierwszym piętrem, 
półpiętro. 

Antropocentryzm, ni. poczy- 
tywanie człowieka za cel bytu 
całego świata. 

Antropofag g. ludożerca. 

Antropofonika *g. fizjologja 
mowy ludzkiej. 

Antropogienja, Antropogonja 
g. nauka o pochodzeniu człowie- 
ka i rozwoju ras ludzkich. 

Antropogieografja *g. nauka 
o rozsiedleniu człowieka na zie- 
mi, o wpływie klimatu i ukształ- 
towania powierzchni ziemi na 
człowieka. 



Antropognozja 



poznanie 



anatomiczne ciała ludzkiego 

Antropolatrja *g. oddawanie 
czci boskiej ludziom. 

Antropologia *g. gałąź histo- 
rji naturalnej, zajmująca się 
człowiekiem, jego rozwojem, ra- 
sami ludzkiemi . 

Antropometrja *g. nauka o po- 
miarach, dokonywanach na cie- 
le ludzkim; antropometryczne 
biuro, biuro, w którem zdejmują 
i zapisują niektóre pomiary cia- 
ła złoczyńców, żeby ich pewniej 
rozpoznać w razie ponownego 
schwytania. 

Antropomorfizm *g. uczło- 
wieczenie, wyobrażenie Boga w 
postaci ludzkiej, z przymiotami 
i wadami ludzkiemi; antropo- 



morficzny, zbliżony do człowie- 
ka pod względem swej postaci a. 
pod względem ^wej natury du- 
chowej. 

Antropomorfizować *g. przy- 
pisywać czemu własności ludz- 
kie. 

Antropozofja *g. nauka o czło 
wieku z punktu widzenia filozo- 
fii. 

Antropozoiczny *g. okres, 
czwartorzędowe formacje, za- 
wierające młodsze (aluwjalne) 
i starsze (dyluwjalne) pokłady 
napływowe, wraz ze szczątkami 
istniejących wtedy ludzi i zwie- 
rząt. 

Antrykot ob. Entrecóte. 

Anturaż ob. Entourage. 

Anty ob. Anti. 

Antychlor *g. mieszanina wy- 
dalająca chlor z materjałów bie- 
lonych tym pierwiastkiem. 

Antychryst g. (późn.) nie- 
przyjaciel Chrystusa i chrześci- 
jaństwa, czart; przen, człowiek 
zły, potępieniec. 

Antycyklon *g. wir wiatrów 
tworzący się dokoła miejsca naj- 
większego ciśnienia powietrza, 
zwykle łagodniejszy niż cyklon. 

Antycypacja l. uprzedzenie 
faktów, przewidywanie, przypu- 
szczanie* z góry; wypłata przed 
terminem. 

Antycypować l. uprzedzać. 

Antyczny (ob. antyk) staro- 
żytny, staroświecki. 

Antydatować ob. Antedato- 
wać. 

Antydot g.-l. odtrutka, środek 
przeciw truciznie. 

Antyduelista /. przeciwnik 
pojedynków. 

Antyfebryna ni. środek lekar- 
ski przeciwgorączkowy. 

Antyfona *g. śpiew kapłana 
i ludu naprzemian, lub dwóch 



Ant 



25 



Ant 



chórów, odpowiadających sobie, 
zwykle kończący litanję, a. 
psalm; antyfonarz, antyfona- 
rjusz księga z antyfonami i nu- 
tami do nich. 

Anty graf ja *g. pismo odwrot- 
ne, na wspak. 

Antyk nł. przedmiot starożyt- 
ny, cenny zabytek; przedmiot 
przestarzały. 

Antykamera nł. przedpokój, 
sień. 

Antyklerykalny nł. wrogi du- 
chowieństwu. 

Antyklinałny nł. wygięty w 
postać siodła (pokład ziemi). 

Antykonstytucjny nł. niezgod- 
ny z konstytucją, niezgodny z 
artykułami ustawy konstytucyj- 
nej. 

Antykrytyka *g. krytyka kry- 
tyki, odpowiedź zwalczająca 
krytykę. 

Antykwa nł. gatunek pospoli- 
cie używanych prostych czcio- 
nek łacińskich. 

Antykwariat ł. handel daw- 
nemi, a. rzadkiemi książkami. 

Antykwarjusz a. Antykw arz ł. 
starożytnik, miłośnik i badacz 
starożytności; handlujący ksią- 
żkami dawnemi lub nowszemi u- 
żywanemi. 

Antykwarnia ł. sklep, w któ- 
rym sprzedają wyroby staro- 
świeckie lub dawne książki. 

Antylogja g. sprzeczność po- 
między zdaniami wygłoszonemi 
przez tegoż samego człowieka. 

Antymilitaryzm, dążność prze 
ciwna utrzymywaniu wielkich 
armji stałych i militaryzmowi. 

Anty ministerialny, niprzyja- 
zny względem ministerjum. 

Antymon arab. metal biały, 
niebieskawo - szarawy, pierwia- 
stek chemiczny, mający liczne 
zastosowania. 



Antynomia g. przeciwieństwo 
sprzeczność praw. 

Antynous, typ piękności mę- 
skiej (od imienia ulubieńca ce- 
sarza rzymskiego Hadrjana) . 

Antypapież, papież wybrany 
nieprawnie na przekór papieżo- 
wi wybranemu prawnie i współ- 
zawodniczący z papieżem pra- 
wowitym. 

Antypassat ł. prąd powietrza, 
płynący górą od równika ku 
biegunowi (czy to północnemu 
czy południowemu.) 

Antypast w. przekąska a. na- 
pitek przed jedzeniem ; przysma- 
czek; rozkosz, uciecha. 

Antypatia g. wstręt, odraza. 

Antyperystaltyczny g. ruch ki- 
szek przeciwny perystaltyczne- 
mu (zdarza się przy wymioto- 
waniu.) 

Antypiryna g. środek lekarski 
przeciwgorączkowy. 

Antypka tur. cybuch z turec- 
kiej wiśni a. czereśni. 

Antyplanat Ł rodzaj objekty- 
wu fotograficznego. 

Antypoda g. przeciwnożny, 
mieszkaniec drugiej półkuli 
ziemskiej; przen. człowiek zupeł 
nie przeciwnego (z kimś) chara- 
kteru, sposobu myślenia. 

Antysemita ł. przeciwnik ży- 
dów. 

Antysemityzm ł. wrogie sta- 
nowisko względem żydów. 

Antyseptyczny ł. przeciwgnil- 
ny. 

Antyseptyka g. działanie środ- 
kami przeciwgnilnemi. 

Antysocjalny ł. przeciwny in- 
teresowi społeczeństwa, przeciw- 
społeczny. 

Antystrofa g. część śpiewu 
chóru w dramacie staroż. Gre- 
ków. 

Antyszambrować /. iron. wy- 



Ant 



26 



Ape 



czekiwać w przedpokoju czło- 
wieka możnego, żeby go sobie 
zjednać. 

Antytetyczny g. przeciwny, 
będący antytezą. 

Antyteza g. przeciwstawienie, 
przeciwieństwo; u Hegla: sta- 
djum dziejowe, zawsze następu- 
jące po tezie; po nim zaś nastę- 
puje synteza. 

Antytoksyna g. substancja 
wytwarzana we krwi głównie po 
odpowiednich szczepieniach t. j. 
wstrzykiwaniach, przeciwdziała- 
jąca bakterjom chorobotwór- 
czym. 

Anty trynitar jusze, Antytryni- 
tarze l. sekty odrzucające dog- 
mat Trójcy św. (np. Arjanie). 

Anulować ob. Anihilować. 

Aojda g. wędrowny piewca, 
poeta w czasach bohaterskich 
Grecji. 

Aorta g. główna tętnica wy- 
chodząca z serca. 

Aoryst g. w gram. czas prze- 
szły chwilowy. 

A one a. A number one a. (ej 
nomber on) rzecz najlepszego 
gatunku, pierwszej klasy; oso- 
ba pierwszej miary. 

A outrance /. (a utrans) do 
ostatka, do ostateczności; na o- 
stre. 

A. p. skróć. Anno passato ł. 
w roku minionym, skróć, anni 
praeteriti 1. roku zeszłego. 

A. P. ob. Associated Press. 

Apage g. odstąp, idź precz; 
A. satanas! ł. precz szatanie! 

Apagogiczny g. dowód, dowód 
wynikający z niemożliwości 
twierdzenia przeciwnego. 

Apanaże /. uposażenie książąt 
i księżniczek domu panującego. 

Aparat /. połączenie przyrzą- 
dów i narzędzi w urządzenie 
zbiorowe do wykonywania da- 



nej czynności; A-y kościelne, u- 

biory kapłańskie kościelne: or- 
nat, kapa i dalmatyka. 

Apartament /. duże, wytwor- 
ne mieszkanie. 

A parte ł. na stronie, na ubo- 
czu, oddzielnie. 

Apartment house a. dom czyn- 
szowy podzielony na oddzielne 
mieszkania (zwykle wytworniej- 
sze), ob. także tenement house. 

Aparycja i. ukazanie się, zja- 
wienie się. 

Apasze /. bandyci paryscy, 
przeważnie sutenerzy (od nazwy 
plemienia indjan czerwonoskó- 
rych). 

Apatja g. obojętność, zobojęt- 
nienie, odrętwienie uczuć, nie- 
czułość. 

Apatyczny, obojętny, nieczuły, 
niewrażliwy. 

Apatyk g. człowiek doznający 
apatji. 

Apedeutyczny g. nie posiada- 
jący wykształcenia. 

Apel /. zwoływanie, wezwanie. 

Apelacja ł. odwołanie się od 
wyroku niższej instancji do s->- 
dów wyższej instancji. 

Apendyks ł. ob. Suplement. 

Apepsja g. niemożność tra- 
wienia. 

Apercepcja l. uświadomienie, 
spostrzeżenie, przygotowanie u- 
mysłu do przyjęcia wiadomości 
naukowych: uWundta: skoncen- 
trowanie wyobrażeń w ognisku 
świadomości (por. Percepcja). 

Apercypować ł. dokonywać a- 
percepcji. 

Apercu /. (aijersju) rzut oka; 
rozprawka stanowiąca pobieżny 
zarys. 

Aperitif /. kieliszek trunku 
przed jedzeniem, jakoby dla stra- 
wności. 



Ape 



27 



Apo 



Aperto libro l. gdzie się ksią- 
żka otworzy (czytać, tłomaczyć). 

Apertura ł. w mecl. sztucznie 
zrobiona długotrwała ranka na 
ciele w celu leczniczym. 

Apetyt l. łaknienie, chęć je- 
dzenia, żądza. 

A peu pres /. (a po pre) pra- 
wie, okcło, blizko. 

Apex a. szczyt, wierzchołek, 
punkt kulminacyjny. 

Aphelium g. punkt najwięk- 
szego oddalenia planety lub ko- 
mety od słońca. 

A piacere w. dowolnie, według 
upodobania. 

Apis, byk święty star. Egip- 
cjan, czczony jako bóstwo. 

Aplanat Ł objektyw fotogra- 
ficzny z soczewką aplanatyczną. 

Aplanatyczna /. soczewka, wol 
na od aberacji kulistości. 

Aplaudować l. oklaskiwać, po- 
chwalać. 

Aplauz /. oklask, brawo; po- 
chwała głośna, okrzyki uznania. 

Aplikacja l. pilność, gorliwe 
przykładanie się; początkowa 
praktyka biurowa, zwykle bez- 
płatna; zastosowanie, podanie, 
prośba pisemna. 

Aplikacje /. rodzaj haftu, na- 
kładanego na materjał jako wy- 
pukły deseń. 

Aplikant l. praktykant sposo- 
biący się bezpłatnie do czynno- 
ści biurowych. 

Aplikatura ł. w muz. prawi- 
dłowy układ palców. 

Aplikować ł. zastosowywać; 
służąc bezpłatnie, sposobić się do 
urzędu; A. się=pilnie chodzić 
(około kogo a. czego), przykła- 
dać się. 

Aplornb /. pewność siebie w 
mowie, obejściu, w ruchach. 

Apodyktyczny g. stanowczy; 
nieprzeparty, pewny. 



Apodosis g. druga połowa o- 
kresu krasomówczego, zawiera- 
jąca dokończenie pierwszego o- 
kresu, rozstrzygniecie wątpliwo- 
ści podniesionej w pierwszej po 
łowię (poróiu. Protasis). 

Apodżiatura cb. Apogiatura. 

Apoftegmat g. krótkie, jędr- 
ne zdanie, maksyma, epigramat. 

Apogeum g. punkt największe 
go oddalenia księżyca od ziemi; 
przen. szczyt, zenit. 

Apogiatura w. w fnuz. krótka 
nuta przed dłuższą, rodzaj for- 
szlagu. 

Apokalipsa g. Objawienie św. 
Jana. 

Apokaliptyczny, wspomniany 
w Apokalipsie; przen. zagadko- 
wy, tajemniczy, niezrozumiały, 
pełen przenośni. 

Apokryf g. nieuznane przez 
Kościół za autentyczne opowia- 
danie z życia Chrystusa a. N. 
Panny, spisane w pierwszych 
wiekach chrześcijaństwa; podro- 
bienie, falsyfikat. 

Apoliinaris, woda mineralna 
alkaliczna, zawierająca węglan 
sody, czerpana ze źródła tegoż 
nazw. w Prusach Nadreńskich. 

Apollo g. (dopełniacz: Apolli- 
na)- bóg słońca i sztuk pięk- 
nych; ideał piękności męskiej; 
rodzaj motyla dziennego; dzia- 
twa ApoHina=poeci. 

Apolog g. bajka z życia zwie- 
rząt lub roślin. 

Apologieta, Apologista g. pi- 
sarz broniący wiary chrześcijań- 
skiej; chwalca. 

Apologietyka g. nauka bronie- 
nia prawd wiary chrześcijań- 
skiej. 

Apologja g. usprawiedliwienie, 
obrona. 

Aponeuroza g. błonka ścięgna 



Apo 



28 



Apr 



przytwierdzającego mięsień do 
kości. 

Apopleksja g. pęknięcie naczy- 
nia krwionośnego w mózgu, po- 
łączone z utratą przytomności, 
udar. 

Apoplektyczny, skłonny do a- 
popleksji; dotyczący apopleksji. 

Apopsychja g.= Apsychja. 

Aportować /. przynosić na ro- 
zkaz (o psie). 

Aporty /. wkłady rzeczowe za- 
łożycieli spółki akcyjnej: ziemie, 
budynki, urządzenia fabryczne; 
podczas seansu spirytystów: 
spadanie a. przynoszenie przez 
niewidzialnych działaczy przed- 
miotów ze znacznej nieraz odle- 
głości. 

A posse ad esse l. z tego, że 
coś jest możliwe, wnioskować, że 
jest rzeczywiście. 

Apostata g. odstępca, odszcze- 
pieniec, zaprzaniec. 

Apostazja g. odstępstwo, wy- 
rzeczenie się (np. wiary). 

A posteriori l. wnioskowanie z 
następstw o przyczynach. 

Apostolat g. godność biskupia, 
biskupstwo. 

Apostolska stolica, stolica pa- 
pieska; przen. Papież. 

Apostolstwo ł. posłannictwo, 
misja; krzewienie jakiej wiary, 
pojęć. 

Apostrof g. znak * zastępują- 
cy dźwięk opuszczony. 

Apostrofa g. w retoryce : prze- 
mówienie do nieobecnych jak 
bdyby byli obecnymi, do rzeczy 
martwych, a nawet do pojęć, jak 
gdyby miały życie i czucie; na- 
gana. 

Apotema g. mat. promień ko- 
ła wpisanego w wielokąt forem- 
ny. 

Apoteoza g. ubóstwienie, wy- 
niesienie człowieka do rzędu bo- 



gów; artystyczne utworzenie 
grupy, wyobrażającej bohate- 
rów wśród chwały. 

A potiori ł. podług większości, 
podług części głównej. 

Apozjopeza g. przemilczenie, 
jako figura retoryczna, urwanie 
mowy umyślne. 

Apozycja l. w gram. dopowie- 
dzenie. 

Apparent rari nantes in gur- 
gite vasto l. dosł. ukazują się 
nieliczni pływacy na topieli ob- 
szernej = wśród powszechnego 
upadku (moralnego, umysłowe- 
go lub materjalnego) albo wśród 
pustek zdarzają się nieliczne 
wyjątki, okazy. 

Appassionato w. namiętnie. 

Appendicitis l. zapalenie śle- 
pej kiszki. 

Appendix ob. Apendyks. 

Appoint /. (apuę) weksel sta- 
nowiący wyrównanie całej nale- 
żności. 

Appointment a. nadanie ja- 
kiegoś urzędu, godności, posa- 
dy; umówione zejście się, 
schadzka, rendez-vous. 

Approbatur ł. dosł. pozwala 
się, ob. Aprobata. 

Approximative l. w przybliże- 
niu, przypuszczalnie. 

Aprecjacja ł. ocenienie. 

Aprehendować ł. przejmować 
się, brać co do serca. 

Aprehensja 1. przejmowanie 
się, trapienie czym; obawa. 

Aprekacja ł. błaganie. 

Apres la lettre /. (apre la 
letr) dalsze odbitki ryciny mie- 
dziorytniczej, stalorytu, heljo- 
grawiury po umieszczeniu podpi- 
su autora ryciny i sztycharza. 

Apres moi le deluge /. (apre 
mua 16 delitż) po mnie choćby 
potop, wszystko mi jedno, co po- 
tem będzie. 



Apr 



29 



Arc 



Apretura a. zabarwianie i wy- 
kończenie tkanin do handlu. 

A prima vista ob. Prima vi- 
sta. 

A priori ł. wyrokowanie z gó- 
ry, wnioskowanie z przyczyn o 
skutkach. 

Aprobacja ł. pochwała, uzna- 
nie, przyjęcie. 

Aprobata l. ootwierdzenie; u- 
znanie za dobre; pozwolenie 
władzy duchownej na drukowa- 
nie książki. 

Aprobować l. potwierdzać, po- 
zwalać, uznawać za dobre, po- 
chwalać. 

A propos /. (apropo) w sam 
czas, w samą porę, właściwie, 
stosownie, ale-ale, co się tyczy; 
A. des bottes (de bot) ni z tego 
ni z owego, bez związku z tym, 
o czym była mowa. 

Aproprjacja ł. przywłaszcze- 
nie. 

Aprosza /. rów oblężniczy, któ 
rym nieprzyjaciel podstępuje 
pod fortecę, przykop. 

Aprowidować ł. zaopatrywać. 

Apsychja g. głębokie omdle- 
nie, 

Apsydy g. punkty największe- 
go i najmniejszego oddalenia pla- 
nety od słońca (aphelium i peri- 
helium) ob. Absyda. 

Aqua haeret ł. dosł. woda za- 
tyka się (w rurze): być w kło- 
potach. 

A ąuatre epingles /. (a katr 
epęgl) elegancko, strojnie. 

A ąuatre mains /. (a katr 
mę) na cztery ręce (w muzyce). 

Aqua vitae l. dosł. woda życia, 
okowita, wódka. 

A ąuelche cnose malheur est 
bon /. (a kelk szoz malór e ba) i 
nieszczęście na coś się przyda; 
niema tego złego, coby na dobre 
nie wyszło. 

E 



Aąuila non capit muscąs ł. 

dosł. orzeł nie chwyta much; 
przen. wielki człowiek nie znęca 
się nad drobiazgami. 

A. r. skróć. Anno regni l. ro- 
ku panowania. 

Ar /. miara powierzchni=100 
metrom kwadratowym. 

Araba ob. Arba. 

Arabeski /. fantazyjne, ozdo- 
by, naśladujące solot gałązek, 
liści, kwiatów i linji. 

Arabia des er ta L Arab ja ska- 
lista przen. pustka. 

Aramejski język, język uży- 
wany w staroż. Syrji, którego i 
dziś używają mieszkańcy okolic 
Mossulu (Syrja w Biblji zowie 
się Aram). 

Aranżer /. urządzający tańce, 
zabawy . 

Aranżować /. urządzać; w 
muz. przełożyć kompozycję z or- 
kiestry lub śpiewu na jakikol- 
wiek instrument muzyczny lub 
odwrotnie. 

Arba, Araba tur. wóz dwu- 
kolny mongołów, kirgizów. 

Arbiter ł. sędzia polubowny, 
rozjemca. 

Arbiter elegantiarum l. mistrz 
dobrego smaku, uznany wzór 
wytworności, wykwintu. 

Arbitralność ł. dowolność, sa- 
mowolność. 

Arbitralny l. samowolny. 

Arbitraż /. spekulacja na róż- 
nice cen i kursu papierów war- 
tościowych, zachodzące między 
j^dnoczesnemi notowaniami na 
różnych giełdach. 

Arcanum (Z. m. Arcana) ł. ta- 
jemnica, sekret; sekretny spo- 
sób, środek; A. imperii — tajem- 
nice państwowe. 

Archaiczny, Archaistyczny g. 
mający cechy starożytności. 



Arc 



30' 



Are 



Archaizm g. wyraz przesta- 
rzały; staroświecczyzna. 

Archeografja gr. opis zabyt- 
ków starożytności. 

Archeolog g. badacz starożyt- 
ności, starożytnik. 

Archeologia g. nauka o zabyt 
kach starożytnych, starożytnic- 
two. 

Archeopteryks g. wielki skrzy 
dłaty płaz zaginiony, kopalny. 

Archetyp #.=Prototyp. 

Archidjakon g. najstarszy z 
duchownych przy biskupie (daw- 
niejsza dostojność kościelna). 

Archidiecezja g. arcybiskup- 
stwo; okrąg, złożony z kilku dje- 
cezji pod zwierzchnictwem arcy- 
biskupa. 

Archirej g. arcybiskup w ko- 
ściele prawosławnym. 

Archikatedra g. katedra arcy- 
biskupia. 

Archikonfraternia g.-Ł arcy- 
bractwo. 

Archimandryta g. przeor kla- 
sztoru prawosławnego. 

Archipelag g. gromada wysp, 
blizko siebie leżących. 

Archiprezbiter g. starszy ka- 
nonik katedralny. 

Architekt g. budowniczy. 

Architektonika g. umiejętność 
zestawiania części budowli w 
harmonijką całość. 

Architektura g. budownictwo, 
sztuka budowania; rodzaj budo- 
wania. 

Architraw g. nadsłupie, belka, 
leżąca bezpośrednio na kapite- 
lach kolumn, służąca za podsta- 
wę budowy wierzchniej. 

Archiwalia l. dokumenty za- 
czerpnięte z archiwów. 

Archiwista g. zarządzający ar- 
chiwum. 

Archiwolta g. ozdoba archite- 
ktoniczna zewnętrzna, biegnąca 



brzegiem krzywolinijnego otwo- 
ru budowli lub arkady. 

Archiwum g. miejsce przecho- 
wywania dawnych akt i dowo- 
dów piśmiennych. 

Archont g. członek rządu rze- 
czypospolitej Ateńskiej po upad- 
ku monarchji w Atenach. 

Arcy ł. iv 'połączeniu z innemi 
wyrazami zn.: bardzo, nader, 
wielce; wielki, znakomity, wzo- 
rowy; naczelny, mistrz w swoim 
zawodzie np. Areytyp, typ wy- 
borny. 

Ardito tu. z zapałem. 

Areał /. obszar ziemi, rozle- 
głość gruntu. 

A rebours /. (a róbur) naod- 
wrót, nawspak. 

Arena l. tor wyścigowy; miej- 
sce walki, zapasów: w cyrku 
miejsce w którym się odbywają 
widowiska; przen. szranki, pole 
działalności. 

Arenarja l. kopalnie piasku, 
zagłębienia po nich (niegdyś 
kryjówka chrześcijan w Rzymie 
podczas prześladowań). 

Arenda Ł dzierżawa; szynk, 
karczma. 

Arendarz l. dzierżawca; 
karczmarz, szynkarz. 

Areola /. pierścień dokoła 
księżyca; obrączka ciemniejsza 
dokoła brodawki piersiowej; 
^lamka czerwona na ciele chore- 
go na odrę. 

Areometr g. narzędzie do mie- 
rzenia gęstości i ciężkości gatun- 
kowej płynów. 

Areopag g. najwyższy sąd w 
starożytnych Atenach; przen. 
zgromadzenie osób dostojnych, 
wyrokujących o czym. 

Ares g. bożek Mars. ob. 

Areszt urzędowe zatrzymanie 
(uwięzienie) osoby; czasowe po- 
zbawienie wolności; miejsce a- 



Are 



31 



Arm 



resztu, więzienie, koza; areszto- 
wać przytrzymać, uwięzić, osa- 
dzić w areszcie; aresztant czło- 
wiek aresztowany, więzień. 

Aresztanckie roty, przymuso- 
we roboty w twierdzy pod rygo- 
rem wojskowym, jako kara kry- 
minalna podług praw rosyjskich. 

A revoir /. (a rewuar) do wi- 
dzenia. 

Arfa g. ob. Harfa. 

Arfować g. przesiewać zboże; 
ziemie, żwir przez arfe czyli ra- 
fę. 

Argentan ob. Najzylber. 

Argent comptant /. (arża"ka- 
ta n ) w gotówce, w gotowiznie. 

Argiwowie nazwa dawana Gre- 
kom przez poetów łacińskich. 

Argon g. jeden z pierwiastków 
składowych powietrza. 

Argonauta g. żeglarz wędru- 
jący po złoto, po majątek (od 
Argonautów, zdobywających zło- 
te runo podług mitol. greckiej); 
żeglarek, rodzaj mięczaka mor- 
skiego. 

Argot /. {ar go) gwara, żar- 
gon, szwargot. 

Argument ł. dowód, środek 
przekonywający. 

Argumentacja ł. dowodzenie, 
sposób dowodzenia. 

Argumentum L argument; A. 
ad hominem, dowodzenie oparte 
na przykładzie z życia człowie- 
ka, z którym mówimy; pobijanie 
kogoś własną jego bronią; A. ba- 
culinum a. A. baculo, argument 
dotykalny; dosl. przekonywanie 
kijem; A. ex silentio dowód w 
zamilczeniu o czem. 

Argus g. mit. stuoki stróż; 
przen. stróż czujny; nazwa ga- 
tunku małego motylka; gatunek 
ptaka. 

Argusowe oczy, oczy bardzo 
czujne, podejrzliwe. 



Aria di bravura w. arja popi- 
sowa, świetna. 

Ariel hebr. duch powietrzny 
(w „Burzy" Szekspira). 

Arioso w. śpiewnie; ustęp śpie- 
wny, liryczny. 

Arja /. pieśń- melodja. 

Arjadny nić, środek wyprowa- 
dzenia z kłopotu. 

Ar janie, sekta religijna nie u- 
znająca bóstwa Chrystusa. 

Arjergarda /. straż tylna woj- 
ska, odwód. 

Arjowie, Aryjczycy, narody 
szczepu indo - europejskiego 
(Słowianie, Litwini, Giermanie, 
narody greko - romańskie, Cel- 
towie, Albańczycy, Irańczycy cz. 
Persowie, Hindusi). 

Arka ł. wielki okręt, korab; A. 
Noego, okręt w którym Noe z 
rodziną i różnemi zwierzętami u- 
niknął potopu; żart. wielki, cię- 
żki powóz, landara; A. przymie- 
rza, ozdobna skrzynia, w której 
starożytni Izraelici przechowy- 
wali tablice 10 przykazań, dane 
Mojżeszowi na górze Synai. 

Arkabuz /. rodzaj dawnej 
strzelby. 

Arkada /. łukowe sklepienie 
na filarach. 

Arkadja g. szczęśliwa kraina, 
kraj błogosławiony. 

Arkadyjski g. pasterski, siel- 
ski. 

Arkan tat. sznur z pętlą do 
chwytania zwierząt ze stada; 
więzy, postronek. 

Arkana l. ob. Arcanum. 

Arktyczny g. położony blizko 
bieguna północnego. 

Arlekin w. błazen, pajac. 

Arlekinada w. błaznowanie, 
figłe błazeńskie. 

Armada h. ogromna flota wo- 
jenna. 

Armator /. przedsiębiorca, wy- 



Arm 



32 



Ars 



posażający okręt we wszystko, 
co potrzebne do żeglugi. 

Armatura l. wyekwipowanie, 
uzbrojenie okrętu, żołnierza: o- 
gól przyrządów dodatkowych, za 
bezpieczających maszynę; kotwi- 
ca magnesu; w heraldyce: uzbro 
jenie rynsztunkami herbów; o- 
zdoby z oręża naokoło herbowej 
tarczy. 

Armes parlantes /. (arm par- 
lant) dosl. herb mówiący: herb 
odpowiedni nazwisku tego, kto 
go posiada np. Kruk, herb Kor- 
winus (corvus po łacinie kruk), 
Oksza, herb Okszów, Toporskich 
i t. p. 

Armiak r. sukmana chłopa ro- 
syjskiego. 

Armidy ogrody, przecudne o- 
grody, utworzone sztuką czaro- 
dziejki Armidy, opisywanej w 
poemacie „Jerozolima Wyzwolo- 
na" Torąuata Tassa. 

Arminjanie ob. Remonstranci. 

Armistycjum l. zawieszenie 
broni, rozejm. 

Armja /. wojsko; A. Zbawie- 
nia (a. Salvation Army) sekta 
angielska usiłująca podnieść re- 
ligijność i moralność wśród tłu- 
mów, uorganizowana na sposób 
wojskowy. 

Armory a. zbrojownia, kasar- 
nia, koszary, fabryka broni. 

Arnautka, jedna z odmian 
pszenicy (od nazwy ludu Arnau- 
tów). 

Arnika g. roślina pomórnik. 

Arogancja l. zarozumiałość w 
połączeniu z lekceważeniem, py- 
cha, zuchwalstwo. 

Arogować i. przywłaszczać 
sobie, rościć do czego zuchwałe 
pretensje. 

Aromat g. zapach, woń. 

Arondacja /. zaokrąglenie, 



polityka zmierzająca do zagar- 
nięcia sąsiednich terytorjów. 

Arpeggio w. (arpedżjo) ro- 
dzaj akordu, w którym tony 
brzmią nie razem, ale następują 
szybko jeden po drugim. 

Arriere pensee /. (ar jer pan- 
se) myśl wsteczna, ukryta. 

Arriere-saison /. (ar jer sezą) 
sezon jesienny. 

Arrosement /. (arozman) wy- 
płata, zaliczka na rachunek na- 
leżności. 

Arrow-root a. (arrorut) ro- 
dzaj krochmalu z korzeni nie- 
których roślin międzyzwrotniko- 
wych, używanego na pokarm 
d^ ludzi osłabionych i dzieci. 

Arsen g. chem., pierwiastek, 
metal barwy stalowej, składowa 
część arszeniku. 

Arsenał /. zbrojownia, cek- 
hauz, gdzie przechowuje się 
broń dla wojska; nazwa dawne- 
go więzienia kryminalnego w 
Warszawie. 

Ars est artem celare l. sztuką 
jest sztukę zataić: sztuka pole- 
ga na takim wykonywaniu jej, 
żeby nie było widać mozołu i 
wymęczenia. 

Arsis g. część akcentowana, 
mocniejsza stopy wierszowej lub 
taktu muzycznego (porówn. 
Thesis). 

Ars longa, vita brevis l. sztu- 
ka długa, życie krótkie. 

Ars non habet osorem nisi 
ignorantem ł. sztuka, oprócz 
nieuków niema nienawidzących 
jej. 

Arszenik g. związek arsenu 
z tlenem (mocno trujący). 

Arszyn tur. rosyjska miara 
długości— 0,7 metra=rprawie 28 
calom miary nowopolskiej, sta- 
nowi trzecią część sażeni rosyj- 
skiej i dzieli się na 16 werszków. 



Art 



33 



Asc 



Arte ł. sztuką. 

Artel tat. odpowiedzialne sto- 
warzyszenie robotników, które 
podejmuje się wykonania jakiej 
roboty lub przedsiębiorstwa. 

Artelszczyk r. członek arteli. 

Artemida g. mit. ob. Djana. 

Arteriosclerosis l. stwardnie- 
nie tętnic 



Artystycznie ł. podług prawi- 
deł sztuki, pięknie. 

Artyzm ł. sztuka, biegłość, w 
wykonywaniu rzeczy pięknych, 
mistrzowstwo. 

Aryjczycy ob. Arjowie. 

Aryjski, przymiotnik od Ar- 
jowie, indo-europejski. 

Aryman pers. bóg ciemności 



Arterja l. żyła pulsowa, pro- \ i zła, przeciwnik Ormuzda. 



wadząca krew z serca do na 
czyń, tętnica; przen. droga, ko- 
munikacja. 

Artes iiberales ł. sztuki wy- 
zwolone (tak zwano 7 zasadni- 
czych nauk wykładanych w 
szkołach średniowiecznych (ob. 
Trivium i Quadrivium). 

Artezyjska studnia /. studnia 
wiercona świdrem. 

Articłes de Paris /. (article do 
Pari) wyroby drobnego przemy- 
słu paryskiego, odznaczające się 
dobrym smakiem. 

Articłes de pietę /. (artikl do 
pjete) ob. Dewocjonalia. 

Articłes de Varsovie /. (artikl 
do Warsoiui) wyroby drobnego 
przemysłu warszawskiego, celu- 
jące w swoim rodzaju. 

Artrytyzm g. gościec, choroba 
stawów, podagra, chiragra. 

Artykulacja l. członkowanie; 
połączenie kości (staw); dobit- 
ne wymawianie pojedynczych 
dźwięków i zgłosek. 

Artykuł l. ustęp, rozdział, 
punkt, paragraf; rozprawka li- 
teracka lub publicystyczna w 
czasopiśmie; rodzaj towaru; za- 
sada, prawda religijna. 

Artylerja l. armaty z obsługą 
i amunicją; żart. ciężka A., oso- 



Arynga w. formuła pisania, 
wzór sporządzenia aktu, doku- 
mentu urzędowego. 

Arystarch g. krytyk uczony, 
bystry i surowy. 

Arystokracja g. najwyższe 
klasy społeczne; możnowładz- 
two; wysoka szlachta rodowa. 

Arystokrata g. członek lub 
stronnik arystokracyi; przen. 
człowiek wyniosły, dumny. 

Aryston g. rodzaj pozytywki, 
grającej z nut nakładanych. 

Arytmetyka g. nauka o licz- 
bach i działaniach niemi, ra- 
chunki. 

Arytmograf, Arytmogryf g. 
łamigłówka, w której zamiast 
liter użyte są do pisania liczby; 
znaczenie tych liczb trzeba od- 
gadnąć, aby wyrazy przeczytać. 
Asafetyda ł. czarcie łajno, 
skrzepły, smrodliwy sok rośliny 
tejże nazwy, hodowanej w Per- 
sji, używany jako lek. 
Asagaj ob. Assagaj. 
Asamble /. zebrania wieczor- 
ne na zabawę. 

Asanacja ob. Sanacja. 
Asauł, Asawuła ob. Assawuła, 
Asbest ob. Azbest. 
Ascendent l. krewny z linji 
wstępnej (ojciec, dziad, pra- 



ba ociężała a. nie pochopna do i dziad i t. d.) 
działania. Asceta g. człowiek oddany po- 

Artysta l. twórca rzeczy pię- bożności, wstrzemięźliwy, tra- 
knych; biegły w swojej sztuce, | piący swe ciało dla udoskonale- 
mistrz. I nia się duchowego. 



Asc 



34 



Asp 



Ascetyka g. nauka zawierają- 
ca wskazówki, jak żyć cnotliwie 
i dążyć do doskonałości chrze- 
ścijańskiej. 

Asceza g. przygotowanie się 
przez umartwienie zmysłów do 
osiągnięcia cnoty i wyzwolenia 
ducha z przewagi ciała. 

Asekuracja Ł ubezpieczenie 
od ognia, wody, gradu; ubezpie- 
czenie życia; konwój; pomoc w 
potrzebie. 

Asekuracyjne towarzystwo — 
mające na celu ubezpieczenie od 
ognia, gradu, a także na życie, 
etc. 

Asemita i. człowiek, który 
wprawdzie nie jest czynnym 
przeciwnikiem żydów (antysemi- 
tą), ale nie chce z nimi nic mieć 
do czynienia. 

Asemityzm l. stanowisko nie- 
uznawania żydów polegające na 
tern, że się ich wprawdzie czyn- 
nie nie zwalcza, ale się nie chce 
mieć z nimi nic do czynienia 
(bierny antysemityzm). 

Asenizacja l. uzdrowotnienie 
okolicy lub miasta. 

Asenterunek n. pobór do woj- 
ska. 

Aseptyczny g. zabezpieczają- 
cy od gnicia, od zakażenia. 

Aseptyka g. metoda zabezpie- 
czenia ran od zakażenia. 

Asertoryczny l. twierdzący 
stanowczo, ale bez przytoczenia 
dowodów. 

Asesor l. urzędnik współza- 
siadający z członkami wyższych 
władz sądowych; zaproszony 
przez prezydującego na zebra- 
niu do zbierania i obliczania gło- 
r;ów; A. kolegjalny, ranga cy- 
wilna VIII klasy. 

Asfalt g. smoła ziemna; przen. 
przestrzeń wylana asfaltem. 
Asfiksja g. uduszenie. 



Asilum, Asylum i. (azylum) 
miejsce schronienia dla ludzi 
ściganych przez prawo; schroni- 
sko, zacisze. 

Asinus asinorum l. osieł nad 
osłami. 

Asinus asinum fricat l. dosl. 
osieł osła drapie, osłem przezy- 
wa, kocieł garnkowi przygania. 

Askarydy g. drobne glistowa- 
te robaczki pasorzytujące w 
kiszkach cienkich. 

Asklepjadzi g. krewni lekarza, 
którym z tego względu inni le- 
karze udzielają porady bezpłat- 
nie. 

Asmodeusz hebr. zły duch, za- 
kłócający spokój małżeński.' 

Asocjacja i. kojarzenie (wy- 
obrażeń); stowarzyszenie. 

Asonancja l. powtarzanie się 
w wierszu tej samej samogłoski 
w środku wyrazów; rym niezu- 
pełny (np. tysięcy — wiece;). 

Asortować /. wybierać, zaopa- 
trywać sklep w towary; podług 
gatunku układać, dobierać, po- 
rządkować np. towary w sklepie. 

Asortyment /. dobór towarów 
lub przedmiotów jednego gatun- 
ku; ob. Sortyment. 

Aspazja, piękna i mądra he- 
tera z Miletu, ulubienica, póź- 
niej druga żona Ateńczyka Pe- 
ryklesa (w V wieku przed Ch.); 
przen. kobieta rozumna, będąca 
czyją doradczynią. 

Aspekt ł. widok; wniosek, 
wróżba, omen. 

Aspera nec terrent /. nawet 
i trudności nie odstrazsają. 

Aspermiczny Ł beznasienny. 

Aspersja ł. pokropienie wodą 
święconą. 

Aspiracja L przydech; wdy- 
chanie; westchnienie np. do Bo- 
ga; pragnienie czego; dążenie 
do upragnionego celu. 



Asp 



35 



Ast 



Aspirant l. ubiegający się o 
co. 

Aspirata ł. spółgłoska przy- 
dechowa. 

Assagaj arab. cienka dzida z 
twardego drzewa, zakończona 
ostrzem żelaznym, służąca za 
oręż krajowcom w Afryce połu- 
dniowej. 

Assai w. w 'muz. bardzo. 
Assawuła, Essauł, kozacki ka- 
pitan. 

Assembly a. zebranie; niższa 
izba prawodawcza w poszcze- 
gólnych stanach w Am. Półn.j 
assembly room sala zebrań. 

Assessment a. rozkład, wy- 
miar podatków. 

Assets a. aktywa, stan czyn- 
ny majątku, interesu etc. 

Associated Press a. (asoszie- 
ted pres) ajencja prasowa zrze- 
szonych pism w Stanach Zjed- 
noczonych Am. Półn. 

Association a. (assosiejszn) 
stowarzyszenie, towarzystwo, 
spółka. 

Associe /. (asosje) wspólnik, 
towarzysz. 

Assurgent ł. wznoszący się, 
pnący się w górę (w botanice, w 
heraldyce). 

Assyzy /. posiedzenia sądu 
przysięgłych we Francji. 

Astarot, Astarte, główna bo- 
gini Chananejczyków, towarzy- 
szka Baala, chananejska Venus; 
Astarte, rodzaj skorupiaka. 

Astatyczny układ igieł ma- 
gnesowych zn. dwie igły magne- 
sowe jednakowej siły, tak do 
siebie przymocowane, że ich osi 
są równoległe, a bieguny jedna- 
kowe są zwrócone odwrotnie. 

Astenja g. bezsilność, osłabie- 
nie, niemoc. 

Asteroidy g. drobne planety, 



krążące między Marsem a Jowi- 
szem, planetoidy. 

Asterysk g. gwiazdka w piś- 
mie a. druku, używana jako od- 
syłacz a. jako odznaka umówio- 
na. 

Astma g. oddech utrudniony, 
duszność, dychawica. 

Astmatyk, cierpiący na ast- 
mę. 

Astralny l. (dosl. gwiaździsty) 
ciało astralne — u okultystów: 
substancja eteryczna, pośredni- 
cząca między ciałem a duchem; 
A-a lampa, lampa rzucająca 
światło z góry, nie przyćmione 
żadnym przyborem do niej nale- 
żącym. 

Astringentia == Adstringentia 
(ob.) 

Astrofizyka g. nauka o budo- 
wie i naturze ciał niebieskich. 

Astrofotografja g. fotograf ja 
ciał niebieskich zastosowana do 
badań naukowych. 

Astrofotometr g. przyrząd do 
mierzenia natężenia światła 
gwiazd. 

Astrognozja g. nauka o na- 
zwach gwiazd i ich wzajemnym 
położeniu. 

Astrolabjum g. przyrząd do 
oznaczania położeń gwiazd 
względem ekliptyki; kątomiar 
żeglarski do obserwacji astrono- 
micznych. 

Astrolatrja #.=Sabeizm (ob.) 
Astrologja g. wróżenie z poło- 
żenia gwiazd. 

Astronomiczne tablice ob. Efe- 
merydy. 

Astronomj a g. nauka o cia- 
łach niebieskich. 

Astygmatyzm g. wada wzro- 
ku, skutkiem której promienie 
dochodzące oka od punktu 
świetlnego nie zbierają się w 



Asu 



36 



Ate 



oku napowrót w jednym punk- 
cie jako ognisku. 

Asumpcjoniści l. zakon Wnie- 
bowzięcia Najśw. M. P. 
Asumpt l pobudka, pohop. 
Asyderyt g. aerolit nie zawie- 
rający żelaza w stanie meta- 
licznym. 

Asygancja l. przekaz, piś- 
mienne polecenie wypłaty lub 
wydania jakiego przedmiotu o- 
sobie trzeciej na rachunek prze- 
kazującego. 

Asygnarjusz ł. księga złożona 
z podwójnych asygnacji, z któ- 
rych jedne się wycina i doręcza 
komu należy, a druga zostaje. 
Asygnata l. ob. Banknot. 
Asygnować ł. wydać asygna- 
tę; przen. płacić. 
Asylum ob. Asilum. 
Asy metr ja g. brak symetrji, 
niesymetryczność. 

Asymetryczny g. niesymetry- 
czny. 

Asymilacja l. upodobnienie; 
przyswajanie wyobrażeń; prze- 
twarzanie pokarmów i napojów 
na własne soki pożywne; prze- 
istaczenie ludzi obcej narodowo- 
ści na swoich ziomków; upodob- 
nienie liter, np. lekki zamiast 
legki. 

Asymilator l. zwolennik asy- 
milacji dokonywanej na ludziach 
obcej narodowości; działacz w 
kierunku takiej asymilacji. 

Asymilować l. dokonywać asy- 
milacji; A. się, podlegać asymi- 
lacji, poddawać się asymilacji. 

Asysta ł. towarzyszenie; or- 
szak, poczet. 

Asystencja l. obecność, towa- 
rzyszenie, współdziałanie. 

Asystent ł. pomocnik, towa- 
rzysz, zastępca; ksiądz służący 
do Mszy św. drugiemu. 

Asystować l. towarzyszyć; 



nadskakiwać; być asystentem. 
Asyzy /. ob. Assyzy. 
Atak /. ruch zaczepny, natar- 
cie; w med. napad choroby, pa- 
roksyzm. 

Atakować /. wykonywać atak, 
nacierać, napadać; nagabywać, 
domagać się usilnie; nadwerę- 
żać, nadgryzać (o środkach 
działających niszcząco na po- 
wierzchnię, z którą się stykają). 
Ataksja g. bezład ruchowy 
(choroba). 

Ataman mir. dowódca koza- 
ków. 

Atanazja g. nieśmiertelność. 
Ataraksja g. stoicka pogoda, 
obojętność na okoliczności. 

Atawistyczny l. wynikający z 
atawizmu. 

Atawizm ł. dziedziczność cie- 
lesnych i duchowych przymiotów 
w dalszych pokoleniach. 

Ateista, Ateusz g. nie wierzą- 
cy w Boga, bezbożnik. 

Ateizm g. niewiara w Boga, 
zaprzeczenie istnieniu Boga. 
Atelier /. (atelje) pracownia. 
A tempera iv. dawny sposób 
malowania farbami wodnemi 
zmieś zanemi z żółtkami jaj i z 
klejem. 

A tempo iv. w tempie ozna- 
czonym na początku utworu mu- 
zycznego. 

Atencja L wzgląd, oznaka po- 
szanowania, grzeczność. 

Atenę g. to samo co Minerwa. 
Ateneum ł. świątynia Miner- 
wy w Atenach, gdzie uczeni i 
poeci odczytywali swoje dzieła; 
tytuł czasopism, poświęconych 
nauce i umiejętnościom; nazwa 
niektórych wyższych zakładów 
naukowych. 

Atentat w. zbrodniczy zamach 
na osobistość znakomitą; po- 
gwałcenie prawa. 



Ate 



37 



Atr 



Atentować ł. . być obecnym 
szczeg. z obowiązku (prawnego, 
urzędowego), asystować; być na 
czyjeś usługi, słuchać z atencją, 
z uszanowaniem; naruszać czy- 
jeś prawa, robić komu krzywdę, 
napadać, napastować. 

Ateńczyk, członek stronni- 
ctwa atenczyków cz. podolaków, 
właścicieli wielkich posiadłości 
ziemskich na Podolu galicyj- 
skim, zachowawców i agrarju- 
szów (nazwa od przywódców, u- 
czonych i wykwintnych jak sta- 
rożytni znakomici mieszkańcy 
Aten). 

Atermiczny *g. ob. Adjater- 
miczny. 

Atest, Atestat ni. poświad- 
czenie, świadectwo (stanu służ- 
by, pilności etc). 

Atestować ł. wydać atest, po- 
świadczyć. 
Ateusz g.-l. ob. Ateista. 

Atimja g. w staroż. Grecji po- 
zbawienie czci i praw obywatel- 
skich. 

A tir accelere /. (-akselere), 
a tir rapide /. (-rapid) szybko- 
strzelny (o broni palnej). 

Atlant *g. ob. Karjatyda. 

Atlantyda g. ląd na oceanie 
Atlantyckim, który miał istnieć 
niegdyś między Europą a Ame- 
ryką; A-y mit. córki Atlasa, w 
ogrodzie których rosły złote 
jabłka. 

Atlantyk 1. ocean atlantycki. 

Atlas g. bajeczny olbrzym u- 
nosz,ący na barkach świat cały; 
komplet map gie ©graficznych 
części świata lub jakiego kraju; 
zbiór tablic objaśniających do 
wykładu jakiej nauki. 

Atleta g. szermierz, zapaśnik; 
siłacz, człowiek silnie zbudowa- 
ny; atletyczny, silny, mocny; at- 



letyka, atletyzm, zapaśnictwo 
(gałąź gimnastyki). 

Atłas n. materja jedwabna, 
satyn; atłasek, haft wypukły. 

Atmometr *g. przyrząd do 
mierzenia parowania wody. 

Atmosfera *g. powietrze o- 
taczające ziemię, powietrznia; 
przen. otoczenie; jednostka si- 
ły przy obliczaniu ciśnienia ga- 
zów; atmosferyczne opady: 
mgła; rosa, szron, deszcz, śnieg, 
krupy, grad. 

Atol malajs, wyspa koralowa 
w kształcie pierścienia z jezio- 
rem w środku. 

Atom g.-ł. niedziałka, niepo- 
dzielna już najdrobniejsza czą- 
steczka; przen. pyłek; atomowa 
waga, ciężar atomu jakiego cia- 
ła w porównaniu do ciężaru a- 
tomu wodoru. 

Atomistyka *g. teorja, we- 
dług której atomy są pier- 
wiastkami bytu. 

Atomizm *g. teorja usiłująca 
wytłómaczyć wszystkie zjawi- 
ska społeczne działalnością jed- 
nostek, inaczej: indywidualizm. 

At one's risk a. at your own 
risk a. na własne ryzyko. 

Atonja g. bezsilność; niemoc, 
ogólne osłabienie, zwiotczenie. 

A tort et a travers /. (a tor 
e a trayjer) nierozważnie, nao- 
ślep. 

A tout prix (a tu pri) za ja- 
kąbądź cenę. 

A tout seigneur tout honneur 
/. (a tu senjór tu tonór) każde- 
mu podług zasługi. 

Atrakcja t. ciążenie, przycią- 
ganie; powab, pociąg. 

Atria mortis ł. ob. Atrium. 

Atrium ł. ozdobna galerja 
kryta, z widokiem na dziedzi- 
niec (w domu starorzymskim); 
przedsionek świątyni, jako miej- 



Atr 



38 



Aue 



sce posiedzeń senatu rzymskie- 
go; a. mortis dosl. przedsionek 
śmierci: początek agonji; ozna- 
ka rychłej śmierci; każdy z 
tych centralnych organów ciała, 
których poważne uszkodzenie po 
woduje śmierć natychmiastową; 
w 1. mn. atria mortis. 

Atrofja g. wychudnienie, 
zmniejszenie, zanik. 

Atropina *g. alkaloid z wil- 
czej jagody (lek.) 

Atropos g. jedna z trzech 
Park (ob. Parki). 

Atrybucja ni. prawo przysłu- 
gujące zgromadzeniu a. osobie 
pojedynczej, zakres działania, 
władzy. 

Atrybut l. własność, przymiot 
jakiejś rzeczy, cecha; godło, o- 
znaka; w gram. przydawka. 

Attache /. (atasze) dyplomata 
należący do składu poselstwa. 

Attorney a. (attornej) pełno- 
mocnik dla działań prawnych; a. 
generał, prokurator królewski w 
Anglji; minister sprawiedliwo- 
ści w Stanach Zjednoczonych A- 
meryki Północnej. 

Attraction /. (atraksją) siła 
przyciągająca, powab, atrakcja. 

Attycka sól, dowcip wykwint- 
tny, żart dowcipny (od Attyki, 
nazwy kraju starożytnej Grecji) 

Attyka g. ścianka ozdobna 
nad frontonem budynku, zasła- 
niająca dach. 

Atu, Atut /. karta świetna 
bijąca każdą kartę innego kolo- 
ru, kozera, trumf; vrzen. Atut a. 
Atuty: okoliczności, których u- 
miejętne wyzyskanie daje wido- 
ki pomyślnej walki; przewaga; 
atutować grać atu, kłaść, zada- 
wać kartę świetną, kozerę. 

Atyla, kaftan węgierski z wy- 
lotami (od imienia Attyli); ob. 
Dolman, 



Atynencja ni. przyległości, 
przynależytości. 

Aubade /. (obad) pieśń poran- 
na; muzyka grana na „dzień do- 
bry" (z franc. 1'aube du jour, zn. 
brzask). 

Au besoin f. (o bezuę) w ra- 
zie potrzeby: napis na wekslu, 
wymieniający firmę mającą za- 
płacić w zastępstwie. 

Au bout de son latin /. (o bu 
do są łatę) dosl. wyczerpał swo- 
ją łacinę: . wyczerpał już całą 
swoją umiejętność. 

Au contr aire /. (o kątrer) 
przeciwnie, właśnie inaczej. 

Au courant /. (o kura") być, 
być oznajmionym z bieżącym 
stanem spraw. 

Audaces fortuna juvat l. śmia- 
łym los sprzyja. 

Audacter calumniare, semper 
aliquid haeret l. śmiało oczer- 
niać, zawsze coś się przylepi. 

Audacter et sincere l. śmiało i 
szczerze, śmiało i otwarcie. 

Audiatur et altera pars, i. na- 
leży wysłuchać i drugiej strony 
(przeciwnej). 

Audjencja l. posłuchanie u- 
dzielane interesantom przez pa- 
nujących lub dostojników; au- 
djencjonalny, posłuchalny; a-a 
pora czas, w którym się odbywa 
audjencja; a-a sala sala, gdzie 
się odbywa audjencja. 

Audycja ł. słyszenie. 

Audyfon ni. przyrząd ułatwia- 
jący słyszenie osobom, mającym 
słuch przytępiony. 

Audytor l. sędzia wojenny; a. 
biskupi, zastępca biskupa. 

Audytorj at l. sąd wojenny. 

Audytorjum l. sala wykładów 
publicznych a. akademickich; 
przen. grono słuchaczów. 

Auera palnik, siatka cz. ko- 
szulka muślinowa nakładana na 



Auf 



39 



Aus 



zwykły palnik Bunsena, napojo- 
na 'solami tlenków lantanu, cyr- 
konu, erbu i magnezji; paląc się, 
daje światło mocniejsze. 

Au fait /. (o je) być obznaj- 
mionym ze stanem rzeczy. 

Auf geschoben ist nicht aufge- 
hoben n. co się odwlecze, to nie 
uciecze. 

Auflega, Oflega n. składka 
miesięczna rzemieślników do ka- 
sy cechowej. 

Au fond /. (o ją) w gruncie 
rzeczy, w istocie, właściwie. 

Aufzac n. ozdobne górne za- 
kończenie pieca, stojące na 
gzymsie. 

Augit *g. ob. Piroksen. 

Augjasza g. stajnia,, (mit.) 
przen. ogrom brudu trudny do 
usunięcia. 

Augmentacja ni. powiększenie. 

Augur l. wieszczbiarz, wróżą- 
cy przyszłość z lotu ptaków; 
przen. człowiek z pretensjami 
do wyrokowania . 

August L nazwa miesięca 
sierpnia. 

Aukcja l. pomnożenie, powię- 
kszenie; licytacja . 

Aula l. sala odczytów, wykła- 
dów; sala uroczystych zebrań w 
uniwersytecie. 

Au large /. (o larż) dostat- 
nio. 

Auł [r.] wieś Czerkiesów. 

Au naturel /. (o natur el) w 
stanie naturalnym; przyrządzo- 
ne bez przypraw (np. mięso, ry- 
by). 

Au pied de la lettre /. (o pje 
do la letr) literalnie, ściśle co 
do litery. 

Au pis aller /. (o pi żale) w 
najgorszym razie. 

Au plaisir de vous revoir /. (o 
plezir do wu rewuar) do miłego 
zobaczenia się. 



Au porteur /. (o portór) na o- 
kaziciela. 

Aura ł. stan pogody; a. popu- 
laris, niestały fawor ludu, uzna- 
nie wśród tłumów, popularność. 

Aurea mediocritas ł. złota 
mierność. 

Aureola ni. krąg promienny 
naokoło głowy świętych na o- 
brazach; nimb, glorja. 

Au repousse /. (o repuse) ry- 
sunki wygniatane na blasze. 

Au revoir /. (o rewuar) do wi- 
dzenia. 

Auri sacra fames L przeklęta 
żądza złota. 

Aurora ł. bogini zorzy poran- 
nej; zorza poranna, jutrzenka; 
a. australis, zorza podbiegunowa 
południowa; a. borealis, zorza 
podbiegunowa północna; a. mu- 
sis amica dosl. jutrzenka muzom 
sprzyja: ranek sprzyja pracy u- 
mysłowej. 

Au royaume des ayeugles les 
borgnes sont rois. /. (o ruajom 
de zaioógl le borń są rua) w 
królestwie ślepych jednoocy są 
królami. 

Aurykiel ni. pierwiosnek. 

Aurypigment Ł minerał: zwią- 
zek arsenu z siarką, trujący. 

A. u. s. skr. actum ut supra 
zdziałane jak wyżej. 

A usance f. (a iizans) według 
zwyczaju przyjętego. 

Aus der Luft gegriffen n. 
dosl. schwycony z powietrza; 
wymyślony, skomponowany, nie- 
prawdziwy (wypadek, okolicz- 
ność). 

Auskultacja l. wysłuchiwanie 
szmerów w ciele chorego dla 
rozpoznania choroby. 

Auskultant ni. niższy urzęd- 
nik sądowy, sekretarz sędziego, 
obecny przy sądzeniu spraw, ale 



Aus 



40 



Aut 



bez prawa głosu; kandydat na 
profesora. 

Auskultator nł. praktykant 
sądowy; sędzia śledczy. 

Auskunfts - Bureau n. biuro 
wywiadowcze. 

A uso iv. według zwyczaju. 

Auspicje ł. wróżba, przepo- 
wiednia; opieka, kierunek. 

Ausrotten! n. wytępić! 

Ausszus n. towar wybrakowa- 
ny, z wadami w wykończeniu. 

Auster i. wiatr południowy. 

Austerja w. zajazd, karczma 
zajezdna, gospoda. 

Auszpik /. mięso lub ryba w 
galarecie. 

Autant de tetes, autant d'avis 
/. (ota" do tet, o ta" dawi) ile 
głów, tyle zdań; co głowa, to ro- 
zum. 

Aut-aut l. albo albo. 

Aut Caesar aut nihil L b^ć al- 
bo cezarem albo niczym (sta- 
rosta albo kapucyn). 

Autentyk g. dokument orygi- 
nalny, którego prawdziwość 
stwierdzona jest dowodami; o- 
ry ginął, nie kop ja; autentyczny 
pewny, rzeczywisty, prawdziwy; 
autentyczność, wiarogodność, pe- 
wność, prawdziwość. 

Autoanaliza *g. rozbiór wła- 
snej istoty, własnych czynów. 

Autobiografia *g. opis życia 
własnego, życiorys własny. 

Autobus a. omnibus automo- 
bilowy. 

Autochton *g. Aborigena ł. 
tubylec, pierwotny mieszkaniec 
kraju, tuziemiec. 

Auto-da-fe port. dosł. akt 
wiary: palenie żywcem na sto- 
sie kacerzy lub pism kacerskich. 

Autodydakt g. samouk; auto- 
dydaktyka samouctwo. 

Autogienetyczny *g. samorod- 
ny. 



Autogieneza *g. samorodność, 
powstanie samoistne. 

Autognoza *g. badanie same- 
go siebie. 

Autograf g. własnoręczne pi- 
smo znakomitego człowieka, o- 
ryginał. 

Autografj a *g. wykonywanie 
podobizn pisma i faksimiljów 
dla reprodukcji na kamieniu lub 
metalu. 

Autohypnoza *g. samohypno- 
za, stan hy^notyczny, w który 
się samego siebie wprawia. 

Autointoksykacja nŁ samoza- 
trucie, zatrucie się produktami 
chorobotwórczemi własnego or- 
ganizmu skutkiem niemożności 
prawidłowego ich wydzielania. 

Autokracja g. samowładztwo, 
jedynowładztwo. 

Autokrata g. samowładzca; 
autokratyzm samowładztwo ja- 
ko zasada, jako system. 

Autokrytyka *g. osądzenie sa 
mego siebie; krytyka własnego 
dzieła. 

Automat *g. przyrząd wpra- 
wiany w ruch mechanizmem 
wewnątrz ukrytym; przen. czło- 
wiek bez woli i energji; automa- 
tyczny, machinalny, poruszający 
się bezwiednie; samodziałający 
(przyrząd); przyrząd, który za 
włożeniem w niego monety sam 
wyrzuca zawarty przedmiot: bi- 
let kolejowy, jedzenie, napitek i 
t. p., automatyzm, stan choro- 
bliwy w którym wykonywane są 
tylko postępki bezwiedne. 

Automedon g. (woźnica A- 
chillesa) przen. woźnica. 

Automobil ni. samochód, wóz, 
powóz poruszany siłą motoru. 

Autonomja g. samorząd, za- 
rządzanie sprawami wewnętrz- 
nemi bez odwoływania się do 



Aut 



41 



Awa 



władzy naczelnej; autonomista, 
zwolennik samorządu. 

Autoplastyka g. fizjoplastyka, 
o_ eracja chirurg., zastąpienie 
brakującej części ciała skórą 
zdjętą z innego miejsca ciała. 

Autopsja g. obejrzenie naocz- 
ne; oględziny lekarskie zwłok. 

Autor l. sprawca, twórca, pi- 
sarz; autorskie prawa, prawa 
zabezpieczające autorom korzy- 
stanie z ich utworów . 

Autorament l. urządzenie woj- 
ska według pewnego wzoru; mo- 
da, pokrój. 

Autoreferat *g. referat, wzgl. 
sprawozdanie z własnej pracy li- 
terackiej a. naukowej. 

Autorytet Ł uznana powaga, 
głównie naukowa. 

Autoryzować f. potwierdzać; 
upoważniać; autoryzacja, po- 
twierdzenie ; up oważnienie. 

Autos efe g. ob. Ipse dixit. 

Autosugiestja *g. wmówienie 
czego samemu sobie, poddanie 
samemu sobie jakiej idei. 

Autoterapja *g. wyleczenie 
się siłami własnego organizmu, 
bez pomocy postronnej. 

Autotyp *g. ob. Fototyp. 

Autotypja ni. metoda przygo- 
towywania klisz sposobem świa- 
tłodrukowym na płytach cynko- 
wych, aby potem z tych klisz 
drukować ryciny na maszynie 
drukarskiej. 

Aut yincere, aut mori l. zwy- 
ciężyć lub umrzeć. 

Aux grands maux les grands 
remedes /. (ogra" mo le gra n 
rmed) na rozpaczliwe choroby 
trzeba rozpaczliwych lekarstw. 

Avant la łettre /. (awa n la 
letr) przed podpisem: pierwsze 
paręset odbitek miedziorytów 
przed umieszczeniem podpisu 
artysty. 



A v arie f. ob. Hawarja. 

Ave! 1. witaj! bądź pozdrowio- 
ny! bądź pobłogosławiony! 

Ave Maria <l. Zdrowaś Marja. 

Avenement de couches nou- 
velles /. (aivenma n do kusz nu- 
wel) ukazanie się na widowni 
społecznej świeżych, kulturalnie 
i majątkowo niższych warstw 
ludności, których dążenia dotąd 
objawiały się słabo i nie były 
brane w rachubę. 

Avenue /. (awnu) droga z o- 
bu stron wysadzana drzewami; 
aleja, szeroka ulica. 

A verbis ad verberba ł. od gro- 
źby do chłosty (od pogróżek 
przejść do karania). 

Avers L strona monety lub 
modelu, na której znajduje się 
wizerunek lub jaki obraz alego- 
ryczny, czołowa strona monety. 

Aviarium l. duża klatka na 
ptaki. 

Avis /. zawiadomienie, ogło- 
szenie. 

Avis au lecteur /. (awi zo lec- 
tór) dosł. dla wiadomości czy- 
telnika; przytyk pod czyimś a- 
dresem, danie do zrozumienia. 

A vis ta iv. za okazaniem (na- 
leży zapłacić weksel.) 

A voce sola w. na jeden głos. 

Avoir du poids /. (awuar du 
pua), avoirdupois a. (ewerdiu- 
peus) system, wag handlowych 
w Anglji: 1 centnar avoirdupois 
=112 funtom; 1 funt avoirdu- 
pois= 16 uncjom=prawie 0,4 ki- 
lograma. 

A vol d'oiseau /. (a wol dua- 
zo) z lotu ptaka: widok, rysunek 
zdejmowany z góry . 

A votre san te (a wotr sa n te) 
za wasze zdrowie! (dom.: piję). 

A vue /. (a wu) za okaza- 
niem; ob. a vista. 

Awangarda /. straż przednia. 



Awa 



42 



Bab 



Awans /. posunięcie się na 
wyższe stanowisko; przeniesie- 
nie na wyższy urząd; zaliczka 
pieniężna; a-e komu robić, oka- 
zywać komu względy szczególne. 

Awansować /. pozyskać wyż- 
szy urząd; posunąć się naprzód; 
dawać zaliczkę; a. kogo, posu- 
nąć kogo w urzędzie; a. się, wy- 
sunąć się (z jakiem twierdze- 
niem.) 

Awantaż /. korzyść, zysk; 
przewaga, zaleta; wyglądać na 
awantaż wygadać lepiej, do- 
brze, pięknie; awantażowny, ko- 
rzystny, zyskowny . 

Awantura /. przygoda, zda- 
rzenie; kłótnia, burda; awantur- 
nik, człowiek burzliwego sposo- 
bu życia, szukający zaczepki, 
kłótni; podróżnik tułający się 
tu i owdzie, szukający przygód. 

A war ja /. ob. Hawarja. 

Awatara stind. wcielenie bó- 
stwa; najwyższe ubóstwienie ja- 
kiej zasady. 

A wers ob. Avers. 

Awersja l. niechęć, wstręt, od- 
raza, obrzydzenie. 

Awiz ob. Avis. 

Awizacja ni. zawiadomienie, 
wezwanie urzędowe. 

Awizo w. lekki statek pospie- 
szny do służby w-wiadowczej i 
d peszowej. 

Awjacja /. sztuka latania po 



powietrzu za pomocą przyrzą- 
dów mechanicznych. 

Awjatyka ni. lotnictwo. 

Awizować /. uwiadamiać; a. 
się, meldować się. 

Awuls l. folwark zwykle bez 
włościan należący do większej 
posiadłości ziemskiej. 

Awulsja l. nieprawne oderwa- 
nie gruntu od majątku. 

Azbest g. minerał włóknisty, 
giętki, używany do wyrobu tka- 
nin ogniotrwałych . 

Azoiczna *g formacja forma- 
cja pierwotna najstarsza, nie za- 
wierająca organicznych szczątek 
i skamieniałości. 

Azot *g. gaz. część składowa 
powietrza i wielu ciał; azotan 
połączenie kwasu azotnego z 
tlenkiem jakiego metalu; a-an 
srebra, kamień piekielny, lapis; 
a-an sodu saletra chilijska. 

Azteki, wygasłe plemię Indjan 
meksykańskich i Am. Półn. 

Azyl ob. Asilum. 

Azymut ar. ( ? ) gwiazdy, łuk 
zawarty miedzy południkiem a 
kołem przechodzącym przez ze- 
nit i tę gwiazdę; poziomołuk. 

Azjo w. [/.] dopłata różnicy 
przy zmianie pieniędzy, mienne. 

Ażjotaż /. spekulacja na za- 
mianie monet, weksli i papierów 
publicznych, gra na giełdzie. 

Ażur /. (a jour) przezrocze, 
tkanina przerzoczysta. 



B. 



B. A. (bachelor of arts) a. al- 
bo A. B. (artis baccalaureus) l. 
pierwszy stopień ?kademicki. 

Baala hebr. czciciele, bałwo- 
chwalcy. 

Babel hebr. wieża Babilońska; 



przen. zamieszanie, zamęt, nie- 
ład. 

Babosze, Babusze tur. panto- 
fle tureckie, papucie. 

Baby a. (bejbi) małe dziecko, 
niemowlę. 



Bac 



43 



Baj 



Baca ivęg. pasterz przełożony 
nad juhasami (pastuchami) w 
górach Karpackich. 

Baccalaureat /. (bakalorea) 
najniższy stopień akademicki 
we Francji. 

Baccarat ob. Bakarat. 

Bachanalja l. uroczystość na 
cześć Bachusa; orgja, pijatyka; 
hulanka, biba. 

Bachant L, Bachantka uczest- 
nik wzgl. uczestniczka bachana- 
lji; birbant, birbar.tka; bachan- 
cki ob. bachiczny. 

Bachandrja g. zabawa tanecz- 
na. 

Bachelier /. (baszelje) baka- 
łarz (posiadający najniższy sto- 
pień uniwersytecki we Francji); 
b. es lettres, bakałarz nauk fi- 
lologicznych. 

Bachiczny ni. hulacki, hulasz- 
czy. 

Bachmat tai. grubo-płaski 
koń bojowy tatarski. 

Bachus g. bożek wina. 

Bacyl, Bacylus ł. lasecznik, 
grzybek mikroskopijny drobno- 
ustrojowy, mikrob. 

Badediener n. łaziebny, posłu- 
gacz kąpielowy. 

Bademejster n. dozorca kąpie- 
lowy. 

Baderka n. łaziebna, posługa- 
czka kąpielowa. 

Badge a. (badż) znamię, go- 
dło, oznaka (zwykle metalowa) 
świadcząca o przynależności do 
jakiegoś stronnictwa, stowarzy- 
szenia etc; odznaka, którą 
sio legitymują funkcjonarjusze 
władz publicznych (np. policjan- 
ci, detektywi itd.) 

Badjan pers. anyż. 

Badjanki, rodzaj ciasteczek 
kruchych do kawy lub herbaty. 

Bady n. kąpiele; miejscowości 
kąpielowe (w Niemczech). 



Baedecker nazwa książek słu 
i żących za przewodniki dla po- 
dróżujących po różnych krajach 
i miejscowościach (od nazwiska 
wydawcy). 

Bafomet, wyobrażenie djabła, 
które było jakoby czczone przez 
Ternplarjuszów (zepsute imię 
Mahometa) (?). 

Bagatela w. [/.] drobnostka, 
błahostka. 

Bagatelizować /. uważać co za 
drobnostkę ; przedstawiać jako 
drobnostkę; lekceważyć, mieć za 
nic. 

Bagaż /. wzięte lub wypra- 
wione w drogę pakunki, tłomoki, 
torby, walizy; rzeczy wojskowe 
w czasie pochodu. 

Bagier hol. (n.) przyrząd do 
pogłębiania dna w rzece. 

Bagieta /. sztabik, listwa do 
ram. 

Bagnet /. rodzaj sztyletu, osa- 
dzanego na końcu karabina. 

Bail a. (bejl) poręka; kaucja 
sądowa wymagana lub dana za 
osobę uwięzioną celem uwolnie- 
nia jej aż do rozprawy sądowej. 

Bain-marie /. (bę mari) pła- 
skie naczynie z wrzącą wodą 
(wstawia się w nie przedmiot 
mający być ogrzanym do tem- 
peratury wody wrzącej). 

Baiser /. (beze) dosł. pocału- 
nek; ob. Beza. 

Baisse /. (bes) spadek kursu 
papierów. 

Baissier /. (bes je) zniżkowiec, 
spekulant giełdowy dążący do 
zniżki cen lub kursu papierów. 

Baja (dolnon.) sukno grube, 
miękkie, kosmate. 

Bajadera port. indyjska tan- 
cerka i śpiewaczka publiczna. 

Bajazzo iv. pajac, śmieszek. 

Bajońskie sumy ogromne su- 
my (przekazane przez Napoleo- 



Baj 



44 



Bal 



na I.) trudne do odebrania; su- 
my trudne do zapłacenia (od na- 
zwy miasta Bayonne). 

Bajram tur. trzydniowe uro- 
czyste święto mahometańskie; 
czas wolny od zajęć. 

Bajor n. (?) bagno, trzęsawi- 
sko, kałuża. 

Bajorek w. drucik do haftów i 
ozdób szmuklerskich. 

Bajroniczny. w duchu Bajro- 
na; posępny, demoniczny, sarka- 
styczny. 

Bajronista, naśladowca i zwo- 
lennik Bajrona. 

Bajronizm, kierunek bajroni- 
niczny w poezji, nastrój ducha 
bajroniczny. 

Bajronizować, naśladować Baj- 
rona; zagłębiać się w nastroju 
ducha bajronicznym; pisać baj- 
ronicznie. 

Bakalaureat ob. Baccalaureat. 

Bakalje tur. owoce południo- 
we suszone, jak: figi, daktyle, 
rodzynki, migdały. 

Bakałarz śrl. posiadający naj- 
niższy stopień akademicki; 
przen. nauczyciel. 

Bakarat /. rodzaj gry hazar- 
downej w karty (od miasta Bac- 
carat.) 

Bakaratowe a. Bakaratowskie 
szkło, szkło kryształowe (nazwa 
od miasta Baccarat we Francji, 
gdzie jest ogromna fabryka wy- 
robów ze szkła kryształowego). 

Baki, Bakiembardy n. fawory- 
ty, bokobrody. 

Bakszysz tat. napiwek, dar, 
łapówka. 

Bakterja g. ob. Bacyl. 

Bakterjoiogja *g. nauka o bak- 
t^rjach, badanie bakterji. 

Bal /. zabawa taneczna; b. 
champetre (sza n petr) zabawa ta- 
neczna pod gołem niebem, w po- 
lu, po wiejsku; b. parć, zabawa 



taneczna w najwytworniejszych 
strojach, bywa połączona z ma- 
skaradą. 

Balada w. (/) rodzaj poezji o- 
pisowej w duchu romantyczno- 
fantastycznym na tle podania 
ludowego; utwór muzyczny w 
stylu romantycznym. 

Balans /. waga, . równowaga, 
c^rąg używany przez linoskoków 
dla utrzymania równowagi; ob. 
Bilans; b-e rodzaj kroków w 
tańcu: przesuwanie się o krok 
to w lewo, to w praw z lekkim 
kołysaniem figury. 

Balansjer /. kibić u wagi, wa- 
hacz; drąg u maszyny parowej. 

Balansować /. wykonywać 
balanse; wahać się; przen. chy- 
lić się naprzemian ku różnym 
stronnictwom. 

Balast n. rzeczy ciężkie zabie- 
rane w celu obciążenia okrętu 
lub balonu (worki z piaskiem); 
przen. ciężar zbyteczny. 

Baldach ni. kwiatostan, w któ- 
rym kwiaty osadzone na szypuł- 
kach, wyrastających z głównej 
szypułki, tworzą powierzchnię 
wypukłą a. płaską. 

Baldachim śrl.. ozdobna opo- 
na rozpięta na drążkach, niesio- 
na nad główną osobą przy uro- 
czystościach, lub rozpięta nad 
tronem. 

Balajeza /. falbanka podszyta 
pod dolny brzeg sukni, wystają- 
ca brzegiem ne zewnątrz. 

Bale a. (bejl) duży węzeł to- 
warów np. bawełny; pakiet, tłu- 
mok, bela. 

Baleryna w. tancerka solist- 
ka na scenie. 

Balet w. utwór sceniczny wy- 
rażony przez taniec i mimikę; o- 
gół tancerzy i tancerek teatru; 
baletnik, tancerz w balecie. 

Baletmistrz n. układający tan- 



Bal 



45 



Ban 



ce w balecie; dyrektor baletu, [ 
tancmistrz. 

Balista l. maszyna wojenna do i 
wyrzucania pocisków. 

Balistyka ni. część mechaniki, } 
traktująca o biegu ciał wyrzu- 
conych w powietrze. 

Bałistyt *g. bawełna strzelni- 
cza rozpuszczona w nitroglice- 
rynie z dodatkiem kamfory (ma- 
terjał wybuchowy)- 

Balkon /. ganek na piętrze, 
miejsce na piętrze w teatrze 
wprost sceny. 

Ballada, ob. Balada. 
Ballerina ob. Baleryna. 
Ballon captif /. balon na uwię- 
zi (dla oglądania miejscowości z 
wysoka lub dla spostrzeżeń me- 
teorologicznych). 

Ballon d'essai /. (bala desę) 
balonik próbny do zbadania prą- 
dów atmosferycznych; przen. ar- 
tykuł dziennikarski dla zbadania 
prądów opinji publicznej. 

Balneografja *g. opisanie wód 
leczniczych i kąpieli. 

Balneologia *g. nauka o ką- 
pielach i ich skuteczności. 

Balneoterapja *g. leczenie za 
pomocą wód mineralnych i ką- 
pieli. 

Balon /. naczynie szklane lub 
metalowe w formie kulistej, wy- 
dęte, z krótką szyją; naczynie 
metalowe walcowate na wodę ga- 
zową; powłoka wydęta gazem 
do wzbijania się w powietrze, 
aerostat. 

Balot /. głosowanie za pomo- 
cą gałek lub kartek. 

Balotować /. głosować za po- 
mocą gałek a. kartek. 

Balsam g.-ł. wonny, żywiczny 
sok roślinny; przen. ulga, pocie- 
cha, okoliczność niosąca ukoje- 
nie; balsamować, wtarciem róż- 
nych maści zabezpieczać zwłoki 



od rozkładu; balsamka, dawniej 
noszony przy bransolecie flako- 
nik z perfumami; balsamiczny, 
pachnący żywicą. 

Balsamina nł. niecierpek, ga- 
tunek rośliny ozdobnej. 

Bałtazarowe głoski, groźba 
B-a ob. Mane, Tekel. Fares. 

Balustrada /. ozdobna poręcz 
na słupkach ozdobnych. 

Balwierz /. golibroda, golarz. 
Bałałajka r. ruski instrument 
muzyczny podobny do gitary, o 
trzech strunach. 

Bambino w. dziecię. 
Bambosze ob. Babosze. 
Bambus malajs. rodzaj trzci- 
ny indyjskiej; b, a. bambusówka, 
laska z tej trzciny. 

Ban węg. namiestnik Kroacji, 
Slawonji. Dalmacji. 

Banalny f. zwyczajny, oklepa- 
ny, pospolity. 

Banan malaj. owoc rośliny pod 
zwrotnikowej; rodzaj ciastka z 
maki bananowej w kształcie o- 
wocu banana. 

Banat nK powiat w Węgrzech, 
lub Kroacji pod zarządem bana. 
Banatka, gatunek pszenicy 
(od nazwy kraju: Banat). 

Banco iv. wszystko, co jest w 
puli (w grze) ob. Bank. 

Banda /. kupa, giomada, zgra- 
ja; gromada ludzi połączonych 
w złym celu; brzeg bilardu; 
brzeg statku; orkiestra wojsko- 
wa; wędroy/na orkiestra (instru- 
riienty dęte), ogrodzenie toru 
wyścigowego. 

Bandaż /. opaska, przewiązka 
do opatrunku; część stalowa ze- 
wnętrzna koła u parowozu lub 
wagonu. 

Bandera /. flaga, chorągiew o- 
i krętowa o barwach państwo- 
j wy eh. 

Banderillero h. uczestnik wal- 



Ban 



46 



Bar 



ki byków, zbrojny w chorągie- 
wkę czerwoną na krótkim drze- 
wcu, ostro zakończonym, drażni 
byka widokiem i szelestem cho- 
rągiewki oraz ranami, które za- 
daje drzewcem. 

Bander ja ni. pochód konny u- 
roczysty na cześć osób znakomi- 
tych, towarzyszący im, świta 
konna. 

Banderola /. chorągiewka, pro 
porzec; opaska papierowa na to- 
warze, jako znak opłaconego po- 
datku. 

Bandolet /. pas rzemienny, 
przewieszony przez ramię, utrzy- 
mujący szablę a. ładownicę; ro- 
dzaj dawnej broni palnej. 

Bandura g. \_w.~] instrument 
muzyczny podobny do lutni. 

Bandyta w. opryszek, zbój; 
bandytyzm, rozbójnictwo. 

Banhof n. dworzec kolei żela- 
laznej, foksal. 

Banicja ni. wywołanie z kraju, 
skazanie na wygnanie z kraju. 

Banita ni. wywołaniec, wy- 
gnaniec z kraju. 

Bank śrŁ instytucja dla obro- 
tów pieniężnych, dla udzielania 
kredytu na weksle i papiery, 
dokonywania wypłat za pomocą 
przekazów, wymiany pieniędzy i 
t. d.; w grze karcianej: pula, 
zbiór stawek graczów; b. trzy- 
mać, prowadzić grę w grze ha- 
zardownej. 

Banka duch, widmo zamordo- 
wanego, dręczące morderców, 
którym się ukazuje (z dramatu 
„Makbet" Szekspira). 

Banka j za n. hak podtrzymu- 
jący (rynnę i t. p.) 

Bankier /. właściciel banku 
prywatnego; w grze karcianej: 
trzymający bank. 

Bankiet /. uczta, biesiada. 



Bankieta /. nasyp; ścieżka dla 
pieszych; ławeczka ziemna 
wśród wału dla strzelających z 
poza niego żołnierzy. 

Banknot, Bankocetel n. asy- 
gnata, bilet bankowy bezprocen- 
towy, wypuszczany przez bank i 
mający obieg jako pieniądz. 

Bankrut śrl. [/.] zawieszający 
wypłaty, niewypłacalny; bankru- 
ctwo, niewypłacalność, upadłość. 

Bant n. obręcz, opaska żela- 
zna; rozpora, zawiasa. 

Banzai! jap. zwycięstwo! hu- 
ra! brawo! 

Baptysterjum g.-l. chrzcielni- 
ca. 

Baptyści *g. ob. Anabaptyści. 

Bar a. bufet, szynk; sąd. 

Barabole mir. kartofle. 

Barak /. lekki tymczasowy bu- 
dynek dla żołnierzy, robotników, 
chorych lub ubogich, namiot. 

Baraterja w. oszustwo, fał- 
szerstwo, nieprawa wymiana cu- 
dzych towarów. 

Barba non facit philosophum l. 
broda nie czyni filozofem. 

Barbar ja g. kraj dziki, nieucy- 
wilizowany; przen. barbarzyń- 
stwo; barbarzyństwo, dzikość o- 
byczajów, brak cywilizacji, nie- 
ludzkość, okrucieństwo. 

Barbaryzm ni. wyraz lub 
zwrot niepotrzebnie z obcego ję- 
zyka przeszczepiony, gdy ist- 
nieje swojski; makaronizm, dzi- 
kość. 

Barbet /. część ubioru głowy 
zakonnicy. 

Barchan ar. tkanina lniano- 
bawełniana z kutnerem z jed- 
nej strony. 

Bard celt. pieśniarz ludowy 
starożytnych Gallów; poeta pi- 
szący pieśni o przeszłości naro- 
du, poeta, wieszcz. 



Bar 



47 



Bas 



Bardon śrgórnon. dosl. lutnia, 
lira; przen. twórczość poetycka. 

Bardysz ob. Berdysz. 

Barenland n. dosl. kraj nie- 
dźwiedzi: nazwa szydercza da- 
wana Galicji przez dziennikarzy 
wiedeńskich. 

Bareż /. lekka tkanina z weł- 
ny, bawełny, jedwabiu, a. z ba- 
wełny i jedwabiu (od miasta 
Bareges we francuskich Pirene- 
jach). 

Bargain a. umowa, targ, kup- 
no; tanie, korzystne kupno; 
kupno okazyjne. 

Barjera /. poręcz, balustrada, 
zapora. 

Barka śrł. [/.] gatunek pła- 
skiego czółna a. łódki bez masz- 
tów. 

Barkarola w. pieśń gondolje- 
rów w Wenecji. 

Barocentryczny ni. tyczący się 
środka ciężkości. 

Barograf *g. barometr zapi- 
sujący automatycznie zmiany 
atmosfery. 

Barok /. nazwa stylu archite- 
ktonicznego odznaczającego się 
linjami nieregularnemi i boga- 
ctwem ozdób. 

Barometr *g. przyrząd do mie 
rżenia ciśnienia powietrza i 
wskazujący zmiany pogody. 

Barometrograf *g. ob. Baro- 
graf. 

Baron śrł. [n.] tytuł szlachty 
wyższej; baronja posiadłość 
ziemska, przynosząca swemu 
właścicielowi tytuł barona. 

Baronet a. tytuł szlachecki, 
niższy od barona. 

Baroskop *g. przyrząd do mie 
rżenia wilgotności powietrza. 

Bartłomieja świętego noc, noc 
na 24 sierpnia 1572, w której z 
poduszczenia rządu w Paryżu i 
w całej Francji zaczęła się rzeź 



Hugonotów, trwająca prawie ty- 
dzień. 

Barykada /. zatarasowanie u- 
licy, rodzaj szańca zrobionego 
na prędce na ulicy. 

Baryton iv. głos męski średni 
(między tenorem i basem). 

Bas w. najniższy głos męski; 
basowy klucz, klucz F, znak na 
nutach,wskazujący gdzie na pię- 
ciolinji znajduje się nuta f ma- 
łe. 

Basałyk tur. bicz z ołowiem 
na końcu; próżniak, nicpoń; dzie- 
ciak tłusty. 

Basarunek n. cięgi, baty; wy- 
nagrodzenie za pobicie; odszko- 
dowanie; łapowe. 

Bas-bleu (ba blo) dosl. nie- 
bieska pończocha; nazwa ironi- 
czna dawana kobietom piszącym, 
sawantkom. 

Baseball a. (bezbol) gra w 
oiłkę rozpowszechniona w Am. 
Półn., podobna do palanta; piłka 
używana przy tej grze. 

Basedowa choroba (opisana 
przez lekarza Basedowa, 1840 
r.) odznaczająca się wybałusze- 
niem oczu, obrzmieniem gruczo- 
łu tarczowego na szyi i biciem 
serca. 

Basement a. (bezment) sute- 
rena (ob.). 

Basen /. zbiornik na wodę; 
wielka misa kamienna; bezpie- 
czne miejsce dla okrętów w por- 
cie: kotlina, nizina, ^rdzie spły- 
wają wody; niewłaściwie: bason, 
blaszane, płaskie naczynie dla 
obłożnie chorych do oddawania 
stolca. 

Basetla w. wielkie skrzypce 
basowe; ob. kontrabas. 

Basileus g. w staroż. Grecji 
rer>rezentujący Ateny wobec bo- 
gów, sądził sprawy religijne, 



Bas 



48 



Baw 



sprawy o mordem cwo lub świę- | 
tokradztwo. 

Basis g. ob. Bazys. 

Basista w. śpiewający basem; 
gnający na basetli. 

Baskak tur. wielkorządca ta- 
tarski. 

Baskina h. (/) szeroka wierz- 
chnia suknia hiszpanki; przedłu- 
żenie stanika od pasa u sukni 
kobiecej. 

Basklarnet w. instrument mu- 
zyczny dęty, tonem o oktawę 
niższy od klarnetu. 

Bas^n ob. Basen. 

3 relief /. (ba reljef) pół- 
wypukla rzeźba, płaskorzeźba. 

Basso profundo w. najniższy 
głos basowy. 

Basso ripieno w. bas wypeł- 
niający. 

Bast n. łyko, łyczko. 

Basta w. dosyć! bastówka, 
bezrobocie. 

Bastard w. dziecko nieprawe, 
bękart; mieszaniec zwierzęcy 
lub roślinny. 

Bastjon /. cześć fortyfikacji, 
wysunięta z obwałowania; na- 
rożnik. 

Bastonada /. kara bicia kija- 
mi w plecy i pięty. 

Bastylja f. więzienie dla prze- 
stępców politycznych zburzone 
przez Paryżan w roku 1789. 

Basza, Pasza tur. wielkorząd- 
ca,, namiestnik lub dowódca 
wo.isk w Turcji. 

Baszlik tur. [r.] rodzaj kaD- 
tura na głowę z końcami do c- 
wmięcia wkoło szyi. 

Baszta śri. wieża obronna 
przy murze fortecznym lub sto- 1 
jąca oddzielnie. 

Basztan pers. [mir.] ziemia 
zaors^a na st?p:e pod uprawę 
melonów, kawonów, dyń i t. p. 

Baszybuzuki tur. nieregular- 



ne wojsko tureckie bez karności 
wojskowej, odznaczające się 
dzikością. 

Bat śrl. [w.] rodzaj łodzi ża- 
glowej. 

Batalista /. malarz bitew. 

Batalja w. walka, bitwa, bój. 

Bataljon w. [/.] oddział żoł- 
nierzy pieszych od 600 do 1000 
ludzi; przen. tłum, gromada. 

Batat ob. Patat. 

Baterja w. [/.] oddział artyle- 
rji o pewnej liczbie dział; pe- 
wna liczba butelek lejdejskich, 
wytwarzająca silną iskrę ele- 
tryczną; stos galwaniczny. 

Batometr ob. Batymetr. 

Batrachomyomachja g. walka 
żab i myszy (ooemat żartobli- 
wy, przypisywany Homerowi). 

Bdttre 1'eau avec un baton /. 
(batr lo eurek ę bata) wodę 
mleć, tracić czas na próżno. 

Batuta w. pałeczka kapelmi- 
strza do znaczenia taktu muzy- 
kantom i śpiewakom. 

Batymetr *g przyrząd do mie- 
rzenia głębokości wód, zwłasz- 
cza morskich. 

Batyst /. bardzo cienka i gę- 
sta tkanina z najdelikatniej- 
szych gatunków lnu . 

Bauernfanger n. oszust polu- 
jący na naiwnych niedoświad- 
czonych włościan przybywają- 
cych do wielkiego miasta, łapi- 
chłop. 

Baumkuch, Baumkuchen n. ro- 
dzEJ ciasta (pieczonego na ro- 
żnie drewnianym), w kształcie 
piramidy ze sterczącemi sopla- 
mi sękowiec. 

Baunszajtyzm rJ. (od nazwi- 
ska wynalazcy Baunscheidta, 
zm. r. 1860) sposób leczenia za 
pomocą licznych nakłóć skóry. 

Bawełna u. roślina z rodź. 



Baw 



49 



Bef 



ślazowatych dająca puch z któ- 
rego robią nici na tkaniny. 

Bawar piwo bawarskie; bawa- 
rja, piwiarnia. 

Bawet /. dosł. śliniak; szty- 
śme szpiczaste przedłużenie sta- 
nika damskiego; przystrojenie 
przyszyte a. nakładane na sta- 
nik damski z przodu od szyi do 
pasa. 

Bayard rycerz odważny i bez 
zarzutu (od francuskiego ryce- 
rza Bayarda 1476 — 1524); ob. 
Sans peur et sans reproche. 

Baza ob. Bazys. 

Bazalt [-w.] skała wulkanicz- 
nego pochodzenia, ciemno ubar- 
wiona, o budowie zbitej, wystę- 
pująca często w postaci wielkich 
graniastosłupów. 

Bazar pers. targowisko; wy- 
tworne zabudowanie dla sprzeda 
ży różnych towarów; na Wscho- 
dzie plac a. ulica ze sklepami. 

Bazylika g.-ł. kościół w kształ- 
cie prostokąta, budowla, z 2 lub 
4 rzędami kolumn wzdłuż. 

Bazyliszek g.-ł. gatunek jasz- 
czurki; smok bajeczny, który 
miał zabijać wzrokiem; przen. 
człowiek złośliwy, fałszywy. 

Bazys g. podstawa, funda- 
ment; w archit. podstawa ko- 
lumny. 

Beach a. (bicz) płaski, pia- 
szczysty brzeg morski; miejsce 
nad morzem dla zabawy lub wy- 
tchnienia. 

Bean śrł. nieuk, grubjanin, 
nieokrzesany; nowy uczeń w 
szkole, nowicjusz. 

Beatae memsriae ł. błogosła- 
wionej pamięci. 

Beati possidentes ł. szczęśliwi, | 
którzy posiadają. 

Beatius est dare quam acci- 
pere l. szczęśliwiej jest dawać, 
niż brać. 



Beatrycza w. kochanka, pani 
serca (od imienia znanego z Ko- 
medji Boskiej Dantego). 

Beatus ille qui procul nego- 
riis... paterna rura bobus exer- 
cet suis ł. szczęśliwy" ten, kto zda- 
ła od interesów zgiełkliwych.... 
ojczyste łany wołami orze swo- 
jemi. 

Beatus qui tenet ł. szczęśliwy 
kto posiada. 

Beatyfikacja nł. zaliczenie w 
poczet błogosławionych. 

Beau monde /. (bo mad) wyż- 
sze stany, arystokracja . 

Beaute du diable /. (bole du 
djab!) piękność djabelska: ko- 
bieta tak ponętna, że dla niej 
możnaby o wszystkiem innem 
zapomnieć. 

Beaux restes /. (bo rest) 
szczątki dawnej urody. 

Bebe /. dziecko. 

Bec-a-bec /. (bek-a-bek) oko 
w oko. 

Bechter tat, (?) zbroja, pan- 
cerz. 

Bechamel /. (beszamel) sos a 
la B., ze śmietanki, żółtka, mą- 
ki i masła, z cukrem, solą, pie- 
przem i cytryną (od nazwiska 
wynalazcy). 

Becyrk n, powiat, urząd po- 
wiatowy. 

BecąuereFa promienie, urano- 
we promienie, wysyłane przez 
metal uran i jego związki (od 
nazwy odkrywcy). 

Bedekier ob Baedecker. 

Bedel śrł. Pedel (n.) woźny u- 
niwersytecki. 

Bedlam a. (bedlem) ojromny 
szpital obłąkanych w Londynie. 

Beduin ar. Arab koczujący. 

Beduina /. rodzaj długiego o- 
krycia damskiego z kapturem. 

Befsztyk, Bifsztyk a. kawa- 
łek lepszego mięsa wołowego (z 



Beg 



50 



Ben 



pierwszej krzyżowej a. z rostbe- 
fowego mięsa a. zwykle z po- 
lędwicy) usmażony bez przy- 
praw na tak zwanym prędkim 
ogniu. 

Beglerbeg, Beglerbej tur. na- 
miestnik, rządca prowincji w 
Turcji (dosl. bej bejów.) 

Bej, Beg tur. pan, tytuł ture- 
ckiego dostojnika; tytuł panują- 
cego w Tunisie. 

Bejca. n. nazwa roztworów 
chemicznych, używanych do na- 
pawania przedmiotów celem na- 
dania im żądanych własności; za 
prawa, grunt pod farbę a. po- 
liturę. 

Bek /. palnik, zakończenie ru- 
ry prowadzącej gaz oświetlają- 
cy, opatrzone wylotem i kranem. 
* Bekiesza węg. strój węgier- 
ski: surdut a. futro długie ob- 
szerne ze stojącym kołnierzem. 

Bela n. jednostka miary pa- 
pieru, zawierająca 10 ryz; b. su- 
kna: 12 sztuk po 32 łok.; wielka 
paka towaru. 

BelemnUy g. szczątki skamie- 
niałe wymarłych głowonogów, t. 
zw. pazury djabelskie lub strzał- 
ki piorunowe. 

Bel-esprit /. (bel-espri) czło- 
wiek dowcipny. 

Bel-etage /. (bel-etaż) pierw- 
sze piętro, najwspanialsze pię- 
tro; loże I-go piętra. 

Beletrysta /. autor piszący 
powieści, poezje i t. p. 

Beletrystyka /. literatura pię- 
kna: powieści, poezje, opowia- 
dania, nowelle it. p. 

Belfer n. (żarg.) nauczyciel 
żydowski ; żart. nauczyciel, ba- 
kałarz. 

Beljal, Belzebub lcebr. szatan, 
djabeł, zły duch. 

Bella w. piękna {dom. kobie 
ta); kochanka, metresa. 



Bella gerant alii, tu, felix 

Austria, nube l. niech wojny 

prowadzą inni, ty, szczęsna Au- 

strjo, żeń się (dawna aluzja do 

i korzystnych małżeństw zawie- 

i ranych przez rodzinę panującą 

; w Austrji). 

Bell-boy a. chłopak do posług 
i w hotelach odpowiadający na 
odgłos dzwonka. 

Belle vue /. (belwii) dosl. pię- 
kny widok; ob. Belweder. 

Belles lettres /. (bel letr) li- 
teratura piękna. 

Bellicoso iv. wojowniczo. 

Bellissimo w. prześlicznie, do- 
skonale. 

Bellona i. bogini wojny. 

Bellum omnium contra om- 
nes l. wojna wszystkich prze- 
ciw wszystkim — naturalny stan 
człowieka podług filozofa Angli- 
ka Hobbes'a (1588—1679). 

Belua multorum capitum l. 
dosl. bestja wielogłowa: rozhu- 
kany motłoch. 

Beluarda w. baszta; dawna 
wieża wojenna nieruchoma, ba- 
stjon, szaniec. 

Belweder w. miejsce, skąd roz- 
tacza się piękny widok; nazwa 
ozdobnej budowii w pięknej oko- 
licy; część budynku nad dachem, 
skąd otwiera się piękny widok. 

Belzebub ob. Beljal. 

Bełt skand, cieśnina morska; 
rozpora w szybie górniczym. 

Bemol w. w muz. znak zniże- 
nia nuty o pół tonu: b. 

Ben hebr. syn, zdarza się w 
połączeniu z imionami; np. Ben 
Majmon=syn Majmona cz. Maj- 
monides. 

Ben Akiba to powiedział, t. j. 
„już to wszystko było"; słowa te 
ciągle powtarza rabin Ben Aki- 
ba w dramacie Gutzkowa pt. 
„Urjel Akosta". 



Ben 



51 



Ber 



Bene ł. dobrze. 

Benedykcja l. błogosławień- 
stwo; poświęcenie chleba i wina 
podczas Mszy świętej. 

Benedykt nł. zakonnik reguły 
św. Benedykta; rodzaj likieru 
wyrabianego przez zakonników 
Benedyktynów, dawniej w Fe- 
camp we Francji; benedyktyński 
wytrwały, cierpliwy (w pracy 
naukowej); mozolny. 

Benef aktor l. dobroczyńca, do- 
brodziej. 

Beneficium inventarii l. pra- 
wo zrzeczenia się majątku spad- 
kowego, gdy ciążące na nim dłu- 
gi przewyższają jego wartość. 

Beneficjant śrl. obdarowujący 
dobrami kościelnemi; posiadacz 
beneficjum. 

Beneficjum ł. dochód z dóbr 
kościelnych; lenno; dochód, 
zysk. 

Benef is /. zysk, korzyść; do- 
chód z widowiska danego na ko 
rzyść artysty. 

Benefisant /. artysta, na któ- 
rego dochód odbywa się przed- 
stawienie benefisowe. 

Bene meritus l. dobrze zasłu- 
żony. 

Bene nati l. dobrze urodzeni 
t. j. szlachta. 

Bene natus et possessionatus 
l. dobrze urodzony (szlachcic) i 
posiadacz majątku ziemskiego. 

Bene płaci to w. (-placzyto) w 
muz. dowolnie. 

Bene qui latuit, bene vixit, ł. 
kto żył w ukryciu, ten dobrze 
żył. 

Benewolencja ł. łaska, życzli- 
wość, przychylność. 

Bengal, rodzaj muślinu (od 
nazwy kraju w Indjach); ben- 
galski ogień mieszanina różnych 
materjałów palnych i barwnych, 
płonąca barwnym płomieniem. 



Benj aminek najmłodszy i uko- 
chany syn; pieszczoch, ulubie- 
niec. 

Benonita członek zakonu Re- 
demptorystów (kościoła św. Be- 
nona). 

Benzoes ni. rodzaj żywicy nie- 
przezroczystej, kruchej, czerwo- 
nawo-brunatnej, aromatycznej, 
używa się do pachnideł i jako 
lek (z drzew rosnących w Indo- 
stanie). 

Benzol nł. gatunek węglowo- 
doru, otrzymywanego ze smoły 
węgli kamiennych. 

Benzyna ar. (?) ligroina, płyn 
lotny, palny, bezbarwny, otrzy- 
mywany z nafty, służący do 
czyszczenia plam, do wyrobu 
farb anilinowych, do palenia. 

Bera /. gatunek gruszki. 

Berajter n. ujeżdżający ko- 
nie. 

Berangera prawo, prawo obo- 
wiązujące we Francji, aby ska- 
zanemu po raz pierwszy odłożyć 
karę aż do ponownego skazania. 

Berat tur. patent instalacyj- 
ny paszów tureckich; odezwa u- 
rzędowa. 

Berceuse /. (bersóz) kołysan- 
ka, pieśń nad kołyską. 

Berdanka strzelba systemu 
Berdana. 

Berdysz, Bardysz śrl. kij z sie- 
kierką nakształt halabardy. 

Beret śrt. cb. Biret. 

Bergamasca w. włoski taniec 
chłopski. 

Bergamota iv. rodzaj gruszy; 
rodzaj cytryny, mającej formę 
gruszki (nazwa od miasta wło- 
skiego Bergamo); bergamoto- 
wy olejek, esencja bergamotowa 
ze świeżych skórek cytryny ber- 
gamoty . 

Berghauptman n. naczelnik 
wydziału w górnictwie. 



Ber 



52 



Bez 



Beri-beri niebezpieczna choro- 
ba zaraźliwa: śpiączka, bezsil- 
ność i wodna puchlina w roz- 
maitych miejscach ciała; napa- 
stuje ludzi żyjących niehygie- 
nicznie w krajach ciepłych, ni- 
zkich, wilgotnych. 

Berkowiec r. ciężar 10 pu- 
dów cz. 400 Ib rosyjskich. 

Beri acz n. but, a. trzewik z 
przyszwą wojłokową. 

Berlinka, duża łódź żaglowa z 
przykryciem do przewożenia zbo 
ża i towarów; szkuta. 

Berma /. w fortyfikacji: ście- 
żka między rowem, a jego przed- 
pierśniem, burta. 

Bermyca n. kołpak wojskowy 
futrzany. 

Bersaglier w, żołnierz z od- 
działu celnych strzelców w woj- 
sku włoskim. 

Berserker skand, wojownik 
skandynawski, odziany podczas 
bitwy tylko w skórę niedźwie- 
dzią i walczący z wielką odwa- 
gą. 

Berta n. obramowanie stanika 
kobiecego. 

Bertoieta proszek, mieszanina 
eksplodująca, złożona z chlora- 
nu, potażu, siarki i węgla (na- 
zwa od wynalazcy franc. Ber- 
tolleta). 

Beryl g.-ł. drogi kamień kolo- 
ru wody morskiej. 

Berżerka /. pasterka; rodzaj 
kanapki, fotelu. 

Beseda czes. stowarzyszenie, 
klub. 

Besemerować stal wyrabiać 
stal z surowca roztopionego, 
przepuszczając przezeń silny 
prąd powietrza, a następnie do- 
dając odpowiednią domieszkę 
(od nazwiska wynalazcy). 

Bessa /. ob. Baisse. 

Bestj a i. zwierzę, dzikie zwie- 



; rzę; człowiek ze zwierzęcemi in- 
stynktami; potwór. 

Bestjalizm ni. zezwierzęcenie, 
zwierzęcość, dzikość. 

Bestj ar jusz nł. dawna nazwa 
książki traktującej o zwierzę- 
I tach. 

Bestyfikacja nł. rozbestwienie, 
rozjątrzenie, wściekłość. 

Beszamel /. ob. Bechamel. 

Betę /. dost. zwierzę; głupi; w 
grze w karty: przegrana. 

Betel [/.] roślina z rodzaju 
S pieprzu, mieszanina tłuczonych 
| orzechów palmy areki i wapna, 
owinięta w liść pewnego gatun- 
ku pieprzu, używana do żucia 
przez mieszkańców Azji połu- 
dniowej. 

Betę noire /. {bet nu cif) dosl. 
zwierzę czarne; człovriek doku- 
czliwy, którego się najbardziej 
ob a wiz 

Beton /. zaprawa z wapna hi- 
draulicznego, piasku i żwiru 
twardniejąca na powietrzu i w 
wodzie. 

Beza /. ciasteczko z białka u- 
bitego na pianę i cukru. 

Bezapelacyjny nieodwołalny, 
stanowczy, ostateczny; ob. ape- 
lacja. 

Bezemschon n. ta ilość towaru 
(tłuszczu, mączki cukrowej i t. 
p.), która po wypróżnieniu pak, 
beczek i t. p. pozostaje przycze- 
piona do drzewa. 

Bezigue a. Bśsiąue, Bezik /. 
rodzaj gry w karty. 

Bezoar ar. [/.] kamień two- 
rzący się w żołądku niektórych 
zwierząt trawożernych (np. an- 
tylop) uważany dawniej za lek 
przeciw truciznom. 

Bezparcjalny bezstronny, neu- 
tralny; ob. partja. 

Bezpopowcy /•. w kościele pra- 



Bez 



53 



Bil 



wosiawnym sekciarze nie uzna- [ 
jacy duchowieństwa, popów. 

Beztakt brak taktu, niewłaści- 
we postąpienie a. zachowanie 
się; ob. takt. 

Beż, Beza, /. tania, gładka 
tkanina z wełny niefarbowanej. 

Bi- ł. w złożeniach, np. bikwa- 
drowaty, znaczy: podwójnie, dwa 
razy. 

Biba ni. pijatyka. 

.Bibeloty /. drobne, wytworne 
przedmioty, ustawiane na eta- 
żerkach, graciki. 

Biblistyka ni. znajomość tego, 
co dotyczę Biblji. 

Biblja g.-ł. Pismo święte: Sta- 
ry i Nowy Testament; biblijne 
towarzystwo stowarzyszenie, 

którego celem jest rozpowszech- 
niać biblję. 

Bibljofil *g. miłośnik i zbie- 
racz książek, głównie nauko- 
wych. 

Bibljografja g. znajomość wy- 
dań książek i druków; spis ich 
z wymienieniem autora, tytułu i 
miejsca druku. 

Bibljoman *g. namiętny zbie- 
racz rzadkich książek. 

Bibljoman ja *g. zamiłowanie 
w zbieraniu książek. 

Biblj opola *g.-ł. księgarz. 

Bibljoteka g.-ł. zbiór książek, 
księgozbiór, książnica; miejsce 
przechowywania książek; gmach 
zajęty przez księgozbiór. 

Bibljotekarz ł. zawiadowca i 
prowadzący bibljotekę. 

Bibosz ni. pijak, opój. 

Biceps ni. dwugłowy, o dwuch 
twarzach; muskuł, tak zwany 
dwugłowy u ręki, u nogi. 

Bicykl ni. [«,.] welocyped o 
jednym dużym i jednym małym 
kole. 

Bidet /. wanienka nasiadowa 
podłużna do podmywania się. 



Bień faire et laisser dire /. 

(bię fer e lesse dir) dobrze czy- 
nić i nie troszczyć się o to co 
mówią. 

Biennium l. dwulecie, dwulet- 
ni okres czasu. 

Bierhalla n. piwiarnia, hala 
przy piwiarni dla gości. 

Biesagi śrl. sakwy, wór naj- 
częśceij skórzany do przewiesza- 
nia przez plecy albo przez ko- 
nia . 

Biformizm ni. dwukształt- 
ność. 

Bifsztyk ob. Befsztyk. 

Bifurkacja ni. rozwidlenie 
rozszczepienie pasma gór, dro- 
gi; takie rozszczepienie się rze- 
ki, iż każda z jej odnóg płynie 
do innego systematu rzecznego. 

Bigamja ni. dwużeństwo; bi- 
gam, bigamista, dwużeniec. 

Bigot [/.] nabożniś. 

Bigoterja /. Bigotyzm ni. po- 
bożnisiostwo, przesadna gorli- 
wość w powierzchownym tylko 
przestrzeganiu obrządków wiary 
i nabożeństwa. 

Bikwadratowe równanie mat. 
równanie stopnia czwartego. 

Bil ob. Bill. 

Bila f. kula (bilardowa). 

Bilans, Balans /. porównanie 
dochodu i wydatków przy zam- 
knięciu rachunku; zamknięcie 
rachunków w księdze; b. handlo- 
wy państwa, różnica między 
wartością eksportu i importu; b. 
płatniczy państwa, różnica mię- 
dzy sumą opłat wysłanych dla 
zagranicy i sumą opłat otrzy- 
manych z zagranicy. 

Bilard /. stół z burtami pokry- 
ty sukniem do gry bilami. 

Bilboklet /. kijek zakończony 
czareczką do chwytania uwiąza- 
nej kulki (zabawka). 

Bilet /. kartka, znak dający 



Bil 



54 



Bis 



prawo do czego; b. bankowy, pie 

niądz papierowy. 

bileter /. odbierający bilety 
przy wejściu do teatru, koncer- 
tu i t. p. 

Bil jon /. tysiąc mil jonów po- 
dług systemu francuskiego, przy 
jętego i u nas, a miljon miljonów 
podług systemu niemieckiego. 

Bill a. w Anglji i w Stanach 
Zjednoczonych Amer. Półn. pro- 
jekt do prawa przedstawiony 
parlamentowi. 

Billet-doux /. (bije du) dosl. 
słodki bilecik; liścik miłosny. 

Billig aber schlecht n. tanio, 
ale źle. 

Bill of farę a. (bil of fer) spis 
potraw, cennik potraw. 

Bill of lading a. (ledinr^ list 
frachtowy, list przewozowy. 

Bilon /. drobna moneta zda- 
wkowa z kruszcu zmieszanego 
z mała ilością srebra, lub z ni- 
klu. 

Bimetalizm rvL system mone- 
tarny o podwójnej jednostce pie 
niężnej: srebrnej i złotej, przy 
stałym, prawnie oznaczonym 
stosunku wartości obu metalów. 

Bimorfizm nł. dwupostacio- 
wość. 

Binda n. opaska, bandaż; prą- 
żki wypukłe (dla ozdoby) na 
grzbiecie książki oprawnej; ob. 
Sznurbartbinda. 

Binduga n. (?) miejsce nad 
rzeką, gdzie składają drzewo na 
spław przeznaczone i zbijają ! 
tratwy; spław drzewa. 

Binokle /. nanośniki, okulary, 
trzymające się na nosie za po- 
mocą sprężyny, pince-nez. 

Binom nł. mat. dwumian 

Biochemja *g. chemja zastoso- i 
wana do zjawisk życiowych. 

Biodynamika - g. nauka o si- i 



łach działających w ustrojach 
żywych. 

Biofizyka *g. nauka o siłach 
organicznych. 

Biogieneza *g. teorja o pocho- 
dzeniu zwierząt. 

Biogieografja *g. nauka o roz- 
mieszczeniu istot organicznych 
na ziemi. 

Biograf *g. autor życiorysu. 

Biograf ja *g. opis życia, ży- 
ciorys. 

Biolog ja *g. nauka o życiu i- 
stot organicznych. 

Biomagnetyzm *g. magnetyzm 
zwierzęcy. 

Bionomja *g. nauka o pra- 
wach życia w przyrodzie. 

Biosfera *g. sfera ziemi, w 
której żyją istoty ożywione. 

Bioskop *g. rodzaj kinemato- 
grafu. 

Bioskopja *g. nauka o ozna- 
kach życia. 

Biplan *g. samolot dwupłasz- 
czyznowiec. 

Biret, Beret śii. lekka ciapka 
kanciasta lub okrągła bez da- 
szka, używana przez duchow- 
nych i uczonych; damski kape- 
lusik podobny. 

Bis ł. dwa razy, powtórnie; 
żądanie powtórzenia; bisować, 
wołać: „bis", żądać powtórzenia. 

Bis dat qui cito dat /. dwa ra- 
zy daje, kto prędko daje. 

Bisektrysa /. mat. dwusieczna, 
linja dzieląca kąt na dwie rów- 
ne części. 

Bisior g. bardzo cienka i dro- 
ga tkanina lniana; włókna jed- 
wabiste z cieczy pewnych mał- 
żów; perełki w gzymsie. 

Biskup g. [w.] dostojnik ko- 
ścielny, zarządzający djecezją. 

Biskwit /. suchar, sucharek; 
fajans a. porcelana bez glazury. 

Bismark, kolor brudno - żółto- 



Bis 



55 



Bla 



orzechowy (od nazwy męża sta- 
nu Bismarka). 

Bisogno w. (bizonjo) adres 
płacącego weksel, jeżeżli akcep- 
tant nie zapłaci go. 

Bis repetita placet l. dwa ra- 
zy powtórzone podoba się. 
* Bistr /. farba ciemno brunat- 
na. 

Bistur /. mały składany nożyk 
chirurgiczny, lancet. 

Bisurman tur. pogardliwa na- 
zwa mahometan; niewierny; 
przen. łotr, urwis, rozpustnik. 

Biszamel ob. Bechamel. 

Biszkopt, Biszkokt ni. ciastko 
lekkie z mąki, cukru i jaj. 

Biszof n. napój z wina, araku, 
gorzkich skórek niedojrzałych 
pomarańcz i cukru. 

Bitum. ł. smoła ziemna; gatu- 
nek farby czarnej. 

Biuletyn /. codziennie sprawo- 
zdanie (o wypadkach wojennych, 
o zdrowiu znakomitych osób, z i 
posiedzeń akademji, o pogodzie, | 
o ruchu pieniężnym.) 

Biuralista /. urzędnik, który 
przesiąkł porządkiem i zasada- 
mi biurowemi; formalista. 

Biureta /. rurka szklana do 
odmierzania małych objętości 
płynów i gazów. 

Biuro /. stół do pisania, kan- 
torek; miejsce, gdzie pracują u- [ 
rzędnicy. 

Biurokracja ni. nadmierny 
wpływ i udział sfery urzędniczej 
w rządzie, z wyłączeniem wpły- 
wu obywateli, bezduszna forma- 1 
listyka biurowa. 

Biurokrata ni. urzędnik trzy- 
mający się przesadnie litery 
przepisów, bez uwzględniania 
stosunków ludzkich; zwolennik 
biurokracji. 

biurokratyzm n. przewaga rzą- ' 



du urzędników, systemu f ormaii- 
stycznego. 

Biuromanja nł. niepowstrzy- 
many pociąg do pracy biurowej; 
chęć urządzenia wszystkiego 
koncelaryjnie. 

Biust /. popiersie; gors kobie- 
cy. 

Biusthalter n. rodzaj miękkie- 
go gorsetu. 

Biwak /. obozowisko wojska w 
ubraniu i z bronią pod gołym 
niebem, bez namiotów. 

Bizantyjski styl, w budowni- 
ctwie znamionuje się przewagą 
linji okrągłych, okrągłych pła- 
szczyzn, łuków i kopuł. 

Bizantynizm ni. sztywna ety- 
kieta dworska; pedanterja; hoł- 
dowanie wzorom bizantyjskim; 
ślepe hołdowanie monarchom 
lub wogóle przełożonym. 

Bizmut [/. a. re.] pierwiastek: 
metal czerwonawo-biały. 

Biznes ob. Business. 

Bizon g.-l. bawół, żubr. 

Bizzarramente w. dziwacznie. 

Biżuterje /. drobne wyroby 
złotnicze z ozdobnemi kamienia- 
mi, służące do stroju. 

Blacha n. cienki płat metalu. 

Blachmal, Blachman - n. szu- 
mowiny na rozpuszczonym kru- 
szcu; blaszka metalowa; bielmo 
(na oczach). 

Black hand a. czarna ręka; 
tak nazywają w Am. Półn. tajną 
organizację bandytów włoskich 
(ob. camorra). 

Blackmail a. (blakmejl) wy- 
muszenie Dod groźbą wyjawie- 
nia prawdziwych lub zmyślo- 
nych wieści, które daną osobę 
lub jej krewnych skompromitują 
publicznie. 

Blaga /. udawanie, przechwa- 
lanie się, pyszałkowatość; bla- 



Bla 



56 



Blo 



gować, udawać, przechwalać się, 
okłamywać. 

Blagier /. lubiący blagować. 

Blaknąć n. pełznąć, płowieć, 
tracić barwę skutkiem blasku 
słońca. 

Blamanż /. galareta migda- 
łowa. 

Blamaż /. kompromitacja. 

Blamować się /. ośmieszać 
sic, kompromitować się. 

Blanc-bec /. (6/a" bek) żółto- 
dziób, młokos, chłystek. 

Blanco iv. akt, weksel lub peł- 
nomocnictwo nie napisane, lecz 
zawierające podpis wydającego 
lub wystawiającego weksel, a 
także żyranta; b. kredyt, otwar- 
ty kredyt; in b. bez bliższego o- 
znaczenia. 

Blank, Blanka ł. [w.] palisa- 
da; mur zębaty; strzelnica w 
murze; poręcz galerji okręto- 
wej. 

Blankiet /. papier niezapisany, 
z wydrukowanym nagłówkiem 
(nazwiskiem osoby a. firmy); 
druk gotowy z miejscami puste- 
mi do wypełnienia. 

Blankista ni. spekulant gieł- 
dowy, sprzedający papiery, któ- 
rych nie posiada. 

Blansz /. bielidło do twarzy. 

Blanżerować /. lekko obgoto- 
wywać. 

Blase /. (blaze) zobojętniały; 
nielubujący się w czym skut- 
kiem nadmiernego użycia, napa- 
trzenia się, osłuchania się i t. p. 

Blasfemja g.-l. bluźnierstwo. 

Blaumontag n. poniedziałko- 
wanie (u rzemieślników). 

Blat n. płyta; żart. rubel. 

Blazonować /. w heraldyce: o- 
pisywać herb; ozdabiać herbami. 

Blech, Blich n. miejsce, gdzie 
bielą płótno; blichowanie. 



Blecharnia n. miejsce, gdzie 

i blichują przędzę, nici, tkaninę. 

Blechować, blichować n. bielić 

tkaniny, papier, środkami che- 

i micznemi albo atmosferycznemi. 

Blejer n. model, wzór, modła, 
I krój. _ 

Blejtram n. rama drewniana, 
i na którą naciąga się płótno do 
malowania obrazu. 

Blejwas n. biel ołowiana, wę- 
glan ołowiu, farba biała, ołowia- 
na, kremserwajs. 

Blenda n. związek chemiczny 
rodzimy siarki z jakimkolwiek 
metalem. 

Blennorhoea nł. śluzotok. 

Blich ob. Blech. 

Blichować ob. Blechować; 
żart. wyblichowany t. j. zmizer- 
niały, wybladły. 

Blichtr n. szych, pozór, ułuda. 

Blik n. plama jasną farbą na 
obrazie zrobiona, naśladująca od- 
bicie się światła od przedmiotu 
wymalowanego; spostrzegaw- 
czość.' 

Blin, zwykle w 1. mn. bliny r. 
rodzaj naleśników. 

Blindaż /. osłona f ortyfikącyj- 
na od pocisków z góry; pancorz 
na okręt. 

Blindować /. opancerzać. 

Blizzard a. (blyzard) huragan 
połączony z zamiecią śnieżną, 
silna zawierucha. 

Bloc, Blok /. związek stron- 
nictw dążących do jakiego 
wspólnego celu. 

Błock a. kompleks budynków 
miejskich zamknięty ulicami; w 
Am. Półn. przestrzeń drogi mię- 
dzy dwiema ulicami. 

Blok n. kloc; krążek ruchomy, 
po którym przeuswa się sznur, 
a. łańcuch do podnoszenia cięża- 
rów; czyste kartki papieru do 
notatek jednym brzegiem zlepio- 



Blo 



Boj 



ne, w celu ich odrywania (bloc- ; 
notes). 

Blokada /. opasanie, osacze- 
nie (wybrzeża, fortecy, portu i 
nieprzyjacielskiego w celu prze- j 
rwania wszelkich stosunków 
handlowych drogą wodną; b. 
kontynentalna ob. kontynental- j 
ny system. 

Blokhaus n. budynek zwykle j 
drewniany, ufortyfikowany, ze 
strzelnicami, strażnica. 

Blokować /. urządzić blokadę, 
niedopuszczać dowozu ani przy- 
wozu do miasta, do portu. 

Blond /. płowy, jasny (o wło- 
sacl ) . 

Blondyna /. cienka koronka z 
surowego jedwabiu. 

Bluebc-ok a. (bljubuk) dosł. 
błękitna księga; księga doku- 
mentów dyplomatycznych. 

Bluetka /. drobnostka drama- 
tyczna jednoaktowa. 

Bluff a. (bloff) py szalko watę 
samochwalstwo, blaga. 

Blumerystka zwolenniczka u- 
bioru półmęskiego dla kobiet (od 
nazwiska amerykanki Bloomer). 

Bluza /. zwierzchnia suknia 
lekko spuszczona. 

Bluzgier n. strój dawny ko- 
biecy na szyję. 

Błam n. futra odpowiednio do- 
brane i zszyte razem w ilości do- 
statecznej do podszycia ubrania, 
mniej więcej pięć łokci kwadrat. 

Bławat n. tkanina jedwabna 
barwy niebieskiej. 

Boa, wielki wąż niejadowity 
Ameryki Półn.; dusiciel; długi, 
puszysty, wałkowaty szal z fu- 
tra a. piór. 

Board a. (bor cl) deska, stół; 
wikt, utrzymanie; wydział, rada, 
komisja; pokład okrętowy. 

Boardinghouse a. (bording- 
haus) pensjonat (ob.). 



Board of aldermen a. rada 
miejska. 

Board of trade a. (bord of 
trejd) izba handlowa; komisja 
dla załatwienia spraw między 
pracodawcami a robotnikami. 

Board of trustees a. (trostis) 
wydział opiekuńczy, rada opie- 
kuńcza; komitet wybrany do za- 
rządzania i opiekowania się ma- 
jątkiem instytucji publicznej, o- 
soby prywatnej itd. 

Boazerja ob. Buazerja. 

Boche /. (bosz) nierogacizną; 
wzgardliwe przezwisko dla 
Niemców we Francji. 

Bocman n. ob. Bootsman. 

Bodega h. piwnica; winiarnia. 

Bodmerja hol. pożyczka na ła- 
dunek okrętu, dana z warun- 
kiem, że gdy okręt zatonie, po- 
życzka przepada. 

Boer hol. (bur) ob. Burowie. 

Boeuf a la modę /. (bóf a la 
mod) pieczeń wołowa maryno- 
wana z korzeniami i szpikowana 
słoniną. 

Bogdychan, cesarz chiński. 

Bohater jiers. [m£r.] mąż 
sławny z dzielności, z wielkości 
duszy, z poświęcenia; główna 
osoba w dramacie, w poezji, w 
I owieści; osoba, którą się ogół 
zainteresował; bohaterski, ry- 
cerski, mężny; b. wiersz, wiersz 
trzynastogłoskowy, epiczny. 

Bohemja /. ob. Cyganerja. 

Bohomaz mir. nędzny malarz; 
liche malowidło. 

Bojar r. pan znakomity w Ro- 
sji dawniej i na Wołoszczyźnie. 

Boje hol. stożkowate beczki 
na kotwicy, pływające w niebez- 
piecznych miejscach na morzu 
dla przestrogi okrętów. 

Bojkot, Bojkotowanie (od na- 
zwiska kapitana ang. Boycotfa) 
zerwanie stosunków towarzy- 



Bok 



58 



Bon 



skich, handlowych, społecznych, 
albo w ogóle wszelkich stosun- 
ków z jakąś osobą, grupą lub 
całą kategorją osób, albo z ja- 
kąś instytucją, a to albo jako 
odwet za postępowanie bojkoto- 
wanego, albo jako sposób zmu- 
szenia go do zmiany postępowa- 
nia. 

Bok, Bokbier n. mocne piwo 
warzone na wiosnę. 

Boks, a. uderzenie kułakiem; 
boksowanie, prawidłowa walka 
na pięści. 

Bokser a. zapaśnik w walce na, 
pięści; kastet; chińczyka fana- 
tyczny przeciwnik chrześcijan. 

Bolas h. postronek z kulami 
na końcach, do rzucania na upa- 
trzonego zwierza. 

Bolero h. taniec hiszpański z 
towarzyszeniem kastanjetów; 
krótki wierzchni stanik damski 
bez rękawów, otwarty z przodu; 
kapelusz damski z rondem z je- 
dnej strony podniesionym. 

Boletta w. kwit celny; palet. 

Bolid g. kamień ognisty me- 
teoryczny spadający na ziemię. 

Bolszewiki r. maksymaliści, 
skrajni socjaliści rosyjscy, pra- 
gnący bezzwłocznie wprowadzić 
ustrój komunistyczny; ludzie 
nie liczący się z realnymi wa- 
runkami, którzy przez swój śle- 
py i źle stosowany radykalizm 
sprowadzają kraj nad brzeg 
przepaści i anarchii. 

Bolszewizm r. hołdowanie 
skrajnemu radykalizmowi, nie- 
mal anarchizmowi, bez względu 
na stosunki realne i z wielką 
szkodą dla własnego kraju. 

Bolus g. gatunek gliny; kred- 
ka podłużna zaostrzona, do pi- 
sania na stoliku zielonym do 
kart; czopek lekarski podłużny. 

Bomba /. kula żelazna pęka- 



jąca, napełniona materjałem wy- 
buchowym; wiadomość sensa- 
cyjna; utwór sceniczny pusty a 
efektowny; rodzaj pękatego ku- 
fla lub dużej szklanki do piwa; 
forma metalowa kształtu bomby 
do lodów. 

Bombarda śrł. dawne działo 
nabijane kulami kamiennemi. 

Bombardjer /. starszy kano- 
njer; gatunek chrząszcza. 

Bombardon /. instrument mu- 
zyczny dęty blaszany o tonie 
nizkim, podobny do tuby; jeden 
z głosów organów. 

Bombardować /. ostrzeliwać z 
dział miasto lub fortecę; rzucać 
gęste pociski, rozbijać. 

Bombastyczny [n.] nadęty, 
napuszony, przesadny. 

Bombel ob. Bumelcug. 

Bomblować ob. Bumblować. 

Bombonjerka /. ozdobne pu- 
dełko na cukierki. 

Bon /. kwitek na należność, 
którą ma okaziciel otrzymać od 
skarbu; upoważnienie do otrzy- 
mania zasiłku w produktach, 
wydane przez stowarzyszenie fi- 
lantropijne; rodzaj losu mające- 
go obieg. 

Bona /. dozorczyni dzieci, 
zwykle cudzoziemka. 

Bona fide ł. w dobrej wierze. 

Bonapartysta, stronnik dyna- 
stji Bonapartych we Francji. 

Bon chien chasse de race /. 
(bą szję szas do ras) dosł. do- 
bry pies poluje skutkiem swej 
rasy; prz. jaki ojciec, taki syn. 

Bond a. zobowiązanie; gwa- 
rancja pieniężna dana jako kau- 
cja; rewers, obligacja państwo- 
wa lub bankowa. 

Bon genre /. (bą ża n r) wy- 
tworne obejście się; dobry ton. 

Bon gre mai gre /. (bą gre 
mai gre) chcąc nie chcąc. 



Bon 



59 



Bor 



Bonifikacja nł. wynagrodzenie j 
za stratę; odszkodowanie. 

Bonifikat nł. dopłata do mo- : 
net nie posiadających wagi na- 
leżytej. 

Bonifrater nł. zakonnik św. J 
Jana Bożego, pielęgnujący cho-j 
rych. 

Bonitacja nł. sprawdzanie ja- 
kości, oszacowanie. 

Bon jour /. (bą żur) dzień do- 
bry. 

Bon mot /. (bą mo) dowcipne 
słówko, zręczny zwrot. 

Bonne presse /. (b on pres) 
prasa życzliwa, przychylne 
wzmianki w gazetach. 

Bonne prise /. (bon priz) 
zaobycz wojenna za godziwą u- 
ważana przez prawo międzyna- 
rodowe. 

Bonom ja /. dobroduszność. 

Bonończyk gatunek pieska po- 
kojowego (od łacińskiej nazwy 
miasta Bononja, włos. Bologna). 

Bonować nł. (?) wesoło żyć, 
używać hojnie; gospodarować 
bezprawnie w cudzym domu, 
mieniu, rozpościerać się. 

Bon sens /. (bą su n j zdrowy 
rozsądek. 

Bon ton /. (bą tą) dobry ton, 
wytworny układ, dystyngowane 
obejście, pańskość. 

Bonum certamen certavit ł. 
dobrą walkę stoczył. 

Bonum et aeąuum ł. dobre i 
słuszne. 

Bonum publicum ł. dobro pu- 
bliczne, dobro ogółu. 

Bonus eventus ł. dobre, szczę- 
śliwe zdarzenie, dobra wieść. 

Bon vivant /. (bą wwa«) 
człowiek używający życia, let- 
kiewicz, hulaka. 

Bonza jap. kapłan buddyjski. 

Bonżurka _ /. rodzaj surduta 
krótkiego, niewizytowego. 



Bookmaker a. (bukmeker) 
ten, kto urządza na wyścigach 
rodzaj totalizatora prywatnego. 

Boomerang ob. Bumerang. 

Bootsman n. zastępca szypra, 
pomocnik żeglarski. 

Bor ni. (ob. Boraks) pierwia- 
stek, metaloid; borny kwas, 
związek boru z tlenem, używany 
w przemyśle i jako lek do płó- 
kania gardła, nosa. 

Bor n. rodzaj świdra, do wier- 
cenia otworów w metalach, w 
skałach; wiertarnia. 

Bora w. zimny wicher półn.- 
wschod. nad morzem Adrjaty- 
ckim. 

Boraks ar. [śrż.] związek 
kwasu bornego z tlenkiem sodu 
i wodą, używany w przemyśl i 
jako kosmetyk. 

Boratynek, szelążek miedzia- 
ny=jednej trzeciej gr. z czasów 
Jana Kazimierza (od nazwiska 
mincarza Boratini z XVII wie- 
ku). 

Bordereau /. (bordero) wy- 
kaz, spis; skrawek z notatkami 
odcięty ód arkusza. 

Bordiura /. obramowanie, ob- 
szycie, lamówka, ozdobny pasek 
wzdłuż brzegu jakiego materja- 
łu, przedmiotu; płyta granitowa 
stanowiąca brzeg chodnika. 

Bordo /. barwa brunatno-wiś- 
niowa; gatunek wina francu- 
skiego. 

Borealny nł. północny. 

Boreasz g.-ł. wiatr północny. 

Borg n. kredyt, pożyczka, 
dług. 

Borgować n. kredytować, po- 
życzać. 

Bormaszyna n. maszyna do 
wiercenia otworów w metalu, w 
skale, wiertarnia. 

Borough a. (boro) gmina; 
dzielnica wielkiego miasta np. 



Bor 



60 



Bra 



Nowy York składa się z pięciu 
borough: Manhattan, Brooklyn, 
Bronx, Richmond i Queens. 

Borować n. wiercić otwór. 

Borussia nł. łacińska nazwa 
Prus; nazwa stowarzyszenia 
burszowskiego. 

Borytel mir. agitator poli- 
tyczny rusiński w Galicji. 

Boskiet /. gaik. 

Boss a. (amer.) pan, kierow- 
nik, naczelnik, pryncypał, zwierz- 
chnik; przywódca partji poli- 
tycznej. 

Boston, rodzaj gry w karty 
(od nazwy miasta w Ameryce); 
rodzaj tańca. 

Botanika g. nauka o rośli- 
nach; botaniczny ogród, ogród z 
doborem roślin, ułatwiających 
studjowanie botaniki; botanizo- 
wać, zbierać rośliny w celu nau- 
kowym. 

Botanologja *g. badania nau- 
kowe własności ziół. 

Botforty /. długie buty do ja- 
zdy konnej. 

Bougie /. (buzi) świeczka, la- 
seczka walcowa lub rurka chi- 
rurgiczna do wprowadzania w 
kanał ciała. 

Boale de neige /. (bul do neż) 
dosl. kula śnieżna; sprzedaż 
kartki, której nabywca ma pra- 
wo otrzymać jaki towar, ale nie 
pierwej, aż rozprzeda oznaczoną 
ilość takichże kartek; ob. Bulde- 
neż. 

Bourree /. (bure) staro-fran- 
cuski taniec w wesołym stylu. 

Boutiąue /. (butik) sklepik. 

Bowie-knife a. (boinaif) ro- 
dzaj szerokiego sztyletu, około 
12 cali długiego, używany w A- 
meryce Półn. (od wynalazcy 
pułkownika Bowie). 

Boy a. (boj) chłopak, chłopiec. 



Brabansona /. pieśń narodowa 
belgijska. 

Brabanty /. koronki braban- 
ckie. 

Brachicefal *g. krótkogłowiec 
(termin antropologiczny), mają- 
cy czaszkę krótką w kierunku 
od czoła ku potylicy. 

Braha [mżr.], Braja n. wy- 
war, pozostałość po odpędzeniu 
wódki w gorzelni; przen. napój 
zepsuty niesmaczny. 

Brahma stind. (brama) naj- 
wyższe bóstwo u Indusów. 

Brąjdyzm ob. Hypnotyzm (od 
nazwv lekarza angielskiego 
[Braid'a). 

Brakonjer /. złodziej zwierzy- 
ny, kłusownik. 

Brakteat 'i. pieniążek, pół- 
denar z blaszki srebrnej a. zło- 
tej, stemplowany z jednej stro- 
ny. 

Bram n., Bramowanie obłoga 
u sukni, obszywka, lamówka, 
szlaczek. 

Bramanizm ni. cześć Brahmy 
w Indjach, religja Bramańska. 

Brambory n. gatunek ziem- 
niaków. 

Bramin, kapłan u Indusów. 

Branch a. (brencz) gałąź, od- 
dział, fil ja. 

Brandebury /. szamerunek; 
galony. 

Brander a. okręt małej war- 
tości, naładowany materjałem 
palnym i po zapaleniu skierowa- 
ny do okrętów nieprzyjaciel- 
skich, żeby na nich wzniecić po- 
żar a. zatopiony w ważkim 
przejściu celem zatamowania 
ruchu okrętów nieprzyjaciel- 
skich. 

Brandka n. u broni palnej ru- 
reczka, na którą nakłada się ka- 
piszon; przepalniczek, zapał. 



Bra 



61 



Bre 



Brandmajster n. naczelnik 
ptraży ogniowej. 

Brandmur n. mur poprzeczny, 
wzniesiony nad dach dla ogra- 
niczenia pożaru. 

Brandy a. (brendy) koniak. 

Brankard /. nosze, tragi; wa- 
gon pakunkowy. 

Bransza (niewłciśó. Branża) 
/. gałąź, dział jakiego fachu, in- 
teresu, zawód. 

Brant n. czyste złoto a. sre- 
bro wytopione; próba na złocie 
a. srebrze; brantowac, oczy- 
szczać w ogniu, pławić. 

Brasserie /. (brasri) piwiar- 
nia francuska. 

Bratsche [>.] (b r a c z e) 
skrzypce: altówka. 

Brauning ob. Browning. 

Bravissimo! w. wybornie! do- 
skonale ! 

Bravo, w licz. mn. bravi w. 
skrytobójca najemny, bandyta; 
b.! ob. brawo! 

Brawada /. przechwałki, zu- 
chowatość. 

Brawo! w. bardzo dobrze! 
wybornie! wyśmienicie ! 

Brawować /. junakować, na- 
rażać się nierozważnie na nie- 
bezpieczeństwo; lekceważyć; u- 
dawać śmiałka. 

Brawura /. zuchowatość, ju- 
nakerja; dzielność; w muz. 
świetność techniczna; brawuro- 
wy dający sposobność do popisu. 

Brąz ob. Bronz. 

Bread linę a-, (bredlajn) dosł. 
linja chlebowa; szereg ludzi cze- 
kających na chleb (lub wogóle 
jakieś wsparcie) rozdawany 
darmo przez osoby lub instytu- 
cje dobroczynne. 

Break-down a. (brejkdaun) 
załamanie się, zupełna utrata 
sił (np. w zapasach, wyścigach), 



ruina fizyczna, moralna lub ma- 
jątkowa, bankructwo. 

Breakfast a. (b rek fest) pier- 
wsze śniadanie. 

Bregietowski kluczyk, kluczyk 
do zegarka z mechanizmem u- 
łatwiającym nakręcanie (od na- 
zwiska wynalazcy franc. Bre- 
guet). 

Brek a. powóz odkryty z ła- 
weczkami wzdłuż i wysokim ko- 
złem; miejsce w wagonie dla 
hamującego pociąg; brekować 
hamować. 

Erekcja, Brekczja w. okrucho- 
wiec, skała złożona z kancia- 
stych odłamków skalnych, spo- 
jonych z sobą. 

Brelok /. świecidełko przycze- 
pione do łańcuszka od zegarka. 

Bremza n. hamulec w wago- 
nie. 

Bremzer n. hamujący pociąg. 

Brener n. palnik; przyrządzik 
z kranikiem, przez który gaz o- 
świetlający z rury wychodzi lub 
w którym sterczy koniec knota 
w lampie. 

Bresza /. wyłom w murze for- 
tecy. 

Bretnal n. gwóźdź z szerokim 
łebkiem. 

Breve śrł. dekret papieski w 
sprawach mniejszej wagi. 

Brevet /. (breice) patent na 
wynalazek, dyplom, przywilej 
zabezpieczający od naśladowa- 
nia; nominacja; upoważnienie. 

Brevete /. opatentowane. 

Brevi manu l. odręcznie, bez 
formalności. 

Brevis esse laboro, obscurus 
fio ł. treściwym chcę być, a sta- 
ję się zawiłym. 

Breviter ł. krótko mówiąc, 
wprost, wręcz, bez ceremonji, 
wyraźnie. 



Bre 



62 



Bru 



Brewerja /. zuchowanie; bur- 
da, kłótnia wrzawliwa, hałas. 

Brewilokwencja ni. krótkość 
w wyrażeniach. 

Brew jar z l. księga łacińska 
dla księży katolickich: zawiera 
modlitwy, psalmy, szczegóły o 
Świętych Pańskich, ułożone po- 
rządkiem dni roku. 

Brezent, nieprzemakalne płót- 
no do okrywania towarów. 

Brezole /. mięso wołowe od 
żeber. 

Brie a brać /. (brik a brak) 
rzeczy sprzedawane na tande- 
cie, rupiecie. 

Bridge a. (bridż) gra w kar- 
ty zbliżona do winta. 
* Brie /. (bri) gatunek sera 
francuskiego (od nazwy miej- 
scowości). 

Brighta (Brajta) choroba a\ 
chroniczne zapalenie nerek. 

Brio iv. w muz. ognistość, za- 
pał. 

Brjosz /. ciastko drożdżowe 
w lepszym gatunku. 

Broadway a. (brodiuej) sze- 
roka ulica; nazwa jednej z naj- 
większych ulic Nowego Yorku. 
Brodekin /. półbucik. 
Broderja /. rzeczy haftowane. 
Brodneid n. zazdrość powodze- 
nia u współzawodowca. 

Brok n. drobny śrót na pta- 
ctwo. 

Brokat śrl. ciężka materja 
jedwabna przerabiana złotem a. 
srebrem, tworzącym wypukłe li- 
ście, kwiaty, figury i t. p. 

Brokatela /. półjedwabna albo 
półwełniana tkanina, wyrabiana 
w wypukłe desenie. 

Broker a. zawodowy pośred- 
nik w interesach; makler gieł- 
dowy. 

Brom *g. metal, alkaloid, 
pierwiastek barwy czerwono 



brunatnej, o przykrym zapachu 
i smaku, używany w lecznictwie, 
zwłaszcza na uspokojenie ner- 
wów. 

Bronchitis ni. zapalenie o- 
skrzeli, katar oskrzeli. 
Bronchje g. oskrzela. 
Bronz /. aljaż złożony głów- 
nie z miedzi i cyny; spiż; bron- 
zować, nadawać przedmiotom 
pozór wyrobów z bronzu; bron- 
zowa epoka, okres czasu, w któ- 
rym ludzie zamiast kamienia 
używali bronzu na broń i sprzę- 
ta 

Brosza /., Broszka ozdoba 
fantazyjna ze złota lub srebra i 
drogich kamieni (albo ich imi- 
tacji) opatrzona pod spodem 
szpilką ruchomą i haczykiem, 
przypinana przez kobiety pod 
szyją lub na piersiach. 

Broszura /. cienka książka 
nieoprawna szczeg. omawiająca 
kwest je na dobie; broszurować, 
zeszywać (o książkach). 

Browar n. piwowarnia; żart. 
b. się pali, uczucie pragnienia 
po nadużyciu trunków. 

Browning a. (braunyn) re- 
wolwer siedmiostrzałowy, bez 
bębenka obrotowego, ale z ma- 
gazynem 6-ciu nabojów w kol- 
bie, bardzo silnie bijący. 

Bruderschaft n. braterstwo; 
przyjaźń serdeczna. 

Brukselka gatunek kapusty 
(od nazwy miasta Bruksela). 

Bruljon /. zeszyt do pisania 
na brudno; pierwszy układ u- 
tworu, mający być po* poprawie- 
niu przepisany na czysto; szkic; 
notatnik czynności handlowych. 

Brumaire /. (briimer) drugi 
miesiąc w kalendarzu rewolucji 
franc. od 23 października do 21 
listopada. 



Bru 



63 



Bud 



Brunet /. człowiek mający 
włosy czarne. 

Brusąue /. (briisk) gwałtow- 
ny, szorstki, opryskliwy. 

Brusttasz n. kieszeń w odzie- 
ży męskiej ukryta (na piersi ). 

Brustwer n. przedpiersień: 
wał ziemny dla ochrony od kul. 

Brutal [/.] obchodzący się 
grubiańsko, zwierzęco-szorstko. 

Brutto w. cena a. dochód bez 
potrącenia kosztów; waga towa- 
ru z opakowaniem; cena sprze- 
dażna dodaniem kosztów opa- 
kowania, przesyłki i t. d.; cena, 
od której potrąca się rabat. 

Bryftregier n. listonosz, roz- 
nosiciel listów. 

Bryg a. mały statek dwu- 
masztowy z pełnym użaglowa- 
niem. 

Brygada /. oddział wojska, 
składający się z dwuch pułków; 
oddział robotników; oddział lu- 
dzi obsługujących pociąg kolei 
żelaznej. 

Brygadjer /. dowódca bryga- 
Brygant w. rozbójnik, zbójca. 

Brygantyna /. statek korsar- 
ski. 

Brygantyzm /. rozbójnictwo. 

Brykiety /. cegiełki z miału 
węglowego prasowanego, służą- 
ce do rozpalania ognia. 

Brykla n. listewka ze stali al- | 
bo z innego materjału spręży- 
stego do gorsetów. 

Brylant /. djament szlifowa- 
ny; przen. człowiek, utwór, wy- 
rób wysokiej wartości. 

Brylantyna /. proszek do czy- 
szczenia i polerowania metali; 
puder, rodzaj kosmetyku, nada- 
jącego włosom miękkość i po- 
łysk; gatunek tkaniny bawełnia- 
nej w deseń. 

Brylować /. błyszczeć, wyróż- 



niać się, być przedmiotem podzi- 
wu. 

Brystol a. gatunek pięknego 
grubego sztywnego papieru; na- 
zwa hotelów w wielu miastach 
Europy (od miasta angielskiego 
Brystol). 

Bryt n. szerokość tkaniny lub 
jakiego materjału na suknię. 

Brytanik, Brytański metal a- 
ljaż z cyny, antymonu i miedzi 
(od nazwy Brytanji). 

Brytfanna n. naczynie blasza- 
ne, szerokie a płaskie do piecze- 
nia ciast i mięsiwa. 

Bryza /. powiew wiatru. 

B-to skr. Brutto. 

Buazerja /. ozdobne wykłada- 
nie drzewne ścian, mebli. 

Bucefał g. nazwa ulubionego 
konia Aleksandra W.; przen. 
koń okazały, ciężki; tłuścioch, 
niezgrabiasz. 

Buchalter n. prowadzący księ- 
gi rachunkowe i handlowe. 

Buchalter ja n. prowadzenia 
ksiąg rachunkowych, rachunko- 
wość kupiecka. 

Buchta n. niewielka zatoka; 
kadłub okrętu, bryki; miejsce 
zryte przez dzika. 

Bucyfał ob. Bucefał. 

Buczer ob. butcher. 

Buczernia a. sklep z surowem 
mięsem. 

Buddaizm, Buddyzm, nauka 
Buddy, religja wielu ludów w 
południowo-wsch. Azji. 

Buduar /. elegancki pokoik 
damski do przyjęcia poufalszych 
gości; przystawka wejściowa 
przy mieszkaniu, zdjęcie foto- 
graficzne zajmujące całą płytę. 

Buddysta nł. wyznawca Bud- 
daizmu. 

Budyń /. rodzaj leguminy. 

Budżet a. projekt dochodów i 



Buf 



64 



Buł 



wydatków rocznych; prelimi- 
narz. 

Bufa /. fałda wzdęta, jako o- 
zdoba odzieży; bufiasty pełen 
buf; szeroki, obszerny. 

Bufet /. [w.] stół zastawiony 
przekąskami i trunkami; pokój, 
gdzie rozdają albo sprzedają ja- 
dło i napoje (na balach, stacjach 
kolei, w teatrze, restauracji, cu- 
kierni); stół sklepowy, kontuar; 
ob. Kredens. 

Biiiia w. farsa, krotochwila. 

Bufo w. śpiewak w operze ma- 
jący rolę komiczną. 

Bufon /. komik; błazen, tref- 
niś; pyszałek. 

Bufonada, Bufonerja /. bła- 
znowanie, trefnisiostwo; pyszał- 
kowatość, zarozumiałość, nie- 
grzeczność, lekceważenie. 

Bufor a. przyrząd sprężysty 
w kształcie krążka, łagodzący 
uderzenie wagonu o wagon. 

Bugszpryt ob. Bukszpryt. 

Bugzować hol. [w.] ciągnąć o- 
kręty małemi statkami, holo- 
wać. 

Bukiet /. wiązka, pęk (zwła- 
szcza kwiatów), wiązanka, rów- 
nianka; zapach, aromat właści- 
wy jakiemu trunkowi. 

Bukinista /. antykwarjusz, 
sprzedający książki używane. 

Bukłak tur. skórzane naczy- 
nie do wody. 

Bukolika g. pieśń pasterska, 
sielanka. 

Bukować n. obijać ziarno o- 
młócone. 

Buks, Buksa [>.] rura żelaz- 
na wewnątrz piasty u koła; na- 
sada, okucie rur u pompy. 

Bukskin a. (dosł. koźla skóra) 
tkanina wełniana. 

Buksować ob. Bugzować. 

Buksy śrł. spodnie. 



Bukszpryt n. rodzaj masztu 
pochyłego, reja. 

Buksztele n. łuki ze zbitych 
desek, na których muruje się 
sklepienie; krążyny. 

Bula g. w staroż. Grecji „wiel- 
ka rada" administrująca skar- 
bem i przeglądająca sprawy, któ- 
re miały iść pod obrady ludo- 
we. 

Buldegon /. cukierek w for- 
mie kulki (z karmelu i gumy a- 
rabskiej). 

Buldeneż /. odmiana kaliny o 
kwiatach białych kulistych. 

Buldog a. pies angielski, zw. 
pijawką, nizki, szeroki, z wielką 
głową, silny, odważny; rodzaj 
rewolweru z krótką lufą. 

Buletyn /. ob. Biuletyn. 

Bulinija g. chorobliwa żarło- 
czność; wilczy głód. 

Buljer /. kocieł machiny paro- 
wej. 

Bul jon /. stężały wywar mię- 
sny; rosół. 

Bul jony /. frendzle u szlif. 

Bulla śrł. opublikowany de- 
kret papieski, biorący nazwę od 
swoich słów początkowych; ku- 
lista pieczęć przyczepiana da- 
wniej do ważnych dokumentów. 

Bull-terjer a. pies pochodzą- 
cy ze skrzyżowania ras buldoga 
i terjera. 

Bulwa ł. zgrubiała część łody- 
gi podziemnej, zwykle mączy- 
sta.; kartofel; ziemniak. 

Bulw ark n. Bulwar [/.] ba- 
szta narożna, warownia; wał 
drewniany lub kamienny, zabez- 
pieczający brzeg rzeki. 

Bulwary /. szerokie ulice, o- 
krążające miasto; aleje wśród 
miasta wysadzone kilku rzędami 
drzew. 

Bułany tat. (okoniach) maści 
płowej, żółtawej, izabelowaty. 



Buł 



65 



Bu? 



Bułat tur. szabla turecka a. 
perska z szeroką głownią; miecz; 
stal polerowana, szczególnie da- 
masceńska. 

Buława tat. maczuga; krótka 
laska, na końcu pękata; takaż 
ozdobna laska używana przez 
hetmanów jako ^odło ich urzę- 
du; przen. urząd hetmański. 

Bumblować n. hulać, wałęsać 
się po knajpach, po ulicy. 

Bumelcug n. pociąg drogi że- 
laznej, idący wolno i długo za- 
trzymujący się na wszystkich 
stacjach (bombek) 

Bumerang pocisk drewniany 
pałąkowaty, pośrodku grubszy, 
używany przez krajowców No- 
wej Holandji (tak rzucają nim, 
że powraca do nóg rzucającego). 
Bunch a. (boncz) wiązanka 
np. kwiatów; złośliwie: grono 
ludzi marnego charakteru. 

Buncik n. wiązka, pęczek; 
sznurek (korali, paciorków, pe- 
reł). 

Bund n. dosl. związek; nazwa 
partji socjalistycznej żydow- 
skiej w Cesarstwie Rosyjs. i 
Królestwie Polskim; bundysta 
członek bundu. 

Bunsen skr. zam. ogniwo Bun- 
sena baterja bunsenowska; na- 
czynie, w którym cynk i węgiel, 
zanurzone w odpowiednie płyny, 
wydają elektryczność; palnik 
Bunsena wylot rury, z której 
gaz oświetlający wypływa, tak 
urządzony, że gaz miesza się z 
powietrzem i płonie gorętszym 
płomieniem (od imienia chemika 
Bunsena). 

Bunt n. spisek, rokosz, po- 
wstanie; wiązka, pęk=15 sztuk; 
b. korali sznur korali; buntować 
podburzać, poduszczać do bun- 
tu. 



Buńczuk tur. drzewce z ogo- 
nem końskim; znak godności ba- 
szy (ilość ogonów oznaczała sto- 
pień). 

Bur hol. ob. Burowie. 
Burdalon /. bramowanie złote, 
galon. 

Burdon /. Burdumbas gruba 
rura organowa; głos wydobywa- 
jący się z tej rury. 

Bureau de placement /. (bil- 
ro do .plasma n ) biuro stręczeń 
szczeg. guwernerów i guwernan- 
tek. 

Burg n. gród, zamek obron- 
ny. 

Burglar a. włamywacz. 
Burgos /. rodzaj pisma dru- 
karskiego mniejszego od gar- 
montu a większego od petitu. 

Burgrabia n. urzędnik sądowy 
a. ziemski w daw. Polsce; zawia- 
dowca gmachu. 

Burgraf n. dawniej komen- 
dant grodu (burgu); zawiado- 
wca zamku, pałacu, burgrabia. 

Burgund, Burgundzkie wino, 
gatunek czerwonego wina (od 
nazwy prowincji francuskiej 
Burgundji). 

Burleska /. lekki utwór sceni- 
czny ze śpiewami i tańcami, kro- 
tochwila; rodzaj tańca. 

Burmistrz n. naczelnik zarzą- 
du miejskiego, prezydent mia- 
sta. 

Burnus ar. [/.] rodzaj płasz- 
cza bez rękawów z kapturem. 

Burowie hol. chłopi osadnicy 
holenderskiego pochodzenia w 
Transwaalu i Oranji. 

Bursa /. giełda; Bursa ni. kon- 
wikt dla uboższej młodzieży. 

Bursz n. student niemieckiego 
uniwersytetu; młodzieniec wio- 
dący życie wesołe; zuchowaty, 
junak, elegant; burszować wieść 
życie burszowskie, hulać; zada- 



Bur 



66 



Cab 



wać szyku, paradować; chcieć 
przewodzić. 

Burszenszaft n. stowarzysze- 
nie studentów w uniwersytetach 
niemieckich. 

Bursztówka odmiana jabłoni 
(od miejscowości Borsdorf w 
Saksonji). 

Bursztyn n. żywica kopalna, 
żółtawa, przeświecająca; wyrób 
z niej: zwłaszcza munsztuk faj- 
ki, cygarnica. 

Burt n. bramowanie, galon, li- 
stwa; burta bok łodzi,okrętu, ka- 
nału; pobocze nasypu kolei że- 
laznej, bankieta; wrąb, wyżło- 
bienie w słupku narożnym cha- 
ty, w które wpuszczone sę bale, 
burtnica ściana rowu, burta. 

Burydana osioł, osioł z bajki 
napisanej przez Buridana (1300 
— 1350) zdychający z głodu mię 
dzy dwoma wiązkami siana jed- 
nakowo ponętnemi. 

Burzan (mir.) chwast, zielsko. 

Burżua /. człowiek należący 
do burżuazji, pogardl. burżuj. 

Burżuazja /. mieszczaństwo; 
przezwisko dawane ludziom ży- 
jącym z kapitału, z przemysłu i 
handlu, w przeciwstawieniu z 
jednej strony do arystokracji, a 
z drugiej do robotników. 

Bushel a. (buszl) angielska 
miara dla ciał sypkich=8 gallo- 
nom^Se 1 /^ litrom. 



Bushido jap. dosł. drogi ryce- 
rzy^ system pojęć etycznych o- 
bowiązujących japońskich ryce- 
rzy (szlachtę) czyli Samurajów. 

Business a. (byznes) zajęcie, 
zatrudnienie, sprawa; interes, 
geszeft, handel. 

Businessman a. zajmujący się 
interesem; umiejący robić inte- 
resy; geszefciarz. 

Busola [/.] przyrząd z igłą 
magnesową i różą wiatrów; 
kompas morski. 

Buszować mir. awanturować 
się, rozbijać się, grasować. 

Butcher a. (buczer) rzeźnik. 

Butersznyt n. kromka chleba 
z masłem i plasterkiem sera a. 
mięsa. 

Butonjerka /. dziurka od guzi- 
ka u surduta a. u sukni; flako- 
nik z wodą i kwiatkiem do u- 
mieszczania w dziurce od guzi- 
ka a. do przypinania na pier- 
siach. 

Buvard /. (bilwar) bibuła. 

Buzdygan tur. rodzaj buławy 
na krótkim drzewcu osadzonej, 
z gałką na końcu, dawniej ozna- 
ka stopni wojskowych. 

Buzować tu ęg. ( ? ) palić się 
gwałtownie (w piecu), buchać; 
gromić, łajać, bić. 

Byfsztyk ob. Befsztyk. 

Byzantynizm ob. Bizantynizm. 



C. 

(Wiele wyrazów na C należy szukać także pod lit. K.) 



C liczba rzymska 100 (cen- 
tum) ; C. przy stopniach ciepła 
lub zimna: podług Celsjusza; c 
w muz. pierwszy podstawowy 
ton gamy. 



C skr. currentis. 
Ca skr. circa. 

Cab a. (keb) dorożka, powozik. 
Caballero h. (kaballero) ry- 
cerz, kawaler. 



Cab 



67 



Cam 



Caban, Czaban mir. baran, 
owca, cap; żart. mieszczuch; 
niezgrabjasz. 

Cabin a. (kebin) chałupa, 
chata, kabina; kajuta okrętowa; 
używa się także na oznaczenie 
klasy pasażerskiej, np. first ca- 
bin oznacza pierwsza klasa, itd. 

Cabinet d'aisance /. (kabinę 
deza»s) wygódka, ustęp, klozet. 

Cache-nez /. (kaszne) szalik 
okrywający szyję, usta i nos. 

Cadenza w. (kadenca) ustęp 
przy końcu kompozycji, w któ- 
rym grający może rozwinąć 
swoją fantazję i popisać się trud- 
nościami technicznemi; formuła 
akordowa w ciągu lub na koń- 
cu kompozycji. 

Cadyk hebr. dosl. bogobojny: 
rabin sekty chasydów. 

Caesar non supra grammati- 
cos l. nawet monarcha nie jest 
mocen obalić prawideł gramaty- 
ki. 

Caeteris paribus ob. Ceteris 
paribus. 

Cafe chantant /. {kaje sza n - 
tan) kawiarnia z produkcjami 
śpiewaków i śpiewaczek. 

Cafe-concert /. {kaje tiąser) 
kawiarnia, w której dają mniej- 
sze koncerty. 

Ca ira /. (saira) dosl. będzie 
szło, powiedzie się; śpiew i ta- 
niec rewolucyjny z czasów wiel- 
kiej Rewolucji francuskiej. 

Cairn szkoc. (kem) pagórek 
ułożony z kamieni jako nagrobek 
a. jako znak graniczny. 

Caisson /. (kesą) ob. Kieson. 

Cake-walk a. (kek uok) ro- 
dzaj rozpustnego tańca z wygi- 
naniem się i rzucaniem nogami, 
zapożyczonego podobno od dzi- 
kich. 

Calamitas nulla sola L nie- 



szczęście nigdy samo nie przy- 
chodzi. 

Calcio w. (kalczo) włoska za- 
bawa polegająca na podrzuca- 
niu piłki nogą. 

Calendae l. (kalende) u Rzy- 
mian pierwszy dzień każdego 
miesiąca. 

Calkelner n. starszy kelner w 
restauracji pobierający od go- 
ści pieniądze za to, co spożyli, 
płatniczy. 

Cali to order a. (kol tu order) 
wezwać (zebranych) do porząd- 
ku dziennego, zagaić, otworzyć 
posiedzenie. 

Calmato w. w muz. uspokaja- 
jąco, łagodnie. 

Cało w. ubytek, strata na to- 
warze wskutek wysychania, wy- 
ciekania; cało di peso w. (pezo) 
brak należnej wagi. 

Caloroso w. z zapałem. 

Calumniare audacter, semper 
aliąuid haeret l. oczerniaj śmia- 
ło, zawsze coś przylgnie. 

Całun [czes.~\ nakrycie żało- 
bne trumny, kir. 

Cambio w. (kambjo) weksel, 
zamiana. 

Camelot /. (kamlo) kolporter 
uliczny we Francji. 

Camembert /. (kama^ber) ga- 
tunek sera miękkiego, tłustego, 
nie ostrego. 

Camera lucida l. widnia op- 
tyczna do odrysowywania przed- 
miotów z natury. 

Camera obscura l. ciemnia op- 
tyczna (do rysowania, do foto- 
grafji) dająca obraz odwrotny, 
zmniejszony. 

Camerarius rut. podkomorzy. 

Cameriere w. szambelan; kel- 
ner. 

Camerlengo w. (kamerlengo) 
kardynał zawiadujący finansa- 



Cam 



68 



Car 



mi i sprawami kościoła w cza- 
sie wyboru papieża. 

Camorra w. tajne stowarzy- 
szenie w Neapolu o celach 
zbrodniczych. 

Camouflage /. (kamuflaż) 
sztuczny krajobraz dla zasłonię- 
cia stanowiska wojennego przed 
nieprzyjacielem; wszelka poza 
lub czynność mająca na celu 
wprowadzenie w błąd drugich; 
maskowanie się. 

Campanile iv. dzwonnica sto- 
jąca oddzielnie. 

Campanula łrL ob. Kampanu- 
la. 

Campo santo w. cmentarz, 
zwłaszcza ludzi wybitnych, oto- 
czony galerją z arkadami. 

Canaille /. (kanaj) kanał ja, 
łotr; motłoch, pospólstwo, hała- 
stra. 

Cancer ł. rak (choroba); kon- 
stelacja gwiazd. 

Canon ob. Kanon. 

Canossa w. (kanossa) zamek 
w północ. Włoszech, słynny z u- 
pokorzenia Henryka IV, wyklę- 
tego przez papieża; „pójść do 
Canossy" — ukorzyć się, nawró- 
cić ze skruchą. 

Cant a. (kent) żargon. 

Cantabile, Cantando w. śpie- 
wnie. 

Canter a. (kentr) lekki kurc- 
ga ] op koński. 

Cantilena w. śpiewka o na- 
stroju poważnym, lirycznym. 

Cantique /. (kaHik) pieśń re- 
ligijna, hymn. 

Canto iv. śpiew. 

Canzona w. (kancona) pieśń, 
melodja liryczna w duchu pieśni 
ludowej. 

Canzonetta iv. piosenka. 

Cap /. (kap) przylądek. 

Cap de bonne esperance /. 



, 



(-bon espera n s) przylądek do- 
brej nadziei. 

Capite censi ł. 6-ta, najniższa 
klasa obywateli w staroż. Rzy- 
mie, liczona pogłównie. 

Capoletto w. w instrumentach 
smyczkowych górna część szyjki. 

Capo tasto iv. (kapo tasto) de- 
seczka na szyjce skrzypców lub 
gitary, podtrzymująca struny. 

Cappriccio w. (kapriczo) w 
muz. utwór o formie swobodnej, 
zmiennej, pełnej zwrotów nie- 
spodzianych. 

Cappriccioso w. figlarnie. 

Capriola ob. Kaprjole. 

Capstrzyk n. bębnienie lub 
trąbienie wieczorne na znak 
spoczynku wojska. 

Captatio benevolentiae l. zjed- 
nywanie sobie względów. 

Caput l. ob. Kaput; c. mor- 
tuum, odpadki przy suchej dy- 
stylacji, rodzaj farby czerwonej. 

Car a. (kaar) ob. kara. 

Car [r.] cesarz rosyjski. 

Cardinal papabile w. ob. Papa- 
bile. 

Care a. (kier) troska, stara- 
nie; care of (c/o) Mr. X. pod 
adresem pana X., z listami pa- 
na X. 

Carezzando, Carezzevole w. w 
muz. pieszczotliwie. 

Cargo h. ładunek okrętowy. 

Carillon /. (kari ją) dzwonie- 
nie w takt, muzyka dzwonów; 
kurant; rodzaj instrumentu mu- 
zycz. złożonego z dzwonków; u- 
twór muzyczny naśladujący to- 
ny dzwonków. 

Carmagnole /. (karmańjol) 
śpiew i taniec najpierw sabaudz- 
ki a później rewolucyjny francu- 
ski (od miasta Carmagnola w 
Sabaudji). 

Carniyora ł. mięsożerne. 



Car 



69 



Ced 



Carpe diem ł. korzystaj z 
dnia, z chwili bieżącej. 

Carre /. (karę) czworobok; 
czworoboczny szyk bojowy; 
kwadratowy. 

Carreau /. (karo) kwadracik, 
kratka; tafla, szyba; karo, 
dzwonka (nazwa i kolor karty). 
Carte blanche /. (kartblansz) 
dosł. biała karta: nieograniczo- 
ne pełnomocnictwo. 

Cartello w. plan sezonu opero- 
wego. 

Cartoon a. (kartun) szkic lub 
rysunek zwłaszcza taki, którego: 
tematem są bieżące wypadki lub ! 
sprawy polityczne, społeczne lub 
obyczajowe; karykatura, satyra 
rysunkowa. 

Cash a. (kiesz) gotówka. 
Cash register a. (kesz redżi- 
ster) amerykańska kasa reje- 
strująca i sumująca automatycz- 
nie wpływy kasowe. 

Castigat ridendo mores ł. 
śmiechem, szyderstwem chłostać 
obyczaje (dewiza komedji). 

Castis omnia casta ł. dla czy- 
stych (moralnych) wszystko 
jest czyste. 

Castrum doloris ł. dosł. obóz 
boleści, zespół boleści: śpiew ka- 
płanów katolickich przy zmar- 
łym, leżącym na katafalku. 

Casus ł. przypadek, traf; c. 
belli fakt, mogący spowodować 
wojnę; c. f atalis nieszczęśliwy 
przypadek; c. foederis wypadek, 
w którym sprzymierzeńcy tra- 
ktatem zobowiązali się działać 
łącznie. 

Catgut a. (ketgot) nić z kiszki 
baraniej do szwów chirurgicz- 
cznych, wsysana przez orga- 
nizm, nie wymagająca prucia po 
zgojeniu sie rany. 



Causa sufficiens ł. przyczyna 
dostateczna. 

Cause celebrę /. (koz selebr) 
rozgłośna sprawa sądowa; zda- 
rzenie skandaliczne zwracające 
powszechną uwagę. 

Causeur /. (kozór) przyjemny 
gawędziarz. 

Caustica ł. środki gryzące, 
kaustyczne. 

Cavaliere servante w. kawaler 
nadskakujący i asystujący da- 
mie. 

Cavatina tu. krótka arja ope- 
rowa, nie powtarzająca się w o- 
perze. 

Caveant consules ne respubli- 
ca detrimenti capiat ł. niech czu- 
wają konsulowie, aby rzeczpo- 
spolita nie doznała szkody; o- 
strzeżenie. 

Caverna l. jaskinia, jama. 
Caber n. ob. Comber. 
CC.=200 CCC=300; c. c. skr. 
conto corrente. 

Cech n. stowarzyszenie rze- 
mieślników jednego fachu a. fa- 
chów pokrewnych, mające pra- 
wo wyzwalać terminatorów na 
czeladników a. czeladników na 
majstrów. 

Cechmistrz n. starszy cechu. 
Cedant arma togae ł. dosl. 
niechaj zbroja ustąpi przed to- 
gą; niech ustąpią rządy militar- 
ne a nastaną cywilne. 

Cedent ł. ustępujący swe pra- 
wa drugiemu. 

Cedować ł. ustępować weksel, 
prawo do czego; przelewać swo- 
je prawa na kogo. 

Cedr g.-ł. wielkie drzewo igla- 
ste z rodziny szyszkowych. 
Cedrat tu. rodzaj cytryny. 
Ceduła śrł. [w.] wykaz kursu 
papierów i monet na giełdzie; 
spis podróżnych jadących pocz- 
tą; spis przedmiotów, przesyła- 



Cef 



70 



Cen 



nych pocztą; dowód na przyjęty 
towar. 

Cefalometr *g. narzędzie do 
mierzenia głowy. 

Cekhauz, Cekauz n. skład bro- 
ni, ubiorów i t. p. rzeczy wojsko- 
wych, arsenał, zbrojownia. 

Cekin tv. blaszka okrągła do 
ubioru, świecidło; dawna wło- 
ska moneta złota. 

Ceklarz [w.] siepacz, oprawca, 
zbir, kat. 

Cela l. izdebka klasztorna; i- 
zdebka z jednym wyjściem na 
korytarz, mająca zakratowane 
okno (w więzieniu, w zakładzie 
dla obłąkanych); celkowy sy- 
stem, osadzanie każdego więź- 
nia w celi odosobnionej. 

Celadon /. czuły i stały kocha- 
nek (od imienia bohatera roman- 
su d'Urfe p. t. Astree). 

Cela va sans dire /. (sla wa 
sa n dir) to się samo przez się 
rozumie. 

Celbant n. gzyms, najprostsze 
ornamentacyjne zakończenie o- 
kna u dołu. 

Celebra ni. odprawianie przez 
kapłana uroczystego nabożeń- 
stwa. 

Celebrans, Celebrant l. kapłan 
przewodniczący obrządkowi ko- 
ścielnemu. 

Celebrować ł. odprawiać uro- 
czyście nabożeństwo; obchodzić 
jaką uroczystość. 

Celibat l. bezżeństwo. 

Celosia l. roślina grzebionat- 
ka. 

Cello iv. (czello) skr. wiolon- 
czela. 

Celsjusza termometr, termo- 
metr stustopniowy od imienia 
wynalazcy. 

Celt śrl. topór z czasów przed- 
historycznych; Celt n. namiot. 



Celularny ni. komórkowy, cel- 
kowy. 

Celuloid ni. masa rogowata 
złożona z bawełny strzelniczej i 
kamfory, używana na różne wy- 
roby, łatwo zapalna. 

Celuloza ni. błonnik, drzew- 
nik, materja drzewiasta roślin. 

Cembrować śrgóimon. umac- 
niać ściany dołu słupami i des- 
kami, aby ziemia się nie osypy- 
wała; cembrowina, cembrzyna, 
ściany kamienne a. drewniane 
dołu studni; obłożenie studni. 

Cement ł. mieszanina wapna, 
piasku, żwiru i wody, twardnie- 
jąca w powietrzu i pod wodą, słu 
ży do spajania cegieł, kamieni 
i t.p.; przen. to, co łączy* (ludzi, 
narody); c-ować spajać, zespa- 
lać, jednoczyć, utwierdzić. 

Cenestezja *g. poczucie swego 
ciała, ogół uczuć organicznych, 
doznawanych w danej chwili. 

Cenar śrl. rodzaj tańca. 

Ce n'est que le premier pas 
qui coute /. (só ne ko 16 prómje 
pa ki kut) pierwszy krok tylko 
jest trudny. 

Cenobita ni. zakonnik, mnich. 

Cenobjum ł. (późń.) klasztor. 

Cenotaf *g. pusty grobowiec, 
mauzoleum wzniesione na czyją 
cześć. 

Cenozoiczne *g. formacje for- 
macje trzeciorzędowe: eoceńska, 
oligoceńska, mioceńska i plioceń 
ska. 

Census l. spis ludności; prawo 
należenia do wyborów obywatel- 
skich na zasadzie posiadanego 
majątku, płaconego czynszu, po- 
datku; c. umysłowy takież pra- 
wo na zasadzie wykształcenia. 

Cent ni. moneta w Stanach 
Zjedn. Amer. Półn. setna część 
dolara; c. a. krajcar moneta w 
Austrji, setna część guldena. 



Cen 



71 



Cer 



Centaur g.-l. bajeczny potwór: 
pół konia, pół człowieka. 

Centezymalny ni. na sto sto- 
pni podzielony, setny; c-a waga 
waga, na której ciężar oceniany 
jest za pomocą ciężarków sto ra- 
zy lżejszych. 

Centime /. (saHim) moneta 
drobna franc. jedna setna część 
franka. 

Centnar ł. waga stufuntowa. 

Centr ob. Centrum. 

Centralista ni. stronnik cen- 
tralizacji zarządu. 

Centralizacja ni. ześrodkowa- 
nie władz rządowych w stolicy, 
we władzy naczelnej. 

Centralizować ni. ześrodkowy- 
wać. 

Centralny L środkowy, głów- 
ny. 

Centrum, Centr ł. środek; w 
parlamencie: stronnictwo umiar- 
kowane; w parlamencie niemiec- 
kim: stronnictwo katolickie. 

Centryfuga ni. wirówka, przy- 
rząd do oddzielania płynów lżej- 
szych od cięższych działaniem 
siły odśrodkowej. 

Centryfugalny ni. odśrodkowy. 
. Centrypetalny ni. dośrodkowy. 

Centum l. sto. 

Centum virat ł. w staroż. Rzy- 
mie sąd składający się ze stu 
mężów. 

Centum bovum l. (dosl. sto 
wołów) tak zwano w dawnych 
szkołach twierdzenie Pytagora- 
sa. 

Cen tur ja l. w staroż. Rzymie 
oddział żołnierzy złożony ze stu 
ludzi: każda z pięciu wyższych 
klas, na które dzielili się oby- 
watele rzymscy według majątku; 
(ob. capi te censi); tysiącznik 
(roślina). 

Centurjon l. setnik, w staroż. 



Rzymie naczelnik oddziału woj- 
skowego, zawierającego sto ludzi 

Centy fol ja l. róża stulistna. 

Centygram /. setna część gra- 
ma (miara wagi). 

Centym /. setna część franka. 

Centymetr /. setna część me- 
tra (miara długości). 

Cenz, cenzus l. ob. Census. 

Cenzor l. urzędnik cenzury, 
rozpatrujący książki i rękopisy; 
w staroż. Rzymie naczelnik poli- 
cji, zarazem kontroler mająt- 
ków i podatków; cenzorować wy- 
tykać czyjeś wady, krytykować. 

Cenzura l. biuro cenzorów; 
napomnienie kościelne; świade- 
ctwo postępów ucznia w nau- 
kach; c. prewencyjna ob. pre- 
wencyjna c; c. represyjna ob. 
represyjna c; cenzuralny, za- 
wierający takie tylko myśli, wy- 
rażenia i wyrazy, których cen- 
zura nie wzbrania; cenzurować 
przeglądać rękopisy do druku, 
czy nie zawierają czego prze- 
ciwnego wskazówkom rządu; 
przeglądać książki i gazety (a 
w czasie wojny i listy), aby u- 
dzielić lub odmówić pozwolenia 
na ich rozpowszechnianie. 

Ce qui se ressemble s'assem- 
ble /. (só ki só resa n bl sasa n bl) 
swój swego znajdzie. 

Cera w. barwa twarzy, skóry. 

Ceramika g. garncarstwo ar- 
tystyczne; ozdobne wyroby z fa- 
jansu, majoliki, porcelany. 

Cerata ł. płótno nawoskowa- 
ne, pokryte lakierem. 

Ceratodus nł. rybosalaman- 
dra, typ przejściowy pomiędzy 
rybą a ziemnowodnemi. 

Cerazyna ni. guma wypływa- 
jąca z drzew wiśniowych. 

Cerber g.-l. mityczny trójgło- 
wy pies, stróż bramy piekła; 
przen. stróż czujny i groźny. 



Cer 



72 



Ces 



Cerceau /. (serso) zabawa to- 
warzyska w obręcze, które się 
rzuca i łapie na kijki. 

Cercie /. (serki) koło, stron- 
nictwo polityczne jednolite; ko- 
ło towarzyskie; zabawa. 

Cerealia l. zboże, rośliny zbo- 
żowe; uroczystość doroczna ku 
czci bogini Cerery. 

Cerebracja ni. działalność mó- 
zgu; myślenie. 

Cerebralny nł. mózgowy. 

Cerebryna nł. substancja mó- 
zgowa. 

Cerernonja ł. obrząd uroczysty; 
ugrzecznienie przesadne; okaza- 
łość, parada, pompa. 

Ceremonjal nł. porządek form 
zachowywanych przy uroczysto- 
ściach. 

Ceremonjant L przesadnie u- 
grzeczniony. 

Cerera, Ceres ł. bogini rolni- 
ctwa i płodów ziemi. 

Cerevisia ł. piwo. 

Cerezyna nł. wosk ziemny, 
wosk mineralny. 

Cerograf nł. ob. Cyrograf. 

Cerografja nł. sposób przygo- 
towania klisz drukarskich na 
płytach miedzianych powleczo- 
nych woskiem, w którym wycina 
się rysunek, a następnie płyty 
poddaje się galwanizacji. 

Ceromonacja .nł. wróżenie z 
wosku. 

Ceroplastyka ni. sztuka lepie- 
nia figur z wosku. 

Certacja, Certamen ł. spór, 
sprzeczka. 

Certified check a. (sertyfajd 
czek) czek, na którym bank u- 
mieścił poświadczenie, że suma 
wymieniona będzie istotnie 
przez bank wypłacona. 

Certified milk a. (sertifajd 
milk) mleko, którego jakość zo- 
stała stwierdzona przez radę le- 



karską lub inny urząd do tego 
powołany. 

Certować ł. walczyć, współu- 
biegać się; c. się, spierać się de- 
likatnie, dysputować; wzdragać 
się, ceremonjować się. 

Certum ąuantum L pewna i- 
lość. 

Certyf ; kat śrł. świadectwo, za- 
świadczenie piśmienne. 

Cerwelada /. pewien gatunek 
kiełbasy, kiszki. 

Cesja ł. ustąpienie, przekaza- 
nie swego prawa. 

Cesjonarjusz nł. ustępujący 
lub przelewający swe prawa. 

Cessante causa cessat effectus 
ł. z ustaniem przyczyny ustaje 
skutek. 

Cest a dire /. (se ta dir) to 
znaczy, to jest. 

Cest egal /. (se tegal) wszy- 
stko jedno. 

Cest a prendre ou a laisser /. 
(se ta pra*dr u a lese) należy 
to przyjąć (jak jest, nie zmie- 
niając), albo odrzucić. 

Cest le ton qui fait la chan- 
son /. (se 16 tą ki fe la sza n są) 
to "ależy od sposobu lub od to- 
nu wypowiedzenia. 

Cest pire ą^un crime, c'est 
une faute /. (se pir kę krim, se 
tun fot) to gorsze niż przestę- 
pstwo, to błąd (w zastosowaniu 
do polityki). 

Cest plus fort que moi /. (se 
plu for ko mua) to jest ponad 
moje siły; nie mogę się po- 
wstrzymać. 

Cest pour moi du grec a. de 
Phebreu /. (se pur mua dii grek 
a.dó lebró) dosł. to dla mnie gre- 
czyzna, hebrajszczyzna: rzecz 
niezrozumiała. 

Cest son cheval de bataille /. 
(se są szwal de bataj) to jest 
jego ulubiony konik, na którym 



Ces 



73 



Cha 



zawsze wyjeżdża; ulubiony te- 
mat; rzecz, którą się ktoś za- 
wsze popisuje. 

Cest tout comme chez nous /. 
(se tu kom sze nu) wszystko (to 
tak) jak u nas. 

Ceter ob. Seter. 

Ceteris paribus l. przy innych 
warunkach (okolicznościach) ró- 
wnych. 

Ceterum censeo (Carthaginem 
esse delendam) ł. zresztą jestem 
tego zdania (że Kartagina zbu- 
rzona być winna). 

Cetografja *g. opisanie wielo- 
rybów. 

Cez ni. pierwiastek metalicz- 
ny z grupy potasowców. 

Cezaryzm nł władza oparta 
na przemocy; absolutne rządy 
wojskowe. 

Cezura nł. średniówka w wier- 
szu miarowym. 

Cf. skr. confer l. porównaj. 

Cfm. skr. conform, zgodnie. 

C. G. S. system /. układ miar, 
których zasadniczymi jednostka- 
mi są: centymetr, gram, sekun- 
da. 

Chablis f. (szabli) białe wino 
burgundzkie. 

Chaconne f. (szakon) średnio- 
wieczny taniec włoski o rytmie 
powolnym. 

Chacun a son gout /. (szakę a 
są gu) każdy podług swego gu- 
stu. 

Chagrin /. ob. Szagryn. 

Chaine /. (szen) łańcuch, pa- 
smo, szereg; figura kołowa w 
tańcu, w której mężczyźni i da- 
my, idąc naprzeciw siebie, poda- 
ją sobie na przemian to praw T ą, 
to lewą rękę. 

Chair a canon /. (szer a ka- 
ną) dosl. mięso dla armaty, po- 
gardl. prości żołnierze, których 
nie warto szczędzić zbytecznie. 



Chaise longue /. ob. Szezląg. 

Chalcedon minerał, gatunek 
krzemienia, półprzezroczysty, 
rozmaicie zabarwiony (od na- 
zwy miasta w Azji Mniejszej). 

Chaldejski język, jeden z ję- 
zyków semickich, upowszechnił 
! się wśród żydów w niewoli babi- 
lońskiej. 

Chalif ar. ob. Kalif. 

Chalkografja *g. miedzioryt- 
nictwo. 

Chała hebr. bułka, a. strucla 
żydowska szabasowa. 

Chałat ar. długa kapota, kitel. 

Chałtury śrl. [błr.~\ zaduszki, 
dziady. 

Chamber of commerce a. 
(czamber of kommers) izba han- 
dlowa. 

Chambertin f.(sza n bertę) słyn- 
ne wino czerwone burgundzkie. 

Chambre ardente /. (sza n br 
ardaH) izba gwiaździsta, na,- 
zwa sądu we Francji ustanowio- 
nego w r. 1535 dla wytępienia 
sekciarzy, a w r. 1676 przeciw 
trucicielom, zasiadającego w i- 
zbie obitej czarnym aksamitem 
ze srebrnemi gwiazdami, prze- 
słuchującego obwinionego przy 
blasku świec jarzących. 

Chambre garnie /. {sza n br 
garni) pokój umeblowany do 
wynajęcia. 

Chamois /. ob. Szamua. 

Champs-Elysees /. (sza^s^li- 
se) pola elizejskie, park w Pa- 
ry żu. 

Champignon /. (sza u pińją) 
grzyb pieczarka. 

Champion f. (sza n pią) ob. 
Szampion. 

Champion (a.) (czempión) 
zwycięzca w poyisach sporto- 
wych. 

Chamsin a;;, suchy, gorący 
wiatr poł.-w T sch. wiejący w 



Cha 



74 



Cha 



półn. Afryce od końca kwietnia 
do początku czerwca. 

Chan tat. książę, władca i 
wódz u Tatarów. 

Chancelier /. (sza n sel je), Chan- 
cellor a. (czanselór) kanclerz. 

Chandżar ar. kindżał, puginał. 

Change /. (sza"ż) zamiana. 

Changement /. (sza n żma,n) 
zmiana, zmienienie. 

Chanson /. {sza n są) pieśń. 

Chantage /. {szaHaż) 06. Szan- 
taż. 

Chań-tilly /. {szaHili) rodzaj 
haftu, koronek. 

Chaos g. zamęt, bezład. » 

Chaotyczny g. bezładny, po- 
mieszany. 

Chapcauclaąue f. {szapoklak) 
męski kapelusz, t. zw. cylinder 
składany. 

Charakter g. znamię, cecha, 0- 
gół cech i właściwości ducho- 
wych indywidualnych , zna- 
miennych; sposób pisania; god- 
ność, stan; stałe zasady postę- 
powania (zwłaszcza dobre); 
żart. c. w nogach pochopność do 
szybkiej ucieczki. 

Charakterystyczny g. z wybit- 
nemi właściwościami, znamien- 
ny* wyróżniający się: c-e role 
sceniczne: przedstawiające typy 
zwykle osób starszych, których 
właściwości należy uwydatnić; 
ch-a nuta a. nuta przewodnia 
7-my ton gamy, po którym ko- 
niecznie oczekujemy toniki. 

Charakterystyka g. zestawie- 
nie zasadniczych, znamiennych 
cech i właściwości, wyróżniają- 
cych dany przedmiot, osobę lub 
pojęcie od innych. 

Charakteryzacja *g. sztuczne 
nadawanie twarzy wyglądu od- 
powiedniego do roli teatralnej. 

Charakteryzować *g określać 
czyj charakter; nadawać cechę; 



nadawać a. wskazywać właści- 
we znamiona odpowiednie chara- 
kterowi; eh. się, nadawać sobie 
cechy zewnętrzne osoby przed- 
stawianej w roli na scenie. 

Charge /. {szarż) ob. Szarża. 

Charge d'affaires /. {szarże 
dafer) ajent dyplomatyczny 
sprawujący interesy przy posel- 
stwie obcego państwa w zastę- 
pstwie ambasadora. 

Chargee /. {szarże) obciążony, 
list polecony, rekomendowany. 

Charitas L miłość bliźniego. 

Charitativum ob. Subsidium 
charitativum. 

Charivari /. {szariwari) kocia 
muzyka, przeraźliwa muzyka, 
rzępolenie, hałas, wrzawa. 

Charmant /. {szarma") powa- 
bny; ujmujący; nadskakujący. 

Charon g. -mit. przewoźnik 
dusz umarłych przez Styks. 

Charta g.-l. papier, karta; do- 
kument; ob. Magna charta. 

Charter a. {czarter) przywilej 
prawny, dokument, statut. 

Chartered Company a. {czar- 
terd kompeni) stowarzyszenie 
przemysłowo - handlowe uprzy- 
wilejowane (w Anglji, w Sta- 
nach Zjednoczonych Ameryki 
Północnej). 

Chartreuse /. {szartróz) likier 
wyrabiany przez Kartuzów w 
Nancy. 

Charybda ob. Scylla. 

Chasse cafe /. {szas kaje) li- 
kier dodawany do poobiedniej 
kawy. 

Chasse croise f.{szase kruaze) 
rodzaj figury w tańcu; pokrzy- 
żowanie. 

Chassez le naturel, ii revient 
au galop /. {szase 16 naturel ii 
rwie to galo) dosl. odpędzajcie 
popęd wrodzony, powróci cwa- 



Cha 



75 



Chi 



łem: natura ciągnie wilka do la- 
su. 

Chasydzi hebr. fanatyczna se- 
kta religijna żydowska. 

Chaszcz mir. gąszcz, zarosłe. 

Chateau /. (szato) gród, za- 
mek; Ch. Lafitte (-lafit), Ch. la 
Rosę (-902;), Ch. la Tour (-tur), 
Ch. Margaux (-mar go), Ch. Pre- 
maux (-premo) nazwy win bur- 
gundzkich (od posiadłości, w 
których sę winnice.) 

Chauffe-pied /. (szof-pie) na- 
czynie podłużne z gorącą wodą, 
szczelnie zakorkowane, do grza- 
nia nóg. 

Chauffer /. (szofór) ob. szo- 
fer. 

Chazer hebr. sionina, wieprzo- 
wina jako rzeczy trefne. 

Check a. (czek) ob. Czek. 

Cheder hebr. początkowa szko- 
ła żydowska. 

Chedyw pers. [tur.] tytuł wi- 
cekróla Egiptu. 

Chef /. (szef) ob. Szef. 

Chef d'oeuvre /. (sze dówr) 
arcydzieło. 

Chelidonia ł. roślina glistew- 
nik. 

Chelonit, Chelonja *g. szyld- 
kret skamieniały. 

Chemigrafja *g. ob. Cynkogra- 
fja. 

Chemik g. biegły w chemji; 
studjujący specjalnie chemję; 
ten kto w fabrykacji kieruje 
czynnościami chemicznemi a. je 
wykonywa. 

Chemikalja *g. preparaty i 
wytwory chemiczne. 

Chemin de table /. (szmę do 
tabl) pas barwny, ozdobny, kła- 
dziony w poprzek obrusa na sto- 
le. 

Chemisette /. (szmizet) pół- 
koszulek. 



Chemja g. nauka o pierwiast- 
kach i związkach ciał. 

Chemotaktyzm *g. ruch orga- 
nizmu spowodowany przez czyn- 
niki chemiczne; ch. dodatni przy 
bliżający; ch. odjemny oddalają- 
cy. 

Cherchez la femme /. (szersze 
la fam) dosl. szukaj kobiety 
(jako przyczyny sprawy zawi- 
kłane j ) . 

Cherem, Che j rym hebr. klą- 
twa rzucona przez rabina. 

Cherub, Cherubin hebr. anioł 
wyższego chóru anielskiego; a- 
niołek. 

Che (ke) sara, sara w. co ma 
być, niech będzie. 

Chester a. (czester) ser an- 
gielski śmietankowy, przyrzą- 
dzany głównie w mieście Chester. 

Cheval de bataille ob. Cest 
son cheval de bataille. 

Chevalier /. (szwalje) rycerz; 
tytuł szlachty średniowiecznej 
we Francji; ch. d'industrie /. 
(-dędustri) dosl. rycerz przemy- 
słu; oszust, szachraj, wydrwi- 
grosz 

Chevreau /. (szewro) koźlę, 
skóra koźlęca. 

Chewing gum a. (czuing gum) 
guma do żucia. 

Chianti tu. (kjanti) wino z o- 
kolicy pod Toskaną we Włoszech 
noszącej tęż nazwę. 

Chic /. (szik) szyk, zręczność, 
elegancja, gust. 

Chicha h. (czicza) napój z so- 
ku ananasowego. 

Chief a. (czif) główny; na- 
czelnik, szef; główne miejsce ja- 
kiej rzeczy. 

Chiljada g. liczba tysiąc; ty 
siąc sztuk, tysiąc ludzi; tysiąco- 
lecie. 

Chiljasta g. zwolennik chi- 
ljazmu; iron. nazwa dawana w 



Chi 



76 



Cho 



r. 1830 przez czerwonych tym I 
umiarkowanym, którzy pragnęli 
poprawy politycznego położenia | 
Polski * drogą pracy powolnej 
(jakoby tysiącletniej). 

Cliiljazm *g. wiara w przyszłe 
tysiącletnie panowanie Chrystu- j 
sa na ziemi. 

Chi lo sa? w. (ki lo sa) kto 
to wie? 

Chimera g.-ł. potwór bajeczny 
ziejący ogniem: przód lwa, ka- 
dłub kozy, tylna część ciała; u- 
rojenie, mrzonka, dziwactw ka- 
prys, fantazja; wąż; ryba mórz 
europejskich, wielkości szczupa- 
ka, inaczej przeraża; chimero- 
wać kaprysić, grymasić. 

Chimeryk nł. roiciel, dziwak; 
fantasta; grymaśnik; chimery- 
czny, urojony, dziwaczny; gry- 
maśny, kapryśny. 

China peruw. [n.] kora z 
drzewa chinowego. 

Chinina [/.] alkaloid z kory 
chinowej. 

Chinolog ł. ob. Sinolog. 

Chiragra g.-ł. artrytyzm w 
ręku, łamanie, gościec. 

Chiromancja g. wróżenie z rę- 
ki, odgadywanie charakteru i 
przyszłości człowieka z linji i 
znaków na dłoni. 

Chiromanta g. zajmujący się 
chiromancją. 

Chironomja *g. sztuka, wyra- 
żania myśli za pomocą giesty- 
kulacji rękami. 

Chiroplastyka *g. sztuka for- 
mowania postaci z gliny, wosku 
i t. p. 

Chirurg g. lekarz operator. 

Chirurgja g. leczenie przez o- 
patrunki, cięcia, wypalenia i t. 
p. rękoczyny. 

Chiton g: szata spodnia z pół- 
rękawami u Greków staroż. 

Chityn *g. twarda substancja 



składowa pokryw chrząszczów i 
skorupiaków* 

Chi (ki) va piano, va sano w. 

kto idzie wolno idzie pewno. 

Chlamida g. płaszcz u staro- 
żytnych zarzucany na prawe ra- 
mię. 

Chloe g. dosł. zieleniejąca; 
przydomek greckiej bogini zbóż, 
Cecery; stąd imię pasterek w 
sielankach i romansach. 

Chlor g. pierwiastek chemicz- 
ny, gaz duszącego zapachu, skła- 
dowa część soli kuchennej; chlo- 
rować, odbarwiać, bielić chlor- 
kiem. 

Ohloral nł. związek chemiczny 
chloru z bezwodnym alkoholem 
(lek uśmierzający ból i usypia- 
jący). 

Chlorek *g. związek chem. 
chloru z wapnem używany do 
odbarwiania i dezynfekcji. 

Chlorofil *g. zieleń roślinna, 
barwnik znajdujący się w komór- 
kach roślinnych i nadający ko- 
lor zielony roślinom. 

Chloroform nł. mieszanina 
chlorku wapna, alkoholu i gorą- 
cej wody (bezbarwny płyn lotny 
znieczulający i usypiający); 
chloroformować znieczulać, usy- 
piać za pomocą chloroformu. 

Chloroza nł. blednica . 

Chloryt *g. minerał złożony z 
krzemionki, tlenku glinu, tlenku 
żelaza, tlenku magnezu i wody. 

Chmyz, Chmyza mir. mały ko- 
nik niepozorny; krzaki, zarośla. 

Choć /. (szok) uderzenie, od- 
bicie, wstrząśnienie, cios. 

Chochla ł. (?) czerpak; duża 
łyżka drewniana. 

Cholegrafja *g. opisanie żółci. 

Cholelit *g. kamień żółciowy. 

Cholelogja *g. nauka o żółci. 

Cholera g.-ł. zaraza objawia- 
jąca się biegunką, wymiotami i 



Cho 



77 



Chr 



kurczami; eh. nostras cholera 
miejscowa, choleryna, biegunka. 

Choleryk g.-l. człowiek tempe- 
ramentu popędliwego, gniewliwe 
go, żółciowy. 

Choleryna ni. silna biegunka. 

Chondrologja *g. nauka o 
chrząstkach. 

Chondryn, Chondryna *g. 
chrząstnik, klej chrząstkowy, 
część składowa chrząstki. 

Chop suye a. (czap suj) chiń- 
ska potrawa (rodzaj ragout) z 
jarzyn i krajanego mięsa. 

Chorał l. utwór muzyczny po- 
ważnej treści do chóralnego 
śpiewu w kościele. 

Chorea *g. taniec św. Wita 
(choroba) . 

Chorej g. ob. Trochej. 

Choreografia *g. sztuka ozna- 
czania znakami piśmiennemi ró- 
żnych pas tanecznych, ukła- 
du nóg, rąk; sztuka baletnicza- 

Chorografja *g. opis szczegó- 
łowy jakiej okolicy kraju. 

Chorologja *g. geograf ja opi- 
sowa roślin i zwierząt. 

Chorometrja *g. nauka o mie- 
rzeniu ziemi. 

Chór g.-Ł zbiorowy śpiew wie- 
lu osób razem; miejsce w ko- 
ściele, gdzie ustawione są orga- 
ny; presbiterjum. 

Chram sterksł. świątynia. 

Chrematologja *g. nauka o 
skarbowości, o finansach. 

Chrematonomja *g. nauka o 
użyciu bogactw. 

Chrestomatja g. wypisy, wy- 
bór ustępów, czerpany z rozmai- 
tych autorów. 

Christianisssimus ni. arcy- 
chrześcijański (tytuł królów 
francuskich). 

Christian science a. (krystjan 
sajens) kult etyczno - religijny 
połączony z lecznictwem ducho- 



wem z wyłączeniem lecznictwa 
fachowego. Kult ten stworzyła 
w Stanach Zjedn. Amer. Półn. 
pani Marya B. Eddy z Bostonu. 

Christmas a. (krystmas) świę- 
to Bożego Narodzenia; merry 
Christmas, wesołych świąt (ro- 
zumie się Bożego Narodzenia). 

Chrom g. pierwiastek chem. 
metal szaro - biały, używany w 
przemyśle; chromować, chem. 
napawać związkiem chromu (skó- 
rę, tkaninę). 

Chromatoskop *g. rodzaj ka- 
lejdoskopu. 

Chromatotrop *g. przyrząd do 
wywoływania gry kolorów na 
białym ekranie przy pomocy la- 
tarni czarnoksięskiej. 

Chromatyczny g. barwny; 
ch-a gama w muz. gama utwo- 
rzona przez podwyższanie lub 
zniżanie dźwięków o pół tonu. 

Chromatotechnika *g. chemi- 
czne farbowanie, chem. wyrabia- 
nie farb. 

Chromatyka *g. nauka o bar- 
wach. 

Chromatyzm *g. zabarwienie 
przez rozszczepianie się promie- 
ni w soczewkach. 

Chromodruk ob. Chromotypja. 

Chromofotografja *g. fotogra- 
f ja przedmiotów z zachowaniem 
ich barw. 

Chromolitografja *g. litogra- 
f ja barwami, kolorami. 

Chromosfera *g. zewnętrzna 
warstwa atmosfery słonecznej, 
widzialna w czasie zaćmienia ja- 
ko czerwonawy krąg okalający 
słońce. 

Chromoskop *g. przyrząd do 
fotografowania jednoczesnego w 
trzech barwach: czerwonej, żół- 
tej i niebieskiej (przez nałoże- 
nie trzech płytek takich otrzy- 



Chr 



78 



Chy 



muje się obraz barwami zbliżo- 
ny do natury). 

Chromotypja *g., Chromodruk 
gr.+n. obraz barwny odbity z 
metalowych płyt na prasie dru- 
karskiej, druk kolorami. 

Chromurgja *g. ob. Chroma- 
totechnika. 

Chroniczny g.-l. przewlekły, 
zastarzały, długotrwały, powta- 
rzający się od czasu do czasu. 

Chroniąue scandaleuse /. (kro- 
nik ska n dalóz) skandaliczne 
plotki, dotyczące jakiego dworu 
lub sfery towarzyskiej etc, 
przen. osoba świadoma tych gor- 
szących zdarzeń i powtarzająca 
je. 

Chronofotografja *g. fotogra- 
fowanie przedmiotu będącego w 
ruchu, uwidoczniające szybkość 
ruchu. 

Chronograf g. przyrząd ozna- 
czający graficznie czas trwania 
jakiego zjawiska, lub chwilę, w 
której się ono zdarzyło: służy 
do spostrzeżeń astronomicznych, 
do mierzenia szybkości pocis- 
ków, do zdjęć migawkowych fo- 
tograficznych. 

Chronograf ja g. kronikarstwo, 
rocznikarstwo. 

Chronogram *g. wyraz a. 
wiersz, którego pewne litery 
wyrażają liczby rzymskie. 

Chronologja g. nauka wska- 
zująca czas, w jakim zdarzyły 
się wypadki dziejowe; nauka o 
mierzeniu i dzieleniu czasu; 
spis wypadków historycznych 
porządkiem lat; chronologiczny, 
uporządkowany według czasu. 

Chronometr *g. najdokład- 
niejszy zegar przenośny, używa- 
ny do obserwacji astronomicz- 
nych i w żegludze, do oznacza- 
nia położenia gieograficznego. 

Chronoskop *g. przyrząd do 



mierzenia króciutkich odstępów 
czasu (zwłaszcza dla badania 
biegu pocisków). 

Chronostychon *g. chrono- 
gram z jednego wiersza złożony. 

Chryja g. w retoryce: krótka 
rozprawa, skreślona według 
przepisów retorycznych i styli- 
stycznych; długi, nudny i zawi- 
kłany wykład piśmienny; kłót- 
nia, zamęt gorszący, awantura. 

Ćhrystjanizm ni. chrześcijań- 
stwo. 

Chrystologja *g. nauka o Je- 
zusie jako Mesjaszu i Jego za- 
sadach. 

Chryzalida *g. poczwarka o- 
wadu. 

Chryzantem a. Chryzantyna 
g. roślina jastrun lub złocień; 
kraina chryzantemów — Japo- 
ponja. 

Ciiryzma g. namaszczenie. 

Chryzmat ni. znak od nama- 
szczenia. 

Chryzmo, Krzyżmo [śrgór- 
non.] olej św. do namaszczenia 
służący; olej św. poświęcony 
przez biskupa, służący do bierz- 
mowania. 

Chryzoberyl *g. kamień szla- 
chetny, zie ] ony, przezroczysty. 

Chryzopras *g. odmiana chal- 
cedonu (ob.) 

Chtoniczny *g. ziemski. 

Chuligan, uczestnik szajki łu- 
pieżców ulicznych (od nazwy 
herszta szajki takiej w Londy- 
nie). 

Chunchuzy chińś. dosl. żółte 
brudy: zesłańcy kryminalni 
chińscy w Mandżurji, tworzący 
szajki rozbójnicze. 

Chusyci ob. Chasydzi. 

Chylat tur. suknia honorowa, 
którą sułtan obdarza. 

Chylus g. sok pokarmowy za- 
warty w naczyniach limfatycz- 



Chy 



79 



Cla 



nych narządów trawienia, prze- 
chodzi z limfą do krwi. 

Chymus g. sok mleczny kisz- 
kowy. 

Chyr ob. Hyr. 
-Chyz ob. Hys. 

Cicerone w. (cziczerone) prze- 
wodnik oprowadzający obcych, 
pokazujący i objaśniający za- 
bytki sztuki i osobliwości miej- 
scowe. 

Cicisbeo w. (cziczisbeo) towa- 
rzysz asystujący pięknej pani, 
galant; przyjaciel żony. 

Ci-devant /. (sidiva n ) niegdyś, 
dawniej. 

Cigarette /. ob. Cygareta. 

Cimelia *g. zbiór najrzad- 
szych druków (w bibljotekach). 

Cingulum l. pasek, sznur bia- 
ły zakończony kwastami, noszo- 
ny przez księży przy obrządkach 
kościelnych. 

Cinąuecento w. (czinkueczen- 
to) wiek 16-ty we Włoszech, 
gdy zjawił się renesans (ob.); 
stąd cinquecentyści : artyści i li- 
teraci włoscy z tego okresu. 

Cinq minutes /. (sę minut) 
dosł. pięć minut, potrawa mię- 
sna. 

Circa l. około, prawie. 

Circe g.-ł. (właść. g. Kirke), 
w mit. greckiej pomniejsza bo- 
gini, która przybywających na 
jej wyspę zamieniała w zwierzę- 
ta; przen. piękna zalotnica, dla 
której ludzie zapominają o swej 
godności. 

Circenses l. igrzyska publicz- 
ne u staroż. Rzymian. 

Circulus vitiosus l. (cirkulus 
luici-ozus) koło błędne. 

Circumflex ł. znak akcentu 
przedłużającego. : 

Circumstantia l. p. Cyrkum- 
stancja. 

Cis w muz. nuta C podwyż- 



szona o pół tonu (nuta C z krzy- 
żykiem). 

Cis l. przed, z tej strony w 
przeciwstawieniu do trans za, z 
tamtej strony np. Cislitawski : na 
zach. rzeki Litawy (w Austro- 
Węgrzech). 

Cisalpejski, leżący z tej stro- 
ny Alp (od strony Rzymian). 

Cislitawja, kraje leżące na za- 
chód rzeki Litawy (w Austrji). 

Cispadański, leżący z prawej 
strony rzeki Po. 

Citissime ł. jaknajszybciej. 

Citizen a. (syty zen) obywatel. 

Cito l. szybko, pilno. 

Citoyen /. (situaję) obywatel. 

City a. (siti) środkowa kupie- 
cka dzielnica Londynu; większe 
miasto w Amer. Półn. 

City council a. (syty kaunsyl) 
wydział miejski, magistrat; ra- 
da miejska. 

City hall a. (syty hol) ratusz. 

Ciupas a. Szupas n. odsyłanie 
winowajców pod strażą; przen. 
odmowa. 

Ci viii ter mortuus l. umarły 
cywilnie, pozbawiony praw. 

Civis ł. obywatel; c. romanus, 
obywatel rzymski. 

Civitas l. obywatelstwo; zbiór 
praw wolnego obywatela; lud- 
ność, miasto (jako państwo). 

Ciwun blr. zwierzchnik wiej- 
ski, gospodarz powiatu na sej- 
mikach; włodarz. 

C. 1. skr. Citato loco ł. miej- 
sce, źródło, skąd coś przytoczo- 
no. 

Claim a. (klejm) pretensja, 
prawo, żądanie. 

Clair-obscur /. (klerobskiir) 
światło-cień, efekty światła i 
cieni w malarstwie. 

Clam chowder a. (kłem czau- 
der) zupa z pewnego gatunku 
morskich ślimaków. 



Cla 



80 



Col 



Clan szkoc. (kleń) w Szkocji 
pokolenie, ród; wsie i miasta da- 
nego rodu. 

Clara intervalla ł. ob. Lucida 
intervalla. 

Clara pacta claros faciunt 
amicos l. szczere układy czynią 
dobrych przyjaciół; jasna umo- 
wa między stronami. 

Clara voce w. jasnym, czy- 
stym głosem. 

Clarum ingenium ł. umysł ja- 
sny. 

Clausula ł. ob. Klauzula. 

Clearinghouse a. (kliring- 
hanz) kantor likwidacyjny, dom 
obrachunkowy kompensacyjny, 
w którym firmy bankierskie re- 
gulują dziennie wzajemne obra- 
chunki. 

Clericus clericum non defimat 
l. dosł. duchowny od duchowne- 
go nie pobiera dziesięciny: kruk 
krukowi oka nie wykolę. 

Clerk a. clark a. (klerk) u- 
rzędnik, oficjalista, subjekt, pi- 
sarz, funkcjonarjusz biurowy. 

Climax a. (klajmaks) szczyt, 
punkt kulminacyjny; kryzys (w 
chorobie). 

Clou /. (klu) dosł. gwóźdź; 
przen. najciekawsza część wido- 
wiska, główny wabik. 

Clown a. (klaun) błazen w 
cyrku. 

Club a. (klób) związek towa- 
rzyski; ob. klub; kij haczykowa- 
ty, grubszy na końcu, do gry w 
golf. 

Clubman a. (klóbmen) . członek 
klubu, szczeg. taki, który często 
bywa w klubie. 

Cluny /. (kliini) rodzaj koro- 
nek (od nazwy miejscowości we 
Francji). 

cm. skr. Centymetr. 

Co., Comp., C-nie, skrócone 
wyrażenie handlowe, oznaczają- 



ce Compagnie /. (kąpani) spół- 
ka. 

c/o skr. care of (ob.) 

Cocktail amer. (koktejl) ame- 
rykański trunek sporządzonv z 
mieszaniny różnych napojów 
wyskokowych, często z dodat- 
kiem innych przysmaków, jak 
n. p. owoców. 

C. O. D. a. (czytaj si-o-di) 
(skr. cash on delivery) dosl. go- 
tówka przy dostawie; za pobra- 
niem, za zaliczką. 

Coda w. (koda) zakończenie 
lub ustęp końcowy utworu mu- 
zycznego. 

Codę a. (kod) kodeks; system 
znaków do porozumienia się, sy- 
stem szyfr; księga zawierająca 
dany system szyfrowy. 

Coeur /. (kor) serce; czer- 
wień, kier (w kartach). 

Cogito ergo sum ł. myślę więc 
jestem. 

Cognac ob. Konjak. 

Cognomen l. przydomek, imię 
przydane. 

Cognosce te ipsum l. poznaj 
samego siebie. 

Coharer n. w nowowynalezio- 
nych telegrafach bez drutu itp. 
rurka z opiłkami. 

Coiffeur /. (kaafór) fryzjer. 

Cokuł l. [iv.) dolna, nieco wy- 
stająca część ściany zewnętrz- 
nej budynku, podstawa filaru, 
posągu. 

Colbant n. dolna, zewnętrzna 
część okna, zwykle pokryta bla- 
chą. 

Cold-cream a. (koldkrim) ga- 
tunek maści, udelikatniającej 
skórę. 

Cold storage a. (kold storadż) 
skład ochładzany dla przecho- 
wywania przedmiotów ulegają- 
cych zepsuciu (np. żywność, fu- 
tra etc). 



Col 



81 



Com 



Colis [/.] ob. Colli. 

Collapse a. zapadnięcie się, 
zupełna utrata sił, ruina. 

Collatio ł. porównanie, spraw- 
dzenie, kolac jonowanie. 

Collecta ł. modlitwa we Mszy 
św. odmawiana przed czytaniem 
epistoły. 

Collectanea l. zbiór dokumen- 
tów, artykułów, notat, wogóle 
materjałów, rozjaśniających a. 
uzupełniających daną kwestję. 

College a. (koledż) ob. kole- 
gium. 

College /. (koleż) gimnazjum 
we Francji. 

Collegium nobilium ł. szkoła 
dla młodzieży szlacheckiej. 

Col legno w. (kol leń jo) 
drzewcem smyczka (w grze 
smyczkowej). 

Colli ic. beczki, skrzynki, paki 
z towarami. 

Collier /. (kol je) naszyjnik. 

Collodium ł. bawełna strzelni- 
cza, rozpuszczona w eterze siar- 
cz anym. 

Colloąuium ł. (kolokiui-nm) 
zjazd dygnitarzy duchownych i 
świeckich w celu obrad nad 
sprawami publicznemi; dysputa 
religijna; rozmowa zastępująca 
egzamin uniwersytecki. 

Colosseuni ł. ob. Kolizeum. 

Celumbarium ł. w katakum- 
bach wgłębienie na urny z po- 
piołami ciał. 

Comber, Cąber n. część mięsa 
lędźwiowa z wołu, jelenia, sar- 
ny; grzbiet barani, zajęczy. 

Comedie a tiroir /. (komedi a 
tiruar) komedja szufladowa, w 
której bohaterowie wchodzą na 
scenę i wychodzą ze sceny bez 
dostatecznej przyczyny. 

Comes śrł. towarzysz osób 
dzierżących wyższą władzę; 
hrabia. 



Come sta? Comestate? w. jak 

się masz ? co słychać ? 

Comfortable a. (komfortebl) 
wytwornie. 

Comme de raison /. (kom do 
rezą) naturalnie, z natury rze- 
czy. 

Comme chez nous /. (kom sze 
nu) jak u nas. 

Commedia dell'arte w. utwór 
sceniczny ludowy włoski, w któ- 
rym główne osoby są: Pierrot, 
Arlekin i Colombina. 

Comme ii faut /. (kom U fo) 
jak należy, dobrze; w dobrym 
tonie, wytworny. 

Commencement a. (komens- 
ment) początek; uroczyste zam- 
knięcie roku szkolnego w śred- 
nich i wyższych zakładach nau-" 
kowych w Anglji i Amer. Półn. 

Commiliton ł. [?z.] (komili- 
ion) towarzysz broni, kolega u- 
niwersytecki. 

Commis voyageur /. (komi- 
wojażer) podróżujący ajent han- 
dlowy, starający się o zbyt to- 
warów firmy, którą reprezentu- 
je, reisender. 

Commission a. (komiszion) 
komisja, zlecenie; urząd; stopień 
oficerski; prowizja. 

Common-Hall a. (kommonhal) 
ratusz w Anglji. 

Common-Law a. (kommónlo) 
dosł. prawo pospolite; stare, 
przez zwyczaj ustalone prawo 
krajowe w Anglji; prawo zwy- 
czajowe. 

Common sense a. zdrowy roz- 
sądek, chłopski rozum. 

Commoner a. człowiek pospo- 
lity; demokrata. 

Commonwealth a. rzeczpospo- 
lita, republika, państwo; dobro 
ogólne. 

Communi consensu l. ob. Con- 
sensu omnium. 



Com 



82 



Con 



Communiąue /. (komiinike) 
wiadomość udzielona, podana, 
nadesłana; komunikat. 

Comodamento w. w muz. wy- 
godnie, ruchem dogodnym, z 
prędkością dogodną. 

Comp. skr. Compagnie ob. Co. 

Compacte /. (kąpakt) ścisły, 
gęsty, spójny, zbity. 

Comparaison n'est pas raison 
/. (komparezą ne pa reźą) po- 
równanie nie jest racją, niczego 
nie dowodzi. 

Comparatio i. porównanie. 

Compendium ł. skrócenie, 
przewodnik, podręcznik, krótki 
zbiór. 

Compound a. (kompaund) 
dosł. złożony; dynamo-maszyna 
c. dynamo-maszyna, w której 
ramiona magnesu mają na sobie 
podwójne zwoje drutów. 

Comptant /. (kąta n ) gotówka. 

Compte rendu /. (kąt ra n dil) 
sprawozdanie. 

Comptoir /. (kątuar) stół 
sklepowy; kancelarja, kantor, 
biuro; dom handlowy. 

Com te /. (kąt) hrabia. 

Comtesse /. (kątes) hrabina. 

Con allegrezza w. żywo, ocho- 
czo. 

Con amore w. dosł. z miło- 
ścią; z zamiłowaniem, z przeję- 
ciem się. 

Con brio iv. z ogniem, świet- 
nie. 

Concave /. (kąkaw) wklęsły. 

Concedo ł. zgadzam się, przyj- 
muję. 

Concetti w, dawcipy rzekome, 
robione, niby-dowcipy. 

Conciergerie /. (kąsierżri) 
więzienie w Paryżu. 

Concilium /. zgromadzenie do- 
stojników kościelnych dla narad, 
sobór. 

Conclave ł. ob. Konklawe. 



Concordia ł. zgoda,, jedność. 

Concordia res parvae cres- 
cunt, discordia maximae dila- 
buntur ł. zgodą wzrastają małe 
rzeczy, niezgodą największe u- 
padają. 

Condebitor ł. współdłużnik. 

Condimentum optimum fames 
l. głód jest najlepszą przypra- 
wą. 

Conditionalis ł. tryb warunko- 
wy. 

Conditionaliter ł. warunkowo. 

Conditio sine qua non ł. wa- 
runek nieodzowny. 

Con dolcezza w. (kon dolczec- 
ca) w muz. łagodnie. 

Con dolore iv. w muz. boleś- 
nie. 

Condominium ni. wspólne wła- 
danie, wspólne panowanie (np. 
dwu państw w jakiej kolonji). 

Condottieri w. dowódcy band 
zbrojnych we Włoszech w XIV 
i XV wieku, przyjmujący służbę 
u każdego, kto im lepiej zapła- 
cił. 

Con eleganza w, (kon elegan- 
ca) w muz. z elegancją. 

Con espressione w. w muz. 
wyraziście, dobitnie, z naci- 
skiem. 

Conf. ob. cf. 

Confarreatio ł. najdawniejsza 
forma zaślubin u Rzymian przez 
wspólne spożycie placka wobec 
kapłana i 10-ciu świadków. 

Confetti w. cukry, cukierki, 
migdały osmażone w cukrze, 
któremi obrzucają się wzajem- 
nie uczestniczący w karnawało- 
wej zabawie (zastępują je imi- 
tacją z gipsu lub papierkami ko- 
lorowemi). 

Confiteor ł. wyznaję, spowia- 
dam się. 

Conforme f. (kaform) zgodny 
z czem, odpowiedni. 



Con 



83 



Con 



Confortativum l. {dom. reme- 
dium) lek wzmacniający, pod- 
niecający. 

Contra ter l. kolega, spółczło- 
nek. 

Con fuoco w. (koyi fuoko) w 
muz. z ogniem. 

Con grandezza iv. {kon gran- 
decca) w muz. wzniosie, wspa- 
niale. 

Congreve [/.] rodzaj druku 
wykonanego jednocześnie kilku 
kolorami (od imienia wynalazcy 
anglika W. Congreve). 

Congrua l. ob. Kongrua. 

Con gusto w. muz. dosl. ze 
smakiem; z wdziękiem. 

Conj. skr. Conjunctio l. spój- 
nik. 

Conjectanea ł. pisma zbiorowe 
pełne uwag, pomysłów. 

Conjunctivus ł. tryb łączący. 

Con legerezza w muz. lekko. 

Con mano destra w. muz. pra- 
wą ręką. 

Con mano sinistra w. muz. le- 
wą ręką. 

Con molto espressione w. w 
muz. z wielkim uczuciem. 

Con moto w. w muz. z przy- 
śpieszeniem, ze wzruszeniem. 

Connubium l. małżeństwo, 
związek małżeński. 

Con passione w. w muz. na- 
miętnie, z uczuciem. 

Conąuete /. (kąket) podbój, 
zdobycie; podobanie się, zniewo- 
lenie sobie. 

Conąuistador h. (konkistador) 
ob. Konkwistador. 

Conseil /. (kąsej) rada, zgro- 
madzenie rady; c. des Prudhom- 
mes ob. Prudhamroe. 

Consensu omnium l. za zgodą 
powszechną. 

Consensus f acit legem l. wspól- 
na zgoda stanowi prawo. 



Con sentimento w. w muz. z 
uczuciem. 

Consilium l. ob. Konsyljum; 
c. abeundi l. porada usunięcia się 
(łagodny sposób wydalenia). 

Consomme /. (kąsome) rosół, 
bul jon. 

Consonantes l. spółgłoski. 

Con sordino w. w muz. z tłu- 
mikiem. 

Consortes l. towarzysze, wspól- 
nicy. 

Con spirito w. w muz. z na- 
tchnieniem, z ogniem. 

Constable a. (konstebl) poli- 
cjant angielski. 

Con strepito w. w muz. hała- 
śliwie, szumnie. 

Constringentia Ł. środki lekar- 
skie ściągające. 

Consuetudo est altera natura 
l. przyzwyczajenie jest drugą 
naturą. 

Consuetudo pro legę servatur 
ł. zwyczaj zastępuje prawo. 

Consulta l. ob. Konsulta. 

Consumatum est L spełniło 
się. 

Contagium l. zaraza. 

Contes a dormir debout /. 
{kąt a dormi dębu) dosł. opowia- 
dania do zaśnięcia stojąc; nud- 
ne opowieści. 

Continentia causarum l. zwią- 
zek rzeczy. 

Conto w. rachunek (w księ- 
gach). 

Conto a meta w. do równych 
zysków i strat. 

Conto corrente w. rachunek 
bieżący. 

Conto finto w. rachunek wy- 
myślony, przypuszczalny. 

Conto loro w. ich (wasz) ra- 
chunek; c. nostro w. nasz ra- 
chunek. 

Contra ł. przeciw. 

Contra bonos mores l. przeci- 



Con 



84 



Cor 



ciwko obyczajności a. moralno- 
ści. 

Contradictio in adjecto L 
sprzeczność w przymiotniku 
(błąd logiczny) n. p. zimny o- 
gień. 

Contra leges l. przeciw pra- 
wom. 

Contralto w. niższy alt, dru- 
gi żeński głos. 

Contra naturam /. przeciw na- 
naturze. 

Contra principia negantem di- 
sputari non potest l. niemożliwy 
jest spór z człowiekiem nieuzna- 
jącym zasad. 

Ćontraria contrariis curantur 
ł. przeciwne leczy się przeciw- 
nem (zasada alopatji). 

Contre-coup /. (kątr-ku) od- 
bicie, uderzenie pochodzące od 
przedmiotu uderzonego. 

Contre-escarpe /. (kątr-es- 
karp) ob. Kontreskarpa. 

Contre-facon /. (kątr-fasą) 
podrobienie cudzego wyrobu, 
dzieła, firmy; przedruk. 

Contre-ordre /. (Uątr-ordr) 
rozkaz przeciwny danemu. 

Con tristezza iv. muz. smutnie 
żałośnie, bolejące 

Contumacja l. ob. Kontumacja. 

Con variatoni w. w muz. ze 
zmianami, z warjacjami. 

Conversations-Lexicon n. en- 
cyklopedia powszechna. 

Convexe /. (kąweks) wypu- 
kły. 

Con vigore w. muz. z siłą. 

Copia verborum ł. mnogość 
słów, wyrazów; dużo gadaniny, 
a mało treści. 

Copula l. łącznik (w gram.) 

Copyright a. (kopirajt) za- 
strzeżenie praw autorskich. 

Coram populo ł. publicznie, 
wobec ludzi. 

Co-respondent a. w procesie 



rozwodowym: współoskarżony 
lub współoskarżona o cudzołó- 
stwo (ob. także Korespondent). 

Cornet a piston /. (korneta- 
pistą) rodzaj trąbki z trzema 
klapkami; waltornia pistonowa. 

Corona laurea l. wieniec wa- 
wrzynowy. 

Coroner a. (koroner) w An- 
glji urzędnik sądowy do śledz- 
twa w wypadkach nagłej śmier- 
ci. 

Corpo di Bacco w. (korpo di 
Bako) tam do licha- tam do ka- 
ta. 

Corporale ł. ob. Korporał. 

Corps a corps /. (kor a kor) 
ciało przy ciele, człowiek przeci- 
wko człowiekowi (walka ręczna) 

Corps de ballet f. (kor do ba- 
le) komplet baletowy oprócz so- 
listów. 

Corps diplomatiąue /. (kor di- 
plomatik) ciało dyplomatyczne, 
wszyscy posłowie państw obcych 
przebywający przy dworze panu- 
jącego. 

Corpus delict ł. przedmiot słu- 
żący jako dowód przestępstwa. 

Corpus juris ł. zbiór praw. 

Correct /. (korekt) popraw- 
ny, bez błędów, bez zarzutu. 

Correspondence school a. (ko- 
respondens skul) dosł. szkoła 
korespondencyjna, instytucja 
prowadząca wykłady rozmaitych 
nauk przez korespondencje, pi- 
sując listy do uczniów i odbiera- 
jąc od nich odpowiedzi a. zapy- 
tania piśmienne. 

Corrida h. wyścigi; zapasy at- 
letyczne; c. de toros, walka by- 
ków. 

Corruptio optimi pessima ł. 
zepsucie (się) najlepszego jest 
najgorsze. 

Corso w. kurs, bieg; tor wy- 
ścigowy, plac lub szeroka pięk- 



Cor 



85 



Cre 



na ulica dla przejażdżki i publi- 
cznej zabawy pod gołem niebem; 
wystawna przejażdżka w powo- 
zach wytwornych a. przybra- 
nych kwiatami w dzień na to 
wybrany. 

Cor unum et anima una ł. jed- 
no serce, jedna dusza. 

Cosi {kozi) fan tutte w. tak 
czynią wszystkie (kobiety). 

Costume couturier /. (kostum 
kutilrje) suknia kobieca z mate- 
rjału lekkiego; c. tailleur, o- 
dzież zwierzchnia kobieca z ma- 
terjału cięższego (sukna, sze- 
wiotu i t. p.) odpowiednia do 
wyjścia na ulicę. 

Cotillon /. ob. Kotylion. 

Cottage a. ( kotedż) domek 
wiejski, dworek wiejski. 

Coulant /. {kula 11 ) płynny; ła- 
twy, gładki, uprzejmy, chętny, 
podatny w interesach. 

Couloir /. (kuluar) korytarz. 

Council a. (kaunsil) rada, 
zgromadzenie rady. 

Count, Countess a. (kaunt, 
kauntess) hrabia, hrabina (lecz 
noszący nie angielski tytuł 
hrabski, gdyą hrabia angielski 
jest Earl). 

Country a. kraj, kraina, oj- 
czyzna; wieś, wiejskie okolice; 
country-man rodak, ziomek; 
wieśniak. 

County a. (kaunti) hrabstwo 
(okrąg w Anglji i w Am. Pół- 
nocnej); powiat. 

Coup /. (ku) uderzenie; cios, 
raz, przen. czyn; c. d'eclat (-de- 
kla) czyn głośny, świetny; c. 
d'etat (-dęta) zamach stanu; 
gwałtowna zmiana rządu; c. de 
foudre (-fudr) uderzenie pioru- 
nu; c. de grace (-gras) cios o- 
stateczny dosl. cios łaski; c. de 
maitre (-metr) czyn, dzieło mi- 
strzowskie; c. d'essai (-desę) 



próba; c. manque (-manke) cios 
chybiony; c. d'oeil (-dój) rzut o- 
ka; widok, perspektywa; c. sur 
c. (siir ku) cios za ciosem, raz 
po raz, bezustannie. 

Coupe /. (kupę) przedział w 
wagonie ,w wozie pocztowym. 

Courant /. (kura") bieżący; 
będący w obiegu; pokupny; go- 
tówka. 

Cour d'amour /. (kur damur) 
sąd do spraw miłosnych (insty- 
tucja rycerska średniowieczna). 

Courtage /. (kur taż) wyna- 
grodzenie meklera, faktorne; 
wynagrodzenie płacone agiento- 
wi handlowemu za pośrednictwo 
przy załatwianiu interesu. 

Courtier /. (kurt je) stręczy- 
ciel; mekler przysięgły; pośred- 
nik giełdowy. 

Coute que coiite /. (kut ko 
kut) jakimkolwiekbądź kosztem; 
bądź co bądź; niech się stanie co 
chce. 

Couvade /. (kuwad) obyczaj 
Basków, i niektórych ludów za- 
europejskich, że zamiast żony, 
która zległa, mąż jej kładzie się 
na jakiś czas do łóżka. 

Couveusie /. (kuiuóz) łóżko z 
urządzeniem utrzymującym sta- 
łą temperaturę (szczeg. w szpi- 
talikach dla dzieci). 

Covent Garden a. (kownt 
gardu) nazwa placu, dzielnicy i 
słynnego teatru w Londynie. 

Cowboy a. (kauboj) pastuch 
stepowy. 

Crank a. (krenk) dziwak, śle- 
dziennik. 

Cras l. jutro. 

Credit iv, w buchalterji: „ma" 
prawa strona rachunku, w którą 
się wpisuje to, co się jest komu 
winnym. 

Credit foncier /. (kredi fąsje) 
kredyt ziemski, bank hipoteczny. 



Cre 



86 



Cum 



Credit mobilier /. (kredi mo- 
bil je) kredyt ruchomy; nazwa. 
słynnego banku w Paryżu. 

Creditor ł. wierzyciel. 

Credo L dosł. wierzę; wyzna- 
nie wiary apostolskiej. 

Credo quia absurdum ł. wierzę, 
bo jest niedorzeczne (bo nie da 
się wyrozumować). 

Credo ut intelligam ł. wierzę, 
ażebym zrozumiał (dom. przez 
wiarę ) . 

Creek a. (krik) rzeczułka, jar 
w Ameryce Półn. i w Australji; 
wazka odnoga jeziora lub rzeki. 

Creme /. (krem) śmietana, 
rodzaj zimnej leguminy; przen. 
śmietana, wybór, kwiat towa- 
rzystwa; kolor śmietankowy. 

Crescendo w. (kreszendo) w 
muz. wzmacniając, coraz silniej. 

Creve-coeur /. (krew-kór) 
zmartwienie, ból, ból serca. 

Crevettes /. (krewet) krewet- 
ki, małe raczki morskie. 

Cricket a. (kriket) krokiet, 
gra ogrodowa angielska w kule 
drewiane. 

Cri-cri /. (dosł. świerszcz) ro- 
dzaj metalowej grzechotki, któ- 
rą można ukryć w dłoni. 

Crimen ł. zbrodnia, występek. 

Crimen laesae majestatis l. 
zbrodnia stanu, obraza majesta- 
tu, monarchy. 

Criterium ł. ob. Kryterjum. 

Croche coeur /. (krosz kur) lo- 
czek na skroni kobiecej. 

Croockesa (kraksa) rurki, rur 
ki szklane o bardzo rozrzedzo- 
nym powietrzu (zwykle 1 /iooo 
mm. ciśnienia atmosferycznego) 
do doświadczeń ze światłem ele- 
ktrycznym . 

Crosstown a. (krostaun) w 
poprzek miasta; crosstown car 
tramwaj jadący w poprzek mia- 
sta. 



Crown a. (kraun) korona: 
moneta srebrna angielska=5ciu 
szylingom. 

Crownglas a. (kraunglas) ob. 
Kronglas. 

Cryptogamae ł. skrytopłcio- 
we (rośliny), bezliścieniowe, np. 
grzyby, mchy itp. 

Csikos węg. (czikos) pasterz 
koni na puszczy, śmiały pogrom- 
ca koni; dawniej: opryszek. 

Cuchthaus ob. Zuchthaus. 

Cucullus non facit monachum 
ł. habit nie czyni mnichem ( za- 
konnikiem ). 

Cug n. zaprząg w 4 lub w 6 
koni jednej maści; posunięcie fi- 
gury (w szachach); prąd powie- 
trza, przeciąg, przewiew; ciąg- 
nienie, przelot ptaków; pociąg 
kolei żelaznej; ciąg; pociągnię- 
cie pióra, zakrętas; cugowiec, 
cugant, koń należący do cugu 4 
lub 6 konnego, zaprzęgany do 
karety. 

Cugiel n. lejc, lic, wodze, pas 
rzemienny do kierowania końmi; 
w cuglach dobiec do mety bez 
wysiłków dobiec, nie przynagla- 
jąc konia uderzeniami. 

Cuha ob. Czucha. 

Cui bono l. poco? dlaczego? w 
w jakim celu ? 

Cuir de Russie /. (kiiir do Ru- 
si) jucht, skóra juchtowa. 

Cuivre poli /. ( kiiiior połi) 
metal podobny do mosiądzu z 
którego robią różne przedmioty 
jak: lichtarze, przyciski, szyldzi- 
ki i t. p. 

Cujus regio, ejus religio ł. kto 
nad krajem panuje, tego religja 
obowiązująca jest dla mieszkań- 
ców (dawna zasada wszechwładz 
twa). 

Culaga ob. Zulage. 

Cuma n. linka do uwiązywania 
statku przy brzegu lądu; cumo- 



Cum 



87 



Cyc 



wać przywiązać statek linką do 
hartfula. 

Cum beneficio invetarii l. z 
dobrodziejstwem inwentarza, z 
prawem nieprzyjęcia (spadku), 
jeśli activa nie przewyższają pa- 
sywów; żart. z prawem przyję- 
cia lub odrzucenia, uwierzenia 
lub nieuwierzenia (jakiej wieści, 
plotce itp.) 

Cum bonis bonus eris, cum 
malis perverteris 1. z dobremi bę- 
dziesz dobry, ze złemi zepsujesz 
się, cz. z kim kto przestaje ta- 
kim się staje. 

Cum eximia laude ł. z najwy- 
ższą pochwałą, z odznaczeniem. 

Cum grano salis ł. dosl. z od- 
robiną soli: z rozwagą, z niedo- 
wierzaniem, z domieszką dowci- 
pu (zdanie, rozprawa). 

Cum laude l. z pochwałą. 

Cumulus ł. chmury kłębowe. 

Cum voce consultativa l. z gło- 
sem doradczym. 

Cur mir. djabeł. 

Cura animarum l. duszpaster- 
stwo; c. ventris opieka nad ma- 
jątkiem wdowy brzemiennej, po- 
zostałym po mężu. 

Curantes jura juvant Ł dba- 
łych wspierają prawa. 

Curacao (kurasao) likier z pe- 
wnego gatunku pomarańcz ro- 
snących na wyspie tej nazwy. 

Curator *.. ob. kurator. 

Curator ventri l. opiekun pra- 
wny dziecka nieurodzonego jesz- 
cze, po śmierci ojca, aż do uro- 
dzenia się tego dziecka. 

Curatus ł. proboszcz. 

Cure /. ksiądz, proboszcz. 

Curiosum ł. rzecz ciekawa, 
rzadka, dziwna, osobliwość. 

Currente calamo Ł pisać lata- 
jącym piórem, t. j. szybko i bez 
namysłu, biegle. 

Currentis L bieżącego ;ob. a. c. 



Curriculum vitae l. (kurriku- 
lum wite) bieg życia, opis życia, 
krótki życiorys. 

Cur tum visuin l. (kurtum wi- 
zum) krótki wzrok. 

Custodia honesta l. zamknię- 
cie w twierdzy, więzienie bez po- 
zbawienia czci (np. za pojedy- 
nek.) 

Custom a. (kostom) zwyczaj, 
obyczaj; cło. 

Custom house a. (kostom 
haus) komora celna, urząd cel- 
ny. 

Customer a. kupujący, kund- 
man, klijent, odbiorca, gość (w 
znaczeniu handlowem a nie to- 
warzyskiem). 

Cwajnos n-\-p. pies z rasy ma- 
jącej nos rozdwojony; żart. czło- 
wiek z końcem nosa przedzielo- 
nym brózdą. 

Cwancygier n. dawna moneta 
austryj.=40 gr. polskich. 

Cwelich, Cwilich n. tania tka- 
nina z podwójnej osnowy. 

Cwikier n. binokle. 

Cwiszgold n. złoto malarskie 
w płatkach. 

Cyan g. ob. Cyjan. 

Cybant n. klamra żelazna do 
ściągania i wzmocnienia obrę- 
czy na kole u wozu. 

Cybeby [w.] gatunek najwięk- 
szych i najlepszych rodzynków. 

Cybernetyka g. nauka rządze- 
nia krajem. 

Cybik [r.] paka chińska do 
przewożenia herbaty, zawierają- 
ca wagi do 2 pudów. 

Cyborjum i. szafka na ołtarzu 
gdzie przechowywa się kielich z 
Hostją św. 

Cybuch tur. rurka, na którą 
nakłada się fajkę z tytoniem do 
palenia. 

Cyc n. rodzaj tkaniny baweł- 
nianej. 



Cyc 



88 



Cyl 



Cycero l. gatunek czcionek 
drukarskich średniej wielkości. 

Cyces, Cycełe, hebr. frendzla 
złożona z 12 sznurków, noszona 
przez żydów na ^amiątkę 12tu 
pokoleń izraelskich, ob. Tifilin. 

Cyclopedia a. (sajklopidja) 
ob. Encyklopedja. 

Cydr [/.] wino z owoców, głó- 
wnie z jabłek, jabłecznik. 

Cyferblat n. tarcza zegara, na 
której wypisane są godziny i kre- 
ski oznaczające minuty; żart. 
twarz. 

Cyfra [śrł.~\ znak piśmienny 
dla oznaczenia liczby; pierwsza 
litera imienia lub nazwiska; 
znak pisma tajnego; cyfrować 
znaczyć cyframi, numerować; 
podcyfrować podpisać początko- 
we litery swego nazwiska; cyfro- 
wane pismo wyrażone umówio- 
nemi znakami tajnemi. 

Cyga ivęg. fryga, wartałka. 

Cyganerja, pewne grono arty- 
stów lub literatów wiodących 
życie nieporządne, bohemja (od 
nazwy ludu.) 

Cygański, tułaczy, koczowni- 
czy; szachrajski (od nazwy lu- 
du). 

Cygareta /. papieros. 

Cygaro h. liść tytoniowy do 
palenia, zwinięty w kształcie 
wrzecionka. 

Cyjan, Cyan g. związek chem. 
azotu z węglem, wchodzi do błę- 
kitu pruskiego, kwasu pruskie- 
go i licznych zasosowań. 

Cyjanit ni. błękiciec, kamień 
szlachetny. 

Cyjanometr *g. przyrząd do o- 
ceniania stopnia błękitności nie- 
ba. 

Cykada l. piewik (owad). 

Cykas ni. sagowiec, rodzaj 
palmy. 

Cykata iv. skórka z pomarań- 



czy, cytryny, melona, kawona, o- 
smażona w cukrze. 

Cykl g.-l. okrąg, koło, sfera; 
okres lat, po upiywie których 
powtarzają się pewne zjawiska; 
szereg utworów piśmienniczych 
z jednym planem, stanowiących 
całość; c. księżycowy, okres cza- 
su 19-letni; c. słoneczny, okres 
czasu 28-letni; cyklicy, cyklicz- 
ni poeci greccy, których epopeje 
łączono z Homerowemi w jeden 
cykl epiczny, obejmujący poda- 
nia o bohaterach grcekich. 

Cyklamen g.-l. roślina gduła. 

Cyklinga, Cyklina n. narzędzie 
stalowe z ostremi krawędziami 
do gładzenia drzewa. 

Cyklista nł. zwolennik sportu 
kołowego, jeżdżący na rowerze, 
kolarz. 

Cyklodrom *g. miejsce ogro- 
dzone do jeżdżenia i do wyści- 
gów na bicyklach. 

Cykloida *g. linia krzywa, któ- 
rą opisuje punkt płaszczyzny 
koła, toczącego się po lini pro- 
stej. 

Cyklon *g. gwałtowna burza 
wirowa w okolicach zwrotniko- 
wych, trąba powietrzna. 

Cyklop g. olbrzym bajeczny z 
jednym okiem na czole; cyklopo- 
we mury resztki starożytnych 
budowli, złożonych z wielkich ni- 
czem niespajanych głazów. 

Cyklorama *g. rodzaj panora- 
my, w której widoki przesuwają 
się przed oczami widza, patrzą- 
cego przez szkła powiększające. 

Cykuta l. roślina trująca: sza- 
lej, szczwół; sok z tej rośliny. 

Cylinder g.-l. walec; przed- 
miot mający kształt walca ; zega- 
rek kieszonkowy płaski; rodzaj 
kapelusza męskiego; cylindry- 
czny, walcowaty. 



Cyl 



89 



Cyr 



Cylistyka g. sztuka stania na 
głowie i chodzenia na rękach. 

Cymbalista nł. grający na 
cymbałach. 

Cymbał, g.+l. narzędzie muzy- 
czne złożone z pudła i strun w 
które uderza się pałeczkami czy- 
li palcatkami; przen. pog. czło- 
wiek głupi, tępy, zachowujący 
się arogancko; c. brzmiący czło- 
wiek umiejący dużo i ładnie mó- 
wić, ale nie postępujący według 
zasad wygłaszanych. 

Cymborjum ob. Cyborjum. 

Cyna n. metal biały, pierwia- 
stek chem.; c. a. czyna, płótno 
tkane w kwiaty. 

Cynegietyka g. myśliwstwo, 
łowiectwo. 

Cynematoskop, Cynetoskop *g. 
stroboskop ulepszony. 

Cynematyka *g. ob. Kinema- 
tyka. 

Cynetyka *g. ob. Kinetyka. 

Cynfolja n. bardzo cienkie i 
miękkie blaszki z cyny. 

Cyngiel n. haczyk pod zam- 
kiem u strzelby, za którego po- 
ruszeniem kurek bije w pane- 
wkę. 

Cyngulum od. Cingulum. 

Cynik g. człowiek nie mający 
szacunku dla osób, rzeczy lub 
pojęć, które przez innych uwa- 
żane są za wielkie, ważne, 
szczytne lub święte; stąd zacho- 
wanie się lub wyrażenie cynika 
uważane jest często za nieprzy- 
zwoitość, bezwstyd lub bezczel- 
ność. 

Cynizm ni. pogląd filozoficzny 
Antisthenesa, według którego 
szczęśliwym może być tylko ten, 
kto nie ma żadnych potrzeb; 
brak szacunku dla osób, rzeczy 
lub pojęć, które w oczach innych 
ludzi uchodzą za wielkie, ważne, 
szczytne lub święte. 



Cynk n. metal szary, pierwia- 
stek chem.; ząb, ząbek (u bro- 
ny); wcięcie zębate w murze, w 
desce, dla spojenia jej z drugą; 
deska powycinana w cynki dla 
spojenia z drugą takąż; mur za- 
kończony cynkami, mur zębaty; 
cynkować powlekać cynkiem; 
wrzynać ząbki w dwuch kawał- 
kach drzewa dla spojenia ich z 
sobą; cynkownia huta w której 
wytapiają cynk. 

Cynkografja ni. sztuka prze- 
noszenia rysunku na cynk za po 
mocą trawienia kwasem i przy- 
gotowania klisz do druku. 

_ Cynkotyp ni. rysunek przenie- 
siony mechanicznie na płytę 
cynkową i na niej utrwalony za 
pomocą trawienia kwasami; od- 
bicie tegoż rysunku na papierze, 
trawionka. 

Cynkwajs n. biel cynkowa, wę- 
glan cynku, używany w farbier- 
stwie, w lecznictwie. 

Cynober g. |>.] minerał, zwią- 
zek siarki z rtęcią (otrzymywa- 
ny sztucznie w fabrykach, służy 
jako piękna czerwona farba). 

Cypaje ob. Sipoje. 

Cypel n. koniec spiczasty; 
szczyt skały; klin lądu, wchodzą- 
cy w morze; przylądek. 

Cypryda, Cypryjska bogini, 
nazwa bogini Venus (od miasta 
Amathus na wyspie Cypr, ina- 
czej Amathusia). 

Cyrceńskie ł. igrzyska, wido- 
wiska urządzane dla ludu w cyr- 
kach w dawnym Ezymie. 

Cyrenejska filozof ja, (nazwa 
od Arystyppa z Cyreny); ob. 
Hedoitizm. 

Cyrk l. zabudowanie koliste z 
areną w środku dla widowisk, 
zwykle sztuk konnych; dolina 
kotlinowata otwarta, posiadają- 
ca dno mniej więcej płaskie. 



Cyr 



90 



Cyw 



Cyrkiel n. narzędzie do mie- 
rzenia linji i kreślenia okręgu 
koła, złożone z 2ch nóżek, gór- 
nemi końcami połączonych ru- 
chomo; okrąg, linja kolista; cyr- 
klować obwodzić w koło, okrą- 
żać. 

Cyrkon [n.] pierwiastek che- 
miczny: metal różnej barwy. 

Cyrkulacja l. obieg, krążenie, 
ruch; wysokość nakładu jakie- 
goś pisma. 

Cyrkularz ni. okólnik, pismo 
uwiadamiające ogół. 

Cyrkuł ł. obwód; część miasta; 
biuro policyjne. 

Cyrkumcyzja ni. obrzezanie. 

Cyrkumferencja ł. okrąg ko- 
ła; żart. otyłość, tusza. 

Cyrkumfleks l. znak akcento- 
wy, daszek nad literą valbo ^ 

Cyrkumstancja l. okoliczność, 
położenie rzeczy, szczegóły ma- 
jące związek ze sprawą. 

Cyrograf g.-L własnoręczny 
zapis, skrypt, zobowiązanie pi- 
śmienne własnoręczne. 

Cyrylica, pismo słowiańskie, 
którego twórcą miał być św. Cy- 
ryl, używane do druku ksiąg ko- 
ścielnych obrządku grecko-sło- 
w T iańskiego. 

Cysta l. pęcherzyk w ciele 
zwierzęcym z jaką zawartością 
chorobliwą, torbiel. 

Cysterna l. zbiornik wody de- 
szczowej, obmurowany i kamie- 
niem wyłożony, najczęściej pod- 
ziemny i sklepiony; obszerne na 
czynie beczkowate do przewozu 
nafty, okowity. 

Cysters ni. zakonnik reguły 
św. Bernarda. 

Cytacja ł. wezwanie do jawie- 
nia się przed władzą; ob. Cytat. 

Cytadela w. rodzaj warowni 
strzegącej miasto; więzienie w 
takiej warowni. 



Cytara g. starożytny instru- 
ment muzyczny podobny do liry 
lub gitary. 

Cytat, Cytata, Cytacja l. przy- 
toczenie słów, zdań cudzych, po- 
wołanie się na zdanie innego au- 
tora; cytować przytaczać zdanie 
autora lub osoby. 

Cytoblasty *g. zarodki gala- 
retowate, z których rozwijają 
się komórki organiczne. 

Cytra g. instrument muzyczny 
złożony z pudła z metalowemi 
strunami, które się palcami 
szczypie grając; cy trzysta gra- 
jący na cytrze. 

Cytwar ar. pączki kwiatowe 
niektórych roślin Afryki i Azji 
Mniejszej, z rodzaju bylicy, uży- 
wane jako lek przeciwko roba- 
kom u dzieci, zawierają santo- 
ninę. 

Cywilista ni. biegły w prawie 
cywilnym, znawca tego prawa. 

Cywilistyka ni. nauka prawa 
cywilnego. 

Cywilizacja ni. ukształcenie, 
ogłada obyczajów; rozwój i stan 
oświaty; umoralnienie; dobrobyt 
kraju; cywilizować, oświecać, u- 
społeczniać. 

Cywilny l. obywatelski; nie- 
wojskowy i nieduchowny; c-a li- 
sta, roczna kwota przyznawana 
przez sejm na utrzymanie mo- 
narchy i jego rodziny w pań- 
stwach konstytucyjnych; c-a od- 
waga, odwaga wypowiadania 
prawdy, bez oglądania się na o- 
pinję publiczną; c-e prawo regu- 
lujące wzajemne stosunki osobi- 
ste, rodzinne i majątkowe po- 
między jednostkami; c. ślub, za- 
warcie małżeństwa przed właści- 
wym urzędnikiem świeckim, nie- 
zależnie od ślubu w t kościele; c-a 
śmierć, pozbawienie korzysta- 
nia z wszelkich praw obywatel- 



Cyw 



91 



skich; c-ego stanu akta księgi, 
w których są spisywane akta ślu- 
bów małżeńskich, narodzin a. 
chrztu i śmierci; c-ego stanu u- 
rzędnik, urzędnik obowiązany 
spisywać akta stanu cywilnego. 
Cywizm nł. cnota obywatelska 
Cyzeler, Cyzler /. rzemieślnik, 
zajmujący się cyzelowaniem. 

Cyzelować /. wykończać ryl- 
cem rysunki i ozdoby na przed- 
miotach metalowych; przen. tro- 
skliwie dobierać wyrazy w utwo- 
rze literackim; drobiazgowo wy- 
kończać, rzeźbić. 

Czahary tur. [mir.] zarośla 
na łąkach i mokradłach na Rusi. 
Czaj chińś. [r.] herbata. 
Czajka tur. [mir.'] mała wo- 
jenna łódź kozacka. 
Czakan 06. Czekan. 
Czako ivęg. kaszkiet wojsko- 
wy. 

Czamara w. suknia męska, za- 
pinana pod szyję na drobne gu- 
ziczki, szamerowana na pier- 
siach i koło kieszeni; węgierka. 
Czambuł tat. [mir.] napad, 
najazd gwałtowny, doraźny; wy- 
cieczka; zagon; kupa, gromada; 
w cz. tłumnie, hurmem; ryczał- 
tem, spiesznie. 

Czaprak tur. przykrycie na 
konia. 

Czardasz węg. węgierski ta- 
niec narodowy. 

Czarter ob. Charter. 



Dag 

Czausz tur. goniec a. pokojo- 
wiec sułtański; poborca podat- 
ków w Turcji, woźny. 

Czeczuga mir. rodzaj szabli. 
Czek (check, cheque) przekaz 
na bank płatny natychmiast z 
funduszów, które przekazujący 
w odnośnym banku zdeponował; 
kontramarka, kontrola np. za 
rzeczy dane do przechowania; 
rachunek do zapłaty (w sklepie 
lub restauracji) ; w grze szacho- 
wej: szach. 

Czekan tur. dawna broń podo- 
bna do młotka na długiej ręko- 
jeści; rodzaj fletu, 

Czekować (od ang. check) 
wstrzymać, hamować, trzymać 
na wodzy; dać coś do przecho- 
wania za odpowiednią kontra- 
marka (czekiem); zaznaczyć na 
odpowiednim bilecie, ile się ma 
płacić ; zaznaczać poszczególne 
pozycje przy ich sprawdzaniu. 
Czsster oh. Chester. 
Czeta serb. oddział wojska 
złożony ze stu ludzi. 

Cze-su-cza chińś. rodzaj tka- 
niny z surowego jedwabiu. 
Czewra tur. zasłona na twarz. 
Czucha, Cuha tur. gunia, suk- 
mana, burka, długa szata fu- 
trem podbita. 

Czumak tur. [młr.] chłop u- 
kraiński, zajmujący się przewo- 
zem pszenicy, ryb suszonych i 
soli na wozach, zwanych mażami. 



D. 



D. litera i cyfra rzymska, o- 
znaczająca 500; D. na receptach 
zn. detur: ma być dane; d. pens 
angielski. 

D. a. skr. dicti anni ł. rzeczo- 
nego roku. 



Da capo iv. (da kapo) w muz. 
od początku, jeszcze raz. 

Dacha [r.] gatunek futra. 

Daga, Dah w. sztylet. 

Dagierotyp /. obraz utrwalo- 
ny na płycie metalowej za po- 



Dag 



92 



Dam 



mocą działania światła (nazwa 
od Daguerra, wynalazcy 1789- 
1854). 

Dago amer. (dejgo) pogardli- 
we przezwisko nadawane w Sta- 
nach Zjed. Półn. Ameryki lu- 
dziom o smagławej cerze, zwła- 
szcza Włochom, Portugalczy- 
kom i Hiszpanom. 

Daily-news a. (deli-njus) no- 
winy codzienne, wiadomości co- 
dzienne; dziennik (tytuł zna- 
nych gazet angielskich i amery- 
kańskich). 

Daimjo jap. członek arysto- 
kracji, pan feudalny w Japonji. 

Dairo jaj), japoński arcyka- 
płan. 

Dajmon g. ob. Demon. 

Dajn, Dajna, Dajnos lit. lite- 
wska pieśń ludowa. 

Daktyl g.-L owoc palmy dak- 
tylowej; stopa wierszowa, zło- 
żona z jednej zgłoski długiej 
(akcentowanej) i dwóch krót- 
kich (nieakcentowanych) — -^ —'. 

Daktyljografika *g. rytowanie 
drogich kamieni. 

Daktyljografja *g. ob. Dakty- 
lologja. 

Daktyljoteka *g. zbiór arty- 
stycznie rzniętych kamieni, giem 
i kamei. 

Daktylologja *g. umiejętność 
rachowania, t. j. oznaczania 
liczb, za pomocą palców; sposób 
mówienia z głuchoniemymi za 
pomocą znaków palcami. 

Dala /. płyta w posadzce. 

Dalaj-Lama mong. najwyższy 
kapłan buddyjski w Tybecie, do- 
znający czci boskiej. 

Dalcroze'a metoda kształcenie 
poczucia muzycznego za pomo- 
cą ruchów ciała (rytmiczna gim- 
nastyka), ćwiczeń głosowych 
(solfeggio) i wyrażania uczuć 



za pomocą gestów (plastyka), 
(od nazwiska twórcy tej meto- 
dy). 

Da liegt der Hund begraben 
n. dosl. tu jest pies pochowany: 
w tym sęk, w tym rzecz, o to 
właśnie idzie. 

Dal ja ni. rośl. gieorginia (od 
nazwiska botanika szwedzkiego 
Dahl'a). 

Dalmatyka śrł. szata biała, 
wkładana pod ornat przez bis- 
kupów i kapłanów; część ubio- 
ru koronacji cesarzy i królów. 

Dal segno w. (dal seńjo) w 
muz. powtórzenie ustępu od zna- 
ku 7SZ 

Daltonizm, ślepota na barwy; 
niemożność rozróżnienia niektó- 
rych barw, achromatopsja (od 
nazwiska lekarza Daltona). 

Damara malajs. lub damaro- 
wy pokost, pokost z żywicy 
drzewa damara (gatunek jodły) 
używany na werniksy. 

Damascenka, nazwa odmiany 
śliwy; szabla ze stali damasceń- 
skiej; ob. Demeszka (od nazwy 
miasta azjatyckiego Dama- 
szek) ; damasceńska stal, słynna 
stal dziwerowana w żyłki; da- 
maskować, damaszkować, dzi- 
werować, modrawić (stal); zdo- 
bić w kwiaty, desenie (płótno). 

Damę de compagnie /. (dam 
do kąpani) dama do towarzy- 
stwa. 

Damnacja l. potępienie, ska- 
zanie. 

Damno w. opłata dodatkowa 
oprócz dyskonta, pobierana 
przez bankierów za inkasowanie 
weksli, ze względu na odległość 
miejsca płatności. 

Damoklesa miecz, miecz wi- 
szący nad głową na włosie (nie- 
bezpieczeństwo grożące). 



Dam 



93 



Deb 



Damon i Phinthias (Finti-as) 
dwaj słynni z przyjaźni Syraku- 
zanie; wzór niezachwianej przy- 
jaźni. 

Danae g. mit. oblubienica Zeu- 
sa, do której schodził w postaci 
deszczu złotego. 

Danaid praca, daremna praca 
(od Danaid, córek króla argiw- 
skiego Danaosa, zmuszonych na 
tamtym świecie ciągle napełniać 
wodą beczki bez dna). 

Danaowe dary, dary podstęp- 
ne, kryjące w sobie niebezpie- 
czeństwo dla obdarowanego (ob. 
Timeo Danaos etc.) 
. Dandys a. elegant, człowiek 
światowy, strojniś, modniś. 

Danger a. (dejndżer) niebez- 
pieczeństwo. 

Dank n. podziękowanie, hołd. 

Danse du ventre /. (da"s dii 
waHr) taniec brzucha; wykony- 
wanie, leżąc, ruchów brzuchem 
nagim, aby ustawione na nim 
szklanki wydawały do taktu 
brzęk harmonijny. 

Danse macabre /. (da n s ma- 
kabr) taniec szkieletów (obraz, 
utwór muzyczny). 

Danser /. Danserka tancerz, 
tancerka. 

Dantejski piekielny (od na- 
zwiska poety włoskiego Dantego 
1265-1321). 

Dapifer l. strukczaszy. 

Daporty n. ( ? ) jabłka rajskie. 

Dard, Darda w. dawna broń w 
kształcie toporka na drzewcu. 

Darwinizm, teorja uczonego 
angielskiego, Darwina ' 1809-82, 
o pochodzeniu gatunków i o do- 
borze naturalnym. 

Das ewig Weibliche zieht uns 
hinan! n. co wiecznie niewie- 
ście, to pociąga nas w górę (w 
niebiosa) — (końcowe słowa 
,,Fausta", poematu Gothego). 



i Data l. dosl. dane, wydane, o- 
I znaczenie dnia, w którym się coś 
działo lub się pisze (w listach, 
pismach i dokumentach); dato- 
wać, oznaczać czas i miejsce; 
datownik, stempel do wyciska- 
nia daty, z otworami, w które 
się wkłada odpowiednie czcion- 
ki, numerujący kolejno automa- 
tycznie; człowiek starej daty 
człowiek mający nawyknienia i 
przekonania już nie modne; być 
pod dobrą datą być podchmielo- 
nym. 

Datarja ni. wydział kancelarji 
papieskiej rozdający beneficja. 

Datarjusz ni. przewodniczący 
datarji. 

Dativus l. gram. celownik; 3ci 
przypadek. 

Dato w. dzisiaj; a dato, od 
dnia podpisu. 

Datum Ł dan (t. j. wydano, 
sporządzono, działo się); to sa- 
mo, co data. 

D. ut supra, tego samego dnia 
jak wyżej; skr. D. U. S. 

Datura ni. roślina bieluń. 

Dauphin /. (dofę) ob. Delfin. 

Day a. (dej) letter telegram 
nadany w dzień z tern, że nie 
musi odejść zaraz, lecz wtedy, 
kiedy urząd telegraficzny mniej 
będzie zajęty. Tego rodzaju de- 
pesze są znacznie tańsze od 
zwykłych (ob. Night letter). 

Dazymetr *g. ob. Baroskop. 

D. C. skr. da capo. 

Dcm. skr. decymetr. 

D. D. skr. Doctor of Divinity 
a. doktór teologji. 

De auditu l. ze słyszenia. 

Debankować /. w grze: rozbić 
bank, wygrać wszystko co jest 
w banku; d. się, wydać wszyst- 
kie pieniądze, jakie się miało. 

Debarkacja /. wyładowanie o- 
krętu, wylądowanie. 



Deb 



94 



Dec 



Debarkader /. przystanek, 
przystań na rzece, jeziorze, 
miejsce wyładowania pociągu 
kolei żelaznej, okrętu; magazyn 
na wyładowany towar; peron 
kolei żelaznej. 

Debarkować /. wylądować, 
przybić do brzegu, wysadzić na 
ląd, wyładować statek lub po- 
ciąg; d. się, wysiąść na ląd z o- 
krętu. 

Debaty /. rozprawy, dyskusje, 
roztrząsanie, rozbieranie czego, 
wymiana zdań, spór; debatować 
rozprawiać, dyskutować, prowa- 
dzić spór, obradować, rozmyślać. 

Debellare superbos l. upoka- 
rzać pysznych; ob. Parcere... 

Debent ł. dłużnik. 

Debet l. „winien", dług, lewa 
strona w księgach kupieckich do 
zapisywania należności od kogo 
czyli długu; debetować zapisać 
na dług; obciążyć rachunek na- 
leżytością. 

Debit /. pozwolenie cenzury; 
sprzedaż towarów, zbyt; dług, 
obowiązek; ma d. ma pozwole- 
nie na sprzedaż. 

Debitor l. dłużnik. 

Debitować ob. debetować. 

Debiut /. rozpoczęcie zawodu; 
pierwszy występ publiczny. 

Debiutant /. występujący po 
raz pierwszy na scenie; debiuto- 
wać, występować po raz pierw- 
szy na scenie. 

Deblokować /. uwolnić od blo- 
kady, znieść blokadę. 

Debosz /. rozpustnik, birbant 
wycieńczony przez rozpustę. 

Debuszować /. wychodzić z 
ciasnego przejścia na otwarte 
miejsce (o wojsku). 

Decadence /. (dekada™s) ob. 
Dekadencja. 

De calculo l. powtórnie zli- 
czyć, sprawdzić rachunek. 



December l. grudzień. 

Decembrysta /. zwolennik Na- 
poleona III i jego zamachu sta- 
nu w r. 1851. 

Decemwir l. jeden z członków 
Decemwiratu w star. Rzymie; 
dziesiętnik. 

Decemwirat ł. w star. Rzymie 
panowanie „dziesięciu mężów". 

Decennium l. dziesięciolecie. 

Decentralizacja ni. samorząd 
gmin i prowincji w państwie; 
nie skupianie władz w stolicy. 

Decepcja ł. oszustwo; rozcza- 
rowanie. 

Decernent l. sędzia wydający 
wyrok. 

Decernować l. zawyrokować, 
przysądzić (nagrodę, karę); po- 
stanawiać; wydać (rozkaz). 

Deces ł. brak, niedobór w pie- 
niądzach przy obrachunku. 

Decet ł. utwór muzyczny na 
10 instrumentów. 

Decher n. miara liczebna skór 
wyprawionych: 10 sztuk. 

Decigram /. ob. Decygram. 

Decjar /. miara do mierze- 
nia gruntów=10 metrom kwad. 

Declasse /. (deklase) ten, 
który z wyższych warstw spo- 
łecznych zmuszony był zejść do 
niższych, zdeklasowany. 

Decollete /. (dekolte) wygor- 
sowanie, wycięcie stanika odkry- 
wające szyję i ramiona. 

Decoration Day a. (dekorejszn 
dej) a. Memoriał Day a. święto 
wieńczenia grobów (w Stanach 
Zjedn. Amer. Półn. ku czci bo- 
haterów z wojny domowej, przy- 
pada dnia 30 maja). 

Decorum /. (dekomm) przy- 
zwoitość, pozór, godność. 

Decrescendo w. (dekreszendo) 
w muz. coraz słabiej, ciszej. 

Decyar ob. Decjar. 



Dec 



95 



Def 



Decydować /. postanawiać, roz 
strzygąc, wyrokować. 

Decyfrować, Deszyfrować /. 

wyczytywać z trudnością, odczy- 
tywać pismo tajemnicze, cy- 
frowane; odgadnąć. 

Decygram /. jedna dziesiąta 
część grama. 

Decylitr /. miara=jedna dzie- 
siąta część litra. 

Decyma L odległość dziesię- 
ciostopniowa między tonami; 
dziesiąty ton, licząc w górę. 

Decymalny ni. dziesiętny (ra- 
chunek, system liczenia itd.);de- 
cymalna waga, na której ciężar 
ważonego przedmiotu równowa- 
ży się ciężarkiem dziesięć razy 
lżejszym. 

Decymetr ł. dziesiąta część 
metra, miara długości. 

Decymować ł. dziesiątkować. 

Decyster /. miara = jedna ty- 
siączna część metra kubicznego. 

Decyzja L postanowienie, wy- 
rok. 

De dato l. od czasu wystawie- 
nia dokumentu. 

De digestion /. ob. Visite de 
digestion. 

Dedukcja l. wywód; rozumo- 
wanie wyprowadzające z ogól- 
nej zasady cały szereg prawd 
szczegółowych; wnioskowanie od 
ogółu do szczegółów; odejmowa 
nie; potrącenie z sumy. 

Dedukować l. wywodzić, wnio- 
skować; rozumować podług pra- 
wideł dedukcji. 

Dedykacja L przypisanie, po- 
święcenie komu swego utworu, 
wyrażone w napisie, umieszczo- 
nym na czele dzieła; poświęce- 
nie kościoła. 

Deed a. (dijd) czyn, fakt; do- 
kument stwierdzający prawo 
własności. * 



De facto l. {de fakto) w isto- 
cie, w rzeczywistości. 

Defalco iv. potrącenie z sumy, 
zniżenie, opuszczenie. 

Def alko wać śrł. potrącać, zni- 
żać; eskontować, zrobić mniej 
intratnym. 

Defectivum w 1. mn. Defecti- 
va L gram. ułomne cz. nie po- 
siadające całej odmiany (rze- 
czowniki, czasowniki). 

Defekacja /. oczyszczanie so- 
ku z buraków od ciał niebędą- 
cych cukrem; oddanie kału, wy- 
próżnianie. 

Defekować ł. oczyszczać, prze- 
jaśniać; d. się wypróżniać się. 

Defekt l. brak, wada; niedo- 
statek, ubytek; niedokładność, 
niezupełność; w handlu: przed- 
miot uszkodzony, niedokładny w 
wykończeniu, z wadami; defekto- 
wy, niezupełny, uszkodzony; de- 
fektować, uznawać za zepsute, 
czynić defektowym; uszkadzać, 
dekompletować. 

Defendant a. w sądownictwie: 
oskarżony, pozwany, podsądny. 

Defendent l. obwiniony, bro- 
niący się. 

Defendować l. bronić, odpie- 
rać. 

Defenestracja ni. wyrzucenie 
przeciwników przez okno. 

Defensa l. obrona. 

Defensor ł. broniący, obrońca. 

Defensor fidei \l. obrońca wia- 
ry. 

Defenzywa śrł. odporność, sta- 
nowisko obronne, odporne. 

Deferencja /. uległość, powa- 
żanie. 

Deferować l. naznaczać, pro- 
ponować, np. przysięgę. 

Deficjent l. ułomny, niezdatny 
do służby. 

Defidencja nł. nieufność, nie- 
dowierzanie. 



Def 



96 



Dej 



Deficyt l. brak, niedobór w 
kasie; przewyżka wydatków nad 
dochodami. 

Defiez vous du premier mou- 
vement c'est le bon /. (defi-e wu 
dii jjrómje muwma n se ló bą) nie 
dowierzaj pierwszemu popędowi 
bo jest dobry (dobroduszny). 

Defigurować śrl. psuć kształ- 
ty, szpecić. 

Defiguracja ni. zepsucie 
kształtu, zeszpecenie. 

Defilada /. uroczysty prze- 
marsz w szyku paradnym wo- 
bec dostojnika dla oddania mu 
honoru. 

Defilować /. odbywać defila- 
dę; iść a. jechać, usiłując na sie- 
bie zwrócić uwagę; iść a. jechać 
jeden za drugim (o większym 
gronie). 

Definicja l. dokładne, zwięzłe 
określenie pojęcia, orzeczenie. 

Definitor ni. pomocnik pro- 
wincjała; zastępca nieobecnego 
dziekana. 

Definitum ł. pojęcie stałe i do- 
kładnie określone. 

Definitywnie l. ostatecznie, 
rozstrzygająco, stanowczo. 

Definjować l. określać. 

Deflacja ni. zwiewanie rozkru- 
szonych cząstek powierzchni 
skał. 

Deflagracja ni. oczyszczenie 
przez ogień, spłonienie. 

Deflektor ni. wentylator me- 
chaniczny. 

Defloracja ni. pozbawienie pa- 
nieństwa, zhańbienie dziewicy, 
zgwałcenie. 

Defluitacja ni. stopienie, roz- 
puszczenie czego; spławienie. 

Deformacja Ł zmiana postaci 
ciała, przekształcenie, odkształ- 
cenie. 

Defraudacja ł. sprzeniewierze- 



nie, oszustwo; przemytnictwo, 
kontrabanda, szwarcowanie. 

Defraudant l. dopuszczający 
się sprzeniewierzenia; kontra- 
bandzista, przemytnik. 

Degieneracja l. wyrodzenie 
się, zwyrodnienie. 

Degienerować l. przeistaczać, 
przeobrażać. 

Degradacja l. obniżenie w 
stopniu i godności; przeniesie- 
nie ze stanowiska wyższego 
na niższe, pozbawienie stopnia, 
szlachectwa, praw stanu; upodle- 
nie, znikczemnieme. 

Degringolade /. (degręgolad) 
upadek (moralny, majątkowy). 

De gustibus no nest disputan- 
dum l. o gusta nie można się 
spierać. 

Degustować l. obrzydzać. 

Deifikacja ni. ubóstwienie, od- 
dawanie czci boskiej ludziom, 
zwierzętom, luo przedmiotom 
martwym. 

Dei gratia l. (graci-a) z Bożej 
łaski. 

Deintegracja ni. utrata drob- 
nych cząstek z całości, rozpada- 
nie się. 

Deipara l. Bogarodzica. 

Deista ni. wolnomyśliciel w 
rzeczach religji. 

Deizm ni. wiara w jednego Bo- 
ga, oparta na podstawie rozu- 
mu, odrzucająca objawienie : wol- 
nomyślna filozof ja religji. 

Dej tur. władca Algieru do 
czasu owładnięcia tym krajem 
przez Francuzów 1830 r. 

Dejanira g. mit. żona Herku- 
lesa, która posłała mu koszulę 
umoczoną we krwi centaura, 
mniemając, że gdy Herkules ją 
przywdzieje, to znowu będzie 
wiernym mężem; tymczasem by- 
ła to koszula zatruta. 



Dej 



97 



Dek 



Dejekcja ni. wydzieliny, od- 
chody. 

Dejeuner a la fourchette /. 

(deżóne a la furszet) drugie 
śniadanie z potrawami mięsne- 
mi. 

Dejeuner dinatoire /. (deżóne 
dinatuar) wystawne śniadanie 
(zamiast obiadu). 

De jurę L z mocy prawa, pra- 
wnie. 

Deka g. dziesięć. 
Deka n. przykrycie, opona, po- 
krywa, część wierzchnia nakry- 
wająca pudło; d-a piersiowa, 
kość piersiowa, mostek. 

Dekabryści (r.) spiskowcy, 
którzy usiłowali wywołać rewo- 
lucję w Rosji 14 grudnia, 1825 r., 
grudniowcy. 

Dekada g. dziesiątek: okres 
czasu dziesięciu lat, miesięcy, 
tygodni lub dni; tydzień dziesię- 
ciodniowy we Francji podczas 
W. Rewolucji. 

Dekandencja ni. chylenie się 
ku upadkowi, upadek (w litera- 
turze, w sztuce). 

Dekadent ni. poeta lub arty- 
sta hołdujący dekadentyzmowi. 

Dekadentyzm ni. kierunek w 
twórczości artystycznej i litera- 
ckiej, uwydatniający objawy 
rozkładu cywilizacyjnego; kie- 
runek lubujący się w dziwac- 
twach, chorobliwie poszukujący 
nowych wrażeń. 

Dekaedr g. dziesięciościan. 
Dekagon g. dziesięciobok, 
dziesięciokąt. 

Dekagram /. miara wagi ró- 
wna dziesięciu gramom. 

Dtkalitr /. miara objętości 
równa dziesięciu litrom. 

Dekalkomanja /. przenosze- 
nie odpowiednio przygotowa- 
nych rysunków kolorowanych z 



papieru na inny przedmiot za 
pomocą zwilżenia, naciśnięcia, 
wpalania. 

Dekalkować /. przenieść go- 
towy rysunek na kamień, miedź, 
drzewo etc. w celu reprodukowa- 
nia go na papierze. 

Dekalog g.-l. (późń.) dziesię- 
cioro Bożego przykazania. 

Dekameron *g. zbiór dziesię- 
ciu utworów (literackich, muzy- 
cznych); tytuł znanego dzieła 
Boecacia. 

Dekametr /. miara długości 
równa dziesięciu metrom. 

Dekanat l. okrąg, złożony z 
kilku paraf ji, podlegający zarzą- 
dowi dziekana. 

Dekantacja ni. zlewanie kla- 
rownej cieczy z nad osadu. 
Dekapitacja ni. ścięcie głowy. 
Dekarbonizacja g. odwęglenie, 
pozbawienie kwasu węglowego. 

Dekarcha g. jeden z dziesięciu 
piastujących najwyższą władzę 
w staroż. Grecji. 

Dekarchja g. rządy 10 mężów 
w staroż. Grecji. 

Dekaster /. miara objętości 
we Francji=10 sterom. 

Dekaster ja ob. Dykasterja. 
Dekastyl g. fronton w stylu 
greckim o dziesięciu kolumnach. 
Dekatyzować /. zwilżyć tkani- 
nę przed użyciem, aby się potem 
nie kurczyła, stępować' mate- 
rjał. 

Dekiel n. wierzch, nakrywka, 
okładka. 

Deklamacja i. sposób wyrazi- 
stego mówienia lub czytania, z 
oddaniem dobitnie myśli i uczu- 
cia; przemówienie oratorskie i 
teatralne; cscze rozprawianie^ 
przechwałki. 

Deklamator l. deklamujący ar- 
tystycznie; wygłaszający fraze- 
sy szumne. 



Dek 



98 



Del 



Deklaracja l. oświadczenie, o- 
znajmienie; publiczne zeznanie; 
zobowiązanie przyrzeczenie; o- 
świadczyny; wykaz, opis towa- 
rów danych do oclenia, i ich wa- 
gi i wartości. 

Deklinacja l. uchylenie , się, 
zboczenie igły magnesowej; w 
gro. m. odmiana rzeczowników, 
przymiotników,zaimków i liczeb- 
ników przez przypadki i liczby, 
przypadkowanie. 

Deklinować /. odmieniać przez 
przypadki, przypadkować. 

Dekokt ł. odwar, wyciąg ■ z 
ziół lub innych substancji (na- 
pój leczniczy). 

Dekoloryzacja ni. pozbawienie 
barw, odbarwianie. 

Dekolt o6.DecolIete. 

Dekoltować się /. wygorsować 
się. 

Pekompletować ni. brać z ca- 
łości jakąś część t. j. nadwerę- 
żać komplet. 

Dekompozycja ni. rozkład. 

Dekoncertować /. zmieszać, 
sprawić nagłe zakłopotanie, roz- 
czarowanie; zawstydzić; d. się 
mieszać się. 

Dekonfitura /. zawstydzenie, 
zakłopotanie. 

Dekontenans /. utrata pewno- 
ści siebie, zaambarasowanie, 
chwilowe zmieszanie się. 

Dekoracja l. przyozdobienie 
artystyczne (budowli, pałacu, 
przedmiotu), upiększenie; malo- 
wana osłona płócienna, stanowią 
ca przybranie sceny teatralnej; 
odznaka honorowa, order. 

Dekorator l. artysta, zajmują- 
cy się wykonaniem dekoracji. 

Dekorować ł. upiększać, ozda- 
biać; udzielić order. 

D-skort [n.] potrącenie z ceny 
towaru, dostarczonego w gatun- 



ku gorszym niż zamówiony, lub 
z braku wagi; ustępstwo z ceny 
w razie natychmiastowej zapła- 
ty • 

Dekrepitacja ni. pękanie, u- 
chodzenie z trzaskiem pary pod- 
czas ogrzewania kryształów za- 
wierających wodę mechanicznie 
uwięzioną. 

Dekret l. rozporządzenie wła- 
dzy; wyrok, uchwała, postano- 
wienie, orzeczenie; dekretować, 
wydawać wyrok, skazywać. 

Dekretacja ni. notatka zwierz- 
chnika na korespondencji przy- 
byłej do biura, wskazująca spo- 
sób załatwienia sprawy. 

Dekretalja śrł. zbiór ustaw 
kanonicznych. 

Dekretarz ni. księga sądowa, 
w której wpisane są wyroki są- 
dowe z motywami. 

Dekstroza ni cukier gronowy. 

Dekstryna ni. materja kleista, 
wyciąg z mączki. 

Dekurażować /. zniechęcać; 
zrażać, odbierać odwagę; d. się 
upadać na duchu, tracić odwagę. 

Dekurjon l. dziesiętnik, prze- 
łożony nad dziesięciu ludźmi. 

Del skr. delineavit; ob. też 
Deleatur. 

Deiabrowany /. osłabiony, 
zniszczony. 

Delacja ł. doniesienie do wła- 
dzy, oskarżenie tajemne, denun- 
cjacja. 

De lana caprina ł. dosł. o 
wełnę kozią: o drobnostki, o by- 
le co (sprzeczać się). 

Delata l. wykaz podatków nie 
wniesionych w terminie do skar- 
bu; denuncjacja. 

Delator l. donosiciel, oskarży- 
ciel, denuncjant. 

Del certo w. (del czerto) z pe- 
wnością. 



Del 



99 



Dem 



Del credere w. na wiarę; wy- 
nagrodzenie pobierane przez ko- 
misanta przy sprzedaży towa- 
ru jeśli on poręcza, że ten towar 
będzie w swoim czasie zapłaco- 
ny. 

Dełeatur ł. usunąć, ma być u- 
sunięte (n. p. w korekcie). 

Delegacja l. poselstwo; udzie- 
lenie chwilowej władzy jednej 
lub kilku osobom do wykonania 
oznaczonej czynności z obowią- 
zkiem zdania z niej sprawy; de- 
putacja; przyjęcie zobowiązania 
przez innego wierzyciela. 

Delegacje w Austro - Wę- 
grzech: zgromadzenie posłów 
wybranych z parlamentów au- 
strjackiego i węgierskiego w ce- 
lu obradowania nad wspólnemi 
sprawami. 

Delegat ł. przedstawiciel sto- 
warzyszenia, instytucji; uczest- 
nik delegacji, wysłannik. 

Delegować ( ; . wysyłać kogo ja- 
ko swego delegata; delegowany 
ob. Delegat. 

Delektować się /. cieszyć się 
czymś, rozkoszować się, zachwy- 
cać się, znajdować przyjemność 
w czym. 

Delenda est Carthago l. dosł. 
należy zburzyć Kartaginę; upor- 
czywe powracanie do jednej i tej 
samej myśli. 

Delfin V-Ł Daupłun /. tytuł 
najstarszego syna króla franc. 
do roku 1830; wieloryb uzębio- 
ny. 

Deliberować l. zastanawiać 
się; rozważać; naradzać się. 

Delicja ł. rozkosz; przysmacz- 
ki, rzecz wyborna. 

Delikatesy /. przysmaki, wy- 
bredne potrawy i napoje, smako- 
łyki, łakocie. 

Delikatny l. subtelny, lekki; o- 
strożny, uważny; nieśmiały; mi- 



sterny; wrażliwy; wątły; smako 
wity; wytworny. 

Delikta ł. przewinienia, zbrod- 
nie; przestępstwa. 

Delikwent ob. Delinkwent. 

Delimitacja l. rozgraniczenie. 

Delin skr. Delineayit (ob.) 

Delineacja ł. kontury, zarys. 

Delineavit l. napis u spodu 
rysunków (obrazów) i miedzio- 
! rytów; znaczy: narysował. 

Delinkwent, Delikwent ł. prze- 
I stępca, skazaniec . 

Delirium ł. obłęd, majaczenie, 
| bredzenie, szał; d. tremens, o- 
! błęd opiłczy, biała gorączka. 

Delia tur. rodzaj płaszcza z 
szerokiemi rękawami, podbitego 
i obszytego futrem; opończa. 

Delkredere ob. B<?1 credere. 

Della Scala w. nazwa słynne- 
go wielkiego teatru i opery w 
Medjolanie. 

Delta g. wyspa napływowa 
przy ujściu rzeki, utworzona z 
mułu przez nią naniesionego, 
kształtem podobna do greckiej 
litery delta. 

Demagogja g. schlebianie lu- 
dowi przy pomocy silnych argu- 
mentów, które łatwo działają na 
niższe instynkty ludzkie, ale nie 
wytrzymują poważniejszej kry- 
tyki; wyzyskiwanie nieświado- 
mości niższych sfer społeczeń- 
stwa celem wzbicia się na ich 
barkach i pozyskania władzy; 
stąd demagogja najczęściej pod- 
burza przeciw klasom wyższym; 
demagog mówca, przywódca, a- 
gitator. który posługuje się de- 
magogja. 

Demanda śrł. żądanie. 
Demsrkacja /. rozgraniczenie, 
odgraniczenie; demarkacyjna li- 
ii ja, linja rozgraniczająca. 

Demaskować /. zerwać maskę; 
odsłonić, wykryć czyje ukryte 



Dem 



100 



Dem 



zamiary; d. się, zrzucić maskę;! 
zdradzić się, ukazać się w praw- | 
dziwym świetle. 

Dematerializacja ni. u spiryty- 
stów: stopniowe znikanie zma- ' 
terjalizowanych postaci. 

Demencja l. zniedołężnienie u- 
mysłowe; szał, szaleństwo. 

Demens, Dement ł. szaleniec, 
obłąkaniec. 

Dementi /. (dema n ti) zaprze- 
czenie, wykazanie kłamstwa lub 
niezgodności z czym; odwołanie, 
poprawka. 

Demeryt śrł. ksiądz skazany 
za przewinienienie przeciw swe- 
mu stanowi na pokutę w tak zwa- 
nym domu demerytów. 

Demeszka ob. Damascenka. 

Demi-monde /. (dmimąd) pół- 
światek, kobiety eleganckie dwu- 
znacznego, podejrzanego prowa- 
dzenia się. 

Deminutivum ł. (1. mn. -Ta) w 
gram. wyraz zdrobniały. 

Demi-place /. (dmi pląs) taka 
umowa, skutkiem której nauczy- 
ciel a. nauczycielka za lekcje o- 
trzymuje mieszkanie i życie, ma 
jednakże kilka godzin dzien- 
nie wolnych na zarobkowanie po- 
za tym. 

Demi-saison /. (dmi sezą) u- 
branie lżejsze niż wiosenne a je- 
szcze nie letnie. 

Demiurg g. u Platona; stwór- 
ca świata; budowniczy świata; u 
gnostyków: duch złego, stwórca 
materji. 

Demi vierge /. (dmi wjerż) 
póldziewica, skalana co do my- 
śli i uczuć, ale nie co do ciała. 

Demobilizacja /. postawienie 
wojska na stopie pokoju; roz- 
brojenie. 

Demograf ja *g. statystyka lu- 
dów bardziej opisowa niż mate- 
matyczna. 



Demokracja g. gminowładz- 
two; forma rządu, w której wła- 
dza ma swe źródło w woli ludu; 
stronictwo dążące do zrównania 
stanów, do gminowładztwa. 

Demokrata g. stronnik demo- 
kracji, przeciwnik arystokracji. 
Demokratyzacja ni. wzrasta- 
jący wpływ władzy ludu widocz- 
ny w urządzeniach, prawach i 
obyczajach. 

Demokratyzować g. wszcze- 
piać zasady demokratyczne, 
przerabiać na demokratę. 

Demokryt, filozof grecki (o- 
koło 500 r. przed Chr.) naśmie- 
wający się z głupstw ludzkich 
(przeciwieństwo Heraklita, któ- 
ry nad niemi płakał). 

Demołicja l. zburzenie, rozwa- 
lenie; demolicyjny rewers a. d. 
weksel, zobowiązanie podpisane 
przez właściciela budowli wzno- 
szonej w rejonie fortecznym, że 
na wezwanie władz wojskowych 
zburzy własnym kosztem tę bu- 
dowlę. 

Demolować IZ, burzyć. 

Demon g. istota nadzmysło- 
wa; szatan, zły duch, czart. 

Demonetyzacja ni. odjęcie 
znaczenia pieniądza jakiej mo- 
necie obiegowej, wycofanie jej z 
obiegu; zniżenie jej wartości w 
stosunku do nominalnej. 

Demoniczny g. szatański, pie- 
kielny, przewrotny; nadprzyro- 
dzony. 

Demonizm ni. wiara w złe du- 
chy (demony). 

Demonofobja *g. obłęd stra- 
chu przed złym duchem. 

Demonolatrja *g. oddawanie 
czci demonom. 

Demonc-logja *g. nauka o de- 
monach, wyjaśniająca różne po- 
jęcia o nich. 

Demonomanja *g. mniemanie, 



Dem 



101 



Den 



że się jest opętanym przez sza- 
tana,' rodzaj obłędu religijnego 
z halucynacjami. 

Demonstracja l. dowodzenie 
na okazach, pokazy, doświadcze- 
nia; ruch wojsk celem wywarcia 
nacisku na przeciwnika a. wpro- 
wadzenia go w błąd; publiczne 
okazanie zadowolenia lub nieza- 
dowolenia z jakiej sprawy ogół 
obchodzącej. 

Demonstrant ł. uczestnik de- 
monstracji, zaburzeń ulicznych; 
czyniący doświadczenia wobec 
widzów. 

Demonstrator l. robiący do- 
świadczenie. 

Demonstrować l. wykazywać, 
przekonywać naocznemi dowo- 
dami, dowodzić doświadczalnie, 
uzasadniać. 

Demontować /. wysadzić z 
siodłaj rozebrać maszynę na 
części; uszkodzić działo. 

Demoralizacja ni. zepsucie 
moralne, upadek obyczajów, mo- 
ralności. 

Demoralizator ni. szerzący 
demoralizację, gorszyciel. 

Demoralizować ni. szerzyć 
zgorszenie; przekupywać; znie- 
chęcać do działalności. 

De mortuis aut bene, aut ni- 
hil l. o zmarłych (należy) albo 
dobrze, albo nic (nie mówić). 

De mortuis nil nisi bene l. o 
zmarłych tylko dobrze wspomi- 
nać należy. 

Demos g. lud, pospólstwo. 

Demotyczne g. pismo pismo 
zrozumiałe dla ludu (w staroż. 
Egipcie) ; ob. Hieratyczne pismo. 

Denacjonalizacja nł. wynaro- 
dowienie. 

Denar l. drobna moneta zdaw- 
kowa, używana w różnych kra- 
jach i w dawnej Polsce. 

Denat l. nieboszczyk, zmarły. 



Denaturalizacja ni. zwolnienie 
z poddaństwa. 

Denaturować, Denaturyzować 

/. (np. spirytus), dodać do nie- 
go przymieszki, aby służył tyl- 
ko do celów przemysłowych (w 
celu niższej opłaty akcyzy). 

Dendrofag *g. dosl. drzewo- 
jad: karmiący się łykiem i mia- 
zgą sosny, modrzewi, korzonka- 
mi leśnemi (np. Jakuci). 

Dendrografja *g. opisanie 
drzew. 

Dendrolit *g. drzewo skamie- 
niałe. 

Dendrolog ja *g. nauka o drze- 
wach i -*ch hodowli. 

Dendryty *g. drzewiaste lub 
do mchu podobne postacie nie- 
których minerałów występujące 
czasem jako odciski na odła- 
mach skał. 

Denegować l. odmawiać. 

Denerwować ni. rozdrażniać, 
rozstrajać. 

pengue h. gorączka epide- 
miczna w krajach zwrotniko- 
wych, rodzaj influenzy. 

Denigrować l. czernić, obma- 
wiać, szarpać sławę. 

Denizacja [<x.] otrzymanie 
przez cudzoziemca w Anglji 
pewnych praw cywilnych i poli- 
tycznych. 

De nihilo nihil l. z niczego 
nic; z próżnego nie naleje. 

Denobilitacja ni. pozbawienie 
szlachectwa. 

De nocte consilium l. dosl. z 
nocy rada: ranek przynosi do- 
brą radę. 

Denominacja l. nazwa, nazwi- 
sko, mianowanie; przedstawie- 
nie na urząd. 

De nomine l. z imienia, z na- 
zwy. 

Denotacja /. oznaczenie, u- 
jawnienie. 



Den 



102 



Dep 



De noviter, De novo ł. na no- 
wo. 

Densymetr ni. ob. Aerometr. 

Dentysta ni. lekarz chorób 
zębów, wyrywający zęby i wy- 
rabiający sztuczne. 

Dentystyka ni. nauka o cho- 
robach zębów i ich leczeniu. 

Denudacja ni. obnażenie dol- 
nych warstw ziemi, skutkiem 
spłókania warstw górnych lub 
skutkiem zwiewania przez 
wiatr. 

Denuncjacja l. oskarżenie ta- 
jemne przed władzą, donosiciel- 
stwo, donos do władzy na kogoś. 

Denuncjant l. donosiciel ta- 
jemny, szpieg, delator. 

Deo gratias ł. Bogu dzięki. 

Deo ignoto l. Bogu nieznane- 
mu. 

Deokupacja ni. zwrócenie ma- 
jątku poprzedniemu właścicielo- 
wi. 

De omnibus rebus (a. Deomni 
re scibili) et ąuibusdam aliis l. 
o wszystkim i niektórych in- 
nych rzeczach: rozmowa prowa- 
dzona bez wytkniętego planu i 
skacząca z przedmiotu na przed- 
miot. 

Deontologja *g. nauka o obo- 
wiązku moralnym, etyka. 

Depaktować ni. żądać opłaty 
wyższej niż się należy; zdzierać. 

Depansa /. rozchód, wydatek. 

Depansować /. wydawać pie- 
niądze, trwonić. 

Departament /. obwód, okrąg, 
jednostka admiinstracyjnego po- 
działu kraju, odpowiadająca gu- 
bernji; wydział minister jum lub 
senatu, sekcja, oddział, wydział. 

Department storę a. wielki 
magazyn towarów podzielony 
na sekcje stosownie do ich róż- 
norodności; dom towarowy. 

Depayse /. (depeize) w nie- 



znanym obcym towarzystwie bę- 
dący i skutkiem tego nie umie- 
jący się zorjentować. 

Dependencja ni. zależność, za- 
wisłość; budynki należące do 
budynku głównego. 

Dependent l. odbywający 
praktykę prawną u adwokata a. 
notarjusza. 

Dependować l. zależeć. 

Depesza /. wiadomość prze- 
słana telegrafem, telegram. 

Depeszować /. wysyłać depe- 
szę, zawiadamiać depeszą. 

Depigmentacja ni. odbarwie- 
nie, pozbawienie barwy. 

Deplace /. (deplase) nie na 
swoim miejscu; nieprzyzwoity. 

De piano l. bez trudności. 

Deplasować /. przenieść na 
inne miejsce. 

Depo /. skład różnych przed- 
miotów, towarów; skład mate- 
rjałów wojennych, kolejowych; 
miejsce gdzie wojsko ma dłuż- 
sze leże; ob. Depot. 

Deponent l. ob. Depozytor. 

Deponować l. składać komu 
coś kosztownego do przechowa- 
nia. 

Depo^ulacja l. wyludnienie, 
ubywanie ludności. 

Depopularyzować /. pozba- 
wiać wziętości, czynić niepopu- 
larnym. 

Deport /. bonifikacja za pro- 
longatę w umowach z bankiera- 
mi co do papierów wartościo- 
wych w przewidywaniu ich 
zniżki. 

Deportacja l. zesłanie, przy- 
musowe wywiezienie z kraju. 

Deposedować śrl. wyzuć z 
własności. 

Depot a. (dipo) skład; w Am. 
Półn. dworzec kolejowy. 

Depot /. skład, magazyn. 

Depozycja l. złożenie do gro- 



Dep 



103 



Der 



bu; złożenie z urzędu duchow- 
nego; zeznanie świadków. 

Depozyt ł. rzecz oddana na 
czasowe przechowanie. 

Depozytarjusz nł. przyjmują- 
cy depozyt na przechowanie. 

Depozytor, Deponent ł. skła- 
dający depozyt na przechowa- 
nie. 

Depozytorjum l. skład depo- 
zytów, miejsce przechowania. 

Deprawacja ł. zepsucie oby- 
czajów, rozpusta. 

Deprecjacja /. obniżenie war- 
tości, ceny; zniżka. 

Deprecjonować, Deprecjować 
/. obniżać wartość. 

Deprekacja ł. zaklinanie, bła- 
ganie; uroczyste przeprosiny; 
odwołanie słów krzywdzących, 

Deprekować l. przepraszać. 

Depresja L spłaszczenie, wklę- 
słość; część powierzchni lądu, 
leżąca niżej poziomu morza; 
miejsce, w którym ciśnienie at- 
mosferyczne jest mniejsze, niż 
w sąsiednich punktach; upadek 
sił, osłabienie, stan przygnębie- 
nia, znechęcenia; w astr. pozor- 
ne pogłębienie poziomu. 

De profundis ł. dosl. z głębo- 
kości: początek pieśni pogrzebo- 
wej. 

Deprymować ł. przygniatać, 
poniżać, przygnębiać; deprymu- 
jąco, przygnębiająco. 

De publicis l. o sprawach pu- 
blicznych. 

Deputacj a nł. poselstwo; gro- 
no osób wybranych dla przedło- 
żenia życzeń swych mocodaw- 
ców lub dla załatwienia jakiej 
sprawy publicznej; delegacja. 

Deputat ł. poseł; delegat; w 
dawnej Polsce członek trybuna- 
łu; prawny dochód poboczny o- 
prócz pensji; dodatek w naturze 
do pensji (węgle, drzewo, zbo- 



że) ordynarja, żywność; doży- 
wocie; deputowany, wysłannik 
przedstawiciel towarzystwa, na- 
rodu lub jednego stanu; poseł 
na sejm; członek parlamentu. 

Deputować l. wysyłać, wypra- 
wiać. 

Dera tur. okrycie grube i kos- 
mate, koc, wojłok. 

Deranżować /. przeszkadzać, 
robić subjekcję, pomieszać ko- 
mu szyki, krępować. 

De rato ł. według uchwały. 

Derby a. wyścigi konne (od 
im. założyciela hr. Derby). 

De rebus omnibus et quibus- 
dam alilis ł. ob. De omnibus re- 
bus i t. d. 

Derelikcja ł. porzucenie, za- 
niedbanie. 

Deresz węg. koń maści dere- 
szowatej; dereszowaty, mający 
sierść białą pomieszaną z żółtą, 
czerwoną a. brunatną (okoniu); 
szpakowaty, siwawy (ó człowie- 
ku). 

De rigueur /. (do rigór) nie- 
odzowne, konieczne. 

Derivativa ł. środki lecznicze 
odciągające; d. a. derivata w 
gram. wyrazy pochodne. 

Dermatolog *g. lekarz chorób 
skórnych. 

Dermatologja *g. nauka o cho- 
robach skórnych. 

Der Mohr hat seine Schuldig- 
keit gethan, der Mohr kann ge- 
hen n. murzyn spełnił swoją po- 
winność, murzyn może odejść 
(zwrot używany na wyrażanie, 
że ktoś już jest niepotrzebny). 

Dermoplastyka *g. sztuka 
wypychania zwierząt. 

Dernier coup de main /. (der- 
njeku do mę) ostatnie przyło- 
żenie ręki, wykończenie. 

Dernier cri /. (dernje kri) 
i najświeższa moda. 



Der 



104 



Des 



Derogacja g. ujma, ubliżenie; 
nadwerężenie, naruszenie; uchy- 
lenie częściowe ustawy, wyroku. 

Deruta /. ucieczka, rozsypka, 
zamieszanie. 

Derutować /. sprowadzać z 
drogi, wprowadzać w błąd; zbi- 
jać z terminu, psuć komu szyki. 

Derwisz pers. mnich pustel- 
nik mahometański; d-e, sekta 
muzułmańska w Sudanie. 

Derywacja l. wywód, odcią- 
gnięcie; wyprowadzenie pocho- 
dzenia wyrazów jednego od 
drugiego. 

Deryzja l. pośmiewisko, o- 
śmieszenie. 

Des w muz. nuta z bemolem, 
cz. obniżona o pół tonu. 

Desant /. wylądowanie zbroj- 
ne, wysadzenie wojska z okrę- 
tów na terytorjum nieprzyja- 
cielskim. 

Desaveu /. (dezaiuó) zaprze- 
czenie, nieprzyznanie, wyparcie 
się. 

Desawuować a. Dezawuować, 
zaprzeczyć, wyprzeć się czego. 

Descendencja ni. pochodzenie, 
rodowód, potomstwo; descer.den- 
cyjna teorja ob. Darwinizm. 

Descendent ł. potomek. 

Deser /. wety (owoce, ciasta), 
podawane po jedzeniu; deserowe 
wina wina słodkie. 

Deshabille /. (dezabije) ran- 
ny ubiór kobiecy, negliż. 

Desiatyna r. ob. Diesiatyna. 

Desideratum 1. mn. Desidera- 
ta ł. rzecz upragniona, żądanie. 

Desideria ł. życzenia, żądania, 
pragnienia; pia <L, życzenia po- 
bożne (niemogące się spełnić). 

Desinit in piscem l. dosl. koń- 
czy się rybim ogonem (o rzeczy 
pięknie zaczętej a. śmiesznie li- 
cho zakończonej). 



Desipere in loco ł. weselić się 
we właściwym czasie i miejscu. 

Deskrypcja l. opis, opisanie; 
odmalowanie farbami. 

Desmurgja *g. nauka o ooa- 
trunkach i przyrządach chirur- 
gicznych. 

Despekt l. ubliżenie, uchybie- 
nie, obraza, ujma czci. 

Desperacja ł. rozpacz, zwąt- 
pienie, utrata nadziei. 

Desperat ł. rozpaczający, 
zrozpaczony, niemający nadziei. 

Desperować ł. rozpaczać, wąt- 
pić, tracić nadzieję. 

Despota g.-l. pan samowład- 
ny, ciemięzca. 

Despotyczny g. naginający 
wszystko do swojej woli. 

Despotyzm g. nieograniczona 
władza samowolna; samowola 
jednostki, tyranja, ciemiężenie, 
ucisk. 

Desprymować l. uciskać, cie- 
miężyć. 

Dessous (les) /. {le dsu) 
majtki damskie. 

Destrukcja l. zniszczenie, 
zrujnowanie, zburzenie. 

Destrukt l. przedmiot zni- 
szczony przez uszkodzenie, albo 
do zniszczenia przeznaczony. 

Destylacja l. ob. Dystylacja. 

Desiynacja i. przeznaczenie, 
los; miejscowość wyznaczona 
(dla kogoś a. czegoś). 

Destynator /. odbiorca towa- 
ru wskazany ekspedytorowi 
przez wysyłającego. 

Destytucja l. uwolnienie, usu- 
nięcie od obowiązków, złożenie 
z urzędu. 

Destytuować ł. składać z u- 
rzędu, daw T ać dymisję. 

Deszarżować /. wystrzeliwać 
naboje, strzelać gromadnie. 

Deszyfrować /. ob. Decyfro- 
wać. 



Det 



105 



Dew 



Detaksować n. oznaczać war- 
tość, oceniać, oszacowywać. 
Detal./, szczegół; detaliczny, 

szczegółowy, drobiazgowy; de- 
taFsta, kupiec sprzedający to- 
wary drobiazgowo; detalizować, 
szczegółowo opisywać, wyszcze- 
gólniać. 

Dstaszować /. wysyłać, odko- 
menderować (oddział wojska). 

Detectephone a. (ditektefon) 
bardzo czuły mikrofon skrycie 
umieszczony przez detektywów 
celem podsłuchiwania rozmów; 
przyrząd ten nazywają także 
Dictaphone. 

De te fabuła narratur ł. do 
ciebie się stosuje, co powiedzia- 
no (w bajce). 

Detektyw a. tajny agient po- 
licji śledczej. 

Deteneja ł. przytrzymanie, za- 
trzymanie, uwięzienie; detencyj- 
ny areszt, zatrzymanie w wię- 
zieniu przed wyrokiem. 

Deterjoracja ni. doprowadze- 
nie do złego stanu, uszkodzenie; 
zrujnowanie, chylenie się do u- 
upadku. 

Determinacja l. oznaczenie; 
postanowienie; zdecydowanie 
się; stanowczość. 

Deteriuinizni ni. pogląd, teo- 
rja, według której każdy czyn 
jest koniecznym następstwem 
przyczyn niezależnych od woli> 
a wolnej woli niema. 

Determinować ł. określać, o- 
znaczać; skłaniać; d. się, posta- 
nawiać, przedsiębrać, decydo- 
wać się choćby z narażeniem, 
odważać się. 

Detest&cja l. wstręt, obrzy- 
dzenie. 

Detonacja /. wybuch, huk, wy- 
strzał; w śpiewie: schodzenie z 
tonu. 



Detonator ni. nabój do wywo- 
łania wybuchu. 

Detonować l. wybuchnąć, wy- 
palić (z. broni); fałszywie śpie- 
wać; zmieszać kogo, zbijać z 
tropu, onieśmielać, konfundo- 
wać. 

De tripcde dictum i. iron. po- 
wiedziane z trójnoga, jakby 
przez wyrocznię starożytną, 
która na trójnogu siadała. 

Detronizacja ni. strącenie z 
tronu, pozbawienie władzy mo- 
narszej. 

Detto, ditto iv. to samo, jak 
wyżej. 

Deus ex machina l. dosl. Bóg 
z maszyny (teatralnej); wyra- 
żenie oznaczające niespodziewa- 
ny i nienaturalny udział osoby 
lub wypadku w rozwiązaniu wę- 
zła w dramacie lub w powieści. 

Deus mirabilis, fortuna varia- 
bilis l. Bóg jest cudowny, a losy 
zmienne; fortuna kołem się to- 
czy. 

Deuteragonista g. aktor gra- 
jący role drugorzędne w teatrze 
starogreckim. 

Deuteronomion a. deuterono- 
mium g.-l. powtórzone prawo; 
nazwa piątej księgi Mojżesza w 
Biblji. 

Deuteroplazma *g. zaródź 
wtórna. 

Deuteroskopja *g. to samo co 
Second Sight (ob.). 

Devil a. djabeł, czart, bies, 
szatan. 

De visu l. z widzenia. 

Dewaluacja, Dewalwacja n\l. 
obniżenie wartości pieniędzy z 
rozporządzenia rządowego; zre- 
dukowanie wartości nominalnej 
do wysokości kursu rzeczywi- 
stego. 

Dewastacja l. zniszczenie, 
spustoszenie. 



Dew 



106 



Dia 



Dewena ni. brak powodzenia; 
przygnębienie. 

Dewinacja l. wróżenie. 

Dewinkować l. zjednywać so- 
bie, ujmować. 

Dewiza /. hasło, godło, prawi- 
dło, zasada; zdanie wyjęte ze 
słynnego autora, umieszczone na 
czeie książki jako godło; weksel 
ciągniony na zagraniczne rynki 
płstny w monecie obcej. 

Dewizka /. łańcuszek od ze- 
garka. 

Dewjacja ni. zboczenie, u- 
chylenie; pozorne zbaczanie 
gwiazd; błądzenie; zejście z 
drogi obranej a. wytkniętej. 

-Dewocja l. pobożność; po- 
święcenie się. 

Dewocjonalja l. przedmioty 
religijne znajdujące się w han- 
dlu (medaliki, różańce, figury, 
obrazki etc.) 

Dewolucja ni. odjęcie prawa 
obsadzania beneficjów benefi- 
cjarjuszowi, który z niego nie 
korzystał, lub źle korzystał, i 
przeniesienie na kogo innego; 
przejście prawa z jednej osoby 
na drugą. 

Dewon, Dewońska formacja, 
pokłady pierwszorzędowe sko- 
rupy ziemskiej, młodsze od sy- 
luryjskich, warstwowe, składa- 
jące się z piaskowca, łupków i 
margli, obfitujące w rudy że- 
lazne i w marmury (od nazwy 
prowincji angielskiej Devon). 

Dewot l. świętoszek, naboż- 
niś; dewotka, przesadnie a. po- 
zornie nabożna; nabożnisia, bi- 
gotka. 

Dezabil, Dezabilka ob. Desha- 
bille. 

Dezaprobacja /. zganienie, po- 
tępienie. 

Dezarmacja /. rozbrojenie. 

Dezarmować /. rozbrajać. 



Dezasymilacja ni. przebieg 
powstawania różnic. 

Dezawantaż /. strata, szkoda, 
niekorzyść, ubytek, ujma. 

Dezelować ob. Dezolować. 

Dezercja ł. ucieczka (z woj- 
ska), zbiegostwo. 

Dezerter /. zbieg z wojska; 
uciekinier, odstępca. 

Dezerty l. dobra ziemskie o- 
puszczone przez właściciela. 

Dezinfekcja ob. Dezynfekcja. 

Dezodoryzacja ni. odwania- 
nie; pozbawianie przykrej woni. 

Dezolacja l. rozpacz. 

Dezolować i. (błędnie dezelo- 
wać) nadwerężać, psuć, ni- 
szczyć. 

Dezorganizacja /. nieład, roz- 
przężenie, rozkład, rozstrój. 

Dezorjentować /. sprowadzić 
z drogi właściwej, uniemożliwić 
orjentowanie się. 

Dezyderat ob. Desideratum. 

Dezygnacja l. spis przedmio- 
tów ubezpieczonych w Towarzy- 
stwie Ubezpieczeń. 

Dezygnować l. naznaczać, wy- 
znaczać, mianować. 

Dezynfekcja /. oczyszczenie 
z chorobotwórczych zarazków, 
odkażenie. 

Dezynfekować, Dezynfekcjo- 
nować /. odwietrzać, odkażać. 

Dezyntegracja ni. rozluźnia- 
nie się, rozprzęganie się. 

Dezyntegrator ni. rozbijacz, 
rozdrabniacz mechaniczny. 

Dezynwoltura /. ułożenie nie- 
wymuszone; zbyt swobodne za- 
chowanie się. 

Deżur ob. Dyżur. 

D. G. skr. Dei Gratia l. z Bo- 
żej łaski. 

Di- ob. też Dj-. 

Diabetes g. (d. mellitus l.) 
choroba cukrowa, cukromocz. 

Diarium l. ob. Djarjusz. 



Dia 



107 



Dii 



Diastole g. rozszerzanie się 
serca, arterji przy pulsacji. 

Diba tur. złotogłów, turecka 
materja lita. 

Di bene vertant, tene crume- 
nam i. Niech ci bogowie poszczę- 
szczą, ale sakiewkę z pieniędzmi 
trzymaj dobrze. 

Dichromatyczny *g. dwubarw- 
ny. 

Dichtung und Wahrheit n. 
poezja (fantazja, zmyślenie) i 
prawda (razem zmieszane), (ty- 
tuł utworu Goethego). 

Dicis causa a. d. gratia ł. dla 
powiedzenia, byle coś powie- 
dzieć. 

Dicotyledoneae *g. dwuliście- 
niowe (rośliny). 

Dictaphone l.-g. przyrząd fo- 
nograficzny dla ułatwienia pro- 
cederu dyktowania listów lub 
aktów w większych biurach han- 
dlowych lub urzędach: zamiast 
dyktować sekretarzowi, czy też 
stenografowi, mówi się do dyk- 
tafonu, który w ten sposób sta- 
je się pośrednikiem między dyk- 
tującym aprzepisywaczem; tak- 
że przyrząd używany przez de- 
tektywów do sekretnego podsłu- 
chiwania czyichś rozmów (ob. 
Detectophone). 

Dictum ł. powiedzenie, słowo; 
d. acerbum l. ostre słowo, gorz- 
ka prawda; d. factum l. powie- 
dziano, dokonano; dicta (1. mn.) 
przypowieści, d. biblica przypo- 
wieści biblijne, wzgl. ustępy z 
Biblji; dicti anni, rzeczonego ro- 
ku. 

Didactrum g.-ł. czesne, opłata 
ucznia za naukę szkolną (w Ga- 
licji). 

Diejatiel r. działacz na kre- 
sach państwa rosyjskiego, rusy- 
fikator. 



Dielektryczny *g. nieprzepu- 
szczający elektryczności. 

Diem (et oleum) perdidi ł. 
straciłem dzień (i olej, t. j. 
światło), to znaczy: straciłem 
czas (i materjał) nap różno; 
szkoda czasu i atłasu. 

Dies diem docet ł. każdy dzień 
przynosi naukę. 

Diesiatyna r. rosyjska miara 
powierzchni = 2,400 sażeniom 
kwadratów. = 109,25 arom = 
1,092-5 hektara = prawie 2 mor- 
gom miary nowo-polskiej (1,824 
morga). 

Dies irae, dies illa ł. ów dzień, 
dzień gniewu (bożego), dzień 
sądu ostatecznego; początkowe 
słowa słynnego hymnu na sąd 
ostateczny, śpiewanego podczas 
mszy za umarłych. 

Die Toten reiten sehnell n. 
dosl. urnami jadą szybko; przen. 
śmierć rychło zabiera ludzi ze 
świata. 

. Dieu et mon droit /. (dió e 
mą dnia) Bóg i moje prawo — 
dewiza herbu Anglii. 

Die Weitgeschichte ist das 
\Veltgericht n. historja świata 
jest sądem świata. 

Difficile est satiram non scri- 
bere ł. trudno nie pisać satyry 
(np. wobec widocznej śmieszno- 
ści, albo popełnionych błędów 
lub zgorszenia i t. p.). 

Digesta ł. zbiór praw zebrany 
z dawnych prawoznawców i uło- 
żony z rozkazu cesarza Justy- 
njana, pandekty. 

Digestja l. trawienie, straw- 
ność. 

Digitalis l. naparstnica (ziele 
trujące). 

Dii majorum gentium l. bogo- 
wie wyższego rzędu, osobistości 
ważniejsze, grubsze ryby. 

Dii minorum gentium L bogo- 



Dii 



108 



Div 



wie niższego rzędu, mniej waż- 
ne osobistości. 

Dii omen avertant ł. niech 
bogowie odwrócą wróżbę. 

D'luvium l. ob. Dyluwjalna 
formacja. 

Dime a. (dajm) w Amer. Pół. 
srebrna moneta wartości dzie- 
sięciu centów amer. 

Dimidium mei l. drugie ja. 

Diminuendo w. w muz. zmniej- 
szając siłę tonów, słabiej, ci- 
szej. 

Diminutivum l. ob. deminuti- 
vum. 

Dimorfizm g. chem. dwupo- 
staciowość, dwukształtność ciał. 

Dinar l. [serb.] moneta serb- 
ska = 1 frankowi. 

Diner /. (dine) a. Dinner a. 
(dinner) ob jad. 

Dining car a. (dajning kar) 
wagon restauracyjny. 

Dining room a. (dajnin o^um) 
pokój jadalny, jadalnia. 

Dio- ob. też Djo-. 

Dioryt g. dawna skała wybu- 
chowa złożona z hornblendy i 
oligoklasu. 

Diphteritis ni. ob. Dyfterja. 

Diplococcus ni. gatunek sto- 
sunkowo duży bakterji, żyjącej 
po dwie razem. 

Di primo cartello w. pierw- 
szorzędny, wyborowy. 

Dipsomanja ob. Dypsomanja. 

Directe l. wprost. 

Directorium divini officii l. 
kalendarz kościelny. 

Dis- ob. też Dys-. 

Disagio w. ob. Dysażjo. 

Disc-a puer latine, faciam te 
„Mości Panie" l. ucz się chłop- 
cze łaciny, a uczynię cię Mości 
Panem (słowa Stefana Batorego 
do K. Chodkiewicza). 

Discipulus l. uczeń. 



Discordia l. niezgoda, spór, 
waśń; dźwięk fałszywy. 

Discordia res maximae dila- 
buntur l. przez niezgodę upada- 
ją największe rzeczy. 

Discus t, Diskos g. ob. Dysk. 

D : sensja l. niezgoda. 

Disjecta membra l. rozproszo- 
ne członki (które przedtem sta- 
nowiły całość). 

Diskobcl ob. Dyskobol. 

Dispaccio tu. uszkodzenie to- 
waru przy przewozie morzem i 
podział strat z tego powodu po- 
między osoby, do których ten 
towar należy. 

Disąue /. (disk) ob. Dyska. 

Distichon g. ob. Dystych. 

Distinguo l. czynić rozróżnie- 
nie (pomiędzy dwoma pojęciami 
pokrewnemi a. utożsamionemi 
przez kogoś). 

District attorney a. {dystrykt 
atornej) prokurator okręgowy; 
publiczny oskarżyciel danego o- 
kręgu. 

Dite'zm *g. wiara w dwu bo- 
gów, dwubóstwo. 

Dito, Ditto ob. Detto. 

D. J. U. skr. Doctor juris u- 
triusąuc l. doktor obojga praw. 

Diubek, gatunek lepszego ty- 
tuniu (od nazwy fabrykanta 
Dubec). 

Diuk /. ob. Duk. 

Diurr.alik l. książeczka łaciń- 
ska z modlitwami codziennemi 
dla księży. 

Diuszesa /. gruszka jesienna, 
bardzo delikatna w smaku. 

Diva w. boska, ubóstwiana, u- 
lubiona (aktorka, śpiewaczka). 

Divae memoriae l. błogiej pa- 
mięci. 

Diyersa l. różne rzeczy, roz- 
maitości. 

Divertissement /. (divertis- 
ma") zabawa, mały balet. 



Div 



109 



Dja 



Divide et impera l. dosl. dziel 
i rozkazuj : siej niezgodę, ^ wy- 
twarzaj stronnictwa i panuj nad 
niemi. 

Divixta Commedia w. Boska 
Komedja — tytuł poematu Dan- 
tego (1265-1321), opisującego 
wędrówkę po piekle, czyśćcu i 
niebie. 

D*w tur. duch złośliwy. 

Diwa ob. Diva. 

Dixi l. powiedziałem, skończy- 
łem; d. et salvavi animam 
meam, powiedziałem i ocaliłem 
swoją duszę (uspokoiłem sumie- 
nie). 

Dixie (dixi) a. Dixie Land 
amer. zbiorowa nazwa południo- 
wych stanów Amer. Półn., które 
w wojnie domowej skonfedero- 
wane były przeciw stanom pół- 
nocnym; nazwa popularnej na- 
rodowej pieśni śpiewanej w cza- 
sie wojny domowej w stanach 
południowych (skonfederowa- 
nych) jako pieśń wojenna; (po- 
chodzenie tej nazwy rozmaicie 
tłómaczą, wyjaśnienia autenty- 
cznego nie ma). 

Djabas /.' skała wybuchowa 
krystaliczna dawniejszej forma- 
cji. 

Diabeł g.4. (poźń.) zły duch. 

Djabetyk (ob. diabetes) cho- 
ry na moczówkę cukrową. 

Djachyl g. rodzaj plastra roz- 
miękczającego. 

Diadem g. ozdobna przepaska 
na głowę; korona królewska. 

Djafragma g. błona oddziela- 
jąca jamę piersiową od brzusz- 
nej, przepona; w objektywach 
fotogr.: blaszka z otworem we 
środku, niedopuszczająca po- 
bocznych promieni światła; 
blaszka w telefonie, na którą 
działają fale głosowe. 



Dj agnostyk *g. lekarz rozpo- 
znający chorobę. 

Diagnostyka *g. nauka rozpo- 
znawania chorób; zbiór cech 
charakteryzujących gatunki lub 
rodzaje. 

Djagnoza g. rozpoznawanie 
choroby. 

Djagonalny ni. ukośny; d-a 
linja przekątna, linja łącząca w. 
wieloboku dwa kąty nieprzyle- 
głe. 

Diagraf *g. przyrząd do me- 
chanicznego rysowania z natury. 

Djagram g. figura np. gieo- 
metryczna wyjaśniająca zagad- 
nienie; schemat do zapełnienia 
znakami umownemi. 

Djak g. [r.] kleryk, w koście- 
le wschodnim, śpiewak cerkiew- 
ny; pisarz, sekretarz. 

Djakon g. duchowny, mający 
wyższe święcenie, stopniem niż- 
szy od kapłana. 

Djakonisa śrł. dozorczyni cho- 
rych w szpitalu ewangielickim. 

Diakrytyczny *g. znak zna- 
czek odróżniający, nadający li- 
t rze znaczenie innego brzmie- 
nia niż jej zwykłe (kropka, 
przecinek, daszek, lub ogonek) 
nad lub pod literą np. ń, e, ż, ć, 
a, ą. 

Djalekt g. narzecze, gwara. 

Djalektologja *g. nauka o dja- 
lektach, gwaroznawstwo. 

Djalektyka *g. umiejętność 
rozumowania; biegłość rozpra- 
wiania, dysputowania ; czcza 
szermierka słowna. 

Djalela g. błędne koło w do- 
wodzeniu. 

Djaliza ^ g. oddzielanie ciał 
przesiąkających przez błony od 
nieprzesiąkających. 

Djalog g. rozmowa; widowi- 
sko sceniczne w wiekach śred- 
nich. 



Dja 



110 



Djo 



Djamagnetyczne *g. 



ciała, 



ciała odpychane przez magnes 
(do nich należą np. bizmut, fos- 
for, antymon). 

Djament śrł. najdroższy i naj- 
twardszy z kamieni, jest wę- 
glem skrystalizowanym; gatu- 
nek czcionek drukarskich naj- 
drobniejszych. 

Djametr g. średnica. 

Djametralny ni. przeciwległy, 
wprost przeciwny. 

Djana L mit. bogini łowów i 
księżyca = Artemida g. 

Djapazon g. skala głosu. 

Djapozytyw ni. odbicie na 
szkle z negatywu. 

Djapozytywa ni. fotograf ja 
na szkle lub na innym materja- 
le przezroczystym, do oglądania 
w przezroczu. 

Djarja g. porcja dzienna; roz- 
wolnienie, biegunka. 

Djarjuss i. notaty o zdarze- 
niach codziennych; pamiętnik. 

Djas g., Djasowa formacja, 
warstwa pośrednia między for- 
macją węglową a trijasową. 

Djaspora g. rozproszenie 
(zwłaszcza rozproszenie żydów 
z Palestyny wypędzonych r. 70 
po Chr.). 

Djastatyczny g. mający włas- 
ności djastazy. 

Djastaza g. ferment, tworzą- 
cy się w kiełkujących nasionach 
roślin zbożowych (np. jęczmie- 
nia przy wyrobie słodu), zdolny 
zamieniać mączkę ziarn lub o- 
woców w cukier, który może ule- 
gać fermentacji aikołiolicznej. 

Djatermiczny *g. przepu- 
szczający ciepło, będący dobrym 
przewodnikiem cieplika (np. me- 
tale), przecieplający. 

Djateza g. podatność organiz- 
mu do pewnych chorób. 

Djatoniczna *g. gama, gama 



złożona z 5 całych tonów i 2 pół- 
tonów; djatoniczność, stopnio- 
wanie tonów w oktawie. 

Djatryba g. rozprawa uczona 
szkolna; nagena; złośliwa kry- 
tyka, paszkwil. 

Diecezja g. (późń.) biskup- 
stwo, okrąg pod zarządem du- 
chownym biskupa. 

Dielektryczny *g. nieprzepu- 
szczający elektryczności. 

Djeta śrł. zachowanie ostroż- 
ności pod względem ilości i ja- 
kości jedzenia i picia; płaca 
dzienna; koszty utrzymania u- 
rzędnika w podróży; płaca do- 
datkowa dzienna za pełnienie 
czasowo jakiego obowiązku. 

Djetariusz ni. pobierający 
dzienną płacę w biurach. 

Djetetyka ni. nauka o zdro- 
wym odżywianiu się; dietetycz- 
ny, zastosowany do przepisów 
djetetyki. 

Djogenesowski, obnażony, na- 
gi, cyniczny, bezwstydny (od 
imienia greckiego Djogenes). 

Djonizeiski, Dionizyjski ob. 
Eachiczny. 

Djonizos g. to samo co Ba- 
chus. 

Dioptra g. szpara w narzę- 
dziach mierniczych, służąca do 
wytykania kierunku linji pro- 
stej; celownica, przeziernik; 
dj oz- tryka, nauka o łamaniu się 
światła. 

Diorama *g. wielki obraz ma- 
lowany z obu stron na tkaninie 
przeświecającej widziany z miej- 
sca ciemnego przy rozmaitym 
efektownym oświetleniu (rodzaj 
panoramy). 

Djcskury g. bliźniaki, Kastor 
i Polluks, bożkowie żeglugi i go- 
ścinności; gwiazdozbiór na nie- 
bie. 



Dju 



111 



Dok 



Djuretyczne środki ni. moczo- 
pędne środki lekarskie. 

Djurna ł. płaca dzienna. 

Djurnalista, Djurnista ni. pi- 
sarz biurowy płatny dziennie. 

D. 1. skr. Dieto loco ł. w miej- 
scu wskazanym. 



D. m. 



destra mano w. 



muz. prawą ręką (grać). 

D. M. skr. Doctor Medicinae 
Ł tytuł akademicki lekarza. 

Dmimordówka /. kobieta z 
półświatka, nierządnica. 

D. M. S. na receptach znaczy: 
detur, misceatur, signetur=dąć } 
zmieszać i napisać przepis. 

Dn. skr. Do minus l. pan. 

Do. to samo co ditto. 

Doblon h. złota moneta w Chi- 
li = "10 pesos = 7,10 rubli. 

Dobosz węg. żołnierz orkie- 
stry wojskowej, który bębni. 

Docendo discimus ł. ucząc in- 
nych, uczymy się sami. 

Docent ł. wykładający w uni- 
wersytecie, a nie mający jeszcze 
stoonia profesora. 

Docentura ni. posada docenta. 

Docti mele pingunt l. closł. 
uczeni źle malują: uczeni mają 
brzydkie pismo, brzydko piszą 
(pod względem kształtu liter)/ 

Doctissimus ł. tytuł uczonych, 
profesorów. 

Doctus ex libro Ł uczony z 
książki. 

Documeiits humains /. (dokil- 
mcji źumę) dosł. dokumenty 
ludzkie: opisy postępków zna- 
miennych, świadczących (naj- 
częściej ujemnie) o skłonno- 
ściach ludzi w ogóle, albo też o 
skłonnościach pewnego typu lu- 
dzi. 

Dodekadyka g., Dodekadycz- 
ny system liczenia, taki system, 
w którym każda jednostka rzę- 
du wyższego zawiera dwanaście 



jedności rzędu bezpośrednio niż- 
szego, system dwunastny. 

Dodekaedr g. dwunostościan, 
bryła ograniczona dwunastu pła- 
szczyznami. 

Dcdekarchja g. rządy sprawo- 
wane przez dv\runastu. 

Dodońska wyrocznia najstaro- 
żytniejsza wyrocznia grecka w 
m yscowości zwanej Dodona, w 
Epirze. 

Dog a. duży pies rasy angiel- 
skiej lub duńskiej. 

Dcgana w. komora celna. 

Dcgiena ob. Dueńa. 

Dogmat g. niewzruszona reli- 
gijna zasada; twierdzenie nau- 
kowe przyjmowane za pewnik. 

Dogmatyczny g. wynikający z 
dogmatów; dogmatyzmem nace- 
chowany; podany do wierzenia; 
stanowczy. 

Dogmatyka g. nauka o zasa- 
dach wiary; wykład dogmatów. 

Dogmatyzm ni. system, meto- 
da oparta na dogmacie t. j. za- 
sadzie uznanej za pewnik; uspo- 
bienie umysłu nie dopuszczające 
zaprzeczenia i krytyki twier- 
dzeń uznanych za dogmaty. 

Dek a. wielki basen przy mo- 
rzu lub rzece, służący do łado- 
wania Vo wyładowywania okrę- 
tów, lub do ich naprawy; j2zęść 
portu, urządzona do budowania 
i spuszczania okrętów; sztuczna 
przystań. 

Doksologja ob. Doxolcgja. 

Doktor L najwyższa godność 
akademicka (stopień naukowy); 
też doktór, lekarz; doktoralny 
ton ton mowy nauczycielski, na- 
cechowany -pewnością siebie i 
przekonaniem o wyższości umy- 
słowej mówiącego; doktoryzo- 
wać się, składać egzamin i bro- 
nić rozprawy dla uzyskania 
stopnia doktora. 



Dok 



112 



Dom 



Doktorant ni. ten, co się dok- 
toryzuje; kandydat na doktora. 

Doktorat ni. godność i stopień 
doktora. 

Doktryna l. teorja naukowa, 
z pewnych zasad wysnuta; nau- 
ka, teorja błędna, zwalczana. 

Doktryner /. człowiek trzyma- 
jący się ślepo jakiejś teorji nie 
dającej się w praktyce zastoso- 
wać; dogmatyczny teoretyk. 

Doktrynerstwo ślepe trzyma- 
nie się jakiejś teorji bez wzglę- 
du na rzeczywistość. 

Dokument ł. dowód piśmien- 
ny, pismo urzędowe; wszelki 
przedmiot służący za dowód, 
stwierdzający prawdziwość cze- 
go; dokumentować, udowadniać 
dowodami, a. postępowaniem 
własnem. 

Dokumentalny l., Dokument- 
ny prawdziwy, pewny. 

Dola r. waga rosyjska — je- 
dna trzecia łuta. 

Dolar a. pieniądz w północnej 
Ameryce (około 5 franków). 

Dolce w. (dolezę) w muz. ła- 
godnie, miło, słodko. 

Dolce far niente w. słodka 
bezczynność. 

Dolcissimo w. muz. jaknajła- 
godniej. 

Dolente, Dolentemente iv. 
muz. żałośnie. 

Dolichecefal *g. długogłowiec 
(termin antropologiczny), ma- 
jący wymiar czaszki od czoła ku 
tyłowi dłuższy niż od jednej 
skroni do drugiej; ob. Brachvce- 
fal. 

Dclma-Bagcze tur. letni pałac 
sułtana tureckiego nad Eosfo- 
rem. 

Dolman węg. krótki płaszczyk 
huzarów węgierskich, zarzucany 
na lewe ramię; rodzaj okrycia 



damskiego o szerokich ręka- 
wach. 

Dclmen celt. starożytny gro- 
bowiec złożony z kamieni; ka- 
mień ołtarzowy Druidów. 

Dolomit ni. odmiana spatu, 
minerał, część składowa wielu 
skał (od nazwiska uczonego Do- 
lomieu). 

Doloroso w. smutnie, żałośnie, 
boleśnie. 

D. O. M. skr. Deo (a. Domino) 
Optimo Maximo l. „Bogu (a. 
Panu) Najlepszemu, Najwięk- 
szemu", napis na nagrobkach. 

Domeny /. dobra rządowe, 
skarbowe, koronne, apanaże. 

Damestykacja ni. oswojenie, 
pielęgnowanie. 

Domestykalny ni. domowy, 
miejscowy. 

Domicilium ł. mieszkanie, sie- 
dziba. 

Dbmicyl l. w wekslu: miejsce 
obrane dla zapłaty wekslu; do- 
micylowany weksel, w którym 
zaznaczone jest miejsce płatno- 
ści wekslu. 

Domina l. pani. 

Dominanta u\ nuta główna, 
górująca, piąty stopień gamy, 
wielka kwinta. 

Domine, non sum dignus l. 
Panie, nie jestem godzien! 

Dominica ł. niedziela. 

Dcminicum l. kościół, majątek 
kościelny. 

Dominium l. własność ziem- 
ska, większy majątek ziemski; 
d. absolutum władza nieograni- 
czona; d. directum posiadanie 
bezpośrednie własności nieru- 
chomej; d. indirectum posiada- 
nie na prawach emfiteutycz- 
nych. 

Domino w. okrycie lub płaszcz 
maskaradowy z kapturem; ro- 
dzaj gry w 28 kostek płaskich, 



Dom 



113 



Dow 



na 2 połowy przedzielonych, z 
punktami zastępującemi liczby. 

Dc- minować l. panować, góro- 
wać nad innemi. 

Dominus Ł pan; d. vobiscum, 
Pan z wami. 

Don h. honorowy tytuł w 
Hiszpanji: pan; dońa pani. 

Donacja ł. dobra ziemskie na- 
dane przez rząd w nagrodę. 

Donatarjusz " śrl. obdarowany 
donacją. 

Donator l. dawca. 

Donatyści, sekta chrześcijań- 
ska w Afryce w IV i V wieku 
(od imienia dwuch biskupów 
Donatów). 

Donatywa śrt. dar, podaru- 
nek; rodzaj opłaty, podatek niby 
dobrowolny; ofiara dobrowolna; 
wynagrodzenie, zapłata. 

Donder n. piorun; donderować 
zrzędzić, usiłować przewodzić 
nad kim; łajać, fukać, pioruno- 
wać. 

Donec eris felix multos nume- 
rabis amicos l. dopóki będziesz 
szczęśliwy, wielu będziesz liczył 
przyjaciół. 

Don Juan h. (don chuan, też 
z francuska don żuan) postać 
legiendowa hiszpańska; bohater 
opery Mozarta i poematu Byro- 
na; napastnik kobiet, uwodziciel 
kobiet. 

Don Kichot h. (don kichot, 
też z francuska donkiszot), Don 
Kiszot błędny rycerz, bohater 
powieści Cerwanetsa; marzyciel, 
samochwał, awanturnik. 

Donkiszoterja /. śmieszne bo- 
jowanie z czymś urojonym. 

Donna nr. pani, panna, bog- 
danka. 

Donna e mobile w. kobieta 
jest. zmienna (znany śpiew z o- 
pery „Bigoletto" Verdiego). 

Donnerwetter n. zaklęcie nie- 



mieckie: do pioruna! przen. 
żart. gniewliwy niemiec. 

Don Żuan ob. Don Juan. 

Donżuanerja /. awanturnicze 
uwodzicielstwo kobiet; rozpust- 
ne zaczepianie nieznajomych ko- 
biet na ulicy; lowelasostwo. 

Donst ob. Dunst. 

Doppio w. podwójnie. 

Dormeza /. powóz podróżny 
urządzony do spania; czepiec 
nocny; d-y kolczyki, z któremi 
można spać. 

Dorniitorium l. sala sypialna 
w k^sztorach i konwiktach. 

Dorsalia ł. firanki zdobiące 
ołtarz. . . 

Dorsalny ł. grzbietowy. 

Dortuar /. sypialnia na pen- 
sjach żeńskich. 

Doryda /. bogdanka; kobieta 
pretensjonalna. 

Doryjski a. Dorycki g. styl 
architektura o prostych kolum- 
nach, z kapitelami bez ozdób. 

Dosis g. ob. Doza. 

Dossier /. (dosje) teka, akty; 
zbiór dokumentów dotyczących 
jakiej osoby a. sprawy. 

Dctacja l. uposażenie dobra- 
mi, zaopatrzenie w dochody; do- 
bra stanowiące uposażenie. 

Double menage /. (dubl me- 
naż) dosl. podwójne gospodar- 
stwo: pożycie z żoną w domu i z 
utrzymanką za domem. 

Douceur ./. (dusór) napiwek, 
łapówka. 

D cuchę /. (dusz) ob. Tusz. 

Doura ob. Gaolan. 

Do ut des ł. daję aby dostać 
(dosł. abyś dał); nic darmo. 

Do ut facias L daję (płacę), 
ażebyś zrobił (to, czego żądam). 

Dowera proszki, opjum z ipe- 
kakuaną i siarczanem potażu 



Dow 



114 



Dra 



(lek napotny — od im. lekarza 
Dowera). 

Down town a. (daun taun) 
dolna część miasta (zwykle cen- 
trum ruchu handlowego). 

Doxozofja g. mądrość ciemna, 
zawiła. 

Doxologja g. pochwała Boga 
na Glorja (ob.), lub stanowiąca 
zakończenie jakiej modlitwy: 
„Chwała Bogu na wysokości" i 
t. d.; „Chwała Ojcu i Synowi i 
Duchowi Świętemu" i t. d. 

Doza, Dos^s g. dawka, ilość, 
miara. 

Doża w. niegdyś tytuł naczel- 
nego zarządcy rzeczypospolitej 
Weneckiej i Genueńskiej. 

Dr. skr. Doktor; dr. med. = 
Doktor medycyny; dr. phil. = 
Doktor filozofji; dr. th. albo dr. 
theol. = Doktro Św. teologji; 
dr. u. j. ob.Utriusąue juris. 

Drabant [n.] żołnierz ze stra- 
ży przybocznej, uzbrojony hala- 
bardą; satelita, księżyc; rodzaj 
tańca: polonez z mazurem. 

Dracena g. smocze drzewo. 

Drachma g. waga aptekarska 
= Vs uncji = 3 skrupułom = ^4 
łuta; moneta grecka — 6 obo- 
lom = 30 kop. 

Draft a. weksel, asygnacja; 
szkic; wybór; pobór wojskowy, 
branka, asenterunek. 

Draga /. maszyna do pogłę- 
biania lub oczyszczania łożyska 
rzeki, kanału, portu; dragowa- 
nie, oczyszczanie i pogłębianie 
dna rzeki, kanału, portu, przy- 
rządem zwanym draga. 

Draganek /. ( ?) naszywka na 
rękawach u prosytch żołnierzy, 
jako oznaka lat służby, szewron. 

Dragant, Tragant g. gumowa- 
ty sok rośliny traganek; rodzaj 
ciasteczek z tym sokiem. 

Dragee /. (draże) drobne cu- 



kierki w formie ziarnek, pigu- 
łek. 

Dragoman, Drogman, Drogo- 
man, ar. tłumacz urzędowy na 
Wschodzie; przewodnik. 

Dragon /. żołnierz lekkiej jaz- 
dy, mogący walczyć pieszo i 
konno, uzbrojony w szablę i ka- 
rabin; przen. osoba tęga wyso- 
ka. 

Dragonady /. nawracanie pro- 
testantów na katolicyzm za Lud- 
wika XIV we Francji i na Ślą- 
sku za Fryderyka Wilhelma III, 
głównie za pomocą egzekucji 
wojskowej; przen. prześladowa- 
nie partji przeciwrządowej za 
pomocą wojska. 

Dragonja /. dragoni, straż 
przyboczna, drabanci. 

Drakońskie prawo, zbyt suro- 
we, okrutne prawo (od im. pra- 
wodawcy ateńskiego Drakona 
602 r. prz. Chr.). 

Dramat g. poważna sztuka 
teatralna; zdarzenie wzruszają- 
ce, nieszczęśliwe. 

Dramaturg *g. piszący dra- 
maty; piszący o sztuce drama- 
tycznej. 

Dramaturgja *g. teorja sztu- 
ki dramatycznej; sztuka przed- 
stawiania dramatów na scenie. 

Dramatyczny *g. dotyczący 
dramatu; pełen scen przerażają- 
cych. 

Dramatyk g. artysta drama- 
tyczny, aktor. 

Dramatyka *g. teorja twór- 
czości dramatycznej. 

Dramatyzować /. nadawać 
formę dramatyczną; traktować, 
brać rzecz ze strony dramatycz- 
nej (tragicznej). 

Drang nach Osten n. parcie 
Niemców na wschód celem wy- 
narodowienia Słowian. 

Draperja /. osłony, pokrycia 



Dra 



115 



Dth 



lub szaty ułożone ozdobnie i ma- 
lowniczo w sute fałdy. 

Drapować /. przyodziewać 
tkaniną fałdzistą, układając ją 
w draperje; d. się, ubierać się w 
co (np. w powagę, w wielkość). 

Drastica *g. środki silnie i 
drażniąco działające na skórę i 
na przewód pokarmowy, prze- 
czyszczające. 

Drastyczny *g. silnie działa- 
jący; drażliwy, obrażający u- 
czucie moralne. 

Drawidowie, pierwotni miesz- 
kańcy Indc stanu, zawojowani 
przez Indusów. 

Drawidyjskie języki, idearyj- 
skie języki, używane w Indosta- 
nie południowym, a także na 
niektórych wysp r: 

Dr a win g - room a. (dro-in 
rum) salon, pokój bawialny, sa- 
la przyjęć. 

Dreadnought a. (drednot) 
dosl. nieustraszony; wielki pan- 
cernik wojenny specjalnego ty- 
pu. 

Drelich ob. Dr y lich. 

Drelować ob. Drylować. 

Dren a. rura gliniana ściąga- 
jąca wilgoć, sączek; rurka ścią- 
gająca z rany ropę; drenowanie, 
osuszanie gruntu za pomocą 
drenów. 

Dresować /. wyuczyć, układać 
zwierzę; ob. Tresować. 

Drfcszajba n. obrotnica, tar- 
cza obrotowa, pomost obrotowy 
do obracania lokomotywy a. wa- 
gonu. 

Drezyna /. wózek do jazdy po 
torze kolejowym, poruszany 
przez ludzi za pomocą korby 
(nazwa od wynalazcy Drais'a). 

Drill [n.~] to samo co Treso- 
wanie, Tresura (ob.). 

Dr jada ob. DryjJda. 



Drjakiew g. maść kojąca; ro- 
ślina skabjoza. 

Drogerja /. skład materjałów 
aptecznych. 

Dr o gis ta /. handlujący mate- 
rjałami aptecznemi. 

Drcgoman 06. Dragoman. 

Druid celt. kapłan św. dębu u 
Celtów. 

Druidyzm ni. religja starożyt- 
nych Celtów. 

Druk n. drukowanie, sztuka 
drukarska; rodzaj czcionek; 
książka drukowana; drukarnia, 
tłocznia: zakład gdzie drukują 
książki; fabryka, gdzie drukują 
deseń na tkaninach. 

DrumraDiida światło, bardzo 
silne, rażące światło, powstają- 
ce z rozżarzenia walca kredowe- 
go przez mieszaninę wodoru z 
tlenem (używa się do przedsta- 
wień optycznych). 

Drużbart n. dawna gra w 
karty. 

Dry a. (draj) suchy, mocny, 
cierpki (smak). 

Dry goods a. (draj guds) to- 
wary łokciowe. 

Dryja śrgórnon. trójkąt; za- 
przęg w 3 konie. 

Dryjada g. nimfa leśna. 

Dryl n. rodzaj świdra. 

Drylich, dryliszek n. gatunek 
tkaniny lnianej lub bawełnianej; 
grube płótno, parcianka. 

Drylować a. drelować n. świ- 
drować, przewiercać ; wydoby- 
wać pestki i ziarnka z owoców 
odpowiednim przyrządzikiem; 
zasiewać rośliny system, rzędo- 
wym. 

D. S. skr. dal Segno w. 
(serijo) w nutach: od znaku. 

D. t. d. na receptach: da tales 
doses, daj takie dozy. 

D. th. skr. Doctor theologiae 



Dto 



116 



Duk 



l. doktor teologji, stopień nau- 
kowy. 

D-to, d-tto, ditto, do. skr. 
Ditto (ob.). 

Dualis l. liczba podwójna (w 
gramatyce). 

Dualizm l. dwoistość, uznawa- 
nie dwu odmiennych pierwiast- 
ków w naturze ludzkiej: ducho- 
wego i fizycznego; wiara w 
dwie istoty: złą i dobrą; ustrój 
polityczny, w którym dwa pań- 
stwa, posiadające każde własny 
rząd, mają wspólnego panujące- 
go, np. # Austro-Węgry. 

Duańjer /. urzędnik komory 
celnej. 

Duanna ni. (?) gatunek gru- 
szy o wie 1 kich smacznych owo- 
cach. 

Duar ar. wieś arabska. 

Dubelt l. [dolnon.] dubeltowo, 
podwójnie; dubeltowy, podwój- 
ny; dubeltówka, dwururka, 
strzelba o dwu lufach; d. w grze 
w domino: kamień, który ma na 
obu _ połowach po jednakowej 
liczbie oczek; żart. pocałować z 
d-ki pocałować głośno w oba po- 
liczki. 

Dubeltgarmont, pismo dru- 
karskie dwudziesto-punktowe. 

Dubitować l. rozmyślać, roz- 
ważać. 

Dubium i. wątpliwość. 

Dubius eventus belli /. wąt- 
pliwy wynik (rezultat) wojny ^ 

Dubla /. w grze bilardowej u- 
derzenie kuli w ten sposób, aby 
się odbiła od bandy i uderzyła 
inną kulę; stawka podwójna. 

Dublet /. drugi egzemplarz 
(dzieła, medalu, rośliny); ka- 
mień drogi do wyrobów jubiler- 
skich, złożony z górnej połowy 
prawdziwej i z dolnej szklanej 

Dublikat ob. Duplikat. 



d-y futro barankowe w lepszym 
gatunku z długim włosem. 

Dublować /. podwoić; d. rolę 
wykonywać tę samą rolę na- 
przemian z innym aktorem. 

Duc /. (duk) ob. Duk. 

Du choć des opimons jaillit la 
verite /. (du szok de _ zopińją 
żaji la tueriic) ze starcia mnie- 
mań wykrzesuje się prawda. 

Duelista, Buellant ni. zwolen- 
nik pojedynków, pojedynkujący 
się często, pojedynkowicz. 

Dueńa h. starsza towarzyska 
młodych panienek w Hiszpanji, 
dama honorowa, ochmistrzyni. 

Duet w. muzyka na 2 instru- 
menty, śpiew na 2 głosy. 

Duettino w. duet łatwy, krót- 
ki; duet w lekkim stylu, np. w 
operetce, w wodewilu. 

Due volte w. muz. dwukrot- 
nie. 

Duga r. kabłąk drewniany 
nad koniem, przyczepiony do 
dyszli. 

Dug-out a. (dogaut) schroni- 
sko, prymitywne mieszkanie wy- 
konane w ziemi (np. w walkach 
okopowych). 

Dugować n. podważać, pod- 
nosić dźwignię. 

Du grecque /. (dii grek) rzizz 
niezrozumiała. 

Du jour /. (dii żur) na po- 
rządku dziennym, na służbie, z 
kolei, z rzędu. 

Duk /. książę. 

Dukat ni. dawna moneta zło- 
ta, dziś rozmaitej wartości; wa- 
ga, podług której jubilerzy oce- 
niają złoto; dukatowe złoto, 
złoto 94-tej próby, niegdyś uży- 
wanej na dukaty. 

Dukt /. droga w linji prostej 
przez las; przeprowadzenie gra- 
nicy w sporze granicznym i o- 
znaczenie jej # na mapie. 



Duk 



117 



Dyf 



Duktor l. wódz, dowódca. 
Dukw^arstwo, drobiazgowość, 
pedanterja. 

Dulce est desipere in loco L 

miło jest odpocząć przy odpo- 
wiedniej sposobności. 

Dulce et decorum est pro pa- 
tria mori ł. miło i zaszczytnie 
jest umrzeć za ojczyznę. 

Dulcynea h. ukochana; urojo- 
na pani serca Don Kiszota. 

Dulka n. na brzegu łodzi dwa 
kołeczki połączone częścią po- 
ziomą, między któremi porusza 
się wiosło. 

Duma r. dosl. rada: w Rosji 
Zgromadzenie prawodawcze z 
posłów obieralnych. 

Dum-dum, kule ołowiane w 
koszulkach niklowych rozrywa- 
jących się w ciele trafionym. 

Dum tacet (tacent), clamat 
(clamant) l. gdy milczy (mil- 
czą), woła (wołają), t. j. wy- 
mowne milczenie. 

Dum vi tan t stułti vUia in con- 
traria curnrat ł. gdy głupcy 
chcą uniknąć błędów, to wpada- 
ją w inne wprost przeciwne. 

Diingungsvolk n. lud niżej u- 
cywilizowany, podług pruskiego 
rozumowania przeznaczony na 
zagładę, aby służyć za nawóz 
dla ludów cywilizowanych. 

Dunst n. śrót najdrobniejszy, 
używany na małe ptaszki. 

Duny n. ławice piasku, które 
morze tworzy przy brzegach, 
wydmy. 

Duo ł. ob. Duet. 

Duobus IHigantibus tertius 
gaudet l. gdy się dwaj kłócą, 
trzeci się cieszy, korzysta. 

Duodecem l. format książki, 
w której arkusze mają po 12 
kartek czyli 24 stronice. 

Duo quum faciunt idem, non 
est idem l. jeżeli dwaj robią to 



samo, to nie jest to samo; robo- 
ta robocie nierówna. 

Dupla i. ilość podwójna. 

Duplex l. podwójny. 

Duplika śrl. odpowiedź skar- 
żącego na replikę oskarżonego; 
odpowiedź na odpowiedź. 

Duplikat ł. podwójny egzem- 
plarz; podwójny odpis dokumen- 
tu; kop ja rachunku, wekslu itp. 

Duplikować ł. zdwajać. 

Dur w. w muz. tonacja lub ga- 
ma o wielkiej tercji, składają- 
cej się z dwóch całych tonów. 

Dura lex sed lex l. twarde 
prawo — lecz prawo. 

Dura necessitas l. twarda ko- 
nieczność. 

Durante causa durat effectus 
ł. dopóki trwa przyczyna, trwa 
i skutek. 

Duser /. grzeczność, słodkie 
słówko, kompliment; napiwek. 

Du sublime au ridicule ii n'y 
a qu'un pas /. (dii siiblim o ri- 
dikiil U ńja kę pa) od wzniosło- 
ści do śmieszności tylko jeden 
krok. 

Duumwirat l. panowanie 2-ch 
mężów. 

Dux l. książę, wódz; w muz.: 
główny temat w fudze. 

Dwt. skr. Pennyweight (ob.). 

Dychroizm *g. dwubarwność. 

Dychtować n. zatykać szpary 
(pakułami, suknem i t. p.). 

Dychtowny n. spójny, szczel- 
ny, mocny, tęgi. 

Dydaktyka g. część pedagogi- 
ki, podająca prawidła naucza- 
nia; umiejętność nauczania; dy- 
daktyczny, nauczający. 

Dyfamacja ł. oszczerstwo, 
szkodzenie czyjej dobrej sławie, 
potwarz, nastawanie na honor, 
zniesławienie. 

Dyferencja l. różnica; spór. 



Dyf 



118 



Dym 



Dyferencjacja ni. różniczko- 
wanie. 

Dyferencjalny rachunek ni. 
rachunek różniczkowy; d-a ta- 
ryfa: stawka za przewóz pew- 
nego gatunku towaru, stosunko- 
wo mniejsza na odległościach 
dłuższych niż na krótszych; d-y 
termometr przyrząd pokazujący 
różnicę jednoczesnej tempera- 
tury dwuch miejsc. 

Dyferować l. różnić się, zba- 
czać, nie zgadzać się. 

Dyfidencja l. niedowierzanie, 
podejrzenie. 

Dyfrakcja ni. uginanie się 
promieni światła, zboczenie. 

Dyf ter ja, Dyfteryt *g. błoni- 
ca, niebezpieczna zaraźliwa cho- 
roba gardła. 

Dyftong g. dwugłoska. 

Dyfuzja ł. wzajemne przeni- 
kanie i mieszanie się z sobą roz- 
maitych cieczy i gazów; nierów- 
nomierne odbicie się światła. 

Dyga /. grobla. 

Dygamja *g. dwużeństwo. 

Dygesta ob. Digesta. 

Dygiestja l. trawienie; chem. 
wytrawianie. 

Dygitaleina, Dygitalina ni. 
substancja trująca otrzymywa- 
na z rośliny naparstnicy szkar- 
łatnej (digitalis). 

Dygnitarz ni. piastujący wy- 
soki urząd lub godność, dostoj- 
nik. 

Dygresja l. odstąpienie, zbo- 
czenie od rzeczy. 

Dyjeta ob. Djeta. 

Dykasterja g. wydział władz 
rządowych. 

_ Dykcja l. sposób wysłowienia 
się, wymowa. 

Dykcjonarz ni. słownik. 

Dvktafon ob. Dictaphone. 

Dyktando, Dyktat i. spisywa- 



nie tego, co mówiący każe pi- 
sać podług swoich słów. 

Dyktator l. czasowy naczelnik 
państwa z władzą nieograniczo- 
ną. 

Dyktatura l. władza dyktato- 
ra; czas jego rządów. 

Dykteryjka l. krótka powiast- 
ka żartobliwa, anegdota. 

Dylacja l., Dylata zwlekanie, 
ociąganie się, odroczenie w spra- 
wach sądowych. 

Dylapidacja l., trwonienie, 
marnowanie, rujnowanie. 

Dylatacja ł. rozszerzenie (np. 
granic). 

Dylatoryjny l. dotyczący prze- 
wleczenia sprawy. 

Dylemat g. dwojaki wniosek, 
rodzaj rozumowania z dwóch 
przeciwnych założeń, prowadzą- 
cy do jednego wyniku; trudny 
wybór między dwiema ostatecz- 
nościami. 

Dyletant w. miłośnik sztuki i 
nauki, oddający się jej z ama- 
torstwa, nie z zawodu, nie spe- 
cjalista, amator. 

Dyletantyzm ni. lubowanie się 
w sztuce lub nauce, bez zawodo- 
wego oddania się jej; niedokład- 
na znajomość danej sztuki lub 
nauki, amatorstwo. 

Dyliżans /. pośpieszny powóz 
pocztowy. 

Dylucydacja l. wyjaśnienie, 
wykazanie. 

Dyluwjum ob. Diluvium; dy- 
luwjalna formacja, pokłady 
czwartorzędowe napływowe, po- 
wstałe w ostatnim okresie gieo- 
logicznym, składające się z gli- 
ny, mułu, piasku, żwiru, wapna 
i głazów (wtedy żyły olbrzymie 
ss?ki i pojawił się człowiek). 

Dymensja l. wymiar, rozmiar. 

Dyminuacja ł. zmniejszenie, 
uszkodzenie. 



Dym 



119 



Dyp 



Dymisja ł. uwolnienie od służ- 
by (zwłaszcza rządowej). 

Dymitować l. doręczać, odda- 
wać. 

Dymorfizm *g. dwupostacio- 
wość: własność, skutkiem której 
ta sama roślina wydaje liście, 
kwiaty i t. d. dwojakiej postaci; 
własność niektórych płynów, iż 
wydają kryształy dwojakiej po- 
staci. 

Dyna *g. siła, która, działa- 
jąc na masę jednego grama, na- 
daje mu w ciągu sekundy pręd- 
kość jednego metra na sekundę. 

Dynamiczny *g. działający 
według praw dynamiki; należą- 
cy do dynamiki; d-a teorja ob- 
jaśniająca zjawiska ruchem naj- 
drobniejszych cząsteczek ciał. 

Dynamika g. nauka o pra- 
wach ruchu ciał i o siłach poru- 
szających (część mechaniki); w 
muz. cieniowanie zależne od siły 
fizycznej grającego. 

Dynamit *g. materjał wybu- 
chowy z nitrogliceryny z dodat- 
kiem materjałów sypkich nie- 
palnych np. piasku, krzemionki 
i t. d. 

Dynamitard /. anarchista u- 
żywający dynamitu jako środka 
zniszczenia. 

Dynamizm *g. pogląd filozo- 
ficzny, przyjmujący siłę jako 
główny czynnik bytu świata. 

Dynamoelektryczna *g. ma- 
szyna, wytwarza elektryczność 
za pomocą pracy mechanicznej, 
poruszającej elektro - magnesy; 
skr. Dynamo a. maszyna Dyna- 
mo. 

Dynamogienja *g. potęgowa- 
nie się siły; wzrost poczucia 
siły. 

Dynamogieniczny *g. wytwa- 
rzający siłę. 

Dynamograf *g. przyrząd do 



mierzenia oporu pociągów kole- 
jowych. 

Dynamometr *g. przyrząd do 
mierzenia siły, siłomierz. 

Dynasta g. dziedziczny wład- 
ca, monarcha, założyciel a. czło- 
nek dynastji; moźnowładca. 

Dynastja g. ród panujący; 
przen. ród, którego członkowie z 
ojca na syna przez szereg poko- 
leń pracują z odznaczeniem w 
jednym i tym samym zawodzie. 

Dyngus n. zwyczaj oblewania 
wodą w drugie święto Wielkiej- 
nocy, śmigus. 

Dyo- ob. także Djo-. 

Dyonizos g. ob. Bachus. 

Dyplokok *g. bakterje kuliste, 
mające własność układania się w 
pary czyli po dwie. 

Dyplom g. dokument wydany 
przez wyższą władzę lub zakład 
naukowy, nadający stopień nau- 
kowy, przywileje, godności i tp.; 
patent; dyplomaty, dokumenty 
dyplomatyczne i historyczne; 
dyplomowany, mający dyplom. 

Dyplomacja *g. nauka, forma 
i sposób znoszenia się państw 
między sobą, załatwiania intere- 
sów zewnętrznych i spraw mię- 
dzynarodowych; osoby kierują- 
ce polityką międzynarodową; 
zreczncść w postępowaniu; nie- 
szczerość. 

Dyplomata *g. wyższy urzęd- 
nik państwowy, załatwiający za- 
graniczne interesy państwa; 
człowiek zręczny w postępowa- 
niu; dyplomatyczne ciało, wszy- 
scy posłowie obcych państw przy 
jakim dworze; dyplomatyczny 
sposób mówienia, mowa ostroż- 
na, gładka, niekiedy obłudna i 
dwuznaczna; dyplomaty zować, 
postępować oględnie, ostrożnie, 
licząc się ze słowami. 



Dyp 



120 



Dys 



Dyplomatarjusz ni. zbiór dy- 
plomów i przywilejów, mają- 
cych historyczne i polityczne 
znaczenie. 

Dyplomatyka nł. nauka o sta- 
rych dokumentach, ich rozróż- 
nianiu i odczytywaniu. 

Dypsomanja *g. opilstwo, po- 
wracające w pewnych okresach. 

Dypterologja *g. część zoolo- 
gji o owadach dwuskrzydłych. • 

Dyptyk *#. obraz złożony z 
dwóch części; lista kolatorów 
czyli dobroczyńców klasztoru. 

Dyrekcja l. zarząd; kierowni- 
ctwo; kierunek. 

Dyrektor l. kierujący pewną 
instytucją. 

Dy rektor jat ni. urząd naczel- 
ny kierujący; tytuł rządu fran- 
cuskiego za czasów W. Rewolu- 
cji. 

Dyrektorjum l. władza naczel- 
na. 

Dyrektywa l. kierunek zaleco- 
ny, zasada przewodnia. 

Dyrhern ar. rodzaj dawnej 
monety tureckiej, perskiej. 

Dyrygient l. kierownik; za- 
rządzający; kapelmistrz. 

Dyrygować l. kierować, zawia- 
dywać, rządzić; w muz. wskazy- 
wać grającym a. śpiewającym 
takt i cieniowanie głosu. 

Dysażjo tu. potrącenie od war- 
tości pieniędzy mających wyż- 
szy kurs, przy zamianie ich na 
pieniądze mające kurs niższy. 

Dysceptacja l. rozprawy, roz- 
trząsanie. 

Dyscernować L rozróżniać. 

Dyscesja l. rozdzielenie się, 
rozbicie się. 

Dyscyplina l. karność, porzą- 
dek, rygor; krótki bat o kilku 
rzemykach lub sznurkach; zbiór 
systematyczny prawd stanowią- 
cych jaki kierunek filozoficzny 



a. dział jakiej nauki; dyscypli- 
narna kara, kara, nałożona na 
urzędnika przez jego władzę 
zwierzchnią; d-a władza, władza 
przełożonych nad podwładnymi 
w sprawach służbowych. 

Dyscypuł l. uczeń. 

Dysekcja l. rozcięcie, roz- 
członkowanie ciała, otworzenie 
zwłok; rozbiór krytyczny jakie- 
go utworu, jakiej teorji, przez 
rozłożenie na części. 

Dysekować ł. rozbierać, badać 
drobiazgowo. 

Dysenterja g. krwawa bie- 
gunka. 

Dysertacja l. piśmienna roz- 
prawa naukowa, szczeg. bronio- 
na publicznie przy ubieganiu się 
o stopień naukowy. 

Dysertować l. rozprawiać, roz- 
wodzić się nad czym szeroko. 

Dysfagja *g. chorobliwa trud- 
ność połykania. 

Dysforja g. nieprzyjemne po- 
czucie, uczucie przygnębienia. 

Dysgracja ni. utracenie łaski, 
niełaska; dysgracjonować, dys- 
gracjować, pozbawić łaski. 

Dysgresja cb. Dygresja. 

Dysgust iv. niechęć; nieukon- 
tentowanie; obrzydzenie; znie- 
waga. 

Dysharmonja ni. niezgodność, 
fałszywy dźwięk, rozdźwięk; 
nieporozumienie. 

Dyshonor śrł. bezcześć, hańba. 

Dysjunkcja ob. Dyzjunkcja. 

Dysk g.-l. krąg; ciężki krąg 
służący za pocisk, tarcza. 

Dyska /. tarcza na słupie z 
jednej strony zielona z drugiej 
czerwona, oznaczająca granicę 
stacji kolejowej ; dziesiątka 
(moneta, karta do gry). 

Dyskant ob. Dyszkant. 

Dyskobol g. atteta rzucający 
dyskiem (statua). 



Dys 



121 



Dys 



Dyskomcdować Ł utrudniać, 
być niewygodnym. 

Dyskonter /. skupujący wek- 
s^e dla zdyskontowania ich. 

Dyskonto w. potrącenie pro- 
centu przy zapłaceniu wekslu 
przed terminem; dyskontować, 
strącać; weksel sprzedać przed 
terminem za potrąceniem pro- 
centu; dyskontowy bank, bank, 
ktrego główne operacje polegają 
na nabywaniu weksli przed ter- 
minem z potrąceniem dyskonta 
i inkasowaniu w terminie płat- 
ności. 

Dyskrazja g. zakażenie krwi. 

Dyskrecja l. zachowanie ta- 
jemnicy; powściągliwość; wzglę- 
dność, delikatność; niewdziera- 
nie się w cudze tajemnice; deli- 
katność; dyskrecjonalny, zosta- 
wiony do woli, do uznania; dys- 
krecjonalna władza, władza po- 
dejmowania w pewnych razach 
wyjątkowych środków według 
własnego uznania ; dy skr ecy j ne 
dni, dozwolone dni zwłoki w pła- 
ceniu weksli. 

Dyskredyt /. utrata kredytu, 
zaufania, zła opinja. 

Dyskredytować /. zepsuć 
wziętość, reputację, opinję. 

Dyskretny l. umiejący zacho- 
wać tajemnicę; delikatny, 
skromny. 

Dyskurs l. rozmowa, rozpra- 
wa. 

Dyskurować l. prowadzić dys- 
kurs, rozprawiać. 

Dyskusja l. rozprawa, ustne 
roztrząsanie sprawy, wymiana 
wzajemna poglądów. 

Dyskutować l. roztrząsać, roz- 
prawiać. 

Dyskwalifikować /. uznawać 
w kim a. w czym brak wymaga- 
nej kwalifikacji (do jakiej czyn- 
ności lub użytku); czynić kogo 



a. co niezdatnym do jakiego ce- 
lu. 

Dyslokacja ob. Dyzlokacja. 

Dysmembracja ł. rozczłonko- 
wanie, rozdzielenie; uszczuple- 
nie uposażenia kościelnego. 

Dysocjacja l. rozpadniecie się, 
rozluźnienie, rozkojarzenie. 

Dysolucja l. rozkład, rozprzę- 
żenie. 

Dysolwować ł. rozkładać, roz- 
dzielać. 

Dysonans Ł dźwięk fałszywy, 
rozdźwięk, niezgodność. 

Dyspartycja ni. podział. 

Dysparycja ni. zniknięcie. 

Dyspensa śrl. pozwolenie (na 
zawarcie małżeństwa pomimo 
przeszkód), zwolnienie od nie- 
których religijnych obowiązków 
(np. od postu). 

Dyspensatorja śri. postano- 
wienie władzy duchownej. 

Dyspepsja g. niestrawność. 

Dyspersja ni. rozproszenie, 
rozszczepianie promieni światła. 

Dysponenda ni. w księgar- 
stwie: książki otrzymane w ko- 
mis a niesprzedane, zostawione 
do rozporządzenia tego, który 
dostarczył. 

Dysponent ni., Dyspozytor 'l. 
zastępca pryncypała w zakła- 
dzie handlowym lub przemysło- 
wym; zarządzający. 

Dysponować l. rozporządzać, 
wydawać rozporządzenia; uspo- 
sabiać, przygotowywać, dyspo- 
nowany, do czegoś usposobiony, 
przygotowany. 

Dyspozycja l. polecenie, roz- 
porządzenie, zarządzenie; uspo- 
sobienie, skłonność; w stylisty- 
ce: podział odpowiedni tematu 
na części, rozkład", plan utworu; 
być do d-cji być do rozporządze- 
nia. 

Dyspozytor l. ob. Dysponent. 



Dys 



122 



Dyw 



Dysproporcja ni. niepropor- 
cjonalność. 

Dysproporcjonalny ni. odzna- 
czający się brakiem proporcji; 
niestosowny; niekształtny. 

Dysputa /., Dysputacja l. 
spór uczony; słowna wymiana 
poglądów między uczonymi, 
ustna rozprawa naukowa, pro- 
wadzona wobec grona słucha- 
czów. 

Dysputować l. prowadzić dys- 
putę; rozprawiać, spierać się. 

Dystans /. odległość między 
dwoma punktami; odległość ści- 
śle określona. 

Dystansować /. prześcigać 

Dysteleologja *g. teorja zja- 
wisk niezgodnych z planem ce- 
lowym świata; bezcelowość; nie- 
normalność. 

Dy str akcja l. roztargnienie; 
rozrywka; przeszkadzanie. 

Dystrakt l. człowiek roztar- 
gniony. 

Dystrybucja l. podział, rozda- 
wanie, rozdzielanie; nazwa han- 
dlu tytuniem, trafika; dystrybu- 
cyjny, podzielny, szczegółowy. 

Dystrybuować ł. rozdzielać, 
wydzielać. 

Dystrybutor l. rozdzielający, 
rozdający; handlujący wyroba- 
mi tytuniowemi. 

Dystrybutywa ni. rozdawanie 
urzędów wakujących. 

Dystrykt l. obwód, okrąg, po- 
wiat. 

Dysturbancja i. zaburzenie, 
zamieszanie, zgiełk. 

Dystych g. dwuwiersz. 

Dystylacja ł. przekraplanie, 
zamienianie płynów na parę, a 
potem oziębienie i skroplanie w 
innym naczyniu celem oczy- 
szczenia od przymieszek; pędze- 
nie okowity. 

Dystylarnia (ob. dystylować) 



zakład do dystylacji spirytusu, 
olejów, ropy i t. p. 

Dystylator l. oczyszczający 
wódkę, fabrykant wódek. 

Dystylować l. poddawać dy- 
stylacji, przepędzać. 

Dystyng(w)ować l. wyróż- 
niać; dystyng(w)owany, odzna- 
czający się wytwornością form 
towarzyskich. 

Dystynkcja l. wyróżnienie; 
postępowanie według wytwor- 
nych zwyczajów towarzyskich. 

Dystynktorjum śrl. znaczek 
symboliczny, przypinany na 
piersi lub noszony na wstędze, 
wskazujący godność piastowaną 
albo stopień naukowy. 

Dysunita ob. Dyzunita. 

Dysydent L niekatolik, inno- 
wierca w daiv. Polsce; nienale- 
żący do religji panującej; od- 
szczepieniec. 

Dysymilacja l. zastąpienie po- 
wtarzającego się brzmienia in- 
nym np. mularstiuo zamiast mu- 
rarstwo. 

Dysymulacja i. udawanie, u- 
krywanie prawdy, obłuda. 

Dysymulować ł. taić się z 
czym, nie dać poznać po sobie. 

Dysypacja l. roztrwonienie. 

Dysypator l. marnotrawca. 

Dyszkant w. najwyższy głos 
w śpiewie; osoba śpiewająca 
tym głosem. 

Dyteizm *g. doktryna dwoiste- 
go bóstwa, dwojakiej przyczyny 
(dobrej i złej). 

Dytyramb g. pieśń pochwalna 
na czyją cześć; pieśń namiętna; 
śpiew pełen natchnienia. 

Dywagacja ni. chwiejność; od- 
chodzenie od przedmiotu; bre- 
dzenie. 

Dywagować l. odstępować w 
mowie od głównego przedmiotu; 
bredzić. 



Dyw 



123 



Dże 



Dywan tur. wielka rada pań- 
stwa, sąd najwyższy w Turcji; 
kobierzec; d. kwiatowy, klomb z 
kwiatami tworzącemi deseń, ko- 
bierzec kwiatowy. 

Dywergiencja l. rozbieżność; 
zbaczanie od pierwotnego kie- 
runku. 

Dywersja l. odwrócenie uwa- 
gi; rozrywka; uszczerbek; nie- 
spodziewany napad lub ruch 
wojska w T celu rozerwania uwa- 
gi przeciwnika i pokrzyżowania 
mu planów- zrobić d-ję, popsuć 
czyje plany. 

Dywertyment w. rozrywka, 
przyjemność. 

Dywidenda ł. [/.] część czy- 
stego zysku z przedsiębiorstwa 
akcyjnego, przypadająca na jed- 
ną akcję. 

Dywidować l. dzielić. 
Dywinacyjna l. zdolność, zdol- 
ność wróżenia, przepowiadania, 
prorokowania, odgadywania. 

Dywizja l. podział; dzielenie; 
[/.] oddział wojska z wszystkie- 
mi lub kilkoma rodzajami broni, 
mogący podejmować samodziel- 
nie ruchy (złożony zwykle z 4ch 
pułków). 

Dywizjon l. [/.] oddział jazdy 
złożony z dwóch szwadronów; 
oddział piechoty złożony z 2-ch 
kompanji; dy wizjoner, dowodzą- 
cy dywizją. 

Dywizorek śrł. przyrząd dru- 
karski do utrzymania nad kasz- 
tą rękopisu ze wskazówką ozna- 
czającą składane wiersze. 

Dywulgacja ni. rozgłoszenie 
tajemnicy. 

Dywulgować l. wypaplać ta- 
jemnicę. 

Dyz- g. ob. także Dys-. 
Dyzasocjacja ni. kojarzenie 
wyobrażeń rozdzielonych (przez 
wypad ogniw pośrednich.) 



Dyzgust ob. Dysgust. 

Dyzintegracja ni. rozdziele- 
nie, rozłączenie. 

Dyzjunkcja l. rozdział, roz- 
łączność, rozjemczość. 

Dyzlokacja /. rozmieszczenie, 
rozłożenie np. wojska, przemie- 
szczanie, przesunięcie, zaburze- 
nie w położeniu skał; wyprowa- 
dzenie ich z pierwotnego poło- 
żenia. 

Dyzobligować ni. uwalniać od 
zobowiązań. 

Dyzunita ni. wyznawca Ko- 
ścioła wschodniego (w daw. Pol- 
sce), który nie przystąpił do 
unji brzeskiej, nieunita. 

Dyżur /. służba obowiązkowa 
w danym dniu lub nocy na pod- 
stawie ułożonego porządku służ- 
bowego; dyżurny, pełniący dy- 
żur. 

Dziab ob. Job. 

Dziandziuń mandż. wielko- 
rządca Mandżurji mianowany 
przez rząd chiński. 

Dzianet [iv.] okazały koń ra- 
sy włoskiej, hiszpańskiej lub tu- 
reckiej pod kawalerzystę lekko 
zbrojnego. 

Dziekan l. duchowny, zarzą- 
dzający dekanatem; profesor na 
czele wydziału uniwersyteckie- 
go. 

Dziekanat śrł. pewna ilość pa- 
raf ji będących pod w T ładzą dzie- 
kana; urząd dziekana (w uni- 
wersytecie). 

Dziryt ar. [tur.'] rodzaj krót- 
kiej włóczni, służącej za pocisk. 

Dziwer tur. deseń na stali da- 
masceńskiej; dziwerów ać, mo- 
drawić, kuć żelazne i stalowe 
druty, skręcone razem, dla o- 
trzymania stali (damasceń- 
skiej). 

Dżamja, Dżamid ar. meczet. 



Dże 



124 



Ecc 



Dżeneryksza, japońska ryksza 
(ob.) o Jeanem kole. 

Dżentelman ob. Gentleman. 

Dżet ob. Jet. 

Dżiudżitsu jap. rodzaj gimna- 
styki japońskiej, zapaśnictwo 
polegające na wyrabianiu siły i 
zręczności, na znajomości sposo- 
bów jaknajprędszego obezwład- 
nienia przeciwnika, z użyciem 
jaknaj mniejszego wysiłku, tu- 
dzież na znajomości sposobów 
odparcia przeciwnika biegłego 
w tej sztuce. 

Dżokiej ob. żokiej. 

Dżon-Bułl, ob. John Buli. 

Dżonka chińś. niezgrabna ale 
lekka i szybka dwumasztowa 
chińska łódź żaglowa. 



Dżuma, Czuma tur. [rum.] 

( ? ) morowa zaraza, powodująca 
obrzmienie gruczołów i zakaże- 
nie krwi. 

Dżungla hind. [a.] obszerna 
płaszczyzna pokryta zaroślami, 
gdzieniegdzie bagnista, w Indo- 
stanie; gęstwina, gąszcz. 

Dżut ob. Juta. 

Dżygitówka tur. [r.] popisy 
gimnastyczne konne wykonywa- 
ne przez Czerkiesów i Kozaków. 

Dżyn a. wódka jałowcówka. 

Dżyngoizm, Jingoizm, szowi- 
nizm anglo-saski w Anglji oraz 
w Stanach Zjednoczonych Ame- 
ryki Północnej (od imienia pa- 
trjoty angielskiego Jingo). 

Dźwir ob. Dziwer; dź wirówka, 
strzelba dziwerowana. 



E. 



Eagle a. (igl) orzeł; złota mo- 
neta w Stanach Zjed. Amery- 
ki Półn. = 10 dolarom. 

Earl a. (erl) hrabia w Anglji. 

East a. (ist) wschód. 

Easter a. (ister) święta wiel- 
kanocne, Wielkanoc. 

Eastern a. (istern) wschodni. 

Eau de Cologne /. (o do ko- 
lon) woda kolońska pachnąca. 

Eau forte /. (o fort) kwas sa- 
letr zany, serwaser; rodzaj mie- 
dziorytu trawionego tym kwa- 
sem (akwaforta). 

Ebenisterja /. stolarstwo me- 
blowe artystyczne. 

Ebjonici hebr. dosl. ubodzy: 
sekta żydowsko - chrześcijańska 
powstała w 2-gim wieku w Pale- 
stynie, uznająca tylko część za- 
sad chrześcijańskich. 

Eblis ar. zły duch, przywódca 



szatanów według Mahometa, 
duch ciemności; ob. Iblis. 

Ebonit a. masa rogowa, czar- 
na, z kauczuku wulkanicznego, 
używana na wyroby niektórych 
przyrządów elektrycznych i le- 
karskich. 

Ebulicja ł. wrzenie gwałtow- 
ne, kipienie; powstawanie pę- 
cherzy. 

E. c. skr. Exempli causa ł. dla 
przykładu. 

Ecart /. w handlu: różnica 
między kursem dnia a kursem 
dostawy. 

Ecarte/. (ekarte) rodzaj dwu- 
osobowej gry w karty. 

Ecce homo! ł. dosl. oto czło- 
wiek! wizerunek Chrystusa z 
cierniową koroną. 

Ecclesia 1. zgromadzenie wier- 
nych, Kościół; E. militans Ko- 



Ech 



125 



Efe 



ściół wojujący; E. triumphans 

"Kościół tryumfujący. 

Echange /. (esza n ż) wymiana. 

Echantillon /. (eszaHiją) 
próbka okazowa. 

Echappement /. (eszapirta") 
wychwyt kotwicowy lub walco- 
wy do regulowania ruchu w ze- 
garku. 

Echelie /. (eszel) rynek han- 
dlowy, port, miasto handlowe. 

Echin, Echinus g.-l. wołowe 
oko, jajownik, ozdoba rzeźbiar- 
ska w kapitelu stylu doryckiego. 

Echinit *g. jeżowiec skamie- 
niały. 

Echo g. odgłos, oddźwięk, od- 
bicie głosu. 

Echt n. prawdziwy, jak nale- 
ży, dobry 



Eclaireurs 



(eklerór) for- 



poczty wysłane dla rozpoznania 
stanowisk nieprzyjacielskich. 

Eclat /. (ekla) wybuch, 
trzask; wielki, olśniewający, lub 
błyskotliwy efekt; ostentacja, 
notoryczność, wystawienie na 
publiczne widowisko, skandal. 

Ecossaise /. (ekosez) taniec 
szkocki. 

Ecu /. (ekil) dawniejsza sre- 
brna moneta francuska = dzi- 
siejszym 5-ciu frankom. 

Ecumeur de mers /. (ekiimór 
do mer) pirat, rozbójnik morski. 

Ed. skr. edidit ł. wydał. 

Edda szw. dosł. prababka; ty- 
tuł zbioru podań o bożkach i bo- 
haterach skandynawskich. 

Edeling n. szlachcic u staroż. 
Giermanów. 

Eden- hebr. raj, rozkosz; edeń- 
ski, rajski, niebiański. 

Edenizm ni. czas poprzedzają- 
cy epokę barbarzyństwa (ob. 
Eden). 

Edition de luxe /. (edisją do, 



luks) wydanie zbytkowne, ozdo- 
bne. 

Editio priitceps ł. najdawniej- 
sze wydanie dzieła, pierwodruk; 
zwłaszcza pierwsza edycja pisa- 
rza starożytnego. 

Edler n. szlachcic niemiecki. 
Edomczyk, nieprzyjaciel ży- 
dów, tatar. 

Edredon sziu. [/.] puch kaczki 
edredonowej. 

Edukacja ł. wychowanie, wy- 
kształcenie. 

Edukt ł. wyciąg zrobiony dro- 
gą chemiczno-techniczną; dowo- 
dzenie prawne pochodzenia szla- 
chetnego; wyciąg z dokumentu. 
E duobus malis minimum eli- 
gendum est ł. z dwojga złego 
należy wybrać mniejsze. 

Edycja l. wydanie książki, na- 
kład (dzieła). 

Edyficjum l. budowla, gmach. 
Edykt ł. rozkaz, rozporządze- 
nie władzy, wyrok. 

Edył ł. urzędnik czuwający 
nad bezpieczeństwem i porząd- 
kiem w dawnym Rzymie, mają- 
cy także nadzór nad budowlami. 
Edypowy, trudny do odgad- 
nięcia (od imienia bajecznego 
króla Edypa). 

Edytor l. wydawca (książki). 
Efeb g. w starożytnej Grecji 
młodzieniec dojrzewający. 

Efekt ł. wrażenie; skutek; 
efektowny, zwracający na siebie 
uwagę i sprawiający dobre wra- 
żenie; efekciarstwo, uganianie 
się za efektami. 

Efekta, Efekty l. ruchomości, 
rzeczy, szczególniej podróżne i 
wojskowe; pakunki; papiery 
wartościowe długoterminowe, 
znajdujące się w obiegu; rzeczy 
wartościowe. 

Efektywny /. istotny, rzeczy- 
wisty. 



Efe 



126 



Ego 



Efemeryczny g. krótkotrwały; 
chwilowy, przemijający. 

Efemeryda g. żyjątko krótko- 
trwałe; pisemko ulotne podają- 
ce zdarzenia dnia; owad żyjący 
dzień jeden, jętka; przen. istota 
szybko przemijająca; e-y tablice 
astronomiczne, w których poda- 
ne jest położenie ciał niebie- 
skich, obliczone na rok. 

Efemeryzm *g. krótkotrwa- 
łość. 

Efeminacja /. zniewieściałość. 

Efendi tur. pan, mistrz, god- 
ność wysokiego urzędnika i u- 
czonego w Turcji. 

Eferwescencja /. wzburzenie, 
pienienie się. 

Efeta g. w starożytnych Ate- 
nach sędzia kryminalny. 

Efficiency a. (effiszierisy) 
sprawność, wydajność, zdolność 
wydobycia jak największej su- 
my rezultatów przy możliwie 
najmniejszem wysiłku pracy, 
względnie kapitału; umiejętność 
energicznej i skutecznej pracy 
bez marnowania czasu, sił i ka- 
pitału. 

Effigies l. wyobrażenie, o- 
braz; w numizmatyce głowa lub 
popiersie portretowe osoby; ob. 
In effigie. 

Efimek r. dawny talar. 

Eflorescencja ni. wykwitanie, 
kwitnienie; wyrzut na skórze; 
rozpadanie się kryształów soli 
na miałki proszek. 

Efluencja ni. wypływ. 

Efod g. ob. Humerał. 

Efor g. członek władzy sądo- 
wej i administracyjnej w daw- 
nej Sparcie, czuwający nad oby- 
czajami królów i urzędników; 
nadzorca kościelny i szkolny; 
eforka, przełożona, nadzorczym 
szkół żeńskich za czasów Księ- 



stwa Warszawskiego; dama kla- 
sowa. 

Efraizm, Efraimita, moneta z 
lichego srebra a. złota, będąca 
w obiegu w Polsce za Augusta 
III (od imienia mincarza Efrai- 
ma Brenna). 

Efrakcja ni. włamanie. 

Efront /. zuchwalec, arogant. 

Efronterja /. bezczelność, bu- 
ta, zarozumiałość, arogancja, 
zuchwalstwo. 

E. g. skr. Exempli gratia ł. 
dla przykładu. 

Egal /. równy, jednakowy; ta- 
ki sam, podobny. 

Egalitaryzm /. dążenie do 
zrównania ludzi między sobą czy 
to pod względem praw, czy pod 
względem dochodów. 

Egalite /. równość. 

Egalizować /. wyrównywać. 

Eger ja l. nimfa, doradczyni 
króla rzymskiego Numy Pompi- 
ljusza; wogóle: doradczyni. 

Egestas artes docet l. niedo- 
statek uczy sztuk, wszystkiego; 
potrzeba matką wynalazków. 

Egestja l. wydzielanie z ciała 
części zużytych. 

Egida g.-l. puklerz, tarcza, o- 
pieka, osłona, przewodnictwo. 

Egiptolog *g. znawca staro- 
żytności egipskich. 

Egiptologja *g. nauka o języ- 
ku, piśmie i cywilizacji staro- 
egipskiej. 

Eglantyna /. róża dzika. 

Ego l. ja. 

Egocentryczny ni. poczytują- 
cy swoje „ja" za cel wszystkie- 
go. 

Egoista ni. samolub, sobek. 

Egoizm nł. samolubstwo, sob- 
kostwo, interesowność. 

Egotyczny ni. samobytny; po- 
legający na istnieniu tylko 
własnego ja; e-a poezja, poezja, 



Ego 



127 



Egz 



której przedmiotem jest osoba 
autora. 

Egotyzm ni. skłonność do zaj- 
mowania wszystkich swoją oso- 
bą; w fil. Solipsyzm (ob.). 

Egreta /. kitka z piór lub dro- 
gich kamieni; wyładowanie e- 
lektryczne w postaci świetlnego 
wachlarzyka. 

Egyptienne /. w drukarstwie: 
pismo egipskie równe, bez cien- 
kich sztrychów. 

Egzacerbacja l. podrażnie- 
nie, rozgoryczenie; pogorszenie 
(choroby). 

Egzagieracja l. przesada, 

Egzakcja l. ściąganie podat- 
ków. 

Egzaktor ł. poborca podatków. 

Egzaltacja l. uniesienie, zapał 
przesadny; zbytnie podniesienie 
uczuć; egzaltowany, łatwo się u- 
noszący, zapaleniec. 

Egzamin ł. przesłuchanie z 
postępu w nauce, sprawdzenie, 
badanie. 

Egzaminator ł. sprawdzający, 
przesłuchujący zdającego egza- 
min; egzaminatorski ton pyta- 
nia, napuszony, przesadny. 

Egzantema g., Egzantema- 
tyczna gorączka, rodzaj febry, 
przy której perjodycznie zjawia- 
ją się i znikają wyrzuty skórne, j 
_ Egzarcha g. w kościele grec- 
kim najstarszy metropolita; 
dawniej wielkorządca bizantyj- 
ski. 

Egzarchat śrl. godność egzar- 
chy; obszar będący pod zawia- 
dywaniem a. zarządem egzar- 
chy. 

Egzasperacja /. wielkie roz- 
drażnienie, rozjątrzenie. 

Egzegeta g. uczony wykłada- 
jący Pismo Św., objaśniający je. 

Egzegetyka g. nauka wyłoże- 
nia, objaśnienia. 



Egzegeza g. objaśnienie, wy- 
kład (Pisma Św.). 

Egzekracja ł. zdjęcie święceń, 
uroczyste wyklęcie. 

Egzekrować ł. przeklinać,- zło- 
rzeczyć. 

Egzekucja l. wykonanie, speł- 
nienie wyroku: wykonanie utwo- 
ru muzycznego; wykonanie ka- 
ry, zwłaszcza kary śmierci; 
ściąganie pod przymusem należ- 
ności skarbowych; przez wyzna- 
czenie licytacji, lub przysłanie 
żołnierzy na postój do czasu u- 
iszczenia należności skarbowej; 
żołnierze posłani dla wymusze- 
nia podatku; egzekucyjny pro- 
ces proces o niewłaściwość egze- 
kucji. „ 

Egzekutor l. wykonawca (wy- 
roku, testamentu) ; urzędnik niż- 
szy, wykonywujący polecenia 
swego zwierzchnika. 

Egzekutywa śrl. władza wy- 
konawcza; przymusoY^a wyko- 
nalność poleceń, wyroków. 

Ekzekwent ł. ekzekwujący na 
mocy wyroku. 

Egzekwje ł. nabożeństwo za 
umarłych. 

Egzekwować l. wykonywać; 
ściągać przymusowo podatki za- 
ległe. 

Egzema g. rodzaj choroby 
skórnej; wyprysk swędzący. 

Egzemcja, Egzempcja i. wy- 
jęcie, uwolnienie od ciężaru; 
przywilej uwalniający od obo- 
wiązku prawem nakazanego; u- 
wolnienie z pod jurysdykcji bez- 
pośredniego zwierzchnika ko- 
ścielnego, a poddanie wyższe- 
mu; wykup majątku zastawio- 
nego. 

Egzemplarz l. jedna sztuka z 
ogółu, jeden okaz. 

Egzempt, Egzemt /. uwolnio- 
ny od jakiegoś obowiązku. 



Egz 



128 



Ein 



Egzenterować l. otwierać 
zwłoki, wyjmować wnętrzności z 
trupa w celu zbadania ich. 

Egzercerować, Egzercyrować 
n. ćwiczyć wojskowo. 

Egzercycje ł. ćwiczenia, wpra- 
wy. 

Egzercytować się ł. ćwiczyć 
się, wprawiać się. 

Egzerga /. miejsce u spodu 
medalu a. monety, gdzie umie- 
szcza się napis lub data. 

Egzhalacja l. wyziew, wydzie- 
lanie gazów. 

Egzoficja ł. obowiązek dawa- 
nia kwater bezpłatnie dla dworu 
królewskiego i dygnitarzy. 

Egzogamja *g. zakaz zawie- 
rania małżeństw z osobą tego 
samego rodu, szczepu, jako pod- 
stawa urządzeń rodzinnych w 
pewnym dawnym okresie rozwo- 
ju ludzkości. 

Egzolucja l. zapłata. 

Egzonerować ł. uwalniać od 
ciężaru. 

Egzorbitancja śrl. niezgodne 
z prawami postępowanie lub za- 
rządzenie; przekroczenie miary; 
bezprawie, wybryk. 

Egzorbitant l. przestępca. 

Ezorcysta g. zaklinacz, mają- 
cy władzę wypędzania złych du- 
chów; kleryk mający mniejsze, 
trzecie święcenie. 

Egzorcyzm g. wypędzanie złe- 
go ducha przez zaklęcie; egzor- 
cyzmować, poświęcać (kościel- 
nie) dla uwolnienia od złego du- 
cha. 

Egzorta ni. napomnienie, 
przemówienie religijne okolicz- 
nościowe; kazanie do młodzieży 
szkolnej zastosowane; mowa po- 
grzebowa. 

Egzosmoza *g. mieszanie się 
płynów gęstszego z rzadszym za 
pomocą przesiąkania przez od- 1 



dzielającą je błonę a. przez 
ściankę porowatą. 

Egzotermiczny *g. w chemji: 
wydzielający ciepło (w przeci- 
wieństwie do endotermiczny). 

Egzoteryczny g. przeznaczony 
dla ogółu, dostępny (wykład ta- 
jemnic religijnych, systemów fi- 
lozoficznych), popularny. 

Egzoterysta *g. popularyza- 
tor. . 

Egzotycyzm *g. barbaryzm, 
używanie wyrazów i zwrotów 
cudzoziemskich zamiast swoj- 
skich. 

Egzotyczny g. pochodzący z 
obcych klimatów, z odmiennych 
cywiłzacji; przedstawiający zja- 
wiska właściwe strefom odmien- 
nym; cudzoziemski, obcy; egzo- 
tycznośc ob. Egzotyzm. 

Egzotyzm *g. cecha obcokra- 
jowa, cudzoziemska. 

Egzul, Egzulan, Egzulant l. 
wygnaniec, banita, wychodźca; 
egzulka, wygnanka; egzulan- 
cki, wygnańczy. 

Egzulat l. wygnanie, ogół wy- 
gnańców. 

Egzułować ł. pójść na wygna- 
nie. 

Egzyljum l. wygnanie. 

Egzystencja l. byt, istnienie, 
zajęcie dające utrzymanie. 

Egzystować l. istnieć, być, 
mieć wystarczające utrzymanie. 

Egzystymacja l. poważanie, 
szacunek. 

Eile mit Weile n. = Festina 
lente ł. (ob.). 

Eilgut n. towar wysłany po- 
ciągiem pośpiesznym. 

Ein mai kein mai n. jeden je- 
dyny raz nie bierze się w rachu- 
bę, pierwsze przepustne. 

Ein Mann ein Wort n. czło- 
wiek, na którego liczyć można, 



Ein 



129 



Ekr 



gdy da słowo, „liczyć jak na Za- 
wiszę". 

Einspanner n. powóz jedno- 
konny, dorożka jednokonna. 

Ejakulacja l. wyrzucenie, wy- 
tryśnięcie; wysunięcie wyrazów 
lub głosek. 

Ejalet tur. okrąg, powiat w 
Turcji, paszałyk. 

Ejekcja ł. wymioty, gwałtow- 
ne wydalenie płynów. 

Ejekt l. w psychol. cudzy pod- 
miot „utworzony na wzór włas- 
nego. 

Ejusdem farinae ł. dosl. z tej 
samej mąki; tego samego ga- 
tunku, rodzaju. 
ilkarte ob. E carte. 
Ekcema g. ob. Egzema. 
Ekchymoza g. podskórny wy- 
sięk krwi, siniec. 

Ekierka /. trójkącik prosto- 
kątny z drzewa, metalu, celu- 
loidu lub innego materjału do | 
rysowania linji prostopadłych. 
Ekiwok l. ob. Ekwiwok. 
Ekklezja g. ob. Ecclesia. 
Eklampsja g. napad drgawek. 
Eklegma g. wszelka mikstura 
gęstawa, słodkawa, złożona 
głównie z ulepku i kleiku. 

Eklektycyzm, Eklektyzm nł. 
wybieranie z rozmaitych syste- 
mów filozoficznych tego, co 
przypada do przekonania i two- 
rzenie z tego osobnej całości: fi- 
lozofja niesamodzielna. 

Eklektyk g. filozof, który z 
rozmaitych systematów wybiera 
to, co mu się wydaje najbliż- 
szym prawdy; artysta, pisarz, 
nie mający stałego kierunku 
estetycznego; zbieracz niesamo- 
dzielny. 

Eklezjarcha g. zarządzający 
kościołem, djecezją. 

Eklezjasta g. sługa kościoła, 
kaznodzieja, duchowny. 



Eklezjastyczny g. kościelny, 
duchowny, kapłański. 

Eklipsa, Eklipsis g. w astr.: 

zaćmienie planety lub słońca. 

Eklipsować /. znikać, usuwać 
się. 

Ekliptyka g. droga, którą za- 
kreśla słońce na sklepieniu nie- 
bieskim w ciągu jednego roku 
w pozornym swym obiegu; rzut 
drogi ziemi dokoła słońca na po- 
zorne sklepienie niebieskie. 

Ekloga g.-l. sielanka; pieśń 
pasterska. 

Ekonom g. oficjalista dwor- 
ski, dozorujący robotników w 
polu; utrzymujący porządek w 
gospodarstwie; szafarz, inten- 
dent, rządca gmachu. 

Ekonomiczny g. dotyczący go- 
spodarstwa krajowego, majątku, 
czynności gospodarczych w u- 
rzędach, instytucjach; należący 
do ekonomji królewskiej; o- 
szczędny; kasa e-a do której 
wpłacają podatki. 

Ekonomika ob. Ekonom ja. 

Ekonomista *g. zajmujący się 
nauką ekonomji, gospodarstwa 
społecznego i piszący o tym 
przedmiocie. 

Ekonomizować /. oszczędzać, 
rządzić się oszczędnie. 

Ekonomja g. gospodarstwo, 
gospodarność, rządność, oszczęd- 
ność; daw. królewskie dobra sto- 
łowe, które służyły na utrzyma- 
nie dworu królewskiego; e. po- 
lityczna, nauka o zasadach go- 
spodarstwa społecznego, o wy- 
twarzaniu, rozdziale i spożytko- 
waniu bogactw narodowych, dla 
podniesienia ogólnego dobroby- 
tu. 

Ekran /. sprzęt niekiedy ozdo- 
bny, stanowiący zasłonę od 
światła słonecznego, od pieca, 
kominka; zasłona, na którą w 



Ekr 



130 



Eks 



przyćmionym pokoju rzucane 
bywają obrazy świetlne. 

Ekrytuar /. sprzęt ozdobny, 
zawierający przyrządy do pisa- 
nia: pióra, kałamarz etc. 

Eks- ł. dawny, były, niegdyś. 

Ekscedent l. przekraczający 
miarę, naruszający porządek i 
spokój publiczny; wichrzyciel. 

Ekscelencja śrL dosl. dosko- 
nałość; tytuł dawany gienera- 
łom i wysokim dygnitarzom cy- 
wilnym; jaśnie wielmożny. 

Ekscelentnie l. wybornie. 

Ekscentryczny nł. odśrodko- 
wy; mimośrodkowy, w którym 
środek obrotu nie przypada w 
środku koła; dziwaczny, orygi- 
nalny; eksentryczność, przesada, 
dziwaczne postępowanie, orygi- 
nalność; odległość ogniska eli- 
psy od jej środka. 

Ekscentryk ni. mimośród, ko- 
ło osadzone na osi, przechodzą- 
cej między środkiem a obwodem, 
służące do zmiany kierunku i 
szybkości ruchu; dziwak, orygi- 
nał. 

Ekscepcja ł. wyjątek, wyłą- 
czenie. 

Ekscepcjonalny ni. wyjątko- 
wy. 

Eksceptor nł. pisarz, protoku- 
lista. 

Ekscerpować l. robić wyciąg 
z pisma. 

Ekscerpt, Ekscept l. wypis, 
wyciąg, wyjątek z dokumentu 
pisma lub dzieła, streszczenie 
obszerniejszej pracy. 

Eksces l. wybryk, nadużycie, 
bezprawie, wykroczenie. 

Ekscesant l. ob. Ekscedent. 

Ekscyndencyjna nł. skarga 
pozew o wyłączenie z pod egze- 
kucji, z pod zajęcia, 

Ekscypować /. robić wyjątek, 
zawarować sobie, wyłączać. 



Ekscytacja l. podniecanie, po- 
drażnienie, pobudzenie, przy- 
śpieszenie, przypomnienie, pod- 
nieta, zachęta. 

Ekscytarz ni. zegar, budzik; 
pobudka. 

Ekscytator l. przyrząd do roz- 
brajania a. wyładowywania bu- 
telki lejdejskiej. 

Ekscytować ł. podniecać, za- 
chęcać, drażnić, przyśpieszać. 

Eksdywizja l. podział mająt- 
ku ziemskiego między wierzy- 
cieli. 

Ekshalacja l. ob. Egshalacja. 

Ekshaustor ni. przyrząd do 
wypuszczania pary zużytej, bąk 
ssący; przyrząd pompujący po- 
wietrze napełnione kurzem fa- 
brycznym, aby natomiast weszło 
powietrze czyste. 

Ekshibicja ł. wystawa; okaza- 
nie; wydanie. 

Ekshibit l. dowód piśmienny 
należący do jakiej sprawy, doku- 
ment. 

Ekshipotekować l. wykreślać 
z ksiąg hipotecznych. 

Ekshortacja l. napomnienie, 
przestroga. 

Ekshumacja śrł. wyjęcie zwłok 
z grobu w celu oględzin sądowo- 
lekarskich. 

Ekskawator nł. maszyna do 
wydobywania ziemi i równania 
poziomu. 

Eksklamacja l. wykrzyk, o- 
krzyk. 

Ekskludować l. wyłączać. 

Ekskluzja l. wyłączenie. 

Ekskluzywa ni. urzędowe za- 
strzeżenie jakiego mocarstwa 
katolickiego podczas wyboru pa- 
pieża, aby niemiły temu mocar- 
stwu kardynał nie został wybra- 
ny. 

Ekskluzywe l. wyłącznie. 



Eks 



131 



Eks 



Ekskluzywny ni. wyjątkowy; 
ekskluzywność, wyłączność. 

Ekskomunika, Ekskomunika- 
cja l. wyklęcie, wyłączenie z 
grona wiernych, z Kościoła, rzu- 
cenie klątwy. 

Ekskorporacja ni. usuwanie, 
wydzielanie. 

Ekskrementy l. odchody ludz- 
kie lub zwierzęce, kał, gnój. 

Ekskrescencj e śrl. w daw. 
Polsce obszary nie nadane niko- 
mu, należące do własności po- 
wszechnej. 

Ekskret l. wydzielina, materja 
wydzielana z organizmu, szkod- 
liwa dla niego. 

Ekskurs i. ustęp w dziele, od- 
biegający od głównego przed- 
miotu. 

Ekskursja l. wycieczka, mała 
podróż; wycieczka w celu nau- 
kowym. 

Eksk:iza /. uniewinnianie się, 
tłómaczenie się, przeproszenie. 

Ekskuzować ł. uniewinniać. 

Ekslibrysa, karteczka zwykle 
ilustrowana z nazwiskiem po- 
siadacza bilbljoteki, naklejana 
na wewnętrznej stronie okładki; 
o b. Ex libris. 

Eksmatryknlacja l. wykreśle- 
nie z matrykuły. 

Eksmisja l. sądowe wydalenie 
z majątku, z mieszkania; wyru- 
gowanie. 

Eksmitować l. na mocy wyro- 
ku sądowego wyrugować z po- 
siadłości a. mieszkania; wydalić 
z kraju. 

Eksoficja ob. Egzoficja. 

Ekspandować l. wybuchać. 

Ekspansja l. rozszerzanie się, 
prężność. 

Ekspansywny /. dążący do 
rozszerzania się; wybuchający; 
ekspansywnośc, dążność do roz- 



szerzania się, do rozpościerania 
się. 

Ekspatrjować się l. opuścić 
ojczyznę dobrowolnie i przenieść 
się na stałe do innego kraju, 
wynaradawiać się. 

Ekspedjent ł. współpracownik 
handlowy, biurowy, zajmujący 
się wysyłaniem paczek, towa- 
rów, z kantoru, z magazynu lub 
ze sklepu. 

Ekspedjować l. załatwiać; wy- 
syłać, wyprawiać. 

Ekspedycja £. wysyłanie spraw 
załatwionych, przesyłek poczto- 
wych, kolejowych towarów etc; 
załatwianie interesanta; kop ja 
urzędowa aktu; biuro lub lokal 
do załatwiania interesantów i 
przesyłek; wyprawa wojskowa 
lub naukowa, kampanja. 

Ekspedyte l. ob. Expedite. 

Ekspedytor l. zajmujący się 
wysyłaniem papierów, towarów, 
posyłek do miejsca przeznacze- 
nia; utrzymujący biuro do za- 
łatwiania przesyłek interesów 
celnych, zajmujący się przewo- 
żeniem i wysyłką towarów, spe- 
dytor. 

Ekspedytura l. biuro ekspe- 
diujące; wydział biura załatwia- 
jący ekspedycję papierów urzę- v 
dowych. 

Ekspektacja l. oczekiwanie; 
ekspektacyjny, wstrzymujący 
się, wyczekujący. 

Ekspektant l. oczekujący po- 
sady, kandydat. 

Ekspektatywa śrl. oczekiwa- 
nie, wyczekiwanie, ubieganie się, 
nadzieja. 

Ekspektoracja śrł. odkaszlnie- 
nie, wyplucie, wykrztuszenie; 
wypowiedzenie tego, co było na 
sercu, wywnętrzenie się. 

Ekspens l. koszt, wydatek, 
rozchód. 



Eks 



132 



Eks 



Ekspensować L wydawać, ło- 
żyć na co, robić znaczny wyda- 
tek. 

Eksperjencja l. doświadczenie, 
znajomość rzeczy. 

Ekspert Ł. znawca, biegły, mo- 
gący wydawać wiarogodne orze- 
czenia o danym przedmiocie. 

Ekspertyza /. orzeczenie przez 
biegłych; sprawozdanie o wyni- 
kach przeprowadzonego śledz- 
twa. 

Eksperyment ł. doświadczenie, 
próba; wywoływonie jakiego 
zjawiska w celu zbadania go. 

Eksperymentalny nł. doświad- 
czalny, podlegający doświadcze- 
niu, oparty na doświadczeniu. 

Eksperymentator ł. robiący 
doświadczenia naukowe. 

Eksperymentować ł. próbo- 
wać, robić doświadczenie. 

Ekspiracja ł. wydanie ostat- 
niego tchnienia; upływ pewnego 
terminu, oznaczonego czasu, co 
do jakiejś umowy; w fizjologji 
— wydech, oddech. 

Ekspirować L kończyć się, u- 
pływać, zgasnąć, ustać, działać. 

Ekspjacja l. pokuta, żal za 
grzechy, zmazanie winy, prze- 
błaganie, odpokutowanie. 

Eksplikacja ł. wyjaśnienie, 
wyłożenie, wykład; wytłómacze- 
nie, uniewinnianie się. 

Eksplikować l. wyjaśniać, tłu- 
maczyć, przekładać; e. się, tłu- 
maczyć się, uniewinniać się. 

Eksploatacja /. ciągnienie zy- 
sków z posiadanego gruntu lub 
przedsiębiorstwa przemysłowe- 
go a. handlowego; użytkowanie 
dla korzyści; wyzyskiwanie czy- 
jej pracy; nadużycie łatwowier- 
ności. 

Eksploatator /. ciągnący ko- 
rzyści z danego interesu, z wy- 



nalazku, a. ze sposobności; wy- 
zyskujący. 

Eksploatować /. wyzyskiwać, 
wyciągać korzyści, użytkować. 

Eksplodować ł. gwałtownie 
wybuchać, pękać z hukiem; eks- 
plodujący materjał, ciało wybu- 
chowe, preparat chemiczny ule- 
gający od uderzenia nagłemu 
rozkładowi. 

Eksploracja ł. badanie, śledze- 
nie, poszukiwanie. 

Eksplorator ł. poszukiwacz. 

Eksplozja ł. wybuch gwałto- 
wny. 

Eksplozywna ł. spółgłoska, 
spółgłoska wybuchowa (np. k, 
p, t, w przeciwieństwie do g, b, 
d). 

Eksponat nł. przedmiot umie- 
szczony na wystawie jako okaz. 

Eksponent ł. wystawca; w 
mat. wykładnik. 

Eksponować ł. wystawiać na 
działanie jakiej siły; wyjaśniać, 
okazywać; przedstawiać dowo- 
dy; narażać na niebezpieczeń- 
stwo; przyjmować udział jako 
eksponent w wystawie okazów. 

Eksport a. wywóz, handel wy- 
wozowy za granicę, towary wy- 
wożone za granicę; eksportowy 
handel, handel wywozowy. 

Eksporta, Eksportacja ł. wy- 
prowadzenie zwłok; wywiezie- 
nie. 

Eksporter /. wyprowadzający 
towary krajowe na sprzedaż za 
granicę. 

Eksportować ł. wywozić a. 
wysyłać towar miejscowy za 
granicę; wynosić a. wywozić 
nieboszczyka do grobu; (o księ- 
dzu) prowadzić orszak pogrze- 
bowy. 

Eksposesjonować nł. wyzuć z 
posiadłości. 



Eks 



133 



Eks 



Ekspostulować l. spierać się, 
żądać zdania sprawy. 

Ekspozycja ł. wyłożenie, wy- 
jaśnienie, wytłumaczenie; wy- 
stawianie kliszy fotograficznej 
na działanie światła; wystawa 
przedmiotów sztuki i przemy- 
słu; w dramatach: pierwsze sce- 
ny, z których widzowie obznaj- 
miają się z bohaterami i wąt- 
kiem sztuki; przedstawienie rze- 
czy. 

Ekspozytura śrł. fil ja (insty- 
tucji zwłaszcza społecznej), za- 
kład pomocniczy; kościół filjal- 
ny. 

Ekspres /. umyślny; pociąg 
nadzwyczajny na kolejach; po- 
słaniec publiczny; umyślny list 
lub przesyłka, która po nadej- 
ściu musi być natychmiast o- 
sobno doręczona adresatowi. 

Ekspresja l. wyrażenie; wyra- 
zistość, dosadność, dobitność; 
ekspresyjny, dosadny, wyrazi- 
sty; wyrażający stan wewnętrz- 
ny. 

Eksprobracja l. zarzut, ostra 
wymówka. 

Ekspromisja l. zmiana osoby 
dłużnika bez zmiany zobowią- 
zania. 

Ekspromisor l. poręczyciel. 

Eksproprjacja ni. wywłaszcze- 
nie, usunięcie z własności za 
wynagrodzeniem. 

Eksprymować ł. wyrażać. 

Ekspugnacja l. zdobywanie. 

Ekspulsja l. wypędzenie, wy- 
rugowanie, wyparcie. 

Ekspurgacja l. usprawiedli- 
wienie. 

Ekssudat ni. wysięk w ciele, 
wypocina. 

Ekstabulacja ni. wykreślenie 
długu z księgi hipotecznej. 

Ekstatyczny g. pełen ekstazy. 



Ekstatyk g. człowiek wpada- 
jący w ekstazę, w zachwyt. 

Ekstaza g. wyższy stopień za- 
chwytu, marzycielskie uniesie- 
nie, zachwycenie; ekstazjować 
się, unosić się nad czem, za- 
chwycać się. 

Ekstemporale ł. zadanie szkol- 
ne piśmienne, robione w szkole 
natychmiast, bez zaglądania do 
podręczników. 

Ekstendować l. rozciągać, roz- 
szerzać. 

Ekstensja l. rozmiar, rozsze- 
rzanie się; rozciąganie się; roz- 
ciągłość; wyciąganie przy skła- 
daniu złamanej kości lub nasta- 
wianiu zwichniętych członków. 
Ekstensywe l. ob. extensive. 
Ekstensywny l. rozszerzający 
się, rozciągły, obszerny; gospo- 
darstwo e-ne, prowadzone na du- 
żych obszarach, ale bez należy- 
tego wysiłku, z małym nakła- 
dem; nienatężone (w przeci- 
wieństwie do gospodarki inten- 
zywnej). 

Ekstenuacja l. przedłużenie 
(co do czasu); wytrzymanie. 
_ Ekstenuować ł. odbierać dług 
ciążący na dobrach królewskich 
przez trzymanie ich w dzierża- 
wie. 

Eksterjoryczny ni. zewnętrz- 
ny. 

Eksterjoryzacja ni. w spiry- 
tyzmie: wydzielenie się ciała a- 
stralnego z medjum. 

Eksterminacja l. wytępienie, 
zagłada, wyniszczenie, wygna- 
nie. 

Ekstern Ł, Eksternista ni. ze- 
wnętrzny; uczeń przychodni nie 
mieszkający w zakładzie nauko- 
wym; ten, co składa egzamin 
łącznie z uczniami, przygotowa- 
wszy się prywatnie; w szpitalu 
lekarz przychodni. 



Eks 



134 



Ekt 



Eksternat ni. pensja lub szko- 
ła dla uczniów przychodnich. 

Eksterytorialny ni. zagranicz- 
ny, niepodlegający prawom kra- 
jowym ogólnym. 

Eksterytorjalność ni. w pra- 
wie międzynarodowem: wyłącze- 
nie z pod rygoru praw danego 
państwa; przysługuje ono za- 
granicznym dyplomatom akre- 
dytowanym w danem państwie, 
a także okrętom jednego pań- 
stwa, gdy się znajdują na wo- 
dach drugiego państwa. 

Ekstorsja l. wymuszanie cze- 
go na kim, wydobycie czego od 
kogo siłą lub groźbą. 

Ekstra l. dodatkowy, nadlicz- 
bowy; nadzwyczajny; bardzo, 
nader, osobno, oprócz; rodzaj 
gry w piłkę; w Ameryce Półn. 
nadzwyczajne wydanie gazety z 
powodu jakiej ważnej wiadomo- 
ści. 

Ekstracug n. nadzwyczajny 
pociąg kolei żelaznej. 

Ekstradować l. usunąć prze- 
mocą z majątku, wydalić z kra- 
ju, oddając w ręce władzy za- 
granicznej. 

Ekstardycja l. wydanie prze- 
stępcy lub zbiega przez władze 
jednego państwa władzom dru- 
giego. 

Ekstrafajn n. wyborny, dosko- 
nały. 

Ekstrahent l. ten, kto robi a. 
otrzymuje wyciąg z jakich akt, 
ksiąg. 

Ekstrahować l. robić wyciąg 
(ekstrakt) z książek, z akt. 

Ekstrakcja l. wydobywanie, 
wyciąganie. 

Ekstrakt l. wyciąg z czego np. 
z pism, z ziół, z mięsa; świade- 
ctwo o wpisie do ksiąg hipotecz- 
nych. 



Ekstr aktor l. robiący wyciąg, 
wypis. 

Ekstran, Ekstraneusz ł. obcy, 
przybysz zagraniczny; ob. Eks- 
tern. 

Ekstraordynarja ł. nadzwy- 
czajne dochody lub wydatki; 
ekstraordynaryjny, nadzwyczaj- 
ny, niezwykły. 

Ekstrapoczta (ob. ekstra i 
poczta) poczta wynajęta w go- 
dzinach nieobjętych rozkładem 
jazdy, szybka poczta. 

Ekstr atery tor jalny ni. niena- 
leżący do terytorjum państwo- 
wego. 

Ekstrawagancja /. zachowy- 
wanie się przesadne, dziwactwo, 
nadużycie. 

Ekstrawagować /. pleść głup- 
stwa, przesadzać. 

Ekstynkcja l. gaszenie, wy- 
gaśnięcie, stłumienie. 

Ekstynktor ł. przyrząd ręczny 
do gaszenia ognia. 

Ekstyrpacja l. wyrwanie z ko- 
rzeniami, wykorzenienie, wytę- 
pienie, wyłuskanie, wyskroba- 
nie. 

Ekstyrpator ł. gracownik, na- 
rzędzie rolnicze do wykorzenia- 
nia chwastów, do spulchniania 
gruntu i do przykrywania zasie- 
wów. 

Ekswinkulacja ni. uchylenie 
się, uwolnienie się. 

Ekswiscerować l. wycieńczać, 
wyczerpywać siły. 
Ekswota l. ofiary. 
Eksykator ni. przyrząd do 
wysuszania przedmiotów wilgot- 
nych w nizkiej temperaturze; 
przetwór do osuszania murów z 
wilgoci. 

Ektoderma *g. zewnętrzna 
błona zarodka. 

Ektoparazyty *g. pasożyty 
zewnętrzne. 



Ekt 



135 



Ele 



Ektypografja *g. drukowanie 
literami wypukłemi. 

Ekumen g. proboszcz w Ko- 
ściele wschodnim. 

Ekumeniczny g. powszechny 
(sobór). 

Ekwał l. równość, jednako- 
wość. 

Ekwator ł. równik. 

Ekwatorjalny ni. równikowy, 
właściwy strefie międzyzwrot- 
nikowej. 

Ekwilibr ni. równowaga. 

Ekwilibrysta nł. umiejący u- 
trzymać się w równowadze 
wśród niezwykłych ruchów jak: 
skoczek na linie, linochód. 

Ekwilibrystyka ni. nauka o ró- 
wnowadze, umiejętność zacho- 
wania równowagi; obrotność, 
zręczność. 

Ekwinokcjalny l. równonocny, 
międzyzwrotnikowy; ob. Aeąui- 
noctium. 

Ekwipaż /. pojazd, powóz z 
zaprzęgiem; załoga okrętowa. 

Ekwipować /. zaopatrywać we 
wszystko co potrzebne, zbroić; 
e. się, sprawić sobie ubranie, 
sprzęty i meble, urządzać się; 
zagospodarowywać się. 

Ekwitacja l. nauka jazdy kon- 
nej. 

Ekwiwalencja ni. równoważe- 
nie się. 

r Ekwiwalent l. równoważnik, 
równoznacznik, równej wartości. 

Ek(w)iwok l. dwuznacznik. 

Ekwiwokacja ni. mówienie 
dwuznacznikami. 

Ekzema ob. Egzema. 

Elaborat l. wypracowanie piś- 
mienne. 

ćlan /. (elan) rozpędzenie się, 
zapęd; zapał, uniesienie. 

Elastyczny g. [/.] sprężysty, 
rozciągliwy, giętki, chwiejny, 
dający się łatwo nagiąć, nie ma- 



jący pewnych zasad; elastycz- 
ność, sprężystość. 

Elateryt *g. kauczuk kopalny. 

Elbik n. ob. Halbe cwel we. 

Eldorado h. bajeczna kraina 
złota i bogactw, miejsce roz- 
koszne, urocze. 

Eleaci g. zwolennicy szkoły fi- 
lozoficznej greckiej, głoszący, 
że świat fizyczny jest tylko po- 
zorem, byt zaś jednością samą 
w sobie, bez wszelkiej różnolito- 
ści. 

Elear, Eljer węg. harcownik, 
rycerz odważny, wyzywający 
przed wojskiem podjazdami nie- 
przyjaciela. 

Elegancja l. wdzięk, wykwint- 
ność, wytworność; wyszukany 
smak w ubiorze; ozdobność, do- 
bry smak. 

Elegant /. modniś, strojniś, 
ubierający się pięknie; elegan- 
cki, wytworny, wykwintny, 
strojny; elegantować się, stroić 
się. 

Elegiaco w. w muz. smętnie. 

Elegja g.-l. utwór poetyczny 
pełen smutku, tęsknoty, żal, 
tren; elegijny, żałosny, rzewny, 
smutny. 

Elejson g. zmiłuj się! 

Elekcja l. wybór, obiór (np. 
panującego); elekcyjny, obieral- 
ny, zwołany w celu obioru. 

Elekt l. wybrany, nowoobra- 
ny. 

Elektor l. wyborca; dawny ty- 
tuł niektórych panujących ksią- 
żąt niemieckich, którzy mieli 
prawo obierania cesarza. 

Elektoralny ni. wyborczy. 

Elektorat śrl. księstwo rzą- 
dzone przez elektora. 

Elektrochemitypja *g. ulep- 
szony sposób trawienia na cyn- 
ku drogą galwaniczną. 

Elektrochemia *g. nauka o 



Ele 



136 



Ele 



zjawiskach chemicznych, wywo- 
łanych prądem elektrycznym; 
zastosowanie elektryczności do 
celów chemicznych. 

Elektroda, Elektrod *g. bie- 
gun (koniec) drutu, przez który 
przechodzi prąd elektryczny; e. 
dodatni — anod; e. ujemny — ka- 
tod (ob.). 

Elektrodynamika, Elektroki- 
netyka *g. nauka o prawach e- 
lektryczności w stanie ruchu i o 
wzajemnym wpływie prądów 
elektrycznych. 

Elektrodynamometr *g. przy- 
rząd do mierzenia siły prądów, 
wytwarzanych przez dynamo- 
maszyny. 

Elektrofor *g. przyrząd służą- 
cy do wytwarzania elektryczno- 
ści ciągłej, złożony z krążka e- 
bonitowego, pokrytego krążkiem 
metalowym, opatrzonym rękoje- 
ścią. 

Elektroindukcja ni. wzbudze- 
nie prądu elektrycznego przez 
sąsiedztwo z drugim prądem. 

Elektrokinetyka *g. ob. Elek- 
trodynamika. 

Elektrolit *g. ciecz, w której 
pod wpływem prądu elektrycz- 
nego zachodzi zmiana chemicz- 
na cz. rozkład (elektroliza). 

Elektroliza *g. rozkład che- 
miczny ciał płynnych podczas 
przechodzenia przez nie prądu 
elektrycznego. 

Elektromagnes *g. sztabka z 
żelaza miękkiego (kutego), o- 
winięta drutem izolowanym, 
przeobrażona w magnes działa- 
niem prądu elektrycznego. 

Elektromagnetyczny *g. opar- 
ty na działaniu elektromagne- 
sów (telegraf, sygnał). 

Elektromagnetyzm *g. nauka 
o związku i wzajemnym wpły- 
wie zjawisk magnetycznych i e- 



lektrycznych; magnetyzm wzbu- 
dzony działaniem prądu elek- 
trycznego. 

Elektrometalurgja *g. wydo- 
bywanie metalów z rud za po- 
mocą prądu elektrycznego. 

Elektrometeor *g. zjawisko 
atmosferyczne, w którym działa 
elektryczność. 

Elektrometr *g. przyrząd do 
mierzenia ilości i siły napięcia 
elektryczności. 

Elektromotor ni. przyrząd 
przeobrażający energję elektry- 
czną w pracę mechaniczną, przy- 
rząd wzbudzający elektryczność 
dynamiczną. 

Elektromotoryczna ni. siła e- 
lektro - wzbudzająca, wytwarza- 
jąca prąd elektryczny w stosach 
elektrycznych. 

Elektron g. podług Williama 
Croksa atom elektryczny co do 
wielkości = dwutysiącznej cząst- 
ce atomu wodoru, łączący się z 
atomem materji. 

Elektrooptyka *g. badanie 
związku pomiędzy elektryczno- 
ścią a światłem. 

Elektropunktura ni. leczenie 
chorych elektrycznością, pusz- 
czaną przez igły wetknięte w 
ciało, galwanopunktura. 

Elektroskop *g. przyrząd wy- 
kazujący, czy badany przedmiot 
jest naelektryzowany i jaką e- 
lektrycznością. 

Elektrostatyka *g. nauka o 
prawach elektryczności w stanie 
równowagi, spokoju, o obja- 
wach elektryczności nagroma- 
dzonej w ciałach. 

Elektrotaktyzm ni. zdolność 
oddziaływania organizmu na 
prądy elektryczne, galwanotak- 
tyzm. 

Elektrotechnik *g. uczony lub 
technik pracujący nad zastoso- 



Ele 



137 



Ele 



waniem elektryczności; budują- 
cy aparaty elektrotechniczne. 

Elektrotechnika *g. zastoso- 
wanie elektryczności do celów 
technicznych, do urządzeń prak- 
tycznych, np. do oświetlania, do 
telefonów, telegrafów i t. p. 

Elektroterapja *g. leczenie 
prądem elektrycznym. 

Elektrotyp *g. to samo co 
Galwanotyp. 

Elektrotypja *g. klisze mie- 
dziane (galwanoplastyczne) o- 
trzymane drogą elektryczności, 
z których można drukować. 

Elektryczna *g. baterja ob. 
Baterja; e-a maszyna, aparat 
do wzbudzania i zbierania elek- 
tryczności; e-e światło, światło 
wzbudzone prądem elektrycz- 
nym; e-e światło żarowe, pole- 
gające na żarzeniu się włókna 
węglowego; e-e światło łukowe, 
tworzące się między końcami 
dwóch prętów węglowych; e-ie, 
za wpływem elektryczności, na- 
gle, wstrząsająco; e-y, zawiera- 
jący w sobie elektryczność, dzia- 
łający za pomocą elektryczno- 
ści, poruszający, pobudzający, 
wzruszający; e-y prąd, przebieg 
elektryczności po przewodniku, 
a głównie po drutach; elektrycz- 
ność, siła objawiająca się w 
przyrodzie (pieruny) i w róż- 
nych ciałach, wskutek tarcia, o- 
grzewania lub zetknięcia, siła ta 
wywołuje liczne zjawiska, znaj- 
dujące zastosowanie w praktyce 
(telegraf, telefon, oświetlanie 
i t. d.) 

Elektryzować nł. wzbudzać,, u- 
dzielać elektryczności; przen. 
nagle wzruszać, ożywiać, pobu- 
dzać, podniecać, wstrząsać, spra- 
wiać nagłe i silne wrażenie; 
elektryzująco, wzruszająco, pod- 
niecająco. 



Element l: żywioł; główny za- 
sadniczy pierwiastek życia; pier- 
wotna materja; część składowa 
zasadnicza jakiej rzeczy; e. e- 
lektryczny, ogniwo elektryczne, 
ogniwo w stosie galwanicznym, 
przyrząd do wytwarzania prą- 
dów elektrycznych złożony z 
cynku i miedzi albo cynku i wę- 
gla, zanurzonych w roztworze 
i soli połączonych drutem; ele-. 
menta, początki czego, zasady 
główne. 

Elementarny l. początkowy; 
prosty, łatwo zrozumiały; ży- 
wiołowy (klęski e-ne). 

El-ench g. w logice: istotny 
punkt w dow T odzeniu; główny 
wątek dowodzenia. 

Elephantiasis ni. słoniowaci- 
zna — choroba polegająca na 
nadmiernym rozroście i zgrubie- 
niu chorego organu. 

Eleuterja, Eleuzis g. uroczy- 
stości w star. Grecji na cześć 
Zeusa za wyzwolenie Grecji od 
najazdu Persów; wyzwolenie; 
nazwa stowarzyszenia mającego 
na celu wyzwolenie z nałogu pi- 
cia trunków alkoholowych, gry 
w karty, palenia tytoniu i roz- 
pusty. 

Eleuteryzm ni. zasady Eleute- 
rji. 

Eleuzynje g. uroczystości w 
Eleusis na cześć Demetry. 

Elevated {domyśl, road) a. 
(elevejted)' w Amer. Półn. gór- 
na kolej — w skróceniu oznaczo- 
najtakże przez „L". 

Elew /. wyehowaniec, uczeń; 
e-ka, uczenica, wychowanka. 

Elewacja /. wzniesienie; w 
archit. widok zewnętrzny bu- 
dynku; w artylerji: kąt, jaki 
tworzy przy wystrzale oś lufy 
z linją poziomą; podniesienie 
wylotu działa. 



Ele 



138 



Elw 



Elewator l. przyrząd mecha- 
niczny do ładowania ciężarów z 
okrętów, z wagonów, do windo- 
wania, do przesypywania; win- 
da; e. zbożowy, wielki magazyn 
zbożowy z mechanizmem do ga- 
tunkowania, czyszczenia i prze- 
chowywania zboża. 

Eif skand, powietrzny a. 
ziemski duch w podaniach skan- 
dynawskich. 

Eliberować l. uwalniać. 

Eliksir ar. wyciąg lub odwar 
roślinny; płyn leczniczy; płyn z 
cudownemi własnościami. 

Eliminacja Ł rugowanie, unie- 
ważnienie, wyrzucenie, wykreśle- 
nie z ksiąg; w algiebrze: usu- 
nięcie jednej niewiadomej dla 
uproszczenia zadania. 

Eliminować l. wykreślać, usu- 
wać, rugować, unieważniać. 

Elipsa g. linja krzywa zam- 
knięta, wynikająca z ukośnego 
przecięcia stożka; droga, jaką w 
ciągu roku gwiazda pozornie o- 
pisuje; opuszczenie wyrazu w 
zdaniu, wyrzutnia. 

Elipsoida *g. ciało powstałe 
przez obrót połowy elipsy około 
osi krótszej — ogólny kształt 
ziemi; elinsoidalny, mający po- 
stać elipsy. 

Elintyczny g. w matematyce: 
należący do elipsy; w fizyce i 
astron. biegnący po drodze, któ- 
ra jest elipsą; w gramatyce i lo- 
gice : wypowiedziany z opuszcze- 
niem, z wyrzutnią. 

Elita /. wybór czego, kwiat 
np. młodzieży; towarzystwo wy- 
borowe. 

Elizeum, Elizjum g., Elizej- 
skie pola, u starożytnych: krai- 
na błogosławionych, miejsce po- 
bytu bohaterów T po śmierci: nie- 
bo, raj. 



Elizja Ł opuszczenie samogło- 
ski lub spółgłoski. 

Eljen! węg. niech żyje, wi- 
wat! 

El jer ob. Elear. 

Elki dolnon. futro z tchórza. 

Ellis Island a. (ajland) nazwa 
wyspy koło Nowego Yorku, na 
którą przewożą emigrantów z 
Europy celem zbadania, czy mo- 
żna ich wpuścić do Stanów Zjed- 
noczonych, czy też ma się ich 
deportować z powrotem. 

Elma św. ogień, światło ele- 
ktryczne, pokazujące się u 
szczytu wysokich przedmiotów 
np. masztów. 

Elogium l. pochwalne słowa, 
wyrazy, napis (na nagrobku). 

Elohim hebr. Bóg. 

Elokucja l. wysławianie, spo- 
sób mówienia, wyrażenie. 

Elokwencja ł. wymowność, ła- 
twość i piękność wysłowienia, 
dar przekonywania i wzrusza- 
nia innych, wymowa, krasomów- 
stwo; elokwentny, wymowny. 

Elongacja ni. wydłużanie, od- 
ległość kątowa planety od słoń- 
ca, t. j. kat utworzony przez li- 
nje poprowadzone od oka patrzą- 
cego do słońca i planety. 

Elopement a. wykradzenie się, 
ucieczka (np. panny z domu ce- 
lem zawarcia małżeństwa wbrew 
w T oli rodziny). 

Elucydacja l. wyjaśnienie, ob- 
jaśnienie, wyświetlenie. 

Elukubracja ni. rzecz z tru- 
dem ale bez talentu wypracowa- 
na (zwłaszcza piśmienna); roz- 
prawa piśmienna; słaby utwór 
literacki. 

Eluwjalny ni. grunt powsta- 
ły w ? skutek zwietrzenia skalne- 
go podłoża. 

Eluzja l. naigrawanie się. 

Elwecwelwe ob. Halbecwelwe. 



Elz 



139 



Eme 



Elza n. obręcz żelazny, koło 
rozpęd owe. 

Elzewiry, nazwa bardzo cen- 
nych wydań starożytnych klasy- 
ków drukowanych od r. 1592 do 
1680 w Leodjum i Amsterdamie 
przez drukarzy tegoż nazwiska; 
rodzaj druku naśladujący druk 
tych wydań (od nazwiska dru- 
karzy holenderskich Elzevir). 

Emablować /. bawić (kobie- 
ty). 

Emąlja /. szkliwo, szklista^ po- 
włoka różnokolorowa; lśniąca 
powłoka zębów; emaljować, po- 
wlekać emalją; pokrywać odbi- 
cia fotograficzne żelatyną dla 
nadania im połysku; emaljernia, 
oddział fabryki w którym wy- 
roby pokrywają emalją (szkli- 
wem). 

Emanacja ł. wypływ, np. pro- 
mieni światła z ciała świecące- 
go; wyłanianie się; wyłonienie 
się z Boga wszystkiego, co ist- 
nieje; emanacyjna teorja świa- 
tła ob. Emisyjna teorja. 

Emancypacja l. wyzwolenie, 
usamowolnienie; dążenie do nie- 
zależnego stanowiska; równou- 
prawnienie. 

Emancypant ł. zwolennik e- 
mancypacji kobiet; emancypan- 
tka, kobieta żądająca równou- 
prawnienia z mężczyznami. 

Emancypator l. krzewiciel e- 
mancypacji, oswobodziciel. 

Emancypować L usamowal- 
niać, uwalniać od zależności. 

Emanować ł. wydzielać, wyła- 
niać. 

Emaus, obchód ludowy w dru- 
gie święto W. Nocy (od nazwi- 
ska miasta w Palestynie). 

Emballage /« (a^balaż) ob. 
Ambalaż. 

Embargo [/.] przyaresztowa- 
nie okrętów z ładunkiem w por- 



cie; zamknięcie portu; zakaz 
wywozu, wwozu lub przewozu; 
wszelkie prawne ograniczenia 
dotyczące handlu lub transpor- 
tu; przen. położyć e., zabrać lub 
zatrzymać samowolnie rzecz cu- 
dzą. 

Embarkować /. wsiąść na o- 
kręt, wsadzić na okręt (wojsko, 
działa), ładować towary na o- 
kręty. 

Embarras de (du) choix /. 
(anbara do (dii) szua) kłopot z 
wyborem z powodu obfitości 
przedmiotów odpowiednich. 

Embarras de richesse /. (a«- 
bara de riszes) trudność wybo- 
ru z powodu obfitości przedmio- 
tów do wyboru. 

Embetować się /. nudzić się. 

Emblema, Emblemat g. uzmy- 
słowienie, symbol, znak, godło. 

Emblematyczny *g. przedsta- 
wiony pod figurą, pod przeno- 
śnią, symboliczny, alegoryczny. 

Embolizm g. wsunięcie dnia 
lub miesiąca w rachubie czasu 
celem uregulowania. 

Embolja g. zatkanie naczyń 
krwionośnych. 

Embrjogienja *g. powstanie i 
rozwój zarodka. 

Embrjologja *g. nauka o roz- 
woju zarodka. 

Embrjon g« zarodek ludzki lub 
zwierzęcy. 

Embrionalny ni. zarodkowy; 
początkujący. 

Emendacja 2. poprawienie, 
sprostowanie. 

Emendationes ł. pomyłki w 
druku do poprawienia. 

Emersja l. wynurzenie się (z 
cienia). 

Emeryt l. urzędnik, który wy- 
służył przepisaną ilość lat i uzy- 
skał pensję dożywotnią; ten, 
który z powodu podeszłego wie- 



Eme 



140 



Emp 



ku, osłabienia sił fizycznych lub 
umysłowych ustąpił z urzędu; 
emerytować, udzielić dymisję z 
emeryturą. 

Emerytura ni. pensja doży- 
wotnia po wysłużeniu pewnej li- 
czby lat i wyjściu ze służby. 

Emetica L środki wymiotne. 

Emetyk g. związek kwasu 
winnego, antymonilu i potasu — 
lek, sprowadzający wymioty. 

Emfatyczny g. wymuszony 
napuszony, przesadny (w mo- 
wie). 

Emfaza g. silny nacisk kła- 
dziony na pewne wyrazy lub wy- 
rażenia; przesada, napuszystość 
w mowie. 

Emfiteuta g. {późń.) dzierża- 
wca trzymający grunty na pra- 
wach emfiteutycznych; emfiteu- 
tyczny, dotyczący emfiteuzy. 

Emfiteuza śrł. wieczysta dzier- 
żawa dziedziczna. 

Emfizema g. chorobliwe roz- 
dęcie tkanki komórkowej, ro- 
zedma płuc. 

Emigracja ł. wychodźtwo z 
kraju. 

Emigrant ł. wychodźca. 

Emigrować l. opuszczać kraj 
ojczysty dla osiedlenia się w in- 
nym. t 

Eminencja l. wysokość, dostoj 
ność (tytuł kardynałów). 

Eminent l. uczeń celujący. 

Eminenter l. znakomicie, do- 
skonale. 

Emir ar. władca, tytuł ksią- 
żąt mahometańskich. 

Emisarjusz l. wysłaniec poli- 
tyczny z tajemnym poleceniem, 
na zwiady lub dla propagandy. 

Emisja l. puszczenie w obieg 
nowych papierów wartościo- 
wych; wypuszczenie; emisyjna 
teorja światła, teorja emanacyj- 
na, podług której z przedmiotu 



świecącego rozchodzą się cząst- 
ki światła; ob. undulacyjna teo- 
rja. 

Emitent L wypuszczający pa- 
piery procentowe w obieg na 
mocy ustawy zatwierdzonej 
przez rząd. 

Emitować ł. wypuszczać, pu- 
szczać w obieg. 

Emocja ł. wzruszenie, wzbu- 
rzenie. 

Emocjonalny ni. skłonny do 
wzruszeń; bezpośrednio zależny 
od pdrażnień nerwowych, wzru- 
szeniowy. 

Emocjonować ni. wzruszać. 

Emolliens w 1. mn. Emollien- 
tia ł. środek lekarski rozmięk- 
czający. 

Emolument l. pożytek, korzy- 
ści, zysk, dochód prawny z 
czemś .połączony, z czegoś pły- 
nący, dochód uboczny. 

Empire /. (a n pir) cesarstwo; 
styl, kierunek estetyczny z cza- 
sów pierwszego cesarstwa fran- 
cuskiego, usiłujący odtwarzać 
sztukę starożytną, grecko-rzym- 
ską, odznacza się bogactwem o- 
zdób zarówno w budownictwie 
jak w bronzownictwie i w sto- 
larstwie meblowem i dekoracr'- 
nem; suknia empire ma stan 
bardzo krótki, prawie sięgający 
pachy i duże wycięcie dokoła 
szyi. 

Empirejski l. nieziemski, raj- 
ski, niebieski. 

Empireum l. najwyższa sfera 
niebieska, siedlisko światłości 
(Boga i rozkoszy), miejsce po- 
bytu dusz błogosławionych, nie- 
bo, raj. 

Empireumatyczny *g. w 
chem. ogrzewany bez przystępu 
powietrza; przypalony, przyswę- 
dzony. 

Empirja g. doświadczenie. 



Emp 



141 



Enc 



Empirjo-krytycyzm *g. teorja 
wyprowadzająca świadomość z 
praw biologicznych. 

Empiryczny *g. oparty jedy- 
nie na doświadczeniu; empiry- 
czna filozof] a, filozof ja wywo- 
dząca wszelkie poznanie z do- 
świadczenia (w przeciwieństwie 
do filozof ji spekulacyjnej). 

Empiryk g. działający i opie- 
rający się tylko na doświadcze- 
niu. 

Empiryzm *g. ob. empiryczna 
filozof ja. 

Emplette /. (a»plet) zakup, 
sprawunek. 

Emploi/. .(a n plua) dosł. u- 
rząd; w teatrze: rodzaj ról po- 
wierzanych jakiemu aktorowi. 

Empora *g. galerja nad na- 
wami kościoła. 

Emporjum, Emporja gA. głó- 
wne, ważne miejsce składowe 
handlu; ważnv punkt handlowy. 
Empuza g. rodzaj grzybka pa- 
sorzytującego na owadach, od 
którego szczególnie giną mu- 
chy. 

Emulacja l. współzawodnic- 
two, współubieganie się. 
Emulator l. współzawodnik. 
Emulować i. współzawodni- 
czyć, iść o lepsze, rywalizować. 
Emulsja Ł zawiesina, miesza- 
nina tłuszczów z wodą mająca 
pozór mleka; emulsyjna klisza, 
e-ny papier, w fotografji: tafla 
szklana, celuloidowa, a. papier 
przykryty z jednej strony e- 
mulsją żelatynową czułą na 
światło. . 

Emulsyna ni. część składowa 
migdałów i niektórych innych 
nasion. 

Emundować L oczyszczać, u- 
niewinniać, usprawiedliwiać; e. 
się; oczyszczać się z zarzutów. 
En arriere /. (a« narier) w tył. 



En attendant /. (a» nata*- 

da n ) tymczasem. 

En avant /. (a n naiva n ) na- 
przód. 

En bagatelle f. (a n bagatel) 
jako drobnostkę (lekceważyć). 

En bloc /. (a» blok) ogółem, 
ryczałtem, hurtem. 

En canaille /. (a n Jeana j) nik- 
czemnie, podle; traktować ko- 
goś pogardliwie. 

En carriere /. (a n karier) ga- 
lopem, cwałem, w największym 
pędzie. 

En chef /. (a» szef) główny 
naczelnik, głównodowodzący, na 
czele. 

En chiffres /. (a» szifr) w 
szyfrowanem (tajnem) piśmie. 

Enchirydjon g. podręcznik 
zwięźle napisany; książka pod- 
ręczna. 

Enchorjalne ni. pismo ob. De- 
motyczne pismo. 

Enclave /. (a*klaw) część te- 
rytorjum obcego państwa znaj- 
dująca się całkowicie w obrębie 
danego państwa. 

En comparaison /. (a» kąpa- 
rezą) w porównaniu. 

Encore /. (a n kor) jeszcze raz, 
bis (używane celem zmuszenia 
autora, muzyka, śpiewaka do 
powtórzenia). 

Encyklika g.-Ł okólnik, odez- 
wa papieża do biskupów. 

Encyklografja *g. encyklope- 
dja pewnej gałęzi wiedzy. 

Encyklopedia *g. treść wiedzy 
ludzkiej ; alfabetyczny zbiór wia- 
domości tyczących się jednej lub 
różnych dziedzin wiedzy; całość 
wiedzy w pewnym zakresie; en- 
cyklopedyczny, wszechstronny. 

Encyklopedysta *g. mający 
wiele wiadomości z różnych dzie- 
dzin wiedzy; filozof -wolnomyśli- 



End 



142 



Ene 



ciel francuski z końca XVIII-go 
wieku. 

Endecja (ze skr. N. D.) naro- 
dowa demokracja, nazwa znanej 
partji politycznej w Polsce. 

Ende gut, alles gut n. gdy ko- 
niec dobry, wszystko dobre; ko- 
niec wieńczy dzieło. 

Endemja g. choroba stale pa- 
nująca w jakiej miejscowości, 
swojska, miejscowa; endemiczne 
choroby, nieustannie lub przez 
długi czas panujące choroby w 
jednej miejscowości. 

En depot /. (a» depo) oddać 
na skład do przechowania; na 
składzie. 

En detail /. (a» detaj) szcze- 
gółowo, drobnostkowo, częścio- 
wo, na małą skalę. 

En deux /. (a n do) we dwóch, 
we dwie, we dwoje. 

Endogamja *g. zakaz zawie- 
rania małżeństw z osobą obcego 
rodu, szczepu, jako podstawa u- 
rządzeń rodzinnych w pewnym 
dawnym okresie rozwoju ludzko- 
ści; małżeństwo wewnątrz ple- 
mienia zawarte. 

Endogieniczny *g. rosnący we- 
wnątrz. 

Endolimfa *g. płyn wodnisty 
w uchu wewnętrznym. 

Endesmoza *g. przenikanie, 
przesiąkanie płynu rzadszego do 
gęstszego przez błonę. 

Endosperma g. bielmo, zapas 
materjałów odżywczych w nasie- 
niu służących ero karmienia za- 
rodka podczas kiełkowania. 

Endossement /. ob. Indosa- 
ment. 

Endotermiczny *g. pochłania- 
jący ciepło (w przeciwieństwie 
do egzotermiczny). 

Endowment a. (endaument) 
suma zapisana na jakiś użytek; 
fundacja, wyposażenie, posag. 



Endymjon g. (mit.) kochanek 
Seleny, bogini księżyca; uosobie- 
nie wiecznej młodości i rozkosz- 
nych marzeń. 

Endywja iv. gatunek cykor ji, 
którego liście są używane jako 
sałata. 

Eneada g. dziewiątka. 

Eneasz (Aeneas) u Homera: 
nazwisko bohatera z wojny tro- 
jańskiej, obrońcy miasta Troje 
(Ilium); u Vergiljusza: Eneasz 
po długiej wędrówce po upadku 
Ilium przybył do Italji i tam za- 
łożył Rzym. 

En echange /. (a* esza n ż) w 
zamian. 

En effigie /. (a^nefiżi) w por- 
trecie; powiesić en effigie, po- 
wiesić na szubienicy portret ska- 
zanego zamiast niego samego, z 
powodu jego nieobecności; po- 
wiesić kogoś symbolicznie. 

Eneida (Aeneida) l. epopeja 
napisana przez poetę Vergilju- 
sza opiewająca wędrówkę Enea- 
sza z ziemi trojańskiej ao Italji 
i założenie przez niego państwa 
rzymskiego. 

Enemy alien a. ob. Alien ene- 
my. 

Energiczny g. pełen energji; 
pełen siły fizycznej i moralnej; 
mocny; z silną wolą; sprężysty. 

Energietyka *g. nauka o e- 
nergji; dążność do sprowadzenia 
wszelkich objawów w przyrodzie 
do pojęcia energji. 

Energietyzm *g. podstawy 
nauki o wytrzymałości. 

Energja g. moc, siła charak- 
teru, sprężystość i niezłomność 
woli zdolnej i gotowej zawsze 
do czynu, dzielność, wytrwałość; 
w naukach fizycznych: zdolność 
do wykonywania pracy. 

Enerwacja ł. rozdrażnienie, 



Ene 



143 



Enp 



zdenerwowanie, opadanie z sił, 
newroza. 

Enerwować ł. denerwować, 
rozdrażniać. 

En face /. (a n fas) widziany 
z przodu, całą twarzą. 

En familie /. (a« famij) w ro- 
dzinie, w domowym kole, między 
sobą. 

Enfant /. («»/«») dziecko; e. 
prodige (-prodiż) cudowne dzie- 
cko; e. prodigue (-prodig) dzie- 
cię marnotrawne, syn marnotra- 
wny; e. terrible {-teribl) dzie- 
cię okropne; człowiek, który nie- 
właściwym odżywianiem się trzy- 
ma ciągle innych w obawie; e-s 
perdus (-perdu) pierwsi żołnie- 
rze idący do ataku i dlatego zwy- 
kle straceni. 

Enfilade /; ć>&. Anfilada. 

Enfoncer la porte ouverte (/. 
(a»fąse la port uweri) dosl. wy- 
łamywać drzwi otwarte: zwal- 
czać urojone przeszkody. 

Engagement m (engejdź- 
ment) zobowiązanie; umówione 
rendez-vous; zaręczyny; zajęcie, 
posada. 

Engagement -/• . (a^gażma n ) 
zobowiązanie, przyjęcie na posa- 
dę; ob. Angażować.- 

En gale /. (a« gal) w przepi- 
sanym, paradnym stroju. 

En germe ■■/. . («" żerni) w ■ [za- 
lążku. ■ 

Engonady g. klęczące posta- 
cie w płaskorzeźbach egipskich. 

En grandę tenue /. (a" gra*d 
temid -w stroju paradnym, uro- 
czystym. 

En grand seigneur /. (a" gra* 
seuwr) po wielkopańsku, jak 
wielki- pan. 

Engroista, Engrosista <o6. en i 
grcs) kupiec hurtowny, sprze- 
dający towar tylko w większych 



ilościach. 






En gros /. (a n gro) na wielką 
skalę, w wielkiej ilości, hurtem, 
w masie, w całości. 

Enharmoniczne *g. tony 
dźwięki o różnej nazwie, lecz 
brzmiące jednakowo na niektó- 
rych instrumentach np. fis i ges. 

En herbe /. (a» nerb) dosl. w 
trawie przen. kiełkujący, zapo- 
wiadający się na przyszłość. 

Enigma, Enigmat g. zagadka. 

Enigmatyczny *g. zagadkowy. 

Enkaustyka *g. wpalanie farb 
na porcelanie, malowanie gorą- 
cemi farbami woskowemi. 

Enklawa ob. Enclave. 

Enklityka g. wyraz nieakcen- 
towany, zwykle jednozgłoskowy, 
łączący się z wyrazem poprzed- 
nim. 

Enkracja g. powściągliwość. 

Enkratyci g. sekta w II w., 
która wstrzymywała się od mię- 
sa, wina i małżeństwa. 

Enkrynity *g. kopalne gatun- 
ki lii ji morskich, znajdywane w 
pokładach drugorzędnych. 

En masse /.■-(&« mas) w ma- 
sie, ryczałtem, ogółem, w wiel- 
kiej ilości. 

En miniaturę /. (a« miniatur) 
na małą skalę, w zmniejszeniu. 

Enologja *g. nauka traktują- 
ca o winach. 

Enometr *g. narzędzie do rnie-^ 
rżenia siły wina. 

En ordre de bataille /. (a« 
nordr do bataj) w szyku bojo- 
wym. 

En passant /. (a» pasa") mi- 
mochodem, w przelocie. 

Enopatja *g. leczenie się wi- 
nem. 

En prise /. (a n priz) w sza- 
chach, warcabach itp.: kamień 
(figura, pieszek) zostawiony 
przeciwnikowi do wzięcia, do bi- 
cia. 



Enp 



144 



Ent 



En profil /. (a n profil) w pro- 
filu, widziany z boku, rysowany 
w przecięciu. 

Enąuete f. (a"ket) ob. Ankieta. 

En regard /. (a» rgar) w ró- 
wnoległym przekładzie (o pis- 
mach, drukach), w tłómaczeniu 
juxtalinearnem. 

En sautoir /. (a" sotuar) dosł. 
na krzyż, w kształcie krzyża: 
nosić (co) jako order, jako 
wstążeczkę orderową, na kształt 
orderu a. wstążeczki orderowej. 

Ensemble /. (a"sa"bl) dosł. 
razem; ogół, całość, zgodność, 
zespół; w muz. wykonanie lub 
kompozycja zbiorowa. 

Ense et aratro ł. mieczem i 
pługiem. 

Entelechja g. duch, dusza ja- 
ko istota urabiająca organizm 
(własny) i nadająca mu formy. 

Ententa /. (a»ta"ta) państwa 
sprzymierzone (Francja, An- 
lja, Rosja, Włochy) przeciw 
państwom centralnym (Niemcy, 
Austro-Węgry). 

Entente cordiale /. (a n taH 
kordiał) porozumienie serdecz- 
ne, stosunki serdeczne między 
państwami. 

Enterografja *g. opisanie 
wnętrzności, jelit. 

Enterclity *g. kamienie kisz- 
kowe. 

Enterologja *g. część anatomji 
opisowej, traktująca o wnętrzno- 
ściach. 

Enterotomja % g. operacja 
przecięcia kiszki. 

Entertainment a. (entertejn- 
ment) miła rozmowa, uczta, bie- 
siada, podejmowanie gości, za- 
bawa. 

Entomografja *g. opisanie o- 
wadów. 

Entomolog *g. badacz i znaw- 
ca owadów. 



Entomologja *g. nauka o o- 
wadach, owadoznawstwo. 

Entoparazyty *g. pasorzyty 
wewnętrzne. 

Entourage /. (a»turaż) oto- 
czenie. 

En tous cas (a« tuka) w każ- 
dym razie, na wszelki wypadek; 
duża parasolka od słońca i de- 
szczu. 

Entrance a. (entrens) wejście, 
wchód. 

Entrechat /. {aHrsza) skok w 
tańcu, połączony z krzyżowa- 
niem nóg. 

Entrecóte /. (a n trkot) kotlet 
bity cielęcy z żeberkiem. 

Entree /. (a n tre) wejście, 
wchód, opłata za wejście, wstęp. 

Entrcfilet /. (aHrfile) wsta- 
wka ważnej treści między arty- 
kułami w dzienniku, w gazecie. 

Entremets /. (a»trme) dania 
między pieczystem a wetami: 
leguminy i t. p. 

Entre nous soit dit /. (a ,l tr 
nu sua di) mówiąc między na- 
mi; niech to między nami zosta- 
nie; w zaufaniu. 

Entrepot /. (aHrpo) skład to- 
warów. 

Entrepreneur /. (a Jt trprenór) 
przedsiębiorca. 

Entrepryza ob. Anterpryza. 

Entresola p. Antresola. 

Entrevue f. (a*trwu) widze- 
nie się, spotkanie się, zobacze- 
nie się z kim, rozmowa z osobą 
mającą pewne znaczenie, w celu 
dowiedzenia się jej zapatrywań. 

Entrez /. (a"tre) proszę 
wejść ! 

En trois ąuarts /. (a" trua 
kar) wizerunek przedstawiają- 
cy twarz widoczną w trzech 
czwartych. 

Entropja g. ta część wewnętrz- 
nej energji ciała, która nie jest 



Ent 



145 



Epi 



już zdolna do dalszej przemia- 
ny na pracę. 

Entuzjasta g. zapaleniec, za- 
gorzalec w celu szlachetnym. 

Entuzjazm g. uniesienie, szla- 
chetny zapał, zachwyt; entuzja- 
zmować się, zapalać się do cze- 
go. 

Entymemat g. wnioskowanie 
skrócone, w którym opuszczono 
pośrednie ogniwa, jako łatwo 
domyślne. 

Enumeracja IŁ wyliczenie. 

Enuncjacja ł. wyrażenie zda- 
nia lub myśli; ważne oświadcze- 
nie złożone ze strony rządu w 
parlamencie lub w ogóle ze stro- 
ny jakiejś grupy ludzi, partji etc. 

Enveloppe /. (a n vlop) koper- 
ta, owinięcie. 

En vogue /. (a n tuog) mający 
powodzenie, rozgłos, będący w 
modzie. 

Enzootja *g. choroba zara- 
źliwa bydła, panująca stale w ja- 
kiej okolicy. 

Enzyma g. ferment nieorga- 
niczny, rozpuszczalny. 

E. o. sk?\ ex officio (ob.) 

Eocen *g., Eoceniczna a. Eo- 
ceńska formacja trzeciorzędo- 
we, najstarsze osadowe pokłady 
ziemi. 

Eoceniczny *g. trzeciorzędny. 

Eodem {dom. die) ł. w tymże 
(dniu, czasie). 

Eo instante l. w tej chwili. 

Eo ipso Ł tym samym, wła- 
śnie, dlatego. 

Eol g. bożek wiatru; harfa 
eolska, instrument muzyczny 
strunowy, w którym dźwięki wy- 
wołuje powiew wiatru uderzają- 
cego o struny; pieśń e. rodzaj li- 
ryki greckiej. 

Eon g. długi przeciąg czasu, 
wieczność; e-y, u gnostyków: 
duchy pośredniczące między Bo- 



giem a stworzeniem; e. zły — 
Demiurg (ob.); e. dobry — 
Chrystus. 

Eos g. jutrzenka. 

Epakta g. liczba która poka- 
zuje o ile dni rok księżycowy 
prędzej się kończy od słoneczne- 
go (służy do oznaczenia kiedy 
nów przypada); w kalendarzu: 
liczba złota. 

Epanafora g. powtórzenie te- 
go samego wyrazu na początku 
kilku zdań po sobie idących. 

Eparch g. zarządca prowincji. 

Eparchja g. wielkorządztwo, 
namiestnictwo; djecezja bisku- 
pa greckiego. 

Epatant /. (epata") zdumie- 
wający, osłupiający. 

Epenteza g. wtrącenie głoski 
w wyraz. 

Epicentrum ni. punkt na po- 
wierzchni ziemi, leżący wprost 
nad głównym ogniskiem trzęsie- 
nia ziemi. 

Epicheremat g. sylogizm, któ- 
rego jedna przesłanka lub obie 
są stwierdzone przez wniosek z 
nich wynikający a. przez inne 
zdanie. 

Epicier /. (episje) kupiec ko- 
rzenny; przen. mieszczuch nale- 
żący do stanu kupieckiego. 

Epicki, epiczny g. opowiadają- 
cy, opisowy, bohaterski; poezja 
epiczna ob. Epika. 

Epicykl *g, koło toczące się 
po okręgu innego koła. 

Epicyklojda *g. krzywa, opi- 
sana przez punkt okręgu koła 
toczącego się po innym okręgu. 

Epidemja g. choroba zaraźli- 
wa dotykająca naraz wielu ludzi 
w jednym czasie i obejmująca 
pewną przestrzeń kraju, choroba 
nagminna, zaraza. 

Epidemjologja *g. nauka o 
chorobach nagminnych. 



Epi 



146 



Epi 



Epiderma g. naskórek. 

Epidot *g. kamień ozdobny: 
wodny krzemian wapnia, glinu 
i żelaza, zabarwiony na zielono i 
żółto. 

Epifanja g. dosl. jawienie się: 
święto Trzech Króli. 

Epifenomen g. zjawisko pod- 
rzędne towarzyszące zjawisku 
głównemu. 

Epifity *g. rośliny żyjące na 
innych roślinach, niekoniecznie 
pasożytnicze. 

Epifora g. w retoryce: powta- 
rzanie tych samych wyrazów 
na końcu kilka zdań po sobie 
idących. 

Epigienetyczna *g. teorja, teo- 
rja rozwoju. 

Epigieneza *g. stopniowe roz- 
wijanie się jestestw; teorja stop- 
niowego rozwoju. 

Epiglotis g. nagłośnia, nakry- 
wka krtaniowa, języczek. 

Epigoni, Epigonowie g. potom- 
kowie; naśladowcy i propagato- 
rzy wielkich idei gienjalnych 
poprzedników, mniej jednak od 
nich zdolni. 

Epigraf g. dewiza, godło, na- 
pis. 

Epigrafika g. nauka o odczy- 
tywaniu dawnych napisów na 
murach, kamieniach, pomnikach. 

Epigram. Epigramat g. krót- 
ki wiersz dowcipny, fraszka. 

Epik g. poeta epiczny. 

Epika #. poezja epiczna, opo- 
wiadająca o dawnych czynach i 
zdarzeniach bohaterskich. 

Epikryza *g. zestawienie obja- 
wów choroby z wynikami sekcji 
pośmiertnej. 

Epikureizm ni. nauka filozofa 
greckiego Epikura (34L — 270 
prz. Chr.) o pokładaniu szczę- 
ścia w spokoju duszy i rozum- 
nym użyciu przyjemności życia, 



później pojęta jako hołdowanie 
uciechom zmysłowym; zmysło- 
wość, rozwiązłość. 

Epikurejczyk, człowiek hołdu- 
jący rozkoszom zmysłowym; e- 
pikurejski, zmysłowy, rozpustny 
(od imienia filozofa Epikura). 

Epilemma g. zarzut, który 
mówca sam sobie czyni, aby w 
ten sposób zapobiedz postawie- 
niu tego zarzutu ze strony in- 
nych. 

Epilepsja g. wielka choroba, 
padaczka, choroba św. Walente- 
go. 

Epileptyk g. chory na padacz- 
kę. 

Epilog g. zakończenie (mowy, 
poematu, powieści itp.); domó- 
wienie, zawierające wyjaśnienie 
niektórych szczegółów. 

Epinicjon. Epinicjum, Epini- 
kion g. pieśń zwycięska. 

Epipedometrja *g. mierzenie 
płaszczyzn. 

Episjer ob. Epicier; episjer- 
stwo, ogół episjerstwa, fach e- 
pisjerów, konserwatyzm miesz- 
czański. 

Episkopalny ni. kościół panu- 
jący w Anglji Kościół na crele 
którego stoi monarcha i bisku- 
pi. 

Episkopat g: biskupstwo; wy- 
święcenie na biskupa; władza 
biskupia; ogół biskuoów. 

Episcopus in parribus infide- 
lium ł. biskup w dzielnicach po- 
gańskich, biskup bez djecezji. 

Epistemologia *g. teorja po- 
znania. 

Epistoła non erubescit ł. list 
się nie rumieni, list śmielszy niż 
język. 

Epistolarjusz ł. zbiór listów. 

Epistolarny /. mający charak- 
ter listu. 



Epi 



147 



Epu 



Epistolografja g. sztuka pisa- 
nia listów. 

Epistoła g.-Ł list; czytanie 
podczas Mszy św. ustępu z pi- 
sma ŚW., najczęściej z listów a- 
postolskich. inacz.: lekcja; _ u- 
twór poetyczny w rodzaju listu, 
długi i nudny. 

Episylogizm *g. w logice wnio- 
sek dodatkowy, uzupełniający 
inny wniosek. 

Epitafjum g. napis na na- 
grobku, nagrobek. 

Epitslamjum *g. pieśń wesel- 
na, wiersz ku uczczeniu pań- 
stwa, młodych. 

Epitet g. określenie przymiot- 
nikowe lub rzeczownikowe, ma- 
jące rzecz lub imię lepiej schara- 
kteryzować; przydomek dawany 
komu od jego zaieiy a. wady. 

Epitomator *g. robiący skróty 
lub wyciągi z dzieł innych auto- 
rów. 

Epitome g. skrót, konspekt, 
streszczenie (np. książki). 

Epizod g. ustęp w mowie, w 
poemacie, powieści, historji, 
wtrącony, nienależący do głów- 
nej akcji; opis zdarzenia zbacza- 
jący od głównego przedmiotu; 
wypadek, zdarzenie; epizodycz- 
ny, dodatkowy, wtrącony, nie 
należący do głównego przedmio- 
tu, mimochodem opowiedziany. 

Epizoiczny *g. żyjący na zwie- 
rzętach. 

Epizootja *g. zaraza na bydło, 
wogóle na zwierzęta, pomorek. 

Epizować *g. nadawać chara- 
kter epiczny. 

E piuribus imum L z wielu je- 
dno (t. j. z wielu ludów, stanów j 
— jeden naród, jedno państwo), 
(motto Stanów Zjednoczonych 
wybijane na monetach amery- 
kańskich). 

Epoda g. śpiew końcowy po 



strofie i anty strofie; mały poe- 
mat liryczny. 

Epoka g. moment rozpoczyna- 
jący erę; chwila przełomowa 
rozpoczynająca nowy rozwój hi- 
storyczny; okres czasu; w a- 
stron. czas, od którego liczy się 
bieg ciała niebieskiego: planety 
komety lub księżyca; epokowy, 
pamiętny, ważny, wybitny, zna- 
mienny, stanowiący epokę. 

Epolety /. naramienniki na 
mundurze wojskowym. 

Eponim g. w staroż. Atenach 
wyższy urzędnik, urzędowy o- 
piekun wdów i sierot, sądził 
sprawy niewolników, kierował 
uroczystościami, załatwiał spra- 
wy międzynarodowe; od jego 
imienia brał nazwę miesiąc, 
przez który urzędował. 

Epopeja, Epos g. poemat bo- 
haterski,poetyczna opowieść ma- 
jąca za treść wielkie wypadki i 
czyny bohaterskie jednej osoby 
lub narodu; epopeiczny, wspa- 
niały, podniosły, godny opisu w 
epopei. 

Epreuve /. Ceprów") próba, 
pierwsza odbitka sztychu, foto- 
grafja. 

Epreuves d'artiste /. (eproiu 
dartist) pierwsze (najcenniej- 
sze) odbitki miedziorytów, jesz- 
cze bez żadnego napisu, tylko z 
podpisem artysty. 

Epruwetka /. walcowate dęte 
naczynie szklane w jednym koń- 
cu otwarte do robót chemicz- 
nych, do doświadczeń, probów- 
ka. 

Epuracja t£. oczyszczenie (np. 
żołądka). 

E pur si muove! iv. a jednak 
sie porusza! (ziemia) — słowa 
Galileusza (1564—1642). 

Epuzer /. kandydat do mał- 
żeństwa. 



Equ 



148 



Ero 



Eąuator l. ob. Ekwator. 

Era g. epoka, niezwykle wa- 
żne dziejowe wydarzenie, od któ- 
rego zaczyna się rachuba lat; pe- 
wien okres w historji lub rozwo- 
ju danego przedmiotu, narodu, 
idei itp. 

Erato g. muza pieśni miłos- 
nych. 

Erb pierwiastek metaliczny 
(od nazwy miejscowości w Szwe- 
cji). 

Erb n. własność dziedziczna, 
szlachecka, spadek. 

Erdredon ob. Edredon. 

Ereb g. podziemie, kraina 
ciemności, państwo umarłych, 
piekło (u starożytnych). 

Erekcja L wzniesienie czego, 
wystawienie, założenie, funda- 
cja; naprężenie, nabrzmienie; 
erekcyjny, fundacyjny. 

Erem g. pustelnia. 

Eremita g. samotnik, pustel- 
nik. 

Eretyczny ni. podbudzający. 
podrażniony. 

Eretyzm ni. pobudzalność, 
chorobliwe podrażnienie. 

Erga *g. praca potrzebna do 
pokonania jednej dyny na odle- 
głość jednego centymetra. 

Ergal *g. w fizyce: energja po 
tencjalna. 

Ergastulum l. więzienie dla 
niewolników okutych w kajda- 
ny. 

Ergo l. a więc, a zatem; e. 
bibamus! więc pijmy! 

Ergocista ni. uparcie dysputu- 
jacy, sprzeczający się. 

Ergograf *g. przyrząd wska- 
zujący znużenie mięśni, zapisu- 
jący ilość wykonanej pracy. 

Ergoterja ni. manja sprzecza- 
nia się. 

Ergotyna ni. sporysznik, wy- 
ciąg z rośliny sporyszu. 



Ergotyzm ni. skłonność do 
sporów. 

Erin, Eryn celt. dawna nazwa 
celtycka Irlandji. 

Erinnje g. (mit.) ob. Eumeni- 
dy. 

Eripe te morae i. nie zwlekaj, 
nie wahaj się. 

Eris g. bogini niesnasek. 
Eritis sicut dei l. będziecie jak 
bogowie. 

Erkier n. balkon na piętrze, 
ze wszystkich stron obmurowa- 
ny, opatrzony oknami. 

Erlkónig n. wlaść. Elfenkonig, 
król Elfów. 

Ermitaż [r.] nazwa muzeum 
i galerji obrazów w Petrogra- 
dzie. 

Erodentia l. środki gryzące. 
Erogować ł. wyprosić co u ko- 
go. 

Eroico w. w muz. bohatersko. 
Eros g. Amor, bożek miłości; 
miłość. 

Erotematyczna g. metoda ob. 
Sokratyczna metoda. 

Erotematyka *g. sztuka na- 
prowadzania za pomocą pytań 
na pożądaną odpowiedź. 

Erotoman a. człowiek podleg- 
ły erotomanji, oddany lubieżno- 
ści. 

Erotomanja g. szał miłosny. 
Erotyczny g. miłosny, lubież- 
ny; e-na poezja poezja liryczna 
opiewająca miłość. 

Erotyk g. poemacik miłosny. 
Erotyzm *g. kierunek w lite- 
raturze, którego przedmiotem 
I jest miłość płciowa; popęd 
płciowy; usposobienie romanso- 
we. 

Erozja ni. rozmywanie, żło- 
bienie, w geol. działalność żło- 
biąca wód bieżących, wywierana 
na powierzchni ziemi; erozyjny, 
powstały wskutek erozji. 



Erp 



149 



Esk 



Erpetologja *g. część zoologji j 
o gadach. 

Errant qui in prosperis rebus 
impetus fortunae se putant 
fugisse ł. mylą się, którzy są- , 
dzą, że w szczęściu uniknęli cio- 
sów losu. 

Errare humanum est ł. błą- 
dzić jest rzeczą ludzką. 

Errata l. sprostowanie omyłek 
drukarskich. 

Erratyczny ł> naniesiony przez 
wodę i lód, a. przez lodowiec; 
błędny. 

Error l. błąd, omyłka. 

Error in calculo ł. błąd w ra- 
chunku. 

Erudycja l. uczoność, wysokie 
wykształcenie naukowe, rozległa 
wiedza w pewnym kierunku. 

Erudyt a. Erudyta l. uczony 
człowiek, wysoko wykształcony, 
oczytany. 

Eruktacja i. odbijanie się, wy- 
mioty. 

Erupcja ł. wybuch z wnętrza 
ziemi. 

Erygować \ł. wznosić, wysta- 
wiać, ustanawiać, zakładać; u- 
fundować, sporządzić. 

Eryka g. roślina wrzos. 

Eryn ob. Erin. 

Erynnje ob. Erinnje. 

Erystyczny *g. prowadzący 
spory. 

Erytroskop, Erytrofitoskop *g 
rodzaj okularów, przez które ro- 
śliny zielone wydają się czerwo- 
nemi, a inne zabarwienia także 
przeinaczonemi. 

Erytrozyna *g. barwnik czer- 
wony. 

Erzherzog n. arcyksiążę. 

Es, as L zaprząg dwukonny; 
w muz. nuta e z bemolem. 

Es auł ob. Asawuła. 

Esbouąuet, Esbukiet /. rodzaj 



perfum kombinowanych z róż- 
nych zapachów. 

Escadron /. ob. Szwadron. 

Escalator a. (eskalejtor) ru- 
chome schody tworzące niejako 
łańcuch bez końca, którego je- 
dna część idzie do góry, druga 
zaś równocześnie w dół. 

Eschatokół g. zakończenie pi- 
sma. 

Eschatologia g. nauka kościo- 
ła o rzeczach ostatecznych (o 
śmierci, sądzie ostatecznym i ży- 
ciu zagrobowym). 

Escompte /. (eskąt) dyskon- 
to. 

Eseista /. autor szkiców lite- 
racko-naukowych (ob. Essai). 

E sempre bene iv. wszystko 
dzieje się najlepiej na tym naj- 
lepszym ze światów. 

Esencja l. istota; rzecz sama 
bez dodatków; treść, wątek; wy- 
ciąg; odwar; olejek eteryczny o- 
trzymany przez dystylację; e- 
sencjalny, istotny; esencjonalny, 
składający się z głównej istoty 
rzeczy, treściwy; pożywny, posil- 
ny, mocny. 

Eseńczycy hebr. sekta żydow- 
ska współczesna Chrystusowi, 
żyjąca w ascezie i wspólności 
dóbr. 

Es ist mir ganz Pomadę, ganz 
Wurst n. to mi wszystko jedno, 
mało mię to obchodzi. 

Eskadra /. oddzielna część 
floty wojennej. 

Eskadron /. ob. Szwadron. 

Eskalada /. wtargnięcie do 
szturmowanego miasta za po- 
mocą drabin; zakradanie się nie 
przez drzwi. 

Eskamoter /. kuglarz; umie- 
jący zręcznie chować przedmio- 
ty; zręczny złodziej; oszukańczo 
grający w karty. 

Eskamotować /. usunąć, u- 



Esk 



150 



Est 



kryć niepostrzeżenie jaki przed- 
miot w oczach widzów, sprząt- 
nąć co z przed oczu kuglarską 
sztuką; kraść zręcznie. 

Eskapada /. nierozważny wy- 
bryk, swawola; wymknięcie się; 
fałszywy skok konia. 

Esklandra /. skandal, zgorsze- 
nie. 

Esklaważ /. niewola; rodzaj 
bransolety w formie łańcuszka. 

Es kommt in den besten Fa- 
milien vor n. to się zdarza i w 
najlepszych rodzinach. 

Eskonto /. procent potrącany 
przy wypłacie należności przed 
terminem; ob. Dyskonto. 

Eskontować /. przen. wyzy- 
skać jaki wypadek przewidywa- 
ny, zanim się jeszcze zdarzył; 
ob. Dyskontować. 

Eskorta /. orszak służący do 
obrony w podróży; konwój, 
straż. 

Eskortować /. towarzyszyć, 
jako straż honorowa; zbrojno 
odprowadzać. 

Eskulap g.-l. bożek sztuki le- 
karskiej; przen. lekarz. 

Espanjoleta /. drążek z klam- 
ką przy oknie służący do zamy- 
kania go. 

Esparceta /. roślina pastewna 
strąkowa. 

Especes /. (espes) pieniądze, 
gotówka. 

Esperanto, nazwa jednego ze 
sztucznych języków międzyna- 
rodowych (utwór d-ra Zamen- 
hofa z Warszawy). 

Esplanada /. wyrównany plac 
przed dużemi budowlami, przed 
warownią lub wałami. 

Espressivo w. w muz. z naci- 
skiem, dobitnie. 

Esprit de ripostę /. (espri do 
ripost) skłonność i zdolność da^ 
wania odpowiedzi krótkich, traf- 



nych a ciętych, zdolność odcina- 
nia się. 

Esprit d'escalier /. {espri de- 
skalje) dowcip spóźniony, odpo- 
wiedz, która przychodzi na myśl 
po niewczasie (dosl. na scho- 
dach). 

Esprit du corps /. (espri dii 
kor) poczucie solidarności mię- 
dzy członkami tej samej korpo- 
racji. 

Esprit fort /. (espri for) tę- 
ga głowa; człowiek wolnomyśl- 
ny. 

Esq. skr. Esąuire a. (eskwajr) 
giermek, rycerz; tytuł używany 
z uprzejmości dla kogoś, zwła- 
szcza w adresowaniu listów 
(n. b. umieszcza się w skróceniu 
Esq. po nazwisku, n. p. John 
Smith Esq.). 

Esąuisse /. (eskis) szkic. 

Essai /. (esse), Essay a. (es- 
sej) szkic literacko - naukowy; 
nie długa rozprawa o danym 
przedmiocie z pewnego specjal- 
nego punktu widzenia, nie po- 
zbawiona cech naukowych, mi- 
mo iż nie trzyma się ściśle me- 
tod naukowych, a zarazem ma- 
jąca pewien polot artystyczny. 

Essbouąuet /. ob. Esbukiet. 

Esseista ob. Eseista. 

Esse quam videri mało ł. wo- 
lę być niż wydawać się. 

Estakada f. zamknięcie przy- 
stani lub ujścia rzeki przez wbi- 
cie wielkich pali; pomost wcho- 
dzący daleko w morze dla spa- 
cerujących w miejscach kąpielo- 
wych. 

Estampa /. rycina, miedzio- 
ryt. 

Estanciero h. właściciel a. do- 
zorca estancjń 

Estancja h. obszerny folwark 
w Meksyku. 

Esteta g. rozważający wszyst- 



Est 



151 



Eta 



ko ze stanowiska estetycznego; 
piszący o sztuce pięknej. 

Estetyczny g. zgodny z zasa- 
dami i czuciem piękna; piękny. 

Estetyk g. znawca piękna, 
sztuki, człowiek mający poczu- 
cie piękna. 

Estetyka *g. nauka o obja- 
wach piękna, o poczuciu piękna 
w życiu, sztuce, w literaturze i 
sztukach pięknych; filozof ja 
sztuki, piękna. 

Estetyzm *g. ocenianie wszy- 
stkiego ze stanowiska przeważ- 
nie estetycznego; poczucie pię- 
kna; rozmiłowanie w pięknie. 

Estezjologja *g. część fizjolo- 
gji obejmująca naukę o orga- 
nach zmysłów. 

Estezjometr *g. przyrząd mie- 
rzący zmniejszanie się czucia 
pod wpływem znużenia. 

Est modus in rebus l. jest 
sposób na wszystko; wszystko 
ma swoje granice, swoją miarę. 

Est nobis voluisse satis l. 
dość nam jest chcieć. 

Estofilaksja *g. wrażliwość 
obronna. 

Estokada /. cios przy fech- 
tunku; natrętna prośba o poży- 
czkę. 

Esto mihi l. dosl. niech mi bę- 
dzie: ostatnia niedziela przed 
Wielkim postem. 

Est ąuaedam flere voluptas 
l. jest pewna rozkosz w płaka- 
niu (w biadaniu, narzekaniu). 

Estr, w chem. nazwa prze- 
tworów eterycznych o zapachach 
owocowych. 

Estrada /. wzniesienie, pod- 
wyższone miejsce naprzeciw wi- 
dzów,' 'przeznaczone dla artysty, 
dl-a mówcy, dla prezydjum, etc; 
trybuna; estradowy, koncerto- 
wy. ..-.'■•■ 

jEstrjLgBii /. roślina Draganek. 



Estymacja, Estyma t. szacu- 
nek, poważanie, uszanowanie. 

Estymator l. czciciel, wielbi- 
ciel, adorator. 

Estymować l. poważać, sza- 
nować. 

Esy-floresy l. ozdoby w zyg- 
zaki, wężyki i inne linje niere- 
gularne. 

Eszelon /. dosl. szczebel dra- 
biny: szyk bojowy, w którym 
każdy następny oddział jest bar- 
dziej cofnięty od poprzedniego, 
stojącego obok; każda z części, 
na które dzieli się pułk podczas 
podróży. 

Eszofować się /. zapalać się, 
unosić się, gniewać się. 

Et ab hosce doceri l. i od wro- 
ga można się nauczyć. 

Etablissement /. (etablisma") 
urządzenie, zakład; budynek dla 
zabaw urządzony wykwitnie. 

Etablować się /. urządzać się, 
założyć i urządzić swój sklep, 
kantor, fabrykę. 

Etalaż /. wystawa towarów 
na pokaz. 

Etalon /. miara a. waga urzę- 
dowa, podług której sporządzają 
się i sprawdzane są inne; wzo- 
rzec, prototyp. 

Etamina /. tkanina wełniana, 
błyszcząca, prawie tak rzadka i 
ażurowa jak kanwa. 

Etap /. miejsce wypoczynku 
wojska lub aresztantów podczas 
marszu; odległość jednej stacji 
od drugiej; straż eskortująca 
aresztantów; okres stanowiący 
jakąś całość w ewolucji (rozwo- 
ju, historji) danego przedmiotu. 

Etat /. pensja, płaca służbo- 
wa urzędnika; żołd; wykaz spo- 
dziewanych dochodów i- wydat- 
ków, budżet; być na etacie, zaj- 
mować posadę stałą, pobierać 
stałą pensję; spaść z etatu, 



Eta 



152 



Eto 



stracić tę posadę z powodu jej 
zwinięcia lub zamienienia na 
tymczasową; etatowy, objęty 
budżetem; należący do składu 
urzędników; pobierający stałą 
płacę; zamieszczony na etacie. 

Etat (P) c'est moi /. (leta se 
mna) państwo to ja — słynne sło- 
wa przypisywane Ludwikowi 
XIV. 

Etaż /. piętro. 

Etażerka /. półki o kilku kon- 
dygnacjach, otwartych z boków, 
na książki i eleganckie drobiaz- 
gi; rodzaj patery, naczynie na 
wysokiej nóżce o kilku kondy- 
gnacjach. 

Etc. skr. Et cetera l. i tak da- 
lej; i tam dalej; i inne, i t. p. 

Eter g.-l. przypuszczalna sub- 
stancja wypełniająca przestrzeń 
wszechświata, z której powstał 
byt wszelki i której drgania sta- 
nowią światło; chem. bezbarw- 
ny płyn bardzo lotny, powstają- 
cy z działania kwasów na alko- 
hol, używany jako środek orzeź- 
wiający i znieczulający, służy 
także do użytków technicznych. 

Eternizować ni. uwieczniać. 

Eteromanja *g. nałóg upaja- 
nia się eterem. 

Eteryczny ni. lotny, powiew- 
ny, lekki; e-e olejki, ciecze lot- 
ne, silnie pachnące, wydobywa- 
ne z roślin. 

Eteryfikacja ni. zamiana na 
eter a. estr. 

Eteryzować ni. znieczulać ete- 
rem. 

Et haec facienda et illa non 
omittenda l. i to zrobić należy i 
tamtego nie pominąć. 

Et haec meminisse juvabit ob. 
Forsan... 

Etiuda /. ćwiczenie muzyczne, 
wprawa, skomponowana w po- 
staci utworu muzycznego* 



Etjologja *g. część medycyny, 
badająca przyczyny chorób. 

Etjologiczny *g. przyczynowy, 
będący powodem czego. 

Et lux perpetua luceat ei l. 
a światłość wiekuista niech mu 
świeci. 

Etnicy g. (późń.) poganie, 
bałwochwalcy. 

Etnicyzm *g. wiara w wielu 
bogów, wielobóstwo, poganizm. 

Etniczny g. tyczący się cech 
danego szczepu, ludu, narodu. 

Etnofagja *g. ludożerstwo. 

Etnofobja *g. nienawiść do 
obcoplemieńców, ksenofobja. 

Etnogienja *g. nauka o two- 
rzeniu się narodów. 

Etnogonja *g. nauka o pocho- 
dzeniu ludów. 

Etnograf *g. ludoznawca, ba- 
dacz etnografji. 

Etnograficzny *g. etnografji 
lub pewnego plemienia dotyczą- 
cy; etnograficzne muzeum, zbiór 
wytworów sztuki, narzędzi i u- 
biorów różnych narodów, oraz 
przedmiotów objaśniających spo- 
soby ich życia. 

Etnografja *g. opisowa nauka 
o ludach, ich obyczajach, sposo- 
bie życia, właściwościach umy- 
słowych, pieśniach, legiendach, 
wierzeniach; ludoznawstwo. 

Etnologja g. nauka o ludach 
i o rasach ludzkich, plemionach, 
wraz z ich właściwościami ana- 
tomicznemi i obyczajowemi. 

Etnopsychologja *g. nauka 
badająca, różnice w psychologji 
różnych ludów. 

Et nunc erudimini l. i niechże 
to posłuży ku waszemu zbudo- 
waniu (zwykle w znaczeniu iro- 
nicznym). 

Etognozja *g. nauka o zwy- 
czajach i obyczajach. 

Etologja *g. nauka o charak- 



Eto 



153 



Euf 



terze, obyczajach jakiego ludu; 
nauka o powstawaniu pojęć o 
moralności i obyczajów. 

Etoplastja *g. umiejętność 
wprowadzania etyki w życie, w 
zastosowanie. 

Etopsychologja *g. psycholo- 
gja obyczajów jakiego ludu. 

Et ąuorum magna pars fui ł. 
dosl. i których (dzieł i t. p.) 
wielką częścią byłem, t. j. i ja 
odegrałem przy tern znaczną 
rolę. 

Etrusk, naczynie etruskie (od 
starożyt. narodu Etrusków). 

Et sanguis et spiritus pecunia 
mortalibus ł. dla śmiertelników 
pieniądz jest i krwią i duszą. 

Et tenui case saepe vir ma- 
gnus exit Liz małej chaty wy- 
chodzi często wielki mąż. 

Et tu. Brute, contra me! ł. i 
ty, Brutusie (dom.: serdeczny 
mój przyjacielu), przeciwko 
mnie?! (słowa Cezara, gdy mię- 
dzy spiskowcami ujrzał Brutusa, 
którego uważał za swego naj- 
lepszego przyjaciela). 

Et tutti ąuanti ob. Tutti 
quanti. 

ćtui /. (etui) pudełko, fute- 
rał, puzderko. 

Etyczny g. dotyczący etyki; 
moralny, obyczajowy. 

Etyk g. uczony poświęcający 
się etyce; autor rozpraw o ety- 
ce. 

Etyka g. nauka o zasadach 
moralności; nauka o cnotach i 
obowiązkach; filozofja moralno- 
ści. 

Etykieta /. forma zachowania 
się przestrzegana w danej sfe- 
rze towarzyskiej; kartka z na- 
pisem przytwierdzona do przed- 
miotu, oznaczająca jego zawar- 
tość; etykietalny, ceremonjalny; 
zgodny z etykietą; ugrzeczniony 



bez serdeczności; etykietalność, 
zachowanie form etykiety. 

Etykietować /. zaopatrywać 
w etykiety. 

Etylen *g. gaz złożony z wę- 
gla i wodoru, część składowa 
gazu oświetlającego. 

Etymologiczna g. pisownia, 
pisownia zgodna z pochodze- 
niem (ze słoworodem) wyrazu; 
e-y słownik, słownik objaśniają- 
cy pochodzenie wyrazów. 

Etymologizować *g. badać a. 
objaśniać etymologję wyrazu. 

Etymologja g. część gramaty- 
ki o pochodzeniu wyrazów, sło- 
woród 

Eubj etyka *g. sztuka dobrego,, 
zdrowego życia. 

Eucharystia g. dośl. dziękczy- 
nienie: Wieczerza Pańska; Sa- 
krament Ciała i Krwi Pańskiej. 

Eudemonizm *g. uznawanie 
szczęścia osobistego a. powsze- 
chnego za najwyższy cel działal- 
ności ludzkiej. 

Eudemonja- g. trwała szczęśli- 
wość, uczucie szczęścia, rozkosz. 

Eudemonologia *g. nauka o- 
siągania szczęścia. 

Eud]'ometr *g. przyrząd do 
rozbioru chemicznego gazów. 

Eufemiczny, Eufemistyczny 
*g. określający rzecz jaką w 
sposób mniej drażliwy, milej 
brzmiący niżeli brzmiałaby wła- 
ściwa nazwa tej rzeczy. 

Eufemizm g. zastąpienie dra- 
żliwego wyrażenia wyrażeniem 
lub omówieniem mniej drażli- 
wym wzgl. obojętnym. 

Eufoniczny g. dźwięczny, har- 
monijny. 

Euf onj* a g. przyjemne brzmie- 
nie, miłodźwięk. 

Euforbja g. roślina wilczo- 
mlecz. 

Euforia g. przyjemne samo- 



Euf 



154 



Ewa 



poczucie, poczucie siły, zdrowia, 
błogostan. 

Eufuiści *g. nazwa poetów, 
odznaczających się wykwintną 
formą. 

Eugański, odnoszący się do 
Euganów, którzy ongi mieszkali 
około miasta Padwy. 

Eugienika g. nauka traktująca 
o ulepszeniu płodu, potomstwa, 
rasy (szczególnie ludzkiej), nau- 
ka o hodowli rasy ludzkiej. 

Eugienizm *g. dobre pocho- 
dzenie, należenie do wyższych 
klas społecznych; wpływanie na 
polepszenie potomstwa, rasy. 

Euhemeryzm ni. pojmowanie 
istot mitologicznych nadprzyro- 
dzonych, jako ludzi ubóstwio- 
nych (od imienia filozofa Euhe- 
mera). 

Eulogja g. dosl. poświęcenie, 
pobłogosławienie; rozsądek, w 
mowie i czynach; prawdopodo 
bieństwo. 

Eumenidy g. w mit. boginie 
zemsty i złego sumienia, furje 
(na głowach miały węże zamiast 
włosów). 

Eunomja g. dobre prawo, do- 
bry zarząd, dobra konstytucja. 

Eunuch g. rzezaniec, kastrat, 
pilnujący haremu. 

Eupatryda g. szlachcic (w 
staroż. Attyce). 

Eur, Eurus g.-l. wiatr wscho- 
dni albo południowo-wschodni. 

Eurazja, ląd Europy i Azji 
(ze złożenia wyrazów Eur[opa 
i] Azja). 

Eureka! g. znalazłem! okrzyk 
Archimedesa, gdy odkrył ciężar 
gatunkowy ciał. 

Europejski i. z Europy pocho- 
dzący, cywilizowany, gładki, de- 
likatny w obejściu; głośny, sła- 
wny. 

Europeizować ni. nadać euro- 



pejski wygląd, europejskie for- 
my. 

Eurus ob. Eur. 

Euryp g. morze (w poezji). 

Eurytmja g. proporcjonalność, 
harmonja form, linji — w budyn- 
kach; rytmiczność w słowach i 
muzyce. 

Eutanazja g. łagodna śmierć 
bez cierpienia; śmierć w stanie 
łaski. 

Euterpe g. muza muzyki i po- 
ezji lirycznej. 

Eutrofja *g. dobre odżywia- 
nie. 

Eutych janie ni. sekta nie u- 
znająca natury ludzkiej w Chry- 
stusie, monofizyci (od założy- 
ciela Eutychesa). 

Euxyn g. morze Czarne. 

Ev. skr. en ville (a* wij) w 
miejscu (na listach). 

Ev. skr. Eventualiter ob. 
Ewentualnie. 

Evenement /. ob. Ewenement. 

Eventus belli dubius est l. 
wynik wojny jest wątpliwy. 

Eventus stultorum magister 
l. wynik (niepowodzenie) jest 
nauczycielem głupców. 

Evoe, Evohe! y. radosny o- 
krzyk u Greków, radość. 

Evviva! w. niech żyje! wiwat! 

Ewakuacja l. ustąpienie, opu- 
szczenie warowni lub kraju 
przez wojska; opróżnienie szpi- 
tala z chorych. 

Ewaluacja ni. ocenienie, osza- 
cowanie, określenie wartości. 

Ewangieliczny g. według za- 
sad nauki Chrystusa, pełen pro- 
stoty i miłości bliźniego, świą- 
tobliwy, wzniosło-religijny. 

Ewangielik, protestant, wy- 
znawca zasad Lutra lub Kalwi- 
na; ewangielicko - augsburski, 
J podług nauki Lutra; ewangieli- 



Ewa 



155 



Exa 



cko-reformowany, podług nauki 
Kalwina. 

Ewangiełista g. (późń.) autor 
Ewangielji, opowiadacz Ewan- 
gielji. . r 

Ewangielizowac ni. opowiadać 
twańgielję. 

Ewangielja g.-l. radosne po- 
słannictwo, dobra nowina; zwia- 
stowanie o przyjściu Zbawiciela; 
4 pierwsze księgi Nowego Te- 
stamentu; ustęp z tych ksiąg 
czytany w kościele w czasie 
Mszy Św.; ewangielijka, książe- 
czka z ewangieljami. 

Ewangieljarz śrl., Ewan gięli - 
starjon g. {późń.) książka śred- 
niowieczna z Ewangieljami na 
niedziele i święta. 

Ewaporacja l. parowanie, ula- 
tnianie się, wyziew. 

Ewazja l. ucieczka z więzie- 
nia; upadek sprawy wskutek 
niestawienia się w sądzie powo- 
da; usprawiedliwienie się. 

Ewazywna /. odpowiedź wy- 
mijająca, nieodsłaniająca myśli 
odpowiadającego. 

Ewekcja Ł jedna z wielkich 
niejednostajności w biegu księ- 
życa wynikająca skutkiem ruchu 
osi wielkiej obiegu księżycowe- 
go. 

Ewekt, Ewekta l. cło od wy- 
wozu; wywóz, handel wywozo- 
wy, eksport. 

Ewenement /. zdarzenie, wy- 
padek osobliwy. 

Ewenjencja śrl. wychodźtwo, 
emigracja. 

Ewentualny l. możliwy, przy- 
puszczalny, mogący się zdarzyć; 
ewentualnie, na wszelki wypa- 
dek, możliwie, przypuszczalnie, 
z zastrzeżeniem, warunkowo; e- 
wentualność,możliwość nastąpie- 
nia jakiego wypadku, zdarzenia. 

Ewidencja nł. oczywistość, na- 



oczna prawda, pewność; wykaz, 
dowód, zbiór lub wykaz dowo- 
dów jakiegoś faktu. 

Ewig Weibliche ob. Das ewig-. 

Ewikcja l. poręczenie, pew- 
ność, rękojmia, gwarancja, za- 
pewnienie, zabezpieczenie; ewik- 
cyjny, zabezpieczony, zagwaran- 
towany. 

Ewikcjonować ni. zabezpie- 
czać, gwarantować. 

Ewiktor ni. dający ewikcję. 

EwinkowacL udowadniać. 

Ewiracja l. kastracje. 

Ewokacja l. zapozwanie do są- 
du niewłaściwego. 

Ewolucja i. rozwój; przeobra- 
żenie, przekształcenie; natural- 
ny i stopniowy rozwój tego, co 
się mieści w danej rzeczy, oso- 
bie, gatunku, rasie i t. d. lub w 
danej idei; w marynarce: ruchy 
i obroty floty wojennej; w woj- 
sku lądowem: wszelka zmiana 
szyku; ewolucyjna eskadra, od- 
dział floty, który przez ciągłe 
zmiany ruchu okrętów niepokoi 
nieprzyjaciela; ewolucyjna teo- 
rja ob. Ewolucjonistyczna teo- 
rja. 

Ewolucjonista nt. zwolennik 
teorji ewolucyjnej; ewolucjoni- 
styczna teorja, nauka wyprowa- 
dzająca wszystkie rośUny i zwie- 
rzęta od jednego lub niewielu 
gatunków pierwotnych; teorja 
rozwoju, Darwinizm. 

Ewolucjonizm nł. teorja roz- 
woju form i czynności bardziej 
złożonych z prostszych. 

Eworsja nł. działalność wody 
w wodospadach — wyżłabiają- 
ca, wydrążająca z powodu ruchu 
wirowego głazów. 

Ex- l. były, dawny, niegdyś; 
ob. także Eks- 

Ex abrupto Ł bez przygoto- 
wania, znienacka. 



Exa 



156 



Exe 



Ex aeąuo l. dosl. z równie słu- 
sznych względów (np. współza- 
wodniczących o nagrody wyna- 
grodzić jednakowo wobec jedna- 
kowych wyników współzawodni- 
ctwa). 

Ex aeąuo et bono l. wedle pra- 
wa i słuszności. 

Ex animo L z serca. 

Ex arena funiculum nectis l. 
z piasku bicz kręcisz. 

Exaudi l. dosl. wysłuchaj: na- 
zwa 6ej niedzieli po Wielkiej 
Nocy. 

Ex auribus cogniscitur asinus 
/. po uszach poznać osła. 

Ex bene placito \l. podług upo- 
dobania. 

Exc skr. Excudit (ob.) 

Ex capite l. z głowy, z pamię- 
ci. 

Ex cathedra l. z katedry, na 
mocy swego posłannictwa, swe- 
go stanowiska, jak profesor; i- 
ron. wypowiadanie swych opinji 
tonem przecinającym wszelką 
dyskusję, zbyt pewnie. 

Excelsior! Ł w górę, wyżej! 

Exceptio l. wyjątek; e. confir- 
mat (probat) regulam l. wyją- 
tek potwierdza regułę; e. verita- 
tatis i. dosl. wyłączenie prawdy; 
odwołanie się do zeznań świad- 
ków, domaganie się stawienia 
świadków. 

Exceptis excipiendis l. z wy- 
jątkiem tego co należy wyłą- 
czyć. 

Exces (F) du mai produit le 
bien l. (lekse dii mai produi 16 
bję) z nadmiaru złego rodzi się 
dobro. 

Exchange a. (eksczendż) wy- 
miana; weksel; giełda. 

Excidat illa dies L niech ten 
dzień idzie w niepamięć, nie 
wspominajmy o tern. 

Ex cinere in prunas l. z popio- 



łu w żar; przen. z deszczu pod 
rynnę. 

Excitat auditor studium l. pil- 
ny słuchacz pobudza gorliwość. 

Ex composito l. stosownie do 
umowy. 

Excl., Exclusive l. z wyłącze- 
niem, z wyjątkiem. 

Excudit l. (na sztychach) wy- 
rył (następuje podpis rytowni- 
ka). 

Excusgs du peu /. (ekskuze 
du po) wybaczcie, że tak mało. 

Ex duobus malis minus est e- 
ligendum l. ob. Ex malis eligere. 

Execratus l, wyklęty. 

Exegi monumentum l. dosl. u- 
kończyłem pomnik, wzniesienie 
sobie samemu pomnika trwałe- 
go (zasługi); e. m. aere peren- 
nius wystawiłem pomnik trwal- 
szy niż ze spiżu. 

Exempla docent l. przykłady 
uczą. 

Exempla illustrant non pro- 
bant l. przykłady objaśniają, ale 
nie są dowodem przekonywają- 
cym. 

Exempla sunt odiosa l. przyta- 
czanie przykładów (nazwisk lu- 
dzi) jest nienawistne, budzi nie 
nawiść. 

Exempla trahunt >l. przykłady 
pociągają (do naśladowania). 

Exempli causa a. Exempli gra- 
tia ł. dla przyładu, jako przy- 
kład. 

Exemplis discimus l. uczymy 
się na przykładach. 

Exemplo magis quam ratio- 
ne vivimus l. żyjemy raczej po- 
dług przykładu, niż według ro- 
zumu. 

Exemplum Ł przykład. 

Exemptio l. wyjątek, uwolnie- 
nie. * 

Exequatur \l. niech będzie wy- 
konane; potwierdzenie bulli pa- 



Exe 



157. 



Exp 



pieskiej przez rząd krajowy; u- 
znanie obcego konsula handlowe 
go przez rząd. 

Exercitatio artem parat l. 
ćwiczenie prowadzi do doskona- 
łości. 

Exercitatio optimus est magi- 
ster l. ćwiczenie jest najlepszym 
nauczycielem. 

Exercitium ł. ćwiczenie. 

Ex factis non ex dictis amici 
pensandi ł. przyjaciół trzeba o- 
ceniać podług ich czynów a nie 
ze słów. 

Exigit et e statuis farinas L 
dosl. nawet z posągów wyciąga 
mąkę t. j. umie każdą rzecz wy- 
korzystać. 

Exhibition /. (ekshibisją) i a. 
( ekskibiszn ) wystawa. 

Ex hoc numero est ł. z tej sa- 
mej liczby. 

Exilium ł. wygnanie. 

Ex improviso ł. niespodzianie. 

Ex improviso subvenit ipse 
Deus Ł niespodzianie Bóg sam 
przychodzi z pomocą. 

Ex inferno ł. z piekła. 

Exit a. wyjście. 

Exitus ł. zejście śmiertelne, 
śmierć. 

Exitus acta probat l. koniec 
chwali dzieło. 

Ex jurę, Ex legę ł. z mocy 
prawa, z ducha ustawodaw- 
stwa. 

Ex lex 8. poza prawem (ter- 
minem tym określają na Wę- 
grzech stan bezprawny polega- 
jący na tern, że rząd wbrew 
przepisom konstytucji rządzi 
bez parlamentu, a w szczególno- 
ści nakłada i ściąga podatki, re- 
krutuje wojsko etc). 

Ex libris Ł z książek, z księ- 
gozbioru (wyrazy na naklejanej 
na okładce książek etykiecie, po 



nich następuje nazwisko właści- 
ciela książki), ob. Ekslibrysa. 

Exlibrisa ob. Ekslibrysa. 

Ex libro doctus Ł ob. Doctus 
ex libro. 

Ex lingua stulta veniunt in- 
commoda multa ł. głupi język ro- 
bi wiele szkody. 

Ex magna coena stomacho fit 
maxima poena l. obfita uczta 
sprowadza dużą karę na żołą- 
dek. 

Ex malis eligere (eligenda 
sunt) minima 1. z wielu złych 
rzeczy (wybierać należy) naj- 
mniej złe. 

Ex mandato Ł z polecenia, z 
rozkazu. 

Ex necessitate l. z konieczno- 
ści. 

Ex nexu l. ze związku, na (w) 
skutek związku. 

Ex nihilo l. z niczego. 

Ex nihilo nihil ł. z niczego nic. 

Ex nunc ł. dosl. od teraz, od 
tejże chwili, od chwili obecnej. 

Exodus l. wyjście; nazwa dru- 
giej księgi pięcioksięgu Mojże- 
sza. 

Ex officio ł. (skr. ex offo) z 
urzędu,- na mocy władzy, urzę- 
dowi przysługującej, z urzędo- 
wego obowiązku. 

Ex omnibus aliąuid, in toto ni- 
hil ł. z wszystkiego po trochu, a 
wogóle nic. 

Ex operę artifex agnoscitur ł. 
mistrza poznać po dziełach jego. 

Ex oriente lux ł. ze wschodu 
światłość idzie. 

Ex parte l. po części. 

Expectorantia i. środki lekar- 
skie ułatwiające wyrzucanie fle- 
gmy. 

Ex pede Herculem ł. po stopie 
poznać Herkulesa. 

Expedite l. doskonale. 

Experience passe science /. 



Exp 



158 



Exu 



(eksperja n s pas sja*s) doświad- 
czenie jest ważniejsze, niż nau- 
ka. 

Experientia l. doświadczenie; 
e. docet doświadczenie uczy; e. 
est optima rerum magistra, do- 
świadczenie jest najlepszą mi- 
strzynią. 

Experimentum in anima viii L 
doświadczenie na zwierzętach, 
na istotach nędznych, nie mogą- 
cych się bronić. 

Experto crede Roberto L wierz 
doświadczonemu (Robertowi — 
imię dodane dla rymu). 

Explicit L (skr. volumen expli- 
citum est) koniec, skończone. 

Explicite l. wyraźnie, jasno. 

Expose /. wyłuszczenie, wyja- 
śnienie, przedstawienie sprawy, 
sprawozdanie. 

Ex post L sąd o faktach już 
nastąpionych oparty na ocenie- 
niu ich następstw; sąd o daw- 
nej przeszłości oparty na poglą- 
dach dziś istniejących. 

Ex post facto ł. po czynie; nie 
należy karać za czyny spełnio- 
ne przed wydaniem zakazu. 

Expresowa kompanja w Amer. 
Półn. przedsiębiorstwo zajmują- 
ce się przesyłką towarów, pie- 
niędzy i innemi czynnościami 
bankowemi; łączy ono tedy w 
sobie czynności transportowe, 
bankowe i po części pocztowe. 

Express /. ob. Ekspres. 

Ex propriis l. własnemi środ- 
kami. 

Ex professo l. z urzędu; z po- 
wołania. 

Ex promptu l. bez przygoto- 
wania, naprędce, nagle. 

Exquis /. (etcski) wybrany, 
doborowy. 

Exquisite L wybornie, wy- 
śmienicie, doskonale. 

Ex quovis ligno non fit Mer- 



curius L z jakiegokolwiek drew- 
na nei zrobisz Merkurego. 

Ex re ł. z okazji. 

Exsudat ob. Ekssudat. 

Extemporale ob. Ekstempora- 
le. 

Ex tempore L od razu coś ro- 
bić, bez przygotowania; impro- 
wizować. 

Extensive ł. obszernie, w ca- 
łej rozciągłości. 

Exterieur /. (eksterjór) po- 
wierzchowność, wygląda strona 
zewnętrzna; e. du metier (dii 
met je) wygląd zewnętrzny ^ od- 
powiadający ściśle uprawiane- 
mu zawodowi. 

Extr., Extract skr. Extractus 
ł. wyciąg. 

Extra ł. zewnątrz; oprócz; 
wyjąwszy ; nadzwyczajny, osobli- 
wy; ob. także Ekstra. 

Extra iocum l. żart na bok. 

Extra muros l. za murami 
miasta, zewnątrz murów. 

Extraneus l. ob. Ekstran. 

Extraordinaire /. (ekstraordi- 
ner) nadzwyczajny. 

Extra ordinem ł. nie w porzą- 
dku. 

Extrema necessitas extremis 
nixitur rationibus ł. ostateczna 
konieczność ostatecznemi posił- 
kuje się argumentami. 

Extreme /. (ekstrem) krańco- 
wy. 

Extreme (les) se touchent /. 
(Jezekstrem só tusz) ostatecz- 
ności się stykają (schodzą). 

Extremis malis extrema reme- 
dia ł. na skrajne zło, skrajne le- 
karstwo. 

Exul ł. wychodziec, emigrant; 
wygnaniec z kraju, wywołaniec, 
banita. 

Ex ungue leonem ł. poznać 
lwa po pazurach. 

Ex uno disce omnes l. z jed- 



Exu 



159 



Fac 



nego sądź, jacy są wszyscy (ja- 
kie jest wszystko). 

Ex usu ł. z obyczaju. 

Ex vitulo bos fit ł. z cielęcia 
powstaje wół. 

Ex voto ł. na zasadzie ślubu. 

Ezopowy, zwięzły i trafny (od 
imienia greckiego bajko-pisarza 
Ezopa). 



Ezoteryczny g. tajemny, prze- 
znaczony wyłącznie dla wtajem- 
niczonych, nieprzystępny dla o- 
gółu. 

Ezoteryk g. badacz nauki prze- 
znaczonej tylko dla wtajemni- 
czonych. 

Ezoteryzm *g charakter nau- 
ki dostępnej tylko dla wtajem- 
niczonych. 



F. 



F. w muz. oh. Forte. 

Fabas indulcet fames L dosł. 
głód czyni bób sołdkim; głód 
jest najlepszym kucharzem. 

Faber est quisque fortunae 
suae ł. każdy jest sprawcą wła- 
snej doli. 

Fab janie, Fabjusze, stroni- 
ctwo socjalistyczne angielskie, 
pragnące przeprowadzenia 
zmian w układzie społecznym 
powolnie, bez wielkich wstrząś- 
nień i z zachowaniem tych urzą- 
dzeń obecnych, które się okaza- 
ły dobremi (od imienia Fab jusza 
Cunctatora, wodza rzymskiego, 
który, zwłóczac, pokonał Hanni- 
bala). 

Fabryka l. zakład przemysło- 
wy, produkujący przy pomocy 
machin i siły ludzkiej; większa 
robota wykonywana zbiorowo, 
przy której pracują robotnicy 
rozmaitych fachów. 

Fabrykacja ł. przygotowywa- 
nie wyrobów; podrabianie, fał- 
szowanie; wyrób. 

Fabrykant ł. właściciel fabry- 
ki; przemysłowiec, rękodzielnik. 

Fabrykat l. sztuczny przerób; 
wyrób fabryczny; coś podrobio- 
nego. 



Fabrykować l. wyrabiać, pro- 
dukować, wytwarzać; podrabiać; 
fałszować, zmyślać, kłamać. 

Fabuła, Fabuła ł. opowiada- 
nie alegoryczne, bajka; treść, o- 
snowa opowiadania, utworu dra- 
matycznego lub poematu; plot- 
ka. 

Fabuła docet Ł bajka uczy. 

Fabulista ni. autor bajek, baj- 
kopisarz; plotkarz. 

Fabulistyka nL bajkopisar- 
stwo. 

Facchino w. (fakino) wyrob- 
nik, tragarz we Włoszech. 

Face a main /. (fas a mę) 
składająca się lornetka, z ręko- 
jeścią (jak u brzytwy) noszo- 
na zwykle na szyi, podejmowa- 
na do oczu w razie potrzeby. 

Facecja l. żart, koncept, dow- 
cip, dykteryjka. 

Facecjonista ni. człowiek żar- 
tobliwy, wesoły, dowcipniś. 

Facelet, Facolet iv. chustka 
do nosa. 

Facet i., facetka, lekceważąca 
względnie żartobliwa nazwa 
mężczyzny lub kobiety: ktoś, o- 
sobnik jakiś, jegomość, dziew- 
czyna. 



Fac 



160 



Fai 



Facetować /. szlifować drogie 
kamienie. 

Facette /. (faset) szlifowana 
płaska ścianka w djamentach. 

Facetus ob. Facecjonista; ob. 
Facet. 

Fach n. rodzaj zatrudnienia, 
specjalność, zawód, proceder; 
przegroda półki; fachowy, zawo- 
dowy, specjalny, obeznany z za- 
wodem; fachowiec, człowiek o- 
beznany z jakim zawodem; zawo 
dowiec, specjalista; fachowość 
znajomość swego zawodu. 

Fachman n. ob. Fachowiec. 

Facile dictu, difficile factu l. 
łatwo mówić, trudno zrobić. 

Facile est miserum irridere l. 
łatwo natrząsać się nad nieszczę- 
śliwym, łatwo wyśmiewać nie- 
szczęsnego. 

Facio ut facias l. czynię, abyś 
i ty czynił. 

Facit ł. „czyni" — suma, wy- 
padek z obrachunku, rezultat. 

Facjata w. środkowa część 
ściany frontowej domu, wysta- 
jąca ponad dom, poddasze z o- 
knamiwdachu zrobionemi; żart. 
twarz, oblicze, osoba śmieszna, 
człowiek nieosobliwy. 

Facjenda iv. handel, zamiana 
towarów, sprzedaż i kupno, fry- 
mark, spekulacja; facjendować, 
handlować, zamieniać. 

Fackelzug n. uroczysty po- 
chód z pochodniami dla uczcze- 
nia kogo. 

Facolety w. coś wiszącego jako 
ozdoba; strzępy wiszące przy u- 
braniu kobiecym. 

Facon /. (fasą) sposób; obej- 
ście się, kształt, wzór. 

Facsimile l. ob. Faksymile. 

Facta loąuuntur ł. czyny mó- ; 
wią. 

Factotum l. ob. Faktotum. 

Faeton g. syn Heljosa, boga 



słońca; lekki wytworny otwarty 
powóz bez drzwiczek; gatunek 
ptaka. 

Fagiedeniczny *g. dosL żrą- 
cy, zgorzelinowy, gangrenowa- 
ty. 

Fagocytoza *g. zdrowotna 
działalność fagocytów. 

Fagocyty *g, ciałka krwi, 
zwalczające jady przez orga- 
nizm utworzone lub weń wszcze- 
pione. 

Fagot w. instrument muzycz- 
ny, dęty, drewniany, o dźwię- 
ku nosowym. 

Fagocista nL grający na fago- 
cie. 

Fahrenheita termometr 212- 
stopniowy, używany w Anglji i 
Ameryce Półn. 
. Fahrkarte n. bilet kolejowy. 

Faille /. (faj) ciężka jedwab- 
na materja połyskliwa. 

Failli /. (faji) upadły, zban- 
krutowany. 

Faillite /. (fajit) niewypła- 
calność, upadłość, bankructwo. 

Fair a. (/er) jarmark; wysta- 
wa lub publiczna sprzedaż roz- 
maitych towarów na jakiś cel 
publiczny; wenta, festyn. 

Fair dealing (fer diling) albo 
Fair play a. (fer piej) uczciwa 
gra, godziwe, szczere, otwarte 
postępowanie, bez szacherek lub 
podstępów. 

Faire bonne minę au mauvais 
jeu /. (fer bon min o mowę żó) 
zachować pozór wesołości wo- 
bez niepowodzenia. 

Faire charlemagne /. (fer 
szarlmań) odejść od gry, gdy się 
jest wygranym. 

Faire de 1'ordre avec le desor- 
dre /. (fer do lordr awek 16 de- 
zordr*) zaprowadzać porządek 
zapomocą nieporządku. 



Fai 



161 



Fak 



Faire la barbe a quelqu'un /. 

(ferlabarb a kelkę), być spryt- 
niejszym lub silniejszym od ko- 
go. 

Faire la cour /. (fer la kur) 
nadskakiwać, starać się o pannę. 
Faire le diable a quatre /. 
(fer ló djabl a katr), robić du- 
żo hałasu. 

Fair weather a. (fer weter) 
pogoda. 

Fairy a. (fery) czarodziejka, 
czarownica, duch, nimfa leśna, 
gnom; czar, oczarowanie. 

Fairy-land a. (fery land) 
kraj czarów, kraina duchów. 

Fait accompli /. (fe takąpli) 
czyn spełniony, fakt dokonany. 
Faits divers /. (fe diwer) 
dział „rozmaitości" (wiadomo- 
ści różnorodnych) w czasopiśmie, 
wydarzenia rozmaite. 

Faithfully a. (fejtfuly) wier- 
nie (wyrażenie używane przy 
zakończeniu listu: your faithful- 
ly, oddany panu). 

Fajans f. rodzaj glinki do wy- 
robu przedmiotów naśladujących 
porcelanę; wyroby z tej glinki. 
Fajer n. dosl.ogień, zapał; gor 
liwość; mieć f. w głowie, być pi- 
janym; f-u dać a. zadać, obić, 
dać bobu, pieprzu; fajerka, o- 
twór okrągły w płycie kuchni 
angielskiej; krążek żelazny lub 
obrączki zamykające ten otwór. 
Fajerant n. koniec dnia robo- 
czego u rzemieślników, wieczor- 
ny odpoczynek. 

Fajerkasa n. ubezpieczenie od 
ognia, opłata ogniowa. 

Fajerwerk n. ogień sztuczny; 
sztuczny efekt; wybuch uczucia 
nagłego a przemijającego; f-ki 
dowcipu, frazeologji, iskrzące do 
wcipy, efektowne słowa; fajer- 
werkarz, urządzający ognie 
sztuczne, pirotechnik. 



Fajerwerker n. podoficer w 
artylerji. 

Fajfer n. grający na piszczał- 
ce; odmiana gołębia. 

Fajfoklok ob. Five o'clock tea. 
Fajgiel żarg. gmin. rubel. 
Fajn, Fein, n. czysty, wyboro- 
wy, przedni, delikatny, wytwor- 
ny, piękny; dobrze, doskonale, 
wytwornie; fajnować oczyszczać 
metale za pomocą topienia; kła- 
mać, oszukiwać. 

Fajngold n. czyste złoto. 
Fajnzylber n. czyste srebro. 
Fakcja l. stronnictwo, zwłasz- 
cza polityczne, działające dla wi- 
doków osobistych; poplecznicy; 
niezgoda, rozruch, spisek, zmo- 
wa; fakcyjność, stronniczość. 

Fakcjonista ni. burzyciel, pod- 
żegacz, buntownik. 

Fakelcug ob. Fackelzug. 
Fakiel, Fałda n. pochodnia. 
Fakino ob. Facchino. 
Fakir ar. ubogi mnich maho- 
metański żebrzący; fanatyczny 
pokutnik hinduski. 

Faksy n+ miny, wykrzywiania 
twarzy, kaprysy, grymasy. 

Faksymile ł. podobizna; do- 
kładna kopja jakiegoś dokumen- 
tu lub czyjegoś pisma. 

Fakt l. rzecz dokonana, pew- 
na; zdarzenie pewne, rzeczywi- 
ste; wypadek historyczny, czyn, 
okoliczność; faktyczny, rzeczy- 
wisty, oparty na faktach, istot- 
ny. 

Faktor l. mat. czynnik; pełno- 
mocnik, plenipotent; pośrednik 
niższego rzędu do załatwiania 
różnych interesów, stręczyciel; 
faktorować, pośredniczyć w in- 
teresach, stręczyć; f. za kim, 
wstawiać się, przemawiać. 

Faktor ja ł. wielka osada han- 
dlowa w obcym kraju ze skła- 
dami towarów. 



Pak 



162 



Fal 



Faktotum ł. człowiek używa- 
ny do rozmaitych posług, wyrę- 
czyciel, totumfacki. 

Faktura ni. rachunek wysta- 
wiony przez kupca innemu han- 
dlującemu; szczegółowy wykaz 
przesłanych towarów; technicz- 
na budowa utworu muzycznego 
lub literackiego; faktur-księga, 
księga kupiecka ze spisem na- 
leżności za towary; fakturować, 
wpisać należność szczegółowo 
do księgi i wystawić fakturę. 

Fakultatywny ni. dowolny, 
nieobowiązujący, do wyboru zo- 
stawiony. 

Fakultet l. [n.] wydział uni- 
wersytecki. 

Fala n. silny ruch wody spra- 
wiany przez wiatr: bałwan; na- 
wałnica; przen. płynąć z falą, 
iść za ogółem; w fizyce: grupa 
cząstek, z których skrajne są w 
maximum ruchu w jednym kie- 
runku, kiedy jedna ze środko- 
wych jest w maximum ruchu w 
kierunku przeciwnym; falisty, 
falujący; podobny do fal, pagór- 
kowaty; falować, poruszać się 
falami, bałwanić się; przen. 
podnosić się i opadać, chwiać 
się, kołysać się. 

Falacja l. oszukaństwo, fortel. 

Falaise /. (falez) ob. Faleza. 

Falanga g. szyk bojowy woj- 
ska, zwarte szeregi, zastęp ludzi 
ławą idący, tłum. 

Falanster /. wielki budynek, 
urządzony według projektu so- 
cjalisty Fouriera (1772-1837) 
dla pewnej liczby osóó, aby ra- 
zem mieszkały, pracowały i 
wspólnie korzystały ze wspólnej 
pracy. 

Falanster janin ni. zwolennik 
falansteryzmu, mieszkaniec fa- 
lansteru. 



Falansteryzm ni. układ spo- 
łeczny polegający na umieszcza- 
niu pracowników w falanste- 
rach. 

Falaryzm ni. tyran ja okrutna 
(od nazw. Falarisa, tyrana w 
Agrigentum). 

Falbana w. obszycie marszczo- 
ne u spódnicy, fartucha, kafta- 
nika i t. d. 

Fale, Fele n. wpust, wcięcie w 
drzewie dla założenia drugiego 
kawałka, zakładka; dać na f- za- 
giąć tak, aby się trzymało ra- 
zem (o blasze). 

Falcgraf, Falcgrabia, Pfalz- 
graf n. dawny tytuł udzielnego 
władcy palatynatu (reńskiego, 
bawarskiego); f alegrabstwo , 
państwo falcgraf a, palatynat; 
godność falcgrafa. 

Falcmaszyna ob. Falcówka. 

Falcować n. składać arkusze 
papieru w formę książkową; 
składać drzewo na fale; zaginać 
razem brzegi dwu kawałków 
blachy, żeby się trzymały; fal- 
cówka, maszyna do falcowania 
blachy, do składania arkuszy 
papieru na format dowolny. 

Falcydja £ rozdział proporcjo- 
nalny majątku dłużnika między 
wierzycieli. 

Faldistorjum, Fałdysterz śrl. 
krzesło w kościele dla biskupa; 
klęcznik. 

Faleder n. skóra obrócona na 
wierzch wewnętrzną stroną wy- 
prawioną. 

Falendysz n. cienkie sukno 
angielskie a. holenderskie. 

Falern /. ulubione wino sta- 
rożytnych Rzymian, z winnic 
Kampanji. 

Faleza /. skała nadmorska, 
brzeg_ morza wysoki, skalisty. 

Faliment iv. niewypłacalność, 
bankructwo. 



Fal 



163 



Fan 



Falkonet /. dawna mała ar-, Fames optimum condimentum 
mata polowa, śmigownica. \ i. głód jest najlepszą przyprawą. 

talio w. błąd, omyłka. Familister, rodzaj falansteru, 

Falochron n -\-p. podwyższenie; w którym rodziny robotników, 
burty w łodzi wyścigowej zabez- ; pracujących w jednej fabryce, 
pieczające od fali. \ mieszkają razem, spłacając 

Falset w. wysoki regiestr gło- czynszem wartość mieszkań, że- 
su męskiego, t. zw. „z głowy"; by z czasem zostać ich właści- 



głcs fistułowy. 

Falstaf a. pieczeniarz i dow- 
cipny nicpoń (od nazwiska sa- 
mochwała, tchórza i hulaki w 
komedjach Szekspira). 

Falsyfikacja nł. fałszowanie, 
podrabianie. 

Falsyfikat l. przedmiot, doku- 
ment lub pieniądz sfałszowany, 
podrobiony. 

Falsyfikator nł. fałszerz. 
Faluna /. warstwa ziemi, skła- 
dająca się z piaskowca, zmiesza- 
nego z wapniem. 

Fałagi tur. plagi, uderzenia, 
zwłaszcza w pięty; przen. oszu- 
kanie, ogranie kogo. 

Fałat węg. szmat, wiecheć, 
kawał, płat. 

_ Fałda n. zmarszczka w tkani- 
nie, zakładka; wygięcie warstw 
ziemi, powstałe wskutek kurcze- 
nia się skorupy ziemskiej. 
Fałdystsrz ob. Faldistorium. 
Fałeczny, Fałeszny ob. Fałsz. 
Fałsz ł. nieprawda, kłamstwo, 
obłuda, oszustwo, podrobienie; 
część sukni z tańszego materja- 
łu, nadstawiona w miejscu nie- 
widocznym; w muz. niezgodność 
dźwięków, nuta niewłaściwa; 
płeszny, fałeczny, fałszywy. 
Fałszerz ł. podrabiacz. 
Fama ł. wieść, rogłoska, roz- 
głos, sława; f. volat a. f. fert, 
wieźć niesie, wieść rozchodzi 
się; f. crescit eundo wieść roś- 
nie idąc (przechodząc z ust do 
ust); f. nihil est celerius, nic 
niema szybszego od pogłoski. 



cielami. 

Familja ł. rodzina, pokrewień- 
stwo; familijny, mający rodzi- 
nę; poufały; prawo f-ne prawo 
regulujące stosunki rodzinne; 
rada f-na, rada złożona z zapro- 
szonych krewnych i przyjaciół, 
pod przewodnictwem właściwe- 
go urzędnika, stanowiąca o spra- 
wach majątkowych sierot nie- 
pełnoletnich. 

Familjant nł. krewny, kuzyn, 
powinowaty; członek rodu, tego 
samego herbu; ten, kto pochodzi 
ze znakomitej rodziny a. ma bo- 
gatych lub znakomitych krew- 
nych; arystokrata. 

Familjarny i. poufały, zażyły. 
Familjaryzować się /. poufa- 
lić się; czuć się u obcych jak 
wśród rodziny. 

Famulus l. poufały sługa ar- 
tysty, literata, studenta etc. 

Fan a. {fen) w gwarze amer. 
namiętny zwolennik jakiegoś 
sportu; entuzjastyczny uczest- 
nik zapasów sportowych (praw- 
dopodobnie skrócenie wyrazu fa- 
natic). 

Fanaberja n. + hebr. [żarg.~\ 
grymas, kaprys, fantazja; pu- 
szenie się, nadętość, zadzieranie 
nosa, przybieranie wielkopań- 
skich tonów. 

Fanar ng. dosł. latarnia mor- 
ska; przedmieście Konstantyno- 
pola, zamieszkane przez boga- 
tych Greków. 

Fanar joci ng. Grecy, miesz- 
kańcy Fanaru; potomkowie da- 



Fan 



164 



Far 



wnych szlachetnych rodzin gre- 
ckich. 

Fanatyczny ł. zaciekły, zaśle- 
piony, zbyt gorliwy. 

Fanatyk l. zagorzalec, zapale- 
niec religijny lub polityczny. < 

Fanatyzm ni. przesadna, nie- 
okiełznana, rozumem niekontro- 
lowana żarliwość w pewnym 
kierunku; przejęcie się jakąś 
ideą w takim stopniu, że traci się 
kontrolę rozumu w danej spra- 
wie (szczególnie odnosi się to 
do spraw religijnych); fana- 
tyzm przeradza się często w nie- 
tolerancję wobec innych zapa- 
trywań i prześladowanie inaczej 
myślących lub wierzących. 

Fancy a. idea, myśl, pomysł, 
zwłaszcza w świecie mody; f. ar- 
ticles, artykuły mody; f. bazar, 
bazar nowości. 

Fandango h. wesoły taniec 
hiszpański z kastanietami. 

Fanfara /. uroczysty sygnał 



Fantasia g. u Arabów: zaba- 
wa konna bitwę naśladująca. 

Fantasmagorja *g. przedsta- 
wienie duchów, widm etc, za po- 
mocą specjalnych przyrządów, a 
zwłaszcza latarni czarnoksię- 
skiej; urojenie, mamidło, wi- 
dziadło. 

Fantasmoskop *g. zwierciadło 
tak zwane czarodziejskie, dające 
obrazy zmienione, rozszerzone, 
zwężone. 

Fantasta, Fantastyk g. dzi- 
wak, człowiek z charakterem 
nierównym, zmiennym, kapryś- 
nik; roiciel, marzyciel. 

Fantastyczny g. urojony, nad- 
przyrodzony, niezwykły, nie- 
zgodny z rzeczywistością; dzi- 
waczny, kapryśny. 

Fantazja g. wyobraźnia, siła 
twórcza; polot; urojenie, wy- 
mysł; przemijająca zachcianka, 
dziwactwo, kaprys; dobra mina; 
ochota, wesołość, humor; zucho- 



na trąbkach w wojsku przy ocKiwatość; utwór muzyczny lub li- 
dawaniu honorów przełożonym; teracki o swobodnej formie; 
krótki utwór muzyczny na trą- i fantazyjny, zmyślony, nie rze- 
by, wyrażający radość lub try- czywisty; niezwykły co do for- 
umf; sygnał; hasło wykonane ! my i efektowny. 



na trąbach. 

Fanfaron /. samochwał, cheł- 
pliwiec, pyszałek, modniś; fan- 
f areno wać, udawać zucha, cheł- 
pić się. 

Fanfaronada /. przechwałki; 
zuchowatość udana, zarozumia- 
łość. 

Fanga n. wyrzucenie piłki 
wysoko, podbicie jej w grze; cie- 
pły okład z borowiny. 

Faniura czes. policzek, ude- 
rzenie w twarz. 

Fant n. zastaw, zakład, rękoj- 
mia wypełnienia kary; co robić 



Fantazjować g. puścić wodze 
wyobraźni, marzyć; zmyślać; 
grymasić, dziwaczyć; w muz. 
grać fantazję, improwizować. 

Fantazm, Fantazmat g. wy- 
twór wy ob raźni; przywidzenie, 
urojenie, mara, widziadło, halu- 
cynacja. 

Fantom /. widmo, mara, złu- 
dzenie, upiór. 

Fanton /. chorągiewka. 

Fantosz w. teatr marjonetek. 

Fantować n. brać w zastaw 
rzeczy ruchome; zajmować, za- 
grabiać; f. się, zastawiać swe 



z tym fantem? — jak sobie pora- j rzeczy. 

dzić w tym wypadku, co począć I Fanza chińs. chata, chałupa. 

z takim kłopotem. I Fara n. kościół parafjalny; 



Far 



165 



Fas 



przen. chuda f. biedota, niedo- 
statek. 

Farad, jednostka pojemności 
elektrycznej (od nazw. Fara- 
daya, uczonego Anglika 1791- 
1861). 

Faradyzować ni. leczyć elek- 
trycznością indukcyjną. 

Farandola /. taniec narodowy 
prowansalski. 

Faraon kopt. nazwa dawnych 
królów egipskich; [/.] gra ha- 
zard owna w karty. 

Farceur /. (farsór) ob. Far- 
ser. 

Farę a. {fer) opłata za prze- 
jazd (np. tramwajem, ferą, ko- 
leją itd.); przejazd, podróż: po- 
karm, strawa (ob. bill of farę). 

Far East a. (far ist) daleki 
wschód, wschodnio - azjatyckie 
kraje: Japonja, Chiny, Indo- 
Chiny etc. 

Farewell! a. (fer uell) szczę- 
śliwej podróży! Bóg z tobą! 

Farfocel n. strzęp, łachman 
wiszący; nabrzmienie bolesne w 
otworze stolcowym. 

Farfura tur. fajans, porcela- 
na; f-rka, naczynie fajansowe, 
porcelanowe. 

Farma a. lub ferma [/.] go- 
spodarstwo rolne, folwark. 

Farmaceuta g. aptekarz. 

Farmacja g. aptekarstwo; 
nauka o przyrządzaniu lekarstw. 

Farmakognozja *g. nauka o 
surowych materjałach, służą- 
cych do przyrządzania lekarstw; 
nauka o rozpoznawaniu le- 
karstw. 

Farmakolog *g. lekarz zajmu- 
jący się badaniami farmakolo- 
gicznemi. 

Farmakologia *g. nauka o 
działaniu lekarstw. 

Farmakopea g. spis i opis ma- 
terjałów aptecznych wydany 



przez rząd, oraz przepisy, ty- 
czące się wyrobu, przechowywa- 
nia i wydawania lekarstw. 

Farmazon /. mason, członek 
stowarzyszenia wolnych mula- 
rzy; pogardl. niedowiarek, czło- 
wiek wolnomyślny. 

Farmer a. w Anglji i Amery- 
ce dzierżawca folwarku, posia- 
dacz folwarku, gospodarz rolny. 

Farniente w. przyjemny wy- 
poczynek; miłe, słodkie próżno- 
wanie. 

Faro /. rodzaj piwa z żyta. 

Farsa /. utwór sceniczny bez 
głębszej myśli, ale pobudzający 
do śmiechu, krotochwila; plotka, 
niedorzeczność, bajka. 

Farser /. niesmaczny koncep- 
cista, żartowniś. 

Farsz /. nadzienie z siekanego 
mięsa, ryb, bułki z cebułą, jaj, 
chrzanu tartego i t. p.; farszo- 
wać ob. Faszerować. 

Farthing a. najdrobniejsza 
moneta angiels. = % penny. 

Far West a. (far uest) dosl. 
daleki zachód: zachodnie okolice 
Stanów Zjednoczonych Ameryki 
Północnej. 

Faryna ł. mączka cukrowa; 
garkuchnia pod gołem niebiem; 
wędliniarnia; sklepik; fary- 
niarz, utrzymujący garkuchnię; 
pogardl. kupiec korzenny. 

Farys ar. jeździec, rycerz. 

Faryzeusz hebr. [g.-ł.~] czło- 
nek sekty żydowskiej z czasów 
Chrystusa odznaczający się ob- 
łudną pobożnością; przen. prze- 
wrotny, obłudnik; faryzeuszo- 
stwo ob. Faryzeizm. 

Faryzeizm ni. obłuda, nie- 
szczerość, faryzeuszostwo. 

Fasada /. frontowa czyli 
przednia część budynku. 

Fasc. skr. Fascykuł ł. plik, 



Fas 



166 



Fau 



zwój papierów; dokumentów; 
duży zeszyt jakiego dzieła. 

Fascynacja l. oczarowanie, ol- 
śnienie, urzeczenie. 

Fascynujący l. olśniewający, 
czarujący. 

Fas est et ab hoste doceri l. 
godziwą jest rzeczą uczyć się i 
od nieprzyjaciela. 

Faseta ob. Facette. 

Fas et nefas l. to, co godziwe 
i to, co niegodziwe. 

Fashion a. (feszn) moda; wy- 
tworny sposób życia. 

Fashionable a. (feszónebl) 
wykwitny, modny, gustowny, 
człowiek światowy. 

Fasja śrł. obr - chowanie do- 
chodu zrobionego przez opodat- 
kowanego i przedstawione wła- 
dzy, która według tego obracho- 
wania oznacza podatek (w Ga- 
licji) ; fas jonować, wykazać czy- 
sty dochód z majątku do opo- 
datkowania. 

Fason /. forma, model, krój, 
kształt, sposób; forma kapelu- 
sza damskiego, zrobiona ze 
sztywnego materjału, mająca 
być pokrytą i ubraną; f-y, cere- 
monje, formy etykietalne. 

Fasonować /. nadawać fason, 
urabiać, kształtować. 

Fasować n. ładować, pakować, 
napełniać, ubijać. 

Fastosamente, Fastoso w. 
muz. uroczyście, wzniosie. 

Fasulec n. w uprzęży konia: 
rzemyki idące od kantaru do 
chomonta, do siodełka; kawałek 
drzewa do ubijania ziemi, pia/- 
sku i t. p. 

Faszerować [n.] , farszować 
napełniać farszem. 

Faszyna /. wiązki gałęzi lub 
chróstu, służące do urządzenia 
tamy, grobli i wałów obronnych. 

Fata l. wypadki losowe, losy. 



Fatalista nł. wierzący w prze- 
znaczenie, w los nieuchronny. 

Fatalistyczny nł. zgubny, nie- 
szczęsny, krytyczny, zły, okrop- 
ny; nieuchronny; fatalizmem 
nacechowany. 

Fatalizm nł. wiara w przezna- 
czenie, w los nieuchronny, pre- 
destynacja; konieczność, nie da- 
jąca się usunąć. 

Fatalny ł. nieszczęsny; nie- 
uchronny; bardzo niemiły; fa- 
talność, niepomyślny zbieg oko- 
liczności, nieuniknione przykre 
zdarzenie, nieszczęście. 

Fatałach, Fatałaszek tur. 
śmieć, gałgan, rupieć; drobnost- 
ka, fraszka. 

Fatamorgana w. ułudny obraz 
optyczny, zjawiający się w po- 
wietrzu wśród pustyń lub na 
morzu jako odbicie oddalonych 
przedmiotów, miraż; przen. od- 
bicie się w myśli. 

Fata volentem ducunt, nolen- 
tem trahunt l. losy prowadzą 
tego, kto się z niemi godzi, po- 
rywają zaś opierającego się im. 

Fatermerder ob. Vatermorder. 

Fatćvsztul n. fotel wygodny, 
wyścielany. 

Fatetur facinus, qui iudicium 
fugit l. przyznaje się do prze- 
stępstwa, kto unika sądu. 

Fatum l. przeznaczenie, ko- 
nieczność, nieszczęście, los nie- 
przyjazny. 

Fatyga /. utrudnienie, zmę- 
czenie; usługa. 

Fatygant [/.] żart. mężczy- 
zna oddający ustawicznie różne 
przysługi kobiecie; gach. 

Faun ł. w mitol.: bożek leśny 
rzymski wyobrażany z rogami i 
nogami koźlemi; (w mit. gre- 
ckiej — Pan). 

Fauna ni. ogół zwierząt wła- 
ściwych jakiej okolicy. 



Fau 



167 



Fed 



Faustrecht n. prawo pięści. 

Faute /. (fot) błąd, omyłka. 

Fau te d'argent /. (fot darża n ) 
z powodu braku pieniędzy. 

Faute de mieux /. (fot do 
mjó) w braku czegoś lepszego. 

Fautor L życzliwy, protektor. 

Faux menage /. (fo menaż) 
niby małżeństwo, wilcze małżeń- 
stwo, pożycie na wiarę, bezślu- 
bnie. 

Faux pas /. (fo pa) fałszy- 
wy krok, błąd. 

Faux titre (fo titr) karta 
przedtytułowa w książce. 

Favete linguis! i. (lingiois) u- 
ciszcie się! 

Fawor L łaska, szczególne 
względy, przychylność, popar- 
cie, sprzyjanie. 

Faworki /. barwne wstążki u 
koszuli w krakowskim stroju; 
ciastka kruche w kształcie wiją- 
cych się wstążek, chróst. 

Faworyt /. ulubieniec; f-y, bo- 
kobrody, bakienbardy. 

Faworytyzm ni. nadmierne u- 
leganie wpływowi ulubieńców. 

Faworyzacja /. okazywanie 
komu szczególnej życzliwości. 

Faworyzować /. otaczać szcze- 
gólnemi względami, protegować, 
sprzyjać. 

Faza g. odmiana; różny sto- 
pień rozwoju zjawisk perjody- 
cznie wracających; kolej, stan, 
stadjum; zmiana losu w życiu 
człowieka a. narodu; odmiana 
księżyca, lunacja. 

Faza /. [u.] ukośne ścięcie 
brzegu okładki przy oprawianiu 
książki; fazować, zbierać kan- 
ty ukośnie. 

Fazenda port. plantacja kawy 
w Brazylji (dosl. zagroda wiej- 
ska); ob. Hacjenda. 

Fazencter port. właściciel fa- 



zendy, plantator kawy w Brazy- 
lji (dosL gospodarz wiejski). 

Fco, fco skr. Franco (ob.) 

Feature a. (ficzór) znamię, 
rysy, zewnętrzna cecha czegoś 
charakterystyczna oznaka; głó- 
wny moment jakiegoś zdarze- 
nia, jakieś zabawy; główny wa- 
bik zabawy etc. 

Feb 06. Febus. 

Feblik /. słabostka, skłonność. 

Febra l. gorączka; zimnica; 
dreszcz, mrowie, przen. wstrzą- 
śnięcie się z oburzenia; zapal - 
czywość. 

Febris aurea l. gorączka złota. 

Febronjanizm ni. dążenie do 
utworzenia w Niemczech kościo- 
ła narodowego pod władzą bi- 
skupów niezależnych od Papieża, 
wszczęte w roku 1763 przez Ja- 
na Mikołaja von Hontheim, bi- 
skupa trewirskiego, używające- 
go pseudonimu Febronius. 

Februarius l. luty. 

Febus, Feb g. bożek słońca 
Apollo. 

Fee. skr. Fecit (ob.). 

Fecesy l. ob. Fekaija. 

Fechnera prawo ob. Psycho- 
ficzyczne prawo. 

Fechtmistrz n. nauczyciel ro- 
bienia bronią, szermierz. 

Fechtować się n. wprawiać się 
w robieniu rapirem, pałaszem, 
szpadą, floretem; fechtunek, 
szermierka, sztuka robienia bro- 
nią białą czyli sieczną. 

Fecit l. „wykonał" — napis na 
obrazach obok nazwiska artysty. 

Federacja i. połączenie, zwią- 
zek kilku samoistnych prowin- 
cji, miast, krajów, państw, w 
ten sposób, aby tworzyły na ze- 
wnątrz jedną polityczną całość. 

Federalista ni. zwolennik sa- 
morządu oddzielnych krajów. 

Federalizacja rd. dążenie h> 



Fed 



168 



Fel 



dów, krajów, do zjednoczenia 
się na zasadach federalizmu. 

Federalizm ni. kierunek poli- 
tyczny, dążący do utworzenia 
federacji ; * system wolnego 
związku krajów. 

Federalny odnoszący się do 
federacji; w Stanach Zjed. Am. 
Póln. odnoszący się do całego 
państwa (w przeciwstawieniu 
do poszczególnych stanów). 

Federbusz n. kita z piór na 
kasku wojskowym, pióropusz. 

Federwajs n. ob. Talk. 

Fee a. (fi) opłata, wynagro- 
dzenie, honorarjum, pensja. 

Feeble minded a. (fibl majn- 
ded) słaby na umyśle, niedoroz- 
winięty, prawie idjota; niezde- 
cydowany, nierezolutny, słabo 
pojmujący. 

Feerie /. (feri) sztuka sce- 
niczna, której głównemi cechami 
są: dekoracje, czarodziejskie 
zmiany, balet, ubiory i t. d. 

Fein- ob. Fajn-. 

Fejleton ob. Feljeton. 

Fekalja ł. odchody, kał. 

Fel n. kolor skóry, maść. 

Felajza n. torba skórzana po- 
dróżna, tłomoczek, mantelzak. 

Fele n. zakładka, spojenie na 
zakładkę, żłobek, rowek, wręb, 
wcięcie brzeżne; pasek płótna 
łączący okładkę z forzacem w 
książce; ob. Fale. 

Felcech n. pendent, pas na 
którym wisi pałasz. 

Feicować n. spajać na zakład- 
kę, wklejać felc. 

Feldcajgmajster, Feldcech- 
mistrz n. główny naczelnik ar- 
tylerji. 

Feldfebel n. najstarszy pod- 
oficer w kompanji piechoty, 
sierżant. 

Feldjeger n. kurjer rządowy, 
goniec wojskowy. 



Feldmarszałek ~n. marszałek 
polny, najwyższy stopień woj- 
skowy w Rosji i w Niemczech. 

Feldspat n. minerał, składa- 
jący się z krzemionki, glinki i 
potażu, spat polny, skaleń. 

Feldwach n. warta, placówka. 

Feldwebel ob. Feldfebel. 

Feler n. błąd, wada, uszkodze- 
nie, defekt, ułomność, kalectwo, 
usterka; felerowy, z wadami, 
wybrakowany, wysortowany. 

Felibrowie, związek Prowan- 
salczyków, dążący do separaty- 
zmu językowego i politycznego 
Francji południowej (założony 
roku 1854). 

Felicitas multos habet amicos 
ł. szczęście ma wielu przyjaciół. 

Felicjanki, zakonnice św. Fe- 
liksa z regułą kapucynów. 

Felicytacja ni. życzenie szczę- 
ścia, powinszowanie. 

Felix, qui nihil debet /. szczę- 
śliwy kto nie' ma długów. 

Feljeton /. odcinek dziennika, 
w którym bywają pomieszczane 
utwory beletrystyczne lub kry- 
tyki sztuki i literatury; felieto- 
nowy styl, styl, sposób pisania 
| lekki, barwny, błyskotliwy, po- 
toczysty. 

Feljetonista /. piszący felje- 
tony. 

Fellah ar. wieśniak, rolnik, w 
Egipcie. 

Fellow a. (fello) członek, to- 
warzysz, kolega. 

Fellow citizen a. (fellosyty- 
zen) współobywatel. 

Felonia śrł. w dawnym pra- 
wie lennym: zdrada, złamanie 
wiary; w prawodawstwie angiel- 
skim zbrodnia polityczna. 

Feloplastyka *g. sztuka wy- 
rabiania figur i obrazów plasty- 
cznych z drzewa korkowego. 

Felpa w. tkanina jedwabna z 



Fel 



169 



Fer 



długim włosem, podobna do plu- 
szu, używana do wyrobu kape- 
luszy. 

Feluka w. mały, wazki a długi 
statek korsarski żaglowy z wio- 
słami. 

Felzyt n. skała złożona z mie- 
szaniny kwarcu i ortoklazu. 

Fem, skr. Femininum l. ro- 
dzaj żeński (w gramatyce). 

Femiczny n. tajemny; sąd f-y, 
dawny sąd tajemny skazujący 
na śmierć przestępców możnych. 

Feminina l. rzeczowniki ro- 
dzaju żeńskiego. 

Feministka ni. zwolenniczka 
emancypacji kobiet. 

Feminizm ni. dążność kobiet 
do równouprawnienia. 

Femme de chambre /. {fam 
do sza n br) pokojówka, panna 
służąca. 

Femme de menage /. {fam do 
menaż) dosl. kobieta od gospo- 
darstwa: służąca przychodnia, 
płatna od umówionych godzin 
pracy, posługaczka. 

Femme (une) incomprise /. 
{lin fam ętiąpriz) dosl. kobieta 
niezrozumiana, zapoznana: ko- 
bieta, której się zdaje, że ota- 
czający nie rozumieją jej i nie 
doceniają. 

Fenacetyna ni. przetwór fe- 
nolu, używany w medycynie 
przeciw newralgji, migrenie itp. 

Fenakistoskop *g. ob. Strobo- 
skop. 

Fenians a. {finjens) mityczna 
kasta wojownicza w Irlandji; 
fenjanin, zwolennik fenjanizmu. 

Fenig, Fenik n. drobna mone- 
ta niemiecka wartości nieco 
mniejszej niż pół kopiejki; sze- 
ląg, najmniejsza moneta. 

Feniks g. ptak bajeczny, od- 
radzający r dę z własnych popio- 



łów, symbol odrodzenia; osoba 
lub rzecz rzadka, cenna, jedyna. 

Fenjanizm ni. tajne stowarzy- 
szenie w Irlandji, dążące do u- 
wolnienia kraju z pod panowa- 
nia angielskiego. 

Fenol ni. ob. Karbol. 

Fenologja *g. część klimato- 
logji, badająca wpływ klimatu 
na rozwój organizmów roślin- 
nych i zwierzęcych. 

Fenomen g. zjawisko, objaw 
niezwykły, osobliwość. 

Fenomenalny ni. niezwykły, 
nadzwyczajny, wyjątkowy; oso- 
bliwy, rzadki. 

Fenomenalizm *g. kierunek 
filozoficzny uznający poznawal- 
ność tylko fenomenów, t. j. zja- 
wisk. 

Fenomenologiczny *g. zjawi- 
skowy. 

Fenomenologia *g. część ja- 
kiejkolwiek nauki zajmująca się 
stroną zjawiskową (powstawa- 
niem objawów, ich związkiem 
etc); ob. Nomologja. 

Feod ob. Feudum. 

Feodalizm ob. Feudalizm. 

Fera ob. Ferry. 

Feralny i. uważany za nie- 
szczęśliwy, przynoszący nie- 
szczęście, złowróżbny, niepo- 
myślny, żałobny. 

Feras, quod vitare non potes 
l. znoś, czego nie możesz unik- 
nąć. 

Fer aut feri l. cierp albo bij. 

Ferbel n. rodzaj gry hazardo- 
wnej W karty, straszak. 

Feret /. ozdoba metalowa wy- 
pukła na sukni, sprzączka, 
klamra. 

Feretron g. obraz, statua, oł- 
tarzyk do noszenia na procesji., 

Ferezja tur. suknia zwierzch- 
nia w rodzaju szlafroka; okry- 
cie kobiet tureckich. 



Fer 



170 



Fet 



Ferfall n. przepadłe, zguba. 

Ferglajch n. przyjęcie przez 
ogół czeladników nowowyzwolo- 
nego rzemieślnika za towarzy- 
sza. 

Ferik-pasza tur. generał dy- 
wizii u Turków. 

Ferje L chwile wolne od pra- 
cy, dni odpoczynku, wakacje; 
feryjny, wakacyj ny. 

Ferklajdimek n. szeroka li- 
stwa ramowa przybijana naoko- 
ło drzwi a. okien, oszalowanie. 

Ferm f. mocno, ostro, wy- 
trwale. 

Ferma ob. Farma. 

Fermart ob. Firman. 

Fermata w. w muz. znak ^ 
dłuższego zatrzymania się na 
jednej nucie a. na pauzie. 

Fermę /. (ferm) stały, sta- 
nowczy, człowiek silnego cha- 
rakteru. 

Ferment ł. substancje i dro- 
bnoustroje (bakterje) wywołu- 
jące fermentację i rozkład, za- 
czyn; przen. czynnik burzący w 
społeczeństwie, wzniecający nie- 
chęci, siejący niezgodę; wrzenie. 

Fermentacja ni. przemiana 
chemiczna wywołana w ciałach 
organicznych przez fermenty; 
przen. wzburzenie; ruch wśród 
ogółu. 

Fermentować ł. ulegać fer- 
mentacji, burzyć, robić, wrzeć 
(odpłynie); burzyć się,' niepo- 
koić się (o ludziach). 

Fermer, Fermier /. ob. Far- 
mer. 

Fermoar, Fermuar /. zapinka 
przy sznurkach paciorków, łań- 
cuszkach etc. klamerka. 

Fernambuk [«.] drzewo bra- 
zylijskie, barwnik czerwony po- 
chodzący z tego drzewa. 

Ferotypja *g. sztuka nadawa 
nia połysku fotografjom. 



Ferować ł. wydać wyrok, po- 
stanowić, orzec; nadawać, ofia- 
rować. 

Ferro nocentius aurum l. od 
żelaza szkodliwsze jest złoto. 

Ferry a. przewóz, prom, nie 
wielki statek do przewozu przez 
rzekę lub małe wody (w gwarze 
polsko-amer. : fera). 

Fersznit n. dolewanie do wina 
jakiej domieszki (spirytusu, wo- 
dy, innego wina i t.p.) dla nada- 
nia mu właściwości żądanych: 
smaku, woni. barwy. 

Fertig, Fertyk n. gotowe, 
zrobione. 

Ferton śrł. wierdunek, czwar- 
ta część grzywny = 12 gr. pols. 

Fertyczny n. zręczny, zwinny. 

Feruła ł. dosl. rózga, kara, 
dyscyplina, karność, powaga. 

Ferwor ł. gorliwość, żarli- 
wość, zapał, uniesienie. 

Feryjny ob. Ferje. 

Fescenje, wydrwiwsjące i 
nieprzyzwoite wierszyki (nazwa 
od miasta w Etrurji). 

Fest ob. Festyn. 

Fest n. mocny, dziarski, gra- 
cki, silny, krzepki, wyborny; 
mocno, stale. 

Fester Preis n. sta-.a cena. 

Festina lente ł. śpiesz się po- 
woli. 

Festival o. rocznica, święto, 
uroczyste doroczne święcenie, 
obchód, zabawa. 

Feston /. ozdoba dekoracyjna 
w kształcie półwieńca z kwia- 
tów, zieleni lub z barwnych tka- 
nin. 

Festyn /., Fest i. uroczystość, 
bankiet, uczta, biesiada. 

Fcstyw ł. święto, uroczystość. 

Feta /. uczta, biesiada, czę- 
stowanie; porcja mięsa. 

Feteć w. szmata, strzępek, 
frenzla. 



Fet 



171 



Fig 



Fetfa, Fetwa ar. dekret sądo- 
wy muftiego w Turcji. 

Fetor l. wstrętna woń, smród, 
odór. 

Fetować /. częstować hojnie, 
ugaszczać uroczyście. 

Fetwa ob. Fetfa. 

Fetysz /. przedmiot czczony 
przez pogan jako bóstwo, bał- 
wanek. 

Fetyszyzm l. cześć oddawana 
fetyszom, bałwochwalstwo. 

Feu /. (/o) oddzielne wyna- 
grodzenie aktorów za każdy wy- 
stęp, oprócz stałej płacy. 

Feud śrł. lenno. 

Feudalizm śrł. lennictwo, u- 
rządzenie społeczne w średnich 
wiekach, oparte na zależności 
lennika od władcy, który mu na- 
dał ziemię (lenno). 

Feudalny śrl. lenniczy, hoł- 
downiczy. 

Feudał, Feudatarjusz, Feuda- 
tor śrL wasal, lennik. 

Feudum, Feod śrł. lenno, len- 
ność, ziemia posiadana przez 
lennika na prawie lennym. 

Fez tur., Fezka, nizki czerwo- 
ny kołpaczek turecki z kwastem 
czarnym. 

FF. w muz. Fortissime (ob.). 

Fist justitia l. niech będzie 
wymierzona sprawiedliwość; F.j. 
pereat mundus ob. Pereat mun- 
dus fiat justitia. 

Fiat lux l. niech się stanie 
światłość; przen. niech prawda 
wyjdzie na jaw. 

Fibra ł. włókno, włókno mię- 
śni. 

Fibroina^. związek organicz- 
ny stanowiący ważną część skła- 
dową jedwabiu, nici pajęczych, 
gąbek. 

Fibrylla ni. włókienko mięsne. 

Fibryna ni. włóknik krwi, 



substancja białkowata, powsta- 
jąca przy krzepnięciu krwi. 

Fibula i. sprzążka. 

Fichu /. (fiszii) trójkątna 
chusteczka damska, której dwa 
rogi zakałdają się na piersiach; 
chustka koronkowa, fiszutka. 

Fiction a. (fikszn) wymysł, 
baśń, powieść. 

Ficum hieme ąuaerere ł. szu- 
kać figi w zimie. 

Fideikomis l. majątek, spadek 
lub zapis, powierzony komuś dla 
oddania trzeciej osobie; majo- 
rat; pełnomocnictwo. 

Fideukomisarjusz l. osoba, 
której powierzono majątek na 
zasadzie fideikomisu. 

Fidejusor l, poręczyciel; fide- 
jusoryczny, poręczony wierzy- 
telnością czyją; poręczony przez 
osobę godną zaufania. 

Fidelis i. powiernik, faworyt. 

Fidelitas ł. wierność, lojal- 
ność, prawość. 

Fide, sed cni, vide! 1. patrz, 
komu zaufać! 

Fi donc! /. {fi clą) brzydko! 
nieładnie ! 

Fidybus [>.] zwitek papiero- 
wy do zapalania fajki. 

Field-trial a. (fild tr.ajel) pró- 
ba_ w polu (np. psów myśliw- 
skich, czy dobrze ułożone do po- 
lowania). 

Fifth Avenue a. (fyft awnju) 
piąta ewnia, słynna ulica w No- 
wym Yorku (jedna z najpięk- 
niejszych i najbogatszych). 

Figaro /. bohater komedyj 
Beaumarchais^go Cyrulik Sewil- 
ski (z której powstała opera 
Rossiniego) i Wesele Figara (z 
której powstała opera Mozarta). 
W pierwszej sztuce Figaro jest 
cyrulikiem, w drugiej lokajem, 
w obu wesoły, dowcipny i żywy; 
żart. cyrulik, fryzjer; staniczek 



Fig 



172 



Fil 



damski otwarty, krótki, bez rę- 
kawów, wkładany na stanik. 

Figment . 1. zmyślenie, wy- 
mysł. 

Figura l. osoba, posąg, postać, 
kibić, stan; postawa, powierz- 
chowność, wygląd, skład ciała; 
postać symboliczna, wyobraże- 
nie, krzyż przydrożny z wyo- 
brażeniem Ukrzyżowanego; ry- 
sunek; układ, kształt powierz- 
chni; pomysł, motyw; przenoś- 
nia; osoba zajmująca wysokie 
"stanowisko na urzędzie, dygni- 
tarz, dostojnik, pan; część tańca 
'("mazura, kontredansa) stano- 
^ąca niejako osobną całość; w 
TryuĄ. rozłożenie większej nuty 
na drobniejsze dla ożywienia u- 
~twóru muzycznego; król, dama 
^a 9 .- walet w kartach; król, dama, 
wieża, giermek (laufer) a. ko- 
•nW Ci yv 'szachach; pod figurą, pod 
-płfeehośMą. 

Figuracja ł. nadawanie formy, 
'kształtowanie, ożywienie harmo- 
JiiL muzarcz. zwrotami urozmai- 
•ćbnetói; cb. Konfiguracja. 

Figuralny J. w muz. urozmai- 
"(5bW^- -Figurami muzycznemi; ob. 
^iguryczny. 

" c ;I Figurant ni. (a. Figurantka), 

"aktor (a. aktorka) na scenie w 

bolach niemych; w balecie: tań- 

cy w grupach (nie solo); sta- 

§ta, kompars; człowiek okaza- 
nia jacy piękną postawę; 
"e&tfw^ęk nie : mający istotnego 
.znaczenia w jakiej sprawie, 
pałający za wskazówkami in- 
nych - ukrytych i osłaniających 
%łę f fegó .osobą. 

s ) Figui-pwae ł. być obecnym 
•*£|y°czym bez czynnego w tym 
^ąialii; znajdować się; mieć a. 
*&8&fcM l znaczenie, być zapisa- 
nym (pozycje w księdze kupie- 
nie" j 1 / w" rachunkach) . 



Figuryczny, Figuralny Ł prze- 
nośny, nie we właściwym zna- 
czeniu użyty, obrazowy, alego- 
ryczny; figurycznie, pod posta- 
cią, przenośnie. 

Figurynka /. mała figura (po- 
sążek, człowieczek). 

Fijolet /. barwa będąca mie- 
szaniną czerwonej i błękitnej; 
przen. ubiór biskupi; biskup. 

Fijołek ł. roślina, u nas pospo- 
lita; jej kwiat; przen. uosobienie 
skromności; mieć fijołki w gło- 
wie, mieć bzika, mieć lekkie po- 
mieszanie, być nerwowym; ob. 
Violettes de Parmę. 

Fikcja ł. przypuszczenie, zmy- 
ślenie, wymysł, złudzenie, utwór 
wyobraźni, urojenie; fikcyjny, 
urojony; wrzekomy; podstawio- 
ny, pozorny. 

Fiksacja ni. lekki obłęd, pole- 
gający na tym, że człowiek cią- 
gle myśli lub mówi o jednym 
przedmiocie ; utrwalenie rysun- 
ków, fotograf ji, aby nie ścierały 
się, nie blakły. 

Fiksat ni. obłąkany, półwa- 
rjat, bzik, manjak, szaleniec, 
nieliczący się z przeszkodami. 

Fiksatuar /. pomada do wą- 
sów, aby się układały. 

Fiksatyw /. płyn utrwalający, 
aby rysunki, fotografje, nie 
ścierały się lub nie zmieniały 
pod wpływem światła. 

Fiksować /. warjować, dozna- 
wać obłędu, szaleć; tracić głowę, 
od zmysłów odchodzić, nie po- 
siadać się (ze szczęścia, ze stra- 
pienia); utrwalać rysunek zapo- 
mocą fiksatywu; utrwalać obraz 
na kliszy. 

Fiksum l. bzik, fiksacja. 

Fila, File g. pokolenie, klan, 
na jakie dzielili się obywatele 
staroż. Attyki; f. składała się z 



Fil 



173 



Fil 



fratrji, liczących każda po 20 
rodzin. 

Filadelfja g. braterstwo; mi- 
łość braterska, przyjaźń. 

Filakterja g. zwitek pergami- 
nowy, na którym są wypisane 
przykazania Boże, używany 
przy modlitwach przez Żydów, a 
także u innych ludów. 

Filandrja g. miłość cielesna 
mężczyzny ku mężczyźnie. 
. Filantrop *g. człowiek miłują- 
cy ludzi i czyniący im dobrze; 
przen. człowiek bezinteresowny. 

Filantropinizm *g. system 
wychowawczy, pomysłu Niemca 
Basedowa (1723-1792), opierają- 
cy głównie ukształcenie na wra- 
żeniach zmysłowych i dbający 
przeważnie o rozwój sił cieles- 
nych. 

Filantropinum *g. słynny za- 
kład wychowawczy utworzony 
r. 1774, wcielający zasady filan- 
tropinizmu. 

Filantropja g. miłość ludzi, 
dobroczynność. 

Filar [śrgórnon.] słup pod- 
pierający sklepienie, kolumna; 
przen. główna podpora. 

Filaret g. dosł. miłośnik cno- 
ty; członek stowarzyszenia mi- 
łośników cnoty w uniwersytecie 
wileńskim w latach 1819-1823. 

Tilargirja g. dosł. miłość zło- 
ta: miłowanie pieniędzy, gorącz- 
kowa chciwość pieniędzy. 

Filata w. szereg, ciąg. 

Filatelista *g. zbieracz marek 
pocztowych. 

Filatelja *g. ogół wiadomości 
dotyczących marek pocztowych. 
Filc n. pilśń, tkanina ze zbi- 
tej i splątanej sierści. 

Fil d'ścosse /. (-dekos) ro- 
dzaj przędzy bawełnianej uży- 
Y/anej na trykotaże. 

Fil de Perse /. (-pers) rodzaj 



przędzy nicianej używanej na 
trykotaże. 

File a. (faji) sznurek lub 
drut, na którym są nanizane pa- 
piery; każdy przyrząd, pudełko, 
teczka itp., które służą do utrzy- 
mania papierów w należytym 
porządku; szereg listów, doku- 
mentów lub w ogóle ważniej- 
szych papierów uporządkowa- 
nych wedle jakiegoś systemu, 
tak żeby łatwo wszystko można 
znaleźć; registratura. 

File ob. Fila. 

Filet ob. Filet. 

Filemon i Baucis, słynna w 
starożytności para małżeńska, 
mimo lat podeszłych czule do 
siebie przywiązana; przen. czuli 
małżonkowie. 

Filet /. (file) polędwica; f. 
saute (-sote) polędwica faszero- 
wana (zwykle bułką z winem); 
w introligatorstwie: ozdoba li- 
nijna na grzbiecie książki; f. 
guipure /. (-gipiir) siatka wy- 
szywana ściegiem gipiurowym. 

Filharmonia *g. instytucja 
mająca na celu rozwój muzyki i 
szerzenie do niej zamiłowania; 
filharmonijny , filharmoniczny, 
lubiący, miłujący, uprawiający 
muzykę, meloman. 

Filhelleni g. przyjaciele Gre- 
ków, wspierający ich w czasie 
wojny o niepodległość w r. 1826. 

Filibuster a. awanturnik woj- 
skowy; w Stanach Zjed. Amer. 
Półn ; : członek parlamentu lub 
-wogóle jakiegoś ciała obradują- 
cego, który stara się odwlec doj- 
ście do skutku jakiejś uchwały, 
lub akcyi za pomocą środków 
technicznych, jak zbyt długie 
przemówienia, żądanie spraw- 
dzenia kompletu izby itd.; ob- 
strukcjonista parlamentarny. 

Filibustjer ob. Flibustier. 



Fil 



174 



Fil 



Filigran /. delikatny, ażurowy, 
złotniczy wyrób z cienkiego, zło- 
tego lub srebrnego drutu; znak 
wodny w papierze; filigranowy, 
delikatny, misterny, kruchy, ma- 
leńki, drobny. 

Filioąue ł. dosł. i od Syna — 
zastrzeżenie wpisane do credo 
nicejskiego na koncyljum w To- 
ledo w r. 589 i opiewające, że 
Duch św. pochodzi zarówno od 
Ojca jak i od Syna — nie przy- 
jęte przez kościół wschodni. 

Filipika g.-l. mowa gwałtow- 
na, przeciw komu wymierzona, 
pismo polemiczne (od sławnych 
mów Demostenesa przeciw Fili- 
powi, królowi Macedonji). 

Filiponi, Filipowcy, sekciarze 
w kościele wschodnim, staro- 
wiercy (od imienia Filipa Pu- 
stoświata który około r. 1700 
przywiódł ich, jako swych współ- 
wyznawców, na Litwę i do Pol- 
ski). 

Filister n. człowiek o ciasnym 
i małostkowym sposobie myśle- 
nia, obojętny na sprawy ogólno- 
ludzkie; poziomy bez wyjszych 
celów, nie poczuwający się do 
koleżeństwa; nie kolega, nie stu- 
dent, eks-student. 

Filistyn l. u studentów: osoba 
nie należąca do uniwersytetu; 
dowcipniś; letkiewicz. 

Filja, Filjał l. oddział główne- 
go przedsiębiorstwa handlowego 
lub przemysłowego, prowadzony 
w innym miejscu pod tą samą 
firmą; kościół filjalny zależny 
od parafjalnego. 

Filjacja ni. wykaz przodków i 
pochodzenia; rodowód, gienealo- 
gja; rozwój gienetyczny jakiej 
idei: układ dokumentów jak jed- 
ne po drugim następują. 
Filjalny kościół ob. Filja. 
Filie fenetriere rarement me- 



nagere /. (fij fenełrier ramia' 1 
menażer) dziewczyna często wy- 
glądająca przez okno rzadko by- 
wa gospodarna. 

Film^ a. błona kolodjonowa 
cienka i elastyczna, z której 
przygotowują się klisze fotogra- 
ficzne. 

Filcgienetyczny *g. wynikają- 
cy z filogienezy. 

Filogieneza *g. szereg zmian, 
jakim ulegają gatunki i pokole- 
nia^ historja rozwoju gatunków. 
Filogienja *g. pochodzenie, ro- 
dowód zwierząt, roślin. 

Filoginja g. nadmierne, upo- 
dobanie w kobietach, kobieciar- 
stwo. 

Filoksera *g. owad półpokry- 
wy, należący do mszyc, niszczą- 
cy winnice. 

Filolog g. badacz języków, li- 
teratury i starożytności, biegły 
w filologji, znawca języków. 

Filciagja g. c£Ćł nauk doty- 
czących języka i cywilizacji ja- 
kiegokolwiek ludu, a przede- 
wszystkim staroż. Greków i Rzy- 
mian; wydział filologiczny w u- 
niwersytecie. 

Filomat, Filomata g. dosl. mi- 
łośnik nauki; członek stowarzy- 
szenia, które istniało w uniwer- 
sytecie wileńskim przed r. 1823. 
Filopedja *g. miłość do chłop- 
ców, zapał do ich wychowania. 

Filopsychja *g. nadrmerne 
przywiązanie do życia; przen. 
tchórzostwo. 

Filosemityzm ni. działalność i 
usposobienie przyjazne dla Ży- 
dów. 

Filotechnik *g. miłośnik sztuk 
pięknych. 

Filować /. kopcić (o lampie); 
kręcić, szachrować, oszukiwać 
(w kartach); wymykać się chyl- 



Fil 



175 



Fin 



kiem; przen. wahać się w decy- 
zji. 

Fiiozela /. nić jedwabna nie- 
krecona. używana do haftu. 

Filozof g. dosl. miłośnik mą- 
drości, mędrzec, uczony, znawca 
filozof ji; myśliciel głęboki, mę- 
drzec praktyczny; człowiek któ- 
ry obmyślił sobie pewne zasady 
w życiu i trzyma się ich; czło- 
wiek poprzestający na małym; 
przekładający niepodległość du- 
cha nad dobra doczesne. 

Filozoficzny g. do filozofji 
należący, z nią zgodny, jej od- 
dany; f. grzech, grzech popeł- 
niony umyślnie, ale w dobrym 
celu wj ; rozumowanym; f. ka- 
mień substancja poszukiwana 
przez alchemików,mająca zamie- 
niać w złoto każdy metal z nią 
stopiony; przen. coś niemożli- 
wego do osiągnięcia, czego po- 
szukiwanie jest więc bezrozum- 
ne. 

Filozofizm vi. filozof ja rze- 
koma, niby filozof ja, mędrkowa- 
nie. 

Filozofja g. dosl. miłość mą- 
drości: nauka badająca istotę 
wszechrzeczy, w celu wyjaśnie- 
v,\ą szczegółowych objawów by- 
tu, nauka usiłująca zbadać, 
czym jest świat, aby określić 
stanowisko człowieka w świecie; 
badanie zasad i praw jakiej ga- 
łęzi wiedzy; mądrość głęboka; 
wydział filozoficzny w uniwer- 
sytecie; iron. wielka mi f.! do- 
pieroż to mądrość a. biegłość, 
zręczność! wielka sztuka! 

Filozofować g. myśleć mądrze, 
badać istotę rzeczy; zapuszczać 
się w głębokie zaciekania iron. 
mędrkować. 

Filtr śrl. warstwa przesiąkli- 
wa w której zatrzymują się nie- 
czystości z cedzonych przez nią 



płynów; sączek, cedzidło; przen. 
krytyka oddzielająca rzeczy do- 
bre, użyteczne, piękne, od in- 
nych. 

Filtracja ni. przecedzanie, 
przesączanie. 

Filtrat nł. ciecz przecedzona 
przez warstwę porowatą. 

Filtrować śr\l. cedzić, prze- 
puszczać przez filtr. 

Filung, Filnuek n. gładka lub 
wypukła część deski obramowa- 
na i olistwowana w drzwiach lub 
w ścianie drewnianej, otoczyna. 

Filura /. książka na pokwito- 
wania z doręczonych listów. 

Filut /. figlarz, żartowniś; 
szczwany lis, frant, oszust; fi- 
lutki, kędziorki spomadowane, 
ułożone na skroniach szczeg. u 
kobiet. 

Filuterja /. przebiegłość, chy- 
trość, krętactwo; ironja; filu- 
terny, przebiegły, chytry, spryt- 
ny, figlarny, ironiczny, drwiący, 
zabawny. 

Filutki ob. Filut. 

Fimfa ob. Finfa. 

Finalny l. ostateczny, końco- 
wy. 

Finał ł. koniec, zakończenie, 
ustęp końcowy; wynik. 

Finanse śrl. [/.] skarbowość; 
majątek, dochody i wydatki pań- 
stwa, skarb państwa; admini- 
stracja dochodami państwa; w o- 
góle stan majątkowy; finanso- 
wy, pieniężny, kapitalistyczny; 
skarbowy; finanserja, spekula- 
cja pieniężna, zdobywanie bo- 
gactw. 

Finansista ni. obeznany z fi- 
nansami: biegły w nauce o fi- 
nansach; robiący duże interesy 
pieniężne. 

Finansjera /. bankierzy. 

Finansować /. wprowadzać na 
giełdę i znajdować nabywców na 



Fin 



176 



Fir 



papiery wartościowe świeżo wy- 
puszczone; dawać silne pieniężne 
poparcie osobie albo grupie osób 
celem przeprowadzenia jakiegoś 
przedsięwzięcia (interesu, prze- 
mysłu, wyzyskania wynalazku 
itd.) albo też dla przeprowadze- 
nia jakichś celów natury ideal- 
nej (politycznej, socjalnej, nau- 
kowej itp.). 

Fin de siecle (fę do sjekl) dosł. 
koniec wieku; wybryki moral- 
ne i dziwactwa jako objaw 
schyłku XIX-go wieku. 

Fine a. (fajn) delikatny, w 
dobrym gatunku, piękny, dosko- 
nały, wyborny, smaczny. 

Fine w. koniec. 

Fines f. człowiek chytry, prze- 
biegły, frant. 

Fines herbes f. (fin zerb) po- 
trawa z jarzyn i mięsa. 

Finezja ni, dowcip delikatny, 
subtelność, wyrafinowanie; by- 
strość, przenikliwość, chytrość, 
przebiegłość. 

Finfa. Fimfa, puszczenie ko- 
mu dymu rurką pod nos; lekce- 
ważąca niegrzeczność, obraza, 
przytyk, przymówka. 

Fingować l. podrabiać, fał- 
szować. 

Finis l. koniec, zakończenie; f. 
ccronat opus /. koniec wień zy 
dzieło; f. sanctificat media ł. cel 
uświęca środki. 

Finish a. (finisz) zakończenie, 
ostatnie stadjum,^ zwłaszcza w 
sporcie, np. w wyścigach rozwi- 
nięcie największej szybkości w 
ostatnim biegu. 

Finita la comedia w, rzecz 
skończona. 

Finta w. w fechtunku: pozor- 
ny, zamierzony a nie wykonany 
cios dla wprowadzenia przeciw - 
nika w błąd; udawanie, fortel. 



Fioco w, (fioko) muz. cicho, 
jakby szeptem, lekko. 

Fiok w, lok, pukiel; pretensjo- 
nalne przystrojenie głowy kobie- 
cej, kwast, jako ozdoba u koni; 
fioków ać się, stroić się przesad- 
nie, śmiesznie. 

Fioraja ob. Fjoraja. 

Fioritura w. przyozdabianie 
(umiejętne) śpiewu; ozdoby, pa- 
saże (w muzyce). 

Firanka n. zasłona, zwłaszcza 
u okna; f-ki górne i boczne o- 
zdobne opony u okien; przen. 
żart. rzęsy; strzępy wiszące u 
ubrania. 

Fircyk n. ( ? ) modniś, wierci- 
pięta, trzpiot, letkiewicz, pustak. 

Fire drill a. (faji* dryl) mu- 
sztra celem nauczania ludzi w 
większej ilości w pewnem miej- 
scu się schodzących, jak się za- 
chować w razie pożaru, szcze- 
gólnie, jak należy w porządku i 
bez popłochu opuścić dany 
gmach (ćwiczenia takie regular- 
nie odbywają się w Ameryce w 
szkołach publicznych, fabrykach, 
a także w hotelach i gmachach 
mieszczących większą ilość lu- 
dzi). 

Fire escape a. (fajr eskejp) 
środki ułatwiające ucieczkę z 
budynku w razie pożaru, szcze- 
gólnie żelazne schody na ze- 
wnątrz budynku umyślnie do te- 
go celu zbudowane. 

Fireproof a. (fajrpruf) ognio- 
trwały. 

Firet n. w drukarstwie: 
czcionka bez znaku, służąca do 
oddzielania od siebie liter lub 
wyrazów, równa grubością sze- 
rokości pisma, czwartnik. 

Firleje /. [śrgórnon] figle, 
żarty, drwiny, kpiny; świecideł- 
ka; zabawki. 

Firma w. nazwisko, pod któ- 



Fir 



177 



Fit 



rym kupiec prowadzi interes | 
handlowy, używane przy podpi- 
sywaniu listów, na szyldzie etc; 
handel, przedsiębiorstwo; dobra j 
f., mający zasłużoną, wyrobioną : 
renomę, sławę; przen. pozór,! 
pod którym się co robi; firmo- 1 
wy, uczestnik firmy, przedsta- 
wiciel firmy; firmowy rejestr 
ob. Rejestr; firmowa spółka, 
spółka, której każdy uczestnik 
odpowiada za jej długi całym 
swoim majątkiem. 

Firmament t. sklepienie nie- 
bieskie. 

Firman, Fermąn tur, piśmien- 
ny rozkaz, rozporzędzenie sułta- 
na tureckiego. 

Firn n. śnieg ziarnisty po- 
wstały z tajenia i zamarzania 
nsi nowo śniegów i lodów. 

First class a. (fórst klas) 
pierwszorzędny, pierwszej jako- 
ści, przewyborny. 

First class mail a. {fórst klas 
mejl) w Stenach Zjed. Ameryki 
Półn. poczta pierwszej klasy: 
obejmuje wszelkie listy (dla któ- 
rych skala pocztowa jest naj- 
wyższa). 

Fis w muz. nazwa tonu F pod- 
wyższonego o pól tonu za pomo- 
cą krzyżyka; fis major, tonacja 
majorowa o 6 krzyżykach; fis 
minor, tonacja minorowa o 3 
krzyżykach; przen. wziąć kogo 
na fis, podejść, okpić. 

Fisch n. ob. Fisz. 

Fiscus ob. Fiskus. 

Fiscus semper rapax ł. skarb 
państwa zawsze drapieżny. 

Fisharmcnja *g. instrument 
muzyczny klawiszowy opatrzo- 
ny miechem i pedałem, naśladu- 
jący dźwięk organów. 

Fisk ob. Fiskus. 

Fiskalizm nh svstem admini- 



stracyjny, dążący do nakłada- 
nia jak największych podatków. 

Fiskalny ł. tyczący się skarbu 
państwa, skarbowy: pilnujący 
gorliwie interesów skarbowych. 

Fiskał ł. urzędnik skarbu pu- 
blicznego; prokurator konsystor- 
ski, instygator duchowny; chci- 
wiec, zdzierca; urzędnik bardzo 
gorliwy w przysparzaniu skar- 
bowi dochodów. 

Fiskus i. skarb państwa, skarb 
publiczny. 

Fistuła /. przetoka, kanał ro- 
pny idą,cy od wrzodów wewnętrz- 
nych lub między wrzodami; głos 
falsetowy, piszczałka w orga- 
nach. 

Fisz n. w wyrażeniu: gruby 
fisz gruba ryba, dygnitarz a. bo- 
gacz. 

Fiszbin n. pręt rogowy z pod- 
niebienia wieloryba; wyrób z ta- 
kiego pręta; f. sztuczny, pręt z 
trzciny hiszpańskiej przesyco- 
nej kauczukiem. 

Fiszka /. marka do gry, licz- 
bon, znaczek. 

Fiszorek, Wiszorek n. wałe- 
czek z mocno zwiniętej bibuły a. 
irehy do rozprowadzania cie- 
niów na rysunku. 

Fiszutka /. trójgraniasta za- 
rzutka na głowę, mantylka, pe- 
lerynka; ob. Fichu. 

Fit fabricando faber l. wpra- 
wa czyni mistrzem. 

Fitobiologja *g. nauka o ży- 
ciu roślin . 

Fitochemja *g. część fizjologji 
o procesach chemicznych, które 
zachodzą w żywych roślinach. 

Fitogieografja *g. geograf ja 
roślin, nauka o rozmieszczeniu 
rośiln na ziemi. 

Fitografja *g. opis roślin. 

Fitolit *gr. skamieniałość ro- 
ślinna. 



Fit 



178 



Fiz 



Fitologja *g. ob. Botanika. 

Fiumoar ob. Fumoir. 

Fi e o'dock tea a. ( fajw 
oklok ti) przyjęcie gości popo- 
łudniowe (o 5ej godzinie ) % 

Fix a. naprawie, załatwić, u- 
rządzić, ułatwić (w gwarze pol- 
sko-amer. fiksować). 

Fixe /. (fiks) stały; termin 
oznaczony. 

Fixum l. stała pensja, stały 
dochód. 

Fixum locum ł. miejsce stałe. 

Fizerajza n. w introligator- 
stwie: żelazko do wyciskania li- 
ft ji wzdłuż brzegów okładki. 

Fizerować n. wyciskać szlacz- 
ki i lin je na okładkach książek 
i pugilaresach. 

Fizjatrja *g. leczenie przez 
samą przyrodę. 

Fizjogienja, Fizjogonja *g. 
dzieje powstania przyrody . 

Fizjognomja 06. Fizjonomja. 

Fizjognozja *g. znajomość i 
badanie przyrody. 

Fizjograf *g. badacz przyrody. 

Fizjograficzny *g. odnoszący 
się do przyrody jakiejś miejsco- 
wości. 

Fizjografja *g. opis przyrody 
jakiego kraju a. miejscowości. 

_ Fizjokrata *g. zwolennik fi- 
zj ok raty z mu. 

Fizjokratyczny *g. dotyczący 
fizjokratyzmu (ob.) 

Fizjokratyzm, Fizjokracja *g. 
teorja, wedle której rolnictwo 
jest jedynym źródłem bogactwa 
narodowego. 

Fizjolog g. badający czynności 
prawidłowe żywego ustroju; fi- 
lozof przyrody. 

Fizjologja *g nauka badająca 
czynności życiowe w organizmie 
ludzi, zwierząt i roślin (w prze- 
ciwieństwie do anatomji, która 
bada budowę, strukturę organi- ! 



zmów) ; f. mowy ludzkiej : nauka 
o czynnościach zachodzących 
przy wymawianiu. 

Fizjonomika *g. nauka o po- 
znawaniu charakteru z rysów, z 
wyrazu twarzy. - 

Fizjonomista *g, człowiek po- 
siadający zdolności poznawania 
charakteru ludzi z rysów twa- 
rzy. 

Fizjonomja *g. wyraz twarzy, 
r ysy> wygląd, cecha charakte- 
rystyczna; żart. twarz. 

Fizjoplastyka *g. ob. Autopla- 
styka.. 

Fizjoteizm *g ubóstwienie 
przyrody jako podstawa religji 
w pewnym okresie cywilizacji. 

Fizyczny g. dotyczący natury; 
przyrodniczy; cielesny ;materjal- 
ny; f-na gieografja, fizyka ku- 
li ziemskiej, gieofizyka, nauka 
o właściwościach fizycznych ku- 
li ziemskiej; f-na osoba, jedno- 
stka, osobnik, żywy człowiek; 
f-na siła, siła natury; siła cie- 
lesna; f-ne niepodobieństwo, 
rzecz niemożliwa, jako sprze- 
czna z prawami przyrody. 

Fizyk g. uczony zajmujący 
się fizyką; w Niemczech i Au- 
strji inspektor lekarski, czuwają 
cy nad zdrowotnością powierzo- 
nego mu okręgu i wydający opi- 
nję w niektórych sprawacn są- 
dowych i policyjnych. 

Fizyka g. nauka o prawach 
przyrody, o własnościach ciał o- 
raz o zjawiskach, przy których 
nie następuje zmiana w wewnę- 
trznym ustroju ciał; fizykować, 
rozumować. 

Fizykat nł. urząd lekarski. 

Fizykochemia *g. nauka o 
stosunkach między własnościa- 
mi materji fizycznemi a chemi- 
cznemi. 

Fizyljer / żołnierz lekkiej pie- 



Fiz 



179 



Fla 



choty, strzelec w daic. wojsku 
francuskiem. 

Fizys g. twarz, rysy twarzy; 
postać, wygląd. 

Fix a. naprawić, załatwić, u- 
rząclzić, ułatwić (w gwarze pol- 
sko-amer.: fiksować). 

Fjakr /. dorożka, powóz publi- 
czny do najęcia; dorożkarz. 

Fjasko w. zupełne nieudanie 
się czego, niepowodozenie, ban- 
kructwo. 

Fjeld duńs. płaskowzgórze w 
Danji^ Szwecji, Norwegji. 

Fjesta h. sztuka teatralna o- 
kolicznościowa dawana na za- 
kończenie widowiska. 

Fjola g. flaszka z długą szyj- 
ką, rurka szklana z jednej stro- 
ny zamknięta. 

Fjoraja w. kobieta a. dziew- 
czyna sprzedająca kwiaty na u- 
licy, kwiaciarka uliczna. 

Fjord szic. wazka a długa za- 
toka o skalistych i wysokich 
brzegach wzdłuż gór. 

Fjorytury iv. ozdoby muzy- 
czne z krótkich nut złożone. 

xi. skr. ob. Floren. 

Flacha j za n. dłuto; płaska 
sztabka żelazna. 

Flachcęgi n. cęgi z płaskiemi 
zakończeniami do chwytania. 

Flader n. słój w drzewie, ka- 
mieniu, marmurze; przen. kłam- 
ca, krętacz, próżniak, blagier; 
fladrowaty, słojowaty. 

Flaga n. chorągiew o kolo- 
rach narodowych, czasem opa- 
trzona herbami i godłami naro- 
dowemi, bandera. 

Flag Day (flag dej) w Sta- 
nach Zjedn. Amer. Półn. dzień 
święcenia flagi narodowej (14 
czerwca, na pamiątkę ustanowie- 
nia tej flagi przez tak zwany 
konsrres kontynentalny w roku 
1777). 



f Flagielancja nł. biczowanie 
się. 

Flagielant ł. członek średnio- 
wiecznej sekty religijnej biczo- 
wników. 

Flagman n^ Flagkapitan star- 
szy kapitan, mający prawo pod- 
noszenia własnej flagi na stat- 
ku, któremu rozkazuje . 

Flakon /. flaszeczka, butelecz- 
ka; żart. butelka (wina). 

Flamand /. malowidło szkoły 
flamandzkiej cz. holenderskiej, 
odznaczające się drobiazgowem 
wykończeniem. 

Flanca n. młoda roślinka prze- 
znaczona do przesadzenia z in- 
spektu na grunt, sadzonka, roz- 
sada. 

Flancować n. sadzić, przesa- 
dzać (o roślinach), przenosić, 
tranzlokować. 

Flanela /. miękka, lekka, ale 
ciepła tkanina wełniana. 

Flaneur /. (flanór) brukotłuk, 
wałęsający się po ulicach. 

Flank /. bok, strona, skrzydło, 
szczególniej szyku wojskowego. 

Flankier /. żołnierz z jazdy 
wysłanej w rozsypkę przed ko- 
lumną idącą do ataku; żart. iść 
na f-ry, wychodzić z domu, że- 
by się powalęsać. 

FlanMerować /. [nJ] strzelać 
przed kolumną idącą do ataku; 
wałęsać się, włóczyć się; kła- 
mać, oszukiwać. 

Flankować /. obraniać bok 
wojska; zajść z boku; osłaniać 
fortyfikacje bocznicami. 

Flanować /. wałęsać się po u- 
łicach, szlifować bruk. 

Fiat a. piętro domu, ubikacje 
stanowiące dla siebie całość, a- 
partament. Fiat to let, piętro 
do wynajęcia. 

Flatiron building a. (flatajr&n 
bylding) jeden z najciekawszych 



Fla 



180 



Flo 



budynków w Nowym Yorku, na- 
zwany tak dla tego, że kształ- 
tem przypomina żelazko do pra- 
sowania (flatiron = żelazko do 
prasowania). 

Flau n. w sprawozdaniach 
giełdowych, targowych: zastój, 
brak popytu. 

Flażolet /. mały flecik; wy- 
sokie tony w skrzypcach, gita- 
rze, naśladujące flet. 

Flebile w. w muz. smętnie, ża- 
łośnie. 

Flebolit *g. kamień żylny. 

Flecti, non frangi l. ugiąć się, 
ale się nie złamać. 

Flegieton g. w mit. jedna z 
siedmiu rzek piekielnych, rzeka 
płomieni. 

Flegma g. gęsta ciecz wydzie- 
lana przez błony śluzowe, śluz; 
zimna krew, obojętność, powol- 
ność charakteru. 

Flegmatyk g. człowiek powol- 
nego temperamentu, chłodny w 
postępowaniu, obojętny; gnuśny, 
ospały, ciężki. 

Flejtuch n. zwitek pakuł do 
przybijania naboju w strzelbie; 
czop, zatyczka; szaroie do opa- 
trunku; człowiek nieporządny, 
niechluj. 

Flek n. łata (w dachu, parka- 
nie); warstwa podeszwy na ob- 
casie. 

Fleksja l. uchylenie, zgięcie, 
skrzywienie: nauka o odmianach 
(deklinacji i konjugacji) w gra- 
matyce; fleksyjny język, posia- 
dający odmiany imion i słów. 

Fleksura /. zapadnięcie ziemi 
bez rozerwania warstw, lecz z 
ich rozciągnięciem. 

Flerysta /., Florysta ni. znaw- 
ca kwiatów, amator; sprzedają- 
cy kwiaty; robiący sztuczne 
kwiaty. 

Flet n., Fletrowers /. drew- 



niany, muzyczny instrument dę- 
ty, w kształcie rurki, z dziurka- 
mi i klapami przykładany wpo- 
przek do ust. 

Fletnia ob. Flet. 

Fleuron /. {florą) obwódka z 
kwiatów. 

Flevile ludibrium ł. igraszka 
godna ubolewania. 

Flibot a. okręt dwumasztowy 
z okrągłą częścią tylną. 

Flibustjer /. korsarz na mo- 
rzach środk. Ameryki; przen. a- 
wanturnik, łotr, oszust. 

Fligiel-adjutant n. wyższy o- 
ficer na służbie adjutanckiej 
przy panującym. 

Flinta n. fuzja myśliwska,' 
strzelba, skałkówka; flintpas, 
pas od strzelby, na którym się 
ją nosi. 

Flintglas a. szkło czyste kry- 
ształowe, zawierające ołów, uży- 
wane w dalekowidzach. 

Flintpas ob. Flinta. 

Flip a. napój z piwa, wódki i 
cukru. 

Flirt, Flirtation a. zaloty, u- 
mizgi, kokietowanie, bałamuce- 
nie. 

Flis n., Flisak majtek rzeczny 
trudniący się spławem drzewa i 
zboża, oryl: spław wodny, żeglu- 
ga; stan flisa. 

Fliza, Flisa, n. płyta kamien- 
na chodnika ulicznego. 

Flobert /. strzelba odtylcowa 
do strzelania na niewielkie od- 
ległości małemi kulkami (od na- 
zwiska wynalazcy Flauberfa). 

Flogiston g. w dawnej chemji 
pierwiastek ognia znajdujący się 
we wszystkich ciałach palnych. 

Flogistyka *g. nauka o wła- 
snościach ciał palnych. 

Floks g. rośl. płomyk. 

Flor n. kir, żaioba. 

Flora l. bogini kwiatów; ogół 



Flo 



181 



Foc 



roślin, właściwych jakiemu kra- 
jowi lub miejscu. 

Florans /. rodzaj lekkiej ma- 
terji (od nazw. miasta Floren- 
cji). 

Floreal / we franc. kalenda- 
rzu republikańs. miesiąc kwia- 
tów, miesiąc ósmy: od 20 kwiet- 
nia do 19 maja. 

Floren śrt. złoty austrjacki, 
reński, gulden. 

Florentyna /. atłas florencki. 

Flores /. ozdoba rysunkowa 
krzywolinijna, zawiła, mająca 
postać gałązki z liśćmi i kwiata- 
mi; ob. Esy-flcresy. 

Florescencja l. kwitnienie, buj- 
ny rozwój. 

Floret /. rodzaj szpady z gał- 
ką skórzaną na końcu ostrza, u- 
żywanej przy nauce fechtunku; 
gruba szorstka przędza jedwab- 
nicza, pierwszy oprzęd jedwab- 
niczy. 

Floreza ob. Plereza, 

Florykultura ni. hodowla 
kwiatów. 

Florysta nł, uczony badacz 
świata roślinnego, botanik. 

Florystyka ni. nauka o kwia- 
tach. 

Floryzować /. zdobić floresa- 
mi, upstrzyć kwiecisto; floryzo- 
wany, druk ozdobny. 

Flota /. ogół okrętów wojen- 
nych lub handlowych jakiego 
państwa; ta ich liczba, która 
stale na jakim, morzu przebywa; 
żart. pieniądze. 

Flotrowers /. ob. Fletrowers. 

Flotylla /. mała flota. 

Flower ob. Flobert. 

Fluid l. płyn, ciecz; żart. tru- 
nek. 

Fluksja ł. rodzaj bólu zębów 
z obrzemieniem dziąseł i twa- 
rzy. 

Flukt 'i. bałwan, fala, nurt. 



Fluktuacja l. falowanie, prze- 
lewanie się; zmiana; chwiejność, 
wahanie się, niestałość. 

Fluor l. pierwiastek chem. z 
gromady chlorowców, gaz żółta- 
wy o ostrym zapachu; fluor owo- 
dorny kwas, związek chem. fluo- 
ru i wodoru, gazowy a. płynny, 
mocno żrący, używa się do wy- 
robu szkła matowego, do fluoro- 
fort, na skórze robi rany trudne 
do zagojenia. 

Fluor esceina ni. substancja 
krystaliczna barwy ceglastej, 
fluoryzująca wspaniale, gdy ją 
zmieszać ze słabym roztworem 
amonjaku, wpuszczona do wody 
zaskórnej służy do wykrycia jej 
związku z wodą studzienną. 

Fluoresoencja nł. zjawisko 
świetlne, powstające w niektó- 
rych ciałach (fluoryt, nafta) 
wskutek pochłaniania przez nie 
światła, którym są oświetlone, i 
wydawanie go następnie, lecz 
odmiennej barwy. 

Fluoroforta ni. rysunek wy- 
trawiony kwasem fluorowodor- 
nym na kliszy szklanej i następ- 
nie odbity na papierze. 

Fluorowodorny ob. Fluor. 

Fluoryt l., Fluspat n. mine- 
rał, połączenie fluoru z wap- 
niem, topnik. 

Fluoryzować ni. posiadać 
własność fluorescencji. 

Flus n. topnik; w technice: 
substancja łatwiej topliwa doda- 
wana do trudniej topliwych; la- 
gier; upływ; skrofuły, reuma- 
tyzm; osad; gra w karty; stra- 
szak. 

Fluspat ob. Fluoryt. 

Flux et reflux /. przypływ i 
odpływ (morza). 

Fo, Foh, Fohi chińs. i jap. na- 
zwa Buddy; staroż. bohater 



Foc 



182 



Fol 



chiński, czczony jako wynalazca 
nauk, sztuk i prawodawca. 

F-o skr. Folio: f-o r-o skr. 
Folio recto; F-o v-o skr. Folio 
verso (ob.). 

Fochy n. gniewy, dąsy, gry- 
masy. 

Focoso w. (fokozo) w muz.: 
z ogniem. 

Focus i. ob. Fokus. 

Foedum inceptu, foedum exi- 
tu ł. jakie życie, taka śmierć: 
jaki początek, taki koniec. 

Foetus l. płód, zarodek. 

Fohizm, Foizm ni.) ob. Bud- 
daizm; cześć, której przedmio- 
tem jest Fo (ob.). 

Fohn n. (fon) wiatr ciepły, o- 
suszony w przejściu nad górami. 

Foje ob. Foyer. 

Fokmaszt hol. maszt na przo- 
dzie okrętu. 

Foksal a. dworzec kolei żelaz- 
nej, banhof ; budynki w ogrodzie 
pozamiejskim, przeznaczone dla 
zabawy publicznej. 

Foksterier ob. Foxterrier. 

Fokus ł. ognisko, punkt, w 
którym zbierają się promienie 
odbite od zwierciadła lub zała- 
mane w soczewce; sztuczka cza- 
rodziejska. 

Fol. ob. Foljo. 

Folarz, Folusznik n. blecharz 
sukna, pilśniarz. 

Folblut n. koń angielski czy- 
stej krwi, piękny koń rasowy. 

Folga l. podkładka; dźwignia, 
podstawka. 

Folga n. ulga, ulżenie, powol- 
ność, pobłażanie; wytchniecie, 
odpoczynek, swoboda; bok gu- 
mowy w kamaszach. 

Folgować n. dawać folgę, od- 
poczynek, oszczędzać, pobła- 
żać, być wyrozumiałym, mieć 
wzgląd; wolnieć, słabnąć, ustę- 



pować, puszczać; czekać, pro- 
longować; dogadzać. 

Folie de la grandeur /. (foli 
do la gra n dór) ob. Megaloma- 
nja. 

Folie des kilometres /. (foli 
de kilometr) dosl. szał kilome- 
trów: gorączkowe pragnienie 
przejechania w automobilu jak 
najdłuższej drogi i jaknajprę- 
dzej. 

Folio l. na stronicy; f. recto 
na pierwszej stronicy; f. verso 
na drugiej, odwrotnej stronicy. 

Foljał, Foljant nł. gruba księ- 
ga in folio t. j. w formacie ar- 
kusza złożonego we dwoje, wiel- 
ka księga. 

Foljo l. wielki arkuszowy for- 
mat księgi; skr. Fol. arkusz; 
stronica w księdze handlowej z 
numerem bieżącym; foljować, 
numerować stronice w księdze, 
paginować. 

Folkething duńs. izba deputo- 
wanych w Danji. 

Folklor a. rzeczy ludowe (po- 
dania, pieśni, zwyczaje i t. d.). 

Folklorysta nł. znawca i ba- 
dacz folkloru t. j. rzeczy ludo- 
wych. 

Folklorystyka nł. nauka o po- 
jęciach ludu, jego zwyczajach, 
twórczości itd. 

Folować śrł. wałkować sukno, 
aby było bardziej zbite; spil- 
śniać; czyścić sukno, wywabiać 
z niego plamy; nakładać węgiel 
do wózków; oczyszczać sztolnię 
ze szlamu; dopełniać drzewem 
próżne miejsce palącego się sto- 
su węglarskiego. 

Folusz śrł. maszyna, za pomo- 
cą której tkaniny wełniane spil- 
śniają się przez uderzenie tło- 
kiem, młyn blecharski. 

Folwark n. dwór wałściciela 
ziemskiego z zabudowaniami i 



Foł 



183 



For 



gruntami; oddzielna część ma- 
jątku ziemskiego z zabudowa- 
niami gospodarskiemi. 

Fołdrować n. oskarżać, insty- 
gować, procesować kogo, pozy- 
wać; ujmować się za kim a. za 
czem, popierać, adwokatować. 

Fomentacja ł. leczenie mokre- 
migorącemi okładami; naparza- 
nie, zagrzewanie; podniecanie, 
podburzanie. 

Fomentować ł. namawiać, 
podburzać. 

Fonautograf *g. przyrząd u- 
widoczniający drgania głosowe, 
same się żłobiące na obracają- 
cym się walcu lub krążku i od- 
dający je głosem. 

Fonce /. (fąse) kolor ciemny. 

Fond d'or f. (fądor) złote tło. 

Fonds /. (fą) fundusze, kapi- 
tał, papiery procentowe. 

Fonds perdu ob. A fonds 
perdu. 

Fonetyka g. głosownia (część 
gramatyki obejmująca naukę o 
brzemieniach głosowych); nau- 
ka o dźwiękach; fonetyczna pi- 
sownia, zgodna z brzmieniem 
wyrazu, z wymawianiem. 

Fonograf *g. przyrząd za- 
trzymujący i powtarzający do- 
wolną ilość razy mowę, śpiew, 
muzykę i t. p. 

Fonolit *g. skała pochodzenia 
wulkanicznego, złożona z sani- 
dynu, nefelinu i zeolitu, używa- 
na do budowy. 

Fonologja *". ob. Fonetyka. 

Fonometr *g. przyrząd do 
mierzenia siły głosu. 

Fonometr ja *g. badanie rezo- 
nansu jakiego ciała za pomocą 
kamertonu. 

Fonoskop *g. przyrząd służą- 
cy do wykazania i mierzenia 
drgań ciał wydających ton 
(szczególnie strun), 



Fontanela w. ob. Apertura. 

Fontanna /. wodotrysk. 

Fontaź /. kokarda, węzeł fan- 
tazyjny. 

Fcod a. (fud) żywność, poży- 
wienie. Food will win the war, 
żywność wygra wojnę (hasło za- 
chęcające do oszczędzania żyw- 
ności). 

Football a. (futbol) gra pod 
gołym niebem, polegająca na 
podbijaniu olbrzymiej piłki tyl- 
ko nogą, gra w piłkę nożną. 

For n. przewaga dobrowolnie 
dana przeciwnikowi na początku 
gry a. wyścigów; fory dawać 
dobrowolnie dawać komuś chwi- 
lową przewagę w początkach 
gry lub wyścigi: poparcie, 
względy, protekcja: fory mieć u 
kogoś: być cenionym, lubionym, 
protegowanym. 

Fora w. powtórnie, drugi raz, 
bis; precz stąd! 

Forajza n. sztabka żelazna ru- 
choma, przytwierdzona stale do 
jednej połowy okna i zakładają- 
ca się na hak u drugiej połowy. 

Foralja ł. ceny targowe pro- 
duktów; opłata targowa. 

Foralny ł. sądowy. 

Foraminifery nł. otwornice. 

Forat, Forant n. zapas. 

Forboty n. koronki u szyi su- 
kni damskiej. 

Force majeure /. (fors mażór) 
siła wyższa, przeszkoda nie do 
zwalczenie, vis major. 

Foreigner a. (faryner) obco- 
krajowiec, obcy. 

Foreign-office a. (foren offis) 
ministerjum spraw zewnętrz- 
nych. 

Forejter n., Foryś, pomocnik 
furmana; żokiej siedzący na je- 
dnym z przodowych koni karety 
zaprzężonej w cztery a, sześć 
koni. 



For 



184 



For 



Forela n. pstrąg. 

Foreman a. (formen) przeło- 
żony, starszy, szef, dozorca, kie- 
rujący robotą, mający pod sobą 
pewną ilość robotników i dozo- 
rujący ich. 

Foremny ob. Forma. 

Foresterja, Foresterjum, Fo- 
restjernia w. pokój dla gości w 
klasztorach. 

Forestiere w. cudzoziemiec. 

Forfait (a) /. (forfe) ryczał- 
tem, hurtem. 

Forfanterja ob. Furfanterja. 

Forga ivęg. kita; pióropusz. 

For God's sake a. (sejk) na 
miłość Boga, dla Boga. 

For hire a. (for hajr) do na- 
jęcia, do wydzierżawienia. 

Forint węg. floren, gulden. 

Forma l. kształt, układ, spo- 
sób, wzór, model, pozór, krój, 
fason, moda, formuła, formal- 
ność, zwyczaj (upozorowanie); 
język, styl, postać wyrazu; ce- 
remonja; przyrząd, naczynie gli- 
niane do wypiekania bab z cia- 
sta; kilka a. kilkanaście stron 
czcionek ściśniętych w ramę, 
mających się razem odbić na 
papierze jako arkusz; foremny, 
kształtny, zgrabny, prawidłowy. 

Forma bonum fragile est l. 
piękne kształty są kruche. 

Formacja l. ukształtowanie; 
w gieologji: pokłady ziemi, war- 
stwy skorupy ziemskiej utwo- 
rzone w pewnym okresie gieolo- 
gicznym; w strategice: ustawie- 
nie; rozwijanie oddziałów woj- 
ska. 

Formalina ni. płyn antysep- 
tyczny, z którego wydziela się 
gaz bakterjobójczy. 

Formalista ni. trzymający się 
ściśle przepisów i form ze- 
wnętrznych, ceremonjant. 

Formalistyka, Formalizm ni. 



trzymanie się ścisłe przepisów, 
zwyczajów, bez wnikania w 
treść i ducha rzeczy; ceremonjo- 
wanie się, rutynizm; sądzenie z 
pozoru. 

Formalizować ni. skrupulat- 
nie przestrzegać form, ceremo- 
njować się; dopełnić przepisa- 
nych form, aby dokument albo 
akt był zupełnie ważny, podług 
przepisów zrobiony. 

Formalny l. zgodny z formą; 
dotyczący formy; przepisany, 
urzędowy, legalny; zewnętrzny, 
powierzchowny; całkowity, skoń- 
czony, zupełny; prawidłowy; 
stanowczy, wyraźny; f-a kwe- 
st ja, kwestja dotycząca formy, 
a nie istoty rzeczy; formalności, 
sposoby postępowania urzędow- 
nie wskazane. 

Formant ni. sufiks. 

Format Ł kształt, wielkość, 
rozmiar np. książki, arkusza. 

Formiarz, formierz n. giser, 
wyrabiający formy na odlewy; 
formiarnia, formiernia, miejsce 
wyrobu form na odlewy; for- 
mierstwo, sztukatorstwo. 

Forminga g. rodzaj cytry lub 
harfy greckiej. 

Formować l. kształtować, na- 
dawać formę, nabierać kształtu, 
układać, tworzyć, wytwarzać, u- 
stawiać w szeregi (wojsko) ; 
f. proces, wytaczać sprawę sądo- 
wą; f. się, wyrabiać się układać 
się, kształtować się, nabierać o- 
fjłady; dojrzewać. 

Formularz ni. wzór, przepis, 
schemat,, według którego pisze 
się akty urzędowe, handlowe 
i t. p.; lista stanu służby. 

Formuła l. wyrażenie przyję- 
te lub przepisane przy układa- 
niu aktu, podania etc; wzór; 
wyrazy lub znaki uwidoczniają- 
ce zwięźle jakieś twierdzenia 



For 



185 



For 



naukowe; formułować, określić 
jasno i treściwie, ująć w ścisłe 
wyrażenie. 

Fornier, Fornir w. cieniutkie 
deseczki z drzewa kosztowniej- 
szego, naklejane na wyroby sto- 
larskie z drzewa tańszego. 

Foronomja *g. nauka o ruchu 
ciał. 

Forpoczta n. straż przednia, 
mająca na celu obserwację nie- 
przyjaciela, placówka. 

Forrejter ob. Forejter. 

For rent a. do najęcia, do wy- 
dzierżawienia. 

Forsa /. siła; moc, wysiłek; 
popieranie; fundusz, pieniądze, 
nakład; forsowny marsz, pośpie- 
szny; forsownie, z wysiłkiem, z 
natężeniem sił. 

Forsan et haec olim meminis- 
se juvabit ł. może będzie przy- 
jemnym (przydatnym) przy- 
pomnieć sobie kiedy i o tym. 

Forsować /. zmuszać do wy- 
tężenia siły; usilnie popierać; w 
ogrodn. przyśpieszać sztucznie 
wzrost roślin; f. się: męczyć się, 
przymuszać się, wysilać się. 

Forstować, Forstowanie ob. 
Forsztować, Forsztowanie. 

Forszlag n. w muz. ozdobnik, 
figura służąca do upiększenia i 
urozmaicenia melodji; nuta ma- 
ła przy dużej, wyższa o półtonu. 

Forszlak n. część cielęciny a. 
baraniny koło krzyża. 

Forszmak n. przedsmak; po- 
trawa ze śledzi, masła i jaj. 

Forszpan n. stangret powożą- 
cy z konia, foryś. 

Forszprung n. kawałek (ścia- 
ny) wystający, wyskok. 

Forszt n. dyl, tarcica, deska. 

Forsztat n. przedmieście pod 
fortecą. 

Forsztować n. zakładać las; 



forsztowanie, drewniana ściana 
odgradzająca ; przepierzenie. 

Forszus n. zaliczenie, pienią- 
dze naprzód dane, zaliczka, za- 
pomoga. 

Fort /. samoistna mała wa- 
rownia, oddzielna fortyfikacja 
wysunięta obok twierdzy. 

Forta /. karta, która po zgra- 
niu innych tej samej maści sta- 
ła się mocną, niepodobną do za- 
bicia. 

For talie ja śrl. mała warow- 
nia. 

Forte iv. silnie, mocno, głośno. 

Forteca w. miejsce ufortyfi- 
kowane, twierdza, warownia; 
kara zamknięcia w fortecy. 

Fortel n. sprytne podejście, 
podstęp, wybieg, sposób, środek. 

Fortepjan w. wielki instru- 
ment muzyczny klawiszowy o 
strunach metalowych. 

Fortepjanista nł. wirtuoz na 
fortep janie, pjanista; stroiciel 
fortepjanu. 

Fortes fortuna adjuvat ł. 
szczęście silnym sprzyja. 

Fortior est, qui se, quam qui 
fortissima vicit moenia l. wa- 
leczniejszym jest ten, kto siebie, 
aniżeli ten kto najsilniejsze 
zwyciężył mury. 

Fortissimo w. w muz. bardzo 
silnie. 

Fortiter in re, suaviter in mo- 
do ob. Suaviter in modo, fortiter 
in re. 

Fortuito l. przypadkowo. 

Fortuna l. bogini losu i szczę- 
ścia; szczęście, dola, los; mienie, 
majątek; fortunny, szczęśliwy, 
pomyślny, błogi; od losu zawi- 
sły; fortunka, rodzaj malutkiego 
przenośnego bilardu, w którym 
kulka popchnięta natrafia na 
przeszkody i wpada na numery 



For 



186 



Fot 



wygrywające; niewielki mają- j 
tek. 

Fortuna audaces juvat l. ob. j 
Audaces fortuna juvat. 

Fortuna caeca est ł. los jest j 
ślepy. 

Fortuna favet f atuis l. szczę- \ 
ście sprzyja głupim. 

Fortunam suam quisque parat 
ł. każdy sam sobie gotuje szczę- 
ście. 

Fortuna vitrea est ł. szczęście 
jest szklane, jak szkło prędko 
pęka, kruche jak szkło. 

Fortune de mer /. (fortun de 
mer) majątek morski t. j. okręt, 
statek. 

Fortwursteln n. kierować po- 
lityką bez wyraźnej idei prze- 
wodniej, z dnia na dzień, byle u- 
trzymać się przy władzy (o nie- 
których ministrach austrjac- 
kich). 

Fortyfikacja l. obwarowanie 
twierdzy, wały obronne, okopy, 
szańce; nauka o budowaniu 
twierdz, ich obronie i zdobywa- 
niu. 

Fortyfikator l. specjalista od 
fortyfikacji. 

Fortyfikować Ł obwarowywać, 
umacniać. 

Forum ł. plac zgromadzeń lu- 
du w dawnym Rzymie, inaczej: 
Forum Romanum (teraz Campo 
Vaccino) ; miejsce roztrząsania 
spraw publicznych; sąd właści- 
wy; f. externum, sąd zagranicz- 
ny; f. internum, sąd krajowy. 

Foryś ob. Forejter. 

Forytować n. popierać kogo 
lub czyją sprawę: zalecać; reko- 
mendować, dopomagać. 

Forzac n. kartki przed kartą 
tytułową książki, z których jed- 
na jest przyklejona do okładki, 
a druga wolna; okładka we- 
wnętrzna. 



Forzando w. w muz. z silnym 
naciśnięciem jednego dźwięku 
lub akordu. 

Fosa l. dół, przekop, rów. 

Fosfa-t *g. nawóz sztuczny, 
którego główną częścią składo- 
wą jest fosforan wapnia. 

Fosfor *g. pierwiastek che- 
miczny, metaloid silnie trujący, 
łatwo zapalny, świecący w ciem- 
ności. 

Fosforan ni. sól kwasu fosfor- 
nego. 

Fosforescencja ni. własność 
niektórych ciał świecenia w 
ciemności. 

Fosforetoza *g. choroba, na 
którą zapada pracujący wśród 
dymów fosforowych, polegająca 
na rozluźnianiu się wiązadeł 
mięśniowych, choroba przy któ- 
rej wypadają nieraz całe szczę- 
ki. 

Fosforoskop *g. przyrząd do 
badania objawów fosforescencji. 

Fosforyt *g. minerał apatyt, 
połączenie kwasu fosforowego z 
wapniem, używany jako nawóz. 

Fosforyzować *g. posiadać 
własność fosforescencji, t.j. wy- 
dzielać światło w ciemności. 

Fosor ł. grabarz, kopacz. 

Fossilia l. ciała kopalne; ska- 
mieniałości. 

Fot, Fota ob. Faute. 

Fotel /. krzesło z poręczami; 
przen. f. akademicki, godność 
członka akademji; f. ministe- 
rialny, urząd ministra. 

Fotoceramika *g. sztuka wy- 
palania obrazów fotograficz- 
nych na porcelanie, szkle, ema- 
Iji. 

Fotochemigrafja *g. ob. Cyn- 
kografja. 

Fotochemja *g. nauka o che- 
micznym działaniu światła. 

Fotochromja *g. fotograf ja 



Fot 



187 



Fox 



barwna, dająca naturalne zabar- 
wienie przedmiotów fotografo- 
wanych. 

Fotocynkografja ni. ob. Cyn- 
kografja. 

Fotodrug ob. Fototypja. 

Fotofon *g. przyrząd do prze- 
noszenia dźwięków na znaczne 
odległości za pomocą promieni 
światła. 

Fotogien *g. rodzaj materja- 
łu oświetlającego, pochodzenia 
mineralnego. 

Fotografja *g. zdejmowanie 
widoków, obrazów, portretów za 
pomocą chemicznego działania 
światła na płytę czułą. 

Fotogram *g. wizerunek foto- 
grafowany. 

Fotograwiura /. obraz prze- 
niesiony fotograficznie na bla- 
chę miedzianą, utrwalony na 
niej przez wytrawienie i druko- 
wany za pomocą prasy szty- 
charskiej. 

Fotoheljograf *g. aparat za- 
stosowany do fotografowania 
powierzchni słońca celem bada- 
nia zmian zachodzących na niej. 

Fotolitografia *g. przenosze- 
nie obrazów fotograficznych z 
kliszy na kamień litograficzny i 
odbijanie ich prasą litograficz- 
ną. 

Fotometr *g. przyrząd do 
miereznia siły światła. 

Fotometria *g. mierzenie na- 
tężenia światła; mierzenie albe- 
do. 

Fotoplastykon *g. zbiór ste- 
reoskopów umieszczonych w 
przyrządzie ze szkłami powięk- 
szającemi, przesuwającym je 
automatycznie przed oczami wi- 
dza, 

Fotosfera *g. świetlna po- 
wierzchnia słońca, jaśniejsza w 



środku, a ciemniejsza ku brze- 
gom. 

Fotoskop *g. przyrząd d roz- 
patrywania światła i oceniania 
jego siły. 

Fotoskulptura ni. zastosowa- 
nie fotograf ji do mechanicznego 
wyrobu posążków, do rzeźbiar- 
stwa. 

Fototaktyzm *g. ruch istot or- 
ganicznych spowodowany dzia- 
łaniem światła; f. dodatni — ku 
światłu dążący; f. ujemny — kry- 
jący się przed światłem. 

Fototechnika *g. sztuka o- 
świetlania, technika oświetlania. 

Fototyp *g. rycina odbita spo- 
sobem światłodrukowym, świa- 
tło druk, autotyp. 

Fototypja *g. otrzymywanie 
wypukłych płyt drukarskich za 
pomocą trawienia obrazów foto= 
graficznych przeniesionych na 
płytę metalową. 

Fonntainpen a. (fauntenpen) 
pióro, którego rączka jest zara- 
zem rezerwoarem atramento- 
wym, pióro natryskowe, pióro 
automatyczne. 

Four /. (fur) zupełne niepo- 
wodzenie, fiasko. 

Fournisseur /. (furnisor) do- 
stawca. 

Fourth of July a. (fort of 
dziulaj) czwarty lipca, uroczy- 
ste święto w Stanach Zjed. na 
pamiątkę ogłoszenia niepodle- 
głości dnia 4-go lipca r. 1776; 
narodowe to święto nazywa się 
także Ińdependence Day. 

F-o v-o skr. Folio verso (06.). 

Foxhąll a. nazw T a budynku w 
Londynie, służącego za miejsce 
zabaw. 

Foxterrier a. niewielki dog 
(terrier) zaprawiony do roz- 
grzebywania jam lisich, foks- 
terjer. 



Foy 



188 



Fra 



Foyer f. (fuaje), ognisko, sala 
albo korytarz ozdobny obok sali 
teatralnej, koncertowej lub po- 
siedzeń, w połączeniu zwykle z 
bufetem. 

Fr. skr. ob. Franco. 

Fra w. skr. Frater brat (za- 
konny). 

Fracht n. przewóz towarów; 
towary przewożone, ładunek, 
pakunek; opłata za przewóz to- 
warów; f. a. frachtowy list, wy- 
kaz wysłanego towaru, jego wa- 
gi i należności za przewóz. 

Frachtbrief n. list frachtowy, 
list przewozowy, ceduła. 

Fracta pagina ł. stronica zło- 
żona wzdłuż we dwoje i w jed- 
nej połowie zapisana lub zadru- 
kowana; cytata na marginesie. 

Fragile! /. (frażil) kruche! 
(napis na pakach, w których są 
przewożone wyroby ze szkła, z 
porcelany i t. p.). 

Fragment l. ułamek, ustęp z 
większego dzieła, cząstka, szczą- 
tek, urywek, kawałek; czcionki 
rozsypane z kolumn i pomiesza- 
ne. 

Fragmentaryczny ni. ułamko- 
wy, urywkowy, niezupełny. 

Fraj(-) oo/FreiC-), Frej(-). 

Frajbiter, Frejbiter n. kor- 
sarz. 

Frajda n. przyjemność, ucie- 
cha, zabawa, uczta. 

Frajer n. nowicjusz, fryc; za- 
lotnik, starający się o pannę. 

Frajlajn, Fraulein n. dosł. 
panna; bona niemka. 

Frak [/.] ubiór męski, które- 
go poły są z przodu obcięte. 

Frakcja ł. ułamek, cząstka; 
odłam; stronnictwo. 

Fraktpagina ob. Fracta pagi- 
na. 

Fraktura ł. złamanie kości; 
pismo niemieckie łamane. 



i Frambuga, Framuga szw. 
'. wgłębienie w ścianie, wnęka, ni- 
I sza; sklepienie, arkada; fram- 
bużysty, sklepiony. 

Franchise /. (fra"sziz) przy- 
wilej, swoboda; przywilej poli- 
tyczny, zwłaszcza prawo głoso- 
wania. 

Francjada [/.] przeciąg 4 lat 
według kalendarza zaprowadzo- 
nego przez wielką rewolucję 
francuską. 

Franc Macon /. (fra" masą) 
wolny mularz, farmazon; ob. 
Masonerja. 

Franco w. wolny od opłaty, 
opłacony; frankować, listy lub 
posyłki przy wysyłaniu ich opła- 
cać na poczcie. 

Franc tireur /. (fra" tirór) 
wolny strzelec, ochotnik; party- 
zant z wojny francusko-pruskiej 
1870-1871 r. 

Frangas non flectes ł. raczej 
daj się złamać, ale się nie ugnij. 

Frank /. pieniądz francuski^ 
38 kop. 

Frankatura śrl. opłata z góry 
za przesłanie listu a. posyłki. 

Frankista ni. członek sekty 
żydowskiej w dawnej Polsce; 
potomek ochrzczony dawnych 
frankistów (od Franka, założy- 
ciela sekty z wieku XVIII). 

Frankmason ob. Franc Macon. 

Frankować ob. Franco. 

Frant n. (?) człowiek chytry, 
szalbierz, filut, łotrzyk. 

Frapować /. sprawiać wraże- 
nie, zwracać uwagę, wzbudzać 
podziw, uderzać, zastanawiać. 

Fraszka w. drobnostka; dro- 
bny utwór pot-tyczny a. scenicz- 
ny; wierszyk żartobliwy. 

Frater nł. brat; braciszek za- 
konny. 

Fraternizować /. bratać się, 



Fra 



189 



Fri 



żyć z sobą poufale, sprzymie- 
rzać się. 

Fratrja ob. Fila. 

Fraucymer n. damy dworskie 
przy pani dworu; mieszkanie 
kobiet należących do dworu 
pańskiego; kobieta. 

Fraus est caelare fraudem Ł 
oszukaństwem jest ukrywać o- 
szukaństwo. 

Fraza g. zdanie; zdanie bez 
znaczenia, nic nie wypowiadają- 
ce; w muz. cząstka melodji ma- 
jąca pewne zaokrąglenie, prawi- 
dłowe następstwo akordów. 

Frazeolog *g. wypowiadający 
gładko zdania pozbawione głęb- 
szej myśli. 

Frazeologja g. budowa zdani 
okresów; zbiór zwrotów właści- 
wych danemu językowi; wysło- 
wienie; wyrażenia składne i 
dźwięczne, ale ubogie co do tre- 
ści; czcza gadanina. 
, Frazes g. zdanie, wyrażenie, 
zwrot, okres, ustęp w mowie lub 
piśmie; sposób wysłowienia się; 
czcze słowa; zwrot bez treści. 

Frazować /. w muz. uwydat- 
niać myśli muzyczne, we właści- 
wy sposób je akcentować i deli- 
katnie cieniować. 

Frażety, Frażetowskie wyro- 
by, wyroby plaetrowane (od na- 
zwiska warszawskiego fabry- 
kanta, Fraz eta). 

Freblanka, Freblówka, nau- 
czycielka początkowa, ucząca 
według metody Frobla (poglą- 
dowej). 

Free of charge a. (fri of 
czardż) wolne od opłaty, darmo, 
gratis. 

Freedom a. (fridom) wolność, 
swoboda, niepodległość. 

Freedom of the seas a. (sijs) 
wolność mórz (jedno z haseł 
wojny światowej). 



Fregata w. lekki, szybki trój- 
masztowy statek wojenny; ptak 
nadmorski z bardzo długiemi 
skrzydłami. 

Frei n. wolny, swobodny, nie- 
zajęty; gratis; bezpłatny, opła- 
cony (list). 

Freidenker n. wolnomyślny. 

Freight a. (frejt) ładunek, 
fracht, 

Freiherr n. baron. 

Frej(-) ob. Frei(-)( Fraj(-). 

Freja skand. mit. bogini mi- 
łości. 

Frejer n. ob. Frajer. 

Frejlina n. dama dworska na- 
leżąca do orszaku monarchini. 

Frekwencja ł. obfitość gości 
przyjeżdżających (np. do wód, 
do miejsca kąpielowego) ; znacz- 
na liczba uczęszczających na ja- 
kie widowisko, ilość słuchaczy 
bywających na wykładach i t. p. 

Frekwentacja ł. znaczna ilość 
przychodzących (kupować itp.). 

Frekwentować £. uczęszczać. 

Frenalgja *g. melancholja, 
choroba umysłowa. 

Frenetyczny /. gwałtowny, 
niepowściągliwy, pochodzący z 
zachwytu, z zapału. 

Frenezja *g. szał, fur ja; za- 
pał. 

Frenologja *g. nauka wnio- 
skowania o zdolnościach umy- 
słowych z kształtów czaszki i 
mózgu. 

Frenopata *g. ob. Psychjatra. 

Frenopatja *g. choroba duszy. 

Frenopleksja *g. zachwyt, eks- 
taza. 

Freski iv. ob. Al. fresco. 

Freza ob. Fryza. 

Fricandeau /. (frika»do) pie- 
czeń cielęca szpikowana słoniną. 

Fricasse /. (frikase) potraw- 



Fri 



190 



Fry 



ka z różnych mięs z białym so- 
sem. • 

Fridrichsdor n. dawna duńska 
i pruska moneta złota 20-mar- 
kowa. 

Frigeriterapja ni. leczenie 
zimnem, nizką temperaturą. 

Frightfulness a. (frajtfulnes) 
straszliwość, okropność, terror. 

Frigidarium l. sadzawka a. 
basen z zimną wodą do pływania 
w term? eh rzymskich. 

Frimaire /. (frimer) trzeci 
miesiąc (od 21 Listopada do 20 
Grudnia) we francuskim kalen- 
dar u republikańskim. 

Frit /. {fri) pieczone. 

Fronda /. dosl. proca: polity- 
czne stronnictwo we Francji za 
czasów małoletności Ludwika 
XIV; stronnictwo niezadowolo- 
nych z rządu, malkontenci; wi- 
chrzenie, warcholstwo. 

Frond 3 m in sil vis non vides l. 
dosl. liści w lesie nie widzisz, 
t. j. patrzysz a nie widzisz. 

Frondeur /. {frądór) malkon- 
tent, przeciwnik rządu, utrud- 
niający jego działalność i usiłu- 
jący go ośmieszyć, zohydzić. 

Frondować /. stać się malkon- 
tentem, frondę urządzać. 

Front ł. przód, czoło, przednia 
strona, przód budynku lub szy- 
ku wojskowego; frontowa służ- 
ba, służba czynna; f-e mieszka- 
nie, od ulicy (nie od podwórza). 

Frcntispice /., Frontszpic [n.] 
wystający szczyt budynku, 
przednia ściana szczytowa. 

Fronton /. szczyt trójkątny 
nad gzymsem ściany frontowej 
gmachu, górna architektoniczna 
ozdoba budynku; frontowa, 
przednia część budynku. 

Frontszpic ob. Frontispice. 

Froter /. posługacz a. najem- 
nik froterujący posadzkę; żart. 



tancerz bardzo gorliwy; frotero- 
| wać, wycierać podłogę rozpusz- 
czoną masą woskową aż do o- 
trzy mania połysku; żart. tań- 
! czyć gorliwie. 

Fructidor /. miesiąc owoców 
I w kalendarzu republikańskim 
[ f ranc. 12-sty miesiąc: od 18-go 
sierpnia do 17 września, po któ- 
rym następowało 5 dni dopeł- 
niających. 

Fruges consumere nati l. zro- 
dzeni do spożywania owoców 
ziemi, ludzie poziomi, prozaicz- 
ni; ludzie myślący tylko o uży- 
waniu przyjemności życia. 

Frukt l. owoc; przen. korzyść. 

Fruktesceiicja ni. okres two- 
rzenia się owoców i nasion u ro- 
ślin wyższych. 

Fruktidor ob. Fructidor. 

Fruktyfikacja i. przynoszenie 
korzyści, pożytku, zysku. 

Fruktyfikowaf /. ciągnąć z cze- 
goś korzyści, zyski, korzystać z 
czego; fruktyfikować się, przy- 
nosić owoce, korzyści, opłacać 
się. 

Frustra laborat, qui omnibus 
placere studet l. daremnie wysi- 
la się ten, kto chce wszystkim 
dogodzić. 

Frutti di marę w. dosl. owoce 
morza: drobne skorupiaki mor- 
skie jadane we Włoszech. 

Fryc n. nie obeznany jeszcze 
z zajęciem, nowicjusz, początku- 
jący; frycowe, opłata a. biesiada 
kosztem wstępującego do cechu, 
do grona koleżeńskiego; przen. 
strata poniesiona skutkiem nie- 
wii.domości. z niecloświadczenia; 
frycówka, figiel wypłatany no- 
wicjuszowi, okup za nieświado- 
mość; kara, bicie, cięgi. 

Frydrychsdor ob. Fridrichs- 
dor. 

Frygijska czapka, miękka 



Fry 



191 



Fug 



czerwona spiczasta czapka z o- 
padającym naprzód górnym 
końcem, używana jako godło w 
czasie rewolucji francuskiej; 
symbol wolności (od nazwy kra- 
ju Frygja). 

Frykasy /. łakocie, przysma- 
czki, smakołyki; ob. Fricasse. 

Fry kej a l. tarcie, wcieranie 
(maści); przykre starcie, niepo- 
rozumienie; przen. obicie, prze- 
trzepanie kogo. 

Frymark śrgórnon. handel za- 
mienny, zamiana, kupczenie; 
szacherka; frymarczyć, handlo- 
wać, oddawać wzamian co za co, 
kupczyć; przen. dopuszczać się 
niegodziwości dla zysku. 

Fryna, hetera, zalotnica (od 
imienia Fryne, zalotnicy grec- 
kiej słynnej z piękności). 

Fryszerka n. piec do przeta- 
piania surowca na żelazo kute. 

Fryszować n. wyrabiać żelazo 
kowalskie z surowca; oczyszczać 
kruszce za pomocą topienia ich 
w ogniu. 

Fryta n. mieszanina, z której 
szkło sie robi; podkład pod ema- 
Iję. 

Frytura /. łój wołowy, prze- 
topiony z masłem, olejem lub 
smalcem, używany na okrasę 
zamiast masła. 

Frywoiity /. delikatne robótki 
kobiece nakształt koronki, wy- 
konywane z nici szydełkiem lub 
t. zw. czółenkiem. 

Frywolny /. płochy, swawol- 
ny, pustacki; błahy, czczy. 

Fryz n. w budownictwie: waz- 
ki ozdobny pas biegnący pozio- 
mo między dolnym architrawem 
a gzymsem; nadbrusie; ozdobne 
obramowanie ścian, drzwi, pie- 
ców i t. d.; szlak. 

Fryz n. koń ciężki, duży z pół- 
nocnych Niemiec a. Fryzji. 



Fryza /. wysoki kołnierzyk 
fałdowany, kryza; biała falban- 
ka u czepka, u kołnierzyka 
damskiego; rodzaj spódnicy. 

Fryzjer /. specjalista od ob- 
cinania włosóy/, ich czesania, u- 
kładania, robiący peruki i t. p. 

Fryzować /. trefić włosy, ta- 
pirować; karbować, fałdować; 
fryzowany, kręcący się, kędzie- 
rzawy; wymuszony; żelazo f-ne, 
cienkie żelazo kute w sztabkach 
pogiętych. 

Fryzura /. uczesanie i ułoże- 
nie włosów. 

Fryzy, rasa bydła pochodzą- 
cego z Fryzji. 

Fu chińs. miasto. 

Fuchsehwauz ob. Fuksszwanc. 

Fueros h. zbiór praw, statuty 
zawierające przywileje niektó- 
ryąch miast i prowincji w Hisz- 
panji. 

Fuga n. szpara, szczelina, po- 
łączenie; miejsce spojenia ka- 
wałków drzewa lub kamieni; 
wcięcie w kancie deski, w którą 
wchodzi wypukłość deski dopa- 
sowanej. 

Fuga ł. żart. ucieczka. 

Fuga śrł. kompozycja muzy- 
czna, w której temat, wypowie- 
dziany przez jeden głos lub in- 
strument, przejmowany i powta- 
rzany jest przez inne głosy lub 
instrumenty. 

Fugas /. mina polowa; jama 
w ziemi, w której materjał wy- 
buchowy, przywalony kamienia- 
mi, ma eksplodować, gdy będzie 
przechodził nieprzyjaciel. 

Fugas - chrustas, wyrażenie 
makaroniczne, znaczy: uciec w 
krzaki, drapnąć, dać drapaka. 

Fugato iv. w muz.: w formie 
fugi. 

Fugit irreparabile tempus ł. 
czas bezpowrotnie ucieka. 



Fug 



192 



Fun 



Fugować n. zapychać szczeli- 
ny; spajać deski zapomocą fug. 

Fui mus Troes l. byliśmy Tro- 
janami; fuit iiium et ingens glo- 
ria Teucrorum dosl. był Iljum 
(t. j. Troja) i wielka sława teu- 
krów (t. j. Trojan); mieliśmy 
piękne czasy, chwalebne, dziś 
wszystko to minęło, zginęliśmy. 

Fuit ł. było, ale już teraz 
przepadło. 

Fuks n. świeży student w uni- 
wersytecie, nowicjusz, fryc; 
przypadkowe powodzenie w 
grze; przypadkowe zrobienie bi- 
li inaczej niż się zapowiedziało; 
koń lisiej maści; koń wyścigo- 
wy, który tylko dzięki nieprze- 
widzianym okolicznościom może 
pierwszy dobiedz do mety; fu- 
ksem, przypadkowo, niechcący; 
bez dozwolenia; niezasłużenie. 

Fuks ja ni. roślina ułanka (od 
nazwiska botanika Fuchsa). 

Fuksszwanc n. piła miernej 
wielkości z jedną rękojeścią. 

Fuksyna n. barwnik anilino- 
wy czerwony. 

Fular /. lekka jedwabna ma- 
terja; chustka jedwabna. 

Fulgur ex pelvi l. dosl. pio- 
run z miednicy: popłoch bezza- 
sadny; strachy na Lachy. 

Fulguryt nł. rodzaj materjału 
wybuchowego; strzałka pioruno- 
wa; rurka powstała z piasku 
stopionego wskutek uderzenia 
piorunu, piorunowiec. 

Fuli dress a. dosl'. pełny strój ; 
galowy ubiór, ubiór na uroczy- 
ste przyjęcia lub zebrania; strój 
wieczorowy, strój balowy, frako- 
we ubranie. 

Fulminacja l. trzask, łoskot, 
szczęk: grzmot; wygłoszenie 
klątwy kościelnej. 

Fulminant ł. fukający, gro- 
miący, łający. 



Fulminaty ni. pioruniany; so- 
le kwasu piorunowego. 

Fulminować ł. błyskać , 
grzmieć gwałtownie, eksplodo- 
wać; wybuchać gniewem, pioru- 
nować, oburzać się, fukać. 

Fumarola w. otwór w gruncie 
wulkanicznym, z którego wydo- 
bywa się para wodna, para siar- 
ki i inne gazy. 

Fumigacja ni. okadzanie, wy- 
kadzanie, kadzenie. 

Fumoir /. (fumuar) pokój do 
polenia cygar i papierosów. 

Fumos vendere l. dym sprze- 
dawać. 

Fumy l. próżność, nadętość, 
pycha, duma, tony, zadzieranie 
nosa do góry, udawanie, blaga. 

Fun a. (fon) uciecha, radość, 
zabawa; żart. błazeństwo, heca. 

Funda ob. Fundować. 

Fundacja ł. założenie czego, 
nadanie, zapis, legat na cele u- 
żyteczności publicznej, ustano- 
wienie; zakład wzniesiony włas- 
nym kosztem; wybudowanie. 

Fundament L podstawa, pod- 
waliny, grunt, podpora; zasada, 
racja, moc; w drukarstwie: pły- 
ta w maszynie, na którą zsuwa 
się forma mająca się drukować. 

Fundamentalny l. gruntowny, 
podstawowy, główny. 

Fundamentum est justitiae fi- 
des l. podstawą sprawiedliwości 
jest zaufanie. 

Fundatarjusz śrl. lennik. 

Fundator l. założyciel, nada- 
wca; urządzający fundę. 

Fundować \l. zakładać, ustana- 
wiać, stawiać swoim kosztem; 
uczynić ofiarę, obdarzać, czynić 
zams; oprzeć co na zasadzie; ro- 
bić komu przyjemność swoim 
kosztem, płacić za czyją przy- 
jemność: f. się, zaopatrywać się, 
sprawiać sobie; opierać się (na 



Fun 



193 



Fur 



jakiej podstawie); funda, uga- 
szczanie, częstowanie, raczenie, 
poczęstunek. 

Fundum ni. podstawa, podpo- 
ra, fundament, grunt; główny 
folwark z pomiędzy kilku nale- 
żących do jednego właściciela; 
skazać na f., na więzienie, na 
wieżę. 

Fundusz l. kapitał, gotówka; 
zasób pieniężny; f. żelazny, ka- 
pitał nienaruszalny; zapis, ofia- 
ra; brać kogo na f., żartować z 
kogo. 

Fungować l. sprawować u- 
rząd; pełnić obowiązki. 

Funiculis ligatum et puer ver- 
beraret l. związanego powroza- 
mi oćwiczyłby nawet malec. 

Funikularny ni. linowy, sznu- 
rowy; f-a kolej, droga żelazna 
linowa (wagony ciągnione liną 
drucianą). 

Funkcja l. działalność, czyn- 
ność, sprawowanie czegoś, speł- 
nianie, urząd, posada, służba, 
zatrudnienie, zajęcie, obowiązek; 
mat. ilość zmienna, której wiel- 
kość zależy od wielkości innej 
ilości; czynność całego organiz- 
mu lub oddzielnych części. 

Funkcjonarjusz [nł.] urzęd- 
nik, oficjalista, pracownik, 
ajent. 

Funkcjonować [nł.~\ pełnić u- 
rząd, sprawować obowiązki, być 
czynnym, działać. 

Funt n. jednostka wagi. 

Funt szterling a. moneta an- 
gielska = 20 ssterlingom. 

Fuoco, Fuocoso w. muz. z o- 
gniem. 

Furaż /. żywność dla koni, 
obrok; przen. żart. żywność dla 
ludzi. 

Furażer /. żołnierz starający 
się o furaż dla koni; furażerka, 
czapka wojskowa. 



Furażować /. starać się o fu- 
raż. 

Furda, fraszka, bagatelka, 
drobnostka, głupstwo. 

Furdyment /. blacha na głow- 
ni u pałasza, garda. 

Furfant w. krętacz, frant; sa- 
mochwał, zarozumialec, pysza- 
łek. 

Furfanterja w. chytrość; za- 
rozumiałość, pyszałkowstwo. 

Furgon /. wóz kryty pod pa- 
kunki. 

Furia gallica, Furia teutonica 
ob. Furor gallicus, Furor teuto- 
nicus. 

Furioso tu. szalenie, z uniesie- 
niem, namiętnie. 

Fur ja ł. wściekłość, szał, za- 
jadłość; mit. bogini zemsty, ob. 
Eumenidy; przen. kobieta popę- 
dliwa, złośnica, jędza. 

Fur j ant [czes.~\ ludowy taniec 
czeski. 

Furjat L war jat, szaleniec, 
złośnik, pasjonat. 

Fur jer l. dostarczający żyw- 
ność i kwatery dla wojska i ko- 
ni wojskowych; kwatermistrz. 

Furjeryzm ni. urządzenie spo- 
łeczne wymarzone przez Fourie- 
ra (1772-1837), polegające na 
wspólności mieszkania i zarob- 
ku. 

Furjować ł. szaleć. 

Furlough a. (forlou) urlop. 

Furor l. wściekołść. zapalczy- 
wość, pasja; f. gallicus, zaciek- 
łość wojenna francuzów; f. lo- 
quendi, niepowściągliwa gadatli- 
wość; f. poeticus, szał poetycki, 
manja tworzenia poezji; f. scri- 
bendi, manja pisania; f. teutoni- 
cus, zaciekłość wojenna niem- 
ców. 

Furora tu. nadzwyczajne po- 
wodzenie, podziw, uniesienie. 



Fur 



194 



Gab 



Furta n. małe drzwi w bra- 
mie. 

Furtjan ni. odźwierny szczeg. 
klasztoru. 

Furunkuł l. wrzodzianka. 

Fus 1.(1) męty, zgręzy, osad 
opadający na dno; kawa opada- 
jąca na dno po ugotowaniu. 

Fusgzyms n. wyskok muru 
nad oknem; listwa przybita do 
podłogi tuż przy ścianie. 

Fusknecht n. żołnierz pieszy 
w dawnym wojsku niemieckim. 

Fustanella /. biały fałdzisty 
kaftan (Albańczyków i Greków 
nowożytnych), sięgający kolan. 

Fustaż /. noczynia próżne po 
wypakowaniu towaru, worki, 
beczki, skrzynie; wartość tych 
przedmiotów. 

Fusti w. w handlu: potrącenie 
za zanieczyszczenie towaru lub 
niewłaściwe przymieszki, refak- 
cja. 

Fuszer n. partacz, partoła; 
rzemieślnik nie zapisany do ce- 
chu, nie wyzwolony w cechu. 

Fuszerować n. wykonywać ro- 
botę źle, ladajako, partolić; fu- 
szerka, licha, partacka robota, 
partactwo, partolenie; robota 
wykonywana nie na odpowie- 
dzialność majstra cechowego. 



Futerał n. pudełko, puzdro, 
pochwa. 

Futor [mir.] mały folwark 
wśród stepów, w miejscu ustron- 
nym zdała od wsi. 

Filtrować n. dawać podszew- 
kę; podszywać futrem, powlekać 
ścianę wapnem, gliną; wykładać 
cegłą (piec); obijać, wykładać 
ściany deskami; żart. zajadać; 
łajać; bić. 

Futryna n. rama, najczęściej 
drewniana, w której osadzone są 
drzwi lub okno, odrzwia, uszak. 

Futurum l. czas przyszły. 

Futuryści malarze i rzeźbia- 
rze, którzy w swej technice i 
koncepcji tak są dziwaczni, iż 
dopiero niejako w przyszłości 
będą zrozumiani. 

Fuzel n. domieszki oleiste za- 
nieczyszczające spirytus, cuch- 
nące. 

Fuzja /. strzelba. 

Fuzja i. połączenie, złanie się, 
zjednoczenie interesów (np. 
stronnictw politycznych); zwią- 
zek, topienie; strzelba. 

Fuzjonista ni. zwolennik zjed- 
noczenia. 

Fuzlówka, wódka źle oczysz- 
czona, z fuzlem ob. Fuzel. 

F. v. skr. Folio verso (ob.). 

Fyto- ob. Fito-. 



G. 



Gab ar /. statek towarowy ma- 
jący dno drewniane a boki że- 
lazne; płaski, szeroki statek wy 1 
ładowany towarem, holowany 
przez parostatek. 

Gabinet /. zbiór okazów nau- 
kowych lub artystycznych; (g. 
zoologiczny, anatomiczny, sztuk 



pięknych, starożytności i t. p.); 
rada i zgromadzenie ministrów; 
pokój przeznaczony do pracy u- 
mysłowej; pokój do przyjmowa- 
nia interesantów; wizerunek fo- 
tograficzny, mający wymiar 
12 x 16 centym.; rozkaz gabine- 
towy, rozkaz wychodzący od pa- 
nującego bez podpisu ministra. 



Gab 



195 



Gal 



Gablotka w. (?) szafka wy- 
stawowa oszklona. 

Gabrjela /. suknia kobieca, 
której stanik nie oddziela się od 
spódnicy. 

Gach n. zalotnik, kochanek. 

Gagat g. odmiana węgla ko- 
palnego, barwy czarnej, poły- 
skującej, daje się łatwo polero- 
wać i używa się na wyroby ga- 
lanteryjne; lawa zastygła; bur- 
sztyn czarny. 

Gagatek pieszczoch, dziecko 
zepsute ale ulubione i wyróżnia- 
ne; żart. człowiek złych przy- 
miotów. 

Gajzlera rurki, rurki szklane, 
zamknięte, prawdę opróżnione z 
powietrza, z wprawionemi w nie 
elektrodami, do doświadczeń z 
elektrycznością. 

Gala w. uroczystość dworska; 
strój używany przy uroczysto- 
ściach dworskich; uczta; galo- 
wać, próżnować, hulać, balować. 

Galaktoskop *g. przyrząd do 
oceniania dobroci mleka. 

Galaktoza *g. cukier mleczny. 

Galakturja *g. chorobliwe wy- 
dzielanie mleka w moczu. 

Galant /. uprzedzająco grze- 
czny dla kobiet, uprzejmy. 

Galanterja /. wysoka uprzej- 
mość, wykwintność, elegancja w 
obejściu; ugrzecznienie dla ko- 
biet; przedmioty zbytku, służą- 
ce do ozdoby mieszkania i stro- 
ju. 

Galanthomme /. (gala n tom), 
Galantuomo w. człowiek szla- 
chetnego i wytwornego obejścia, 
szczególnie względem kobiet. 

Galantyna /. mięsiwo zwłasz- 
cza drób na zimno, ubrane ga- 
laretą; galareta przy mięsie. 

Galar /. statek rzeczny płaski, 
bez masztu, do przewożenia to- 
warów, a zwłaszcza zboża. 



Galareta n. masa zastygła z 
rozgotowanego mięsa, ryb lub 
owoców. 

Galas ł. narośl na liściu dębu 
od ukłucia owadu galasówki; 
garbnik; galasować, zaprawiać 
tkaniny przed farbowaniem roz- 
tworem galas owym. 

Galatea g. grecka nimfa mor- 
i ska. 

Galena g. minerał złożony z 
ołowiu i siarki, błyszcz ołowia- 
ny, czasem z domieszką srebra. 

Galeota w. statek jednomasz- 
towy. 

Galera iv. średniowieczny sta- 
tek wojenny, poruszany za po- 
mocą trzech lub czterech wioseł; 
g-y, wielkie statki bez masztów, 
na których dawniej we Francji 
pracowali skazani na ciężkie ro- 
boty; ciężkie roboty; przen. 
przykry, trudny do spełnienia 
obowiązek; galernik, przestępca 
skazany na galery. 

Galer ja śrl. ogrodzenie ozdob- 
ne, balustrada, balkon, ganek 
kryty; ozdobna poręcz na słup- 
kach; korytarz; wazka a długa 
sala z kolumnadą; przejście na- 
kryte; w teatrze: miejsca na 
piętrze; budowla, mieszcząca w 
sobie przedmioty sztuki, obrazy, 
rzeźby, zbiory rzadkie i koszto- 
wne; w kopalni chodnik pod- 
ziemny; widzowie, przypatrują- 
cy się czemu (grze). 

Galeta rum. szkopek do mle- 
ka, faska na masło. 

Galgenhumor n. humor wisiel- 
ców, humor rozpaczy. 

Galicka l. choroba, choroba 
weneryczna : przymiot. 

Galicyzm /. zwrot właściwy 
językowi francuskiemu użyty w 
innym języku. 

Galikanin ni. należący do ko- 
ścioła galikańskiego ; galikański 



Gal 



196 



Gal 



kościół, kościół katolicki we 
Francji, dążący do zmniejszenia 
zależności swej od władzy pa- 
pieża. 

Galilaee vicisti l. Galilejczy- 
ku, zwyciężyłeś! (Galilejczyk — 
Jezus Chrystus; słowa Juljana 
Apostaty w chwili śmierci). 

Galimatjas /. zamieszanie, za- 
męt, gmatwanina, zawikłanie. 

Galizować ni. poprawiać wina 
zrobione z bardzo kwaśnych wi- 
nogron (od nazw. wynalazcy 
dra Galla). 

Galjarda w. skoczny taniec 
włoski. 

Gal jon /. rodzaj statku kupie- 
ckiego żaglowego. 

Galjonizm ni. obojętność w 
rzeczach religijnych. 

Galjota iv. ob. Galeota. 

Gallofobja ni. nienawiść do 
Francji i Francuzów. 

Galloman ni. człowiek wiel- 
biący wszystko, co francuskie. 

Gallomanja ni. przesadne za- 
miłowanie wszystkiego, co fran- 
cuskie; uwielbienie wszystkiego, 
co francuskie: języka, obycza- 
jów i t. d. 

Galion a. angielska miara ob- 
jętości = 4,54 kwartom — Vs bu- 
szla. 

Galman n. ruda, z której o- 
trzymuje się cynk. 

Galmanin nł. biały proszek 
przeciw potowi, złożony z tlen- 
ku cynku, mączki i bieli talko- 
wej. 

Galon /. obszycie z taśmy zło- 
tej a. srebrnej na ubraniu mun- 
durowem, liberji etc; ob. Galion. 

Galop /. najszybszy bieg ko- 
nia, cwał; galopem, najszybciej, 
pędem, natychmiast. 

Galopada /. rodzaj tańca w 
szybkim tempie. 

Galować ob. Gala. 



Galwaniczna ni. baterja apa- 
rat do wzbudzania prądu elek- 
trycznego, składający się z 
ogniw galwonicznych; galwa- 
niczne ogniwo ob. Element elek- 
tryczny. 

Galwanizacja ni. zastosowanie 
elektryczności galwanicznej w 
medycynie; ob. Galwanoplasty- 
ka. 

Galwanizm ni. elektryczne 
zjawisko wywołane w ciałach 
przy użyciu prądów elektrycz- 
nych (od nazwiska uczonego 
Włocha Galvani 1737-1798). 



Galwanizować 



powlekać 



metalem za pomocą prądu elek- 
trycznego; leczyć elektryczno- 
ścią, elektryzować; galwano, 
klisza miedziana z drzeworytu 
wykonana sposobem galwanicz- 
nym. 

Galwanokaustyka ni. zastoso- 
wanie drutu rozpalonego prą- 
dem galwanicznym do przyże- 
gania chorych części ciała; wy- 
żeranie, wytrawianie rysunków 
na płytach metalowych za po- 
mocą prądu galwanicznego. 

Galwanometr, Galwanoskop 
ni. przyrząd pokazujący obec- 
ność, kierunek i natężenie prą- 
du galwanicznego. 

Galwanoplastyka ni. osadza- 
nie na przedmiotach powłoki 
metalowej za pomocą prądu gal- 
wanicznego, zastosowanie dzia- 
łań chemicznych prądu elek- 
trycznego. 

Galwanopunktura ni. nakłó- 
wanie galwaniczne w celach 
leczniczych. 

Galwanoskop ni. ob. Galwano- 
metr. 

Galwanostegja ni. pokrywa- 
nie przedmiotów warstwą meta- 
lu za pomocą prądu elektrycz- 
nego. 



Gal 



197 



Gar 



Galwanotaktyzm ni. ob. Elek- 
trotaktyzm. 

Galwanoterapja nł. leczenie za 
pomocą elektryczności. 

Galwanotyp nł. klisza otrzy- 
mana przez pokrycie odcisku z 
drzeworytu blaszką metalową 
za pomocą prądu galwaniczne- 
go. 

Galwanotypja nł. drukowanie 
przy zastosowaniu prądu elek- 
trycznego. 

Gama g. [?r.] szereg następu- 
jących po sobie tonów w ozna- 
czonej liczbie i porządku, skła- 
dających jedne lub kilka oktaw, 
należących do jednej tonacji; 
skala; ogół. 

Gamba w. dawny smyczkowy 
instrument muzyczny, podobny 
do wiolonczelli; jeden z głosów 
organowych. 

Gambady /. skoki, susy. 

Gambit /. otwarcie gry sza- 
chowej z poświęceniem piona 
dla otrzymania pozycji zaczep- 
nej. 

Gambler a. (gembler) nałogo- 
wy gracz, karciarz, szuler; ha- 
zardujący w niepewnej grze, ry- 
zykant, hazardzista; wdający 
się w szacherską grę, oszust. 

Gambling house a. (gembling 
haus) dom gry, szulernia. 

Gambrino n. rodzaj gomółki z 
sera, łagodnej w smaku, wilgot- 
nej, miękkiej, przeznaczonej na 
zakąskę do piwa. 

Gambrynus n. bajeczny król, 
mniemany wynalazca piwa; prz. 
piwo; napój g-sowy, piwo. 

Gam-en /. ulicznik. 

Gamrat śrł. [?i.] towarzysz, 
kolega; gach, kochanek. 

Gamratka śrł. kochanka, na- 
łożnica. 

Ganache /. (ganasz) safandu- 
ła. 



Gang a. (geng) grupa ludzi 
związanych pewnym wspólnym 
celem zwykle ujemnym, zbrodni- 
lub pogardy godnym; ban- 
da, zgraja, hołota. 

Gang n. chód zegarka, cyka- 
nie; Wychwyt w zegarku; odgłos 
przy uderzeniu; gal er ja w ko- 
palni. 

Gangljon g. węzeł nerwowy w 
ciele, zwój nerwowy, ośrodek 
nerwowy, od którego rozchodzą 
się włókna nerwowe. 

Gangrena g. zgorzelina, roz- 
kład organiczny tkanki ciała, 
sprowadzający jej obumarcie; 
przen. zgnilizna moralna. 

Ganimed g. (mit.) podczaszy 
Jowisza w postaci pięknego mło- 
dzieńca. 

Ganister a. rodzaj cegły ognio- 
trwałej. 

Ganz Pomadę n. wszystko je- 
dno, rzecz obojętna. 

Gaolan chińs. właściwie kao- 
lien; u Arabów: doura, durra, 
sorgo, rodzaj kukurydzy, tak zw. 
koński 'ząb, roślina trawiasta, 
szybko rosnąca, w niektórych 
miejscowościach tak wysoka, że 
w niej skryje się jeździec na ko- 
niu, rozpowszechniona w Azji, 
Afryce i południowej Europie, 
służy za paszę dla bydła. 

Garage /. (garaż) wozownia 
automobilowa, miejsce przecho- 
wania automobilów. 

Garancja, Garant, Garanto- 
wać ob. Gwarancja, Gwarant, 
Gwarantować. 

Garbage a. (garbedż) odpad- 
ki (szczególnie kuchenne). 

Garbować n. wyprawiać skó- 
rę, nasycając ją garbnikiem; 
przen. oćwiczyć, obić; garbnik, 
substancja gorzka, ściągająca, 
wydobywana z kory niektórych 



Gar 



198 



Gas 



drzew, szczeg. dębów, używana 
w garbarstwie, w lecznictwie, 
do wyrobu atramentu i t. d. 

Garda /. furdyment, blacha o- 
taczająca rękojeść pałasza, szpa- 
dy, rapira. 

Gardę du corps /. (gard dii 
kor) gwardja przyboczna panu- 
jącego. 

Garde-feu /. (gardfo) krata w 
kominku przed ogniskiem. 

Garde-fou /. (gardfu) bar jera 
na moście, nad przepaścią i t.p. 

Gardę malade /. (gard malad) 
dozorczyni, dozorca chorych. 

Gardę nationale /. (gard na- 
sjonal) gwardja narodowa. 

Garden-city a. miasto ogro- 
dów, czyli miasto zbudowane tak, 
że domy stoją pojedynczo wśród 
ogrodów, a nie kompleksami. 

Gardenia ni. ozdobna roślina: 
przepyszlin (od nazwiska przy- 
rodnika Gardena). 

Garden party a. zebranie to- 
warzyskie lub zabawa w ogro- 
dzie prywatnym. 

Garderoba /. pokój do prze- 
chowywania odzieży, szatnia; 
pokój dla służby; ubieralnia ak- 
torów; ogół ubrania, suknie; 
garderobiana, panna służąca, po- 
kojówka obowiązana doglądać 
sukien i bielizny domowej. 

Gardina, Gardyna /. zasłona u 
okna lub przy łóżku. 

Gardzista ob. Gwardzista. 

Gargaryzować g. płókać gar- 
dło. 

Gargota /. licha restauracja, 
garkuchnia, traktjernia. 

Garmont /. gatunek czcionek 
większy od petitu a mniejszy od 
cycera (od nazwiska gisera Ga- 
ramonda). 

Garnele hol. gatunek małych 
skorupiaków morskich, krewetki. 

Garnirować /. [>.] ozdabiać, 



obszywać, bramować; okładać o- 
zdobnie potrawy przydatkami 
(jarzynkami). 

Garnitur /. dobór przedmio- 
tów do jednego kompletu: me- 
bli, sreber, klejnotów i t.p.; cał- 
kowity ubiór męski. 

Garnizon /. wojsko stanowią- 
ce załogę miasta, twierdzy. 

Garota h. rodzaj naszyjnika 
żelaznego do duszenia zbrodnia- 
rzy (w Hiszpanji); garotowanie, 
kara śmierci przez uduszenie. 

Garować n. fermentować, ro- 
snąć, czyścić (metale); zawie- 
wać. 

Garson /. posługujący go- 
ściom w cukierniach, restaura- 
cjach i t. p., kelner. 

Garus g. zupa z powideł, po- 
widlanka; zupa owocowa; mar- 
melada owocowa. 

Gary system a. (gery) nowy 
system wychowawczy polegają- 
cy na bardziej intenzywnem zu- 
żytkowaniu budynków, przybo- 
rów szkolnych i czasu szkolne- 
go, a dający zarazem uczniom 
możność rozwinięcia wszystkich 
wrodzonych zdolności (od mia- 
sta Gary w stanie Indiana, w 
Ameryce Półn., w którem sy- 
stem ten najpierw zaprowadzo- 
no i wydoskonalono). 

Gaskonada /. chełpliwość, 
przechwałki, przesada, ubarwie- 
nie opowiadania nieprawdopo- 
dobnemi szczegółami. 

Gasparone w. kapelusz pil- 
śniowy z dnem zapadłym przez 
środek. 

Gastralgja *g ból żołądka, 

Gastritis ni. zapalenie kiszek. 

Gastrologja *g nauka o żo- 
łądku; sztuka kucharska. 

Gastronom *g znawca wy- 
twornej sztuki kucharskiej, a- 
mator wykwintnych potraw, 



Gas 



199 



Gej 



smakosz; gastronomiczny, za- 
kład, jadłodajnia. 

Gastronomja *g sztuka przy- 
rządzania smacznych potraw, 
sztuka kucharska. 

Gastroskopia *g. badanie żo- 
łądka za pomocą aparatu elek- 
trycznego, oświetlającego jego 
wnętrze. 

Gastrotomja *g. przecięcie 
chirurgiczne żołądka. 

Gastryczny g. żołądkowy; go- 
rączka g-a, spowodowana nie- 
strawnością. 

Gastrylogja *g. brzuchomów- 
stwo. 

Gastryta ob. Gastritis. 

Gatunek n. rodzaj, jakość; po- 
chodzenie; odmiana rodzaju; 
przedmioty o cechach wspólnych 
wyróżniających je z ogółu; ga- 
tunkować, grupować; klasyfiko- 
wać według gatunków. 

Gauchos h. (gauczos) konni 
półdzicy pasterze, hodujący sta- 
da bydła i koni w stepach Ame- 
ryki Połudn. 

Gaudeamus igitur l. „raduj- 
my się więc" — początek starej 
pieśni studenckiej. 

Gaudium Ł radość, wesołość. 

Gaudować l. ucztować, bawić 
się; gaudy, zabawy, uciechy. 

Gawot /. dawny wesoły taniec 
francuski w takcie 2/8. , 

Gawra rum. [mir.] legowisko 
niedźwiedzie. 

Gawrosz /. ulicznik (od imie- 
nia własnego Gavroche z powie- 
ści Wiktora Hugo). 

Gaz [/.] ciało lotne rozprę- 
żliwe; światło gazowe; gazowy 
motor, maszyna polegająca na 
stosowaniu siły wybuchowej ga- 
zu oświetlającego, zmieszanego 
z powietrzem — do obracania 
koła a przez nie do nadania ru- 
chu innym maszynom. 



Gaza /. cienka jedwabna tka- 
nina przezroczysta (od miasta 
Gaza w Syrji). 

Gazal ob. Gazela. 

Gazdą węg. gospodarz, kmieć 
zamożny (u górali). 

Gazela ar. [/.] rodzaj antylo- 
py; g. a. gazal ar. forma utwo- 
rów poetyckich lirycznych na 
Wschodzie, składająca się ze 
strof dwuwierszowych. 

Gazeta iv. dziennik, czasopi- 
smo, pismo. 

Gazolina ni. płyn bardzo lot- 
ny, otrzymywany z nafty, służy 
do odtłuszczania wełny, do wy- 
ciągnięcia oleju z nasion olei- 
stych, do wyrobu mydeł; do wy- 
twarzania siły świetlnej i moto- 
rowej. 

Gazometr *g. zbiornik gazu; 
przyrząd do mierzenia ilości zu- 
żytego gazu oświetlającego: ga- 
zomierz. 

Gazon /. trawnik, murawa. 

Gaża /. pensja, stała płaca, 
żołd. 

Gbur śrgórnon. chłop osiadły, 
posiadający własny grunt i go- 
spodarstwo rolne; przen. pro- 
stak, grubijanin, cham, człowiek 
ordynarny w obejściu, nieogła- 
dzony, nieokrzesany. 

Ge- ob. także Gie- 

Gea g. ziemia. 

Gedanken sind zollfrei n. dosl. 
myśli są wolne od cła: za myśli 
nie jest człowiek odpowiedzial- 
nym przed ludźmi. 

Geest n. wyżyna piaszczysta 
porosła wrzosem (w północnych 
Niemczech). 

Gefreiter n. ob. Giefrajter. 

Gehenna hebr. piekło. 

Gejsza jap. tancerka publicz- 
na; posługująca w kawiarni. 

Gejzer isL źródło wyrzucające 
w pewnych odstępach czasu 



Gel 



200 



Gen 



strumień wody wrzącej i pary 
wodnej do znacznej wysokości. 

Gelatine ob. żelatyna. 

Gelee /. (żele) galareta, zgę- 
szczony syrop owocowy zamro- 
żony. 

Gemara, Gemura hebr. druga 
część Talmudu (ob.) 

Gembler ob. Gambler. 

Gemblernia a. ob. Gambling 
house. 

Gemein, Gemeiner n. szerego- 
wiec, prosty żołnierz. 

Gemma ob. Giemma. 

Gemoniae l. część więzienia w 
staroż. Rzymie, w której kara- 
no zbrodniarzy śmiercią. 

Gemiitlich n. przyjemnie, mi- 
ło, swojsko. 

Gen- ob. także Gien-. 

Gencjana ni. goryczka. 

General-Feldzeugmeister n. w 
armji austrjackiej i pruskiej: 
najwyższy stopień gieneralski. 

Generalia ł. szczegóły doty- 
czące czyjego pochodzenia, miej- 
sca zamieszkania, zajęcia itp. 

Generalissimus l. główno-do- 
wodzący wojskiem. 

Generalista ni. chrześcijanin 
nie należący do żadnego obrząd- 
ku a. sekty chrześcijańskiej. 

Generaliter ł. w ogóle, ogólnie; 
w całości, w całym składzie. 

Generalny ob. Jeneralny. 

Generatio aequivoca a. g. 
spontanea l. samorodztwo (w 
biologji). 

Generoso w. (dżeneroso) wspa- 
niale, wzniosie. 

Genesis g. stworzenie, powsta- 
nie, narodziny; pierwsza księga 
Mojżesza o stworzeniu świata, 
Księga Rodzaju. 

Genitalia ł. części płciowe, na- 
rządy rozrodcze. 

Genitivus ł. dopełniacz, drugi 
przypadek deklinacji. 



Genius loci l. duch opiekuń- 
czy jakiej miejscowości; przen. 
sposób myślenia, działania, wła- 
ściwy jakiej miejscowości, jakiej 
instytucji. 

Genre /. (ża n r) rodzaj; ma- 
larstwo rodzajowe przedstawia- 
jące sceny z życia. 

Gens l. ród. 

Gentile iv. (dżentile) ti wdzię- 
kiem. 

Gentiihomme /. (żaHijom) 
szlachcic, człowiek szlachetnie 
postępujący. 

Gentleman a. (dżentlmen) 
człowiek wytwornych form towa 
rzyskich; człowiek nieskazitelny, 
honorowy. 

Gentlemanlike a. (dżentlmen- 
lajk) szlachetnie, z poczuciem 
honoru, po dżentelmeńsku. 

Getleman-rider a. (dżentlmen- 
rajder) jeździec wyścigowy a- 
mator, nie dżokej. 

Gentleman of leisure a. 
(dżentlmen of liżur) człowiek 
nie potrzebujący pracować za- 
wodowo na swe utrzymanie i 
mogący się oddawać zajęciu do- 
wolnemu nie dla zarobku, ale z 
zamiłowania, przyjemności (np. 
nauce, sztuce, sportowi etc); 
człowiek bez zajęcia, próżniak, 
ladaco. 

Gentlemen'8 agreemerrt a. 
(dżcntlmens agriment) umowa, 
porozumienie, którego wykona- 
nie polega raczej na "honorze, 
uczciwości stron, niż na prawie; 
porozumienie, którego z pew- 
nych przyczyn nie można było 
umieścić w pisemnej umowie, a 
którem obie strony czują się 
związane i za które ręczą hono- 
rem (n. p. między szefami firm 
kupieckich lub między głowami 
dwóch państw; taka umowa by- 
ła w swoim czasie zawartą mię- 



Gen 



201 



Gie 



dzy Ameryką a Japonją w spra- 
wie ograniczenia emigracji). 

Gentry a. (dżentrij) niższa 
szlachta w Anglji, drobna szla- 
chta, szaraczki. 

Gentylny ł. należący do tego 
samego rodu. 

Genus Ł (w drugim przyp. 
generis) rodzaj; g. feminum, ro- 
dzaj żeński; g. masculinum, ro- 
dzaj męski; g. neutrum, rodzaj 
nijaki; g. irritabile poetarum a. 
vatum, drażliwe plemię poetów. 

GeomcrGwie g. w staroż. At- 
tyce gospodarze rolni, właścicie- 
le gruntów uprawianych. 
^ Georgica ob. Gieorgiki. 
* Geranium g.-Ł, Gieranja na- 
zwa rośliny. 

Gerant /. (żeraH) zarządza- 
jący, zawiadujący przedsiębior- 
stwem handlowym spółki. 

Germania ł. Niemcy, kraje nie- 
mieckie. 

Germany excluded a. dosł. 
Niemcy wyłączone: wyroby nie- 

2ckie nie sprzedają się, a. nie 
kupują się. 

Germinal /. w kalendarzu re- 
publik, francuskim pierwszy mie 
siąc wiosenny od 21 marca do 
19 kwietnia. 

Geront g. dosŁ starzec (sza- 
nowny) ; w staroż. Sparcie czło- 
nek Geruzji. 

Gerundium L forma czasowni- 
vyrażająca, że czynność ja- 
kaś powinna być spełnioną. 

Geruzja g. senat w staroż. 
Sparcie, złożony z 28 gerontów, 
wybranych z pośród najszanow- 
niejszych starców, obradujący 
pod przewodnictwem 2 królów; 
w nowożytnej Grecji Rada pań- 
stwa. 

Gęsta Dei per Francos l. dzie- 
rga dokonane przez Francu- 
zów (wyrażenie przysłowiowe). 



Get out of here a. (get aut of 
kir) idź stąd, wynoś się. 

Gettatore ob. Jettatore. 

Getto ob. Ghetto. 

Ghazi ar. bohater, znakomity 
wojownik, zwycięzca niewier- 
nych. 

Ghetto w. dzielnica żydowska 
w miastach włoskich i wschod- 
nich, a później i w innych. 

Giaur tur. pogardliwa nazwa 
dawana przez mahometan ino- 
wiercom; niewierny. 

Gibbon ob. Anthrópopithecus. 

Gibelin iv. stronnik cesarsko- 
niemieckiej dynastji Hohen- 
sztaufów i władzy jej we Wło- 
szech w wiekach średnich (w 
orzeciwstawieniu do Gwelfów) 
(ob.). 

Gibelotte /. (żiblot) potrawka 
z delikstnego mięsa (np. kurczę- 
cia, królika). 

Gibus /. (żibii) szapoklak (od 
nazw. wynalazcy). 

Gicht n. ob. Reumatyzm. 

Gichta n. wylot w kominie 
pieca hutniczego, przez który 
wrzuca się materjał; ilość ma- 
terjału sypanego w piec hutni- 
czy. 

Gie- ob. także Ge-. 

Giefrajter n, najniższy sto- 
pień podoficerski, kapral. 

Giehenna ob. Gehenna. 

Giejzer ob. Gejzer. 

Giełda n. miejsce zebrań kup- 
ców i agientów dla załatwiania 
interesów handlowych, oraz na- 
bywania i sprzedaży papierów 
publicznych; stowarzyszenie kup 
ców; przen. zbiorowisko, stek; 
hałaśliwa, tłumna rozmowa. 

Giembler ob. Gambler. 

Giemma ł. drogi kamień z wy- 
rytemi w nim ozdobami wklęsłe- 
mi lub wypukłemi; pąk, pączek. 

Giemonje ob. Gemoniae, 



Gie 



202 



Gie 



Giemza n. koza skalna, kozi- 
ca. 

Gienealogja g. wykaz kolejne- 
go następstwa i wzajemnego po- 
krewieństwa członków rodu, ro- 
dowód; wyprowadzenie czego od 
jego początku; gienealogiczne 
drzewo, rysunek przedstawiają- 
cy gienealogję jakiego rodu. 

Gieneracja l. pokolenie; ludzie 
żyjący i działający mniej więcej 
w jednym czasie (jedno pokole- 
nie liczy się mniej więcej 30 lat). 

Gieneralicja nł. Gieneralitet 
[n.] ogół generałów armji; naj- 
wyżsi naczelnicy. 

Gieneralizować /. uogólniać. 

Gieneralja ob. Generalia. 

Gieneralny ł. powszechny, o- 
gólny, naczelny; sztab g., grono 
wyższych oficerów, układających 
plany wojenne i kierujących 
armją pod względem wojennym, 
administracyjnym; spowiedź g-a 
spowiedź z całego życia a. z 
dłuższego przeciągu czasu; pró- 
ba g-na, ostatnia przed przed- 
stawieniem próba ogólna w ko- 
stjumach; rady g-ne, we Fran- 
cji zarządy gminne do spraw 
departamentalnych; stany g-ne, 
przedstawiciele szlachty, ducho- 
wieństwa i mieszczan, obradują- 
cy nad sprawami państwa w da- 
wnej rzeczyposp. holenderskiej i 
we Francji; gieneralność ob. Gie 
neralicja. 

Gienerał ł. (w wojsku) do- 
wódzca dywizji korpusu; w da- 
wnej Polsce: starosta gieneral- 
ny który miał pod sobą kilka 
starostw czyli królewszczyzn 
(dóbr królewskich) np. g. ziem 
Podolskich; najwyższy zwierz- 
chnik jakiego zakonu; gienerał- 
gubernator naczelnik prowincji 
w Rosji mający zwierzchność 
nad kilkoma gubernjami i nad 



wszystkimi urzędnikami tej pro- 
wincji; g-g. wojenny, zwierz- 
chnik wojskowy gubernji miano- 
wany na czas stanu wojennego; 
gienerał-kwatermistrz, główny 
kwatermistrz ; giener ał-se j mik, 
w daw. Polsce zjazd ogólny 
szlachty z całej prowincji. 

Gienerałbas w muz, nauka 
harmonji i kompozycji. 

Gienerator Ł przyrząd, w któ- 
rym wytwarza się gaz, para a. 
prądy elektryczne. 

Gienerozja nł. wspaniałomyśl- 
ność, szlachetność. 

Gieneryczny nł. właściwy ja- 
kiemu rodzajowi, gatunkowi, ja- 
kiemu wiekowi. 

Gienetyczny nł. dotyczący po- 
czątku lub powstania czegoś; 
g-a metoda badająca rozwój 
czegoś. 

Gienewska konwencja umowa 
między mocarstwami zawarta w 
Gienewie 1864 r. w celach złago- 
dzenia okrucieństw wojny, a 
zwałszcza zasłonięcia przed nie- 
mi ambulansów i osób pielęgnu- 
jących rannych, dla których ja- 
ko zabezpieczającą oznakę ze- 
wnętrzną, przyjęto czerwony 
krzyż na białym polu. 

Gieneza g. pochodzenie, po- 
wstawanie. 

Gienjalny l. wyższy umysłem, 
obdarzony wyższemi zdolnościa- 
mi, twórczy; niepospolicie po- 
myślany^ 

Gienjusz ł. najwyższy stopień 
zdolności umysłowych człowie- 
ka; wyjątkowa twórczość umy- 
słu; umysł torujący nowe drogi 
myśli w naukach a. sztukach; 
duch opiekuńczy; duch, myśl, i- 
stota, charakter. 

Gieocentryczny nł. system sta 
rożytny pogląd, w T edług którego 
środkiem wszechświata, celem i 



Gie 



203 



Gie 



głównym przedmiotem stworze- 
nia jest ziemia. 

Gieocyklika *g., Gieocykliczna 
maszyna mechanizm przedsta- 
wiający obrót ziemi dokoła słoń- 
ca. 

Gieodetyczna a. Gieodezyjna 
*g. linja, najkrótsza droga mię- 
dzy dwoma punktami na sferoi- 
dalnej powierzchni ziemi. 

Gieodezja g. część gieometrji 
praktycznej, zajmująca się wy- 
mierzaniem powierzchni ziemi 
przy uwzględnieniu jej kształtu 
sferoidalnego; wyższe mierni- 
ctwo; nauka o zdejmowaniu i ro- 
bieniu map. 

Gieody g. utwory bańczaste w 
niektórych skałach wulkanicz- 
nych, wypełnione różnemi mine- 
rałami. 

Gieodynamika *g. nauka o si- 
łach działających przy przemia- 
nach powierzchni ziemi. 

Gieofagowie *g. dzikie ludy 
niektórych krajów, jedzące zie- 
mię (tłustą glinkę). 

Gieofizyka *g. nauka o zjawi- 
skach fizycznych na ziemi, gieo- 
graf ja fizyczna. 

Gieogienja ob. Gieogonja. 

Gieognosta *#. uczony, biegły 
w gieognozji, gieolog. 

Gieognozja g., Gieotektonika 
*g dział gieologji zajmujący się 
badaniem składu skorupy ziem- 
skiej i jej własnościami, oraz roz- 
mieszczeniem skał na ziemi. 

Gieogonja *g. nauka o po- 
wstawaniu i tworzeniu się sko- 
rupy ziemskiej. 

Gieografja g. opisanie ziemi, 
krajów i miejscowości na niej; 
g. fizyczna, dział gieografji o- 
gólnej, zajmujący się powłoką 
ziemską, jako złożoną z lądu, 
wody i powietrza, oraz zjawiska- 
mi na niej zachodzącemi; g. ma- 



tematyczna, dział gieografji o- 
gólnej, badający ziemię, jako 
ciało niebieskie, t. j. położenie 
jej we wszechświecie, kształt, 
wielkość i prawa ruchu; g. poli- 
tyczna, dział gieografji ogólnej 
zajmujący się ziemią jako sie- 
dliskiem człowieka, a więc po- 
działem na narody, państwa, o- 
światą, handlem, przemysłem 
i t. p. 

Gieoid *g. powierzchnia bry- 
ły ziemskiej; kształt zbliżony do 
postaci ziemi. 

Gieolog *g. 9 badacz i znawca 
ziemi. 

Gieologiczne formacje 06. For- 
macje. 

Gieologja *g nauka o budowie 
i tworzeniu się skorupy ziem- 
skiej, o rozwoju ziemi i powsta- 
waniu na niej życia roślin i 
zwierząt; ziemiorodztwo. 

Gieometra g. technik, zajmu- 
jący się pomiarem gruntów i 
zdejmowaniem planów, mier- 
nik. 

Gieometrja g. nauka o for- 
mach, właściwościach i pomia- 
rach przestrzennych i ich wza- 
jemnym stosunku (do tych form 
należą: punkt, linja, płaszczy- 
zna, bryła). 

Gieometryczny *g stosunek, 
taki stosunek między szeregiem 
liczb, że każdą następną można 
otrzymać, mnożąc poprzednią 
przez liczbę stałą, niezmienną. 

Gieonomja *g. nauka o ga- 
tunkach ziemi, o użytkowaniu 
ziemi-. 

Gieoplastyk *g. wykonywają- 
cy wypukło mapy ziemi. 

Gieoplastyka *g. znajomość 
wyżyn i nizin ziemi. 

Gieorgiki ł. poematy opisowo- 
dydaktyczne , opiewające rolni- 
ctwo i gospodarstwo wiejskie. 



Gie 



204 



Gie 



Gieoskopja *g. obserwacje pro- 
cesów zwłaszcza cieplnych, od- 
bywających się pod powierzchnią 
ziemi. 

Gieostatyka *g nauka o rów- 
nowadze ciał stałych. 

Gieotaktyzra *g. ruch organi- 
zmów spowodowany przyciąga- 
niem ziemi; g. dodatni, ruch ku 
środkowi ziemi; g. ujemny, ruch 
oddalający się od środka ziemi. 

Gieotektonika *g. ob. Gieolo- 
gja. 

Gieotermiczny *g. tyczący 
się ciepła ziemi; stopień g., o- 
znaczenie głębokości ziemi, przy 
której temperatura w ziemi 
podwyższa się o 1° (mniej wię- 
cej co 80 metrów). 

Gieotropizm *g. własność nie- 
których pędów rośliny, iż zwra- 
cają się w kierunku przyciąga- 
nia ziemi. 

Gieozofja *g. rozpatrywanie 
kuli ziemskiej pod względem fi- 
lozoficznym, filozofja gieogra- 

f J L . 

Gierada śrł. wyprawa ślubna 

kobieca; statki, naczynia domo- 
we a. rzemieślnicze. 

Gierencja nł. przedstawiciel- 
stwo; przeprowadzenie (spra- 
wy). 

Gierent ł. zarządca, pełnomoc- 
nik handlowy, przemysłowy a. 
polityczny. 

Giermanista nł. znawca języ- 
ka, prawa, historji, literatury 
niemieckiej. 

Giermanizacja nł. narzucanie 
niemczyzny, niemczenie. 

Giermanizator nł. dążący do 
zniemczenia. 

Giermanizm nł. zwrot mowy, 
właściwy językowi niemieckie- 
mu, użyty w innym języku. 

Gier znani sować nł. niemczyć. 

Giermanoi iistwo ?ił. zamiło- 



wanie wszystkiego, co niemiec- 
kie. 

Giermanofobja nł. wstręt do 
Niemców, niemczyzny, do wszy- 
stkiego, co niemieckie. 

Giermanowie l. nazwa przod- 
ków dzisiejszych Niemców i lu- 
dów plemiennie im pokrewnych; 
giermańskie języki, języki lu- 
dów pjchodzenia giermańskiego : 
niemiecki (górny i dolny), ho- 
lenderski; angielski, fryzyjski; 
szwedzki, duński, norweski, 
islandzki. 

Giermek ivęg. noszący oręż za 
rycerzem; młody szlachcic, to- 
warzyszący rycerzowi na woj- 
nie; w szachach: laufer. 

Gierokomja g. pielęgnowanie 
i leczenie starców. 

Gierować n. przycinać listwę 
na ramki i spajać je w win- 
klach; gierunek, połączenie pod 
kątem prostym dwóch kawał- 
ków drzewa ściętych ukośnie. 

Gierydon /. stolik okrągły o 
jednej nodze; stolik kątowy (do 
stawiania w kącie pokoju); eta- 
żerka do cukierków; podnóże na 
lichtarz, na świeczniki. 

Gierylasi h. bandy zbrojne, 
złożone z pasterzy i kontraban- 
dzistów ,toczące na własną rękę 
wojnę podjazdową: wolni strzel- 
i cy w Hiszpanji; gieralysówka, 
1 wojna partyzancka; partyzant- 
ka. 

Gieryłasz r. rodzaj gry w 
karty, wist bezatutowy. 

Giesshubler n. woda . gazowa 
naturalna z Giesshiibl (w Cze- 
chach) lub na jej podobieństwo 
przyrządzona, służąca za napój 
stołowy. 

Giest ł. ruch członków ciała, 
towarzyszący mowie, uwydat- 
niający myśli i uczucia, a często 



Gie 



205 



Gin 



zastępujący mowę; znak, skinie- 
nie. 

Giestykulacja ł. używanie gie- 
stów, mimika. 

Giestykulować ł. używać gie- 
stów, posiłkować się giestami 
przy rozmowie (np. wymachi- 
waniem rąk). 

Gieszef t n. interes nieuczciwy, 
afera, spekulacja, szacherka; 
gieszefciarz ob. Gieszeftman. 

Gieszef tman n. trudniący się 
gieszeftami, aferzysta, speku- 
lant. 

Gieszpan ivęg. naczelnik na 
Węgrzech i w Siedmiogrodzie; 
żupan. 

Giewer n. broń, karabin. 

Giezelsztyk n. robota popiso- 
wa przy wyzwoleniu na czelad- 
nika. 

Gifes n. miejsce gdzie się za- 
czyna rękojeść szpady. 

Gig a. bąk, rodzaj łodzi dwu- 
wiosłowej; powozik dwukołowy, 
jednokonny, otwarty, do powo- 
żenia samemu. 

Gigant g. bajeczny olbrzym. 

Gigantyczny *g. olbrzymi, im- 
ponujący ogromem. 

Gigantyzm *g. olbrzymość. 

Gigrl, Gigerl n. niby elegant, 
zwracający uwagę na siebie u- 
biorem przesadnie oryginalnym 
i uderzającym zachowaniem się; 
modniś, gogo. 

Gigue /. (żig) stary francuski 
taniec o charakterze wesołym; 
muzyka do niego; ostatnia część 
suity. 

Gildja n. dawniej stowarzy- 
szenie, cech; podział kupców w 
Rosji na dwie klasy: wyższą i 
niższą, stosownie do wysokości 
opłaty za prawo handlu; opłata 
za prawo handlu. 

Gilosze /. ozdoby linijne wy- 
konane sposobem mechanicz- 



nym, stanowiące tło druku, pa- 
pierów wartościowych, akcji etc. 
Giloszowanie /. sztuka ryto- 
wania ozdób Unijnych za pomo- 
cą specjalnego przyrządu na ka- 
mieniu lub metalu. 

Gilotyna /. przyrząd do ścina- 
nia głowy skazanemu (od imie- 
nia wynalazcy doktora Guillo- 
tin); gilotynka, przyrządzik do 
obcinania łebków cygar. 

Gilotynować /. ściąć głowę gi- 
lotyną; gilotynowanie obrad, u- 
chwała obradujących, aby zam- 
knąć obrady nad jaką sprawy, 
gdy się przeciągają zbyt długo. 

Gilza n. [?\] tutka czyli rurka 
z cienkiej bibułki do wyrobu pa- 
pierosów; tutka z metalu do ła- 
dunków broni palnej; obsada do 
buforu. 

Gimnastyk g. biegły w gimna- 
styce, zwinny, zręczny. 

Gimnastyka g. ćwiczenie siły 
i zręczności za pomocą odpo- 
wiednich ruchów ciała; gimna- 
stykować, ćwiczyć, wyrabiać, 
kształcić. 

Gimnazista, Gimnazjalista, 
Gimnazjasta ni. uczeń gimna- 
zjum. 

Gimnazjum g.-ł. średni zakład 
naukowy, złożony z 6ciu do 9ciu 
klas, dającv wykształcenie hu- 
manitarne i przysposabiający do 
uniwersytetu; miejsce, zakład, 
szkoła, dla ćwiczeń cielesnych 
młodzieży. 

Gimncsofista g. mędrzec gar- 
dzący dobrami doczesnemi, wio- 
dący życie ascetyczne. 

Ginajkokracja g. panowanie 
kobiet (szczeg. w epoce matrjar- 
chatu). 

Gineceum g.-ł, mieszkanie ko- 
biet w starożytnej Grecji. 

Ginekolog *g. lekarz chorób 
kobiecych. 



Gin 



206 



Gla 



Ginekologia *g. nauka o cho- 
robach kobiecych. 

Giocoso iv. (dżiokozo), Giojo- 
so, w muz. żartobliwie, pie- 
szczotliwie, wesoło. 

Gipiura /. rodzaj grubej ko- 
ronki o wydatnym wypukłym 
deseniu; hafty ręczne na baty- 
ście. 

Gips g.-l. minerał, siarczan 
wapnia, używany jako materjał 
budowlany, przy wyrobie papie- 
ru, w farbiarstwie, do odlewów, 
robót rzeźbiarksich etc; gipso- 
wać, gipsem powlekać, napusz- 
czać; nawozić pole gipsem; za- 
prawiać wino gipsem. 

Gipsatura ni. figura lub ozdo- 
ba z gipsu. 

Girandola w. (dżirandola) 
ognie sztuczne włoskie. 

Girant ob. Żyrant. 

Girl a. (górl) dziewczę, dziew- 
czyna, panna. 

Girlanda /. wieniec, splot 
kwiatów i liści; rysunek, ozdoba 
w kształcie wieńca zamkniętego 
lub rozwartego. 

Giro ob. Żyro. 

Giroskop *g. przyrząd przeko- 
nywający, że podczas obrotu wi- 
rowego oś obrotu dąży do za- 
chowania położenia niezmienne- 
go (jak w bąku, frydze); przy- 
rząd do utrzymania równowagi 
za pomocą szybkiego ruchu wi- 
rowego (w aeroplanach, jedno- 
szy nowych kolejach itd.). 

Giser n. pracownik w fabryce 
odlewów metal owych; gisernia, 
odlewnia, fabryka odlewów me- 
talowych, lejnia. 

Gista n. miał z węgla kamien- 
nego. 

Gitana h. (chitana) cyganka; 
taniec hiszpański; gitano, cy- 
gan. 

Gitara h. instrument muzycz- 



ny strunowy, na którym gra się 
szczypiąc struny palcami; żart. 
głowa (nie zawracaj gitary). 

Giusto w. (dżusto) ściśle (w 
takt). 

Giwer ob. Giewer. 

Glace-papier /. rodzaj papieru 
gładkiego, kredowego. 

Glacis /. (glasi) zewnętrzna 
pochyłość wałów twierdzy, za- 
krywająca fortyfikację, stok. 

Glacjalny ni. lodowy; dotyczą- 
cy lodu; okres g., czas, w któ- 
rym lody pokrywały przestrzeń 
dziś od nich wolną, okres lodo- 
wy. 

Gladii poena L kara śmierci 
za pomocą miecza. 

Gladjator ł. w staroż. Rzymie 
szermierz, zapaśnik walczący 
publicznie na arenie cyrkowej o 
śmierć lub życie. 

Gla j cha n. doprowadzenie ka- 
żdopiętrowej roboty mularskiej 
do równa do układania na nich 
belek. 

Glanek n. zwężona część po- 
deszwy między obcasem a ze- 
lówką. 

Glans n. połysk, odblask, bły- 
szczenie się; mieszanina kroch- 
malu pszennego, boraksu, gumy 
arabskiej i gliceryny do kroch- 
malenia bielizny; przen. świet- 
ność; piękność, szlachetność; 
glansować, nadawać powierz- 
chnię gładką, lśniącą; glansowa- 
ny, gładki, połyskliwy; słodki, 
wymuskany. 

Glas /. sok grzybowy, mięsny. 

Glasa /. żagnot krochmalony, 
wyprasowany. 

Glaspapier n. papier do pole- 
rowania wyrobów nie metalo- 
wych. 

Glauberska sól, siarczan sodu, 
lekarstwo o gorzkim smaku (od 
imienia chemika Glaubera). 



Gla 



207 



Glo 



Glaukoma g. jaskra (niebez- 
pieczna choroba oczu). 

Glaukonity *g. drobne ziaren- 
ka złożone z krzemionki, tlenni- 
ku żelaza i potażu w glinie i 
marglu. 

Glazerunek n. połysk nadany 
malowidłu przez powleczenie 
farbą przezroczystą. 

Glazura n. lśniąca szklista po- 
włoka, szkliwo, emalja; błyszcz 
do obuwia; polewa cukrowa do 
wyrobów cukierniczych; glazu- 
rować, polewać cukrem, lukro- 
wać. 

Gleba ł. ziemia orna, grunt 
rodzą jny, rola; grunt odżywczy, 
podłoże. 

Glebae adscriptus l. przywią- 
zany do gruntu, chłop poddany; 
przen. nie mogący wyjechać z 
powodu obowiązków. 

Gleczer n. lodowiec, masa lo- 
do powstała z wiecznego śniegu, 
wskutek ciśnienia jego mas gór- 
nych na dolne. 

Glejt n. list bezpieczeństwa 
na wolne przejście, na podróżo- 
wanie a. pobyt w danej miejsco- 
wości, list żelazny; orszak zbroj- 
ny odprowadzający; glejtować, 
zabezpieczać glejtem, odprowa- 
dzać w orszaku dla okazania 
czci. 

Glejta n. minerał, tlenek oło- 
wiu, masykot, żółty proszek, o- 
trzymywany przez ogrzewanie 
ołowiu na powietrzu; służy do 
wyrobu szkła, pokostu, do po- 
lew, na_ wyroby ceramiczne i t.d. 

Glewja śrl. kop ja, spisa; gle- 
wijnik, kopijnik. 

Gliceryna ni. ciecz bezbarwna 
i bezwonna, gęsta, tłustawa, 
smaku słodkiego, otrzymywana 
z tłuszczu, nie schnąca, używa- 
na jako kosmetyk udelikatniają- i 



cy skórę i do celów technicz- 
nych. 

Giid n. rząd, szereg. 

Glif *g. ukośne rozszerzenie 
muru nad oknami dla światła, 
lub przy drzwiach, dla szerszego 
wejścia. 

Glijować n. rozpalać, rozża- 
rzać wyroby metalowe, i następ- 
nie powolnie je ochładzać dla 
zmiękczenia. 

Glikogien *g. węglowodan, t.j. 
połączenie węgla, wodoru i tle- 
nu, wytwarzane w wątrobie, słu- 
żące za materjał do pracy mię- 
śni. 

Glikoniczny *g. wiersz wiersz 
o pewnej budowie, mianowicie: 
spondej i dwa daktyle (od na- 
zwiska poety greckiego). 

Glikoza ob. Glukoza. 

Gliptografja *g. opisanie ka- 
mieni .rzniętych, figur. 

Gliptoteka *g. zbiór rzniętych 
kamieni i kruszców; galer ja 
rzeźb, posągów i t. p. 

Gliptyka g. sztuka rzeźbienia, 
szczególnie na kamieniu. 

Glissando iv. grać jakby śliz- 
gając palcem po klawiszach. 

Gli uomini liberi sono fratelli 
w. ludzie wolni są braćmi (hasło 
legjonów polskich Dąbrowskie- 
go). 

Gliwajn ob. Gliihwein. 

Gl. m. a. Glor. mem. skr. Glo- 
riosae memoriae l. sławnej pa- 
mięci. 

Glob ł. kula; kula ziemska; 
klosz do lampy, mający kształt 
kuli. 

Globe-trotter a. (globtrotter) 
dosl. wydeptujący całą kulę 
ziemską: żartobliwa nazwa da- 
wana turystom, ustawicznie po- 
dróżującym po całym świecie. 

Globigieryna nł. rodzaj otwor- 
nic (korzenionóżek) morskich. 



Glo 



208 



Gno 



Globulina ni. gałecznik, ciało 
białkowate, czerwone, znajdują- 
ce się w krążkach krwi. 

Globus l. kula przedstawiają- 
ca kulę ziemską z obrazem lą- 
dów i mórz na niej; g. niebieski, 
takaż kula. przedstawiająca fir- 
mament z gwiazdami i konstela- 
cjami. 

Gloria in excelsis Deo ł. chwa- 
ła Panu na wysokości. 

Gloria virtutem tamquam um- 
bra secuitur ł. sława jak cień 
idzie za cnotą. 

Gloriosae memoriae l. prze- 
sławnej pamięci. 

Glorja ł. chwała, świetność, 
wspaniałość; część Mszy Św., 
zwana hymnem Anielskim; au- 
reola; obwódka promienista, na- 
około głowy świętych w obra- 
zach. 

Glorjeta /. altana na wzniesie- 
niu z pięknym widokiem. 

Glorjola ł. sława, rozgłos, au- 
reola. 

Gloryfikacja ł. uwielbienie, 
oddawanie chwały. 

Gloryfikować ł. sławić, wy- 
chwalać. 

Glosa g. [śrłJ] przekład wyra- 
zu lub wyrażenia wypisany mię- 
dzy wyrazami tekstu obcego w 
dawnych rękopisach; objaśnie- 
nie, komentarz; rodzaj wznio- 
słych utworów poetyckich. 

Glosarjusz l. słownik objaśnia- 
jący tekst; zbiór glos. 

Glosator i. objaśniacz wyra- 
zów. 

Glosolalja *g. mówienie w sta- 
nie hypnotycznym językami so- 
bie nieznanemi. 

Glosologja Glot(t)ologja *g. 
nauka o językach, lingwistyka, 
językoznawstwo. 

Gliihwein n. wino gorące go- 
towane z korzeniami. 



Glukoza *g. cukier gronowy, 
znajdujący się w soku roślinnym 
i w słodkich owocach. 

Gluten l. ciało klejowate o ob- 
fitej zawartości białka, dające 
się wydzielić z nasion. 

Głagolica [r.] najdawniejsze 
pismo starosłowiańskie. 

Gmach n. wielka budowla; 
przen. ogrom, wielka ilość. 

Gnejs n. skała zbliżona skła- 
dem do granitu; mająca budowę 
łupkową; skała złożona ze szpa- 
tu polnego, kwarcu i miki, sta- 
nowi główną część składową gór 
pierwotnych. 

Gnom /. (?) bajeczna istota 
nadprzyrodzona, duch ziemny i 
górski; maleńki karzełek strze- 
gący ukrytych pod ziemią skar- 
bów; krasnoludek, kobold. 

Gnom g. epigramat, zawiera- 
jący myśl głęboką; zdanie nau- 
kowe krótko wyrażone; przypo- 
wieść. 

Gnomiczna g. poezja, poezja 
złożona z krótkich zdań^i sen- 
tencji. 

Gnomik g. autor przysłów i 
sentencji. 

Gnomon g. przyrząd używany 
przez astronomów starożytnych 
do oznaczenia wysokości i zbo- 
czeń ciał niebieskich; zegar sło- 
neczny, kompas. 

Gnomonika g. sztuka robienia 
zegarów słonecznych. 

Gnosis g. (gnozis) poznanie 
Boga i prawd religijnych drogą 
rozumową, kontemplacyjną, a 
nie drogą wiary. 

Gnostycy g. teologowie i filo- 
zofowie w pierwszych wiekach 
chrześcijaństwa, uznający Gno- 
zę za źródło poznania Boga; 
sekta szeroko rozpowszechniona 
w 2-im wieku po N. Chr., której 
zwolennicy uważali ten świat 



Gno 



209 



Gol 



materjalny i grzeszny za utwór 
niższego bóstwa, demiurga czyli 
budowniczego wszechświata, sie- 
bie zaś za tymczasowych nie- 
wolników owego demiurga, ma- 
jąc nadzieję wyzwolić się z po- 
mocą tej cząstki siły boskiej, 
która się światu, a mianowicie 
im dostała w udziale; od zba- 
wienia odsądzali wszystkich, nie 
dzielących ich zaciekań i poglą- 
dów. 

Gnostycyzm *g. nauka gno- 
styków o objawieniu i tajemni- 
cach boskich. 

Gnozy machowie g. sekta 
chrześcijańska z VII w. po Chr. 
odrzucająca dogmaty. 

Gnothi se auton g. znaj same- 
go siebie. 

Gnoza g. poznanie Boga rozu- 
mowe, kontemplacyjne; ob. Gno- 
sis. 

Gnyk n., Gnykowa kość, kość 
leżąca między językiem a krta- 
nią, kość podjęzykowa. 

Gnyp ob. Knyp. 

Go-bang, japońska gra kom- 
binacyjna dwu lub cztero osobo- 
wa (wygrywa ten gracz, który 
na wspólnej tablicy o 256 polach 
pierwszy tak posunie swoich 5 
kamieni, że utworzą figurę sy- 
metryczną: krzyż a. lin je pro- 
stą). 

Gobeliny /. cenne kobierce, 
tkane ręcznie w krosnach, na- 
śladujące do złudzenia malowi- 
dła (od nazw. farbiarza Gobelin 
w 16 wieku). 

Gocki ob. Gotycki. 

Goddamn! a. (goddem) Boże 
skarż! (klątwa angielska). 

God save the King (Queen) 
a. (god sew di king) Boże, chroń 
króla (królowę) — początek na- 
rodowego hymnu angielskiego. 



Goecja g. czarodziejstwo z po- 
mocą złych duchów. 

Go-eletta /. mały statek trój- 
masztowy zawierający 50 do 100 
tonn. 

Gofry /. ob. Wafle. 

Gogiel-mogiel ob. Kogiel-mo- 
giel. 

Gog i Magog hebr. w proro- 
ctwach Ezechjela: książę i jego 
naród mający wkroczyć do Pa- 
lestyny i wytępić Izraela; w A- 
pokalipsie: narody mające po- 
wstać przeciw Chrystusowi, gdy 
przyjdzie ponownie; przen. iron. 
wróg straszliwy ale urojony. 

Gogo, laluś wymuskany, bez 
myślny, strojniś, fircyk. 

Gograbia, Gograf n. dawniej 
sędzia powiatowy. 

Goj, Goim hebr. nazwa dawa- 
na przez żydów innowiercom. 

Goldkrem ob. Cold-cream. 

Goldwaser n. wódka gdańska 
słodka na anyżu i kminie z pły- 
wającemi listeczkami złota ma- 
larskiego. 

Golf w. (?) gra na wolnem 
powietrzu, polegająca na tym, 
żeby najmniejszą liczbą uderzeń 
clubem przepędzić piłkę kauczu- 
kową przez 9 lub 18 dołków w 
ziemi wygrzebanych w odległo- 
ści około 100 metrów jeden od 
drugiego, na gruncie urozmaico- 
nym przeszkodami. 

Golf w. zatoka morska. 

Goifsztrom ob. Gulf stream. 

Golgota chald. (miejsce tru- 
pich głów) wzgórze, na którym 
ukrzyżowano Chrystusa Pana; 
przen. męczeństwo. 

Golirdoża w. ob. Goljard. 

Goljard, Golirdoża iv. aktor 
wędrowny w wiekach średnich. 

Gol jat hebr. olbrzymi Filistyn, 
pokonany przez Dawida; przen. 
olbrzym. 



Gol 



210 



Got 



Golkondy skarby, nieprzebra 
ne bogactwa. 

Gomfolit *g. rodzaj skały o 
kruchowej: zlepieniec różnorod 
ny. 

Gonagra *g. reumatyzm sta 
wu kolanowego. 

Gondola w. płaska, długa,', 
wazka łódź do przejażdżki po 
kanałach Wenecji. 

Gondoljer w. przewoźnik na 
gondoli. 

Gondoljera w. pieśń wioślarzy 
weneckich. 

Gonfalonjer w. chorąży niosą- 
cy sztandar; tytuł prezydenta 
niektórych daw. drobnych rze- 
czypospolitych we Włoszech. 

Gong, Gongong, narzędzie 
muzyczne Indusów i Chińczy- 
ków w kształcie talerza; ob. 
Tam-tam. 

Gongoryzm ni. styl ciemny, 
zawiły (od nazw. poety hiszp. 
Gongora w XVI wieku). 

Gonjometr *g. narzędzie do 
mierzenia kątów w kryształach, 
kątomierz. 

Gonokoki *g. bakterje wywo- 
łujące rzerzączkę (trypra). 

Gontyna ob. Kontyna. 

Good bye a. (gud baj) Bóg z 
tobą; żyj szczęśliwie, miej się 
dobrze (słowa pożegnania). 

Good day a. (gud dej) dzień 
dobry! 

Good łuck a. (gud lok) dobry 
los, szczęście; używane jako wy- 
razy życzenia szczęścia i po- 
myślności. 

Good night a. (gud najt) do- 
branoc; używane także w zna- 
czeniu: przepadło, nie ma już 
rady i t. p. 

Good time a. (gud tajm) dosl. 
dobry czas, miłe spędzenie eza- 
su, zabawa, przyjemność, roz- 
rywka. 



G. O. P. skr. Grand Old Party 

a. dosł. wielka z dawien dawna 
istniejąca part ja: w Stanach Zj. 
part ja republikańska. 

Goplana, gatunek skorupiaka; 
mit. (u Polan staroż.) boginka 
wodna, rusałka (od nazw. jezio- 
ra Gopło). 

Gordon, Gordon-setter a. seter 
wysokiej rasy, o dużych zale- 
tach (od nazw. Anglika Gor- 
don). 

Gordyjski węzeł, węzeł niero- 
zerwalny (rozcięty mieczem 
przez Aleksandra W.); przen. 
rzecz zawiła, kwestja trudna do 
rozwiązania; rozciąć w. g., szyb- 
ko i energicznie rozstrzygnąć 
jakąś trudność (od imienia kró- 
la frygijskiego Gordjusza, który 
stworzył arcyzawiły węzeł; we- 
dług przepowiedni ten, kto ten 
węzeł rozwikła, będzie panem 
Azji). 

Gorgony g. w mitol. greckiej 
trzy potworne kobiety z wężami 
na głowie, których widok prze- 
mieniał w kamień; głowa Gor- 
gony, symbol okropności, zgro- 
zy. 

Gorgończyk, łatwo zmieniają- 
cy swoje przekonania. 

Gors /. szyja i piersi kobiece; 
ubranie piersi; część koszuli o- 
krywająca pierś; do gorsu, z 
wycięciem obnażającym szyję i 
część piersi; żart. w odzieży 
rannej, domowej; gorsować się, 
ubierać się do gorsu; przen. u- 
twór mocno wygorsowany, nie- 
moralny, jaskrawię malujący 
stosunki płciowe. 

Gorset /. rodzaj stanika ob- 
cisłego z fiszbinami; sznurówka; 
stanik wieśniaczy strojny, bez 
rękawów, sznurowany. 

Goryl ob. Anthropopithecus. 

Gotyk śrl. styl gotycki; budo- 



Got 



211 



Gra 



wla w stylu gotyckim; pismo 
gotyckie; gotyckie litery, pismo 
staro-niemieckie, łamane, ozda- 
biane zakrętami; gotycki język, 
najstarsza odrośl języków gier- 
mańskich; g. styl, styl ostrołu- 
kowy, sposób budowania odzna- 
czający się wysmukłością form, 
szpiczastością łuków, koronko- 
wą delikatnością ozdób, wyso- 
kiemi kolumnami i laskowaniem. 

Gotyzm ni. charakter i kieru- 
nek gotycki. 

Gouache /. ob. Gwasz. 

Gourmand /. (gurma n ) obżar- 
tuch, łakotniś, smakosz. 

Government a. rząd, admini- 
stracja. 

Government of the people, by 
(baj) the people, for the people 
(pipl) a. rządy ludu przez lud, 
dla ludu (historyczne słowa wy- 
powiedziane przez prezydenta 
Stanów Zjed. A. Lincolna w Get- 
tysburgu w stanie PennsyWania, 
dnia 19-go stycznia r. 1863 przy 
poświęceniu cmentarza narodo- 
wego po ukończeniu wojny do- 
mowej; słowa te stały się pod- 
waliną należytego pojmowania 
rządów demokratycznych). 

Governor a. gubernator; w 
Stanach Zjed. głowa naczelna 
administracji każdego stanu; u- 
żywa się także na oznaczenie 
ojca (jako głowy rodziny). 

Graal ob. Grał. 

Graca n. narzędzie do skroba- 
nia, do oczyszczania powierz- 
chni (ziemi, ściany) do kopania, 
do rozrabiania wapna, do wy- 
garniania z pieca; skrzynia do 
lasowania wapna. 

Gracioso w. wdzięcznie; gra- 
cjozny, powabny, wdzięczny, dy- 
styngowany. 

Gracja l. bogini wdzięku; 



wdzięk, powab; chleb łaskawy 
wysłużony po latach pracy. 

Gracjalista, Gracjonalista ni. 
oficjalista na dworach wielkich 
panów, otrzymujący za wielolet- 
nią pracę dożywotnie utrzyma- 
nie na starość. 

Grad n. stopień; na g., spoje- 
nie dwóch desek za pomocą 
wpuszczenia jednej deski w żłó- 
bek drugiej. 

Gradacja ł. stopniowe pod- 
wyższanie; stopniowe wznosze- 
nie się od pojęć ciaśniej szych do 
ogólniejszych i wyższych, lub 
odwrotnie; stopniowanie. 

Gradatim l. stopniowo. 

Gradevole, Graditamente w. z 
wdziękiem. 

Gradivus l. dosl. kroczący (po 
trupach) — przydomek Marsa, 
bożka wojny. 

Gradjent a. różnica stanu ba- 
rometrycznego w dwu miejscach 
oddalonych od siebie o jednost- 
kę odległości (np. o stopień ró- 
wnika). 

Gradjerować n. czyścić sól z 
wody słonej; gradjernia, tężnia. 

Graduale, Graduał śrł. część 
Mszy Św., następująca po Epi- 
stole. 

Graduować ni. nadawać sto- 
pień naukowy akademicki. 

Gradus l. stopień; podwyższe- 
nie, na którym stoi stół i krzesło 
dla nauczyciela, dla sędziego; 
stopień barometru, termometru, 
aerometru i t. p.; g. ad Parnas- 
sum, stopień do Parnasu: na- 
zwa podręcznika łacińskiego do 
ćwiczeń wersyfikacyjnych; tak- 
że podręcznik do stopniowego 
ćwiczenia się w muzyce i t. p. 

Grady w ob. Gradivius. 

Graeca l. (greka) greckie 
dzieła lub pisma. 



Gra 



212 



Gra 



Graeca fides nulla fides l. 

grecka wierność, żadna wier- 
ność. 

Graecum est, non legitur ł. 

dosl. to po grecku, to nieczytel- 
ne; przen. stosuje się do wszel- 
kiej kwestji nieznanej lub lek- 
ceważonej. 

Graf n. hrabia; grafina, gra- 
fini, hrabina. 

Graffito w. nazwa niektórych 
napisów odkopanych w Pompei, 
w Rzymie, porobionych na mu- 
rach w starożytności przez pró- 
żniaków, żaków i t. p. 

Graficzny g. przedstawiony 
za pomocą rysunku, djagramu 
(rachunek, wykaz, dowodzenie). 

Grafika g. oddawanie brzmień 
językowych za pomocą znaków 
przyjętych (liter); sztuka pisa- 
nia i rysowania; specjalna zna- 
jomość pisma dyplomatycznego; 
ogół liter właściwych jakiemu 
językowi, a. wytworzonych i uży 
wanych przez jakiego autora. 

Grafit *g. rodzaj węgla, mi- 
nerał miękki, barwy szarawo- 
czarnej, połyskliwy, używa się 
do wyrobu ołówków, tyglów o- 
gniotrwałych i t. d. 

Grafjon g. narzędzie rysun- 
kowe napuszczane tuszem do 
kreślenia linji. 

Grafka *g. pręcik, pałeczka, 
ołówek do pisania, kreślenia, do 
wskazywania liter przy czyta- 
niu. 

Grafofon *g. ob. Fonograf. 

Grafologja *g. sztuka rozpoz- 
nawania charakteru i skłonno- 
ści człowieka z jego pisma. 

Grafoman *g. ten, co ma ma- 
nję pisania utworów literackich, 
nie posiadając talentu; lichy 
autor. 



Grafomanj a *g. manja pisa- 
nia. 

Grafometr *g. półkole mosię- 
żne z lunetą, podzielone na 180 
stopni do mierzenia kątów. 

Graft a. łapownictwo, prze- 
kupstwo, przedajncść, kubaniar- 
stv\ T o; łapówka, kuban. 

Grain de beaute /. (grę do 
bote) pieprzyk, plamka mała 
czarna na skórze, znamię. 

Grajcar 1. ob. Erajcar; 2. na- 
rzędzie do wydobywania rzeczy 
uwięzłych; grajcarek korkociąg 
ob. Trybuszon; przen. pasemko 
(włosów, nici itp.) tworzące li- 
nję spiralną; lok, pejs. 

Grajzlernia n. mały sklepik z 
artykuhimi spcżywczemi. 

Grał a. Graal św. śrl. [/.] ko- 
sztowne naczynie z drogiego ka- 
mienia (szmaragdu), z którego 
Chrystus miał spożywać Wiecze 
rzę Św., i w którą św. Józef z 
Arymatei zebrał krew Ukrzyżo- 
wanego. 

Gram g. [/.] jednostka wagi 
systemu metrycznego, ciężar 
jednego centymetra sześcienne- 
go wody dystylowanej przy 4° 
ciepła. 

Gramatyka g. nauka o wła- 
ściwościach języka; zbiór pra- 
wideł, wskazówek, dotyczących 
języka; nauka języka, nauka po- 
prawnego mówienia i pisania; 
druga klasa w daw. szkołach; 
g. muzyki, początek teorji mu- 
zycznej. 

Gramofon *g. ob. Fonograf. 

Gran l. waga aptekarska 
V» skrupułu. 

Granat śrl. minerał, którego 
odmiana barwy ciemno-czerwo- 
nej, przejrzysta, używana bywa 
do wyrobów jubilerskich; pacio- 
rek, ozdoba z granatu; pocisk 
ręczny a. armatni napełniony 



A 



Gra 



213 



Gra 



materją wybuchową, pękający 
po wyrzuceniu; drzewo południo- 
we z owocem podobnym do ja- 
błek; kolor ciemno-niebieski. 

Grand li. magnat hiszpański. 

Granda /. na dużą skalę; na 
grandę, na szeroka, wielką ska- 
lę. 

Grandę (la) passion de sa vie 
/. (la grand pasją d'sa tui) wiel- 
ka namiętność jego życia, naj- 
większa jego namiętność. 

Grandezza w. wielkopańskie 
obejście i powaga, duma. 

Grandioso w. wzniosie, wspa- 
niale. 

Grand monde /. (gra n mąd) 
wielki świat, arystokracja. 

Grand seigneur /. (gra n sen- 
jor) wielki pan. 

Grangarda /. silny posterunek 
wojskowy ustawiony w punk- 
tach strategicznych. 

Granit ni. skała składająca się 
ze spatu polnego, kwarcu i mi- 
ki, używana do brukowania ulic 
i do budowli. 

Granito w. rodzaj lodów nie- 
zupełnie domr ozony eh. 

Grankulka a. Grandkulka n. 
kulka do strzelby myśliwskiej 
większa od loftki. 

Granulacja ni. ziarniste gru- 
czołki na wewnętrznej stronie 
powiek i na gojących się ranach, 
ziarnina. 

Granulować ni. nadawać me- 
talowi kształt małych ziarnek 
przez stopienie go i powolne wy- j 
lewanie z wysokości do zimnej 
wody; pokrywać sir ziarniną (o 
ranach) ; nadawać wygląd ziar- 
nisty (n. p. w wytworniej szych 
wyrobach papierowych). 

Granum salis ł. dosł bryłeczka 
soli: odrobina niedowierzania; 
06. Cum grano salis. 

Grapa n. (?) grzbiet skalisty, 



turnia; urwisko, usypisko; pa- 
rów. 

Grapę fruit a. (grejp f?~ut) 
owoc hodowany w krajach o cie- 
płym klimacie, szczególnie w 
Ameryce środkowej i w zachod- 
nio-południowych Stanach Zjed., 
wygląda jak duża pomarańcza 
lub cytryna, ma orzeźwiający 
smak kwaskowato-gorżkawy. 

Graptolit *g. odcisk skamie- 
niały zaginionych polipów. 

Grasant l. łupieżca, grabieżca. 

Grasować 2. szerzyć się; pa- 
nować (o chorobach); włóczyć 
się, nawiedzać często, przebywać 
w jakiej miejscowości w celu 
grabieży. 

Grassejować /. wymawiać 
dźwięk r jak Paryż anin. 

Gratia gratiam parit l. przy- 
chylność wzbudza przychylność. 

Gratias ago! 1. dzięki! 

Gratis l. bezpłatnie, darmo; 
gratysowy, bezpłatny, dany dar- 
mo. 

Gratuar /. nóż do zeskroby- 
wania farby ze szkła a. porce- 
lany; nóż szewski do krajania 
skór, krawalnik. 

Gratulacja l. powinszowanie, 
życzenie. 

Gratułant l. składający życze- 
nia. 

Gratulować ł. składać życze- 
nia. 

Gratyfikacja l. oddzielne wy- 
nagrodzenie pieniężne udziela- 
ne pracownikom przez pracoda- 
wcę, podarek. 

Grauwaka n. szarowaka, sza- 
rogłaz, miękka odmiana bazaltu, 
barwy szarozielonawej. 

Grave w. poważnie. 

Graviora ąuaedam sunt reme- 
media periculis l. środki zapobie- 
gawcze są nieraz cięższe niż nie- 
bezpieczeństwo. 



Gra 



214 



Gre 



Gravissime w. z wielką powa- 
gą, serjo (w muzyce). 

Gravissimum est imperium 
consuetudinis l. najcięższem jest 
panowanie przyzwyczajenia. 

Grawamina l. prawne skargi, 
oskarżenia, zażalenia; okoliczno- 
ści obciążające; ucisk, uciemię- 
żenie. 

Grawer /. rytownik, szty- 
charz; grawerować ob. Grawiro- 
wać. 

Grawirować n. rytować, wyko- 
nywać rysunki wklęsłe lub wy- 
pukłe na kości, kamieniu, meta- 
lu, szkle i t. p. 

Grawitacja ni. siła ciążenia, 
siła wzajemnego przyciągania 
ciał. 

Grawitować ni. ciążyć ku cze- 
mu a. ku komu; nastręczać się 
stale towarzyszeniem, usługami. 

Grawiura /. staloryt, miedzio- 
ryt, rycina, sztych. 

Grazioso w. w muz. wdzię- 
cznie, mile. 

Grażdanka r. abecadło (lite- 
ry) rosyjskie. 

Great attraction a. (grejt 
atrekszen) wielki, główny po- 
wab, główna przynęta. 

Grecyzm ni. zwrot mowy, 
właściwy językowi greckiemu. 

Greenback a. (grinbak) dosL 
zielony grzbiet: banknot amery- 
kański od 1 do 1000 dolarów. 

Greenhorn a. (grinhorn) dosl. 
zielony róg; nowicjusz, człowiek 
niedoświadczony , żółtodziub; 
mianem tern oznaczają w Sta- 
nach Zjed. świeżo przybyłych 
emigrantów, którzy z braku zna- 
jomości stosunków, języka i w 
braku doświadczenia łatwo pa- 
dają ofiarą rozmaitych oszustów 
specjalnie na to czyhających. 

Greffier /. pisarz sądowy. 

Gregaryny ni. mikroskopijne 



pasorzyty, żyjące w przewodzie 
pokarmowym i wewnętrznych 
organach zwierząt i człowieka, a 
także we włosach ludzkich. 

Gregor janizm ni. wyznanie or- 
miano-gregorjańskie. 

Gregorjańska ni. woda, woda 
z domieszką wina, soli i popio- 
łu, do poświęcenia kościoła (od 
imienia Grzegorz). 

Gregorjańskie ni. wyznanie, 
wyznawane przez jedną z sekt 
ormiańskich (od imienia Grze- 
gorz). 

Gregoriański ni. kalendarz, 
kalendarz, poprawiony przez 
Papieża Grzegorza XIII r. 1582, 
t. zw. nowego stylu (obecnie u- 
żywany). 

Gregoriański ni. śpiew, powa- 
żny śpiew kościelny jednogłoso- 
wy, nie oznaczony ścisłym tak- 
tem (od Papieża Grzegorza I w 
VI wieku). 

Grekounita ob. Unita. 

Grelotka /. frendzelka dżeto- 
wa. 

Gremjał i. chusta z tegoż ma- 
terjału co ornat, do przykrycia 
kolan biskupa, kiedy siedzi na 
tronie podczas celebry. 

Gremium l. grono, ogół, kom- 
plet; ogół osób wydających sąd; 
gremjalny, wspólny, łączny. 

Grempla n. szczotka druciana 
do czesania wełny; gremplować, 
gremplą wełnę czesać; gremplo- 
wanie, prostowanie, równanie 
gremplą włókien wełny i baweł- 
ny. 

Grenadier /. żołnierz wyboro- 
wych oddziałów piechoty; przen. 
człowiek tęgi i wysoki. 

Grenadyna /. tkanina półjed- 
wabna ażurowa; napój z owoców 
granatu; we Francji essencję te- 
go napoju dodają do innych 
trunków, n. p. do wermutu. 



Gri 



215 



Gru 



Gries n. ob. Grys. 

Grill a. krata, ruszt, piec z 
rusztem do przypiekania mięsa; 
także w skróceniu tyle co Grill- 
room, t. j. pokój restauracyjny, 
w którym dostać można mięsa 
przypiekanego na ruszcie, pokój 
restauracyjny z szybką usługą i 
z mniejszemi ceremonjami, niż 
w sali głównej. 

Gringo h. pogardliwa nazwa 
używana przez Hiszpanów ame- 
rykańskich na oznaczenie obco- 
krajowców, zwłaszcza Anglików 
i Amerykanów. 

Grisaille /. (grizaj) malowa- 
nie dwiema farbami: jasną i cie- 
mną; gatunek lekkiej jedwabnej 
tkaniny z przędzy jasnej i ciem- 
nej. 

Grocernia a. sklep z artykuła- 
mi spożywczemi. 

Grodenapl ob. Gros de Naples. 

Grodetur ob. Gros de Tours. 

Grog, Grok a. napój z gorącej 
wody, araku i cukru. 

Groom cl (grum) mały lokaj, 
chłopak towarzyszący państwu 
w przejażdżce konnej; narzeczo- 
ny, pan młody. 

Gros n. dwanaście tuzinów; 
grosista, kupiec hurtowy. 

Gros cParmee /. {gro darme) 
główna część armji. 

Gros de Naples /. gruba jed- 
wabna tkanina. 

Gros de Tours /. gatunek cięż- 
kiej materji jedwabnej z Tours 
we Francji. 

Grosernia a. sklep z artykuła- 
mi spożywczymi. 

Gros-grain /. (gro-grę) ro- 
dzaj ciężkiej materji jedwabnej 
z lekkiemi prążkami wzdłuż. 

Grosso modo to. z gruba, gru- 
bo krajane lub tłuczone (w prze- 
pisach). 



Grosular n. mina, granat zie- 
lonawy. 

Grot n. (?) żeleźce, ostrze 
włóczni a. strzały; oszczep, 
strzała, włócznia; dzida, spisa; 
chorągiew, przen. cios, raz. 

Grota w. jaskinia w skale, w 
górze, pieczara; jaskinia sztu- 
czna jako dekoracja. 

Grotesk f. rodzaj czcionek 
drukarskich, druk grubszy i 
czarniejszy tej samej co w tekś- 
cie wysokości; ob. Grotesąue. 

Groteska polka polka-mazur- 
ka (taniec i muzyka do niego). 

Grotesąue /. (grotesk) dziwa- 
czny; groteski, arabeski, ozdo- 
by fantastyczne dziwacznych 
kształtów; groteskowy, dziwacz- 
ny, karykaturalny. 

Gruber n. rodzaj bron cięż- 
kich, używanych na wiosnę za- 
miast pługa pod jarzyny. 

Grum ob. Groom. 

Griinder n. ob. Grynder. 

Grundrys n. rysunek technicz- 
ny przedmiotu widzianego z gó- 
ry, albo jakby przeciętego płasz- 
czyzną poziomą, rzut poziomy, 
plan, rysunek konturowy, zarys. 

Grundwaga n. deska trójkąt- 
na, z której wierzchołka zwiesza 
się sznurek z ciężarkiem na koń- 
cu, używana przez cieśli i mu- 
larzów do oznaczania linji po- 
ziomej. 

Grunt n. ziemia rodzajna, or- 
na, gleba, rola; powierzchnia 
ziemi; miejsce; własna ziemia; 
twardy pokład ziemi, na którym 
buduje się, fundament domu; 
punkt oparcia, podstawa, zasada 
dno, spód rzeki; fundament; 
tło; przyczyna, powód; grunto- 
wać, opierać, zasadzać; utwier- 
dzać; badać, dochodzić czego; 
zgłębiać, szukać gruntu, dna; w 
malarstwie: pierwszym kolorem 



Gru 



216 



Gul 



nakładać, dawać tło; gruntowny, 
mocny ,p odstawowy, głęboki, do- 
kałdny; sumienny. 

Gruntpal n. pal wbity w rzekę 
pod most. 

Grupa n. zestawienie, ułoże- 
nie przedmiotów lub osób w ja- 
kąś całość; dział; grono; układ, 
malownicze zestawienie; stron- 
nictwo; grupować, układać, u- 
stawiać w grupy, dobierać; se- 
gregować. 

Gruppetto w. w muzyce znak 
S\« umieszczony nad nutą, ozdo- 
bnik muzyczny, składający się z 
grupy 4 małych nutek: nuty 
wyższej, głównej, niższej i wyż- 
szej. 

Gryf g.-ł. bajeczny ptak: lew 
z głową, dziobem i skrzydłami 
orła, z uszami konia; nazwa 
herbu; g. n. rękojeść, rączka, u- 
jęcie; nuty podwójne brane smy- 
czkiem na 2 strunach; szpon, pa- 
zur. 

Gryfel n. rysik do pisania na 
tabliczkach. 

Gryfon /. ozdoba architekto- 
niczna w kształcie gryfa, 

Gryft n. skrzynia inspektowa. 

Grymas /. dąs, skrzywienie 
twarzy dla wyrażenia niechęci, 
niesmaku lub niezadowolenia; 
nieuzasadnione niezadowolenie, 
kaprys, zachcianka. 

Grynder n. nieuczciwy speku- 
lant, zakładający niepewne albo 
fikcyjne przedsiębiorstwo akcyj- 
ne, aby rozprzedać jego akcje, 
podnosząc ich kurs sztucznie. 

Grynszpan n. octan miedzi 
zielonego koloru (trucizna), 
farba zielona. 

Grypa /. choroba epidemiczna, 
objawiająca się silną gorączką, 
bólem wszystkich członków, ka- 
tarem i kaszlem; influenza. 

Grys n. mąka pszenna pośled- 



nia; grysik, drobniutka kaszka 
pszenna. 

Gryzetka /. dziewczyna pary- 
ska pracująca na siebie (n. p. 
szwaczka, modystka) przy tern 
nie odznaczająca się surowością 
obyczajów. 

Gschnas n. (gsznas) wesoła 
zabawa w knajpach wiedeń- 
skich. 

Guano peruw. [h.~\ nawóz z 
odchodów ptaków morskich. 

Guarana, odwar z owoców 
paulinji, używany jako środek 
leczniczy przeciw migrenie (od 
nazwy plemienia w Ameryce 
Południowej ) . 

Guarda e passa w. spojrzyj i 
omiń. 

Gubernator i, .naczelnik .gu- 
bernji. 

Gubernja ni. pewien okręg w 
kraju, prowincja pod zarządem 
gubernatora. 

Gudronit ni. wyrób ze smoły, 
chroniący mury i drzewo od wil- 
goci. 

Guenon /. (geną) małpa sa- 
mica; przen. brzydka kobieta, 
koczkodon. 

Guerra śrL rozruch, zamie- 
szka. 

Guide /. (g id) przewodnik; 
iz. główny temat w fudze. 

Guide-rope a. (gajd roup) dłu- 
ga lina zwieszona u balonu koń- 
czącego wzlot, ułatwiająca mu 
zatrzymanie się o jaki przed- 
miot. 

Guides /. straż przyboczna z 
lekkiej kawalerji we Francji. 

Gulardowa woda octan oło- 
wiu z wodą jako lekarstwo. 

Gulasz ivęg. bigos węgierski 
z papryką i korzeniami. 

Gulden n. złoty austrjacki, 
reński. 



Gul 



217 



Gwa 



Guldynka, dawna licha strzel- 
ba myśliwska. 

Gulf Stream a. {golf strim) 
ciepły prąd morski w północnym 
Atlantyku (zaczyna się koło 
równika wzdłuż brzegów cen- 
tralnej Ameryki, idzie dalej 
wzdłuż brzegów Mexyku i Póln. 
Ameryki, potem zwraca się na 
wschód aż do brzegów północnej 
europy). 

Guiistan pers. ogród róż. 

Guma ł. substancja roślinna 
kleista; g. arabska: żywica z 
drzew akacjowych, rosnących w 
Arabji i Afryce; g. elastyczna 
ob. Kauczuk; gumować, pokry- 
wać lub nasycać roztworem gu- 
my. 

Gumiguta [a.] wysuszony 
sok żywiczny z drzewa rosną- 
cego w Indjach Wschodnich, u- 
żywany jako farba żółta. 

Gumilaka ni. a. szellak, farba 
żółtego koloru; środek lekarski 
silnie drastyczny. 

Gun a. (gon) broń palna, 
strzelba, fuzja, armata. 

Gunman w gwarze amerykań- 
skiej zbrodniarz, morderca. 

Gunia l. dera, koc, grube bia- 
łe sukno domowej roboty; opoń- 
cza góralska z takiego sukna w 
rodzaju krótkiego płaszcza. 

Gurt n. pas, pasek ze sprzą- 
czką. 

Gus n. czynność wylewania 
metalu wytopionego z rudy; 
zbyteczne strzępy zastygłego 
metalu, sterczącego ponad for- 
mę, w którą go wlano; żelazo la- 
ne; odlew. 

Gust ł. poczucie piękna, do- 
bry smak; upodobanie; rodzaj, 
styl, moda; z gustem, chętnie, 
przyjemnie ,i owszem; gusto- 
wny, będący w dobrym guście, 



modny; ładny; elegancki, wy- 
kwintny. 

Gustoso ob. Con gusto. 

Gutapercha malajs. [a] (gu- 
tapercza), gutaperka, stężały 
sok mleczny drzewa wschodnio- 
indyjskiego po wysuszeniu sprę- 
żysty, podobny do kauczuku. 

Gutta cavat lapidem non vi, 
sed saepe cadendo L dosl. kro- 
pla wydrąża kamień nie siłą, ale 
częstem spadaniem; przen. pra- 
ca, choć drobna, nieznaczna, 
lecz ciągła, wytwarza rzeczy 
wielkie. 

Gutta fortunae prae dolio sa- 
pientiae l. kropla szczęścia wię- 
cej znaczy niż beczka mądrości. 

Gutturales L głoski tylnoję- 
zykowe (g, k, eh). 

Guwernantka /. wychowaw- 
czyni, nauczycielka domowa, 

Guwerner /. wychowawca, na- 
uczyciel domowy. 

Gwałt n. przemoc, zniewolenie 
siłą; krzyk, zamieszanie; bicie 
na g., bicie na trwogę. 

Gwarancja śrt. poręczenie, za- 
bezpieczenie, rękojmia, zapew- 
nienie czegoś. 

Gwarant w. poręczyciel. 

Gwarantować [/.] poręczać, 
dawać rękojmię ,zapewniać, za- 
bezpieczać. 

Gwardja w. wyborowe wojsko; 
straż przyboczna panującego: 
poczet, dwór, dworzanie, świta; 
g. narodowa, straż obywatelska, 
wojsko obywatelskie, straż miej 
ska; gwardzista, żołnierz służą- 
cy w gwardji. 

Gwardjan śrl. przełożony kla- 
sztoru. 

Gwarek n. górnik; członek 
gwarectwa; gwarectwo, stowa- 
rzyszenie akcyjne górników; za- 
jęcie górników. 

Gwasz /. malowanie farbami 



Gwe 



218 



Hab 



wodnemi rozrobionemi z gumą; 
farba wodna, klejowa, 

Gwebr ])ers. czciciel ognia w 
Persji. 

Gwelf w. członek stronnictwa 
włoskiego w wiekach średnich, 
przeciwnego zwierzchnictwu ce- 
sarzów niemieckich nad Wło- 
chami; ob. Gibelin. 

Gwicht n. ciężarek do waże- 
nia, który się kładzie na szalę 
wagi. 

Gwinea a. złota moneta an- 
gielska, wartości 21 szylingów 
=10 rb. 

Gwint n. rowek wężykowaty 
na śrubie lub w rurze, skręt 



śrubowy; gwintować, wyrzynać 
gwinty; gwintówka, strzelba 
gwintowana. 

Gygesa pierścień, pierścień 
niewidzialności. pierścień, które- 
go posiadacz mógł się stawać 
niewidzialnym (od nazw. Gyges 
— bajecznego króla Lidji). 

Gymkhana hind. [a.] (dżim- 
kena) plac publiczny dla igrzysk 
sportowych; igrzyska publiczne. 

Gyne- g. ob. Gine- 

Gzyms n. górna ozdoba ar- 
chitektoniczna muru, pieca, sza- 
fy, kominka; listwa, na której 
zawiesza się firankę, portjerę. 



H. 



Ha skr. Hektar (06.) 

H. a. skr. Hoc anno ł. tegoż 
roku. 

Habdank n. dzięki!; nazwa 
herbu; habdankować, dziękować, 
prosić o zwolnienie. 

Habeas corpus ł. ogół praw 
odnoszących się do obrony wol- 
ności osobistej obywateli, a więc 
do przestrzegania zasady praw- 
no-politycznej, że nikt bezpraw- 
nie uwięzionym lub bez sądu w 
więzieniu trzymanym być nie 
może. (Zasada ta rozwijała się 
stopniowo w Anglji od czasów 
bardzo dawnych, a w r. 1679 zo- 
stała skodyfikowana; w Polsce 
istniała ona znacznie wcześniej, 
ob. Neminem captivabimus; w 
Stanach Zjed. przyjętą została 
według wzoru angielskiego, po- 
czem oczywiście z powodu od- 
miennych warunków odmienne 
przybierała formy prawne); na- 
kaz władzy sądowej wystosowa- 



ny do innej władzy sądowej lub 
administracyjnej, alb^ do osoby 
jakiejś, która kogoś więzi lub 
pod strażą swą trzyma, ażeby 
tego więźnia przed sąd przypro- 
wadziła (czy to n.p. celem wy- 
kazania, iż więzienie jest praw- 
nem, czy też dla tego, że więzień 
ma być przesłuchany jako świa- 
dek itp.); postępowanie sądowe 
mające na celu wykazanie, że 
dany obywatel bezprawnie zo- 
stał uwięziony lub bezprawnie w 
więzieniu trzymany. 

Habeas tibi l. przypisz to so- 
bie sam. 

Habeat sibi ł. niech sobie ma, 
niech mu to służy. 

Habemus confitentem reum ł. 

mamy winowajcę przyznającego 
się. 

Habemus Papam ł. mamy Pa- 
pieża! (okrzyk po wyborze Pa- 
pieża). 



Hab 



219 



Hag 



Haben n. w buchalter ji: stro- 
na — ma, kredyt. 

Habenda l. mienie, majątek. 

Habent sua fata libelli l. i 
książki mają swój los. 

Haberdasher a. kramarz sprze- 
dający drobne, szmuklerskie rze- 
czy; w Stanach Zjedn. sprzeda- 
jący męską garderobę. 

Habet confidentiam in ventre 
ł. ma śmiałość w brzuchu. 

Habet et musca splenem ł. i 
mucha ma śledzionę t. j. potrafi 
się rozgniewać, gdy jej dokuczą. 

Habet suum vanenum blanda 
oratio l. schlebiająca mowa ma 
swoją truciznę. 

Habilitacja śrł. obrona roz- 
prawy naukowej dla uzyskania 
prawa wykładu w uniwersyte- 
cie; dowody zręczności a. bie- 
głości. 

Habilitować się śrł. bronić w 
uniwersytecie rozprawy napisa- 
nej celem uzyskania prawa wy- 
kładania na uniwersytecie. 

Habit l. suknia zakonna; stan 
zakonnika. 

Habitacja ł. zamieszkanie. 

Habitue /. (abitiie) gość sta- 
ły, poufały; stały bywalec (np. 
teatralny). 

Habitus ł. ^ T gląd zewnętrzny, 
z którego można wnosić o skłon- 
ności lub odporności względem 
pewnych chorób. 

Habitus non facit monachum 
l. habit nie czyni mnichem, nie 
suknia rozstrzyga, jakim kto 
jest. 

Hache /. (asze) potrawa z 
mięsa siekanego z przyprawami. 

Hacienda h. (asjenda) posia- 
dłość wiejska, folwark. 

Hac itur ad astra l. tędy dro- 
ga do sławy. 

Hack a. Hackney a. dorożka, 
kareta, powóz do wynajęcia. 



Hack-stand (stend) postój dla 
dorożek (public hack-stand). 

Haczysz ob. Haszysz. 

Hades g. królestwo cieniów, 
świat podziemny, piekło. 

Hadra n. gałgan, szmata, 
stara podarta odzież; kobieta 
złych obyczajów. 

Hadrować n. kłócić się, pie- 
niąc się. 

Hadżi ar. mahometański piel- 
grzym do Mekki. 

Hadżys ar. dawny wielkorząd- 
ca arabski w Hiszpanji. 

Haec est voluntas gubernii ł. 
taka jest wola rządu. 

Haec facienda et illa non o- 
mittenda l. ob. Et haec i t. d. 

Haec summa fuit l. taki był 
koniec tej piosnki. 

Haem- ob. także Hem-. 

Haematozoa *g. pasorzyty ży- 
jące we krwi zwierząt kręgo- 
wych. 

Haematuria *g. wydzielanie 
moczu krwawego. 

Haf n. zatoka morska zawar- 
ta między wybrzeżem a wązkim 
pasem lądu, wchodzącym w mo- 
rze. 

Hafiz ar. uczony muzułmanin 
umiejący Koran na pamięć. 

Haftować n. wyszywać deli- 
katnie i misternie, przetykać 
nićmi; żart. kłamać, przesadzać; 
zszywać rany; haft, wyszywanie 
wypukło (nicią, jedwabiem). 

Hagada hebr. legienda zapi- 
sana w talmudzie; podanie, ob- 
jawienie; wieczorna modlitwa 
żydów przed świętem Paschy. 

Hagiel n. dosl. grad: gruba 
mączka cukrowa, f aryna. 

Hagion oroś g. Góra święta 
czyli Atos (w Turcji europej- 
skiej). 

Hagjograf ja *g. opisanie rze- 
czy świętych; żywoty Świętych. 



Hag 



220 



Hal 



Hagjologja *g. nauka o rze- 
czach świętych i żywotach Świę- 
tych. 

Hagjotyka *g. nauka udosko- 
nalenia, uświęcania samego sie- 
bie. 

Hai chińs. morze, jezioro. 

Haik ar. duża wełniana opoń- 
cza Maurów w Afryce; ob. też 
pod Hajk. 

Haja n. rekin, ludojad (ryba). 

Hajdamaki tur. kozackie ban- 
dy rozbójnicze w XVII w.; prz. 
włóczęgi, rabusie, łotry, zbóje; 
zawadjaki; hajdamactwo, roz- 
bójnictwo, łotrostwo. 

Hajduk węg. żołnierz z daw- 
niejszej piechoty węgierskiej ; 
lokaj w stroju węgierskim na 
dworze wielkich panów; przen. 
opryszek, rozbójnik. 

Hajer n. górnik. 

Hajk, Haik, mityczny praoj- 
ciec Ormjan, którzy też sami 
siebie nazywają: Hajk. 

Hajlechryst, Hajlekryst n. cu- 
downy starzec, przynoszący 
grzecznym dzieciom podarunki 
na gwiazdkę. 

Hajnał ob. Hejnał. 

Hajzówka, Hazuka hebr. pra- 
wo talmudyczne wzbraniające 
żydowi pod groźbą klątwy, p od- 
kupywać innego żyda w celu za- 
garnięcia po nim dzierżawy, 
handlu, przedsiębiorstwa i t. p.; 
prawo wspólności na nierucho- 
mości przysługujące tylko ży- 
dom. 

Hak n. zakrzywiony pręt że- 
lazny kruk. 

Hakata, stowarzyszenie haka- 
tystów; hakaty sta, pierwotnie 
członek stowarzyszenia pruskie- 
go, wrogiego polakom, nazwa- 
nego H. K. T. od pierwszych li- 
ter jego założycieli: Hanseman, 
Kenneman i Tiedeman, powsta- 



łego w celu systematycznego u- 
nicestwiania żywiołu polskiego 
w ks. Poznańskim (wykup ma- 
jątków z rąk polskich, wywła- 
szczenie z majątków i t. p.); na- 
stępnie wogóle polakożerca; ha- 
katyzm, cele i dążności hakaty- 
stów. 

Hakim ar. turecki mędrzec, 
lekarz i sędzia; h. effendi głów- 
ny lekarz przyboczny sułtana. 

Hakownica rodzaj dawnej 
strzelby zapalanej lontem. 

Hala słc. dolina górska; pas- 
twisko w górach; halny, górski. 

Hala n. wielka sala przezna- 
czona na koncerty i zabawy; o- 
twarty budynek, tylko pod da- 
chem, na słupach; targowisko 
lub plac w wielkim budynku. 

Halawa mir. miejsce niezaro- 
słe lasem; zatoka jeziora, sta- 
wu. 

Halabarda n. dawna broń że- 
lazna, długie drzewce, na któ- 
rym osadzony był topór z o- 
strym kolcem zamiast obucha, 
zakończone grotem u góry; ha- 
labardnik, halabardzista, dawny 
żołnierz, używający halabardy. 

Halali n. sygnał myśliwski na 
trąbce podczas polowania z oga- 
rami przy dościganiu zwierzy- 
ny; otrąbienie. 

Halbecwelwe, Elbik n. pół do 
dwunastej (rodzaj gry w karty). 

Halbfranzband n. oprawa 
książki w półskórek (grzbiet i 
rogi skórkowe). 

Hałda ob. Hałda. 

Halerz. Heller n. dawniej ro- 
dzaj drobnej monety, teraz w 
Austrji = Yioo korony. 

Half crown a. (haf kraun) 
moneta angielska = 2% szylin- 
ga. 

Half-penny a. (haf peni) dro- 



Hal 



221 



Ham 



bna moneta angielska == około 
2 kop. 

Halifaksy, rodzaj łyżew (od 
miasta Halifax w Kanadzie). 

Halimetr *g. ob. Halometr. 

Halizna czes. (?) miejsce nie- 
zarosłe w lesie; miejsce nieuro- 
dzajne między polami ornemi. 

Hallali ob. Halali. 

Halma g. dosł. skok; gra na 
tablicy podobnej do szachowni- 
cy o 256 polach, w której chodzi 
o to, żeby pieszki (piony) jed- 
nego gracza dostały się z jed- 
nego rogu szachownicy na róg 
przeciwnika (przy grze w dwie 
osoby każda ma dziewiętnaście 
pionków, przy grze w cztery o- 
soby po trzynaście). 

Halo g. koło świetlne, widzial- 
ne niekiedy dokoła słońca a. 
księżyca. 

Halo! okrzyk przyzywania. 

Halochemja *g. część chemji 
o solach. 

Halogien, Haloid *g. chem. 
chlorowiec, jakikolwiek pierwia- 
stek należący do tej samej gro- 
mady co i chlor (np. brom, jod). 

Halografja *g. opisanie salin. 

Halometr, Haloskop *g. na- 
rzędzie służące do badania za- 
wartości soli w solance. 

Halotechnika *g. przemysł do- 
bywania soli; wiadomości nie- 
zbędne w tym przemyśle. 

Halstuch n. krawat zawiązy- 
wany na szyi. 

Halt! n. stój! wstrzymaj się! 

Haltery n. sznury z kwastami 
a. i bez nich, do przewiązywania 
firanek a. port jer; ob. Han tle. 

Haltsygnał n. znak wywiesza- 
ny przez dróżnika, żeby pociąg 
biegnący zatrzymał się. 

Halucynacja ł. chorobliwe złu- 
dzenie zmysłów, polegające na 
widzeniu różnych przedmiotów i 



słyszeniu dźwięków nieistnieją- 
cych; przywidzenia, widziadła, 
marzenie na jawie. 

Halurgja *g. nauka o przemy- 
śle solnym. 

Hałda, Hałda n. kupa niepo- 
trzebnej ziemi i kamieni wyrzu- 
conych z kopalni, leżąca w po- 
bliżu szybu. 

Hałwa, Hajwa tur. słodkie 
ciasto zrobione z orzechów, mą- 
ki, miodu i oleju konopnego, u- 
żywane jako przysmak. 

Hama jap. wybrzeże (stąd np. 
nazwa miasta Jokohama i t. p.) 

Hamadrjada g. nimfa leśna. 

Hamak karaibs. kawał płótna 
a. sieć sznurkowa zawieszana, 
służąca do leżenia w niej. 

Haman hebr. faworyt króla 
perskiego Ahaswerusa (Xerxe- 
sa), okrutnik i wróg żydów, oba- 
lony przez Esterę i Mardocheu- 
sza; przen. potwór, zły człowiek; 
stworzenie wielkie, ciężkie, nie- 
zgrabne. 

Ham and eggs a. (hemenegs) 
gorąca szynka z jajami (sadzo- 
nemi). 

Hamaniec mir. woreczek na 
pieniądze. 

Ham ano we ucho placek lub 
piernik smażony w miodzie, na- 
dziewany orzechami i migdałami 
(przez żydów polskich robiony 
w święto Hamana, t. j. na pa- 
miątkę stracenia biblijnego wro- 
ga żydów). 

Hamburka n. rodzaj łodzi, ga- 
tunek bułki. 

Hamernia n. fabryka, w któ- 
rej wyrabiają grubsze przedmio- 
ty z żelaza i stali za pomocą ku- 
cia młotami maszynowemi; kuź- 
nica. 

Hamici, plemiona rasy kauka- 
skiej mieszkające wzdłuż pół- 
nocnej Afryki a których języki 



Ham 



222 



Han 



tworzą osobną rodzinę języko- 
wą: Berberowie, Fellakowie 
i t. d., inaczej: Chamici (od 
Chama, syna Noego). 

Hamiltona plaster, plaster 
lekko naciągający i łagodnie 
drażniący, używany jako lek 
(od nazwiska Hamilton). 

Hamletyzować postępować jak 
Hamlet, t. j. mieć przekonanie, 
że należy coś zrobić, ale nie po- 
siadać dostatecznej siły woli, 
energji, zdecydowania, by posta- 
nowienie w czyn zamienić; wa- 
hać się wciąż; mówić wiele o 
potrzebie działania w jakimś 
kierunku, ale nic w tym celu nie 
robić (od nazwiska Hamlet, bo- 
hatera tragiedji Szekspirow- 
skiej, który chce pomścić zbrod- 
nie popełnione na jego ojcu, ale 
przez długi czas nie może się 
zdobyć na wykonanie swego za- 
miaru). 

Hammada ar. rodzaj pustyni 
kamiennej, zasypanej okrucha- 
mi. 

Hamować n. powstrzymywać; 
utrudniać; powściągać; hamow- 
nik ten, co hamuje. 

Hamulec n. przyrząd do 
wstrzymywania obrotu kół u wo- 
zów, wagonów; przen. wędzidło, 
wodze; czynnik, wzgląd powścią- 
gający popędy. 

Han ob. Chan. 

Handbuch n. podręcznik, ksią- 
żka, zawierająca wykład jakiej 
nauki. 

Handel n. wymiana towarów, 
płodów i wszelkiej własności 
jednych na drugie lub na pienią- 
dze; kupno i sprzedaż; stałe za- 
jęcie kupnem i sprzedażą; sklep, 
skład; handlowy regiestr, księ- 
ga prowadzona przy właściwym 
sądzie, zawierająca wykaz firm 
i wiadomości osobiste o kupcach 



i spółkach handlowych w danej 
miejscowości; handlowiec, ten, 
kto się zajmuje handlem zawo- 
dowo; subjekt handlowy, pra- 
cownik w handlu. 

Handgield n. zadatek. 

Handgriff n. rękoczyn, ujęcie 
czego. 

Handicap a. (hendikep) wy- 
ścigi konne (lub inne zapasy) w 
których w sposób sztuczny wy- 
równuje się szanse stron udział 
biorących (n. p. przez dodanie 
ciężaru stosownie do wagi i wie- 
ku konia, przez wyznaczenie 
dłuższej drogi do przebycia itp.). 

Hand madę a. (hend mejd) 
ręcznie zrobione, robota ręczna. 

Hands - off a. (hends-off) 
precz z rękami, nie tykać! 

Handsome a. (hensóm) dwu- 
kołowy powozik o dwu miej- 
scach, z wysokim kozłem z tyłu 
(dosł. ładny, zgrabny). 

Handshake a. (hendszejk) po- 
danie ręki przy przywitaniu, u- 
ścisk dłoni. 

Hands-up! a. (hends ap) ręce 
do góry! 

Hand to hand fighting a. 
(hend tu hend fajting) walka w 
bezpośredniej odległości, na 
bardzo bliski dystans, walka 
ręczna, pierś o pierś. 

Handżar, Andżar tur. rodzaj 
obosiecznego sztyletu z długą 
rękojeścią, zakrzywionego na 
końcu, puginał. 

Hangar /. wielka szopa na 
wozy, samoloty i narzędzia; re- 
miza. 

Hangardy /. murowane o- 
chronne pomieszczenia dla woj- 
ska w nowszych twierdzach. 

Hangować n. spuszczać na li- 
nie przez szyb do kopalni. 

Hannibal antę portas ł. Ha- 



Han 



223 



Har 



nibal pod bramami; przen. bliz- 
kie niebezpieczeństwo. 

Hanswurst n. komiczna osoba 
farsy ludowej niemieckiej, bła- 
zen, pajac, arlekin, 

Hantle, Haltery n. przyrząd 
do ćwiczeń gimnastycznych, 
skałdający się z dwu kul żelaz- 
nych połączonych z sobą rączką 
(zwykle używa się para); ciążki 
do ćwiczeń gimnastycznych. 

Hanza n. dawny związek han- 
dlowy północnych miast w Niem- 
czech. 

Hanzeatycki nł. należący do 
Hanzy. 

Hanzjata ni. należący do Han- 
zy. 

Happy Newyear! a. (hepi 
niujer) pomyślnego, szczęśliwe- 
go Nowego Roku! 

Haraburda czes. hałas, wrza- 
wa, burda, zwada. 

Haracz tur. danina pieniężna 
od państw chrześcijańskich dla 
Turcji, aby się wykupić od na- 
padu; danina składana przez lu- 
dy podbite, zwyciężone; opłaca- 
nie się komu. 

Harakiri jap. w Japonji samo- 
bójstwo przez rozcięcie sobie 
brzucha mieczem. 

Harambasza ar. dowódca haj- 
duków serbskich. 

Haranga /. długa, uroczysta 
mowa (powitalna, pochwalna), 
przemówienie do zgromadzenia, 
do wojsk i t. p. 

Harap n., Harapnik, bicz dłu- 
gi na krótkim biczysku; polowa- 
nie, łowy; już po harapie, już 
po wszystkim, zapóźno. 

Harbajtel n. siatka lub wore- 
czek na pomieszczenie warko- 
cza; warkocz u peruki noszonej 
przez mężczyzn w XVII i XVIII 
wieku. 



Harc n. ( ? ) utarczka, uciera- 
nie się pojedynczych rycerzy 
przed walną bitwą; popisywanie 
się konną jazdą; sus, zwrot, 
swawolenie; harcerz, harcownik, 
wojownik staczający bitwę poje- 
dynczo; dawniej: żołnierz stra- 
ży królewskiej; w stowarzysze- 
niu skautów: wywiadowca, 
skaut. 

Harcap n. warkocz noszony 
dawniej przez mężczyzn. 

Harem ar. oddzielne mieszka- 
nie kobiet u mahometan; ogół 
żon mahometanina. 

Harfa, Arfa n. duży instru- 
ment muzyczny o strunach me- 
talowych, formy trójkątnej; h. 
do oczyszczania zboża, żwiru i t. 
p., narzędzie złożone z ramy i 
siatki drucianej do przesiewa- 
nia; h. eolska ob. Eolska; har- 
fiarka, wędrowna muzykantka 
grająca na harfie, harfista, har- 
fistka, artysta, artystka, grają- 
ca na harfie. 

Harmattan [n.] suchy wiatr 
duszący, wiejący na zachodnich 
brzegach Afryki. 

Harmider n. wrzawa, zgiełk, 
zamieszanie. 

Harmlose Gesellschaft n. 
przyjemne, zgodne towarzyst- 
wo, nieszkodliwe towarzystwo. 

Harmonici nł. sekta w półn. 
Ameryce wyznająca wspólność 
własności i małżeństwa. 

Harmonika nit. [n.~] instru- 
ment muzyczny, składający się 
z czworobocznego miecha, zao- 
patrzonego po obu stronach w 
deszczułki z dziurkami i klapa- 
mi wypuszczającemi głos. 

Harmonja g. zgodność i 
dźwięczność tonów; nauka o pra- 
wach akordów; właściwy stosu- 
nek do siebie części pewnej ca- 
łości; zgodność, składność, od- 



Har 



224 



Hau 



powiedniość; zgoda, jedność; 
harmonijny, zgodny, dźwięczny, 
pełen harmonji; harmonizować, 
harmonjować, być w zupełnej 
zgodzie, we właściwym stosun- 
ku, sympatyzować; w muz. do- 
dawać akordy a. akompanja- 
ment do melodji jednogłosowej. 

Harmonjum ob. Fisharmonja. 

Harnadel n. szpilka podwójna 
do włosów. 

Harnasz /. [śmarnon-] zbro- 
ja, pancerz; zgiełk. 

Haro! /. stój! wstrzymaj się! 

Harpagon, skąpiec, sknera, 
chciwiec (nazwa wzięta z kome- 
dji Moliera). 

Harpja g. w mit. greckiej po- 
twór w postaci ptaka drapież- 
nego z głową kobiety, nienasy- 
cony i łaknący; przen. człowiek 
zły, chciwy, czychający na cu- 
dze dobro i zdobywający je nie- 
godziwemi środkami. 

Harpsichord g. dawny instru- 
ment muzyczny, z którego po- 
tem powstał dzisiejszy forte- 
pian. 

Harpun n. dziryt, grot żela- 
zny w kształcie strzały, zaopa- 
trzony w dwa zagięte haki wy- 
rzucany na sznurze, do połowu 
wielorybów, fok i t. p.; duże wi- 
dły trójzębne do siana. 

Harsztrych n. cienka kreska 
w literze. 

Hart n. twardość; wytrzyma- 
łość, wytrwałość, siła charakte- 
ru, odporność, nieugiętość. 

Hartful n. drążek do którego 
przywiązuje się statek po przy- 
biciu do lądu. 

Hartgus n. twarde żelazo la- 
ne. 

Hartmessel n. narzędzie sta- 
lowe do przecinania sztab żela- 
znych. 

Hartować n. robić żelazo, stal, 



szkło, twardszemi przez rozpale- 
nie i nagłe ostudzenie ich w zim- 
nej wodzie; h. ciało: robić je 
wytrzymałym, odpornym na 
wpływy zewnętrzne; h. się: za- 
prawiać się do wytrwałości, wy- 
trzymałości; hartownia, oddział 
fabryki żelaza, gdzie hartują że- 
lazo a. stal; hartowny, twardy, 
zahartowany. 

Hasło czes. okrzyk, umówio- 
ny wyraz dla rozpoznawania 
się: znak, sygnał; godło, sym- 
bol; zasada. 

Hasydzi ob. Chasydzi. 

Haszysz ar. wyciąg z konopi 
indyjskich odurzający, kojący 
ból; palony w fajce jak tytoń 
sprowadza utratę przytomności 
i halucynacje; przen. wszystko, 
co odurza, upaja, pozbawia zdro- 
wego rozsądku. 

Hatt, Hattiszeryf a. Hatti 
Humajum ar. [tur.] rozkaz 
gabinetowy sułtana. 

Haubica czes. [n.] gatunek 
działa, krótka armata gwinto- 
wana śmigownica, granatnik. 

Haud euro l. nie troszczę się 
o to. 

Haud passibus aequis l. nie- 
równymi krokami; tak idzie 
(wahająco) kto ulega cudzym 
wpływom. 

Hauptbuch n. księga główna 
w buchalterji handlowej. 

Hauptman n. dowódca; kapi- 
tan. 

Hauptwache n. odwach. 

Haurit ex vano ł. czerpie z 
niepewnego źródła. 

Hausknecht n. stróż domowy, 
parobek. 

Hausse /. (os) zwyżka, pod- 
noszenie się kursu papierów 
wartościowych; a la hausse grać, 
spekulować na zwyżkę papie- 



Hau 



225 



Heb 



Haussier /. (os je) zwyżkowiec 
spekulujący na podniesienie się 
kursu papierów, na zwyżkę cen. 

Haust ł. łyk, połknięcie. 

Haute-finance /. (ot jina*s) 
potęgi finansowe; pierwszorzęd- j 
ni bankierzy. 

Haute nouveaute de la saison 
/. (ot nuwote do la sezą) naj- 
świeższa nowość sezonowa (o 
modach). 

Haute saison /. (ot sezą) se- 
zon główny (np. w miejscach 
kąpielowych i t. p.). 

Haute- volee /. (ot wole) zna- 
komite, wytworne towarzystwo, 
arystokracja. 

Haut gout /. (o gu) smak, 
gust delikatny, wybredny (tak 
co do stroju, jak i potraw). 

Haut relief /. (orelief) wy- 
pukłość, bryłowatość, plastycz- 
ność (o rzeźbie); wypukłe odsta- 
wanie od tła (o obrazie). 

Haut-sauterne f. (o-sotern) 
białe wino burgundzkie. 

Havasa agiencja, międzynaro- 
dowe biuro telegramów. 

Have a heart a. (Inew a hart) 
miej serce, miej litość, nie znę- 
caj się (używa się żartobliwie). 

Havelock a. (heiulok) rodzaj 
płaszcza bez rękawów z otwora- 
mi na ręce pod peleryną, która 
się znajduje z przodu (od nazw. 
gen. ang. Havelock, 1795-1857). 

Hawana, cygaro hawańskie; 
kolor h. a. hawanowy, kolor ja- 
sno-brunatny, jak cygara ha- 
wańskiego (od miasta Hawana 
na wyspie Kubie). 

Hawarja a. Awarja w. uszko- 
dzenie, szkody, straty i koszty, 
jakie ponosi okręt lub jego ła- 
dunek podczas podróży mor- 
skiej ; ubezpieczenie ładunku 
morskiego. 

Hawelok ob. Havelock. 



Hawerz n. kopacz górnik; ha- 
wiernią, kopalnia węgla. 

Hazard ar. [/.] ślepy los, 
przypadek, traf; próbowanie 
szczęścia przez czyny nieobliczo- 
ne lecz zależne od ślepego losu; 
niepewność, ryzyko; hazardow- 
na gra, gra losowa, ryzykowna. 

Hazardować /. odważyć się, 
stawić na los szczęścia, ryzyko- 
wać, narażać. 

Hazuka czes. rodzaj długiej 
sukni wierzchniej. 

Headline a. (hedlajn) nagłó- 
wek jakiegoś artykułu w gaze- 
cie; wiadomość, którą gazeta u- 
waża za najważniejszą w danej 
chwili i- drukuje ją dla tego na 
czele pisma większymi, w oczy 
bijącymi czcionkami. 

Headąuarters a. (hedkiuor- 
ters) główna kwatera; główne 
biuro jakiegoś interesu, przed- 
siębiorstwa, akcji politycznej, 
społecznej itp. 

Headwaiter a. (hedwejter) 
starszy kelner, któremu inni 
podlegają. 

Heban g. roślina kwitnąca w 
tropikalnych sferach Afryki i 
Azji; drzewo tej rośliny, twar- 
de, zwykle czarnego koloru, uży- 
wane do ozdobnych wyrobów; 
hebanowy zrobiony z drzewa he- 
banowego; przen. czarny; h. to- 
war, niewolnicy murzyni jako 
towar. 

Hebdomada g. tydzień, dyżur 
tygodniowy księdza. 

Hebe g. mit. grecka bogini 
młodości i piękności, podczaszy- 
ni bogów rozlewająca i rozno- 
sząca bogom nektar i ambrozję. 

Hebel n. strug, narzędzie sto- 
larskie do strugania i wygładza- 
nia drzewa. 

Heber n, przyrząd do podno- 



Heb 



226 



Hek 



szenia ciężarów, dźwignia, le- 
war. 

Hebertyści ni. zwolennicy 
teorji demagogicznych Jakóba 
Heberta, w czasie rewolucji 
francuskiej 1794 r. 

Hebes l. głowa tępa, zakuta, 
głupiec, osioł. 

Hebraista ni. biegły znawca 
języka hebrajskiego., 

Hebrajczyk, hebrejczyk żyd. 

Hebrajszczyzna, hebraizm ję- 
zyk, obyczaje i wszystko co się 
odnosi do narodu hebrajskiego. 

Heca n. cyrk; przedsta- 
wienie cyrkowe, łamańce; zaj- 
ście komiczne, awantura, brewe- 
rja, szczwanie, łowy. 

Hecować n. wyprawiać hece, 
dokazywać, awanturować się; 
judzić przeciw komu. 

Hedonika *g. teorja psycho- 
logiczna przyjemności i przykro- 
ści. 

Hedonista g. filozof ze szkoły 
Ary styp a z Cyreny; zwolennik 
hedonizmu (przyjemność lub 
rozkosz zmysłowa jest najwyż- 
szym dobrem moralnym i pro- 
bierzem moralności). 

Hedonizm *g. system filozofi- 
czny podług którego rozkosze 
zmysłowe są celem życia i jedy- 
nym dobrem; cyrenaizm. 

Hedżira a. Hegira ar. ucie- 
czka Mahometa z Mekki do Me- 
dyny, r. 622 po Chr., od której 
mahometanie liczą lata; era ma- 
hometańska, 

Heft n. zeszyt. 

Heftlada n. przyrząd do szy- 
cia książek, kajetów. 

Hegemonj a g. przewództwo, 
pierwszeństwo, przewaga jedne- 
go państwa nad innemi; zagar- j 
nięcie głównego kierunku i 



wpływu na obrót spraw wspól- 
nych. 

Heglista, zwolennik filizofji 
Hegla (1700—1831). 

Hegumen ob. Ihumen. 

Hegzameter ob. Heksametr. 

Hei chińs. czarny. 

Hejnał a. Hajnał węg. pieśń 
religijna grana przez trębaczów 
o wschodzie i zachodzie słońca 
lub jako sygnał godzin z wież 
kościelnych. 

Hekate g. mit. bogini księży- 
ca i czarów. 

Hekatomba g.-l. w staroż. Gre- 
cji ofiara ze stu wołów na cześć 
bogów; przen. mordercza wal- 
ka, rzeź, śmierć wielu osób. 

Hekatoncheir g. mit. olbrzym 
sturęki. 

Hekatostylon *g. portyk o stu 
kolumnach. 

Heksachord g. instrument mu- 
zyczny o sześciu strunach. 

Heksagon g. sześciobok; hek- 
sagonny, sześciokątny. 

Heksametr g. sześciostopowy 
wiersz nierymowany, używany 
w epopejach. 

Heksenszus n. nagły i silny 
ból muskułów krzyża, postrzał 
w krzyżach. 

Hektar /. francuska miara po 
wierzchni mająca 100 arów = 
10,000 metr. kwadr. (I 3 /* mor- 
gi). 

Hektograf *g. przyrząd z za- 
stygłą żelatyną, służący do od- 
bicia w kilkudziesięciu egzem- 
plarzach ręcznego pisma lub ry- 
sunku, wykonanego specjalnym 
atramentem. 

Hektogram *g. waga francu- 
ska = Yio kilograma czyli sto 
gramów. 

Hektolitr *g. miara objętości: 
sto litrów. 



Hek 



227 



Hel 



Hektometr *g. miara długo- 
ści = 100 metrom. 

Hektoster *g. miara objętości 
=100 metrom sześciennym. 

Hektowatt, miara prądu elek- 
trycznego = 100 • wattów (ob. 
Watt). 

Helenista ob. Hellenista. 

Helenizm g. język, obyczaje i 
wszystko co dotyczy staroż. Gre- 
cji. 

Helenofil *g. przyjaciel Gre- 
ków. 

Helikoida *g. linja ślimakowa- 
ta, spiralna. 

Helikon g. góra w Beocji, sie- 
dlisko muz u starożytnych; in- 
strument muzyczny dęty, naj- 
większego rozmiaru, zwinięty 
kolisto do noszenia na ramieniu, 
fagot. 

Helikopter *g. rodzaj maszy- 
ny latającej, mogącej wznieść 
się i utrzymać przez jakiś czas 
w powietrzu za pomocą odpo- 
wiedniego motoru i bardzo lek- 
kiej, szybko obracającej się śru- 
by, zaopatrzonej w skrzydła. 

Helisa /. linja śrubowa. 

Heljasta g. członek sądu w 
staroż. Atenach zbierającego się 
o wschodzie słońca celem przy- 
wrócenia praw zaniedbanych i 
wyjaśnienia praw w razach wą- 
tpliwości. 

Heljocentryczny *g. śródsłone- 
czny; odnoszący się do środka 
słońca, przyjmujący słońce za 
środek. 

Heljochromja *g. fotograficz- 
ny sposób otrzymania barwnych 
odbitek, fotochromja. 

_ Heljograf *g. aparat fotogra- 
ficzny służący do otrzymywa- 
nia fotogramów słońca. 

Heljografja a. Heljotypia *g. 
sposób odbijania na papierze, za 
pomocą farby drukarskiej i pra- 



sy zdjęć fotograficznych wytra- 
wionych stosownemi bejcami. 

Heliograwiura ni. rycina dru- 
kowana z płyty metalowej po- 
krytej żelatyną chromową (ob. 
Fototyp), na której była foto- 
grafowana i delikatnie wytra- 
wiona kwasem; fotograwjura. 

Heljolatrja *g. oddawanie 
czci boskiej słońcu, ubóstwianie 
słońca. 

Heljometr *g. przyrząd do 
mierzenia bardzo małych kątów 
na niebie, t. j. do mierzenia od- 
ległości kątowej gwiazd blizko 
siebie położonych. 

Heljominjatura ni. rodzaj spe- 
cjalnego podkolorowania foto- 
grafji. 

Heljos g. słońce, bożek słońca. 

Heljoskop *g. dawna luneta 
do obserwowania słońca. . 

Hełjostat *g. przyrząd opty- 
czny, przeznaczony do kierowa- 
nia promieni słonecznych stale 
na jeden i ten sam punkt pomi- 
mo dzienengo biegu słońca. 

Heijotrop *g. przyrząd do da- 
wania sygnałów z odległości za 
pomocą odbitego obrazu słońca 
lub światła Drummonda; mine- 
rał, odmiana chalcedonu: pół- 
drogi kamień ciemnozielony z 
czerwonemi i żółtemi plamami i 
żyłkami; tomiłek: roślina szor- 
stkolistna o kwiatach fijołko- 
wych silnie pachnących; perfu- 
my z zapachem tego 'kwiatu. 

Heljotropizm *g. własność nie- 
których części roślin zwracania 
się w kierunku padających na 
nie promieni światła (h. dodat- 
ni), lub odchylania się w kierun- 
ku wprost przeciwnym (h. u- 
jemny). 

Heljum *g. chem. pierwiastek 
odkryty w atmosferze słońca. 

Heli a. piekło; go to heli albo 



Hel 



228 



Hep 



to heli with you, idź do djabła, 
do piekła, niech cię djabli we- 
zm ą ( p r z ekleństwo ) . 

Hellada, Hellas g. starożytna 
Grecja. 

Hellenista ni. uczony znawca 
starożytności greckich, języka i 
literatury greckiej. 

Hellenowie g. w starożytności 
używana nazwa Greków. 

Heller ob, Halerz. 

Hellespont g. w starożytno- 
ści używana nazwa cieśniny Dar 
danelskiej. 

Helota, Ilota g. niewolnik 
spartański, który należał do 
miejscowej ludności achejskiej, 
podbitej przez Spartan i pozba- 
wionej wolności; niewolnik, pod- 
dany, służalec. 

Helotyzm ni. poddaństwo, nie- 
wolnictwo; postępowanie z lu- 
dźmi jak z niewolnikami; zacho- 
wanie się niewolnicze. 

Help! a. na pomoc! 

Help wanted a. (uonted) po- 
szukuje się pomocnika, pomocni- 
cy, robotnika itp. 

Helwecja l. Szwajcar ja; hel- 
weckie wyznanie, wyznanie e- 
wangielicko-reformowane, kal- 
wińskie. 

Hełm n. szyszak, przyłbica; 
metalowe nakrycie głowy w 
kształcie kąska rzymskiego ; kop- 
czasta góra wśród równiny; gór- 
na część alembika, czapka alem- 
bika. 

Hematoglobukna ob. .Globuli- 
na. 

Hematokracja *g. rządy ty- 
rańskie oparte na rozlewie krwi. 

Hematoksylina *g. barwnik 
czerwony, niebieski lub fijoleto- 
wy otrzymywany z drzewa kam- 
peszowego, używany w farbier- 
stwie i przy badaniach mikro- 
skopowych. 



Hematologja *g. nauka o two- 
rzeniu się krwi. 

Hematurja *g. ukazywanie się 
krwi w moczu. 

Hematyna *g. barwnik czer- 
wony krwi. 

Hematyt *g. odmiana czerwo- 
nej rudy żelaznej, żelaziak czer- 
wony, lubryka. 

Hemeralopja *g. kurza ślepo- 
ta, niezdolność widzenia o 
zmierzchu. 

Hemerologja *g. sztuka ukła- 
dania kalendarza. 

Hemicykl g. półkrąg, półkole. 

Hemiopja, Hemiopsja *g. cho- 
roba wzroku, skutkiem której 
widzi sie tylko połowę przedmio- 
tu. 

Hemisfera g. półkula; hemi- 
sferny, hemisferyczny, półkuli- 
sty. 

Hemoglobina ob. Globulina. 

Hemoptoe *g krwotok płucny. 

Hemoroidy *g. obrzmienie żył 
w odbytnicy, krwawnicę. 

Hemorragja *g. utrata krwi, 
krwotok. 

Hemostatyczny *g. wstrzymu- 
jący krwotok. 

Hengiewerk n. wiązanie da- 
chowe wiszące. 

Henoteizm ob. Monoteizm. 

Henotyka *g. sztuka jednania, 
godzenia. 

Heortologja *g. nauka o 
dniach świątecznych, uroczy- 
stych. 

Hepatica *g. środki lekarskie 
na chorobę wątroby. 

Hepatyk *g. cierpiący na wą- 
trobę. 

Hepatyt *g. kamień wątrobia- 
ny. 

Heptagon g. siedmiokąt. 

Heptameron g. dzieło rozło- 
żone na siedem dni; zbiór fran- 
cuskich powiastek na wzór Boc- 



Hep 



229 



Her 



caccia „Decameron", przypisy- 
wany królowej nawarskiej Mał- 
gorzacie (pierwsza połowa 16go 
wieku). 

Heptametr *g. wiersz siedmio- 
stopowy. 

Heptarchja *g. panowanie 
siedmiu władców. 

Hera g. mit. ob. Junona. 

Herakles ob. Herkules. 

Heraklit ob. Demokryt. 

Heraklita nł. członek sekty 
odrzucającej chrzest i małżeń- 
stwo (od biskupa Heraklasa.) 

Heraldyk śrl. znawca heraldy- 
ki. 

Heraldyka śrl. nauka o her- 
bach. 

Herb n. znak, godło dziedzicz- 
ne, jako oznaka szlachectwa; 
godło państwa, prowincji, mia- 
sta i t. p.; herbarz, dzieło zawie- 
rające opisy herbów i gienealo- 
gję rodów szlacheckich; ob. Her- 
barjum. 

Herba K ziele. 

Herbarjum, Herbarz ł. zielnik; 
dzieło zawierające opis roślin; 
zbiór zasuszonych roślin. 

Herbata nł. suszone liście 
krzewu herbatniego; napój z 
tych liści. 

Herboryzować nł. zbierać ro- 
śliny w celu naukowym. 

Hercog n. książę. 

Herculo, kasza owsiana łama- 
na amerykańskiego wyrobu, ina- 
czej Quaker oats. 

Herda a. przeszkoda na torze 
wyścigowym nakryta zielonymi 
gałązkami. 

Heredis fletus sub persona ri- 
sus est l. płacz spadkobiercy jest 
ukrytym śmiechem. 

Heredytalny ł. dziedziczny. 

Heretyka, (późń.) chrześcija- 
nin odrzucający prawdy, które 
kościół podaje do wierzenia;/ 



wyznający błędną naukę; od- 
szczępieniec, kacerz; heretycki, 
kacerski. 

Herezja g. {późń.) odstąpienie 
od dogmatów religijnych; od- 
szczepieństwo, kacerstwo; przen. 
błędne twierdzenie /wygłaszanie 
zdań niezgodnych ze zdrowym 
rozsądkiem; zdanie oburzające 
słuchaczy a. czytelników; dzi- 
woląg. 

Herezjarcha g. (późń.) twórca 
herezji, wódz odszczepieństwa 
religijnego. 

Herkules Ł syn Jowisza, mi- 
tyczny bohater grecki, przen. si- 
łacz, atleta; słupy H-sa dwie 
skały obejmujące cieśninę Gi- 
braltarską i stanowiące kres 
świata znanego starożytnym; 
h-owa praca, olbrzymia praca, 
niemal przechodząca siły lu- 
dzkie. 

Herma, Hermes g. czterogra- 
niasty słup zakończony głową 
ludzką, węższy u dołu, stawiany 
przez starożytnych Greków przy 
drogach, świątyniach i domach. 

Hermafrodyta g. osobnik dwu- 
płciowy, obojnak, dwupłciowiec. 

Hermafrodytyzm *g. dwu- 
płciowość, obojnactwo. 

Hermandada ob. Santa Her- 
mandad. 

Hermelin n. gronostaj; her- 
meliny, futro gronostajowe 
szczeg. jako oznaka godności mo- 
narszej. 

Hermeneutyka g. sztuka wy- 
kładania, objaśniania tekstu, a 
głównie Biblji. 

Hermes g. mit. ob. Merkury; 
ob. też Herma. 

Hermetyczny *g. niedopusz- 
czający powietrza, szczelnie, ści- 
śle przylegający, zamykający. 

Hermetyzm *g. ob. Okultyzm. 

Hernhuci a. Bracia Morawczy- 



Her 



230 



Het 



cy; sekta protestancka założo- 
na 1722 r. (od miejscowości 
Hernhut na Łużycach). 

Herod, rzymski wielkorządca 
Judei za czasów Chrystusa; o- 
krutnik, ciemięzca; h. baba, ko- 
bieta dużego wrozstu i silna; ko- 
bieta stanowczej woli; kobieta 
popędliwa i lubiąca przewodzić; 
herodowy, okrutny, srogi. 

Herod janie ni. sekta żydowska 
religijno-polityczna stronników 
króla Heroda i panowania Rzy- 
mian, przyjmująca niektóre wie- 
rzenia pogańskie. 

Heroglif 06. Hieroglif. 

Heroiczny g. bohaterski; wiel- 
kiego ducha; silny, energiczny, 
ale ryzykowny (środek lekar- 
ski). 

Heroik g. poeta piszący epope- 
je, epik. 

Heroi-komiczny *g. bohater- 
sko-śmieszny. 

Heroina g. bohaterka. 

Heroizm *g. bohaterstwo, go- 
towość poświęcenia się. 

Herold śrł. w średnich wie- 
kach sługa, urzędnik królewski 
ogłaszający publicznie i uroczy- 
ście narodowi wolę władcy, woj- 
nę, pokój i t. p.; dozorca nad 
turniejami sprawdzający pocho- 
dzenie i herby uczestników tur- 
nieju; przen. zwiastun. 

Heroldj a ni. władza rozpatru- 
jąca dowody szlachectwa. 

Heros g. bohater; od tego an- 
gielskie hero (hiro), ruskie he- 
roj i t. p. 

Herostrat g. grek który dla 
wsławienia się podpalił w r. 356 
przed Chrystusem słynną świą- 
tynię Djany w Efezie; przen. 
człowiek szukający sławy ze 
złych uczynków, niszczyciel pię- 
knych zabytków i dzieł sztuki. 



Herostratowy dążący do sła- 
wy drogą zbrodni. 

Herpetologja *g. nauka o pła- 
zach. 

Herrenhaus n. Izba panów, 
Izba wyższa (w Prusiech i 
Austrji). 

Herszt n. wódz złych ludzi a. 
złej sprawy; naczelnik. 

Herta n. bogini ziemi u Gier- 
manów. 

Herytjera /. panna posażna, 
dziedziczka dużego mienia. 

Hesperus g. wieczór, gwiazda 
wieczorna. 

Hesperydy g. w mit. greckiej 
powabne dziewice w ogrodach 
bogów, gdzie rosły złote jabłka, 
strzeżone przez smoka. 

Hester duńs. rodzaj koni w 
Szwecji; koń; rumak. 

Hetera g. nierządnica, rozpust- 
nica. 

Heter ja g. związek tajny w 
krajach zamieszkałych przez 
Greków, mający na celu oswobo- 
dzenie się z pod panowania tu- 
reckiego. 

Heterodoksja g. niezgodność z 
przepisami kościelnemi. 
_ _ eienetvcznv *- 
dzajowy. 

Heterogieneza *g. pochodzenie 
od czegoś odmiennego co do 
swej istoty; pochodzenie istot or- 
ganicznych z materji nieorgani- 
cznej; niesamoistność; pochod- 
ność uczuć; pochodność zjawisk 
uczuciowych od zjawisk umysło- 
wych lub od aktów woli. 

Heterogieniczny *g. powstały 
z dwu różnych pierwiastków. 

Heterogienja *g. inhorodność, 
odmienność, odrębność. 

Heteroklityczny *g. nieprawi- 
dłowy. 

Heterologiczny *g. niepodob- 
ny, odmienny. 



Het 



231 



Hid 



Heteromorfizm *g. różnopo- 
staciowość. 

Heteronomja *g. zależność, 
niezdolność a. niemożność kie- 
rowania się własnemi zasadami, 
własną wolą. 

Heteroptyka *g. ułuda, pozór. 

Heteroseksualny ni. innoro- 
dzajowy. 

Heterysta *g. członek heterji. 

Hetka l. (późń.) koń ladajaki, 
licha szkapa; h. pętelka, osobis- 
tość, na którą nie warto zwracać 
uwagi, byle kto. 

Hetman n. [czes.] naczelny 
wódz wojska; jedna z figur w 
szachach, inaczej: dama, królo- 
wa; hetmanić, być hetmanem, 
dowodzić, stać na czele. 

Heureka ob. Eureka. 

Heurystyczny *g. naprowa- 
dzający na prawdziwe pomysły, 
podsuwający myśli. 

Heurystyka *g. metoda nau- 
kowa samodzielnego wyszukiwa- 
nia prawd, zasad naukowych. 

Hezytacja ł. wahanie się. 

Hexametr ob. Heksametr. 

Hiatus l. rozziew, niemiły 
zbieg samogłosek, uczuwany ró- 
żnie^w różnych językach. 

Hiatus maxime deflendus l. 
luka godna ubolewania (wyra- 
żenie z przekąsem n. p. o niedo- 
trzymanych obietnicach ) . 

Hiberna l. leże zimowe; daw- 
ny podatek na utrzymanie woj- 
ska w zimie. 

Hibometr *g. narzędzie do 
mierzenia wypukłości. 

Hic Abdera i. tutaj Abdera 
(t. j. głupota: Abdera, miasto w 
Tracji, znane z głupoty miesz- 
kańców). 

Hic et nunc l. tu i zaraz; na- 
tychmiast. 

Hic et ubiąue (terrarum) l. 
tutaj i wszędzie na ziemi. 



Hic fecit, cui prodest ł. ob. 
Is fecit... 

Hic finis fandi sit! ł. niech tu 
będzie koniec mowy. 

Hic, haec, hoc! 1. dosl. ten, ta, 
to, iron. ni to ni owo, ni w pięć 
ni w dziewięć, bzdurzenie. 

Hic haeret aqua Ł dosl. tu za- 
trzymała się woda: w tym sęk, 
to sęk nielada; szkoda trudu. 

Hic jacet l. tu leży (napis na 
nagrodbkach). 

Hic jacet lepus dosl. tu leży 
zając; w tym sęk, w tym rzecz. 

Hic mulier l. kobieta energicz- 
na, herod-baba. 

Hic Rhodus, hic salta Ig. dosl. 
tu Rodos, tu skacz; tu pokaż, co 
umiesz! 

Hidalgo li. szlachcic w Hisz- 
panji. 

Hidr- ob. także Hydr-. 

Hidrant n., kran pożarny, ku- 
rek przy rurze wodociągowej, 
do którego można przykręcać 
węża gumowego przy gaszeniu 
ognia. 

Hidrat *g. wodan; połączenie 
z wodą. 

Hidraulika g. umiejętność za- 
stosowania w praktyce siły wo- 
dy i jej ruchu; hidrauliczna 
prasa, przyrząd służący do wy- 
wierania znacznego ciśnienia za 
pomocą wody. 

Hidriotica *g. środki napotne. 

Hidrocefal *g. cierpiący na 
rozwodnienie mózgu. 

Hidrochemja *g. badanie che- 
miczne wody. 

Hidrodynamika *g. nauka o 
prawach ruchu cieczy. 

Hidroelektryczna *g. fabryka, 
fabryka wytwarzająca elek- 
tryczność siłą naturalnego spad- 
ku wody. 

Hidrofitologja *g. opisanie 
roślin wodnych. 



Hid 



232 



Hig 



Hidrofobia *g. wodowstręt. 

Hidrofon *g. przyrząd do wy- 
słuchiwania szmeru zdrojowisk 
płynących pod wodą. 

Hidrognomonja *g. wynajdy- 
wanie źródeł za pomocą różdżki, 
jakoby czarnoksięskiej. 

Hidrognosta *g. umiejący roz- 
poznawać podziemne położenie 
wód i wynajdywać źródła. 

Hidrognozja *g. nauka o roz- 
kładzie wód na kuli ziemskiej. 

Hidrografja *g. część gieo- 
graf ji zajmująca się opisem wód 
lądowych lub morskich. 

Hidrologja *g. nauka o wo- 
dzie. 

Hidromancja *g. wróżenie z 
wody. 

Hidromechanika *g. nauka o 
równowadze i o ruchu cieczy. 

Hidromel g. miód do picia. 

Hidrometr *g. waga wodna, 
narzędzie do mierzenia ciężko- 
ści, gęstości, szybkości płynów. 

Hidropata *g. lekarz leczący 
za pomocą wody; zwolennik hi- 
droterapji. 

Hidropatja ob. Hidroterapja. 

Hidropatyczny *g. wodolecz- 
niczy. 

Hidrosfera *g. powłoka wo- 
dna ziemi. 

Hidroskop *g. przyrząd wska- 
zujący kierunek biegu zdrojo- 
wisk podziemnych. 

Hidrostatyka *g. nauka o ró- 
wnowadze cieczy w spoczynku i 
o ich ciśnieniu. 

Hidrotechnika, Hidrotechnja 
*g. budownictwo wodne. 

Hidroterapja *g. zastosowanie 
wody do leczenia chorób, wodo- 
lecznictwo, leczenie wodą. 

Hidrotropizm *g. ruch roślin 
spowodowany działaniem wody. 

Hie- ob. także Hje-. 



Hieratyczny g. kapłański, u- 
żywany przez kapłanów. 

Hier liegt der Hund i t. d. n. 
ob. Da liegt i t. d. 

Hierofylaks ob. Hjerofilaks. 

Hig- ob. także Hyg-. 

High bali a. (hajbol) wódka 
z lodem i wodą sodową podana 
zwykle w wysokiej szklance. 

High class a. (haj klas) pier- 
wszej klasy, pierwszego gatun- 
ku, znakomity, wyborowy. 

High Church a. (haj czórcz) 
dosł. wysoki kościół: w Anglji 
stronnictwo uznające władzę bi- 
skupów anglikańskich, zbawien- 
ność łaski bożej spływającej na 
tych, którzy przystęDują do Sa- 
kramentów św. i t. d.; ob. Low 
Church, 

High cost of living a. (haj 
Jcost of lywing) wysokie koszta 
życia, trudne warunki utrzyma- 
nia, drożyzna. 

High grade a. (haj grejd) 
wysokiego gatunku, pierwszo- 
rzędny, pierwszej jakości. 

High hat a. (haj hat) także 
silk hat, cylinder. 

Highlander a. (hajlender) 
strzelcy szkoccy w wojsku an- 
gielskim. 

High-life a. (haj lajf) wyższe 
sfery społeczne, arystokracja. 

High school a. (haj skul) 
szkoła średnia, odpowiadająca 
naszemu gimnazjum; szkoła 
przygotowująca do uniwersytetu 
lub do wyższych zakładów tech- 
nicznych, przemysłowych lub 
handlowych. 

High sea a. (haj si) pełne mo- 
rze, otwarty ocean (morze z da- 
la od brzegów). 

High tide a. (haj tajd) wyso- 
ka fala, wysoki stan wody, 
przypływ morza; przen. punkt 



Hig 



233 



Hip 



kulminacyjny, zenit, szczyt roz- 
woju, pełnia powodzenia. 

High tonę a. (haj ton) wyso- 
ki ten, wyniosły ton; należący 
do wyższych sfer. 

High treason a. (haj trizn) 
zbrodnia, zdrada stanu. 

Higjea g. bogini zdrowia 
przedstawiana z czarą w ręce, 
z której wąż pije. 

Higjena *g. nauka o zachowa- 
niu zdrowia, o zdrowiu. 

Higjenista *g. lekarz zajmu- 
jący się specjalnie zdrowotno- 
ścią siedlisk ludzkich i ich ulep- 
szeniem. 

Higrologja *g. nauka o wil- 
gotności powietrza. 

Higrometr, Higroskop *g 
przyrząd do oznaczania wilgot- 
ności powietrza. 

Higroskopja *g. ogół metod 
służących do oznaczenia wilgot- 
ności powietrza; higroskopijna 
wata, bawełna (wata) chemicz- 
nie oczyszczona; higroskopij- 
ność, własność niektórych ciał 
pochłaniania wilgoci powietrza 
bez łączenia się z nią chemicz- 
nie. 

Hij- ob. Hj-. 

Hikory a. gatunek drzewa o- 
rzechowego rosnącego w Ame- 
ryce. 

Hilologja *g. nauka o materji, 
o pierwiastku materjalnym. 

Hiloteista g. uważający świat 
materjalny za istotę boską. 

Hilozoizm *g. „filozof ja żywej 
materji", system filozoficzny 
jońskiej szkoły w 6, 5 i 4 w. 
przed Chr., widzący istotę świa- 
ta w materji żyjącej i uducho- 
wionej. 

Himatjon g. u staroż. Greków 
narzutka noszona przez męż- 
czyzn i kobiety na chitonie. 

Hinc illae lacrimae ł. stąd te 



łzy; stąd' wypływa nienawiść, 
żal, skarga. 

Hinterland n. kraj leżący za 
nadbrzeżnym (nadmorskim, nad 
rzecznym). 

Hip- ob. także Hyp- 

Hipalaga g. podstawienie jed- 
nego pojęcia za drugie. 

Hiparjon ob. Hipparjon. 

Hiper-, Hyper- g. na począt- 
ku wyrazów odpowiada polskie- 
mu nad- 

Hiperastenja *g. zupełna bez- 
silność, wielkie osłabienie. 

Hiperbola g. w retor. : przesad- 
nia; w gieom.: linja krzywa, po- 
chodząca z przecięcia stożka 
płaszczyzną. 

Hiperbolicznle g. przesadnie. 

Hiperboreje g., Hiperborej- 
czycy, u starożytnych bajeczni 
mieszkańcy dalekiej północy 
cieszący się wieczną wiosną; wo- 
góle: mieszkańcy stref północ- 
nych. 

Hiperemja *g. nadmierny do- 
pływ krwi, przekrwienie. 

Hiperestezja *g. nadmierna 
wrażliwość nerwów, nadczułość. 

Hiperfizyczny *g. nadnatu- 
ralny. 

Hiperfenja *g. manja, szaleń- 
stwo. 

Hiperjoński g. słoneczny. 

Hiperkrytycyzm ni. przesad- 
ny krytycyzm; zbyt surowa 
krytyka. 

Hipermetryczny *g. wiersz, 
wiersz, w którym sylab jest o 
jedne za wiele. 

Hiper mnez ja g. pamięć nad- 
zwyczajna, nadnaturalna. 

Hiperprodukcja ni. zbyt obfita 
wytwórczość, nadprodukcja. 

Hiperstenja g. chorobliwi 3 
wzmożona działalność organi- 
zmu i siła życiowa . 

Hiper trof ja g. nienormalny 



Hip 



234 



Hip 



przerost jakiego organu; nad- 
mierne rozwinięcie się; nadmier- 
ne odżywianie się. 

Hipika g. znajomość wszyst- 
kiego co dotyczy konia. 

Hipjatra *g. lekarz koni, we- 
terynarz. 

Hipjatrja g. nauka leczenia 
koni. 

Hipnologja *g. teorja snu; 
część psychologii o snach i ma- 
rzeniach sennych. 

Hipnotyczny *g. spowodowa- 
ny przez hipnozę; dotyczący hip- 
nozy. 

Hipnotyzer /. wprawiający w 
stan hipnozy. 

Hipnotyzm *g. nauka o snach 
wywołanych za pomocą hipno- 
zy; objawy cielesne i duchowe 
stanu hipnotycznego; ob. Braj- 
dyzm. 

Hipnoza *g. sen sprowadzony 
sztucznie za pomocą wpływu ma- 
gnetycznego jednej osoby na 
drugą. 

Hipocentaur g. twór bajecz- 
ny: pół konia, pół człowieka. 

Hipochondrja g. chorobliwy 
rozstrój ducha, wygórowana o- 
bawa o zdrowie własne, usposo- 
bienie smutne, zgryźliwe, śle- 
dziennictwo; hipochondryk, cho- 
ry na hipochondrję, śledziennik; 
grymaśnik. 

Hipocyklojda *g. krzywa, u- 
tworzona przez punkt okręgu, 
znajdujęcego się wewnątrz dru- 
giego okręgu i toczącego się po 
nim. 

Hipodermokliza *g. wstrzyki- 
wanie podskórne. 

Hipodrom g. miejsce gdzie w 
staroż. Grecji odbywały się wy- 
ścigi konne z wozami; u Rzy- 
mian cyrk; dziś arena cyrkowa, 
ujeżdżalnia. 



Kipofag *g. żywiący się mię- 
sem końskim. 

Ilipcgieum g. podziemie, ka- 
takumby, grobowce. 

Hipcgryf *g. mit. koń skrzy- 
dlaty z głową gryfa, pegaz. 

Kipokaust g. przyrząd do o- 
grzewaria. 

Hipokras .*g. rodzai wina 
przyprawionego a. likieru. 

Hipokratesa sztuka, sztuka le- 
karska (Hippokrates — imię le- 
karz: a ^reckiego). 

Hi^okratyczna *g. twarz, 
twarz o zmienionych rysach, o- 
znaczająca śmierć blizką. 

Hipckrene g. źródło, z którego 
woda daje natchnienie poetycz- 
ne: wytrysło na górze Heliko- 
nie w miejscu gdzie Pegaz ude- 
rzył kopytem. 

Hipokryta *g. obłudnik; czło- 
wiek fałszywy, skryty, święto- 
szek. 

Hipokrytyka g. deklamacja z 
muzyką; muzyka z towarzysze- 
niem tańca i mimiki. 

Hipokryzja g. obłuda, udawa- 
nie, nieszczerość, dwulicowość. 

Hipologja *g. ob. Hipika. 

Hipoman g. namiętny miło- 
śnik koni. 

Hipomanja *g. przesadne za- 
miłowanie do koni. 

Hipopotam g. koń rzeczny ni- 
lowy; przen. potwór. 

Hipostaza g. uprzedmiotowa- 
nie, uosobienie pojęcia; rozważa- 
nie istotnej cechy przedmiotu za 
miast samego przedmiotu, a. by- 
tu realnego zamiast pojęcia; is- 
totne właściwości każdej z 3-ch 
Osób Trójcy Ś.; hipostazować, 
podstawiać byt realny zamiast 
oderwanego pojęcia, używać hi- 
postazy. 

Hipostyl g. kolumnada kryta z 
wierzchu. 



Hip 



235 



His 



Hipotaksa g. podporządkowa- 
nie. 

Hipoteka g. instytucja praw- 
na, zabezpieczająca prawa rze- 
czywistych właścicieli oraz pra- 
wa osób trzecich do nieruchomo- 
ści; lokacja kapitału na nieru- 
chomości; archiwum akt hipo- 
tecznych dotyczących własności 
nieruchomej; żart. pośladek; 
hipotekować, zapisać do księgi 
hipotecznej dług lub jakiebądź 
prawo rzeczowe -ciążące na nie- 
ruchomości; zabezpieczać swoją 
należność hipotecznie; hipotecz- 
ny wykaz, wyciąg z księgi hipo- 
tecznej, zawierający wyszczegól- 
nienie praw własności i zmian w 
tychże prawach, oraz długów, 
ciążących na majątku nierucho- 
mym. 

Hipotekarjusz ni. wierzyciel 
hipoteczny. 

Hipotenuza g. przeciwprosto- 
kątnia, najdłuższy bok trójkąta 
prostokątnego. 

Hipotetyczny g. niepewny, 
przypuszczalny, prawdopodobny. 

Hipoteza g. przypuszczenie, 
domysł; teorja oparta na pra- 
wdop odobieństwie. 

Hipotomja *g. anatom ja ko- 
nia. * 

Kipparjon *g. gatunek konia 
zaginionego, kopalnego. 

Hippika ob. Hipika. 

Hipsometr *g. przyrząd do 
mierzenia wysokości jakiego 
miejsca nad powierzchnią ziemi, 
polegający na tern prawie, że 
woda wre w temperaturze tym 
niższej, im mniejszemu ciśnie- 
niu podlega. 

Hipsometr ja *g. sztuka mie- 
rzenia wysokości miejsc, czyli 
wzniesienia ich nad poziom mo- 
rza; hipsometryczna mapa, ma- 
pa, na której są wskazane różne 



wysokości gruntu farbami a. 
kreseczkami a. linjami i cyfra- 
mi. 

Histerja, Histeralgia *g. roz- 
strój nerwowy (częstszy u ko- 
biet), nerwica. 

Histerotomja *g. operacja roz- 
cięcia macicy, cięcie cesarskie. 

Histeryk *g. (Histeryczka) 
cierpiący (cierpiąca) na histe- 
rję. 

Histochemja *g. dział chemji, 
badający skład komórek i tka- 
nek zwierzęcych i roślinnych o- 
raz procesy chemiczne,zachodzą- 
ce w nich w czasie życia organi- 
zmu. 

Hislogienja, Histogieneza *g. 
powstawanie tkanek. 

Histoires a dormir debout /. 
{istuar) c5. Contes itd. 

Histologja *g. część anatomji 
badająca mikroskopijnie komór- 
ki i tkanki składające ciało i or- 
gany ludzi, zwierząt i roślin. 

Historia est magistra vitae l. 
historja jest mistrzynią życia. 

Historja g.-\ł. dzieje, dziejopi- 
sarstwo, dziejoznawstwo; opo- 
wiadanie, powieść, przygody; 
rzecz osobliwa, sprawa, zdarze- 
nie, awantura, zajście; h. natu- 
ralna, nauki przyrodnicze: zoo- 
logja, botanika, mineralogja. 

Historiograf g. dziejopis. 

Historiograf ja g. pisanie hi- 
storji, dziejopisarstwo, źródła 
historyczne, dzieła treści histo- 
rycznej. 

Historjozofja *g. rozpoznawa- 
nie piaw, rządzących faktami 
dziejowemi, filozofja historji, 
wykład filozoficzny zasad histo- 

Historyka *g. teorja pisania 
a. pojmowania dziejów. 

Historyzm *g. pogląd według 
którego każdy wytwór bidzkieer^ 



His 



236 



Hoc 



ducha jest głównie owocem ca- 
łej dotychczasowej kultury, a 
także rasy, otoczenia, w małej 
zaś tylko części zarazem i o- 
wocem uzdolnienia jednostki, 
która ten wytwór wprowadziła 
na świat. 

Histrjon ł. u dawnych Rzy- 
mian aktor sceniczny; pog. ak- 
tor, komedjant, kuglarz. 

Hiszpanka, broda przystrzy- 
żona szpiczasto, na sposób hisz- 
pański; tabaka barwy cynamo- 
nowej. 

Hizop g. roślina z rodziny 
wargowych; odwar z tej rośli- 
ny. 

Hjalit g. gatifhek opalu. 
Hjalurgja g. fabrykacja szkła. 
Hjatus ob. Hiatus. 
Hjerarcha g. przełożony; pra- 
łat w kościele greckim. 

Hjerarchja g. ustrój, w któ- 
rym przedstawiciele władzy 
stopniowo jedni drugim podle- 
gają i w ten sposób stanowią 
silnie zbudowany organizm 
(hjerarchia kościelna, wojskowa, 
urzędnicza itp.). 

Hjeratyczne g. pismo, pismo 
egipskie kapłańskie, późniejsze, 
prostsze niż hieruglificzne. 

Hjerodul g. niewolnik kapłań- 
ski w daw. Fenicji. 

Hjerofant g. arcykapłan. 
Hjerofilaks g. stróż świątyni 
i świętości. 

Hjeroglif g. pismo znakowe i 
obrazowe dawnych Egipcjan; 
przen. pismo nieczytelne. 

Hieroglifika g. sztuka odczy- 
tywania hjeroglifów. 

Hjerografika, Hjerografia g. 
święte pismo tajemne; sztuka 
przedstawiania przedmiotów 
świętych (w malowidłach, rzeź- 
bach, opisach). 



Hjerokracja *g. kościelna for- 
ma rządu; rządy kapłańskie. 
Hjeromancia *g. Hjeroskopia 

g. wróżbiarstwo z ofiar, szcze- 
gólnie ze zwierząt poświęconych 
na ofiarę. 

Hjeronimickie *g. pismo gła- 
golica. 

Hjetometr, Hjetoskop *g. 
przyrząd do mierzenia ilości 
spadłego deszczu, deszczomierz. 
Hjobowa wieść, smutna, prze- 
rażająca, żałobna wiadomość; 
wieść serce rozdzierająca, roz- 
paczliwa (od biblijnego Hjoba). 
H. K. T. ob. Hakata. 
HI. skr. Hektolitr (06.). 
Hm. skr. Hujus mensis (ob.) 
Ho chińs. potok, rzeka. 
Hoang chińs. żółty. 
Hobo w gwarze amer. zawo- 
dowy włóczęga i żebrak, zwła- 
szcza taki, który przenosi się z 
miejsca na miejsce, przekrada- 
jąc się w wagonach kolejowych 
i żebrząc gdzie się da (ob. także 
Tramp). 

Hoc age! ł. to czyń! 
Hoc animo hauri L weź to so- 
bie do serca. 

Hoc anno Ł w tym roku. 
Hoc erat in votis l. to właśnie 
było upragnione, pożądane. 

Hoch! n. niemiecki okrzyk w 
znaczeniu: niech żyje! 

Hochdeutsch n. dzisiejszy ję- 
zyk niemiecki klas wykształco- 
nych. 

Hochstapler n. oszust na wię- 
kszą skalę. 

Hockey a. (haki) gra w piłkę, 
którą grający starają się prze- 
rzucić kijkami na końcu zakrzy- 
wionymi przez wyznaczoną me- 
tę; w grze biorą udział dwie 
partje złożone z laiku lub kilku- 
nastu osób; grę tę uprawiają 



Eoc 



237 



Horn 



także na lodzie, t. zw. ice hockey i 
(ajs haki). 

Hoc loco ł. na tym miejscu. 

Hoc sensu l. w tym znaczeniu. ! 

Hoc volo, sic jubeo i. tego 
chcę, tak rozkazuję! 

Hodegietyka *g. wskazówki 
sposobu nauczania w wyższych j 
zakładach naukowych; wstęp 
przygotowawczy do studjów nad 
jaką umiejętnością. 

Hodie fac, quod cras fieri de- 
bet ł. zrób dziś to co masz zro- 
bić jutro. 

Hodie mihi, cras tibi l. co dziś 
mnie, jutro tobie. 

Hodometr g. drogomierz, na- 
rzędzie do mierzenia przebytej 
drogi, do liczenia zrobionych 
kroków. 

Hodża, Chodź a, Hodzia tur. 
nauczyciel duchowny u muzuł- 
manów. 

Hofmana krople ob. Anodyny. 

Hofrat n. radca nadworny; 
radca dworu (tytuł udzielany 
wyższym urzędnikom i znako- 
mitym osobistościom w Austrji 
i Niemczech). 

Hokus-pokus, formułka uży- 
wana przez magików i kugla- 
rzy: stań się, zmień się!; ku- 
glarstwo, mamidło. 

Holajza n. dłuto półokrągłe do 
żłobienia w drzewie dziur okrą- 
głych. 

Holcsznit n. drzeworyt. 

Holcśruba n. śruba, jaką się 
przymocowuje przedmiot meta- 
lowy do drzewa. 

Hold-up a. w gwarze amer. 
napad bandyty, rozbójnika 
(zwłaszcza na drogach publicz- 
nych) na podróżującego celem 
obrabowania go; w ogóle każdy 
atak mający na celu rabunek. 

Holender, osadnik z Holandji; 



wiatrak z dachem ruchomym na 
nieruchomym budynku; dukat 
holenderski; łuk zataczany na 
lodzie przez łyżwiarza; w pa- 
pierni przyrząd do robienia pap- 
ki papierowej. 

Holendernia, obora; gospodar- 
stwo nabiałowe, zwane tak od o- 
sadników holenderskich. 

Holendrować /. zakreślać ły- 
żwami na lodzie linje esowate. 

Holendry n. maszyny w pa- 
pierniach do rodrabniania i mia- 
żdżenia szmat; rasa krów ho- 
lenderskich, odznaczająca się 
mlecznością. 

Hołkiel n. hebel z ostrzem 
półokrągłym do robienia żłob- 
ków. 

Holometr *g. narzędzie do 
mierzenia kątów. 

Holować n. wlec na łańcuchach 
lub na linach inne statki pod 
wodę; holownik, statek używany 
do holowania innych statków. 

Hołd śrgómon. akt uległości 
lennika zwierzchniemu panu; ob- 
jaw czci, szacunku, czołobitności. 

Hołoble młr. dyszle po obu 
stronach konia. 

Hołubić mir. pieścić, tulić. 

Hołubiec mir. potrawa z kaszy 
jaglanej i kapusty. 

Homagjalny śrl. wiernopod- 
dańczy, hołdowniczy; homagjal- 
na przysięga, przysięga na wier- 
ność tronowi. 

_-_omagium śrl. hołd, hołdowni- 
ctwo; przysięga Y^erności skła- 
dana najwyższej władzy. 

Homałograficzna *g mapa, 
mapa przedstawiająca części zie- 
mi równe co do powierzchni ja- 
ko figury równoważne, choćby z 
uszczerbkiem podobieństwa do 
kształtów naturalnych. 

Homar /. rak morski. 



Horn 



238 



Horn 



Home a. (/z owi) własny domek, 
własne rodzinne ognisko. 

Home madę a. (hom mejd) w 
domu zrobione, domowej roboty, 
własnego wyrobu; domorosły. _ 

Homeografja *g. przeniesie- 
nie starego druku na płytę dru- 
karską, aby z niej czynić od- 
bitki podobne do dawnych. 

Homeopata *g. lekarz leczący 
podług zasad homeopatji. 

Homeopatja *g. metoda lecze- 
nia wynaleziona przez d-ra Hah- 
nemanna, polegająca na używa- 
niu przeciw chorobom takich 
środków w dozach bardzo drob- 
nych, które w dozach większych 
mogą wywołać objawy tej sa- 
mej choroby u zdrowych; home- 
opatyczny, zgodny z zasadami 
homeopatji; przen. drobny, bar- 
dzo mały, szczupły, zbyt skąpy, 
minjaturowy. 

Home-rule a. (hom-rul) samo- 
rząd. 

Homeruler ob. Homruler. 

Homeryczny g. epiczny, opi- 
sowy; h. śmiech, niepowstrzy- 
many, głośny wybuch śmiechu. 

Homespun a. dosl. przędziwo 
domowe, krajowe; tkanina gru- 
ba angielska w rodzaju partu na 
suknie kobiece. 

Homestead a. (homsted) miej- 
sce, na którym dom stoi; dom, 
domostwo; w Stanach Zjed. tak- 
że grunta (parcele) publiczne, 
sprzedawane kolonistom z pew- 
nymi przywilejami. 

Homicidium ł. mężobójstwo, 
morderstwo. 

Homicidium necessarium ł. za 
bójstwo z konieczności, n. p. we 
własnej obronie. 

Homiletyk, Homileta g. wykła 
dający Pismo Św. 

Homiletyka g. nauka umie- 



jętnego układania i wypowiada- 
nia kazań. 

Homilja g. kazanie albo nauka 
duchowna, wykładająca tekst Pi- 
sma Św. 

Hominem experiri multa pau- 
pertas iubet L ubóstwo zmusza 
człowieka wiele doświadczyć. 

Hominem non odi, sed eius vi- 
tia ł. nie człowieka nienawidzę, 
lecz jego błędy. 

Hominem te esse memento! 1. 
pamiętaj, że jesteś człowiekiem. 

Homines, dum docent, discunt 
Ł ludzie ucząc, uczą się. 

Homines nihil agendo discunt 
małe agere ł. ludzie przez pró- 
żniactwo uczą się źle robić. 

Hominis est errare, insipien- 
tis perseverare ł. ludzką rzeczą 
jest błądzić, głupca oznaką 
trwać w błędzie. 

Homme d'affaires /. (om daf- 
fer) człowiek oddany robieniu 
interesów, umiejący prowadzić 
interesy; przedsiębiorca, speku- 
lant; pełnomocnik. 

Homme de lettres /. (om do 
letr) uczony, literat. 

Homme d'esprit /. (om des- 
pri) człowiek rozumny, dowcip- 
ny. 

Homme d'etat /. (om dęta) 
mąż stanu, polityk. 

Homo l. człowiek; h. sapiens, 
człowiek obdarzony rozumem; 
h. eruditus, człowiek uczony. 

Homocentryczny ni. mający 
środek wspólny, jednośrodkowy. 

Homofoniczny *g. w muz. jed- 
nogłośny, w którym głosy nie 
występują samodzielnie, lecz są 
podporządkowane głosowi pro- 
wadzącemu melodję. 

Homogien g. rzecz, istota jed- 
norodna (w przeciwieństwie do 
heterogien, ob.). 



Horn 



239 



Hem 



Homogieniczny *g. mający też 
samą (co i inny przedmiot) na- 
turę, właściwość; jednorodny. 

Homograficzne *g. wydanie, 
naśladujące wiernie rękopis, lub 
stary druk (papier, format i 
czcionki). 

Homo himini lupus ł. człowiek 
człowiekowi jest wilkiem tj. czło- 
wiek nie cierpi człowieka i wy- 
rządza bliźniemu nieraz wiele 
złego. 

Homojuzja g. podobieństwo co 
do istoty, co do treści. 

Homologja g. zgodność, odpo- 
wiedniość; homologiczny, zgod- 
ny, odpowiedni; podobny; jedno- 
brzmiący. 

Homologizować *g. upodob- 
niać, porównywać. 

Homologumena g. księgi No- 
wego Testamentu, których au- 
tentyczność została udowodnio- 
ną i uznaną. 

Homomorficzny *g. równo- 
kształtny, jednakiej z czym po- 
staci. 

Homonimja g. w logice: dwu- 
znaczność. 

Homonimy g. wyrazy jednako- 
wo brzmiące ale różne znacze- 
niem, np. lód i lud. 

Homo novus l. człowiek nowy, 
osobistość nieznana; parwenjusz, 
dorobkiewicz, nowicjusz. 

Homo proponit. Deus disponit 
ł. człowiek strzela a Pan Bóg 
kule nosi (dosl. człowiek układa, 
Bós: rozkłada). 

Homo sapiens ob. Homo. 

Homoseksualizm nł. zwyrod- 
niały pociąg mężczyzny do męż- 
czyzny, kobiety do kobiety. 

Homo sit homini deus L czło- 
wiek niech będzie bogiem dla 
człowieka. 

Homo sum, humani nihil a me 
aEenuTja puto l. jestem człowie- 



kiem i nic ludzkiego nie jest mi 
obcem, obojętnem. 

Homo toties moritur, ąuoties 
amittit suos ł. człowiek tyle razy 
umiera, ile razy traci swoich. 

Homrul ob. Home-rule. 

Homruler a. stronnik samo- 
rządu w krajach W. Brytanji. 

Homunculus Ł człowieczek, 
człeczyna; w Fauście Goethego: 
człowiek wytworzony w sposób 
chemiczny. 

Hon. skr. honor able a. wielce 
szanowny, czcigodny. 

Fonesta mors turpi vita po- 
tior ł. zr.szczytna śmierć lepszą 
jest od hańbiącego życia. 

Honeste ł. okazale, suto, go- 
ścinnie, godnie, przyzwoicie, 
uczciwie, zaszczytnie. 

Honestum non est semper, 
quod licet l. niezawsze jest to za- 
szczytne, co jest dozwolone. 

Honesty is the best policy a. 
uczciwość jest najlepszą (naj- 
korzystniejszą) polityką. 

Honey-moon a. (honej-mun) 
miodowy miesiąc,, podróż po- 
ślubna. 

Hongroise /. Cągruaz) taniec 
węgierski. 

Honnete /. (onet) uczciwy, 
prawy, zacny. 

Honneur et patrie /. (onór e 
patri) honor i ojczyzna, dewiza 
orderu legji honorowej. 

Honny soit qui mai y pense /. 
(onni sua hi mai i pa n s) hańba 
temu, kto o tym źle myśli (de- 
wiza angielskiego orderu Pod- 
wiązki). 

Honor ł. cześć, dobre imię, 
godność ,zaszczyt; h-y, zaszczy- 
I ty, dostojeństwa, odznaczenia; 
i oznaki czci, poważanie, szacu- 
nek; w kartach: najwyższe kar- 
ty atutowe; czynić h-y domu, 
wypełniać obowiązki gospodarza 



Hon 



240 



Hor 



względem gości; oddać h-y (o 
wojsku) prezentować broń, speł- 
niać przepisane oznaki uszano- 
wania; mieć sobie za punkt h-u, 
postanowić sobie; honorowy, ma 
jacy poczucie godności osobistej, 
nieskazitelny, prawy; h. urząd, 
bezpłatny; tytuł h., nadany dla 
okazania czci; członek h., nie- 
rzeczywisty, nieczynny, tytu- 
larny; dług h., dług zaciągnięty* 
bez rewersu; dług wynikający z 
przegranej (zwłaszcza w kar- 
ty) ; sąd h., sąd polubowny, dzia- 
łający z mocy układu nienotrjal- 
ne:ro; h-owa sprawa, sprawa, w 
której o honor idzie; pojedynek. 

Honor able /. (onorabl), Hono- 
rabilis ł. godzien czci, szacunku, 
szanowany, czcigodny. 

Honorant ni. płacący weksel. 

Honor ar jum ł. jednorazowe 
wynagrodzenie pieniężne za u- 
sługi, za pomoc (lekarza, adwo- 
kata, literata itp.), czesne. 

Honorat ł. osoba akceptująca 
weksel na rachunek drugiej o- 
soby. 

Honoratiores ł. {honoracio- 
res) osoby wyższe dostojeń- 
stwem, członkowie wyższych 
stanów; znakomitości; ludzie 
najgodniejsi szacunku. 

Honoratus l. zaszczycony god- 
nościami. 

Honjrfs mutant mores, scd 
raro in meliores ł. zaszczyty 
zmieniają obyczaje (człowieka), 
ale rzadko na lepsze. 

Honor est praemium yirtutis 
ł. cześć jest nagrodą cnoty. 

Honoris causa ł. dla zaszczy- 
tu. 

Honorować ł. składać cześć, 
otaczać objawami szacunku, u- 
znania; dawać honorarjum, wy- 
nagradzać; honorowanie wekslu, 



zapłata wekslu przez osobę, na 
którą został wystawiony. 

Honos alit artes l. sztuka po- 
trzebuje uznania; (dosł. za- 
szczyt żywi sztuki). 

Honos habet onus l. godności 
nakładają ciężary. 

Honwedzi węg. dosł. obrońcy 
kraju: wojsko wyłącznie węgier- 
skie, nie należące do wspólnej 
armji austro-węgierskie j ; land- 
wera węgierska; węgierska o- 
brona krajowa. 

Hopak mir. taniec kozak. 

Hoplici g. wojsko piesze, pan- 
cerne, ciężko zbrojne, u daw- 
nych Greków. 

Horae canonicae ł. stałe go- 
dziny, przeznaczone na odna- 
wianie przez kapłanów pewnych 
przepisanych modlitw; stała go- 
dzina powrotu do domu, jedze- 
nia i t. d. 

Horae Diurnae l. ob. Diurna- 
lik. 

Horda tat. dziki tłum, zgraja; 
obóz, koczowisko (tatarów), ko- 
czujące plemię, tłuszcza wojsk 
rabująca i paląca w czasie na- 
padów. 

Horendum ob. Horrendum. 

Hornista n. trębacz grający 
na trąbce sygnałowej. 

Horodykt *g. zegar, kompas. 

Horodyszcze mir. grodzisko; 
uroczysko. 

Horografja, Horologjografja 
*g. ob. Gnomonika. 

Horckilometrowy. Horokilo- 
metryczny ni. przyrząd, przy- 
rząd mierzący czas i drogę prze- 
bytą. 

Horologjografja *g. sztuka 
robienia kompasów. 

Horoskop g. przepowiednia 
losu człowieka ze stanu gwiazd 
w chwili przyjścia jego na 
świat; wróżba przyszłości; wy- 



Hor 



241 



Hou 



kaz długości dnia i nocy w róż- 
nych miejscach i o każdym cza- 
sie; przen. wróżba, widoki na 
przyszłość, zapowiedź. 

Horrendum Ki rzecz straszna, 
okropność. 

Horribile dictu l. strach mó- 
wić, o zgrozo! 

Horror l. strach; zgroza, o- 
kropność; h. vacui, obawa pró- 
żni; przyroda nie znosi pustej 
przestrzeni. 

Hors commerce /. (or komers) 
wytwór nie mający być przed- 
miotem handlu, wyprodukowany 
nie na handel. 

Horse race a. (hors rejs)' wy- 
ścigi konne. 

Horse show a. (hoi's szo) wy- 
stawa koni (zwykle rendez-vous 
lepszych sfer towarzyskich). 

Hors concours /. (or kąkur) 
poza konkursem; zrzekający się 
nagrody, lecz ubiegający się o 
uznanie. 

Hors de combat /. (or do ką- 
ba) niezdolny do walki; niena- 
leżący do walki. 

Hors d'oeuvre /. (or dowr) 
przydatek, przystawka; danie 
na stół nie liczące się do potraw, 
np. masło, rzodkiewka i t. d. 

Hors ligne /. (or lin) niepo- 
spolity, nietuzinkowy. 

Hortolog ni. znawca i miłoś- 
nik sztuki ogrodniczej; hortolo- 
gja ni. sztuka ogrodnicza. 

Hortykułtura ni. ogrodnictwo. 

Horyzont g. widnokrąg; po- 
ziom; zakres, krąg (np. wiedzy, 
umysłu, działalności). 

Horyzontalny ni. poziomy. 

Hosa oh. Hausse. 

Hosanna hebr. zawitaj! Panie 
zbaw nas! wspomóż! zbaw! 

Hosjer ob. Haussier. 

Hcspes-hostis l. cudzoziemiec 
— to nieprzyjaciel. 



Hospice /. (ospis), Hospicjum 
l. klasztor służący za schronie- 
nie dla podróżnych, pielgrzy- 
mów; dom przytułku, schroni- 
sko, przytulisko. 

Hospitant l. w uniwersytetach 
galicyjskich: słuchacz uniwersy- 
tetu nie zapisany do rzędu stu- 
dentów, lecz uczęszczający na 
prelekcje w charakterze gościa; 
uczestnik jakiegoś klubu poli- 
tycznego, ale nie jako członek 
zwykły, lecz jako gość. 

Hospodar mir. pan, tytuł pa- 
nujących w dawnej Litwie, oraz 
książąt na Multanach i Woło- 
szczyźnie. 

Hossa ob. Hausse. 

Hcsti frontem, pectus amico 
l. nieprzyjacielowi stawić czoło, 
przyjacielowi serce. 

Hostja l. Komunikant, opłatek 
poświęcony spożywany przy Ko- 
munji Św.; Przenajświętszy Sa- 
krament. 

Hotel /. dom w którym stają 
podróżni, zajazd. 

Hotel garni /. mieszkanie do 
najęcia z urządzeniem domo- 
wym i usługą, hotel. 

Hotel Lambert, pałac książąt 
Czartoryjskich w Paryżu, mie- 
szczący zakład naukowy dla Po- 
lek. 

Hotentot, murzyn z południo- 
wej Afryki; przen. -człowiek dzi- 
ki bez oświaty. 

Housekeeper a. (hanskijjer) 
gospodarz lub gospodyni domu; 
csoba, której powierzono zawia- 
dywanie gospodarstwem domo- 
wem; zarządca domu. 

House of Commons a. (hans 
of kommóns) izba gmin w par- 
lamencie angielskim. 

House of Lords a. Peers 
(iicu.s of lords a. pirs) izba lor- 



Hou 



242 



Hum 



dów a. parów (w parlamencie 
angielskim). 

House cf Representatives a. 
(haus of reprezentatiws) w kon- 
gresie Stanów Zjed. izba niższa 
(odpowiadająca izbie posłów w 
parlamentach europejskich). 

Hswasi, lud góralski, zamiesz- 
kujący wnętrze Madagaskaru, 
do 1895 r. panujący nad całą 
wyspą. 

How do you do a. (hau dii ju 
du) jak się pan (pani) mie- 
wasz? (słowa przywitania). 

Hozanna ob. Hosanna. 

Hoży mir. czerstwy, żwawy. 

H. P. skr. horse power a. 
(hors paur) siła konia jako jed- 
nostka miary siły (mianowicie 
siła potrzebna do podźwignięcia 
w czasie jednej sekundy 75 ki- 
logramów na wysokość jednego 
metra czyli 550 funtów na wy- 
sokość jednej stopy). 

Hrabia n. [czes.~] tytuł, po- 
średni między baronem a mar- 
grabią. 

Huf n., Hufiec oddział wojska 
nieoznaczonej liczby; kupa, za- 
stęp. 

Hugonoci /. wyznawcy nauki 
Kalwina we Francji (w XVI w. 
prześladowani jako innowiercy). 

Huis cios /. (iii kio) przy 
drzwiach zamkniętych. 

Huissier /. -(uisje) odźwierny; 
woźny przy sądach. 

Hujus anni l. tego roku. 

Hujus mensis l. tego miesiąca. 

Hukier hol. dwumasztowa łódź 
rybacka holenderska. 

Hulaszczy mir. birbancki, roz- 
pustny. 

Huligan ob. Chuligan. 

Hultaj mir. nicpoń, gałgan, 
włóczęga, próżniak, wisus. 

Humana non sunt turpia l. 



(co) ludzkie (to) nie hańbi, nie 
szpeci. 

Humaniora l. nauki wszech- 
stronnie kształcące, głównie ła- 
cina i greka; literatura kla- 
syczna. 

Humanista ni. człowiek wy- 
kształcony wszechstronnie na 
podstawie klasycyzmu; humani- 
styczne studja, studja, do któ- 
rych potrzebną jest dokładna 
znajomość języków starożyt- 
nych. 

Humanitarny ni. ludzki, łago- 
dny, oparty na oświacie i miło- 
ści' bliźniego; h-e nauki, zajmu- 
jące się umysłową stroną czło- 
wieka. 

Humanitaryzm ni. kierunek 
komunistyczny we Francji około 
r. 1839; zwolennicy jego głosili 
równość i braterstwo ludzi i 
wierzyli w bezgraniczne dosko- 
nalenie się człowieka (od tytułu 
wydawnictwa: „Journal huma- 
nitaire"). 

Humanitas l. angielskie Hu- 
manity (hjumanity) ludzkość. 

Humanizm ni. kierunek, przyj- 
mujący - nauki, sztukę i literatu- 
rę grecko-rzymską jako najlep- 
szy środek kształcący i doskona- 
lący umysłowość ludzką. 

Humanizować ni. czynić ludz- 
kim, łagodzić, uobyczajać; hu- 
manizowana ospa, szczepionka 
ospy zaczerpnięta z człowieka 
dla zaszczepienia jej na innym 
człowieku. 

Humanum est errare ł. ludzką 
rzeczą jest błądzić. 

Humbug a. szarlatanerja a- 
merykańska, blaga, kłamstwo, 
oszustwo; kaczka, puf. 

Humerał śrl. biała chusta, 
którą kapłan okrywa szyję i ra- 
miona podczas Mszy świętej. 



Hum 



243 



Hut 



Humiliter ł. biednie, ubogo; 
podle, uniżenie. 

Hummock a. (humuk) pagó- 
rek utworzony z kawałów kry 
podbiegunowej, spiętrzonych je- 
den na drugim. 

Humor l. usposobienie, nastrój 
ducha; wesołość, dowcip; wesołe 
i dowcipne traktowanie ludzkich 
słabości; być w dobrym (różo- 
wym) humorze, być bardzo we- 
sołym; żart. być podchmielo- 
nym; humory, płynne składniki 
organizmu ludzkiego (pojęcie 
przestarzałe). 

Humoreska [n.] krótki utwór 
literacki a. muzyczny, pełen po- 
godnego humoru. 

Humorysta ni. autor piszący 
z humorem, dowcipem, rozśmie- 
szająco; uprawiający literaturę 
humorystyczną. 

Humorystyka ni. utwory lite- 
rackie nacechowane humorem; 
wydawnictwa humorystyczne; 
iron. rzeczy lub czyny śmieszne, 
naiwność, niedołęstwo, niekonse- 
kwencje odkrywane w czynach 
ludzkich, niekiedy ze złej woli 
płynących; humorystyczny, po- 
budzający do wesołości, śmie- 
chu; zabawny, wesoły, satyrycz- 
no-dowcipny. 

Humus t. ziemia urodzajna, 
czarnoziem, próchnica. 

Hun, 1. mn. Huns, Hunowie, 
dziki lud azjatycki, który pod 
wodzą okrutnego Attyli w poło- 
wie piątego wieku zalał niemal 
całą Europę pożogą i mordem, 
niszcząc wszystko po drodze; b- 
becnie Hunami nazywają niem- 
ców z powodu bezwzględnego i 
okrutnego prowadzenia wojny w 
połączeniu z niszczeniem cywili- 
zacji i pomijaniem wszelkich 
względów ludzkości. 



Huncfot, Huncwot n. łotr, 
nicpoń. 

Hunderweight a. (ónderwejt) 
centnar angielski = 50 kilogra- 
mom. 

Hundsfeld n. Psie pole. 
Hunter a. (hóntr) koń myśli- 
wski. 

Huragan karaibs. straszna bu- 
rza z wiatrem, gwałtowny wi- 
cher. 

Hurdlerace a. (hórdlrejs) wy- 
ścigi konne połączone z przeska- 
kiwaniem sztucznych przeszkód. 
Huroń, Hurońska formacja, 
grupa skał osadowych azoicz- 
nych młodszych (od nazwy je- 
ziora i plemienia w Am. Półn.) 
Hurry-up! a. (horry óp) spiesz 
się! raźno! 

Hurt n. zbiorowa, ryczałtowa 
sprzedaż a. kupno; hurtem, 
zbiorowo, ryczałtem; hurtowny, 
ryczałtowy, w większej ilości, 
nie drobiazgowy, na wielką ska- 
lę; hurtownik, sprzedający hur- 
tem, ryczałtem; angrosista. 

Hurys, Huryski ar. w wierze- 
niach mahometan wiecznie mło- 
de i piękne dziewice, oczekujące 
wiernych w kraju Mahometa. 

Husarja węg. husarze; pułk 
husarski. 

Husarz węg. dawny jeździec 
polski, ciężko zbrojny, w przy- 
łbicy, ze skrzydłami u ramion, 
zbrojny kopją, kopijnik. 

Hush mcney a. (huśmonej) 
pieniądze dane komuś na to, by 
ten nie ujawnił pewnych kom- 
promitujących faktów; milczko- 
we (ob. Sehweiggeld). 
Huslar mir. gęślarz. 
Husyci, zwolennicy nauki re- 
formatora Husa, sekta religijna 
w Czechach w XV wieku. 
Husydzi ob. Chasydzi. 
Huta n. zakład przemysłowy 



Huz 



244 



Hyz 



przerabiający rudę na metal; 
fabryka szkła; hutnictwo, fabry- 
kacja szkła; otrzymywanie me- 
tali z rud kruszcowych. 

Huzar tcęg. żołnierz lekkiej 
jazdy ubrany z węgierska. 

Hy- ob. także Hi- i Hj-. 

Hybryd, Hybryda ł. stworze- 
nie pochodzące z pomieszania 
dwu rozmaitych gatunków, dwu 
ras; mieszaniec; wyraz utworzo- 
ny z dwuch języków. 

Hybrydyzm ni. mieszanie ras, 
gatunków, krzyżowanie ras. 

Hycel n. czyściciel, oprawca, 
rakarz; łotr, szubrawiec. 

Hydepark a. (hajdpark) pu- 
bliczny park i zwierzyniec w 
Londynie. 

Hydra g. mityczny potwór o 
siedmiu głowach, które po ścię- 
ciu odrastały, zabity przez Her- 
kulesa; rodzaj polipa słodko- 
wodnego; przen. złe ciągle sze- 
rzące się, trudne do wykorzenie- 
nia. 

Hydragyrum g. [ł.~\ merku- 
rjusz, żywe srebro, rtęć. 

Hymen g. u staroż. Greków 
bożek małżeństwa wyobrażany 
w postaci skrzydlatego chłopca 
z zapaloną pochodnią i zasłoną; 
małżeństwo; uroczystość zaślu- 
bin, wesele. 

Hymn g. pieśń uwielbienia, u- 
twór liryczny, odznaczający się 
wyższym polotem myśli, wznio- 
sły treścią i nastrojem; pieśń 
sławiąca wielkość i potęgę a. do- 
broć Boga. 

Hymnologja *g. nauka o hym- 
nach; historja i literatura śpie- 
wu kościelnego. 

Hy per jon g. mit. jeden z Ty- 
tanów, rodzicami jego byli Uran 



i Gea, dziećmi zaś Heljos, Sele- 
ne i Eos; sam Heljos, wcielenie 
światła i piękna. i 

Hyphen a. (hajfen) łącznik, 
kreska łącznikowa między syla- 
bami lub wyrazami, n. p. rzym- 
sko-katolicki; przen. w Stanach 
Zjed. pogardliwa nazwa dla tych 
obcokrajowców, którzy przyjąw- 
szy obywatelstwo amerykańskie 
i wyrzekłszy się wyraźnie przy- 
należności do dawnego kraju, 
mimo to nie są oddani nowej oj- 
czyźnie, ale uczuciami, myślą a 
nawet postępowaniem tkwią ra- 
czej w dawnym kraju, n. p. Ger- 
man - American, t. j. niemiec- 
arnerykanin (tacy półobyw T atele 
mogą być zwłaszcza podczas 
wojny niebezpieczni i szkodliwi, 
jeśli interesy danych państw są 
sprzeczne i wrogie, jak w wy- 
padku Niemiec i Ameryki, albo 
przeciwnie pożyteczni, jeśli in- 
teresy i tendencje obu narodów 
są zgodne, jak w wypadku Pol- 
ski i Ameryki). 

Hyphenated citizen a. (hajfe- 
nejted sitizen) obcokrajowiec, 
który przyjął obywatelstwo no- 
wego kraju, ale mimo to jeszcze 
uczuciami, myślą i postępowa- 
niem tkw T i w sw r ej dawnej oj- 
czyźnie, n. p. niemiec-ameryka- 
nin; pół-obywatel (ob. Hyphen). 

Hypostyl *g. kryty krużga- 
nek, kryta kolumnada. 

Hyr, Chyr węg. [słc.~\ głos, e- 
cho; wieść, pogłoska; rozgłos. 

Hyz, Chys, wiatr pomyślny, 
bijący prosto w żagle. 

Hyzop g. roślina aromatyczna 
używana do potraw i jako le- 
karstwo. 



Ibe 



245 



Ide 



I. 



Ib. a. Ibid. skr. Ibidem ł. tam- 
że, w tym samym miejscu, w 
tymże dziele, na tejże stronicy. 

Iberja g.-l. starożytna nazwa 
Hiszpanji i Portugalji. 

Ibi pa tri a, ubi bene 1. ob. Ubi 
bene etc. 

Ibis g. ptak czaplowaty, żyją- 
cy w Afryce Północnej, czczony 
jako święty przez dawnych 
Egipcjan. ■_ ^ . 

Iblis, Eblis ar. wódz szatanów, 
duch ciemności (u Mahometan). 

Ibn a. Ebn, Ben ar. syn. 

Ibsenista ni. zwolennik ibse- 
nizmu; naśladowca Ibsena. 

Ibsenizm kierunek w literatu- 
rze dramatycznej przypomina- 
jący charakterystyczne " cechy 
dramatów Ibsena, jako to: roz- 
trząsanie jakiegoś problemu 
społeczno-etycznego za pomocą 
beznadziejnej zwykle walki jed- 
nostki wybujałej, moralnie wy- 
soko stojącej z otoczeniem po- 
wszedniem, pełnem konwencjo- 
nalnego kłamstwa obyczajowe- 
go; przen. walka, borykanie się 
z hypokryzją, powszednością, 
kłamstwem etycznem lub spo- 
łecznem. 

I. C. skr. Jezus Chrystus, 

Ica skr. Jewish Colonisation 
Association (ob.). 

Iceberg skand, (isberg a. ajs- 
berg) góra lodowa pływająca po 
morzu. 

Iceblink a. (ajsblink) biały 
odblask śniegów i lodów na nie- 
bie podbiegunowym. 

Ice cream soda a. (ajs krim 
soda) woda sodowa z lodami (u- 
lubiony chłodnik amerykański). 

Ich kenne meine Pappenhei- 



mer n. wiem dobrze z kim mam 
do czynienia. 

Ichneumon g. szczur Faraona, 
czczony w staroż. Egipcie dla 
tego, że zjadał jaja krokodyle. 

lchnografja *g. sztuka kreśle- 
nia planów. 

Ichor g. u Homera: krew bo- 
gów. 

Ichtjofag g. człowiek żywiący 
się rybami. 

Ichtjografja *g. opisanie ryb. 

Ichtjolit *g. skamieniałość ry- 
by przedpotopowej. 

Ichtjolog *g. uczony znawca 
ryb, opisujący ryby. 

Ichtjologja *g. historja natu- 
ralna ryb. 

Ichtjomis *g. ptak kopalny 
uzębiony z kadłubem ryby. 

Ichtjomorficzny *g. mający 
kształt rybi. 

Icbtjomorfit. Ichtjotypolit *g. 
odcisk ryby na kamieniu. 

Ichtjosaurus *g. rybo- jaszczur 
(olbrzymie zwierzę przedpoto- 
powe). 

Ictus gratiosus ł. dosl. cios ła- 
ski: cios ostatni, śmiertelny. 

Iczoglan, Iczogłan tur. poko- 
jowiec turecki. 

Id. skr. ob. Idem. 

Idea g. pojęcie, wyobrażenie, 
pomysł, myśl, pogląd; myśl 
przewodnia; istota rzeczy; cel 
dążeń; ideowiec, człowiek dzia- 
łający w jakim kierunku nie dla 
interesu własnego ale dla idei. 

Ideacja ni. władza umysłowa 
wytwarzania pojęć; działanie 
wyobraźni; wytwarzanie i łącze- 
nie pojęć. 

Idealista ni. zwolennik ideali- 
zmu zapatrujący się na rzeczy 



Ide 



246 



Wj 



idealnie, nie tak jak rzeczywis- 
tość wskazuje; marzyciel. 

Idealistyczna filozofja ob. 
Idealizm. 

Idealizm nł. dążenie do jak- 
najwyższej doskonałości; kiero- 
wanie się ideałami i ideami a 
lekceważenie warunków rzeczy- 
wistych; marzycielstwo; teorja 
filozoficzna, według której my 
nie znamy przedmiotów, tylko 
wrażenia od nich odbierane, te 
więc jedynie mają dla nas byt 
rzeczywisty (przeciwieństwo — 
realizm); i. realny teorja filozo- 
ficzna usiłująca pogodzić idea- 
lizm z realizmem; i. w estety- 
ce: wymaganie, ażeby sztuka w 
utworach swoich upiększała, u- 
doskonalała zjawiska spotykane 
w przyrodzie. 

Idealizować ni. kształtować 
coś podług wyobrażenia idei, dą- 
żyć do urzeczywistnienia wyma- 
rzonej doskonałości, wyobrażać 
sobie, że coś jest doskonałym, 
upiększać w myśli; przeceniać. 

Idealny l. urojony, wymarzo- 
ny, doskonała, wzorowy; istnie- 
jący tylko w myśli, ale nie w 
rzeczywistości; duchowy; ide- 
alniee, przyjmować cechy ideału, 
stawać się idealnym. 

Ideał l. wcielenie idei; cel dą- 
żeń szlachetnych, wzór niedości- 
gniony, doskonałość; osoba u- 
wielbiana. 

Idee fixe /. (ide fiks) newna 
myśl stale zajmująca umysł; u- 
rojenie, które się kogoś uczepi; 
zboczenie umysłowe. 

Ideja ob. Idea. 

Idem l. ten sam, to samo, po- 
dobnież; i. per idem, dowodzić 
tego samego przez to samo. 

Idem Accio, quod Titio jus 
esto ł. równe prawo dla wszyst- 



kich (tak dla Akcjusza jak i dLa 
Ticjusza). 

Identyczny ni. taki sam, jed- 
nakowy, równoznaczny; iden- 
tyczność, tożsamość, jedno- 
znaczność. 

Identyfikacja nł. utożsamie- 
nie; identyfikować, brać jedno 
za drugie; uważać dwa przed- 
mioty za jednakowe; utożsa- 
miać. 

Ideodynamiczny ob. Ideomoto- 
ryjny. 

Ideogienja *g. nauka o po- 
wstawaniu wyobrażeń, pojęć. 

Ideografja *g. pismo używa- 
jące zamiast naszych głosek — 
znaków, wyrażających pojęcia, 
np. pismo chińskie. 

Idcogram *g. znak ideogra- 
ficzny, znak na piśmie, wyraża- 
jący pojęcie. 

Ideolog *g. marzyciel. 

Ideologj a *g. nauka o poję- 
ciach, o ideach; marzycielstwo, 
rojenie pozbawione realnych lub 
praktycznych podstaw. 

Ideomotoryjny nł. ośrodek, 
miejsce w mózgu, będące siedli- 
skiem wyobrażenia ruchowego 
oraz będące miejscem wyjścia 
bodźca wywołującego ruch; i-e 
ruchy, wykonywane bezwiednie 
podczas myślenia o nich. 

Ideoplastja *g. wpływ wyo- 
braźni na ciało; wpływ jej na 
przedmioty znajdujące się ze- 
wnątrz osoby, która powzięła 
jakieś wyobrażenie. 

Id est l. to jest, to znaczy. 

Id facere laus est, quod decet, 
non quod licet l. chwałą jest czy- 
nić to, co się godzi, a nie to co 
można. 

Idjoblasty *g. komórki roślin- 
ne różne od sąsiednich komórek 
tkanki jednorodnej. 



Idj 



247 



Ign 



Idjodynamiczny *g. będący 
źródłem własnej siły. 

Idjoelektryczne *g. ciała, złe 
przewodniki elektryczności. 

Idjolatrja *g. uwielbianie sie- 
bie samego. 

Idjom, Idjomat g. narzecze 
prowincjonalne, djalekt, gwara. 

Idjornatografja, Idjomatolo- 
gja g. nauka o gwarach, opis 
narzeczy, badanie narzeczy. 

idjopatyczny *g. właściwy so- 
bie, samodzielny; idjopatyczna 
choroba, samoistna, niezależna 
od innej choroby. 

Idjoplazma *g. część proto- 
plazmy. 

Idjosynkrazja *g. usposobienie 
organizmu do odczuwania popę- 
du lub wstrętu ku pewnym rze- 
czom, zapachom, barwom i t. p. 

Idjota g.-ł. niedołężny umysło- 
wo, głupowaty; nieuk; idj ociec, 
niedołężnieć pod względem umy- 
słowym; stawać się idjota, 

Idjotykon g. słownik wyrazów 
gwarowych używanych w jakiej 
okolicy. 

Idjotyzm *g. właściwość ję- 
zyka lub narzecza; niedołęstwo 
umysłowe, głupowatość. 

Idler a. (ajdler) bezczynny, 
próżniak, człowiek nie zajmują- 
cy się pracą produktywną, spo- 
łeczeństwu potrzebną, ale czemś 
błahym i nieproduktywnym. 

Idol g.-ł. wyoorażenie bożka; 
bożyszcze. 

Idolatrja g. bałwochwalstwo. 

I don't care a. (aj dorit kier) 
nie db?m o to; nic mi na tern 
nie zależy; mniejsza o to; nie 
staram się o to. 

Idy ł. dzień 15-sty marca, ma- 
ja, czerwca, października; dzień 
13-sty innego miesiąca (u staro- 
żytnych rzymian). 

Idylla g.-ł. obrazek z życia 



I sielskiego, sielanka; poemat sie- 
! lankowy, bukolika; idyliczny, 
sielankowy, pasterski, prosty, 
l niewinny. 

Ignayis semper feriae sunt ł. 
leniuchy mają zawsze święto. 

Ignem igne incitare l. dolewać 
oliwy do ognia. 

Igni et ferro ł. ogniem i mie- 
czem. 

Ignis et aąuae interdictio ł. 
zakaz ognia i wody (formuła 
używana w staroż. Ezymie prze- 
ciwko wypędzanym z kraju). 

Ignis fatuus l. błędny ogień, 
złudne światło (pokazujące się 
w nocy nad moczarami i wpro- 
wadzające w błąd podróżnych) ; 
przen. ułuda, mamidło. 

Ignominja ł. hańba, sromota, 
zniewaga. 

IgnGiamus et ignorabimus L 
nie wiemy i wiedzieć nie będzie- 
my (słynne orzeczenie Du Bois 
Raymonda, fizjologa berlińskie- 
go, dotyczące kwestji będących 
poza granicami naszego pozna- 
wania przyrody). 

Ignorancja ł. niewiadoir.cść, 
nieświadomość, brak nauki, nie- 
uctwo. 

Ignorant ł. nieświadomy cze^ 
go, nieuk, człowiek ciemny. 

Ignorantia juris nocet l. nie- 
znajomość prawa szkodii. 

Ignorantyzm ni. system u- 
trzymywania ciemnoty. 

Ignoratio elenchi ł. zgubienie 
wątku w rozumowaniu. 

Ignoratio legis, Ignoratio ju- 
ris Ł nieznajomość prawa; i. le- 
gis neminem excusat nieznajo- 
mość prawa nie uniewinnia ni- 
kogo. 

Ignorować l. nie chcieć o czym 
wiedzieć, nie chcieć znać, lekce- 
ważyć; patrzeć przez szpary na 
kogo a. na co. 



Ign 



248 



Iii 



Ignoscas aliis multa, nihil tibi 

l. przebaczaj innym wiele, nic 
sobie. 

Ignoti nulla cupido ł. nie po- 
żądamy tego, czego nie znamy. 

Ignotum per ignotius ł. nie- 
znane (niewiadome) przez je- 
szcze bardziej nieznane {domyśl. 
objaśniać). 

Ignotus l. nieznany. 

Igumen ob. Ihumen. 

I. H. S. skr. In noc signo a. in 
hoc salus: w tym znaku (zwy- 
ciężysz), tu zbawienie; też skr. 
Jesum habemus socium: Jezusa 
mamy za towarzysza (godło je- 
zuitów). 

Ihumen g. \rtiłr.~\, ihumenja, 
przełożony (przełożona) klasz- 
toru obrządku wschodniego. 

Ikar g. mit. młodzieniec, któ- 
ry na skrzydłach woskiem przy- 
lepionych wzniósł się w górę, a 
gdy słońce stopiło wosk, spadł 
w morze; lot Ikara, doznanie 
zawodu w zbyt śmiałych i am- 
bitnych projektach; poloty Ika- 
ra, zbyt wysokie, niedoścignione 
dążenia. 

Ikar ja g. wymarzona kraina 
szczęścia (nazwa z utworu ko- 
munisty franc. Cabefa). 

Ikona a. Ikon g. [r.] obraz 
święty. 

Ikonodul *g. obrońca czci o- 
brazów świętych. 

Ikonografja *g. opisanie sta- 
rożytnych obrazów i posągów; 
badanie obrazów, rzeźb i utwo- 
rów sztuki chrześcijańskiej pod 
względem religijno - historycz- 
nym. 

Ikonoklasta *g. przeciwnik 
czci obrazów; burzyciel obra- 
zów, obrazoburca. 

Ikonolatrja g. (późń.) czcze- 
nie obrazów, jako uzmysłowie- 
nia bóstw i świętości. 



Ikonologja g. znajomość sym- 
bolicznego znaczenia obrazów, 
znajomość .sposobów używania 
symbolów w obrazach. 

Ikonostas g. [r.] ścianka z 
obrazami pomiędzy nawą a prez- 
biterjum w cerkwiach. 

Ikosaedr g. dwudziestościan, 
bryła foremna, ograniczona 
dwudziestu trójkątami równo- 
bocznemi. 

II a perdu son latin /. (U a 
perdu są łatę) stracił głowę, za- 
pomniał języka w gębie. 

Ilarcha g. dowódca oddziału 
jazdy w staroż. Grecji. 

Ildiz-Kjosk, rezydencja sułta- 
na w Konstantynopolu. 

Ile g. w daw. wojsku greckim 
oddział jazdy z 200 ludzi. 

II fait le bon apótre /. (U fe 
16 bą napotr) udaje dobrego 
człowieka (apostoła), ale nie 
można mu ufać. 

II faut avoir le courage de 
ses opinions /. (U jo tawuar 16 
kuraż do se zopinją) trzeba 
mieć odwagę swoich przekonań. 

II faut laver son lingę sale 
dans la familie /. {U fo lawę są 
lęż sal da n la famij) nie wywle- 
kać brudów rodzinnych. 

II faut que la jeunesse se 
passe /. (U fo ko la żones so 
pas) trzeba, żeby się młodość 
wyszumiała. 

II faut souffrir pour etre belle 
/. (U fo sufrir pur etr bel) trze- 
ba i przecierpieć, chcąc być 
piękną. 

Iliacos intra muros peccatur 
et extra l. dosl. wewnątrz tro- 
jańskich murów grzeszy się i 
zewnątrz: wina po jednej i po 
drugiej stronie. 

Ilium g. poetyczna nazwa 
miasta Troje, sławnego z wojny 
trojańskiej. 



Ilj 



249 



Ilu 



Ujada g. epopeja Homera o 
wojnie Trojańskiej. 

Illacja śrl. żądanie jednej ze 
stron hipotecznego zabezpiecze- 
nia praw, w drodze procesu do- 
chodzonych; wniesienie do sądu, 
że pominięto czyn ważny przy 
wprowadzeniu sprawy; dochód, 
przychód; illacyjny, jednostron- 
ny. 

Ulata śrl. dosL wniesione; ma- 
jątek posagowy żony, wiano, po- 
sag. 

Illegalny ł. nielegalny. 

Illegitimi tori l. nieprawego 
łoża, nieprawy. 

Ule hodie et ego cras l. on 
dziś a ja jutro. 

Illicite l. w sposób niedozwo- 
lony. 

Illogistyczny *g. nielogiczny. 

Illustrissime ! ł. najdostojniej- 
szy! najprzewielebniejszy! (ty- 
tuł nadawany wyższym duchow- 
nym i rektorom uniwersytetów). 

II ne faut jurer de rien /. (U 
no fo żiire do rję) nie trzeba się 
niczego zarzekać. 

II ne faut prendre rien au tra- 
gique, ii faut prendre tout au 
serieux /. (U no fo pra n dr rję 
no trażik, ii fo prandr tu to se- 
rio) niczego nie trzeba brać tra- 
gicznie, wszystko trzeba brać 
rozważnie. 

II n'est pire sourd que celui 
qui ne veut entendre /. (U ne pir 
sur ko sólui ki no wó ta n ta n dr) 
najbardziej głuchy jest ten, kto 
nie chce słyszeć. 

II n'est point de sot metier, 
ii n'y a que de sottes gens /. (ił 
ne puę do so metje, U nja ko do 
sot ża n ) niema głupiego rzemio- 
sła, tylko ludzie bywają głupi 
(każde rzemiosło jest godne po- 
szanowania, lecz niezawsze lu- 



dzie umieją swoje rzemiosło wy- 
konywać). 

11 n'est si bonne societe qui ne 
se quitte /. (U ne si bon sosjete 
ki no so kit) nawet i najbardziej 
dobrane towarzystwo rozstaje 
się. 

II n'y a pas de bonne fetę 
sans lendemain /. (U nja pa do 
bon fet san la»dmę) po każdym 
święcie następuje dzień powsze- 
dni (o który zawczasu trzeba 
także się troszczyć). 

II n'y a que le premier pas 
qui coute /. (U nja ko 16 prom je 
pa ki kut) dosł. tylko pierwszy 
krok wymaga wysiłku: najtrud- 
niej zdecydować się; początek 
najtrudniejszy. 

Ilota ob. Helota. 

Iluminacja l. nadzwyczajne o- 
świetlenie gmachów, ulic z po- 
wodu uroczystości; kolorowanie 
farbami. 

Iluminat i. dosł. oświecony: 
zwolennik powrotu ludzkości do 
urządzeń patrjarchalnych (na- 
zwa wolnomyślnych sekciarzy 
niemieckich z końca wieku 18go, 
którzy stawiali sobie za cel sze- 
rzenie oświaty w duchu swych 
pojęć o wolnej woli i religji na- 
tury). 

Iluminator ł. ten, kto oświe- 
tla: okna, kajuty okrętu; kolo- 
rujący rysunki farbami. 

Iluminować l. oświetlać uro- 
czyście świecami, latarkami; o- 
zdabiać farbami, kolorować. 

Ilustracja ł. rysunek dodany 
celem objaśnienia; czasopismo 
perjodyczne ozdobione rycina- 
mi; przen. fakt przytoczony ja- 
ko przykład dla stwierdzenia 
jakiej myśli ogólnej, objaśnie- 
nie. 

Ilustrator l. rysownik robiący 
ilustracje; objaśniający fakty. 



Ilu 



250 



Imm 



Ilustrować ł. ozdabiać; objaś- 
niać tekst rysunkami; ozdabiać 
rycinami, wyjaśniać, wyświetlać. 

Iluzja ł. złudzenie; delikatna 
jedwabna tkanina przezroczy- 
sta; iluzyjny ob. Iluzoryczny. 

Iluzjonerstwo, karmienie się 
złudzeniami, kierowanie się na- 
dziejami złudnemi, nieziszczal- 
nemi. 

Iluzjonista ni. dający się po- 
wodować złudzeniom. 

Iluzjonizm ni. teorja, według 
której wszystko, co poznajemy, 
jest złudzeniem naszym. 

Iluzoryczny ni. złudny, zwod- 
niczy, pozorny. 

II y a des juges a Berlin /. (U 
ja de żiiż a Berle} dosl. są^ sę- 
dziowie nawet w Berlinie, spra- 
wiedliwość wszędzie zwycięży. 

Imaginacja l. wyobraźnia, 
fantazja; urojenie, przywidze- 
nie; imaginacyjny, urojony, ist- 
niejący tylko w wyobraźni; 
skłonny do urojeń. 

Imaginatyk ni. chory na ima- 
ginację, fantastyk, pełen przy- 
widzeń. 

Imaginować l. wymyślić, wy- 
marzyć, przedstawiać sobie w 
myśli, wyobrazić sobie. 

Imago l. obraz, wizerunek; o- 
wad zupełnie wykształcony. 

Imakulacyjny l. nieskazitelny. 

Imam, Iman ar. uczony du- 
chowny mahometański, przeło- 
żony meczetu, sędzia duchowny. 

Imanencja, Imanentny ob. Im- 
manencja, Immanentny. 

Imatrykulacja, Imatrykulo- 
wać ob. Immatrykulacja, Imma- 
trykulować. 

Imaż /. obraz, wyobrażenie. 

Imberb l. młodzieniaszek, go- 
ło wąs. 

Imbibicja ni. wsiąkanie; zdol- 
ność pochłaniania wody właści- 



wa tkankom zwierzęcym i roś- 
linnym. 

Imbrem in cribrum gerere ł. 
lać wodę na przetak. 

Imbroglio tu. {imbroljo) za- 
mieszanie, zawikłanie; w muz. 
złączenie dwóch tematów mu- 
zycznych o różnym takcie. 

Imbryk tur. naczynie do na- 
parzania herbaty, kawy. 

Imigracja, Imigrować ob. Im- 
migracja, Immigrować. 

Imitacja l. naśladowanie, na- 
śladownictwo, rzecz podrobiona. 

Imitator l. naśladowca. 

Imitatorum servum pecus l. 
naśladowców niewolnicza trzoda. 

Imitować i. naśladować, pod- 
rabiać co; być podobnym; wy- 
glądać jak co. 

Immaculata l. Niepokalana; 
I. Conceptio, Niepokalane Po- 
częcie N. Marji Panny. 

Immanencja l. przyrodzona 
właściwość jakiego przedmiotu, 
w nim tkwiąca; w teologji: nie- 
cdłączność przyrody od ducha 
bożego, który w niej tkwi. 

Immanentny l. wewnętrzny, 
tkwiący w jakiej rzeczy a. poję- 
ciu, właściwy tej rzeczy, temu 
pojęciu. 

Immaterjalizm ni. pogląd 
przeciwny materjalizmowi, u- 
znający duszę za istotę niecie- 
lesną; pogląd zaprzeczający by- 
tu materji, uznający ducha za 
byt jedyny. 

Immatrykulacja ni. wpisanie 
w poczet studentów uniwersyte- 
tu; wpisanie do publicznych re- 
jestrów w trybunale. 

Immatrykulować śrl* zapisy- 
wać- w poczet studentów uniwer- 
sytetu; zapisywać do publicz- 
nych rejestrów w trybunale. 

Immaturitas l. niedojrzałość. 



Imm 



251 



Imp 



Immediate ł. wprost, bezpo- 
średnio. 

Immensum gloria calcar ha- 

bet ł. sława dodaje bodźca. 

Immerito l. nie zasłużenie. 

Immersja l. część składowa 
mikroskopu zanurzana w płynie, 
używana przy badaniu bakterji; 
zanurzenie, pogrążenie (np. w 
płynie); w astron. wejście jakiej 
planety w cień innej planety. 

Immigracja Ł przybycie osad- 
ników obcych do jakiego kraju 
z zamiarem stałego osiedlenia 
się; napływ obcej ludności, przy- 
wędrowanie. 

Immigrant ł. przybysz, kolo- 
nista, osiedleniec. 

Immisja l. urzędowe wprowa- 
dzenie w posiadanie. 

Immobilja l. nieruchomości, 
majątek nieruchomy. 

Immorteie /. kwiatki nie- 
śmiertelniki. . 

Immumtacja nL uwolnienie 
od czego, od podatków, od obo- 
wiązków. 

Immuiiitas L, Immunitet [n.] 
uwolnienie od płacenia podat- 
ków i innych powinności, np. u- 
wolnienie duchowieństwa i ma- 
jątków kościelnych; swoboda, 
przywilej. 

Imimmizacja nL zabezpiecze- 
nie przed szkodliwym wpływem 
jakiego zarazka chorobotwórcze- 
go, uodpornienie. 

Immunizować ni. zabezpieczyć 
od jakiej choroby zaraźliwej, za- 
kaźnej; uodpornić. 

Immu Temmu, potomek bogi- 
ni Arnaterasu, pierwszy mikado 
japoński (VII wiek prz. Chr.), 
protoplasta dynastji do dziś pa- 
nującej w Japonji. 

Imortalizacja ni. unieśmier- 
telnienie, zapewnienie wiecznej 
pamięci. 



Imp. skr. Imperativus, Impe- 
rator, Imperjum (ob.). 

Imparcjalny ni. bezstronny; 
imparcjalność, bezstronność. 

Imparitas l. nierówność; i. sta- 
tus, nierówność stanu; zarzut 
impartitatis, zarzut nierówności 
pochodzenia, zarzut nieszlachec- 
kiego pochodzenia, zrobiony ko- 
mu przez szlachcica. 

Impas /. ulica bez wyjścia; w 
grze w karty, bicie karty młod- 
szą, zamiast starszą, w nadziei 
że przejdzie. 

Impasto w. malować, Impasto- 
wać, w malarstwie: nakładać 
farby w niektórych miejscach 
grubiej. 

Impatrować l. umacniać, u- 
twierdzać. 

Impavidum ferient ruinae Ł 
niewzruszonego przywalą gruzy 
świata. 

Impeachment a. (impiczment) 
oskarżenie wniesione przez Izbę 
niższą do Izby wyższej i mini- 
strów przeciw urzędnikowi pań- 
stwowemu o przestępstwo w 
sprawowaniu urzędu. 

Impedimenta l. (1. mn.) bagaż 
wojsk w pochodzie. 

Impedimentum ł. przeszkoda, 
zawada; i. dirimens przeszkoda 
do zawarcia małżeństwa, które 
jednak staje się ważnym, gdy 
je zs,warto, nie bacząc na tę 
przeszkodę; i. impediens, prze- 
szkoda do zawarcia małżeństwa, 
która je czyni nieważnym nawet 
gdy zostało zawarte. 

Impedjować ł. przeszkadzać, 
wstrzymywać. 

Impedycja ł. zawikłanie, prze- 
szkody. 

Impegnować śrl. dać albo 
wziąć w zastaw. 

Impenitencja ni. zatwardzia- 
łość w grzechu. 



Imp 



252 



Imp 



Imperare sibi maximum impe- 
rium est ł. rozkazywać sobie 
jest największym dowództwem. 

Imperativus ł. tryb rozkazują- 
cy, rozkaźnik. 

Imperator l. cesarz; u staroż. 
Rzymian naczelny wódz wojsk. 

Imperatyw l. nakaz katego- 
ryczny, reguła moralna, po- 
twierdzona własnym przekona- 
niem; zasada moralna obowią- 
zująca powszechnie i bezwzględ- 
nie; w gramatyce: tryb rozka- 
zujący, rozkaźnik; w etyce Kan- 
ta: i. kategoryczny, nakaz mo- 
ralny, za którym iść należy bez 
względu na cel lub skutki. 

Imperfectum ł. czas przeszły 
niedokonany, trwający. 

Imperfekcja l. niedokładność, 
wada. 

Imperial /. wielki format pa- 
pieru około 30 cali szerokości i 
20 wysokości; siedzenie na 
wierzchu omnibusu; rodzaj tań- 
ca francuskiego ośmioosobowe- 
go, z figurami. 

Imperium summum l. naj- 
wyższa władza, naczelne do- 
wództwo. 

Imperjalista nł. zwolennik i 
stronnik cesarstwa; zwolennik 
imperjalizmu. 

Imperjalizm nł. rządy oparte 
na sile wojskowej; dążenie do 
rozszerzenia państwa lub wpły- 
wów państwowych na inne, są- 
siednie terytorja; idea panowa- 
nia nad światem. 

Imperiał l. [r.] moneta złota 
= 15 rublom (daw. 10 rublom). 

Imperjum ł. cesarstwo, pań- 
stwo. 

Impersonaliter ł. nieosobiście, 
nie we własnej osobie. 

Impertynencja ł. niegrzecz- 
ność, grubjaństwo, zuchwalstwo., 
obelga. 



Impertynent l. grubjanin, zu- 
chwalec, obrażający; imperty- 
nencki, niegrzeczny, ubliżający, 
zuchwały; uderzający, zwraca- 
jący uwagę. 

Impertynent-blond /. rudawo- 
złotawy kolor włosów. 

Impet ł. pęd, siła; zapęd, u- 
niesienie; napad. 

Impetuoso iv. w muz. z zapę- 
dem, ogniście, burzliwie. 

Impetycja ni. roszczenie pre- 
tensji, praw. 

Impetyk ni. człowiek poryw- 
czy, popędliwy, gwałtowny; im- 
petyczny, porywczy, popędliwy, 
unoszący się; gwałtowny, niepo- 
hamowany. 

Implantować ni. wszczepić, o- 
sadzić. 

Implecja ł. produkcja roczna 
soli w kopalniach. 

Implicite ł. włącznie. 

Implikacja l. wplątanie kogo 
w co, wciągnięcie; zaangażowa- 
nie, przypozwanie do sprawy; 
tkwienie. 

Implikować l. wciągać, wmie- 
szać, wplątać, zaangażować (do 
jakiej sprawy). 

Imploracja ł. oskarżanie, bła- 
ganie o pomoc. 

Implorant l. oskarżyciel. 

Implorat l. oskarżony. 

Imponderabilia l. ciała nie- 
ważkie (do nich zaliczano daw- 
niej światło, magnetyzm, elek- 
tryczność i t. p.). 

Imponować ł. wzbudzać po- 
szanowanie, podziw lub obawę; 
chcieć przewodzić nad kim; oka- 
zywać swoją wyższość; pysznić 
się. 

Imponujący l. okazały, wspa- 
niały; pyszny, dumny. 

Import [a.], Importacja śrl. 
przywóz towarów z zagranicy. 



Imp 



253 



Imp 



Importancja śrł. dochód, zna- 
czenie, waga. 

Importer /. kupiec sprowadza- 
jący towary z zagranicy. 

Importować i. wprowadzać a. 
dowozić do kraju towary z za- 
granicy; importowany, zagra- 
niczny. 

Importunja ni. natręctwo. 

Importunować ni. nalegać. 

Impossibile est satiram non 
scribere l. niepodobna nie pisać 
satyry. 

Impossibilia t. dosl. rzeczy 
niemożliwe; u scholastyków: 
ideje nie mogące istnieć z natu- 
ry rzeczy. 

Impost w. wyskakujący gzyms 
filaru, na którym opiera się dol- 
ne zakończenie sklepienia lub 
arkady. 

Impostor l. oszust, szczególnie 
taki, który podszywa się pod 
czyjąś godność lub tytuł; fałszu- 
jący pisma i zdania innych; bro- 
niący rozmyślnie twierdzeń 
przekręconych i błędnych. 

Impostura l. oszustwo. 

Impotencja ł. płciowa niemoc 
męska. 

Impotens Ł mężczyzna nie- 
zdolny pod względem płciowym; 
niedołężny. 

Impozycja l. położenie rąk na 
kogo n. p. w celu błogosławień- 
stwa; nałożenie podatków; diim- 
ne obejście się; narzucanie swej 
woli. 

Impregnacja ni. nasycenie 
ciała stałego cieczą, roztworami. 

Impregnować l. nasycać cie- 
czą jakie ciało porowate (np. 
włókna drzewne a. jakie tkani- 
ny) ; zapładniać. 

Imprekaeja ł. przekleństwo, 
złorzeczenie; zaklinanie. 

Impres l. sztuka drukarska. 

Impresario iv. przedsiębiorca 



przedstawień cyrkowych, teat- 
ralnych, koncertowych i t. p. 

Impresja l. wrażenie, nacisk, 
wywarcie wpływu; skutek; wyo- 
brażenie. 

Impresjonista ni. poeta a. ma- 
larz tworzący zgodnie z wyma- 
ganiami i wskazówkami impre- 
sjonizmu. 

Impresjonizm ni. kierunek w 
malarstwie, starający się oddać 
przedmioty (zwłaszcza przyro- 
dę) według wrażeń odebranych 
przez artystę, t. j. tak jak arty- 
sta dany objekt w danej chwili 
widzi, a nie jakim ten objekt 
jest w rzeczywistości; w podob- 
nem znaczeniu pojęcie to odnosi 
się i do literatury.. 

Impreza w. zamysł, przedsię- 
wzięcie; przedsiębiorstwo np. 
teatralne, koncertowe. 

Imprimatur l. „wolno druko- 
wać" — pozwolenie cenzury du- 
chownej. 

Improductiyite slave /. (ępro- 
diiktiwite sław) brak twórczo- 
ści — jakoby właściwy słowia- 
nom. 

Improduktywny ni. nieproduk- 
tywny, nietwórczy. 

Impromptu /. (ęprątii) rzecz 
zrobiona na prędce bez przygo- 
towania, wiersz lub utwór mu- 
zyczny zaimprowizowany. 

Improviso ob. Ex improviso. 

Improwizacja ni. mowa, poe- 
zja, wypowiedziana bez przygo- 
towania; z natchnienia; takiż u- 
twór muzyczny; żartobliwie: 
zmyślenie, blaga. 

Improwizator ni. śpiewającv, 
grający lub mówiący z natchnie- 
nia bez przvgotowania. 

Improwizować ni. bez przygo- 
towania wygłosić mowę; tworzyć 
wiersz, utwór muzyczny; urzą- 



Imp 



254 



Inc 



dzić coś naprędce; wymyślić 
coś; kłamać, zmyślać. 

Impudencja l. bezczelność, bez- 
wstyd. 

Impugnować l. zbijać, zwal- 
czać, odpierać, niedozwalać. 

Impuls l. zachęta, bodziec, po- 
chop, popęd, podnieta, wprawie- 
nie w ruch. 

Imoulsywny nU popędowy; 
impulsywność niezdolność opar- 
cia się chwilowym popędom, po- 
pędliwość. 

Imputacja ni. obwinianie, po- 
sądzenie; wmawianie czegoś ko- 
muś. 

Imputować l. przypisywać co 
komu, posądzać o co, wmawiać 
w kogo; poczytywać. 

Imunitet, Imunizować ob. Im- 
munitet, Immunizować. 

In absentia l. w nieobecności. 
In abstracto l. uważane samo 
przez się, odrębnie, w pojęciu 
oderwanym. 

In actu l. w rzeczywistości, w 
działaniu. 

Inadekwatny ni. nie wyczer- 
pujący treści tego, co powinno 
być wvoowiedziane. niedostate- 
czny, niedopasowany. 

In aere piscari; in marę vena- 
ri l. w powietrzu ryby łowić, w 
morzu polować. 

In aeternum l. na wieki. 
Inakcja ni. bezczynność. 
Inamorować się n. zakochać 
się, rozmiłować się. 

Inamovible /. nierugowalny (o 
urzędniku, którego prawo nie 
pozwala oddalić ze służby przed 
upłvwem terminu inaczej, jak z 
mocy wyroku sądowego). 

Inanicja ni. osłabienie z bra- 
ku pożywienia. 

In anima viii ł. ob. Experi- 
mentum in anima viii. 



In aqua scribis l. piszesz na 
wodzie. 

In arena aedificas IŁ na pia- 
sku budujesz. 

In articulo mortis L w ostat- 
nim niebezpieczeństwie, wobec 
blizkiej śmierci. 

Inartykulacja ni., zapisanie w 
archiwach państwa; inartykuło- 
wać, zapisać w archiwach pań- 
stwa (np. umowę zawartą z in- 
nym państwem). 

In audaces non est audacia tu- 
ta l. wobec śmiałych śmiałość 
nie zawsze jest bezpieczna. 

Inauguracja ł. uroczyste o- 
twarcie, rozpoczęcie, uroczyste 
wprowadzenie na urząd; inau- 
guracyjna mowa, uroczyste za- 
gajenie; i-na rozprawa, rozpra- 
wa napisana dla otrzymania sto- 
pnia akademickiego. 

Inaugurować l. rozpocząć coś 
uroczyście. 

In Begrenzung zeigt sich der 
Meister n. ograniczenie się jest 
oznaka mistrza. 

In blanco w. blankiet wekslo- 
wy nie wypełniony, opatrzony 
tylko podpisem; pełnomoctnic- 
two albo inny dokument prawny 
bez wypełnienia odnośnymi 
szczegółami, ale z podpisem. 

Inbredowany a. koń, spokrew- 
niony z innym (sławnym) ko- 
niem. 

In brevi ł. w krótkości. 
Inc., Incorporated a. (inkorpo- 
rejted) inkorporowany, jako jed- 
nostka prawna stosownie do u- 
staw wniesiony do właściwych 
ksiąg publicznych (w handlu i 
przemyśle towarzystwo inkorpo- 
rowane znaczy tyle, co akcyjne). 
Incasso iv. ob. Inkaso. 
In casu l. w wypadku. 
In casum necessitatis l. na 
wypadek konieczności. 



Inc 



255 



Ind 



In cauda venenum ł. w ogonie 
trucizna; na końcu zarzut zgry- 
źliwy (w mowie, artykule). 

Incerti sunt exitus belli ł. 
niepewne są wyniki wojny. 

Incest ł. kazirodztwo. 

Inch a. (yncz) cal (dwunasta 
część stopy). 

Inchoacja l. rozpoczęcie spra- 
wy, zagajenie. 

Incidit in Scyllam, qui vult (a. 
cupiens) vitare Charybdim ł. 
wpada w Scyllę, kto chce unik- 
nąć Charybdy; wpaść z deszczu 
pod rynnę. 

Incipit tragoedia ł. zaczyna 
się tragedja. 

Incl. skr. Inclusive Ł włącznie. 

In coelo ąuies l. w niebie pokój. 

Incognito iv. pod innym nazwi 
skiem, nie chcąc być poznanym; 
bez oficjalnych oznak swego u- 
rzędu lub godności; w charakte- 
rze nieurzędowym, prywatnie. 

In communi L wspólnie. 

Incompatibilia i. urzędy, któ- 
rych nie powinien pełnić równo- 
cześnie jeden i ten sam czło- 
wiek. 

In concreto ł. w istocie, w sa- 
mej rzeczy, w danym wypadku. 

In conspectu omnium ł. wo- 
bec wszystkich. 

In continuo l. nieprzerwanie, 
w dalszym ciągu. 

In contrarium l. przeciwnie. 

In contumaciam ł. zaoczne 
skazanie z powodu niestawien- 
nictwa przed sądem na wezwa- 
nie; zaocznie. 

In corpore ł. wszyscy razem, 
całym gronem, w pełnym skła- 
dzie. 

In corpore sano, mens sana ł. 
ob. Mens sana. 

Incorrect ł. nie w porządku. 

Incredibile dictu L nie do u- 
wierzenia. 



Incroyable /. (ękruajabl) closł. 
nieprawdopodobny: nazwa dan- 
dysów za Dyrektorjatu. 

In crudo ł. w stanie surowym; 
bez ostatecznego wykończenia; 
w księgarstwie: w arkuszach nie 
złożonych (w książkę), tak jak 
wychodzą z drukarni. 

In cunctis domina pecunia est 
l. we wszystkim pieniądz jest 
panią. 

Incmwat genu senectus l. sta- 
rość zgina kolana. 

Incydencja ł. podanie do są- 
du, przypadanie spraw w są- 
dzie. 

Incydens, incydent Ł wypadek, 
zdarzenie, spór; wypadek zaszły 
wśród lub obok głównego; ubocz- 
na okoliczność. 

Incydentalny ni. uboczny do- 
datkowy do głównej sprawy; in- 
cydentalna skarga, w której 
strona pozwana wytacza pozywa- 
jącej nawzajem sprawę; zarzut 
sfałszowania ujawnionego wśród 
procesu; i-na decyzja, wyrok są- 
dowy, rozstrzygający sprawę u- 
boczną, związaną ze sprawą 
główną, jeszcze nie rozstrzygnie- 
tą. 

Incytowac l. pobudzać, draż- 
nić. 

Incyzja ł. chirurgiczne nacię- 
cie ciała, wycięcie. 

I. N. D. ob. In Nomine Dei. 

Indagacja ł. badanie oskarżo- 
nego, śledztwo, dochodzenie cze- 
goś. 

Indagator l. badający, sędzia 
śledczy, inkwirent. 

Indagować ł. badać, wypyty- 
wać (np. oskarżonego); docho- 
dzić czegoś. 

Indeciso iv. w muz. niezdecy- 
dowanie, wahająco się. 

Indeclinabilia ł. części mowy 
nieodmienne. 



Ind 



256 



Ind 



Indeiinitum l. rzecz nieokre- 
ślona; zaimek nieokreślony. 

Inde irae l. to jest powód gnie 
wu; stąd nienawiść. 

Indeks l. wskazówka (na ze- 
garze); palec wskazujący (dru- 
gi); wykaz, spis książek, spis 
rzeczy, skór w'dz; wykaz ksią- 
żek zakazanych (przez Kościół); 
06. Index. 

Indemnizacja ni. wynagrodze- 
nie strat i szkód, powetowanie, 
spłata, odpzkodowanie. 

Independence Day a. (inde- 
pendens dej) ob. Fourth of July. 

Independenci ni. sekciarze nie- 
podlegli zwierzchnictwu bisku- 
pów anglikańskich w W. Bry- 
tan ji. 

Independenci a ni. niezależ- 
ność, niepodległość. 

In deposito l. w przechowaniu. 

In der Hitze des Gefechtes n. 
w gorączce walki, w zapale, w 
ferworze. 

Indeterminizm ni. system fi- 
lozoficzny, oparty na istnieniu 
wolnej woli, niezależnej od ko- 
nieczności. 

Index librorum prohibitorum 
l. wykaz książek zakazanych 
przez Kościół. 

Index rerum ł. spis rzeczy. 

Indicativus l. tryb oznajmują- 

cy. 

Indicta causa l. bez zbadania 
sprawy. 

Indictment a. (indajtment) 0- 
skarżenie, postawienie w stan o- 
skarżenia. 

Indictum sit l. zabrania się. 

Indifferente w. w muz. obo- 
jętnie. 

Indirecte Ł nie wprost, ubocz- 
nie, pośrednio. 

Indigne vivit, per quem non vi- 
vit alter l. haniebnie żyje, przez 
którego nie żyje ktoś drugi. 



Indo-europejskie języki, języ- 
ki aryjskie, albo indo-celtyckie, 
także indo-germańskie : grupa 
języków jakoby wspólnego po- 
chodzenia od Arjów zamieszka- 
łych ongiś w Iranji, skąd jedna 
gałąź rozeszła się. na wschód do 
Indyj i krajów poblizkich, a dru- 
ga na zachód do Europy; grupa 
ta obejmuje niemal wszystkie 
języki ludów europejskich i wie- 
le azjatyckich (tak zw. języki 
irańskie) ob. 

Indo-europejskie ludy, ludy 
rasy kaukazkiej mówiące jed- 
nym z języków indo-europ. 

Indolencja L zobojętniałość, 
nieczułość, przytępienie, ospa- 
łość. 

Indolog ni. uczony badacz In- 
dji. 

In dorso l. dosl. na odwrotnej 
stronie; podpis na odwrotnej 
stronie dokumentu. 

Indorsować a. indosować iv. w 
prawie handl.: umieścić na od- 
wrotnej stronie wekslu lub ja- 
kiegoś zobowiązania pieniężne- 
go swoje nazwisko jako odstą- 
pienie, czyli cedowanie tego we- 
kslu komu innemu, względnie 
jako poręczenie długu (inaczej 
zowie się to także żyrowaniem); 
przenośnie: popierać coś lub ko- 
goś, dawać swoją sankcję, apro- 
batę na coś. 

Indos w. Indosament /. ustą- 
pienie wekslu zaznaczone na od- 
wrotnej jego stronie; ob. Żyro. 

Indosant /. odstępujący we- 
ksel. 

Indosarjusz ni. Indosat, ten 
na rzecz którego weksel ustąpio- 
no. 

In dubiis lenius l. w razie wąt- 
pliwości łagodniej (sądzić, ka- 
rać). 

In dubiis semper pro reo l. w 



Ind 



257 



Ind 



razach wątpliwych zawsze na 
korzyść obwinionego (domyśl. 
należy wyrokować). 

In dubio ł. w wątpliwości. 
Inducja ł. zawieszenie broni, 
rozejm. 

Indukcja ł., indukcyjna meto- 
da, wnioskowanie ze spostrze- 
żeń i doświadczeń o prawach i 
przyczynach ogólnych; droga ba- 
dań od szczegółów do ogółu; i. 
elektryczna a. i. magnetyczna, 
wzbudzenie prądów elektrycz- 
nych w przewodnikach działa- 
niem innego prądu elektryczne- 
go a. działaniem magnesu; in- 
dukcyjny, doświadczalny; i. prąd 
elektryczny, prąd wtórny wy- 
twarzai*"*^ się w ciele nienaele- 
ktryzowanym, gdy w pobliżu 
znajduje się ciało naelektryzo- 
wane; i. pierścień, walec, i-a ce- 
wka, zwój drutu, w którym 
wzbudzają się prądy indukcyjne. 
Indukować ł. wnioskować. 
Indukt ł. wniosek, wywód; 
wprowadzenie sprawy wobec są- 
du. 

Induktor ł. zbroja, kotwica, 
przyrząd w maszynie dynamo- 
elektrycznej, służący do wzbu- 
dzania prądu; w telep atji: ten, 
kto siłą woli przekazuje swoje 
myśli komu innemu, choćby od- 
dalonemu. 

In dul ci j ubiło ł. dosl. w słod- 
kiej radości (początek starej 
pieśni wielkanocnej); bawmy 
się, skoro mamy; kiedy jest, to 
szelest. 

Indulgiencja ł. pobłażanie; 
przebaczenie kary; rozgrzesze- 
nie; odpust. 

Indult ł. zezwolenie władzy 
duchownej na małżeństwo z po- 
minięciem jakiego przepisu, np. 
w czasie, w którym śluby mał- 
żeńskie są wzbronione kościel- 



nie, a. po ogłoszeniu mniejszej, 
niżby należało, liczby zapowie- 
dzi, dyspensa. 

In duodec ob. Duodecem. 

In duplo ł. podwójnie. 

Industriae nil possibiłe ł. dla 
pilnego nic niema niemożliwe- 
go. 

Industrja ł. przemysł. 

Industrjalizm nł. przewaga 
kierunku przemysłowego. 

Industrjalny nł. przemysło- 
wy, dotyczący przemysłu. 

Indycht ob. Indygo. 

Indyferencja ł. obojętność. 

Indyferentny ł. obojętny. 

Indyferentyzm nł. oziębłość, 
obojętność, szczególniej w rze- 
czach religijnych. 

Indygiena ob. Autochton. 

Indygienat ł. udzielenie cudzo- 
ziemcowi prawa obywatelstwa 
krajowego (w daw. Polsce); na- 
danie szlachectwa, obywatel- 
stwa honorowego. 

Indygienacja l. nędza, niedo- 
statek. 

Indygienować ni. obdarzać in- 
dygienatem. 

Indygiestja ł. niestrawność. 

Indygnacja ł. gniew, oburze- 
nie. 

Indygo , Indycht w. barwnik 
błękitny. 

Ir.dykacja l. wskazanie; w le- 
cznictwie: wskazówki lecznicze 
i oznaki dotyczące choroby. 

Indykator nł. przyrząd do mie- 
rzenia ciśnienia pary w cylindrze 
maszyny parowej; siłowskaz. 

Indy kej a, Indykt ł. poczet 
rzymski; w kalendarzach: cykl 
15-letni, służący do obliczania 
dnia, w którym przypada Wiel- 
kanoc; zwołanie soboru kościel- 
nego; oznajmienie. 

Indykolit *#. gatunek niebie- 
skiego turmalinu- 



Ind 



258 



Inf 



Indywiduacja ni. wyosobnie- 
nie, poczucie swej odrębnej oso- 
bowości. 

Indywidualista ni. ten, co się 
nie łączy w grupy z innemi, że- 
by zachować swobodę przeko- 
nań i usiłuje wyzwolić jednost- 
kę z pod przewagi większości, 
choćby kosztem karności społe- 
cznej; indywidualistyczne gospo- 
darstwo, w socjologji: takie go- 
spodarstwo, w którym każdy go- 
spodarz jest właścicielem swoich 
narzędzi pracy, i własność nie- 
ruchoma należy do odrębnych 
właścicieli, inaczej : kapitalisty- 
czne gospodarstwo; przeciwsta- 
wienie: komunizm, socjalizm. 

Indywidualizacja ni. uwzględ- 
nienie charakteru indywidualne- 
go jednostek; rozwój właściwo- 
ści osobniczych. 

Indywidualizm ni. poczucie o- 
sobnicze, poczucie swej odrębnej 
indywidualności; kierunek, uzna- 
jący swobodę dążeń i działań jed- 
nostek we względzie ekonomicz- 
no-społecznym; system wyodręb- 
niania się jednostek w ogólnej 
pracy społecznej; ob. Atomizm. 

Indywidualizować nł. wyodręb- 
niać, rozważać oddzielnie; na- 
dawać czemu rysy wyodrębnia- 
jące, wyraźne; i. się, wyodręb- 
niać się, wyosabniać się. 

Indywidualny ni. osobisty, od- 
rębny, właściwy pewnej jedno- 
stce, osobniczy; indywidualność, 
znamiona właściwe rzeczy lub c- 
sobie, odróżniające je od innych; 
odrębność jednostki; osobistość 
wybitna, charakterystyczna. 

Indywiduum l. jednostka, oso- 
ba, osobnik; pogardl. człowiek 
zły, lichy, niewiele wart. 

Inedita l. dzieła niewydane. 

In effigie l. ob. En effigie. 

Inegzekucja ni. niewykonanie. 



Ineksperjencja ni. brak do- 
świadczenia. 

Ineksrymable /. spodnie, pan- 
talony. 

Inekwitacja śrt. objęcie w po- 
siadanie. 

Inercja ł. nieruchomość, bezsil- 
ność, bezwładność; powszechna 
własność ciał, skutkiem której 
nie mogą same zmieniać swego 
stanu; inercyjny, inertny, bez- 
silny, bezwładny, wynikający z 
inercji, bezczynny. 

Inest sua gratia parvis l. i 
małe rzeczy mają swój urok. 

In excelsis l. na wysokościach. 

Inexprimable /. nie do wymó- 
wienia; niewysłowiony, niewy- 
rażalny; ob. Ineksrymable. 

In extenso Ł w całej rozcią- 
głości, dokładnie, w całości. 

In extremis l. u schyłku, w o- 
stateczności, w chwili konania, 

Infamacja ob. Dyfamacja. 

Inf amis l. człowiek bez czci, 
niegodziwy, bezecny, zhańbiony. 

Infamja l. niesława, hańba, 
nikczemność; bezecne postępo- 
wanie; sądowe pozbawienie czci; 
utrata praw obywatelskich; in- 
famjować, odsądzać od czci. 

Infant, Infantka l. [h.~\ tytuł 
książąt i księżniczek domu kró- 
lewskiego w Hiszpanji i Portu- 
galji; żart. syn, córka. 

Infanterja /. wojsko piesze, 
piechota. 

Infanterzysta /. żołnierz od 
piechoty, piechur. 

In favorem l. na korzyść czy- 
jąś. 

Infekcja l. zakażenie, zaraza; 
infekcyjne choroby, choroby za- 
kaźne. 

Infeliciter l. nieszczęśliwie. 

Infernalja l. rzeczy piekielne, 
djabelskie. 



Inf 



259 



Ing 



Inf ero w ać l. wnioskować, wno- 
sić. 

Infestować l. napadać, trapić. 

Infeudacja śri. nadanie len- 
ności. 

In fidem l. poświadczenie za 
zgodność. 

Infiks l. wstawka, wewnątrz 
wyrazu wprowadzony dźwięk, 
wzgl. sylaba. 

Infiltracja /. wsiąkanie, prze- 
siąkanie, nasiąkanie. 

Infima l. najniższa klasa w 
dawnych szkołach polskich. 

Infimista ni. infimus l. li- 
czeń najniższej klasy, żak, 
smarkacz. 

Infinitezymalny /. rachunek, 
rachunek ilości nieskończenie 
małych, rachunek różniczkowy i 
całkowy. 

Infinitivus l. tryb bezokolicz- 
ny, bezokolicznik. 

Infirmerja /. pokój dla cho- 
rych, szpital urządzony na ma- 
łą skalę; infirmerka, kobieta 
pielęgnująca chorych. 

In flagranti l. na gorącym u- 
czynku (schwytać). 

Inflamacja l. zapalenie. 

Infleksja i. załamywanie się 
promieni światła; infleksyjne 
języki, języki nie mające od- 
mian gramatycznych czyli fle- 
ksji.. 

In floribus l. w rozkwicie, w 
dobrym bycie. 

Influencja ni. wpływ, oddzia- 
ływanie; działanie przez wpływ; 
ob. Influenza. 

Ifluenza, Influenca w. choro- 
raba zakaźna, gorączkowa, (ob- 
jawy: katar, kaszel gorączka i 
bóle w ciele); grypa. 

In folio l. format arkuszowy 
papieru lub książki. 

Informacja l. objaśnienie, pou- 
czenie, powiadomienie; informa- 



cyjny, zawierjący objaśnienia, 
wiadomości. 

Informator l. ten, kto obja- 
śnia, daje wskazówki; książka, 
zawierająca objaśnienia treści- 
we z jakiej dziedziny .^ 

Informować l. udzielać obja- 
śnień, uwiadamiać; i. się, dopyty- 
wać się, dowiadywać się. 

In foro conscientiae L przed 
sądem (własnego) sumienia, 

Infra dignitatem Ł niżej god- 
ności. 

Infrakcja l. złamanie przysię- 
gi, zerwanie umowy, układów, 
przestąpienie prawa. 

In fraudem legis l. z obej- 
ściem prawa. 

Infuła l. czapka biskupia uży- 
wana przy stroju uroczystym, 
mitra biskupia; przen. dostojeń- 
stwo biskupie. 

Infułat \l. prałat, który ma 
prawo używać infuły i pastora- 
łu. 

Infułata ni. probostwo do któ- 
rego przywiązane jest prawo no- 
szenia infuły. 

Infułazja ni. mieszkanie infu- 
łata. 

In fundo l. w więzieniu; w 
wieży. 

Infusum ob. Infuzja. 

In futurum Ł na przyszłość; in 
futuram rei memoriam, ku przy- 
szłej rzeczy pamięci. 

Infuzja, Infuzjum l. nalanie 
płynem, namoczenie (ziół), na- 
ciąg, napar, nalewka. . 

Infuzorje ni. wymoczki, mi- 
kroskopijne zwierzątka. 

In genere l. w ogólności. 

Ingenium i. zdolność wro- 
dzona, dowcip naturalny, by- 
strość umysłu, spryt. 

Ingenium mała saepe movent 
l. nieszczęścia bywają bodźcem 
zdolności. 



Ing 



260 



Ink 



Ingierencja ni. uprawnienie 
do wykonywania jakiejś kontroli 
lub wpływu na czyjąś działal- 
ność; mieszanie się do czegoś, 
wtrącanie się; wpływanie. 

In God We Trust a. (in gad 
wi trost) w Bogu pokładamy 
wiarę (napis na monetach ame- 
rykańskich). 

In gratiam l. z okoliczności, 
na cześć, gwoli. 

Ingratus unus omnibus mise- 
ris nocet ł. jeden człowiek nie- 
wdzięczny szkodzi wszystkim 
biednym. 

Ingredjencje l. części wcho- 
dzące w skład mieszaniny, 
składniki, domieszki. 

In gremio l. razem, wspólnie. 

Ingres l. pierwsze uroczyste 
wejście nowomianowanego bis- 
kupa do swej katedry. 

Ingres ja ł. wtargnięcie, zalew 
lądu przez morze. 

Ingrosator śrl. ten co wpisuje 
do ksiąg, szczególnie hipotecz- 
nych. 

Ingrosować sW. wpisywać do 
ksiąg, szczególnie hipotecznych. 

Inhalacja ł. wdychanie płynu 
rozpylonego, wziewanie. 

Inhalator ni. przyrząd, który 
rozpyla i wydmuchuje płyn ma- 
jący by wziewanym. 

Inherencja ni. przynależytość, 
stosunek dwóch rzeczy od siebie 
nieodłącznych (np. materja i 
ciężar). 

Inhibicja l. sądowne wstrzy- 
manie sprawy; przeszkodzenie, 
zakaz, niedopuszczenie. 

In hoc signo vinces ł. skr. 
I. H. S. w tym znaku (krzyża) 
zwyciężysz; pod tym znakiem, 
godłem, hasłem, zwyciężysz. 

In honorem l. na chwałę, na 
cześć, na chlubę. 



Inhumacja ni. pogrzebianie 
ciała, pochowanie. 

Inicjacja l. wtajemniczenie 
(nowowstępujących do towarzy- 
stwa, szczeg. tajnego). 

Inicjały ł. wielkie litery po- 
czątkowe, używane dla uwydat- 
niania i ozdoby w drukach i rę- 
kopisach; początkowe litery 
imienia i nazwiska. 

Inicjator, Inicjant Ł, projekto- 
dawca, człowiek, od którego wy- 
szedł pierwszy pomysł. 

Inicjatywa ni. zapoczątkowa- 
nie, rozpoczęcie, wystąpienie z 
projektem; danie projektu; po- 
pęd ku jakiemuś działaniu; zdol- 
ność dawania takiego popędu. 

Inicjować L, Inicjonować, pro- 
jektować, rzucać myśl, zapocząt- 
kować; pobudzać do czego; wta- 
jemniczać, udzielać sekretów 
(nowowstępującym do towarzy- 
stwa, szczególnie tajnego). 

In illo tempore ł. w owych 
czasach. 

Inimitable /. (inimitabl) nie 
do naśladowania, niezrównany, 
jedyny w swoim rodzaju i w tak 
wysokim stopniu. 

In infinitum l. w nieskończo- 
ność; do nieskończoności. 

In integrum l. przywrócenie 
do poprzedniego stanu. 

Initium sapientiae est timor 
Dei ob. Timor Dei... 

Iniuriam qui facturus est, iam 
f acit l. kto ma zamiar wyrządzić 
krzywdę, już ją wyrządza. 

Injekcja l. wstrzykiwanie pły- 
nów w ciało. 

Injunkcja l. zalecenie, rozkaz. 

Injurja l. krzywda, obelga, 
obraza, zniewaga; bezprawie. 

Inka, tytuł starożytnych wład- 
ców Peruwji; potem nazwa ludu, 
który zamieszkiwał Peru w o- 
wym czasie. 



Ink 



261 



Ink 



Inkameracja śrl. wcielenie 
ziemi a. dochodu. 

Inkantacja l. zamawianie, za- 
klęcie mówione a. śpiewane. 

Inkarcerować śrl. osadzać w 
więzieniu. 

Inkarnacja l. wcielenie, ucie- 
leśnienie. 

Inkarnat ł. kolor ciała ludz- 
kiego, cielisty, jasno-różowy; 
inkarnatka, koniczyna szkarłat- 
na. 

Inkas ob. Inka. 

Inkasa ob. Inkaso. 

Inkasent w. ścigający należ- 
ności pieniężne za towary, we- 
ksle i t. p. dla oddania ich do 
kasy. 

Inkaso w. odbieranie, ściąga- 
nie należności. 

Inkasztelacja ni. zamknięcie 
w kasztelu, w twierdzy. 

Inkaust g. [śrl.] atrament. 

Inklinacja l. skłonność, pociąg 
do czego, przychylność; kąt za- 
warty między igłą magnesową, 
swobodnie zawieszoną a pozio- 
mem, nachylenie igły magneso- 
wej. 

Inklinować l. zjednywać; 1. się, 
skłaniać się do czego; inklino- 
wany, chętny, skłonny. 

Inkludować ł. włączać. 

Inkluz l. mniemany duch zam- 
knięty w czym, przynoszący 
szczęście; pieniądz, który, wy- 
dany, wraca do właściciela. 

Inkluzywe l. włącznie. 

Inkognito ob. Incognito. ■ 

Inkoherencja ni. brak spójno- 
ści. 

Inkolat i. ob. Indygienat. 

Inkomodować l. przeszkadzać 
komu, niepokoić, fatygować, tru- 
dzić, 

Inkompetencja ni. niewłaści- 
wość sądu, niezdolność do są- 



dzenia, nieuprawnienie do wyda- 
nia sądu. 

Inkongruencja ni. niezgodność 
niedostosowanie, niedopasowa- 
nie, dysharmonja. 

Inkonsekwencja nł. brak kon- 
sekwencji; inkonsekwentny, nie- 
logiczny, niekonsekwentny. 

Inkonwenjencja l. niedogod- 
ność. 

Inkorporacja l. wcielenie, włą- 
czenie, zjednoczenie. 

Inkowie ob. Inka. 

Inkrustacja l. wprawienie w 
wyroby z drzewa lub metalu o- 
zdób z innego materjału, tworzą 
cego z tamtym jedną powierzch- 
nię; osady krystaliczne w ska- 
łach; skorupa mineralna osado- 
wa powierzchni jakiego przed- 
miotu, naskorupienie. 

Inkrustować Ł wykładać zło- 
tem, hebanem, marmurem, mo- 
zajką, perłową konchą. 

Inkrutowiny lit. na Litwie u- 
roczyście obchodzone wprowa- 
dzenie się do nowego mieszka- 
nia. 

Inkryminacja ni. obwinienie. 

Inkryminować ni. oskarżać, 
obwiniać, potępiać. 

Inkub l. duch złośliwy. 

Inkubacja Ł w starożytno- 
ści: spanie w świątyniach w ce- 
lu otrzymania od bogów w cza- 
sie snu wskazówek uzdrawiają- 
cych; wysiadywanie jaj; wylę- 
ganie; inkubacyjny okres cho- 
roby, czas, w ciągu którego za- 
razek rozwija się w ciele, nie 
wywołując jeszcze objawów cho- 
roby. 

Inkubator l. przyrząd do sztu- 
cznego wylęgania kurcząt, wylę- 
gacz. 

Inkulkować l. wbijać w pa- 
mięć, wpajać, wmawiać. 



Ink 



262 



Inn 



Inkuluacja ł. obwinienie, o- 
skarżenie. 

Inkulpat ł. obwiniony; inkul- 
pować, obwiniać. 

Inkunabuły /. najpierwsze dru- 
ki, pierwsze książki drukowane 
od wynalazku druku do początku 
XVI wieku. 

Inkursja ł. wtargnięcie, na- 
jazd, napad. 

Inkuzować ob. Inkulpować. 

Inkuzy ł. medale źle odbite. 

Inkwest a. Inąuest dochodze- 
nie czegoś, poszukiwanie czegoś, 
inwestygacja, śledztwo. 

Inkwirent ł. urzędnik prowa- 
dzący śledztwo, sędzia śledczy. 

Inkwirować l. prowadzić śle- 
dztwo sądownie. 

Inkwizycja ł. śledztwo karne, i 
badanie sądowe; dawny sąd du- j 
chowny do śledzenia i karania 
kacerzy; inkwizycyjna zasada, z. 
śledcza w procesie karnym w 
przeciwstawieniu do zasady swo- 
bodnej rozprawy stron. 

Inkwizyt nł. podlegający śle- 
dztu, oskarżony. 

Inkwizytor ł. członek inkwizy- 
cji; wielki inkwizytor, przełożo- 
ny inkwizycji w Hiszpanji a. w 
Wenecji. 

In limine ł. na progu, na po- 
czątku. 

In loco ł. w miejscu; in loco 
delicti, w miejscu przewinienia. 

In magnis voluisse sat est ł. 
w wielkich rzeczach już ,, chcieć" 
wystarcza. 

In majorem (Dei gloriam) ob. 
Ad majorem. 

In margine ł. na brzegu, na 
marginesie (książki). 

In mari aąuam quaerit ł. w 
morzu szuka wody. 

In medias res /. odrazu do 
rzeczy, bez wstępu, w r jądro rze- 
czy. 



In medio l. w środku. 

In medio stat veritas ł. pra- 
wda w pośrodku. 

In memoriam ł. ku pamięci. 

In merito ł. rozpoznawać spra- 
wę w głównym przedmiocie, co 
do treści, merytorycznie. 

In minus ł. na zniżkę, licyta- 
cja na obniżenie ceny oznaczo- 
nej robót, dostawy i t. p. 

In monendo sapimus omnes ł. 
w napominaniu wszyscy jeste- 
śmy mądrzy; rozkazywać każdy 
mądry. 

In mora ł. w zwłoce. 

In natura ł. w naturze, w na- 
turalnej postaci, w nagiej rze- 
czywistości. 

In naturalibus ł. w stanie na- 
turalnym, nago. 

In necessaris unitas, in dubiis 
libertas, in omnibus charitas ł. 
w potrzebie jedność, w rzeczach 
wątpliwych sw 7 oboda, we wszyst- 
kim miłość. 

Innerwacja nł. wpływ nerwów 
na czynności i sprawy ciała i je- 
go organów; unerwienie, ogół 
nerwów właściwych jakiemu na- 
rządowi. 

In nexu /. w związku, w ze- 
stawieniu. 

Innocencja ł. niewinność, na- 
iwność, prostoduszność. 

Innocent ł. naiwnv. prostaczek. 

In nomine Dei ł. skr. I. N. D. 
w imię Boga. 

Innotescencja śrl. oznajmie- 
nie, uwiadomienie; wezwanie do 
sądu. 

Innowacja ł. wprowadzenie no- 
wej myśli, now r ej rzeczy; nowy 
obyczaj, nowy pomysł, wznowie- 
nie, reforma, nowatorstwo. 

Innowator nł. wprowadzający 
innowację. 

In nucę ł. dosl. w orzechu: w 
zalążku, to, co się rozwinąć mu- 



Inn 



263 



Inr 



si a. powinno z jakiego faktu, 
choć na razie jest prawie niedo- 
strzegalne; w małych rozmia- 
rach; treściwie, w krótkości. 

Innuować ł. napomykać, da- 
wać do zrozumienia. 

Inobedjencja l. nieposłuszeń- 
stwo. 

In obscuro ł. w ciemności, 
skrycie. 

Inobserwancja l. niezachowa- 
nie prze^ieów 

Inocencja Ł nieświadomość, 
prostoduszność, niewinność. 

In octavo ł. in 8°, w ósemce, w 
formacie arkusza złożonego w 
ósemkę; i. o. majori, w większej 
ósemce; i. o. minori, w mniej- 
szej ósemceu 

In odore sanctitatis i. być u 
kogo, być przezeń poczytywa- 
nym za świętego, za doskonałe- 
go. 

Inofensywny Ł niegroźny, nie 
przedstawiający niebezpieczeń- 
stwa. 

Inokulacja l. wstrzyknięcie, 
szczenienie; wszczepienie, wpo- 
jenie. 

Inokulowae ł. zaszczepiać, 
szczepić; przen. wpajać (jakie 
myśli, zasady). 

In omnia paratus ł. na wszy- 
stko przygotowany. 

In omnibus aliquid, in toto ni- 
hil l. ze wszystkiego coś (wie- 
dzieć), a razem nic. 

Inondacja ob. Inundacja. 

In optima forma l. w najle- 
pszej formie. 

Inozyt, rodzaj cukru, składem 
zbliżonego do gronowego, nie u- 
legający fermentacji. 

In pace ł. w spokoju; w ści- 
słym więzieniu klasztornym. 

In parenthesi L w nawiasie, 
nawiasem; równolegle. 

In partibus infidelium l. dosl. 



w prowincjach niewiernych: ty- 
tuł nadawany biskupom sufra- 
ganom, których djecezje są dziś 
w rękach niewiernych; biskupi 
ci są pomocnikami biskupów 
djecezjalnych. 

In patria natus non est pro- 
pheta vocatus l. nikt nie jest 
nror okiem we własnym kraju. 

In perpetuam rei memoriam h 
na wieczną rzeczy pamiątkę; ku 
wiecznej pamięci. 

In perpetuum i. na zawsze. 

In persona l. osobiście. 

In petto w. w głębi duszy, w 
sercu, w myśli. 

In pleno ł. w komplecie, w peł- 
nym gronie. 

In plus ł. na zwyżkę; licyta- 
cja na podniesienie ceny wyżej 
niż oznaczono. 

In pontificalibus ł. w szacie 
biskupiej; w szatach ceremo- 
njalnych, uroczystych. 

In portum navigare l. dopły- 
nąć do przystani; ujść niebez- 
pieczeństwa. 

In potentia Ł w możliwości, 
w nadziei. 

In potestate l. w mocy, w rę- 
kach (być, mieć). 

In praxi ł. w praktyce. 

In promptu Ł na poczekaniu. 

In publico Ł publicznie. 

In puncto l. odnośnie, co się 
tyczy. 

In puris naturalibus l. w sta- 
nie czystej natury. 

In quarto l. in 4°, w formacie 
arkusza złożonego na 4 części. 

Iquieto w. niespokojnie. 

I. N. R. a. I. N. R. I. napis 
na krzyżu skr. Jezus Nazare- 
nus Rex Judaeorum (Jezus Na- 
zareński, król żydowski). 

In re ł. w rzeczy. 

In rebus dubiis plurimi est au- 



Inr 



264 



Ins 



dacia l. w wątpliwości śmia- 
łość może wiele zdziałać. 

In rerum natura t, w naturze 
rzeczy. 

In saecula saeculorum l. na 
wieki wieków. 

In salvo. 1. w bezpieczeństwie. 

Insania ł. obłęd, pomieszanie 
zmysłów. 

Inscenizacja ni. przysposobie- 
nie sztuki teatralnej do wysta- 
wienia na scenie, wprowadzenie 
czego na widownię życia w wa- 
runkach zawczasu obmyślonych. 

Inscenizować ni. wprowadzać 
na scenę teatralną, na widownię 
życia. 

In sedecimo l. format w 16°, w 
formacie arkusza, złożonego na 
16 części. 

Insekt l. owad. 

Insektolog ni. znawca owa- 
dów. 

Insektologja ni. ob. Entomolo- 
gia. 

Inseparable /. (ęseparabl) nie- 
rozłączny, nieodstępny. 

Inserat ni. [w.] ogłoszenie, za- 
mieszczone w czasopiśmie, a- 
nons. 

Inserować l. włączać. 

In silvam ligna ferre l. dosl. 
drwa do lasu nosić: robota da- 
remna, zbyteczna, zmarnowana. 

Insipientis est dicere: „non 
putarem" l. znamieniem głupie- 
go jest mówić: „nie sądziłem". 

Inskrybować l. robić inskryp- 
cję, napisywać, wpisywać. 

Inskrypcja l. wpisanie; wcią- 
gnięcie (do ksiąg); napis. 

Insolacja ni. oświetlenie i o- 
grzewanie promieniami słońca; 
działanie słońca na organizm; 
porażenie słoneczne. 

InsolencjaiŁ grubijaństwo, bez- 
czelność, zuchwałość. 



Insolwencja śrl. niewypłacal- 
ność dłużnika. 

Insolwent ł. niewypłacalny. 

In spe l. w nadziei, w przy- 
szłości. 

Inspekcja ł. kontrola, naoczne 
zbadanie, wejrzenie w co, nad- 
zór; instytucja lub władza nad- 
zorcza; inspekcjonować, inspek- 
tować, skontrolować, obejrzeć. 

Inspekt n. grzęda ogrzewana 
ciepłem nawozu, zasłonięta o- 
knami i matami. 

Inspektor l. nadzorca czuwa- 
jący nad wykonaniem praw; 
członek inspekcji; inspektorat 
ob. inspekcja. 

Inspicjent ł. dozorujący jakiej 
czynności, np. w teatrze: pilnu- 
jący godzin przedstawienia, pod- 
niesienia zasłony, wejścia na sce- 
nę aktorów i t. p. 

Inspiracja l. natchnienie. 

Inspirator Ł poddający my- 
śli przy ich odgadywaniu; ten, 
który poddał komuś myśl, na- 
tchnął do czegoś, pchnął do ja- 
kiegoś czynu. 

Inspirować ł. natchnąć, poddać 
myśl, narzucać kierunek; oży- 
wić; inspirowany artykuł, napi- 
sany w porozumieniu lub z pole- 
cenia rządu albo kierownika 
stronnictwa politycznego; i. 
dziennik, czasonismo otrzymują- 
ce wskazówki od rządu lub od 
osobv wpływowej. 

Inst. skr. instant a. natych- 
miast; bieżący miesiąc. 

Instalacja sW.ceremonja wpro- 
wadzenia na urząd, na posadę; 
urządzenie zakładu f abryki,szko- 
ły; umontowanie i puszczenie w 
ruch maszyny, motoru. 

Instalować śrl, wprowadzać, 
urządzać, puścić w ruch. 

Instancja L stopniowanie 
władz ; wstawiennictwo, wstawię- 



ms 



265 



Ins 



nie się za kim, prośba; instan- 
cjonować, instancjować, wsta- 
wiać się za kim, orędować, przy- 
czyniać się za kim, wnosić za 
kim instancję. 

Instancjalny, Instancjonalny 
nł. polecający, rekomendacyjny. 

Instantane /. (ęstaHane) mo- 
mentalny (fotograf ja). 

Instar omnium ł. jak wszyscy. 

In statu nascendi ł. w stanie 
rodzenia się, w stanie powsta- 
wania. 

In statu quo ł. w dotychcza- 
sowym stanie, bez zmiany. 

In statu quo antę ł. w tym 
samym stanie co przedtym. 

Instaurator ł. odnowiciel. 

Instruent ł. sędzia prowadzą- 
cy sprawę. 

Instrukcja ł. wskazówki; obja- 
śnienie; pouczanie; nauka; prze- 
pis postępowania. 

Instruktor Ł nauczyciel; u- 
dzielający objaśnień; uczący żoł- 
nierzy mustry. 

Instrument ł. narzędzie; na- 
rzędzie muzyczne; instrumento- 
wać, rozpisać nuty melodji mu- 
zycznej na instrumenty. 

Instrumentacja nł. nauka u- 
kładania nut na orkiestrę; uło- 
żenie utworu muzycznego na in- 
strumenty. 

Instrument alis ł. w gram. na- 
rzędnik, 6ty przypadek. 

Instrumentalna śrł. muzyka, 
wykonana wyłącznie na intsru- 
mentach muzycznych (bez śpie- 
wu) ; muzyka orkiestrowa. 

Instruować ł. nauczać, obja- 
śniać, przepisywać postępowa- 
nie. 

Instygacja ł. podburzenie, 
podżeganie. 

Instygator ł. ten, kto podnie- 
ca, p odmawia, podżega; oskar- 



życiel; w daw. Polsce prokura- 
tor. 

Instygować ł. oskarżać, obwi- 
niać; poduszczać, podżegać. 

Instyktor oh. Instygator. 

Instynkt ł. popęd wrodzony, 
bezwiedny; pojętność wrodzona; 
instynktowny, instynktowy,prze- 
czuciowy, mimowiedny, bez na- 
mysłu, odruchowy. 

Instytucja l. ustanowienie, u- 
rządzenie; zakład publiczny (np. 
naukowy, dobroczynny); i-e, 
zbiór praw, kodeks; różne zakła- 
dy z celem społecznym. 

Instytut ł. zakład publiczny, a. 
prywatny, głównie naukowy; in- 
stytutka, uczennica instytutu, o- 
soba, która ukończyła instytut. 

Instytuować ł. wprowadzać na 
urząd; występować sądownie. 

Insubordynacja nł. nieposłu- 
szeństwo; krnąbrność; nieule- 
głość. 

Insulanin ł. mieszkaniec wysp, 
wyspiarz. 

Insularny ł. wyspiarski. 

Insult, Insultacja Ł obelga, 
zniewaga, obraza, napaść. 

Insultować ł. lżyć, obrażać, 
czynić zniewagi. 

Insuła ł. wyspa. 

In summa ł razem, wogóle. 

In summo gradu ł. w najwyż- 
szym stopniu. 

Insurekcja Ł, Insurgiencja nł. 
powstanie, rokosz, bunt. 

Insurgient ł. powstaniec. 

In suspenso ł. w zawieszeniu. 

Insygnja h oznaki; oznaki do- 
stojeństwa, urzędu, władzy ; i. 
królewskie: korona, berło i jabł- 
ko, inaczej: regalja. 

Insynuacja ł. podmawianie, 
zręczne podsunięcie myśli; zło- 
śliwe obudzenie w kim podejrze- 
nia; wmawianie komuś jakiejś 



Ins 



266 



Int 



intencji, zamiaru lub celu (szcz. 
złego). 

Insynuator ł. namawiający, 
wmawiający. 

Insynuować ł. podmawiać; 
podsuwać myśl; wmawiać co w 
kogo; i. się, wkradać się (w czy- 
je łaski). 

Intabulacja nł. wpisanie, wnie- 
sienie własności nieruchomej do 
ksiąg hipotecznych. 

Intabulat rd. wpis hipotecz- 
ny. 

Intabulować nł. wpisywać do 
księgi hipotecznej (długi, słu- 
żebności i t. p.) 

Intaglio w. (intaljo) gemma 
cięta wklęsło. 

Intarsja, Intarsjatura iv. wsta- 
wianie wzorzyste ozdób z inne- 
go forniru w fornir zwykły wy- 
robów drewnianych, mozajkowa- 
nie. 

Integer vitae, scelerisque pu- 
rus ł. nieskazitelny w życiu i 
wolny od występków. 

Integracja nł. wytwarzanie 
całości z drobnych cząstek, cał- 
kowanie. 

Integralny nł. całkowity, nie- 
naruszony, tworzący całość, nie- 
rozdzielny; i. rachunek, rachu- 
nek całkowity wyższej matema- 
tyki; integralność, całkowitość, 
nierozdzielność, nienaruszoność. 

Integrał nł. w matematyce: 
suma nieskończonej liczby ele- 
mentów, nieskończenie małych, 
całka. 

Integra mens augustissima 
possesio ł. uczciwy umysł jest 
najszacowniejszą posiadłością. 

Integrator nł. ob. Planimetr. 

Integrować nł. łączyć w ca- 
łość; w matematyce: szukać cał- 
ki czyli integrału. 

Intelekt ł. umysł; rozsądek; 



zdolność kontemplacyjna, bier- 
na. 

Intelektualizm nł. pogląd wy- 
prowadzający całą wiedzę z ro- 
zumu, a nie ze zmysłów; i. spo- 
łeczny, pogląd opierający urzą- 
dzenia społeczne na postanowie- 
niach wyrozumowanych. 

Intelektualizować nł. rozumo- 
wać, rozważać. 

Intelektualny ł. rozumowy, 
odnoszący się do rozumu, do 
rozsądku, umysłowy; i. sprawca, 
ten, kto nasunął myśl dokona- 
nia jakiego czynu; intelektual- 
ność, umysłowość, rozum. 

Inteligiencja ł. umysł, poję- 
tność, rozum, rozsądek, zdolno- 
ści umysłowe; klasa wykształco- 
na w społeczeństwie. 

Inteligient l. ironiczna nazwa 
dawana człowiekowi inteligient- 
nemu; inteligientny, pojętny, ro- 
zumny, wykształcony. 

Intelligence bureau a. (intełłi- 
dżens biuro) urząd zbierający 
wiadomości w pewnym dziale, 
szczeg. w sprawach dotyczących 
wojska i floty; biuro wywiadow- 
cze zajmujące się zbieraniem 
sekretnych wiadomości politycz- 
nych; tajna policja, inaczej tak- 
że Secret Service zwana. 

In tempore opportuno ł. w cza- 
sie właściwym. 

Intencja ł. zamiar, chęć, za- 
mysł, myśl; na i-ję, na korzyść 
czyją, aby się co spełniło; inten- 
cjowany, wiedziony intencją, po- 
wodowany chęcią. 

Intencjonalizm nł. zasada, że 
cel uświęca środki. 

Intendent ł. główny nadzorca, 
rządca, zawiadowca. 

Intendentura nł, zarząd, wła- 
dza zajmująca się dostarcza- 
niem żywności, ubrania, rekwi- 



Int 



267 



Int 



zytów, płacy itp. np. dla wojska, 
szpitali i t. p. 

Intensywny ł. natężony, i-e go- 
spodarstwo, gospodarstwo pro- 
wadzone dużemi nakładami; in- 
tensywność, siła, moc, natęże- 
nie, usilność, zwiększone działa- 
nie. 

Intentacja ł. ookusa. 

Intentować ł. wszcząć, rozpo- 
cząć (sprawę). 

Intenzywny ob. Intensywny. 

Inter arma silent leges ł. pod- 
czas wojny prawa milczą. 

Inter arma silent musae l. w 
czasie wojny milczą muzy. 

Interborough a. (interboro) 
międzymiejskie , śródmiejskie 
(ri. p. środki komunikacyjne). 

Inter caecos monoculus rex 
est ł. między ślepymi jednooki 
jest królem. 

Inter canem et lupum l. dosl. 
między psem a wilkiem: o zmie- 
rzchu, o zmroku. 

Inter cedować l. pośredniczyć. 

Intercelularny nł. w fizjologji: 
międzykomórkowy. 

Intercepcja ł. przejęcie, po- 
chwycenie czegoś; zatrzymanie, 
zatamowanie w drodze. 

Intercesja ł. pośredniczenie, 
wstawiennictwo, protekcja, orę- 
downictwo; przyjęcie zobowiąza- 
nia, poręczenie. 

Intercyza śrł. rejentalna umo- 
wa przedślubna co do posagu. 

Interdicto aquae et ignis ł. 
zabronienie wody i ognia (o- 
strzejsza banicja). 

Inter duobus litigantibus ter- 
tius gaudet ł. między dwoma 
swarzącemi się, trzeci korzysta. 

Interdykt ł. zakaz; klątwa ko- 
ścielna, zakaz sprawowania słu- 
żby Bożej, usunięcie od przyj- 
mowania Sakramentów. 

Interes ł. sprawa; omówienie 



sprawy; załatwienie sprawunku; 
spekulacja; korzyść, zvsk; Drzy- 
czyna podbudzająca do wzięcia 
udziału w czym; zakład handlo- 
wy lub przemysłowy, przedsię- 
biorstwo; powab, właściwość za- 
ciekawiająca, budząca zajęcie; 
i-y a. i-a, stan majątkowy; być 
w i- ach, być w kłopotach pienię- 
żnych, mieć długi; polityka i-u, 
jednostronne poszukiwanie ko- 
rzyści, bez względu na dobro o- 
gółu; interesować, zajmować, ob- 
chodzić, zaciekawiać; interesow- 
ny, chciwy, szukający zysku; 
gra i-a, gra o pieniądze; intere- 
sowany, którego co bliżej obcho- 
dzi; interesujący zajmujący. 

Interesant /. ten, co przyszedł 
za jakim interesem, w jakim in- 
teresie; patrzący własnego zy- 
sku. 

Interferencja nł. przecinanie 
się fal (światła, głosu, wody). 

Interferować nł. przecinać się 
wzajemnie (o falach np. światła, 
głosu, wody). 

Interglacjalny nł. w gieol. do- 
tyczący okresów cieplejszych, 
które występowały między okre- 
sami lodowemi. 

Interieur /. (ęterjór) wnętrze 
(mieszkania). 

Interim ł. okres tymczasowy, 
stan tymczasowy. 

Interjekcja ł. wykrzyknik. 

Interkalacja Ł wsuwanie wy- 
razów przez piszącego opuszczo- 
nych; wsuwanie wyrazów i my- 
śli własnych między wyrazy na- 
pisane przez właściwego auto- 
ra. ' 

Interkalarje nł. dochody z pro- 
bostwa wakującego. 

Interkolumnja ł. odstęp mię- 
dzy kolumnami. 

Interlinearny nł. między wier- 
szami pisany; tłómaczenie i-e, 



Int 



268 



Int 



zamieszczone pod każdym wier- 
szem. 

Interlinja ni. przedziałka me- 
talowa wstawiana przez zecera 
między wiersze, aby je rozsu- 
nąć; interlinjować, wstawiać in- 
terlinje. 

Interlokucja l. rozmowa z kim. 
Interlokutor nł. rozmawiający 
z kim, rozmówca. 

Interludjum l. przegrywka. 
Interludy l. trywjalne utwory 
sceniczne z życia ludowego, z 
których później wyrobiło się ko- 
medjo-pisarstwo. 

Inter maxima vitia, nullum est 
frequentius, quuam ingrati ani- 
mi ł. między największymi wa- 
dami człowieka, niewdzięczność 
jest najczęstszą. 

Intermedjum ł. czas pomiędzy 
dwoma terminami; ucieszny u- 
stęp, scena komiczna, któremi 
przeplatano djalogi pobożne w 
widowiskach polskich XVII wie- 
ku; intermezzo. 

Intermezzo w. krótki utwór 
dramatyczny, małe komiczne o- 
neretki lub farsy dawane pomię- 
dzy aktami większych sztuk; 
krótki ustęp muzyczny w środ- 
ku większego dzieła lub opery; 
drobny wypadek zaszły między 
wypadkami ważnemi. 
Intermisja ł. przerwa. 
Intermistyczny nł. tymczaso- 
wy, prowizoryczny. 

Intermittens ł. przerywany. 
Intern ł., Internista ni. uczeń 
mieszkający w zakładzie nauko- 
wym; student medycyny, mie- 
szkający w szpitalu i doglądają- 
cy chorych pod kierownictwem 
lekarza (we Francji). 

Internacjonalny ni. międzyna- 
rodowy, dotyczący wzajemnych 
stosunków państw i narodów; 
ob. internacjonał. 



Internacjonał ni. czerwony, 

internacjonalny związek,między- 
narodówka, związek międzyna- 
rodowy robotników, związek so- 
cjalistyczny między związkami 
robotników różnych krajów, obo- 
wiązujący wszystkie związki u- 
czestniczące do wzajemnego po- 
magania sobie; i. czarny, iron., 
duchowieństwo katolickie wszy- 
stkich krajów; i. złoty, iron. bo- 
gacze wszystkich krajów, jako 
solidarnie występujący przeciw 
socjalizmowi. 

Internat l. zakład naukowy, 
zapewniający wychowańcom, 
prócz nauki, mieszkanie i utrzy- 
manie, pensjonat. 
Internista ob. Intern. 
Inter nos ł. między nami, w 
cztery oczy; i. n. loąuendo, mó- 
wiąc między nami. 

Internować nł. wyznaczyć 
przymusowe miejsce pobytu w 
jakiej miejscowości wewnątrz 
kraju. 

Internuncjusz ł. poseł papie- 
ski, zastępca nuncjusza; poseł 
dyplomatyczny papieski w pań- 
stwie drugorzędnym. 

Inter os et offam l. między u- 
stami a brzegiem puharu (wiele 
zmian blizkich może nastąpić). 

Interpelacja l. publiczne zapy- 
tanie uczynione przedstawicielo- 
wi rządu przez posłów sejmu w 
celu wyjaśnienia jakiej kwestji 
lub zrobienia zarzutu; publicz- 
ne wezwanie odpowiedzialnych 
czynników do dania objaśnienia. 
Interpelant ł. wnoszący inter- 
pelację. 

Interpelować l. wzywać do da- 
nia odpowiedzi; interpelowany, 
osoba, do której wniesiono za- 
pytanie. 

Interpolacja ł. wtrącenie do 
tekstu swoich lub obcych wyra- 



Int 



269 



Int 



zów i zdań (zwykle w celu sfał- 
szowania), dodatek późniejszy, 
interkalacja; mat. wsunięcie no- 
wych wyrazów między wyrazy 
danego szeregu, dokonane po- 
dług zasad matematycznych. 

Interpolować l. wstawiać wy- 
razy a. zdania w tekst cudzy. 

Interponować l. pośredniczyć, 
wstawiać się za kim. 

Interpozycja l. wstawienie się, 
wdanie się, pośrednictwo. 

Interpretacja l. wykład, wy- 
tłómaczenie, wyjaśnienie. 

Interpretator l. ten, kto inter- 
pretuje. 

Interpretować l. objaśniać; 
przen. tak deklamować, tak 
grać, aby uwydatnić intencje 
autora (poety, dramaturga, 
kompozytora). 

Interpunkcja l. w gramatyce: 
użycie znaków przestankowych. 
Interregnum ł. bezkrólewie. 
Interrex l. sprawiający wła- 
dzę najwyższą w czasie bezkró- 
lewia; prymas w daw. Polsce. 

Interrogacja ł. zapytanie; ba- 
danie śledcze. 

Interrogatorje l. pytania spi- 
sane podczas śledztwa, a następ- 
nie zadawane świadkom. 
In terrorem ł. na postrach. 
Interrupcja l. przeszkoda, 
przerywanie. 

Inter spem et metum ł. mię- 
dzy nadzieją a bojaźnią. 

Interstate a. (interstejt) mię- 
dzystanowe, t. j. dotyczące sto- 
sunków, komunikacji i t. p. mię- 
dzy poszczególnymi stanami a- 
merykańskimi. 

Inter utrumąue tene l. trzy- 
maj się środka. 

Interview a. (interwiu) wy- 
wiad, widzenie się, rozmowa, 
zwłaszcza dziennikarza z jaką 
wybitną osobistością dla zazna- 



jomienia się ze szczegółami z 
jej życia a. z jej poglądami na 
jaką sprawę; powtórzenie tej 
rozmowy w dzienniku; intervie- 
wować, robić interview. 

Interviewer a. (interwiuer) 
ten, kto robi interview. 

Interwał, Interwał ł. odstęp 
między czym, przedział; pauza; 
w muz., odległość tonu jednego 
od drugiego; stosunek dwuch 
dźwięków ze względu na ich 
własność. 

Interwencja l. wmieszanie się, 
wdanie się w cudzą sprawę; 
pośrednictwo; i. zbrojna, wdanie 
się obcej siły zbrojnej pomiędzy 
strony wojujące. 

Interwenjent \ł. mieszający się 
między strony spór wiodące w 
celu pogodzenia; pośredniczący. 

Interwenjować l. pośredniczyć, 
wdawać się. 

_ Interwersja ł. zmiana, usunię- 
cie; fałszowanie. 

Interwertować l. zmienić, usu- 
nąć; fałszować przez przesta- 
wienie (ustępów pisma). 

Interwjew ob. Inter view. 

Interymalny ob. Internistycz- 
ny. 

Intestat l. nieboszczyk, który 
nie pozostawił ważnego testa- 
mentu, choć pozostawił majątek. 

Intime /. (ętim) poufały. 

Intoksykacja ni. zatrucie, za- 
każenie krwi. 

Intolerancja l. brak tolerancji, 
nieznoszenie i nieuszanowanie 
obcych przekonań; prześladowa- 
nie innego wyznania. 

Intonacja ni. rozpoczęcie śpie- 
wu, trafne wzięcie właściwego 
I tonu, poddanie odpowiedniego 
dźwięku; akcent mowy, uwydat- 
niający jaką chęć, jaką myśl 
mówcy. 



Int 



270 



Int 



Intonować ni. zacząć śpiew; 
poddać głos właściwy. 

In toto l. w całości, zupełnie. 
Intrada iv. [/.] krótki wstęp 
do utw r oru muzycznego, przegry- 
w r ka, fanfara na trąbkach. 

Intramolekularny ni. między- 
cząsteczkowy. 

Intra muros ł. wewnątrz mu- 
rów; u siebie. 

Intransigeant /. (ętra n siża n ) 
nieprzejednany. 

Intransitiva (verba) ł. słowa 
nieprzechodnie (które wyrażają 
czynność nie przechodzącą na 
inny przedmiot, np. spać, ros- 
nąć). 

In transitu ł. mimochodem. 

Intra parenthesim l. w nawia- 
sie, nawiasowo. 

Intrata w. dochód, zysk; in- 
tratny, przynoszący znaczny do- 
chód. 

In trinitate robur l. w trój- 
cy (w trójprzymierzu) siła. 

In triplo l. potrójnie. 

Introdukcja ł. wstępna część 
jakiego utworu muzycznego a. 
poetyckiego; wprowadzenie; u- 
dzielenie godności duchownej 
przez władzę świecką, inwesty- 
tura. 

Introdukować się l. mieszać 
się do czego, wtrącać się. 

Introduktor l. przewodnik. 

Introit L część Mszy czytana 
przed Kyrie elejson. 

Introite! ł. wejdźcie! 

Introligator ni. oprawiacz 
książek. 

Intromisja śrl. sądowe wpro- 
wadzenie w posiadanie nierucho- 
mości; wnikanie; wsunięcie. 

Intromitować się l. wchodzić 
w posiadanie. 

Intronizacja ni. wyniesienie 
na tron, szczególniej Papieża; 



uroczyste objęcie tronu bisku- 
piego. 

Introspekcja ni. spostrzeganie 
wewnętrzne, zmysł w T ewnętrzny, 
samoobserwacja. 

Intruz l. natręt, gość niepro- 
szony, narzucający się; uzurpa- 
tor, wdzierca. 

Intryga /. know-anie chytre, 
podejście, zawikłanie; węzeł 
dramatyczny w sztuce. 

Intrygant /. robiący intrygi, 
działający skrycie i podstępnie. 

Intrygować /. robić intrygi, 
waśnić. różnić, poduszczać; 
wprawiać w kłopot; dawać do 
myślenia; zaciekawiać. 

Intuicja l. dosl. bezpośrednie 
wewnętrzne widzenie; przeczu- 
cie, odgadnięcie prawdy, zdoby- 
cie wiedzy domyślnością, bez 
poprzedniego długiego badania; 
intuicyjny ob. Intuitywny. 

Intuit l. wynik intuicji rozwa- 
żanej jako czynność. 

Intuitywny l. pochodzący z 
własnego natchnienia, z prze- 
świadczenia w T ewmętrznego, prze- 
czuty, z przeczucia. 

In turbido piscari l. w mętnej 
wodzie ryby łowić. 

Intussuscepcja ni. wnikanie, 
przyjęcie obcego ciała w tkankę 
(w fizjologji). 

Intymacja l. obwieszczenie, 
polecenie piśmienne; zatrzyma- 
nie wykonania wyroku przez od- 
wołanie się do wyższej instancji. 

Intymat l. w prawnictwie: 
pismo zawiadamiające, doręczo- 
ne. 

Intymidacja /. nastraszenie, 
pogróżka. 

Intymny /. noufny, sekretny 
a zarazem poufały. 

Intymować l. zalecać, obwie- 
szczać. • 



Int 



271 



Inw 



Intytulacja ni. zatytułowanie, 
tytuł, napis. 

Inulina ni. wodan węgla, ciało 
podobne do mączki, znajdujące 
się w korzeniach niektórych ro- 
ślin. 

In unoquoque yirorum bono- 
rum hibitat deus l. w każdym 
dobrym człowieku mieszka Bóg. 

In usu l. w użyciu, w prakty- 
ce. 

In usum l. dla użytku; i. u. 
Delphini ob. Ad usum Delphini. 

Inutile pondus terrae l. nieu- 
żyteczny ciężar ziemi. 

In verba magistri l. dosl. na 
słowa mistrza; ślepo wierząc 
słowom czyim. 

Invidus alterius macrescit re- 
bus opimis ł. zazdrosny chudnie 
z powodu, że drugi jest tłusty. 

In viii veste nemo tractat ho- 
neste l. nikt nie szanuje człowie- 
ka w lichej odzieży; jak cię wi- 
dzą, tak cię piszą. 

In vino veritas l. prawda w 
winie; człowiek podpity mówi 
prawdę niechcący. 

Invocavit l. dosl. wezwał: na- 
zwa pierwszej niedzieli W. po- 
stu, inaczej: ąuadragesima. 

Inwadjować śrl. zapewnić. 

Inwalid, Inwalida ł. żołnierz 
niezdatny z powodu wieku a. 
kalectwa do dalszej służby. 

Inwalidować ni. unieważnić. 

Inwazja l. najazd, wtargnię- 
cie, napad zbrojny. 

Inwazor l. najeźdźca, napast- 
nik. 

Inwekta l. towary importowa- 
ne; cło od tych towarów. 

Inwektywa /. zarzut obrażają- 
cy, obelga, dotkliwa zniewaga 
słowna. 

Inwencja l. pomysłowość, wy- 
nalazczość; wynalazek; fortel, 
sztuczka, figiel. 



Inwentaryzacja ni. spisywa- 
nie, sporządzanie inwentarza. 

Inwentarz l. ogół rzeczy, na- 
leżności i długów, przynależ- 
nych do jakiegoś majątku; spis 
majątku ruchomego lub nieru- 
chomego; zwierzęta gospodar- 
skie; inwentarzowy, inwenta- 
rjalny, inwentarski, objęty in- 
wentarzem, zapisany w inwen- 
tarzu. 

Inwentować /. wynajdywać, 
wymyślać, wpisywać do inwen- 
tarza. 

Inwentura ni. spisywanie in- 
wentarza. 

Inwersja l. zwrot w mowie; 
odstępstwo od zwykłego szyku 
w zdaniu, przekładnia. 

Inwertyna ni. ferment, spra- 
wiający przemianę cukru trzci- 
nowego na dekstrozę i lewulozę. 

Inwestjować l. udzielać inwe- 
stytury. 

Inwestycja ni. użycie pienię- 
dzy na cel produkcyjny, włoże- 
nie kapitału w przedsiębiorstwo; 
użycie pieniędzy publicznych na 
cele użyteczności publicznej; na- 
kład, wkład. 

Inwestygacja l. badanie, śle- 
dzenie, poszukiwanie. 

Inwestytura śrl. uroczyste na- 
dawanie przez władzę świecką 
prawa lub władzy do zarządu 
djecezją, dobrami, krajami itp., 
akt wprowadzenia w posiadanie 
nadanych dóbr lennych. 

Inwidja l. nienawiść, zawiść. 

Inwit iv. pierwsze zadanie 
karty w grze. 

Inwitacja l. zaproszenie, we- 
zwanie. 

Inwitować l. zapraszać; zada- 
wać pierwszą kartę po rozdaniu 
kart. 

Inwokacja l. wezwanie, bła- 



Inw 



272 



Irr 



ganię (np. bóstwa); uroczysta 
modlitwa do Boga. 

Inwolucja l. rozwój wsteczny 
(przeciwieństwo: ewolucja); po- 
wikłanie. 

Inwolwować ł. wmieszać, wplą- 
tać. 

Inżektor /. przyrząd do 
wstrzykiwania płynów w apara- 
ty i maszyny. 

Inżenier, Inżynier /. technik 
zajmujący się zdejmowaniem 
planów, budową dróg, mostów, 
twierdz etc; inżenier ja, inżyne- 
rja, nauka wykonywania budo- 
wli lądowych i wodnych, dróg, 
kolei, mostów, portów, maszyn, 
urządzania zakładów przemysło- 
wych i t. p. 

Io pean! u staroż. Greków: o- 
krzyk wznoszony podczas po- 
chodu tryumfalnego. 

Ipekakuana \h.~\ wymiotnica, 
roślina, której korzeń zawiera 
emetynę, środek wymiotniczy, 
używany w medycynie. 

Ipse dixit ł. on sam to powie- 1 
dział (wyrażenie, stosowane, j 
gdy ktoś niekrytycznie powołuje ' 
się na czyjąś powagę). 

Ipse fecit l. sam to zrobił, on : 
to wykonał. 

Ipse semet canit /. sam siebie i 
opiewa. 

Ipsissima verba ł. własne (je- 
go) wyrazy (bez żadnej zmiany 
powtórzone). 

Ipso facto ł. samym czynem, 
przez to samo, tym samym. 

Ipso jurę l. prawnie, z samego 
prawa wynika. 

Ir- ob. także Irr-. 

Iracundiam qui vincit, hostem 
superat maximum ł. kto gniew 
pokonywa, zwycięża największe- 
go wroga. 

Irade tur. rozkaz sułtana do 
wezyra, ogłoszony publicznie. 



Ira furor brevis est ł. gniew 

jest krótkiem szaleństwem. 

Irańskie języki, języki jednej 
z gałęzi szczepu indoeuropej- 
skiego (staroperski, afgańsła, 
kurdzki, osetyński i in.); wraz 
z językami indyjskiemi tworzą 
grupę języków aryjskich w ciaś- 
niejszem tego słowa znaczeniu. 

Ircha śrgórnon. skóra owcza, 
cielęca, sarnia a. jelenia, niegar- 
bowana, wyprawiona miękko, z 
obu stron niegładka, rodzaj 
zamszu. 

Ireland a. (Ajrlend) Irlandja. 

Iridektomja *g. wycięcie ka- 
wałka tęczówki w oku. 

Iris g. posłanniczka bogów; 
tęcza; tęczówka w oku; nazwa 
planety; kosaciec (roślina). 

Irish a. (ajrish) irlandzki, Ir- 
landczyk. 

Irish stew a. (ajrisz stiu) po- 
trawa irlandzka przyrządzona z 
mięsa, kartofli i t. p. 

Iritis nł. zapalenie tęczówki 
oka. 

Ironizować /. używać ironji, 
przymawiać, przycinać. 

Ironiczny g. uszczypliwy, 
drwiący. 

Ironja g. szydercza mowa, 
żartobliwy, drwiący lub uszczy- 
pliwy sposób mówienia; nagana 
wyrażona w formie pochwały. 

Irradjacja nł. rozpromienia- 
nie, złudzenie optyczne, polega- 
jące na tym, że przedmioty ja- 
sne na ciemnym tle wydają się 
większemi i odwrotnie. 

Irredenta w. związek politycz- 
ny we Włoszech, żądający po- 
łączenia z Włochami ościennych 
krajów mających ludność wło- 
ską; irredentysta, członek irre- 
denty. 

Irreligja ł. brak religji, bez- 



Irr 



273 



Ixj 



bożność; irreligijny, niereligij- 
ny. 

Irrezolucja ni. niezdecydowa- 
nie, niepewność. 

Irritabile genus ob. Genus ob. 

Irrupcja Ł napad,' najście, 
wtargnięcie, włamanie się. 

Irwingita, Irwingjanista ni. 
zwolennik Irwingizmu. 

Irwingizm, Irwingjanizm ni. 
tak. zw.: „Kościół katolicko-apo- 
stolski", sekta w W. Brytanji, 
założona przez Edwarda Irvin- 
ga (1792-1834). 

Irydektomja *g. ob. Iridek- 
tomja. 

Irygacja Ł sztuczne nawodnie- 
nie gruntu, skrapianie, zlewa- 
nie. 

Irygator Ł przyrząd do skra- 
plania, do przepłókiwania jam 
ciała, używany w medycynie; 
klisopompa. 

Irys ob. Iris. 

Irytacja L rozdrażnienie, 
drażliwość, gniew, pobudzenie 
do gniewu. 

Irytować l. drażnić, jątrzyć, 
gniewać, wzburzać. 

Iryzacja ni. gra barw tęczo- 
wych w starych szybach okien- 
nych, w bańce mydlanej, w ma- 
sie perłowej, tkaninach jedwab- 
nych itp. 

Isagoga, Isagogika g. wstęp, 
wiadomości przygotowawcze do 
nauki obszerniejszej; szczeg. do 
egzegezy albo do studjowania 
Pisma św. 

Ischjas g. ob. Scyjatyka. 

Is fecifr cui prodest ł. uczynił 
ten, komu to korzyść przyniosło, 
komu na tern zależało. 

I should worry! a. {aj szad 
worry) mam się o co kłopotać! 
mam się o co martwić ! także mi 
kłopot! a cóż to mnie obchodzi! 
ani mnie to grzeje, ani ziębi. 



Islam ar. nazwa religji maho- 
metańskiej. 

Islamita ni. mahometanin. 

Issue _ a. (iśju) wyjście.; za- 
kończenie; konkluzja; produkt, 
potomstwo; wydanie n. p. książ- 
ki, gazety; punkt lub kwest ja, 
o którą właśnie chodzi, która 
jest przedmiotem debaty lub 
sporu. 

Istesso tempo w. w muz. ten 
sam ruch. 

Istm albo Istmus g. między- 
morze, przesmyk morski. 

Iszjas ob. Ischjas. 

Ita diis placuit l. tak się bo- 
gom podobało. 

Italja ł. Włochy. 

Item Ł podobnież, również, 
także. 

Ite, missa est (concio) l. idź- 
cie, gromada wiernych jest roz- 
puszczona (msza skończona). 

Iterum /. powtórnie. 

Itinerarium l. przewodnik w 
podróży, opis, dziennik podróży; 
u Rzymian: mapy z oznacze- 
niem odległości stacji w podró- 
ży. 

Iunctis viribus ob. Junctis. 

I. W. W. (aj dobija doblju) 
skr. Industrial Workers of the 
World a. dosl. przemysłowi ro- 
botnicy świata; jest to amery- 
kańska organizacja robotnicza 
pragnąca środkami radykalnymi 
przyspieszyć ustrój socjalistycz- 
ny i terrorem zmusić przedsię- 
biorców do uległości; powszech- 
nie uważani są za zbrodniczych 
terrorystów i niebezpiecznych 
anarchistów. 

Ixjona koło g. mit. koło wie- 
cznie obracające się, do którego 
był przymocowany po śmierci 
król Tessalji Ixjon za karę, że 
oszukał bogów, ugaszczając ich; 



Iza 



274 



Izo 



przen. ciężkie udręczenie długo- 
trwałe. 

Izabelowy, brunatno - żółty 
(konie izabelowe). 

Izan ar. wzywanie śpiewne na 
modlitwę u mahometan. 

Izoamplitudy ni. linje jedna- 
kowych wahań temperatury w 
ciągu roku. 

Izobara *g„ izobaryczna linja, 
linja na mapie, łącząca miejsco- 
wości z jednakowym cieśnieniem 
barometrycznym. 

Izobaty *g. linje łączące na 
mapie punkty jednakowej głębo- 
kości wody. 

Izochimena *g. linja łącząca 
miejscowości z jednakową tem- 
peraturą średnią zimową. 

Izochromatyczny *g. jednako- 
wo zabarwiony. 

Izochroniczny *g. równocze- 
sny, trwający jednakowy prze- 
ciąg czasu; i-e zjawiska, doko- 
nywające się w jednakowych od- 
stępach czasu, np. kołysania się 
wahadła. 

Izodynamiczne *g. linje, na 
mapach geograficznych linje łą- 
czące punkty jednakowego na- 
tężenia magnetyzmu ziemskie- 
go. 

Izogieoterma *g. powierzchnia 
łącząca miejscowości o jednako- 
wej temperaturze w głębi zie- 
mi. 

Izogon *g. równokąt, równo- 
bok, wielokąt foremny o rów- 
nych kątach i bokach; izogony, 
izogoniczne linje, linje na kar- 
tach, łączące miejsca, na któ- 
rych igła magnesowa zbacza 
pod jednakowym kątem od po- 
łudnika ziemskiego, południki 
magnetyczne. 

Izografja *g. odtwarzanie pi- 
sma, starych druków, za pomocą 
odbitki tuszowej. 



Izohyeta *g. linja na mapie, 
łącząca miejsca o jednakowej i- 
lości rocznych deszczów. 

Izohipsa *g. linja na mapie 
gieogr. łącząca miejsca z jed- 
nakowym wzniesieniem nad po- 
ziom morza. 

Izoklinalny *g. o jednakowym 
pochyleniu (układ warstw zie- 
| mi). 

Izokliniczna *g. linja, linja łą- 
cząca na mapie miejsca, w któ- 
rych igła magnesowa ma jed- 
nakowy kąt nachylenia. 

Izolacja ni. odosobnienie, od- 
dzielenie. 

Izolator /. [nl.~\ stołeczek o 
nogach szklanych dla odosobnie- 
nia ciała elektryzowanego od o- 
taczających; szklana lub porce- 
lanowa podstawka na słupie te- 
legraficznym; odosabniacz. 

Izolować w. oddzielić, odłą- 
czyć, odosobnić; izolowany drut, 
odosobniony t. j. owinięty jakim 
złym przewodnikiem elektry- 
czności, np. jedwabiem, woskiem 
gutaperką itp. 

Izomer ja g. jednoskladność; 
izomery, izomeryczne ciała, ma- 
jące jednakowy skład chemiczny, 
a odmienne własności, zależnie 
od budowy cząsteczkowej. 

Izometryczny *g. równomier- 
ny, o jednakowych wymiarach. 

Izomorficzny *g. równoposta- 
ciowy; i-ne ciała, mające rOżny 
skład chemiczny, ' a jednakowe 
formy kryształów. 

Izomorfizm *g. równokształt- 
ność. 

Izonefa g. linja (na mapie) 
łącząca miejsca o jednakowym 
zachmurzeniu. 

Izonomja *g. równość w obli- 
czu prawa. 

Izorachja *g. linja na mapach* 



Izo 



275 



Jan 



łącząca miejsca, mające o tej sa- 
mej porze przypływ morza. 

Izostatyczny *g. będący w 
równowadze hydrostatycznej z 
powodu równości ciśnień. 

Izotera *g. linja na mapie, łą- 
cząca punkty ziemi o jednako- 
wej średniej temperaturze let- 
niej. 

Izoterma *g. Izotermiczna li- 
nja, linja łącząca na mapie miej- 



sca mające jednakową średnią 
temperaturę roczną. 

Izotropiczny *g. jednorodny. 

Izotropijne *#. ciała mające 
jednakowe własności we wszyst- 
kich kierunkach co do sprężysto- 
ści rozchodzenia się drgań. 

Izys, Izyda egips. [g.-l.~\ mit. 
siostra i żona Ozyrysa, bogini 
płodności i księżyca, przedsta- 
wiana z mnóstwem wymion, bo- 
gini przyrody. 



J. 



Paccuse! /. (żakkiiz) oskar- 
żam! (Tak rozpoczął Zola swo- 
je wystąpienie w obronie Draj- 
fusa; odtąd słowami temi ozna- 
cza się wszelkie silne wystąpie- 
nie przeciw jakiemuś nadużyciu 
władz publicznych lub jakiejś 
rażącej niesprawiedliwości). 

Jacht hol. [nJ] lekki statek 
spacerowy z żaglami. 

Jachtklub a. klub wioślarski. 

Jacąuerie ob. Jaąuerie. 

Jacta est alea ob. Alea. 

J'adoube /. (żadub) popra- 
wiam (wyrażenie szachisty, war- 
cabisty, gdy poprawia figurę, 
albo warcabę źle postawioną). 

Jafetydzi hebr. [nL] potomko- 
wie Jafeta; indoeuropejczycy. 

Jahwe hebr. ob. Jehowa. 

Jahwistyczny ni. dotyczący 
Jehowy, boski. 

Jakobini /. krańcowi republi- 
kanie za czasów pierwszej rewo- 
lucji francuskiej. 

Jakobinizm ni zacietrzewiony 
republikanizm (od nazwy stron, 
nictwa Jakobinów). 

Jalapa h. wilec przeczyszcza- 
jący, roślina pochodząca z Me- 



ksyku; lek mocno czyszczący z 
bulw tej rośliny. 

Jalousie du metier /. (żalu- 
zi dii met je) ob. Brodneid. 

Jamajka, gatunek araku czyli 
rumu (od nazwy wyspy Jamaj- 
ka). 

Jamb g-l. dwuzgłoskowa sto- 
pa (miara) wiersza, składająca 
się z pierwszej krótkiej i dru- 
giej długiej zgłoski; a. pierw- 
szej nieakcentowanej i drugiej 
akcentowanej : — — . 

Jambiczny g. ułożony jamba- 
mi. 

Janczar, Janiczar tur. żołnierz 
mahometanin z piechoty turec- 
kiej, przysposobiony z dziecka 
chrześcijańskiego (janczarska 
piechota ustanowiona r. 1329, 
zniesiona r. 1826); j-y dzwone- 
czki nrzyczepione do uprzęży a. 
do łba końskiego; dzwoneczki w 
dawnych klawikordach; janczar- 
ka, rodzaj strzelby, rusznica, u- 
żywana przez janczarów; jan- 
czarska muzyka muzyka w skład 
której wchodzą tylko instrumen- 
ty dęte i perkusyjne, odznacza- 
jąca się hałaśliwością. 



Jan 



276 



Jer 



Janitor a. (dzianitor) odźwier- 
ny; stróż domu; stróż szkolny. 

Jankesi a. nazwa żartobliwa 
Amerykanów Stanów Zjednoczo- 
nych (prawdopodobnie nazwa ta 
powstała z murzyńskiego wy- 
mawiania wyrazu English). 

Janseniści, wyznawcy nauki 
bisk. Jansenjusza (1585 — 1638) 
o grzechu, łasce, wolnej woli i 
przeznaczeniu. 

Jantar [r.] bursztyn. 

Januarius Ł styczeń. 

Janus ł. bożek d. Rzymian 
przedstawiony z dwiema twarza- 
mi, zwróconemi w dwie strony 
świata, bóg czasu i wszystkich 
zdarzeń ludzkich, wojny i poko- 
ju; Janusa świątynia w Rzymie 
otwierana była w czasie wojny, 
a zamykana w czasie pokoju. 

Jaquerie /. (żakri) rozruchy 
chłopskie we Francji około 1358 
r. (od wyrazu Jacąues Bonhom- 
me, Jakób poczciwiec, przydom- 
ku chłopa francuskiego.) 

Jar tur. parów, wądół, wą- 
wóz. 

Jarczak tat. rodzaj lekkiego 
siodła, kulbaka. 

Jard a. miara angielska = 3 
stopom. 

Jardin d'acclimatation /. (żar- 
dę daklimatasją) ogród zoologi- 
czny w Paryżu. 

Jardin des plantes /. (żardę 
de pla»t) ogród . botaniczny w 
Paryżu. 

Jarłyk tur. ceduła, pozwole- 
nie na transoort towarów, świa- 
dectwo komory celnej, władzy 
akcyjnej, znaczek, kwitek. 

Jarmark n. doroczny zjazd 
sprzedających i kupujących, 
kiermasz; przen. hałas, rejwach, 
wrzawa, zgiełk. 

Jarmułka tur. czapeczka bez 



daszka, biret, krymka żydow- 
ska. 

Jaspis g. minerał z gatunku 
krzemieni, nieprzezroczysty, ró- 
żnego koloru i o rozmaitych 
kształtach; jaspisować, pstrzyć 
nakrapiać różnokolorowo. 

Jasyr tur. niewola u Turków 
lub Tatarów. 

Jaszczyk śgórnon. [r.] skrzy- 
nia do przewożenie amunicji; 
naczynie drewniane na masło, 
bryndzę i t. p., pudło; słój drew- 
niany lub gliniany. 

Jaszmak tur. zasłona okrywa- 
jąca szyję i twarz po oczy u ko- 
biet tureckich. 

Jatagan tur. krzywa szabla 
turecka, obosieczna. 

Jatrochemja *g. dawna teorja 
medyczna tłómacząca zjawiska 
organiczne i działanie środków 
lekarskich na drodze chemicz- 
nej. 

Jatrofizyka *g. fizyka zasto- 
sowana do medycyny. 

Jegier n. dosł. strzelec, da- 
wny żołnierz pieszy. 

Jegiermajster n. naczelnik je- 
grów; łowczy. 

Jegierski [r.] pułk, pułk je- 
grów. 

Jehowa, Jahwe hebr. hebraj- 
ska uroczysta nazwa Boga; J. 
Zebaot, Pan światów, Pan nad 
pany. 

Jelca, Jelec [cz.~\ ob. Garda. 

Jeneralny, Jenerał ob. Giene- 
ralny, Gienerał. 

Je ne sais quoi /. (żó no se 
kua) dosł. nie wiem, co; coś bar- 
dzo subtelnego, co się czuje, ale 
się nie da słowami określić. 

Jeniczer ob. Janczar. 

Jeremjady, skargi, żale, na- 
rzekania, lamentacje (od imie- 
nia proroka: Jerem jasz). 



Jer 



277 



Jod 



Jersey a. (żersi) wierzchni 
damski kaftanik trykotowy. 

Jet a. (dżet) gagat, bursztyn 
czarny, węgiel brunatny polero- 
wany, używany na ozdoby. 

Jeton /. (żeton) znaczek ozdo- 
bny dawany za odznaczanie się; 
marka do gry. 

Jettatore w. (dżettatore) czło- 
wiek mający oczy urocze, któ- 
rych spojrzenie powoduje szkodę 
dla innych. 

Jettatura w. (dżettatura) zły 
urok, czary zadane uroczemi o- 
czami. 

Jeunesse doree /. (żónes dore) 
złota młodzież; podczas wielkiej 
rewolucji francuskiej od końca 
lipca 1794 roku młodzież ary- 
stokratyczna usposobiona rojali- 
stycznie; dziś wielkomiejska 
młodzież rozrzutna; iron. mło- 
dzież pozłacana. 

Jeux floraux /. (żó floro) 
dosł. igrzyska kwiatowe, urzą- 
dzane corocznie w Tuluzie: tur- 
nieje prozaików i poetów, nagra- 
dzanych kwiatami złotemi i sre- 
brnemi. 

Jewish Colonization Associa- 
tion a. (dżuisz kolonizejszn aso- 
sjejszn) skr. Ica, stowarzyszenie, 
którego celem jest ułatwianie o- 
sadnictwa żydom ubogim, emi- 
grującym z krajów, w których 
doznają prześladowań. 

Jezuita nł. członek zakonu za- 
łożonego przez św. Ignacego Lo- 
jolę; przen. człowiek chytry, 
podstępny, obłudny. 

Jezuityzm nł. obłuda, przewro- 
tność (ob. Jezuita). 

Jezusowe lata, 33 lat wieku. 

J. H. S. skr. Jesus Hominum 
Salvator ł. Jezus ludzi Zbawiciel. 

Jig a. (dżyg) wesoły, skoczny 
taniec irlandzki i amerykański. 



Jingo a., Jingoizm ob. Dżyngo, 
Dżyngoizm. 

Jiu-Jitsu jap. (dżin-dżitsu) 
japoński sposób walki bez broni, 
polegający na zręczności i prak- 
tycznej znajomości anatomji 
ludzkiej, celem szybkiego ubez- 
władnienia przeciwnika choćby 
znacznie silniejszego; obecnie 
coraz częściej system ten zasto- 
sowywany jest do ćwiczeń fi- 
zycznych. 

Joannici nł. dawny niemiecki 
zakon rycerski, teraz zakon e- 
wangielicki do pielęgnowania 
chorych. 

Job a. (dziab) zajęcie, robo- 
ta, praca, zatrudnienie, posada; 
w drukarstwie: małe roboty, jak 
druk nagłówków listowych, ra- 
chunków itd. czyli tak zw. ro- 
boty akcydensowe. 

Jobber a. (dżaber) spekulant 
giełdowy w Anglji i Ameryce; 
hurtowny pośrednik między pro- 
ducentem a konsumentem. 

Jockey a. ob. Żokiej. 

Jockey Club a. (dżoki klub) 
stowarzyszenie arystkoratyczne 
amatorów wyścigów konnych; ro 
dzaj perfum; rodzaj łyżew. 

Jocosa ł. śmiesznostki, żarty, 
farsy. 

Jod *g [/.] pierwiastek che- 
miczny, ciało stałe, barwy czar- 
no-fjoletowej połyskującej, wy- 
dobywane z roślin morskich, u- 
żywane w medycynie. 

Jodłowanie n. osobliwy sposób 
śpiewu (u Tyrolczyków), z czę- 
stym przechodzeniem z tonów 
piersiowych do falsetu. 

Jodoform nł. środek antysep- 
tyczny o silnym zapachu, otrzy- 
mywany z jodu w postaci żół- 
tego proszku, używany w medy- 
cynie. 

Jodol nł. związek chemiczny 



Jod 



278 



Jow 



używany w medycynie zamiast 
jodoformu. 

Jodyna ni. roztwór jodu w spi- 
rytusie używany jako lek. 

Jog stind. asceta hinduski 
praktykujący zasady jogizmu; 
pustelnik indyjski. 

Joga stind., Jogizm ni. system 
religijno-filozoficzny w Indjach, 
zmierzający do uwolnienia du- 
szy od dalszych migracji i do o- 
siągnięcia nirwany przez asce- 
tyzm, przez odwracanie zmysłów 
od świata zewnętrznego, pozosta- 
wanie w postawach nienatural- 
nych, przykrych, medytacje itd. 

Johannisberg n. gatunek wina 
reńskiego. 

John Buli a. (Dżon Boli), 
dosl. Jan wół, żart. nazwa da- 
wana ludowi angielskiemu; an- 
glik. 

John Doe a. (Dżan Do) na- 
zwisko fikcyjne używane w po- 
stępowaniu karnem jako fikcyj- 
ny oskarżyciel, zanim oskarży- 
ciel właściwy (prokurator) defi- 
nitywnie będzie mógł wystąpić. 

Joke a. (dziok) żart, figiel. 

Jom-Kipur hebr. dzień sądny, 
właściwie dzień przebaczenia. 

Jon, atom jednego ze składni- 
ków, na które rozpada się ele- 
krolit pod wpływem prądu ele- 
ktrycznego; anjon, składnik u- 
jemny, chemicznie działający na 
anod; kat jon, składnik dodatni, 
chemicznie działający na katod; 
według Thompsona atom elektry- 
czny materji ultragazowej; we- 
dług Crookes'a atom materjalny 
połączony z atomem elektrycz- 
nym; elektron dodatni a. ujem- 
mny. 

Jonatan hebr. imię znane z 
Biblji; brat J. żart. Amerykanin 
typowy, mieszkaniec Stanów 
Zjednoczonych Ameryki Półn. 



Jonaty śrł. [r.] futro z czar- 
nych kotów swojskich. 

Jongleur /. (żąglór) kuglarz, 
ekwilibrysta. 

Jońska tonacja, muz. gama, w 
której siódmy ton jest o pół to- 
nu niższy niż w gamie zwykłej. 

Joński styl kierunek architek- 
toniczny grecki, odznaczający 
się lekkością słupów i ślimako- 
watemi kształtami ozdób u kapi- 
teli. 

Jordan, obrzęd święcenia wo- 
dy w święto Trzech Króli w 
kościele wschodnim (od nazwy 
rzeki w Palestynie). 

Jota h. (chota) taniec hisz- 
pański w szybkim tempie z to- 
warzyszeniem kastanjetów. 

Jota g. nazwa litery j w gre- 
ckim alfabecie; używa się w 
zwrotach: ani na jotę; jota w 
jotę, kubek w kubek. 

Jotacyzm wł. sposób czytania 
po grecku: e jak i. 

Jour de grace /. (żur do gras) 
ob. Respektowy dzień. 

Jour fixe /. (żur fix) stały 
dzień naznaczony na przyjmowa- 
nie gości. 

Journal /. (zurnal) dziennik, 
notatnik, pismo perjodyczne; po- 
pularnie: wzory mód. 

Journal parle /. (żurnal par- 
te) dosl. dziennik mówiony: roz- 
rywka, polegająca na odczytywa- 
niu przez kilka osób ich wła- 
snych artykułów, mających 
przedstawiać jakoby numer cza- 
sopisma i w takim porządku, jak 
te artykuły są w piśmie ułożo- 
ne; rodzaj dziennika, którego 
treść odczytuje się abonentom 
za pomocą telefonów. 

Jowisz, Jupiter l. najwyższy 
bóg u Rzymian, piorunowładca 
(u Greków: Zeus); nazwa naj- 
większej planety. 



Jo w 



279 



Jul 



Jowjalista nł. człowiek jowial- 
ny, wesoły, facecjonista, żarto- 
wniś. 

Jowjalny Ł żartobliwy, pełen 
humoru, wesoły, krotochwilny. 

Józefinizm nł. system cesarza 
austrjackiego Józefa II-go wtrą- 
cania się do władz kościelnych i 
wykonywania władzy nad niemi; 
rządy centralistyczne w Austrji, 
datujące się od Józefa II. 

Jr. skr. Junior (ob.). 

Juba, Jubka ob. Jupa. 

Jubel [w.] ob. Gaudium. 

Jubilacj a l. wesoła uroczy- 
stość, radość, uciecha. 

Jubilat ł. ten, który obchodzi 
(lub obchodził) jubileusz swej 
działalności. 

Jubilate IŁ dosł. radujcie się: 
trzecia niedziela po Wielkiej no- 
cy. 

Jubiler n. oprawiający drogie 
kamienie w złoto, w srebro i t. 
p. i handlujący niemi, złotnik; 
jubilerszczyzna, wyroby jubiler- 
skie; przen. misterne i bardzo 
staranne wygładzenie utworu li- 
terackiego. 

Jubileusz l. rocznica 25, 50 
lub stuletnia jakiego zdarze- 
nia obchodzona uroczyście; uro- 
czystość kościelna powtarzająca 
się w pewnych okresach czasu 
połączona z odpustem zupełnym. 

Jubilo w. wesoło, tryumfalnie. 

Jucht [n.] skóra wołowa, gru- 
bo wyprawna, nieprzemakalna, 
nacierana dziegciem ze strony 
wewnętrznej. 

Jucundi acti labores ł. po pra- 
cy miły spoczynek {dosł. przy- 
jemne dokonane trudy). 

Juczny (ob. Juki) dźwigają- 
cy ciężary (o koniu ośle, mule); 
przyuczony do dźwigania cięża- 
rów. 



J. U. D. skr. Juris utriusąue 
doctor (ob.) 

Judaizm śrł. wiara, podania i 
obrządki żydów późniejszych, 
według nauki rabinów i Talmu- 
du; zwrot mowy lub wyrażenie 
zapożyczone z muwy żydowskiej; 
żydowszczyzna. 

Judasz hebr. [Ł] zdrajca, ob- 
łudnik, człowiek fałszywy, prze- 
biegły; imię jednego z Aposto- 
łów; judaszowy, judaszowski, 
obłudny, zdradziecki. 

Judenheca n. szczucie przeciw 
żydom; gwałty dokonywane 
przez wzburzone pospólstwo na 
żydach. 

Judex curiae t. w Węgrzech 
najstarszy co do znaczenia sę- 
dzia w kraju. 

Judicis est innocentiae subve- 
nire ł. obowiązkiem sędziego jest 
pomódz niewinności. 

Judicium Dei l. sąd Boga, sąd 
boży. 

Judofil nł. zwolennik Żydów. 

Judofobja' nł. nienawiść do 
Żydów, antysemityzm. 

Judykat ł. wyrok sądowy. 

Judykatura nł. ob. Juryspru- 
dencja. 

Jug słoic. południe. 

Jugo - Słowianie slow. połu- 
dniowi słowianie (Serbowie, 
Kroaci, Słoweńcy etc). 

Juhas ivęg. pastuch owiec, 
młody góral w górach tatrzań- 
skich. 

Juki tur. torby skórzane, tło- 
moki ładowane na konie, muły i 
t. p. _ 

Julienne /. (żul jen) suszone 
jarzyny pokrajane na drobne 
paseczki. 

Julius ł. lipiec (miesiąc). 

Juliański kalendarz, kalen- 
darz poprawiony przez Juljusza 



Jun 



280 



Jur 






Cezara t. zw. starego stylu, czy- 
li wschodni. 

Jun. ski\ Junior (ob.) 

Junctim l. łącznie (używa się 
na oznaczenie ścisłej łączności 
dwóch spraw, które stronnictwa 
w ciele prawodawczem równo- 
cześnie chcą przeprowadzić). 

Junctis viribus L połączonemi 
siłami. 

Jungle a. (dżóngl) nieupra- 
wiana, dziewicza ziemia w In- 
djach, gęsto zarośnięta zielska- 
mi; gąszcz, gęstwina, dżungla. 

Junimista 7il. członek stron- 
nictwa w Rumunji, sprzyjające- 
go cywiiizacji zachodnio-euro- 
pejskiej (od nazw. związku lite- 
rackiego: Junimea). 

Junior ł. skr. Jun. młodszy. 

Junius /. czerwiec. 

Junkier ??. uczeń szkoły woj- 
skowej, przygotowującej ofice- 
rów; butny szlachcic pruski; da- 
wniej: podoficer, podchorąży; 
junkierska partja, w Prusach re- 
akcyjna partja szlachecka, ul- 
trakonserwatywna w polityce 
wewnętrznej, a zaborcza w poli- 
tyce zewnętrznej. 

Juno, Junona ł. małżonka Jo- 
wisza, najwyższa bogini (u Gre- 
ków: Hera); nazwa planetoidy. 

Junta h. dosł. związek; wyż- 
sza władza w Hiszpanji i Por- 
tugal ji; władza rewolucyjna 
tamże. 

Jupa, Jupka ar. [w.] kaftanik, 
suknia spodnia, kurtka, stanik 
kobiecy. 

Jupiter ł. Jowisz; J. pluvius, 
bożek słoty, deszczów, przen. 
czas dżdżysty; J. tonans dosł. 
Jowisz grzmiący: bożek pioru- 
nów i grzmotów. 

Jura, Jurajska formacja, for- 
macja drugorzędowa ziemi, mie- 
dzy formacją kredową i trjaso- 



wą, obfita w skaliste wapienie^ i 
skamieniałości (od nazwy gór 
Jura). m 

Jurament ł. przysięga. 

Jurare in verba magigtri ł. 
przysięgać na słowa mistrza 
I (nauczyciela) t.j. ślepo wierzyć; 
| powoływać się na powagę nau- 
czyciela jako na dowód prawdy. 

Jura stolae l. dochody prawne 
proboszczów. 

Jurat ni. student kończący 
wydział prawny. 

kuratoryjny ł. za którym po- 
ręczono. 

Jurę caduco ł. prawem kadu- 
ka (ob.); prawem płonnem; bez- 
prawiem, gwałtem, przemocą, 
bezprawnie. 

Jurę divino ł. prawem bo- 
skiem. 

Jurę et facto l. według prawa 
i rzeczywistości (stanu faktycz- 
nego). 

Jurgielt n. płaca roczna, żołd, 
zapłata, nagroda; jurgieltnik, 
najemnik. 

Juris consultus ł. doradca pra- 
wny. 

Juris studiosus ł. słuchacz 
prawa. 

Juris utriusque doctor l. (skr. 
J. U. D.) doktór obojga praw: 
rzymskiego i kanonicznego. 

Juror a. (dżuror) członek Ju- 
ry, czyli sądu przysięgłych, albo 
innego jakiegoś sądu, n. p. sądu 
znawców. 

Jurta tat. chata, namiot pil- 
śniowy Kirgizów, Tatarów; 
mieszkanie zimowe Kamczada- 
łów. 

Jury a. (dżuri) sąd przysię- 
; głych; sąd znawców do ocenia- 
| nia dzieł sztuki lub przemysłu; 
j sędziowie przysięgli z wyboru, 
■ w liczbie dwunastu, do rozpatry- 
' wania spraw. 



Jur 



281 



Jus 



Jurydyczny ł. prawniczy, pra- 
wny; jurydycznie, według praw, 
prawnie. 

JurydyM ł. osady w daw. Pol- 
sce rządzące się osobnemi pra- 
wami, zniesione w roku 1792; 
dzielnice miejskie, mające każda 
swój sąd. 

Jurysdator śri. ten, co udzie- 
la komu prawa do czego, moco- 
dawca. 

Jurysdykcja l. zakres działa- 
nia i sądzenia co do obszaru i 
jakości spraw; okrąg sądowy; 
sądownictwo. 

Juryskonsult L, Juryskonsul- 
tant nł. radca prawny przy ja- 
kiej instytucji; adwokat, prowa- 
dzący sprawy jakiej instytucji 
w sądach. 

Jurysprudencja ł. gruntowna 
znajomość prawa; zbiór zasad 
prawnych; sposób wyrokowania 
sądu w danych sprawach. 

Jurysta śrł. prawnik. 

Jurystycjum ł. zawieszenie są- 
dzenia spraw podczas wojny. 

Jus ł. prawo. 

Jus belli et pacis Ł prawo 
wojny i pokoju. 

Jus civile ł. prawo cywilne. 

Jus divinum ł. prawo boskie. ! 

Jus gentium ł. prawo naro- 
dów, prawo międzynarodowe. 

Jus gladii ł. dosł. prawo mie- 
cza, prawo życia i śmierci. 

Jus humanum ł. prawo ludz- 
kie. 

Jus naturae l. prawo przyro-l 
dy. 

Jus non scriptum ł. prawo nie- 1 
pisane, prawo zwyczajowe. 

Jus primae noctis ł. dosł. pra- 
wo pierwszej nocy; przysługi- 
wało ono panom w czasach pod- 
daństwa Y\robec poddanego i po- 
legało na tern, że pan mógł żą- 
dać, by nowozaślubiona żona' 



poddanego oddana została panu 
do dyspozycji. 

Jus primi occupantis l. prawo 
pierwszeństwa zajęcia. 

Jus talionis l. prawo odwetu. 

Jus primogeniturae l. prawo 
pierworodztwa. 

Jus publicum l. prawo publi- 
czne. 

Juste milieu /. (żiist miljó) 
pośrednie stanowisko; postępo- 
wanie lub system działania od- 
dalony od wszelkiej ostateczno- 
ści. 

Justitia nihil expetit praemii 
ł. sprawiedliwość nie żąda na- 
grody. 

Jus to tempore ł. w właściwym 
czasie. 

Justo titulo ł. na podstawie 
aktu prawnego; sprawiedliwie, 
słusznie. 

Justorjum ni. narzędzie do 
sprawdzania równej wielkości 
odlanych czcionek. 

Justować n. wypełniać justun- 
kiem miejsca puste między wy- 
razami lub w wierszach; robić 
matryce czcionek; justunek 
sztabki: materjał metalowy, niż- 
szy od czcionek, wypełniający 
odstępy między wyrazami lub 
miejsca puste w wierszach pod- 
czas druku. 

Justum est i. jest słuszna. 

Justus possessor l. prawny po- 
siadacz. 

Jus ty ej a ł. sprawiedliwość. 

Justycjarusz śrł. sędzia spraw 
policyjnych w gminach austrja- 
ckich. 

Justyc-kolegjum n. [r.] sąd 
duchowny katolicki w Petrogra- 
dzie. 

Justyfikacja ł. usprawiedli- 
wienie się, uzasadnienie jakiego 
prawnego środka, tłómaczenie 
się. 



Jus 



282 



Kab 



Justynjańskie prawa, źródła i 
pomniki prawa rzymskiego, ze- 
brane w jeden kodeks z rozkazu 
cesarza rzvmskiego Justynjana. 

Juta [n.] konopie indyjskie; 
tkanina z nich. 

Juvat cibus post opus l. po 
pracy smakuje jedzenie. 

Juxta l. obok;, część kwitu, a- 
sygnaty, przekazu itp., która dla 



kontroli zostaje w księdze kwi- 
towej po odcięciu drugiej części, 
którą dostaje osoba do tego u- 
prawniona. 

Juxta fluvium puteum fodit l. 
obok rzeki kopie studnię (nie- 
potrzebnie coś robi). 

Juxtalinearny ni. przekład, 
przekład tuż obok tekstu napi- 
sany, wydrukowany. 



K. 



Kaaba ar. świątynia mahome- 
tan w Mekce i kamień św. w 
niej przechowywany. 

Kab a. ob. Cab. 

Kabak dolnon. [r.] szynk, 
karczma. 

Kabaletta w. w muz. frazes 
muzyczny ożywiony, powtarza- 
jący się w śpiewie. 

Kabalista ni. znawca ksiąg 
kabalistycznych; wróżbiarz; ka- 
balistyczny, tyczący się kabały 
żydowskiej; tyczący się magji, 
wróżbiarski. 

Kabała hebr. [iv.~\ podanie, ta- 
jemnicza nauka Żydów, filozof ja 
mistyczna religji Żydów; wróże- 
nie z kart; knowanie, intryga, 
plotki, zmowa; kłopotliwe poło- 
żenie, zawikłanie. 

Kaban tat. [mir.'] wieprzak. 

Kabaret /. półmisek podzielo- 
ny wachlarzowato na kilka po- 
działek; rodzaj teatrzyku przy 
restauracji, w którym autorowie 
sami wykonywają swoje utwory, 
popisują się śpiewacy i śpie- 
waczki oraz deklamatorowie z 
pośród publiczności; wesołe, 
swywolne i urozmaicone widowi- 
sko (przeważnie tańce i śpiewy) 
dla rozrywki gości restauracyj- 
nych. 



Kabat g. kaftan męski a. ko- 
biecy, kamizola. 

£abel /. drut telegraficzny, 
telefoniczny, podmorski albo 
podziemny odpowiednio zabez- 
pieczony od uszkodzenia. 

Kabeljan, Kabeljau ob. Kab- 
ljon. 

Kabestan /. kołowrót do zwi- 
jania i rozwijania liny okręto- 
wej, winda okrętowa. 

Kabil ar. pokolenie. 

Kabina /. budka do kąpieli w 
morzu; kajuta okrętowa; numer 
w zakładzie kąpielowym; ob. Ca- 
bin. 

Kabljon hol. świeże, niesolone 
mięso wątłusza (dorsza); suszo- 
ne nazywa się stokfisz. 

Kaboszon /. drogi kamień po- 
lerowany, szczeg. rubin a. gra- 
nat. 

Kabotaż /. handel nadbrzeż- 
ny; żegluga nadbrzeżna. 

Kabotyn /. pogardl. lichy ak- 
tor, komedjant. 

Kaboteynerja /. wędrowni ak- 
torzy. 

Kabriole ob. Kapriole. 

Kabrjolet /. lekki jednokonny 
powozik; miejsce na przedzie za 
kozłem woźnicy w karecie pocz- 
towej. 



Eab 



283 



Kaf 



K aby Iowie ar. mieszkańcy Al- 
gieru berberyjskiego pochodze- 
nia. 

Kabza g. [£.] worek do pie- 
niędzy; portmonetka; żart. ma- 
jątek. 

Kacap [młr.~\ chłop wielkoru- 
ski; kupiec wielkoruski; wielko- 
rusin. 

Kacerstwo ob. Herezja. 

Kacerz n. [czes.] ob^ Heretyk. 

Kacheksja g. charłactwo. 

Kachektyk *g. człowiek chory 
na kacheksję, charłak. 

Kacyk li. naczelnik i wódz ple- 
mienia dzikich w Amer. Połudn. 

Kaczan tur. głąb kapusty; 
wiecha, kiść owoców kukurydzy; 
sosna karłowata. 

Kaczucza h. taniec hiszpański 
z kastanjetami. 

Kadaster śrl. [/.] ocenianie 
rządowe posiadłości ziemskich i 
ich produktów^, dochodu i t. d. 
w celu opodatkowania; sam po- 
datek nałożony skutkiem tego 
ocenienia; k. wyborczy, kur ja, 
do której należy wyborca płacą- 
cy podatek od swoich posiadło- 
ści. 

Kadawer Ł trup. 

Kadencja śrl. właściwe akcen- 
towanie końcowych zgłosek w 
układzie wierszy; spadek har- 
monijny dźwięków w muzyce; 
takt, miarowość; harmonijne za- 
kończenie frazesu muzycznego; 
forma akordu; okres urzędowa- 
nia członków sądu, sejmu, rad 
wybieralnych. 

Kadet /. brat młodszy; uczeń 
szkoły wojskowej kadeckiej ; 
podchorąży; w marynarce: mło- 
dzieniec kształcący się na ofice- 
ra floty; członek stronnictwa 
K. D. (ob.) czyli demokrata kon- 
stytucyjny; Kadecki korpus, 



szkoła wojskowa kształcąca mło- 
dzież na oficerów. 

Kadi ar. sędzia u Turków. 

Kadry /. komplet zapasowych 
oficerów i podoficerów, potrzeb- 
nych w razie zorganizowania 
oddziału wojska; żołnierze i ofi- 
cerowie, mający obowiązek 
kształcić nowozaciężonych. 

Kadryl /. taniec francuski i 
muzyka do niego; lekka tkanina 
jedwabna w kratki; pośledni ga- 
tunek salcesonu. 

Kaduceusz ł. laska Merkurego 
z wężami i skrzydłami; dawna 
laska herolda; symbol handlu i 
pokoju. 

Kaduk ł. w daw. prawie pol- 
skiem: spadek pozostawiony bez 
prawnych spadkobierców (prze- 
chodzący na rząd prawem kadu- 
ka) ; prawo dziedzictwa dóbr te- 
go rodzaju; ludowe: djabeł, 
czart, bies, licho, kat; padaczka, 
epilepsja, choroba św. Walente- 
go, wielka choroba; kaduczny, 
djabelny, przeklęty, okropny. 

Kady ob. Kadi. 

Kadź g. wielka beczka z jed- 
nym dnem, zwykle u dołu szer- 
sza, kufa, stągiew. 

Kafa n. spiczasty przód stat- 
ku. 

Kafar n. przyrząd z windą do 
wbijania pali za pomocą pieńka 
zwanego babą, bitnia; osoba 
ciężka, niezgrabna. 

Kafeina ob. Kofeina. 

Kaf et jera /. imbryk do kawy. 

Kaffeeklatsch n. poobiednia 
pogawędka kobiet przy kawie; 
plotkowanie, obgadywanie bab- 
skie. 

Kaffeekranzchen n. w Niem- 
czech zebranie towarzyskie ko- 
biece przy kawie i gawędce po- 
obiedniej. 



Kaf 



284 



Kai 



Kaffeepflanze n. ob. Kaffee- 
hauspflanze. 

Kaffeehauspflanze n. ten, co 
przesiaduje wciąż w kawiar- 
niach, grzyb kawiarniany. 

Kaf owy (ob. Kawa) kawowy, 
koloru kawy. 

Kaftan tur. długa szata 
zwierzchnia u Turków; rodzaj 
spencerka a. kurtki; krótka 
szubka kobieca; ubranie z bar- 
dzo długiemi rękawami, związy- 
wanemi razem na plecach, wkła- 
dane na szaleńców, żeby ich u- 
bezwładnić, inaczej: k. bezpie- 
czeństwa. 

Kahał hebr. zarząd wyznanio- 
wy gminy żydowskiej. 

Kahan tat. chan. 

Kaik tur. długi, wazki, lekki 
statek turecki; czajka. 

Kaim, Kain, bratobójca (od 
imienia biblijnego Kain); kai- 
m ; ta, członek pewnej sekty reli- 
gijnej w daw. Polsce. 

Kainif *g. związek soli ku- 
chennej z siarczanem magnezji, 
używany jako nawóz. 

Kainozoiczne *g. formacje ob. 
Cenozoiczne. 

Kajak tur. wazka łódka o je- 
dnym wiośle przykryta stałym 
wiekiem z otworem na pomie- 
szczenie jednego wioślarza. 

Kajaput malajs. drzewo z ro- 
du mirtowatych. 

Kajdany ar. okowy, łańcuchy 
żelazne; przen. pęta, więzy, nie- 
wola. 

Kajet /. zeszyt do pisania, 
sekstern. 

Kajfas ob. Kalfas. 

Kajmakan tur. zastępca wiel- 
kiego wezyra; gubernator pro- 
wincji w Turcji. 

K aj per n. w gieol. pokład gór- 
ny formacji trjasowej. 

Kajuta hol. oddzielny pokój 



na statku dla podróżnych a. 
starszyzny okrętowej. 

Kajzer n. cesarz. 

Kajzerka n. bułeczka pszenna 
okrągła z przedziałkami na 
wierzchu. 

Kajzersznit n. cięcie cesar- 
skie, operacja chirurgiczna u 
położnic. 

Kakadu malajs. gatunek pa- 
pug. » 

Kakao meks. [h.~] zmielone o- 
woce drzewa kakaowego, z któ- 
rych robi się czekolada; kakao- 
we masło, olej stężały z nasion 
drzewa kakaowego, używany na 
maści oraz do robienia cukier- 
ków. 

Kakemono jap. ściana rucho- 
ma z malowanej ręcznie tkaniny 
jedwabnej, gazy a. papieru, sta- 
nowiąca, w razie potrzeby, prze- 
pierzenie w domach japońskich. 

Kakierlak [hol.] ob. Albinos. 

Kakistokracja *g. panowanie 
najgorszych. 

Kakofonja g. rozdźwięk, nie- 
przyjemny dźwięk; dysharmo- 
nja; kocia muzyka. 

Kakolet /. rodzaj kosza z sie- 
dzeniem (takich para zawiesza 
się na kolejkę jednoszynową, po- 
chyłą, po której suną się własną 
ciężkością). 

Kaktus g.-i. nazwa rośliny z 
rodzaju apuncjowatych o łody- 
dze mięsistej i takichże liściach. 

Kalafaktor ob. Kalefaktor. 

Kalafonja g. [w.] rodzaj ży- 
wicy używany do pocierania 
smyczka i do innych celów (od 
nazwy miasta w Azji Mn. Kolo- 
fon). 

Kalaina, spiż, którym Chiń- 
czycy wykładają pudełka do 
herbaty. 

Kalait g. ob. Turkus. 

Kalajor ob. Kalojer. 



Kai 



285 



Kai 



Kalambur /. dowcipna gra wy- 
razów; wyraz dwuznaczny. 

Kalamity *g. skrzypy drze- 
wiaste kopalne, skamieniałe. 

Kalander g. (późń.) prasa cy- 
lindrowa z ogrzewanemi walca- 
mi do gładzenia sukna, papieru 
i do nadawania połysku. 

Kalamajda, twaróg ze śmieta- 
ną i ze szczypiorkiem. 

Kalauer n. niesmaczny, nędz- 
ny dowcip, rubaszny dwuznacz- 
nik. 

Kalcescencja ob. Kalorescen- 
cja. 

Kalchas, kapłan i wróżbita 
grecki z czasów wojny trojań- 
skiej, ośmieszony jako chciwiec 
i .obłudnik w operetce „Piękna 
Helena"; stąd żart. ksiądz, nie 
szanujący swego powołania. 

Kalcynacja ni. zwapnianie, 
prażenie, wydalanie, spopiela- 
nie. 

Kalcynować, prażyć, wypalać, 
soopielać. 

Kalcjum l. wapień. 

Kalcyt ni. minerał, węglan 
wapnia, spat wapienny, spat is- 
landzki a. podwójny. 

Kalebasa /. rodzaj dużych 
gruszek letnich, późnych, flasz- 
kowatej postaci. 

Kalef akcja ł. ogrzewanie. 

Kalef aktor śrl. stróż szkolny, 
palacz w piecach, wykonawca 
kary cielesnej w dawnej szkole; 
bedel, posługacz; donosiciel, li- 
zus. 

Kalejdoskop *g. przyrząd zło- 
żony z trzech zwierciadełek w 
rurce o dnie szklanym z różno- 
barwnemi na nim kamyczkami, 
szkiełkami i t. p., które za naj- 
mniejszym poruszeniem zmie- 
niają położenie i przy pomocy 
zwierciadełek układają się w ró- 
żne sześcio-promienne gwiazdki; 



przen. obrazy szybko zmienia- 
jące się; kalejdoskopowy, zmie- 
niające się ciągle, różnobarwny, 
różnokształtny. 

Kalem tur. trzcina do pisania; 
pióro; pismo; turecka izba obra- 
chunkowa. 

Kalembur ob. Kalambur. 

Kalemkiar /. zasłona twarzy 
u kobiet tureckich. 

Kalendarium l. spis dni w ro- 
ku, podzielonych na tygodnie i 
miesiące, z wyszczególnieniem 
imion świętych, świąt i postów 
na te dni przypadających. 

Kalendarz ł. rocznik, alma- 
nach, książka na cały rok wy- 
drukowana, obejmująca kalen- 
darium, różne informacje, ogło- 
szenia, często także dział lite- 
racki; k. kartkowy a. do zdzie- 
rania: blok, złożony z kartek, z 
których każda zawiera część ka- 
lendarium na jeden dzień a. na 
jeden tydzień; k. notatkowy, 
książka zawierająca kalenda- 
rium i puste miejsca na notatki. 

Kalendy Ł pierwszy dzień 
każdego miesiąca u dawnych 
Rzymian; stąd: kalendarjum, 
kalendarz. 

Kaleologja *g. nauka o pięk- 
nie. 

Kaleotechnika *g. sztuka 
zdobnicza. 

Kalepin, wielki słownik, nota- 
ty z dzieł; przen. znawca języ- 
ka (od nazw. Calepinus, autora 
słownika wielojęzykoweg*o). 

Kalesony /. majtki, gacie. 

Kaleta tur. sakiewka, sakwy, 
woreczek skórzany, zwykle 
przymocowywany do pasa. 

Kale wala narodowa epopeja 
fińska, złożona z pieśni ludo- 
wych, opiewających bajeczne 
dzieje Finlandji. 

Kalfas, Kajfas n. wielka 



Kai 



286 



Kai 



skrzynia przenośna do miesza- 
nia wapna. 

Kalfataż /. cerowanie, zaty- 
kanie szpar okrętowych pakuła- 
mi i zalepianie ich smołą. 

Kali ar. Kalium \nl.~] potas. 

Kaliban, potwór w dramacie 
„Burza" Szekspira; stąd żart. 
człowiek zły i niezdarny. 

Kaliber [n.] średnica otworu 
walca, rury, broni palnej, miara 
kuli, pierścień do mierzenia 
wielkości otworu; podziałka; ga- 
tunek, wartość, rodzaj, kształt, 
wzrost, wielkość; kalibrować, 
wymierzać wielkość podług po- 
danej skali; dobierać, sortować. 

Kalif wlaść. Chalif ar. na- 
miestnik Mahometa, sułtan. 

Kalifat śrl. państwo rządzone 
przez kalifa; władza kalifa. 

Kaligraf g. pięknie piszący. 

Kaligrafja g. sztuka pięknego 
pisania. 

Kaligrafować g. pisać pięknie, 
ozdobnie, starannie; żart. pisać 
pomału, z trudem, niewprawnie. 

Kalikant ob. Kalkancista. 

Kaliko a., Kalikot /. rodzaj 
perkalika cienkiego; gruby per- 
kal groszkowany, używany na 
oprawy książek, zwany także 
płótnem angielskim. 

Kalikować ł. naciskać stopami 
drągi miechów przy organach. 

Kaljope g. muza pieśni boha- 
terskiej i piękności w sztuce, 
przedstawiana z tabliczką i ryl- 
cem do pisania. 

Kaljum ob. Kali. 

Kalk l. wapno. 

Kalka /. papier a. płótno prze- 
zroczyste lub zabarwione, służą- 
ce do odbijania pisma, do prze- 
rysowywania; sam rysunek sko- 1 
pjowany w ten sposób; kop ja. 

Kalkancista, Kalkant. Kali- 
kant (ob. Kalikować), naciska-' 



jacy drągi miechów przy orga- 
nach. 

Kalkomanja ob. Dekalkoma- 
nja. 

Kalkować f. przerysowywać 
przy pomocy kalki; ob. też Ka- 
likować. 

Kalkulacja l (późń.) oblicza- 
nie, wyrachowywanie; żyć z k-ą, 
żyć z wyrachowaniem, żyć o- 
szczędnie. 

Kalkulator ł. rachmistrz; 
przen. człowiek bardzo oszczę- 
dny. 

Kalkulować ł. obliczać, obra- 
chowywać ; rozważać, miarko- 
wać, myśleć, obmyślać. 

Kalkuł ob. Kalkulacja. 

Kallistografja *g. nauka pię- 
kności. 

Kalobjotyka *g. sztuka przy- 
jemnego życia, aby odpowiadało 
rozsądkowi, wyobraźni i uczuciu. 

Kalokagatia g. połączenie 
piękności (doskonałości) ducha 
z dzielnością fizyczną; ideał do- 
skonałości człowieka. 

Kalojer *g. mnich grecki z za- 
konu św. Bazylego. 

Kalomel *g. chlorek rtęci, sil- 
ny środek lekarski. 

Kalometrja *g. nauka o pięk- 
ności układu czyli o symetrji. 

Kalorescencja ni. świecenie 
ciał, wzbudzone przez ciemne 
promienie cieplikowe. 

Kalorja ni. jednostka do mie- 
rzenia ilości ciepła, a mianowi- 
cie ilość ciepła potrzebna do o- 
grzania 1 kgr. wody o 1 stopień 
Cels.; ciepłostka. 

Kaloryczny ni. cieplikowy. 

Kaloryfery ni. rury idące z 
jednego ogólnego pieca, służące 
do ogrzewania mieszkań za po- 
mocą wody, pary lub gorącego 
powietrza. 

Kaloryka ni. nauka o cieple. 



Kai 



287 



Kam 



Kalorymetr nł. przyrząd do 
mierzenia ilości ciepła w jakimś 
ciele; cieplikomierz. 

Kalorymetrja nł. nauka mie- 
rzenia ciepła właściwego ciał. 

Kaloryzator nł. ogrzewacz. 

Kalos k'agatos g. dosl. pięk- 
ny i dobry: odpowiadający idea- 
łowi pod względem moralnym i 
fizycznym. • 

Kalospintechromokrene *g. 
wodotrysk oświetlany od spodu 
elektrycznością lub światłem 
Drummonda przy użyciu szkieł 
różnobarwnych. 

Kalosteniczne *g. ćwiczenia, 
ćwiczenia gimnastyczne mające 
na celu wytworzenie zarazem si- 
ły i wdzięku. 

Kalotechnika *g. sztuka u- 
trzymania piękności ciała. 

Kało tka /. okrągła czapeczka 
noszona przez księży, pjuska. 

Kalteszal n. napój z piwa, cu- 
kru i cytryny, podawany na 
zimno; zimna polewka winna. 

Kalumnja l. oszczerstwo, po- 
twarz. 

Kalumnjator ł. oszczerca. 

K alumn jować L spotwarzać, 
głosić oszczerstwa. 

Kalwakata ob. Kawalkata, 

Kalwarja ł. stacje Męki Pań- 
skiej, obchodzone procesjonalnie 
przez pobożnych; czaszka ludz- 
ka; przen. udręczenia moralne; 
śmierć. 

Kalwila /. gatunek jabłek, nie- 
kiedy kalwinkami zwanych. 

Kalwin, Kalwinista, wyznaw- 
ca nauki Kalwina; ewangielik 
reformowany. 

Kalwinizm nł. nauka Kalwina, 
czyli wyznanie ewangielcko-re- 
formowane. 

Kałakucki, Kalkucki, od mia- 
sta Kalkutta w Indostanie: 
k-kie kury, k-kie perły. 



Kała majka \młr.~\ gatunek 
materji jedwabnej w pasy, daw- 
niej noszonej. 

Kałamarz Ł naczynie do atra- 
mentu. 

Kałamaszka b Ir. wózek wazki, 
łubem wybity, otwarty, bez bud- 
ki. 

Kałamki, Kałanki [r.] futro 
wydry a. kuny syberyjskiej; 
sierść z tego futra, na pędzelki 
używana. 

Kałantyr [r.] kaftan bez rę- 
kawów. 

Kałarasz rum. (?) żołnierz 
turecki a. rumuński. 

Kałausz, Kałauz tur. przewod- 
nik; więzienie. 

Kałdun n. brzuch; przen. po- 
gardl. żarłok, obżartuch. 

Kałkan tur. tarcza, puklerz. 

Kamaryla h. najbliższe oto- 
czenie monarchy, zausznicy, u- 
lubieńcy wpływający na panują- 
cego i na bieg spraw publicz- 
nych; tajna rada monarchy. 

Kamasz /. rodzaj wierzchniej 
pończochy sukiennej lub włócz- 
kowej od stopy do kolan, zapi- 
nanej na guziki lub ściąganej; 
obuwie z krótką cholewką, z gu- 
mowemi wstawkami po bokach, 
półbuciki, buciki. 

Kambjalne prawo w. prawo 
wekslowe. 

Kambjo w. weksel, przekaz; 
kambjerstwo, wekslarstwo, ban- 
kierstwo. 

Kambryjska formacja, naj- 
starsze osadowe warstwy ziemi 
(od nazwy miejscowości Kam- 
er ja w Anglji). 

Kamea /. giemma artystycz- 
nie wypukło rzeźbiona, figury 
na niej bywają innego koloru, 
aniżeli tło. 

Kameduła śrł. zakonnik zmie- 
nionej reguły św. Benedykta; 



Kam 



288 



Kam 



przen. człowiek unikający to- 
warzystw i rozrywek, zatapia- 
jący się w czytaniu książek (od 
miejscowości Camaldoli we Wło- 
szech). 

Kameleon g.-l. gatunek jasz- 
czurki, zmieniającej barwę przy 
podrażnieniu; przen. człowiek 
zmiennego charakteru, niestały. 
Kamei ja ni. roślina ozdobna o 
pięknych kwiatach (od imienia 
botanika Camellfego); dama z 
półświatka. 

Kameljowa dama /. kobieta z 
półświata, kokota. 

Kamelor n. rodzaj materji z 
włosa kozy angorskiej. 

Kamena l. muza; przen. poe- 
zja. 

Kamera l. biuro; pokój; cela 
więzienna, a. szpitalna; wydział 
magistratury; wydział sądowy; 
daw. władza zarządzająca do- 
brami państwa; k. asfiksyjna, 
skrzynia do zabijania zwierząt 
gazem duszącym; k. dezynfek- 
cyjna, urządzenie do niszczenia 
zarazków w odzieży, tkaninach, 
i t. p. za pomocą gorącej pary, 
itd., część aparatu fotograficz- 
nego osłaniająca kliszę po zdję- 
ciu; ob. Camera. 

Kamerad ob. Kamrat. 
Kameralista nł. biegły w nau- 
kach społeczno-prawnych. 

Kameralistyka ni. nauka ad- 
ministracji i gospodarstwa kra- 
jowego. 

Kameralja śrł. nauki dotyczą- 
ce administracji i gospodarstwa 
krajowego. 

Kameralna ni. muzyka, kwar- 
tety a. inne muzyczne zespoły, 
przeznaczone dla sal niezbyt ob- 
szernych, muzyka pokojowa, sa- 
lonowa, nieorkiestralna. 
Kameralne dobra domeny. 
Kameralne nauki, nauki i u- 



miejętności dotyczące wewnętrz- 
nego zarządu państwa. 

Kamerdyner n. szatny, poko- 
jowiec, służący, pełniący obo- 
wiązki bezpośrednio około pana. 
Kamerfrajlina n. dama dwor- 
ska. 

Kamerherr n. szambelan. 
Kamerjunkier n. najmłodszy 
szambelan dworu. 

Kamerkurjer n. goniec dwor- 
ski wysyłany w celach państwo- 
wych. 

Kamerlengo iv. kardynał za- 
wiadujący finansami papieskie- 
mi, oraz sprawami Kościoła pod- 
czas wyboru Papieża. 

Kamerlokaj n. lokaj na dwo- 
rze monarszym. 

Kamermuzyka n. muzyka ka- 
meralna, salonowa. 

Kamerpaź n. paź nadworny, 
pełniący służbę przy boku mo- 
narchy. 

Kamerton n. ton zasadniczy, 
według którego stroi się instru- 
menty muzyczne; przyrządzik 
podający ton zasadniczy, wideł- 
ki strojowe, stroik, przen. na- 
strój, usposobienie. 

Kamerystka /. panna służąca, 
pokojówka. 

Kamery zować n. wysadzać 
drogiemi komieniami. 

Kamfina n. oczyszczony ole- 
jek terpentynowy, używany da- 
wniej do oświetlania; nazwa da- 
wana gdzieniegdzie nafcie. 

Kamfora śrł. żywica z drze- 
wa kamforowego, bardzo lotna, 
o silnym zapachu, używana w 
lecznictwie. 

Kamgarn n. tkanina z leoszej 
przędzy wełnianej czesanej. 

Kamizada /. w wiekach śred- 
nich napad wroga w nocy, przy 
czym wojownicy przywdziewali 
na pancerz koszule. 



Kam 



289 



Kan 



Kamizela /. ubiór męzki o- 
krywający plecy i piersi bez rę- 
kawów, noszony pod surdutem; 
kaftan, kurtka, rodzaj sukmany. 

Kamlot /. dawniej tkanina z 
wełny koziej a. owczej; gatunek 
tkaniny wełnianej a. jedwabnej. 

Kamorra w. tajny związek | 
zbrodniczy w Neapolu. 

Kamorysta w. rozbójnik. 

Kampament /. obóz, biwak; 
popis rycerstwa; przegląd woj- 
ska, rewja. 

Kampan /. marmur szary a. 
ciemny, cieniowany czerwonawo 
z żyłkami białemi i zielonemi. 

Kampan ja /. wyprawa wojen- 
na; wojna; k. fabryczna, właści- 
wy czas fabrykacji np. w cukro- 
wniach, gorzelni itp.; k. wybor- 
cza, zabiegi stronnictw o prze- 
prowadzenie wyboru swoich kan- 
dydatów; kampańczyk, żołnierz 
najemny. 

Kampanula śrł. dzwonek (ro- 
ślina). 

Kampesz, drzewo farbierskie, 
zwane inaczej błękiciec a. drze- 
wo krwiste (od miasta meksy- 
kańskiego Campeche). 

Kampować /. przebywać w po- 
lu, obozować. 

Kamraderja /. koleżeństwo; 
związek przyjacielski. 

Kamrat n. towarzysz broni, 
współtowarzysz , współuczest- 
nik; kolega. 

Kamuflaż /. ob. Camouflage. 

Kan ob. Chan. 

Kanafarz ob. Kanaparz. 

Kanak tat. naszyjnik drogo- 
cenny kobiecy; wogóle rzecz dro 
ga; przen. pieszczoszek. 

Kanak, mieszkaniec wysp 
Sandwickich; robotnik na wy- 
spach oceanu Południowego (od 
imienia nazwy plemienia.) 

Kanalizacja ni. urządzenie ka- 



nałów, ścieków podziemnych w 
mieście, dla odprowadzania nie- 
czystości i wody. 

Kanalizować nł. zaprowadzać 
kanalizację. 

Kanał ja /. łotr, niegodziwiec; 
tłuszcza, pospólstwo, motłoch. 

Kanał ł. rów szeroki; ściek 
murowany podziemny do odpro- 
wadzania wody i nieczystości; 
sztucznie zrobiona rzeka, służą- 
ca do przejścia z rzeki do rzeki, 
z morza do morza; rura a. otwór 
w murze (k. dymowy, powietrz- 
ny); cieśnina morska; ulica wod- 
na w Wenecji; przewód w or- 
ganizmie (k. pokarmowy itp.); 
przen. droga, przez którą się coś 
przedostaje. 

Kanapa /. sofa z plecami i po- 
ręczami; kanapka, mała kanapa; 
krajanka chleba a. bułki z ma- 
słem i serem, z kawiorem, śle- 
dziem, sardynką itp. 

Kanaparz śrł. szafarz, piwni- 
czy klasztorny. 

Kanar, gatunek wyborowy cu- 
kru trzcinowego; nasionka da- 
wane kanarkom na pokarm (od 
wysp Kanaryjskich). 

Kanaster /. kosz z trzciny cu- 
krowej wykładany cynfolją, u- 
żywany w Indostanie do opako- 
wania; ob. Knaster. 

Kanasz /. wygięcie szyi u ko- 
nia. 

Kanaus pers. gatunek per- 
skiej lekkiej tkaniny jedwabnej. 

Kancelarja śrł. oddział biura, 
przyjmujący sprawy i interesan- 
tów oraz wydający im uchwały, 
! wezwania i t. p.; biuro, miejsce 
! czynności urzędników; gabinet, 
' pracownia; pokój do załatwiania 
i spraw gospodarskich; kancela- 
ryjne pismo, rodzaj pisma wy- 
i raźnego; k-ny styl, suchy, urzę- 
dowy sposób pisania; k-ny pa- 



Kan 



290 



Kan 



pier, zwykły niezalewający pa- 
pier do pisania. 

Kancelista n. niższy urzędnik 
pracujący w kancelarji; pisarz, 
przepisywacz w biurze. 

Kancelować l. przekreślać na 
krzyż, znosić, kasować. 

Kancer l. rak (choroba); kan- 
cerować, toczyć ciało (o wrzo- 
dach, ranach); kancerowaty, ra- 
kowaty. 

Kancjanizm ob. Kantyzm. 

Kancjonał śrl. śpiewnik ko- 
ścielny; kantyczki. 

Kanclerz l. dawniej: wysoki 
urzędnik strzegący pieczęci pań- 
stwa; dziś: pierwszy minister 
lub prezes ministrów, zawiadu- 
jący zwykle sprawami zagra- 
nicznemi państwa; w Anglji: 
minister skarbu; urząd duchow- 
ny, wysoki urząd uniwersytecki; 
żart. kancelista; kanclerstwo, 
godność i władza kanclerza. 

Kancona, Kanzona w. pieśń. 

Kanconetta w. piosnka. . 

Kandelabr l. świecznik o kilku 
ramionach. 

Kandydat ł. starający sie o u- 
rząd, o posadę, o godność; dążą- 
cy do czego; ubiegający się o co; 
gotów do czego; stopień akade- 
micki niższy od magistra; k. do 
posad sądowych, aplikant, prak- 
tykant sądowy, mający dyplom 
z ukończenia uniwersytetu; po- 
mocnik, zastępca. 

Kandydatura l. ubieganie się 
o wakujące miejsce, o urząd, o 
posadę; przedstawienie się przed 
wyborcami w celu otrzymania 
mandatu posła do sejmu i t. p. 

Kandydować l. ubiegać się o 
posadę, starać się o co. 

Kandyz /. [n.] gatunek cukru, 
cukier oczyszczony, grubo skry- 
stalizowany, cukier lodowaty; 
kandyzować, powlekać cukrem, 



lukrować; kandyzowane owoce, 

owoce smażone w cukrze. 

Kanefory g. postacie kobiece 
z koszem kwiatów lub owoców 
na głowie, podtrzymujące bel- 
kowanie. 

Kanela L cynamon. 

Kanele /. prążkowania ryte 
na wyrobach metalowych, na 
zbrojach, dla ozdoby i mocy; 
żłobki półokrągłe wycięte wzdłuż 
na kolumnach, inaczej: kanelo- 
wanie. 

Kanelować /. robić żłobki w 
kolumnach. 

Kanga, dyby zakładane prze- 
stępcom w Chinach na szyję; 
przen. wojna. 

Kanibal [h.~\ ludożerca; dziki; 
kanibalizm, ludożerstwo, dzi- 
kość, srogość, okrucieństwo. 

Kanikularny ni. upalny; wa- 
kacyjny. 

Kanikuła l. gorące dni, upały; 
szaleństwo, wścieklizna. 

Kan jon h. głęboki jar, głęboki 
wąwóz górski o stromych zbo- 
czach, wyżłobiony przez rzekę w 
Ameryce Północnej. 

Kanka n. cewka wydrążona 
stanowiąca zakończenie strzy- 
kawki. 

Kankan /. swawolny taniec 
francuski z lubieżnymi, nieprzy- 
zwoitymi giestami; kankanista, 
tańczący kankana. 

Kankroid ni. obrzmienie rako- 
wate. 

Kankrologja ni. opisanie ra- 
ków. 

Kankry l. wrzody złośliwe. 

Kankryty ni. skamieniałości 
raków morskich. 

Kannibal ob. Kanibal. 

Kanon g. [1.1 miara, norma, 
przepis, prawidło, reguła; część 
Mszy Św.; regiestr oddzielnych 
części Pisma św. przez Kościół 



Kan 



291 



Kan 



katolicki przyjętych; przepisy 
prawa kościelnego; rodzaj śpie- 
wu chóralnego, w którym głosy 
występują jeden po drugim i po- 
wtarzają pierwszą melodję; po- 
datek gruntowy od dzierżaw 
wieczystych; w drukarstwie 
gatunek dużego pisma; k-ny, 
tablice drukowane, umieszczone 
na ołtarzu, zawierające niektóre 
wyjątki z ewangielji i niektóre 
modlitwy, odmawiane przez ka- 
płana; prawo kościelne. 

Kanonada /. strzelanie z dział 
trwające czas dłuższy, działobi- 
cie. 

Kanonenfleisch, Kanonenfut- 
ter n. closł. mięso armatnie, żer 
dla armat; ob. Chair a canon. 

Kanoniczki. zakon żeński we- 
dług reguły Kanoników. 

Kanoniczne g. [7.] prawo, pra- 
wo kościelne i religijne zatwier- 
dzone przez Kościół; k-a wizy- 
ta, zwiedzanie paraf ji przez wła- 
dzę duchowną. 

Kanonik l. wyższy stopień du- 
chownego w hierarchji duchow- 
nej katolickiej, członek kapituły; 
k-cy regularni, zakonnicy Boże- 
go Ciała. 

Kanonika g. umiejętność na- 
leżytego stosowania władzy po- 
znawczej; logika Epikura; nau- 
ka o kanonach; księga kanonicz- 
na. 

Kanonista ni. znawca prawa 
kanonicznego. 

Kanonistyka n. prawo kano- 
niczne. 

Kanonizacja śrl. uroczyste pa- 
pieskie uznanie i ogłoszenie za 
świętego a. za świętą. 

Kanonizować g. [śrłJ] ogła- 
szać uroczyście za świętego a. 
za świętą. 

Kanon ja ni godność kanonika; 
mieszkanie kanoników. 



Kanonjer /. puszkarz, żołnierz 
przy działach, artylerzysta. 

Kanonjerka n. duża łódź wo- 
jenna, uzbrojona armatami. 

Kanopy g. wyobrażenia bożka 
w kształcie beczki lub dzbanka z 
głową i nogami. 

Kant n. krawędź brzeg, róg. 

Kant l. śpiew kościelny; ob. 
Cant. 

Kantalupa w. odmiana melona 
o żebrowanej skorupie. 

Kantar tur. uździenica bez 
wędzidła, do uwiązywania konia 
u żłobu; uzda do zaczepiania 
lejców i utwierdzenia wędzidła, 
wędzidło. 

Kantaryda g. mucha hiszpań- 
ska, owad, z którego wyrabiają 
wezykator je ; proszek z tego o- 
wadu używany jako środek pod- 
niecający. 

Kantata w. utwór muzyczny o 
nastroju poważnym, zwykle oko- 
licznościowy, przeznaczony do 
śpiewu chóralnego z towarzysze- 
niem instrumentów. 

Kanton /. okrąg, prowincja 
należąca do związku państwowe- 
go; leże wojskowe, kwaterunek; 
zaciąg do wojska. 

Kantonista n. rekrut wycho- 
wany w wojsku, oddany tam ja- 
ko sierota a. ubogi. 

Kantonować /. kwaterować, 
przebywać na leżach; werbować 
żołnierzy, wybierać rekruta. 

Kantopory śrl. suche dni, czas 
w końcu września gdy sieją żyto. 

Kantor /. kancelarja kupie- 
cka; biuro fabryki, banku itp.; 
duży stół w sklepie, za którym 
stoją sprzedający; duży stół na 
papiery dotyczące interesów; 
biuro, biurko; kantorek, biurko; 
kantorzysta, a. kantorowicz, pog. 
pracownik w kantorze handlo- 
wym a. bankierskim. 



Kan 



292 



Kap 



Kantor l. śpiewak kościelny:' 
przewodniczący w chórze, szcz. 
przodownik chóru lub solista w 
kościołach protestanckich i sy- 
nagogach żydowskich. 

Kantorat śrl. szkółka począt- 
kowa ewangielicka. 

Kantyczki l. zbiór nabożnych 
pieśni ludowych, a zwłaszcza ko- 
lęd. 

Kantyk l. śpiew, szczeg. na- 
bożny; pieśń. 

Kantylena l. piosnka, utwór 
poetyczny miłosnej treści, ro- 
manca. 

Kantyna /. garkuchnia żoł- 
nierska, bufet, jadalnia dla ro- 
botników przy fabryce, buda 
markietanki; flaszka podróżna; 
puzdro na ozdobne flaszki z li- 
kworami. 

Kantynierka f. sprzedająca w 
kantynie, markietanka. 

Kantyzm, filozoija Immanue- ' 
la Kanta (1724 — 1804) bada- j 
jąca władzę poznania ;moralność : 
Kanta, oparta na ,, kategorycz- 
nym imperatywie" czyli na obo- 
wiązku. 

Kanwa /. rzadka tkanina z 
mocnych nici, kratkowana, do 
wyszywania włóczką i do haftu; 
pierwszy plan, zarys, szkic, tło. 

Kanzona ob. Kancona. 

Kańczug, Kańczuk tur. bicz z 
plecionego rzemienia, osadzony 
na krótkim kiju, nahaj. 

Kaolin cJiińs. glinka lub zie- 
mia porcelanowa, z której wy- 
palają porcelanę. 

Kap /. przylądek. 

Kapa śrL ubiór kościelny ka- 
płański, używany przy niektó- 
rych obrzędach zamiast ornatu, 
zapinany pod szyją na klamrę, 
niekiedy zwany pluwjal; przy- 
krycie na łóżko, na konia; da- 
szek nad ogniskiem a. blachą 



kuchenną; kapica, kapa; habit 
zakonny; kaptur mniszy. 

Kapalin śrl. [czes.~\ rodzaj szy- 
szaka wojskowego. 

Kapary g. pączki kwiatowe 
krzewu kaparowego, marynowa- 
ne w occie i w soli, używane ja- 
ko przyprawa kuchenna, 

Kapcan, Kapcon hebr. ( ?) bie- 
dak, człowiek ubogi, chudy pa- 
chołek, golec; niedołęga. 

Kapcja ł. wykręt, zdrada. 

Kapeador h. w walce byków 
na arenie: drażniący je płasz- 
czem czerwonym. 

Kapela w. orkiestra; zespół 
muzyków; muzyka wiejska do 
tańca. 

Kapelan śrl. kapłan pełniący 
służbę Bożą przy wojsku, w ka- 
plicy prywatnej, kapłan zakładu 
publicznego. 

Kapelmajster, Kapelmistrz n. 
dyrygujący w orkiestrze. 

Kaper hol. statek korsarski, 
przeznaczony do chwytania o- 
krętów nieprzyjacielskich; roz- 
bójnik morski, korsarz. 

Kaperski list ob. Kaprowy. 

Kapidżi tui. odźwierny przy 
seraju, k. basza, naczelnik stra- 
ży seraju. 

Kapik śrl, [n.] daw. ubiór ko- 
biecy na głowę, kapturek. 

Kapilary l. naczynia włosko- 
wate w organizmie zwierzęcym 
i roślinnym. 

Kapilarny l. włoskowaty; na- 
czynia k-ne, kapilary, cienkie 
jak włos kanaliki w organizmie 
roślinnym i zwierzęcym, naczy- 
nia włoskowate, najdrobniejsze 
naczynia krwionośne; bardzo 
cienkie rureczki szklane; kapi- 
larność, włoskowatość, własność 
płynów tworzenia w- rurkach 
włoskowaty eh powierzchni wklę- 
słej lub wypukłej, zależnie od 



Kap 



293 



Kap 



tego, czy płyn przylega do rurki 
czy nie. 

Kapiszon /. kaptur; piston, 
kapturek cylindryczny z blaszki 
miedzianej, mający na spodzie 
trochę masy wybuchowej, służą- 
cy jako środek zapalny w strzel- 
bach; nakrywka żelazna na koń- 
cu osi u wozu; kapiszonówka, 
kapiszonka, strzelba dawnego 
systemu z kapiszonem na pa- 
newce. 

Kapitaliki ł. rodzaj liter uży- 
wanych na tytuliki. 

Kapitalista nł. posiadacz kapi- 
tałów; utrzymujący się z pro- 
centów od swego kapitału; ka- 
pitalistyczne gospodarstwo ob. 
Indywidualistyczne gospodar- 
stwo. 

Kapitalizacja nł. zamiana sta- 
łego dochodu na kapitał, przy- 
noszący również dochód; sprze- 
daż nieruchomości w celu posia- 
dania kapitału. 

Kapitalizm nł. panowanie ka- 
pitału; gospodarstwo kapitali- 
styczne (ob.) 

Kapitalizować nł. składać do- 
chody na kapitał; spieniężać ma 
jatek; k. się. wzrastać w war- 
tość. 

Kapitalny ł. wyborny, wyśmie- 
nity; nieoceniony; główny, wa- 
żny; wielki. 

Kapitał ł. [/.] pieniądze przy- 
noszące dochód; przedmioty, wy- 
tworzone pracą ludzką, przezna- 
czone do dalszej produkcji (na- 
rzędzia, materjały i środki pro- 
dukcji); majątek ruchomy, za- 
sób, majątek; zasób sił wytwór- 
czych; k. martwy, nie przyno- 
szący dochodów; k. obrotowy, 
część kapitału, szybko zużywają- 
ca się (na zakup materjałów, o- 
pału, płace dla pracowników i t. 
d.); k. stały, część kapitału zu- 



żywająca się powoli (na machi- 
ny, budynki i td. d.); k. żelazny, 
od którego tylko procenty mogą 
być wydatkowane lecz k. nie mo- 
że być naruszony; k. zapasowy 
a. rezerwowy, przeznaczony na 
pokrycie możliwych strat a. na 
wydatki nieprzewidziane; k. a- 
mortyzacyjny, fundusz odkłada- 
ny corocznie z zysków na umo- 
rzenie kosztów budynków i ma- 
szyn zużytych, a zakup nowych. 

Kapitałka ł. tasiemeczka o- 
zdobna przyklejana do górnego i 
dolnego brzegu grzbietu książki 
przygotowanej do oprawy w o- 
kładkę. 

Kapitan /. oficer, wyższy sto- 
pniem od porucznika; dowódca o- 
krętu, statku; przewodnik spor- 
towy. 

Kapitel ł. [n.~\ głowica, rozsze- 
rzony wierzchołek słupa, kolum- 
ny, niekiedy rzeźbą ozdobiony; 
górna część ozdoby nad oknem. 

Kapitol, świątynia Jowisza w 
Rzymie, tuż obok skały Tarpej- 
skiej; pałac dla kongresu w Wa- 
szyngtonie; pałac legislatury po- 
szczególnych stanów w Amery- 
ce; tryumfujące stanowisko. 

Kapitulacja nł. zobowiązanie 
się; umowa; układ pomiędzy o- 
blężonemi a nieprzyjacielem o 
oddanie twierdzy, miasta lub o- 
bozu; przen. poddanie się, ustą- 
pienie; wynagrodzenie, żołd, do- 
chody; za czasów saskich: datek 
pieniężny, którym kaptowano 
stronnika. 

Kapitulant śrł. zawierający u- 
mowę, kapitulację; oficer lub 
żołnierz służący dłużej aniżeli o- 
b owiązany. 

Kapitularz śrł. miejsce zebrań 
kapituły; średniowieczna ustawa 
kościelna a. cywilna. 

Kapitulować śrł. zdać twier- 



Kap 



294 



Kap 



dzę, miasto a. obóz nieprzyjacie- 
lowi pod ułożonemi warunkami; 
umawiać się; ustępować; przy- 
znawać słuszność stronie prze- 
ciwnej; dawać za wygraną; pod- 
dawać się; dawać żołd, wyna- 
gradzać; kaptować datkami. 

Kapitulum, Kapituła l. (późń.) 
rozdział (w książce). 

Kapituła ł. (późń.) rada ka- 
noników przy katedrze lub ko- 
legjacie, zajmująca się sprawa- 
mi kościoła; rodzaj senatu bi- 
skupiego zarządzającego djece- 
zją po śmierci biskupa; k. orde- 
rów władza rozpoznająca zasługi 
osób mających otrzymać order; 
żart. wyciąć a. natrzeć k-ę, 
zburczeć; ob. Kapitulum; kapi- 
tulny dotyczący kapituły. 

Kapiuszon /. ob. Kapiszon. 

Kapkan tur. żelaza do łowie- 
nia zwierząt drapieżnych. 

Kaplica śrl. [czes.~\ mały ko- 
ściółek; boczna część kościoła po- 
siadająca ołtarz i tworząca od- 
dzielną całość; oddzielny pokój z 
ołtarzem do odprawiania nabo- 
żeństwa w domu prywatnym, w 
zakładzie publicznym lub na o- 
kręcie. 

Kapłan śrł. [czes.~] ksiądz, du- 
chowny; przen. głosiciel jakich 
zasad, prawd i stosujący je w 
życiu; kapłaństwo, powołanie 
kałana; poświęcenie się rozpo- 1 
wszechnianiu i urzeczywistnia- 
niu jakich idei, zasad. 

Kapłon śrgórnon. kogut ka- i 
strowany; zupa z wody i bułki 
rozgotowanej z dodaniem ma- 
sła i jaj; waserzupa. 

Kapota /. długie zwierzchnie 
ubranie męskie, opończa, chałat. 

Kapota /. zabranie wszystkich 
lew w grze w rumelpikietę. 

Kapotka /. mała kapota; ro- 
dzaj kapelusza damskiego. 



Kapować ł. żart. pojmować, 
rozumieć. 

Kapral /. starszy podoficer 
piechoty. 

Kaprjole, Kabrjole w. dosl. ko- 
źle wyskakiwania: skoki, lansa- 

dy. 

Kaprowy a. Kaperski list (06. 
Kaper), upoważnienie dane przez 
państwo statkom korsarskim do 
chwytania okrętów nieprzyja- 
cielskich. 

Kapryfolium ł. rośl. wicio- 
krzew cz. róża jerychońska. 

Kaprys /. chimera, grymasy, 
dziwactwo, zachcianka; rodzaj 
utworu muzycznego. 

Kapsla [n.] nakrywka metalo- 
wa na korek u butelki; nakryw- 
ka do osi; kapiszon do strzelby; 
naczynie, forma, foremka; kaps- 
lówka, strzelba kapiszonówka. 

Kapsułka Ł banieczka, pęche- 
rzyk żelatynowy zawierający le- 
karstwo; torebka papierowa do 
proszków aptekarskich. 

Kaptować l zjednywać, ujmo- 
wać, zniewalać sobie. 

Kaptur l. (późń.) nakrycie gło- 
wy i policzków, często połączone 
z resztą ubrania; daszek nad ko- 
minem w kuchni; przykrycie nie- 
których narzędzi w kształcie wy- 
drążonego stożka; nakrycie gło- 
wy ptaka myśliwskiego, zasła- 
niające mu oczy, inaczej: czap- 
ka. 

Kaptur ł. konfederacja w daw. 
Polsce, zawiązywana na czas 
bezkrólewia; kapturowy sąd, sąd 
karny na czas bezkrólewia. 

Kaptywacja śrł. uwięzienie. 

Kapuańskie rozkosze, rozko- 
sze doprowadzające do zwątle- 
nia, jakich używać miało wojsko 
Hsnnibala w mieście Capua. 

Kapucyn śrł. mnich reguły 
mniejszej św. Franciszka, noszą- 



Kap 



295 



Kar 



cy habit barwy cynamonowej z 
takimże kapturem szpiczastym. 

Kapudan basza tur. admirał 
floty tureckiej. 

Kaput l. rozdział w książce; 
[n.] koniec, już po wszystkiem, 
przepadło. 

Kapuza n. kaptur, wielka 
czapka, zwykle barania a. fu- 
trzana. 

Kara l. [n.] wóz o dwu moc- 
nych kołach, zwykle ze skrzyn- 
ką, do wożenia ciężarów a. śmie- 
ci, błota, śniegu; w Ameryce 
Półn. wóz tramwajowy, tram- 
waj, wagon (spolszczone z ang. 
car). 

Karabataljon Karebataljon /. 
bataljon ustawiony w czworo- 
bok. 

Karabela arab. krzywa sza- 
bla z ozdobną rękojeścią, uży- 
wana dawniej przez szlachtę 
polską do stroju (od nazwy mia- 
sta arabskiego Karabala). 

Karabin /. strzelba gwintowa- 
na, używana w wojsku. 

Karabinjer /. żołnierz lekkiej 
kawaler ji; we Włoszech żan- 
darm. 

Karacena śrl. giętki, do ciała 
przystający pancerz z łusek sta- 
lowych, osadzonych na skórze 
łosiej; druciana koszulka. 

Karafka w. butelka pękata, 
często ozdobna. 

Karafinka w. mniejsza flasz- 
ka ozdobna. 

Karafułka, dolna część smycz- 
ka, którą trzyma w ręku grają- 
cy. 

Karaimi hebr., Karaici, sekta 
żydowska, która trzyma się Bi- 
blji, ale odrzuca Talmud. 

Karakole /. toczenie koniem, 
harcowanie. 

Karakuły tur. delikatne futro 
z czarnych baranów krymskich. 



Karakuły /. ( ?) brzydkie, nie- 
czytelne pismo. 

Karałaś z ob. Kałarasz. 

Karambol /. w grze bilardo- 
wej : uderzenie dwóch innych kul 
kulą, którą się gra; niespodzia- 
ne zetknięcie, starcie się z sobą, 
potrącenie się, zderzenie. 

Karambolować /. spotykać się 
potrącając się, zderzyć się. 

Karambolina, Karolina głów- 
na kula bilardowa. 

Karamel ob. Karmel. 

Kar aryjski marmur, naj- 
przedniejszy, najbielszy marmur 
pochodzący z Karrary we Wło- 
szech. 

Karat *g. [/.] jednostka do 
oceniania próby złota (złoto 24- 
karatowe = złoto czyste); jed- 
nostka wagi drogich kamieni i 
pereł, w różnych krajach różna 
(mniej więcej 20,5 do 20,6 gra- 
mów). 

Karawaka^ Karawika, krzyż o 
dwu przecznicach, mający na so- 
bie 7 krzyżyków i 18 liter po- 
czątkowych modlitw łacińskich; 
książeczka do nabożeństwa, ob- 
jaśniająca znaczenie tego krzy- 
ża (od miasta hiszp. Caravaca, 
słynącego krzyżem cudownym). 

Karawan śrgórnon. wóz po- 
grzebowy, mary. 

Karawana pers. orszak po- 
dróżnych, pątników lub kupców 
na Wschodzie, razem ze zwie- 
rzętami jucznemi. 

Karawanseraj pers. dom za- 
jezdny na Wschodzie. 

Karawela w. lekki statek ża- 
glowy. 

Karawika ob. Karawaka. 

Karawusz tur. niewolnik, pa- 
robek. 

Karazja n. sukno proste, gru- 
be, samodział; ob. Kierezja, 



Kar 



296 



Kar 



Karb n. nacięcie, kresa, znak; 
karność. 

Karbacz ob. Korbacz. 

Karbamid ni. mocznik. 

Karbarja, warzelnia soli. 

Karbasowy ł. lniany. 

Karbid ni. węglik, związek 
metalu z węglem, służący do 
wyrobu acetylenu. 

Karbodynamit ni. mieszanina 

węgla korkowego i nitroglicery- 
Karboid ni. mieszanina grafi- 
tu i słonińca. 

Karbol ni., Karbolowy kwas, 
fenol, związek chemiczny węgla, 
tlenu i wodoru, powstający przy 
suchej dystylacji węgla kamien- 
nego, środek dezynfekcyjny, 
trujący; karbolizowana wata, 
wata zaprawna karbolem, do o- 
patrunków chirurgicznych. 

Karbolineum ni. pasta złożo- 
na z oleju i smoły z węgla ka- 
miennego, służy do konserwowa- 
nia drzewa. 

Karbonada /. pieczeń wołowa, 
szpikowana szynką, słoninką i 
sardelami; kotlet wieprzowy o- 
smażony. 

Karbonar w. Karbonarjusz ni. 
dosl. węglarz: członek tajnego 
stowarzyszenia politycznego we 
Włoszech, walczącego o wolność 
polityczną i religijną (1810- 
1820). 

Karbonat ni. czarna odmiana 
djamentu, węglan, sól kwasu 
węglanego. 

Karboniczny ni. węglowy. 
Karbonit ni. materjał wybu- 
chowy z nitrobenzolu, celulozy 
i saletry. 

Karbonizacja ni. zamienianie 
na węgiel, zwęglanie; karboni- 
zowanie, oczyszczanie wełny lub 
starych wełnianych wyrobów od 



domieszek lnu i bawełny, w celu 
ponownej jej przeróbki. 

Karborundum ni. masa bardzo 
twarda, otrzymywana z węgla i 
krzemu, służy np. do wyrobu 
kamieni żarnowych, czyli żarn 
t. zw. djamentowych. 

Karbunkuł l. niebezpieczny 
wrzód zaraźliwy, wąglik; 
iskrzyk, wyjątkowo piękny i 
wielki rubin lub granat szlachet- 
ny. 

Karburator nł. przyrząd w 
motorze lotniczym, w którym 
miesza się paliwo płynne lub 
gazowe z powietrzem, by w sta- 
nie gazowym weszło do cylin- 
dra. 

Karcer albo Karceres Ł areszt 
w zakładach naukowych. 

Karceracja ni. uwięzienie. 

Karcynologja *g. część zoolo- 
gji dotycząca skorupiaków. 

Karcynoma, Karcynomat g. 
ob. Kancer. 

Karczoch ar. \w.~] roślina po- 
krewna ostom, której nierozwi- 
nięte kwiaty są jadalne gotowa- 
ne a. surowe jako sałata; ozdo- 
ba architektoniczna kamienna a. 
metalowa, do rośliny k-cha po- 
dobna; wazon tejże formy. 

Karda, Kardabenedykta ł. ga- 
tunek chabru. 

Kardacz /. ostra szczotka do 
czyszczenia skóry koni i bydła. 

Kardamon, Kardymon g. ro- 
ślina podzwrotnikowa, należąca 
do imbierowatych, której owoce 
służą do prz^^raw i do lecznic- 
twa; kardy monek, rodzaj ciast- 
ka z kardamone : k-ka, rodzaj 
wódki, nalewka na kardamon. 

Kardasz, Kierdasz tur. brat. 
pobratymiec, przyjaciel, rodak, 
jednoplemiennik. 

Kardjalgja g. ból żołądka. 

Kardjograf *g. przyrząd au- 



Kar 



297 



Kar 



tomatycznie notujący ruchu ser- 
ca. 

Kardjografja *g. anatomiczne 
opisanie serca. 

Kardjologja *g. nauka o sercu. 

Kardjopatja *g. choroba serca. 

Kardjotomja *g. anatomja 
serca. 

Kardynalny Ł (późń.) główny, 
zasadniczy, fundamentalny. 

Kardynał l. (późń.) godność 
najwyższa po papieskiej w Ko- 
ściele katolickim; napój z wina 
białego, pomarańcz i cukru; 
ptak wróblowaty z pięknym u- 
pierzeniem, żyjący w Ameryce. 

Karę ob. Carre. 

Karebataljon ob. Karabata- 
ljon. 

Kares /. pieszczota, przymila- 
nie się. 

Karesować /. pieścić, pochle- 
biać, przymilać się. 

Kareta w. powóz w formie pu- 
dła z oknami. 

Kargador h. pełnomocnik, in- 
kasent, komisant. 

Karjatyda g. postać ludzka 
rzeźbiona z kamienia, służąca w 
bundynkach zamiast kolumn a. 
kroksztynów, atlanta. 

Karjera /. zawód dający na 
przyszłość świetne widoki, wy- 
sokie stanowisko; poprawa bytu, 
los; karjerowicz, karjerzysta, 
człowiek, który nie przebiera w 
środkach, byle się dorobić świet- 
nej karjery. 

Karjokineza *g. zmiany w ją- 
drach komórki podczas dzielenia 
się jej. 

Kar jolka iv. lekki powozik 
dwukołowy. 

Karjomitoza g. dzielenie się 
jąder komórkowych. 

Karkan /. obręcz żelazna na 
szyję, pręgierz; naszyjnik. 



Karkas /. szkielet druciany 
kapelusza damskiego. 

Karlino w. moneta neapolitań- 
ska = 10 kop., moneta sardyń- 
ska = 12 rb. 

Karlista, stronnik Don Karlo- 
sa, pretendenta do tronu hisz- 
pańskiego. 

Karma stind. w buddyzmie: 
stan duszy wynikający z wcie- 
leń poprzednich. 

Karmanjola ob. Carmagnole. 

Karmazyn ar. [nj] kolor ciem- 
no-cgerwony; szlachcic polski 
starożytnego rodu (karmazyno- 
wa barwa żupana służyła tylko 
wyższej szlachcie); pan z pa- 
nów. 

Karmel /. masa cukrowa bru- 
natna, gorzkawa, pozbawiona 
wody przez odparowanie syropu 
na ogniu, służy do barwienia 
wódek, sosów i t. p.; karmelko- 
wy, przesadnie słodki, pochleb- 
ny; k. wiersz krótki wierszyk, 
jakie dawniej drukowano na pa- 
pierkach do owijania karmel- 
ków; przen. wiersz gładki, ale 
bez natchnienia poetyckiego; 
k. poeta, piszący wiersze k-e. 

Karmelita ni., Karmelitka, za- 
konnik, zakonnica reguły św. 
Teresy (od góry Karmel w Pa- 
lestynie). 

Karmin stind. [/.] barwnik 
czerwony otrzymywany z kosze- 
nili (ob.). 

Karmuazować n. w jubiler- 
stwie otaczać kamień drogi 
mniejszemi. 

Karnacja l. w malarstwie: od- 
danie barwy skóry, koloryt ciała 
ludzkiego; cera, płeć. 

Karnalit *g. nawóz kopalny 
zawierający potas. 

Karnawał iv. zapusty, czas zi- 
mowych zabaw, trwający od No- 
wego Roku do Popielca. 



Kar 



298 



Kar 



Karnecik ob. Karnet. 

Karnes /. [w.] wazka listwa, 
mająca w przecięciu kształt li- 
tery S, zdobiąca gzymsy ramy j 
i t. p.; gzymsik o kilku kondy- 
gnacjach; rodzaj hebla; żelazko 
do wybijania dziurek. 

Karnesklapa n. przykrycie na 
klawjaturę zamykane i otwiera- 
ne. 

Karnet /. książeczka notatko- 
wa; notatnik, w którym dama 
na bólu zapisuje sobie kolej tań- 
ców i tancerzy. 

Karnjol n. półdrogi kamień, 
czerwona i żółta odmiana chal- 
cedonu, krwawnik. 

Karo /. jeden z czterech ko- 
lorów w kartach, dzwonka, w 
kształcie ukośnego czerwonego 
kwadracika; kwadratowe wycię- 
cie stanika kobiecego pod szyją. 

Karoca ic. kareta staroświe- 
cka. 

Karolina ob. Karambolina. 

Karonada, dawne krótkie dzia- 
ło okrętowe (od nazw. wynalaz- 
ców, braci Carron). 

Karosjer /. koń kareciany. 

Karota /. gatunek marchwi; 
zwój tytuniu, z którego trą ta- 
bakę; wyzyskiwanie, wyłudzanie 
datków, narażanie na wydatek, 
naciąganie. 

Karotować /. wyzyskiwać, wy- 
łudzać, narażać na wydatek, na- 
ciągać kogo. 

Karować n. wozić taczkami; 
przen. ciężko pracować. 

Karpiel [czes.] (?) gatunek 
kapusty ogrodowej. 

Karpolit *g. skamieniały o- 
woc. 

Karpologja *g. nauka o owo- 
cach. 

Karre ob. Carre. 

Karroo a. Karru, nazwa nie- 



urodzajnych płaskowzgórz w po- 
łudniowej Afryce. 

Karst n. skały wapienne, z o- 
krągławemi zagłębieniami, u- 
tworzonemi przez działanie wód 
podziemnych. 

Karta g. [ł.] kawałek papie- 
ru, arkusz lub część arkusza, 
stronica; rewers, kwit, bilet; k. 
geograficzna, rysunek części 
ziemi, krajów, mapa; kartować, 
mieszać karty, tasować; obmy- 
ślać jaki zamiar, knuć. 

Kartacz w. pocisk armatni, 
złożony z cylindrycznej puszki 
blaszanej, napełnionej małemi 
kulkami; kulki żelazne do kar- 
taczy; kartaczownica, małe dzia- 
ło polowe o jednej lub kilku lu- 
fach, szybko strzelające karta- 
czami, mitraljeza, armata re- 
wolwerowa. 

Kartan, Kartana śrl. [czes.~\, 
Kartaur.a [n.] rodzaj dawnych 
dział oblężniczych mniejszego 
kalibru. 

Kartel /. umowa między rzą- 
dami dwuch państw o wymianę 
jeńców lub wydawanie zbiegów; 
związek wzajemny celem pomo- 
cy; zmowa fabrykantów dla o- 
chrony wspólnych interesów za 
pomocą kontrolowania rynków 
zbytu, produkcji, płac robotni- 
ków i t. p.; syndykat, trust. 

Kartelusz (ob. Kartel) liścik, 
bilecik, karteczka, kwitek, re- 
wers, dokument. 

Kartezjanin nł. zwolennik fi- 
lozofji Kartezjusza (Descar- 
tes'a), (1596-1650) przyjmują- 
cej idee wrodzone („cogito ergo 
sum") i t. zw. dualizm w prze- 
ciwieństwie do monizmu. 

Kartezjusza djabełek, lalka 
szklana wewnątrz pusta, wynu- 
rzająca się z płynu w naczyniu 



Kar 



299 



Kas 



ogrzanym dłonią (od nazwiska 
wynalazcy). 

Kartografja *g. sztuka kre- 
ślenia map gieograficznych. 

Kartogram *g. graficzne 
przedstawienie danych staty- 
stycznych przy pomocy zabar- 
wionych powierzchni a. linji. 

Kartomancja *g. wróżenie z 
kart. 

Karton /. projekt obrazu zro- 
biony na grubym papierze; gru- 
by, piękny papier rysunkowy; 
rodzaj tektury używanej do ro- 
bót introligatorskich; pudełko 
z tektury; kartka przedrukowa- 
na, mająca zastąpić w książce 
mylną. 

Kar tonaż /. wyroby z tektu- 
ry; lekka oprawa w tekturową 
okładkę, oklejoną papierem. 

Kartonować /. oprawiać w 
tekturę i w papier. 

Kartusz /. nabój, ładunek; pas 
myśliwski z ładunkami; ładow- 
nica; ramki ozdobne przy tytu- 
łach, na mapach, herbach i t. d. 

Kartuz śrl. mnich zakonu św. 
Brunona. 

Kartuzja śrl. klasztor kartu- 
zów. 

Karuzel /. dawne konne igrzy- 
ska rycerskie; urządzenie do za- 
bawy, składające się z koła, o- 
bracającego się na pionowej osi, 
z siedzeniami lub z drewniane- 
mi końmi na obwodzie. 

Karwasz węg. naramiennik 
metalowy, nagolennik, wyłoga; 
krótka szabla. 

Kary tur. czarny (o maści ko- 
nia). 

Kary (1. mn.) ob. Kara. 

Karykatura w. przesadne 
przedstawienie czego, celem o- 
śmieszenia; wizerunek czyj w 
postaci dziwacznej i śmiesznej; 
rzecz tak źle zrobiona, że śmiech 



wzbudza swoim widokiem; po- 
tworek, dziwoląg; karykatural- 
ny, potworny, dziwaczny; kary- 
katurzysta, rysownik karykatur. 

Kary kieł n. lekki powozik na 
jednego konia, koczyk. 

Karyljon ob. Carillon. 

Karystja śrl. niedostatek, 
brak, bieda, nędza. 

Kasa w. miejsce lub sprzęt 
do przechowywania pieniędzy i 
kosztowności; w kupiectwie: go- 
tówka; w zakładach publicznych: 
miejsce wypłacania lub odbie- 
rania należności; nazwa firmy 
niektórych stowarzyszeń kredy- 
towych; per k., za gotówkę; ka- 
sowy, dający dobry dochód, o- 
płacający się dobrze; interes k., 
za gotówkę.. 

Kasacja śrl. Kasata l. skaso- 
wanie, zniesienie; unieważnie- 
nie, obalenie wyroku sądowego, 
testamentu, umowy, przywileju 
i t. p.; kasacyjny sąd, najwyż- 
szy sąd, mogący unieważniać 
wyroki innych sądów. 

Kasandra, wróżbiarka trojań- 
ska, którą wyszydzano, gdy 
przepowiadała klęski mające do- 
tknąć Troję; przen. osoba, któ- 
rej złe wróżby nie znajdują wia- 
ry. 

Kasarnia n. koszary. 

Kasata ob. Kasacja. 

Kasba ob. Kazba. 

Kasetka /. szkatułka, płaska 
skrzyneczka metalowa na pie- 
niądze. 

Kaseton w. ozdoba sufitu, 
ściany, w kształcie wgłębionej 
rzeźbionej tafli obramowanej. 

Kasjer w. skarbnik, zawiadu- 
jący kasą, przyjmujący należ- 
ności i dokonywaj ący wypłat; 
sprzedający bilety na widowi- 
ska. 

Kask /. metalowe lub skórza- 



Kas 



300 



Kas 



ne nakrycie głowy, szyszak, 
hełm. 

Kaskada /. mały wodospad. ^ 
Kaskalo port. ziemia, w któ- 
rej znajdują się djamenty. 

Kaskaryla h. gatunek rośliny: 
krocień. 

Kasoleta /. kadzielniczka; 
sprzęt na ocet, oliwę i przypra- 
wy. 

Kasować ł. wykreślać, usuwać, 
unieważniać, uchylać, znosić; 
kasownik, w muz. znak znoszą- 
cy poprzednie znaki krzyżyków 
a. bemolów. 

Kasperlada, farsa sceniczna 
niemiecka (od imienia Kasperle, 
komicznej osobistości z marjo- j 
netek wiedeńskich); błaznowa- 
nie. 

Kassa - Geschaft n. interes 
handlowy gotówkowy. 

Kasta h. zamknięty, w sobie, 
wyodrębniający się jaki stan w 
narodzie; klasa w narodzie od- 
dana wyłącznemu jakiemu po- 
wołaniu, przekazywanemu dzie- 
dzicznie; kastowość, skrupulatne 
przestrzeganie i trzymanie się 
praw rodowych, przywilejów i 
stopni w społeczeństwie; sprzy- 
janie ludziom tylko swego sta- 
nu; wyodrębnianie się. 
Kastalida g. muza. 
Kastalskie źródło, wypływają- 
ce z pod góry Parnasu, woda je- 
go dawała jakoby natchnienie 
poetyczne. 

Kastanjety h. wklęsłe drew- 
niane klekotki,, które, przycze- 
pione do palców, służą tancer- 
kom hiszpańskim do wybijania 
taktu w tańcu. 

Kastel, Kasztel l. gród, za- 
mek, mała twierdza. 

Kastet /. broń w kształcie spo- 
jonych pierścieni, wzmacniają- 



cych siłę uderzenia pięścią; 
broń, złożona z giętkiej trzciny 
z ciężką ołowianą gałką na koń- 
cu, lub też z rękojeści z kulą na 
rzemyku, głowotłuk. 

Kastor l. rodzaj syberyny; 
pilśń z sierści bobrowej a. mał- 
piej do wyrobu kapeluszy. 

Kastor i Polluks, mityczni 
bracia bliźniacy, związani nie- 
rozdzielną przyjaźnią; nazwa 
konstelacji gwiazd; przen. nie- 
rozdzielni przyjaciele. 

Kastor yna ni. plusz bawełnia- 
ny; także cienki materjał weł- 
niany krótko strzyżony. 

Kastracja ł. usunięcie gruczo- 
łów płciowych rodnych, trzebie- 
nie, wałaszenie. 

Kastrat ł. rzezaniec, eunuch; 
sztuczny sopranista. 

Kas troi /. [>.] rondel; kas- 
trolka, rondelek. 

Kastrować l. misić, kleścić, 
pozbawiać jąder, jajników. 

Kastygacja l. karcenie,, biczo- 
wanie, chłosta. 

Kasyda ar. w poezji wschod- 
niej utwór poetyczny o treści 
rycerskiej pochwalnej a. żałob- 
nej. 

Kasyno iv. rodzaj resursy, 
miejsce zebrań i zabaw publicz- 
nych, klub. 

Kaszalot /. wieloryb uzębiony 
z ogromną głową, dostarczający 
olbrotu czyli spermacetu i am- 
bry, potwal. 

Kaszas brazyl. wódka z trzi- 
ny cukrowej. 

Kaszerować /. oznaczać prze- 
kroje modeli, planów za pomo- 
cą kresek i kropek; podklejać 
papier, karton, okładkę innym 
papierem a. tekturą, aby się nie 
paczyły; grzbiet książki napu- 
szczać klejem i oklejać go płót- 
nem. 



Kas 



301 



Kat 



Kaszetka /. opłatek do prosz- 
ków. 

Kaszkiet /. czapka sztywna z 
daszkiem; kołpak wojskowy. 

Kaszmir, górska kraina w 
Himalajach, słynna z wyrobu 
cienkich szalów wełnianych; u- 
kośnie tkana cienka tkanina 
wełniana. 

Kaszt n. podpory w komorach 
kopalni. 

Kaszta n. w drukarni: szufla- 
da z przegródkami na czcionki; 
w górnictwie: podpory podtrzy- 
mujące opróżnione miejsca ko- 
palni. 

Kasztel ob. Kastel. 

Kasztelan ł. pierwotnie: za- 
rządzający kasztelem; później: 
wysoki urzędnik w daw. Polsce, 
zasiadający w senacie poniżej 
wojewodów; kasztelan] a, urząd, 
godność i władza kasztelana. 

Katadjoptryka *g. powiększa- 
nie i pozorne zbliżanie przed- 
miotów za pomocą lunety. 

Katafalk w. podwyższenie ze 
stopniami, przykryte suknem i z 
ozdobami, na którym ustawiają 
trumnę ze zwłokami. 

Katafora g. chorobliwa śpią- 
czka, letarg. 

Katakaustyczna *g. linja, li- 
nja ogniskowa powstała z odbi- 
cia się od zwierciadła. 

Kataklizm g. gwałtowny prze- 
wrót w przyrodzie; przen. prze- 
wrót wielkiej doniosłości, klęska 
społeczna; wielkie nieszczęście. 

Katakomby ob. Katakumby. 

Katakustyka *g. nauka o od- 
biciu się głosu, o echu. 

Katakumby, Katakomby g. 
[iv.] dawniej cmentarze pod- 
ziemne, gdzie dla modlitwy gro- 
madzili się pierwsi chrześcija- 
nie; dziś krypty pod kościołami 
lub gmachy murowane na cmen- 



tarzach, gdzie w pojedynczych 
pieczarach stawiają trumny z 
ciałami zmarłych. 

Katalekty g. zbiór fragmen- 
tów, urywków np. dawnych au- 
torów; ułamki pojedynczych u- 
tworów. 

Katalektyczny g. wiersz, 
wiersz niepełny, któremu brak 
jednej lub dwu sylab końco- 
wych. 

Katalepsja g. nerwowa choro- 
ba, objawiająca się zupełnym 
odrętwieniem ciała, utratą czu- 
cia i dowolności ruchów. 

Kataleptyk g. człowiek do- 
tknięty katalepsja. 

Katalityczne *g. ciało, w daw. 
chemji: ciało, którego sama o- 
becność w mieszaninie miała po- 
wodować tworzenie się związ- 
ków chemicznych, mimo że cia- 
ło to nie ulegało przy tym żad- 
nym zmianom chemicznym. 

Kataliza g. otrzymywanie 
związku chemicznego za pomocą 
ciała katalicznego. 

Katalizator ob. Katalityczne 
ciało. 

Katalog g.-ł. wykaz, spis 
przedmiotów należących do ja- 
kiego zbioru, poczet; spis ksią- 
żek księgarni, bibljoteki etc; 
katalogować, wpisywać do kata- 
logu; układać katalog. 

Katalońskie ognisko, dymar- 
skie ognisko, używane w daw. 
metalurg ji do wytapiania meta- 
lu z rud łatwo topliwych a. bo- 
gatych. 

Katan węg. weteran, wiarus; 
drab. 

Katanka węg. kurtka, kafta- 
nik, krótka siermięga. 

Kataplazm g. ciepły, wilgot- 
ny, ciastowaty okład z ziół, na- 
sion, otrąb i t. p. stosowany w 
celach leczniczych. 



Kat 



302 



Kat 



Katapleksja g. zdrętwienie z 
przestrachu (u zwierząt); w 
medycynie: stężenie ciała skut- 
kiem ataku apoplektycznego, 
tężec. 

Katanulta l. u starożytnych: 
machina wojenna do rzucania 
pocisków; ciskawka do rzucania 
kamieni, lub innych pocisków. 

Katar g.-L zapalenie ostre lub 
chroniczne błon śluzowych (wy- 
ścielających kanał oddechowy, 
pokarmowy i t. p.), nieżyt; ob. 
n-atarysta. 

Katarakta g.-L żelazna krata 
w bramie; skalisto wyniosła 
przeszkoda w biegu rzeki, próg; 
wodospad; choroba oczu połą- 
czona z zupełną lub częściową 
utrata wzroku, zaćma. 

Katartyczny g. rozwalniający, 
przeczyszczający. 

Katarysta, Katar *g. dosł. 
czysty; zwolennik wznowionej 
w 11. w. sekty Manichejczyków. 

Katastaza g. zaciśnięcie węzła 
intrygi w dramacie. 

Kataster /. ob. Kadaster. 

Katastrofa g. nagły, nieszczę- 
śliwy zwrot albo wypadek w ży- 
ciu człowieka lub narodu; klę- 
ska; punkt przełomowy w dra- 
macie. 

Katatonja *g. śpiączka choro- 
bliwa, prowadząca do obłędu. 

Katecheta g. nauczyciel reli- 
gji, prefekt. 

Katechetycznie ni. uczyć, u- 
czyć za pomocą pytań, w formie 
rozmowy. 

Katechetyka *g. nauka wy- 
kładania religji w formie pytań 
i odpowiedzi. 

Katecheza g. nauka religji i 
katechizmu, szczególnie w pyta- 
niach i odpowiedziach. 

Katechizm g, popularny pod- 
ręcznik ułożony w formie pytań 



i odpowiedzi, szczególnie do 
nauki religji; katechizmować ob. 
Katechizować. 

Katechizować g. uczyć religji 
sposobem katechetycznym; wy- 
pytywać; dawać naukę moralną, 
moralizować. 

Katechumen g. nowo nawró- 
cony, przygotowujący się do 
przyjęcia Chrztu Św., a. do pier- 
wszej spowiedzi. 

Katedra g.-ł. tum; główny ko- 
ściół w djecezji, przy którym 
znajduje się biskup i kapituła; 
miejsce podwyższone (estrada), 
z którego profesor lub prele- 
gient wykłada; przen. posada 
profesora, stanowisko profesora. 

Kategoremat g. pojęcie ogól- 
ne rozważane jako gatunek, ro- 
dzaj, klasa i t. p. 

Kategorja g. podział pojęć, 
które rozważamy; klasa, dział, 
rodzaj, gatunek; k-rje Kanta: 
ilość, jakość, stosunek i modal- 
ność czyli sposobowość. 

Kategoryczny g. stanowczy, 
bezwarunkowy; k. imperatyw 
ob. Imperatyw; k-nie, dokładnie; 
ściśle; bezwarunkowo; stanow- 
czo. 

Kafegzochen g. wyłącznie; 
szczególniej, przedewszystkim; 
w związku. 

Katelektronus *g. napięcie e- 
lektryczne dodatne. 

Kater hol. łódź morska, która 
może być poruszana bądź wio- 
słami, bądź żaglami, opatrzona 
masztami ruchomemi, które mo- 
żna podnosić a. spuszczać. 

Katera tur. miecz prosty uży- 
wany dawniej przez husarzy. 

Kater wa i. tłum, zgraja, 

Katet g. w trójkącie prosto- 
kątnym ramię kąta prostego, 
przyprostokątna. 



Kat 



303 



Kau 



Kateter g. rurka do wypusz- 
czania moczu z pęcherza, cew- 
nik. 

Kateteryzacja ni. stosowanie 
kateteru. 

Katetometr *g. przyrząd zło- 
żony z drążka pionowego ze 
skalą i przesuwanej po nim lu- 
nety, służący do mierzenia róż- 
nic wyniesienia pionowego 
przedmiotów. 

Katgut ob. Catgut. 

Kat jon g. jon elektrodatni. 

Katod g. elektrod ujemny; 
katodalne światło, pochodzące z 
rozrzedzonych gazów zawartych 
w rurce Crookes'a idące do ka- 
todu. 

Katogan /. warkocz związany 
przy głowie. 

Katolicyzm śrł. wiara po- 
wszechna, wyznanie rzymsko- 
katolickie i jego zasady. 

Katolik g. wyznawca katolicy- 
zmu; katolicki, powszechny, do- 
tyczący wyznania chrześcijań- 
skiego, którego głową jest Pa- 
pież. 

Katolikos g. patrjarcha ko- 
ścioła armeńskiego. 

Katologja ni. historja natu- 
ralna kotów. 

Katon \l. surowy sędzia oby- 
czajów (od nazwiska rzym. Ca- 
to); człowiek surowych zasad, 
nieskazitelny. 

Katomzm, surowość zasad. 

Katoptromancja *g. wróżenie 
ze zwierciadeł. 

Katoptryka *g. część optyki: 
nauka o odbijaniu się promieni 
światła od zwierciadeł. 

Katorga g. [r.] ciężkie roboty 
w kopalniach , wykonywane 
przez zesłanych za karę; przen. 
ciężka, męcząca praca z przy- 
krością wykonywana; katorżnik, 
skazaniec pracujący w katordze. 



Katylinarna egzystencja, ży- 
cie człowieka niepewnych zajęć, 
wichrzyciela, łowiącego ryby w 
mętnej wodzie (od nazwiska 
rzym. Catilina). 

Katzenjammer n. obrzask, 
ckliwość i ból głowy po przepi- 
ciu, niesmak po hulance. 

Kaucja l. zabezpieczenie, su- 
ma składana jako rękojmia do- 
trzymania umowy i stanowiąca 
odszkodowanie w razie niedopeł- 
nienia zobowiązań, gwarancja. 

Kauc jonować /. składać kau- 
cję. 

Kauczuk [n.] stężały sok 
mleczny wypływający z nacięć 
drzewa kauczukowego, zwany 
gumą elastyczną; k. wulkanizo- 
wany, zmieszany z kwiatem 
siarczanym; k. sztuczny, mate- 
rjał sprężysty, błonkowaty, o- 
trzymywany przez działanie sil- 
nych kwasów na niektóre tłu- 
szcze. 

Kaudyńskie jarzmo, koniecz- 
ność poddania się ciężkiemu u- 
pokorzeniu (klęska Rzymian 
nod m. Caudium 321 r. prz. Chr. 
połączona z upokorzeniem). 

i^auri, Kaury [a.] ozdobne 
muszle niektórych ślimaków, u- 
żywane przez murzynów afry- 
kańskich jako monety. 

Kaustyczny g. palący, żrący, 
gryzący; k-ne linje, powstałe z 
przecięcia się promieni światła 
w_ soczewce lub zwierciedle, li- 
nje ogniskowe. 

Kaustyk g. środek gryzący, 
kaustyczny. 

Kauteryzacja ni. przypiekanie 
chorej części ciała środkami pa- 
lącemi, przyże ganię. 

Kauza l. sprawa, proces. 

Kauzalny ł. f Kauzalistyczny, 
przyczvnowy. 

Kauzyperda ni. lichy adwokat 



Kaw 



304 



Kaz 



przegrywający sprawy. 

Kawa ar. ziarna drzewa ka- 
wowego, napój z nich przyrzą- 
dzony. 

Kawaler w. mężczyzna bez- 
żenny; członek zakonu rycer- 
skiego; rycerz; tancerz; panicz, 
chłopczyk; młody mężczyzna to- 
warzyszący damie; starający 
się o rękę panny; k. orderu, ten, 
komu dano prawo noszenia or- 
deru. 

Kawalerja w. w wojsku: ja- 
zda, konnica; żart. ciężka k., 
niezgrabny, niechętny do pracy, 
do tańca, do zabawy; kawale- 
rzysta, żołnierz, służący w kon- 
nicy. 

Kawaleta w. koziołek drew- 
niany do wolty żowania i ćwi- 
czeń gimnastycznych, kobylica; 
stalugi malarskie. 

Kawalkada /. Kawalkata w. 
orszak konny; towarzystwo lu- 
dzi konno jadących dla rozryw- 
ki; gromada; kawalkacja, nau- 
ka jazdy konnej. 

Kawalkator w. berejter; nau- 
czyciel konnej jazdy. 

Kawałkować w. harcować, u- 
jeżdżać konie, poskramiać, po- 
wściągać; niepokoić się, krzy- 
wić się. 

Kawas tur. żołnierz policji i 
żandarm w Turcji. 

Kawatyna iv. w operach krót- 
ki solowy śpiew miłosny; mała 
piosenka. 

Kawecan w. przyrząd do po- 
skramiania niesfornych i dzi- 
kich koni, kiełzno, munsztuk. 

Kawerna ł. jaskinia, jama; 
jama w płucach, powstała skut- 
kiem choroby płuc. 

Kawior tur. solona ikra ryb 
jesiotrowatych; żart. kamienie 
gry w domino z wielką liczbą 
punktów; ustęp w gazecie zagra- 



nicznej zaczerniony przez cen- 
zurę. 

Kawon tur. arbuz. 

Kazakina n. surdut z kołnie- 
rzem stojącym, z przodu zapi- 
nany na haftki, z tyłu marszczo- 
ny; ubiór kobiecy bez rękawów, 
obwisły. 

Kazamaty w. silnie sklepione 
piwnice pod wałami twierdzy u- 
żywane jako składy materjałów 
palnych lub wiezienie. 

Kazarma w., Kazarnia [w.] 
koszary. 

Kazba ar. cytadela, forteca w 
północnej Afryce. 

Kazein. Kazeina nł. sernik, 
białkowata składowa część mle- 
ka. 

Kazualizm ni. teorja przyjmu- 
jąca traf, przypadek za powód 
wszystkich zdarzeń; nauka o 
prr.ypadku, o trafie. 

Kazualny l. przypadkowa. 

Kazuista nł. teolog rozstrzy- 
gający kwestje sumienia i mo- 
ralności; prawnik obeznany z 
subtelnościami prawa i orocedu- 
ry; krętacz w rzeczach sumie- 
nia; kazuistyczny, wykrętny, 
wyszukający kruczków praw- 
nych. 

Kazuistyka nł. nauka o roz- 
strzyganiu wątpliwych wypad- 
ków* dotyczących sumienia a. 
prawa; krętactwo moralne w 
rzeczach sumienia; zbiór fak- 
tów, wypadków i wyroków są- 
dowych. 

Kazus ob. Casus. 

Każolować /. pieścić, głaskać, 
pochlebiać. 

K. D. skr. Konstytucyjni de- 
mokraci (też Kadeci), stronni- 
ctwo w Rosji, dążące do utwo- 
rzenia parlamentu na zasadzie 
wszechne, tajne, równe i bezpo- 
wyborów przez głosowanie po- 



Ked 



305 



Kie 



średnie, odpowiedzialności mini- 
strów przed parlamentem i sa- 
morządu prowincji zamieszka- 
nych przez ludność nierosyjską. 

Ke- ob. także Kie-. 

Kędy w, Khedyw ob. Chedyw. 

Keep off! a. {kip of) trzvmaj 
się zdaleka! nie dotykaj, nie 
wchodź (n. p. na trawnik). 

Keepsake a. (kipsek) zbyt- 
kownie oprawny ozdobny album 
z rysunkami lub do rysunku i 
wpisywania; album pamiątko- 
wy. 

Kefalotrypsja *g. operacja 
miażdżenia główki płodu, żeby 
ułatwić poród. 

Kefir (z jęz. kaukaskich ?) 
krowie mleko sfermentowane za 
pomocą grzybka zwanego kefi- 
rowym. 

Kefja ar. rodzaj okrycia gło- 
wy u Turków. 

Kejf tur. wypoczynek poobie- 
dni ciała i ducha. 

Kelner n. ob. Garson. 

Kenjon ob. Kanjon. 

Kenozoiczny okres ob. Ceno- 
zoiczny. 

Kepi ar. [/.] czapka żołnier- 
ska z daszkiem prostokątnym, 
kroju francuskiego. 

Keramika ob. Ceramika. 

Ketchup a. Catchup a. (kiecz- 
up) sos pikantny sporządzony z 
pomidorów, grzybów, korzeni, 
octu itp. 

Ketgut ob. Catgut. 

Keuper n. górne warstwy for- 
macji trjasowej. 

Kg. skr. Kilogram (ob.). 

Khaki a. (kaki) lekka mocna 
tkanina płowej barwy, używana 
na mundury wojskowe w In- 
djach Wschodnich, w Anglji i 
Ameryce. 

Khan tat. chan panujący u 
Tatarów; karczma na wschodzie. 



Kiahagabej tur. w Turcji mi- 
nister spraw wewnętrznych. 

Kiaja, Kihaja tur. marszałek 
dworu, burgrabia, pełnomocnik. 

Kiang chińs. szeroki. 

Kibic n. (tułaść. czajka, ptak) ; 
przypatrujący się grze drugich; 
nieproszony doradca w grze; e- 
legant, facet; kibicować, narzu- 
cać się grającym z radami, asys- 
tować drugim w grze. 

Kibitka [r.] rodzaj szerokie- 
go, lekkiego wozu na kołach lub 
saniach, używana w Rosji. 

Kidnap a. (kichiep) skraść, 
porwać cudze dziecko; przemocą 
lub podstępem uprowadzić kogoś 
wbrew jego woli lub trzymać go 
w zamknięciu, pozbawić wolno- 
ści. 

Kidnapper a. ten, który krad- 
nie lub porywa cudze dziecko, 
albo przemocą trzyma kogoś w 
niewoli. 

Kielsztos n. gzymsik drewnia- 
ny, ramka z wgłębieniem naoko- 
ło drzwi, u szafy i t. p. 

Kier /. czerwień, jeden z czte- 
rech kolorów (maści) w kartach 
do gry. 

Kieramografja *g. malowanie 
na wyrobach glinianych. 

Kierasina *g. [r.] nafta, olej 
ziemny. 

Kierat n. maneż, zębate koło 
poziome z wałem obracanym 
przez konie, a wprawiające w 
ruch lżejsze maszyny jak: młoc- 
karnie, sieczkarnie, windy itp.; 
przen. duża ciężka praca, nawał 
zajęcia; nieład. 

Kieratolit *g. skamieniały róg 
zwierzęcia kopalnego. 

Kierdasz ob. Kardasz. 

Kiereja mir. surdut futrem 
podszyty, opończa z kapturem, 
burka. 

Kiereszować węg. kaleczyć 



Kie 



306 



Kin 



bronią sieczną, ranić, rąbać, ciąć 
pałaszem. 

Kierezja sukno proste, grube; 
sukienna sukmana krakowska. 

Kierkut ob. Kirkut. 

Kiermasz n. doroczny jar- 
mark, połączony z wesołemi u- 
roczystościami ludowemi; do- 
roczna uroczystość wiejska; po- 
święcenie kościoła. 

Kierografja ob. Cerografja. 

Kieromancja *g. wróżenie z 
wosku. 

Kieroplastyka ob. Ceroplasty- 
ka. 

Kierpec, Kierpec sic. góral- 
skie obuwie skórzane, wiązane 
rzemykami, rodzaj chodaków. 

Kiesa tur. worek do pieniędzy, 
trzos, sakiewka. 

Kieson /. wóz na amunicję; 
cylinder żelazny zapuszczony w 
wodę, w którym, po wypompo- 
waniu, muruje się filar pod 
most; wielka skrzynia żelazna 
bez dna, używana do prac pod 
wodą. 

Kiks n. nieudana nuta w śpie- 
wie; chybione uderzenie bilardo- 
we; omyłka, nieudanie się; ro- 
dzaj gry w karty. 

Kil n. belka wiązania okręto- 
wego, biegnąca przez całą dłu- 
gość spodu statku, z przodu za- 
krzywiona do góry. 

Kilim tur., Kilimek, gruby 
wełniany dywanik domowej ro- 
boty, dera, koc. 

Kilka l. rybka z gatunku po- 
krewnego śledziom. 

Kilo (skr. Kilogram) w wyra- 
zach złożonych, oznaczających 
dziesiętne miary i wagi, znaczy 
1,000. 

Kilodyna ni. tysiąc dyn; ob. 
Dyna. 

Kilof n. rodzaj młota ze szpi- 



czastemi końcami do rozbijania 
murów i ziemi. 

Kilogram [/.] 1,000 gramów, 
waga = 2 funtom i 13 łutom 
polskim. 

Kilogramometr ni. jednostka, 
służąca do wyrażenia ilości pra- 
cy zużytej na podniesienie jed- 
nego kilograma do wysokości 
jednego metra. 

Kilolitr [/.] miara=l,000 litr. 

Kilometr [/.] miara długości 
= 1,000 metrom. 

Kilowatt, jednostka pracy do- 
starczanej przez prąd maszyny 
elektrycznej = 1,000 wattom 
(ob. Watt) = siła 1.36 konia pa- 
rowego; kilowatt-godzina: pra- 
ca wykonywana przez 1,000 wat- 
tów w ciągu godziny. 

Kilsztok n. oziębiacz, część a- 
paratu dystylacyjnego, w któ- 
rym odbywa się ochładzanie i 
skraplanie się par płynu dysty- 
lowanego; w browarach przy- 
rząd do chłodzenia piwa, chłod- 
nica. 

Kimel n. wódka kminkówka. 

Kimono jap. japońska szata 
lub suknia, długa, powłóczysta, 
przepasana szarfą; suknie po- 
dobne do tej narodowej japoń- 
skiej szaty, a noszone przez ko- 
biety europejskie, szczególnie 
jako negliż (szlafrok). 

Kinderbal n. balik dla dzieci, 
zabawa dla dzieci. 

Kinderbalsam n. płyn wzmac- 
niający, żywiczny, używany w 
chorobach kobiecych do picia, 
nacierania, naparzania. 

Kindergarten n. ogródek dzie- 
cięcy, szkółka dla małych -dzie- 
ci; szkółka freblowska. 

Kindżał tur. długi nóż ture- 
cki, obosieczny, zakrzywiony, 
rodzaj sztyletu. 

Kinematograf *g. przyrząd 



Kin 



307 



Kia 



optyczny do rzucania na ekran 
obrazów przedstawiających sce- 
ny w ruchu, do czego służy me- 
chanizm szybko obracający taś- 
mę, na której te obrazy są odpo- 
wiednio odf otograf owane ; teatr 
ruchomych obrazów; teatr obra- 
zów migawkowych. 

Kinematyka *g. część mecha- 
niki, traktująca o formach ru- 
chu. 

Kiitetograf *g. przyrząd, u- 
trwalający widok ruchów. 

Kinetyka *g. część mechaniki, 
traktująca o powstaniu ruchu. 

King chińs. stolica. 

King Charles a. . (kinczarlz) 
piesek rasy bonońskiej, o dłu- 
gich uszach, zwykle czarny. 

King of stallions a. {king of 
steljens) ogier wyścigowy, uwa- 
żany za najznakomitszego w da- 
nym czasie reproduktora. 

Kinkalerja ob. Quincaillerie. 

Kinkiet /. lampa osadzona na 
kroksztynie, przytwierdzonym 
do ściany; lampa ze ścianą bla- 
szaną w celu lepszego odbijania 
światła, używana szczególnie do 
oświetlenia sceny teatralnej. 

Kinkietowy, teatralny, sce- 
niczny. 

Kiosk ob. Kjosk. 

Kiokkenmódding duń. resztki 
i śmietniska kuchenne z czasów 
przedhistorycznych , stanowiąc 
materjał do badań nad człowie- 
kiem pierwotnym. 

Kipa n. kosz pleciony; miara 
bawełny. 

_ Kiper n. piwniczy zajmujący 
się przygotowywaniem wina do 
handlu. 

Kiprowac n. oczyszczać; krę- 
cić (nici); tkać w prążki. 

Kipsak ob. Keepsake. 

Kir tur. sukno czarne, tkanina 
czarna, używana jako oznaka 



żałoby; żałoba; przen. kolor 
czarny. 

Kirasjer, Kirysjer /. żołnierz 
ciężkiej konnicy, zbrojny w hełm 
i pancerz żelazny. 

Kircha n. kościół protestancki. 

Kireja ob. Kiereja. 

Kirkut żarg. cmentarz żydow- 
ski. 

Kirsz, Kirszwaser n. wódka 
wiśniówka. 

Kirylica ob. Cyrylica. 

Kirys n. napierśnik żelazny, 
pancerz. 

Kirysjer ob. Kirasjer. 

Kislar-aga tur. główny dozor- 
ca w haremie. 

Kismet ar. u mahometan wia- 
ra w nieuniknione przeznacze- 
nie; ślepe poddanie się losowi; 
przeznaczenie, los. 

Kit n. masa do sklejania a. za- 
lepiania. 

Kitaj, Kitajka cienka tkanina 
bawełniana z połyskiem; lekka, 
gładka, lśniąca tkanina z oczy- 
szczonego jedwabiu; perkal; (od 
nazwy prowincji chińskiej). 

Kitel n. lekkie płócienne u- 
branie męskie, podobne do szlaf- 
roka. 

Kizlar-aga 06. Kislar-aga. 

Kjaja ob. Kia ja. 

Kjo jap. stolica. 

Kjosk tur. ozdobna altana w 
ogrodzie; rodzaj altany oszklo- 
nej do sprzedawania gazet; du- 
ży, obszerny słup na ulicy, na 
którym przylepiają się ogłosze- 
nia. 

Klad(d)a n. księga kupiecka 
do zapisywania dziennej czynno- 
ści handlu. 

Klajster n. klej z krochmalu 
a. mąki do klejenia papieru. 

Klak /. ob. Chapeauclaque. 

Klaka /. najęte oklaski dla ak- 
torów; grono klakierów. 



Kia 



308 



Kia 



Klakier /. najęty klaskacz w 
teatrze. 

Klamantes ł. wyrzekanie, o- 
krzyk. 

Klamburt n. dyl na brzegu 
burty, po którym się chodzi. 

Klamor ł. krzyk, wrzask. 

Klamra n. żelazo zagięte ha- 
kowato w obu końcach do spaja- 
nia drzewa a. ścian, ankra; 
sprzączka, zapinka, afrafa; na- 
wias kanciasty [ ] . 

Klamrować n. spajać klamra- 
mi, ankrować. 

Klan celt. ob. Clan; klanowy 
ustrój społeczny, ustrój polega- 
jący na podziale społeczeństwa 
na klany, rządzone każdy przez 
swego naczelnika i zarazem wo- 1 
dza wojowników klanu. 

Klangor ł. głos żórawia. 

Klapa n. pokrywa zamykająca 
otwór; wentyl w dętych instru- 
mentach, przez którego podnie- 
sienie ton się zmienia; k. bez- 
pieczeństwa, klapa otwierająca 
się automatycznie, aby wypuścić 
nadmiar gazu lub pary; część 
blatu stołu opuszczająca się na 
zawiasach; wyłoga u surduta; 
żart. fiasco, nieudanie się; bank- 
ructwo. 

Klapsydra ob. Klepsvdra. 

Klapsztos n. w grze w bilard: 
uderzenie kijem bili u dołu z 
szybkim usunięciem kija. 

Klarendon, gatunek pisma 
drukarskiego wysokiego, mało 
cieniowanego (od nazwiska dru- 
karza Clarendon). 

Klarnet iv. dęty drewniany 
instrument muzyczny z mun- 
sztukiem i klapkami; klarneci- 
sta, grający na klarnecie. 

Klarować ł. oczyszczać (pły- 
ny); wyjaśniać rzecz zawiłą; 
k. się, przychodzić do porządku; 



wypogadzać się; klarowny, czy- 
sty, przezroczysty, jasny, ustały. 

Klaryfikacja l. (późń.) wyjaś- 
nienie, rozjaśnienie. 

Klaryski /. zakon żeński św. 
Klary w Assyżu. 

Klasa l. stan w społeczeń- 
stwie; sfera; w hist. natural.: 
gromada pokrewnych osobników 
lub przedmiotów; oddział ucz- 
niów w szkole, a także pokojów 
którym się uczą; stopień w hie- 
rarchji urzędów, orderów; ro- 
dzaj gry w piłkę; miejsce w wa- 
gonie, na statku, stosownie do 
opłaty; iron. poddani (obywate- 
le) drugiej klasy: poddani (oby- 
watele) mający mniejsze prawa 
z powodu swego wyznania a. po- 
chodzenia; w loterji: liczba lo- 
sów przeznaczonych do wyloso- 
wania podczas jednego ciągnie- 
nia; klasowy, dotyczący klasy; 
urzędnik k-y, posiadający sto- 
pień urzędniczy; dama k-a, asy- 
stująca przy lekcji w szkołach 
żeńskich; gospodarz k-y, w gim- 
nazjach nauczyciel, któremu po- 
wierzono opiekę nad uczniami 
jednej klasy; ustrój k-y, taki 
ustrój, w którym różne klasy 
społeczne mają odmienne prawa 
i obowiązki; walka klasowa, nie- 
przyjazne występowanie jednych 
klas społeczeństwa przeciw dru- 
gim; walka między klasami spo- 
łecznemi o sprawy ekonomiczne 
lub polityczne. 

Klasycyzm ni. w literaturze 
kierunek naśladowania klasy- 
ków starożytnych; dążenie do 
wydoskonalenia formy i treści 
w literaturze i sztuce. 

Klasyczny l. wzorowy; dosko- 
nały, nieprześcigniony; k-e gim- 
nazjum, w którym szeroko jest 
uwzględniana nauka łaciny i 
greckiego; k-a loterja, loterja 



Kia 



309 



Kle 



podzielona na klasy; k-a muzy- 
ka, muzyka poważniejsza, o for- 
mach ściśle naukowych. 

Klasyfikacja ni. ugrupowanie 
przedmiotów i nauk według ich 
cech, v odział na klasy, rzędy 
i t, p. 

Klasyfikator nł. gatunkujący, 
dzielący według cech i przymio- 
tów. 

Klasyfikować nł. dzielić na 
gatunki, wyróżniać. 

Klasyk l. autor starożytny 
grecki a. łaciński, należący do 
najcelniejszych; pierwszorzędny 
autor a. kompozytor; autor na- 
śladujący stare formy klasycz- 
ne, inaczej: pseudoklasyk; ba- 
dacz filologji klasycznej. 

Klasztor l. [czes.] gmach dla 
zakonników lub zakonnic, połą- 
czony zwykle z kościołem; za- 
kon, zgromadzenie zakonne. 

Klaustralny nł. klasztorny, 
zakonny. 

Klaustrofobja *g. uczucie mę- 
czącej trwogi i niepokoju w 
miejscach zamkniętych. 
Klaustrum l. zamknięcie. 
Klauzula L, Klauza, zastrze- 
żenie, warunek, zamieszczony w 
dokumencie orawnym z obowiąz- 
kiem dotrzymania go; k. egze- 
kucyjna, nakaz wykonawczy z 
mocy aktu lub wyroku. 

Klauzura l. zamknięcie, życie 
klasztorne poddane ścisłym 
przepisom; coś ukrytego, tajem- 
nego. 

Klawicymbał iv. dawny in- 
strument muzyczny w rodzaju 
fortepjanu (dziś nieużywany). 

Klawikord /. dawny instru- 
ment muzyczny krótkiej budo- 
wy o strunach metalowych i kla- 
wiszach. 

Klawirauscug n. układ forte- 
pjanowy jakiej większej kompo- 



zycji, pierwotnie ułożonej na or- 
kiestrę; wyciąg fortep janowy. 

Klawisz l. deseczka drewnia- 
na, poruszająca młotek, uderza- 
jący w struny, przykryta zwy- 
kle kością słoniową, należącą 
do klawjatury; u złodziei: wy- 
trych. 

Klawjatura nł. szereg klawi- 
szów w instrumencie klawiszo- 
wym, za których uderzeniem^ w 
struny wydobywa się dźwięki z 
instrumentu. 

Klecha l. pog. ksiądz; pog. 
posługacz kościelny. 

Kleft, Klefta g. góral grecki 
trudniący się rozbojem. 

Klejnot n. kamień drogocen- 
ny; drogi kamień z herbem szla- 
checkim wyrytym; przen. coś 
drogocenna*™! chluba; k. szla- 
checki, herb; k-y koronne, insy- 
gnja monarsze, regalja. 

Kleks n. plama z atramentu 
na pacierze; atrament z pióra 
skapnięty; żyd. 

Klepsydra g. dawny przyrząd 
złożony z dwu kieliszków zam- 
kniętych w końcach szerszych, 
a Dołączonych z sobą węższemi, 
w których piasek przesypujący 
się (lub woda przepływająca)_ z 
jednego w drugi, służy do mie- 
rzenia czasu; doniesienie pogrze- 
bowe, nalepiane na murach. 

Kleptofobja *g. chorobliwa o- 
bawa popełnienia kradzieży. 

Kleptomanja *g. chorobliwa 
skłonność do kradzieży. 
Kler g.-l. duchowieństwo. 



Klerokracja 



panowanie 



kleru. 

Kleryk g.-l. alumn semina- 
rjum duchownego, jeszcze nie 
wyświęcony na księdza. 

Klerykalny ŚW. sprzyja^ — 
duchowieństwu, popierający in- 
teresy Kościoła. 



Kle 



310 



Klu 



Kletryt *g. skamieniałe drze- 
wo olchy. 

Klijent L w staroż. Rzymie 
krewniak uboższy, wzięty w o- 
piekę przez zamożniejszego (ob. 
Patron); osoba, która powierza 
swoje interesy adwokatowi, no- 
tarjuszowi i t. p.; stały odbior- 
ca jednego handlu, fabryki, rze- 
mieślnika. 

Klijentela l. ogół klijentów. 

Klika /. grono ludzi związa- 
nych wspólnym interesem w ce- 
lu najczęściej nieszlachetnym; 
szajka, zgraja. 

Klimakteryczne g.-l. lata albo 
czas, lata stopniowe, w których 
człowiek ma przechodzić pewne 
stanowcze zmiany, np. co 7 lat; 
lata przejściowe odznaczające 
się jakim ważnym wypadkiem, 
nieszczęściem. 

Klimat g. ogół warunków at- 
mosferycznych danej miejsco- 
wości, zwłaszcza temperatura i 
wilgotność. 

Klimatolog *g. uczony zajmu- 
jący się klimatologją. 

Klimatologia *g. nauka bada- 
jąca klimat w różnych częściach 
ziemi i wpływ jego; nauka o 
strefach. 

Klimatoterapja *g. nauka o 
leczeniu chorób za pomoc" wpły- 
wu klimatu. 

Klimatyka *g. władza zarzą- 
dzająca stacjami klimatycznemi. 

Klimatyczne stacje, miejsco- 
wości z klimatem odpowiednim 
do celów leczniczych. 

Klinga n. głownia u pałasza, 
brzeszczot; ostrze noża. 

Klinika g. oddział szpitalny, 
przeznaczony do studjów lekar- 
skich i praktycznej nauki medy- 
cyny; lecznica naukowa. 

Klinkier n. cegła bardzo twar- 



da, wypalana w silnym gorącu, 
używana na bruki. 

Klio g. muza historji, przed- 
stawiana z rylcem i zwojem pa- 
pierów w ręce. 

Klipa n. dawna moneta kształ- 
tu kwadratowego, bita podczas 
wojny; dawny złoty polski ko- 
ronny; rodzaj gry towarzyskiej 
chłopców. 

Kliper a. statek kupiecki ame- 
rykański. 

Kliping sziv. dawna moneta 
wybijana za Zygmunta Augusta 
= 30 gr. pol. 

Klisza /. w drukarstwie płyta 
metalowa z wyrytym lub wytra- 
wionym na niej rysunkiem, słu- 
żąca do otrzymywania odbić; w 
fotografji negatywne zdjęcie 
utrwalone na szkle, służące do 
odbijania kopji. 

Klizopompa *g. przyrząd do 
dawania sobie samemu lewaty- ' 
wy. 

Kloaka ł. ustęp, wygódka, wy- 
chodek; kanał, ściek; stek odcho- 
dowy u ptaków i płazów. 

Klomb a. symetrycznie zasa- 
dzona kępa trawy, kwiatów a. 
krzaków, pielęgnowana dla ozdo- 
by placu a. ogrodu. 

Kloniczny *g. kurcz, przery- 
wany, drgawkowy. 

Klops n. mięso wołowe sieka- 
ne i smażone. 

Klosz /. szklane nakrycie w 
kształcie półkuli; abażur szkla- 
ny u lampy. 

Klown ob. Clown. 

Kloto g. bogini śmierci. 

Klozet a. miejsce ustępowe; 
sprzęt z kubłem wewnątrz, słu- 
żący do wypróżnień, z urządze- 
niem do zasypywania proszkiem 
lub spłókiwania wodą. 

Klub a. towarzystwo zorgani- 
zowane dla zabawy, sportu lub 



Klu 



311 



Kob 



t. p.; lokal tegoż towarzystwa; 
stowarzyszenie polityczne naj- 
częściej w sejmie, w parlamen- 
cie, koło: ob. Club; klubista, klu- 
bowiec, członek klubu. 

Kluba n. klamra, ankra; mu- 
tra; blok; k. a. k-by, kleszcze. 

Kmerowie, pierwotni miesz- 
kańcy Kambodży (we francus. 
Indochinach) i założyciele tam- 
tejszego królestwa. 

Kmotr śrł. kum. 

Knafel n. guz, guzik. 

Knajpa n. pog. zakład restau- 
racyjny podrzędniejszy; bawa- 
rja, piwiarnia; przen. mieszka- 
nie kavvaierskie oddzielne, w 
którym bywają często koledzy 
lokatora; knajpować, przesiady- 
wać w knajpach. 

Knaster n. gatunek gorszego 
tytuniu. 

Knebel n. narzędzie do zatka- 
nia ust przemocą; kneblować, 
zatykać kneblem (usta). 

Knecht n. parobek; dawniej w 
Niemczech prosty żołnierz. 

Knedle n. kuliste pierożki z 
zawiniętemi w nie śliwkami, lub 
innemi owocami. 

Kneippa chleb, pszenny chleb 
gruboziarnisty bez drożdży; 
Kneippa kuracja, leczenie natu- 
ralne ziołami i zabiegami wod- 
nemi (od nazwiska wynalazcy). 

Kniaź [mir., r.] książę prze- 
dewszystkim ruski lub litewski; 
bojar. 

Knickerbocker a. (nikerboker) 
(fikcyjne nazwisko użyte przez 
W. Irsdnga jako pseudo-autora 
jego historji Nowego Yorku) 
typowy potomek holenderskich 
osadników w Nowym Yorku; u- 
osobienie mieszkańca Nowego 
Yorku, Nowojorczanin; szerokie, 
krótkie spodnie zapinane niżej 
kolana, noszone przez myśli- i 



wych, cyklistów i w ogóle przez 
sportowców, a imitujące dawny 
strój holenderski z 17go wieku. 
Father Knickerbocker (dosi. oj- 
ciec Knickerbocker), żartobliwe 
uosobienie miasta Nowy York. 

Knikebejn n. gatunek wódki. 

Knock-out a. (nakout) uderze- 
nie, względnie cios zadany prze- 
ciwnikowi tak, że go zupełnie 
j ubezwładnia i od dalszej walki 
stanowczo usuwa. 

Knut ska?id. [r.] rodzaj bata, 
kańczug przepisanej prawem bu- 
dowy i formy, używany w Eosji 
dla chłostania skazańców; knu- 
tować, chłostać knutem. 

Knyp n. krzywy nóż szewcki. 

Knypel n. kij jako narzędzie 
kary. 

Koadjutor l. prałat dodany do 
pomocy arcybiskupowi lub bis- 
kupowi; sufragan. 

Koafiura /. układ włosów, spo- 
sób uczesania włosów. 

Koagulacja 'i. krzepnienie, tę- 
żenie, ścinanie się płynów; koa- 
gulacyjny filtr, filtr odcedzają- 
cy wodę, w której przedtym za 
pomocą domieszek chemicznych, 
nieszkodliwych zdrowiu, spowo- 
dowano ścinanie się w kłaczki i 
osiadanie zanieczyszczeń w niej 
się znajdujących. 

Koalescencja ni. zrośnięcie się, 
ścisłe połączenie. 

Koalicja l. związek, połączenie 
się stronnictw politycznych lub 
państw w jakim określonym ce- 
lu; sojusz, przymierze. 

Koalizować się /. sprzymie- 
rzać się. 

Kobalt n. pierwiastek chemicz- 
ny, metal o barwie stalowej lub 
czerwonej; rodzaj farby błękit- 
nej. 

Kobold n. w wierzeniach ludu 
niemieckiego istota nadprzyro- 



Kob 



312 



Koi 



dzona, duch gór w postaci karła 
pilnujący skarbów w górach; 
gnom, krasnoludek. 

Kobza tur. ludowe narzędzie 
muzyczne złożone z piszczałki i 
mieszka trzymanego pod pachą 
do naciskania; staroświecka lira. 

Koc n. tkanina wełniana gru- 
ba, kosmata na obie strony. 

Kochina ni. środek leczniczy 
przeciw suchotom wynaleziony 
przez D-ra Kocha. 

Kocyt g. dosl. rzeka płaczu, 
rzeka łez: jedna z siedmiu rzek, 
okalających piekło (w mitologji 
greckiej). 

Kocz węg. powóz półkryty, 
faeton; k.-kareta, powóz z okna- 
mi zamknięty, który może być 
zamieniony na otwarty. 

Kocz tur. oddział wojska u 
Tatarów, Kozaków Zaporoskich; 
koczować, tułać się, wałęsać się; 
obozować, biwakować. 

Kodak, przenośna kamera fo- 
tograficzna z błonami emulsyj- 
nemi (filmami) zamiast klisz 
(od nazwy firmy fabrycznej an- 
gielskiej). 

Kodeina ni. alkaloid znajdują- 
cy się w opjum, środek uspoka- 
jający, używany w medycynie, 
w większych dawkach trujący. 

Kodeks l. księga praw, zbiór 
praw; przepisy postępowania są- 
dowego; rękopis autentyczny, 
dla nauki cenny, z którego ro- 
biono potem kopje. 

Kodycyl l. dodatek do testa- 
mentu. 

Kodyfikacja ni. połączenie po- 
szczególnych praw w jedną ca- 
łość; ułożenie kodeksu. 

Kodyfikować ni. ułożyć prawa 
w kodeks, w zbiór systematycz- 
ny. 

Koedukacja ni. wychowywa- 
nie wspólne chłopców i dziew- 



cząt w zakładach naukowych 
publicznych. 

Koeficjent ni. stały mnożnik; 
w matematyce: spółczynnik, 
wspólny mnożnik. 

Koegzystencja nł. współistnie- 
nie; jednoczesne istnienie. 

Koekwacja ni. zrównanie po- 
datków i powinności. 

Koercyjny ni. poskramiający, 
krępujący; przynaglający. 

Kofeina ni. narkotyk otrzy- 
mywany z ziarnek i liści kawy. 

Kofja śrl. czepek, kapiszon. 

Kogiel-mogiel, żółtka rozbite 
z cukrem i rumem a. winem. 

Kogitacja l. rozważanie. 

Kognacja l. pokrewieństwo ze 
strony matki. 

Kognat l. krewny ze strony 
matki, z linji żeńskiej. 

Kognicja Ł rozpoznawanie, 
poszukiwanie, szczególniej sądo- 
we. 

Kognominacja l. wyraz jedno- 
znaczny, synonim; przezwisko, 
przydomek. 

Kognoskować l. rozpoznawać, 
dochodzić. 

Kohabitacja l. wspólne miesz- 
kanie. 

Kohezja nł. łączność, związek; 
fizyczna własność ciał, polegają- 
ca na wzajemnem przyciąganiu 
się cząsteczek, spójność, przyle- 
ganie. 

Kohibicja l. wstrzemięźliwość. 

Kohorta l. w staroż. Rzymie 
oddział piechoty, dziesiąta część 
legjonu. 

Kohortacja l. napomnienie. 

Koiki jap. księga święta reli- 
gji Szinto, liczącej 8 miljonów 
bóstw. 

Koincydencja ni. spotkanie 
się, zejście się (linji, powierz- 
chni) ; zhieg okoliczności, traf. 

Kointeligiencja nł. jednomyśl- 



Koj 



313 



Kol 



ność, zgodność w zapatrywa- 
niach. 

Koje hol. svnialnie majtków i 
podróżnych na okręcie kupiec- 
kim. 

Kok /. zwój z cudzych włosów 
przypinany przez kobiety do gło- 
wy dla ozdoby. 

Koka, krzew hodowany w Am. 
Połud., z którego otrzymuje się 
kokainę. 

Kokaina nł. alkoloid otrzymy- 
wany z liści koki (ob.) w posta- 
ci białych kryształów, środek le- 
karski znieczulający. 

Kokanja /. kraina wymarzo- 
nej szczęśliwości; złuda. 

Kokarda /. węzeł fantazyjny 
ze wstążki, chustki i t. p. do o- 
zdoby ubrania. 

Kokieterja /. chęć podobania 
się, zalotność. 

Kokietka /. kobieta zalotna, 
starająca się podobać i pociąg- 
nąć mężczyzn. 

Kokietować /. starać się podo- 
bać, zalecać się. 

Kokilja /. wyrób artystyczny 
z konchy. 

Kokilka /. muszla, koncha; 
muszla ze smażonym móżdżkiem 
cielęcym. 

Koklusz /. uporczywy kaszel 
spazmatyczny, krztusiec. 

Kokon /. oprzęd, poczwarka 
jedwabnika w oprzędzie. 

Kokos port. drzewo z rodziny 
palm; orzech z tego drzewa; 
przen. rzecz osobliwa, ponętna; 
kokowy, kokosowy z kokosu; k-e 
drzewo, kokos. 

Kokosznik r. wysoki czepiec 
narodowy Rosjanek. 

Kokota /. kobieta półświatka, 
rozpustnica. 

Koks a. materjał opałowy, o- 
trzymywany przez wyprażenie 
węgla kamiennego przy małym 



dostępie powietrza; koksować 
węgle kamienne, wyprażać je 
przy małym dostępie powietrza 
dla oczyszczenia od cząstek 
szkodliwych w hutnictwie a. dla 
otrzymania gazu oświetlające- 
go; k. się, zamieniać się na koks. 

Koksalgja nł. choroba stawu 
biodrowego. 

Kolaboracja nł. współpracow- 
nictwo (np. w napisaniu jakiego 
utworu). 

Kolaborator nł. współpracow- 
nik. 

Kolacja nł. wieczerza; obsa- 
dzanie urzędu szkolnego a. ko- 
ścielnego; sprawdzenie pisma, 
rachunku, przez porównanie a. 
zestawienie. 

Kolacjonować nł. porówny- 
wać, sprawdzać, np. kopję z ory- 
ginałem aktu urzędowego. 

Kolateralny śrt. krewny, dal- 
szy krewny, nie w prostej lniji, 
boczny, poboczny: k. stempel, 
podatek od spadku po krewnia- 
ku. 

Kolator ł. (późń.) opiekun i 
dobrodziej miejscowego kościoła, 
mający prawo przedstawienia 
kandydata na proboszcza. 

Kolatura ł. filtrowanie, prze- 
cedzanie. 

Kolaudacja nł. sprawdzenie po 
ukończeniu budowy, czy zgodna 
jest z planem i kosztorysem. 

Kolba n. rękojeść strzelby; 
kwiatostan w rodzaju kłosa o 
szypułce grubej, okrytej kwiata- 
mi bezszypułkowemi; naczynie 
szklane w kształcie kuli, z długą 
szyją, używane w manipulacjach 
chemicznych. 

Koleba ob. Koliba. 

Kolega ł. towarzysz, współ- 
uczeń, pracujący w tym samym 
zawodzie, w tym samym biurze; 
kolegować, być współtowarzy- 



Kol 



314 



Kol 



szem w szkole; być z kim w po- 
dobnym zakładzie naukowym, 
na jednym stanowisku, mieć z 
kim podobne zajęcie. 

Kolegjalnie śrl. w pełnym 
komplecie, w zgromadzeniu, w 
gronie, zbiorowo. 

Kolegjata śrl. kościół, przy 
którym znajduje się zgromadze- 
nie kanoników, bez miejscowego 
biskupa, zależne od biskupa dje- 
cezjalnego; gmach z mieszka- 
niami dla duchowieństwa. 

Kolegjatura ni. mieszkanie 
studentów stypendystów przy 
uniwersytetach. 

Kolegjum l. ogół osób złączo- 
nych jednym urzędem, zawodem, 
lub tworzących razem jaką ra- 
dę; zebranie, stowarzyszenie, 
gremjum, ciało, korporacja; za- 
rząd; średni zakład naukowy; 
wydział w uniwersytecie; odczy- 
ty profesora uniwersytetu w 
Niemczech; k. kardynalskie, se- 
nat Kościoła katolickiego, złożo- 
ny z kardynałów. 

Kolekcja l. zbiór przedmiotów 
jednego rodzaju, asortyment. 

Kolekcjomanja ni. manja zbie- 
rania, tworzenia kolekcji. 

Kolekcjonista ni. zbieracz, a- 
mator zbierania. 

Kolekcjonować ni. tworzyć ko- 
lekcję. 

Kolekta ł. modlitwa kapłana 
podczas Mszy św. za lud zgro- 
madzony; składka zbierana w 
kościele na cel dobroczynny; ob. 
Kolektura. 

Kolektanea ob. Collectanea. 

Kolektor l. zbieracz; w Amer. 
inkasent; sprzedający losy lote- 
ryjne; zbieracz elektryczności w 
maszynie eelktrycznej; w kana- 
lizacji: kanał główny odprowa- 
dzający nieczystości do rzeki a. 
na pole irygacyjne. 



Kolektura ni., Kolekta ł. 
sprzedaż losów loteryjnych. 

Kolektywista ni. zwolennik 
kolektywizmu. 

Kolektywizm ni. kierunek eko- 
nomiczny dążący do ustroju spo- 
łecznego, opartego na własności 
zbiorowej narzędzi i materjałów 
(środków produkcji) i rozdziale 
zysków, socjalizm. 

Kolektywny l. zbiorowy. 

Kolenda ob. Kolęda. 

Kolender, Korjander l. roślina 
z rodziny baldaszkowych, której 
nasiona służą za przyprawę do 
ciasta, do mięsiwa, polski pieprz. 

Koleopterologja *g. nauka o 
chrząszczach. 

Koleopteryty *g. chrząszcze 
skamieniałe. 

Koler [w.] bezgorączkowa 
choroba mózgu (głównie u ko- 
ni). 

Kolet /. rodzaj kołnierza; 
kurta z łosiej skóry do konnej 
jazdy i polowania. 

Kolęda, Kolenda Ł pieśń o Na- 
rodzeniu Dzieciątka Jezus; po- 
darki noworoczne a. wigilijne; 
opłatki sprzedawane przez orga- 
nistów po domach. 

Koli(s) /. paka towarów. 

Koliba g. [rum.] szałas pa- 
sterski w górach, schronisko 
przed burzą. 

Kolidować l. być w kolizji, w 
sprzeczności; nie zgodzić się. 

Koligacja l. powinowactwo, 
pokrewieństwo; sojusz, związek; 
koligacić się, powinowacić się, 
łączyć się. 

Koligat l. powinowaty; sprzy- 
mierzeniec, sojusznik. 

Kolimacja ni. w narzędziach 
mierniczych zgodność wielkości 
rzeczywistej kąta z wymierzo- 
ną; k-cyjny błąd, niedokładność 



Kol 



315 



Kol 



nastawienia przyrządów mierni- 
czych. 

Kolineacja ni. odpowiedniość 
kształtów między sobą. 

Kolirjum g.-l. woda lecznicza 
na oczy. 

Koliryt *g. rodzaj glinki. 

Kolis ob. Colis. 

Koliszczyzna mir. bunt chło- 
pów na Ukrainie i rzeź szlachty 
polskiej w r. 1768. 

Kolizeum, Kolosseum, cyrk ol- 
brzymi w Ezymie, dziś słynna 
ruina; nazwa wytwornych wiel- 
kich gmachów dla widowisk. 

Kolizja L zbieg przeciwnych 
sobie interesów, zasad a. arty- 
kułów prawa; sprzeczność, nie- 
zgodność. 

Kolja /. naszyjnik ozdobny ze 
złota, srebra, pereł i in. klejno- 
tów. 

Kolkotar ar. czerwonawy tle- 
nek żelaza, otrzymywany przy 
wyrobie kwasu siarkowego, uży- 
wa się jako tania i pospolita 
czerwona farba. 

Kollaps l. upadek sił. 

Kolodjon, Kolodjum l. roztwór 
bawełny strzelniczej w eterze, 
ciecz gęsta, łatwo zapalna, uży- 
wana w fotograf ji, także w me- 
dycynie do opatrywania ran. 

Kolofon g. w daw. drukach: 
ostatnia stronnica książki, wska- 
zująca miejsce druku i rok. 

Kolofonit *g. odmiana grana- 
tu, kamień czerwonawo-żółty. 

Kolofonja ob. Kalafonja. 

Koloid *g. ciało galaretowate, 
nie dające się skrystalizować i 
posiadające własność przecho- 
dzenia w dwie odmiany, rozpu- 
szczalną i nierozpuszczalną (np. 
białko, klej). 

Kolokacja l. wyposażenie; wy- 
kaz wierzycieli podług kolei, ja- 
ką mają być spłaceni; wieś szla- 



checka podzielona na częścią na- 
leżące do różnych właścicieli. 

Kolokator ni. wierzyciel czę- 
ści majątku dłużnika. 

Kolokować l. wpisywać wie- 
rzyciela wspólnie z innymi wie- 
rzycielami na części majątku 
dłużnika. . 

Kolokucja l. rozmowa. 

Kolokwinta g. owoc rośliny 
kolokwintu, z rodziny dyniowa- 
tych, gorzki w smaku i silnie 
przeczyszczający. 

Kolokwjum ob. Colloąuium. 

Kolonada ob. Kolumnada. 

Kolonista ni. osadnik; właści- 
ciel małej posiadłości, zwykle 
obcego pochodzenia. 

Kolonizacja ni. zasiedlenie ja- 
kiej miejscowości osadnikami, 
osadnictwo; parcelacja. 

Kolonizator nł. dzielący mają- 
tek na kolonje i sprzedający je 
kolonistom; uprawiający polity- 
kę kolonizowania. 

Kolonizować ni. obsadzać zie- 
mię kolonistami, sprzedawać ją 
częściowo na kolonje. 

Kolonja l. osada, małe gospo- 
darstwo rolne; osada rolnicza w 
kraju mało zaludnionym; osada 
zakładana poza granicami ro- 
dzinnego kraju w celu zbytu to- 
warów, eksploatowania bogactw 
miejscowych, zsyłania przestęp- 
ców i t. p.; ogół osób tego same- 
go zajęcia, narodowości, miesz- 
kających w danym mieście (ko- 
lonja Polaków w Wiedniu, mala- 
rzy i t. p.); letnia k., miejsco- 
wość na wsi, w miejscu zdro- 
wotnym, do której wysyłają z 
miasta dzieci chorowite; k. w 
świecie zwierzęcym, roślinnym, 
gromada osobników tego same- 
go gatunku, żyjących razem i z 
sobą złączonych. 

Kolonjalne ni. towary, towary 



Kol 



316 



Kol 



pochodzące z osad, t. j. z kolonji 
zamorskich; k-ny handel, handel 
towarami kolonjalnemi. 

Kolońska woda, rodzaj per- 
fum, mieszanina najlepszego 
spirytusu z olejkami: lawendo- 
wym, pomarańczowym i goździ- 
kowym (od miasta Kolonja). 

Kolor ł. barwa; farba; maść 
(w kartach, u zwierząt); cera; 
przen. sposób widzenia rzeczy 
(w kolorze różowym — optymi- 
stycznie; w kolorze czarnym a. 
w ciemnych kolorach — pesymi- 
stycznie); k-y, rumieńce; k-owy, 
barwny. 

Koloratka /. kołnierzyk księży 
spinany z tyłu szyi. 

Koloratura w. artystyczne 
przyozdabianie śpiewu pasaża- 
mi, trylami i t. p.; koloraturowa 
śpiewaczka, artystka posiadają- 
ca rozwinięta technkę wokalną 
w trylach, pasażach. 

Kolorować ł. pokrywać rysu- 
nek barwami. 

Kolorymetr nł. przyrząd do o- 
ceniania stopnia i siły zabarwie- 
nia roztworów (syropu, soku, 
wina i t. p.) 

Kolorysta nł. malarz, którego 
obrazy odznaczają się świetnym 
kolorytem; w fabryce tkanin 
chemik, nadający barwy i dese- 
nie tkaninom; przen. ten co w 
opowiadaniu zabarwia przesad- 
nie zdarzenia, blagier, łgarz. 

Kolorystyka ni. ob. Koloryt. 

Koloryt w. umiejętne zesta- 
wienie barw w obrazie, ubarwie- 
nie; stopień żywości barw, ich 
ciepło i przezroczystość; różnica 
brzmienia głosów w instrumen- 
tach muzycznych przy tej samej 
wysokości i sile tonu. 

Koloryzator nł. kolorujący 
farbami rysunki i ryciny. 

Koloryzować nł. upiększać ry- 



sunek barwami; ubarwiać (w o- 
powiadaniu), zmyślać, blagować, 
mydlić oczy. 

Kolos .g.-ł. olbrzymi posąg; 
olbrzymia postać; wielki budy- 
nek, ogrom, w ogóle coś niezwy- 
kle wielkiego. 

Kolosalny /. ogromny, olbrzy- 
mi; nadzwyczajny, zdumiewają- 
cy. 

Kolosseum ob. Kolizeum. 

Kolportaż /. obnoszenie i 
sprzedawanie książek po do- 
mach. 

Kolporter /. obnoszący po do- 
mach i sprzedający książki, to- 
wary i t. d.; kolporterja ob. Kol- 
portaż. 

Kolportować /. roznosić co na 
sprzedaż; rozpowszechniać, roz- 
głaszać, roznosić (wiadomość). 

Koltelata w. walka na noże. 

Koltryna w. zasłona, opona. 

Kolubryna śrl. dawna ciężka 
długa armata. 

Kolumbarjum ł. starożytny 
grób rzymski, gdzie w niszach 
w ścianie stawiano urny z po- 
piołami zmarłych. 

Kolumna ł. słup; filar, obe- 
lisk; oddział wojska; łam, szpal- 
ta; pojedyncza stronica książki 
lub gazety; rząd liczb jednych 
pod drugiemi; przen. podpora; 
k. pacierzowa, kręgosłup, stos 
pacierzowy a. kręgowy; k-y 
Herkulesa, słupy Herkulesa, gó- 
ry po obu stronach cieśniny Gi- 
braltarskiej. 

Kolumnada /. rząd słupów 
czyli kolumn, zdobiący jaką bu- 
dowlę; korytarz utworzony z 
szeregu słupów (kolumn); gale- 
rja. 

Kolury g. koła wrębne, dwa 
wielkie koła sfery niebieskiej: 
jedno przechodzi przez punkty 
równonocne, a drugie przez 



Kol 



317 



Kom 



punkty przesilenia letniego i zi- 
mowego, przecinają się na bie- 
gunach. 

Koluzja ł. tajna zmowa w celu 
wprowadzenia w błąd osób trze- 
cich; podejście. 

Kołczan tur. pochwa na strza- 
ły od łuku, sajdak. 

Kołdun [w.] rodzaj pierożka 
nadziewanego surowem mięsem, 
a notem gotowanego. 

Kołpak tur. czapka wysoka 
kończasta; czako, giwer; wierz- 
chołek. 

Kołymaha mir. wielki wóz na 
ciężary. 

Koma g. przecinek; senność 
chorobliwa, śpiączsa. 

Komandor nł. ob. Komtur; po- 
siadający najwyższy stopień ja- 
kiego orderu; naczelnik zakonu ; 
rycerskiego. 

Komandorja nł. własność 
ziemska kościelna oddana do u- 
żytku rycerzom. 

Komandyta nł. spółka handlo- 
wa, w której część wspólników 
odpowiada całym swym mająt- 
kiem, a część tylko do wysoko- 
ści włożonego kapitału; fil ja 
firmy kupieckiej; komandytowy 
interes, spółka handlowa za- 
warta między spólnikami fir- 
mowemi solidarnie cdpowie- 
dzialnemi, a dostarczycielami 
funduszów, odpowiedzialnemi do 
wysokości swoich wkładów; 
komandytowanie, urządzenie in- 
teresu sposobem komandyto- 
wym. 

Komandytor nł. spólnik spółki 
komandytowej, w jej interesach 
handlowych nie biorący czynne- 
go udziału. 

Komasacja nł. połączenie roz- 
rzuconych gruntów w jedną ca- 
łość (drogą zamiany). 



Komatyczne *g. środki, środki 
nasenne. 

Kombatant f. biorący udział 
w walce, żołnierz, uczestniczący 
w bitwie; zapaśnik; biorący u- 
dział w pojedynku. 

Kombinacja ł. połączenie, ze- 
stawienie przedmiotów a. pojęć, 
aby tworzyły zgodną całość, a. 
żeby posłużyły do wyprowadze- 
nia wniosków; pomysł wymaga- 
jący uwzględnienia licznych o- 
koliczności; układ, umowa; k-e 
w matem.: pewien rodzaj dzia- 
łań matematycznych; kombina- 
cyjne gry, gry umysłowe, w któ- 
rych wygrana zależy głównie od 
umiejętnych kombinacji (np. 
szachy). 

Kombinant ł. matem, nie- 
zmiennik lub spółczynnik ukła- 
du form w algiebrze. 

Kombinator, ten co kombinu- 
je, zestawia, jednoczy, pośred- 
nik. 

Kombinować ł. zestawiać, ob- 
rachowywać, porównywać; łą- 
czyć. 

Kombustja ł. spalenie, gorze- 
nie. 

Komedja g.-ł. utwór scenicz- 
ny, przedstawiający w sposób 
wesoły, satyryczny, wady i 
śmieszności jednostek i społe- 
czeństwa; przen. zabawny zbieg 
okoliczności; zabawne widowi- 
sko, śmieszność; awantura, he- 
ca, scena; kaprys, dziwaczenie; 
udawanie, zmyślenie, obłuda; 
komedjo-opera, opera komiczna; 
komedjować, wyprawiać kome- 
dje, awantury; udawać. 

Komedjant nł. pogardliwa na- 
zwa aktora; przen. hipokryta, 
udawacz, obłudnik. 

Komedon ł. współbiesiadnik. 

Komemoracja ł. wspomnienie; 



Kom 



318 



Kom 



wspomnienie umarłych, wzywa- 
nie świętych. 

Komenda ni. krótkie rozkazy, 
wydawane przez dowódcę; roz- 
kaz; dowództwo, kierownictwo; 
mały oddział wojska; k. duchow- 
na, dochód z probostwa udziela- 
ny człowiekowi nie sprawujące- 
mu tamże obowiązków probo- 
szcza; żart. bosa k., biedacy. 

Komendant ni. dowódca od- 
działu wojskowego a. twierdzy. 
Komendantura ni. biuro ko- 
mendanta. 

Komendarz, Komendatarjusz 
śrl. pobierający dochód z ko- 
mendy duchownej. 

Komenderować ni. dowodzić, 
rozkazywać; wysłać. 

Komensal śrl. współbiesiad- 
nik, współstołownik; przen. dar- 
mozjad, pieczeniarz. 

Komensalizm ni. pasorzytnic- 
two, wspólne żywienie się. 

Komentarjusz l. pamiętnik, 
notatnik. 

Komentarz l. objaśnienie; 
przypisy i uwagi objaśniające 
coś trudno zrozumiałego. 

Komentator l. objaśniający 
mniej zrozumiałe pisma, dzieła, 
robiący przypisy objaśniające, 
uzupełniające. 

Komentować l. wyjaśniać, o- 
patrzyć przypisami. 

Komera /. kumoszka, baba ga- 
datliwa i plotkarka. 

Komeraż /. plotka siejąca 
waśń, niezgodę; nieporozumie- 
nie; kcmerażować, robić plotki, 
siać nieporozumienia, waśnić. 

Komercjalny /., Komercyjny, 
handlowy, kupiecki. 

^Komers n. zebranie studentów 
niemieckich w piwiarni, pohu- 
lanka, bankiet. 

Komers /. spółka, stowarzy- 
szenie; gra towarzyska; komer- 



sowe gry, gry karciane towarzy- 
skie niehazardowe, w których 
niema stawek na pojedyncze 
karty. 

Komes śrl. (w daw. Polsce) 
rządca prowincji, miasta a. zam- 
ku (dosł. hrabia). 

Komeszka ob. Komża. 
Kometa g.-l. ciało niebieskie, 
krążące dokoła słońca po bardzo 
wydłużonej elipsie, gwiazda 
mglista, ciągnąca za sobą smu- 
gę światła t. zw. ogon, warkocz 
a. miotłę. 

Kometologja *g. nauka o ko- 
metach. 
Komeżka ob. Komża. 
Komfort a. wygody życia, u- 
rządzenie dostatnie, wytworne i 
eleganckie, wykwint. 

Komicje l. zgromadzenie oby- 
wateli daw. Rzymu dla wysłu- 
chania wniosków kapłańskich, 
tyczących się religji oraz roz- 
strzygnięcia spraw państwo- 
wych; zjazd rolniczy. 

Komiczny l. zabawny, śmie- 
szny, wzbudzający wesołość; 
komiczność ob. Komika. 

Komięga n. ( ? ) statek czwo- 
roboczny do spławu zboża na 
rzece, krypa, galar, łódź. 

Komik g.-ł. aktor, grający ro- 
le śmieszne, zabawne, wywołu- 
jące śmiech; przen. człowiek po- 
budzający innych do wesołości. 
Komika, Komizm ni., Komicz- 
ność, zdolność rozśmieszania, 
tkwiąca w kim a. w czym. 
Komiliton ob. Commiliton. 
Komis l. zlecenie, poruczenie 
załatwienia jakiego interesu; 
dać w komis, powierzyć na 
sprzedaż towary i przyznać 
sorzedającemu prawo potrące- 
nia sobie od ich ceny umówione- 
go procentu; komisowe, komisja, 
wynagrodzenie za wykonane 



Kom 



319 



Kom 



zlecenie, a. za pośrednictwo przy 
kupnie a. sprzedaży; procent u- 
mówiony na korzyść komisanta, 
strącany od cen za towary przez 
niego sprzedane; prowizja; ko- 
misowy, dany w komis; dom k., 
załatwiający zlecenia i rozmaite 
interesy. 

Komisant /. załatwiający zle- 
cenia handlowe kupców. 

Komisarjat [w.], Komisorjat 
śrł. urząd zaopatrujący wojsko 
w żywność i umundurowanie, in- 
tendentura; biuro komisarza. 

Komisarz śr\ł. urzędnik pań- 
stwowy przeznaczony do jakich 
specjalnych obowiązków, np. k. 
ekonomiczny, leśny; k. policyj- 
ny, naczelnik cyrkułu policyjne- 
go; administrator, rządca; czło- 
nek komisji, delegat. 

Komisbrot n. chleb razowy żoł- 
nierski, komiśny, komiśniak. 

Komisja ł. władza rządowa 
naczelna, prawie to, co ministe- 
rjum; mniejsze zgromadzenie 
wydelegowane z większego gro- 
na dla rozpatrzenia lub przepro- 
wadzenia jakiej sprawy; k. par- 
lamentarna, grono posłów wy- 
znaczonych przez parlament dla 
rozpatrzenia i opracowania ja- 
kich projektów, uchwał, aby je 
z gotowemi wnioskami wnieść 
na decyzję parlamentu; ob. Ko- 
misowe. 

Komisja Edukacyjna komisja 
wychowania publicznego w Pol- 
sce (1773-1792), była pierwszem 
w świecie ministerjum oświaty. 

Komis joner /. trudniący się 
interesami komisowemi; zała- 
twiający zlecenia handlowe je- 
nej lub kilku firm; urzędnik ko- 
misarjatu; posłaniec publiczny. 

Komisorjum śrł. polecenie da- 
ne do spełnienia; upełnomocnie- 
nie do załatwienia interesów. 



Komitadżi tur. dowódca po- 
wstańców na półwyspie Bałkań- 
skim. 

Komitat śrł. okrąg admini- 
stracyjny na Węgrzech pod 
władzą nadżupana., powiat. 

Komitent ni. zamawiający, da- 
jący zlecenie, powierzający za- 
łatwienie swoich interesów. 

Komitet ni. rada złożona z 
przedstawicieli władz lub osób 
wybranych do rozpatrywania ja- 
kich spraw a. wykonywania po- 
stanowień. 

Komitywa śrł. zażyłość, przy- 
jazne stosunki; orszak, otocze- 
nie, drużyna, świta. 

Komiwojażer ob. Commis- 
voyageur. 

Komizieracja ł. politowanie, 
współczucie. 

Komizm ob. Komika. 

Kommera ob. Komera. 

Komnata śrł. pokój, izba, 
stancja, gabinet, sala. 

Komocja ł. ruch, wstrząśnie- 
nie, wzburzenie, wzruszenie. 

Komoda /. sprzęt domowy z 
szufladami jedna nad drugą na 
bieliznę i drobiazgi. 

Komodatarjusz śrł. wierzyciel. 

Komodor a. w Anglji i Ame- 
ryce dowódca eskadry. 

Komora g. [7.] izba, alkierz, 
pokój bez pieca, spiżarnia, gar- 
deroba; przegroda; jama; urząd 
celny do pobierania cła od towa- 
rów; piersi dzikiego zwierza ja- 
ko cel strzałów myśliwca; puste 
miejsce w kopalni pozostałe po 
wybraniu pokładu; miejsce w 
broni, gdzie się kładzie nabój. 

Komornik, urzędnik do wyko- 
nywania wyroków sądu, doty- 
czących dłużników; komisarz 
sądowy; dawniej szambelan; 
mieszkający „na komornem", 
lokator; sublokator. 



Kom 



320 



Kom 



Kompakt ob. Compacte. 

Kompakty ł. paragrafy, arty- 1 
kuły; umowy, układy. 

Kompan śrł. [n.] towarzysz, 
kolega. 

Kompan ja /. towarzystwo; 
spółka, stworazyszenie handlo- 
we; oddział piechoty (100 do 
200 ludzi); grono pątników idą- 
cych do miejsca świętego; grono 
ludzi. 

Kempanjon /. wspólnik, u- 
czestnik; ob. Kompan. 

Komparacja /. porównanie. 

Komparencja śrł. stawienie 
się osobiste, stawiennictwo. 

Komparent Ł strona osobiście 
stawająca np. w sądzie. 

Kompars /. aktor grający nie- 
mą rolę na scenie, figurant, sta- 
tysta. 

Kompartyment /. ozdobv bocz- 
ne na tarczy herbowej; część 
wynikła z symetrycznego po- 
działu powierzchni; przegródka 
(np. w szufladzie); część miesz- 
kania (np. pokój). 

Komparycja śrł. stawiennic- 
two osobiste strony przed są- 
dem; początkowy ustęp podania 
do sądu wymieniający strony 
procesowe. 

Kompas śrł. busola (ob.); ze- 
gar słoneczny. 

Kompasja /. współczucie, poli- 
towanie. 

Kompatrjota nł. współziomek, 
rodak. 

Kompatura nł. okładka książ- 
ki a. zeszytu. 

Kompendjum ob. Compen- 
dium. 

Kompensacja, Kompensata ł. 
wyrównanie wzajemnych różnic, 
należności i pretensji; wynagro- 
dzenie, odszkodowanie; kompen- 
sacyjne wahadło ob. Kompensa- 
tor. 



Kompensator nł. wahadło tak 
zbudowane, że pomimo zmian 
temperatury, zachowuje długość 
jednostajną. 

Kompensować ł. nagradzać za 
uszczerbek, wyrównywać, potrą- 
cać należności wzajemne. 

Kompetencja ł. zakres czyjej 
wiedzy, upoważniający do wyro- 
kowania o czym; znajomość rze- 
czy; zakres władzy danego u- 
rzędnika lub urzędu dający mu 
legalne upoważnienie do zajęcia 
się daną sprawą i wydania w 
niej orzeczenia; k-cje, płaca do- 
żywotnia w zamian za dobra 
przez rząd zabrane. 

Kompetent, Kompetytor ł. 
człowiek kompetentny; współu- 
biegający się, współzawodnik, 
rywal; kompetentny, mający 
prawo rozstrzygać daną sprawę; 
świadomy rzeczy, biegły. 

Kompilacja ł. zebranie i uło- 
żenie jednego dzieła z różnych 
utworów; dzieło, którego treść 
zestawiona jest z ustępów in- 
nych dzieł. 

Kompilator ł. autor układają- 
cy dzieła nie samoistnie, lecz z 
prac innych autorów. 

Kompilować ł. robić kompila- 
cję. < 

Komplanacja ł. układ pojed- 
nawczy, kończący spór. 

Komplanować ł. prowadzić u- 
kłady, pertraktować. 

Kompleks ł. całość, skład, o- 
gól, całokształt. 

Kompleks ja ł. budowa ciała, 
temperament, usposob'enie. 

Komplement /. pochlebstwo, 
grzeczne słówka; komplemenci- 
sta, człowiek prawiący komple- 
menty. 

Komplementować /. mówić 
komplementy. 



Kom 



321 



Kom 



Komplet ł. ogół osób potrzeb- 
nych do załatwiania jakiej spra- 
wy; zupełność naznaczonej licz- 
by; pełny zbiór jakich przedmio- 
tów; całość; kompletować, uzu- 
pełniać zbiór, dopełniać czym 
całość, ułożyć w całość. 

Kompleta śrł. ostatnie nabo- 
żeństwo wieczorne po nieszpo- 
rach. 

Kompletny ł. cały, zupełny. 

Komplikacja i. powikłanie, 
złożoność, zbieg różnorodnych 
okoliczności plączących kwestję. 

Komplikować l. wikłać, gma- 
twać, utrudniać. 

Kompliment ob. Komplement. 

Komplet /. sprzysiężenie, spi- 
sek, zmowa. 

Komponować l. tworzyć, snuć 
z wyobraźni dzieło sztuki; kła- 
mać; opowiadać rzeczy zmyślo- 
ne, zmyślać. 

Komportacja ł. porozumienie 
się; przedstawienie dowodów. 

Kompost Ł nawóz z odpadków 
roślinnych i zwierzęcych zmie- 
szanych z ziemią, wapnem i t. p. 

Kompot /. owoce gotowane z 
cukrem; żart. k. szewcki, kapu- 
sta z kartoflami, melanż. 

Kompotjera /. szklane a. por- 
celanowe naczynie płaskie z 
przegrodami i rączką do poda- 
wania kompotu; słoik do prze- 
chowywania kompotu. 

Kompozycja l. utwór, dzieło 
sztuki; utwór muzyczny; ćwi- 
czenia szkolne na dany temat; 
układ; zmyślenie; mieszanina 
metali, aljaż. 

Kompozytor ł. autor utworu 
muzycznego; twórca; kłamca. 

Komprehencja l. zdolność poj- 
mowania, pojęcie, objęcie. 

Kompres /. okład z płótna 
zmoczonego i wyciśniętego. 



Komprobacja i. potwierdzenie, 
przystanie na co. 

Kompromis ł. akt, mocą któ- 
rego strony zgadzają się na za- 
łatwienie sporu sądem polubow- 
nym; zgodne zakończenie sporu; 
ugoda, układ, porozumienie, 
zwłaszcza ustępcze, gdzie każda 
strona robi niejako ofiary ze 
swych żądań celem załagodzenia 
sporu. 

Kompromisarz nł. sędzia po- 
lubowny, arbiter, superarbiter. 

Kompromitacja nł. narażenie 
się na wstyd, śmieszność a. hań- 
bę, zawstydzenie, ośmieszenie 
się. 

Kompromitować /. zawsty- 
dzać, podawać na pośmiewisko; 
podawać w podejrzenie; narażać 
na hańbę, wstyd, na ciężkie stra- 
ty pieniężne. 

Komprymować i. zgęszczać, 
tłoczyć, prasować. 

Kompulsja ł. przymus. 

Komput l. poczet, liczba, re- 
jestr, etat; przen. zastęp, siła 
liczebna; ob. Kompot; kompu- 
towy, rejestrowy, etatowy; kom- 
putowe wojsko, dawne polskie 
wojsko stałe utrzymywane ze 
skarbu; komputowiec, żołnierz 
z wojska komputowego. 

Komputacja nł. obrachunek, 
obliczenie. 

Komputować l. obliczać, obra- 
chowywać; zbierać, uzupełniać. 

Komtuar /. ob. Kantor. 

Komtur n. wyższa godność u 
Krzyżaków: przełożony nad o- 
kręgiem, dowodzący oddziałem 
wojska na wojnie. 

Komuna /. gmina miejska, 
posiadająca samorząd; powsta- 
nie w Paryżu w r. 1871, dążące 
do _ utworzenia samodzielnych 
gmin, połączonych w republikę 



Kom 



322 



Kon 



federacyjną ,na czele której sta- 
nęłaby gmina paryska; komu- 
nalny, tyczący się gminy, nale- 
żący do niej. 

Komunał śrl. zdanie znane 
przez wszystkich, oklepane, po- 
wszednie, ogólnik. 

Komunard /. zwolennik zasad 
głoszonych przez komunę pary- 
ską 1871 r.; komunista. 

Komunikacja l. udzielanie wza- 
jemne wiadomości; związek, sto- 
sunek; drogi lądowe i wodne, 
poczty, telegrafy, telefony. 

Komunikant ł. opłatek konse- 
krowany przy Mszy Św.; ten kto 
przystępuje do Komunji św. 

Komunikat l. dokument udzie- 
lany stronie drugiej do rozpa- 
trzenia; piśmienne zawiadomie- 
nie, wiadomość udzielona; ob. 
Communiąue. 

Komunikować ł. przyjmować 
Komunję Św.; udzielać jakiej 
wiadomości; k. się, znosić się z 
kim, mieć z kim stosunki; łą- 
czyć się jakim przejściem z in- 
nem miejscem. 

Komunista ni. zwolennik ko- 
munizmu; k. anarchista, nazwa 
przybierana przez opryszków, 
napadających z rewolwerami na 
mieszkania i. sklepy w celu gra- 
bieży. 

Komunizm ni. teorja ustroju 
społecznego, głosząca zrównanie 
stanów, zniesienie osobistego 
mienia i wspólne używanie wła- 
sności, kolektywizm; wspólność 
mienia, własności. 

Komunja l. św. Najśw. Sakra- 
ment Ciała i Krwi Pańskiej. 

Komutator ni. przyrząd do 
przerywania a. zmiany kierunku 
prądu elektrycznego. 

Komysz tur, zarośla, gęstwi- 
na; komysznik, rabuś, rozbójnik 



zbir, ukrywający się w komy- 



szach czyli w krzakach, w gęst- 
winach. 

Komyśny n. chleb, chleb żoł- 
nierski. 

Komża śrł. krótka biała szata 
(skrócona alba) używana przez 
kapłanów i przez świeckich po- 
sługujących kapłanowi przy 
sprawowaniu obrzędów świę- 
tych. 

K. O. N. skr. Komitet Obrony 
Narodowej, polityczna organi- 
zacja Polaków w Ameryce zało- 
żona w r. 1912 dla czynnego po- 
parcia niepodległościowych 
stronnictw w kraju, które w 
przewidywaniu nadchodzącej 
wojny przygotowywały pod wo- 
dzą Józefa Piłsudskiego polską 
siłę zbrojną (t. zw. związki i 
drużyny strzeleckie), aby w 
konflikcie europejskim czynny 
wziąć udział celem odbudowania 
niepodległego państwa polskie- 
go. 

Konak tur. pałac, rezydencja, 
dworzec; rezydencja króla serb- 
skiego. 

Koncedować l. ustępować, 
przystawać na co, dozwalać. 

Koncelebrować l. współuczest- 
niczyć w celebrowaniu. 

Koncent l. zgodność tonów, 
harmonja, okrzyk jednogłośny. 

Koncentracja ni. skupienie, 
gromadzenie do jednego punktu 
środkowego, zogniskowanie, ze- 
środkowanie, napływ, pościąga- 
nie w jedno miejsce (np. woj- 
ska); nasycanie roztworu, zgę- 
szczęnie. 

Koncentrować ni. ześrodkowy- 
wać, skupiać w jednym punkcie; 
zgęszczać. 

Koncentryczny ni. współśrod- 
kowy, mający wspólny środek; 
k. ogień, wystrzały z różnych 
stron kierowane ku jednemu 



Kon 



323 



Kon 



punktowi; k. ruch, ruch dośrod- 
kowy; k-a nauka, nauczanie wy- 
chodzące od rzeczy najbliższych 
i powoli rozszerzające ten za- 
kres. 

Koncepcja l. pomysł, plan, 
projekt jakiej pracy, jakiej no- 
wej teorji; zajście w ciążę, po- 
częcie. 
Koncepista ni. ob. Koncypista. 
Koncept i. pomysł; pierwszy 
szkic, bruljon, odręczny projekt 
jakiego pisma; żart, dowcip; 
wesołe usposobienie; koncepci- 
sta, koncepciarz, sadzący się na 
żartobliwe koncepty, na dowcip. 
Konceptowy papier, zwyczaj- 
ny papier do pisania. 

Koneept-praktykant n. apli- 
kant biurowy. 

Konceptualizm, Konceptyzm 
nł ; teorja, podług której idee o- 
gólne są wrodzone i niezależne 
od spostrzeżeń zmysłowych. 

Konceptyzm ob. Konceptua- 
lizm. 

Koncert ni. [/.] wykonanie 
artystyczne utworów muzycz- 
nych przez jednego lub wielu 
muzyków a. śpiewaków wobec 
zgromadzonych słuchaczów ; 

większy utwór muzyczny popi- 
sowy; porozumienie, zgodne 
działanie między mocarstwami; 
koncertowo, popisowo, świetnie, 
doskonale. 

Koncertant /. artysta dający 
koncert a. biorący udział w kon- 
cercie. 

Koncertmistrz n. przewodnik, 
dyrektor koncertu; pierwszy 
skrzypek w orkiestrze. 

Koncertować /. dawać kon- 
cert; układać, zestawiać. 

Koncerz [czes.~] długa dzida; 
wielki ciężki miecz obosieczny, 
używany przez husarzy. 

Koncesja l. przyzwo^nie, I 



przywilej na jakie przedsiębior- 
stwo, wydany przez władzę; u- 
stępstwo, ustąpienie; koncesjo- 
nowany, dozwolony przez konce- 
sję. 

Koncesjonarjusz ni. ten, komu 
udzielono koncesji, przywileju, 
pozwolenia. 

Koncha g.-l. skorupa mięcza- 
ka, muszla, małżowina; k. uszna, 
zewnętrzna część ucha. 

Konchit, Konch jolit *g. ska- 
mieniałość muszlowa. 

Konchoida. *g. linja krzywa 
ślimakowata (4-go stopnia), le- 
żąca na płaszczyźnie, obmyślona 
celem rozwiązywania takich za- 
dań jak: trysekcja kąta płaskie- 
go, zdwajanie sześcianu i in. 

Konchologja *g. nauka o mu- 
szlach. 

Koncyljacyjny ni. zgodny, po- 
jednawczy. 

Koncyljum ob. Concilium. 
Koncypista, Koncypjent ni. u- 
rzędnik, który samodzielnie u- 
kłada referaty; referent; kance- 
lista, wprawiający się w ukła- 
danie referatów. 

Koncypować ł. obmyślać, ukła- 
dać w myśli, referować. 

Kondemnata, Kondemnacja ł. 
wyrok skazujący, wydany za- 
ocznie z powodu niestawienia 
się w sądzie; potępienie. 

Kondensacja ł. zgęszczenie, 
skroplenie gazów, pary. 

Kondensator ni. przyrząd do 
zgęszczania i skraplania pary; 
przyrząd złożoay z dwu płyt 
metalowych, oddzielonych złym 
przewodnikiem, do zbierania 
znacznej ilości elektryczności, 
zgęszczacz. 

Kondensować ' l. poddawać 
kondensacji. 

Kondescencja l. zjechanie są- 



Kon 



324 



Kon 



du na grunt dóbr, co do których 
zachodzi spór. 

Kondescensorjalny ni. zjazdo- 
wy. 

Kondolencja ni. okazanie i 
wyrażenie współczucia, współu- 
bolewanie. 

Kondonacja ł. przebaczenie. 

Kondotjer w. ob. Condotieri. 

Konduita /. prowadzenie się, 
zachowanie się, sprawowanie. 

Kondukt ł. uroczysty żałobny 
pochód, orszak pogrzebowy; 
śpiewy w kościele przy zwło- 
kach zmarłego, przed ich wypro- 
wadzeniem. 

Konduktor l. pomocnik inży- 
niera, mający nadzór nad robo- 
tami; urzędnik odbierający bile- 
ty a. opłatę za przejazd w po- 
ciągu kolejowym, tramwaju, 
omnibusie i t. p.; przewodnik w 
maszynie elektrycznej; pioruno- 
chron. 

Kondycja ł. warunek w umo- 
wie; stan, położenie, stanowisko 
społeczne; byt; miejsce nauczy- 
ciela domowego; posada; obo- 
wiązek, służba. 

Kondygnacja l. przedziały 
znajdujące się jedne nad drugie- 
mi, półki; piętra w budynku, w 
wieżach; stopnie; wiązania z be- 
lek. 

Kondykt, Kondyktamen ni. 
zmowa, spisek; kondyktowy, 
zmowny, polubowny. 

Kondylomat g. brodawkowata 
narośl mięsna syfilityczna. 

Kondyscypuł ł. współuczeń, 
kolega szkolny. 

Koneksja l. znajomości, sto- 
sunki rodzinne a. przyjacielskie 
z osobami wpływowemi. 

Konesament ob. Konosament. 

Konesans /. znajomość. 

Koneser, Konesor /. znawca. 



Konetabl /. naczelny wódz w 
daw. Francji. 

Konfederacja l. związek 
państw, stanów a. prowincji cza- 
sowy a. stały; związek obywa- 
teli w celach politycznych, 
sprzymierzenie; k. gieneralna 
stanów, ustawa sejmu konwoka- 
cyjnego. 

Konfederat l. sprzymierzony, 
związkowy; uczestnik konfede- 
racji; k-ci, obywatele 11 Stanów 
Ameryki Północnej, którzy w r. 
1861 wszczęli wojnę domową w 
celu zerwania łączności z pozo- 
stałemi Stanami i utrzymania 
niewolnictwa, pokonani po 4-let- 
niej walce; ob. Unjoniści; kon- 
federatka, czapka z dnem kwa- 
dratowym, obłożona barankiem, 
rogatywka. 

Konfederować się ł. połączyć 
się, utworzyć związek, sprzymie- 
rzyć się. 

Konfekcja i. gotowe ubrania 
damskie, okrycia, stroje. 

Konfekty ł. cukry, owoce 
smażone w cukrze. 

Konferencja śrl. narada; na- 
rada dyplomatycznych przedsta- 
wicieli mocarstw; nauka du- 
chowna ustna, w rodzaju odczy- 
tu; rozprawa religijna. 

Konferować ł. naradzać się; 
udzielać, przeznaczać, ofiarować. 

Konfesata ni. zeznanie, wy- 
znanie, wyspowiadanie się; 
wziąć kogo na k-ę, wybadać ko- 
go, wyciągnąć przyznanie się. 

Konfesja l. wyznanie wiary, 
wyznanie religijne; konfesyjny, 
wyznaniowy; szkoła k-a, szkoła 
dla dzieci wyznających jednako- 
wą religję, prowadzona w duchu 
tej religji. 

Konfesjonał śrl. budka odgro- 
dzona w kościele katolickim, 



Kon 



325 



Kon 



gdzie kapłan siucha spowiedzi: 
przen. spowiedź. 

Konfesjonista śrł. ob. Dysy- 
dent. 

Konfesor śrł. spowiednik. 

Konfidenci a ł. zażyłość, pou- 
fałość; zwierzenie poufne, wia- 
domość powierzona w zaufaniu. 

Konfidencjonalnie ni. poufnie, 
poufale. 

Konfident nł. powiernik; za- 
usznik, poufalec. 

Konfidować ł. ufać, wierzyć; 
zwierzyć się. 

Konfiguracja ł. ukształtowa- 
nie, układ plastyczny. 

Konfirmacja ł. potwierdzenie 
wyroku; utwierdzenie w wierze; 
u ewangielików uroczystość po- 
nowienia przymierza chrztu 
przed pierwszą komunją. 

Konfirmand ł. przystępujący 
do pierwszej komunji (u ewan- 
gielików). 

Konfirmator ł. potwierdzają- 
cy, potakujący. 

Konfirmować ł. potwierdzać. 

Konfiskata nł. zabranie przez 
władzę przedmiotu, którego po- 
siadanie jest niedozwolone a. 
stanowi istotę przestępstwa; za- 
branie majątku na rzecz skarbu 
za przestępstwo polityczne. 

Konfiskować ł. zabierać na 
rzecz skarbu własność prywatną 
za karę; żart. zabierać rzecz cu- 
dzą wbrew chęci właściciela. 

Konfitury /. owoce w cukrze 
smażone. 

Konflagracja Ł, Konflagrata 
pożar, pogorzel. 

; Konflikt ł. zatarg, spór, star- 
cie się interesów sprzecznych; 
zawikłanie. 

Konfluencja ł. zbieg, spływ, 
zlanie się (np. dwu rzek). 

Konformacja ł. układ, ukształ- 



towanie; zgadzanie się, podo- 
bieństwo. 

Konformista nł. wyznawca re- 
ligji panującej w Anglji. 

Konformować się^ ł. stosować 
się, naginać się. 

Konfortatywum nł. lekarstwo 
wzmacniające, podniecające. 

Konfrater śrł. członek brac- 
twa; towarzysz, kolega. 

Konfraternia śrł. bractwo 
świeckie a. religijne; -związek, 
stowarzyszenie. 

Konfrontacja śrł. stawiennic- 
two do oczu, sprawdzenie, po- 
równanie. 

Konfrontować ł. sprawdzać 
przez powołanie do stawiennic- 
twa naocznego a. przez porów- 
nywanie dokumentów. 

Konfucjusz Ił.] mędrzec chiń- 
ski i reformator religijny (żył 
w VI w. przed Chrystusem). 

Konfundować ł. zmieszać, za- 
wstydzić, zaambarasować, zbić z 
tropu. 

Konfutacja l. odparcie zarzu- 
tów, zbijanie dowodzeń przeciw- 
nika. 

Konfuzja ł. zmieszanie, zakło- 
potanie, zawstydzenie; zamie- 
szanie, chaos, nieład. 

Kongielacja ł. ozdoba w 
kształcie sopla w stylu rokoko. 

Kongielator nł. zamrażacz, 
przyrząd do wyrobu sztucznego 
lodu przez zamrażanie wody za 
pomocą parowania eteru a. in- 
nego płynu lotnego. 

Kongiestja ł. chorobliwy na- 
pływ krwi do naczyń krwionoś- 
nych jakiego organu. 

Konglomeracja ł. skupienie, 
zlepek; zlepianie z różnorodnych 
części. 

Konglomerat ni. zlepek; skała 
stanowiąca zlepek odłamków 
różnych skał, zlepieniec. 



Kon 



326 



Kon 



Konglutynacja ł. zlepianie, 
spajanie, sklejanie. 

Kongratulacja ob. Gratulacja. 

Kongregacja l. zgromadzenie, 
stowarzyszenie, bractwo ducho- 
wne; k. kardynałów, wydział ko- 
legjum kardynalskiego w Rzy- 
mie, któremu Papież powierza 
poszczególne sprawy Kościoła. 

Kongregacjonalista ni. wy- 
znawca kongregacjonalizmu. 

Kongregacjonalizm ni. w An- 
glji: sekta religijna, w której 
każda kongregacja zawiaduje 
swemi sprawami niezależnie od 
innych i nie uznaje władzy hie- 
rarchji episkopalnej. 

Kongregacjonista nł. członek 
kongregacji, szczególnie jezuic- 
kiej. 

Kongres l. zjazd monarchów 
lub ich pełnomocników dla na- 
rad w sprawach międzynarodo- 
wych i politycznych; zgromadze- 
nie prawodawcze w Ameryce; 
we Francji zgromadzenie depu- 
towanych i senatorów razem; 
zjazd (uczonych, przemysłow- 
ców i t. p.) dla narad; kongre- 
sista, kongresowicz, uczestnik 
kongresu; kongresówka, nazwa 
wszystkich gubernji Król. Pol- 
skiego utworzonego na kongre- 
sie wiedeńskim 1815 r. 

Kongresywny ni. federacyjny. 

Kongrewski druk, sposób dru- 
kowania kilkoma kolorami odra- 
zu, wynaleziony przez Wiljama 
Congreve (urn. 1828). 

Kongrewskie race, dalekonoś- 
ne rakiety wojenne, składające 
się z rury blaszanej, napełnionej 
masą zapalną, z kulą, granatem 
lub kartaczem w przednim koń- 
cu i cienką tyczką drewnianą w 
tylnym, nadającą kierunek. 

Kongrua śrl. prawem przepi- 
sane minimum dochodów księ- 



dza, zapewniające mu przyzwoi- 
te utrzymanie. 

Kongruencja l. zgodność, 
przystawanie, podobieństwo. 

Kongruizm ni. skuteczność ła- 
ski Bożej bez naruszenia wolnej 
woli człowieka. 

Koniak /. wódka dystylowana 
z przefermentowanego soku wi- 
nogronowego (od nazwy miej- 
scowości we Francji, Cognac). 

Koniczny ni. stożkowaty. 

Konidometr *g. narzędzie do 
mierzenia cukru zawartego w 
roślinie. 

Konifery ł. drzewa iglaste. 

Koniowiec, 1. mn. Koniowcy, 
członkowie i zwolennicy K. O. N. 
(ob.). 

Koniwencja l. pobłażliwość, 
milczące zezwolenie. 

Konjektanea ob. Conjectanea. 

Konjektować l. domyślać się, 
przypuszczać. 

Konjektura l. domysł, przypu- 
szczenie, prawdopodobieństwo; 
wniosek oparty na przypuszcze- 
niu, na prawdopodobieństwie. 

Konjugacja ł. odmiana cza- 
sowników (słów), czasowanie. 

Konjugalny l. małżeński. 

Konjugować l. odmieniać cza- 
sownik przez czasy, osoby i licz- 
by. 

Konjunkcja l. związek, liga, 
koalicja, sojusz; zmowa, spisek; 
takie stanowisko dwu planet, że 
obie mają jednakową długość 
astronomiczną, czyli znajdują 
się na jednej płaszczyźnie pro- 
stopadłej do ekliptyki, inaczej: 
połączenie; różnica szerokości 
ich czyli różnica odległości od 
równika niebieskiego zowie się 
kątem konjunkcyjnym; wgram.: 
spójnik. 

Konjunktura ł. zbieg okolicz- 
ności, traf, obrót rzeczy; wido- 



Kon 



327 



Kon 



ki, nadzieje; ogół przyczyn po- 
wodujących zwyżkę a. zniżkę 
cen (towarów, pracy, stopy pro- 
centowej i t. p.)- 

Konjunktyw l. tryb łączący w 
konjugacji. 

Konjuracja l. sprzysiężenie. 

Konkieta podbój serca; ob. 
Conąuete. 

Konklawe l. miejsce, gdzie 
zamknięci kardynałowie obiera- 
ją Papieża; zgromadzenie kar- 
dynałów zebranych w tym celu. 

Konkludować Ł wyprowadzać 
ostateczne wnioski; streszczać, 
zakończyć mowę, rozprawę. 

Konkluzja l. zakończenie, np. 
mowy, rozprawy; wynik rozu- 
mowań, wniosek ostateczny, u- 
chwała. 

Konkluzywny ł. ostateczny, 
końcowy, stanowczy, przekony- 
wujący. 

Konkokcja l. trawienie, straw- 
ność. 

Konkomitacja, Konkomitaty- 
wa ni. zaopinjowanie przez wła- 
dzę prośby a. podania, przesła- 
ne władzy wyższej z raportem. 

Konkordancja ł. zgodność; po- 
równanie ustępów zgadzających 
się dosłownie, traktujących o 
jednym i tym samym przedmio- 
cie; k. biblijna, alfabetyczny 
wykaz wyrazów a. sentencji za- 
wartych w Biblji ze wskazaniem 
miejsca, gdzie się znajdują. 

Konkordans l. czcionka a. ju- 
stunek 36 punktowy. 

Konkordat l. ugoda, traktat 
Papieża z rządem w rzeczach 
dotyczących Kościoła; układ za- 
warty między upadłym handlo- 
wo dłużnikiem a jego wierzy- 
cielami w postępowaniu upadło- 
ściowym. 

Konkordja l. zgodność, zgoda. 



Konkordować l. porównywać, 
sprawdzać. 

Konkrecjanin ni. zwolennik 
poglądu filozoficznego utrzymu- 
jącego, że dusza wzrasta razem 
z ciałem. 

Konkremacja ni. wspólne lub 
równocześnie spalenie (np. daw- 
niej u Hindusów wdowa palona 
była razem ze zwłokami zmar- 
łego męża). 

Konkrement l. skupienie, po- 
łączenie. 

Konkret (a. ang. concrete), 
beton, mieszanina cementu, pia- 
sku i żwiru twardniejąca szybko, 
używana przy budowie dróg, 
fundamentów, mostów, domów, 
a w ostatnich czasach w Stanach 
Zjed. także przy budowie okrę- 
tów. 

Konkret l. pojęcie ściśle odpo- 
wiadające przedmiotowi rzeczy- 
wistemu (przeciwieństwo: ab- 
strakt) ; konkretny, podpadają- 
cy pod zmysły, pod doświadcze- 
nie, dotykalny, ujęty, rzeczywi- 
sty; ściśle określony, oparty na 
zasadach pewnych, liczący się z 
rzeczywistością (np. wniosek, 
wywód). 

Konkretyzować ni. nadawać 
pojęciu oderwanemu cechy rze- 
czywistości. 

Konkubina Ł nałożnica. 

Konkubinat l. pożycie nieślu- 
bne, na wiarę; nałożnictwo. 

Konkupiscencja l. żądza, na- 
miętność (zmysłowa). 

Konkurencja śrl. współzawod- 
nictwo, współubieganie się; wol- 
na k«, niekrępowana przepisami 
państwowemi; konkurencyjne 
ceny: możliwie najniższe ceny; 
k-e powinności, zobowiązanie 
(gmin, osób) przyczyniania się 
do wspólnych wydatków na ko- 
ścioły, szkoły i t. p. 



Kon 



328 



Kon 



Konkurent Ł współzawodnik, 
rywal; starający się o pannę. _ 

Konkurować ł. współzawodni- 
czyć, rywalizować; ubiegać się; 
starać się o upodobaną osobę 
niezamężną, celem poślubienia 
jej. 

Konkurs l. współubieganie się 
wielu osób o ten sam przedmiot, 
np. o urząd, o nagrodę za jaką 
pracę; wystąpienie sądowe wie- 
rzycieli przeciwko niewypłacal- 
nemu dłużnikowi; konkursowa 
komisja, złożona z osób posiada- 
jących zaufanie i znających się 
na rzeczy, którą mają oceniać; 
k. praca, ubiegająca się o nagro- 
dę wyznaczoną; k. masa ob. 
Masa. 

Konkury /. ubieganie się o rę- 
kę panny, zaloty. 

Konkwistador h. zdobywca, 
zaborca, wojownik. 

Konkwistadorowie h. hiszpań- 
scy zdobywcy Ameryki i ich po- 
tomkowie. 

Konneksja ob. Koneksja, 

Konnetabl ob. Konetabl. 

Konniwencja ł. konszachty, 
wspólnictwo. 

Konoid ni. ciało stożkowate. 

Konosament, Konosement /. 
ceduła handlowa wystawiona 
przez kapitana statku handlowe- 
go, tycząca się przyjętych towa- 
rów; list frachtowy morski. 

Konotować ob. Notować. 

Konrektor ni. współzarządca 
szkoły. 

Konscjencja l. świadomość; su- 
mienie. 

Konsekracja l. poświęcenie 
chleba i wina podczas Mszy Św.; 
ceremonja poświęcenia kościoła, 
biskupa. 

Konsekrant, Konsekrator ł. 
kapłan dopełniający konsekracji. 



Konsekrat l. biskup, którego 
konsekrują. 

Konsekrować ł. wykonywać 
konsekrację. 

Konsekwencja l. następstwo, 
wynik, logiczny skutek danej 
przyczyny; zgodność wyniku z 
założeniem; postępowanie zgod- 
ne z zasadami. 

Konsekwentny ł. wynikający 
z naturalnego porządku rzeczy, 
logiczny; zgodny w myślach i 
czynach z wyznawanemi zasa- 
dami; konsekwentność, zgodność 
następnych myśli lub czynów z 
poprzedniemi, logiczność. 

Konsens i. przyzwolenie wła- 
dzy, nadanie pozwolenia na pro- 
wadzenie przedsiębiorstwa; zgo- 
da; konsensowy rzemieślnik, 
nie należący do cechu a prowa- 
dzący warsztat na mocy kon- 
sensu. 

Konsensualny śrl. współczul- 
ny. 

Konserwa ob. Konserwy. 

Konserwacja l. utrzymywanie 
czego w całości, w porządku, w 
dobrym stanie, ochrona przed 
zniszczeniem. 

Konserwator l. nadzorca, czu- 
wający nad całością i dobrym 
stanem zbiorów sztuki, gabine- 
tów naukowych, muzeów, pom- 
ników i t. p.; kustosz. 

Konserwatorjum śrl. wyższa 
szkoła muzyczna, instytut mu- 
zyczny; zakład do zachowania 
czego. 

Konserwatysta ni. przeciwnik 
reform i postępu; zachowawca 
dawnych obyczajów, dawnych 
form politycznych ce^m uchro- 
nienia porządku społecznego od 
zbyt silnych w trząśnień i cią- 
głych reform. 

Konserwatywny ni. zachowaw- 
czy, przeciwny reformom. 



Kon 



329 



Kon 



Konserwatyzm ni. dążenie do 

utrzymania istniejącego stanu 
rzeczy; niechęć ku wszelkiej no- 
wości, zmianie, reformie w u- 
stroju społecznym; zachowaw- 
czość. 

Konserwować l. przechowy- 
wać; utrzymywać w całości, w 
dobrym stanie, ochraniać od 
zepsucia, zniszczenia. 

Konserwy śrł. owoce, jarzyny, 
mięso, przyrządzone i przecho- 
wane tak, aby się nie psuły 
przez dłuższy przeciąg czasu; 
okulary kolorowe ochraniające 
wzrok. 

Konskrypcja l. coroczne po- 
woływanie młodzieńców do od- 
służenia powinności wojskowej, 
pobór do wojska, spis, branka. 

Konskrypcjonista nł. podlega- 
jący konskrypcji, popisowy. 

Konsola /. podstawa ozdobna 
do pomieszczenia na niej zega- 
ra, wazonu, popiersia i t. p.; 
ozdoba rzeźbiona, podtrzymują- 
ca gzymsy, kapitele okienne 
i t. p.; lekki stolik o dwu no- 
gach, przybity do ściany zwykle 
pod zwierciadłem; wazki stolik 
u lustra stojącego. 

Konsolacja l. pocieszenie, po- 
ciecha; poczęstunek, stypa; ma- 
ły datek pieniężny; przen. dzie- 
ci, potomstwo. 

Konsole, Konsolidy /. papiery 
procentowe państwowe, powsta- 
łe z połączenia kilku pożyczek 
państwowych terminowych, za- 
mienionych na nieumarzalny pa- 
pier procentowy. 

Konsolidacja ł. złączenie, zla- 
nie, ujednostajnienie; upewnie- 
nie, ubezpieczenie długu pań- 
stwowego na pewnych stałych 
dochodach. 

Konsolidować ł. mocno połą- 
czyć, zespolić, zjednoczyć; u- 



trwalić; przekształcić dług pań- 
stwowy dawny, zabezpieczając 
ten dług a. procenty od niego na 
innych dochodach państwa. 

Konsolidy ob. Konsole. 

Konsolować l. pocieszać. 

Konsoma /. bul jon suchy w 
tabliczkach. 

Konsomacja /. zużycie, spoży- 
cie; to, co gość zjadł w jadłodaj- 
ni i za co płaci należność; stra- 
ta, brak. 

Konsonans ł. w muzyce dwa 
lub więcej tonów, które tworzą 
akord skończony zw. doskona- 
łym; harmonijna zgodność to- 
nów; zgodność, doskonałość. 

Konsonanta ł. spółgłoska. 

Konsonantyzm nł. zasób spół- 
głosek. 

Konsorcjum ł. spółka, stowa- 
rzyszenie kilku przedsiębiorców 
dla przeprowadzenia jakiego in- 
teresu handlowego a. bankier- 
skiego. 

Konspekcja nł. dozór. 

Konspekt ł. wykaz, spis, prze- 
gląd; wyciąg, streszczenie. 

Konspiracja ł. sprzysiężenie, 
spisek. 

Konspirator ni. spiskowiec. 

Konspirować l. knuć spiski. 

Konstabl a. policjant. 

Konstatować /. stwierdzać, 
sprawdzać, zaznaczać, wykazać 
istnienie faktu; notować. 

Konstelacja ł. grupa gwiazd 
stałych, tworzących pewną figu- 
rę i mających odpowiednią na- 
zwę, gwiazdozbiór; przen. stan 
rzeczy wynikający ze zbiegu wy- 
padków, z różnych warunków z 
ugrupowania się żywiołów przy- 
jaznych i nieprzyjaznych. 

Konsternacja l. przerażenie, 
osłupienie z przestrachu; przy- 
gnębiające, przykre zdumienie ; 
zażenowanie sie, zakłopotanie. 



Kon 



330 



Kon 



Konstrukcja Ł budowa, układ, 
ustrój, skład; utworzenie całości 
z danych części; szyk grama- 
tyczny wyrazów, zdań; kon- 
strukcyjny, wyprowadzający ca- 
łość z danych części; k-y rysu- 
nek, rysunek wykonany przy po- 
mocy linji i cyrkla podług wska- 
zań gieometrji; k-e zadanie, za- 
danie na rysunek k-y. 

Konstruktor śrl. zestawiający, 
planujący konstrukcję i wykony- 
wający ją a. kierujący wykona- 
niem. 

Konstruować l. budować, skła- 
dać z oddzielnych części. 

Konstrykcja l. ściąganie się, 
kurczenie, ograniczenie, skrępo- 
wanie bandażem. 

Konstypacja l. zatwardzenie. 

Konstytuanta /. ustawodaw- 
cze zgromadzenie pierwszej rze- 
czypospolitej francuskiej, które 
określiło przyszły ustrój pań- 
stwa i formę rządu; zgromadze- 
nie reprezentantów ludu celem 
określenia głównych podstaw 
nowotworzącego się państwa de- 
mokratycznego. 

Konstytucja l. ustawa pań- 
stwowa dopuszczająca wybra- 
nych przez naród przedstawicieli 
do udziału w rządzie i prawo- 
dawstwie; forma rządu, ustawa, 
prawo; budowa fizyczna czło- 
wieka; usposobienie; konstytu- 
cyjny, ograniczony ustawami 
prawodawczemi; zgodny z kon- 
stytucją. 

Konstytucjonista ni. członek 
part ji konstytucyjnej ; zwolennik 
i obrońca konstytucji w prze- 
ciwstawieniu do absolutyzmu. 

Konstytucjonalizm ni. zasada 
rządów konstytucyjnych; dąż- 
ność- do utrwalenia rządów kon- 
stytucyjnych (w przeciwień- 
stwie do absolutyzmu); teorja 



polityczna, uważająca monar- 
chję konstytucyjną za najlepszą 
formę rządu. 

Konstytuować ł. ustanawiać, 
organizować, urządzać, tworzyć, 
zawiązywać; wprowadzać kogo 
na stanowisko, na godność. 

Konsubstancjonalny ni. spół- 
istotny. 

Konsukcesor ni. współdziedzi- 
czący. 

Konsul l. najwyższy urzędnik 
i w staroż. rzeczypospolitej rzym- 
skiej; najwyższy urząd we Fran- 
cji od 1800 do 1805 r.; przed- 
I stawiciel państwa przy obcym 
i rządzie, opiekujący się sprawa- 
mi handlowemi i interesami pod- 
j danych mocarstwa, które repre- 
zentuje; rajca, radny (miejski); 
k. sportowy, stały reprezentant 
towarzystwa sportowego w miej- 
scowości nie będącej siedzibą te- 
goż towarzystwa. 

Konsulat l. biuro konsula; ty- 
tuł rządu z czasów pierwszej 
rzeczyposp. francuskiej. 

Konsulent l. doradca. 

Konsulta w. rada, obrady; 
izba sądowa we Włoszech i w 
Szwajcar ji. 

Konsultacja l. narada; porada 
prawna, lekarska. 

Konsultant l. lekarz należący 
do narady lekarskiej, do konsy- 
ljum; ordynator szpitala. 

Konsultor ł. zasięgający rady; 
doradca. 

Konsultować l. radzić, udzie- 
lać porady; leczyć. 

Konsum n. sklep z artykułami 
pierwszej potrzeby, urządzony 
przez wielki zakład przemysło- 
wy dla swoich pracowników. 

Konsumcja ob. Konsumpcja. 

Konsument, Konsumator ni. 
spożywca, zużywający produkty, 



Kon 



331 



Kon 



towary, od którego one nie prze- 
chodzą dalej. 

Konsumować i. spotrzebowy- 
wać, zużywać, spożywać; zaja- 
dać z apetytem. 

Konsumpcja ł. używanie ja- 
kiej rzeczy połączone z jej zu- 
życiem, zniszczeniem; spotrze- 
bowanie; spożycie; choroba, ob- 
jawiająca się silnem wycieńcze- 
niem ciała i upadkiem sił, u- 
wiąd; konsumpcyjny urząd, u- 
rząd do poboru opłaty od wódki 
i innych przedmiotów spożyw- 
czych na rzecz skarbu lub kasy 
miejskiej; to samo co akcyza. 

Konsum-Verein n. stowarzy- 
szenie spożywcze utworzone na 
zasadzie kooperatywy, zakupu- 
jące produkty hurtem i sprzeda- 
jące je swoim członkom taniej; 
ob. Kooperatywa. 

Konsyderacja ł. poważanie, 
szacunek, względy; rozważanie, 
wzięcie pod uwagę. 

Konsyderować ł. rozważać, ob- 
serwować. 

Konsygnacja ł. wykaz, spis to- 
warów powierzanych lub wysy- 
łanych do sprzedania na rachu- 
nek wysyłającego; w wojsku: 
rozkaz, aby żołnierze nie opu- 
szczali koszar i byli gotowi na 
każde zawołanie. 

Konsygnatarjusz nł. ten, kto 
odbiera towar wysłany. 

Konsygnować l. wykazać, spi- 
sać; wysłać towary na sprzedaż; 
trzymać w pogotowiu wojsko w 
koszarach. 

Konsyljarz ł. radca; lekarz, 
doktor medycyny; iron. niepro- 
szony doradca. 

Konsyljum ł. narada kilku le- 
karzy co do leczenia chorego; 
rada, doradzanie, narada. 

Konsystencja nł. trwałość, 



moc, spójność, gęstość; postój 
wojska, kwatera. 

Konsystorz l. władza duchow- 
na i kancelarja do załatwiania 
spraw administracji duchownej 
i sądownictwa duchownego; na- 
rada w Watykanie pod przewod- 
nictwem Papieża. 

Konszachty n. tajemne poro- 
zumiewanie się, układy, stosunki 
podejrzane. 

Kontagjum l. zaraza, zarazek. 

Kontakt ł. zetknięcie się, łącz- 
ność, związek. 

Kontaminacja ł. zlanie się 
dwuch wyrazów w jeden. 

Kontaminować l. brać z innych 
autorów ich pomysły, wyrażenia 
i całe sceny. 

Kontekst l. zestawienie i po- 
równanie logiczne części tekstu 
poprzedzających z następujące- 
mi; spójność myśli, związek mo- 
wy. 

Kontempt l. wzgarda, hańba. 

Kontemplacja ł. wpatrywanie 
się w co z zapomnieniem o ze- 
wnętrznym świecie; głębokie 
rozmyślanie, rozważanie; zata- 
pianie się w rozpamiętywaniu 
zagadnień religijnych; kontem- 
placyjny umysł, skłonny do roz- 
ważania, badania. 

Kontenans /. postawa, mina; 
pewność siebie; przytomność u- 
mysłu; humor; stracić k., zmie- 
szać się, stracić pewność siebie. 

Kontent l. rad, zadowolony, 
wesoły. 

Kontenta L to, co się w czemś 
zawierai, zawartość, treść. 

Kontentacja nł. zadowolenie, 
uciecha, radość; zadośćuczynie- 
nie, wynagrodzenie, zapłacenie; 
dobrobyt. 

Kontentować śrł. zadawalać; 
sprawiać przyjemność, uciechę; 
k. się, poprzestawać (na czym). 



Kon 



332 



Kon 



Konterfekt śrł. portret, wize- 
runek, podobizna; obraz, wzór. 

Kontesa /. hrabina. 

Kontest nł. przyświadczenie, 
dowód, zapewnienie, świadectwo. 

Kontest a. współubieganie się 
o coś, walka, dysputa, spór, za- 
wody, zapasy. 

Kontestacja ł. stwierdzenie, 
poświadczenie; spór, zaprzecze- 
nie; zaświadczenie urzędowego 
doręczenia dokumentu. 

Kontestować śrł. zaprzeczać, 
spierać się. 

Konto w. rachunek; rachunek 
w księdze głównej kupieckiej, 
prowadzony dla rzeczy i osób; 
kredyt; przen. na czyje k., na 
czyj rachunek, na czyj karb; na 
to k. a. na k. tego, co do tego, 
a propos tego. 

Kontokorent ob. Conto - Cor- 
rente. 

Kontorsja ł. wykręcenie, wy- 
krzywienie, zwichnięcie; wy- 
krzywianie się, skrzywienie twa- 
rzy, grymas. 

Kontr /. wbrew, naprzekór; 
wręcz przeciwnie, w kierunku 
przeciwnym; (przy niektórych 
złożeniach z kontr- ob. pod od- 
nośnemi wyrazami bez kontr-, 
np. kontrpartja — ob. Partja). 

Kontra ł. przeciw; w grze o 
stawkę grać k., grać o cały re- 
zultat pieniężny gier poprzed- 
nich (kontra- jak z kontr- ob.). 

Kontrabanda w. przemytnic- 
two; towary przemycane; k. wo- 
jenna: przedmioty mogące słu- 
żyć do celów wojennych, dostar- 
czane jednej ze stron wojują- 
cych przez obywateli państwa 
neutralnego; kontr abandzis ta, 
przemytnik, szwarcownik. 

Kontrabas w. największy in- 
strument muzyczny smyczkowy 
o najniższym tonie. 



Kontr-admirał /. oficer mary- 
narki, pierwszy po admirale. 

Kontradycent ł. przeczący, o- 
ponent. 

Kontradykcja ł. zdanie prze- 
ciwne, sprzeczność, przeciwień- 
stwo. 

Kontradykować ł. przeczyć, o- 
ponować. 

Kontradyktoryjny śrł. pozwa- 
lający na obronę obu stronom. 

Kontrafacjent i. wykraczają- 
cy. 

Kontrafagot w. muz. instru- 
ment podobny do fagotu, ale 
większy i o niższym tonie. 

Kontraf akcja, Kontref akcja 
nł. podrabianie, sfałszowanie, 
naśladowanie niedozwolone , 

przedruk zrobiony bez zezwole- 
nia właściciela praw autorskich. 

Kontrafałda, fałda zwrócona 
kantem ku kantowi drugiej fał- 
dy. 

Kontragitacja, agitacja zwró- 
cona przeciw innej agitacji; 
przeciwdziałanie. 

Kontrahencja nł. podatek, po- 
bór. 

Kontrahent ł. zawierający u- 
mowę; pobierający podatki. 

Kontraindykacja nł. przeciw- 
wskazanie. 

Kontr- akcja nł. przeciwdziała- 
nie, paraliżowanie drugiej akcji, 
reakcja. 

Kontrakcja Ł skurczenie, ścią- 
gnięcie się, skrócenie (w gra- 
matyce). 

Kontrakt ł. umowa, układ, u- 
goda; k-y, zjazd odbywający się 
corocznie w oznaczonym mieście 
i w oznaczonych stale dniach 
dla załatwienia interesów han- 
dlowych, zawierania umów np. 
(K-y kijowskie, dubieńskieitp.); 
kontraktowe, należność za spo- 
rządzenie kontraktu; wynagro- 



Kon 



333 



Kon 



dzenie za pośrednictwo przy u- 
mowie; datek dawany rządcy za 
niestawianie przeszkód przy za- 
warciu kontraktu z właścicielem 
nieruchomości; kontr aktowicz, 
szlachcic, ziemianin, który jeź- 
dzi stale na kontrakty. 

Kontraktura ł. skrzywienie 
części ciała skutkiem chorobli- 
wego skurczu mięśni, chronicz- 
nego cierpienia stawów itp. 

Kontralt w. głos kobiecy niż- 
szy od sopranu. 

Kontramarka w. znaczek da- 
wany przy wyjściu chwilowym z 
sali koncertowej, teatralnej itp., 
za którym można tamże powró- 
cić; znaczek wydawany w miej- 
scach publicznych dla kontroli 
przy odbiorze okryć, kaloszy, 
parasoli i t. p.; kontramarkar- 
nia, miejsce w lokalach publicz- 
nych, gdzie goście oddają do 
przechowania ubranie wierz- 
chnie, laski, parasole i t. p., 
szatnia. 

Kontramarsz, ruch wojska w 
stronę przeciwną tej, w którą 
szło poprzednio, marsz wstecz- 
ny. 

Kontraoktawa, muz. oktawa 
obejmująca najniższe tony. 

Kontraprosza, przekop prowa- 
dzony przez oblężonych przeciw 
przekopom oblegających, prze- 
ciwpodkop. 

Kontrapunkt śrl. część nauki 
kompozycji muzycznej, podająca 
prawidła, jak należy łączyć nie- 
zależne głosy lub niezależne me- 
lodje w jedną harmonijną całość. 

Kontraregiestr, duplikat re- 
giestru. 

Kontrargument ni. argument 
zbijający inny argument. 

Kontrartykuł, artykuł unicest- 
wiający artykuł poprzedni. 

Kontr asekuracja, asekuracja 



wzajemna towarzystw ubezpie- 
czeniowych. 

Kontrast /. zestawienie rzeczy, 
pojęć, wyobrażeń zupełnie prze- 
ciwnych, aby spotęgować wraże- 
nie i uwydatnić pewne cechy; 
przeciwstawienie, przeciwień- 
stwo. 

Kontrastować /. być w kon- 
traście, w przeciwieństwie, prze- 
ciwstawić. 

Kontrasygnatura, drugi pod- 
pis na jakim dokumencie (bez 
którego dokument mógłby być 
nieważny); podpis odpowiedzial- 
nego ministra na dokumencie 
państwowym obok podpisu mo- 
narchy lub prezydenta. 

Kontrasygnować ni. położyć 
podpis po podpisie tego, który 
jakiś akt wydaje; stwierdzić 
czyj podpis swoim własnym pod- 
pisem. 

Kontratak ni. obrona polega- 
jąca na natarciu na przeciwnika, 
przejście ze stanu odpornego w 
stan zaczepny. 

Kontrawaga, przeciwwaga. 

Kontrawencja /. uchybienie 
przeciw przepisom stemplowym, 
kara za nieużycie papieru stem- 
plowego lub marek stemplowych 
w odpowiedniej wartości. 

Kontrawenjent ł. wykraczają- 
cy przeciw przepisom stemplo- 
wym. 

Kontredans /. taniec zbiorowy 
po dwie pary naprzeciw siebie, 
z rozmaitemi figurami; kadryl; 
muzyka do niego. 

Kontrefakcja ob. Kontrafak- 
cja. 

Kontrefaktor śrl. fałszujący, 
podrabiający. 

Kontreskarpa /. pochyłość ze- 
wnętrzna fosy przyfortecznej. 

Kontrfederacja, federacja 
przeciw innej federacji. 



Kon 



334 



Kon 



Kontrfort /. mur poprzeczny, 
umacniający mur główny. 

Kontrindykacja ob. Kontrain- 
dykacja. 

Kontrkandydat, kandydat stro- 
ny przeciwnej, obozu przeciw- 
nego. 

Kontrkonfederacja, związek 
zawarty przeciw istniejącej kon- 
federacji. 

Kontrmanifestacja, manife- 
stacja przeciwna pierwszej. 
Kontrmarsz 06. Kontramarsz. 
Kontrmina /. podkop, mina 
oblężonych, zakładana w celu 
zniweczenia min nieprzyjaciel- 
skich; przeciwdziałanie podstęp- 
ne; w gize giełdowej: skupianie 
się sniżkowców w celu przeciw- 
działania zwyżkowcom. 

Kontrofenzywa /. ofenzywa 
(działanie zaczepne) przedsię : 
wzięte przeciw nieprzyjacielowi 
jako odpowiedź na jego ofenzy- 
wę. 

Kontroktawa ł. w muz. naj- 
niższa oktawa na fortepianie i 
organach. 

Kontrola /. wglądanie w co, 
nadzór, dozór, sprawdzanie; wła- 
dza nadzorująca; księga do za- 
pisywania osób, czynnością obro- 
tów pieniężnych podlegających 
nadzorowi. 

Kontroler /. urzędnik nadzo- 
rujący i sprawdzający czynności 
innych, czy są dokonywane po- 
dług przepisów. 

Kontrolować /. sprawdzać czy- 
ją czynność lub rachunki, dozo- 
rować; iron. wtrącać się, śledzić, 
roztaczać nieproszony dozór. 

Kontrować (ob. Kontra) prze- 
czyć, być przeciwnego zdania. 

Kontrowers l. spór długoletni 

o granicę majątku; sporna część 

gruntu, o którą toczy się sprawa. 

Kontrowersja ł. spór nauko- 



wy; kwestja sporna; roztrząsa- 
nie wątpliwości o wierze; spór, 
dysputa. 

Kontrparę dać, zwrócić dzia- 
łanie pary w kierunku wstecz- 
nym. 

Kontrpartja, partja przeciw- 
na; pendant. 

Kontrprojekt, projekt przeci- 
wny jako odpowiedź na inny 
projekt. 

Kontrproklamacja, proklama- 
cja przeciwna innej proklamacji. 
Kontrpropozycja, propozycja 
odmienna, jako odpowiedź na in- 
ną propozycję. 

Kontrpróba, sprawdzenie cze- 
goś za pomocą próby we wręcz 
przeciwnym kierunku; spraw- 
dzenie głosowania jawnego, je- 
żeli wynik nie jest stanowczy, 
przez zamianę ról (np. ci, którzy 
powstali, niech usiądą, a prze- 
ciwnicy niech powstaną). 

Kontrpunkt, rodzaj cięcia w 
fechtunku. 

Kontrreplika, odpowiedź na 
replikę. 

Kontrrewers, rewers wzajem- 
ny, równoważący otrzymany re- 
wers na tę samą sumę i pod tą 
samą datą. 

Kontrrewolucja, rewolucja 
przeciw rewolucji, przewrót 
państwowy w celu zniesienia 
postanowień rządu rewolucyjne- 
go lub obalenia tegoż rządu; 
ruch zwykle antyliberalny, an- 
tyrepublikański. 

Kontrskarpa ob. Kontreskar- 
pa. 

Kontrskrypt, skrypt wymie- 
rzony przeciw innemu skryptowi. 
Kontrsugiestja, sugiestja w 
kierunku przeciwnym myślom 
sugiest jonowanym pierwej. 

Kontrsygnalizować, odpowie- 
dzieć na podany sygnał. 



Kon 



335 



Kon 



Kontrtorpedówka, łódź wyła- 
wiająca założone torpedy. 

Kontrwaga ob. Kontrawaga. 

Kontrybucja l. podatek wo- 
jenny, nakładany na pokona- 
nych mieszkańców przez zwy- 
cięzcę; odszkodowanie wojenne; 
zwrot kosztów wojennych. 

Kontrybuent i. płacący kon- 
trybucję; wogóle: opodatkowa- 
ny. 

Kontuar ob. Gomptoir. 

Kontubernja l. stowarzysze- 
nie, kółko. 

Kontumacja ł. niestawienie się 
na wezwanie sądowe; upór, nie- 
posłuszeństwo; skazanie zaocz- 
ne; środki ostrożności zarządzo- 
ne przez władzę lekarską prze- 
ciw zawleczeniu zarazy (nie 
przepuszczanie przez granicę 
kontumacyjną) . 

Kontur /. linja, stanowiąca 
granice przedmiotów; rysunek, 
przedstawiający kształt przed- 
miotu, zarys, szkic. 

Kon turbacja l. niepokój, za- 
mieszanie. 

Kontusz tur. narodowy strój 
Polaków, zwierzchnia długa 
suknia z wylotami; kontuszo- 
wiec, człowiek chodzący w kon- 
tuszu, szlachcic. 

Kontuza w. salceson, morta- 
dela. 

Kontuzja 'Ł uszkodzenie ciała 
(bez skaleczenia) wskutek ude- 
rzenia, upadku, uderzenia pio- 
runu, lub wskutek naporu po- 
wietrza od przelatującej tuż 
kuli karabinowej a. działowej; 
stłuczenie. 

Kontuzjonować /. otrzymać 
kontuzję. 

Kontyna [śrż.] świątynia po- 
gańska Słowian zachodnich, 
gontyna. 



Kontynans /. powściągliwość, 
cierpliwość; ob. Kontenans. 

Kontynent ni. ląd' stały, szcze- 
gólnie ląd stały europejski. 

Kontynentalny ni. lądowy; 
k-y system, zakaz przywożenia 
towarów angielskich wydany 
przez Napoleona I, zamknięcie 
lądu stałego Europy dla okrętów 
angielskich, blokada kontynen- 
talna. 

Kontyngiens ni. obowiązek u- 
działu w dostarczaniu; ilość woj- 
ska, jakiej dostarczyć mają mia- 
sta, prowincje lub kraj; ozna- 
czona suma podatku, jaka ma 
być pobraną z kraju. 

Kontynuacja l. dalszy ciąg, 
przedłużenie. 

Kontynuator ni. ten, co w 
dalszym ciągu prowadzi pracę 
rozpoczętą przez poprzedników. 

Kontynuować L prowadzić ja- 
ką czynność w dalszym ciągu, 
ciągnąć dalej. 

Konung skand, książę skandy- 
nawski. 

Konus ł. dosl. szyszka; bryła 
gieometryczna, powstająca z o- 
brotu trójkąta prostokątnego o- 
koło jednego z boków przypro- 
stokątnych, ostrokrąg, stożek. 

Konwalescencja ł. uprawnie- 
nie jakiej czynności; ob. Rekon- 
walescencja. 

Konwalescent ob. Rekonwa- 
lescent. 

Konweksyjny l. wypukły; 
wklęsło-wypukły (szkło, zwier- 
ciadło, soczewka). 

Konwenans, Konwenjencja /. 
przyjęte formy towarzyskie, 
zwyczaje obowiązujące ludzi do- 
brze wychowanych, przyzwoi- 
tość; konwenansowy, przyjęty 
przez zwyczaje towarzyskie, 
właściwy; wynikający nie z ser- 



Kon 



336 



Kon 



deczności, ale z ogłady towarzy- 
skiej, zdawkowy. 

Konwencja ł. umowa, ugoda, 
układ, związek; k. literacka, u- 
mowa kilku państw obowiązują- 
ca do szanowania własności au- 
torskiej mieszkańców tych 
państw; k. monetarna, umowa 
kilku państw co do przyjęcia 
przez nie jednego systemu mo- 
netarnego; k. a. konwent, zgro- 
madzenie deputowanych francu- 
skich wykonywające najwyższą 
władzę państwową od 1792 do 
1795 r.; konwencyjny, podług 
stopy (wartość) przyjętej przez 
Komisję monetarną; konwencjo- 
nista, członek konwencji francu- 
skiej z r. 1792. ^ 

Konwencjonalizm ni., Kon- 
wencjonalność, ścisłe stosowanie 
się do konwenansów, do przyję- 
tych form towarzyskich; trzy- 
manie się utartych form; po- 
wszedniość. 

Konwencjonalny ł. powszech- 
nie przyjęty, zwyczajowy, prze- 
strzegający utartych zwycza- 
jów; oparty na umowie; k-a ka- 
ra, kara z góry umówiona za 
niedotrzymanie umowy. 

Konwenjencja ob. Konwe- 
nans. 

Konwenjować /. zgadzać się 
w czym, przypadać do gustu, 
być odpowiednim. 

Konwent ł. zgromadzenie, sto- 
warzyszenie; klasztor; zakon; 
ob. Konwencja. 

Konwergiencja ni. zbieżność, 
dążenie dwu a. wielu linji do 
jednego punktu. 

Konwers śrl. laik zakonny, 
braciszek; ob. Konwertyta; kon- 
werska, zakonnica z mniejszemi 
ślubami, używana w klasztorze 
do niższych posług; neofitka. 

Konwersacja l. rozmowa po- 



toczna; konwersacyjny język, 

sposób mówienia potoczny, ja- 
kiego używają w rozmowach to- 
warzyskich ludzie dobrze wy- 
chowani, w odróżnieniu oć języ- 
ka książkowego, naukowego, 
technicznego, tudzież od gmin- 
nego. 

Konwersja l. zamiana długu 
państwowego (lub jakiej insty- 
tucji) na inny, np. wyżej opro- 
centowanego na niżej oprocen- 
towany, krótkoterminowego na 
długoterminowy; nawrócenie się 
z jednej wiary na inną; w logi- 
ce: odwrócenie sądu (podstawie- 
nie podmiotu za orzeczenie, a o- 
rzeczenia za podmiot, np. „Bóg 
jest wszechwładnym panem" — 
przez k-sję: „Wszechwładny pan 
jest Bogiem"). 

Konwersować l. rozmawiać. 

Konwertować ł. robić konwer- 
sję, zamieniać. 

Konwertyta ni. nawrócony, 
nowowierca. 

Konwikcja l. przekonanie 
podsądnego o winie, udowodnie- 
nie winy; pewność, dowiedzenie. 

Konwikt ł. szkoła ze wspól- 
nem mieszkaniem uczniów. 

Konwiktor l. uczeń mieszka- 
jący w konwikcie. 

Konwinkować ł. przekonywać, 
dowodzić. 

Konwisarz n. odlewający wy- 
roby z cyny; rzemieślnik lejący 
dzwony, rusznice, działa, ludwi- 
sarz, puszkarz; konwisarstwo, 
przemysł zajmujący się odlewa- 
niem i obrabianiem wyrobów z 
cyny. 

Konwojować /. prowadzić pod 
konwojem, eskortować. 

Konwokacja l. zwołanie; w 
Anglji zgromadzenie ducho- 
wieństwa zwoływane przez ar- 
cybiskupa; k. a. konwokacyjny 



Kon 



337 



Kop 



sejm, w daw. Polsce sejm pod- 
czas bezkrólewia, zwoływany 
przez prymasa dla załatwienia 
spraw pilnych. 

Konwój /. oddział zbrojny do 
strzeżenia w drodze podróżnych 
a. rzeczy przewożonych, eskorta; 
okręty wojenne towarzyszące 
handlowym lub transportowym 
okrętom dla obrony przed ata- 
kiem nieprzyjaciela. 

Konwulsja l. choroba objawia- 
jąca się nagłym i mimowolnym 
skurczem mięśni, gwałtownemi, 
niejednostajnemi ruchami, oraz 
utratą przytomności; drgawka, 
kurcz, spazm; konwulsyjny, kur- 
czowy, nagły, niespokojny. 

Konwulsjoniści ni. fanatyczni 
zwolennicy sekty Jansenistów 
we Francji około 1730 roku, któ- 
rzy, modląc się na cmentarzu 
św. Medarda, dostawali konwul- 
sji i wygłaszali proroctwa. 

Kooperacja l. współdziałanie, 
współudział; przyjęcie członka 
do stowarzyszenia; kooperacyj- 
ny, współdzielczy; k-a spółka, 
k-e stowarzyszenie, kooperaty- 
wa, stowarzyszenie wielu osób 
dla tańszego zakupna produk- 
tów a. dla łącznego prowadzenia 
jakiej gałęzi przemysłu; stowa- 
rzyszenie współdzielcze. 

Kooperator l. współdziałacz, 
współpracownik; pomocnik w u- 
rzędzie. 

Kooperatywa ob. Kooperacja. 

Kooperować ni. współdziałać, 
pomagać. 

Kooptacja l. przyjęcie a. uzu- 
pełniający wybór nowego człon- 
ka przez zgromadzenie; dobra- 
nie członka. ' 

Koordynacja ni. podporządko- 
wanie według stopnia zależno- 
ści; zharmonizowanie pojedyn- 
czych części, aby współdziałały 



dla osiągnięcia celu żądanego. 

Koordynować śrl. uporządko- 
wać, doprowadzając do wzajem- 
nej między sobą odpowiedności. 

Koorganizacja ni. organizm, 
ustrój, budowa. 

Kopaiwa {ni.'] roślina: drze- 
wo balsamowe. 

Kopal [/i.] żywica drzew pod- 
zwrotnikowych Afryki i Azji, 
przezroczysta, barwy jasnożół- 
tej, twarda, trudnotopliwa, uży- 
wana do wyrobu lakierów i wer- 
niksów. 

Koperczaki tuęg. umizgi, zalo- 
ty. 

Kopersztych n. miedzioryt, ry- 
cina. 

Koperta ł. torebka płaska, 
zwykle papierowa, w którą 
wkładają list, bilet wizytowy 
i t. p., i na której piszą adres; 
przykrywka zegarka; koperto- 
wać, wkładać w kopertę i zapie- 
czętowywać a. zaklejać; żart. 
k. się, przywdziewać odzież cie- 
płą i szczelnie ją zapinać. 

Kopertyment i. przykrycie, 
przykrywa. 

Koperwas n. nazwa siarcza- 
nów: cynku — barwy białej, żela- 
za — barwy zielonej i miedzi — 
barwy niebieskiej (siny ka- 
mień). 

Kopfhalter n. słupek żelazny 
z kabłączkiem ruchomym do o- 
pierania głowy osoby fotografu- 
jącej się. 

Kopfsztyk n. ozdoba rzeźbio- 
na u góry (szafy, ramy i t. p.). 

Kopista ni. przepisywacz; 
przerysowujący; przen. naśla- 
dowca. 

Kopja ś?$. odpis z oryginału, 
przepisany dokument; wierne 
naśladowanie obrazu lub rysun- 
ku; w fotograf ji odbitka otrzy- 



Kop 



338 



Kor 



mana z negatywnego zdjęcia; 
lanca, spisa. 

Kopjał śrl. książka do kopjo- 
wania listów i rachunków. 

Kopjatura ni. kopjowanie, na- 
śladownictwo. 

Kopjorama ni. przyrząd do 
przenoszenia fotograf ji ze szkła 
na papier. 

Kopjować śrl. przerysowywać, 
przepisywać; robić odbitki z pi- 
sma a. rysunku za pomocą spe- 
cjalnej prasy i atramentu; o- 
trzymywać pozytywne zdjęcia z 
kliszy fotograficznej, wystawio- 
nej na działanie światła; naśla- 
dować. 

Koprą ar. orzech kokosowy. 

Koprofagja g. stan chorobli- 
wy objawiający się w spożywa- 
niu kału; kałożerstwo. 

Koprolit *g. kał kopalny zwie- 
rząt jaszczurowatych, znajdowa- 
ny w pokładach: paleozoicznym, 
mezozoicznym i trzeciorzędo- 
wym. 

Koprowina n. miedziaki, pie- 
niądze miedziane. 

Kopsztyk ob. Kopfsztyk. 

Koptowie g. chrześcijańscy 
potomkowie dawnych Egipcjan. 

Kopulacja l. połączenie, złą- 
czenie; powiązanie; akt płciowy, 
coitus. 

Kopulak l., kopułowy piec, 
piec murowany a. żelazny, we- 
wnątrz ogniotrwały, do rozta- 
piania surowca na odlewy że- 
lazne. 

Kopulizacja ni. w ogrodnic- 
twie szczepienie drzew przez 
złączenie uciętej gałązki drzewa 
szlachetnego z płonką dziczki. 

Kopulizować ni. robić kopuli- 
zację. 

Kopuła w. sklepione przykry- 
cie półkuliste budynku; dach 



półkulisty a. eliptyczny, dach 
baniasty. 

Korab g. okręt, arka Noego. 

Koral g.-l. zwierzę zamieszka- 
łe w morzach stref gorących na- 
leżące do jamochłonnych: ozdo- 
ba zrobiona z koral owiny; pa- 
ciorek koralowy; narośl czerwo- 
na na głowie i szyi niektórych 
ptaków (indyków, cietrzewi, 
głuszców); kolor czerowny; ko- 
ralowina, twarda powłoka, wy- 
twarzająca się na miękkim ciele 
zwierzęcia korala (czerwona, ró- 
żowa, służy do wyrobu różnych 
ozdób). 

Koralinit, Koralit ni. koral ga- 
łęzisty, skamieniały. 

Koramizować l. podpisać do- 
kument jako świadek lub jako 
współuprawniony. 

Koran, Alkoran ar. święta 
księga mahometan, zawierająca 
przepisy religijne, prawa, na- 
pomnienia oraz liczne legiendy; 
przen. mahometanizm. 

Korb l. kosz; dzban, flasza, 
gąsior. 

Korba [n.] rączka do obraca- 
nia koła a. wału; przyrząd w pe- 
dałach roweru, wprawiany w 
obrót nogami jadającego. 

Korbacz tur. bicz rzemienny, 
harap, bykowiec. 

Kord tur. miecz, szabla, pa- 
łasz. 

Korda g.-l. pas ze sznurków 
noszony przez niektórych zakon- 
ników; karność, karby. 

Kordebalet ob. Corps de bal- 
let. 

Kordegarda /. izba żołnierska 
na odwachu. 

Kordelas w. obosieczny szpi- 
czasty nóż myśliwski z silną rę- 
kojeścią. 

Kordit a. proch angielski bez- 
dymny, mieszanina bawełny 



Kor 



339 



Kor 



strzelniczej, waseliny i nitrogli- 
ceryny. 

Kord jaka, Kardjaka śrł. cho- 
roba serca, żołądka; tęskność. 

Kordjalny śrł. serdeczny, czu- 
ły. 

Kordjał śrł. napój orzeźwiają- 
cy i wzmacniający. 

Kordon /. szereg posterunków 
wojskowych połączonych w je- 
dną linję ochronną dla obrony 
granicy lub przeciw zawleczeniu 
zarazy; pas pograniczny; sznu- 
rek przy ubraniu wojskowym; 
część Polski, zajęta w czasie jej 
rozbioru; kordonek, jedwab gru- 
bo w nitkę skręcony, używany 
do robót kobiecych. 

Kordyban śrł. gatunek skóry 
kozłowej; k-ki, rodzaj obuwia. 
Kordy t ( ? ) proch bezdymny. 
Kordyzant /. linoskok, lino- 
chód. 

Korealny nł. współdłużny; k-e 
zobowiązanie, poręczenie kilku 
poręczycieli jednego i tego sa- 
mego długu w różnym stosunku 
do wierzyciela a. do głównego 
dłużnika. 

Koreferent nł. współreferent, 
wspólnie z innym opracowujący 
jakie sprawozdanie. 

Korek n. narośl pokrywająca 
korę dębu korkowego, rosnącego 
w półn. Afryce i połud. Europie; 
zrobiona z tej narośli zatyczka 
do butelek; podkładka pod piętę 
wkładana w obuwie; obcas trze- 
wika; żart. korepetytor. 

Korekta l. poprawianie błędów 
drukarskich: ob. Korektura, Ko- 
rekty wa; korekto wać, regulować 
mechanizm fortepjanu. 

Korektomja g. ob. Iridekto- 
mja. 

Korektor ł. poprawiający o- 
myłki druku, robiący korektę; 
stroiciel instrumentów muzycz- 



nych; naprawiający instrumen- 
ty. 

Korektura nł., Korekta l. po- 
prawianie; regulowanie mecha- 
nizmu fortepjanów dla dopro- 
wadzenia go do pożądanego sta- 
nu. 

Korektywa śrł., Korekta ł. u- 
suwanie wad, poprawianie. 

Korelacja śrł. stosunek wza- 
jemny, wzajemna zależność, 
współzależność. 

Korelatywne nł. pojęcie, w lo- 
gice: pojęcie zostające w związ- 
ku z innym, względne. 

Korepetycja nł. zajęcie kore- 
petytora; przygotowanie ucznia 
z zadanych lekcji. 

Korepetytor nł. nauczyciel do- 
mowy a. szkolny, pod którego 
kierunkiem uczeń przygotowy- 
wa zadane lekcje; akompanjator, 
pomagający śpiewakom opero- 
wym uczyć się ról. 

Korespondencja śrł. porozu- 
miewanie się listowne, pisanie 
listów; zbiór listów; artykuł w 
formie listu nadesłany do gaze- 
ty; k. tramwajowa, kolejowa, 
możność przesiadania się z jed- 
nej linji na drugą za wydanym 
biletem jazdy. 

Korespondent nł. piszący li- 
sty: pomocnik handlowy zajmu- 
jący się pisaniem listów; nadsy- 
łający korespondencje do dzien- 
ników, sprawozdawca dzienni- 
karski zamiejscowy; uczony 
nadsyłający swe prace instytucji 
naukowej ; korespondentka, ko- 
bieta prowadząca koresponden- 
cję w kantorach; przesyłająca 
sprawozdania do dzienników za- 
miejscowych; karta pocztowa do 
korespondencji, list otwarty, 
pocztówka, odkrytka. 

Korespondować śrł. porozu- 
miewać się listownie, utrzymy- 



Kor 



340 



Kor 



wać stosunki listowne, pisać li- 
sty; być odpowiednim, stosow- 
nym. 

Korn n. prawem przepisana 
waga szlachetnego metalu w 
monecie; ob. Schrot; w strzel- 
bie: cel, sztyft na końcu lufy, 
ułatwiający celowanie, muszka. 

Kornak [/.] dozorca i prze- 
wodnik kierujący słoniem. 

Kornalin, Kornalina /. czer- 
wona odmiana chalcedonu, kar- 
li jol, krwawnik. 

Kornecista nł. muzykant gra- 
jący na kornecie. 

Kornet /. najniższy stopień o- 
ficerski w kawalerji, podchorą- 
ży; daw. czepiec kobiecy; cze- 
piec zakonnicy; rodzaj trąbki; 
ob. Cornet a pistons. 

Korniszon /. mały niedojrza- 
ły ogórek marynowany; przen. 
człowiek małego wzrostu, chło- 
pak. 

Kornulit nł. skamieniałość 
zwierzokrzewów. 

Kornus n. zwykła, prosta wód- 
ka, gorzałka. 

Koroboracja nł. stwierdzenie, 
wzmocnienie, potwierdzenie (np. 
akt); koroboracyjny, wzmacnia- 
jący. 

Koroborować ł. zatwierdzić, 
potwierdzić; uznać urzędownie 
akt zrobiony prywatnie. 

Korolarjum ł. wniosek wysnu- 
ty z poprzedzających twierdzeń; 
dodatkowe objaśnienie, jako wy- 
nik logiczny twierdzeń poprzed- 
nich. 

Korona ł. oznaka królewskiej 
a. książęcej godności; rząd, wła- 
dza rządząca; monarchja rzą- 
dzona przez króla; państwo, 
tron, monarcha; władza monar- 
sza; dawniej: Polska (bez Li- 
twy); część ubarwiona kwiatu; 
górne rozgałęzienie drzewa; 



wieniec jako symbol sławy lub 
męczeństwa: aureola; uwieńcze- 
nie; najcenniejszy wytwór; mo- 
neta austr jacka = % guldena; 
moneta angielska = 5 szylin- 
gom; moneta szwedzka, norwe- 
ska — 100 oere; wieniec promie- 
ni perłowo-białych okalających 
słońce podczas zaćmienia; koło 
świetlne otaczające słońce; część 
zęba ponad dziąsłem; nazwa 
gwiazdozbioru; górne rozgałę- 
zienie rogów jelenia; k. Wenery, 
pryszcze syfilityczne na czole; 
k. w kartach ob. Koronka; ko- 
ronny, państwowy, rządowy; do- 
tyczący właściwej dawnej Pol- 
(nie Litwy); iron. wielki, niepo- 
spolity; złoto k-e, osiemnasto- 
karatowe, mające przymieszki 
25% srebra a. miedzi na 75% 
.złota; koroniarz, koronjarz, 
mieszkaniec królestwa kongre- 
sowego; koronka, delikatna 
przezroczysta tkanina w deseń z 
nici lnianych a. jedwabnych; ró- 
żaniec; ozdoba ażurowa wyrzeź- 
biona w marmurze; k. a. korona 
w kartach: sekwens kart jedne- 
go koloru złożony conajmniej z 
asa, króla i damy i t. d. jeżeli 
karty idą po kolei w grze w wi- 
sta a. winta. 

Koronacja ni. akt namaszcze- 
nia monarchy obejmującego pa- 
nowanie, publiczne i uroczyste 
włożenie korony przez panują- 
cego. 

Koronat l. koronowany, mo- 
narcha. 

Koronator l. ten, który kładzie 
koronę na głowę monarchy pod- 
czas koronacji. 

Koroner a. urzędnik w Anglji 
i Stanach Zjed., dokonywający 
oględzin zwłok osób zmarłych 
śmiercią nienaturalną. 



Kor 



341 



Kor 



Koronet a. korona hrabiow- 
ska, godność hrabiego. 

Koronować i. kłaść uroczyście 
koronę na głowę nowemu mo- 
narsze; wieńczyć; zakończać 
szczęśliwie. 

Korowaj mir. gatunek placka 
podawanego na uroczystości we- 
selnej na Rusi. 

Korporacja l. towarzystwo 
istniejące jako osoba prawna, 
stowarzyszenie, zgromadzenie, 
cech. 

Korporalny l. cielesny. 

Korporał śrł. biała chusta płó- 
cienna podkładana pod kielich i 
patenę oraz pod monstrancję. 

Korporant [n.] członek kor- 
poracji. 

Korpulencja ł. otyłość, tusza. 

Korpulentny l. otyły, tęgi, tłu- 
sty. 

Korpus i. część ciała od szyi 
do nóg; tułów, kadłub; oddział 
armji złożony z wszelkiego ro- 
dzaju broni (złożony zwykle z 
dwóch lub trzech dywizji); w 
budownictwie główna środkowa 
część gmachu; szkoła wojskowa 
(kadetów, paziów) ; rodzaj czcio- 
nek: garmont; pudło fortepianu. 

Korral h. zagroda dla bydła, 
koni w stepach amerykańskich. 

Korrozja ł. wygryzienie, wy- 
żarcie, zniszczenie tkanek skut- 
kiem gnicia, ropienia. 

Korsarz iv. rozbójnik morski, 
pirata; korsarstwo, rozbójnictwo 
morskie, piraterja. 

Korso ob. Corso. 

Kort w gwarze polsko-amer. 
sąd (angielskie cpurt). 

Kort a. tkanina wełniana o 
nitce ukośnej, rodzaj sukna, nie 
mającego tak zwanej barwy, 
czyli meszku zwróconego w jed- 
ną stronę. 

Kortezjanin /. dawniej: ksiądz 



mający w kraju beneficja, a nie 
mieszkający w nim; pretendu- 
jący do godności w kraju tylko 
na mocy rozporządzeń dworu 
papieskiego; dworak, pochlebca. 

Kortezy h. zgromadzenie sta- 
nów w Hiszpanji i Portugalji. 

Kortezja w. dworactwo, nad- 
skakiwanie. 

Korumpować l. psuć, demora- 
lizować, przekupować. 

Korund [n.] najtwardszy po 
djamencie kamień szlachetny, 
którego kilka odmian rozmaicie 
zabarwionych nosi rozmaite na- 
zwy: szafir, rubin, etc. 

Korupcja l. psucie się ciał, 
gnicie; zepsucie moralne; sprze- 
dajność; przekupstwo. 

Korweta ł. mały szybki statek 
wojenny do rekognoskowania i 
posyłek, dziś zwykle nazywany 
krążownikiem. 

Korybant g. kapłan Cybeli, bo- 
gini przyrody w staroż. Grecji; 
(k-nci oddawali jej cześć zapa- 
miętałym tańcem przy szumnej 
muzyce); dziki hulaka, rozpust- 
nik. 

Koryda ob. Corrida. 

Koryfant ob. Koryfeusz. 

Koryfeusz, Koryfej g. kierow- 
nik i przewodnik chóru greckie- 
go: przewodniczący w chórach; 
solista w balecie; przen. znako- 
mitość, człowiek wybitny w nau- 
ce lub sztuce; koryfej ka, solist- 
ka w balecie. 

Korygować l. poprawiać; po- 
prawiać omyłki w korekcie 
przed wydrukowaniem; popra- 
wiać strój instrumentu muzycz- 
nego. 

Koryncki styl, w architek- 
turze styl, odznaczający się 
kolumną o kapitelu w kształcie 
kielicha, złożonego z liści akan- 
tu; koryncka miedź, stop miedzi 



Kor 



342 



Kos 



ze złotem i srebrem, wyrabiany 
w starożytności (od nazwy mia- 
sta greckiego Korynt); koryn- 
ckie rodzynki a. korynty, małe, 
czarne rodzynki. 

Korytarz w. sień długa z 
drzwiami do przyległych pokoi, 
przejście z jednych pomieszczeń 
do innych; 06. Kuluar. 

Kosekans ni. dosieczna. 

Kosmetyk g. środek służący 
do nadania świeżości i upiększe- 
nia cery, włosów. 

Kosmetyka g. sztuka upięk- 
szania cery i włosów. 

Kosmiczny g. tyczący się 
wszechświata; k-y a. meteorycz- 
ny pył, cząsteczki meteorytów, 
spadające na ziemię w postaci 
pyłu; materja k-czna, materja 
pierwotna, z której miał po- 
wstać świat, substancja mgła- 
wic. 

Kosmogoniczny *g. dotyczący 
powstania wszechświata. 

Kosmogonja g. nauka zajmu- 
jąca się przeszłością wszech- 
świata, jego powstaniem i roz- 
wojem. 

Kosmografja g. opis wszech- 
świata, nauka opisująca ciała 
niebieskie i ziemię jako jedno z 
tych ciał; treściwy wykład astro- 
nomji. 

Kosmologja g. nauka o 
wszechświecie jako całości, o je- 
go budowie i częściach, o jego 
początku, trwaniu i możliwym 
końcu. 

Kosmopolita *g. obywatel 
świata, uważający cały świat za 
swoją ojczyznę i nie uznający 
wyłączności narodowej; obojęt- 
ny na sprawy narodowe. 

Kosmopolityzm *g. uważanie 
się za obywatela całego świata; 
stawianie miłości dla wszyst- 
kich ludzi na miejsce przywiąza-. 



nia do swego kraju; samolubna 
obojętność na sprawy kraju. 

Kosmorama *g. rodzaj pano- 
ramy, przedstawiającej malow- 
nicze widoki rozmaitych okolic. 

Kosmos g. świat, wszechświat 
jako całość urządzona według 
pewnego rozumnego ładu. 

Kosmozofja *g. rozważanie 
świata ze strony mistycznej. 

Kostjum /. ubiór, strój, suk- 
nia; strój właściwy jekiej epoce, 
narodowi, stanowi i t. p.; prze- 
branie; kostjumowy bal, zaba- 
wa taneczna w strojach charak- 
terystycznych, w przebraniach. 

Kostjumerja /. skład kostju- 
mów; pracownia, w której robią 
się kostjumy. 

Kostyczny /. złośliwy, szyder- 
czy, uszczypliwy; kostyczność, 
złośliwość, dowcip ostry, szy- 
derczy, gryzący, zjadliwy. 

Kosz tur. obóz tatarski, koza- 
cki; oddział wojska u tatarów i 
kozaków zaporoskich; koszowy, 
przełożony nad koszem kozac- 
kim a. tatarskim, ataman. 

Koszara n. ogrodzenie dla 0- 
wiec, dla trzody chlewnej w let- 
niej porze; k-y, dom oddzielny 
na mieszkanie dla wojska. 

Koszemar, Koszmar /. zmora, 
uczucie duszenia we śnie. 

Koszenila /. owad z rodziny 
czerwców, z którego otrzymuje 
się farbę purpurową. 

Koszerny hebr. czysty; zgo- 
dny z przepisami religijnemi, 
dozwolony żydom do użycia na 
pokarm; k-ne, podatek od rzezi 
mięsa i drobiu, dokonywanej 
sposobem przepisanym przez re- 
ligję mojżeszową. 

Koszerować hebr. oczyszczać 
pokarmy trefne, aby się stały 
koszernemi; k. się, żart. myć się, 
oczyszczać się z brudu. 



Kos 



343 



Koz 



Koszmar ob. Koszemar. 

Koszt n. wydatek, pieniądze 
wydane na co; nakład; oblicze- 
nie wydatków zrobionych lub za- 
mierzonych; środki pieniężne, 
fundusze, przen. ujma, uszczer- 
bek; kosztorys, obliczenie kosz- 
tów zamierzonych. 

Kosztela /. ( ? ) gatunek ja- 
błek. 

Kosztować n. pociągać za so- 
bą wydatek, wynosić na pienią- 
dze; narazić na wydatek; powo- 
dować uszczerbek; próbować, 
zwłaszcza smakiem; doznawać, 
doświadczać czego; k. się, pono- 
sić koszt, łożyć, ekspensować. 

Kotan, Koto chińs. ukłon chiń- 
ski najuniżeńszy, trzykrotne 
przyklęknięcie i uderzenie czo- 
łem o ziemię. 

Kotara tat. zasłona z ciężkiej 
materji wełnianej a. jedwabnej 
nad łóżkiem; port jera. 

Ko ter ja ł. pewna liczba osób 
złączona jednakowemi mniema- 
niami lub mniej więcej zdrożne- 
mi interesami, niezgodnemi z 
dobrem ogółu; stronnictwo; kli- 
ka, koteryjny, stronniczy, mają- 
cy na względzie nie dobro pu- 
bliczne, ale dobro jakiej grupy 
ludzi. 

Kotew n. ankra, sztaba do 
ściągania ścian, belek. 

Kotlet /. potrawa z mięsa, ry- 
by lub z kartofli tartych, sma- 
żona, formy placka; przen. k-y, 
faworyty podobnej formy. 

Koto ob. Kotan. 

Kotonerja /. tkaniny baweł- 
niane. 

Kotonowy /. olej, olej wyra- 
biany z nasion bawełny. 

Kotować /. oznaczać liczbami 
długość linji a. wielkość kąta na 
rysunku; numerować (np, ak- 



ta); notować ceny, kursą gieł- 
dowe. 

Koturny g.4. w starożytności: 
teatralne na podwyższonych po- 
deszwach obuwie aktorów grec- 
kich, nadające wzrost przecho- 
dzący miarę ludzką; przen. stą- 
pać na koturnach, przemawiać z 
koturnów, używać stylu szum- 
nego, napuszonego, mowy tra- 
gicznej; przesadzać. 

Kotwica Ti. duży hak żelazny 
o 2, 3, a. 4 zębach, który spusz- 
czony na łańcuchu na dno wody, 
zatrzymuje statek na miejscu; 
przen. deska ratunku, port bez- 
pieczeństwa, ostoja, ocalenie ; 
zbroja magnesu, płyta z żelaza 
miękkiego, przykładana do ma- 
gnesów, żeby ich magnetyzm 
nie osłabł; w zegarku: ankier, 
wychwyt, łuk metalowy z za- 
krzywionemi końcami, utrzymu- 
jący jednostajność ruchów ze- 
garka. 

Kotyljon /. taniec wirowy, u- 
rozmaicony dowolnemi figura- 
mi, walc z figurami. 

Kotyzacja /. ocenienie; roz- 
kład podatków, rozkład składki; 
oznaczenie ceny papierów pu- 
blicznych w cedule giełdowej. 

Kozak tat. mieszkaniec połu- 
dniowo - wschodnich części pań- 
stwa rosyjskiego, służący woj- 
skowo w konnicy nieregularnej; 
służący, lokaj ubrany po kozac- 
ku; rodzaj tańca z przysiada- 
niem; przen. zuch, chwat, urwis, 
zawadjaka; k. dziewczyna, na- 
zbyt rezolutna, chwacka dziew- 
czyna; kozakierja, swawola. 

Kozera tur. [mir.'] karta świe- 
tna, atut, tromf, kolor świetny 
w kartach; kłótnia; przyczyna, 
powód; przen. to nie bez k-y, 
nie bez powodu. 



Koz 



344 



Kre 



Kozeta /., Kozetka, mała ka- 
napka, zwykle na dwie osoby. 

Kozub węg. ( ? ) pudełko łu- 
biane, kobiałka, torebka łubiana 
a. inna; framuga, sklepienie, 
wydrążenie muru. 

Kraal hol. wieś murzyńska, 
zwłaszcza Hotentotów iKafrów; 
kawał stepu ogrodzony palisadą, 
w którą zapędzają zwierzynę. 

Krab n. skorupiak morski ja- 
dalny. 

Krach n. ostre przesilenie e- 
konomiczne, spadek kursu pa- 
pierów wartościowych; liczne 
rujnujące bankructwa sprawia- 
jące popłoch na giełdzie, kata- 
strofa giełdowa; gwałtowny 
przewrót; trzask. 

Krajcar n. austrjacka moneta 
zdawkowa = 1 / im guldena = 2 
halerzom. 

Krajzega n. piła okrągła: 
krąg stalowy z zębami na brze- 
gach. 

Kralka czes. karta o dziesięciu 
oczkach, dziesiątka, dyska. 

Kram n., Kramik, Kramnica, 
sklepik do sprzedaży cząstko- 
wej; przen. kram, kłopot, za- 
męt; kramarz, drobny handlarz, 
przekupień; kramarstwo, handel 
drobnemi towarami. 

Krambambuli n. napój złożo- 
ny z gorącej wody, wódki, cukru 
i cytryny. 

Krampon /. klamra. 

Kran n. przyrząd u rury do 
wypuszczania a. zatrzymania 
płynów, gazu (bywa różnej bu- 
dowy; najprostszy — zwykły ku- 
rek). 

Kraniec n. brzeg, krawędź, 
kres, granica. 

Kranjografja *g. opisanie 
czaszki. 

Kranjoklast *g. narzędzie chi- 



rurgiczne do miażdżenia czaszki 
płodu. 

Kranjolity *g. muszle skamie- 
niałe. 

Kranjologja, Kranjoskopja *g. 
nauka zajmująca się badaniem 
powierzchni czaszki i wnosząca 
z jej budowy o władzach umy- 
słowych i charakterze człowieka. 

Kranjometrja *g. część antro- 
pometrji, nauka o pomiarach 
czaszki. 

Kranjotomja *g. anatom ja 
czaszki. 

Kran(k)kasa n. kasa chorych, 
do której robotnicy obowiązko- 
wo wnoszą składki i korzystają 
z nich, gdy chorują. 

Krap n., Kraplak, piękna czer- 
wona farba otrzymywana daw- 
niej z korzenia marzanny far- 
biarskiej, rosnącej dziko w kra- 
jach nad morzem śródziemnym 
(dziś zastępuje ją alizaryna). 

Kraszuarka /. spluwaczka. 

Krater g.-l. otwór lejkowaty 
wulkanu, czeluść wulkanu; część 
pieca, gdzie się wrzuca węgiel; 
w starożytności: czara, czasza. 

Kraza g. mieszanina lub che- 
miczne połączenie części składo- 
wych ciał szczeg. krwi. 

Kreacja L utwór, dzieło wyo- 
braźni i twórczej myśli; tworze- 
nie; mianowanie; kreacyjny, 
twórczy. 

Kreacjanizm ni. pogląd filo- 
zof, według którego Bóg dusze 
ludzkie tworzy i wciela przy u- 
rodzeniu. 

Kreator l. ob. Creator. 

Kreatura l. stworzenie; osob- 
nik, osobistość, indywiduum; po- 
gardl. lichy człowiek; protego- 
wany, który winien komuś swoje 
wyniesienie. 

Kredencerz w, [n.] sługa ma- 



Kre 



345 



Kre 



jacy nadzór nad kredensem; po- 
sługujący przy stole; podczaszy. 

Kredens ł. szafa z przyborami 
stołowemi, bufet; izba, W której 
stoi taka szafa; list wierzytel- 
ny, polecający, przyznający. 

Kreda ł. [n.] skała biała, bę- 
dąca ziarnistym węglanem wap- 
nia; krucha i miękka używa się 
do pisania; kredowa formacja, 
najnowsza z mezozoicznych, 
młodsza od jurajskiej, obfituje 
w kredę cz. węglan wapnia ziar- 
nisty, powstały z muszelek o- 
twornic (korzeni onóżek). 

Kredo ob. Credo. 

Kredyt [/.] wiarogodność, za- 
ufanie w przyszłą wypłacalność 
danej osoby; udzielanie pożycz- 
ki w gotówce lub zwłoki w od- 
biorze zapłaty za wybrany to- 
war; mieć k., mieć zaufanie, 
wiarę u ludzi, dostawać z łatwo- 
ścią pożyczkę lub towary na ra- 
chunek; na k., na rachunek; 
kredytować, dawać na rachunek, 
pożyczać; zapisywać w księgach 
handlowych to, co się komu jest 
winnym, co mu się należy; kre- 
dytowe papiery, weksle, obliga- 
cje państwowe; k. listy, listy za- 
stawne i t. p.; k. instytucje, wy- 
dające pożyczki lub ułatwiające 
je, a także przyjmujące wkłady 
pieniężne i operujące niemi, k. 
towarzystwo, dające pożyczki na 
majątki ziemskie, na domy; k-y 
list, za którym posiadający go 
może podnosić pieniądze do pew- 
nej wysokości u adresata. 

Kr edytor l. wierzyciel. 

Kredytywa n. piśmienne peł- 
nomoctnictwo, udzielane posłom 
wysłanym do innych państw; 
pismo wierzytelne, za którym 
można otrzymać gotówkę do o- 
znaczonej wysokości, ob. Akre- 



Kreis n. powiat; koło, okrąg. 

Kreisamt n. urząd powiatowy. 

Kreisamtman, Kreishauptman, 
Kreiskapitan n. naczelnik kreis- 
amtu, starosta cyrkułowy. 

Kreiskomisarjat n. komisarjat 
powiatowy. 

Krem /. śmietana lub śmie- 
tanka bita z cukrem; nazwa li- 
kierów gęstych; nazwa maści 
miękczących skórę rąk, twarzy; 
masa do czyszczenia obuwia; ob. 
Creme; kremowy kolor, kolor 
śmietankowy, blado-żółty. 

Krema /. wyższe warstwy to- 
warzystwa, arystokracja, śmie- 
tanka towarzystwa. 

Kremacja i. palenie zwłok 
ludzkich. 

Krematorjum ni. budynek z 
piecem urządzonym do palenia 
zwłok ludzkich; spalisko. 

Kremometr ni. przyrząd do o- 
ceniania dobroci mleka i śmie- 
tany. 

Kremor-tartari ni. winian po- 
tasu, kamień winny. 

Krempa n. wywinięty brzeg 
kapelusza. 

Kremserwajs, Kremzerwajs n. 
biel ołowiana (blejwas), biała 
farba olejna a. akwarelowa. 

Krenele /. strzelnice w prze- 
rwach okopów a. murów; krene- 
lowany mur, mur opatrzony w 
strzelnice, zębaty. 

Krenologja *g. nauka o źró- 
dłach wód. 

Kreofagja g. mięsożerstwo. 

Kreol h. potomek Europejczy- 
ków urodzony w krajach daw- 
niej hiszpańskich i portugal- 
skich Ameryki. 

Kreować l. tworzyć; ustana- 
wiać, wprowadzać; mianować 
(urzędników). 

Kreozot *g. olejek ze smoły 



Kre 



346 



Kre 



drzewnej, używany jako środek 
przeciwgnilny. 

Krepa /. lekka przezroczysta 
tkanina jedwabna o powierzchni 
nie gładkiej, lecz w drobne fałd- 
ki zmarszczonej; k. czarna jest 
oznaką żałoby; rodzaj kortu 
czarnego w wysokim gatunku. 

Krepel n. placek. 

Krepina /. poduszeczka ze 
zwichrzonych włosów, używana 
jako podkładka w uczesaniu 
damskim; tasiemka pasamonicz- 
na; krepinka, wstążka, tasiem- 
ka, koronka do obszycia. 

Krepirować n. ciężko choro- 
wać, zdychać, umierać. 

Krepitacja ni. trzeszczenie, 
dające się słyszeć w płucach cho- 
rych na zapalenie; chrzęst kości 
złamanych. 

Kreplis, Crepe lisse /. {krep 
lis), z gładkiej krepy zrobione 
ubranie, np. suknia. 

Krepon /. gatunek grubej kre- 

py- 

Krepunek ob. Gierunek. 

Kres n. linja graniczna, gra- 
nica, koniec, kraniec, zakres, 
meta, cel, okres; kresy, krainy 
pograniczne; kresowy, pogra- 
niczny; pełniący służbę na kre- 
sach. 

Krescencja l. zbiory, urodzaje, 
plon rolny. 

Krescentywa l. pokolenie, gie- 
neracja. 

Krescytywa śrl. wzrost mie- 
nia, znaczenia, podniesienie w 
godności, w stopniu, poprawa 
bytu, karjera. 

Kresylit *g. materja wybucho- 
wa do napełniania granatów. 

Kretes węg. w wyrażeniu: z 
kretesem, doszczętnie, do szczę- 
tu, zupełnie. 

Kreton /. tkanina bawełniana 
gładka a. drukowana w deseń. 



Kretyn /. kaleka upośledzony 
umysłowo i cieleśnie, cechujący 
się małym wzrostem, nieforem- 
ną głową i nieprawidłowym u- 
kształtowaniem ciała; karłak; 
przen. człowiek ograniczony, 
głupi, idjota, zero moralne. 

Kretynizm ni. choroba ende- 
miczna, objawiająca się brakiem 
rozwoju władz umysłowych, fi- 
zycznych i uczuć moralnych; 
karłactwo; przen. głupowatość, 
idjotyzm, nicość moralna i umy- 
słowa. 

Kreuzband n. (krojcband) o- 
paska z papieru, nakładana na 
druki, wysyłane pocztą. 

Kreuzer n. ob. Krajcar. 

Krewa /. niedopisanie, niepo- 
wodzenie; w kartach: więcej o- 
czek niż trzeba; przegrana (w 
kwindeczu, w elbiku); krewić, 
mieć krewę (w kartach), mieć 
więcej oczek niż trzeba i dlate- 
go przegrywać; przen. figle pła- 
tać, psocić; nie dotrzymywać 
słowa; sprawiać zawód, nie dopi- 
sać. 

Krewe-Krewejto lit. najwyż- 
szy kapłan pogański w dawnej 
Litwie. 

Krewetka /. drobny skorupiak 
morski jadalny, garnęła. 

Kreza n. ob. Kryza; krezka, 
mała kreza; wnętrzności (np. 
cielęce), błony, któremi jelita i 
kiszki są przytwierdzone do tyl- 
nej ściany brzusznej, część o- 
trzewny trzewowej. 

Krezol nł. składnik smoły wę- 
glowej, zapachu podobnego jak 
fenol; jedna z jego odmian (pa- 
rakrezol) używa się do wyrobu 
wielu barwników; dwuprocento- 
wy roztwór k-lu w wodzie uży- 
wa się jako lek. 

Krezus, ostatni król Lidji, 
słynny ze swych bogactw (568- 



Kre 



347 



Kro 



548 przed Chr.); przen. wielki 
bogacz. 

Krezylit *g. materja wybucho- 
wa, którą napełniają granaty. 

Kręgiel n. każdy z dziewięciu 
słupków drewnianych rucho- 
mych, toczonych, z główką to- 
czoną, potrzebnych do gry zwa- 
nej kręgle, polegającej na zbija- 
niu kulami tych słupków; krę- 
gielki, podobne słupki, tylko 
mniejsze używane do gry w bi- 
lard; kręgielnia, miejsce urzą- 
dzone do gry w kręgle. 

Krępel ob. Krepel. 

Krida śrł. upadłość, konkurs 
masy upadłości. 

Kridar, upadły, bankrut. 

Kriegerverein n. w Prusach 
stowarzyszenie wojskowych, wy- 
mierzone "przeciw Polakom. 

Kriegsrecht ob. Krygsrecht. 

Kris ob. Kryś. 

Kriwe-Kriwejto ob. Krewe- 
Krewejto. 

Krjo ob. Kryo. 

Kroaza /. tkanina, zwykle ba- 
wełniana w drobne ukośne prąż- 
ki, używana na podszewkę i na 
oprawę książek. 

Krochmal n. mączka, skrobia, 
jeden z węglowodanów czyli 
związków węgla, wodoru i tlenu, 
znajdywany w wielu roślinach, 
którym daje pożywność, ma licz- 
ne zastosowania w technice. 

Krokanciki /. suchareczki z 
ciasta, używane głównie do 
zimnych zup i polewek. 

Krokiet /. ciasteczko suche i 
chrupiące; grzanka w potra- 
wach; k-y, kluski z mąki karto- 
flanej; wałeczki z mięsa, ryby 
a. móżdżku, owinięte ciastem 
podobnem do naleśnika, osypane 
bułką tartą i przyrumienione; 
k. a. Krykiet a. gra towarzyska 
we 2 do 6 osób, polegająca na, 



przesunięciu kuli przez bramkę 
uderzeniem młotka; krokieto- 
wać, w grze w krokieta uderzyć 
swoją kulą w kulę przeciwnika, 
ażeby odskoczyła. 

Krokodyl g.-l. gad czworonoż- 
ny opancerzony; krokodyle łzy, 
łzy nieszczere, fałszywe, obłud- 
ne. 

Krokoit *g. ruda ołowiana 
czerwona. 

Krokos, Krokosz g.-ł. roślina 
szafran krajowy. 

Kroksztyn n. ukośna belka, 
podpierająca belkę poziomą i łą- 
cząca ją z inną pionową; koniec 
belki, wystający z muru, pod- 
trzymującej dach, balkon i t. p., 
brusowica, wspornik; podpórka, 
podstawa ozdobna przytwierdzo- 
na do ściany a. do mebla pod 
przedmiot. 

Krokus ob. Krokos. 

Kromlech [/.] ołtarz kamien- 
ny pogańskich Celtów, na któ- 
rym składali ofiary ich kapłani 
(druidowie). 

Krompel n. ziemniak, karto- 
fel. 

Kr ona, moneta angielska = 
1 rb. 48 kop. ob. Korona. 

Kronglas a. szkło sodowo-wa- 
pienne, używane do wyrobu 
szkieł optycznych. 

Kromka g.-l. dzieje spisane w 
porządku chronologicznym, bez 
dochodzenia przyczyn, skutków 
i wyprowadzania wniosków; ar- 
tykuł lub dział W dzienniku, roz- 
trząsający wypadki bieżące; o- 
pis zdarzeń bieżących; tytuł cza- 
sopisma; kronikarz, autor kro- 
niki. 

Kropierz /. okrycie na konia 
rycerskiego, dawniej używane. 

Krotal g. dawny grecki in- 
strument perkusyjny. 

Kroton a. Krocień g. roślina 



Kru 



348 



Kry 



z rodziny wilczomleczowatych; 
krotonowy olejek, olejek mocno 
drażniący skórę, mocno czysz- 
czący, robiony z nasienia kroto- 
nu. 

Kruchta [n.] przedsionek ko- 
ścioła, babiniec. 

Krucjaty śrl. wojny krzyżowe, 
wyprawy chrześcijańskiego ry- 
cerstwa w 11, 12 i 13 wieku w 
celu uwolnienia Ziemi świętej i 
Grobu Chrystusa z rąk niewier- 
nych. 

Krucyfer śrł. f Krucygier ni. 
alumn a. ksiądz, niosący krucy- 
fiks na czele procesji a. przed 
papieżem; krzyżak, krzyżowiec. 

Krucyfiks śrl. krzyż z wyo- 
brażeniem ukrzyżowanego Zba- 
wiciela do stawiania na ołtarzu, 
na stole. 

Krucygier ob. Krucyfer. 

Krukiew n. laska gruba, kula, 
kostur. 

Krup /. dławiec, zapalenie bło- 
ny śluzowej, krtani, tchawicy, o- 
skrzeli etc, wywołujące objawy 
duszenia. 

Krup jer /. pomocnik trzyma- 
jącego bank w domach gry. 

Krusta l. twarda powłoka, 
skorupa; lodowa skorupa, gdy 
po deszczu nagle mróz chwyci, 
gołoledź. 

Krustacyt ni. skorupiak ska- 
mieniały. 

Krustakologja ni. nauka o 
skorupiakach, część zoologji. 

Kruszon /. (dosl. dzbanek) na- 
pój chłodzący z wina, soku po- 
marańcz, cytryn, z kawałkami 
lodu. 

Kruż /. [n.] dzbanek, kubek, 
kielich, czarka, czasza. 

Krużganek n. kryty korytarz 
z kolumnami naokoło dziedzińca 
wewnętrznego; galer ja, ganek; 
portyk, przysionek. 



Krużka r. rosyjska miara pły- 
nów = 3 / 5 litra. 

Krużowaty n. kędzierzawy. 

Krybrować l. ostro krytyko- 
wać, szykanować. 

Krygować n. ściskać czym 
ciało człowieka, żeby się prosto 
trzymał; uczyć manjer, treso- 
wać; k. się, sznurować się, ści- 
skać się gorsetem; robić ruchy 
wymuszone, pretensjonalne i ta- 
kąż postawę przybierać. 

Krygsrecht, Kriegsrecht n. 
prawo wojenne; sąd wojenny. 

Krykiet ob. Cricket. 

Krymen ob. Crimen; kry mi- 
nować, potępiać. 

Kryminalista ni. zbrodniarz, 
przestępca, więzień za zbrodnie; 
ob. Kryminolog. 

Kryminalistyka ni. prawo kar- 
ne; sprawy karne. 

Kryminalne l. prawo, zbiór 
ustaw prawnych, odnoszących 
się do czynów występnych, 
zbrodniczych, prawo karne. 

Kryminał l. czyn występny, 
zbrodnia; więzienie. 

Kryminolog ni. prawnik spe- 
cjalista w teorji a. praktyce 
prawa kryminalnego. 

Kryminologja ni. nauka są- 
downictwa kryminalnego. 

Kryminować ob. Krymen. 

Krymka, mycka żydowska, 
czapeczka bez daszka, jarmuł- 
ka; czapka z baranów krym- 
skich; gatunek gołębi (od pół- 
wyspu Krym). 

Krynolina /. spódnica, wkła- 
dana pod suknię kobiecą, zrobio- 
na z włosienia lub z innej tka- 
niny, z wszytemi obręczami 
trzcinowemi a. stalowemi, aby 
suknia leżała szeroko i sztywno; 
siatka metalowa dokoła okrętu, 
zabezpieczająca od torpedów. 

Kryolit *g. fluorek sodu z fiu- 



Kry 



349 



Kry 



orkiem glinu, skała jak lód prze- 
zroczysta, z której otrzymują 
sodę i metal glin (aluminium), 
znajduje się w Grenlandji. 

Kryometr *g. rodzaj termo- 
metru do mierzenia temperatur 
bardzo nizkich. 

Kryoskop *g. przyrząd do 
kryoskopji. 

Kryoskop ja *g. badanie ciał 
przez oznaczenie temperatury 
ich zamarzania. 

Krypa n. większa łódź z rów- 
nemi burtami. 

Krypowae n. drut, zaginać go 
w miejscach, w których ma się 
łączyć z drugim drutem. 

Krypta g. sklepione podziemie 
pod kościołem, gadzie dawniej 
chowano zmarły eh, kaplica pod- 
ziemna. 

Kryptogam *g. roślina skryto- 
płciowa, czyli bezkwiatowa (jak: 
wodorost, grzyb, porost, mech, 
skrzyp, widłak, paproć). 

Kryptogamja *g. tajemne 
małżeństwo. 

Kryptografia *g. sztuka pisa- 
nia znakami umówionemi, nie- 
zrozumiałemi dla niewtajemni- 
czonych, pismo tajne. 

Kryptogram *g. pismo, w któ- 
rym zamiast właściwych liter są 
użyte znaki umówione. 

Kryptologja g. mowa, w któ- 
rej zamiast właściwych wyra- 
zów są użyte dźwięki umówione, 
niezrozumiałe dla niewtajemni- 
czonych. 

Kryptomnezja *g. pamięć uta- 
jona. 

Kryptonim *g. autor ukrywa- 
jący swe nazwisko, podpisujący 
się pierwszemi literami. 

Kryptoportyk ni. portyk kry- 
ty dachem. 

Kryś, sztylet malajski z o- 
strzem wężykowatym. 



Krysa n. skrzydło kapelusza; 
ob. Kresa. 

Kryspacja l. kurczowe zgina- 
nie się palców. 

Kryspowaty ł. kędzierzawy. 

Krystaliczny ni. posiadający 
własność tworzenia kryształów; 
mający cechy kryształu. 

Krystalizacja ni. własność nie- 
których ciał mineralnych przy- 
bierania kształtu regularnych 
brył gieometrycznych t. j. kry- 
ształów; proces tworzenia się 
kryształów. 

Krystalizator ni. naczynie, w 
którym odbywa się krystaliza- 
cja. 

Krystalizować ni. przybierać 
formę kryształów; osadzać kry- 
ształy (o płynach). 

Krystalochemja *g. część mi- 
neralogji o własnościach che- 
micznych kryształów. 

Krystalofizyka *g. część mi- 
neralogji o własnościach fizycz- 
nych kryształów. 

Krystalografia *g. część mi- 
neralogji, nauka o ogólnych 
własnościach i systematyce kry- 
ształów. 

Krystaloid *g. ciało mogące 
przyjąć postać kryształu (prze- 
ciwieństwo: Koloid), ob. 

Krystalomancja *g. wróżenie i 
wywoływanie duchów za pomocą 
wpatrywania się w błyszczące 
przedmioty, kryształy, zwiercia- 
dła, wodę i t. p. 

Kryszna stind. bóstwo póź- 
niejszej indyjskiej mitologji, o- 
statnie wcielenie bożka Wisznu. 

Kryształ l. cząstka minerału 
lub ciała, otrzymywanego sztu- 
cznie (chemicznie) w postaci 
brył gieometrycznych, ograni- 
czonych płaskiemi połyskujące- 
mi ścianami; nazwa pięknego, 
bezbarwnego szkła szlifowane- 



Kry 



350 



Krz 



go; k. górny, minerał, skrystali- 
zowana odmiana kwarcu, ka- 
mień przezroczysty, bezbarwny, 
używany do wyrobu pięknego 
szkła czeskiego (oszlifowany 
służy do ozdoby pod nazwą dja- 
mentu czeskiego); k-y, przed- 
mioty, wyrobione z pięknego 
czystego szkła szlifowanego; za- 
stawa stołowa z pięknego szkła 
rzniętego; powierzchnia czysta 
jak kryształ; cukier w kryszta- 
łach, faryna, hagiel; przen. 
rzecz czysta bez skaz. 

Kryterjum g.-l. sprawdzian, 
probierz, wskazówki, albo ozna- 
ki, służące za podstawę do wy- 
dawania sądu o czymś; miara, 
za pomocą której oceniamy 
prawdziwość jakich poglądów a. 
twierdzeń. 

Krytycyzm ni. system filozo- 
ficzny Kanta, badający granice 
i warunki poznania prawdy; u- 
miejętne odróżnianie prawdy od 
fałszu; skłonność do krytykowa- 
nia. 

Krytyczny g. wnikający w 
istotę rzeczy, ściśle roztrząsają- 
cy; odróżniający prawdę od fał- 
szu; zdolny do wynajdywania 
różnic; szyderczy, uszczypliwy; 
znamionujący przesilenie, nie- 
bezpieczny, groźny, niepomyśl- 
ny; opłakany; k-y wiek kobiet, 
stan przejścia do wieku, w któ- 
rym kobieta traci regularność i 
płodność; k-a temperatura gazu, 
temperatura, powyżej której gaz 
pod największym nawet ciśnie- 
niem nie przechodzi w stan 
płynny. 

Krytyk g. znawca, oceniający 
wartość dzieł sztuki i utworów 
literackich ; recenzent przen. 
człowiek, widzący wszystko ze 
złej strony, ganiący chętnie. 
Krytyka g. ocena wartości, I 



sąd znawcy; ocenianie ze złej 
strony; nagana; dział piśmien- 
nictwa, mający za cel roztr7n sa- 
nie wartości utworów literac- 
kich; krytykować, wydawać sąd 
o czem, oceniać, roztrząsać war- 
tość osoby a. dzieła, wykazywać 
błędy i braki: ganić. 

Krywe-Krywejto 06. Krewe- 
Krewejto. 

Kryza, rodzaj kołnierza, no- 
szonego na szyi, marszczonego 
lub suto fałdowanego; kryzia- 
sty, kreziasty, pomarszczony 
jak Kryza: ob. Kreza. 

Kryzys g. przesilenie, stan 
rzeczy, poprzedzający zwrot ku 
dobremu lub ku złemu; stan nie- 
prawidłowy, niebezpieczny, gro- 
żący żłemi następstwami; prze- 
łom choroby. 

Krzyż ł. [czes.] figura z 2-ch 
linji rzeczywistych a. myślą 
przeprowadzonych, złożonych na 
poprzek; przedmiot, figura, 
znak a. rysunek, wyobrażający 
taki krzyż; narzędzie śmierci 
w męczarniach, złożone z dwu 
belek zbitych w poprzek; godło 
wiary chrześcijańskiej i cierpie- 
nia; kara boska, zmartwienie, 
udręczenie; męka Pańska, figu- 
ra; krucyfiks; order, odznaka 
honorowa w postaci krzyża; o- 
kolica lędźwiowa grzbietu; k. 
św. Jerzego, k. szwajcarski, 
krzyż o czterech ramionach ró- 
wnych w kształcie znaku doda- 
wania + ; k. św. Andrzeja ma 
postać znaku mnożenia X; k. 
św. Antoniego podobny do litery 
T; k. papieski o trzech belecz- 
kach poprzecznych coraz mniej- 
szych ku górze; k. patrjarszy 
ma dwie takież beleczki; k. gre- 
cki ma także dwie poprzeczne 
beleczki, ale dolna jest ukośna; 
k. maltański tern różny od 



Ksa 



351 



Ksz 



szwajcarskiego, że cztery jego 
ramiona rozszerzają się od środ- 
ka ku końcom; takiż k. wycięty 
z płótna używa się do opatrun- 
ków chirurgicznych; k. południo- 
wy, gwiazdozbiór w postaci 
krzyża widzialny na południo- 
wej półkuli nieba; k. a. krzyżyk: 
dziesiątek lat; Towarzystwo 
czerwonego krzyża opiekuje się 
rannemi i choremi wojownika- 
mi; Towarzystwo białego krzyża 
broni dziewcząt od handlarzy 
żywym towarem; krzyżak, u- 
czestnik krucjat, krzyżowiec; 
krzyż ownik; rycerz krzyżowy; 
członek zakonu braci tęutoń- 
skich; rubel cesarzowej Kata- 
rzyny; dukat z krzyżem królów 
francuskich; grosz z krzyżem 
elektorów saskich; drążki, słup- 
ki, spojone na krzyż; lis, mają- 
cy pręgę czarną przez grzbiet 
aż do ogona i drugą poprzeczną 
przez łopatki, łuszczak; sarna z 
rogami na krzyż; duży pająk 
krajowy z białemi plamami na 
odwłoku, ułożonemi w kształcie 
krzyża (snuje pajęczynę zawie- 
szoną pionowo); krzyżowiec, 
krzyżownik, uczestnik wojen 
krzyżowych; mniejszy szybki 
statek wojenny do pływania w 
różnych kierunkach, celem po- 
szukiwania statków nieprzyja- 
cielskich a. obrony własnych; 
ob. Krzyżak; krzyżować, przybi- 
jać do krzyża; dręczyć, umar- 
twiać ; zakładać na krzyż ; łączyć 
różne zwierzęta, rośliny tego 
samego gatunku w celu ulepsze- 
nia rasy gorszej; k. plany, psuć, 
plątać, wikłać; k. sie, rozchodzić 
się (o drogach); żegnać się 
krzyżem. 

Krzyżmo ob. Chryzmo. 

Ksantofil *g. barwnik żółty, 
znajdujący się w roślinach. 



Ksantypa g. żona Sokratesa 
słynna z kaprysów i złośliwości; 
przen. jędza, złośnica. 

Ksenja ob. Xenja. 

Ksenofobja *g. wstręt do ob- 
czyzny i do cudzoziemców. 

Ksenomanja *g. skłonność do 
obczyzny i do cudzoziemców. 

Kseroma *g. suchość chorobli- 
wa, wysychanie, chudnięcie cho- 
robliwe. 

Ksea-ometr *g. przyrząd do o- 
cenienia ubytku wagi skutkiem 
kseromy. 

Ksylofon *g. instrument mu- 
zyczny, złożony z beleczek 
drewnianych, stopniowanych co 
do wielkości, ułożonych na sło- 
mie i uderzanych młoteczkami 
drewnianemi. 

Ksylogliptyka *g. sztuka rzeź- 
bienia w drzewie. 

Ksylograf *g. drzeworytnik. 

Ksylografja *g. sztuka robie- 
nia drzeworytów, drukowanie 
drzeworytów, drzeworytnictwo. 

Ksyloidyna ni. materjał wy- 
buchowy otrzymywany działa- 
niem stężonego kwasu azotnego 
na krochmal a. na włókna drze- 
wne. 

Ksylolit *g. tafle z trocin 
drzewnych rozrobionych z ma- 
gnezytem, służące za materjał 
budowlany bardzo twardy i 
ogniotrwały. 

Ksyst g. kolumnada pod da- 
chem, która służyła za miejsce 
ćwiczeń dla atletów. 

Kszatrja stind. druga kasta, 
kasta wojowników u Indusów 
wyznających braminizm. 

Kształt n. postać, postawa, 
forma, figura, fason; zarys; wy- 
obrażenie, podobieństwo; k-y, 
części ciała ludzkiego nagie a. 
zarysowujące się pomimo odzie- 
ży; kształtny, zgrabny, zręczny, 



Kty 



352 



Kul 



foremny, nadobny; kształtować, 
nadawać formę, tworzyć, ukła- 
dać. 

Ktytor g. [mir.] kolator, opie- 
kun kościoła a. klasztoru. 

Kuan chińs. forteca. 

Kub Ł, Kubik, bryła gieome- 
tryczna ograniczona sześciu 
kwadratami, sześcian, kostka. 

Kubań rum. (?) łapówka; ku- 
banista a. kubaniarz, łapownik. 

Kubatura nł. obliczenie obję- 
tości brył. 

Kubik ob. Kub; kubiczny, sze- 
ścienny; kubiczność, objętość 
czego, wyrażona w miarach sze- 
ściennych, kubatura. 

Kubista ni. artysta-malarz lub 
rzeźbiarz z tak zwanej szkoły 
kubistycznej (powstałej w la- 
tach ostatnich); stara się ona 
wywołać niezwykły efekt per- 
spektywiczny przy pomocy spe- 
cjalnej techniki rysunkowej na- 
dając osobom lub przedmiotom 
danego utworu kształty figur 
geometrycznych, jak: sześcian, 
kwadrat, równolęgłobok, trapez, 
trójkąt itd. 

Kubrak n. surdut, kapota z 
prostego sukna. 

Kuc tur. gatunek konia małe- 
go wzrostu. 

Kuch n. ob. Makuch. 

Kuchenrejter n. pistolet z fa- 
bryki Kuchenreitera, którego 
wyroby słynęły z celności. 

Kuchmistrz n. doskonały ku- 
charz; przełożony nad kuchnią. 

Kucja, Kutja ng. [mlr^blr.] 
wieczerza w wigilję Bożego Na- 
rodzenia; kasza z makiem sło- 
dzonym, na tę wieczerzę goto- 
wana. 

Kucowołoch, poddany turecki 
narodowości rumuńskiej. 

Kucza serb. namiot, szałas, 
buda, więzienie, koza. 



Kuczer n. [r.] woźnica, fur- 
man. 

Kudra blr. łacha, jeziorko. 

Kufa n. wielka beczka, okseft, 
przen. człowiek otyły; pijak. 

Kufel n. szklane naczynie do 
picia, szczeg. piwa, szklanica. 

Kufer [n.] skrzynia da rze- 
czy. 

Kufickie a. Kuficzne pismo 
staroż. pismo arabskie (od mia- 
sta Kufa pod Bagdadem). 

Kugiel n. u Żydów legumina 
pieczona. 

Kuglarz n. pokazujący sztuki, 
polegające na zręczności i szyb- 
kości; eskamoter; sztukmistrz; 
przen. oszust, krętacz. 

Kugle n. sztuczki kuglarskie; 
ob. Kugiel; kuglować, pokazy- 
wać sztuki jak kuglarz; kręcić, 
matać, szachrować; dokazywać; 
pokazywać figle, figlować, swa- 
wolić. 

Kujan /. [w.] nicpoń, hultaj, 
tchórz. 

Ku Klux a. Ku Klux Klan 
amer. tajne stowarzyszenie w 
południowych stanach Ameryki 
Półn. utworzone po zakończeniu 
wojny domowej a mające głów- 
nie na celu zwalczanie emancy- 
pacji politycznej i społecznej ne- 
grów; gdy stowarzyszenie to do- 
puszczało się coraz większych 
nadużyć i terorów, Kongres 
specjalnym aktem w r. 1871 u- 
chwalił zgniecenie tego stowa- 
rzyszenia, które też wkrótce 
przestało istnieć. 

Kukła [czes.] lalka; ubiór ko- 
biecy na głowę. 

Kukurbita ł. dynia. 

Kulant ob. Coulant. 

Kulbaka tat. siodło o drewnia- 
nych szerokich łękach, wyższe 
od zwyczajnego. 

Kulebiaka [r.] pieróg pieczo- 



Kul 



353 



Kun 



ny, nadziewany siekaną białą 
rybą. 

Kulinarja l. sztuka kuchar- 
ska. 

Kulinarny l. dotyczący sztuki 
kucharskiej; kuchenny. 

Kulis ind. wyrobnik chiński a. 
indyjski. 

Kulisa /. pośrednicy giełdowi 
prywatni nieuznani, nie mający 
charakteru urzędowego, oraz ko- 
rzystający z ich pośrednictwa 
spekulanci zawodowi; ob. Kuli- 
sy. 

Kulisjer /. pośredniczący na 
giełdzie, lecz nieuprawniony do 
tego. 

Kulisy /. malowane ściany ru- 
chome, stanowiące boczne deko- 
racje sceny teatralnej; za k-ami, 
skrycie; ob. Kulis. 

Kulminacja ni. najwyższe i 
najniższe położenie gwiazdy w 
przejściu przez południk, góro- 
wanie i dołowanie gwiazdy; 
chwila najwyższego wzniesienia 
się; kulminacyjny punkt, punkt 
najwyższego wzniesienia się, 
stopień najwyższego napięcia. 

Kuloar /. ob. Couloir. 

Kulomb, taka ilość elektrycz- 
ności, która, przepływając w cią- 
gu sekundy przez przecięcie 
przewodnika, wytwarza prąd o 
natężeniu jednego ampera (od 
nazwiska fizyka francuskiego 
Coulomb 1736-1806). 

Kulpat ł. obwiniony, oskarżo- 
ny. 

Kulsza lit. ( ? ) kość biodrowa, 
biodro. 

Kult l. cześć religijna, ubóst- 
wianie; religja, wiara; obrzędy 
religijne; zwyczaje. 

Kultura l. ulepszona hodowla 
roślin i zwierząt; postępowa u- 
prawa roli; uszlachetnienie oby- 
czajów ludzkich, rozwój i u- 



kształcenie duchowe, oświata, 
cywilizacja; kulturalny, kultur - 
ny, dotyczący kultury, stanowią- 
cy kulturę; oświecony, światły. 

Kulturkampf n. walka prze- 
ciw Kościołowi katolickiemu w 
Prusach, wprowadzona przez 
Bismarka. 

Kulturny ob. Kulturalny. 

Kulturtrager n. dosl. szerzy- 
ciel oświaty i cywilizacji; nazwa, 
którą w swej zarozumiałości na- 
dają sobie Niemcy wśród innych 
narodów, zwłaszcza w Galicji i 
w Poznańskim. 

Kultysta h. literat, używający 
stylu ciemnego, zawiłego a. na- 
puszonego. 

Kultywator ł. narzędzie rolni- 
cze do spulchniania ziemi. 

Kultywować /. uprawiać, ho- 
dować; uszlachetniać. 

Kuluar ob.. Couloir. 

Kułak [r.] ( ? ) pięść zaciśnię- 
ta; uderzenie taką pięścią; w 
Rosji chłop bogaty, wyzyskują- 
cy innych chłopów, lichwiarz 
wiejski. 

Kułan tur. osioł dziki; prze-, 
zwisko pogardliwe. 

Kumberland, rodzaj sosu na 
zimno (od nazwiska anglika 
Cumberland). 

Kumpie lit. wędlina, szynka 
wieprzowa (niegotowana). 

Kumoter l. kum. 

Kumulacja ni. nagromadzenie, 
połączenie, skupianie; piastowa- 
nie naraz dwóch urzędów. 

Kumulator ni. zbiornik. 

Kumulować l. łączyć, skupiać. 

Kumys tat. napój musujący, 
wyrabiany z fermentującego 
mleka klaczy. 

Kundman n. stale kupujący 
w jednym handlu, stały odbiorca 
danego producenta. 



Kun 



354 



Kur 



Kundszaft n. świadectwo rze- 
mieślnicze; patent; klijentela. 

Kunigas lit. książę litewski. 

Kunikuł l. ściek, kanał ścieko- 
wy. 

Kunktacja l. zwlekanie, ocią- 
ganie się, przedłużanie układów. 

Kunktator l. rozmyślnie zwle- 
kający, ociągający się, powolny 
w działaniu, namyślający się. 

Kunktować ł. zwłóczyć, po- 
wolnie działać, przewlekać spra- 
wę. 

Kunsthandler n. handlujący 
dziełami sztuki, głównie obraza- 
mi, sztychami, rzeźbami; wła- 
ściciel tak zwane'go salonu sztu- 
ki. 

Kunstkamer n. to samo co 
muzeum (ob.). 

Kiinstler n. artysta. 

Kunszt n. sztuka; umiejęt- 
ność; rzemiosło; kunsztowny, 
wyrobiony z poczuciem sztuki, 
artystyczny, misterny, sztuczny. 

Kunsztmistrz n. artysta, 
sztukmistrz, kuglarz, magik. 

Kunszty k n. dzieło sztuki; k-i 
zręczne sztuki gimnastyczne; 
sztuczki, figle. 

Kupała mir. dawne obrzędy 
pogańskie w noc św. Jana; so- 
bótka. 

Kupę ob. Coupe. 

Kupela l. tygielek. z popiołu 
kostnego, w którym odbywa się 
kupelacja; kupelować, dokony- 
wać kupelacji. 

Kupelacja ni. wydzielanie sre- 
bra i złota z aljażów przez sto- 
pienie ich z glejtą w kupeli. 

Kupido, Kupidyn ł. w mitolo- 
gji rzymskiej bożek miłości, 
amor, przedstawiany w postaci 
skrzydlatego pacholęcia z łukiem 
i strzałami. 

Kupla n. godło górnicze; młot 



i kilof na krzyż złożone; pas, 
sprzączka u pasa. 

Kupler n. stręczyciel nierzą- 
du, rajfur, rufjan; kuplerstwo, 
stręc zenie w złej myśli, stręcze- 
nie do nierządu, rajfurstwo. 

Kuplet /. zwrotka piosenki, 
w operetce piosenka treści we- 
sołej i na czasie, z powtarzają- 
cemi się w każdej zwrotce temi 
samemi wyrazami; kuplecista, 
śpiewak wykonywujący kuplety. 

Kuplong, Kuppelung n. przy- 
rząd, łączący końce drągów, 
dwu maszyn a. dwu części ma- 
szyny, służy do przenoszenia ru- 
chu z jednej maszyny a. części 
maszyny do drugiej. 

Kuplować n. wiązać, krępo- 
wać. 

Kupolować ob. Kupelować. 

Kupolowy piec ob. Kopulak. 

Kupon /. dowód procentowy, 
dołączony do papierów warto- 
ściowych, za którego przedsta- 
wieniem właściwa kasa wypłaca 
należny procent od tych papie- 
rów; odcinek. 

Kupryt ni. czerwona ruda 
miedziana. 

Kur mir. ( ? ) odra, żarnica 
(choroba zakaźna). 

Kuracja l. leczenie; kuracyj- 
ny, leczniczy. 

Kuracjusz ni. ten, co używa 
kuracji, szczególniej w miejsco- 
wości kąpielowej. 

Kurant /. moneta w kraju o- 
bieg mająca; brzęcząca moneta, 
gotówka; śpiewka, ar ja, wy- 
dzwaniana przez grający zegar 
lub tabakierkę; przyśpiewek do 
kielichów, wiwatów; rodzaj tań- 
ca dawnego; kurantowy towar, 
towar pokupny, poszukiwany. 

Kurara, zgęstniały sok roślin 
jadowitych podzwrotnikowych, 
silna trucizna, używana przez 



Kur 



355 



Kur 



dzikich krajowców Ameryki Po- 
łudniowej do zatruwania strzał. 
Kuratela śiti. opieka prawna, 
nadzór nad osobą i jej mająt- 
kiem przez sąd ustanowiony, z 
powodu marnotrawstwa, umy- 
słowej choroby i t. p. przyczyn; 
przen. nieproszona opieka i do- 
zór. 

Kurat l. ksiądz zawiadujący 
parafją klasztorną. 

Kurator l. opiekun prawny, 
ustanowiony przez sąd: wyższy 
urzędnik, strzegący interesów 
jakiej instytucji; wyższy urzęd- 
nik, mający nadzór nad zakła- 
dami naukowemi w okręgu nau- 
kowym; k. upadłości, opiekun i 
zarządca majątku kupca upadłe- 
go, przez prawo ustanowiony. 

Kurator ja śrł. władza i biuro 
kuratora okręgu naukowego. 

Kuratorjum śrł. instytucja o- 
piekuńcza; k. trzeźwości, insty- 
tucja, przeciwdziałająca szerze- 
niu się pijaństwa wśród ludu 
przez zakładanie herbaciarni, 
urządzanie zabaw ludowych, od- 
czytów i t. p. 

Kuraż /. odwaga, śmiałość. 
Kurbet /. ob. Korwet. 
Kurcgalop n. krótki galop ko- 
nia. 

Kurdesz tur. ulubiona niegdyś 
piosnka przy kielichu, której 
każdą zwrotkę kończyły wyra- 
zy: „Kurdesz, kurdesz nad kur- 
deszami!" (tur. kardasz znaczy 
dosł. brat) . 

Kurdygarda ob. Kordegarda. 
Kurenda ł. okólnik, cyrkularz, 
list okólny. 

Kurentny ł. [w.] obiegowy, 
kursujący, mający powodzenie, 
żądany. 

Kureń, Kurzeń tat. [mir.] 
chata drewniana bez komina; le- 
pianka w ziemię wkopana z da- 



chem z darni; namiot kozacki; 
obóz kozacki; szereg, złożony z 
10-ciu ludzi, stanowiący 50-tą 
część roty kozackiej podług daw ; 
organizacji; przen. pułk kozacki 
(2000 ludzi). 

Kurę /. robić żart. chodzić w 
zaloty. 

Kurfirst n. dawniejszy tytuł 
niektórych książąt niemieckich, 
to samo co elektor. 

Kurgast n. ten, kto przybył 
leczyć się do miejscowości lecz- 
niczych. 

Kurhan tat. [mir.'] przedhi- 
storyczna mogiła na stepach u- 
kraińskich, podolskich i t.d.; ko- 
piec, ręką ludzką usypany. 

Kurhaus, Kursal n. w miej- 
scowościach kąpielowych gmach 
z salami do zabaw, koncertów 
i t. p.; dworzec kąpielowy. 

Kur ja ł. w staroż. Rzymie na- 
zwa klas, na które dzieliły się 
znakomite rody rzymskie; miej- 
sce obrad patrycjuszów i posie- 
dzeń senatu; dwór papieski i ko- 
legjum kardynałów; okrąg wy- 
borczy; klasa wyborcza. 

Kurjalista ni. zwolennik nie- 
ograniczonej władzy papieża w 
Kościele. 

Kurjalne ł. wybory, wybory 
kurjami. 

Kur jer /. goniec; goniec rzą- 
dowy, wiozący depesze lub roz- 
kazy; tytuł czasopism; pociąg 
kurjerski; kurjerka, to samo co 
sztajnkielerka; kobieta, przewo- 
żąca tajne depesze; kurjerski 
pociąg, najszybszy pociąg kole- 
jowy. 

Kurjercug n. ob. Kurjerski po- 
ciąg. 

Kurjozum ob. Curiosum. 

Kurkuma ar. roślina z rodzi- 
ny imbierowatych, której ko- 
rzeń wysuszony, zwany cytiuar, 



Kur 



356 



Kus 



używa się jako lekarstwo; 
barwnik żółty z tego korzenia, 
używany w farbarstwie, także 
w chemji do odróżnienia kwasów 
od zasad, gdyż pod działaniem 
kwasów przybiera kolor brunat- 
ny. 

Kurlista n. lista osób przyby- 
łych do miejscowości leczniczej. 

Kuro jap. czarny. 

Kurort n. uzdrowisko, miej- 
scowość lecznicza szczeg. w 
Niemczech. 

Kurować l. leczyć. 

Kurpie lit. (?) łapcie, choda- 
ki plecione z łyka, kierpce. 

Kurs l. bieg, obieg; cena obie- 
gowa pieniędzy a. papierów 
wartościowych na rynku handlo- 
wym albo na giełdzie; program 
całorocznego wykładu; wykład, 
obejmujący całokształt jakiej 
nauki; rok nauki w wyższym 
zakładzie naukowym; ogół stu- 
dentów jednego kursu; zakład 
naukowy, w którym są wykłady 
jakiej nauki (kursy handlowe, 
prawne i t. p.); droga przebyta 
(np. przez posłańca lub powóz 
publiczny); przen. kierunek po- 
lityki jakiego państwa w danej 
chwili. 

Kursal ob. Kurhaus. 

Kursalon n. sala bawialna w 
zakładach kąpielowych. 

Kurscetel n. ceduła giełdowa, 
wykazująca kurs papierów pu- 
blicznych, akcji, weksli, monet 
w danej chwili. 

Kursistka nł. słuchaczka, uczę- 
szczająca na kursą uniwersytec- 
kie, studentka. 

Kursor l. posłaniec; woźny, 
listonosz. 

Kursorja l. ob. Kurenda. 
Kursoryczny ni. wykład, czy- 
tanie jakiej rzeczy naukowej, 
nie przerywane objaśnieniami. 



Kursować l. być w ruchu, w 
obiegu (o monecie); biegać, jeź- 
dzić, przebywać stale jedną 
przestrzeń; krążyć, obiegać, sze- 
rzyć się (np. pogłoska). 

Kursywa śrł. druk pochyły, 
podobny do pisma: kursywa. 

Kurta l. marynarka, spencer, 
kusy surducik; pies kusy, z pod- 
ciętym ogonem, szczególniej 
kundys; przen. skroić komu kur- 
tę, obić, ograć, przyczynić strat, 
pozbawić dochodu. 

Kurtaksa n. opłata za pobyt 
w miejscu leczniczym. 

Kurtaż ob. Courtage. 

Kurtjer ob. Courtier. 

Kurtuazja /. wytworna, uprze- 
dzająca grzeczność, rycerskość. 

Kurtumwizum ob. Curtum yi- 
sum. 

Kurtyna /. frontowa rucho- 
ma zasłona sceny; wał, łączący 
dwa bastjony; przen. uchylić 
kurtyny, odkryć część tajemni- 
cy. 

Kurtyzana /., Kurtyzanka, za- 
lotnica, nierządnica, dama z pół- 
światka, elegancka prostytutka. 

Kurty zować (ob. Kurta) robić 
kurtę, obciąć ogon psu; anglizo- 
wać konia. 

Kurucze węg. powstańcy wę- 
gierscy w różnych czasach, wal- 
czący przeciw dynastji Habs- 
burskiej; szowiniści węgierscy. 

Kurulne ł. krzesło, w dawnym 
Rzymie: siedzenie zaszczytne 
dla wysokich dostojników. 

Kurwatura l. krzywizna; pa- 
storał. 

Kurytarz ob. Korytarz. 

Kurze Sicht n. (kurce zycht) 
weksel krótkoterminowy. 

Kurz und biindig n. (kurcund 
bundy eh) krótko i węzłowato. 

Kurzeń ob. Kureń. 

Kusso abis. sproszkowane 



Kus 



357 



Kwa 



kwiaty drzewka tegoż nazwiska, 
należącego do różowatych, ros- 
nącego w Abisynji: lekarstwo 
na tasiemca. 

Kustodja l. straż; zajęcie ku- 
stosza, kustoszostwo; jego kan- 
celarja; szafka na drogocenne 
przedmioty; część prowincji za- 
wiadywanej przez prowincjała. 

Kustosz l. w zakonach reguły 
św. Franciszka przełożony nad 
kilku klasztorami, stanowiącemi 
kustodję; kanonik, zarządzający 
probostwem katedralnym; u- 
rzędnik, pilnujący zbiorów sztu- 
ki, zawiadujący bibljoteką i t.p.; 
u dołu stronnicy w dawnych 
książkach drukowana pierwsza 
sylaba a. pierwszy wyraz, roz- 
poczynający następną stronnicę; 
cyfry porządkowe (dawniej ko- 
lejne litery abecadła), drukowa- 
ne na pierwszej, niekiedy i na 
trzeciej stronnicy każdego arku- 
sza, inaczej: sygnatura. 

Kusyna ni. proszek kusso 
(ob.) — lekarstwo na solitera. 

Kusz /. stawka w grze. 

Kusz mir. kubek, czara, puhar. 

Kusza /. rodzaj łuku do strze- 
lania], naciąganego lewarem; 
machina obłężnicza do ciskania 
kamieni, balista; kusznik, ku- 
szownik, ten co strzela z kuszy. 

Kuszcz mir. krzak, krzew. 

Kuszetka /. kozetka, sofka. 

Kuśnierz n. rzemieślnik szyją- 
cy futra i w ogóle wyroby fu- 
trzane ze skór zwierzęcych. 

Kuta n. habit, ubiór zakonny. 

Kutas tur. kwast, frendzla. 

Kuter a. jednomasztowy sta- 
tek nadbrzeżny i rybacki, szyb- 
ki i lekki; łódź boczna okrętu 
wojennego. 

Kutja ob. Kucja. 

Kutner n. kosmatość sukna, 
barchanu, jakiej rośliny. 



Kuwada ob. Couvade. 

Kux, Kuks n. udział w przed- 
siębiorstwie górniczem, W ko- 
palni. 

Kuzyn /. krewny, powinowaty. 

Kwacz n. (?) kiść kuchenna, 
kij z nawiązaną szmatką; pędzel 
mularski; zły pędzel; przen. złe 
pióro do pisania. 

Kwadra l. (pierwsza, ostat- 
nia) : położenie księżyca wzglę- 
dem ziemi, gdy do połowy jest 
oświetlony, lunacja . księżyca, 
następująca po nowiu a. po peł- 
ni; ćwierć, czwórka; w grze bi- 
lardowej uderzenie bili tak, aby 
robiąc czworobok trzy razy u-, 
derzyła o bandę. ^ 

Kwadragiena l. odpust czter- 
dziestodniowy. 

Kwadragiezyma l. wielki post 
czterdziestodniowy ; niedziela . 
palmowa a. kwietna. 

Kwadrans l. czwarta część go- 
dziny, 15 minut. 

Kwadrant l. narzędzie astro- 
nomiczne do oznaczania położe- 
nia gwiazd: czwarta część koła 
podzielona na stopnie, opatrzo- 
na v ruchome przezierniki i o- 
sadzona na ścianie w płaszczyź- 
nie południka, przyrząd do na- 
dania elewacji armacie. 

Kwadrat Ł czworokąt o 4 bo- 
kach równych i kątach prostych ; 
druga potęga: iloczyn z pomno- 
żenia liczby przez siebie; jed- 
nostka drukarska do obliczania 
szerokości i długości stronnic, 
ma objętość czterech cycer czyli 
48 punktów; materjał niższy od 
czcionek do wypełniania wierszy 
niepełnych; k. magiczny,, liczby, 
ułożone w tyleż wierszy co i rzę-. 
dów, tak dobrane, że suma każ- 
dego wiersza, każdego rzędu i 
każdej przekątni jest jednako- 
wa; kwadratowy, czworoboczny, 



Kwa 



358 



Kwa 



mający pewną miarę powierzch- 
ni w kwadrat. 

Kwadratura l. odległość od 
siebie dwu ciał niebieskich o 
czwartą część koła czyli o 90°; 
k. koła, zadanie gieometryczne, 
polegające na znalezieniu sposo- 
bu nakreślenia kwadratu, rów- 
nego powierzchnią danemu kołu; 
przen. zagadnienie niemożliwe 
do rozwiązania. 

Kwadrować l. przypadać, sto- 
sować się, harmonizować z czem, 
pasować, odpowiadać. 

Kwadrupla l. ilość poczwórna. 

Kwadruplet ni. welocyped 
czterosiedzeniowy. 

Kwadruplować l. brać po- 
czwórnie, w czwórnasób, n. p. k. 
stawkę w grze, grać o stawkę 
4 razy większą niż początkowo. 

Kwadryga l. wóz starorzym- 
ski, zaprzężony w czwórkę koni. 

Kwadryljon ni. 1000 tryljo- 
nów, liczba 1 z 15 zerami. 

Kwadrypartycja ni. podział na 
cztery części. 

Kwadrywjum l. dawniejsze 
szkoły, w których uczono 4-ch 
nauk : gieometrji, arytmetyki, 
astronomji i śpiewu. 

Kwakier a. dosl. trzęsący się, 
drżący (przy modłach), członek 
sekty protestanckiej w Anglji i 
Ameryce, założonej w drugiej 
połowie 17go wieku przez Jana 
Foxa; przen. człowiek czystych 
obzyczajów, nabożniś. 

Kwalifikacja śrl. uzdolnienie, 
zdolność do sprawowania jakie- 
goś obowiązku; świadectwo u- 
zdolnienia ; określenie jakości 
czego, oznaczenie cech, zalicza- 
nie do danej kategorji. 

Kwalifikować śri. oznaczać, 
do jakiej kategorji kto lub co 
ma należeć; k. się, nadawać się, 
być odpowiednim. 



Kwalitatywna śrl. analiza che- 
miczna, wykazanie, jakie pier- 
wiastki chemiczne znajdują się 
w danej próbce, bez oznaczenia 
ich proporcji i ilości; rozbiór 
chemiczny jakościowy. 

Kwalitatywny Ł jakościowy, 
odnoszący się do jakości danej 
rzeczy (w przeciwstawieniu do 
jej wielkości lub ilości). 

Kwantum l. pewna ilość, pew- 
na suma. 

Kwantytatywna ni. analiza 
chemiczna, rozbiór chemiczny 
ilościowy, wykazanie, w jakiej 
proporcji pierwiastki chemiczne 
wchodzą w związek. 

Kwantytatywny l. ilościowy, 
odnoszący się do ilości, wzglę- 
dnie wielkości danej rzeczy (w 
przeciwstawieniu do jej jakości). 

Kwarantanna w. nakaz za- 
trzymywania w pewnej linji gra- 
nicznej okrętów, osób lub zwie- 
rząt przybyłych z miejsc, do- 
tkniętych zarazą; miejsce i czas, 
przeznaczony dla tego zatrzy- 
mania. 

Kwarc n. (?) minerał pospo- 
lity, będący czystą krzemionką. 

Kwarciane wojsko (ob. Kwar- 
ta) wojsko zaciężne, utrzymy- 
wane z kwarty (czwartej, a wła- 
ściwie piątej części) dochodu z 
dóbr królewskich. 

Kwarcyt ni. skała kwarcowa 
ziarnista, zbita. 

Kwargiel n. zwyczajny ser 
wiejski w małym formacie. 

Kwarta l. miara dla ciał syp- 
kich lub płynnych = V± garnca, 
litr; w muz. nazwa czwartego 
tonu porządkowego od tonu za- 
sadniczego; w fechtunku: cięcie 
w lewe ramię; w szkołach nie- 
mieckich czwarta klasa; odbi- 
cie bili od trzech band bilar- 
du przed trafieniem w cel za- 



Kwa 



359 



Kwe 



mierzony; w grze w rumel-pi- 
kietę: sekwens czterech kart od 
króla; w daw. Polsce: dochód z 
króiewszczyzn, z którego utrzy- 
mywane było kwarciane (ob.) 
wojsko. 

Kwartał śrł. czwarta część ro- 
ku; dzielnica miasta; kwartal- 
nik, pismo, wydawane raz na 
kwartał. 

Kwartant nł. księga formatu 
in quarto. 

Kwarter a. jednostka wagi, 
czwarta część dawnego centnara 
angielskiego=28 funtom avoir- 
dupois; jednostka miary zboża 
= 8 buszlom (oh. Bushel)=290 
litrom. 

Kwarteron h. dziecko euro- 
pejczyka i terceronki lub od- 
wrotnie. 

Kwartet w. utwór muzyczny 
na 4 głosy lub na 4 instrumen- 
ty; 4 osoby, wykonywa jące taki 
utwór; kwartecista, muzyk, na- 
leżący do kwartetu, grywający 
w kwartecie. 

Kwartjer /. poddanie się zało- 
gi fortecznej z prawem wolne- 
go wyjścia. _ 

Kwart-major, w grze w ru- 
mel-pikietę sekwens czterech 
kart jednej maści, od asa. 

Kwarto ob. in ąuarto. 

Kwart - sekstowy akord, w 
muz. akord złożony z nuty dol- 
nej, jej kwarty i seksty. 

Kwasja ni. gorzknia lekarska, 
drzewo rosnące w Brazylji, któ- 
rego gorzka kora jest używana 
jako lek. 

Kwast n. kutas, frendzla. 

Kwatera [/.] mieszkanie 
azczeg. wojskowego; leże woj- 
skowe; działka w ogrodzie; część 
okna objęta jedną ramą; kwate- 
rować, rozmieszczać (wojsko) 
po kwaterach; mieszkać; k. się, I 



wprowadzać się, sadowić się; 
kwaterunek, obowiązek dawania 
wojsku kwatery, podatek kwa- 
terunkowy; kwaterunkowe, po- 
datek na mieszkania dla wojska. 
Kwaterka l. czwarta część 
kwarty. - 

Kwatermistrz n. oficer a. u- 
rzędnik, zajmujący się rozkwa- 
terowaniem wojska; gienerał k., 
wyższy oficer sztabu głównego, 
zawiadujący rozmieszczeniem 
wojska. 

Kwaternjony ni. gałąź mate- 
j na tyki, rachunek niezwykle ^o- 
j niosły i uogólniający, obmyślony 
I przez Hamiltona z Dublinu. 

Kwaterno w. w loterji liczbo- 
wej cztery numery, razem wzię- 
te i razem z koła wyciągnięte; 
w grze w loteryjkę: cztery licz- 
by w jednym rzędzie nakryte. 
Kwatr w. zaprząg czterokon- 

Kwatrino ł. dawna miedziana 
moneta rzymska = 1 / 3 grosza. 

K wazy modo ob. Quasimodo. 

Kwef /. zasłona twarzy, uży- 
wana przez kobiety muzułmań- 
skie; woal; kwefić, osłaniać 
twarz kwefem. 

Kwerela ł. zażalenie, skarga 
do sądu grodzkiego, sprawa. 

Kwerenda l. poszukiwanie; 
szperanie (w aktach, w archi- 
wach). 

Kweres ni. zamieszanie, kło- 
pot; śledztwo. 

Kwerymonja śrł. zażalenie, 
skarga. 

Kwesta śrł. zbieranie jałmu- 
żny na biednych a. na klasztor; 
to co zebrano, kwestując; kwe- 
starz, braciszek zakonny, kwe- 
stujący na utrzymanie klaszto- 
ru; kwestarka, zbierająca jał- 
mużnę po domach lub w koście- 
le. 



Kwe 



360 



Kwi 



Kwest ja l. pytanie, zadanie do 
rozstrzygnięcia ; wątpliwość ; 
trudność; przeszkoda; sprawa; 
k. gabinetowa, sprawa, której 
rozstrzygnięcie niezgodne z żą- 
daniem ministrów spowoduje 
podanie się ich do dymisji; k. 
formalna, dotycząca sposobu 
traktowania spraw; k. meryto- 
ryczna, dotycząca treści sprawy 
rozważanej; wziąć kogo na kwe- 
stję, badać, poddać badaniu. 

Kwestjonarjusz ni. szczegóło- 
wy spis pytań, dotyczących ja- 
kiej sprawy, rozsyłany zwykle 
ludziom kompetentnym dla po- 
zyskania wyjaśnień. 

Kwestjonować śrł. wypyty- 
wać; podawać w wątpliwość. 

Kwestor ł. tytuł urzędnika 
skarbowego w dawnym Rzymie; 
w uniwersytecie urzędnik do po- 
bierania opłat za kolegja. 

Kwestować śrł. chodzić a. jeź- 
dzić po kweście; zbierać dobro- 
wolne datki na ubogich, na za- 
kłady dobroczynne, na kościół, 
klasztor i t. p. 

Kwestura ł. biuro do przyj- 
mowania opłat w uniwersytecie; 
członkowie korporacji parlamen- 
tarnej zajmującej się sprawami 
kasowemi; urząd kwestora. 

Kwietyzm ob. Kwjetyzm. 

Kwindecemwir ł. kapłan 
rzymski, czuwający nad księga- 
mi sybillińskiemi i igrzyskami 
sekularnemi. 

Kwindecz w. dawna gra w 
karty. 

Kwinkunks ob. Quincunx. 

Kwinkwenjum ob. Quinque- 
nium. 

Kwinta ł. piąta klasa w szko- 
łach; piąta część; piąty ton od 
tonu głównego w gamie djato- 
nicznej; najwyższy ton skrzyp- 
cowy, struna skrzypcowa E; w 



rumel-pikiecie sekwens pięciu 
kart; spuścić nos na k-ę, spo- 
kornieć, stracić na fantazji, 
stracić rezon. 

Kwintal /. francuski centnar 
handlowy = 100 kilogramom. 

Kwinterno w. wygrana w lo- 
teryjce, w loterji liczbowej na 
pięć numerów, razem postawio- 
nych i razem wyciągniętych. 

Kwinteron h. mieszaniec z 
człowieka białego i kwarterona. 

Kwintesencja l. najgłówniej- 
sza, najistotniejsza treść rzeczy. 

Kwintet w. utwór muzyczny 
na 5 głosów' lub na 5 instrumen- 
tów. 

Kwintsekstowy akord, w muz. 
akord złożony z nuty dolnej, jej 
tercji, kwinty i seksty. 

Kwintyljon nł. 1000 kwadry- 
ljonów; liczba 1 z 18 zerami. 

Kwirl n. kołatka, mątewka, 
narzędzie kuchenne do rozbija- 
nia i mieszania mleka, piany itp. 

Kwiryci, Quirites ł. staroż. 
Rzymianie w charakterze cywil- 
nych obywateli (w charakterze 
militarnym i politycznym zwali 
się Romani). 

Kwirynał l. pałac królewski w 
Rzymie, dawniej papieski; 
przen. dwór włoski, rząd włoski 
(W przeciwstawieniu do Waty- 
kanu, jako rządu papieża). 

Kwit śrł. piśmienne poświad- 
czenie z odbioru pieniędzy, pacz- 
ki i t. p.; rewers, zobowiązanie 
piśmienne spłaty pożyczki; 
kwita, już dosyć! już rachunki 
wyrównane; basta; grać na 
kwitę, grać o cały rezultat gier 
poprzednich a. gry poprzedniej; 
kwitować, wydawać kwit na do- 
wód odbioru należności; iron. k. 
z czego, wcale nie chcieć czego; 
zrzekać się czego; k. się z kim, 



Kwi 



361 



Lab 



wyrównywać wzajemne rachun- 
ki, należności, porachunki. 

Kwitarjusz nł. księga do wy- 
cinania Witów; księga pokwito- 
wań. 

Kwjetacja śrl. uspokojenie. 

Kwjetysta nł. teoretyczny al- 
bo praktyczny zwolennik kwje- 
tyzmu. 

Kwjetyzm ni. dążenie do o- 
siągnięcia spokoju, jako najwyż- 
szego celu życia, przez zatopie- 
nie się bezczynne w rozmyśla- 
niach religijnych, a. abstrakcyj- 
nych, a. estetycznych; filozof ja 



ukojenia; obojętność, filister- 
stwo. 

Kwoder (ąuarter) a. srebrna 
moneta amerykańska wartości 
25 centów amer. (czwarta część 
dolara). 

Kwodlibet ob. Quodlibet. 

Kwota śrł. pewna ilość pie- 
niędzy. 

Kyanometr ob. Cyjanometr. 

Kylistyka *g. sztuka chodze- 
nia na głowie i na rękach. 

Kynografja *g. opis psów. 

Kyrie elejson! g. Panie, zmi- 
łuj się nad nami! 



L. skr. Lex (ob.); skr. Liber 
(ob.); skr. Litr (ob.). 

L. liczba rzymska = 50. 

L. a. skr. Legę artis, na re- 
ceptach: według przepisu sztuki 
(farmaceutycznej ) . 

Laba n. święto, odpoczynek, 
próżnowanie; przyjemność, u- 
ciecha, zabawa. 

Labarum ł. proporzec staroż. 
rzymski; kosztowny sztandar 
Konstantyna W.; monogram, 
złożony z greckich liter X. P. o- 
znaczające imię Chrystusa; 
przen. godło, pod którym" ktoś 
walczy, święte dla niego. 

Laber, Labry n. ozdoba w o- 
koło czego, obwódka, bramowa- 
nie; ozdoby kwieciste; floresy, 
wychodzące z pod hełmu, ota- 
czające tarczę herbową. 

Laberdan n. świeże, " solone 
mięso wątłusza. 

Labiales l. spółgłoski wargo- 
we (b, p, w, f, m). 

Labirynt g. w starożytności 
nazwa budowli z jednym wej- 
ściem, zawierających mnóstwo 



sal i krętych korytarzy; w ana- 
tomji: wewnętrzna część ucha, 
błędnik; w ogrodnictwie: gaik 
ze sztucznie powikłanemi ścież- 
kami; przen. sprawa lub rzecz 
bardzo zawikłana, niejasność, 
zamęt. 

Labiryntodont *g. żabojasz- 
czur, płaz zaginiony. 

Labjalny ł. wargowy. 

Laborant ł. pracujący w labo- 
ratorjach naukowych; posługacz 
w aptece. 

Laboratorium l. pracownia do 
wykonywania rozmaitych czyn- 
ności naukowych, doświadczeń, 
badań fizycznych, chemicznych, 
technicznych i t. p.; w wojsku: 
warsztat do przysposabiania a- 
municji. 

Labor day a. (lejbor dej) 
(dosl. dzień pracy) święto pra- 
cy, święto klasy robotniczej; w 
Stanach Zjed. jest świętem le- 
galnym i przypada w pierwszy 
poniedziałek każdego września. 

Labore et honore ł. pracą i ho- 
norem, uczciwością i pracą. 



Lab 



362 



Lai 



Labor improbus ł. praca nie- 
strudzona; 1. (i.) omnia vincit, 

praca (niestrudzona) wszystko 
przezwycięża. 

Labować, L. się n. rozkoszo- 
wać się; dogadzać sobie, uży- 
wać, posilać się. 

Labrador, minerał, spat polny 
sodowo-wapienny, bywa bezbar- 
wny a. pięknie zabarwiony: uży- 
wa się do pierścionków, spinek 
i t. p. (od nazwy krainy). 

Labrować ł. zdobić, brzegi, 
bramować, ozdabiać tarczę her- 
bową herbami. 

Labuś /. pogardliwa nazwa 
księdza, zwłaszcza Francuza (z 
l'abbe). 

Lac /. (lak) jezioro. 

Lacerna ł. u starożytnych 
Rzymian płaszcz z kapturem. 

Lachcsis ob. Parki. 

Lachons le mot /. (łaszą 16 
ino) powiedzmy ten przykry wy- 
raz, nazwijmy (kogo a. co) po 
imieniu, jak zasługuje, nie owi- 
jając w bawełnę. 

Lacis f. (łasi) dosl. siatka; 
tkanina siatkowata półjedwabna. 

Lacrima Chrysti ł. dosl. „łza 
Chrystusa"; delikatne wino ros- 
nące w połud. Włoszech. 

Lacrimoso, Lagrimoso w. w 
muz. żałośnie, łzawo, boleśnie. 

La critiąue est aisee et 1'art 
est difficile (la kritik e tezę e 
lar e difisil) f. krytyka jest ła- 
twa, lecz sztuka trudna. 

Lactobacillus ni. bacyl, powo- 
dujący zsiadanie się mleka. 

Lactus sorte tua vivas sapien- 
ter l. będziesz żyć mądrze gdy 
będziesz zadowolony z losu 
twego. 

Lada n. skrzynia kasowa; ka- 
sa cechowa; stół sklepowy, kon- 
tuar; skrzynka do rznięcia siecz- 
ki; skrzynia do zboża w młynie. J 



Ladenhiiter n. towar, oddawna 
w sklepie na półkach stojący, 
nie idący, ciężko się sprzedają- 
cy- 

Ladies and gentlemen! a. (lej- 
dis end dżentlmen) Panie i Pa- 
nowie! (tak zwykle rozpoczyna-, 
ją w angielskim przemówienie, 
gdy audytorjum składa się z o- 
bojga płci). 

Ladies first a. (lej dis fórst) 
pierwszeństwo paniom; wpierw 
damy. 

Ladra n. łachmany; skóra do 
pompy; ladrowanie, okrycie 
zbrojne, pancerz, zbroja. 

Ladrone w. zbój, rozbójnik, 
bandyta. 

Lady a. (ledi) pani, dama 
wyższego stanu w Anglji i Ame- 
ryce; dama wykształcona, o do- 
brych manierach, dobrze wycho- 
wana (odpowiednik do gentle- 
man). 

Laesa majestas ł. (dosł. obra- 
żony majestat) obraza majesta- 
tu, zbrodnia przeciw głowie pań- 
stwa, zbrodnia stanu. 

Laetare l. dosł. raduj się; na- 
zwa czwartej niedzieli postu. 

Lafa tur. płaca miesięczna a. 
roczna, żołd, pensja. 

La f aim chasse le loup du bois 
/. (la fę szas ló łu dii bua) głód 
wygania wilka z lasu; przen. ko- 
nieczność zmusza człowieka nie- 
raz do czynienia tego, co mu się 
niepodoba. 

La famę non vuol leggi w. 
głód nie uznaje praw. 

Lafirynda ( ?) (pogardł. i lek- 
ceważąco) przesadna elegantka, 
modnisia; lekka, niepraktyczna 
kobieta, wywłoka, kobieta do ni- 
czego, kobieta ladaco. 

Lag ?/;. (?) błoto, moczar, sa- 
powisko. 

La gardę meurt et ne §e*rend 



Lai 



363 



Lak 



pas f. (la gard mór e no só ra» j 
pa) gwardja umiera a nie pod- 
daje się — słynna odpowiedź ; 
Cambronne'a, gdy pod Waterloo 
wezwano gwardję, żeby się pod- 
dała. 

Lagerbuch n. księga składo- 
wa, wykazująca ilość towaru, : 
księga magazynowa. 

Lagier n. osad, formujący siej 
w beczce przy fermentacji wina; ! 
roztwór solny, w którym trzy- 
mają śledzie; skład (towarów); 
obóz. 

Lago w. jezioro. 

La grandę nation /. (la gra n d 
nas ją) dosł. wielki naród, nazwa 
dawana Francuzom. 

La grandę passion /. (lagra n d 
pasją) wielka namiętność, mi- 
łość. 

Lagrowe piwo, piwo wy stałe, 
leżak; 1. szkło, grubsze szkło 
wyrobione z lepszej masy szkla- 
nej, używane na szyby (ob. La- 
gier). 

Laguna w. płytki moczar, a. 
jezioro ciągnące się wzdłuż 
brzegu morza tam, gdzie wiek- 1 
sza rzeka ma ujście, tworząc ła- 
wice i mielizny (jak w Wenę- j 
cji) ; jezioro wewnątrz atolu. 

Laicyzacja ni. usunięcie ja- 
kiej instytucji z pod zarządu du- 
chowieństwa. * 

Laik gA. braciszek zakonny 
spełniający obowiązki niższego 
rzędu w klasztorze katolickim, 
nie mający wyższych święceń; ; 
przen. człowiek nieobeznany z i 
jaką nauką lub sztuką, nierze- 
ezoznawca, niefachowiec. 

Laird szkoc. (lerd) większy 
właściciel w Szkocji, lord. 

Lais, Laisa /. [n.] w staro- j 
francuskiej i staro-angielskiej 
poezji nazwa pieśni lirycznych, I 
opisujących a. epicznych; śpie- 



wanie przy dźwięku instrumen- 
tów strunowych (najbardziej 
rozpowszechnione we Francji w 
12 wieku, zarzucone w 16-ym). 

Laissez faire, laissez passer 
f. (lese jer, lese pasę) formuła 
ekonomistów, żądających wolno- 
ści pracy i swobody konkurencji 
bez interwencji państwa; swo- 
boda działania. 

Lajbik n. mundur wojskowy; 
kaftanik, stanik kobiecy. 

Lajnotyp ob. Linotype. 

L aj sens ob. License. 

Lak pers. [n.] stopiona mie- 
szanina różnych żywic z dodat- 
kiem proszków pachnących, ro- 
biona w pałeczkach do pieczęto- 
wania; roślina ozdobna z rodzi- 
ny krzyżowych; lakować, pie- 
czętować, zalepiać lakiem, po- 
krywać lakiem. 

Laka ar. [śrŁ] mieszanina ja- 
kiego barwnika z glinką, solami 
cynowemi i innemi substancja- 
mi, służąca do wyrobu przezro- 
czystych farb, używanych do la- 
serunku, do farbowania tkanin 
i t. p.; guma żywiczna z Indji 
Wschodnich, czerwonawo - bru- 
natna, jasna i przezroczysta; 
piękny werniks chiński. 

Laka n. kałuża, gnojówka. 

Laka, miara sukna (24 łokci). 

Lakę a. (lejk) jezioro. 

Lakier (ob. Lakierować) roz- 
twór żywicy w terpentynie a. w 
spirytusie, nadający przedmio- 
tom połysk i zabezpieczający od 
wilgoci (różni się od werniksu 
brakiem pokostu). 

Lakierować n. powlekać lakie- 
rem; lakiernik, rzemieślnik, zaj- 
mujący się lakierowaniem. 

Lakistów szkoła poetycka, ina- 
czej: szkoła jeziorowców, po- 
wstała w Anglji na początku 19 
wieku, nadała kierunek natural- 



Lak 



364 



Lam 



ności co do wyrażeń i wyboru 
tematów (od poetów Words- 
worth'a, Coleridge'a i Southey'a, 
którzy się osiedlili nad jeziora- 
mi hrabstw Westmoreland i 
Cumberland). 

Lakmus n. niebieski barwnik 
roślinny; lakmusowy papier, pa- 
pierek, nasycony lakmusem, do 
rozpoznawania kwasów, w któ- 
których przybiera barwę czer- 
woną, i do zasad, w których od- 
zyskuje barwę niebieską, uży- 
wany w doświadczeniach che- 
micznych. 

Lakolity *g. skały wybuchowe, 
wtłoczone między warstwy osa- 
dowe. 

Lakoniczny g. krótki węzło- 
waty, zwięzły a dosadny; lako- 
niczność ob. Lakonizm. 

Lakonizm g. sposób* zwięzłego 
a jędrnego wypowiadania myśli. 

Lakrymatorjum śrl. mała ur- 
na do łez, łzawnica. 

Laksacja śrl. biegunka, roz- 
wolnienie, djarja. 

Laksans l. lekarstwo, wywo- 
łujące rozwolnienie. 

Laktacja ni. karmienie pier- 
sią. 

Lakteina ni. wyciąg, zawiera- 
jący pożywne pierwiastki mleka. 

Laktobacylina ni. preparat 
Miecznikowa, współczesnego u- 
czonego; dodany do mleka po- 
woduje zsiadanie się (ob. Lacto- 
baciilus) i ma czynić je sku- 
tecznym przeciw zgrzybiałości 
przedwczesnej. 

Laktobutyrometr, Laktoskop 
ni. przyrząd do oznaczania tłu- 
stości mleka. 

Laktometr, Laktodensymetr 
ni. przyrząd do mierzenia gęsto- 
ści mleka, probierz. 

Laktoproteina ni. proteina za- 
warta w mleku. 



Laktoza ni. odmiana cukru, 
zawarta w mleku, cukier mlecz- 
ny. 

Laktuka l. gatunek sałaty. 

Laktyna ni. gatunek mąki do 
żywienia młodego inwentarza. 

La lamę use le fourreau /. (la 
lam ilz 16 furo) dosl. klinga zu- 
żywa pochwę; przen. wytężona 
praca umysłu, nerwów, zużywa 
człowieka, skraca jego życie. 

Lama tybet, kapłan Buddy w 
Tybecie lub Mongolji. 

Lama peruw. [/?,.] zwierzę ra- 
cicowe o długiej szyi i pięknej 
wełnie; tkanina wełniana z tego 
zwierzęcia. 

Lamaizm, Lamizm ni. sekta 
buddyjska w Tybecie, której ar- 
cykapłanem jest Dalajlama. 

La maladie sans maladie /. 
(la maladi sa" maladi) choroba 
bez choroby, hipochondrja. 

Lamarkizm, teorja ewolucyjna 
wielkiego francuskiego przyrod- 
nika Jana Lamarcka (1744- 
1829), który w wielu poglądach 
był poprzednikiem Darwina; 
według Lamarcka zwierzęce i 
roślinne organizmy przystoso- 
wują się do otoczenia, do no- 
wych warunków bytu i zmienia- 
ją w ten sposób swoją struktu- 
rę-, a zmiany te przechodzą na 
dalsze pokolenia (ob. neolamar- 
kizm, neodarwinizm, weissma- 
nizm). 

Lambdacyzm g. błędne wyma- 
wianie l zamiast r (np. lobak 
zam. robak). 

Lambinować /. ślęczeć nad 
czem, zanadto się mozolić, wda- 
wać się w drobnostki i niepo- 
trzebne szczególiki. 

Lambrekin /. krótkie udrapo- 
wanie firanki u drzwi i okien, 
zwykle z ciężkiego materjału; 



Lam 



365 



Lan 



w heraldyce : ozdoby około heł- 
mu, labry. 

Lamela Ł cienka płytka. 

Lament l. płacz, narzekanie. 

Lamentabile ł. w muz. żałoś- 
nie. 

Lamentacja ł. skarga, użala- 
nie się; pieśni Jeremjaszowe, 
śpiewane w kościele katolickim 
w ostatnie trzy dni W. tyogdnia. 

Lamentować L żalić się, bia- 
dać, skarżyć się, narzekać. 

La mer a boire /. (la mer^ a 
buar) dosł. morze do wypicia: 
zadanie arcytruane, zawiłe. 

Lamety /. cięte prążki z cien- 
kiej blachy cynkowej, używanej 
do ozdoby choinek na Boże Na- 
rodzenie. 

Laminować /. walcować bla- 
chę, aby była cienką; walcować 
żelazo na sztaby. 

Lamizm ob. Lamaizm. 

Lamować (ob. Lama) obszy- 
wać czym brzegi materjału, 
bramować. 

Lampa g. [£.] bezpieczeństwa, 
1. Davy'ego, lampa górnicza, tak 
urządzona, że od niej nie zapalą 
się gazy w kopalni; 1. Arganda, 
lampa z okrągłym knotem, we- 
wnątrz pustym, w której powie- 
trze, wprowadzane przez rurkę, 
wzmacnia siłę płomienia. 

Lampadacja śrł. palenie pode- 
szew lampami przy torturach. 

Lampadarius l. podstawa do 
lampy podobna do kandelabru. 

Lampart ł. wielki kot afry- 
kański centkowany, przen. ło- 
buz, birbant, hulaka, rozpustnik. 

Lampas /. pas odmiennego ko- 
loru u czapki, spodni a. kołnie- 
rza, u ściany; szlak. 

Lamperja /. wyłożenie dolnej 
części ściany deskami, betonem, 
marmurem a. pomalowanie jej 
ciemniejszą farbą aniżeli ściana. 



Lampjon /. lampka a. latar- 
nia papierowa do iluminacji. 

Lampreda, Lampreta l. ryba 
minóg. 

Lamprofonja *g. czystość gło- 
su, głos wyraźny, dalekonośny. 

Lamprometr *g. przyrząd do 
mierzenia jasności, natężenia 
światła. 

Lamus n. przy większych dwo- 
rach domek murowany, zabez- 
pieczony od ognia, służący do 
przechowywania cenniejszych 
przedmiotów, magazyn, skar- 
biec; iron. skład starych rupieci, 
rupieciarnia. 

Lana caprina ł. „kozia weł- 
na"; ob. De lana caprina. 

Lanca ł. [n.] drążek ze sta- 
lowym szpicem, ułańska pika z 
chorągiewką. 

m Lancet /. nożyk składany obo- 
sieczny do operacji chirurgicz- 
nych. 

L'ancetre c'est moi /. (la^sebr 
se mua) dosl. przodek to ja! — ja 
sam stworzyłem sobie imię, sta- 
nowisko, nie odziedzyczyłem te- 
go po przodkach. 

Lancier /. ob. Lansjer. 

Lancknecht n. dawny żołnierz 
zaciężny w Niemczech, uzbrojo- 
ny halabardą, spisą lub mie- 
czem; gra hazard owna w karty, 
djabełek. 

Land n. kraj. 

Landamman n. prezydent kan- 
tonu w Szwajcarji. 

Landara n. duży ciężki po- 
wóz podróżny, stara kareta. 

Landau /. (lando) rodzaj po- 
wozu o jednakowo szerokich sie- 
dzeniach przednich i tylnych, z 
budą, rozkładającą się naprzód i 
w tył. 

Landgraf n. dawny tytuł nie- 
których książąt udzielnych w 
Niemczech. 



Lan 



366 



Lao 



Land-Jobber a. (lend-dżobber) 
przemysłowiec, spekulujący po- 
siadłościami ziemskiemi szczeg. 
w Ameryce Półn. 

Land-League a. (lend lig) 
stronnictwo utworzone przez Mi- 
chała Dawitta w r. 1879 i zorga- 
nizowane przez Parnella, doma- 
gające się uwłaszczenia chłopów 
irlandzkich. 

Landler n. powolny walc ty- 
rolski. 

Landlord a. właściciel dóbr 
ziemskich, dziedzic, pan; właści- 
ciel domu. 

Landmistrz n. wielki mistrz 
krzyżacki. 

Lando ob. Landau. 
Landrat n. naczelnik powiatu 
w Prusiech; rada okręgowa w 
Bawarji. 

Landrecht n. ustawa praw cy- 
wilnych, wprowadzona dnia Igo 
czerwca 1794 r. do ziem odpad- 
łych pod panowanie pruskie po 
rozbiorze Polski. 

Landsknecht ob. Lancknecht. 
Landsman n. ziomek; krajo- 
wiec. 

Landsting, Landting duńs. 
zgromadzenie narodowe, izba 
poselska w państwach skandy- 
nawskich. 

Landszaft n. krajobraz, pej- 
zaż. 

Landszafta n. towarzystwo 
kredytowe ziemskie w Prusiech. 
Landszep n. ławnik, sędzia 
gminny. 

Landszturm n. pospolite ru- 
szenie w Niemczech, wojsko za- 
pasowe, nielinjowe. 

Landwera n. wojsko, złożone z 
ludzi, którzy prawem wyzna- 
czony czas w wojsku linjowym 
przesłużyli; rezerwa, obrona 
krajowa w Niemczech. 

Landy /. błotniste i piaszczy- 



' ste wydmy nadmorskie we Fran- 
cji nad zatoką Gaskońską. 

Langieta /. frezka, falbanka, 
garnirowanie u czepków i koł- 
nierzyków damskich. 

Langue d'oc /. (la H g dok) na- 
rzecze południowo - francuskie 
czyli prowansalskie. 

Langue d'oil /. (la n g doj) na- 
rzecze północno-francuskie, któ- 
re stało się dominującym we 
Francji. 

Langue-verte /. (ia n g-wert) 
pewien rodzaj sztucznego języ- 
ka; żargon, szwargot. 

Lan gust a śrł. skorupiak jadal- 
ny, pospolity w morzu śród- 
ziemnym. 

Lanista ł. szermierz, nauczy- 
ciel gladjatorów. 

Lankastra szkoła, szkoła po- 
czątkowa wzajemnego uczenia 
(dzieci młodszych przez starsze) 
(Józef Lancaster r. 1805 w 
Londynie wprowadził nauczanie 
wzajemne metodą Bella). 

Lankastrówka, fuzja myśliw- 
ska, odtylcowa (od nazwiska 
wynalazcy Anglika Lancaster 
około 1850 r.). 

Lanolina ni. tłuszcz z wełny 
owczej; delikatna, dezynfekują- 
ca maść z tego tłuszczu. 

Lansada w. łukowaty skok ko- 
nia; 1-y, podrygi, podskoki. 

Lansjer /. ułan; taniec fran- 
cuski z 5 figurami, w rodzaju 
kontredansa; muzyka do niego. 
Lansować /. puszczać, rzucać, 
wprowadzić w świat, w modę. 
Lanszaft ob. Landszaft. 
Laokonowy trudny do roze- 
rwania, rozwikłania. 

Laokoon, kapłan trojański, 
którego z synami zdusiły dwa 
węże, zesłane przez gniewną 
Minerwę; L-a grupa, słynna 
rzeźba, znaleziona 1506 r. bliz- 



Lao 



367 



Lar 



ko Rzymu, przedstawiająca ową 
śmiertelną L-a walkę z wężami; 
L-a sploty, stosunki a. uczucia 
coraz przykrzejsze, z których 
nie można się wyplątać. 

Laokracja g. panowanie ludu. 

Lao-tse, twórca religji Tao w 
Chinach (r. 600 przed Chr.). 

Lapalja n. drobnostki, baga- 
tele. 

Laparatomja *g. cięcie cesar- 
skie, otwarcie chirurgicz. jamy 
brzusznej (przy porodzie). 

Lapidarny Ł na kamieniu rzeź- 
biony a. wyryty; 1. styl, krótki, 
zwięzły sposób pisania a. mó- 
wienia; 1-e pismo, rodzaj druku, 
używany w tytułach, w którym 
litery o białych brzegach naśla- 
dują wypukłość. 

Lapides clamabunt l. kamie- 
nie wołać będą! (będą się skar- 
żyły). 

Lapilli ł. porowate kamyki, 
pochodzące z wyrzuconych przy 
wybuchu wulkanu kropel lawy, 
zakrzepłych w powietrzu. 

Lapis l. dosl. kamień; 1. a. 1. 
infernalis, kamień piekielny, a- 
zotan srebra; 1. lazuli, kamień 
lazurowy, z którego przygotowu- 
je się farba niebieska, lazulit; 
lapisowy kolor, kolor jasno-liljo- 
wy; 1. offensionis et petra scan- 
dali, kamień obrazy i zgorsze- 
nia; lapisować, przypalać lapi- 
sem (azotanem srebra). 

Lapis philosophorum l. ka- 
mień filozoficzny, mądrości (ob. 
filozoficzny). 

Lapitowie, pierwotni, napół- 
bajeczni mieszkańcy Tesalji 
(północnej Grecji); walki ich z 
centaurami są przedmiotem nie- 
których starożytnych rzeźb gre- 
ckich. 

L'appetit vient en mangeant 
/. (lapeti tuję ta n manża*) je- 



dząc, nabiera się 'apetytu; nie 
wierz gębie, aż położysz na zę- 
bie; przen. kto już ma dużo, 
chce mieć więcej. 

La propriete c'est le vol /. 
(la proprjete se 16 ivol) włas- 
ność jest kradzieżą — zasada 
komunizmu, wypowiedziana 
przez Proudhomme'a. 

Laps ob. Lapsus. 

Lapsus l. omyłka, błąd; ter- 
min, po za który coś przepada; 
1. calami, błąd pióra; 1. linguae, 
błąd popełniony w mowie; 1. 
memoriae, błąd pamięci; lapsu 
temporis, z czasem. 

Lar al je Ł święta rzymskie na 
cześć larów. 

Larendogra /. (La reine de 
Hongrie), rodzaj wody koloń- 
skiej, wódka rozmarynowa. 

Larga manu l. szczodrą ręką, 
hojnie. 

Larghetto w. w muz. trochę 
zwolna, dość wolno. 

Larghezza w. (largeca) nad- 
miar, zbyt wielki kredyt udzie- 
lony komuś. 

Largo w. zwolna: 1. assai, 
bardzo wolno, uroczyście. 

Lari fari n. niedorzeczność, 
brednie, głupstwa, tere-fere. 

Larmojant /. płaksa, mazgaj. 

Larum /. alarm, popłoch, 
wrzawa, trwoga, sygnał zwołu- 
jący pod broń; hałas, krzyk. 

Larwa .1, poczwarka owadu; 
straszna maska; poczwara, stra- 
szydło, widmo. 

Lary t. u Rzymian dusze 
zmarłych przodków; bóstwa, o- 
piekujące się rodziną, domem; 
1. i penaty, przen. ognisko do- 
mowe. 

Laryngitis r.ł. zapalenie krta- 
ni. 

Laryngolog ni. lekarz specja- 
lista chorób krtani. 



Lar 



368 



Lat 



Laryngologia *g. część medy- 
cyny, zajmująca się chorobami 
krtani i dróg oddechowych. 

Laryngoskop *g. zwierciadeł- 
ko, t. j. wziernik do badania 
krtani. . 

Laryngotomja *g. operacyjne 
przecięcie krtani dla doprowa- 
dzenia powietrza do płuc. 

Larynx g. krtań. 

La sauce fait manger le pois- 
son /. (la sos fe ma n źe 16 pua- 
są) dosł. dla sosu zjada się ry- 
bę (choćby lichą) : przyjmujemy 
i przykrość dla okoliczności po- 
żądanych. 

Lasciate ogni speranza voi 
ch'entrate iv. (laszate ońji spe- 
ranca voi kentrate) porzućcie 
wszelką nadzieję, którzy tu 
wchodzicie (napis nad piekłem 
w „Boskiej komedji" Dantego). 

Laserować n. powlekać malo- 
widło farbą przezroczystą. 

Laserunek n. powlekanie roz- 
rzedzoną farbą podmalowanego 
gruntu (na płótnie, drzewie itp.) 
tak, iżby spodnia farba przeglą- 
dała. 

Lasować n. wapno, gasić wap- 
no, mieszać wapno palone z wo- 
dą. 

Lasso /., Lazo h. długi sznur 
lub rzemień z pętlicą na końcu, 
do chwytania koni dzikich i in- 
nych zwierząt; arkan. 

Lastadie [>.], Lastagie, fracht 
okrętowy. 

Lastige Auslander n. dosł. u- 
ciążliwi cudzoziemcy; cudzo- 
ziemcy, których policja pruska 
wydala z kraju, najczęściej dla 
tego, że są Polakami. 

Last not least a. (last not list) 
ostatni, ale nie najgorszy. 

Lasza n. łubek, sztabka żela- 
zna łącząca szyny kolei żelaz- 
nej. 



Lat skr. Latituda (ob.). 

Latanja i. roślina krasłonica, 
gatunek palmy. 

Latarnia ł. czarnoksięzka a. 
magiczna, przyrząd do rzucania 
obrazu oświetlonego na ekran, 
powiększonego za pomocą szkieł. 

Latencja l. utajenie. 

Latens l. ukryty, utajony. 

Lateralny Ł boczny, pobocz- 
ny, postronny. 

Laterować l. zliczać cyfry je- 
dnej stronnicy i sumę ich prze- 
nosić na następną. 

Latet anguis in herba l. kryje 
się wąż w zielu; grozi niebez- 
pieczeństwo. 

Latifundia ł. wielkie dobra 
ziemskie. 

Latiklawa l. toga rzymska z 
szerokim szlakiem purpurowym. 

Latituda l. szerokość gieogra- 
ficzna; skr. lat. 

Latitudynar jusze ł. stronnic- 
two wolnomyślne w Kościele e- 
piskopalnym angielskim w dru- 
giej połowie XVII wieku, swo- 
bodniej tłómaczące dogmaty ko- 
ścielne sporne. 

Latom ja g. łomy kamienia; 
więzienie w łomach kamiennych; 
wolnomularstwo. 

Latra n. wóz do gnoju, gno- 
jownie a. 

Latrja g. ubóstwianie, cześć 
boska. 

Latryna l. dół na ekskremen- 
ty, wychodek. 

Latus l. w księgach rachun- 
kowych suma do przeniesienia 
z jednej stronnicy na drugą; la- 
tusować ob. Laterować. 

Latus per se ł. suma z jednej 
stronicy. 

Latynista śrl. znawca języka 
łacińskiego i literatury rzym- 
skiej. 

Latynizm ni. zwrot mowy, 



Lat 



369 



Law 



właściwy językowi łacińskiemu; 
wyznanie rzymsko - katolickie. 

Latynizować śrł. złaciniać, na- 
dawać zwrot a. charakter łaciń- 
ski. 

Lauba n. altana. 

Laubzega n. wazka piłka cien- 
ka, do wypiłowywania delikat- 
nych deseni na deseczkach z 
drzewa. 

Lauda ob. Laudum. 

Laudanum ni. makowiec o- 
pjum. 

Laudator temporis acti l. 
chwalca przeszłości. 

Laudemium śrł. opłata, pobie- 
rana przy przechodzeniu na ko- 
go innego dóbr emfiteutycz- 
nych a. sprzedaży ich. 

Laudes l. pieśni i modlitwy 
pochwalne. 

Laudetur Jesus Christus l. 
niech będzie pochwalony Jezus 
Chrystus. 

Laudum Ł, (1. mn.; Lauda), 
postanowienie, uchwała, proto- 
kół; w daw. Polsce instrukcja 
pisana dla posłów na sejm, da- 
jąca im dyrektywę. 

Laufer n. szybkobieg; figura 
w szachach; wazka ozdobna ser- 
weta kładziona przez środek 
stołu; laufry, strzelcy w pułkach 
lancknechtów; słudzy, należący 
do jakiego orszaku, obowiązani 
biec przed nim; laufrować, włó- 
czyć się, biegać po mieście. 

Laufpas n. dać, wypędzić ze 
służby. 

Laur l. wawrzyn; laury, try- 
umfy, powodzenie; laurowa wo- 
da, laurowe krople, woda dysty- 
lowana z liści laurowiśni, a. z 
gorzkich migdałów, używana w 
podrażnieniach nerwowych. 

Laureat ł. uwieńczony wień- 
cem laurowym; nagrodzony za 



pracę naukową, za utwór litera- 
cki lub za dzieło sztuki. 

Laurentyjska formacja, zło- 
żona z gnejsu pierwotnego, 
wcześniejsza niż miocen, a póź- 
niejsza niż kredowa (od skał, 
zajmujących duży obszar nad 
rzeką św. Wawrzyńca i Jeziora 
Wyższego w Ameryce Półn.). 

Laurocerasus nł., Laurowiśnia, 
LaurośKwa, roślina z rodziny 
różowatych, hodowana w połudn. 
Europie; z jej liści, zawierają- 
cych kwas pruski, wyrabiają 
wodę laurową. 

Laus in proprio ore sordescit 
ł. własna pochwała śmierdzi. 

Laus Tibi, Domine l. Chwała 
Ci Panie. 

Lavatory a. umywalnia; pokój 
do mycia (zwykle połączony z 
wychodkiem), toaleta, ustęp. 

La verite sort de la bouche 
des enfants /. (la werite sor do 
la busz de za n fa n ) prawda wy- 
chodzi z ust dzieci; dzieci, przez 
naiwność, wyznają to, co ukry- 
wają starsi. 

Lawa iv. masa stopiona, wyle- 
wająca się z kraterów wulkanu 
przy wybuchach; sztuczny ka- 
mień czarny, z którego wyrabia- 
ją tańszą biżuterję. 

Lawabo, Lawatorjum śrł. u- 
mywalnia, miednica z upustem 
wody do mycia rąk w zakrystji 
przed mszą. 

Lawacja ł. obmywanie, kąpiel. 

Lawatera nauka ob. Fizjogno- 
mika (Szwajcar Lavater, jej 
twórca 1741-1801). 

Lawaterzysta fizjognomista, 
zwolennik nauki Lawatera. 

Lawatorjum ob. Lawabo. 

Laweta /. [n.] podstawa pod 
armatę z przyrządem do kiero- 
wania. 

Lawina n, śnieg ziarnisty, 



Law 



370 



Led 



który na zboczach gór obrywa 
się własnym ciężarem i spada 
wielkiemi masami, rosnącemi 
podczas jego staczania się z gór, 
druzgocąc wszystko po drodze. 

Lawirować hol. [n.] przy 
przeciwnym wietrze żeglować 
bokiem w zygzak dla niestrace- 
nia kierunku; przen. tak postę- 
pować w sprzecznych okoliczno- 
ściach, aby się nie narazić żad- 
nej stronie. 

Lawn-tennis a. (lan-) gra o- 
grodowa w piłki, które się pod- 
bija t. zw. rakietami (ob.). 

Lawoar /. umywalnia. 

Lawować ł. po rysunku roz- 
prowadzać pędzlem tusz a. far- 
bę rozcieńczoną w wodzie. 

Lawyer a. (lojer) prawnik, 
adwokat, biegły w prawie. 

Laxans, w 1. mn. Laxantia l. 
środki przeczyszczające. 

Lazaret w. szpital wojskowy. 

Lazaron w. żebrak próżniaczy 
we Włoszech, włóczęga uliczny, 
szczeg. neapolitański. 

Lazaryści, zakon założony 
przez św. Wincentego a Paulo 
r. 1624, poświęcający się nau- 
czaniu ludowemu, pomocy du- 
chownej i pielęgnowaniu cho- 
rych; misjonarze. 

Lazerować ob. Laserować. 

Lazulit ni. minerał barwy nie- 
bieskiej lub zielonawej, spat 
błękitny. 

Lazur śrł. błękit; lazurowy, 
błękitny, modry; lazurować, ma- 
lować na błękitno; lazurek, bar- 
wnik, używany do prania bieli- 
zny, błękit berliński, farbka. 

Lazuryt ni. lazurowy kamień, 
minerał, z którego otrzymuje 
się farbę błękitną. 

Lazzi w. (lacci) dowcipy, żar- 
ty, drwinki. 

Lażować [?r.J folgować, pobła- 



żać; w grze w karty nie bić, im- 
pasować. 

Lb. skr. libra i. funt, np. 10 Ib. 
= 10 funtów. 

L. c. skr. loco citato l. w tym 
samym dziele, piśmie; skr. loro 
conto w. ob. 

L. d'or skr. Luidor (ob.). 

Leader a. (lider) przywódca 
partji; przewodnik; przodujący; 
wódz, prowodyr, naczelnik. 

Leander i Hero, para kochan- 
ków, opiewana przez poetów: L. 
co noc przepływał Helespont, 
aby ujrzeć Hero, aż utonął; wte- 
dy i Hero rzuciła się W morze. 

Lear a. (lir) mityczny król 
Wielkiej Brytanji (bohater tra- 
gedji Szekspira p. t. Król Lear), 
zrzekł się państwa na rzecz có- 
rek i popadł w nędzę; przen. oj- 
ciec, który podzielił mienie po- 
między dzieci i stał się nędza- 
rzem. 

Leave of absence a. (liw of 
ab sens) urlop. 

Le beau c'est le laid /. (16 bo 
se 16 le) piękno jest to brzydota 
(dewiza werystów). 

Leben und leben lassen n. żyć 
i dać innym żyć. 

Leberwurst n. kiełbasa z wą- 
troby. 

Le bon marche coute cher /. 
(16 bą marsze kut szer) co ta- 
nie, to drogie. 

Leccage /. (lekaż) wynagro-' 
dzenie odsetkowe za wycieknię- 
cie towarów płynnych (np. ole- 
jów) w drodze lub na składzie! 

Lech bret. ob. Menhir. 

Leda, kochanka Zeusa, który 
przybywał do niej w postaci ła- 
będzia; dzieci jej: Dioskury i 
Helena, której pochwycenie spo- 
wodowało wojnę trojańską. 

£,e dernier cri /. (16 dernję 



Led 



371 



Leg 



kri), le dernier mot (~mo) o- 
statnia, najświeższa moda. 

Lederwerki n. pasy rzemien- 
ne, noszone przez żołnierzy 
przez ramię, utrzymujące torni- 
ster i ładownicę. 

Ledger a. (ledżer) w buchał - 
terji: księga główna. 

Ledi, Ledy ob. Lady. 

Lefelbor n. świder łyżkowaty. 

Lefoszówka, strzelba myśliw- 
ska odtylcowa (od nazwiska Fr. 
Lefaucheux). 

Leg. w muz. skr. ob. Legato. 

Lega w. arkusz złożon