(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Sprawozdania Komisyi językowéj Akademii umiejętności"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legał copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial partics, including placing technical rcstrictions on automatcd querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designcd Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
person al, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated ąuerying Do not send automatcd queries of any sort to Google's system: If you are conducting rcsearch on machinę 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laigc amount of text is hclpful, pleasc contact us. We cncourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributłonTht Goog^s "watermark" you see on each file is essential for in forming peopleabout this project andhelping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legał WhatCYcr your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legał. Do not assumc that just 
becausc we believc a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offcr guidancc on whcthcr any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discoYcr the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the fuli icxi of this book on the web 

at |http : //books . google . com/| 



Google 



Jest to cyfrowa wersja książki, która przez pokolenia przechowywana była na bibliotecznydi pólkach, zanim została troskliwie zeska^ 

nowana przez Google w ramach projektu światowej bibhoteki sieciowej. 

Prawa autorskie do niej zdążyły już wygasnąć i książka stalą się częścią powszechnego dziedzictwa. Książka należąca do powszechnego 

dziedzictwa to książka nigdy nie objęta prawami autorskimi lub do której prawa te wygasły. Zaliczenie książki do powszechnego 

dziedzictwa zależy od kraju. Książki należące do powszechnego dziedzictwa to nasze wrota do przeszłości. Stanowią nieoceniony 

dorobek historyczny i kulturowy oraz źródło cennej wiedzy. 

Uwagi, notatki i inne zapisy na marginesach, obecne w oryginalnym wolumenie, znajdują się również w tym pliku - przypominając 

długą podróż tej książki od wydawcy do bibhoteki, a wreszcie do Ciebie. 

Zasady uźytkowEinia 

Google szczyci się współpracą z bibliotekami w ramach projektu digitalizacji materiałów będących powszechnym dziedzictwem oraz ich 
upubliczniania. Książki będące takim dziedzictwem stanowią własność publiczną, a my po prostu staramy się je zachować dla przyszłych 
pokoleń. Niemniej jednak, prEice takie są kosztowne. W związku z tym, aby nadal móc dostEu^czać te materiały, podjęliśmy środki, 
takie jak np. ograniczenia techniczne zapobiegające automatyzacji zapytań po to, aby zapobiegać nadużyciom ze strony podmiotów 
komercyjnych. 
Prosimy również o; 

• Wykorzystywanie tych phków jedynie w celach niekomercyjnych 

Google Book Search to usługa przeznaczona dla osób prywatnych, prosimy o korzystanie z tych plików jedynie w nickomcrcyjnycti 
celach prywatnych. 

• Nieautomatyzowanie zapytań 

Prosimy o niewysylanie zautomatyzowanych zapytań jakiegokolwiek rodzaju do systemu Google. W przypadku prowadzenia 
badań nad tlumaczeniEimi maszynowymi, optycznym rozpoznawaniem znaków łub innymi dziedzinami, w których przydatny jest 
dostęp do dużych ilości telfstu, prosimy o kontakt z nami. Zachęcamy do korzystania z materiałów będących powszechnym 
dziedzictwem do takich celów. Możemy być w tym pomocni. 

• Zachowywanie przypisań 

Znak wodny"Googłe w łsażdym pliku jest niezbędny do informowania o tym projekcie i ułatwiania znajdowania dodatkowyeti 
materiałów za pośrednictwem Google Book Search. Prosimy go nie usuwać. 



Hganie prawa 

W ItEiżdym przypadku użytkownik ponosi odpowiedzialność za zgodność swoich działań z prawem. Nie wolno przyjmować, że 
skoro dana łisiążka została uznana za część powszecłmego dziedzictwa w Stanach Zjednoczonych, to dzieło to jest w ten sam 
sposób tralrtowane w innych krajach. Ochrona praw autorskich do danej książki zależy od przepisów poszczególnych lirajów, a 
my nie możemy ręczyć, czy dany sposób użytkowania którejkolwiek książki jest dozwolony. Prosimy nie przyjmować, że dostępność 
jakiejkolwiek książki w Google Book Search oznacza, że można jej użj'wać w dowolny sposób, w każdym miejscu świata. Kary za 
naruszenie praw autorskich mogą być bardzo dotkliwe. 

Informacje o usłudze Google Book Search 

Misją Google jest uporządkowanie światowych zasobów informacji, aby stały się powszechnie dostępne i użyteczne. Google Book 
Search ułatwia czytelnikom znajdowanie książek z całego świata, a autorom i wydawcom dotarcie do nowych czytelników. Cały tekst 
tej książki można przeszukiwać w Internecie pod adresem [http : //books . google . comT] 




r 




SPRAWOZDANIA 




KOMISYI JĘZYKOWEJ 



AKADEHII OHIEJĘTNOSGI. 



\ 



TOM V. 



(z trzema tablicami). 





W KRAKOWIE. 

NAKŁADEM AKADEMII UMIIUETNOŚCI. 

BKŁAD główny w księgarni spółki wydawniczej I>0ŁSKI£J. 

1894. 




•IM » >..J..»v.g ^'m. 



'* • 






•7:7 



'o 



SPRAWOZDANIA 



KOMISYI JĘZYKO^A^EJ 



AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI. 



-#- 



TOM V. 



(Z trzema tablicami). 




w KRAKOWIE. 

NAKŁADEM AKADEMri UMIKJETNOŚCr. 

8KŁAD GŁÓWNY W KiJlĘGARMI SPÓŁKI WYnAWNr(;ZF:j POLSKIEJ. 

1894. 



V 



• •• ••• 

•: • • 






• ••.•• • 

• ••-••• • 

• • • * • • 

• • • •• 



• .•• 



•_•••• • • 



• • • • • I • • • • • •• « 

.••%: •• ••• • ••' • • 




r 



PR€SERVA710N 
COf>Y AOOED 
ORtOINAL TO 8E 
RETAINEO 



APR2 2t994 



W 



w dz 



OH^MCttt. 



w Krakowie, 1894- — Drukarnia Uniwersyfitii JagieIlońskicK'o pod 2ar2;itlem A. M. KostcrkIewicxa. 



§.1 

W 

'*JD na - 

»«' UBU 

T( 

aieorga 

( 



i 

\ 



■ ■■ J * 

.' * ■»• 



1 > - •:*- • . • • •• 






DEKLINAOYJA 1 KONJUGACYJA 

W dziele M. Reja: Apocalypsis. 

Napisał 
Mieczysław Łukowicz. 

I. Deklinacyja. 

I. Odmiana imion. 
A. Bzeczowniki. 

§. L Przypadek pierwszy liczby pojedynczej. 

W przyp. I. liczby poj. rzeczowniki rodzaju męskiego z tema 
Łem na -a i -u kończą się zawsze na spółgłoskę twardą, bez żadnej 
końcówki: n. p. lew 85 v, zn&k 85r, człek 2&v, przybytek 177r; bez 
„e" wsnwnego: fr&snnk 70v, ratunek 139v, plastr 132v; poganin 86v; 
syn 99r, stan ]9v. 

Temata na -a, i, -n kończą się na spółgłoskę miękką: mocarz 
85y, złodziej 90v; z wsuwnem e: ociec lv (zawsze w tej formie' bez 
nieorganicznego j) szwiec 67r, kupiec 44v, oblubieniec 100v; bez 
znaku zmiękczenia: paw 171r; ogień 85r, dzień 62r; płomień 12ry 
kAmień 67r. 

Obce imiona własne osobowe i obce nazwiska zatrzymują w Apo- 
kalipsie po części formę obcą niezmienioną: n. p. Bonifacius 116v, 
Fr&nciscos D&ndalus 114r, Neptunns \\\Xy Julius 106 v, Golus 111 r, 
Noe.l35r, Eufrates 81r, Mars lllr, Dawid 126r, D&niel 135r; 
AbrA&m 66v, S&lomon 89r; niektóre łacińskie odrzucają końcówkę -us : 

SprawoKd. Komin. Jcnyk. T. V. 1 



i 



• • 



• ••-'• • •••-•• • 

• ••• • • •••••• 

••• 

• • • •• .*: •••••; t I .*. : 



n. p. Jeroiiim 122r, Tertulian 122r, Dominik 87v ; z wsuwnem e: 
Franciszek 87v. Greckie, kończące się na -on i hebrajskie, które do 
greckiego języka przeszły (por. Kalina, Hist. jęz. pol. str. 29), odrzu- 
cają -n i kończą się na -o. Pluto lllr, Sylo 6 lv, F&t&o 129r, obok 
niezmienionej formy: Fśrion 67v; greckie zań imiona, kończące się na 
-08, przybierają łacińską końcówkę -us: Cłirystus 97v, Krezus 34v. 
Obce imiona na -as przybierają brzmienie polskie z końcówką -asz : 
Ezś^iasz 85 V, Jonasz 9 lv, Eliasz 87v. 

Rzeczowniki rodzaju nijakiego pierwotnie z tematem na -a mają 
końcówkę -o n. p. Bóstwo 7r. 

Temata na -ja nijakie przybierają końcówkę -e: n. p. morze 85r, 
zginienie 147r, oczekiwanie 127r. Do tematów na -ja rodź. nij. prze- 
chodzi w Apokalipsie męski temat na -n : kamień: Kśmienie by mówić 
umidło, powinneby było wysławiać AA2r. Kalina , Hist. jęz. pol. 
str. 115 wylicza tu także męski temat na -n płomień, jakoby przeszedł 
do tematów na -ja rodź. nij. : płomienie 14r. Nie jest to jednakowoż 
przypadek I. lecz IV., i nic nas nie zmusza do przyjęcia, że to liczba 
pojedyncza. Jest to raczej przyp. IV. 1. mn. rodź. męsk. : „Dk\ey po- 
wiada Jan święty, iż oczy u niego widział i&ko płomienie ogniste*' 14r. 

Temata na -n i -t nijakie mają końcówkę -ę: n. p. znAmię 98v, 
brzemię 32v; dziecię I35r, zwirzę 48v, żwirze AA6v (ze znakiem 
zmiękczenia na z), książę 8r (zawsze rodź, nij.). 

Temata na -s mają końcówkę -o: niebo 85r, ciało 2r. 

Temat obcy: kśpitulum ll5v zatrzymuje nienaruszoną końcówkę 
łacińską. 

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego z tematem na -a i -ja mają koń- 
cówkę -a; temata na -ja oprócz końcówki -a końcówkę -i, n. p. zapłatsl 
98r, pociecho 98r; ziemiś 85r, szarAńcza 86v, tęczń 47r, oblubienico 
99r, pochodnia 85r, bdnii 132v, bogini lllr. 

Tęż sarnę końcówkę mają imiona osobowe męskie, zatrzymując 
rodzaj męski: n. p. Ew&nyelistA AA3r, Pśtridrcha 66v, kdznodzieia 
89r, zwodcd 2r, wywroccA 84v, zńbawcA 29v, zdraycń 184r. 

Zbiorowy rzeczownik bracia stracił znaczenie liczby pojedynczej 
i rodzaju żeńskiego i używa się w Apokalipsie w rodzaju męskim ze 
znaczeniem liczby mnogiej: święci brdcia ndszy Trv, służący i brścia 
icłi, ktborzy m4ią być pobici 60r, 

Temata na -i kończą się na spółgłoskę miękką : n. p. część 75r, 
straż 147r. 

Obce imiona osobowe zatrzymują obce brzmienie: Ceres lllr, 
Juno lllr. 

§. 2. Przypadek drugi liczby pojedynczej. 

J. Rzeczowniki rodzaju ntęskiego. 

Rzeczowniki rodź. męsk. mają w II. przyp. 1. poj. dwa zakoń- 
czenia: -a, -u. 



(19 



Końcówkę -a przybierają: 

1, wszystkie rzeczowniki oznaczające osoby : 

a. imiona osobowe: temata na a: Anyołń Przedm. (24 razy), 
Apostołś 88v (6 razy), Bogd AA4r (77) razy, czkrtk Ir (iO razy) 
człowiek- lv (25 razy), duchń AA3v (53 razy), kńpłand 72r, mał- 
żonki 177r, naiemnikń 45v, nędznikś 2r (3 razy), okrutnikń 23v, 
PŚLnśi AA5r (214 razy), posłi 57r, 159r, potentati 172r, Prorokd 95r 
^11 razy), sprzeciwnikA 173r (3 razy), świidka 8r (2 razy), szńt&nś 
169v, zdun^ 33v, zwodnikA 165v. 

Temata na -ja: Ces&rzń B64r (5 razy), dobrodzieiń 20r, 28r, 
do^ląddczń 14r, króla 63r (10 razy), mesyaszń 12v, oblubieńń Przedm. 
(8 razy), odkupicieli 28r (2 razy), oyck AA8v (34 razy), papieżń 
113r (3 razy), pAsterzA 91r (8 razy) pAsterza 17v, przyacield I52v 
(2 razy), szldchćici Ff5v. ZbiwicieU 10v (3 razy). 

Temat na -u: syn podług analogii tematów na a-: synd 4y 
(19 razy). 

b. imiona osobowe własne swojskie i obce. Do imion osobpwych 
własnycłi obcych przyczepia się końcówka albo do niezmieuionej formy 
przyp. I-go, albo po odrzncenin obcej końcówki tegoż przypadku 
wprost do temata. 

Temata na -a: AbrńAmd Przedm. Acbńb& 63r, Bonifóciusń Ee4r, 
Dawida 22r, Domicianś 23y, FirdonA 129v, Fokdsd, 76 v, Gogd 170v, 
Jana BB4r (16 razy), JezusA AA7r. (23 razy), Kaimi 102r (2 razy), 
KArła 113r, Klimuntd 114r, Kristusś AATr (3 razy), Mdhometd 82r, 
Lwś 113r, Neron4 lUr, PAwłi I8v (5 razy), PiotrA G4v (2 razy), 
Pipinusń BB4r, Sńlomonń 93v, 11 8y, Sebastianś, 154v. 

Temata na -ja: Andrzeiń 198v, BkśAk 30r, DAnielA 59r (4 razy), 
Eliasz^ 58v (4 razy), BlizeuszA 58v, Ezechiel^ 67v, OrzegorzA Dd3v, 
iBwMk 82r, Mktieik Tyt. MAttheuszś 63r, 87, Mikołiii CC6r, Ff5v, 
Moiżcszś 32 V (2 razy), Rei A CC6r, SAmuelA 15v. 

2, imiona oznaczające zwierzęta: 

Temata na -a: bńr4nk4 52r (24 razy), orłd 75v (2 razy), ptakń 
147r, pthaszki 148r, smokA BB3r (4 razy). 

Temata na -ja: KoniA 56v (2 razy), wężi lOOr (2 razy). 

3, imię oznaczające czędć ciała z tematem na -a: brzucbd 25 v. 

4, imiona oznaczające narzędzia, naczynia, sprzęty, broń 1 t. p. 
Z tematem na a: sirpń 127r, RielichA 139r, KnbkA BB4v 

(3 razy). 

Temata na -ja: biczń 24r (2 razy), wechciA 15r, mieczń 24r 
(7 razy), p&ncerzń 82v, piec4 77\r, pieczń 91r, sthoiczń 51r, ołtharzA 
74v (19 razy), krzyżA Dd2v (2 razy). 

5, nazwy miesięcy z tematem na -ja: EwietniA 78v, Wrze- 
6ni4 78v. 

6, następające imiona, kończące się na miękką spółgłoskę z te- 
matem na -ja, -i i -n, które przechodzą do deklinacyi tematów na -ja: 
tańcA 80r, końcA 87v (19 razy), cieniś 120v, ogniA 72v (9 razy), 
jęczmieni^ 58r, kAmieniń 64v (3 razy), korzenić 51 v (3 razy). 



w znaczeniu przypadku IV. przypadek II. ma zawsze końcówkę 
•a we wszystkich rzeczownikach oznaczających istoty żywotne. 

1, rzeczowniki osobowe: temata na -a: Apostołń AA7y (11 razy), 
Anyo^ń 4r (35 razy), Bogd 30r (16 razy), bńłw&nd 153r, człowiek- 
Ir (9 razy), czśrnoksiężnikd 165v, cz&yHl CC4r (9 razy), Duchd lv 
(29 razy), fundatorś 104v, grzesznikd 179v, gwaltownikń 164r, Het- 
mŚLUSL ]03r, Herethikń 75y, Kńpłanń 13v, Klucznik^ 16r, męczennik^ 
25r, nędznikd Ir, 2v, niewiernikń 62r, obłędnikś 27v, Pani AA5v 
(38 razy), posU 20r (4 razy), prorokś 4v (4 razy), sprzrciwnikA 
BB3r, dwiadkń 176y, synaczkś 178v, żaczki 2v. 

AbrMmd BB7r, 157v, Abironi 131v, Antipasi 23v, 25r, Be- 
nedikti 110v (3 razy), Datind 131v, Dominiki llOv, Firioui 33v, 
(4 razy), FokAsi 109v, Frinćiszki 110v, Gentilisi 197r, Gugi 169v, 
Jakobi BB7r, 82r, Jana BBr (5 razy;, Jezusi 60v (4 razy), Jozeplii 
BB7r, 82r, Iziiki 82r, lopi 23r, Kristusi 60v (7 razy), Kirłi ll3r, 
Komeliusi 169r, Magogi I69r, Nabothi 30r, Piwłś 67 (5 razy), 
Piotri 139r, Serweti I97r. 

Temata na -ja: Gesirzi 77r, 109v, dzyedzici 167r, iezdci 68v, 
Króli 20r (7 razy), Krzćicieli 21v, Mesyaszi lv, mężi 21v (3 razy), 
Mistrzi 77r, mocarzi 22v, morderzi 154r, 165r, nieprzyacieli lOOr, 
oblubieńci 142r, odkupicieli 52r, 186r, oyci 7r (9 razy), pisterzi 
35r (6 razy), papieżi 75v, powiidiczi 176v, 190v, przyacieli 152v, 
169r, wysniwiczi 23v, zipaliczi ]54r, zbiwicieli 52r. Abli 6 Ir, 
Biili 30r, Dinieli 3r, Elizenszi l59r, Ezechieli 192r, Heliaszi 30r, 
139r, Joheli 3r, Mittheuszi 198v, Moiżeszi 7v (7 razy), Ozeaszi 3r, 
Tobiaszi 159r, Zichiriaszi 159r. 

Temat na -i: gościi llv. 

Temat na -u: syni lv (11 razy). 

2, Rzeczowniki oznaczające zwierzęta: 

Temata na -a: Birinki BBv (13 razy), orłi 75v, smoki BB3r 
(6 razy), wilki 13v, 193v. 

Temata na -ja: Konii 19v, wężi BB3r, lOOr. 

Niektóre rzeczowniki, należące pod względem znaczenia do po- 
wyżej (1 — 6) wymienionych kategoryi mają w U. przyp. 1. poj. koń- 
cówkę -u, zamiast końcówki -a. 

ad 3, temata na -a: członku lllr, rogu 8 Ir. 

ad 4, temata na -a: łuku 56v (3 razy), zamku 39r, stołu 114r, 
tronu 46v (7 razy). 

B. Właściwą tematom na -u końcówkę II-go przyp. 1. poj. -u mają 
w Apokalipsie następujące rzeczowniki: 

1, oznaczające pojęcia, któreby można nazwać składowemi: 

Temat na -u: domu 149v (6 razy). 

Temata na -a: browiru 184r, domku 18r, dworu I84v (2 razy), 
grodu 163v, teatru 83r; ludu 132v (8 razy), narodu AA4v (16 razy), 
huffu 8 Ir, zbioru lOOr (6 razy), zboru 37v, ubioru 168v (4 razy), 
skirbu 44v, obroku 36v, piasku AA^v (2 razy), śóirwu 164 r. 



Tematy na -ja: pdłacu 184v^ riiu 19r^ 188r; ovocu 20v; oleiu 
69r (4 razy). 

2, oznaczające pewien przymiot, stan, czynno6ć i t p.: 
Temata na -u: stann 11 Ir (4 razy), wirzchu 50v; 

Temata na -a: przestr&chn 26r, strńchu CCv (6 razy); smętku IBlr, 
gniewu BB2v (62 razy), uporu 131v, zAkonu 13v (7 razy), celibatu 
118v, Mdyestatu AA6r (48 razy), SdkrAmentu 67r, błędu 11 v (3 razy), 
brudu 184r, brAku 184v, 186r, frystu 31r, głodu 67v, 69v. głosu llv 
(26 razy), grzecłiu 15v (4 razy), pożytku 123r (3 razy), smrodu 179v, 
przestanku 45v, wschodu 65r (11 razy), zichodu 191v (3 razy), 
działu 97r (2 razy), dekrethu 132v (11 razy), sądu 91v (22 razy), 
sędu I38v (2 razy ib.), generału 173v, test&mentu 96r (3 razy), 
kwitu 132v, znAku 91v, cecłiu 149v, kresu 133v, biegu lOOr, upadku 
13r (24 razy.), odpoczynku 123r (2 razy), wykładu 122v (9 razy), 
wymysłu 18v (3 razy), rozmysłu 128v, wywodu 82v, przypadku 102r, 
r&thunkn 64r (7 razy), ślubu 168r (2 razy), pogrzebu 93r (2 razy), 
moru 57v (2 razy). 

Temata na -ja: pokoiu 74r (12 razy), niepokoiu 84v, pł&czu 
149r (2 razy), rodzAiu 188r, fdłszu 14v (3 razy). 

3, oznaczające materyje: 

Temata na a: hńtłasu 151r, p&piru 113v (3 razy), sz&rłatu 151r. 
Temata na -ja: Jedwabiu 151r, mosiądzu 14r. 

4, oznaczające zjawiska natury i zdolnoóci umysłowe i zmysłowe : 
Temata na -a: grńdu 74r (2 razy), gromu 117r, 179r, potopu 

84v, wi&tru 66r^ dymu CC2r (9 razy), rozumu AA6v (8 razy), rozsądku 
198v, umysłu 17r, zmysłu 197r, wzroku 76 v. 

5, oznaczające miejsce i czas: 

Temata na -a: przybytku 90r (4 razy), rynku 170v, grobu 15v, 
gruntu 20v; czAsu BB5r (83 razy), wieku 8or (6 razy), roku Tyt. 

6, oznaczające obce miasta i kraje: 

Temata na -a: Efezu lOr, Pergamu lOr, PbilAdelphu lOr, Tiathyru 
lOr, Egyptu BBfr. (6 razy). 

7, oznaczające kamienie: 

Kristału 18 Ir, mśrmoru 15 Ir, Ametistu 183r, Aspisu 183r, 
J&spisu 183r, Hi&cinktu 183r, Kńlcedonu 183r, Krisolitu 183r, Smd- 
ragdu 183r, Sz&firu I83r, S4rdu 183r; Beriliu 183r, S4rdonlu 183r. 

8, rzeczowniki następujące: temata na -a: 

Kwi&tu 51v, obr&zu 112r (6 razy), wrzodu 132v (2 razy), 
tbytułu 38v, textu 3v, 49r; la- temat: wzdroiu 133r. 

Następujące zad rzeczowniki, które należą pod względem zna- 
czenia do S. B. wymienionych kategoryi, mają końcówkę -a: 

ad 1. temat na -a: chlebś Ff2r, chleba 114r. 

ad 2. temata na -a: żywotń AA3r (89 razy), Kęsś, I79r. 

ad 4. temat na -ja: dzdzA (nie będzie puszczało niebo) 134v. 

ad 5. temata na -a: świńtń AA3v (272 razy), kodcioU 17v 
(76 razy); temat na -ja: miesiącń 75r (5 razy); temat na -i, przecho- 
dzący do tematów na -ja: dnid 91v (11 razy). 



Obie końcówki -a, -a, używane są w tematach na -a: Babilon, 
Rzym, wiek, i w temacie na -u : dom. 

Bdbilonn CC3v (15 razy), Bibilonś 151 r, 

Rzymu 144r, Rzymd 114r, 

wieku 66v (5 razy), wiekd 58v, llOr, 

domu 149v (5 razy), domń 142r (2 razy ib.) w znacze- 

niu przyp. VI].: tu dom4 siedząc; kto y ta domń weyrzy ni dziatki). 

Niektóre imiona własne obce nie przybierają w II. przyp. I. poj. 
żadnej końcówki, zatrzymując formę obcą przyp. I-go niezmienioną: 
n. p. 8 pokolenia Rnben , Gńd , Asser , Niephtalem , Symeon , Izńcbir, 
Zśbulon, lozeph, Benińmin 65v^ s pokolenia Mśndsse, Lewi 65y, s po- 
kolenia lesse 5 lv, do S&rdis lOr, z insuły Patmos 10v, miństA Jeru- 
zalem 40v, do leruzalem 46r, nowego leruzalem Ff3v, rzeki Eufrńtes 
137r, obok: rzeki EufrAten 137v. 

Zestawienie liczby rzeczowników mających końcówkę -a lub -u, 
i liczb tychże końcówek: 













a 

rzeczow. 


1 

końc. 


1 

rzecsow. 

105 


1- 

końc. 

523 
32 


2, 


tem. -a 


W 


znacz. 


II. przyp. 


59 


1016 


n 


}f 


IV. „ 


55 


2461 

1 


1 


tem. -ja 


n 


» 


"• n 


44 
35 


172 i 


14 


n 


» 


IV. „ 


69 

1 


— 




3, 


tern. -i 


n 


n 


U. , 


2 


1 

20! 

1 




— 


n 


n 


IV. , 


1 


li 


3 




4, 


trm. u 


n 


n 


n. , 


2 


211 


10 


n 


n 


IV. „ 


1 


17 




"~~ 


5, 


tem. -n 


n 


n 


II. „ 


3 


7 


— 


77 


IV. , 


110 


1 

i 








razem 


w 


fi 


"• V 


1236 


122 


565 




n 


n 
n 


n 


IV. „ 


92 


333 
1569 


— 


: 


9f 


„ " 


. i IV. „ 


— 




— 



Zestawienie powyższe dowodzi, że w rzeczownikach rodź. męsk. 
rozpostarła się już w Apokalipsie właściwa tematom na -u końcówka 
II'go przyp. 1. poj. -u także i w a, i ia- tematacłi. Rozstrzyga tu nie 
temat, lecz znaczenie wyrazu. Pierwotna tematom na -a, -ja właściwa 
końcówka -a pozostaje przeważnie w rzeczownikach, oznacznjących istoty 
żyjące i takie przedmioty nieżywotne, którym pewien ruch udzielić się 
może. Końcówkę zad -u mają przeważnie rzeczowniki, oznaczające poję- 
cia zbiorowe i abstrakcyjne. Zaznaczyć jeszcze wypada, że w Apokalipsie 
zachodzi już mniej więcej ten sam stosunek końrówek -a, -u jak w dzi- 
siejszej polszczyzn ie. 

II, Rzeczowniki rodzaju nijakiego* 

Wszystkie rzeczowniki rodzaju nijakiego bez względu na temat 
przybierają wll-gim przyp. 1. poj. właściwą tematom na -a, -ja koń- 
cówkę a. Kiedy jednakowoż wszystkie inne tematy mają -a otwarte ^), 
napotykamy w rzeczownikach na -ije zawsze a pochylone, n. p. 

Bostwń lv, dziedzictwo Iy, dzieciątko 2 r; słońcO 65r, brzmie- 
nia 32r, imieniO AA3r, niebA AA2v, ciOłO 68r, słowO 5r; książęciO 
8r. Natomiast rzeczowniki na -ije: przyrodzenia 2r, skończenia 2v, 
udręczenia lOr, wyznOnia lOr, roskazOnia lir, wołOnia 13r^. miłosier- 
dzia 2r, przyjścia 13r. 

III. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego. 

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego mają w ll-gim przyp. 1. poj. koń- 
cówki: -y, -i, -e, -ey. 

Temata na -a przybierają zawsze końcówkę -y, zastąpioną po 
g, k przez -i, n. p. rOdy 19v, próby 18v, Sary 82r, Smyrny lOr, 
powagi 16v, nduki 20v. 

Tęż same końcówkę -y mają i męskie rzeczowniki i imiona 
własne osobowe kończące się w I-szym przypadku 1. poj na -a, n. p. 
sługi bożego 127v, Wirzbięty Tyt. Nerwy 142v. Od imienia własnego : 
Jonasz 91v urabia się II. przyp. 1 poj. Jony 9 lv, jakoby I. przyp. 
brzmiał: Jona. Imię własne: Juda zatrzymuje w II. przyp. i. poj. 
niezmienioną formę przyp. I-go: z pokolenia JudO 51r, 65 v, z narodu 
Jud4 51v. 

Temata na -i przybierają zawsze końcówkę -i, n. p możności 
2r, śmierci 20v, miedzi 19r, myśli 2 lv, mocy 52r. 

Temata na -ja przybierają właściwą sobie końcówkę -e, która po 
stracie dźwięku nosowego z staropolskiego ę powstała; dalej końcówkę 
-ej, która do rzeczownikowej deklinacyi przechodzi przez analogiją 
złożonej deklinacyi przymiotnikowej i powstaje przez przyłączenie się 
przysuwki -j do dawniejszej końcówki II-go przyp. -e. Nareszcie przy- 
bierają jeszcze dwa temata na -ja późniejszą końcówkę -i, która pod 



'} a otwarte oznaczane jest w Apokalipsie przez ń, a zaś pochylone 
zawsze przez a bez znaku. 



wpływem analogii III-go przyp. 1. poj. od tematów na -i przeszła 
do te matów na -ja. 

Końcówka -e znajduje się przeważnie w rzeczownikach kończących 
się na -ca: bożnice BB8r (3 razy), dziewice lOOr, kadzielnice 72r, 
macice 166r, obietnice 20v (3 razy), połowice Dd3v, prawice 51r, 5 lv, 
sprostnice Ee4v, stndnice 70v (3 razy), stolice CCv (8 razy), pszenice 
68r, 69v, tiiemnice 7r, ulice 187v, ulicze I88r, wilczyce 106v, Troyce 
BUv (8 razy), żułelice 14v, złośnice 139y (4 razy), dusze 35r, rdze 
14y, tęcze 48r, bAnie CC3r (4 razy), n&dzieie 56y (13 razy), owczar- 
nie 149r, szyie 154v, zbroie I02v, ziemie 5v (68 razy), sz&ble 82y. 

Końcówka -ej znajduje się przeważnie w obcych rzeczownikach 
i imionach własnych na -ya i rzeczowników na -ija: Oreciey 81y, 
Laodiciey lOr, Persyey 81v, M4riey 60v, lllv, Ew4ngeliey 120v 
(4 razy), historiey 47v (3 razy), k4ncell4riey AA2r, bestiey 4r (102 
razy), drukarniey Tyt., pochodnley 153v, 187y. studniey 76r (4 razy), 
br&ciey 61 v (4 razy), wieczerzey 67r, 163r, władzey 68r (3 razy), 
szirdńczey 79r (9 razy), woley lv (66 razy), kupiey 161r (3 razy), 
w rzeczowniku na -i: p4niey 30v (3 razy). 

Obie końcówki -e i -ey znajdują się w rzeczowniku: praca: prace 
189r, pracey 17t. 

Końcówka -i, która w XVII. wieku w miejsce niknącej końcówki 
-ej w Il-gim przyp. 1. poj. się rozpodciera, znajduje się w Apokalipsie 
2 razy, w 2 tematach na -ja, raz obok końcówki e, dru^i raz obok 
końcówki -ey: oblubienicy 157y obok: oblubienice BB5r (8 razy), pie- 
czy 143v obok: pieczey 43y, I94r. 

Temata na -ja rodzaju męskiego, kończące się w I-szym przyp. 1. 
poj. na -ca, przybierają w Il-gim przyp. I. poj. końcówkę -e: sprawce 
żadnego 77r, s prześladowcę Ff5r. 

Temat męski na -ja: sędzia tworzy II. przyp. 1. poj. z końcówką 
deklinacyi zaimkowej ego: sędziego 62y, 64v, 127r; tak samo imię 
własne: Noe: Noego 68r, 172v. 

Pierwotny temat żeński na -u : krew ma w Il-gim przyp. I. poj. 
końcówkę, właściwą tematom spółgłoskowym -e: krwie 8y (27 razy). 

Obce imię własne: lezabel nie podlega w Il-gim przyp. 1. poj. 
żadnej zmianie: Krolowey lezabel BB8r, tey lezabel 31r. 

Zestawienie liczby końcówek -e, -ey, -i użytych w tematach żeń- 
skich i męskich na -ja, kończących się w I. przyp. 1. poj. na -a. 

Końcówka -e użyta jest u 27 tem. żeń. na -ja 135 r.*izy. 
„ 99 » 99 (1 2 ^6iQ* męsk. na -ja 2 razy. 

w I temacie na -ja użyta jest końc. -e 1 raz i końc. -ey 1 raz. 
ni » r « 1. » » -« 8 razy „ -i 1 „ 

» 1 99 99 n f, 77 9. -ey 2 razy „ -i 1 „ 

Końcówka -e znajduje się więc w 31 tem. na -ja 146 razy. 

77 "fy « 9. 9, I, 19 „ „ „ 216 „ 



§.3. Przypadek trzeci liczby pojedynczej. 

1, Rzeczowniki rodzaju męskiego, 

W rzeczownikach rodzaju męskiego przeważa już w Apokalipsie 
właściwa tematom na -u końcówka -owi. Końcówki -cwi, która w pol- 
Rzczyznie XVI-go wieku w tematach na -ja górę brała nad końcówką 
-owi (por. Kalina: Hist. jęz. pol. str. 50), nie napotykamy w Apoka- 
lipsie ani razu. Właściwa zaś tematom na -a końcówka -u zachodzi 
w Apokalipsie jedynie w 4 jednozgłoskowych rzeczownikach tematu 
na -a: Bog, brat, pan, świat, w jednym dwuzgłoskowym rzeczowniku 
tematu na -ja: ociec, i w 3 przypadkach po przyimku ku, obok zwykłej 
końcówki -owi : 

Bogu BBy, britu AA2r, P4nn AA2r, światu AA3v; Oycu 4r; 
ku m&yestatu CCr (raz), obok: mdyestatowi AA4v (10 razy), ku po- 
żytku Ff5r, obok: pożythkowi 54r; ku boiu 73y, obok: ku boiowi 74r 
(2 razy ib.). 

Oprócz wymienionych 3 przykładów napotykamy po przyimku 
ku, rzeczownik zawsze z końcówką -owi, która w rzeczownikach i imio- 
nach własnych wszystkich tematów męskich się rozpostarła: n. p. 
ku synowi 12r; anyołowi 17v, człowiekowi AA4r, ludowi 26v, ku 
Lwowi 48 V, listowi 123v, orłowi 48v, Adamowi 20v, J&nowi Tyt., 
Franciszkowi 121r, Friderikowi ll4r, Dominikowi 121r^ Jezusowi 
194v; bogaczowi 88v, dobrodzieiowi 54r, królowi 80r, ku końcowi 
187v, mieczowi 24r, Andrzeiowi 12v, Danielowi 3v, Heliaszowi 66y, 
N&rnszowic^owi AA2r; dniowi 75r, ku ogniowi 57r, ku kamieniowi iSlr. 

Z końcówką deklinacyi złożonej przymiotnikowej odmienia się, 
imię własne: Antoni i nazwisko: Markowicki: Antoniemu 11 lv, Mkv- 
kowickiemn AA2r. 

IL Rzeczowniki rodzaju nijakiego. 

Rzeczowniki rodzaju nijakiego tematu na -a, -ja, przybierają 
w Ill-cim przyp. 1. poj. zawsze końcówkę -u: n. p. Bóstwa AA4r, 
ku pismu 3v; ku zbawieniu AA2ry ku weselu BB5v, szkodzić morzu 
65r, ku południu 81y; zwirzęciu 57v. Temat na n: imię, przybiera 
według analogii tematów rodzaju męskiego zawsze końcówkę -owi : 
imieniowi AA2r, AA2v^ AA4y, 114y. 

III, Rzeczowniki rodzaju żeńskiego. 

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego z tematem na -a mają końcówkę -e 
(atarosł. -t), przed którą poprzedzająca spółgłoska twarda się miękczy, 
n. p. chwale AA2r» sławie AA5r, Sodomie 43r, pokucie BB8r, pocie- 
sze 72r, małżonce 158r, owiecce 37r, z przejściem samogłoski (i) 
a w pierwotne (i) e: niewieście 28y. 

Tak samo odmieniają się i rzeczowniki rodzaju męskiego z te- 
matem na -a kończące się w I. przyp. na -a: słudze swemu 4r, Sta- 
roście AA2r, Bśrbirosie 114r, Ee4y. 

Bprawosd. Korala. Jęsyk. T. V. 2 



10 

Tematy na -ja rodzaju żeńskiego mąj^ końcówkę -i, zastąpione 
po c, 8Z i t. p. przez -y : przypatrzy sie Tiiemnicy BBv, ma być przy- 
właszczono oblubienicy 99r (6 razy), przeciwko obietnicy 178v, przy- 
patrzyć sie nędzy 33Vy szkodzić ziemi GSr^ kaz4ł4 ziemi 11 lv. Tak samo 
temat na -ja męski z końcówką -a w I. przyp. 1. poj. Sprawcy AA2r. 

Oprócz końcówki -i zachodzi w tematach na -ja rodzaju żeńskiego 
właściwa zaimkowej deklinacyi końcówka -ej. Przybiera ją 9 imion : 
bracia, bestya, Apolonia, Łukrecya, Marya^ Otylia, dalej: szarańcza, 
wola i pani. W rzeczowniku: szarańcza zachodzi obok końcówki -ey 
końcówka -i 3 razy: 

Braciey swoiey zostawił AA4r, dał ią tey bestiey 106y (21 razy), 
Apoloniey przywłaszczali zęby IIIY; Lukreciey gw^łt uczynił I06vy 
Mśriey pśnnie przyczytili 99r, Otiliey przywłaszczali oczy llly, woley 
sie przypitrzeć 45r (6 razy), oney piniey gwałt uczynił 106v, przy- 
równywa sz4rśńczey 78r, co iest they szńrdńczey 78r, they szArńń- 
czey przywłaszcza 78r, tey sz&r&ńczey- przypatrzyć 142v, obok: szko- 
dzić tey szdrAńczy 78v, Eer, nie dał sie kęsać tey szśrińczy 79r. 

Temata na -i rodzaju żeńskiego mają zawsze końcówkę -i : ku czci 
AA5r, chwały tey wielmożnośći dAć nie może AA2r, ku pomocy BB2r, 
ku roskoszy 178r. 

Żadnej końcówki nie przybiera na oznaczenie III. przyp., obce 
imię własne osobowe: Jezabel: niewieście Jezabel 28v. 

§. 4. Przypadek czwarty liczby pojedynczej. 

J. Rzeczowniki rodzaju męskiego. 

Rzeczowniki rodzaju męskiego nieżywotne i oznaczające pojęcia 
zbiorowe okazują w przyp. IV-tym I. poj. bez względu na temat formę 
przyp. I-go 1. poj. n. p. słyszał głos 2v, widział Mńyestat 2y, obrał 
sobie instrument 2y, nń cz^s BB4r, nk rok 82y, nA świat BB2r, 
oświeciło wszytek swiAt 84y, lud zwodziły 30yy kąsśią naród 82v, 
znam smętek 150y, nk rdtuuk 22v, znam frisunk 150y, ono ma 
plastr 132v. 

Z przejściem od tematów na -a żeńskiego rodzaju do tematów 
na -a rodź. męsk. : n4 wysep AA3r, nś miesiąc 82y, nń dzień 82y; 
dam kamień 26r. 

Rzeczowniki rodź. męsk. oznaczające żywotne istoty zastępują 
bez względu na temat przyp. IV. formą przypadku II-go 1. poj.: n. p. 
mśią Krolś k ?kvik swego BB3r, upominali i4ko żaczkd 2y, posyłać 
Ducha 2y, przez Abr&AmA 157v, chwalili smoki, przez Molżeszń 
I57y, wspomnimy Tobiaszś, Heliaszó, Elizeuszń 159r. (Inne przykłady 
por. §• 2). 

Rzeczownik zbiorowy: świat ma 2 razy na oznaczenie przyp. 
IV-go formę przyp. II go, po słowie : sądzić, które podług słownika 
Lindego zawsze IV-tym przypadkiem rządzi: sądzić swi^td wszyst- 
kiego AA7r, sędzić przydzie wszystkiego swińti ]26r. 



11 

Natomiast napotykamy w Apokalipsie raz w rzeczowniku ozna- 
czającym istotę żywotnią: koń na oznaczenie przyp. IV-go formę 
przyp. I-go, „a gdy uyrzał otworzoną trzecią pieczęć, iż widział koń 
czarny & siedzącego ni nim z wagą y iako słyszał głosy opowiid&iące 
wielki głód" 58y. Dwie strony dalej czytamy jednakowoż w zdaniu 
zupełnie podobnem do powyżej przytoczonego w przyp. IV. formę 
przyp. IL: konia: „iż gdy była otworzona pieczęć czwarta, widział 
konin bladego k n& nim siedzącego, co gi śmiercią zwano^ 59v. Je- 
żeli to nie jest pomyłka nieuważnego może drukarza, który spowodo- 
wany poprzedzającem słowem, „widział^ zamienił tu przedmiot z pod- 
miotem, mielibyśmy tu pozostałość wieku XV-go, kiedy przyp. IV. 
i w rzeczownikach żywotnicłi nie różnił się od przyp. I-go, jak 
w Zwierzyńcu 18r, w Apophtegmatacli B6r^ 2r: uk koń, w Zwierzyńcu 
137y: zaiąc. 

Podług deklinacyi zaimkowej odmienia się imię własne: Antoni: 
czci oyck Antoniego 110v. 

Obce imiona własne: Apokalipsis i Eufrates mają w przyp. 
IV-tym obcą końcówkę -im, -en: Apokilipsim 128v^ nś Enfraten 
134r, 137r. 

IL Rzeczowniki rodzaju nijakiego. 

Rzeczowniki rodź. nij. mają na oznaczenie przyp. IV*go formę 
przyp. I-go 1. poj. : n. p. lezie we błoto 2r, słyszał rozk&zowdnie 2v, 
przywłaszczaiąc sobie mieysce BB2r, w imię 67r, n&zn&czyć zn&mię 
67v, wniebowstąpienie 2 y, ci4ło skłoli 9 r. 

Imię własne obce Jeruzalem zatrzymuje także w przyp. IV. nie- 
zmienioną formą przyp. I-go: widzyał miasto Jeruzalem 175y. 

///. Rzeczotoniki rodzaju żeńskiego. 

Rzeczowniki rodź. żeń. mają w IV-tym przyp. końcówki -ę, -ą 
i formę przyp. I-go niezmienioną. 

Temata na -a mają końcówkę -ę: n. p. chwałę AA2r, pociechę 
BB2v, szatę I60r, osobę 58y, z& sakrę, z4 inwestyturę 152; Sodomę, 
Somorę 132r. 

Temata rodź męsk.: Ewśyelistę AA7y, PAtry&rchę 82r, Judę 51y. 

Temata na -ja m»ją w przyp. IV tym dwie końcówki: -ę i ą. 
Zakończenie -ą znajduje się przeważnie w rzeczownikach pochodzenia 
obcego na -ya, i polskich na -ija, końcówka zaś -ę przeważnie 
u wszystkich rzeczowników na -ica. 

Końcówka -ę zachodzi w następujących ia- tematach: bśnię CC3v 
(10 razy), ziemię BB2y (84 razy), nidzieię AA6r (16 razy), szyię 
107r, zbroię 102v (3 razy); błyskawicę 11 4r, bożnicę 38r, cudzo- 
łożnicę I40y, kidzidlnicę 71 r (2 razy), obietnicę ly (5 razy), oblu- 
bienicę BB3y (14 razy), połowicę 75r (4 razy), pszenicę 126r, stolicę 
106y (7 razy), studnicę 133r, studniczę 133r, Tśiemnicę 7r (6 razy), 
winnicę 30y (4 razy), zwodnicę 157r, złośnicę 14 ly (4 razy), owcę 



12 

Ffr, duszę 2v (6 razy), nędzę 58v, tęczę 84v (2 razy), niedzielę lir, 
krothochwilę 179v. 

Temata na -ja rodź. męsk. kończące się na -a w I. przyp.: 
obrońcę 104v, złoczyńcę 154r, kiznodzieię Ff5r. 

Końcówka -ą zachodzi w następujących tematach : na -ja : circum- 
stincią ]72r, dziekanią 11 Ir, Ewinyelią 16v (5 razy), exekucią 150v, 
fńmilią 114r, kAntorią 11 Ir, kustodią lllr, plenipotencią 16v, sen- 
tencią 178v, succesią 144v, bestią BBv (19 razy); — iasnią 2v, 26r, 
studnią 76r, pieczą 24v (4 razy), puszczą 26v (9 razy), (na załamkn 
100v czytamy raz puszczę, ale na załaroku jest każde ą zastąpione 
przez ę)^ forma puszczę nie staje więc w sprzęci wieństwie do częściej 
zachodzącej: puszczą; szdrńńczą llOr, 142y, tłuszczą 65v (3 razy), 
wieczerzą 167v (6 razy), pracą 18r (4 razy), wolą BB4r (31 razy), 
niewolą 93r. 

Końcówka -ę zachodzi w 27 tern. na -ja 181 razy. 
■ą » „ 21 „ . -i 96 , 

Końcówka -e z opuszczonym dźwiękiem nosowym zachodzi 4 r;izy 
w 2 tematach na -a i w 2 tematach na -ja: dam gwiazdę iutrzenną 
32r, 4rche otworzyć Dd2v; położy uprzeymą nńdzieie swoię 6v, pro- 
sząc ziemie, ńby le zksjpklk 40r. 

Temat na -ja męski : sędzia przybiera końcówkę deklinacyi za 
imkowej -ego: nk sędziego 126v. 

Temata na -i żeńskie i temat na -u krew wyrażają przyp. IV. 
przez formę przyp. Igo: dał tiką moc 106v, dam mocz 33y, nk szy- 
rokośó I69v, dawaiąc częóć 68r, zisługow&ó straż 7 Ir; tę krew 8v, 
przez krew swoię 6r. 

Obce osobowe imiona własne: lezabel, ludit nie zmieniają się na 
oznaczenie przyp. IV-go: masz lezabel 30y, wspomnimy ludit 159r. 

§^5. Przypadek piąty liczby pojedynczej. 

L lizcczowniki rodzaju męsTdego. 

Męskie temata na -a mają w przyp. V-tym końcówkę -e, przed 
którą poprzedzająca spółgłoska twarda się miękczy. Rzeczowniki koń- 
czące się na k przybierają władciwą tematom na -u końcówkę -u, którą 
mają temata na -u i temata na -ja. Temata na -ja kończące się na -ec 
przybierają końcówkę -e przed którą c zamienia się na cz: n. p. Pńnie 
AA3r, br&eie BB6y, narodzie llr^ ludzie 62r, Apostole 88v, Be- 
nedykcie 169r, krystusie 195y, nędzniku lOr, zwodniku 9v, sy- 
naczku 16r, Woytku 88r, Dominiku 169r, synu 100v, królu 186v, 
przyacielu 184r; nędzarzu lir, wyznńw4czn 10v, p&sterzu I7v, oycze 
4r. niedb^lcze 178y. 

Rzeczownik: Bóg urabia V. przyp. z starszą tematom na -a 
właściwą końcówką e: Boże 80y; tak samo rzeczownik: Ksiądz, z za- 
mianą dz na ż: Księże 88r. 



13 



II, Rzcczoiuniki rodzaju nijakiego. 

Rzeczowniki rodź. nij. mają na oznaczenie przyp. V-go niezmie- 
nioną formę przyp. I-go: n. p. nie lękay sie mdluczkie stadko moie 
66v; coż ty 8 sobą masz pomyslić nikczemne błoto 20r, niebo rozra- 
duyże sie 53V; o pdrszywe zwirzę 27v. 

III, Rzeczowniki rodzaju żeńskiego, 

Temata na -a i -ja temata rodź. żeń. mają końcówkę O; której 
też i męskie rzeczowniki temata na -a i -ja kończące się w I-szym 
przyp. na -a, nżywają. Temata na i- żeńskie mają końcówkę -i: n. p. 
chłubo ISr, owco 27 v; Nikoi&ito 27r, B4ldimito 28y; Sykophańnto 
184r; podawco 35V; sprawco I867; o głębokość! nierozmierzona 
AA3r, o dziwna skrytości AA6r. 

§« 6. Przypadek szósty liczby pojedynczej. 

/. Rzeczowniki rodzaju męskiego. 

Wszystkie temata rodzaju męskiego przybierają w VI- tym przyp. 
1. poj. końcówkę -em , która odpowiada starosłow. końcówce -iMb. 
Dla tego nie miękczy to e, powstałe z i poprzedzającej spółgłoski 
twardej: n. p. kstałtem AA2y, rozumem AA2r, strachem AA3r, popio- 
łem AA3V; miłośnikiem AA3r, Polakiem AA3vy pogdninem llGr, 
mieszczaninem 155r^ pAlcem BB2v, odszczepieńcem 116r, mieczem 80v^ 
ogniem 72v^ dniem I85v, stanem AA6y, kamieniem AA4v, korze- 
niem 150v. 

Imię Enfrates odrzuca końcówkę obcą -es, i przybiera formę 
polską: ndd Eufratem 137r. 

//. Rzeczowniki rodzaju nijakiego. 

Wszystkie temata rodzaju nijakiego mają jak temata rodzaju 
męskiego końcówkę -em. Bóstwem AA2v, człowieczeństwem lv, ćwi- 
czeniem AA4v, zakryciem AA3v, brzemieniem 32v, znamieniem 67r, 
imieniem 67 v, ciAłem 3 lv, książęciem 7v. 

4 temata na -ja przybierają końcówkę -im, która albo przez ana- 
logią deklinacyi przymiotników do deklinacyi rzeczowników rodź. nij. 
na -ije się dostała; albo powstała ztąd, że pochylone -e końcowe 
rzeczowników na -ije, które się w I-ym przyp. 1. poj. jak -i wyma- 
wiało, na zakończenie przyp. VI-go 1, poj. wpłynęło: iednostśynym 
wołinim 64v, zś tym wzmożenim 77r, tym rozsyłdnim chytrym 137v, 
z mieszk&nim 170r. 

III. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego. 

Wszystkie temata rodzaju żeńskiego mają końcówkę -ą, tak samo 
-a i temata na -ja męskie kończące się w I-szym przyp. na -a : n. p. 
łyszką 68v, owcą 27v, szirdńczą 79r, bricią 62r, bestią BB3v, pro- 
rokinią 28v, żywnością AA6r, moczą świętą mocą Bóstwa 33vy krwią 



u 

9v, prawdziwym sługą 67 v, przed Agrippą 166v, Nerwą 142v, 
obrońcą llly. 

Raz wyrażone jest -ą w Apokalipsie przez -a: pod prawda ^2 r, 
ale w tern nie ma zabytku starszej pisowni, lecz omyłkę drukarską, 
jak we formach ktoram 4r (2 razy ib) zamiast ktorąm. Na załamku 
zań napotykamy 2 razy -ę na oznaczenie VI. przyp. ę Ewanyelię IIOy, 
sziti krwię skrepiona 161v; ale na załamku każde -ą zastąpione 
w Apokalipsie przez -ę. 

§. 7. Przypadek siódmy liczby pojedynczej. 

I, Bzecsowniki rodzaju męskiego. 

Rzeczowniki rodź. męsk. mają w Yll. przyp. 1. poj. dwie koń- 
cówki -e, -u. 

Temata na a- przybierają końcówkę -e (starosł. »), przed którą 
poprzedzająca spółgłoska twarda się miękczy ; temata zad na -a kończące 
się na -g, -k, eh mają podług analogii tematów na -ja przejętą od te- 
matów na -u końcówkę -u: n. p. i\k dworze A4Vy nń krzcie l58r, n& 
dole 20r, o gniewie lv, o BAbilonie 158r, w Egipcie 147v; w poczcie 
112v, po łbie lir; z wymianą wzmocnionej samogłoski -ia, -io na -ie 
przed zmiękczoną spółgłoską: nk świecie AA2v, w koóciele 67r, 
w popiele 2v, w ubierze 158r, o Piętrze 15v; n4 brzegu I80r, 
w grzechu 164r, o strachu 174v, w mieszku lir, w pośrodku AA4r, 
w pi&sku AA6v, w upadku RBv. 

Oprócz tematów na -a kończących się na -g, -k, -eh, zachodzi koń- 
cówka -u jeszcze w 4. następujących tematach na -a: świat, łeb, kęs, 
pan. U 3. pierwszych rzeczowników zachodzi końcówka -u, jednakowo? 
tylko po przyimku: po, który w starszej polszczyżnie jak i w staro- 
słowiańskiem z III. przyp. się używał. W Apokalipsie łączy się przy: 
imek po także z przypadkiem YII. z prawidłową końcówką e: po 
światu AA7v (Brązy), po świecie 93r, 142v. Po przyimku: na, napo- 
tykamy zawsze przyp. VII. : nk świecie AA2v (23 razy). Z zaimkiem : 
po wszystkiemu światu I70r, po wszemu światu 13r (5 razy); ale- 
po wszytkim światu 92v, po wszem światu AA7v, 93v; obok: po 
wszem świecie 34v, \\k wszem świecie 109v, na wszytkim świecie BB4v. 

Pochodzenie formy: światu zaciera się i przybiera znaczenie 
przyp. VII go i dla tego zaimek wszystek przybiera w połączeniu 
z formą światu, obok częściej w Apokalipsie zachodzącej formy przyp* 
lll-go, formę przyp. VII- go. 

Po kęsu 170v, po łbn 124r; obok: po łbie lir, nk łbie lir. 
O pdnu 9r,* 69v, przy Pinu 37r, 75v, 78v, 98v, I73r, w PAnu 123v 
(4 razy), 124r (3 razy), 124v, obok: w Pinie AA6r, I23r (2 razy 
ib.), o Pinie 129v. 

Temata na -ja, -i, -n rodzaju męskiego mają końcówkę -u: ni 
ołtarzu 71 r; ni kończu 79r, w udręczeniu 55v, ni krzyżu 20y, o Ablu 
156y, o Łizirzu 172v, o Moiżeszu ltv; w ogniu 63v, ni dnia 43r, 
po sądnym dniu 185v, w thegodniu 110v; temat na -i: dzień, urabia 



15 I 



formę przyp. VII. z zakończeniem -e ze spółgłoskowej deklinacyi we 
wyrażeniu we dnie i w nocy: we dnie 49r (19 razy), nd kdmieniu 28r. 
Temata na -u mają obok właściwej sobie końcówki -u końcówkę 
-e podług analogii tematów na -a: w domn 22r, o syna 32V; obok 
o synie lldr, nń, sądzie 173r. 

II. Rzeczowniki rodzaju nijakiego. 

Temata na na -i -s rodź. nij. mają końcówkę -e (starosłow. t), 
przed którą poprzedzające twarde spółgłoski się miękczą. Rzeczownilći 
kończące się na spółgłoskę gardłową mają końcówkę -u : n. p. nA piśmie 
AA3r, w abostwie 21v, w st&dzye 116r, nń niebie 47v; ze zwątlonem 
brzmieniem natężonej samogłoski: w ciele 68r, o mieście l42r, w ie- 
zierze ITOr, nk czele 68r; nń okn 176r, obok końcówki -e: w oce- 
mgnieniu 172v, 191v, (oce- przez attrakcyą przyp. VII. zamiast 
przyp. II). 

Temata na -ja i temata na -n rodź. nij. mają końcówkę -u: 
w zachwyceniu AA3r, nk zdrowiu lir, j\śl miłosierdziu 18V; na morzu 
67r, w brzemieniu 33r. Niezmienioną formę przyp. I-go napotykamy 
132 v: w owym morzu krew pospolicie zblednie. 

III Rzeczowniki rodzaju żeńskiego. 

Temata na -a rodź. żeńsk. i męsk. kończące się w I. przyp. na -a^ 
przybierają po zmiękczeniu twardej spółgłoski poprzedzającej końcówkę 
-e: n. p. we szkole 2r, w postAwie BBr, we woysce SennAcheribowey 
147v (od starej formy wojska rodź. żeń.), w obronie 647, o gwiażd^ie 
BB2V; o pokucie 19r, po przysiędze 86v, w łAsce 68v, o pociesze 
83v, ze zwątlonem brzmieniem samogłoski: w wierze 42v, w ofierze 
90r; o słudze 194r). 

Rzeczownik: prostota tworzy obok prawidłowej formy: w pro- 
stocie 78v, raz podług analogii tematów na -i przyp. VII. z końcówką 
-i: w szczyrey prostoći swoyey 43r, por. w prostośći 2v, 42v. 

Temata na -ja rodź. żeńsk. mają końcówkę -i, zastąpioną po c, 
cz i t. p. przez -y, i przejętą w zaimkowej deklinacyi końcówkę -ej, 
która u pisarzy XVI. wieku już nad końcówką -i przeważa. W Apo- 
kalipsie zacliodzi jeszcze końcówka -i , częściej , jak -ej , którą tylko 
7 rzeczowników obcych na -ya i 2 rzeczowniki swojskie: wola, sza- 
rańcza przybierają. 

Końcówka -i zachodzi w rzeczownikach następujących : w nadziei 
55v (3 razy), nd ziemi 7r, po ziemi 120r (4 razy), po kropi I95v, 
o tAiemnicy 7r, 170r, przy oblubienicy 100v, w obietnicy 23r, nś prA- 
wicy 50v, w prAwicy 6 Ir, nA stolicy 113r, o złośnicy 166r, I68r, 
w roskoszy 62r (4 razy), w Troycy 3r, nA pieczy 83r (24 razy), nA 
puszczy 28r (11 razy), nA duszy 98v, w duszy lOlr, w nędzy 21 v, 
w kałuży 128r, o wieczerzy 163r. 

Końcówka -ej zachodzi w następujących rzeczownikach obcych: 
w ArAbiey 82r, w Aziey lOr, 23v, 122r, 142v, w Lidiey 3 lv, 38r, 
w RwAngieliey 164, 168, w Essenciey 68v, w historiey 32v, nA bestiey 
BB4v (7 razy), o bestiey 136v, 140v. 



16 

Rzeczowniki swojskie: szarańcza i wola mają obok końcówki -ej 
także końcówkę -i: o sz&rańczey 80v, obok: w sz4r4ńczy 79v, przy 
woley 18v, 68r, 119r, 198r, fo woley 35r, 88v, 104v, obok przy 
woli 69r. 

Temata na -i mają zawsze końcówkę -i, którą też i temat n- 
krew od tematów na i- przejmuje: n. p. o wielmożnoóói AA3v, w spo- 
łeczności BB2r^ w nocy 69r; we krwi 8v. 

Imiona własne obce i obce rzeczowniki nie odmieniają się czę- 
ściej wcale: nk Heli Kapłanie 106r, 119r, w leruzalem 4 Ir, 68r, 93r, 
w Sirdis 34r, 36 v; nd górze loz&ph&t 126r, nk górze Sion BB4r, hśl 
górze Syon 117v; w X. kapitulum 8lv, w dziewiątym k&pitulnm J09v, 
nk i4kim koncilium 194v. 

§. 8. Przypadek pierwszy liczby mnogiej. 

J. Rzeczowniki rodzaju męskiego, 

W I. przyp. 1. ron., któremu równa się V przyp. 1. mn., zna- 
chodzimy w rzeczownikach rodź. męsk. 4 końcówki: -i, -e, -owe, -y. 
temata na -a męskie mają wszystkie 4 końcówki. 

A. Końcówka -i, miękcząca poprzedzającą spółgłoskę twardą 
zachodzi: 

1, w rzeczownikach osobowych: 

a, oznaczających imiona osobowe własne na -i: lerozolimczycy 
33v, 147v, Izraelczycy 135r, Polacy Ff5r, Turci 82v, Turcy 118r, Ff2r; 

b, oznaczających imiona własne na -anin (po odrzuceniu przy- 
suwki -in): Aryani I97r, Ariani Ee2y, Montani Ff3r, W41entiniani 
Ff3r, AąAreoi 82r, - Sariceni Ffv. — Forma Mśnichei Ff3r, sądzę, 
żywo jest z łacińskiego języka przejęta; 

c, kończących się na -ik, -ak, -ok: czarownicy I80r (4 razy), 
cz&rnoksiężnicy 113y (3 razy), cudzołożnicy 118v (6 razy), fałecznicy 
17r, gwałtownicy 57r, hircownicy I36r, iiwnogrzesznicy 43r, klucznicy 
39r, miłośnicy BB4v (3 razy), męczennicy 45v (3 razy), naiemnicy 
I0v, namiestnicy ]45r, nędznicy 14v (8 razy), niewiernicy GC3r 
(9 razy), opijek&lnicy 169r, Papyeżnicy 11 8 v, pomocnicy 160v, po- 
średnicy 43r, 170v, pirworodnicy 117r (3 razy), przekłętnicy I94r, 
Ee4v, prześladownicy 11 9v, sprzęci wnicy 33v (5 razy), świecznicy 
90y (ci świecznicy t. j. wierni, stoią przed oblicznośóią Bog4), urzę 
dnicy BB3v, 62v, złośnicy 9v (7 razy), zwojdnicy BB2r (6 razy), zwo- 
lennicy 169r; prostacy 72r (6 razy). Prorocy AA2v (21 razy); 

d, Anyeli BB6r (38 razy). Biskupi 191v, Hetmśni 68r, 161v, 
KApłani 8v (9 razy); 

e, w rzeczowniku kończącym się na -anin: po odrzuceniu przy- 
suwki -in: poganin 90r, 91y, 96r, 118r, 145y (porównaj niżej); 

2, w rzeczownikach oznaczających zwierzęta: lwi 82y (2 razy 
ib.), 49y, pśi 31r, 144v, 193r, I93y, krucy 69r, ptacy 162y, I64r, 
164v, Dd3r, robacy 6 lv. 






17 

B. Końcówkę -e mają według analogii deklinacji spółgłoskowej 
3 rzeczowniki na -anin po odrzuceniu przysnwki -in: mieszczanie 93r 
(6 razy), Rzymianie 108v, 112v, 180r, pogAnie 80v, llOr, (porównaj 
powyżej 6. A. 1. v). 

C. Końcówka -owie zapożyczona od tematów na -u zn?ijduje się 
w następującycłi tematacłi na -a: 

1, w rzeczownikacł) osobo wy cłi: 

Anyołowie 15r (9 razy), Apostołowie BB6r (17 razy), Bisku po- 
wie 77r, Doktorowie BB6r (3 razy), dudowie llv (prawdopodobnie: 
dncłiowie); dncliowie 50r (36 razy), Fundatorowie 183v (2 razy ib.), 
panowie 116v, 137v, pielgrzy mowie 96v, 155v, piwowarowie 184r, 
Prorokowie 165v, Senatorowie BB2v, tyrAnnowie lOOr, Żydowie 28r 
(4 razy); boszkowie 18v, braciszkowie 84r, członkowie 166r, dyabeł- 
kowie 148r, koch&nkowie CC4r, 146v, mędrkowie 124v, niedowiArko- 
wie 179r, Ee2v, prostaczkowie 191v, przodkowie 22v (8 razy), świadko- 
wie 90r, Dd3y, wieszczkowie 180r; 

2, w rzeczownkacłi zbiorowych : narodowie 7v (17 razy), ko- 
sćiołowie 31 r (2 razy ib.); 

3, w rzeczownikach oznaczających zwierzęta : orłowie 49v, szkor- 
pionowie 76r, 76v, 78r, żubrowie 30r, ptaszkowie 22r. 

4, w rzeczowniku oznaczającym rzecz nieży wotnią : językowie 91v. 

D. Końcówka -y właściwa IV- mu przyp. 1. mn. tematów na -u 
użyta jest na oznaczenie przyp. I-go 1. mn. w następujących tema- 
tach na -a: 

1, w rzeczownikach oznaczających rzeczy nieosobowe: cętnary 
I38v (3 razy), Chenixy 68r, ezdry 166r, czisy 2v (6 razy), dAry 6v 
(3 razy), dziwy ll3v (3 razy), głosy BB6r (15 razy), grśdy 74v 
(3 razy), gromy 48v(ll razy), gwałty 139r, herby Ff6v, huffy BB5r 
(3 razy), języki 146v, kościoły 16v, 34v, k&myki 182v, krzyki 176r, 
mury 16r (8 razy), obrAzy 116r, 129r, ogony 8 Ir, 82v, pioruny 49v, 
97v, podpisy 196r (2 razy), Dd3v, pokńrmy 69r, przykłddy 6 lv, 
przestrachy 138y, rogi lOOr, llOr (2 razy ib.), sądy AA7v (14 razy), 
sędy 128r, 129v załamek skdrby 22r (3 razy), skł&dy 82r, słupy 
83v (3 razy), str&chy CCv (4 razy), strziły 92v, świeczniki 13r 
(6 razy), sznury 131v (2 razy), triumpłiy 56r, tytuły Ff2r, Ff6r, 
ubiory 156v, 163r, uciski BBfr, urzędy 101v, 170v, wiitry 66r, 
włosy 12r, wyroki 146r, 156v, wykłddy BB6r, zbiory 34 v, zbory 
BB4v, zęby 79r, ziazdy 82r, zniki 122r, żywioły 175r; kwiatki 22r 
(3 razy), niedostiitki 6r, postępki I4v (3 razy), pożytki Ir, smętki 
BBfr, uczynki 124v (3 razy), występki 28v. 

2, w rzeczowniku zbiorowym: narody 140v, 163 v. 

Temata na -ja rodź. męsk. przybierając w I. przyp. I. mn. 3 
końcówki: -i, -e, -owie. 

A. Końcówkę właściwą tematom na -ja -i mają 3 rzeczowniki 
osobowowe na -ec: Kupcy BB4v (16 razy). Mędrcy 174v, StArcy CCv 
(5 razy). 

8pnvoxd. KomiB. jęsyk. T. V. 3 



18 

B. Końcówka -e, właściwa tematom na -i, odpowiadająca sta- 
rósł. -ije (hk) znajduje się w następujących tematach na -ja: 

1, w rzeczownikach osobowych: burzyciele 67v, przyjaciele 143r, 
nieprzyjaciele 93v, nduczyciele CC2r (6 razy), Króle 63r, bogacze 62r 
(3 razy), mńticze 38v (3 razy), ndgr&wdcze 84r, omylAcze llv (4 razy), 
pław&cze 151V| pomAg&cze 136r, trębńcze 72y, wykłidścze 122r, wy- 
myśiicze 33 v, 78r, wywricAcze 13v (3 razy), wyzniwicze 10v (9 razy), 
zdbiiAcze 179y (4 razy)^ z4wieszścze 43v, CesArze BB3Vy FAlszerze 
13v (3 razy), Kdcerze Ff3r, malarze 60v, mocarze BBfr (11 razy), 
morderze 81v, pAsterze 17r (4 razy), łgarze 38v, rycerze I3v, 193r, 
seotenciarze 124v, studniarze 133v, szńfórze 120r, szynkarze 124r; 

2, w rzeczownikach oznaczających zwierzęta : Ł4bęcie 94V; pucha- 
cze 148r, rogacze 106r, piskorze 136v, węże 39v, jelenie 86v, 128r; 

3, w rzeczownikach oznaczających przedmioty nieżywotnie: cienie 
115r, dzdze 175r, gńmce 28r, 32r, owoce 29v (4 razy), pdłace BB6v, 
płicze 176r, płaszcze 10v, obyczdie 82 v, zdroie 188r. 

, C. Końcówka -owie znajduje się: 

1, w rzeczownikach osobowych: Kralowie BB3v (51 razy), Kup- 
czowie 147r (3 razy), mędrcowie 194v, oycowie 67r, 192v, pisArzowie 
144r, stróżowie 81v (3 razy); 

2, w rzeczowniku oznaczającym zwierzę: niedoperzowie I48r. 
W tematach na -i męskich znajdujemy od odmieniającego się 

w liczbie mnogićj podług deklinacyi tematów na -i rzeczownika: ludzie 
AA3v (52 razy), z końcówką -e, końcówkę zaś -i znajdujemy u rze- 
czownika: dzień: dni 167r. 

Temata na -u przybierają w I. przyp. 1. mn. albo właściwą sobie 
końcówkę -owie, albo zapożyczoną od przyp. lV-go końcówkę -y. 

Końcówka -owie znajduje się w rzeczownikach synowie 143r 
(3 razy), stanowię BB3v, wołowie 49v. 

Końcówka -y znajduje się w rzeczownikach: stany CCr, 115v, 
domy 134v (2 razy). 

Spółgłoskowe temata ńa -n rodzaju męskiego mają w I. przyp. 
1. mn. końcówkę -e: kdmienie 183v, Eey, płomienie 14r. 

II, B,zeczotvniki rodzaju nijakiego. 

Wszystkie temata rodzaju nijakiego mają w I. przyp. 1. mn. koń- 
cówkę -a. Kiedy jednakowoż wszystkie inne temata mają a otwarte, 
(wyrażone przez A), napotykamy w tematach na ja, -ije tak jak w II. 
przyp. 1. poj. a pochylone (bez znaku) : n. p. żądłń 79y, czoł4 69r, 
imiond 107y; książęta 64r, zwirzęta 85y, niebios^ lOly, (w znaczeniu 
przyp. V. 1. mn.); stękania 113y, zydwienia 113y, stńidnia 184y. 

Rzeczowniki przejęte z łacińskiego języka, kończące się na -um, 
tworzą w języku polskim I. przyp. I. mn. po odrzuceniu łacińskiój 
końcówki -um z końcówką -a, jak rzeczowniki polskie rodź. nij. : 
dekretń I9y, 114y, instrumentu lOOr, recepta 152y. Od łacińskiego: 
fundamentum bywa jednakowoż zawsze forma przyp. I. 1. mn. : fun- 
damenty 181v, 183r, 183y, Dd2r. 



s 



19 

■ 

III. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego. 

Temata rodź. żeA. przybierają w I. przyp. 1. mn. końcówki -y, -e ; 
należące tu temata rodź. męsk. : końcówki -i, -owie. 

Temata na -a rodź. żeń. mają końcówkę -y, temata na -a rodź. 
męsk. mają końcówki: i, -owie: n. p. spr&wy Abv, forty 67r, góry 
74v, pociechy BB4r, księgi 6 Ir. 

Końcówka -i znajduje się w rzeczowniku: sługa: słudzy 68r (16 
razy). 

Końcówka -owie występuje w imionach następujących : Ew4nyeli- 
sthowie 46y, 60r; Ism&elitowie 82r, Nikol^itowie 20r^ Niniwitowle 147V; 
Patriarchowie I82r, I83v. 

Temata na ja mają końcówkę -e : n. p. obietnice BB4r, błyska- 
wice 71r, pochodnie 74v, bestie 129r, Sybille 116v. 

Temata na -ja męskie mają końcówkę e albo -i: bAłwochw41ce 
180r, (2 razy ib.), pii&nice I24r (w znaczeniu przyp. V-go 1. mn.), 
pochlebcę 179v, Ee4v, przyczyńce 170v, sprawce 34v, 187r, kAzno- 
dzieie llOr, 120r, Ee4ry bałwochwalcy 9ry 193v, Dd2r^ naśl&dowcy 
92v, opilcy Ee2Vy plugśwcy Dd3r, złoczyńcy 127r. 

Temata na -i rodzaju żeńskiego mają właściwą sobie końcówkę -i: 
tiiemnoftci AA6r, rospustności 171ry baśni 194r, pieczęci 61r, rzeczy 
71r, mocy 9r, niemocy 134v, twarzy ich były iAkoby twarzy ludzkie 
79r^ roskoBzy 162r. 

Temat na -i: latorośl przybiera podług analogii tematów na -ja 
rodź. żeń. końcówkę -e: Uthorosle 166r. 

Zestawienie liczb końcówek znajdąjących się w I. przyp. 1. mn. 
u rzeczowników rodzaju męskiego: 



1 


necz. 

48 


t 

i 

końc. 


necz. 

3 

1 


e 

końo. 

10 


-o\ 

necz. 


vie 

końo. 


necz. 

66 


y 

końc. 
149 


a- temata 


1.82 

16 : 

1 


32 


128 
7 


a- temata na -a 


1 




6 


1 
1 




ia- temata 


3 


22 

1 


46 
6 
1 


92 

11 

62 


7 


62 





4 


ia- temata na -a 


5 


1 
7 




i- temata 


1 


1 

1 


1 

6 


u- temata 


1 

1 
ł 


2 


3 


3 


2 


n- temata 


68 


47 




68 




1 

wszystkie temata 


228 


68 


168 


202 


163 



20 

Podwójne końcówki znajdują się w następujących rzeczownikach : 

1, końcówka -owie obok -i: 

Anyołowie 9 razy, Anyeli 38 razy, 

Biskupowie 1 raz, Biskapi 1 raz, 

Prorokowie 1 raz, Prorocy 21 fazy, 

Mędrcowie 1 raz. Mędrcy 1 raz, 

Kupcowie 9 razy, kupcy 16 razy; 

2, końcówka -owie obok -e: 

królowie 51 razy, kroie 1 raz; 

3, końcówka -owie obok -y: 

Żydowie 4 razy, Żydy 1 raz, 

narodowie 17 razy, narody 2 razy, 

kosćiołowie 2 razy, kościoły 2 razy, 

językowie 1 raz, języki 1 raz, 

stanowię 1 raz, stany 1 raz; 

4, końcówka -i obok -e : 

bdłwochwAlcy 3 razy, bAłwochwdlce 1 raz, 
pogoni 5 razy, poganie 2 razy. 

§. 9. Przypadek drugi liczby mnogiej. 

/. Rzeczoimiihi rodzaju męskiego. 

W tematach na -a rodź. męsk. znajduje się w II*gim przyp. 1. 
mu. prawie wyłącznie przejęta od tematów na -u końcówka -ów: n. p. 
żywotów BB7r, narodów 66v, języków 65v, skArbow 22r, Żydów 6v, 
GAUtow 6v. 

Pierwotną formę przyp. II go bez końcówki żadnej po odrzuce- 
niu -ih znachod^imy w rzeczownikach na -anin, które przypadek ten 
tworzą, odrzucając przysuwkę -in, ale i a nich ma miejsce w Apokalipsie 
końcówka -o w: do Rzymian 6v, od Rzymian 2 lv, krzescian 82r, 96v, 
ale — poganow BB3r, 66v, 96v; Egipciinow 93r. 

Temata na -ja tworzą przyp. II. I. mn. podług analogii tematów 
na -a za pomocą końcówki -ow: n. p. Kralów 26v, Kiiow 18v, pA- 
sterzow 37r, mężów 66v, kluczow I6v, st&rcow 65v. 

Rzeczownik: nieprzyjaciel tworzy II. przyp. 1. mn. podług ana- 
logii tematów spółgłoskowych z ulotnionem t, przed którem miękkie 
1 zamienia się na ł, wskutek czego samogłoska e przybiera brzmie- 
nie o: od nieprzyjaciół 21r. 

Rzeczowniki: miesiąc, pieniądz, koń urabiają II. przyp. 1. mn. 
z końcówką i- tematów -i: miesięcy 76r, 79r, 90v, miesięci 22v, raz 
zachodzi końcówka -ow: pięć miesiącow 80v, pieniędzy 69y, koni 
BB3r, 82v, 162v. 

Temata na -i mają końcówkę i: ludzi 26v, łśbęći 94r, obok: 
Łdbęćiow 94v, liczbę dni 90v, przez dziesięć dni 21r, po kilku dni 
96v, przez dni tysiąc 99r; obok: zk dniow onych 76r. 

Temat na n: Kamień ma także końcówkę -i: dwinasćie ka- 
mieni 183v. 



21 

Temata na -u tworzą II. przyp. 1. mn. z końcówką -ow: synów 
65r, stanów 54r, sthanow 78r. 

IL Rzeczowniki rodzaju nijakiego. 

Rzeczowniki rodź? nlj. tworzą przyp. II. 1. mn. bez żadnego za- 
kończenia okazując po odrzuceniu -i czysty temat. Końcówki ow, 
która w tematach nijakich już na początku XVI. wieku zaczyna się 
upowszechniać, nie masz w Apokalipsie wcale: skrzydeł 48v, dzia- 
tek 66v^ wędzidł 127r; z natężoną samogłoską: ziół 4v, zwirząt 54r, 
(zwirzęt 131v załamek), książąt 82V| ciał 68y. 

III, Rzeczowniki rodzaju żeńskiego, 

Temata na -a i temata na -ja rodź. żeń. nie przybierają w H. 
przyp. 1. mn. żadnej końcówki, okazując po odrzuceniu -i czysty te- 
mat: n. p. cnot AA4v, spraw AA7r, ofiar 8v, rzek 73v; klątew 80r, 
książek 88 r, owieczek 35v, fortek iby, miarek 119v, sukienek 159v, 
omyłek 175r, burzek 175r; modlitw 54v; t&iemnic Tyt., studuic 69Vy 
obietnic 68y, (obietnicz 97r). 

Temata na -ja obce kończące się na -ya tworzą formy : dispntaciy 
19y; bestiy GC3r, 114v, Ff4r. (Niewątpliwie litera y oznacza tu 
spółgłoskę j, jak w końcówce II. III. i VII. przyp. 1. poj.: -ey). 

Rzeczowniki osobowe roęsk. rodź. na -a przybierają podług ana- 
logii tematów męskich końcówkę -ow: Nikoliitow 26ry PńtriArchow 
176v, gędcow 163v. 

Temata na -i rodź. żeń. mają zawsze końcówkę -i (po sz i t. p. 
-y): n. p. radości AA6r, łodzi 73v, pieczęci 61r, roskoszy 186r. 

§. 10. Przypadek trzeci liczby mnogiej. 

I. Rzeczowniki rodzaju męskiego. 

Rzeczowniki rodź. męsk. wszystkich tematów urabiają przyp. lll. 
1. mn. za pomocą końcówki -om: n. p. prostakom AA2r, czasom AA4y, 
6414tom 6y; krńiom kkbty towarzyszom AA5y, rozg&rdzdczom 58y; 
mordercom 178r, F4rizeuszom 43r; ludziom AA3r; synom 84v. — 
Rzeczowniki na -anin tworzą przypadek ten także za pomocą końcówki 
-om po odrzuceniu przysuwki -in: pogAnom 90r, Rzymianom 6y. 

Raz w Apokalipsie w rzeczowniku: rozum znajduje się końcówka 
-nm (z pochylonem ó wyrażonem przez u), pokazująca się i u innych 
autorów starożytnych (por. Kalina, Hist. jęz. pol. str. 87): niepodobno 
roznmum n&szym BB5y. 

II. Rzeczowniki rodzaju nijakiego. 

Rzeczowniki rodź. nij. mają w II. przyp. 1. mn. końcówkę om: 
n. p. słowom 8r, zwirzętom 54y. Raz tylko ma temat na -a: królestwo 
podłng analogii tematów żeńskich końcówkę am, która aż do połowy 
wieku XVL częściej była używana niż końcówka -om: królestwam 8ly. 



22 

Żywo z łacińskiego języka przejęty rzeczownik koncilium nie 
odmienia się w III. przyp. 1. mn. wcale, znachodzimy: wszystkim 
koncilium wierzyć 194v. 

III, Rzeczowniki rodzaju żeńskiego. 

Rzeczowniki rodź. żeń. wszystkich tematów mają w przyp. III. 
1. mn. właóciwą tematom na a-, ja- końcówkę -am : n. p. spr4wam 3r^ 
goram 18Vy głowam 27r, owieczkam 35v; duszam 103r, bestiam 109r, 
głębokodóiam lir, kośćiam 114v. 

Trzy rzeczowniki rodź. żeń. odmieniają się w III. przyp. 1. mn. 
podług analogii tematów męskich, przybierając końcówkę -om : temata 
na -a: noga, ofiara i temat na -ja: obietnica, który 2 razy ma końcówkę 
-om, 3 razy zad prawidłową końcówkę -am: nogom 46y, 85r, ofiarom 
8v, obietnicom I59r, I93v, obok: obietnicam 2r, 48r, 179r. 

Temat na -a rodź. męsk. na -a: sługa tworzy III. przyp. 1. mn. 
także podług deklinacyi rzeczowników żeńskich: sługam 4r, 5r, i t. d. 
5 razy zachodzi jednakowoż właściwa tematom na -a męskim końcówka 
-om: sługom 84r, 84v, 86r, 87r, 96r. Temat na -a, -a Ew4yelista ma 
tylko końcówkę- om: Ewdnyelistom 50r. 

§. 11. Przypadek czwarty liczby mnogiej. 

I. Rzeczowniki rodzaju męskiego. 

Wszystkie rzeczowniki rodź. męsk. zachowały w Apokalipsie 
właściwy charakter przyp. IV. 1. mn. Występująca j^óżniej w rze- 
czownikach osobowych forma przyp. II-go w znaczeniu przyp. IV. znaj- 
duje sie w Apokalipsie tylko 1 raz: morduie sprzeóiwników Pańskich 
24r, obok : nń sprzeciwniki 24r. Kalina (Hist. jęz. pols. 92) wylicza 
tu także dwa temata na -ja: f&łszyrzow, wykręt&czow 18y, ale przy- 
padek II. nie jest tu zastępcą przyp. IV-go, lecz spowodowany nastę- 
pującą ncgacyą występuje w znaczeniu II-go przyp.: „fiłszyrzow 
i wykrętdczow ćirpieć w posrzodku zbioru swego nie może" I8v. 

Temata na -a rzeczowników osobowych i nieosobowych mają 
w IV-tym przyp. 1. mn. końcówkę -y: przez Anyoły Tyt., porażał 
niewierniki k sprzeciwniki BB5r, przez dziewosłęby 167v, wspomnimy 
Jerozolimczyki 159r, zową Gaury 82r, wyczytAć ony Achiby 24v; 
wypuścić ty szkorpiony 76v, bdriny ofiśrował 8v, nd lisy AA2r, 
zodmionuie fółeczne wymysłi GGv. 

Rzeczowniki na -anin mają końcówkę -y po odrzuceniu przy- 
suwki in: mordował krześćiśny 23v, wspominać pogAny 93r, pńtrzay 
nd ty mieszczony 93r, prziymuje dworzAny 184y, rozsyłał miedzy 
Egipciśny 132y. 

Temata na -ja maja końcówkę -e: n. p. upoiłś króle BB4yy 
wzburzał morderze rozliczne 104r, chowa ochmistrze k op&trzyciele 
lOOy; uyrzysz ty kupce 148y, wiódł ty więźnie 14r, widziałem konie 
8 Ir, kontrfetuie p4łace CC4y, przez miesiącze 90r; nk wzdroie 74y. 



23 

Temat na -ja: nieprzyjaciel tworzy przyp. IV. 1. mn. podług 
analogii tematów na -a z końcówką j, przed którą 1 zamienia się na 
ł i dalej samogłoską e przybiera brzmienie o: nk nieprzyAcioły swoie 
CC4r, 89v. 

Temata na i mają pierwotną swą końcówkę -i, a obok tego 
późniejszą od tematów na -ja przejętą końcówkę -e: w ostateczne dni 
d4ry pobudza ludzi poczciwe AA3v, u& złe ludzi CCSr, ludzi święte 
ludzi pobożne pobudza 2v. Forma przyp. IV-go: ludzi znajduje się 
w Apokalipsie 44 razy, forma zaś: ludzie 28 razy: ludzie niewierne 
obiecuje przywieść 39r, rozumie ludzie 78v i t. d. Rzeczownik: ogień ma 
końcówkę -e: ognie chwalili 166r. 

Temata na -u mają końcówkę -y: między syny 26r^ n& wierne 
ayny 104r, ofi&rował woły 8v. 

Temat na -n kamień ma jak temata na -ja końcówkę -e: chwa- 
lili kamienie 166r. 

II. Rzeczowniki rodzaju nijakiego. 

Wszystkie rzeczowniki rodź. nij. mają w lY-tym przyp. 1. mn. 
końcówkę -a, jak w I-szym przyp. 1. m. Temata na -ije mają i tu 
a pochylone. N. p. : podobieństwo widział AA2v, grzesć gniazdo 68y, 
chwalili drwś 166r; przez pisma 2r, pok&rdć nOsze cińł4 3 Ir, na 
czoł& 115V| upoił4 kśiąłęti BB4y, chwalili zwirzętń 166r; z natężoną 
samogłoską: wziął go nń r&mionś 27v, nńpisdno imionO I81y, widział 
znAmioni 131r; biorą mieyscń 4r; opowi4d&li widzenia 2v, opowiada 
zy4wienia dy, przez obiświenia 5y. 

Rzeczowniki przejęte z łacińskiego języka, w którym są rodź. 
nij. mają w Apokalipsie w IV-tym przyp. przeważnie końcówkę -a: 
przez dekretu 102r (6 razy), przez Instruments 99r (5 razy), w re- 
gimentu BB3y, zńłożyli fund4ment4 182r, końcówkę zaś -y, podług 
analogii tematów na -a męskich napotykamy 3 razy: fundamenty 
zśkUda 90r, z4łożyć ty fundśmenty 183v, ony srogye interdikty 
zową 114r. 

IIL Rzeczowniki rodzaju żeńskiego. 

Rzeczowniki rodź. żeń. mają w IV-tym przyp. 1. mn. 3 koń- 
tówki -y, -e, -i. 

Temata na -a żeńskie i męskie na -a, mają końcówkę -y (i) n. p. 
n4 góry AA2r, ofiarował modlitwy ndsze 72r; z4 pomsty Tir, widział 
księgi 50y, n4zn4czymy sługi boże 65r, znAczy sługi swoie 68r, 
EwAnyelisty czythamy 3r. 

Temata na -ja żeńskie i męskie na -a mają końcówkę -e: zn4ć 
ty t&iemnice 3r, ndkładszy n4 rekAwicze 6y, zbawią dusze swoie 83r, 
sentencie swoje odmienia 5r, stroią sobie krotochwile 176v, odeymu- 
jąe swe wole 61y; kupowAć owce 151r, czarownice topią Dd3r, n4 
sprawce 163y, piątnowśó ndsl&dowce BB4r. 

Temata na -i mają zawsze końcówkę -i; przejęta od tematów 
na -ja końcówka -e nie zachodzi w Apokalipsie wcale: n. p. nk brzy- 



24 

dliwośći 68r, nA odmienności 68r, odpieczęthow&ó pieczęci 50v; na 
twarzy Bwoie BBy, br&Ii roskoszy 88r, wszystki mocy niebieskie wi- 
dział BBvy ty drzwi otwirAć 39r, oddaliwszy bńsni 89r. 

§. 12. Przypadek szósty liczby mnogiej. 

1, Rzeczowniki rodzaju męskiego. 

Rzeczowniki rodzaju męskiego mają w Yl-tym przyp. 1. mn. 
3 końcówki: -y, -mi, -ami. 

Tematy na -a rodź. męsk. przybierają przeważnie właściwą sobie 
końcówkę -y, obok której znajduje się zapożyczona od tematów na -i 
końcówka -mi i od tematów żeńskich zapożyczona końcówka -ami. 

A. Końcówkę -y m«ją następujące rzeczowniki: Anyoły 13v 
(10 razy), Apostoły 73r, 86v, śltembisy 90v, bArdny 3v, 148v, brA- 
ciszki 69r, bAłwiny 95r, biskupy 109v, 116v, bogi 119r, 141r, 
czńsy 104r, lóOr, duchy 54v (6 razy), dziwy 113v, 114r, dekrety 
147r (4 razy), Ewanyeliki 115v, gwałty AA8r, 92v, głody AA8r, 
głosy 54 V (4 razy), gaury 82r, groty 102v, horetyki AA8r, 115v, 
lAdy 82 V, ięzyki 84v (3 razy), interdykty 92r, instrumenty 120r, 138v, 
kstałty 4v (6 razy), kApłany 6r (10 razy), kościoły 20r (4 razy), 
klenoty 37v, kśmyczki 169v, kAmyki 160r, lwy 22v, 69r, listy 113v, 
miłosniki 174r, mory AA8r, namiestnik! BB2r, n^ewinniki 71 v (16 
razy), niedowiśrki 3v, narody 20r (13 razy), nędznik! 27v, 95v, 
niewdzięczniki 71r, odpusty 110v (3 razy), obchody 110v, obraski 
160r, okrutniki 171r, przypadki AA6r, pomocniki 56v (4 razy), po- 
żytki 9r, 133r, psy 13v (3 razy), postępki 3 Ir (6 razy), przykłAdy 
69r, pirworodniki 119r, pAtrony 14 Ir, pAny 144r (5 razy), prze- 
ciwnik! 161v, prokuratory 189r, proroki 190r, rozumy 49 v (3 razy), 
rozumki 63v, 68v, strAchy AA8r, 160v (4 razy), świecznik! BBr 
(5 razy), służebnik! 62r, skarby 62r, sArAceny 82r (2 razy), swiadki 
90v, sprzeóiwniki 97r, 160v, tytuły 24r, upadki 69v, ubiori 79v 
(3 razy), upominki 93v, uczestnik! I48y, uczynki 175y, wieki 9r, 
wilki 13v, wymysły 27 v (12 razy), wrzody 3 Ir (3 razy), wywody 
76v (3 razy), włosy 142v, zwolennik! 13v (4 razy), żydy 22r, zbytki 
35v, żywoty 6 Ir, złośnik! 62r, 99v, złotohławy 90v, zakony 104r, 
znAki 113r, zęby I42v, zAstępy 162v, zwody 170v; mieszczAny 127f 
(3 razy), pogAny 87v (3 razy), WAlentiniauy 74r. 

B. Końcówkę -mi mają następujące rzeczowniki: czArmi 83v, 
154, dArmi 141r, doktormi 33r, sznurmi 130r, worm! 89v, 90v, żydm! 
21r, 38r. K^Ińcówka -mi obok końcówki -y ma miejsce: Apostołm! 18r, 
18v, 17r, (apostoły 2 razy), mormi 59v, (mory 1 raz); głosmi 84v, 
102v, (głosy 4 razy). 

C. Końcówka -ami znajduje się w następujących rzeczownikach : 
cechAmi 170v, rogAm! 30r (7 razy). Końcówka -ami obok -y: uczyn- 
kAmi 75r, (uczynki 1 raz), zębami 17r (4 razy), (zęby 1 raz). 

Stosunek końcówek zachodzących w tematach na a: y: mi: 
ami = 219; 15: 13. 



25 



Te mata na -ja rodź, męsk. maj^i przeważnie końcówkę -mi; 
obok niój: -j, -ami. 

A, Końcówkę -mi mają następujące temata na -ja: Cesarzowi 
llOr^ 11 Ir, dziedzicmi dr, fółazyrzmi 95r, hAwtarzmi 25r, krolmi 6r 
(32 razy), kluczmi 16V; 39r, kiymi 153r, mocarzmi 55v (4 razy), 
M4nicheu8zmi 74t^ m&t4ezmi 180v, n^aczycielmi 18y, omyl&czmi 180yy 
pństerzmi 35r, przywileymi 92r (4 razy), pomAg&czmi 104y, Reymi 
Ff6r, stróżmi 55V; wymysl&czmi AASr, wieprzmi I3yy węglarzmi 25r^ 
wyzn4w4czmi 9ly, złodzieymi I3y; 17r. 

B. Końcówka -y znajdnje się w tematach na -ja: iubileuszy llOy; 
z opuszczonem e wsuwnem: garncy 28r, knpcy l48r, 152y, pńlcy 
25r (3 razy), st&rcy 52y; z zamianą I na ł i natężeniem samogłoski: 
nieprzyAcioly 61v (2 razy). 

G. Temat na -ja: latawiec ma końcówkę -ani: latawc&mi 148r. 

Stosunek końcówek zachodzących w tematach na -ja męskich: 
mi: y: ami = 62: 10: 1. 

Temat na -i męski: ludzie ma zawszę końcówkę -mi: ludźmi 
BB4v (12 razy). 

Temat na -u: dom ma końcówkę -y: domy 31y, 41r. 

Temat na -u: syn ma końcówkę -mi (-imi): synmi 21y. 

IL Rzeczowniki rodzaju nijakiego. 

Wszystkie rzeczowniki rodzaju nij. przybierają w przyp. VI. 
1. mn. końcówkę -y: n. p. b&łwochwńlsthwy 175y, blużnirstwy 107y, 
drwy 159v, gdrdły 13v, nazwisk! 14v, słowki 78r; mieyscy 20r, 
sercy 94v, (serczy 158r); cielęty AA6v, książęty 108v, zwirzęty 
AA6v; ciśły 61 r, słowy 8r. 

J/7. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego. 

Wszystkie rzeczowniki rodź. żeń. i męsk. na -a mają końcówkę 
-ami: n. p. bran&mi 182y, nńuk&mi 39r; kupińmi lóly, pochodni&mi 
13y; każniami 31r, sług&mi 55y, kłamcńmi I7y, zdrayc&mi 13y. 

Zestawienie końcówek wszystkich (por. obliczenia B. Szomka 
por. Sprawozdania k. j. III. 441): 







-: 

neesow. 


r 

końc. 


-n 

rzecsow. 


Qi 

kodę. 


-a 

neesow. 


imi 

konc. 


1, 


Temata na -a męsk. 


90 


219 
10 


9 


15 


4 


13 


2, 

• 


Temata na -ja „ 


6 


22 


62 


1 


1 


3, 


Temata na -i „ 




— 


1 


12 






4, 


Temata na -u „ 


1 


2 


1 


1 






^f 


Temata na -a żeń. 


— 


— 




68 


213 



Spnwosd. Komis, j^syk. T. y. 



26 







1 1 

-y 

Tzeczow. końc. 

1 
1 


-mi 

rzecKow. koiSc. 


1 

-ami 

rieczow. końc. 


6, 


Temata na -ja „ 


_^_ 








16 
34 


32 


7, 


Tema ta na -i „ 








84 


8, 
9, 


Temata na -a nij. 


28 


62 
4 




— 


Temata na -ja „ 


2 


1 


— 


— 




10, 


Temata na -t „ 


3 


10 


^^^ 





— 


_^__ 


11, 
12, 


Temata na -s „ 


2 

132 


38 




Wszystkie tematy 


345 


33 


90 


123 


343 



Wymieniona przez Szomka jako przyp, VI. 1, mn. forma mury 
182, jest przyp. I-szym I. mn. tak 182r jak 182v. 

§. 13. Przypadek siódmy liczby mnogiej. 

W VII-mym przyp. 1. mn. przybierają rzeczowniki końcówki: 
-ecb, -och, -ach. Końcówka -ech odpowiada starosł. końcówce tema- 
tów na -a -'Kjci i właściwa jest pierwotnie polskim tematom na -a. 
Końcówkę -och, która odpowiada starosł. końcówce tematów na -u 
męskich -i»,xi, nalały pierwotnie polskie tematy na -u. Końcówka -ach 
odpowiada starosłow. końcówce tematów na ja żeńskich -am posługują 
się nią polskie tematy żeńskie. W Apokalipsie zachodzą wszystkie 
3 końcówki u pojedynczych tematów obok siebie. (Końcówka -ach 
wyraża się w Apokalipsie zwykle z pochylonem a, niepochylone zaó 
& zachodzi 21 razy). 

I. lizeczowniki rodzaju męskiego. 
Rzeczowniki rodź. męsk. przybierają wszystkie 3 końcówki. 

A. Temata na -a męskie z końcówką -ech: Anyelech AA6r, 
I82r, Apostolech 104r, 196v, biłwiiiiech 107r, czAsiech 16v, 165v; 
z wątlejszą samogłoską: czesiech 93v; dziwiech 12v, dekrcciech 3 Ir, 
dekretalcch I9lr, funddmenciech 181r (5 razy), guziech lir, godziech 
156v (4 razy), koscielech 19v (6 razy) (ze zwątloną samogłoską); 
kąciech 63r (3 razy), korzech 90r, liśćlech 24r (4 razy), obłocech 
95r, 166v, obchodziech 136v, prorocech 16v, 196v, pAniech 149v, 
RoboAmiech 106r, texcicch 75v, wymyslech 43r (3 razy), wykrętalech 
139r, żywociech 3 Ir (4 razy), zakoniech 90v, sądziccłi 128v, zwo- 
dziech 156r, żydziech 179r, złotohławiech 142r; mieszczAniech 142r. 

B. Temata na -a męskie z końcówką -och: bArłogoch 80r, 
czńroch 156r, duchoch 118r (3 razy), fund&mentoch 183v, grzeszni- 



27 

koch 164r, grzechoch 172v, 173v, heretikoch 75r (2 razy), muroch 
183vy nędzuikoch I39y, obłokoch 162r (2 razy), przestrdchoch C02r 
(6 razy}, prostakoch 164r, rogoch BB3v, strdckoch 54r, 174y, świe* 
cznikoch 90v, ućiekoch 56v, 129r, wymysłoch 107r, zndkoch 87v; 
członkoch I72v, osiewkoch 78r, przypadkoch BB/r, pożytkoch BB7v, 
postępkoch 29r, przybytkoch 185v, stołkoch I68r, Turkoch ]79r. 

C. Temata na -a męskie z końcówką -ach: dziwach i38v, 
obłokach 7v, 9r, prorokach lir, rogach BB3v (7 razy), ogonach 81r, 
zębach 107r; postępkach 106 v, uczynkach 93v. 

Końcówka -ocli zachodzi przeważnie w rzeczownikach kończą- 
cych się na spółgłoskę gardłową i w 5 rzeczownikach z innem za- 
kończeniem. Końcówkę zaś -ech mają tylko 2 rzeczowniki kończące 
się na spółgłoskę gardłową, a końcówkę ach 4 rzeczowniki zakoń- 
czone na gardłową spółgłoskę i 4 na inną. Stosunek tych 3 końcó- 
wek do siebie jest w tematach na -a n.^stępująoy: -ech: -och: 
-ach = 5^: 38: 15. 

Temata na -ja męskie mają prawie wyłącznie końcówkę -o^h : 
cesńrzoch 113r, nędzarzoch 193y, wlodńrzoch 181y, fAłszoch 156r, 
ptaszczoch 62r, 113y, wyznśwAczoch 89r (4 razy), p&łacoch 176y, 
stolcoch 47r, 166v, krśioch AA4r, zwyczśioch 66r (2 razy), obyczA- 
ioch llOr, krołoch 113r (3 razy), Sauloch I06r. 

Temata na -ja: koń, węgiel mają końcówkę -ech: koniech 160r, 
162r, węglech 179r. 

Temat na -i: dzień ma końcówkę -och: dnioch 93'^, 94r. 

Temat na -i: ladzie zaó ma końcówkę -ach: ludziach AA4r. 

Temat i. a -u: syn ma końcówkę -och: synoch 119r. 

Tem&t na -u: stan, podług analogii tematów na -a ma końcówkę 
-ech: staniech 115y. 

IL Bzeczoivmki rodzaju nijakiego. 

Rzeczowniki rodź. nij. przybierają jak rzeczowniki rodź. męsk. 
wszystkie 3 końcówki. 

Temata na -a mają końcówki -ech i -och. 

A. Końcówka ech: bogactwiech 33v, 34y, knpiectwiech 42y, 
leciech 82r, niebespieczeństwiech A5r drzewiech 188r, państwiech 
196r, pismiech Tyt. (3 razy), usciech 42r (11 razy), zwycięstwiech 
68r, 161y; ze zwątloną samogłoską: czelech 67y (10 razy), mie- 
sćiech 82r. 

B. Końcówka -ach: bogactwach 128r, czołach 66.' (4 razy), 
pAstwiskaeh 86y, 128r, podobieństwach 87y, przezwiskach 18 Ir. 

Podwójne formy /. końcówkami [-ach i -ech mają rzeczowniki: 
bogactwo, czoło: 

bog&ctwiech 2 razy, bogdctwach 1 raz, 

czelech 1 raz czołach 4 razy. 

Stosunek końcówek -ech do -ach w tematach na a nij jak 34 do 9. 
Temat na -ja nijaki: miejsce ma końcówkę -ach: mieyscach 
BB6y (25 razy), mieyscdch 24r. 



28 

Temat na -s: słowo ma końcówkę -ech: słowiecb 16r (8 razy). 
Temat na -s: ucho ma końcówkę -och: nszoch 5v (5 razy). 
Temata na -n : ramię, znamię mają końcówkę -ach ; po natęże- 
niu samogłoski: ramionach 153r, znamionach 128y. 

777. Bgecsowniki rodzaju żeńskiego, 

Temata na -a żeńskie mają końcówkę -ach: n. p. irfach ll7r, 
bnrzkach 70r (6 razy), bitwach 161 v; tak samo temata męskie na a: 
Ewńnyelistach 196v. 

Jeden tylko temat na -a brana ma 2 razy końcówkę -ech : braniech 
182r, 182v, obok zwykłe, końcówki -ach brauśch 181r, 181v, (2 razy 
ib.), 182r, 182v, branach 182v, bronach Dd4v. 

Temata na -ja żeń8'<ie i męskie na a, i temata na -i żeńskie, 
mają b z myjątku końcówkę ach: n. p. baniach 6r, duszach 132v, 
dziewicach 138r, historiach B3v, b&łwochwalc&ch 109y; burzliwoóciach 
7 Ir, myślach 68v, b&sniach 87v. 

Stosunek końcówek -ech, -och, -ach (por. zestawienie Szomka, 
Sprawozdania Kom. jęz. DI. 448) : 







-e< 

necs. 


sh 

końo. 


-0 

noez. 


eh 

końc. 


necz. 


ich 

końe. 


1, 


Temata na -a męsk. 


29 


68 


26 


38 


8 


16 


2, 


Temata na -ja „ 


2 


3 


13 


21 






3, 


Temata na -i „ 






1 


2 


1 


1 


4, 


Temata na -u „ 


1 


1 


1 


1 




— 


B, 


Temata na -a żeń. 


1 


2 






46 


168 


6, 


Temata na -ja „ 


— 




• 




21 


46 


7, 


Temata na -i „ 






— 




38 


114 


8, 


Temata na -a nij. 


11 


34 




— 


b 


9 


9, 


Temata na -ja „ 










1 


26 


10, 


Temata na -s „ 


1 


8 


1 


6 






11, 


Temata na -n „ 




— 


— 




2 


2 


12, 


Wrzystkie tematy 


45 


106 


42 


68 


122 


381 



r-^ 



29 

§. 14. Przypadki liczby podwójnej. 

Przypadek pierwszy. 

Przyp. I-Bzy liczby pod w. zachodzi zawsze w tematach na -s ni- 
jakich: oko, ucha; dalej od tematn na -s nj. : słowo, w tenaacie na 
-a nij.: skrzydło i w temacie na -a żeń. : oliwa w połączeniu z li- 
czebnikiem dwa. 

Temat na -a nij.: skrzydło i podług analogii tematów na a- te- 
mat na -s : słowa, mają odpowiednią starosłow. -t końcówkę -e, która 
poprzedzającą spółgłoskę twardą miękczy: dńny są dwie skrzydłe 
104r, dwie skrzydle d4ny niewieście Dd3v; dine są dwie skrzydle 
1037; nie więcej było iedno ty dwie słowie 156r. 

Rzeczowniki, oko, ucho tworzą I. przyp. 1. podw. podług ana- 
logii tematów na -i przybierając zawsze końcówkę -i, odpowiednią 
starosłowiańskiej -h: n. p. uszy nAsze ndsłuchały sie 63v, oczy iego 
były ]&ko płomień 12r, przypatrzyły sie oczu nisze 63v, oczy bywai;) 
oślepione AA3y. 

Temat na -a żeńsk : oliwa zachodzi w Apokalipsie 2 razy 
w I. przyp. 1. podw. i przybiera odpowiednią starosłowiańskiej koń- 
cówce % końcówkę -e, miękczącą poprzedzającą spółgłos'^ę twardą: 
w: ći są dwie oliwie 89y, tścy są iako dwie oliwie stoiące 90v. 

Przypadek drugi liczby podwójnej, 

Przyp. n. liczby podw. zachodzi w Apokalipsie tylko w rze- 
czownikach: oko, ucho, ręka. Dwa pierwsze tematy nijakie przybie- 
rają końcówkę tematów na -i, -u, która odpowiada starosłowiańskiej: 
-Hio, dla tego miękczy poprzedzające k na cz, eh na sz: doslepió 
oczu 44v, pełnych oczu 48y, do oczu 45r, wódka oczu naszych 45r 
c. i., do uszu 2v, 5r, 11 v, do twoich uszu 22v, 45y, do uszu n&szych 
44v. do czyich uszu 120r c. i. 

Zależna od liczebnika siedm zachodzi w Apokalipsie w rze- 
czowniku: oko raz forma przyp. II-go. 1. mn. urobiona z końcówką 
II-go przyp. 1. mn. temató v' na -i, i: oczy siedm 5lr. 

Rzeczownik: ręka przybiera w II. przyp. 1. podw jnej końcówkę 
tematów na -a, -u, odpowiednią starosłowiańskiej -oy: do ręku AA4v, 
z ręku 88r, w możnych ręku 199r. 

Na III. przyp. i również na V. przyp. 1. podw. nie ma w Apo- 
kalipsie żadnego przykładu. 

Przypadek cztoarty liczby podwójnej, 

Przyp. IV. 1. podw. tworzy się zupełnie jak przyp. I. z koń- 
cówkami: -e, -y, i zachodzi w tematach nijakich: słowo, oko, ucho 
i żeńskich: ręka, noga, droga, strona: przez ty dwie słowie 170r, 
Ee47; przed oczy 2r, oczy otwarzaią 3r, przez ony oczy 52v, podnieść 
oczy twoie 67r i t. p., z4twńrdzili uszy swoie 45v, mamy pełne uszy 
97r; nś obie ręce 27v, nń priwe ręce ll5v, wpadó w ręce 2r, n& 
obiedwie nodze 88r (ale bez liczebnika: pod nogi 8r, 114r}, ty dwie 



30 

drodze słysząc 124ry ni obye stronie 12r, 14v^ 24r (2 razy) 25ry 
27v, 160v, I62r, po obie stronie 187v. 

Przypadek szósty liczby podwójnej, 

Przyp. VI. 1. podw. zachodzi tylko w rzeczownikach: oko. ucho. 
Końcówką Vl-go przyp. jest końcówka tematów na -i żeńskich -ima. 
z miękczącem poprzedzająca spółgłoskę twardą -i: uszymś. 110v, 
oczymń A3r; oczymń swemi 20r, oczy mi twemi 199r (w ogóle 15 razy), 

Przypadek siódmy liczhy podwójnej, 

Przyp. VII. 1. podw. zachodzi w Apokalipsie w temacie na -a 
męsk. łotr i w temacie na -a żeń. ręka. Końcówką VIl-go przyp. jest 
tak w temacie męskim jak żeńskim końcówka -u: nd dwu łotru za- 
wieszonych 59v; w ręku swoich BBr, 13r, 17r, 35v, 38v, (2 razy), 
58r, 65v, 83v, 142r, I67v, n4 ręku 114r. Trzy razy zad zachodzi 
forma liczby mn. z końcówką -ach: uk rękach swoich 115y, 167v, Ff4r. 



B. Seklinacya imionowa przymiotników. 

§. 15. 

i, Pierwszy przypadelc liczhy pojedynczej. 

W przyp. I-szym i. poj zachodzi forma dekli nacyi imionowej 
w przymiotnikach rodź. męsk. dosyć często (w 25 przymiotnikach 102 
razy), rzadziej w przymiotnikach rodź. nij. w 7 przymiotnikach 9 razy). 
Forma imionowa zachodzi, wyjąwszy przymiotniki dzierżawcze zawszą 
w znaczeniu orzeczenia. 

Przymiotniki rodź. męsk. we formie imionowej: gotów 117v, 
137v, ist 45r, (3 razy), krzyw I55r, praw 45v, rad 94r (4 razy), 
świadom Ffv, nieświadom 67v, 77r, żAłosóiw 45v, żyw 15r (12 razy), 
bespieczen 10lv, godzien 49r (8 razy), krotek 166r. pełen 68r (3 razy), 
pewien 41 r (6 razy), pilen BB27 (8 razy), podobien 29r (7 razy), 
p winien AA4r (5 razy), silen 22r, straszen 86v, wdzięczen 158v 
(3 razy). Przym. żaden 5v (45 razy), tworzy wyjątek, zastępując 
przedmiot lub przydawkę. 

W niektórych przymiotnikach powyżej wymienionych zachodzi 
obok formy imionowej także forma deklinacyi zaimkowej, jeżeli przy- 
miotnik tworzy przydawkę: prśwy k4plan 13v, pr4wy biskup 14r, 
pr4wy potomek 142v, pewny 15v, 87v, 90v, 98r, 157r, 152v, 160v, 
Ee4v w znaczeniu przydawki dwa razy: 25r, 190r, w znaczeniu orze- 
czenia; żywy chleb 28r, wdzięczny dzień lir, człowiek podobny 126r, 
żądny CCv (36 razy). 

Przymiotniki dzierżawcze z imionowem zakończeniem (zawsze 
w znaczeniu przydawki): naród Dawidów 193r; mdyestat Bdrdnkow 



31 

187v, 188v, syn lAphetow 170r, Ee2r, blisk Sśrdiow 47v; (obok: 
płomień oguiowy 12r| iad szkorpionowy 78r). 

Przymiotniki rodź. nij- we formie imionowej, (w znaczeniu orze- 
czenia): pełno iest niebo 71v, 85r, iest pełno powietrze 101 v, po- 
winno d&ć 54r; (obok: powinne wystawiać AA2r), iest niepodobno 
BB5v; (obok: podobne kn kristhałowi 49v, wolno będzie wszytko 152r, 
Bóstwo złączone było żywo 62vj. 

Przymiotniki dzierżawcze we formie imionowej, (w znaczeniu 
przydawki): proroctwo Ezechielowo 170r, dręczenie szkorpionowo 
76r=.(obok plemię Dawidowe 6 Ir). 

[Formę imionową ma także przymiotnikowy temat na ja: wiele: 
wiele nniosło sie ich 27v, było wiele występnych 38r]. Por. §. 22, 8. 

Czy w Apokalipsie forma imionową i w przymiotnikach rodź. 
żeAsk. zachodzi, trudno osądzić, bo końcówki tak deklinacyi imiono- 
wej jak zaimkowej w I. przyp. I. poj. są równe. Analogicznie możnaby 
prawda przypuszczać, jak to i Hanusz: Materyały str. 237 czyni, że 
przyp. I. w przymiotnikach dzierżawczych miał formę imionową. 
Możnaby to powiedzieć przynajmniej o tych przymiotnikach dzier- 
żawczych, które kończą się na -& niepochylone (wyrażone przez 
kreskowane -&). Końcówka bowiem imionowej deklinacyi jest -a nie- 
pochylone, podczas kiedy a pochylone tworzy końcówkę deklinacyi 
złożonej. 

W Apokalipsie znachodzimy formy przyp. I. z niepochylonem 
ŚL (kreskowanem) następujące: JAspisowA zieloność 47v, Lotowń żond 
149v, Ariuszowi sektś Ddr, oblubienica BArńnkowa BB5r. Oprócz tego 
zachodzi końcówka z k niepochylonem 3 razy na załamku, podczas 
kiedy w tekście taż sama forma na tej samej stronie ma -a pochylone 
(bez znaku): pieśń Moyżeszow4 129r załamek; pieśń Moyżeszowa 129r 
tekst, pieśń B&rAnkowń 129y zalamek; pieśń Bńr4nkowa 129v tekst, 
oblubienico BArńnkowń 181v załamek; oblubienico Bńrinkowa 181v 
tekst. 

Forma przymiotnika dzierżawczego z pochylonem -a zachodzi 
jeszcze 5 razy: Elkanowa żonś 15v, oblubienica BArdnkowa Ee3r, 
pyesń Moyżeszowa, pieśń Bdr&nkowa Ee4r, Królowa 150v. 

Trudno tu roztrzygnąć, czy mamy tu rzeczywiście różne formy, 
czy też trzeba je włożyć na karb nieustalonej w Apokalipsie pisowni, 
zwłaszcza że i rzeczowniki nieraz mają w końcówce a pochylone (nie- 
kreskowane): n. p. wola 20r, oblubienica BB5r; oblubienico 99r. 

2, Przypadek drugi liczb i/ pojedynczej. 

W przyp. Il-gim 1. poj. znachodzimy w Apokalipsie formę imio- 
nową w liczebniku porządkowym połpiętś. 30r, w przymiotnikach rodź. 
nij. w znaczeniu przysłówkowem : n. p. z dalekd AA3v, z dawnA 4v, 
z osobni BB7y, spełnA 34r. 



32 

5, Przypadek trzeci liczby pojedynczej, 

napotykamy w przymiotnikach nijak. rodź. po przyimku po: po 
prostu 29r, po cichu 1667, po społu 29v^ obok: społu 30r; po grecku 
79r, po żydowsku 79r, I34r. 

4, Przypadek czwarty liczby pojedynczej. 

z imiouową formą zachodzi w następujących przymiotnikach rodź. 
męsk.: mśiąc kubek pełen 141 v; obok: maiąc kubek pełny 140r, ma 
klucz Dawidów 38r, wspomina mAyestat Bśrńnkow 188v; obok: 
przywłaszcza iad szkorpionowy 78r; dalej w następujących przymiot- 
nikach rodź. nij.: maią świadectwo lezusowo 157v, to ma gothowo 
I93v, plądruie, wszystko dobro 36r. Oprócz wymienionych 3 przykła- 
dów znachodzimy formę imionowej deklinacyi w IV. przyp. nader 
często użytą jako przysłówek: n. p. sowito 23r, mocno 18r, długo 
144r, nowo 144v. 

W przymiotnikach rodzaju żeń. napotykamy formę lY. przyp. 
deklinacyi imionowej w 3 przymiotnikach dzierżawczych: nńukę BA- 
l&ńmowę 26r, przez krew Bśrśnkowę 69r, pieśń Bśrankowę 127t, 
129r, 129v, żonę BAr4nkowę I80v, pieśń Moyżcszowę 127v, 129r, 129v. 

Formy: dobre nAdzieię iedn&ć 7 Ir zalamek, nie można uważać 
jako formę deklinacyi imionowej z przytoczonych już powyżej przy- 
czyn: końcówka -ę zastępuie tu tylko -ą. 

5, Przypadek siódmy liczby pojedynczej. 

Forma deklinacyi imionowej w przyp. Vii. występuje w utwo- 
rzonych od przymiotników rodź. nij. przysłówkach na -e: n. p. dobrze 
18r, wdzięcznie 18v, miłościwie 18vy ińwnie AA5V; nieomylnie 23r, 
mocnie 13r, pewnie 23r; szyroie 29v^ słibie 188r, łatwie 136y; 
sn&dnie 136v. 

Przymiotnik rodź. żeń.: Polska, który przybrał znaczenie rze- 
czownika^ odmienia się podług deklinacyi imionowej i tworzy przyp. 
VII. z końcówką tematów na -a żeńskich -e: w Polszczę 197r. 

6, Przypadek pierwszy liczby mnogiej, 

W przypadku I-szym 1. mn« zachodzi końcówka -y, wzięta z IV-go 
przyp. 1. mn. rzeczowników. W przymiotniku rodź. męsk. zachodzi 
raz: ogony podobny 8 Lr; w przymiotniku rodź. żeń. zachodzi 2 razy : 
nogi były podobny I2r (wdowy) mnimAią, Aby żywy były 36r. 

Końcówka ta -y właściwa temato n na -a męskim i żeńskim 
wciska się także do przymiotników rodź. nij., gdzie 2 razy zachodzi: 
zwirzętA powinny czynić 50r, mi&stA podobny były 122r. 

7, Przypadek szósty liczby mnogiej. 

z końcówką imionowej deklinacyi -y zachodzi raz w używanym jako 
rzeczownik przymiotniku rodź. nij.: dobro: dobry 62r. 



33 



C. Deklinacyja imionowa u imiesłowów. 

§. 16. 

1, Przypadek pierwszy (czwarty) liczby pojedynczej. 

a. Rodzaj męski. Imiesłów bierny czasu przeszłego ma w Apo- 
Icalipsie w I. (i IV.) przyp. 1. poj. przeważnie zakończenie deklinacyi 
imionowej. Zakończenie to zacłiodzi zawsze w następnjącycłi imiesło- 
wacli: dawan I58r, dręczon 12\y, karan 32v (5 razy), krzyżowań 
9lv (3 razy), znńlezion 42r (5 razy), nńpisan 37v, n&poyon 122r, 
nśzwan 60r, obaczon 78r, obińsnion 13r, obr&żon 2 Ir, 22r, obrocon 
I70v, oczyscion 8v, odepcłinion 187r, odpuszczon 28r, odżywion 168r, 
169r, omylon 16r, opłokan 70r, osądzon 121r (3 razy), ożywion 
BBy (4 razy), pociągnion 44y, poddan 140v, podniesion CCr, pocliwy- 
con 99r, pokuszom 22v, por&żon CC4v (4 razy), posłań 22v, postń- 
nowion 80r, powiedzion 109r, powołań 88v, przedłnżon 84r, przyodzian 
160r, rozerwan 139r, rozszyrzon 146v, rostńrgnion 102r, £e2v^ są- 
dzon 121r (3 razy), słyciian 153v (3 razy), słyszan 139r, 163v, 
stworzon Ir (5 razy), ućisnion 99r (3 razy), udręczon 21 v (4 razy), 
krzyżowań 93r (3 razy), uspriwiedliwion 190r, widzyan 113r, wy- 
bielon 8v, wygnan Tyt. (4 razy), wystńwion 47r, 181v, wywleczon 
93r, wrzucon RB5r (4 razy), zachowań 48r, z&gnan 10v, zakopan 
I92r, z&niszczon 170y, zAprzedan 118y, z&słonion 63v, zAtiion 31v, 
Ff3v, zńwiedzion 107v, zśwleczon 192r, zśwołan 173v, zbńwion 52r 
(3 razy), zbog&con 42r, zborzon 103r (4 razy), zgwałcon 170v, Ff2v, 
zegnać l7/)r, zelżon 77v, zepsowan 77v, złupion 21y, 93r, zniszczon 
170r, zubożon 21y, zwań 161r, 185v, przeslidowan 99r, llOr, odiętłi 
160v, wzięt 87y (7 razy), zdArt 56r. 

Forma deklinacyi imionowej obok formy deklinacyi złożonej za- 
cłiodzi w następującycłi imiesłowach: 

dan 66y (8 razy), dAny 168r (6 razy), 

nApełnion 130r, nApełniony 132r, 142r, 

ob wołań 164y, obwołAny 109r, 

otworzon 130r, otworzony 96r, 13 Ir, 

oznAymion 90y, oznAymiony 96y, 

potłoczon lOOy, potłoczony 49y, 

rozwiązań BB5r (9 razy), rozwiązAny 165v, 
rzeczon 37y, rzeczony lOr (6 razy), 

skAżon 20v, skAżony 137y, 162y, 

sprAwion 188r (2 razy), sprAwiony 4y, 13r, 
nczynion 184y, uczyniony 67r, (4 razy), 

uleczon 78r (2 razy), uleczony 106v, 

wy łan I36r, wylany 136v, 

zAcłiwycon AA2y (5 razy), zAchwycony lOr, 47r, 
zAćmion 63y (4 razy), zAćmiony 76y, 

zAslepijon 146y, zAólepiony 43y, 

Sprawozd. Komis. Język. T. V. 5 



34 

zgotowan 157r, zgotowAny 109r, 

zfńrbowan 64V| z&fśrbowńny GTr, 

złamań 77y, złamńny IOGyt^ 

znAlezion 174r, znńleziony 188y, 

zrzucon lOlr (6 razy), zrzucony 74r, 

związan BB5r (12 razy), związany 166r, 

zwięzan 165r, 165y załamek; 

zwiedzion Ir, zwiedziony 114v, 

znędzon 2 lv, znędzony 42r, 

zAbit 62 V (9 razy), zAbithy BBv (10 razy), 

zdArt 56r, odArty 43r (5 razy). 

Końcówka zaś deklinacyi złożonej -y używa aię w Apokalipsie 
zawsze w następujących imiesłowach: błogosłAwiony 5r (10 razy), 
budowAny 90r, figurowAny 52r, fandowAny 67r, miAnowAny I66v, nA- 
pisAny 17lv, nAstroiony 4v, 79v, obiecAny 96 v (3 razy), obleczony 
13r, opAtrzony 34v, poruszony I2v, postAwiony 47v, poświęcony 73v, 
potłoczony 49 v, przełożony 187r, przytępiony 24v, rozpalony 14v, 
rozwAlony 67v, ubrAny 79v, 138r, uchędożony 188r, uciśniony 100v, 
uczony 82r, udręczony 132v, uisciony 189v, wniesiony 25v, wybrAny 
21v, wymyślony 124r, zAbAwiony llv, zAburzony 74r, zAkołysAny 
67v, zAsIepiony 2r, 194r, zAtopiony 129r, zAwstydzony 187r, zbudo- 
wAny 20r, zdrapAny 63v, zekrwAwiony 63v (3 razy), zlepiony 67v, 
złączony 29v, zmieszAny 74r (6 razy), zostAwiony 2r, poczęty Ee4r, 
zAczęty Ffv, zAklęty 114r. 

b. Rodzaj nijaki. 

Imiesłowy rodź nij. przybierają albo podług deklinacyi imiono- 
wej końcówkę -o, albo podług deklinacyi złożonej końcówkę -e. 

Końcówkę imionową -o mają zawsze następujące imiesłowy: 
dawano (iest) 114r, dopuszczono 65r (3 razy), mówiono 30r, obiA- 
śniono 5r, obiecano 5r (3 razy), obwArowano 180r, obwołAno 190v, 
oddano 150r, odnowiono 172v, 174r, odpuszczono 27v, 152r, odmie- 
rzono 150r (2 razy), ofiArowano 26r, opisano 109v, opuszczono 106v, 
osądzono 148r, oznAymiono 71v, 161r, ożywiono 52v, pochwalono 
AA4v, pomordowano 114y, poruczono I7r (3 razy), postAnowiono 
116r, potwirdzono 35v, powiedzyano 92r (5 razy), przydano 158v, 
przeżrzano 52r, przyćisniono 17r, przyczyniono 7v, przystroiono AA5y, 
przywłaszczeń) 99r, rozerwano 139r, rozmierzono 184y, skazano 148r, 
sprAwiono 158r, stworzono 49r, wskAzano BBr, wskAzowano dy, wy- 
głAdzono 3 Ir, wyłożono 30r (2 razy), wypisano ]42y, zinaczono 175r, 
zblużniono 136y (2 razy), zApowiedano 171r, zApowiedzyano 116r, 
zAkazano 7y^ 78v, zAtAiono 129r, zAtwArdzono 31y, zburzono 108r, 
zelżono 108r; I36y, złamano 55r, zwano 106y, 160r, odięto 40v, 
pożarto 146y, stArto 55r, uięto 7y, zAbito 30r, 52y, zAkryto 18r 
(4 razy). 

Obie końcówki -o, -e obok siebie zachodzą w Apokalipsie w na- 
stępujących imiesłowach : 



35 

dano 8r (15 razy), dane 4r, 

Dopisano BB3v (24 razy), n&pisńne 117r (6 razy), 

obłowiono AA7r (5 razy), obiAwione 3v (2 razy), 

odmieniono 175r (3 razy), odmienione 175r, 

ogArniono AA2r, ogArnione 4t, 

otworzono 77r, otworzone 160r, 182v, 

roskazano AA2r (7 razy), rozkazńne 132t, 

rzeczono 8r (4 razy), rzeczone 92 v, 134r, 

splug&wiono 175v, splugi wionę 185r, 

zńćmiono 63v (5 razy), zaćmione 63v (4 razy), 

zgotowano 164v, 178r, zgotowane 99r, 174r, 

znaleziono lOlr (3 razy), znalezione 171y, 

zostawiono 32y, zosthńwione 2y, 

związano 165r, 166r, związ&ne 23r, 

zAkryto 86r (2 razy), zAkrytho 129r, zAkryte 16r (2 razy). 

Końcówka złożonej deklinacyi -e zachodzi w następujących imie- 
słowach: approbowńne 194y, miane 194y, nieskończone 55y, nieokro- 
czone 14 Ir, obf&rbowńne 175y, oblane 175y, ochędożone 176y, oczy- 
scione 175r, os&dzone 175r, podd&ne 172y, por&żone 14, przyodziane 
15 ly, rosyp&ne 92y, skńzone Ir, I72y, uchędożone 175v (2 razy), 
nczysóione 175r, umiłowAne 169y, upokorzone 15y, astrńszone 15y, 
Dd4r, ntwirdzone 197r, wypolorowine 44r, wyrwine 168t, wznowione 
Ddr, wruszone 62y, zśkołys&ne 64r, zńłożone 183r, zapalone 134y, 
zArńżone 76y, zńmieszńne 144r, zśsłonione Dd2y, zńtrzęsione AA3y, 
złączone ly (4 razy), zmieszane 12 ly (5 razy), zniszczone 134y, 
zwiAstow&ne 4r, przyięte 194y, zńczęthe 4y (3 razy), zńczęte Ffr. 

Imionowa forma imiesłowa biernego czasu przeszłego w rodzaju 
nijakim zachodzi w Apokalipsie Jak w późniejszej polszczyżnie nader 
często na oznaczenie wyrażenia nieosobowego : n. p. rzeczono 61y» 
miano 38y, pobito 57r, wiązano, biczowano, pomordowano 57r, prze- 
golono 88r, nńsm&rowano 88r, ntwirdzono 116r. 

2, Przypadek drugi liczby pojedynczej 

zachodzi w imiesłowie czynnym czasu teraźniejszego rodź. żeń. z koń- 
cówką -i, która przeszła od tematów na -i do tematów na -ja żeńskich : 
głos miedzi brząk&iący 19r. 

5, Przypadek pierwszy liczby mnogiej. 

Forma imionowa zachodzi w przyp. I-szym 1. mn. w imiesłowach 
biernych czasu przeszłego. W imiesłowach wszystkich trzech rodzajów 
używa się końcówka -y. Imiesłowy rodź. nij. przybierają ją, tak jak 
przymiotniki, zamiast prawidłowej -a, przez analogiją tematów na -a 
męskich i żeńskich: są odpuszczony grzechy 28r (obok: są odpuszczone 
występki 28y), poruszony były domy i miAstA 134y, żywoty będą 
wyczysćiony i odnowiony 175r; (owieczki) są opuszczony BB3r, t&- 
iemnice były zyńwiony 86r, bespieczne drogi będą uczyniony 137r, 
góry nie były nńleziony 138v, I39y, brany nie będą z4mykńny 185r, 



36 

wszystki rzeczy stworzony są 42v; oczy i myśli są podniesiony 11 lv, 
będą czciony słowA ony iego 88r, dwie skrzydle dAny są 104r, dwie 
skrzydle dńny niewieście DdSy^ d4ny są ustń Ddy, Ff2y, będą dosle* 
piony oczy iego 69v. Raz zachodzi forma imionowa w imiesłowie 
czynnym czasu przeszłego w znaczeniu biernem: forty piekielne są 
osł&bi&ły 57r. 

Forma imionowa w imiesłowacłi zachodzi oprócz jednego przy 
kładu na przyp, II. 1. poj. tylko w przyp. I-szym liczby pojedynczej 
i mnogiej. Ale kiedy forma imionowa w liczbie pojedynczej jeszcze 
przeważa, występnje w liczbie mnogiej już tylko wyjątkowo. Na inne 
przypadki nie mamy żadnego przykładu w Apokalipsie. W I-szym 
przyp. 1. poj. występuje we formie imionowej 73 imiesłowów rodź. 
męsk. i to 133 razy, we formie zaś deklinacyi złożonej 43 imiesło- 
wów i to 63 razy. W 26 imiesłowach rodź. męsk. zachodzą obie 
formy i to imionowa 76 razy, złożona 56 razy. Stosunek form imio- 
nowych do złożonych jak 209: 119. 

Imiesłów rodź. nij. zachodzi z formą imionowa 56 i to 80 razy, 
z formą deklinacyi złożonej 38 i to 50 razy. W 15 imiesłowach rodź. 
nij. zachodzą obie formy, rzeczownikowa 77, złożona 28 razy. Stosu- 
nek form -no: -ne = 157: 78. 

W I-szym przyp. 1. ron. zachodzi forma imionowa w imiesłowach 
rodź. męsk. 4 razy, u imiesłowów rodź. żeń. 7 razy, w imiesłowach 
rodź, nijak. 6 razy. 

«^-<DE}>-< 



ROZDZIAŁ II. 

Deklinaeyja zaimkoA^a. 
A. Deklinaeyja zaimków rodzajowych. 

§. 17. Temata na -a. 

i, Frzypadeh pierwszy liczhy pojedynczej, 

a. rodź. męsk.: Ten 41, tenże 35r, on 2r, ow 59v, sam 2r, 
ieden 50r, wszytek 97r, wszystek 113r. 

b. rodź. nij.; to 41v, (tho 41y), ono 20v, onoż lv, sśmo 4v, 
iedno 7r, wszytko 37v, wszystko 53v. 

c. rodź. żeń.: X\\k 38r, ond 158r, sńm4 32v, iednś 0C2v, 
wszytki 85r. 

5, Przypadek drugi liczby pojedynczej, 

a. rodź. męsk.: tego llv, onego lv, siimego l0v, wszytkiego 
I07r, wszystkiego 2r. 



37 

b. rodź. nij.: t^go CC6r, onrgo 2v, sAraego 2v, iednego 7r, 
wszytkiego 37v. 

c. rodź. żeń.: tey CC2r, oney BB5r, iedney 7r, wszytkiey 101 r. 

3, Przypadek trzeci liczby pojedynczej 

a. rodź. męsk. : tema 9v, onemu 9v, sdmema 7r, jednemu BBv, 
wszytkiemu 93r. Raz zachodzi w Apokalipsie forma: wszytkimu 170r. 

b. rodź. nij.: temu 9y, onemu 176r, sńmemu 9v. 

c. rodź. żeń.: tey AA3r, oney 115v. 

4y Przypadek czicarty liczby pojedynczej, 

a. rodź. męsk. : przy imionach nieosobowych IV. przyp. równa 
się I-mu: ten gwint 2r, nś on czAs 2v, n4 ieden dzień •'^8v. na 
wszytek swidt 39v; przy imionach osobowych zastąpiony IV. przyp. 
formą II go: onego BB4r, sdmego 20v, iednego 27v; tak samo 2 razy 
z rzeczownikiem nieosobowym świat: sądzić swidt4 wszytkiego AA7r, 
126r, por. §. 4. 

b. rodź. nij. : tho 30r, ono BBv, sśmo 2v, iedno BB6r, wszytko 3r. 

c. rodź. żeń.: tę BBór, onę 14r, onesz 94r, sAmę 31r, iednę 
58v, wAzitkę lOlr. 

5, Przypadek szósty liczby pojedynczej. 

a. rodź. męsk.: tym 57v, onym 163r, iednym 177r. 

b. rodź. nij.: thym BB7v, onym 127v, s&mym 4v, iednym 7r, 
wszytkim 96r. 

(Niknąca w połowie XVI. wieku końcówka -em, (por. Kalina, 
Hist. jęz. pol. 276) nie zachodzi w Apokalipsie ani w męskim ani 
nijakim rodzaju wcale). 

c. rodź. żeń.: tą 6 Ir, oną BB3v, iedną 66v, wszytką 37v. 

6^ Przypadek siódmy liczby pojedynczej. 

a. rodź. męsk.: tym 169v, onym 86r, iednym I97v, wszytkim 92v. 

b. rodź. nij.: tym 4v, onym AA3r; sśmym 37v, iednym 37v, 
wszytkim 147r. 

c. rodź. żeń.: they AA5r, iedney 36r, sAmey 128v, wszytkiey 82v 

7, Przypadek pierwszy liczby mnogiej. 

&. rodź. męsk. W połączeniu z rzeczownikami, które w I-szym 
przyp. 1. mn. mają pierwotną końcówkę tego przyp. przybierają zaimki 
właściwą I- mu przyp. 1. mn. końcówkę -i miękczącą poprzedzającą 
spółgłoskę twardą); w połączeniu zaś z rzeczownikami, które w I-szym 
przyp. 1. mn. przyjęły końcówkę lV-go przypadku 1. mn. mają także 
zaimki końcówkę przy IV. -y: n. p. ći wszyscy 118r, oni klucznicy 
38r, s&mi 6v, dncliowie icdni 133v, wszyscy mieszczanie 93r, wszyscy 
narodowie 7v, wszyscy kosćiołowie 3 Ir, oni pśi 193v; ty tytuły 38 v, 
ony smętki k ony uciski BB7r, mury sAmy 22 Vj wszytki stany CCr, 



38 

b. rodź. nij. W rodzaju nijakim przybierają zaimki zamiast za- 
tartej już w XV, wieitu końcówki a, zawsze końcówkę -y, wziętą od 
zaimków rodź. ień., gdzie z IV. przyp. 1. mn. do I-go przechodzi : ty 
słowń BB6v, ooy wszytki widzenia 2y. 

c. rodź. żeń. W rodzaju żeńskim zachodzi zawsze końcówka -y: 
ty bestie CC2v, bestie ony 003 v, wszytki żywnoóói 134v. 

ad. b. Raz zachodzi zaimek rodź. nij. z końcówką używaną 
w rzeczownikach osobowych rodź. męsk. -i: oni niebożątki 114v. 

8, Przypadek drugi liczby mnogiąj. 

Wszystkie 3 rodzaje mają zawsze końcówkę -ych: 

a. rodź. męsk.: tych I6v, onych 3v, iednych Przedm.; wszyt- 
kich 6v. 

b. rodź. nij.: tych 16v, onych 62r. 

c. rodź. żeń.: tych BB5r, onych 20v, wszytkich 6y. 

P, Przypadek trzeci liczby mnogiej. 

Wszystkie 3 rodzaje mają zawsze końcówkę -ym: 

a. rodź. męsk.: tym AA5r, onym BB7r, owym 126v, sńmym 7r, 
iednym 160r, wszytkim BBr. 

b. rodź. nij.: thym 169r, wszytkim I94v. 

c. rodź. żeń.: onym 168r^ wszytkim 177v. 

10, Przypadek czwarty liczby mnogiej. 

Wszystkie 3 rodzaje mają końcówkę -y: 

a. rodź. męsk. ma ty którzy BBSr, ty świeczniki BBr, ony Pro- 
roki 2r; iedny 113r, wszytki pasterze I3y, wszytki stany 115v. 

b. rodź. nij. : ty wszytki niebespieczeństwA BB3r, ony ziarnkń 36r. 
Złożona forma, którą zaimki na początku XVI. wieku przyjęły, 

(por. Kalina, Hist. jęz. pol. 291 \ znajdują się w Apokalipsie raz, 
u zaimka sam : nk s&me słowń 128v. 

c. rodź. żeń.: thy A3r, ony 2v, owy 142r, simy 131r, wszytki 3lr, 

11 j Przypadek szósty liczby mnogiej. 

W VI-tym przyp. 1. mn. zachodzą w Apokalipsie u zaimków 
tematowych na -a 2 końcówki: starsza -ymi i późniejsza -emi, która 
w XVI tym wieku przeważa (Kalina Hist. jęz. pol. 295). 

Końcówka -ymi zachodzi w Apokalipsie zawsze dla wszystkich 
3 rodzajów od zaimka ten: n. p. z tymi upominki 93y, przed tymi 
rzeczami 76y. 

Na przyp. VI. 1. mn. od zaimków: sam, jeden, nie mamy w Apo- 
kalipsie żadnego przykładu. 

Zaimki: on, wszytek, tworzą przyp. VI. z obiema końcówkami. 
U zaimka wszytek znchjdzi przeważnie końcówka -ymi, u zaimka zaó 
on zachodzi końcówka -ymi przeważnie dla rodzaju męskiego, dla ni- 
jakiego i żeńskiego nie zachodzi natomiast u zaimka on wcale. 

Końcówka -ymi: i, u zaimka wszytek: 



39 

a. w rodź. męsk.: wszytkimi BBr, 55v, 76v, 77r, 85r, 171v, 
190r, 197v, 198r, wszystkimi: 37v, 39v, 116v, 138v, 159v, 163v, 
198r (16 razy). 

b. w rodź. żeń.: wszytkimi 106v, 142y (razem 2 razy). 

c. w rodź. nij. nie zachodzi wcale. 
2y n zaimka: on: 

w rodź. męsk. : onymi 26v, 61r, 62v, 74r (2 razy), 76v, 90v, 
96r, 169v, 163v (10 razy). 

Końcówka -emi: 1^ u zaimka wszytek. 

a. w rodź. męsk.: wszystkiemi 9r, 116v, 120r. 

b. w rodź. nij.: wszytkiemi 28r. 

c. w rodź. żeń.: wszytkiemi lir, 60r, wszy tky emi 165v. 
2, w zaimka: on : 

a. w rodź. męsk.: onemi AA6y, 26y, I32r; 187r. 

b. w rodź. nij.: onemi 107v, 179v. 

c. w rodź. żeń.: onemi BB2r, 87v, 106v. 

Eaz zachodzi końcówka -emi w zaimkn ow w rodź. męsk.: 
owemi 145r. 

W ogóle zachodzi w zaimkach wszytek, od, w Apokalipsie forma 
z końcówką -ymi 28 razy, z końcówką za6 -emi 17 razy. 

12^ Frzypad^h siódmy liczby mnogie, 

W przyp. VII-mym zachodzi dla wszystkich 3 rodzajów koń- 
cówka -ych. 

a. rodź. męsk.: tych 142r, wszytkich lly. 

b. rodź. nij.: tych AA5r. 

c. rodź. żeń.: tych 3r, onych AA3r, wszytkich 43v. 

§.18. Te mata na -ja. 

I, Przypadek pierwszy liczby pojedynczej. 

Zaimki ji, ja, je, wksii nie zachodzą w Apokalipsie w I-szym 
przyp. 1. poj. wcale. 

a. rodź. męsk.: moy 23y, twoy 23r, n&sz 27r, wńsz lOr. 

b. rodź. nij.: moie 26r, twoie 19y, nisze 26r. 

c. rodź. żeń.: moiń 192y, twoiA 18y, nAsz& I68r, wńszń 22y. 
Ściągnięte formy : me, twe, swe, ma, twa, swa nie zachodzą w Apokalipsie. 

2y Przypadek drugi liczby pojedyncza, 

a. rodź. męsk.: iego BB3r, po przyimku zawsze z nagłosowem 
•n: u niego 2r, moiego 32r, twoiego 46y, swoyego 26r; formy 
dciągnięte: mego 4r, twego 8y, swego 18y. (W zaimkach mój, twój, 
przeważają w Apokalipsie nieściągnięte formy, w zaimku: swój nato- 
miast ftciągnięte), n^zego 7y, wszeco 14y. 

b. rodź. nij.: iego 1 5 8y, moiego 24y, twoiego 19y, swoiego 27r; 
ściągnięte formy: mego 21y, twego 22r, swego I9r. (Stosunek form 



40 

nieściągniętych do ściągniętych jest taki sam jak w lodz. męsk.); 
naszego 3 Ir, wńszego 46r, wszego 25v. 

c. rodź. żeń.: iey BB4y, po przyimku z nagłosowem -n : około 
niey 173r; moiey 23y, twoiey 22r, swoiey 4r, ściągnięta forma za- 
chodzi tylko u zaimka : swoia : swey CC3r, nieściągnięta forma swoiey 
jednakowoż przeważa; n&szey 8v, wńszey 6 lv, wszey 8v. 

5, Przypadek trzeci liczby pojedynczej. 

a. rodź. męnk.: iemu 4r, po przyimku z nagłosowem -n: k niemu 
AA6v; skrócona forma: mu 20v; swoiemu 26v, przeważa ściągnięta 
forma: swemu 4r; twemu 30r, nAszemu 29v, wszemu lOOr. 

b. rodź. iiij.: swoiemu 8v, ściągnięta forma, która przeważa: 
swemu 3v, twemu AA5r, nńszemu AA2r. 

c. rodź. żeń.: yey BBłv, swoyey 22v, n&3zey 33r, wAszey 124r, 
twoyey 46r, wszey 120r. 

4, Przypadek czwarty liczby pojedynczej. 

a. rodź. męsk.: Pierwutnia forma IV-go przyp. ji zachodzi w Apo- 
kalipsie w znaczeniu osobowem i nieosobowem 21 razy: w znaczeniu 
osobowem: gi 80v, 94r, 10lv, 102r, I31v, 139v; w nieosobowem: 
AA7v, 24r, 25r (2 razy) 28r, 4 Ir, 59v, 62r. Częściej daleko zachodzi 
jednakowoż skrócona forma przyp. II-go, użyta w znaczeniu przyp. 
lV-go, i to tak w osobowem jak nieosobowem znaczeniu: n. p. znaj- 
dujemy go mówiącego 3r, go uczynię filarem 41r, strącić go 80v, 
karząc go (kościół) BB8v. 

Ślady IV-go przyp. ji napotykamy także w formach, jak: nMeń 
21 V, przezeń 42v, oń 118r, które powstały z nani, nadeni, przezeni; 
albo: pierwotnie onk, nadenh, przezenE, przez złanie się -h albo 
-i z spółgłoską nagłosową n. 

W zaimkach dzierżawczych zachodzą dwie formy, jedna równa- 
jąca się z formą przyp. I-go, w połączeniu z rzeczownikami nieży- 
wotnimi, druga, równająca się formie przyp. II-go, w połączeniu z rze- 
czownikami żywotnimi, t. j. takimi, które same także IV. przyp. przez 
n. wyrażają: n. p. głos moy 46r, głos twoy 27v, stolec swoy 24v; 
męczennika swoyego 25r, ściągnięte formy: Anyoł^ mego 193r, wier- 
nego, swego 23 r pńnń n&szego 94v. 

b. rodź. nij.: ie (obi&wienie ukazał) 4r, po przyimku z nagło- 
sowem n: w nie (odzienie) 44r, moie 22v, twoie 23r, swoie 4r, nk- 
sze 9r, wńsze 70v, (ściągnięte formy nie zachodzą wcale). 

c. rodź. żeń. Zaimek ja ma dwie końcówki : bez przyimka za- 
chodzi zawsze forma z końcówką -ą: n. p. prześladował ią BB4v, 
oznśymować ią BB6r; po przyimku zaś zachodzi zawsze forma z na- 
rostkiem -d i końcówką -ę: n. p. przez nię I34r, nk nię 149r. 

W zaimkach dzierżawczych zachodzi końcówka -ę zawsze we 
formach nieściągniętych, w ściągniętej zaś zawsze końcówka -ą: n. p. 
moię 89r, twoię 31v, swoię 16v, nAszę 31v; ale swą lv, llv, 11 lv. 
(Formy ściągnięte: mą, twą nie zachodzą w Apokalipsie). 



41 

5, Przypadek szósty liczby pojedyncza. 

a. rodź. męsk. Bez przyimka na miejsce od zaimka ja w rodź. 
roęsk. i nij. zawsze forma bez narostka, po przyimku zad z na- 
rostkiem: n. p. otwiera im (kluczem) 39r; ale: n&d nim Ir. Zaimki 
dzierżawcze mają tak dla rodź. roęsk. jak nij. zawsze końcówkę -im: 
moim I79r, twoim 124v, swoim 3v; n&szym 84v, wiszym lOr. 
W ściągniętych formach znajduje się końcówka -ym: twym Przedm., swym 
86y, (ściągnięta forma znajduje się daleko rzadziej niż pełna). 

b. rodź. nij.: im (mia-tem) włada 135y; nńd nim (morzem) 
129v, twoim 37y, swoim 115v, nśszym 158r, w&szym 97v; swym 24v. 

c. rodź. żeń.: ią BB4v, po przyimku: z nią 30v; twoią 37y, 
swoią 2r, moią 83r; nśszą 62r, swą 8v. 

6, Przypadek siódmy liczby pojedyncza, 

a. rodź. męsk. Starsza forma z końcówką -em zachowała się 
zawsze w zaimku wbSh i raz znajduje się w zaimku ji : po wszem swińtu 
2r, n& wszem świecie 109v; nk niem (kamieniu) 28r. Zresztą zachodzi 
zawsze końcówka -im, późniejsza: w nim 153v, twoim 87r, swoim 
113v, n&szym 9r. 

b. rodź. nij.: mk wszem 72v; nk nim (niebie) 84r, moim 23v, 
twoim BB5v, swoim 3v, nńszym 25v. 

c. rodź. żeń. : nk niey CC3v, moiey 16r, twoiey 18v, swoiey 
3v; ściągnięte formy: mey 94r, swey 28r; nśszey 46r. 

7, Przypadek pierwszy liczby mnogiej. 

a. rodź. męsk. Na I. przyp. 1. mn. od zaimka ji nie mamy 
w Apokalipsie żadnego przykładu. Zaimki dzierżawcze rodź. męsk. 
mają w znaczeniu osobowem końcówkę -i, w nieosobowem zaś zapo- 
życzoną od IV. przyp. 1. mn. końcówkę -e: wierni moi 23y (w zna- 
czeniu przyp. V. 1. mn.), przeciwnicy twoi 33v, cycowie nśszy 67r; 
grzechy twoie 28r. 

b. rodź. nij. W rodź. nij. i żeń. posługują się zaimki te koń- 
cówką -e, wziętą z IV-go przyp. 1. mn. deklinacyi żeńskiej: oczy nd- 
sze 57r, oczy moie 20r. 

c. rodź. żień.: drogi twoje 14v, spr&wy nńsze 44v. 

8j Przypadek drugi liczby mnogiej, 

Przyp. n. 1. mn. ma na wszystkie trzy rodzaje końcówkę -ich, 
która powstała z ech (starosł. %}eh)j przez zamianę e po j na i, (por. 
Kalina. Hist. jęz. pol- 286). Niezmieniona forma pierwotna zachowała 
się w zaimku wisi: wszech 33r rodź. męsk.; 55r rodź. żeń. 

a. rodź. męsk.: ich 40r, od nich 40r, twoich 19y, swoich 2r, 
ndszych 27r, wiszych 3 Ir. We formach ściągniętych występuje koń- 
cówka -ych. 

b. rodź. nij.: ich 39v, moich 8r, twoich 18v, nśszych 44v. 

c. rodź. żeń. : moich 21v, twoich 19v, swoich 2y, nAszych 31y, 
wdszych 87r, twych 34r. 

Sprawotd. Komis. Jfsyk. T. y. 6 



42 

9, Przypadek trzeci liczby mnogiej. 

W przyp. Ill-cim 1. mn. mają wszystkie trzy rodzaje końcówkę 
-im, która odpowiada starosławiaAskiej -tMi. Ta zachowała się niezmie- 
niona w zaimku wkSk: wszem 5y. 

a. rodź. męsk. : im 5r, po przyimku bez nagłosu -n: przeciwko 
im 9 lv, 92r; twoim 33 v, swoim 2r, n&szym AA5r, wdszym I94v; 
moim 90v; w ściągniętej formie: swym 6v. 

b. rodź. nij.: swoim 169r. 

c. rodź. żeń.: swoim 2r. 

10, Przypadek czwarty liczby mnogiej. 

W IV. przyp. 1. mn. mają zaimki wszystkich trzech rodzajów 
końcówkę -e. 

a. rodź. męsk. : moye 28Y; twoye 28v, swoye 33y, skrócona 
forma: swe 30v, ma miejsce nader rzadko, ściągnięte zań formy me, twe, 
wcale nie zachodzą: n&sze 24v. 

b. rodź. nij.: moye 18v, twoye 198v, swoie 27r, swe 3r, nńsze 8v. 

c. rodź. żeń.: twoye 22v, swoye 3v, nAsze 9r, wsze 14v. 
Zaimek ji ma w IV. przyp. 1. mn. także końcówkę -e: ie BB6v 

(rodź. męsk.), CCr (rodź. żeń.); po przyimkach: w nie 10v, nAd nie 
150v frodz. męsk.), nk nie 171r (rodź. nij.), 51r (rodź. żeń.). Dwa 
razy zachodzi w Apokalipsie zamiast końcówki -e, końcówka -ę: npadł 
nś, nię (na okrutników) ogień 171r, pamiętali nk nię {nk wrzody y nk 
niebespiecznośći) 132v. Raz ma miejsce po przyimku za forma przyp. 
II-go: koz zk ich nie stoi 37r. 

11, Przypadek szósty liczby mnogiej. 

W VI-tym przyp. 1. mn. znaj dają się w zaimkach tematowych na 
-ja tak jak w tematowych na -a dwie końcówki -imi i -emi. 

Zaimek ji ma obok końcówki -imi raz końcówkę emi: i mi llOr 
(rodź. męsk.), 10v (rodź. nij.), z przyimkiem : z nimi IOy, między 
nimi 104r, nid nimi 41r i t. d., obok: nśd niemi (złośnikami) 9v. 

W zaimkach dzierżawczych występuje obok końcówki -imi, koń- 
cówka -emi w przeważającej liczbie. 

W zaimkach : moj, twój w nieściągniętej formie ma miejsce tylko 
końcówka -imi w rodź. nij. po razie: moimi 132y, twoimi 45v. 

Zaimek: swój w nieściągniętej formie z końcówką -imi: 

w rodź. męsk.: swoimi 90v (8 razy); 

w rodź. nij.: swoimi 163r, I75r; 

w rodź. żeń.: swoimi 49v, 76v, 142r, 171v; we formie 
ściągniętej : 

w rodź. nij.: swymi 47r, 90v. 

Zaimek: nasz ma miejsce z końcówką -imi: 

w rodź. męsk.: nńszymi 31y, 69r; 

w rodź. żeń.: naszymi 45. 

Końcówka zaś -emi ma miejsce: 1, u zaimka: twój w ściągniętej 
formie : 



43 

w rodź. nij. : twemi 1 99r ; 

w rodź. żeń.: twemi 38r, 39v, 154 v; 

2, w zaimku swój w rodź. męsk.: w nieściągniętej formie: 
Bwoiemi 66r (7 razy); w dciągniętej: swemi BBv (62 razy); w rodź. 
nij. w nieściągniętej formie: swoyemi 95r; w ściągniętej: swemi 12v 
(39 razy); w rodź. żeń. w nieściągniętej formie: swoyemi lir, 165v; 
w ściągniętej: swemi lir (47 razy); 

3, w zaimku nasz: w rodź. nij.: ndszemi 161r; w rodź. żeń.: 
n&szemi 8v, lir, 45v, 103r. 

Końcówka -imi ma miejsce w zaimkach dzierżawczych 21 razy i to 
przeważnie we formie nieściągniętej, 19 razy, we formie zaś ściągnię- 
tej ma miejsce 2 razy dla rodź. nij. 

Przeważnie zachodzącą końcówkę -emi napotykamy w zaimkach 
dzierżawczych ogółem 157 razy i to: we formie ściągniętej 142 razy, 
w nieściągniętej tylko 15 razy. 

Zaimek: wkSb tworzy przyp. VI. 1. mn. zawsze z końcówką 
-emi: wszemi 9r. 

12. Przypadek siódmy liczby mnogiej. 

Wszystkie trzy rodzaje mają w VII- mym przyp. 1. mn. zawsze 
końcówkę -ich. 

a. rodź. męsk.: w nich 90y, moich 166r, twoich lir, swoich 3 Ir, 
naszych 27r. 

b. rodź. nij.: moich 87r, twoich 87r, swoich 187v, nńszych AA5r; 
ściągnięta forma z końcówką -ych: swych 117v. (Formy mych, twych, 
nie mają miejsca). 

c. rodź. żeń.: moich 18y, swoich 25r, nńszich 87v, w&szych 86y. 



B. Deklinacyja zaimków osobistych i zwrotnego. 

§. 19. 

Pierwsza osoba. 

Przypadek I. liczby poj. : ja lOr. 

Przypadek II. liczby poj.: dla mnie 17v. 

Przypadek III. liczby poj. Obok enklitycznej formy: mi 39r, 
znajduje się w Apokalipsie 4 razy pełna forma ale z dźwiękiem noso- 
wym: mnie nędznemu AA6v, ku mnie 47r, żeś mnie posługował 
i bliźniemu swemu 29v, mnięś posługował 30r. 

Przypadek IV. liczby poj. Przeważnie znajduje się forma mię n. p. 
mię pożywa 28r; rzadziej występuje w znaczeniu przyp. IV-go forma 
przyp. II-go: n. p. miłuie mnie 8r, 46v, mnie miłował 30r. Raz ma 
miejsce w Apokalipsie forma II-go przyp. z dźwiękiem nosowym : mo- 
żecie mnie nędzną gęś zńtrńció 94r. Prawdopodobnie oddziaływa tu 
jak i w przyp. Ill-cim wpływ równo brzmiącej formy przyp. lV-go: 
mię^ (por. Kalina, Hist. jęz. poi. 335). 



44 

Przypadek YI. liczby poj. : ze mną 33v. 
Przypadek VII. liczby poj.: o mnie 8r. 
Przypadek I. liczby mn. : my 28r. 
Przypadek II. liczby mn.: do nas 4v. 
Przypadek III. liczby mn. : nam 9v. 
Przypadek IV. liczby mn. : ni nas 40v. 
Przypadek VI. liczby mn.: z nimi 4y. 

Druga osoba, 

Przyp. I. liczby poj.: ty 22r, thy 38v. 

Przyp. II. liczby poj.: s ciebie 36v. 

Przypadek III. liczby poj.: tobie AA5r, Inb enklityczna forma 
ći 124v, która się także w znaczeniu greckiego dativu8 ethicus do 
innych części mowy, nawet do zaimków przyczepia: n. p. iimći 15r, 
nimći 28r, czegożói AA6r, ni inymói mieyscu 40v, z opuszczonem 
-i: abyć 17v, coó, toć, 17v. 

Przyp. IV. liczby poj. Forma cię z samogłoską nosową ma miejsce 
zawsze po przyimku: n. p. ni cię 15y, nid cię 50r. Bez przyimka 
ma miejsce zawsze forma bez nosowej samogłoski : cie n. p. cie daruię 
39v, cie znajdzie 28r, zichowa cie 3lv i. i. Obok tych dwóch form ma 
miejsce w Apokalipsie, jakkolwiek rzadziej forma przyp. II-go w zna- 
czeniu IV-go: mnie: n. p. ciebie wybiwię 39y, ciebie umiłował 3^v. 

Przypadek VI. liczby poj.: przed thobą 38r, stobą 39v; forma 
stobo 4r polega niewątpliwie na niewyraźDości druku w tem miejscu, 
a formę z tobą 46y poczytać należy za omyłkę. 

Przypadek VII. liczby poj. : w thobie 46r, o tobie br. 

Przypadek I. liczby mn. : wy 70y. 

Przypadek II. liczby mn. : do was 6y. 

Przypadek III. liczby mn.: wam 3r. 

Przypadek IV. liczby mn.: ni was 33r. 

Przypadek VI. liczby mn.: między wimi 18y. 

Zaimek zwrotny. 

Przypadek H. : u siebie 5y. 

Przypadek III.: sobie 38y. 

Przypadek IV. Bez przyimka zawsze bez dźwięku nosowego: 
sie 38y, z przyimkiem zań zawsze z samogłoską nosową : n. p. ni się 
33r, w się 98r, przysłówkowe: zisię ly. 

Przypadek VI.: między sobą 17y, zi sobą lOr. 

Przypadek VII.: o sobie lOr. 



C. Deklinacyja zaimków kto, co — nikt, nic 

§. 20. 

Zaimki kto, nikt, odmieniają się podług deklinacyi tematów na 
■a zaimkowych. 



45 

Przypadek L: kto 24r, ktho Sir, nikt 38y. 

Przypadek II.: od kogo 3v, nikogo 44r, z przyimkiem: ni od 
kogo 42r. 

Przypadek III.: komu 67Vy nikomu AA4r. 

Przypadek IV. przybiera formę przyp. II-go: przez kogo 3v, ni 
oń kogo 127r. 

Przypadek YI.: przed kim 50v, ni zk kim 54r. 

Przypadek VII.: ni w kim 123y, ni zk kim 11 9r. 

Zaimki co^ nic, odmieniają się podług deklinacyi tematów na 
-a zaimkowych. 

Przypadek I.: co AA4r, czo 29v, nic 40r. 

Przypadek II.: dla czego 55r, ni do czego 44r. 

Przypadek III.: czemu 29v, niczemu 86r; ni ku czemu 73v. 

Przypadek IV.: co BB2v, czo 40v, nieco 30r, nieczo 12Hr; bez 
końcowego -o: ocz 4]r; przecz 55r, acz 25V; ni ocz 22r; ni nacz B4r, 
ni zacz lOr. 

Przypadek VI.: niczym 26v. 

Przypadek VII.: przy czim 37v; przy czym BB5v, ni w czym 
48r, ni o czym 43r. 

Pod syntaktycznym względem nadmienić tu wypad-, te zaimek 
co, zastępuje w Apokalipsie częóciej zwrotny zaimek, który, przybiera- 
jąc, oprócz w przyp. I-szym, odpowiednią przyp«idkowi formę zaimka ji. 

Przypadek I. 1. poj. : ten co siedział 58r, themu co ma 40v. 

Przypadek III. 1. poj.: onemu. co mu 4y. 

Przypadek VI. 1. poj.: Bogś, co o nim powiadał 47v. 

Przypadek IV. 1. poj.: ni rzece, co ią zową Ęufrńtcs 81 r. 

Przypadek I. 1. mn. : ói, co pozostaną 20r, ći, co chowają 39r. 

Przypadek III. 1. mn. : gdzie oni są, co im 50v. 

Przypadek IV. 1. mn. : ói, co ie widzisz 69r. 



C. Deklinacyja złożona przymiotników. 

§. 21. 

Oprócz powyżej w §. 15. i §. 16. wymienionych przymiotników 
i imiesłowów, odmieniających się podług dekliiiacyi imionowej, odmie- 
niają się wszystkie inne podług deklinacyi złożonej. Tak samo zaimki: 
który, każdy, żądny, wszelki, taki, takowy, jaki, wszelaki. 

Przypadek pierwszy liczby pojedynczej : 

sthśry 34v, letni 41v, obleczony I3r, mówiący 130v, dobre 24r, 
srogie 24r, z&kryte 16r, prkwk 30r. 

Przypadek drugi liczby pojedynczej 

z końcówką -ego dla rodź. męsk. i nij. -ej dla żeń.: n. p. bliźniego 29v, 
prawdziwego pisma BB6v, szczyrey 30r, krolowey BB8r, iAkiey AA4y. 



46 

Przypadek trzeci liczby pojedynczej 

z końcówką -emu dla rodź. męsk. i nij. -ej dla żeń. : n. p. pirwszemu 
kościołowi 30r, letniemu 43r, inemu 16r; obok końcówki -emu zachodzi 
raz końcówka -imu: bliżnimu 29v; obok bliźniemu ]8v, 29v, 30r, 45 
i t. d. ; dziwney AA3r. 

Przypadek czwarty liczby pojedynczej. 

Przymiotniki i t. d. rodź. męsk. przybierają formę przyp. IL, jeżeli 
łączą się z rzeczownikami żywotniemi, lub takowe zastępują; w połą- 
czeniu zad z rzeczownikami nieżywotniemi i w rodź. nij. równa się 
forma ich w przyp. IV. foimie przyp. I-go. W rodzaju żeń. mają koń- 
cówkę -ą: n. p. prześladowali niewinnego 47v, z&palśiąca każdego 
wiernego 47v, widział siedzącego 47v, ma miecz ostry 23v, usłyszałem 
głos mówiący 130v; nk udręczenie okrutne 3 Ir, ma szczyrą k ser- 
deczną miłońć 29v, (dobre nńdzieię 71 r załamek). 

Przypadek szósty liczby pojedynczej. 

W rodź. męsk. i nij. zachodzi końcówka -ym, w rodź. żeń. -ą: 
n. p. dziwnym kstałtem AA2v, wielkim głosem AA3r, przed srogim 
ń podniesionym mieczem 57v, którym kstałtem RB7v, wdzięcznym na- 
czyniem AA2v. 

Końcówka -em, która się w XV-tym wieku pojawiła, i do połowy 
XVI. wieku na równi stała z końcówką -ym, (por. Kalina, Ilist. jęz. 
pols. 320), zachodzi w Apokalipsie 5 razy dla rodź. męsk. i 6 razy 
dla rodź. nij., w 4 zań razach zachodzi obok przymiotnika z końcówką 
-em, drugi z końcówką -ym: sznurem złotem 13r, srogiem dekretem 
23r, p&sem tikiem « złotym 13y, zk nędznym strichem niewieśćiem 25v, 
dziwnym k niewymyslonem kosztem 20r; srogiem skazaniem 23r, zło- 
dzieyskiem prawem 36r, z pńństwem Rzymskiem BB3r, zk wspomno- 
żenim Pińskiem BBGyi nędznem przeżywić bogictwo 42y, nad morzem 
sklinem z ogniem zmieszinym l29r; z szczyrą miłością 30r, siedmi- 
głowitą lllY. 

Przypadek siódmy liczby pojedynczej. 

W rodzaju męskim i nijakim zachodzi końcówka -ym, końcówka 
zaś -em która w XVI-tym wieku już należy do wyjątków, (por. Kalina, 
Hist. jęz. pol. 317), zachodzi w Apokalipsie jeszcze 3 razy, 2 razy 
dla rodź. męsk. i raz dla nij. Rodź. żeń. ma końcówkę ej: n. p. ni 
białym koniu BB5r, o poślednim 43v, w siodmymnistym kipitulum 
122r, ni piśmie świętym 2r, w iikim przeslidowiniu BB6v, o tym 
nieogirnionym Bóstwie AA2v; w żywocie rybiem 9lv, przy świętem 
synie ll8r, w Łibęciem gniazdzie Ff6r. ; o tey ftwiętey wiidomośći 42r. 

Przypadek pierwszy liczby mnogiej. 

Rodzaj męski ma w znaczeniu osobowem zawsze końcówkę 
-i, z miękką poprzedzającą spółgłoską. Z rzeczownikami, które w I. 
przyp. 1. mn. przybierają formę rzeczową, t. j. formę przyp. lV-go 



i 



47 



1. ran. maj j i przymiotniki koócóWkę przyp. IV. 1. mn. -e. W rodź. 
żeń. i nij. zachodzi zawsze końcówka przyp. lV-go 1. mn. rodź. żeń. -e. 

N. p. święci Aoyeli CC2v, mocarze ziemsc) BB7r, błogosUwieni 
CC3r, i&cy zwodnicy BB2r; ubodzy, młodzi, stirzy, bogici 1 1 5v, inszy 
królowie 80r, starszy k przełożeni BBr, wieldzy 19 lv (z zamianą g na 
dz), ludzcy narodowie 146r, ptńcy powietrzni 164r, rozliczni stanowię 
BB3y, szkorpionowie ziemscy 76r, szkorpionowie nieszlachetni 76v, 
ptaszkowie niebescy 22r, psy, którzy, I3y, do wszytkich ptaków, ktho- 
rzy 162v; wielkież skarby 21y. Raz zachodzi końcówka -e w znaczeniu 
osobowem: chromonńrodzone kazńli 113v; nierządne niewiasty 43r, 
mądrości prosromocone 42y, nieomylne święte słowń BB6v, oczy ośle- 
pione AA3y. 

Raz zachodzi forma męska osobowa, odnosząca się do rzeczownika 
rodź. nij.: na thy woyska iego, którzy mocnie k obronnie bronią 163r. 

Przypadek drugi liczhy mnogiej. 

Wszystkie trzy rodzaje mają zawsze końcówkę -ych: n. p. podda- 
nych 18r, nieprzydcioł srogich 21y, takich k owakich ludzi 26y; 
świętych k nieomylnych ust 42r; rzeczy podobnych 30v, skrytych ik- 
iemnic AA3r. 

Przypadek trzeci liczhy mnogiej 

kończy się dla wszystkich trzech rodzajów na -ym, im: n. p. ludziom 
prostym 3r, tńkowym nieomylnikom 43v; czasom terńzeyszym AA4y; 
przeciwko bliźnim 19r; słowom nieomylnym 8r, spriwam nierozmie- 
rzonym AA2y. 

Końcówka -em, która od połowy XV-go wieku do końca XVII-go 
większość przykładów stanowi, (por. Kalina, Hist. jęz. pol. 327), za- 
chodzi w Apokalipsie tylko wyjątkowo 5 razy i to 2 razy obok przy- 
miotnika z końcówką -ym w tym samym zwrocie; 3 razy zachodzi 
w rodź. męsk., 2 razy w rodź. żeń.: czasom przeszłem, przyszłym 
i terńzeyszym AA4yi ludziom poczćiwero 3r, nędznikom ziemskiem 
102y; sprńwam Boskiem 130r, ku obietnicom dziwnym aszerokiem 193y. 

Przypadek czwarty liczby mnogie 

kończy się dla wszystkich trzech rodzajów na -e: upomina wierne 
Pańskie CC3y, które miłuię 44r; iedzącze, piiącze, goduiącze ma 
zństhać 172v, nk insze wykłddy BB6r, nogi miiłń niedźwiedzie ń zęby 
lwie 106v ; prze zbytecznie sprawy 34y, prze zbytecznie bogactwo 34v ; 
słowń, które słyszysz BB6v. 

Przypadek szósty liczhy mnogiej, 

W VI-tym przyp. 1. mn. zachodzą we wszystkich trzech rodzą-' 
jach dwie końcówki: -ymi, -emi obok siebie, przeważa jednakowoż 
znacznie końcówka -emi. Częściej zachodzą obie końcówki w dwóch 
przymiotnikach obok siebie w jednym zwrocie. N. p. z inymi rozlicznymi 
nśrody 82v, marnymi wymysły 83r, wielkimi bogActwy 77r, wiernymi 
scrcy 96r. proroctwy przednieyszymi 196r; figurami rozlicznymi 3r 



48 

przyszłymi rzeczami 82r, z innymi wiernemi 118v, głosy cielesnemi 
atbo człowieczymi 61 r; słowy Pańskimi pt-wnemi 9 Ir; dziwnemi; 
cbytremi &. wymyślnymi f^buł^tni 82r; między Anyoły złemi 102ry 
z inszemi narody 103v; srogiemi zębśmi 106v; widomemi ciały libr, 
poczciwemi cnotAmi AA4y. 

Zestawienie liczby przymiotników^ mających końcówki -ymi lub-emi. 







-yi 

prsym. 


ni 

końc. 


-emi 

pnym. końc. 


1, 


Z rzeczow. osób. rodź. męsk. 


14 


26 


45 


132 


2, 


Z rzeczow. nieosob. rodź. męsk. 


7 


14 


41 


63 


3, 


Z rzeczow. rodź. nij. 


16 


21 


69 


129 


4, 


Z rzeczow. rodź. żeń. 


12 


14 


39 


57 


S> 


Z wszystkiemi rzeczow. 


49 


75 


194 


381 



Przypadek siódmy liczby mnogiej 

kończy się we wszystkich trzech rodzajach na -ych^ ich: n. p. w z4- 
ziębłych kr&ioch AA4r, nk drugich mieysczach ISr, ni tśblicach m&lo 
w4nych ll3y, o tych dziwnych & t&iemnych spr&wach AA2y; nń osta 
tecznieyszych kończynach 14v. 



■^>-<{5j>-o- 



ROZDZIAŁ III. 

Deklinaeyja liezebnikó^v. 

§. 22. 

1. Liczebnik: jeden, jedna, jedno odmienia się podług dekli- 
nacyi zaimkowej, por. §. 17. 

2. Liczebniki : dwa, oba, obadwa odmieniają się w Apokalipsie 
ścióle podług deklinacyi zaimkowej w liczbie podwójnej. 

W przypadku I-szym zachodzi dla rodź. męsk. zawsze forma: 
dwa, obadwa; pojawiającej się w drugiej połowie XVI-go wieku formy: 
dwaj z pogłosem j, w połączeniu z imionami osobowemi nie dostrze- 
gamy w Apokalipsie jeszcze wcale. W rodzaju nijakim i ieńskim 
używa się końcówka -e: n. p. 6i dwń 162y, dwA świadkowie 90r, 
dwń świeczniki 89y, w złożeniu: ói dw&nasćie fundśtorowie 183y, 



49 

dwdnasćie Anyołow 181 r, ony dwinasćie kamieni 183v, obydwa Anyo- 
łowie 133r; ty dwie słowie 156r; dwie bestie C2y. 

Przypadek II. tworzy się dla wszystkich trzech rodzajów z koń- 
cówką -n. Zachodząca jnż na początku KYI-go wieku forma dwóch, 
obooh z zakończeniem liczby mnogiej nie pojawia się jeszcze w Apo- 
kalipsie wcale. N. p. wyznanie dwu Anyołow 133r^ o wyzn&wAczoch 
tych dwu zakonów 90v; imiond dwunascie Apostołów 181r; od obudwu 
49v; towarzystwo tych dwu bestiy 112r, z obu stron 188r. 

W przypadku -Ill-cim zachodzi dla rodź. męsk. 2 razy forma: 
dwiema: dwiemś swińdkom moim 89v, 90r. 

Przypadek IV. W rodzaju męskim zachodzi forma przyp. II-go 
w znaczeniu osobowem, w znaczeniu zaó nieosobowem, w złożonych 
formach rodź. męsk., w rodź. nij. i żeńskim zachodzi forma przyp. 
I-go. N. p. dwu widział 126r, obudwu wspomini 68y; przez dwd 
k czterdzieści miesięcy 89v, miał fundamentów dwdnasóie Idlr, mśiąc 
bran dwanaście 181r, przez thy dwie słowie 170r, słysząc ty dwie 
drodze 124r; n& obie stronie 12r, n4 obiedwie nodze 88r. 

Przypadek VI. równa się przyp. Ill-mn: n. p. dwiemś zakony 
104r; dwicm& skrzydły 104r; między tymi dwiem& (rzeczami) 43r, 
z obiemi (bestya i kto nd niey siedzi) 139v. 

Przypadek VII. równa się przyp. Il-mu: n. p. o dwu zakoniech 
90y, o dwu rogach 112ry w dwu słowiech 19r, nń dwunascie bra- 
nych 181r. 

3. Liczebniki: trzy^ cztery odmieniają się podług deklinacyi 
tematów męsk. na -i. 

Przypadek I. W połączeniu z imionami osobowemi dodaje się 
do zakończenia staropolskiego -e pogłos, -j, w połączeniu zaś z imio- 
nami nieosobowemi rodź. męsk., jak z imionami rodź. nij. i żeń. za- 
chodzi końcówka -i. N. p. trzey duchowie 134r, trzey oni siedzieli 
22v, cztherzey Anyołowie 8 Ir, czterzey k dwńdzięsciń stśrcow up4dli 
53r, raz: czterey ń dwadzieścia stńrcow 95v, czterzy tysiącze llTr, 
stolców dwddziesóiń i czterzy 47r. Raz zachodzi końcówka -i w połącze- 
niu z rzeczownikiem osobowym: czterzy k dw&dziesciń stArców 53r. 
Brany trzy 181r, thrzy żiby 137r. 

Przypadek II. tworzy się podług deklinacyi zaimkowej z koń- 
cówką -ech: ze czterzech kątów 184v, od czterzech zwirząt 58r, od 
czterzech stron 96y, od trzech plag 8 Ir. 

Przypadek III. tworzy się podłóg deklinacyi tematów na -i z koń- 
cówką -em, odpowiednią starosłowiańskiej -hui: trzem (Bogom) BBv, 
cztherzem Ewdnyelistom 50r. 

Przypadek IV. ma końcówkę -i: n. p. widział czterzy Anyoły 
62v, z4 czterzy stany 49v, przez trzy dni 91v; trzy ]ktk 134v; po 
trzy hrknj 182v, uważysz trzy rzeczy 6v, ni czterzy części. Raz za- 
chodzi forma z niezmiękczonem r: dzierżące cztery wiśtry 63r. 

Przypadek VI. tworzy się podłóg deklinacyi zaimkowej z koń- 
cówką -emi: thymi trzemi bronami 182v. 

Spnwozd. Komis. Język. T. V. 7 



50 

Przypadek VII. równa się przyp. Il-mu: n. p. po trzech dnioch 
93 V, nk czterzecb węglecb I69y; uŁ czterzech kąciech 63r; o trzech 
koronach lóOr. 

4. Liczebniki: pięć, sześć, siedm, dziewięć, dziesięć odmieniają 
się podług deklinacyi tematów żeńskich na -i. Znaczenie jednak liczby 
pojedynczej i rodzaj ich żeński nie występuje w Apokalipsie nigdzie 
na jaw. 

Przypadek I.: pięć przeminęło 144r, pięć gor pięć krolow 144r, 
oni siediń Anyołow 73r, siediń duchów zesłńni 5 Ir, dziesięć rogów, 
dziesięć krolow 144r. 

Przypadek IL z końcówką -i: tych siedmi kościołów BBy, od 
siedmi duchów 6r, siedmi trąb, siedmi pieczęci, siedmi bań BB2y; do 
dziesięć! Miesięći 22v, do dziesięći lath 22v, do dziesiąci dni 22v. 

Przypadek III. z końcówką i: siedmi Anyołom CC3r, siedmi 
kościołom 6r. 

Przyp. IV. równa się przyp. I-mu: n. p. przez miesięcy pięć 
78v, przez stś.i&n tysiąc & sześć set 125y; mńiąc rogów siediii & oczy 
siediń 51r, głów siedm k rogów dziesięć miało 140r, przez dni 
dzyesięć 2 Ir. 

Przypadek VI. ma końcówkę -ą: siedmią pieczęci 50v, między 
siedmią świeczniki BBr. 

Przypadek VII. ma końcówkę -i: po sześći skrzydeł 48v, ósmy 
po tych siedmi 144r, o siedmi trąbach 5r, o siedmi pieczęciach 6r, 
o siedmi górach, o siedmi głowach BB3y, w dziewiąćidziesiąth leciech 
82r, o dziesiąci dziewicach 158r. 

Przypadek I. liczby podwójnej tworzy liczebnik dziesięć podług 
deklinacyi tematów męsk. na -ja: dwadzieścia 53r. 

Przypadek II. liczby mnogiej tworzy się w liczebniku dziesięć 
podług deklinacyi tematów na -a: n. p. sześćdziesiąt 89v. 

Przypadek IV. liczby mnogiej tworzy się podług deklinacyi te- 
matów na -i z końcówką -i: n. p. przez czterdzieści dni AA2v. 

5. Liczebnik: sto, odmienia się regularnie podług deklinacyi 
imionowej tematów nijakich na -a. 

Przypadek II. 1. poj.: o poł piętn sti 30r. 
Przypadek III. 1. poj.: po stu 182r. 
Przypadek IV. 1. podw.: przez dwieście dni 89v. 
Przypadek II. 1. mn. : przez wiele set lath AA3v. 
Przypadek IV. I. mn.: trzy stń 30r. 

6. Liczebnik: tysiąc, pierwotnie II. przyp. 1. mn. rodź. żeń. 
przybrał z czasem w skutek częstego używania, znaczenie przyp. I. 1. 
poj. i odmienia się podług deklinacyi tematów męskich na -ja. 

Przypadek I. 1. poj.: nie doszły tysiąc lath 166v. 

Przypadek II. 1. poj.: do tysiącd lat 165v. 

Przypadek IV. 1. poj.: przez tysiąc st&ian 12dy. Raz zachodzi 
przy liczebniku tysiąc zaimek w rodzaju żeńskim: przez onę tysiąc 
lat 168r. 

Przypadek VI. 1. poj.: tysiącem 53r. 



61 

Przypadek VIL 1. poj. : o tym tysiącu lat 166r, w tych tysiącu 
lat 176r. 

Przypadek I. 1. mn.: tysiące 117v; tysiącze 117r. 
Przypadek JI. 1. mn. : tysięcy 53r. 

7. Liczebniki zbiorowe: dwoje, oboje, twoje, czworo, odmieniają 
się podług deklinacyi zaimkowej. 

Przypadek I.: dwoie n&stąpiło 81r, oboie doktorowie 80y, czworo 
zwirząt 48v, 53r. 

Przypadek II.: imioni dwoygńnasóie pokolenia ISlr, 182r, ze 
czworgś zwirząt I30r. 

Małecki (Gr. hist. por. I. 252), twierdzi, że obok form dwoje, 
troje i t. d. istniały dawniej jeszcze na I. przyp. formy dwojgo, trojgo, 
od których dalsze przypadki się tworzyły. Przykładów jednak na taki 
przyp. I. w starej polszczyżnie nie ma, por. Miklosich (Vg. Gram. 
d. si. Spr. UL 438), Malinowski (Hist. por. gram. 464). Podłóg Ka 
liny powstała końcówka -ga z końcówki zaimkowej -ego, w której 
dźwięk -e wypada a natomiast końcówce -o się w -a przedłuża, por. 
Kalina, Hist. jęz. pol. 257 i 260. 

Przypadek III.: dwoyey rzeczy sie przypśtruy 24v. 

Przypadek IV.: n4 dwoie CC2v, 102r, nk troie 139r, n& troie 
dzieli 167v, czworo zwirząt możemy rozumieć 49y; posądzaiąc dwoie- 
nasćie pokolenie 162r. 

Przypadek VL utworzony na podstawie formy przyp. II-go: 
troygiem imieniem 161v, czworgiem zwirząt 54r, przed czworgiem 
zwirząt 117r. 

8. Nieokreólone liczebniki: kilka, wiele. 

Przypadek I.: zamyka sie kilki członków wiary 172r; było 
wiele występnych 38r. 

Przypadek II. z niezmienioną formą przyp. I-go: od kilki lat 
93r, od kilki set lat 87v; wiele wywodów nie trzeba 69v. 

Przypadek III.: wielu królom 150v. 

Przypadek lY. : wiele pomocników ma 150v. 

Przypadek VII.: w kilku rosprśwach 127v, ni kilku mieyscach 
155y; ni wielu mieyscach BB6v. 



•-♦I 



CZĘŚĆ DRUGA. 

ROZDZIAŁ I. 

Tematy trybu bezokolicznego. 

§. 23. Tryb bezoko liczny. 

A. 8łowa beztematowe: bić (być) 58v, iedć 27r, wiedzieć Sr, 
powiedzieć 35r, (powiedzieć 34v). 



52 

B. Słowa tematowe: 

I. klasa. Tematy jednozgłoskowe, będące zarazem pierwiastkiem: 

1. Tematy na spółgłoski zębowe i syczące: czydć 38r, 88v, 
poczydć 48r, nńczyóć BB3r, (częóciej zachodzi czytać podług V. Iclasy), 
arość AA5ry llOr^ sieść 46v, posieóć 26y, zwieść BB2v, odwieść BB7r, 
wpaść 2r, przyść 7r, iść 27v, wniść 89r, wyniść 58r. Oprócz zakoń- 
czenia -ć znachodzimy w słowie iść w Apokalipsie jako zakończenie 
trybu bezokol. -dż: wynidż 66v, 126v, wnidż 186v, przydż 160v, 
191r, 195r, przynieść 178r, zAtrząść 63r, gryść 63v. 

Temat z wargową spółgłoską b: grześć 68v. 

2. Tematy na gardłowe spółgłoski: 

Prawidłowe zakończenie >c, wyraionem jest w Apokalipsie w te- 
macie na -k raz przez cz, w tematach na -g częściej przez dz: rzec 
61r, uciec 66v, tłuc 33v; rzecz 16v; wspomóc 3v, przemoc lOlr; 
strzedz 40ry 138r, ustrzedz I35r, poprzysiądz 88r, dosiądź 101v. 

3. Tematy z nosowemi spółgłoskami -m, n: przyiąć 61r, wziąć 49r. 

4. Tematy ze spółgłoską płynną: z&wrzeć 7r, drzeć 63. Słowa: 
przeć się 25 v, z&przeć 39Vy przechodzą w Apokalipsie do klasy III. 

5. Tematy z samogłoskowem zakończeniem: pić 11 6r, prze- 
stać 154r. 

6. Tematy z miękką spółgłogką i tematy rozszerzone przez -a: 
dzi&ć 49r, łńć 63y; zwńć 68r, brA^ 124v. 

II. klasa. Tematy rozszerzone za pomocą przyrostka -ną: n. p, 
zginąć 120r, ominąć 25ry sthAnąć 55v, zamknąć 38r, popchnąć 44v, 
pociągnąć 44v, kwitnąć 44v, blednąc 58y, zatrzasnąć 7 Ir. 

III. klasa. Tematy rozszerzone za pomocą przyrostka -e, miękczą- 
cego poprzedzającą spółgłoskę twardą: rozumieć 12bv, (rozumieć 6r), 
pomnieć 126V; mieć 8r, śmieć 94v, dzierżeć 35v^ ćirpieć 17v^ wiercieć 
161r, widzieć 3r, weżrzeć 38v, pożrzeć 17 Ir, dożrzeć 18 lv, przeżrzeć 
25ry z dyssymilacyą żrz na jrz: przeyrzeć 45r, wybieżeć 56v, krzy- 
czeć 147v, drżeć 63r, słyszeć 3r« 

IV. klasa. Tematy z przyrostkiem -i, miękczącym poprzedzającą 
spółgłoskę twardą: n. p. czynić 45r, mówić 108r, kurzyć 124r, przy- 
patrzyć AA3Vy przyp&trzić AA2v, pomyslić 14:r, idsnić 34r, przełomić 
2r, czcić od cześć (inko ie czcić obiecuie) I39r, przeczcić (zamiast 
czyść) 79r; formę czcić utworzył sobie autor może na podstawie imie- 
słowu: czciony (czcionki), jak mówić od mówiony. 

V. klasa. Tematy z przyrostkiem -a, -awa, -ywa. 

1. Słowa pierwotne: trw&ć 63r, duf&ć 64v, rozerwać 108r, 
kęs&ć 79r. 

2. Słowa pochodne od imion: sromńć 127r, wstydńć 60^, 
powtarz&ć 125r, przywłaszczać llOr. 

3. Słowa pochodne od słów: czytAć 20r, powiedAć 124r, nArze- 
kAć 127r, p&trzAć 128y, wykłńdAć 128r, ułomne słowa: widAć (wiść) 
87v, słyschść (od aor. słych od słyszę, por. Małecki, Gram. hist. por. 
314); obaczAć 93v, zwyciążAć 108r, (zwyciężAć 108r załamek). 



63 

Słowa częstotliwo pochodzące od słów V. klasy przybierały w sta- 
rej polszczyżnie zawsze przyrostek -awa. W Apokalipsie napotykamy 
następujące słowa z przyrostkiem -awa: dAwAć 38r, wdAwAć 24 v, po- 
dAwAó I56v, wydawAć 90v, przednwAó BBir, przydawAó 42Vy dosfawAć 
193v, zostawAć 43ry nAstAwAó llOr, wyznAwAć 25r, poznAwaó I66v, 
rozeznAwAó 96r, przemieszkawAć 6v, oczekawAć 83ry wysłuchawAó 176r, 
pogra w Ać 197v. 

Przyrostek -ewa mają: nAdziewAó 95r^ wylewAć 156v. 

Późniejszy przyrostek -ywa występuje oprócz u słowa : bywAć 
llOr, nAbywAć 71v, u następujących słów pierwotnych klasy V-tej : 
zAchowywAć 78v, 77r, dokonywAó 92r, J61r, wylAtywAć 68v. 

VI. klasa. Tematy z przyrostkiem -owa. 

1. Słowa urobione od tematów imionowych: n. p. krolowAć óSr, 
radowAó BB4v, szAfowAć 62r, zAsłngowAó 7 Ir, mianowAć 83 v, proro- 
kowAć 85v, potrzebowAó ]9r. 

2. Słowa urobione od tematów słownych : psowAó 79r od psuć, 
suowAć 176r, prziymowść 19r, dowiAdowAó AA2r, dowiedowAć 129v, 
dziwowAó 31r, sprawowAć 37r, oznAymowAć BB6r, przestępowAć 18v, 
rozprAwowAć 57v, podziwować A3v. Słowa częstotliwe urobione od 
słów klasy V tej : wskAzowAć 19r, 26v^ 37r, wymietowAó 41 v, wy- 
pisowAó 47r, wylAtowAć 30r, ukAzowAć 2v, 63r, obiecowAć 34r, okA- 
zowAć AA4v, roskAzowAó 18y, wskAzowAć 42v, opisowAć 18Sr, wyłA- 
mowAó 196v, przypAthrowAć (patrząc) I7r, przepAtrowAć 50r, opA- 
throwAć 59r, wyptsowAć 47r; wymazowAć 47r. 

§. 24. Aoryst. 

Forma aorystu zachowała się w Apokalipsie tylko przy słowie 
posiłkowem być, dla oznaczenia trybu warunkowego, w połączeniu 
z imiesłowem II. czynnym czasu przeszłego. 

I. osoba 1. poj. wyraża się zawsze przez pierwotną formę: bych: 
Tobiebych życzył AA5r bych był życzył Przedm., bych nie miał 

35r, teżbych był umArły 35ry wolałbych 41y, 194v; Abych wolał AA4r, 
Abych zostawił AA4r, Abych ói podał AA4v, Abych iA ofiArował 8v, 
Abych oglądał 12r, abych sie pomścił 93r, Abych czynił 166y, Abych 
był dał 167v, Abych miał 167r, Abych dał 190r, Abych oddał 192v, 
iżbych był życzył Przedm., iżbych wolał 43r, iżbych puścił 82v, iżbych 
sie rozgniewał 135r, iżbych spuścił 135r. 

Formę bych napotykamy więc w Apokalipsie 22 razy, występu- 
jąca zad już w połowie XVI. wieku forma bym nie zachodzi ani razu. 

II. osoba 1. poj. Na miejsce pierwotnego by występuje zawsze 
forma byś, którA powstała z by-fś (jeś): n. p. Abyś sie oblókł 44r, 
Abyś był 41y, Abyś kupił 44r, Abyś sie ubogacił 44r, byś sie oba- 
czyłA 37r, bobyś chciał 88y, iżbyś oddał 9*6r, mogłAbyś sie lękAć 37r. 

III. osoba 1. p. Na oznaczenie Hl-ciej osoby używa się zawsze 
forma by, która pozostała niezmieniona: n. p. Aby oglądał 12y, Aby 
przystAwił 57r, Aby sie ukazAłA 44r, Aby sie przyodziałA 157r, slepyby 
sie domAcał BB6r. 



n 



54 

I. osoba 1. mn. Na oznaczenie I-szej osoby ł. mn. trybu wa- 
runkowego zachodzi w Apokalipsie prawie wyłącznie forma bychmy, 
która powstała ze starszej formy aorystu: bychom, wypartej jni w naj- 
starszych zabytkach przez późniejszą. Bychmy sie obaczyli 147v, 
bycbmy słych^li ]88v, bychmy sie obaczyli 25v, bychmy otworzyli 
I99v, byclimy czynili Ff6r, bychmy (= gdy bychmy) chcieli 189r, 
dosyć bychmy mieli I66r; ibychmy sie uznawali 5r. Forma abycbmy 
zachodzi w Apokalipsie 27 razy: 6r, 5v, 12v, 18v, 16v, 20r, 22r, 
25v, 31r, 44v, 67v, 70r, 70v, 72r, 74r, 90v, 96v (2 razy), 1477, 
152v (3 razy), 165v, 171r, 177r, 189r, l96v. Żebychmy winni lito- 
wAć 169r, iżbychmy pomnieli 5v, iżbychmy mieli 7 lv, iżbychmy byli 
177r, gdy bychmy mieli Ffr, iesli bychmy strzegli 5v, ieslibychmy wie- 
rzyli 176v, ieszczebychmy sie iednśli 160v, iużbychmy mogli 12v, 
188v, 193r, chociay bychmy pitrzyli 18 Ir, idkobychmy mieli 6v, idko- 
bychmy chodzili 70r, i&kobychmy wykroczyli 162v, ktorzybychmy 
sprawo wńli 3 Ir, wszyscybychmy byli Ff6r, sł4biebicbmy rozumieli I88r 
(= słabo byńmy). 

Forma bychmy zachodzi w Apokalipsie w ogóle 52 razy). Poja- 
wiająca się już w połowie XV-go wieku właóciwa złożonemu czasowi 
przeszłemu końcówka -ómy, która z pełnej formy jedmy powstała, za- 
chodzi w Apokalipsie obok końcówki -chmy tylko wyjątkowo w nastę- 
pujących przykładach : ńbysmy szukś,łi 45r, Abyśmy mogli 52v, śbysmy 
sie uczyli 97v, iżbysmy mieli 116r, iżbjsmy byli 168v, gdybyśmy 
umieli I32v, snadżbysmy odstąpili 10v, klórąbysmy wniść mieli 181v, 
więc tylko 8 razy. 

TI. osoba 1. mn. zawsze we formie byócie: n. p. byście mieli 18v, 
ńbydcie wiedzieli 110v, abyście sic uznAli 12r, Abyście sie nAyedli 162y, 
Abyście sie obAczyli 12r, abyście byli pokuszeni 22v, Abyście szkodzili 
65r, iżbyście przyszli 148v, kogobyście poznAli 18y, i. i. 

III. osoba 1. mn. Forma Ill-ciej osoby 1. mn. byszę jest zawsze 
zastąpioną przez formę Ill-ciej osoby 1. p. by: Aby wierzyli CC4v, 
Aby mieli 94v, Aby byli sądzeni 96r, Aby zginęli, Aby się wyprowa- 
dzili 147r, Aby szkodziły 76r, iżby sie bili 56v. 

§. 25. Imiesłów I. czynny czasu przeszłego. 

Imiesłów I. czynny czasu przeszłego urabia się za pomocą koń- 
cówki -szy lub -wszy, które się do tematu słowa przysuwają. 

Tematy kończące się na samogłoskę mają końcówkę -wszy, spół- 
głoskowe zaś tematy mają zawsze końcówkę -szy, która się i tu wprost 
do tematu przyczepia: n. p. opowiedziawszy 99r, omywszy 158y, nA- 
piwszy 74v, przyiąwszy 120v, wziąwszy lo2v, ozwawszy 36r, uznaw- 
szy 26r; spiknąwszy 137v^ ulęknąwszy sie 95y, zemdlawszy AA3r, 
wyrozumiawszy 94v, wysłowiwszy 7v, oczyściwszy 158v; polękawszy 
sie 15v; ofiArowawszy 60v; zAdziwowawszy sie 159r. 

NAkładszy 6v, wyszedszy 26r, upadszy 130r, odwiodszy 167r, 
przyszedszy 5 Ir, przeszedszy 129v, przez asymilacyą przechodzi -s przed 
następującem sz w sz: podnioszszy IOy, unioszszy sie 74v; raz zaś 



55 

przcciwDie przechodzi mocne s przed 8z przez dysimilacyą w z: pod- 
niozszy 115v; rzekszy 139V; odirszy 146y, odd&rszy BB2r, obżarszy 
sie 78v. 

§.26. Imiesłów II. czynny czasu przeszłego. 

Imiesłów II. czynny czasu przeszłego, który się przeważnie tylko 
do formowania czasów złożonych używa, urabia się za pomocą przynistka 
•ł, który się do tematu trybu bezokoliczuego przysnwa. Imiesłów ten 
odmienia się podlng deklinacyi imionowej. Niektóre imiesłowy używają 
się w znaczeniu przydawki i wtedy odmieniają się zawsze podług 
deklinacyi złożonej. 

I. klasa: wypadł 19r, siadł 46v, ubodli Ty, wyszedł 567, szł& 
52r; czedł 198v; urósł 80r, urosło 171r; podniósł 56V; odnieśli 57r, 
(z wątlejszą samogłoską -(i)e przed zmiękczoną spółgłoską), pdsł 70v, 
wygrzebli AA3v, rzekł 61r, wlokłń I49v, strzegł 23r, mógł 51v, 
przeklął 26v, począł 56r, odiął dlr, wzięli 56v, poczęło lllv, wszczął 
26v, zAwśrł 38r, podpArłi 36r, pomdrli 78v, poż&rł 99r, poczuł 126r, 
kryli 64r, lali 90v, lał& 63r, obrał 51v. 

II. klasa przybiera przyrostek -ł albo do rozszerzonego tematu 
trybu bezokolicznego albo do czystego tematu słowa: n. p. dotknął 
72r, zginął 74y, przeminęło 96y, poginęli 60r, pragnęli 6Iy; zatrza- 
snął 63r, wsporoionął 139y, 148y, 173y; zwykł 27 v, zwykłA 92y, 
ulękli 95r, z wsuwnem e: osechł 105y. 

III. klasa. Przyrostek -(i)e natęża się przed twardem ł na -ia, 
w liczbie mnogiej przed miękkiem 1 znowu wraca w wątlejsze -e. N. p. 
zczyrni&ło 62y, żńżołciało 126y, spróchniało 20y, miał 18y, mieli 18y, 
śmiał 27r, śmieli lly; widział br^ słyszał 5r, słyszeli 5r, pożrzał 22r, 
użrzał 52r, obok uyrzał 15r, dzierżał 12r, dzierżeli 22r, przał 106r; 
zAprzał 25yy zńprzeli 17r; 66r. 

IV. klasa: n. p. uczinił 55r; odkupił 55ry obśczyłA 37r, dawili 
165y, wzg&rdzili bSwy patrzył 5 Ir, opńtrzlł 59r. 

Raz zachodzi w Apokalipsie forma z przedłużonym przyrostkiem 
i w ie: szczęscieło sie 84r. 

V. klasa: płAkał 51r, kazał 52r, zA wiązał 5 Sy, wspominał 190y, 
słychał 14v, słychAło BB5y, słychAli AA2y, widAli I59y, bierAli 159y; 
obwoływał 9ly, skończy wał 127v. 

VI. klasa: sprAwował 70y, prorokował 84r, przeslAdowAlA 30t^ 
odstępowAły 30y, rozkAzowAł 52r, okAzował 73r, rozprAwował 83y, 
obiecował 6y, przypAthrował 18r, posługo wał 30r. 

W znaczeniu przydawki zachodzą w Apokalipsie następujące 
imiesłowy II. czynne czasu przeszłego: 

I. klasa: u pAdły człowiek 19y, ogień spadły 7 2y, pAństwo upAdłe 
105r, upAdłey gwiazdy 79ry nAd upadłym miAstem IŚlY, zApAdłym 
krAiom AA5r, czAs przyszły 122r; nArod poszły nA swiAt llOy, zgi- 
nienie przyszłe 147r; przyszła srogość 163y, bArAnkA przyszłego 52r, 
mAyestatu poszłego l56y, wierni ze swiatA zeszli 172r, przyszłych rze- 
czy 131r, umArły I5r, obumArły 35r, 36r, krentr obumArła 132y; 



56 

umArli 171v, ludziom um&rłym 11 lv. kosćiśm nm&rlym 1X4^, zAmir- 
}ym owieczkom 136r, umarłych 167v^ wydało umarł ii 171v; stałe 
miedzy niestałemi 167r, stałe od niestałycłi 63v, tk nowa powstAłś 
bestia 115V; nowopowstałey bestiey 115v^ opitym 122v, (III. przyp. 
1. mn.). 

n. klasa: grad oziębły iestłi (orzeczenie) 74r, w z&z.ębłycb kr&- 
ioch AA4r, zAscbłe ięzyki l93v, zwykła kńżA I34v. 

III. klasa: lAko zapomniały leży 15y, idbłko sprochni&łe 5V; 
DAnielA zgłodniałego 59r, zńtwHrdzyńłemu I46v, po tey zemdlAłey 
(bestiey) 143y, krwią zmartwiałą 130v, zatwardziałe sercA 14v, przed 
goleniami spróchniałymi 160r, w mieyscach opustoszałych I48r. 

V. klasa: w ludziach dbiłych AA4r. 

§. 27. Imiesłów bierny czasu przeszłego. 

Imiesłów bierny czhsu przeszłego urabia się w Apokalipsie za 
pomocą przyrostka -n, w tematach zad > klasy 1-szej zakończonych na 
-i, -y, -n, -m, -r, dodaje się przyrostek -t; słowa zaó Il-giej klasy 
tworzą imiesłów ten zawsze za pomocą przyrostka -n. 

I. klasa. Słowa I-szej klasy przybierające przyrostek -n, tworzą 
imiesłów ten od tematu czasu teraźniejszego. Tematowa głoska e na- 
tęża się przed twardem -n na -o w 1 poj., w liczbie zań mnogiej 
wraca przed zmiękczonem A znowu e. 

Spółgłoski d, s, Zy miękczą się przed -(ije, -(i)0; zawsze na 
dż, ś, ż: n. p. zwiedzion Ir, powiedzion 109r, zwiedzyonemu 12t, 
uwiedzieni 66r, zwiedzieni 34v, podniesion GCr, zńtrzęsione AA3Vy 
zśtrzęsionń 64r; zndlezion 42r, znślezionA 29r^ nalezione 139v, nAle- 
zieni 173v. 

K miękczy się na -cz: n. p. rzeczony lOr, stłuczona 129r, 
wywleczon 93r, obleczony 13r, obleczoną 002 v; przyobleczeni 68v; 
raz: obleceni 48r; dane 002r, wylany I36v, zwań 161r, nizwan 60r, 
rozerwan 139r, wyrwine 168v. 

Słowa pierwotne, mające temat zakończony na -i, -y, -u, -n, -m, 
-r^ urabiają imiesłów ten dodając bezpośrednio do tematu przyrostek 
-t: n. p. zAbithy BBv, zibit 62v, nśbyte 124v, z&kryto 18r, poczęty 
Ee4r, zAczęthe 4v, zśklęty ll4r, pożęta 125r, wzięt 87v, uięto 7v, 
przeięte 194v, zd&rt 55 r, od&rta 45r, pożarto 146y; st&rto 55r, 
stirta I00v. 

II. klasa urabia imiesłów ten zawsze od tematu czasu terażniej- 
niejszego z przyrostkiem -n. Głoska tematowa -e podlega takiej samej 
zamianie jak w słowach klasy I-szej. N. p. pociągnion 44r, ućisnion 
99r, odepchnion 187v, rostargnion 102r, ogArniono AA2r, przyćisniono 
17ry Dieogdrnione 5 lv, obwinione 62v, ogArniona 99r, rostńrgniona 
lOr, połknione 87v, uóisnieni 47r, zAmknieni 45v, wypchnieni I94r, 
og&rnieni 95v. 

III. klasa tworzy imiesłów ten od tematu trybu bezokolicznego 
z przyrostkiem -n. Głoska tematowa -e natęża się przed twardem 
-n w -(i)a; w liczbie zaś mnogiej przed miękkiem ń wraca znów-e. 



67 

e: N. p. widEjan ll3r, słyszan 139r, przeyrz&nym CCv, zipowie- 
dzy&no 116r, rozumiśne 59r, przeżrzeni 78v, 108v. 

IV. klasa. Słowa należące do tej klasy urabiają imiesłów ten 
zawsze z przyrostkiem -n^ który się za pośrednictwem łącznika -e 
z głoską tematowym -i łączy i do tematu czasu teraźniejszego przy- 
czepia. To ie natęża się przed twardem -n na io^ występuje zań znów 
przed -ń w liczbie mnogiej. Poprzedzające spółgłosići twarde miękczą 
się przed ie, io, zębowe spółgłoski d, i, miękczą się na dz^ c; st na 
szcz; gardłowe g, k, eh, na i, cz, sz; syczące -s, -z, na -sz, -ż. N. p. 
n&poyon 122r; uperlona BB4v, złupion 2iy, pogrzebione 92y; zśćmione 
52y, n&pełniony I32r, odnowiona lllv, omierzyone 194r, upstrzono 
BB4v, zburzono lOSr, otworzon 130r, rosszyrzon 46 v, niezmierzona 
51 r, sądzon 121ry potwirdzono 35v, wygł&dzono 31r, z&twśrdzono 31y, 
z&wstydzony 187r, uzłocona BB4y, obrocon 170v, pochwycon 99r, 
rozrzuceń BB5r, nieskończone óóy, dopuszczono Gdr, z&niszczon 170y. 
W temacie -czyst przechodzi st nie w szcz lecz w pierwotne óć: 
oczyscion By, wyczysćiona 90y, wyczysćionymi 90y; przedłużeń 84r, 
zelżon 77y, zubożon 21y, uchędożony 188r, potłoczon lOOy, uleczon 
78r, ustr&szony lóy, rozruszone 62y; pokuszon 22y; nipoieni 133y, 
skropieni 108v; kupieni 11 By, błogosławieni 123r, uArodzeni 55r, 
pokrzczeni 67r; 109r, opuszczeni 128r, dręczeni 122y, zwyciężeni 114y. 

V. klasa. Słowa tej klasy przybierają do tematu trybu bezoko- 
licznego przyrostek -n. Tematowa głoska -a (=aje) nie przechodzi 
w wątlejsze -e w liczbie mnogiej przed miękkiem -A: n. p. obiec&ny 
96yy obiecz&ne 88y, obwołany 109r, zmieszane 121y, nApisśne 117ry 
rozwiązani llOr, z&chow&ni llly, niewiddnych 188y. 

YI. klasa. Słowa tej klasy przybierają także do tematu trybu 
ł>ezokolicznego przyrostek -n: n. p. zgotow&ny 109r, z&pieczętowśne 
5 Ir, op&trowina lOOy, op&sow&ni 13y, zfigurowAni 5 Ir, spr&wow&ne 
72r, zbndow&ny 20r, zwiśstow&ne 4r, ofiarowano 26r, krzyżowań 93r. 



■o-K^- 



ROZDZIAŁ II. 

Tematy czasu teraźniejszego. 

§. 28. Czas teraźniejszy. 

i. osoba licsiby pojedynczej, 

A. Słowa beztematowe: 

Od pierwiastka: jes używa się forma I-ej osoby 1. poj. : iestem: 
n. p. jestem zbogńcon 42yy iestem żyw 16r. Często oddziela się koń- 
cówka -m od słowa iest i przyczepia się bądź to do zaimka ja, bądź 
do innej czędci mowy: n. p. iam iest lOr, iamói to iest 15r, iżem ia 

SpTttwosd. Komis. Język. T. y. 8 



68 

iest 16ry gdziem ia iest 193v, którym iest lOr, &tom iesth 15r. Często 
wypada słowo: jest zupełnie i pozostaje tylko przyczepiona do jakiej 
części mowy końcówka -m: n. p. żywem ia 38r, alem zyw 16r, iżem 
ia w&sz brńt lOr, żem bogśty 42r, bom ia równy sługi 159y. 

Od tematów: -dad, -wied, zachodzą formy: dam 16r, wiem 42r. 

B. Słowa tematowe: 

1. Klasa. Słowo: sieóć urabia formę czasu teraźniejszego od te- 
matu sięd: usiędę 126r. 

Słowo: paść tworzy wszystkie formy czasu teraźniejszego podług 
konjugacyi Il-giej klasy słów: iść, idę 20y^ wnidę 44r; nagłosowe 
i zlewa się z y przyimka przy: przydę 19r; 27v; pocznę 41Vy -pożrę 
146v, -wyrwę 166v. 

II. Klasa. Temat rozszerzony za pomocą przysuwki -no : pomknę 
31y; przypadnę 25y. 

III. Klasa. Słowa rozszerzone przez przyrostek i: siedzę 150y, 
widzę 35y, chcę AA4y, ziprzę 179r; bez tematu: umiem 3lr; od 
mieć: mam 17y. 

IV. Klasa. Tematy rozszerzone przez przyrostek -i (w I. os. 
1. poj. -io); które jak w Ill-ciej klasie twarde spółgłoski miękczy, 
n. p. wzruszę 19v, opuszczę 66y, wyrzucę 43 v, przypędzę 38r, wie- 
rzę 149y. 

V. Klasa. 1. Tematy z przyrostkiem -a: n. p. powiadam 32r, do> 
świadczam 45r, dawam 38r, omieszkam 25yy od widać: widam AA4y. 

2. Tematy z przyrostkiem -i (I. os. 1. poj, -io): się 192r; poślę 
30y; wymAżę 36y, kołścę 44r. 

VI. Klasa. Tematy na -ule: prziymuię IBr^ diruię 39y, prze- 
p&truię 3ly. 

//. osoha liczby pojedyncza. 

A. Słowa beztematowe: 

Końcówka -ó właściwa tematowi jes, dodaje się do zaimka lub 
innej części mowy i łączy się z formą Ill-ciej osoby 1. poj.: jest, 
która jednak częściej się opuszcza: n. p. któryś iest I30y, spr&wie- 
dliwyś iest 130y, gdzieżeśl^olwiek iest ld5r, Aniś iest 42y, żeś ty 
iest 42r, swiętyś 130y, w tymeś bogity 21y, przedsięś bog&ty 2 lv, 
przedsięś pilen 24y. 

Inne słowa beztem&towe przyjęły końcówkę słów tematowych 
-sz: dasz 20y, zdasz 43y; wiesz 47y, dowiesz 115y, powiesz 3dy. 

B. Słowa tematowe mają końcówkę -sz. 

I. Klasa. Tematowa głoska -e miękczy poprzedzającą spółgłoskę 
twardą; gardłowe spółgłoski ^, k, miękczą się na ż, cz. N. p. przecz- 
ćiesz GCy, z&wiedziesz 39ry idziesz 193r, naydziesz 107r, uniesiesz 
37v; możesz 6iy, rzeczesz 33r, ucieczesz 3r, z przemianą k na ć 
zamiast na cz: posieciesz 25y (sic!); przyimiesz 8y, weźmiesz 19dr, 
zowiesz 4 Ir, roz wiesz 34y, urwiesz 25y. Tematy samogłoskowe wsu- 
wają przed temat j: czuiesz 98y, omyiesz 8y; słowo: żyć urabia formy 



59 

csasn teraźniejszego od tematu żyw: oży wiesz AA6v; 36r. Znać ma 
6ci%gniętą formę: nznasz I9r. 

n. Klasa: zginiesz 37y, ćisniesz 98r, npddniesz 15y. 

in. Klasa: Słowa z przyrostkiem -i po odrzucenia klasowego -e, 
który z tematową głoską łączy się w -i, miękczące poprzedzającą 
spółgłoskę twardą: n. p. wolisz 98r) leżysz 38y, musisz 85V; słyszysz 
8v, użrzysz 3y, wspomnisz 19r, masz 17y. Przyrostek S łączy się 
z tematową głoską -ie w -ó (pierwotnie długie): ómiesz 38y, rozu- 
miesz 199r. 

IV. Klasa: nastr&szysz, nAcieszysz^ n&uczysz BBdy^ sądzisz 60r, 
pomóóisz 60r, podoisz ld4y, chlubisz sie 41y, upłoszyisz lly. 

y. Klasa: 1. Słowa z przyrostkiem tematowym -a: kąsasz 17r, 
pokuszasz 17y, dawasz 35yy wyznawasz 25y. 

2. Słowa z tematową głoską -ie miękczącą odpowiednio twarde 
spółgłoski: posypiesz 36r, każesz dVy ukażesz 43yy pokołicesz 39r — 
obok: kołAczesz 45y (c wyrażone przez -cz). Zamiast końcówki -sz, 
napotykamy -6 -u słowa słać: zesled 8y (sic!). 

VI. Klasa: Spojka -e łączy się z tematowem u za pomocą j: 
zlitniesz 98r. 

III. osoba liczby pojedyncza. 

A. Słowa beztematowe: iest 14r; wie 14r. 

B. Słowa tematowe nie mają końcówki: 

1. Klasa: dowiedzie 70y, kl&dzye iGór, idzie 7y; wynidzie 41ry 
przydzie 63y, zeydzie 40y, naydzie 20r, poydzie 120y; osiędzie 187r, 
posiędzie 178r, czcie 5r, 108r, 166y, przeczcie 67 v, 79v, 108r, 114r, 
rosćie 179y, nrosćie 120y, uniesie 37r; z&trzęsie 63yy trzęsie AA6y, 
gryzie 63y, lezie 2r) strzeże 11 7y, może 18r, siecze 14y; uoiecze 78yy 
rzecze I62r, imię 44r, weźmie 89r, odeymie AA2y, żnie 126r; pocznie 
37y: umrze 23r, obumrze 132v. othrze 69y, poźrze 89y, zawrze 173r, 
podrze 200r; dozna 57y, wyzna 23y; daie 53y, ni sie zda 39r (aie 
ściągnięte w a); skrije 42r, thyie 72r, poczuie 158y, czuie n&d trzodo 
swoią (j= czuwa) 117y; (Słowo: stać się przybiera przysuwkę -ne 
i odmienia się podług klasy Ilgiej) — dzieie 20r; leie 57v; zowie 
Sr, wzwie 5y; bierze 16y, 

II. Klasa: ginie 59y, minie 5r, płynie 81y^ uschnie 64r, po- 
ciągnie 46r; zblednie I32y, przypśdnie 152y, zitrząsnie 64r, stńnie 
sie 48y; est&nie 94y, przest&nie 44r. 

Od nieużywanego w Apokalipsie słowa wspomienąć (starosłow. 
pom^nąti) zastąpionego przez: wspomnieć zachodzi 5 razy forma: 
wspomienie 22y (2 razy) 89r, 108r, 150r. 

III. Klasa: 1. Przyrostek e łączy się z tematową głoską za 
pomocą j: zczyrwienieie 63y, wietrzcie 152y, sprocbnieie 199y^ użdreie 
199y (sic); ze óciągniętem eje w 6: zgore 135r (z niezmiękczonem r), 
pnie 7v, rozumie 16y, chce 18y, chcze 63 v. 

2. siedzi 70r, dzierży 13yy zAbrzmi 14y, pomni 51r, wspomni 
llOy, przypomni 3r, pomyśli 108r, brzmi 44y, przeźrzy 42r; 14ry 



60 

przy sie OCr, 25v, z&przy 179r. — Do słów: stać, bać, urabiają się 
formy czasa teraźniejszego od nieużywanych słów: stojeó, bojeć po- 
dług klasy Ill-ciej : stoi 60r, boi 120y. 

IV. Klasa: dopuńći 5v, swieći 56r, pro widzi 54r, wzgśrdzi 58y, 
złomi 107r; raczy 2r, wycięży 2r, cieszy 20r, grozi 5v, zieleni 62r, 
broi 24r. 

y. Klasa: 1. czyta 4r, chowa ór, powi&da 53v, powieda IOTy; 
obrióa ll9v, upada 55y, doicłida ]26r, posycha 125r, wspomina 38r, 
108r, przepuszcza 38r, wstyda 198r, zśwstyda 53v, wida 184y, z&- 
csyna 9v, dawa 17r, dodawa 2y, podawa 16y, sstawa 6r, przestawa 
2r, zostawa 44r, dostawa 150y, po wsta wa 105y, wyznawa Ffr, omiesz- 
kawa 9r, zichowawa GGy^ poprzysięgawi 115y; oczekawa 195r, doż- 
rzewa 126y, dożdrewa 199y, rozlewa 109r, nadziewa 160y, bywa 75y, 
zAkrywa 64y, odkrywa 6y, nizywa 6 lv, przezywa 106v, przyrównywa, 
78r, po woły wa 186r, zwoływa 163r; z&chowywa 24r. Z lY-tej klasy 
przechodzi do V-tej: kryólić: krysla 6y. 

2. drzemie lly, dybie 40v, drapie 63y, karze ^br, kołśce 12ry 
z&koł&ce 16y — kołkcze 45y, miece 50y (ze z wątleniem samogłoski 
io na ie); pisze 5r, kołysze 119y, przeliże 78r, okaże IdOy^ pł&cze 
46y, nciecze 78y. 

VI. Klasa: znamionnie CGy, prożnuie 71y, d&mie 17r, obleeuie 
9y, zmiothuie 72y, dudkuie 160r, z&dziwuie AA4y, rozkizuie 90r, 
wypisuie 12r, z&pisuie 23y, op&truie 90r, występnie llOr, znimionuie 
85r, wywieduie 108r, wyprAwuie I85y, rozprśwuie CC4y, poprdwuie 
136r, zostawuie 196v, ziwięzuie 196y, uk&zuie 85r, przepitruie 75y. 

Do słowa : opiekować zachodzi raz forma urobiona podług klasy 
V. 1, od nieużytego w Apokalipsie słowa: opiekać: opieka BB4y. 

/. osoba liczby mnogiej. 

A. Słowa beztematowe: 

Z opuszczeniem słowa iest, przyczepia się końcówka I-szej osoby 
1. mn. -ómy do innej czędci mowy: wszyetkosmy słudzy I59y i t. p. 
12 razy znachodzimy w słowie posiłkowem zamiast zakończenia pier- 
wotnego -smy, zakończenie -chmy^ z zamianą dźwięku s w eh. Forma 
ta pojawia się w XVI. wieku i ma aż do końca tegoż wieku prze- 
wagę. Czytamy w Apokalipsie: iestechmy powinni 25v, tęchmy po- 
winni spiew&ć 65r, wołściechmy powinni 72y, i&kochmy powinni 130r, 
cożechmy powinni 169r, wszyscy chmy powinni 159y, &czechmy po- 
winni llOy, iżechmy niewinni 11 9r, przedsięchmy tbn ieszcze krolmi 
9ry &lechmy daleko 25r; pr&wiechmy iAko dzyatki 199r; wszystkochmy 
słudzy Ff8y. 

B. Słowa tematowe: 

I. Klasa: Idziemy 143r, poydziemy 46y, przydziemy 46y; mo- 
żemy 76v, rzeczemy 7y — obok form z zamianą tematowej głoski -e 
na -i: możymy 138y, 166r, 176r, rzeozymy 20r — żywiemy (żyć) 
102r, zowiemy 109y, leyemy 8v. 

n. Klasa: upadniemy 9y^ dostAniemy 64y. 



r" 



61 



III. Klasa: 1. rozumiemy 109y; umiemy 24r; śmiemy 24r, 
chcemy 3 Iv, mamy 56v. 

2. wspomnimy I47v, pomnimy 3r; pomyślimy AA5y, usłyszymy 
Sr, przyp&trzymy sie 47r, siedzimy 25v, weżrz>my ISlr, widzimy 
AA5Vy 24r, 26r, 170v, I99v, boimy sie 8r, przymy sie 25v. 

Zamiast tematowego i napotykamy 2 razy tematowe -e: mu- 
siemy 5y, widziemy 152v. 

IV. Klasa: wierzymy 8r, obrócimy 12v, topimy 129v, obaczymy 
148v; przywalimy 149v, wstydzimy 199v. 

Tematowe -e, które się w słowach klasy IV-tej jak i Ill-ciej 
w XV-tym wieku pojawiło, a później prawie regularnie zamiast -i 
zachodziło, występuje w Apokalipsie 4 razy: robiemy IOy, mowiemy 
25r, uczyniemy 46V; zmieniemy 7dr. 

V. Klasa: 1. dbamy 10v, czythjimy 3r, słychamy 82r (6 razy), 
widamy 90v (6 razy), nurzamy 129v, ubieramy 10v, powiedamy 172r, 
wyznawamy 23ry stawamy sie 8y. 

2. drzemiemy 24r. 

VI. Klasa: zndyduiemy 3r^ nay mniemy 50y; miłuiemy St, bo- 
iuiemy lldy^ dziękuiemy 97y, pielgrzymuiemy 118y. 

II. osoba liczby mnogie. 

A. Słowa beztematowe: 

W temacie: jes przyczepia się końcówka ście do innej części 
mowy, słowo zaś napotykamy w liczbie pojedynczej lub mnogiej, lub 
teź całkiem opuszczone: n. p. iesćie wy iesthdom I92y, którzyście są 
32r, ńlescie ożywieni 168r — wiecie 127r. 

B. Słowa tematowe: 

1. Klasa: znaydziecie 146y, możecie 33r, rzeczecie lly, uzna- 
cie 124r. 

III. Klasa: 1. rozumiecie 124r, macie 86y; 

2. widzicie 154r, uyrzycie 62r, słyszycie 87r, stoicie SGy, boicie 
sie 110v. 

IV. Klasn: wzg&rdzicie 59r, przynosicie lly, uradzicie lly, 
post&no wicie lly. 

V. Klasa: 1. mieszkacie 103r, podawacie lly, opowiedacie llv. 
2. chramieoie 88r, każecie llv. 

VI. Klasa: dziwuiecie 126r, n&sladuiecie 27r. 

III. osoba liczby mnogie. 

A. Słowa beztematowe: 

Słowo jes z tematową głoską -o: są 17y; raz zachodzi forma: 
sam: iż iuż thim sam w pokoiu 168r. Słowo opuszczone: co iey z& 
to powinni 117y. 

Inne słowa beztematowe przybierają w III. os. I. mn. podług 
analogii słów klasy IV. tematową głoskę -i; dddzą BB2y, zd&dzą 128r, 
ndidzą sie lir, wiedzą 68y. 



62 

B. Słowa tematowe: 

1. Klasa. Tematowe (i)e przechodzi przed twardemi spółgłoskami 
w natężone: (i)o: wiodą 136r, pogniotą 137v, nrostą 188r, idą 124v, 
naydą 76r, poydą 16v, przyda 18r, uniosą 76v, gryzą 5 lv, osiędą 
122v, ]ś,zą 13v; strzegą 103r, rzeką 54v, potłuką 137v, wezmą BB6v, 
odrą 146r, pożrą Ee2r; biią 18v, psaią I34y, daią 123v, żywą 61Tj 
podzyeią 121r; biorą 4r, zową 62r. 

II. Klasa: giną 37r, poginą 37r, sthAną 139r, powst&ną 9v, 
n&stśną 0C2r; upńdną 150y; schną t34v, łsną I4y, zeckną 135r. 

III. Klasa: 1. goreią 134v, mdleią l50v, sz&leią 134v, rozu- 
mieią 16y, zrozumieią 40r, umieią 13y, maią 56r. 

2. p&trzą 66r, bieżą 79r, zbieżą 127y, odbieżą 17r, krzyczą 
94 V, wrzeszczą 124r, mysią 48v, widzą I3y, siedzą 48y, weyrzą BBy, 
rozlecą 120r; przą 25v, prząsie 26y, leczą 66r, poleczą 64r — roz- 
lecą 120r. 

lY. Klasa: czynią 48y, bawią 26y, noszą 121r, rządzą 76y, 
świecą 53y, kupczą 148y, dopuszczą 9ly, odstąpią 76y, spustoszą 
146r, brzydzą sie 146r. 

V. Klasa: 1. dufóią 5r, zAbńią 179ry sciąg&ią 2r, słuchAią 7r, 
obumierńią 97r, par&ią 26y, spiewiią, wołńią 54y, czekAią 54y, dA- 
wńią 54r, wyzna wAią 53y, nństawńią 94v, zosta wsią 118y, pograwńią 
l79y, bywiią lir, używiią 7r, odpoczywiią 124r, miewńią 79r, po- 
przysięg&ią 80y^ poprzysięgawńią l]5y, pogrzebiią 35r, 169r, kl&mAią 
38r, zAwstyddią 17r, rozkopy wsią 13y, rozszArp&ią 146r, pitrz&ią 128r. 

VI. Klasa: potrzebuią 56y, phr&suią 68r, obiecuią 64y, przy- 
p&truią 68y, poslubuią 80y, ukAzuią 64y, przypisuią lOSr, pochlebuią 
179y, trinmphuią 117y, okAzuią lir. 

Obok końcówki na III. os. I. mn. -ą znachodzimy w Apokalipsie 
2 razy końcówkę -a, raz w pochylonem, raz w niepochylonem a: 
swiecznicy stoia 90y, list daiA z niebi 123y załamek. Na załamku 
znachodzimy regularnie końcówkę -ą wyrażoną przez ę: bronię 82y, 
używ^ię 60y, dziękuię, mówię I56r i. i. 

§. 29. Tryb rozkazujący. 

Cecha charakterystyczna trybu rozkazującego -i przechodzi w Apo- 
kalipsie w samogłoskowych tematach w spółgłos^kę j ; w tematach zaś 
spółgłoskowych występuje albo niezmieniona, albo, co częóciej napoty- 
kamy, znika po odpowiedniem zmiękczeniu poprzedzającej spółgłoski. 
Pleonastycznego -j, które przez wzmocnienie cechy trybu rozkazują- 
cego -i w tematach klasy Il-giej kończących się na dwie spółgłoski 
nie napotykamy w Apokalipsie wcale; cecha trybu rozk. -i zachowuje 
się w nich po części, po części zaś odpada. 

//. osoba liczby pojedynczej, 

A. Słowa beztematowe: 
bądź 34r, wiedz 176y, powiedz 18r. 



63 

B. Słowa tematowe: 

1. Klasa: 1. Z pełnem zakończeniem znacliodzimy w Apokalipsie 
następujące formy: przydzi 195r, strzeży sie AA6v, weżmi 87r ('J razy), 
88r, 88v, 162r (3 razy), 193r, żni 126f, utni 168v, wyrwi 168v, 
wydrzy 162r. 

2. Z cechą trybo rozk. odpadłą: odwiedź 88v, idź 4y, wynidż 
62r, podż 88v, strzeż 137 v, rzecz 196r, wlecz 167r; dayże 88 v, 
iiznay sie 3ly, rozeznay lllr, zśbiy 152r. 

II. Klasa: 1. Pełnego zakończenia używają tylko tematy koń- 
czące się na 2 spółgłoski: zamkni 62r, dotkni 80r; połkni 87r, 87y, 
ulękni sie 149v, 184r (2 razy ib). 

2. Z cechą trybo rozk. ulotnioną: stań 89y, sstań 19; padń 
llOy, upadń 36r, 11 Ir. 

III. Klasa: 1. Z pełnem zakończeniem: pomni 45r, 191y, wspomi 
169r, wspomni BB6y, 34r, 45y, 46r, 72y, llOy, 1 84 r (2 razy), przy- 
patrzy BBy, pożrzy 79y, weyrzy 116v, podeprzy AA6y, zAprzy 88y. 
W słowach: bać się, stać zlało się zakończenie trybowe -i z temato- 
wem -i, i przeszło w j: boy 16r, stoy 3y, stoyże 30r. 

P^ przyrostko -$ przeszło -i w j : miey 149r, nmiey BB4y, ro- 
znmiey 3y. 

2. Z ulotnionem zakończeniem: pomysł 92y, dzierż 34r, 40r, 
dzierżę 40r, (sic!). 

IV. Klasa: Pełne zakończenie -i zachodzi tylko raz w słowie 
czcić: czci llOy; zresztą ulatnia się zawsze po zmiękczeniu spółgłoski: 
chwal 11 Ir, czyń 19v, proś 88r, wierz 3y, przypatrz 15r, występ 28y, 
chłnb'że 88r, cieszże sie 98y, ucz 62r, nApisz lOr, susz I9y, opuść 
89r, wyrzuć 89y, n&wroć sie 2r, oświeć 4r, obudź 35y, chodź 88r, 
trwóż 3r, zmierz 89y. 

V. Klasa: 1. Cecha trybu rozk. i przechodzi w -j : czytay 3y, 
pitrzay 4r, zbieray 126r, słuchay ly, wstyday 167r, mniemay że 94y, 
żAwstyday 9y, nśdzieway 18r, spuszczay 195y, przysłuchaway 19r, 
odpoczyway 61 v; od nieużywanego słowa: niechać, zachodzi forma 
trybu rozkazującego, używana w złożeniu: niechay (omierznie) 19y; 
zwykle zaś zachodzi skrócona forma: niech n. p. BB6y. 

2. Zakończenie -i zlewa się z tematowem e, i ulatnia się na- 
stępnie: n&pisz 34r, ukaż 24r^ rozwiąż 81y, n4masz 45r, (ż wyrażone 
przez sz), kśrz 155r. 

Raz zachowało się zakończenie -i po zlaniu się z tematowem -e: 
posli lOr. 

VI. Klasa: Zakończenie -i przechodzi po tematowem -u w j: 
przyp&truy 19r, podziwuy 5y, rozraduyże sie 153y, zakupuy 19y. 

IIL osoba licghy pojedynczej. 

Trzy razy zachodzi w Apokalipsie pierwotna forma III. osoby 
I. poj. trybu rozkazującego, równająca się formie Il-giej os. 1. poj.: 
tik mi Bog pomagay i swięći iego 86r, przydż królestwo twoie 102r, 




64 

bądź tobie wieczna cześć & chwałi 31 y — obok: iemu niechay będzie 
czeóć ŚL chwałi 6r. 

Oprócz trzech tych przykładów opisuje się III. osobę 1. poj. 
zawsze przez III. os. I. poj. czasu teraźniejszego i III. os. I. poj. trybu 
rozkazującego od słowa niechać : n. p. niechay będzie Gr, niechay wie 
196Vy niechay czcie 165y, niechay omiennie 19y, niechay nidziewa 
BBr; niech będzie 33r, niech ma ]8y, niech obliczy 115r, niech sie 
święci 14 ly; niech sie zśwstyda 53y. 

Raz służy w Apokalipsie forma Ill-ciej os. 1. poj. czasu terażn. 
słowa niechać do opisania trybu rozkazującego: niecha czyta 116r. 

i. osoba liczby mnogiej. 

Do cechy trybu rozkazującego dodaje się na oznaczenie I. osoby 
1. mn. trybu rozkazującego końcówka osobowa -my. Nietknięte zakoń- 
czenie -i w tematach spółgłoskowych zachodzi w I-szej osobie I. mn. 
tylko 2 razy. 

I. Klasa: strzeżmy 57y; idźmy 57y; od słowa: pójść zachodzi 
ściągnięta forma: pomy 43r, 80r, pomysz 49r (po-i-my, po-id-my); 
daymy 95y, kriymy 64y. 

II. Klasa: Z nienaruszonem zakończeniem: ulęknimy 9ie d5y; 
z ulotnionem zakończeniem: ćisńmy sie 89y, stańmysz 104y, upadń- 
my 66r. 

III. Klasa: Z nienaruszonem zakończeniem: pomnimysz 119r 
(2 razy ib). 

Z zakończeniem -i zamienionem po -e w j: rozumieymysz 135y; 
stoymysz 83r. 

IV. Klasa: weselmy sie 155y^ odstęp'my 95y, wstąpimy 95y, 
odnośmy 83r, prośmy 89r, cieszmy sie 59y, uczmy sie 12y, nśzn&cz- 
mysz I03r. 

V. Klasa: p&trzaymy 27r, pńtrzaymysz 128y; słuchaymysz 118r, 
lękaymy sie 59r. 

VI. Klasa: przypAtruymy sie 12y, dziwuymy sie 56r; riduymy 
sie 155y^ rozridnymy sie 103r. 

//. osoba liczby mnogiej. 

Do cechy trybu rozkazującego dodaje się na oznaczenie II. osoby 
1. mn. końcówka osobowa -cie. 

A. Słowo beztematowe: wiedzcie 84y. 

B. Słowa tematowe: 

I. Klasa: idźcie 44y; wynidźcie 148y^ podźcie 162y, odkriycie 
139y, zAkriycie 62y, z&biycie 18y. uznaycie sie 27y, wyleycie 130v; 
bierzcie 44y, zbierzcie 162y. 

II. Klasa: Z nienaruszonem zakończeniem: ulękniciesie lly, 145r. 
Z ulotnionem zakończeniem: upadńcie lly, 62y, 145r. 

III. Klasa: boycie sie 119yy stoycie 87r; dzierżcie 33r. 

IV. Klasa: chwalcie 119y, czyńcie 119y; wstęp'cie 94y; wstąpicie 
94y; podnoście 135y; puśćcie I26r, chodźcie 136y, trwóżcie 86y. 



66 

V. Klasa: słucbaycie 18v, trwaycie 33r, ddwaycie 121r, odpo- 
czywaycie 61v, zAtwArdzaycie 46r, n&dziewaycie sie 87v, lękaycie sie 
87r, łaycie 196v. 

VI. Klasa: prziymnycie 18y, knpnycie 44v, rdduycie sie 145r; 
rozr&daycie sie lOŚr. 

UL osoba liczby mnogiej. 

Na oznaczenie III. osoby I. mn. używa się jak w liezbie pojed. 
formy niechaj, niech z formą III. os. 1. mn. czasu teraźniejszego : n. p. 
niechay sie zdwstydAią 17r, niech sie cieszą 116v, niech sie ustrAszą 
126r, niech weyrzą BEGy, niech winuią BB6v, niech np&dną. Przedm. 

§. 30. Imiesłów czynny czasu teraźniejszego. 

Imiesłów czynny czasu teraźniejszego urabia się od tematów 
słów niedokonanych za pomocą zakończenia -ąc wyrażonego w Apo- 
kalipsie często przez -ącz. 

A. Słowo beztematowe: wiedząc 61y. 

B. Słowa tematowe: 

L Klasa: czthąc BB3y, raz napotykamy -ó zamiast c: cztą- 
32v; dśiąc 48r, zowąc 12 lv, rzekąc 180v, biorąc 54v, mogąc 120v 

III. Klasa: mńiąc 67y, mńiącz 8 Ir, stoiąc 30r; widząc 5r 
dzierżąc 85y, drżąc 184v. 

IV. Klasa: prosząc 98r, borząc (=^ burząc) 67r, mówiąc 81 v 
tłumiąc 87v, święcąc 110v, sławiącz 30r, mowiącz 12 lv, noszącz 118v 
od dokonanego słowa wycięźyó zachodzi imiesłów czasu teraźniejszego 
wyciążąc 85v. 

V. Klasa: 1. widśiąc 12v, pytaiąc I3r, zścierśiąc 120v, wspo 
magńiąc 30r, potrącAiąc 30r, wyznaw&iącz 30r, powiedAiącz 39v, z& 
kłidśiącz llv, wspominśiącz 126v, daw&iącz 53v, upad4iącz 49y 
zśniszczńiąc 57r, wychwal&iącz 57v, przysluchawńiąc 173r. 

Od słów dokonanych zachodzą następujące imiesłowy czasu te- 
raźniejszego: odbadśiąc lOOr, wysiek&iąc 57r, przyczytńiąc 91y, do- 
grzeb&iącz AA4r. 

2. łamiąc 106v, płścząc 151y. Słowo: łapać tworzy imiesłów 
ten podług analogii pierwszej grupy klasy V-tej: łAp&iąc 149y. 

VI. Klasa: okśzuiąc, rńtuiąc 30r, probuiąc 40r, dziwuiąc 48v 
odstępuiąc AA4r, posługując 13 iy, przypisuiąc 53y, pochlebuiąc 139r 
wypr^wuiąc 123r, wymietuiąc 106r, uymuiąc 54y, zdeymuiąc 50r 
obieczuiącz BB8y. 

W znaczeniu przydawki przyjmuje imiesłów czynny czasu teraźn. 
końcówkę: -y^ -a, e, łącząc się z zaimkiem ji, i odmienia się podług 
deklinacyi złożonej przymiotników. 

I. Klasa: żywiący 15r, żywiącego 25r, żywiącemu BBy, żywiąca 
130v, siekący 12r, idącego 66r. 

ni. Klasa: siedzący 57r, dzierżące 63r, stoiący 51r, stoiącemu 
12r, bolącym sie 98r, rozumieiącym 62r. 

Spnwosd. Komis. Jtsyk. T. V. 9 



^ 



66 

IV. Klasa: pochodzący S2v, rodząca 9dy^ mówiący 130y; słu- 
żący 60ry (1. mo.). 

V. Klasa: p&trz&iący 104v, stąp&iący 79y, daw&iących 55y^ 
woMiąeych 55y. Podłag analogii tejte klasy arobioną jest tei forma 
imiesłowu od słowa Ill-ciej klasy: goreć: gor&iące ITlr, gor&ią- 
cego 169y. 

YI. Klasa: pielgrzymuiący 50y^ trinmphuiący 50y, boinią- 
cym 54y. 

W 8 przypadkach znachodzimy w Apokalipsie imiesłów ozyBoy 
czasu teraźniejszego w znaczeniu przydawki w niezłożonej formie, 
nieodraieniony, i to w 6 razach imiesłów mając: B&rAnek m4iąc ro- 
gów siedm 51r, sto y czterdzyeśći tysiące mśiąc imię Oycd 117y, wy- 
szło siedm Anyołow, mdiąc siedm plag 130r, uyrzałem Anyołow siedm^ 
mAiąc siedifL plag 12 Ty, widział Anyołń idącego mśiąc pieczęć Bog4 
żywego 66r, uyrzałem bestią występuiączą z morza miiącz głów siedm 
105r^ usłyszałem drugie zwirzę, mówiąc: podż 56y, n&rzekinie nędz- 
ników widząc srogi upadek swoy 173 r. 

§. 31. Imiesłów bierny czasu teraźniejszego. 

Resztki form imiesłowu biernego czasu teraźniejszego z końcówką 
-my zachodzą w Apokalipsie w kilku przykładach używanych do dzi- 
siejszego dnia. 

Od słowa znać: niezn4iome 28r. 

Od słowa rzec: zachował się imiesłów ten w przysłówku: rzkomo 
18y, 22r, 26y, lUr. 

Od słowa łaknąć: łakomy 35y, £e3y, sprawdmi ł&komemi 142y. 

Od słowa wiedzieć: wiadoma rzecz lOly, i przysłówek: wi&- 
domie 90r. 

Od słowa widzieć: widomy 121r, widome 134y, 184y; widomym 
i niewidomym (Anyołom) 109y, o widomym mieście 181r, od wido- 
mey rzeczy 131y, przed widomemi duchy 159y, z widomemi ciały 
l75r, kościołów widomych 185y; w zwierciadło niewidome I85yy 
w niewidomey nocy 54r. 

o-<J^^J^-o 



ROZDZUŁ III. 

Czasy złożone. 

§. 32. Czas przeszły dokonany. 

Czas przeszły dokonany składa się z imiesłowu II-go czynnego 
czasu przeszłego z zakończeniem rodzajowem i z czasu teraźniejszego 
słowa posiłkowego Jes". Pełne nieukrócone formy słowa posiłkowego 
zachodzą w Apokalipsie tylko jeszcze w Ill-ciej osobie liczbie pojed. 



67 

i mnogiej, a raz jeden w n-gi<^ osobie liczby pojed. Na oznaczenie 
zaó I-8zej 1 Il-giej osoby 1. poj. i mn. używają się końcówki słowa 
posiłkowego -m, -6, które się do imiesłowu za pomocą wsuwnego -e, 
przyczepiają w liczbie pojedynczej, *śmy -ście w liczbie mnogiej. Naj- 
częściej nie przyczepiają się końcówki te do imiesłowu lecz do innej 
części mowy i to bezpośrednio lub za pomocą wsuwoego -e. Zamiast 
końcówki -śmy, zachodzi też końcówka chmy. 

Pełna forma słowa posiłkowego zachowała się: 1 raz w H-giej 
osobie 1. poj, coś iesth rozkazał 16r, 2 raz w Ill-ciąj osobie 1. poj. 
20 razy. 

I. Klasa: stał sie iest ISOy, upadł iest lOlr, wylał iest ISOy, 
poi&rł iest 169v; st&ło sie iest 62y, 70v, lOOr, 138r (2 razy), 174r; 
umirłi iest 73v, 130v. 

n. Klasa: zginęło iesth 94r, wyschnęła iest 134r. 

III. Klasa: zgorz&ło iesth 73y. 

IV. Klasa: wyświadczył iest 4r, obrócił sie iest 77v, iest obie- 
c&ć r&czył 55r, mówiło iest 84r. 

W liczbie mnogiej zachodzi forma słowa posiłkowego uieodrzu- 
eona 3 razy w Ill-ciej osobie: stały sie są 130v, pomirli są 28yo 
wystąpili są 169v. 

Skrócona forma słowa posiłkowego: 

/. osoba liczby pcjedyńczej, 

I. Klasa: a, z końcówką przyczepioną do imiesłowu: siadłem 
44r, szedłem 87ry znałem 29y^ doznałemói ia 17y, wziąłem 87r; 

b, z końcówką przyczepioną do innej części mowy; którym był 
16r, iiem był 16r. 

n. Klasa: a, połknąłem 87r. 

III. Klasa: a, użrzałem 56r, 109y, uyrzałem 58r (5 razy), 
poyzrzałem 75r, usłyszałem 75r. 

b, żadnegom nie wldzyał 185r, którym słyszał 67r, gdyżem usły- 
szał 190r, głosem słyszał 117r; otom ia zrozumiał 21y, ktoram 
miał 4r. 

IV, Klasa: a, poruezyłem 16r; 

b, iam sobie omierżił 1 9r, lakom ia zwyciężył 44r, nikomum sie 
nie zwierzył 16r, com sstąpił 28r. 

VI. Klasa: b, żem ia umiłował 40r. 

//. osoba liczby pojedynczej. 

I. Klasa: a, nśla^łeś 17y, byłeś 97y. 

b, teżeś dał 130y, któryś był 130y, kthoreś było 151y, iAkoś 
wziął 34r, tyś umśrł 34r. 

III. Klasa: a, z&przałeś sie 2dy» 38r, słuszałeś 85y, chcia- 
łeś 8r. 

b, toś słyszał 85r, i&koś słyszał 34r, któreś słyszał 41r, cod 
widział 15r, któreś widział 15r^ żeś sie zśprzał 40r. 



68 

IV. Klasa: a, zgrzeszyłeś 160r, uczyniłeś 53r, odkupiłeś 53r; 
b, iżeś osądził 130v, żeś sie obłądził ISr, iżeś sie odmienił 2 lv, 

czegoś sie n&uczył 37r, &bowiemeś ty stworzył 49r. 

V. Klasa: b, iżeś chował 39V; iieś zńcłiował 40r, aleś okazał 
29v, któreś n&pisał 88r, ktorycheś pozyskał 186v. 

VI. Klasa: b, mnieś posłngował 30r, żeś próżnował 29v. 

IIL osoba liciiby pojedyńceąj. 

Oprócz powyżej wymienionych 22 przykładów wyraża się III. 
osoba 1. poj. zawsze przez imiesłów sam z opaszczeniem słowa posił- 
kowego iest: n. p. 

1. Klasa: czedł CC4v, bodłA 142v, odwiódł 21 v, zwiodłA 142v, 
przypadło 81v, odeszło 81r, pisł 70v, urusł 80r, tłukł 97r, wlokłd 
I49v, mogło 108r, wspomogło 36r, zAsiAdło I05v, wyciekła 126v, 
żął t26r, wziął 27v, wszczął 26v, przeklęło Ir, zńkrył 86v, zAkryłń 
78r; poczuł 126r, podpArłA 36r, zAwdrł 38r, wydArł 97v, pożArł 99r, 
odirł 45r^ umśrłA 130v, zwał 136v, obrdłA 84v. 

n. Klasa: wspomionął 139r, 148v, 173v: tonął 39v, poginęło 
108r, rozciągnęłA 93r, krzyknął 95v, ogArnął 96r, zatrzasnął 63r, 
OBchnął BB4r, — osecbł I05v, uschło 126v, zdechł 164v, zwykł BB6v, 
zwykłA 92v, ostydła 29v. 

III. Klasa: 1. sczyrniAło 62v, zAżołciAło 126v; 

2. przeżrzał Ir, pożrzał 22r, uyrzał 84 v, siedział 5 Ir, pomniał 
150r^ śmiał 27r, przał 106r, zAprzał 25r. 

IV. Klasa: poświęcił 110v, wodził 107v, wyplenił 59 v, dolo- 
mił 106y, doslepił 132r, uzłoćiłA, pogwałćiłA, uszkArłaćiłA, pobłazniłA 
11 Ir, zAćmiłA 109v, otworziła 107v. 

V. Klasa: wyznawał 43v, dawał d7v, wyklAdał 11 Ir, zAmie- 
szawał 90v, zAchowywał 44v, wywoływał 89r, zAkrywał 116v, skoń- 
czywał 127v, wzywał 110v, wylewał BB4v, słychał 14v, 153r, widał 
24r, 142r, 163r, widAła, słychAło 2v. 

VI. Klasa: umiłował 39v, królował 34v, obiecował 43v, wy- 
mAzował dlr, ukAzował 47v, rozkoszował BB4r, przypAtrował AA3r, 
znAmionował 47v, oznaymował AA3y, pomordowAło 63r, przeslAdowAło 
109r, znamionowAło 121v, okAzowAłA 109v, pohołdowAłA 11 Ir. 

L osoba liczby mnogie. 

Końcówka prawidłowa -śmy ustąpiła prawie zupełnie końcówce 
-chmy. Obie końcówki przyczepiają się rzadziej do imiesłowu samego, 
jak do innej części mowy. 

1. Klasa: 1. którzyśmy doznAli 149v; 

2. iAkochmy sie stAli 55r, iAkochmy nAbyli 143r. 

in. Klasa: a, 1. słyszeliśmy 92r, 58r, 117v, 153v, 
2. słyszelichmy 36v (10 razy); 
b, 1. iAkosmy słyszeli I09r (4 razy); 

2. iAkochmy słyszeli 7r (28 razy), iużechmy słyszeli 87v (3 razy), 
gdyżechmy słyszeli 76r (3 razy), tochmy słyszeli 33r (3 razy), atochmy 



69 

słyszeli 37r, tuchmy słyszeli 49r, tikeclimy słyszeli 87v, Dicdawnochmy 
słyszeli 84v, 117v, cochmy słyszeli 126v, 187r, ktorechmy słyszeli 
123v (3 razy), o ktorychechmy słyszeli ]29v, o ktoregochmy rozko- 
szach słyszeli 193r, cochmy mieli 54r, teżechmy mieli 144yy poczy- 
mechmy poznawńć mieli 166v. 

IV, Klasa: 1. którzyśmy uwierzyli 72v; 

2. myehmy dzwonili 54r, kiedychmy sie zńtwArdzili 45 v^ ia- 
kcchmy czynili 72 v, gdychmy mówili 86r, iużechmy doswiAdszyli 190v. 

V. Klasa: a, 1. słych&lismy 136r; 

2. nńsłuchńlichmy sie 96r, upadńlichmy 159v; 

b, 1. ińkożesmy sie ndp4trzali 36v, iużesmy sie n^słuchdli 81y, 
cośmy upaddli ,159v. 

2. tochmy sie n&słuch&li 42r; iużechmy sie ndsłucbś.!! 55r (8 razy), 
bochmy sie nńsłucbńli J32v^ 193vy idkochmy sie nńsłuchdli 66v, 
Alechmy sie ndsłuchili 162r, szyrokochmy sie nśsłuchdli 43r, dosy- 
ciechmy sie n^ałnchdli 123r (3 razy), czegochmy sie n4słuch&li 173r, 
thegochmy sie ndsłucbńli 195r, o ktorymechmy sie nAsłnchńli 160v, 
o ktorychechmy sie nńsluchńli I95r, tuchmy sie przysłachAli 46v, 
iśkochmy słychali I56v, iużechmy słychdli 167v, ledwechmy słychś.li 
170v, aczechmy słychilł 77v, iżechmy słychdli 88r, idkochmy mniemali 
62r, cochmy doczekali 109r. 

II. osoba liczby mnogiej. 

I. Klasa: przyodzialiście mię 164r, byliście 168r. 

III. Klasa: o ktorymesćie słyszeli 86v. 

IV. Klasa: 1. ndkarmiliscie 164r; 

b. któregoście strAóili 124r. 

V. Klasa: wygrAlisćie 93v. 

VI. Klasa: cosćie przesUdowdli 93v, któregoście n&sUdo- 
wAli 194r. 

///. osoba liczby mnogiej. 

Osoba III. 1. mn. wyraża się wyjąwszy 3 powyżej przytoczone 
przykłady, zawsze przez liczbę mnogą imiesłowu z opuszczeniem słowa 
posiłkowego. 

I. Klasa: zwiedli 137r, zwiodły 27r, upidli 95r, przypAdły 
CC3v, ubodli 7v, unieśli 42r, przeszli 26v, rozbiegły 138v, pogrzebli 
169r, wygrzebli AA3v, od Arii 164r, wzięli 56r, poczęły 2v, kryli 64r, 
bali 98r, rozlali 126v, brAli 13 Ir, zwAli 13Ir. 

II. Klasa: poginęli 60r, pragnęli 61 v. przebrnęli 129v, odpo- 
czynęli 123v, bez dźwięku nosowego: stAneli 70v; — ulękli 95r. 

III. Klasa: zbogacieli I52r, dzierżeli 22r, rozbieżeli 137y, 
drżeli 6 lv, zaprzeli 66r, (zApzeli 123r), wylecieli 78r, siedzieli 81r, 
widzieli, słyszeli 86r, uyrzeli 97y, doyrziły 125r, mieli 18v, rozumieli 
lly, chcieli 18y, śmieli lly, pomnieli 6y. Od słowa mniemać z V. 
klasy, zachodzi forma urobiona podług analogii słów III. klasy (do 
czego przyczyniła się może odpowiednia forma słowa: mieć): mnie 
mieli 87y. 



70 

IV. Klasa: chwalili 107r, wstąpili 95r, roznosili llv, sprzeci- 
wili 114v, nńp&trzyiy 80v. 

V. Klasa: widńli 8r, słych&li AA2v^ wstyd&li 45ry przywłasz- 
czali lllY, przycbadz&li 113Vy bier&li 159v, przeiednaw&li 154ry n&- 
zywAli 66v, nddzyew&li 127r. 

VI. Klasa: ofi&row&li 60vy opńnowśli 108v, spr&wowili 113v, 
przlymowńli 11 6y, obrńchow4Ii 116y, z&k&zowAły I94v, pr^ypisow&li 
50r, obieoowały 109r, zn&mionowńły llOr, zgotow&ły 126r, dowi&do- 
wńli 3r, spospolitbow&li 139v. 

§. 33. Czas zaprzeszły. 

Czas zaprzeszły wyraża się przez dodanie do formy czasu prze 
szłego imiesłowu słowa posiłkowego: był. 

I. osoba 1. poj.: którym był umarł 16r, chociam był um&rł 15r, 
iżem był umńrł 16r. 

III. osoba 1. poj.: był zńszedł 10v, był nm&rł 21r, był dał 105r, 
sie był począł 105r, stAłA sie był& 163v, byłń z&krył& 9r, był zem- 
dlał I66v, był zAsńdził 64Vy było zyAwiło 4v^ sie była z&ćmiłA 75v; 
była sie zi&wiła i była umdrłń 99r. 

I. osoba 1. mn. b&rzochmy byli sie zeudzołoiyli 122v, bńrzochmy 
byli odstą/pili 122v, ktoremuchmy byli poślubili 122v. 

III. osoba 1. mn.: byli powstńli 9v, byli sie zcudzołożyli 26r^ 
byli oglądali 9y, z&niecbAli byli 2vj pospolitbowdli sie byli 139v. 

§. 34. Czas przyszły. 

Forma czasu przyszłego niedokonanego urabia się od słów nie- 
dokonanych. Forma czasu terażn. słowa być, dodaje się albo do imie- 
słowu n-go czasu przeszłego, i poprzedza tenie zawsze, albo dodaje 
się do trybu bezokolicznego ; wtedy stoi albo przed formą trybu bezo- 
kolicznego albo po niej. 

1. Czas teraźniejszy słowa być z imiesłowem: 

1. osoba 1. poj. będę walczył 27v, będę wyznawał 36v (2 razy), 
będę wieczerzał 44r, 46r, będę umiał 132v (razem 6 razy). 

II. osoba 1. poj. będziesz mógł 3v, będziesz wiedział 34r, bę- 
dziesz czynił 25v, i i. (osoba Il-ga 1. poj. zachodzi w tej formie 
23 razy). 

III. osoba 1. poj. będzie umiał BB2v, będzie kłoł& BB6v, będzie 
czek&ło 9r, będzie mogło 71 r i i. (III. osoba 1. poj. zachodzi w tej 
formie 111 razy). 

I. osoba 1. mn. raz: będziemy mogli 45r, 

n. osoba 1. mn. nie zachodzi w tej formie wcale. 

III. osoba 1. mn. będą mogły 74v, będą gryźli 136r, będą stAli 

ld4y^ będą królowali lB7y, (osoba III. 1, mn. zachodzi w tej formie 

11 razy). 

2. Czas teraźniejszy słowa być, idzie po trybie bezokolicznym : 
I. osoba 1. poj. raz: czynić będę 176y. 



71 

n. oBoba 1. poj. zachodzi w tej formie 2 razy: słyszeć będziesz 
16r, przestrzegać będziesz 35v. 

III. osoba 1. poj. zachodzi w tej formie 43 razy: n. p. lósnić 
będzie 34r, nosić będzie 52ry przemieszkaw&ć będzie 6v i i. 

I. osoba 1. mD. zachodzi w tej formie 3 razy: słażyć będziemy 
70r, słyszeć będziemy 136v, mieć będziemy 8r. 

II. osoba 1. mn. zachodzi w tej formie raz : używać będziecie 59r. 

III. osoba 1. mn. zachodzi w tej formie 25 razy: pokuszńć sie 
będą AAór, przesUdow&ć będą BB3r, z&biińć będą BB3r, n&stawńć 
będą 94 v i i. 

3. Czas terażD. słowa być, poprzedza tryb bezokoliczny : 

I. i n. osoba 1. poj. nie zachodzą w tej formie wcale. 

III. osoba 1. poj. zachodzi w tej formie 2 razy : będzie czynić 
16 Ir, będzie sie motAć k snow&ć 175r. 

I. osoba 1. mn. zachodzi w tej formie 12 razy: n. p. będziemy 
dufdć 59v, będziemy dzierzeć 74v, będziemy stś.ć 64y, (z potrąconą 
końcówką -y w słowie być): będziem chodzić 195r, będziem płńkść 
26ry będziem ofiarow&ć 8y. 

n. osoba 1. mn. zachodzi w tej formie 6 razy: będziecie mieć 
21r; będziecie śmieć 94v, będziecie siedzieć 1 73r, będziecie sądzić 33Vy 
55r, będziecie słuchać 59r. 

III. osoba 1. mn. zachodzi w tej formie 101 razy: n. p. będą 
wiedzieć 3 Ir, będą znać 136v, będą grydć Ddv, będą łńknąć A. pra- 
gnąć 69v, będą widzieć 6r, będą służyć 70r, będą bieg&ć, woł&ć n4- 
rzekAć 40r, będą sie przypAtrowAć 55r i i. 

Forma złożona czasu przyszłego od słowa dokonanego, zachodzi 
w Apokalipsie 4 razy: będzie sie zdało 3r, będzie sprzeciwiło 43v, 
ł>ędą pożądali 76r; będą zd&ć sie 3r. 

Zestawienie form używanych na oznaczenie czasu przyszłego: 





być — imiesł. 


tr. b«K. — być 


być — tr. be». 


I. osoba 1. poj. 


6 


1 




II. osoba 1. poj. 


23 


2 




III. osoba 1. poj. 


111 


43 


2 


I. osoba 1. mn. 


1 


3 


13 


II. osoba 1. mn. 




1 


6 


III. osoba 1. mn. 


12 


26 


101 


Ogółem . . 


153 


75 


122 



o JĘZYKU LUDOWYM 

W Powiecie Przasnyskim 



napisał 

W. Grzegorzewicz. 



■••- 



Powiat przasnyski, jeden z ośmiu powiatów, składających gu- 
bcrniją płocką, graniczy na północ z Prusami wschodnimi , na wschód 
z powiatem ostrołęckim i makowskim, na południe i południowy za- 
chód z powiatem ciechanowskim , na zachód z powiatem mławskim. 
Pod względem administracyjnym dzieli się na 1 1 gmin : Baranowo, 
Bugzy - Płoskie, Chojnowo, Chorzele, Dzierzgowo, Janowo, Jednorożec, 
Karwacz, Krzynowłoga mała, Krzynowłoga wielka, Zaręby kościelne, 
i miasto Przasnysz. 

Ludność powiatu składa się z właściwych mazurów, kurpiów 
i poborzan; oprócz tego w północnćj części powiatu jest kilka osad 
mazurów pruskich, zwanych gburami. Lud czysto mazurski zajmuje 
gminy Chojnowo, Karwacz, Krzynowłoga mała, Krzynowłoga wielka, 
Dzierzgowo i część gminy Bugzy- Płoskie. Zebrany materyjał pochodzi 
z tych gmin. 

Powiat ten zajmuje 23*7 D mil, a ludności ma 51,149 (1874 r.), 
w tój liczbie 24,883 mężczyzn i 26,266 kobiet ^). 

Skrócenia. 

og. p. = ogólno polski, 

prz. = przasnyski. 

st. sł. = staro- słowiański język. 



*) Obszerniej o tym powiecie napisał St. Chbkchowski w „Wiśle" 
zcBZ. L t. U. od Btr. 122—130. 



7S 



Nazwy osad.^) 



a) „Wioski biorą swe nazwy od lasów, które poprzednio istniały 
np. Olszewiec, Osowiec, Grabowo, Brzozowo itd., od rodzaja zajęć, od 
położenia, od natury grantów i innycłi przyczyn. Kilkadziesiąt lat 
tema po większej czędci istniały wsie noszące jedno nazwisko ; z cza- 
sem od głównej wsi oddzieliło się kilka osad, które do poprzedniej 
nazwy przybrały dodatkowe. W XV1L wieku była n. p. duża wień 
Smoleń, która następnie rozdzieliła się na 5 mniejszych: Smoleń- 
Brzęczki, Smoleń- Dadżbogi, Smoleń- Poluby, Smoleń-Suwino i Smoleń- 
Trzeianka. W ten sam sposób ze wsi Tańsk utworzyło się 13 małych 
wiosek: Chorąże tańskie, Orzymki tańskie, Dobr^gosty tańskie, Kęso- 
cha tańska, Kiernozy tańskie, Kurki tańskie. Pęcherze tańskie, Po- 
l>odzie tańskie, Orzedhory tańskie, Sosnówka tańska, Umiotki tańskie, 
Wasiły tańskie i Wydrzywilk tański. Połowa wsi w powiecie nosi 
takie podwójne nazwy, bo prawie wszystkie zamieszkałe są przez 
drobną szlachtę. Nazwy podwójne są w użyciu w urzędowych doku- 
mentach, a lud 2achowąje tylko nazwę dodatkową np. idę do Polub, 
do Trzcianki itp. 

Końcówki nazw wsi najczęściej trafiające się są owo: np. Choj- 
nowo, Mchowo, Chrostowo, Gostkowo, Brzozowo, Rzęgnowo, Dzierzg* 
nowo, Dlatowo, Pawłowo, Grabowo, Kuskowo itd. ; iec: Olszewiec, 
Obrębiec, Grójec, Miłoszewiec, Osowiec, Gadomiec, Lipowiec, Jastrzębiec; 
ice: Brzezice, Czaplice, Kijewice, Rycice, Bagnice, Krucice; ki: Górki, 
Bartniki, Kobylaki, Szczepanki, Gąski, Gajki, Kaki, Szpaki, Klewki, 
Grządki, Pacuszki. 

Z pozostałych wsi bardziej wyróżniające są nazwy: 
Natęcze, Pierzchały, Zembrzus, Zbyroż, Zatogi, Oględa, Lisiogóra, 
Patołęka, Wielodróż, Masiak, Ostrowo, Borowe, Mruczek, Przątalnia, 
Skierkowizna, Krezy, Nart, Ożumiech, Ghoszczewka, Szumsk, Jedlinka, 
Chmieleń, Dębe, Węgra itp. Bardzo często u ludu nazwy na ewo 
zmieniają się na ewa, mówią więc Krzyżowa, Drążdzewa, Gąsewa, 
Węzewa zamiast Krzyżowo, Drążdzewo, Gąsewo, Węzewo; w 2 i 7 
przypadku nazwiska te przybierają zakończenie ych np. „idę z Wężo- 
wych, bułem w Krzyżowych, pude do Gąsewych'^. 

b) nazwy lasów, gór, rzek, uroczysk, niw, obrębów 
i polan. 

Łasy rzadko noszą odrębną nazwę jak Bramura, Donoch; często 
nazwa lasu formuje się od wsi, zmieniając zakończenie takowej na iak 
lub ak np. Rostkowiak (wieś Rostkowo), Wierzbowiak (wied Wierzbowo), 
Łagnniak (wieś Laguny), Kozicak (wieś Koziczyn). Rządowe lasy 
nazywają Krolescyzną. Wzgórza noszą rozmaite nazwy, np. Cubatka, 
Kozówka, Jakóbowa góra, Carna góra, Pałka. Pasmo wzgórz bierze 
nazwę od wsi, przez którą przechodzi, np. Suwińskie góry (wieś Smo- 
leń-Suwino), Olsywieckie góry (wieś Olszewiec) i t. p. Nazwy rzek 

O Z mnteryjałów zebranych przez St. Ghełchowskiego. 

Spnwosd. Komis. Jfisyk. Tom Y. 10 



74 

niektórych powstały z nazw wsi, z pobliża których biorą początek 
przez dodaoie Bwf.-itka: Świniarka (wieś Świniary), Węgierka (wied 
Węgra), Morawka (wied Morawy), Ulatówka (wied Ulatowo). 

Uroczysk w okolicach Przasnysza jest niewiele, z nich trzy po- 
łożone w gminie Dzierzgowo noszą nazwy: Grudzie, Zdrojka i Zastawa. 

Niwy, obręby i polany biorą nazwy od położenia i natury ziemi: 
Żuławy, Kujawy, Oóry, Stocek, Borki, Przedewsie ; lub od lasów, jakie 
istniały kledyd: Dębiny, Grabnik, Dębnik. Trafiają się bardzo często 
i inne nazwy jak Ostrowia, Naddawki, Sadki, Klastorek, Drobniak, 
Gawronki, Antosy, Gajek, Jascurki, Salka, Okręzek, Przyce, Grodź, 
Bróg, Dziura, Swydy, Świniarka, Mocydła, Kaplicka i t. d. 



Nazwiska i imiona Indu. 

Szlachta drobna nazwiska rodowe bierze od wsi, z których po- 
chodzi, np. Dzieliński od wsi Dzielin, Pszczółkowski od wsi Pszczółki, 
Chrostowski od wsi Chrostowo, Grabowski od wsi Grabowo, Tański 
od wsi Tańsk, Smoleński od wsi Smoleń, Rakowski od wsi Kaki, Kow- 
nacki od wsi Kownaty, Miłaszewski od wsi Miłoszewiec, Kołakowski 
od wsi Kołaki, Zebrowski od wsi Zebry, Szczepankowski od wsi 
Szczepankiy Zembrzuski od wsi Zembrzus, Borkowski od wsi Borkowo, 
Morawski od wsi Morawy, Ostrowski od wsi Ostrowo i t. p. 

U włościan najwięcej nazwisk kończy się na ski i cki, bardzo 
mało na wice. Bardzo wiele nazwisk na ski i cki powstało z daw- 
nych krótkich, kończących się najczęściej na spółgłoskę: Kozłowski 
(Kozioł), Lasocki (Lasota), Górski (Górniak), Balcerski (Balcerzak). 
Dawniej wiele włościan zmieniało nazwiska dzieci, aby uwolnić je od 
wojska, np. włościanin Bocian, jednego syna zapisał w metryce jako 
ByczeńskiegOy drugiego jako Buczniewskiego a trzeciego nazwał Brze- 
źniakiem. Ta okoliczność objaśnia po części zmienianie dawnych na- 
zwisk na nazwiska na ski i cki, co się i teraz często praktykuje. 

Dotychczas stosunkowo wiele zachowało się nazwisk zakończo- 
nych na ak i ek: Olczak, Tomczak, Jeziorek, Bieniek; ale i te po 
większej części posiadają już formy poboczne: Olchowski, Tomaszewski, 
Jeziorowski, Bieńkowski. 

Niżej podaję spis nazwisk włościańskich, nie kończących się na 
ski, cki i wicz, wyciągnięty z księgi ludności gminy Chojnowo: 



Abramczyk 


Bączek 


Bruzda 


Celmer 


Adamiak 


Bąk 


Brużdziak 


Chołaj 


Andrzej ak 


Bednarczyk 


Bryz 


Chrostek 


Aotosiak 


Bedra 


Brzeźniak 


Chrząszcz 


Bachor 


Bibuła 


Brzocha 


Ćwiek 


Bolcerzak 


Bieniek 


Brzoza 


Czarzasty 


Bała 


Blont 


Buczniak 


Dec 


Bałaban 


Błażczak 


Burkat 


Dominiak 


Bartóło 


Borek 


Cejmer 


Dominiczak 



75 



Drejer 

Dada 

Dasiak 

Dygos 

Dziobek 

Fabisiak 

Felczak 

Florzak 

Florysiak 

Fraczek 

Giełda 

Gk)dzina 

Ooljas 

Gołąb 

GomiSłka 

Górniak 

Gręda 

Grzelczyk 

Grzęda 

Grzyb 

Jakóbiak 

Jembroa 

Jeziorek 

Jonczak 

Józiaczek 

Jndziak 

Kacprzak 

Kanafas 

Kałędek 

Karolak 



Kasik 

Kecbok 

Kecmer 

Kilijan 

Klimek 

Kłos 

Kolek 

Kolwicz 

Kołodziej 

Komor 

Konopka 

Kordek 

Kosior 

Kowalczyk 

Kmpa 

Krynczak 

Kubat 

Knbis 

Kumosa 

Kustosz 

Lach 

Lasek 

Lejek 

Lndwiozak 

Łazowy 

Malnchniak 

Mazonek 

Mislezarz 

Miklas 

Mina 



Miszczak 

Marsał 

Mnrzyn 

Nurzaj 

Olczak 

Olesiak 

Olewiniczak 

Olszak 

Okręt 

Opalak 

Osterko 

Palma 

Pasik 

Patoka 

Pet 

Pęczak 

Piątek 

Pietrzak 

Podsiadlik 

Prorok 

Próchniak 

Prusik 

Przygoda 

Pyrzan 

Roczeń 

Roman 

Romanik 

Rząp' 

Sagan 



Sierota 

Śmigiel 

Sobieraj 

Sobótka 

Sokół 

Stęcz 

Swięck 

Stefaniak 

Szczęk 

Szomiór 

Szymczak 

Tadrzak 

Tofel 

Tomczak 

Walczak 

Wilczek 

Wojak 

Wójcik 

Wojda 

Wojtczak 

Wożniak 

Wykrętek 

Zadrożny 

Zagórny 

Załoga 

Zadziorstek 

Zielon 

Żylak 

Żyła 



Sęk 

Żona oprócz nazwiska męża przybiera nazwę od jego imienia, .np. 
Jędrzej, Jędrzejka, Jędrzejowa; Franciszek, Frankowa, Franciszkowa. 
Gdy odzywa się kto z uszanowaniem, używa form Jędrzejowa, Fran- 
ciszkowa, Jakóbowa („od swatka^); w przeciwnym razie mówi Jęd- 
rzejka. Frankowa^ Jakóbka („od powsedka^). W nazwiskach, kończą- 
cych się na spółgłoski ^ z wyłączeniem kończących się na ek, żona 
przyjmuje często nazwę od nazwiska męża, zmieniając zakończenie 
na ckoj lub dodając ha: Wożniak, Wożniacka; Tomczak, Tomczacka; 
Bartółd, Bartółdka; Zielon, Zielonka; Prorok, Prorocka; ale Bienek, 
Bienkowa; Jeziorek, Jeziorkowa. Chłopaka w nazwiskach na ski, wo- 
łają po nazwisku ojca^ zmieniając końcówkę na tak (szc0ak)y dla córki 
n& tanka (sgczankd) : Gniazdowski, Gniazdowiak, Gniazdoszczak ; Kali- 
nowski, Kalinowianka, Kalinoszczanka. W nazwiskach na cki i wice 
na chłopaka wołają zmieniając końcówkę nazwiska na c0akj dla dziew- 
czyny nsi czanka: Długokęcki, Długokęczak, Długokęczanka ; Naszkie- 
wicz, Naszkiewiczak, Naazkiewiczanka. 



76 

Czasem syn otrzymuje przezwisko od imienia ojca z końcówką 
na iak, np. Ambroziak, Łeoniak, zamiast syn Ambrożego, Leona. 
Często dzieci i żony otrzymują przezwisko od zajęcia ojca, np. fnr- 
manowa Inb furmanka, furmaniak, furmanówna; szewczka, kowalka, 
kowalak, kowalówna, pasturka, ledniczka; młynarka, młynarzówna, 
młynarczak, owczarzak i t. p. Szlachta drobna wybiera imiona dla 
dzieci zwykle bardzo wyszukane; dla mężczyzn: Eligijusz, Dyjonizy, 
Bonawentura, Teodozy, Ksawery, Ambroży, Edward i inne; dla kobiet: 
Aniceta, Anastazyja, Eufemija, Prakseda, Placydyja, Teodozyja, Pela- 
gija, Leokadyja, Eleonora, Brygida, Dorota, Domicela i t. p. 

Włościanie dzieciom nadają najpospolitsze imiona, jak: Adam 
Antoni, Józef, Jan, Franciszek, Stanisław, Józefa, Maryja, Franciszka^ 
Joanna, Katarzyna, Rozalija i inne. Zdrobniając przekręcają imiona 
w następujący sposób: 

Adam — Jadał, Jadom, Jadamek. 

Agnieszka — Jagnieska, Jagnisia, Jagulka, Jagna, Jagienka. 
Andrzej — Jędrzyj, Jędruś, Jędrek. 
Anna, — Anka, Anecka, Anusia. 
Antoni, — Antek, Antoś, Antosiek. 
Bartłomiej, — Bartek, Bartos. 
Błażej, — Błażuś, Błażek. 
Dominik, — Dumnin. 
Emil, — Jemnil, Inil, Inilek. 
Emila, — Jemnila, Jemnilka, Imnila, Imnilka. 
Ewa, — Jewa, Jewka, Jewusia. 
Feliks, — Felek, Feluś, Felnsiek. 
Franciszek, — Franus, Franek, Franecek, Franusiek. 
Franciszka, — Franusia, Franecka, Franka, Franusiecka^ Fra- 
nuchna. 

Helena, — Hela, Helenka^ Helka, Helusia. 

Ignacy, — Ignac. 

Jakób, — Kuba, Kubuś. 

Jan, — Jasiek, Jach, Jachna, Jasiecek, Jachina. 

Joanna, — Jóala, Joasia, Joaska. 

Józef, — Józiak, Józiek, Józiacek, Józiulek. 

Józefa, — Józwa, Józefka, Józiulka, Józiulecka, 

Julijan, — Ulijan, Ulisiek. 

Karol, — Karol, Karólek. 

Katarzyna, — Kasia, Kaśka, Kasiula, Kasiuchna, Kasiecka. 

Kazimierz, — Każnirz, Każnirek^ Kaziek, Kazio. 

Konstanty, — Kostek, Kostuś. 

Kunegunda, — Kunka, Kuniecka. 

Kordula, — Korda, Kordzia. 

Ludwika, — Ludwichna, Ludwisia. 

Maciej, — Maciek, Maciuś. 

Małgorzata, — Małgochna, Małgosia, Małgośka. 



77 

Maryja, — Maryjanna, Maryna, Marysia, Marysiecka, Marychoa, 
Mania, Maryśka, Maninaia, Manincbna, Mańka, (Maryja nigdy nie 
mówią, gdyż nważają\ że imię Maryja przystoi dawać tylko Matce 
Boskiej). 

Marceli, — Marcel, Marclai. 

Mateusz, — Matus, Matnsek. 

Piotr, — Piotrek, Piotruś. 

Rozalija, — Rózysia, Rózia, Rózysiecka, Rózyna, Rózyśka. 

Marcyjanna, — Marcysia, Marcyna, Marcyśka. 

Stanisław, — Stasiek, Stasiecek, Staś, Stachna, Stachura. 

Szymon, — Symek, Symecek, Symnś. 

Tekla, — Teklnsia, Tekluchna. 

Tomasz, — Tomek, Tomuś, Tomulek, Tomecek. 

Walenty, — Wałek, Waluś. 

Weronika, — Wera, Werka, Wercia, Werunia. 

Wawrzyniec, — Wawrzon, Wawrzuś, Wawrzonek. 

Wojciech, — Wojtuś, Wojtek, Wojtała. 

Wiktoryja, — Wichtorka, Wichtora, Wichta. 

Zofija, — Zośka, Zocha, Zosia, Zocbna, Zosiecka. 

Na starych zniedołężniałych mówią po imieniu zdrobniale, często 
dodając stary, np. stary Jakóbek, stary Jadamek, stary Karólek". 



I. Ołoski. 

1. Samogłoski. 
A) Samogióski jasne. 



1) Orupa trht przechodzi w przasnys. gwarze na łerł (ogóln. 
polsk. tari)^ lecz tylko w imiesłowach pierwotnych słów należących 
do klasy lej np. : nasfer, pozer ^ gazerty, zerty^ zamer, wyder, rozder, 
sperły, obterła, zawerty, poderli, 

2) Pierwotne e zachowało się w wyrazie strełować niemieckie 
treteUj ogln polsk. tratować. 

3) W wyrazie doredzaćj e odpowiada ogólo. pol. a. 

4j a jasne przechodzi na e przed spółgłoskami nosowymi m, n: 
remńe^ Podol-eńec. 

5) e w przasnyskiej gwarze odpowiada st. sł. e, ogóln. polsk. a 
w wyrazach: w^eiraJc^ pow*edać; ostatni wyraz obok formy powiadać, 
miał w staropolskim języku formę pow*edać. 

6) W wyrazach zaczynających się od a, zjawiają się na początku 
spółgłoski pochodne h lub j, rzadziej u np. : jagrest, jaksamitj jadom 
(adam) harak, uajta (zob. słownik) obok arak^ agrest, ajta. 



78 



i. 

7) Ma grubsze brzmienie przed m, w nit w ogóln. polak, języku 
np. : prawie gmyna, śwyńa; czasem ono zupełnie brzmi jak y szcze- 
gólniej na końcu wyrazu: 

a) w dativ. zaimka my (mi). 

h) w instrument, plnr., w końcówce mi: łemy lisiamy, nogamy itd. 

8) » przed m, n często przechodzi w e, 
a^ na początku wyrazów: jenaksa. 

b) w drodku wyrazów: kalena^ gośćeńcem, 

c) na końcu wyrazów: jefn (im), Iwajem ięóem, 

9) i przed l^ ł przechodzi ua 6, poczem to e zachowuje się jak 
rodzime. ^) 

a) i na e przed I w następujących wyrazach: lelija ogóln. pol. 
liiiia, famńdija (famiiija). 

h) i przed ł w imiesłowie czasu przeszłego słów klasy IV-tej 
przechodzi na e^ poczem to e przed twardą zębową zmienia się na o 
np. : eab'ói, geńół, kup^ói^ toyp^óły puśóół, modlół, spalół, spraw' ół^ 
złącóif duróiy rusói, pozycółj okrusół, obacói, niscół itd. 

10) Pierwotne i zachowało się w następ^iącycll wyrazach: śirota^ 
syrokij dopirOy 0birać, 



ulega podobnym przemianom jak i. 

11) y przed m, n przechodzi na e: deńdaó ogóln. pol. dyndaój 
tern ludźom. 

12) y przed ł przechodzi w partie, na e potem na o: bół (był), 
fwół (mył), kroi (krył). 

13) Pierwotne y zachowało się w wyrazie syrottn/] w obecnym 
języku jest surowy. 

14) y przed ^ przechodzi na e potem na oi pastor (pastef). 

U. 

15) przed m, tt, przechodzi na o: omknąć, zafondowaó. 

16) W og. polsk. języku z u, w gwarze przasn. bez u znajdują 
się wyrazy: półdńe i kropałwa og. pol. połudńe i kuropatwa. 



*) Dciność zamieniania grupy tł, U, vł^ yl na 'ełj 'eZ, e^, el znajdu- 
jemy iuż w 14 w. formy, jak posaazely (r. 1300), kielce bela (była); później 
spotykamy formy częściej np.: kyelko test dnyow. Psalt. puław. 119^ 81, str. 
^^\ pościel zń nas. Wujek Postyl. 1579, str. 355; gnieły Kącki, Pasiek. 1651 
s. 17, W Otwinowskiego tłómaczeniu Przemian O wid. jest bardzo często 
brSla (str. 433), sieła (176), nasyóiełh (180), sprawiet, poibawieł (176), 
Twardowski Dafnis zaweła. 



79 



e. 

17) przybiera na początku to iub j np.: jemnil, og. pol. emil, 
jewa tpęj] przeciwnie zad w wyrazach zaczynających się od jCj dośó 
często j ginie: esce (jeSi^), eźli] 

18) wyraz stedzka każe przypuszczać istnienie tematu sHdza 
obok stbdza por. ogóln. pol. ś(feika, połab. sładza, 

19) Star. słów. % odpowiada e w wyrazach ifcteni (gdy ), hiehy (jak- 
by); tem. -A;x, na końcu w przyimkach występuje samogłoska o wiele 
częściej niż w ogól. pols. jęz. np. : od^cknąó (ocknąć), pi^ede^ dwór, 
we śóklannicy, we dzwonnicy. 

e wtórne powstało w wyrazie w*ater. 

20) Pierwotna grupa hr + eon daje w przas. gwarze ^ar + eon ; 
w wyrazie : wyp^ardek w og. pol. jest Vr +• eons, 

21) e przeszło na o w wyrazach: śołki, śełki ogól. pols. Mki, 
iobro og. pol. Sebro. 

0. 

22) W wyrazach zaczynających się od o zjawia się często na 
początku ii, np. : ^odpust, uoćec, ^ołła^ (ołtarz), uob^ad itd. 

23) prz. e odpowiada ogól. pols. o w wyrazach : odńesła, gńetłaj 
pleiłaj fheUa, zańesia\ to przepisać należy wpływowi form z następu- 
jącą zmiękczoną, jak np. nieśli. 



B) Samogłoski ścieśnione. 

a. 

24) Siady a ścieśnionego zachowały się tylko tam, gdzie po 
niem następowały spółgłoski nosowe m lub n; np. 

a) pdny ddmj sdm^ bocdn, jaddm, pdnek, ddtny. 

b) Często brzmi ono zupełnie jak o, np. pon^ kapcon, cygon^ 
jadom, kijonka, krowonka^ odfhonek, ślachćonka, kokośonka, pśonka itd. 

e) lub nawet to o ulega ścieśnienia, np.: wóm^ sóm, dóm (dam), 
spł^edóm, chowom^ nawymyślómj cułónij gnomy, domy, mómy, załómały, 
og, pol. kaidy brzmi tu: kozden i kózden. 

Ó. 

Ścieśnione występuje wszędzie tam, gdzie w ogól. pols.; odstę- 
puje jednak od niego w niektórych razach. 

25) o jasno w og, pols. języku występuje w przas. gwarze jako 
ścieśnione tam, gdzie po niem nastęyuje m lub n (por. Mat. zj. j. p. 
str. 68) np. ó», kóń, dóm, jabłoń, kóńec, ónśgo, Dómnin, postronek, 
wr&na, kómnin, w domu, ogromna, gonić, zona, pómorek, gromada itd. 



80 

końcowe om w dat. plar. nigdy oie przechodzi w óm, 

26) o dciednione przed innymi spółgłoskami: chtóś, ^ó^łaf, ja- 
ńó&j karóly oblókj zdolny, rósada, ^abół, 

27) ó Ścieśnione: podw^ecorek, knów^Sj bóbęty ńeboracek, dola, dólićf 
ugółowaćf Jóala^ Joaśa. 

28) Jeżeli wyraz ma się kończyć na o, to często szczególniej 
w przysłówkach otrzymuje^', poczem o nlega ścieśnieniu np.: nikogój, 
dop^erójy cicJK^, tamćj itd. 

e. 

29) Ścieśnione hrzmi znpełnie jak y lub i, zależnie od tego, czy 
stoi po twardej Inb miękkiej spółgłosce tak, że go od nich nie można 
rozróżnić. 

S ścieśnione odstępuje od ogólno pols. języka w następujących 
razach : 

30) W gen. sing. nowopol. e = przasn. i np. : dobrego^ ńowigo^ 
nąjfffyzsigoy b'4dn4go itd.; analogicznie do tych: MgOyigo *jśgOy tigo, 
samigo. 

31) W wyrazach zakończonych na ą;: kol4iy ziódź^. 

32) W słowach, w których infin. obecnie na eó się kończy, e 
przechodzi na 4 np.: mcyd^ić^ skwir c4ój u)ydob¥ó6j boUó, dou)*ed&Ł6y śe- 
dióć, znaleźć, i¥i6 itd. 

33) W 3 osób. liczb, pojed. : ufhe, ufhe-ję. 

34) W wyrazach zakończonych na spółgłoskę: paói¥j katoMr, 
zołmMf, $pow'6di. 

35) Jeżeli w nominat. jest samogłoska ścieśniona, to ona dostaje 
się i do dalszych przypadków np. chliba, pać4/fa. 

36) e ścieśnione znajduje się jeszcze w następujących wyrazach: 
dźiwcak, ftŁbfay mńSscańe, stHlańe, kobieta, cibula, Ukarstwo, p^o- 
dżewek, og¥iwać, śp^hwad. 

37) Lit. słów. grupa ir + consim. przechodzi w przasn. gwarze 
na <^f : zhioto^eł^b, w^Ufch, pusórb, ćófpi, śór^p, śi^chel, p'*śrsyy óto^śrć. 

38) Zamiast końcówki 4), występuje w gwarze przasn. i lub y, 
zależnie od tego, czy przedtem była spółgłoska palatalna czy nie. 

1) gen. fem. przymiotu.: od Matki boski iewny, do samy śmńer- 
ciy z dobry ręki. 

2) gen. zaimków: z ńi, z iy strony, od iwoji chustki, 

3) dat. przym.: nowy chustce, 

4) datiy. zaimka: i lub ji *jęj. 

5) locat.: po %zVe cały, w ostrołęcki puscy, w nosy wsi, 

6) w przysłówkach stopnia wyższego: w^ęcy, póińi, pfyna^mńi, 
dali dawni, 

C) Samogłoski nosowe. 

39) Przasn. ą odpowiada og. pols. ę w wyrazie: wą/ssy. 

40) Wtórne ę powstało w wyrazie mńęskał og. pol. theskał. 



81 

41) ę w środka wyrazów przechodzi w e + spgł. nosową: men- 
80, p*eńendge, beńdzS. 

42) ę przechodzi w 4 pochylone przed ł w part praet. II słów, 
urabiających praesens zapomocą suf. ^l- np.: kopnłła, mitUła^ sta- 
niipf ISgnśłay irysniła^ p^Fylgnśłi, odeckniło^ olśneiy itd. 

43) Wyraz będę często traci przysłówek nosowy w przasn. gwa 
rze: hedHB, bedo. 

45) Końcowe ę brzmi jak e: 

1) w 1-ej osób. singul. : ide, pode, cisnCj pije, lub*e^ ulecę itd. 

2) w acc. sing. gen. fem.: w łónke, na taks chorobę, pred cha- 
łupę, pod figurę, pod śubenice, wodę, bałdke itd. 

3) w acc. zaimków: śe, me {rhę) obok mńę te] obok śe znaj- 
duje się rzadziej śę, 

45) Przasn. ę odpowiada ogól. polak, ą: górecka, zoiędek, treść; 
obok b(^ó jest bęcyć, 

46) ą przed spółgłoskami przechodzi na om, om somśad, kśondg, 
flondra. 

47) Niekiedy a zamienia się na óm, ón: sómśad, dróng^ łónka, 
Bdónzyły. 

48) Słowa klasy I-ej, które w temacie słownym mają n, mają 
part. praet. act. II: odjon, wżon, zacon itd. a w dalszych formacyjach 
wyjeni, deny, cena itd. 

Analogicznie do tych tworzą part. słowa: dźwignonem, wytrysno- 
nem, dśbnbnonem. 

49) ą traci przydiwięk nosowy przed ł w part. praet. actiy. II 
słów klasy II urabiających praes. zapomocą suff. ne-no np. : kopnoi, 
minol, trysnoł] wyćągnoiem, 

50) ą na końcu brzmi jak o: 

1) w 3 os. plur. jado, so, oddadzo^ zujo, łajo, płuco, bedo, py- 
tąjo, bolo, gońo, mogo itd. 

2) w iustr. rzeczown. rodź. ieńs.: matko, ręko, kobyło, łapcywośćo, 
figuro, gmnino, wśo, z to pirso bryko itd. 

3) w zaimkach: 

a) acc: jo. 

b) instr.: nademno, zemno, nad sobo. 



2. Spółgłoski. 

51) ii. Gardłowe: 

k przeszło na g: w^elgi, g'*ec obok Vec, 

gmpa kt przechodzi na cht: chto, chtórny, nichł. 

tk — łch: ioetchnoł (wetknął) w żerne pałkę. 

kk — ik: fhęiki, letki. 

Simwoid. Komit. Jfiyk. T. Y. 11 



83 

kł—chi: cMapóaały. 
g zachowało się w wyrazie: gulać, 

eh zachowało się w wyrazie: ch^yb^et st. sł. xpiBbTi ogól. pols. 
gH>*et obok pochrept 

chr — kr: krest, kreśńak, 
chw — f\ fytać. 

52) B, Powiewne. 

h ginie w wyrazie: rymnąć* 

j ginie w wyrazaoh zaczynającycych się od juj ja^ je: Ulijan^ 
Anicki^ esce, eźli. 

W złożeniach z idę obok form z j^ jak p^de^ znajdują się for- 
my bez j: pość, pode, 

53) C, Językowo podniebienne. 

Przasnyska gwara należy do mazurskich, a więc ogól. poldk. ^ 
brzmi tu jak c, d£ — de, ^ — Inb ź, ^jak 5 lub ś. 

i brzmi jak g przed o: eołądz. 

^ n n ^ przed a, e: źobro, żaba, źelago, 

^ brzmi jak s przed o, y, ą: syć, sopa, uaso (na^ą), 

^ brzmi jak ś przed a^ e, u i przed spółgłoskami, np. ; śafan, 
Warśaica, śub^eńica, śnurek, śpak, baraśkować, jednak obok śewc jest 
sed (^edi). 

i6 brzmi jak sc: ńescęśliwa. 

Zamiast grupy źw znajduje się na początku wyrazów dźtv: 
diw'ef, d£tceł^yna. 

54) D. płynne. 

Drugorzędne stwardnienie m^my w wyrazie: drwi. 

r uległo zmiękczeniu przed samogłoskami niepalatalnymi a, u: 
truskawka, d^acnić, chfabonsc, 

r ginie po wyrazie: kacm<yf. 

Lit. sł. grupa ir + cons daje w przasn. gwarze Sr (w ogól. połs. 
jest er) w następujących wyrazach: ćSrpi, śerpy p^e^óeńer, paśói^b, śef- 
chely Górnice (czernice) ł ginie w part. praet. act. secund po g, k, r, 
s, ty dy e: stfyg, móg, umer, uróij jad, plot, tłok, znalaz itd. 

65) E, zębowe. 

d przechodzi na g przed nafttępnem ł lub 1: mgły, mgłości, je- 
glina, trnagla anal. do tego trnag*eL 

Zamiast rd znajduje się na początku drd: drdest, drdo^ drdzeń, 
zadrdzewały. 

d ginie przed n w wyrazie: kłonica, t ginie przed n w wyrazie: 
zwernąó. 

Spółgłoska m nie lubi zmiękczenia; i albo je usuwa się w ten 
sposób, że między m a samogłoską palatalną wstawia się ń albo na- 
stępne ł brzmi twardziej: śmńerć, g/nńina, mAasto, mńara, mńalem^ 
etnńiłuj ś§. 



83 

rffbaml, tem^, gm^na. 

n przed następną samogłoskę *e przechodzi na mn: mńemńec, 
mńeckaf mńeuk. 

Z grupy mn czasem ginie m: śńeje śe^ śńerc, ehńel. 

ń zachowało się w słowach wyńśó^ przyńść, dońść. 

Wyraz śemlak jest przyswojony z rosyjskiego. 

8 przechodzi na eh: p^ach lecz piasek, łych lecz łysina, p'*ącha 
(pięść) obok morusać mamy moruchać. 

Między grapą spółgłosek kć, kp wstawia się ś: kścić, kśpić. 

Grupa spółgłosek śćk zachowała się w wyrazach: śćklannica^ 
śćkło, śćklanny, analogicznie do tych śćklep, 

e ginie na końcu wyrazów: terOy gara. 

przasn. d odpowiada ogól. pols. z: miderak (ogól. pol. mizerak). 

Obok dz powstałego z pierwotnego g znajduje się późniejsze z 
(ś?) kśąde i kśąz. 

st ginie na końcu wyrazu je. 

56) Wargowe. 

Obok p znajduje się w tym samym wyrazie b : paprać i babrać, 

w ma słabe brzmienie przed następną samogłoską palatalną np. 
dujey często zad ginie zupełnie szczególniej między dwiema samogło- 
skami, jeżeli druga jest palatalną: ciojek, spojedźiy ptaskoje, korkowe^ 
irejicki obok rzadkiego płaskow*^, pow^eda. 

w ginie przed następną spółgłoską zmiękczoną z grupy kwć: 
kśeif z grapy btc ginie w: oblec, lecz obok tego mamy obwalić. 

Ogóln. pols. grapa śto\ dśw* odpowiada w przasn. św, diwi 
swat, śwęcony, śtoyci, ńedśwadek. 

z błSkć (st. słów. BAimTATH) powstało bsceć^ potem psceć. 

57) Asymilac^ja. 
jeglina obok gleglina 
jęliła obok lelita, 

58) Dysymilacyja. 

Z wyrazu rubryka powstał wyraz lubryka 

„ rewolwer „ „ lewolwer 

„ srebro „ „ śrebło 

Dysymilacyja nie zaszła jeszcze w wyrazach : £^ódió, i^rebak, żłeć. 

59) Przestawienie spółgłosek. 
ćećw^ef powstało z ćeł^ew. 

60) Kontrakcyja. 
cje na ęj 

z pow^edą powstało pajda ; obok pejda znajduje się rzadziej peda, 

61) Twory analogiczne. 

W przasn. gwarze znajdujemy formy jak kazeli, doredzeli'^ są to 
prawdopodobnie twory analogiczne do takich form, jak b'ezał, bieżeli, 
w^ediałf w^edieli. 



84 

e odpowiadające st. słów. i przeszło drogą fałAzywej etymologii 
do zamglić na a w wyrazie zamglał (og. pol. zemdlał). 

e odpowiadające st. słów. h przeszło na 6: koćół, koUa. 

ogól. pols. o = w przasD. gwarze a w wyrazie nawotny ; praw- 
dopodobnie drogą fałszywej etymologii do przyimka na. 

Co do nigo zob. 30; co do dźwignonem zob. 48; co do śóklep 
zob. 55. 

Niektóre Suffiksy. 

a. Rzeczowniki pazur i smdk^ (które w ogóln. pols. języku są 
rodzaju męskiego^ kończą się w gwarze przasn. na a i są rodzaju 
żeńskiego: pazura^ smaka, 

Suf. ja: Przyimek oprócz ma formę: opróca, 

Suf. akit urabia masculina: pcjedynak (kHwsLhT)y didwcak^ wolak, 
treóak (trzeci koń)^ cytak, pisak, jagńaky Mwak, stojak. 

Suf. itkiii zapominek (zapomnienie). 

Suf. e'\'jhs+JT, urabia comparativa: twardzejsy, mąd^ęjsy, tńęj- 
sy (cieńszy); stopień równy jest od temat, thti, stopień wyższy od te- 
matu ti^n por. ros. TOHKift. 

Suffiksy urabiające zdrobniałe imiona: 
a) suff. pojedyncze: 

— ash: łakaśi 

— uh: Jaśul 

h) Suffiksy złożone: 

alhkb: w*elgalkij uysokalki 

ulhkb: Łakulki 

ulhniikb: iakulenki 

ulhchkb: łakuleckif ojculecka 

TtHhkbi iózeńkn, Jaśeńek, chusteńke, roceńku^ sirdeńko, ¥yc€ńki^ 
wodeńka ; 

aóhiinii: w*elgachny, tcysokachny 

uchbm*: łakuchny 

ur-BWB: ślikurny (śliczny), jedurny (jeden), mabdżurny, maóur- 
ny (mały); 

ushnitkh: takuśenki 

uHkbi samutki 

uiT>nhkb: samułeńki. 



II. Formy. 

1. Deklinacyja. 

Rzeczowniki męskie, zakończone w nom. na a jak organista, 
rządca, odmieniają się podług deklinacyi złożonej przymiotników: gen. 
organistko, dat. fądcemu itd. 



85 

Gen et. Rzeczowniki z tema^na o: dwór^ las, stół zachowały 
końcówkę a: dwora, lasa^ sioła. Rzeczownik rodź. ieńsk. z tem. na^a 
ma końcówkę f, *ę: od w^ec(¥e, 

Datiy. Końcówką datiy. w temat, na Oy jo jest u obok analo- 
gicznej owiy której rzadko się używa. O wiele częstszą jest końcówka 
ojUj którą należy uważać za powstałą z dwóch końcówek : owi (brzmi 
ona jak oji §. 56, por. górn. łużyc. popej.) i końcówki u, np. : dja- 
błojUj kśęząjUj chłapokoju, siryjoju, dźeóakoju, królojUy Maćkoju itd. 

Locat. Temat na o, pan ma j^ańe; wyraz bór wszedł wedle 
analogii temat, na u: boru. 

Rzeczownik dom z tem. na u ma końcówkę wziętą od temat, 
na o: dothe. 

Pluralis. 

Nominat. Temat, mascul. na o mają końcówkę accnsat. y obok 
częstej ow*e {oje) przeniesionej od temat, na u. 

Rzeczownik rodź. nijak.: w*órko ma analog, końcówkę rzeczo- 
wników męskich y: wtorki. 

Temata na jo zachowały końcówkę e, *ę np.: ojce, młynafe. 

Formę dual. ręce uważa tu lud za formę nom. plur. i do tego 
stworzył ręców i ręcami. 

Ge net. Końcówka genet. temat, na ti: ov wyparła wszystkie 
inne: panów, końów, p*órow\ ludźówy polów j rybóWy dźećów. 

Obok tego używa się właściwych im końcówek jak w ogól. pol. 
języku lecz bardzo rzadko : piec, lat, króli, 

A ecu 8. Temat, na t poszły wrdle analogii temat, na jo: na 
wsgystki śwętośće. 

Instrument. Temata na jo przystosowały się do temat, na ja 
konamy, diećamy. 

D u a 1 i 8. 

Zachowały się tylko te formy. nom. acc. yoc. : dw*e lec*e- 
Gen.: z ręku. 

Przymiotniki. 

Deklinacyja rzeczownikowa nomin. : bratów wolak. 
genet ńe w^ela myśląc, dowolna, acc. przymiotników rodź. ni- 
jak, używa się jako przysłówków: piękno, dobro, 

W tem samem znaczeniu używa się i locat.: p'ekńe^ ozdobne. 

Zaimki. 

Tem. zaim. to — 

nom. neutr. ma formę te na wzór do je: te dżecko 

gen. fem. jest ty, Vij 

instr. : tem zob. §. 11, 



• i 

1 



86 

Pluralis. 

dat.: tern zob. §. 11. 

instr. : iem} zob. §. 7. 

Tem. jo — 

gen. masc: igo, *j6go, ńdgo zob. §. 30. 

fem. : >«, jĄj 

instr.: jo. 

Pluralis. 

dat.: jem^ *jim z §. 11. 

Tem. ono 

N. ón^ gen. ónego itd. zob. §. 26. 

Zaimki osobowe, 
acc. me i mńe 
instr.: mno. 

Zaimki: który i haidy urobione są podobnie jak zaimek ięni 
chtóren i kózden obok tego chłórny lecz każdy. 

Przymiotniki deklinacji złożonej. 

acc. sing. gen. ma do6ć często analog. koAcówkę e: komunije 
śtcęte^ nadobne kaśenCy zajonem pańske krowę, mam zonę chore, 

instr. plur. ma końcówkę em*: dobrem^, rożnem* 'y obok tego 
jest o wiele częstszą końcówka instrum. dualis: z dobroma krowami, 
złema ludżamij z swcjema, samema, którema, 

Konjngacyja. 

Imprt. 

2 osób. sing. Końcówka ij tem. na i jak pi, bi itd. przeszła do 
słów: ztapij, wyńdzij, zańdźij ; obok martwij śe jest o wiele częstsza 
martw, 

1 osób. dual. końców, dual. wa używana jest także w znacze- 
niu plural. : chodiwa, 

2 osób. dual. ta\ chodHa, jadźta, napalła^ rozsijta^ chowajtaZy 
wykopta, wyjnijta, bądśła, 

2 plur. anal. do 2 osób. sing. jest i 2 osób. plur.: zaMUjće, 
płyndźijće, 

Praesens. 

Formy liczby podwójnej zachowały się zupełnie: Dual. się za- 
chował : 

końc. lej osób. dual. wa: pójdźewa 
„ 2ej „ ^ ta: pójdieta, mała, w^ela, bedśeła, płykujeta 

W lej osobie liczby mnogiej zachowała aię pierwotna końców- 
ka m; późniejsza za6 my używa się bardzo rzadko, np.: iedżem, mo- 
zem^ straćem, weźńem, kazem, gadomy, domy itd. 



r^ 



87 

Formy czasn przeszłego złożonego. 

Daal. 1 a śtoa {jeś — wa) : chodziliśwa 

2-a osób. śia: chodMliśta, mogliśła 

1-a oBob. plur. zamiast spodziewanej końcówki śmy (jeśmy) znaj- 
dajemy m. Prawdopodobnie końcówka ta powstała pod wpływem 1-ej 
osób. plnr. praes., gdzie jest częstsi końcówką m: chodzilimf hylim^ 
muśelimj p^yilim^ pośUmj ifymalim^ wychotoalim itd. 

Spis słów, których poszczególne formy odstępują od og. pol. jęz. 
1) Słowa mające inf. na e — ti: kśćeć praet. zaksćała. 
Z formy part. doj¥eńaiy wnieść można na istnienie formy infin. 
dcji^eńeć. 

Słowa na iti: ziapić, imprt. ziapij, part. prae . złapał* 

V 

Daratiya niektórych słów tworzą jeszcze iterat. na %va^ yva : ro- 
hiioać, chodzywaćy Oł'ywać. 

Słowa na ati: wif^aój stojąc ohoV tego posłcjjiój bcjać się, bojał 
kupać (kupić), pfyjmać, pryjmała^ zdyjmała, zdyjmaj. 

Słowa na o — vai wypytować, porozgadować , lekować (leczyć) 
obok lecyó. 

Uwagi z zakresa składni. t. 

A c c u s. stoi po słowach : radzić, naznaćyó, w^ihfć np. : mógem 
go radzić, chtórnego ón naznacóŁ 

Przy słowie jeździć zam. instr. (jeździć czem np. końmi) używa 
się Rccns z przyimkiem w: jeździć to take chabeły, 

GenetiY. kładzie się po słowach uńeść, poznać np.: uńósby 
tSgo kamńeńa] pfyznajće mi wSysWego, 

Datiy. używa się po słowie radowad się podobnie jak po rad 
np.: zbójca uradował śe temu. 

Po słowie upłynąć na oznaczenie czasu kładzie się dativ. np.: 
upłynęło temu lał włle. 

Zamiast spójnika ie używa się bardzo często zaimka co 

1) w zdaniach przedmiotowych np. : bo myślał, co je pod figuro. 

2) w zdaniach skutkowych np.: tyla p^eńędzy^ co je jaz ćw^er- 
6ami mńeras. 

Zamiast zaimka względnego : który używa się jak w języku ogól- 
nym zaimka co np.: ón ślepy, co klęcał. 

Przy imk i. 

Bez i płez używają się podobnie jak w języku staropolskim np.: 
bez dwa dni nicem ńe jad] słraśńe mi kucno było prez was, 

Przyimek „o** rządzi accus i oznacza za^ na np.: zęby go {bór) 
o jeden dźeń śćon', pam§tajze o me d£eći. 



68 



WZORY JĘZYKA. 



O dwnch b racach. 

Było (lwach braci, jeden ból bódny, a dru^i bogaty. B'ódny 
ńi mńał co daó dżećom do jadła, wżon i posed do bogatego i pejda: 
„Pozyc my braće kawałek chleba dla dżećów*'. Bogaty pozycół bo- 
chenek chlóba, a bódny zara go zaAós swojem dżećom; dżeói zjadły 
chlób i płaco, bo jem się jesce więcy chce jeóó. Pocekał dn bMny 
do drugćgo dńa: nazajutf z samógo rana idie do bogatógo i pejda: 
„Braće zmńiłuj de nadcmnnl pozyc my jesce chlćbal^ Bogaty mówi: 
„Dobije, pozyce ći, ale za to das my wyjnąć sobe jedne oko^. 

Cóz mńał robić bćdny, zapłakał nad sobo i dał wyjnąć jedne 
uko. Bogaty wyjon mn oko, a ón zaAós chlćb dżećom. Dżeći zjadły 
clilćb i znowaj z głodu płaco. Na tfeći dżeń bćdny pfysed pfed cha- 
łupę bogatćgo i poweda: „Mój braće, pozyc ihi jesce kawałek chleba^, 
a bogaty jemu na to pejda: „DobfC; pozyce ći, ale das my za to 
wyjnąć i dm^e oko. 

B'ćdny po\lreda: Nu kędy tak chces wyjnąć to wyjńij, ale ten 
cłilćb zaAed mujem dżećom, a mńe samćgo zaprowadź pod figurę; 
tamój bede sie modlół do Boga Najwyzsćgo, a ludże, co bedo jecliać 
i dli drogo, bedo my dawali po grosu, po dwa, jak kogo na co stać. 

Bogaty śe zgodżół, wyjon bratu dru^i ólćp, chlćb zaAóó jego 
dżećom, pfysed nazrid i zaprowadżół ónćgo bćdnćgo Ae pod fij^urę, 
ale pod bór na dub Aice. Ukląk ón bćdny pod óubeAico i modli &e, 
bo mydlal, co je pod figuro; Ae za długo nadesła noc, a ón tamój 
ostał śe. W nocy pfylatujo jednoraz i óadajo na ty óubeAicy tfy ptaki 
i jeden z nich pejda: Gadajtaz braća po kolei, co chtórny słysał na 
śweće. 

Jeden, co była na Aćgo kolój, tak zacon: «Ja słysałem, co 
w jednem królest^ire choruje królewna juz od sćóću lat, ćę^em schAe 
i Aicht Ae może jć wylćcyć, ale zęby chto i^edżał, co óna posła do 
apojedżl, pfyjmała komunije dwęte, kawałek ji de okrusół i wlećał 
pod gradus, a tamój była żaba i ta żaba pozerła ten kawałek ko- 
muniji śwęty i odtąd żaba ta roóAe i tłudćeje, a królewna schAe i cho- 
ruje; oto moi braća, zęby chto o tem Pędzał i zęby wżon i wyjon 
te żabę, spalół na popół, togo popołu zmAęsał z wodo ze tfy óklanki 
i dał ten napitek wypić królewAe, to óna jakby wybiła go, toby odraz 
ozdro^ała**. 

Pytajo óe ptaskoi^e dru^ćgo z kolei: A tyó co słysał? |,Oto, 
moi braća, w jednem mAejscu, poweda ón ptak, wystai^ili pofądne 



89 

mńasto, ale w tero mńeóće ńima wcale wody i straóna bez to beda; 
ale moznaby w tern mńedće znalćżć wodę takem sposobem: na rynka 
w tern mńeśóe je syroki kamńeń, chtoby iredżul o tern, co ja wóm 
po\^edóm, to nńósby togo kamóeńa i z pod Aśgo trysnęłaby ogromna 
woda. 

Tfeói ptak ńe ceka, tyło pejda: y,A ja słysałem moje braóa 
co pod to naso óubeńico jest taka trawa^ co jak ńo potfe pod ocami 
taki, co ńima oców, to odraz pfejfy''. 

Fejdżeli sobe te no\&^iny ptaskoje i rozlećeli óe w różne strony 
swata. On &l6py> co klęcat pod óubeńico i wsystko słysał, urwał zara 
trawy^ jak weżńe ńo tfóó pod ocAińi tfćć, wżon i pfejfał. Ufnoł sobe 
kij w leóe i idze do togo królestwa, co w Aem chornje od sóśćn lat 
królewna. Wypytował de ladżów co to za królestwo i dopórój po ty- 
godńa zased do óógo; zased do karcmy do żyda i pyta go de: „Coś 
ta u was słychać? Z)d pejda: „Ńic nowego u nas ńe słychać mój 
pańe, tyło jak i dawni choruje nasa królewna; minćło seść lat jak 
zachorowała; z byle ńekąd ć^^^em zwozo doktorów, ale żaden Ae może 
ji dopomóc". 

Ja jo wylóce po\^eda ón chłop. 

Kacmaf, jak to usłysał, zara daje znać do pałaców do króla, 
a król na dach pfysłał kary te w dtyre kóńe po tćgo bćdnćgo chłopa, 
coby aby go pfyweźć. Chłop właz w karyte, rozsad śe jak pón i pfy- 
jechał do pałaców do króla; kazał de zara do królewny prowadzić, 
póżAi wsystkćm kazał wyńdć i został sóm z królewno, obejfał jo, 
obmacał i posed do króla. Król go óe pyta, cy ma na te chorobę 
Ićkarstwo. Chłop pejda: „Móm j:i lekarstwo, ale ńech my król da ze 
śtyrech chłopów**. .Król kazał zawołać ótyrech chłopów, ón bćdny kazał 
jem wżąć drągów żelaznych i poóli do tćgo koóćoła co óe w Aem 
zawdy królewna spoWedala; tamój uAeśli gradasa, znaleźli ogromne 
żabsko, wyjeńi jo i chłop jo wsadżół w worek; potćm zaAeśli jo do 
pałaców i pokazali króloju, a król óe straóńe dziwował, bo taki żaby 
Aigdy Ae widżał. 

Bół a króla pec żelazny, chłop napałół w tem pecu i włozół 
w nćgo te żabę; żaba spaliła óe na popół; chłop wżon tćgo popółu 
i nasypał do tfech óćkłanków, dolał wody i zańós wsystke śćklauki 
do wypića królewAe. Królewna wypóła te wodę i odraz ozdro^ała, 
jakby ręko odjon; król óe straónie nćesót i pyta óe chłopa: „Co ty 
za to chces? 

„A cóz my król da?^ poWeda chłop. 

„Dóm ći, mój kochany, — poA^eda król — taki majątek, co na 
Aćm mozes gospodarować do samy ómAćrći". Chłop Ae chćał majątku, 
tyło wżon pełne brykę samutkich złotycli pćAędzy i kazał óe zawćżć 
do tćgo mAasta, co w Aem brak wody. Pfyjechał pfed rogatki, zóad 
z bryki, bryce kazał postoić pfed rogatkami a sóm posed do karcmy 
i pyta óe synkafa: ^Cóz u was nowćgo słychać? 

Synkaf pejda: „Nowćgo to i Aic Ae słychać, jeno jak pewno 
pan o tem i^4, co brak u nas wody, Aicht Ae może ji znałćżć. 

Sprawotd. Komtfl. Jfsyk. T. V. 12 



90 

On bśdny chłop powoda: „Wśs pan co, jabym wóm wodę wy- 
nalaz". Synkaf zara o tern porozgadował po całem mńedóe i wsyscy 
mńescańe pozchodżili de do karcray do tśgo chłopa i po^edają: „Jak 
pón wodę wynnjJże, to my domy panu tyla póaędzy, co pan zacłice", 

Chłop mo\(ri „dobfe^; wstał zara i idze z cało gromado na 
rynek, posakał syrokógo kam&eńa i kazał pfy ńem wykopać syroki 
rów. Ludże w parę paćófy wykopali ón rów; jak wsystko było gotowe, 
chłop drą^i-m unoś kamńeńa, a woda z pod Aógo odra2 wytrysnena 
i tak rygowała, co jaz 6e na ulice powywalafta, bo óe ńe mogła 
w ru>^e zmńeśćić. MAeścańe zara temu chłopoju dali brykę ^óńendzy; 
ón sobe kupół w mńe&će parę bocłienków chleba, parę garcy kasy, 
mąki, połeć okrasy, wsad na brykę i pojechał; za rogatkami złą^sół 
śe z to ^ćrso bryko i kazał óe furmanom za^ćżć do domu, do zony 
i dżećów. 

Pfyjechał do chałupy w nocy, pozdyjmał worki z pćAądzmi do 
komory, dźećom dał chleba do jadła, zóńe kazał ugotować kasy na 
koincyje, a bryki odesłał tamój, skąd prysły. Nazajutf ón bćdny 
posyła swoje kobćte po ćwćrć do boga togo; kobćta posła i proói go, 
coby dał ćwćrći jy chłopu; bogaty rozśńał śe i pejda: ;,Cóz ten ślepy 
łajdak bedże ćwćrćo mńćfai? chyba pasek; idż sobe ńe dóm ći^. 

Ale ta kobćta bćdnćgo po^eda: Toć bratu od mAefeńa choć 
i ]^asku tćz ćwćrći Ae ubędże; ńech brat pozycy nóm^. Nareśće bogaty 
zlitował śe i dał ćwćrći. Zańesła óna kobćta ćwerć do chłopa do 
chałupy; on bćdny pfemAćfał ^ćAendze, a jednćgo złotćgo dukata wsadżół 
w ćwćrć za obręc i dżćwucha odńrsła ćwćrć stryjoju. Bogaty zachodzi 
sobe w głowę: Co ten ślepak móg mńćfać? toć»rm ja nasmarował dno 
smoło, może tez co przylgnćło^. Obejfał dno, ale ńic Ae znalaz 
i ćisnoł ćwćrć o żeifie, a tu z pod obręcy wykiiłgnot śe złoty dukat, 
ten sóm, co go tamój wsadżół. Bogaty zadżl^ół śe straśAe i poi^ćda 
do śebe: „Skąd ón wżon tyla pćAędzy, co ćwćrćamy mAćfa? tfeba 
iść i spytać śe igo^. Oblók śe i posed do bćdnćgo. B^ćdny jak go 
obacół, pyta go śe: „Cegóz ty cłices?" 

Bogaty odpo^eda: Chćałem śe, braće, dowćdżćć, skądeś ty nabrał 
tyla pćAędzy, co je jaz ćwćrćamy mAćfas''. 

„A to wćj Bóg najwyzsy dał mi nazad i ocy, coś mi je wyjon, 
i tyla pćAędzy w tem mAejscu, gdżeś ty mAe zaprowadżół**, po^eda 
ten bćdny. 

„Wćs ty braće, — pejda bogaty — weż ty i mAe wyjAij ocy 
i zaprowadź pod te same śubeAice, to mozeć i mAe Bóg mAiłośerny 
da nazad i ocy i choć trochę ^ćAędzy^. 

B'ćdny kawał casu Ae chćał bratu wyjnąć ślć^ów, ale jak go 
zacon molestować, wżon mu wyjon oba ślć^e i zaprowadżół pod śu- 
beAice i pejdżał mu, coby stamtąd Aigdże Ae odchodżół, tyło ćę^em 
śedżał w tem mAejscu. 

N'e za długo nadesła noc, ón bogaty śedżi pod śubenico ; jednoraz 
o północku pfylatujo te same, co i pród ptaki na śubeAice i pyta jeden 
dru^ćgo: „Coześ ty braćisku nowćgo słysał?** 



91 

Jeden pejda: „k wetaz wy? w tern króiestA^e^ co ta króiewua 
chorowała, to 6e znalaz taki, co jo wylicół takem sposobem; jakem 
my pejdali". Drugi ptasek zara pejda: „A i ja słysałem, co w tern 
mńeftćC; gdże wody ńe było, znalaz 6e taki cłojek, co wysukał wodę**. 
A ten tfeći piasek, choć go ńe pytali, po^eda: „Wćta wy? tn pod 
śubeAico, jakom o tern gadali, mndał chtod śedżeć i słuchać; póżAi 
posed i wylicół królewnę i znalaz wodę; tj^eba nóm obacyć, cy i dzid 
nas chto ńe podsłucliuje^. 

Jeden zara ptasek zlecał i obacół pod śubeńico togo bogatógo 
ólepaka; kfyknoł on ptasek na tych dwuoh, co dedżeli na óubeńicy, 
coby zlećeli i pokazał jem ónógo ślepógo; ptaskoi^e zara mu urwali 
łeb i nćekli. Te ptaki dla tśgo były tako mocne, bo to ńe były 
prawdziwe ptaki, tyło djabły, co de pozsmńeńały w ptaków. 



O zbójoy Uadejn. 

Jeden cłojek bół ubo^l i pojechał do bom po dfewo; kuj^ół 
sobe dfewa i jadze z powrotem, ale u^irąz w bagńe razem z wozem 
i ńe móg sobe dać rady; różnemy sposobamy sobe poradzał, zęby 
wyjechać, ale to wsystko nic ńe znacyło, bo jednemu było ćęzko. 
I na ten sposób zapozwał ón chłop djabla, zęby ten bół mu zara do 
pomocy. W te słowa jak go zapozwał, djabół zara bół mu posłuspy 
i pfybół i pyta go de: nCego odemńe ządas?"* A ón mu na to: „Ńic 
^elkógo, tyło abyd me móg wyratować z ty kaleńi^. Djabół odpo\^óda: 
„Inacy 6e ńe wyratuje, jaz ihi das celegraf ^) na to co je w domu, a ty 
o tern ńe ^ćs'. Chłop de zdumńał i medytuje, pfećeć ón o wsystkem 
wć, a djabół chce togo, o cćm ón ńe ^ć. Naredće pomydlat i dał 
mu celegraf na to, o cem w domu ńe ^edżHł. Jak mu dał celegraf, 
djabół wyprowadżół go zara na wćfch. 

Pfyizdza chłop do domu, a tu w domu chłopak de mu urodżół, 
zara pomydlał sobe: ,,pewńem ja dał celegraf na te dżecko, aleć to 
de ju ńe odstane". Dżecko te do ^ęksych lat podrastało, było mądre 
i na wsystke strony wybegłe; rodzice śe bardzo z ńem ćesyli, ze majo 
takógo roztropnógo chłopca; a o tćm, co na ńćgo celegraf djabłoju 
dali, wcale w zapoihinek posło. Chłopec ukońcół dwanadće lat, oddali 
go do dkoły i dkołował de na kdędza. Został klerykem i pfysed raz 
do ojców. Ojcom de pfypomńało, co dali na ńćgo djabłoju celegraf^ 
tak mu zara o tem rozpowedźeli. On ńe ^ela mydląc prodi ojca 
i matki o pozwoleństwo idć do pękła po ten celegraf. Ojce pozwolili 
mu, pożegnał de z nemy i posed. Sed długo pfez \irelke pustyńe i bory. 
W .boru jednoraz zastępuje mu zbójca na drodze z dużo pało i pyta 
go de^ dokąd idze? On mu na to pejda: „Jakem de urodżół, oćec 



«) Cyrograf. 



92 

oddał na mńe djabłoju celegraf i ja ide tera do j^ekła po ten celegraf. 
Zbójca śe uradował temu i wżon go do Bwógo pomńęskańa, dał mu 
jedć i j^ić i na drogę żywności i proóół go, aby 6e w pekle do^edżał, 
jake BO w ]^ekle dla ńógo, Madeja, męki usykowane; a bół 6n i^elki 
zbójca nad wsystkich. On chłopak pejdżał mu ^dolfe** i poaed w swoje 
podróż. Sed ify lata i tfy mńeóące do ónćgo pękła. Naredće pfysed, 
wsed do óógo : dr^i so zawerte pfed ńem, a za drgamy słysy wfawe, 
jęk, okropny ryk, a to wsystko te djabły wyrąbały, co to męco dnse. 
Otwofoł sobe dr^i i pfystępuje do najstarsógo Lucypera i zara go 6e 
pyta: „Chtóren to djabół ma celegraf na mńe?'^ Lucyper fuknoł na 
Aćgo płómAeńem i tak ryknoł, az 6e całe j^ekło zagotowało. Djabli 
zaceAi 6e zlatać na ratunek, co śe z icłi Lucyperem stało. Ale ten 
cliłopak ńic śe ich 6e obAi^ał, bo bół opatfóny we wsystke śwętośóe: 
mńał pasek śwętśgo FraAciska, wodę śwęcono tfecli króli i kropidełko. 
Wtedy śe pyta drugi raz Lucypera: „Chtórny to je, co ma celegraf 
na mńe?" i zacon go śwęconą wodo kropić. Lucyper śe zląk i kfycy 
na tćgo, co mńał celegraf, zęby mu oddał, boć go ta woda śwęcona 
pafyła. Ale ten djabół Ae chce oddać, tyło ućeka z óem. Ten znowuj 
kro^i Lucypera śwęcono wodo, jaz Lucyper kfyknoł na togo djabła, 
co ńe chćał oddać celegrafu: 

„B'efće go na Madejowe łozę, 
„6dże 80 ostre bfytwy i noże!" 

Jak go drudzy ćorći popadli i złapili, jak zaceni kulgać po tych 
nożach, to tyło z ńćgo lała śe smoła jak z becki. On djabół wtedy 
fućół celegraf cliłopcoju do nóg i zacon go prosić, zęby tych ćortów 
odegnał od óćgo. On pokropół wodo, porozlatali śe ćorty na wsystke 
strony. 

On chłopak wżon celegraf i posed w swoje strony. Sed w pó^ty, 
jaz do ónćgo boru, gdże móał spotkńęće z "^elkem zbójco; w tem 
samem mńejscu zbójca znowuj mu drogę zastępuje i pyta go śe, cy 
śe do^edżał, jake męki w pekle so dla ńćgo zgotowane. Ten mu 
rozpo^eda cało l^ec i o tem łożu. Madej śe okropne pferażół i każe 
mu śe słuchać spojedżi, jako kśędzu. Ten go wysłuchał, ale rozgfe- 
seńa mu Ae dał, bo esee Ae bół pełnomocnem, tyło śe zapytał o te 
pałkę, chtórno zabół pórsćgo cłojcka. Madej mu jo oddał, a ten mło- 
dżeAec wżon wetchnoł w żemAe i jemu kazał pfy Ai uklęknąć i klęcyć 
dopóty, jaz ón zostaAe kśędzem i da mu wtedy rozgfyseAe. Sóm zara 
śe zabrał i posed do ojców. Pfysed do ojców, óAi mu śe uradowali, 
ze powróćół do Aich i odebrał celegraf. Potem posed nazad na ukoA- 
ceAe skół i został kśęzem. Upłynęło to temu lat kilkanaśće, Aiżeli ón 
powracał w te strony, gdże ten zbójca pokutował, ale wcale o Aem 
Ae pamAętał. Jednćgo razu pfeizdza bez ten bór i ogromny udefył 
na Aćgo zapach z jabłek. Tak ón pejda do swojćgo furmana: „Idżze, 
zobac, co to za jabłonka, co tak ładAe pachAe. Juz tyla lat pfezólem, 
a esce takćgo zapachu Aó mAałcm z jabłek, jak tera mi śe znajduje". 

Cłojek posed i zara pfy drodze napotkał te jabłóA a pod Ao 
klęcał stafec obrośAęty mchem; Ae urwał jednćgo jabłka, tyło powróćół 



93 

do kśęza i opo^&^eda kśęza: „Stoi pfy drodze jabłoń, a pod to jabłóńo 
klęcy stafec zśii^aly, mchem poroóńęty". Tak temu kśęzoju pfychodżi 
do pamóęći, ze6 to pewAe ten sóm zbrodAaf, chtórnógo ón naznacół 
klęcyć na pokute pfy pałce jabkowy. ZAad z bryki i sóm ^ idze do 
Aćgo, aby go rogfósół, ale ten atafec juz Aic Ae móg mó^(ri6. On kśądz 
wton udefół go swojo lasko na kfyz z dwa razy i zara z óógo i z ty 
jabłonki powzlatały do góry siwe gołąbki i pekńe mu podżękowały, 
ze je wyprowadżół na scęóliwo drogę. 

(Spisana od Antoniego Bieńkowskiego z Chojnowa). 



O parobkn Kaćkn i Igo pańe. 

Bół jeden kawalir Macek i słuzół u pana we dwofe na ogrodzę. 
a była mu straśna bóda. Chóał de zeńić i chodżół pod jedno lipę 
i prudól Pana Boga, zęby mu dał pókno i dobro zóne. Tak chodżół 
bez śtyry mńeś^ce, az razu jednógo rozt\^era śe lipa i wychodzi do 
ńógo ańół stróż i pyta śe: „cłojeku! cego ty chces?^ A ón dopórój 
pejda: „Ja tu prose Boga, zęby mi Pan Bóg dał ^ekno i dobro zóne''. 
Lipa 6e zamknęła, a ańół stróż posed do ńeba do Pana Boga. Pan 
Jezus pyta śe ańóła „Cegóz ten chłop chce?'' Prosi Pana Boga^ peda 
ańół, zęby ran dał pekno i dobro zóne. Pan Jezus pejda: „Daj mu 
swojo corke''. Jednógo poranku Macek znowuj posed pod te lipe, modli 
śe, a tu śe lipa roztwćra i wychodzi z ńi panna. Wżena go za rękę 
i prowadzi: „chodź, peda, kędyś chćał, to mas pekno i dobro zóne*'. 
Ido, óoa go śe pyta, cem ón je, jak i gdże? „A jestem, pejda Macek, 
u jednógo pana na ogrodzę słuze, straśna mi bóda je, ńimóm ńi pośćeli 
dobry, ńi jednćgo obrazka w chałupę**. N'e martw ij śe, pejda óna 
panna, bedżem mńeli wsystko". Pryśli do domu: na śćanach obrazy 
Wiso, łóżka w izbę stojo, wsystko je, stoły, kanapa, kfesła, jak śe 
należy w domu. 

Jednćgo poranku pfysed okómón wołać Maćka z śekiro: „Maćoju, 
Maćeju pfyńdźijće w podwóire*' i obacół te kobćte. Polecał zara do 
pana i po^lreda panu, ze Macek ma tako peknu zóne, ze i pan ńe 
wart taki mńeć. A pan go tfasnoł w pysk i pejda „Co ty mi będżes 
gadać?** Naprawdę pańe, pejda okómón, eżli pan ńe wofy mi, ńech 
idze, obacy**. Pan posed, pfyjfał śe bez okno i posćd nazad do dwora, 
woła okómóna do śebe i peda: „Ach ^(res co, prawda je, coś mó^ół, 
ze pekna je ; ale coby mu tu zrobić, cobym ja jo dostać móg i żebym 
śe z ńo ozeńół? Dumajo oba nad tem, ale okómón pejda: „Je u pana 
taki duży bór, co tfyma kilka worstów długości, nakaże ja mu jutro 
z rano, zęby o jeden dżeń śćon, a jak ńe zetńe, to go straćcm, a igo 
zóne weżńem**. 

Rano nakazuje okómón Maćkoju, zęby z śekiro posed do boru 
i śćon go o jeden dżeń, bo jak ńe zetńe, to straśne karę podpadnę. 
Macek śe zmartwói i pejda: „Pańe, azać ja zdatny o jeden dżeń taki 
bór śćąć?** Ale igo zona pejda: „N'e mart^ śe, bedże wsystko dobfe^. 



94 

Rano wstała, npekła mu placek, dmńadańe ma pfysjkowała; ón ąjad, 
tyło ióć; na odchodnom óna ma mói^i: ;,Jak pódżeś to wybiraj taki 
galaceky cobyó go woet óóon i móg aAóść''. On posed do bora, chodzi 
po bora, chodzi, ale nalaz taki chójAacek mały; jak go óćon, to śe 
cały bór akład, jakby każdżuchne dfewo z osobna ścinał. Odpocoo, 
placek zjad, ^órki z pod gałacka pozbórał w worek i idze do chałupy. 
Wsed w podwófe, pan mu zastępuje drogę i pyta śe: „Maóeju, śóoneA 
bór?" dconem pańe! pejda Maóek. Pan Ae do^ófa mu, befe kófta^ 
śodła go i jadze do boru. Pfyizdza, wsystko prawda. Wróóół nasad, 
ujon de za głowę i okómóna woła. Palnoł go w pysk i pejda : ^Góześ 
ty najłepsógo zrobół, coó mi ten bór spaskudżół, co ja tera z ńem 
bede robół". Okómón śe zadumał i mÓA^i: „To Aic paAe, jak go dziś 
śóon, tak Aech go jutro postaci. Rano okómón nakazuje Maćkoju: 
,,Maćeju, Maóeju pójdżeóe bór posta^^ić; jakeśóe go śóeni, tak go 
postai^ióe. A zona igo pejda: „N'ó mów Aic i Ae martw śe^. Wżon 
Macek wstał, umół śe, paóóf zmó^ół, zona mu placek apekła i śmAa- 
daAe usykowała, tyło iść do boru. Zjad śraAadaAe a óna ma pejda: 
„Jak pódżes do boru, to weż te i^órki, coś je wcoraj pfyAos z workem, 
wysyp je koło tćgo gałacka, coś go śóon i ten galacek podAeś, to śe 
cały bór podAeśe*'. Tak on ji posłuchał. Posed do boru, ^ory wysypał, 
galacek podAós, a tu mu śe cały bór podnosi, jakby każdo gałkę 
posta^ół. Odpocon, placek zjad i idze w podwófe, a pan mu drogę 
zastępuje i pyta śe: „A co Maćku, postai^ółeś bór? „A posta^ółem 
paAe" pejda Macek. Tak pan śada na kóAa, jadze do boru. Patfy, 
bór stoi, prawda. Jadze nazad do domu, woła okómóna i znowuj śe 
zmaWajo, coby mn zrobić, zęby togo ich pl^ykazu Ae zrobół i zęby go 
mogli zgładzić. Okómón pejda: „Ja mu zadom jedno fec, Aech zaofe 
staw, coby wcałe wody w Aem Ae było ; a staw bół duży, ze ti^y razy 
tak jak nas. Pan pj^ystał na to, a w tem staWe była straśna moc 
rybo w. Rano okómón nakazuje Maćkoju: ^Maćku, Maćku pódżeće staw 
orać''. A ón pejda: „PaAe, cym ja zdatny tako straśno wodę zaorać ?** 
Ale igo zona mó\^l: „Cicho bądź Ao martw' śe, wsystko bedże dobfo**. 
A Maććj mAał parę wolaków graAastyćh, co orywał w Ae« Wstał, umół 
śe, paććf zmó^ół i igo zona usykowała śroAadaAe, placek uj^ekła, tyło 
iść do roboty. Maććj zjad śmAadaAe, a óna mu pejda: „^^^^ bedżes 
sed, zapfąz parę wołów swoich, bałdke sana u^ąz, weż włóki i jadż 
do stawu ; zaAdżij od słoAca wschodu, skibę obalaj na wodę i prowadź 
te skibę do tćgo mAejsca, gdżeś zacon orać**. Macek posłuchał ji 
i zrobół tak, jak kazała: zased od słóAca wschodu, obalał skibę na 
wodę i dał wołom pfelćżć dokoła stawu, a tu cały staw zaorany. Dał 
wołom pfejeść i odpucywa. Placek zjad, woły zapfąg i idze do 
domu. Wchodzi w podwófe, pan go śe pyta: „Co Maćeju, zaorałeś 
staw?^ „Zaorałem, pejda Maćek^. Zmart^ół śe pan, boć w tem sta^e 
było dużo rybów, woła znowuj okómóna. Znowuj oba rozmyślajo, ja- 
kemby tu sposobem stracić go i jak ón to wsystko robół. Okómón 
pejda: „N^ech pan napise list do mAeśąca i Aech ón z Aem idze". 
Pan na to pfystał. 



95 

Rano okómón nakaEUJe Haćkoja: „Idżće z listem do mńeóąca''. 
„Pańe^ pejda Maóój, cym ja zdatny tak wysoko dońść'. Ale Igo zona 
m<)\^i: ,,N'e martw ńe^ bedże wsyatko dobfe*^. Rano wdtał, paććr 
zmó^óły umół óe, igo zona tóz wstała, spofądżiła śmńadańe, placek 
upekła i pejda ma: ^^Jak bedżes sed, to idź gośćeńcem, za kilka 
horstów bedże sła dróżka na bok z sosy. Jak wyAdżes na Ao, to na 
ty dróżce bedże góra; włóż na te górę i układż óe na wznak, to 
mńeśąc de schyli i weżńe od óebe list i odpis ći da". Macek zjad 
śmńadaAe i tak zrobół: złaz z gośćeńca na drózke^ z dróżki właz na 
górę, układ śe na ńi na wznak i mńeśąc śe schylót, wźoii list i dał 
mu odpis. Idze Maóek nazad z odpisem, a pan mu drogę zastępuje: 
^A ci> Maćku, mas odpis P'^ „Móm ^elmozny pańe^ i oddał go panu. 
Pan rozpecętował, pfecytał i pojda „prawda*'. Woła do óebe okómóna 
1 pejda: Góby ma tera zrobió kędy ón wsystko, co mu kazem spełni". 
Okómón mówi: „Do słońca go wysłać z liBt<im^. Pan na to pfystał 
i zara list napisał. Rano okómón nakazuje Maćkoju: ^^Maćeju, pódżeće 
z listem do słónca^. Macek pejda: „Cy ja zdatnym pańe dońóć tak 
wysoko do słońca^ — ale zona poćesa ,,N'e mart\ir fte bedże wsystko 
dobre". Wstała zara, śmńadańe i placek usykowała, ón tez wstał, 
zmó^ół paććf, umół śe, ómńadańe zjad, tyło iść. Zona mu pejda: 
Na boku za soso bedże stojał kamńeA duży, to włóż na ńćgo pfechyl 
śe, weż list w zęby, słońce śe schyłi, wezńe go od ćebe i da ći 
odpis^. Mąćek zrobół tak, właz na kamńeA, słońce wżeno mu list, 
a dało odpis. Idze nazad z odpisem Pan mu zastępuje drogę: „A co 
Maćku mas odpis ?^ „Móm pańe^, pejdżał Macek i oddał panu. Pan 
list pfecytał — „prawda^. Woła do śebe okómóna, okómón pfychodżi 
i znownj śe nama^ajo, zęby mu co jako wymyśłeć takógo, zęby ón 
ńe móg zwładać. Okómón pejda: „Pański oćec je w pekle, ńech pan 
do ńćgo napise list i ńech ón go zańeśe^. Pan pejda: „Ale to tfeba 
kogo z ńem posłać, zęby to sprawdżół". „A to ja pode", pejda okómón. 

Rano woła okómón : ^yMnćku, pójdżes z listem do ^ekła". Macek 
pejda: ^Gy ja dońde do ^ekła?" ale zona igo mó\lri: „N'e martw śe, 
wsystko bedże dobire'. Wstali oboje, óna usykowała śmńadańe, ón 
zjad i tyło iść. Ale óna pejda: „Zapfąz swoje woły do woza i jadż 
w ńe z okómónem; jak bedżeta jechali soso jeden dżeń i jedne noc, 
to bedże sła droga kawał na bok, to j^dżta to drogo. Ńim dojadżeś 
do pękła, to bedo jechać to drogo try bryki, to bedo jechali djabły 
z ^ekła. Te tfy bryki puść napfód, a bedże póżńi jechała esce jedna 
bryka we tfy końe, to te brykę zatfymaj, tćgo tfećaka kona złapij, 
okómóna zawołaj, grabńij z togo kóńa pósorek i pfefuć go na okó- 
móna« Z togo kóńa zrobi śe chłop, daj mu wtedy list pfecytać; ón je 
pański oćec, to list pfecyta i odpis ći da; a okómón bedże w igo 
mńejsce lećał. 

Zapfąg woły do woza, okómón z ńem wsad i pojechali. W drodze 
ón chłop zrobół tak, jak mu igo zona pfykazała. Pfefućół pósorek na 
okómóna, a z tćgo kona zrobół śe cłojek: oćec pański i dał mu odpis. 
Jak Macek dostał odpis, wraca nazad, a to fury z djabłamy tez wra- 



96 

cajo; pfeizdza ostatńa. Maóek złapół za pfód, grabnoł pósorek z okó- 
móna, pfefućót na paAskó^o ojca. Djabły zara go ieiazDemy batamy 
podkfesali^ az śe faol pętamy w dupę i pojechali dali, mało co ńe 
zabili esce okómóna. 

Na drodze ostał óe Maóek z okómónem, a okómón pejda do 
ńógo: ^N^ech će i z twojem rozumem" i zazemśćół go. Wóedli na 
wóz i pfyjechali do domu. Pan pyta śe Maćka: j,Bółeó w pekle?'' 
„Bółem", pejda Macek. Wota pan okómóna: „Bół, prawda?^ „Prawda, 
pHÓe, bóły ale pańe, pański oćec to w pfodku na tfećaka chodzi**. 
Pan go tfasnoł w pysk i pejda: ^Co ty scekas, zęby mój oóec na 
tfećaka chodżół!" Ale p:in mó^i do Maćka: „Maćeju pódżes esce raz 
obacyć, jak ten mój oćec chodzi w pekle i okómóna esce raz weżńes 
z sobo^. Dał rau pan list do ojca i oba z okómónem znowuj poje- 
chali do pokła. Pfychodzo do j^ekła. Macek spotkał pańskego ojca 
i oddał mu list. Ón pfocytał list, podżękował mu i pejda: ,,W'Ć8 
Maćku, móm tu sltfypce, chto je tyło usłysy bedże śe rwał do tańca, 
głuchy iiedże słysał, a ślepy bedże skakał; co mi das za ńe?" „A wła- 
sne móm okómóna, pejda Macek, to go dóm, ńeeh go pan weżńe, 
a mńe skfypce da''. Djabli zara mu dali skfypce, a okómóna złapili 
i wżeni do pękła. 

Dostał Macek skfypce i idze z ńemi do domu. Wsed w podwófe, 
pan śe pyta o okómóna: „Oho! juz djabli okómóna wżeni'', pejda 
Macek. „Naprawdę?^ pan śe pyta. „Naprawdę! predałem go za 
skrypce'', pejda Macek. „A mas te skfypce?^ „Móm'', pejda Macek. 
„Pfyńeś ze mńe je*". Macek pfyńós, brdąka, a panoju no^i drgajo do 
tańca. Macek, bfdęk, bfdęk na strunach, a panoju nogi dryg, dryg. 
Jak Macek wyćągńe smyk, jak ńe zacne grać, jak pan ńe zacne 
skakać, wćąg skace, a ńi może pfestać. Prosi Maćka, zęby ón pfestał 
grać, ale ón ńe pyta, tyło gra. Nareśće ón Macek stanoł, pan pfestał 
tańcować i pejda do Maćka: „kedyć ty mas take skfypce, to ja wy- 
prai^e bał, mńe pfykujeta do słupa, bom śe wy tańcował, ty bedżes 
grał na tem balu, to ja nasprasóm jensych panów] ńech ść tez wy- 
tańcujo**. Nasprasał państwa, óni śe zjechali i zacyna śe bal. Pfy- 
chodżi Maćck, bfdąka na strunach, a paiioje i te stare i te małe 
dżeći, co w koićbkach, juz skaco. Jak wyjńe Macek smyk, jak zacne 
grać, tak wsyscy tańcujo, ze az go proso, zcby ustał z granem. A pan, 
co stojał u słupa pfyi^ązany, to az śe kołysał na wsystke strony, az 
go wyrwał. Jak śe słup obaiół, tak tćgo pana zabół na mńejsca. Ale 
Macek ńe pfestaje grać, te państwo az śe pozadychali od tańca. Na- 
reśće ustał, wsyscy ućekli, a folwark tćgo pana zostai^ili na Boski 
opece. Posed Macek do domu, a ta igo zona mó\^i: „Mas cegoś chćał, 
mas tera cały folwark pana, co pan mńal, to ty tera mas. Ja śe 
tera sama zabćróm i odchodzę od ćebe, a ty jesteś panem i dostańes 
j^ekny i dobry zony. 

Zabrała śe i posła, a ón śedżał na tem folwarku i jeżdżół sobe 
zony sukać. 



97 



O kupon jednem i igo ź^óu. 

Jeden kupeó mńał jedno córkę; do^órój sóm pojechał w jenne 
kraje po towary; jadze, jadze, noc go zasła, ale Aigdże ńe ma wśi. 
Patfy, ale śe dwyci o^eń w jedny chałupce. Pfychodźi do ńi poza- 
pórane, ńe chco mu otwofyć. Nareóóe wychodzi ten gospodaf chałupki, 
kupec go proói,' a ón pejda: „Ńi mogę pana pfyjąć na noc, bo cha- 
łupka mała i óasna, a móm zóne chore-. Jak go kupec zacon prodić, 
wżon go i pfyjon na noc. Posłali mu, układ śe i śni mu de: ^^Ten 
syn, co śe dziś urodżół tem ludżom, co ty u nich nocujes, to bedże 
twojem źęćem**. Kupec odecknoł i myśli sobe: „Cy być może, coby 
z takćgo ubo^ógo Btanu móg być mojem żęćem, kędy moja córka 
taka je bogata? Co to wifać w sen!^ Wżón i usnoł, ale śni mu śe 
dru^l raz: ^Ten syn jak dorośńe musi twojem żęóem byó^. Odecknoł 
Bobe i pfekłada w swój i głowę, co to może być, co z takćgo ubo- 
^ćgo stanu ma być igo żęćem. Usnoł znowuj i śni mu śe tfeci raz: 
„Ten chłopak jak dorośńe musi być twojem żęćem''. Odecknoł, ale ńe 
może juz spać i pfemyśla sobe nad tem snem. 

Rano pyta śe tych ludzi: ;, Państwo dużo dżeći majo?'^ Oni pej- 
dajo: „Mómy seśćoro, aten śódmy, co śe dziś urodżół*'. Kupec pejda: 
„Ja ńi móm wcale dżeći, zęby mńe państwo pfedali tćgo najmłodsćgo 
syna, tobym go kupół^. Dobfe jem zapłaćół i te bedne ludże pfedali 
mu ónćgo syna. Kobóta owinęła go w poduske i napisała kartkę, co 
te dżecko je ńe chfcóne. Kupec wżon je i pojechał. Pfyjechał do 
fćki i tćgo chłopca z podusko cisnoł na fćke na wodę, ale ón śe ńe 
utopół, tyło pfypłynoł do kfa rekitowćgo. 

Młynarcyk rano wylećał zastn^ić młyn, obacół je: ńi móg dońść, 
wsad na łódkę i pfypłynoł; patfy w podusce dżecko. Pfyńós je do 
mły narów, młynafowa rozpo^ija, patfy kartka je, co óno esce ńe 
chfcóne. Oboje młynafe zara tfymali te dżecko do chftu i wycho- 
wali je. 

Za kilkanaśće lat ón ku^ec jachał w podróż i traA5ł na noc do 
tych młynalów. Pyta śe ich: „Państwo majo kilkoro dżeći?*' Młyna- 
fowa pejda: „Mómy, ale ten najmłodsy to ńe nas; młynarcyk nalaz 
go na wodze a my oboje tfymalim go do chftu i wychowalim". Kupec 
ńie ńe mówi ; połozół śe spać, ale ńi może spać tyło w kłopoce myśli, 
co to ńezawodńe ten sóm chłopak, co go puśćół na wodę. Młynafe 
go śe pytajo: „Co pan ańi ś^i, ańi leży, tyło ćę^em chodzi po izbę?'' 
N'e iremy pejda kupec, co śe w mojem domu stało, cy zona cy córka 
chora; zęby państwo tak łaskawe byli i posłali choć tćgo znależnćgo 
chłopca z listem, tobym napisał do moi zony. One młynafe kazeli 
temu chłopcu iść. A kupec napit$ał taki list: „Zono najukochańsa, 
kto ći ten list pfyńeśe, żebyś go natychmast kazała stracić''. Dał ten 
list chłopcu i ón posed do kupcowy. Pfychodżi do mńasta tćgo, gdże 
kupec mńęskał, układ śe z dro^i pod kośćołem i usnoh Ludże wy- 

Spnwosd. Eomia. J^syk. T. V. 18 



chodzo z kośćoła^ pfyglądajo śe, co za podróżny; wysed i kśądz 
z kośćoła, patfy, co to zaknfóny śpi cłojek^ patfj ^idać mu kawałek 
papirn za nadrem; kśądz wyjon papir, rozpecętował i cyta: „Zono 
najnkochaAsa, kto ći ten list pfyńede, zebyó go natychmast kazała 
stracić^. Rozder kśądz ten list i napisał drugi: „Zono najukocbańsa, 
gdy ten chłopec pfybędże, żebyś natychmast kazała mn śe ozeńić 
z naso córko !^ Napisał ten list, obudźół chłopaka, dał mu ten list 
i pejdżał: „Idż do kupcowy i oddaj ji ten list^. 

Chłopak wżoD, zańós i oddał kupcowy; kupcowa cyta i śńeje 
śe. Dała list córce; córka cyta i znowuj śe śńeje. Ffecytała i pejda : 
;, Trudno, jak oćeć kazał, tak Ifeba zrobić". Natychmast o jedny za- 
powedżi ozeAili śe. Jak śe ożenili, to jak ten stary kupec pryjechał, 
to óńi juz móeli syna. Kuj^ec pfyjechał, esco do izby ńe wsed, wy- 
chodzi kupcowa, a ón ji śe pyta: ;,0y zrobiłaś zono najukochańsa 
tak, jakom ći w liśće kazał?*" Kupcowa pejda: „O zrobiłam, juz i syna 
majo". On juz z bryki ńe złaz tyło zamglał. Jak go ocucili, wsed do 
domu, witajo go żęć i córka, ale kupec zły, co ón je igo żęćem. 

Ale ten żęć bół straśńe pobożny, zawdy najrańi ze wsystkicłi 
chodżół do kośćoła. Raz posed ku^ec do dżada kośćelnćgo, zapłaćół 
mu dobfe i pejda: „Wykopta głęboki dół w kruchće, mój żęć bedże 
sed do kośćóła, to zara w iićgo wpadAe, a ty go zara zasypes żemo 
i ón zgińe". Na dru^i dżeń żęć zacliorował i ńe posed do kośćoła 
rano; a ten kupec ńe wedżał o tern i posed do kośćoła; chćał obacyć, 
cy juz igo żęća stracili. Idze, ńic ńe zważa, sóm w wandół wlećał 
i dżad go zara zawala. A ten żęć wstał i zara za kupcem sed do 
kośćoła, jak obacół ojca w dole, kfycy: „Dżadże, co ty robis najle- 
psć^o, zawalas mojćgo ojca". „A jak mńe pan kazał, pejda dżad, 
tak ja i robę". On odepchnoł dżada, kupca wyćągnoł i dół zasypał. 
Oćec mu nawet ńe podżckował, tyle esce góry zły na ńćgo i pfemyśla, 
jakemby go tu sposobem stracić. 

Ale raz do\i^edżał śe, ze gdżeś za morem je zły duch, co ma 
tfy ^óra złote we łbe. Ućesół śe, woła żęća i pejda: „Słuchaj mój 
kochany, muśis iść do złćgo ducha za mofe po tfy złote pora i pfy- 
ńeść mńe je, bo jak ńe pfyńeśes, to sóm marne zgińes". On pożegnał 
śe z zoną, z dżeckcm i posed. 

O idze, idżp, pfysed do jednćgo mń.-ista. Ludże go śe pytajo, 
gdże ón idze: „Ide, pejda, do złćgo ducha po tfy /Aote pora". A w tem 
mńeśće byli państwo, co mńełi córko i óna jem zginęła w sadze pa- 
stunce z ręku; jak śe do\t'edżeIi, gdże ón idze, pejdajo: „Zapytaj śe 
tćgo zlćgo ducha, gdżeby nasa córka mogła być". On posed dali, 
pfysed do jednćgo dworu, myśli sobe: „Wstąpe tu, mozeć mi dadzo 
jaki posiłek, bom straśńe zdrożony". Zased do dworu, pytajo go śe, 
gdże idze. On pejda: „Ide po tfy złote pora do złćgo ducha za mofe 
posłał me do ńćgo mój oćec". „A to, pejdajo mu, zapytaj go śe, dla 
cego ńe rodzi od kilku lat jabków dfewo, co u nas je w sadze i dawni 
zawdy obradzało?" Wżon i posed dali, ale znowuj pfysed do jednćgo 
mńasta, pytajo go śe ludże, gdże idze. „Posłał me oćeć po tfy złote 



99 

pora do złógo ducha za mofe i tera ide do ń6go", A w tern mńeśće 
od Kilku lat Ae mAeli wody, pejdajo mu: ^To wćj zapytaj go śe, dla 
cego u nas wyschła woda i w fóic^ich i pompach. Posed dali, pfy- 
chodzi nad mofe, lezy ogromna ryba: polowa w pachu, połowa w wodze 
i pyta go śe: „Clojeku' gdże ty idżes?^ ,,Ide do złógo ducha, co ma 
tfy pora złote". A óna ryba pejd«: „Wej to ja lezę tyóąee lat w tem 
pachu i ^idze, co ńicht od Aógo nazad ńe wraca, bo chto do ńógo 
idze, to dn go zara wchrachńe^. „Trudno, pejda ón, mńe tfeba iść, 
bo mAe cy tak raz, cy tak raz tfeba zginąć z togo śwata'^ Pfysed 
do mofa, stoi pfewożAik, co ludże bez mofe pfewożół; ón wóada do 
łódki i każe mu śe pfeij^eżć bez mofe. PfewcżAik go nireże, ale pejda: 
„Ja tu tyśące lat pfewoze i kogo taraój pfewoze, to nazad Ae wraca ; 
ale jakbyó Ae zginoł, to spytaj śe tćco ducha, dokąd ja bede pi^e- 
wożół, to mi poii^ćs, eżli bedżes sed nazad ^. Preii^óz go za mofe, ale 
idże ón dali, pfychodżi do tćgo pałacu, gdże je zły duch, pfed pa- 
łacem stoi zolmAćf na warće i pejda: „Cłojeku, po co ta idżes po 
swojo śAórć?'' „Museć ja iść, abo mAe tak, abo tak tfeba zginąć^. 
„To wej, pejda zołmAćf, spytaj śe togo ducha, dopókąd ja bede 
stojał na ty warće". „Dobre spytóm go śe*'. Wpuśćół go zołmAóf do 
pałacu, wchodzi, Aikogoj Ai ma, tyło panna śedżi i pyta go śe: „Cło- 
jeku, po coś tu pfysed po^ swojo śAćrć? Jak tu zły duch pfyleci, to 
će zywkem wchrachAe". On ji zara o wBystkim rozpowedżał i co śe 
z Aem stało i o tych porach, i o ty córce, i o jabłonce, i o wodze, 
i o rybę, i o pfewożAiku, i o zołmAćfa i o wsystkcm rozpo\^edżał. 
Ona wysłuchała go, uśadła na stołecku i schowała go sobe pod spó- 
dAice. On ji właz pod spódxice i śedżi tamój. 

Jednoraz tyło ^atr za\^ał, tak dudAi, a to sóm zły do pałacu 
pfylata. Pfychodżi do ty panny i pejda: „Tu słychać śwyzo duse". 
A óna jemu pejda: „Z watruś pfylećał, to tak ći śe zdaje^. „Daj lAi 
zfćć, bo mi śe zfćć chce". „Weź sobe, ja dopćroj uśadłam; takam 
chora, ledii^e mogę wstać". Zły duch nazer śe, a óna pejda: „Chodź, 
to će trocłie po^isce*^. Ón pfysed, uśad, óna go ^isce, ^^isce, zdfy- 
mała śe nawfecy i wyrwnła mu ze łba jedne poro złote. On pejda: 
„Cego me tak dfes?" A óna: „Widżis, mój kochany, wiskałara će, 
zdfymałam śe, śAiło mi śe, co w jednem mAeśće mAeli paAstwo jedne 
córkę i zginęła jem w sadze pastunce z ręku, obudziłam śe i zaderłam 
će. On duch pejda: „y^^j to Ae sen, to prawda. Dali go śe óna do- 
pytować igo o tćm. On pejda: „To panno tyś jest sama, bo chodziła 
pastnnka z tobo po sadze, tyś ji śe na ręku zescała, óna ze złości 
pejdżała, bodaj će djabół wżon, ja usłysałem, wżonem će, porwałem 
i pfyAósem do śebe na wychowaAe; wychowałem će i tyś taka 
urosła". 

Ona go dali i^isce, i^isre. wisce. wżena wyrwała dru^e poro. 
On pejda: „[ cegóz me tak dfes?^ Wej, pejda óna, zdfymałam śe 
oto i ŚAiło mi Ae, ze w jednem dwofe paAstwo mAeli pfeślicne jabłoA 
i óna rodziła pfeślicne jabka, a tera juz od kilku lat Ae rodźi^. ^Wej, 
pejda ón, to Ae sen, tyło prawda, zęby óAi mądre byli, to jabłonka 



100 

rodziłaby jak wpfódy jabka i ón\ mńeliby esce dużo pćńędzy. Widżis 
ja ńósem koóół straśny ^óńędzy, alem ńi móg go radzić, pfylećałem 
do togo sada, wyrwałem te jabłoń, wsadżółem pod ńo koćół z ^6- 
Aędzmy i óna tera ńe rodzi. A zęby óńi mądre byli, wykopali te 
jabłoń, wyjeńi póńędze i jo nazad posadzili, to mńeliby i j^óńędze 
i ónabv rodziła jabka, jak dawni rodziła^. 

Ona go znowuj '^isce, ^irisce, '^isce, wyrwała mu tfeće złote 
^óro. Ón pejda: „Cegóz me tak w<^ąz di^es za łeb?^ Ona pejda: 
„Widżis, jestem słaba i zdfymałam śe, śniło mi śe, ze w jednem 
mńeśće ńima wody, a sukajo ji po jensych wśach^. „Wej, peda ón 
duch, to ńe sen, to wsystko je prawda, co śe tobe dńi. Widżis, to ja 
\^ińenem temu, co óńi wody ńi majo; tamój u nich za mńastem leży 
ogromny kamńeń, ja lećałem i jakem uńós ten kamńeń, wsystka 
woda wlećała pod ten kamńeń i od togo casu óńi wody ńi majo. Zęby 
óńi togo kamńeńa odkopali i tyło trochę odchylili, toby zara mńeli 
wodę nazad, jak dawni mńeli. 

Ona go esce ^isce, zaderła znowuj. „Cegóz me zawse dfes^, 
pejda ón duch. A to wej śniło mi śe, ze nad mofem lezy ogromna 
ryba; dokąd óna w ^achu bedże lezyć na tem mofem?^ „To wej ńe 
sen, to prawda; T(ridżis jakem lećał bez mofe, złapółem te rybę i wy- 
óągnołem jo z mofa na pach i odtąd óna tamój w ^achn lezy; zęby 
chto pfechodżół i kopnoł jo nogo, to óna posł^tby nazad w mofe''. 
Wisce go esce, ^isce, ^isce, zaderła go za łeb. „Cegóz me dżiśaj 
tak óęgem dfes?^ „W'idżis, óna pejda, jestem słaba, śniło mi śe, ze 
na mofu pfewożi pfewożnik i frasuje śe, dokąd ón bedże pfewożół 
na tem mofu''. „To ńe sen, to prawda; zęby ón mądfy bół, toby ju 
dawno ludżi ńe pfewożół; jakby chto wsad na łódkę, toby ón jak 
wyskocył z łódki, odepcbnoł jo i pejdżał: pfewóż i ty tyla lat, com 
ja pfewożół, to sómby śe zara zwolńół, a ten drugi za ńógoby pfe- 
wożół''. 

Wisce go, -^isce, zaderła go za łeb, Ón pejda: „Cegóz me 
dfes?^ ffWej takem zdfymała śe i śniło mi śe, ze nad nasem pałacem 
stoi zołmńćr na warće i zawdy luta sobe; dokąd ón bedże stojał na 
waróe nad nasem pałacem^. „Wej to ńe sen to prawda, bo to wej 
ja tu jestem posta^ony na waróe nad tem pałacem, ale zem ja mo* 
cńejszy, porwałem zołmńćfa i posta\(rółem igo na swoje mńejsce, a sóm 
latom po śweće; ale zęby tu chto bół i pejdżał „Djabół na warte^ 
to jabym muśał iść i zwolńółbym z warty zołmńćfa^. 

Ten chłopak dopćrój, jak to usłysał, wylata z pod spódnicy 
i kfycy: „A djabół na warte^. Djabół zara prasnoł oknem, ale pfez 
][>órów, wżon od zołmńifa pałas i stanół na igo mńejsce, a igo zwolńół. 
Wtedy ta panna zabrała śe z tem chłopcem i wysła z pałacu. Wy- 
chodzi z pałacu, a djabół pejda: „N'e tyś głupa, alem ja głupi, com 
ja djabół i dał śe tobc osukać^. Idze ta panna z chłopcem ónem 
dali nad mofe, gdże bół pfewożnik, uśedli na łódkę, ón ich pfe\^óz 
i pyta śe, dokąd tak bedże pfewożół. Óńi mu pejdajo: „Jak ći śe 
chto tera trafi pfewożić, to wsadź go na łódkę, sóm zliż, a igo pchnij 



1 



• • 



• ••• • •• m 



• •♦• • • • 

• • • • • 



101 

na mofe i po\irMz: „Pfewóż i ty tyla lat, co i ja**. Poślidali, pfyśli 
do ryby, pchnęli jo nogo, ryba tyło jem ogonem podżękowala i posła 
w mofe. Pfychodzo do tćgo mAnsta, gdże wody ńima, zara igo po- 
poznali i pytajo 6e, kędy będo móeli wodę? On jem każe iść za sobo; 
po61i odkopali karońeńa i woda nazad powróciła, tamoj, gdże dawni 
była: i w fokach i pompach. Zara ma dali za to ^óAędzy i odweżii 
ich do togo dworu, gdże jabłoń ńe rodziła jabków. Oni pfyjechali 
i pejdajo: „Wykopta te jabłoń, wyjAijta te pśAędze, co pod ńo so, 
a jo nazad zasadżta, to óna bedże rodziła, jak dawói rodziła". Wy- 
kopali jo, wyjeńi koóół z pćńędzmy, zasadzili jo nazad. Jabłoń zara 
zaksćała i ^óńędze mńeli i jabka. A jem zara dali dużo pćńędzy 
i od\^eżli ich do tych państwa, co ta panna była ich córko. Pfyiz- 
dzajo, óna wita ojców, ojce ńe i^edzo, chto to je; doperój óna 
weystko opui^eda. Jak oporządzała ojce uradowali śe i chco, coby 6e ón 
z ńo zeńół. On pejda: „Ja ńi mogę śo z ńo zeńić, bo móm ju zóne 
i dżeći''. Dali mu za to pćńćdzy, podżękowali i odi^eżli go do ty 
igo zony. 

Pfyizdza do domu, kupec, jak go obacół, straóńe śe zafrasował, 
co ón esce żyje. Chłopak zara mu oddał te tfy złote j^óra, pokazuje 
mu te pćńędze i pejda: ;,W'6 oćec, ja mu wżonem te tfy złote 
pora, a ón ma esce tfy dru^e złote ^óra*'. „A to Wes ty co, pejda 
kupec, ja esce pode, to wezne mu te tfy złote pora i pfywoze sobe 
tyla póńędzy^. Ten kupec tak pejdał bez chciwość, zara pożegnał 
śe z zono i dżećmy i posed po óne tfy pora. 

Jak zacne iść, o idze, idze, ale ńicht go śe o ńic ńe pyta. 
Pfysed do mufa, gdże ten pfewożńik stoi, wsad na łódkę i prosi 
pfewożńiłta, zęby go pfewóz hoz mofc. Pfewożńik kazał mu uśąść 
na łódce, sóm zeskocył z łódki, a igo pchnoł na mofe i pejdżał: 
„Pfewóż tera ty tyle lat co i ja^. I ten kupec od tćgo casu ćę^em 
tera pfewożi. 

Tak chto pod kem wondołki kopę, tak sóm w ńe wpada. On 

kuj^ec chćał swćgo żęća stracić, ńic mu ńe zrobół a sóm tera za to 

ććfj^i. 

(Spisana od Piotra Połomskiego z Chojnowa). 



SŁOWNIK.') 



abo (a-bo), albo, czyż: abo ja, abo ty pódżes do mńasta; abo mńe 
pon wołał do roboty? 

a^boga-ć, tak, prawda; używa się w odpowiedziach na pytanie: Odpra- 
wili was ze służby? Abogać. 

*) Według Chełchowskiego. 






• • 



• '• • • 

• • •• 



• • • •• • " • • • » • •• - 

-••!!•!•••• • •• • •••••• 



a-dyó, wszak, przecież: adyó dzi& nie bółeś w kośóele. 

aftelek z niem, achtel, małe Daczynie drewniane. 

ajnu (ajino), tam: twoja capka leży ajnu pod ławo. 

ajny^ a, e, ten, ta, to: za aj no granico stoi figura. 

ajia^ obława, szczególniej na złodziei. 

ajtowaćy urządzać obławę: óncgdaj ajtowalim cało gmńino na złodżejów. 

ajuZiUi: tnk: bółeó u brata? Ajiiźói bółem. 

fij^^y ajwo, ta: ajwo w nasy wśi ludże choruje na frybre. 

alkowy alkowa. 

a mojaSy cóz znowu: a mojas i z takem kfyceAem. 

a w4jy oto: a wój stało śe na mojem. 

a 0ać, azali: a zać ja co dż^A bede pas bydło. 



baboy żona zwykle z zaimkami lub przymiotnikiem dzierżawczym np. 

moja baba je dziś u roboty, a Maćkowa posła do mńasta. 
babraćy grzebać w czemś, przewracać coó. 
babrołaóy mówić cicho: coś ty tamój babrocos. 
bachandryja, zabawa z tańcami. 
baq/ćf pamiętać: a zać ńe bacys, kedym śe ozeńół. 
bag'enko 1. bagno, błoto, trzęsawisko, znajdujące się między ornymi 

grantami lub na pastwisku. 
bagni€ sicy kocić się (tylko o owcach). 
bałdkay suopek siana. 

bankier^ kamień wkopany w ziemię na drodze. 
bańcyć łeb komuś, męczyć kogoś: bańcy mi łeb, cobym śe zeńół. 
bornkj niem. Baracke, dom stojący czasowo w lesie. 
baraśkowaóy próżnować: te dżeći, to ćęgiem tyło hnraśkujo. 
bardlejiie, zanieczyszczenie, zabrudzenie. 
bardli<fy śmiecić, zanieczyszczać, żąć nieczysto tj. zostawiać kłosy 

za sobą. 
barkać się, o pojawienia się popędu płciowego u królików. 
barfceóy brzęczyć, mówić półgłosem nad uszyma: tak mi baręcy, ze 

jas me łeb rozbolał. 
harować siCj mocować się, sł. od bary, barki. 
basowaóy pochlebiać komuś, mówić coś pochlebnego niezasłużenie 

o kimś: Wojtek i Macek basuje sobe. 
baska, narzędzie drewniane do ubijania ziemi w stodołach na kle- 
piskach. 
bąceć lub bęcćć, brzęczeć o pszczołach i muchach. 
bąky gzik koński (Gastrus equi). 
bebechy^ wnętrzności, flaki, szmaty w ubraniu. 
bebesyćy oczyścić zwierzę z wnętrzności. 

bechy, dzieci małe: cicho śedżta bechy, ńe wćta, co matka chora. 
bekowiakoy odpust (wieś Grudusk). 
bełcyó i belcyd śę, bóść o bydle: bydło na łunce straśńe śe ónegdaj 

bełcyło. 



103 

bełky brzuchy żołądek: opakowałem sobie bełk, tj. najadłem się. 
bełkotać, mówić coś niezrozumiale : Aic porządne ńe powó, tyło o je- 

dnem bełkoce. 
hestibid stfj pastwić się: chłopaki bestwili śe nad tem marnem stwo- 

feńem. 
beZy przez: bez ten płot Ae mógero pfelćżć. 
bez tOy przez to, dlatrgo: bez to ńe bółem na fiodpnśće, co bółem 

chory. 
bicyskoj trzonek od bała, batog. 
Uidfty, chudy; mizerny: kóńe móm tera bćdne. 
^egOy Pego, wołanie na bydło gdy wraca z pastwiska. 
bŁackmany błona na oczach: ocy mu blachmanem zasły. 
blachmanowaty, człowiek leniwy i ospały. 
boga 6 co bogać ni por a-boga ć : tak prawda : lubis słuchać pfepo- 

^astków? bogać ńi. 

boga t/jmy gdzież tam, skąd znowu: boga tam ty lubis słuchać, wo- 
lałbyś pogulać. 

bonowa<fy rządzić, przeglądać wszystko, patrzeć po kątach : okómón 
u nas bonuje, jak panek jaki. 

borgowa^y z niem. dawać na kredyt: zyd mi zawdy borguje. 

borkiy (z drobn. od bór): pole, znajdujące się między lasami. 

boży pradeky skamieniałość. 

braky potrzeba: brak mi jesce dwuch złotych do butów. 

brechtać śę lub brechtać ścy trzepać się w wodzie: kacki bfechco 

śe w stai^e, bedże fala. 
brozeky sidła na kuropatwy. 

bryzgać, biec prędko: bryzgńijno duchem do studni po wodę. 
briśiy koniec palca: popafyłem sobe bfćśće. 
buchnąćy 1) uderzyć, 2) ukraść; buchnołem go w plecy; złodżćj 

buchnoł moji mamulce tfy krajanki sćra. 
buchta^ kuchnia. 
bucakiy trzewiki, buty. 
bucyó^ beczyć, płakać, martwić śię. 
bujaćy chodzić bez celu: gdżeześ to tak bujał? 
bukotoaćy 1) omłacać ziarna jęczmienia z ości i plew, 2) zapłodnić 

owcę; bukować się, o popędzie płciowym u owiec. 

burchel, opuchlina, pęcherzyk na skórze. 
buzelasty^ człowiek mający tłuste, wystające naprzód usta. 
buzowały palić: dopićrój śe sadze w kómnińe buzujo; dowolna na- 
buzowałem w pecu. 

byUy aby: dałem dżećakoju bułkę, byle ńe napćrał śe iść ze mno. 

bylejaky jakkolwiek: bylejak pozbende śe roboty. 

bywajy przybywaj! pomocy I ratunku! 

bzdycyó ścy nadymać się: tamten dżćwcak bzdycy śe jak jendor. 

bzdy¥yć śę, pleść głupstwa, opowiadać coś niezwiędle. 



104 



O. 



cadzka, naczynie blaszane z płóciennem dnem do cedzenia mleka. 

caWenif zupełnie: calkem dziśaj zemglałem. 

cebeTf niem. zober; naczynie drewniano do wody. 

ćaTpaój powoli rąbać siekierą drzewo. 

6eka6 śę, o popędzie płciowym u psów. 

(fećwÓTf cietrzew (Tetra tetrix). 

ćemny^ ślepy: to ta ćemna kobćta ńe chodzi jesce po prożbe. 

(^ęg^em, ciągle: ćcgem muse robić na ojca. 

ćęty, ostry, zły: pscoły óęte pogryzły me, jakem jem wybirał mńód. 

ći^ędź, cieA, 

Ćipa6 siff odważyć się, porwać się: dżećak cipa śe jn jeść; ón 

cipnoł śe me bić. 
ćipuchnay kura. 

ó^irkaćy śpiewać, świergotać: słowik to i w nocy ć"irka. 
ćirkaóf czerpać: dziśaj ćifkalim wodę jaz z fćki. 
ćułai^j zbierać, oszczędzać: ćułóm sobe masło na żime juz od Ś\t^ątek. 
ćupa, bicz krótki: wynoś no śe, bo oberwes ćupo. 
ciżemki lub óizmy^ trzewiki. 

chabety^ chude konie: ja tobym ńe chćał jeździć w take chabety. 
chałapa, niezręczny człowiek. 
chachmfći<^, szachrować: nie chachmęć mój bratku. 
chamraćj szarpać, wydzierać: jakem go złapili, to śe chamrał i chamral, 

ale śe ńe wyder. 
charłaky słaby człowiek. 
chimery y grymasy; stąd chimerny, grymaśny. 
chimerowadf grymasić (tylko o zwierzętach): kupółbym od ćebe 

kóńa tego, ale kędy chimeruje. 
chlać, pić chciwie (złóż. nachlać się i ochlać się): chla i chla wodę, 

jak ńe cłojek. 
chlustnąć, 1) uderzyć, 2) oblać wodą: jak chluśńe na Aćgo kubeł 

wody, to jaz śe kopiowało, tak zmykał. 
chłapćastyy kłapciaety, obwisły, zwisły: pańska córwona krowa ma 

chłapćaste usy. 
chłop, mąż (zwykle z zaimkiem dzierżawczym): mój chłop to straśńe 

łapcywy na jadło. 
chłopki, czarne duże mrówki mające mrowiska ogromne po lasach 

brzozowych i sosnowych. 
chmajtnąć, uderzyć, rzucić: jakem go chmajtnoł o żemńe to jas 

stęknoł. 
chmara^ dużo, wiele: chmara naroda była na jermarku. 
chodak, zniszczony 1. podarty trzewik. 
chołiij, zasmolony, brudny, nieporządny. 
chojina, las sosnowy i wogóle iglasty, 
chojńak, drzewo sosnowe. 
chopnąć, uderzyć. 



106 

chójaky sosna stojąca Da pnitl. 

chrachaó, charkać, pluć: nie chrachaj na żemńc. 

chrachoćintfy plwociny. 

chrap, błotO; woda mętna. 

chrapka f chęć: móm chrapkę zeńić śe z Maryśko. 

ckrempel i chrupel, osada ogona u ptaków i zwierząt. 

chrobotać, stukać we drzwi, dobijać się do drzwi: chrobotałem ale 

ńicht mi ńe otwofół. 
chrochaó, o świniach, gdy wydają głos podobny do dźwięku chro. 
chryffet, grzbiet. 

chuchnq(^, kraść, wziąć: chuchnołero capke nawfecy. 
chuchraky słaby, bezsilny człowiek. 
chybki, szybki, żwawy, prędki. 
chybitny, ambitny, dumny. 
chyćió, złapać, wziąć: chyćiłem wróne w śodła. 
chyłk'em, ukradkiem: ońi me gońo, zalatajo, a ja za stodoło chyłkem 

nćekem. 
chyzalkij chyży; chyżo, żwawo. 
cnotliwy, dobry: moja krowa taka cnotliwa, co zawśe ml^ko pfy- 

puści. 
coby, zęby: postarajta śe, coby my kupić dobre buty. 
cujny, mający dobry węch (o psach). 
cupiradło, człowiek oryginalnie ubrany. 
cupnąó, ukryć się, schować się: jakem cupnol w kfak, jaz me ńicht 

ńe znalaz. 
cibulak^ odwar z łupin cebuli. 
eycha, worels szeroki do noszenia plew i sieczki. 
^y9<^9 ^9^7 wołanie na gęsi. 

cygan, oszukaniec, szachraj: ten zyd to straśny cygon i derus. 
cyganek^ kozik, mały składany nóż żelazny. 
cygańiiSy oszukiwać, kłamać: ńe cygańta^ bo ńicht u was ńe bedże 

knpać. 
cykać, robić coś powoli: to tćz pośpesna bestyja, cyka i cyka, nawet 

jo ńe wstyd. 
cymes, coś najlepszego: ńe posedem do nich, boć śe tamój zebrał 

sóm cymes. 
cyrta, sterta. 

cysty, ładny, rasowy: z tćgo żfebaka bedże jesce cysty kóń. 
cytak, umiejący czytać, zwykle z przekąsem: take cytaki i ńe mo- 

glista pfecytać ty kartki. 



dendaó, wisieć, powiewać: patfaj, jak ^atr deńda łachami. 
deńda<f śe, iść powoli: deńda śe, jakby ślepa bóła. 
derus, kupiec sprzedający zbyt drogo towary. 

dłubać^ robić powoli, wycinać w drzewie dziury: dłubałem dziś pra\('e 
cały dżeń, choć raz odpoconem. 

Spnnrosd. KomlB. Jc«yk, T. V. 14 



106 

dlugalkl i dlagaleńki, bardzo długi. 

dobytekf inwentarz: kupółem sobe na fortunę wsyfltek dobytek. 

docynek, zajęcie, zatrudnienie, praca. 

docynkowaóy mieć dużo pracy, kłopotu zajęcia: docynkowałem ja dżeń 

i noc nad ńeboscko, ale i Aic ńe pomogło. 
do dżiśa, do dziś dnia: do dżiśa ńe \(redżałem, cy pode do wojska. 
doje^dy dokuczyć: to mu dojad do zywógo. 
dołówka, jaskółka brzegówka (łiirundo ripario). 
doreniały, dojrzały (tylko o owocach i zbożu). 
dowolna j dosyć, wiele: dowolna narodu zmńeści śe w izbę. 
dójka, dziewczyna najmowana do dojenia krów. 
draUe^ drabki na wozie półtoracznym. 
drałowa<f, uciekać, biec prędko: po kćgo licha drałnjes, kędy će 

1'ncht ńe goni. 
drapakoj stara zdarta miotła. 
drągowina^ drzewo przydatne na drągi. 

drejary z niem. dreher wyrabiający kołowrotki do przędzenia lnu. 
dreóy biec prędko: derem za tobo co śił. 
dHó śe, krzyczeć, wrzeszczeć głośno: nie dfyj śe, toć my wśyscy 

słysem co gad as. 
drukówkay z niem. drncken, drukować; suknia płócienna, ufarbowana 

na kolor ciemno niebieski z białymi kropkami 1. kwiatami. 
duchem y żwawo, prędko: duchem leć po graca, boć dziwkom kucy śe. 
dudnić y bić (złożone zdudnić uderzyć, i wydudnić wybić), 
dólay szczęścfe, powodzenie: Jezu, Jezu daj mi te dole, boć ja jnz 

ide pod jogo kule (pieśń weselna). 
dólić śey powodzić się, szczęścić się: jakoś mi śe karę kóńe ńe 

chco dólić. 
duY'y6^ oszukiwać, bałamucić: nie dufółbyś dżćwcaka, kędy śe ńe 

chces z ńo zeńić. 
dworaky chłopak, kawaler służący we dworze. 
dworka, dziewczyna, służąca we dworze. 
dychtownyy trwały, ścisły niem. dicht. 

dyćy przecież, ależ: dyć ón ma być kśędzem, a ńe pisafem. 
dydek y sześć groszy: śtyry dydki rozdałem dziś dżadom. 
dydkoy straszydło z rusk. 
dygować, nieść co ciężkiego: dyguje mąkę z wetraka, jaz mu ślipe 

na wćfch wylazły. 
dyląg, wysoki, ale niezgrabny człowiek. 
dyloioaćy wstawiać w budynku ściany drewniane. 
dymać y 1) ruszać miechem kowalskim, 2) biec prędko: dymaj no po 

wódkę. 
dymkay fajka z krótkim cybuchem: fajecka dymka, capecka krymka, 

kóńicek turek, sóm pón mazurek (piosnka). 
dymnik, otwór w dacliu. 
dyrdać^ iść żwawo drobnym krokiem. 
dyrdem, żwawo, szybko. 



107 

dyskurantf człowiek wiele opowiadający, rozprawiający. 
dyskurować, rozprawiać, rozmawiać wiele o czem: baba ume dyskn- 

rować Ae pfescekalbyś ji (jćj). 
dźabadf ciąć siekierą drzewo powoli ^ skaleczyć się: dźabnonem śe 

śe&ćro w palie. 
diamgaó, robić co powoli, nie spieszyć się. 
dM6i dżióif wołanie na małe kaczki. 
dzedźeńec, podwórze. 
dźeńf drzewo, w którem znajdują się pszczoły: w ostrołęcki puscy 

wej ^idżałem dazo dżeAi. 
diugnąć śe, uderzyć się: dziugnonem de u roboty sidłami w nogę. 
dziwować^ dziwić się: cćbula śe dziwowała, co petruska tańcowała 

(piosnka). 
d£ih6rj zwierzę: jescem ńe ^idźał tćgo dż^ćfa. 
diw4'lrynd\ zwierzyna: zabółem dziś parę śtnk dż^i^ófyny. 



egwentar^ inwentarz: pon rozspfedał wgystek egwentaf. 

enowSjy patrz: enowój, jak tamój gromadę śwyAi pędzo \lrepfAiki. 



fajy fajny j z niem. fein, ładny, dobry: faj gatunek ty tabaki; fajna 

ta twoja panna. 
falaj burza, deszcz z wiatrem: fala pfeśła nade wśo. 
farba, krew u zwierząt. 

farbotcadf plamić krwią: zając farbował śńćg jaz do łasa. 
faska, z niem. fass, naczynie do zlewania pomyj. 
fqfel, smarkacz. 
felay z niem. fehler, wada, brak. 

fertakj drabinka służąca do odgradzania owiec w owczarni. 
flaga, deszcz ulewny połączony z grzmotami. 
flank'erować, wałęsać się, chodzić z kąta w kąt: nie może śe ta 

baba wżąć do roboty zamńast flankerować po wśi. 
fleja^ flufa, plucha, kobieta nieporządna. 
flitka, 1) fujarka, 2) naczynie drewniane kuchenne. 
flondra, kobieta nieporządna, nie dbająca o nic. 
folga, zaczekaj, stań, zatrzymaj się. 

folgować, folgę dać, zaczekać: sfolguj no, to wlćze na wóz. 
folowad, brudzić: moje dżeci to odraz folujo wśystko. 
forma, guzik rogowy. 
forsa, nakład, pieniądze, wielka ilość ludzi: u nas we żniwa to zawzdy 

je forsa. 
forsowne, z wysiłkiem, z wielkim nakładem. 
forsować, męczyć, niszczyć: nie forsuj koni, bo ći jesce chtórny zmar- 

Aeje śe. 
fortuna, majątek, posiadłość ziemska: spfedajta mi swoje fortunę. 



108 

foi^yś^ z niem. Torreitter; pomocnik furmana. 

forwec z niem. vorwartS; prędko, w tój chwili, żwawo, zaraz. 

francuz, karakan (Blatta persica). 

fribra^ febra, ziemnica: fróbra tfęśe me codńa. 

fryCy z niem. chłopak. 

frycówkaj kara, bicie: Wojtek tako frycówke spra^ól chłopakoju, co 

popamńęta ruski mńeśąc. 
fujaray niezgrabny człowiek. 
furmon, garóć zboża zżęta, ale nie związana: bedżem znąó żyto na 

furmony. 
fxt8y fusiky wieprz: przechowajta mi od wąsy śwyńi fuśika. 



gadka y zagadka, opowiadanie, rozmowa: mój braće tu idze gadka 

o Maryśe (rozmowa). 
gajdy, grube 1. tłuste nogi. 
gajdźasty, mający tłuste nogi, niezgrabny. 
gala, aalka grube drzewo sosnowe. 
galacek: pień drzewa. 

galanto I, galan<fej ładnie: galanće wysykował śe dżówcak. 
galantyy ładny, zgrabny: móm galantćgo kawalćra. 
gamajday powolny gap. 

gamgaó śe^ chwiać się, iść powoli: gamga śe jeno i gamga. 
gamoń, człowiek gapiowaty. 
gały, oczy: wywal gały, to obace, cy ći spuchły. 
gapa, 1) człowiek nieuważny, 2) wrona rzadko. 
garcówka, obrok wydawany dla koni. 
gatowa(^, niem. gatten, pasować, zgadzać się: twoje koło gatuje de 

do mojćgo woza. 
gaz^ naflia: weż no i zapal gaz, co tamój stoi na policy. 
g'ecj derkacz: vide kfec, 
g'eron, zbytnik, zbytnica. 

g^erowatf, zbytkować, żartować: dżeci ^erujo za gośćeńcem. 
giry, nogi długie: wylćż no z girami z pod stołu. 
gleglina^ las jodłowy lub świerkowy, to co jedlina. 
gleń, glonek, kawał (chleba): na podii^ecórek wżienam glonek chleba 

z twarogom. 
ględśić, mówić długo bez sensu: pfestałbyś ględżić. 
głodomór, człowiek, niemający się z czego utrzymać. 
gm4raóy przewracać, poruszać: dzćwcak gmćfe w jadle. 
gnat, kość ze zwierzęcia; ludzka rzadziej : gnaty me bolą. 
gnyp, ostrze noża złamane. 
golnąć, 1) wypić: golnij keliśek wódki, 2) uderzyć: golnoł me 

w głowę, 3) przeskoczyć: golnołem pfez chrap. 
gołcUar, jastrząb (Falco palumbarius). 
gołgSeńec, gołębnik. 



109 

gońec^ kupiec dwiA i gęsi. 

goręcba, gorąca pora, czas gorący. 

gośćeńeCj szosa, droga bita, trakt publiczny. 

gośóinriy, utrzymujący karczkę i zajazd. 

grabaó 1. grabnqćy porywać^ łapać, chwytać: grabnoł me za kołńćh 

grac, (gracz) grajek, muzykant. 

grądelf niezgrabny człowiek. 

gramolitS śe, iść wolno: gramoli śe i gramoli, Ae mozem go śe 

docekać. 
grańCf zabawa z tańcami. 
grapa, garnek żelazny na trzech nogach. 
grałung, kawały zmarzniętój 1. zeschłćj ziemi. 
grdyca, krtań u ptaków. 

grdyka wydatność na szyi, utworzona przez krtań (pomum Adami). 
grduknąó, o odbijaniu pokarmów i napoi: ńe chcący grdukneło 

ihi śe. 
gródż, pole ogrodzone płotem. 
grechotaó śe, śmiać się: gfechoce śe bez pfestanku. 
gregrotka, 1) biedronka (coccinella), 2) jaskółka dymówka (chirundo 

rustica). 
g^ę0y, męty, brudny osad. 
gudłajf żyd: tych gudłajów tu tyla na śweće, co francuzów pod 

kotlino. 
gula, gulUf gulda, wołanie na indyka. 
gulaóy tańczyć: gulałem całe noc. 
gulgotać, 1) przelewać (o plusku wody), 2) o głosie wydawanym 

przez indyka. 
gvXa^ powolny, małomówny człowiek. 
gumulaiiyka, guma. 

gwertować, ściskać: obacys co ńe bede kfycał, jak mi rękę zgwertujes. 
gtoerty^ ściskanie. 
gzary, sprzęty domowe jak stół, łóżka, ławy, stołki. 



hahaica^ zamieć śnieżna. 

hajtowaó, robić obławę: cas juz hajtować na złodźejów. 

hujtjiąć^ skoczyć: hujtne z togo dfewa na żemńe. 

I. 
Iz, jćż (erinaceus europaeus). 

J. 

jadłoj jedzenie, pokarm : jadło we dwofe ńe za dobre. 

jedwabnik, człowiek leniwy. 

jakl6j, jakkolwiek: jaklćj róbta^ aby prędzy. 

jaya^ usta (z pogardą). 



110 

jarkaj pszenica jara. 

jarębatj/y pstry, siwy: a ty dżadże jafębaty, skąd befes na buty 

laty (^piosnka^. 
jasc, jaźwecy borsuk (mełes taxuB). 
jednać śe, godzić się: jednalim 6e, jednalim de, jas śe nazad po- 

kłóćelim. 
jednorazj wtćm: dedżem i gadomy, jednoraz chtód puka we dfwi. 
jedurny, jedyny: jedurny raz bółem w Warśa\^e. 
jedlina, las 1. drzewo jodłowe lub świerkowe. 
jegomość, jegomośćulek, ksiądz: prysłam dać jegomośćoju na zapo- 

^edże. 
jenaksy, inny, odmienny: moja chustecka jenaksa od twoji. 
jeno, tylko: jeno dobfe sprawta śe. 
jopać, wymyślać: jopał go od najgorsycb. 



kabat, kaftan wierzebni sukienny. 

kacopyr, nietoperz. 

kahń^ błoto, kałuża. 

kałdun, brzueb, żołądek : opakowałem sobe kałdun mlćkem z kartoflami. 

kałduńasły, mający duży brzuch, otyły. 

kantować^ wypróżniać się. 

kapcon, niedołęga* 

kapcońić, niedołężnieć: kapcońeje co raz ^ęcy cłojek na stare lata. 

kapka, odrobina, kropla. 

kasubka, odmiana kur pozbawionych ogona. 

kazua, wypadek, rana. 

kęa^ ledwie, zaledwie: kęs w o^eń za óo ńe polecę. 

k^eby, jak: trawa na łące wyrosła keby tfcina. 

k*ec, derkacz. 

kiecka ^ sukienka. 

klepkować, żartować, kpić: nie kepkujta z ńógo, bo śe jesce rozbecy. 

kiepski, zły, lichy: kepski z ńćgo je leśnik. 

Kerda, wieprz. 

kiernoz, wieprz. 

Ker, krzak: w tem kfu ptaki majo gńazda. 

kretować, z niem. ketten, ściskać. 

kijonka, 1) narzędzie do prania bielizny, 2) żaba w czesnym okresie 

rozwoju. 
kil fas, naczynie do zlewania pomyj. 
kijanka, narzędzie drewniane do robienia masła. 
kisić, kwasić : tfa kupić ogórków, co je kobćta bedże kisić. 
kisły, kwaśny: ja ńe lube kisły kapusty. 
ki£u 1. kśu, wołanie na źrebięta. 
klaskać^ pokląskwa (pratincola rubetra). 
klefhfźić, żle robić coś, czesk. kleniżeti. 



111 

khmpa^ l) stara krowa, Is) kobieta powolna. 

klecidt bajać, opowiadać co bez sensu: Ae klćcilibyśće kumńe, bo jaz 

was marne słuchać. 
klittAŚ bajduśf człowiek opowiadający wiele bez sensu. 
kłobuka djabeł, przebywający w domach. 
kłoda, duża beczka. 

knówe, kłosom przeciwległa strona, strona snopka słomy. 
knur, wieprz por. fus, kerda, kernoz. 
knykut, pozostała część ręki łub nogi po amputacyi. 
koBeta, żona (w połącz, z zaimk. dzierż.) : Maćka i moja kobćta posły 

z kompańijo na "odpust. 
koćuhay miotła. 

kocmołuchy zasmolony, zabrudzony człowiek. 
kocołować, dozorować, pilnować: kocołowałem krowę, ale zdechła. 
kokośonka 1. kurajka: brodawka na dłoni lub palcach. 
kole h kełe, koło: kele wąsy chałupy, je studnia. 
komedyje, widowiska, sztuki zabawy: wesołe komedyje mamy z temi 

dżećaińi. 
komor Oy spiżarnia. 

komornik, odnajmujący część mieszkania od kogo. 
komoas^ naczynie drewniane o 3 nogach do zlewania pomyj, 
kopańka, małe wyżłobione podlugowate naczynie do wyrabiania i roz* 

czyuiania chleba. 
ko^ec, miejsce do przechowywania kartofli na zimę. 
kopiować, kurzyć: owce, jak ido z pola straśAe koplujo. 
kopraky garnek miedziany por. niem Kupfer. 
koprowina, miedź, pieniądze miedziane. 
koprotoy, miedziany. 
kopiradio, człowiek kulawy, niezgrabny. 
kośiskoy trzonek drewniany, do którego przyczepia się kosa. 
koślon, człowiek kulawy niezgrabny. 
kotlina, kuchnia angielska. 

kotłować, kręcić, wrzeć: takem tańcowali, co jaz śe we łbach kotłowało. 
kowal, pływak (ditiscus). 
ko&iky mały składany nóż żelazny. 
krachty, kruchy: osina krachte drzewo. 
krajanek, kawał sera. 
krama'hfd śe, targować się, kłócić się: kramafyłem śe z młynafem 

o te mńarke całe od nirećefe. 
krasić, dodawać do jedzenia mleka, masła, tłuszczu. 
krasony, o potrawach przyprawionych tłuszczem. 
krętołeb, krętogłów (Junx torąuilia). 

krewność, pokrewieństwo : Cysta wy z B'eńkoskero krewność. 
krępolec, narzędzie do wieszania zabitych świń lub bydła. 
kropnąć, uderzyć: kóń igo kropnot zadem w plecy. 
krowonka, gnój krowi. 
krepkiy mocny, silny: kfepki z ńćgo chłop. 



II 



\ 



112 

kryna, okruszyna; daj mi kfyne chleba. 

kfywdowaó soUey uważaó się za skrzywdzonego: my ńe kfywdujem 

na słazbe. 
kści<fy kwitnąć: wtedy na kwaty kędy .kscą, wtedy za mąz kędy 

chcą (przysłowie). 
kśązek, ksiądz: ńe kazden kśązek dobry do spojedżi. 
kspić, kpić: kspe sobie z wgystkógo. 
kucnądy nsiąóć w kuczki; kucnij, to će ńicht ń^ znańdże. 
kucnOy nudno: kucno mi bez ojca i matki. 
kucy śe^ nudzi się: Ae kucy śe wóm u nas? 
ktifa, 1) beczka, 2) tabakierka. 
kukawka, kukułka. 
kukla^ bułka kupiona w mieńcie. 
kulas, 1) człowiek kuła wy, 2) kij zakrzywiony. 
kulfoHj kulfojiasty, niezgrabny cztowiok* 
kvlga6, toczyć się. 

knlii^ śej kurczyć się: nogi kule w kożuch, bo my zimno. 
kupa^ dużo, wiele: gońce gnajo knpe ówyni. 
kupaifj kupować: bedżem kupać na jermarku krowę. 
kuper, osada ogona u ptaków. 
kurdupelf smarkacz, malec. 

Kurpy lit. kurpe, podarty trzewik, obówie z łyka lipowego i skóry. 
kurawa, zamieć śnieżna. 
kury śe, śnieg pada: juz kufy śe ćę^cm od ńedżeli. 



labacha, dziewczyna leniwa. 

ladOf niem. ladę, sieczkarnia: zapfęgńem kóńe od lady. 

lamentować, rozpaczać, płakać, smucić się: ńe lamentujće Wojće- 

chowa, mozeć wóm jakoś odińeńi śe. 
lałoś, w tym roku: masło latoś je dro^e. 
latować śCf o popędzie płciowym u bydła. 
lachmanowatyy luźny: kecka trocha na mńe pfylechmonowata. 
legejda, gap, nieroztropny człowiek. 
lelita, jelita, wnętrzności. 
lerhęga, człowiek do niczego. 
leńija, miedza (linia). 

lepa^ z niem. lippe, warga: lepy prec ludżom po wśi popuchły. 
Itwerwer 1, liwelwer^ rewolwer. 
licha^ zagon mający 20 prętów długości. 
lichy, słaby, zły^ licho, żle, niedobrze. 
lico, twarz. 

likować, leczyć: ksiądz likuje ludźi na ograske. 
litkup, zapicie kupna skończonego lub sprzedaży. 
ZocAa, niem. loch, dziura. 
lola^ 1) krowa, 2) wołanie na krowy. 



lid 

lunąd, uderzyć: luA do go po chfyb'e6e. 

Ittóeniy luźno: ślachta pudciła kóAe lasera. 

luła(f 80^6 f myśleć sobie. 

lutować, spajać ołowiem: blachaf zalutował dżure w półkwartku. 

Ł. 

łachaó śe, o popędzie płciowym u dwiń. 

lachitOy nędzarz, ubogi, żebrak. 

łachy, podarte ubranie. 

łacno^ łatwo : łacno pejdzić, ale ćęzy zrobić. 

łajta, obława. 

łapcywy, chciwy, łakomy. 

łascyó śe., być chciwym : łascy śe na tak'e mizerotc. 

łazęga (od łazić) włóczęga. 

łebski, sprytny, zdolny: łebski z ńćgo beńdże majster. 

łochna, wołanie na krowy. 

łoński, przeszły (tylko o roku) łońsk^ćgo roku lepi śe rodziło zboże 

jak latodćgo. 
łubek, dudek (Upupa epops). 

łupnąć, uderzyć, przewrócić: jeden drug^ćgo łupnoł na żemńe. 
łych, łysina. 

mabdźurny, maóuperny, maleńki. 

maćekj żołądek u zwierząt. 

macharyna, rooszna u zwierząt (scrutum). 

madrak, madrała, robiący co żle 1. powoli. 

madrować: Ae madruj kole tego woza. 

mai<f, ubierać co gałęziami zielonymi. 

maik, majówka lekarska (Meloe proscarabeus). 

majówka, wysokie drzewo sosnowe. 

maltych dolno-niem. maltid, obiad, kolacya: móm ugotowane jadło na 

kozden maltych. 
małowela, nie wiele: mału^ela co óe woły ńe powzdymały, 
mamrać, mamrotać, mamr^ć, szemrać, być z czego niezadowolonym, 

cicho mówić co: co tam mamfes pod nosem. 
mankolija, grymasy, upór. 
mankolijny^ grymaśny, uparty (o zwierzętach): a to mankolijne te 

twoje kóńe. 
mantyka, człowiek powolny, nudziarz. 
mańka, lewa ręka: poprawiółem mu z mańki. 
marny, zły, nędzny. 
maryna, basetla. 
masyna, młocarnia, lokomotywa. 
maścisty, jednego koloru: tera móm maściste wolaki. 
ma^ć, kolor, barwa. 

Sprairosd. Komis, język. T. Y. 15 



L. 



114 

materklasy, narzędzia, sprzęty. 

małyjasno, smutno, przykro: dziś mi jakoś raatyjasno. 

mazański, mazowiecki (słyszałem raz w wyrażeniu: ;,tu śe końcy 

żemtia mazańska''). 
mądralay człowiek mądry, sprytny. 
mądredj rozprawiać: bedżeta wy tamój mądfyli. 
mendel, 15 snopków zboża. 

mentol 1) medal, 2) motyl: co to po śweće lata mentalów. 
miderak^ miderastwo, słaby, mizerny człowiek. 
mitygować śe^ uspokoić się. 
mńdrkować^ uważać, myśleć: ja mńarkuje, co wóm śe moje grane 

ńe uda. 
mńałki, drobny, płytki: mńalka wo.la je w fćce. 
mńarka, miara, którą młynarz za mielenie bierze mąkę dla siebiel 
mńastowyy miejski: mńastowa panna zrobiła śe z ni. 
mńesiący księżyc. 

mńescki^ miejski: mńesck'e ludźe to strasAe ambitne stuki. 
mńescuch i mńescka, mieszczanin, mieszczanka. 
mńeuky wół młody, świeżo wzięty do pługa albo taki, co jeszcze nie 

chodził w pługu. 
mńętosić, gnieść. 

mnir^ spokój : nigdy ńe. zażyje mniru. 
mńćrzaCf mierzyć: zmńófaliśta swoje kartofle. 
moCy dużo, wiele: moc narodu była w kośćele. 
modryy niebieski, ciemno fioletowy, 
modry kamień, siarkan miedzi. 

modryzna, płótno domowćj roboty, koloru ciemno niebieskiego. 
mojuy żona : moja jesce nie opotła lnu. 
mójy mąz: mój cłiodzi co dżeń do kosy. 
mojaZy cóż znowu: a roojaz i ze spańem. 
mokradła^ dżdżysty czas : kartofle pogniły od mokradli. 
mokradło, mokry grunt, błoto. 
molestować, naprzykrzać się, prosić uporczywie: tak me molestował, 

zem mu kóAe puśćół z obory. 
moruchat^y brudzić, walać; dźećak morucha kośule. 
moruSj brudny, nieumyty, nieuczesany człowiek. 
morusać śe y brudzić się: moje dżeci zamorusały śe w pasku. 
mospaneckuy panie dobrodzieju (używają często w opowiadaniu): ide 

ja mospaneeku do mńasta, a tu zając leży w rowe, jak ńe 

cisnę w ńego kaiueóem, wżonem go mospaneeku i zabółem. 
mf^yćy mówią gdy deszcz mały pada: dziś mfy od samćgo rana. 
mursacić z niem. morscłi psuć się (o kartoflacłi): kartofle mi mur- 

saćejo. 
mursaty, zepsuty, nadgniły. 
mydłeky mygus, leniucii. 
mysi król, królik (Regulua cristatus). 



"■■** 



115 ' 



na! na-ta, masz: nata grabę i ^idły. 

nadać śe, zdać się, przydać się: ńe nadaje óe ten kóA do niojćgo. 
nadkrgĆŁĆj dorobić, przykręcić bicza. 

nadro, pazucha; nżywa się w wyrażeniach: schować co za nadro, 
mieć za nadrem. 

na duchy prędko, żwawo : gnajta bydło na duch do wody. 
nngodupy nędzarz. 

najfyó, labić: oni śe ńe mogo najfyć. 
naUźóy znaleźć: brat nalaz motykę w brużdżę. 
nałożyć śe, przyzwyczaić się: kóńe nałożyły śe do roboty. 
namńenić, naznaczyć, wybrać: a kogo mńe Bóg namńeni, ten me ńe 
mińe (piosnka). 

namolny j nndny, naprzykrzający się. 

naodźać, uderzyć: naodżał me kijem. 

napatocyć śe^ zjawić się raptem: owce napatocyły śe mi na drodze. 

na podorędźUy pod ręką: ńe mata gdże gazu na podorędżu. 

nnprochy, okruszyny, brudne resztki. 

naraićj nastręczyć: naraiłero d\i'e dżewki do dwora. 

norowić: ńe narówta psa, bo bedże gryz wsystkich. 

narowy^ zbytki, grymasy, upór. 

narody, dzieci małe. 

narody ludzie: narodu śe kupa zebrała. 

narypnąć, udeptać: narypnoł me na nogę. 

nafądzićy zreparować: śewc licho nafądza buty. 

naHkaćy skarżyć się : ńe tfa nafćkać latoś na owsy. 

nastaćy rozpocząć służbę, zacząć służyć: owcafe nastajo na śwęto 

Jadwigę. 
nastąpić śe, nasunąć się: nastąp śe Klempo! 
naź'Ci'Pa: naż-ci-na widły do gnoju. 
na urąd, naumyślnie: na ufąd pode do mńasta. 
nawottiy, nowy: nowotne dżewki ńe spodobajo mi śe. 
nawrócić śe, usunąć się: nawróćta se z drogi, zydy. 
nawrecy, wrzekomo: chłopaki bijo śe nawfecy. 
na zarok, na przyszły rok: na zarok oz^ńe śe. 
niceńCy choroba u bydła (liaematuria). 
nicić śCy o bydle, gdy choruje na krwawy mocz. 
nicować, przewracać na drugą stronę, przerabiać ubranie. 
ńehóraceky nieszczęśliwy. 

ńe dać, nie pozwalać: leśnik ńe daje gałęzi brać z łasa. 
ńedomówck, mało mówiący człowiek. 
ńfdorąjda: niezręczny, nif zgrabny człowiek. 
ńedźeloy tydzień: a tyś głowy ńe cesała śtyry ńedżele (piosnka). 
ńedźwadek, podjadek (Gryllotalpa Yulgaris). 
ńegodźijas, niegodziwy człowiek: 
ńemrawa, powolny, niezdarny człowiek. 



15 



116 

ńe słuchaćy nie wierzyć: ńe słachaj go, on zawdy łze. 

ńe słaóf nie wystarczać^, brakować: oj wypfąz me moja zono, juz mi 

śił Ae staje (piosnka). 
ńezgrabijaSy niezgrabny człowiek. 
ńezręctiy, nie przynoszący szczędcia: ńezręcne kupółem kóńe, oba mi 

zdechły. 
nocnik, nocleg. 
nUj ale tak: nmńćs pisać? nn ale umAem. 

O. 

óbdaój dać jeść inwentarzowi: obdajta bydłu. 

ohedreó, zdjąć przemocą z kogo ubranie. 

oberwać śe, zasłabnąć z powodu dźwigania ciężaru. 

óbirkiy łupiny z kartofli. 

objadkij reszta jedzenia nie spożytego przez bydło. 

oblader, deska oderżnięta od bala, z jednej strony gładka. 

oblecenie, ubranie. 

oblec śe, włożyć ubranie: oblókem dżióaj kożuch, bo zimno. 

obiapać, łapać za nogi: obłapółem pana i puóćół ifii kóńe z obory. 

obrabać, obcinać z kory drzewo. 

obora^ część podwórza gdzie stoi bydło. 

obornCj kara pieniężna od bydła, złapanego w szkodzie. 

obraźńik, sprzedający obrazy. 

obrócić, użyć, przeznaczyć do czf go : obrócili chłopaka do koni. 

obradńo, rzadko: żyto śelim obfadńo. 

obwdlić śCy zrodzić się: jabka śe u mńe obwaliły. 

ochapać śe, przypominać się: orhapa mi śe coś ten Wojtek. 

ochlać śe, opić się: tak piwem ochlałem śe, ze ledwom pfysed. 

ochłap, resztka mięsa lub jedzenia. 

ochynąc śe, ośmielić się, zanurzyć się: tylom śe ocfaynoł i juz ńe 
chćałem śe kąpać. 

odbitka modzel na nodze. 

odecknąć, przebudzić się: dziś cała weś rano odecknełn, 

odgłos, echo: odgłos idze od strelańa. 

odcynić, wyleczyć: odcyń mi chorobę, to će pobłogo8ła^^''e. 

odmonek, kłamca. 

odperać, odepryć, otworzyć: odepfyj dfwi, bo chtóś puka. 

odstać, przestać służyć: Jasek odstał od Matki boski śćwny. 

odilecer, czas od południa do wieczora. 

odtoracać, zmieniać, kłamać: marny odmonek wsystko odwraca. 

odźemek, część drzewa blisko korzeni znajdująca się. 

ogarnąć, zabrać, przywłaszczyć: ogarnoł po ojcu i fortunę i cały do- 
bytek. 

ogarnąć śe, 1) ubrać się: ogarnijta śe pofądfte, coby ńe było me was 
wstyd; 2) stłuścieć: krowy ogarnęły śe ńedługo po ty chorobę. 

ograska^ febra: śtyry temu ńedżele, straćółem ograske. 

ogrodnik, wyrobnik. 



117 

ogrodoicy, ogrodnik. 
cgłewaCj piec. 

ojcCy rodzice: ojce poóli do kośćoła, a me zostai^ili w domu. 
ohap^ pochyłość dachu do spławiania wody deszczowej. 
oklasckif dwie deseczki lub kije, w które wkładają złamaną nogę lub 
rękę. 

okólnik, podwórze. 

okrasić, dodhii do jedzenia masła, młeka lub tłuszczu. 
okulgnąćy zebrać: za kurcaki okułgnełam dwa* dukaty. 
okómón, ekonom. 

ola, zaczekaj: ola, kóń nogo postronek pi^estąpił. 
olbryśy tęgi, ale niezgrabny człowiek. 
olendeińaj obora dla bydła. 

oUkaóy głodno krzyczeć: ńe olikaj, bo ludże odeckną. 
olowa<Sy biec prędko, pędzić: Ae olujta tak bydła, bo śo pomęcy. 
ohaky drzewo olszowe. 
o/i/<^(f, oślepnąć: bodajeś olśnol. 
olśnikj nóż do skrobania drzewa z kory. 
omacnica^ ćma. 
omętra, jeometra. 

omkną(^, usunąć się: drabka omkneła śe i chłopak zlecał. 
onow^, patrz: onowćj, jaki z ńógo panek, 
onorof^, jednoraz, wtem. 

opapaćj powalać błotem: opapałem śe w Icśe w ro^jire. 
oparcyskoy błoto, trzęsawisko. 

oporądek, dawanie inwentarzowi paszy, pojenie go i wyrzucanie gnoju 
z chlewów. 

oporąóizai^y dawać inwentarzowi jeść, pić, wynieść gnój i przesłać 
słomy. 

opfędka, kobićta zajmująca się we dworze chowem świń i drobin. 
o rety, o retecki, o refy la Boga, o mój Boże! o rety, ratujta me bo 
śe utope. 

orędować, dawać znać, prosić: ńech pon fądca oręduje panu, co my 
łąki śćelim. 

orownica, kobieta pracowita. 

oryJ, duży, niezgrabny człowiek. 

orydle, klapy u ubrana, część ubrania blisko szyi. 

osnowa, treść: po\(^ćdz ińl całe osnowy ty f«'fy. 

ośkoła, miazga płynąca na wiosnę z naciętej brzozy. 

otłóg^ pole nieuprawne. 

ożenek, ożenienie. 

ozgować, palić w piecu: Ae ozguj na kómińe, bo zaprusys jesce gdże 

o^eń. 
ozgotaćy hałasować: ńe ozgotaj, bo dźećaka obudżis. 
ozuć, włożyć buty na nogę: jakem ozuł buty, to ledy^em je zdyjon. 






118 



pachołek^ chłopak (ożywają tylko w bajkach). 

palarus^ paraliż: wynoś śe do palarusa. 

pajda f kawał chleba. 

paprochy^ okruszyna : paprochy wyf u6 kurcakom. 

paprosyćj oczyszczać zwierzę z flaków: kucharka paprosy jendora. 

parcha żyd: parchy jechały goóćeńcem. 

parchulka, szlachcianka (z pogardą). 

parów, wąwóz. 

part, grube płótno, 

paskudźić śe, o popędzie płciowym u psów. 

pazucha^ ob. nadro. 

pecyna, kawał cegły 1. ziemi. 

pejdaćf powiadać: siotra pejda, co ji tamój te było. 

penełrowaćj przewracać, szukać: penetruje po izbę cały Boży dżeń, 

a noża ńi mogę znaleźć. 
peskłać śc^ bawić się w wodzie: ńe peskłajta śe w wodze, bo śe za- 

moruchata. 
pefra, duża łyżka drewniana do kładzenia jedzenia na miskę. 
pgcakj potrawa z orkiszu gotowanego. 
pędrak, gąsieniea chrabąszcza (Melolontha maialis). 
pekaćy trzaskać z bicza: pęknołcm z cały siły. 
pacha, pięść: daj mu jedne pąche w plecy. 
pt^jak, kogut. 

pikać, pisnąć: ani razu ńe piknoł jakem mu dfazge z palica wyjmał. 
pisać, malować jajka na Wielkanoc. 
pisak, pismak, umiejący pisać. 
piska, jajko malowane, pisanka. 
pletńak, płot z głogu lub cierni. 
plucha, pięść, uderzenie. 
płachta, kawał płótna. 
płatek, chustka do nosa. 

po arape, po wszystkiem: ju po arape, wsystko skońcyło śe. 
poćesny, zabawny: poćenny z was chłop. 
poćikać, dojrzewać: o\i'es galanće pocika. 
poJcos, młody groch, ugotowany z marchwią. 
podkopka, kurczę, wylęgnięte w końcn lipca i w sierpniu. 
podroby, nogi, głowa, wątroba i płuca zabitego zwierzęcia. 
podśćółk'1, słoma słana pod bydło i konie. 
podwodzićy donosić, skarżyć: kobeta ćęgem na nii'ie podwodzi. 
podzyrjować (z niem. saugen), nakarmić dziecko: ledwcm zdońzyła pod- 

zygować dżećaka, a tu juz wsyscy ido za dżeń (do roboty). 
pognać śe, o zapłodnieniu krowy. 
pogródka, cerabrowanie u studni. 
poflińdrać śe, iść powoli: posła krowa w pole z bydłem? A toć śe 

tam pofleódrała. 



lid 

pcjedynaky kawaler. 

pokinąćf porzucić: owca pokinęła jagńaka. 

polana^ pólkOf miejsce w lesie bez drzew. 

połicay półka: zdyjmij koprak z policy. 

pofowy, 1) Hayńliwy 2) pilnujący pole od szkód. 

pomstować, kląć: pomstujeta iiapróżuo. 

pomstotuńik, pomsłowńica, człowiek, który często przeklina. 

pomotekf 1) mór, 2) człowiek nieznośny. 

popaść^ trafić; znaleźć: wżon co popad. 

poprawić śf*, utyć: dźewcak ńezgofy śe poprawół. 

porcynela, porcelana. 

porądkotcyy stelmacłi, służący we dworze. 

pośćknąć śe, posłużyć się: ńi móm kem poóćknąć. 

powsinoga, włóczęga- 

powyrek, kij drewniany do noszenia wody w cebrze. 

pódźka, sowa puszczyk (Strix aluco). 

prawe: móm dana prawe na żime. 

preCy preck^i, ciągle: prec dżad cłiodżi po prożbe. 

prykować, kłaść przemocą , ściskać; nieść, dźwigać: pry kuje kawał 

dfewa. 
predae, sprzedaż: gnomy mńeuki na pfedac. 
predaćy sprzedać: ńe pfedałem icłi w.mńeśće. 
pfedśwąice, czas przed Zielonymi świątkami. 
p¥edeapuśće, czas przed zapustami. 

prekabacić, sk-łonić na czyją stronę: pfekabaćółem ojca na swoje stróne. 
p¥epadźisfyy nieurodzajny. 
pfepnlać śe: Maryśka prec śe pfepala. 
prepowasłka, bajka, opowiadanie. 
p^ezpecny, bezpieczny. 

prewalać, grzebać, przewracać w czem: ńe pfewalaj w jadle. 
prewedźeć śe, dowiec^zieć się: pfewadżała śe kuna, gdźe kury nocujo 

i podusiła je. 
pi^ez ło, dlatego: pfez to ńe byłem u ćebe, co u mAe kolej była 

(kolej paść bydło). 
p^odek, 1) przód 2) konie przodowe w czwórce. 
p^ybacyć, przypomnieć: ńe mógem sobe pfybacyć. 
prynaodźiić, uderzyć kogo: pfyiiaodżał złodźeja kłonico pfez plecy. 
pryodźnwek, ubranie. 

prypołńe 1. p¥ypołudńe, czas od 12 do 2 godziny w dzień. 
p^puścićf o krowie jeżeli daje mleko. 
prystawca, nadzorca. 
phfwąkroić śe, przyjść do kogo nie będąc oczekiwanym: strażnik ńe 

wem. po co pfywąkroić śe do wśi. 
psceć (błscćć), błyszczeć: psey mu śe w slipach jak kotoju. 
pucować, czyścić: wypucowałem sobo buty śuwaksem. 
puleraus, pugilares. 
purtudło, niezgrabny człowiek. 



120 

pydy, narzędzie do noszenia na ramionach kubłów z wodą. 

pynay guzik mały blaszany. 

pyfyclhj prędki, żywy, nieuważny. 

pyskaty y gadatliwy. 

pyśny, dumny, pyszny. 

pyta, bicz na krótkim batogu. 

pyza^ człowiek mający dużą i tłustą twarz. 

pyzaty 1. pyźasty, o tłustej 1. dużej twarzy. 



rakarzy oprawca. 

ranńejsy, ranny: spfedałam ranńejse mleko. 

ratnj, służący do wołów. 

raźny, żwawy, żywy, ztąd zrażńić. 

rehekować, wymiotować: jescem nigdy ńe rebeko wał. 

reja, dół podługowaty do przechowywania kartofli na zimę. 

rekiłUy djabeł, licho. 

reńłownina, 1. rentowne nilęso, mięso wołowe. 

rety la Boga, o jej, cóż znowu. 

robacnica, rouclia plująca (Musca Yornitoria) i każda duża mucha. 

robaky zwierzę (najczęściej owad): po co te robaki wsyetlłe zyjo na 
tern ś^eóe. 

rombek, róg: nakryj me romblłem fartucha. 

rombez, granica, koniec. 

rosochy, gałęzie, rosnące widłowato* 

rozbestwić śe, rozłajdaczyć się, rozłobuzować się. 

rozbłsić śe^ swawolić bez końca: dżeci liii śe rozbisiły. 

rozcnpiryć, rozszerzyć, wyciągnąć ręce: rozcapif ręce to go złapid. 

rozdźaw, otwierający usta. 

rozdźawió, otwierać usta: rozdża\^ół mi gębę i wyrwał odraz ten bo- 
lący ząb. 

rozgamgać, porozpinać ubranie na piersiach: dżewcak rozgamgała 
kaftanilc, nikogój jo ńe wstyd. 

rozgardyjas, zamieszania w domu. 

rozgarnęły, roztropny, gprytny. 

rozkuf^eńey obfitość paszy dla inwentarza: posedbym na pastura, zęby 
choć było jake rozkufeńe. 

rozmnwany, luźny, rozpięty na piersiach. 

rozsuć, rozsulaćn rozrzucać: śwęta Ursula perły rnzsula, mńeóąc we- 
dźał, ńe powedżał; słońce wstało, pozberało (zagadka]. 

rozwalić, otworzyć: rozwal no pysk kóńoju, to dóm mu loki. 

róitność^ rozmaitość. 

ruchy 1) guzik blaszany z uszkiem 2) człowiek małomówny. 

rufa, drabkiy osadzone na podporach, do których dają słomę i siano 
owcom. 

rupa^ stara krowa, stara kobieta (pogardliwie). 

rusada, rozsada. 



rwełeSy gwałt zmieszanie. 

ryhecki, mięśnie w ramieniu, 

rychtyk^ niero^ richtig: taki sam ten w6\ rychtyk jak mój. 

ryfay gap' nierostropny. 

rygować, płynąć: woda ryguje ze stawu. 

rymncjfć, upaść, zlecieć: rymnołem ze stołka na żemńe. 

rypnąćf pobiec prędko: rypnijno po wodę do pica. 

ryzowa<f, nieść ciężar, ciągnąć: końe moje ryzujo jak mogo. 

rany, żytni. 

remńakj pas skórzany do opasywania się. 

o^epkoj część dłoni blizko wielkiego palca. 

rgsistyy gęsty, ulewny (tylko o deszczu): fęsisty desc pada. 

ronkay słoma żytnia: bydło w zimę żre śecke ze fonki. 

S. 

iadzely rana, wrzód, opuchlina. 

sagay przekątnia , bok : weżta ten bal i pf zewalta na sagę. 

sagałys, płótno farbowane na niebieski kolor z białemi punktami. 

samosyjca^ kawaler, wdowiec. 

schady zebranie: idżem do gminy na sched. 

scheda^ człowiek mizerny, biedny, chudy. 

śóągotyy ściskanie : móm śćągoty w dołku. 

śćembaćy szyć powoli : ńe śćemb po ćemku. bo će ślipe bedo boleć. 

śćklepy piwnica: mleko i masło je w śćkiepe. 

ścknąóy 1) wypatrzyć, donieść, 2) posłużyć się kim. 

ścoka, szczęka. 

scypać śCy skąpić, oszczędzać: oćec scype śe će^em, a onby wsystko 
puśćół. 

ś<fernyy szczery: móm perśćonek ze śćernćgo srćbła. 

sfolgowa<^y ustać, zaczekać: sfolgujtano, to pojadżim razem. 

iaflik, naczynie drewniane, szaflik. 

śedźeć, mieszkać: śedżera z ńemi pfez śeń. 

śekanyy koszony (o zbożu) wozem Aekany owes od rana. 

śemąfkiy ubranie lniane, koloru ciemno żółtego 1. piaskowego. 

śęgnąćy dostać, podać: śęgnijno tabakerke mojo z sukmanką. 

szYa, wiele, dużo, ile: siła narodu było na weńcowem? 

śołkiy szelki. 

śubefy dziecię nieprawego łoża. 

śefchely śerchohiy sierść: z ćelaka zlazła śtrchel. 

skuitty shałkay szpara, dziura : widżałem was bez skałkę w stodole. 

skamlący uporczywie prosić: ńe skamłałbyś próżno, bo ci to ńe po- 
może. 

sk^ełćyć, płakać, prosić z płaczem o co: ^kełcy mi nad {iłowo. 

skołejraky 1) orzech wcześnie dojrzewający, 2) wczesny gatunek owsa. 

skołować, oddawać do szkół, uczyć: ślachcic skołuje chłopaka na 
kśędza, 

skorupy^ garnki gliniane. 

Sprawozd. Komis. Język. T. V. IC 



122 

skfeCf grube i gałęziste drzewo sosDowe. 

sMecha, skwarka. 

sk¥yba6j zgarniać^ wymiatać: skrybałem gnój w chlówach. 

skwirceó, piszczeć, płakać: cego ty skwircys. 

ślachćonkij małe rudawe mrówki. 

ślepak, człowiek ślepy. 

ślikurny, śliczny, ładny. 

ślipać, wypatrywać : slipom kóAa po leśe cały bezy dżeń 

smakoj smak. 

sm§łkowaćj wahać się: oćec smętkuje, ale mi kecke kupi. 

śmniga<^f trzaskać biczem: dmnigałam twojcm batem z paććf, ale mi 

śe ńe udał wcale. 
śmnig^elj koniec pierwszy najcieńszy. 
śmnigiy szkrzydła u wiatraka. 
smyrgać, rzucać, uderzyć: chłopak smyrgnoł kamńeńem w sybe 

i stłukł jo. 
8łąg*eWy naczynie drewniane do przechowywania wody. 
słempecka^ miarka: wypółem stempecke wody. 
snopówka^ kurczę, wylęgnięte w końcu lipca lub w sierpniu. 
Soldntj żołnierz. 

śpikj sen: zerwałem óe ze ópiku. 
sporo, prędko, żwawo: kóńe ido sporo. 
sporowad^ wystarczać: ńe sporuje mi jadła dla dżećów. 
sposób^ sposobik, sposobicek, środek, majątek, posag : cy twoja panna 

ma jaki sposób. 
spręźajy inwentarz: ńe niscółbyś spfężaju. 
ipyry, skwarki, szperka. 
śrybło, srebro: śrybło móm w skryn^e. 
stary, ojciec, mąż: mój stary poscd do mńasta. 
statek, narzędzie: kupółera wsystke statki stolarskie. 
stedzka, ścieżka: gdże zańdże to stedzko. 
stoić o co, dbać o co: ńe stoję wcale o te styry grose. 
stoió nad kim, pilnować kogo: dziś stojał sam pón nad zniwakami. 
stojak, nadzorca. 

śtorc, pionowe położenie : postawić na śtorc. 
stucny, śtucnik^ zabawny, wesoły, dowcipny. 
śtych, uderzenie, kłócie, kopanie: w pćrsem śtychu w ro^jire bół scórny 

][»asek. 
stryjna, stryjanka, 

słrempió ie, spieszyć się: stfempe śe na targ do mńasta. 
duchar^ stary mizerny człowiek (przenośnie). 
suja, nieprzyzwoity człowiek, szuja. 
śwątki, zielone świątki. 

śweJ80ioa<f, niem. schweissen, spajać, łączyć: kowal śwejsuje koło. 
iwirk, śpiew ptaków. 

świrkaó, śpiewać o ptakach : ptaki świrkajo od samógo rana. 
sycMa<f, robić co powoli, plątać: ńe sychłaj pósorków. 



123 

sygify (es ist gut żydówek, sygit) dobrze: spancyrek sygit leży na 

niem. 
sy/a, sieA w piwnicy (wień Chojnowo). 
sykowny^ ładny, zgrabny zręczny. 
syrówkay cegła niepalona, 

syrokos, syrokosa: dzierzba, srokosz (Lanius excubiter). 
syrokosa morska, dzierzba (Lanins rufns). 



X. 

łanek, taniez: idze roza do tanku w różanowem ikt^anku (piosnka). 

tarmosióy potrzęsać, trząóć: tarmośćół me za to, com ńe pfysed. 

tasaky nói z szerokiem ostrzem, tasak. 

iaśuchna, kaczka. 

taś, łaś, wołanie na kaczki. 

tałuteky ojciec. 

termedyja, kłopot, zachód: mńałem dużo termedyi z tem bykem. 

tłf4c śa, 1) chodzić z kąta w kąt, 2) trzep8Ó się w wodzie (o kaczkach). 

tłucka, narzędzie drewniane do robienia masła. 

tok, koryto do pojenia bydła i koni; koryto^ w które się sypie obrok 

koniom i bydłu. 
łrepy^ niem. Treppe, schody. 

trojak, sześć groszy: knpółem syra za sedć trojaków. 
trukawka, turkawka (Columba turtur). 
ti^a, trzeba. 

tłh^ąć, rzadko zesrać się. 

tumny, tęgi, otyły: ten nowy organista to waleonie tumny. 
tu^ca, sierć u zwierząt. 
twarysły, mający dużą i tłustą twarz. 



uhióy zabić; ubije će jak marne stwofeńe. 

ujednać śe, umówić się, zgodzić się: njednali śe, co Wojtek ma mu 
dać tyśąc złotych sa posessyje. 

ukraina, odległa miejscowość: to to ńe ukraina ten Maków. 

uraźny, mający rupturę, chorowity. 

urocyóy zadać urok, oczarować: urocół me chtóś. 

uriówkay słoma, nie zjedzona przez owce, używana do słania pod konie 
i bydło. 

u^ewńaóy skarżyć się, rozpaczać: mozeć śe odmeni, ńe ufćwńaj. 

utrapeńecy nieznośny człowiek. 

utrykowa6y pracować: utrykuje koło dobytku, aby śe przynajmni do- 
chować pfychowku. 

uządieóy zapragnąć czego: my ńe uządżejem mleka. 



124 



wagowaćj być Jeniwym: nic ńe robi, tyło waguje. 

walaCf próżniak, leniuch. 

walecńey dobrze: walecńem podjad sobe. 

walny, dobry ładny: walną drogę bedżem mńeli do boru. 

wałęgaó śe, włóczyć się: wżoubyś śe do roboty a ńe wałęgał. 

wałkońj próibniak leniuch. 

warga^ zwieszająca się częóć surduta, poła. 

wafącheWj duża łyżka drewniana z dziurkami. 

wąklicay drewniana dzieża średniej wielkości. 

wąłornik, obżartuch. 

wecowaó, zajadać ze smakiem: wecuje jn drugo mniske kasy. 

wertepy j droga z wybojami. 

wędzić, kraść: zwędżół nóm chtoś dwa połće okrasy. 

wę^erka, zachód od rzeki tejże nazwy (wieś Chojnowo). 

wgramolićy wćjść, wdrapać się: chh>pak wgiamolół śe na skfec. 

weńcowe^ okrężne: pan wypra>Vół weócowe. 

wep^fniki^ skupujący świnie: \<repfniki gnali gromadę śwyń do Prus. 

weriely pół korca zboża. 

werejcy wrota w stodole. 

wiwelgaj wilga. 

włócykijf włóczęga. 

wolcaky wolaka młody wół» 

wondóły dół. 

wondoły, miejsce, gdzie się znajdują dol^ do chowania kartofli. 

wonoivejy patrz, oto: wonowej juz śe pobrali. 

wrazić, wsadzić: wraziłam palie w skałę. 

wścikać śe^ żartować z kim : ńe wścikajta śe, bo cas ju iść spać. 

wtarąbanić śe^ wepchać się, wdrapać się : wtarabańótem śe na chfybet 

kuńoju. 
wujnGy wnjeuka. 
wybiegły, roztropny przebiegły. 
wyb\ija6^ wyrosnąć: jęcmiona latoś wybujały jakoś. 
toychopeńf cienki chleb, upieczony na węglach. 
wychowały, tłusty, dobrze utrzymany: u niego bydło wychowałe. 
wydziwać, przebierać, wymagać wiele: jadbyś co ci dali, a ńe wy- 

dzi^i^ał. 
wygągolić, odkrywać gołe ciało. 

wyfcąraskać śe, wygrzebać się, wyjść: stary wykaraskał śe z biegunki. 
wyjadki, resztki jedzenia dawanego inwentarzowi. 
wylupasiy, człowiek, mający duże oczy. 
wyobletoać, wybić: wyoblewały śe dźeci ćupami. 
wypęcyć^ pokazać, wystawić: wypecół belk, jak krowa. 
wypardek, najmłodsze dziecko w rodzeństwie. 
wyracyćf wytrzeszczyć: wyracół na mńe ślipe, jak wilk. 
wyprać, wybić po twarzy: wyprałem ^o co śe zmńeścilo. 



125 



wyry y łóżko, zasłane Błomą. 

wyskiy zwyżki, wysokie przedmioty i sprzęty: ńe łaż po wyakach, bo 

jesce karku nakręcis. 
wyskrobek, chleb, zrobiony z resztek ciasta, wyskrobanych z dzieży. 
tcystopyrcećy wystawić, wysunąć: wystopyrcól goleń tak, com mało śe 

Ae obalół. 
wywalić, wybić, wytrzeszczyć oczy: wywalól me po łbe: wywal na 

mńe gały. 
toywijaSy próżniak, leniuch. 
wyzuć, zdjąć buty z nogi: wyzółem ju nowe buty. 



eabaczyćf zapomnieć: zabacyłem ci kupić tabaki. 

zacem, zanim: zaeem ty pfyjdżeś to ja ufne. 

zaćy za(fljym, czyż, cóż znowu: zaćbym ja śmiał to pejdźeć. 

zacikać śe, starać się być pierwszym: ńe zacikaj śe, bo me ńe pfe- 

ścigńes. 
zadać j podać: zadaj mi mąkę na plecy. 
zadżerowisły , zadiefysty, odważny, noszący głowę do góry: Józek ma 

zadźerowiste kóńe. 
zajmaćy pędzić, gnać: zainiajta śwyńe do chałupy. 
zakoplowaćy zakurzyć: zakoplowałem sobe palto. 
zakucliwy , dokuczliwy. 

zamalować, nderzyć: zamalował wilka w łeb kłonicą. 
zamanówsy, zawsze, co chwila: zamanówsy lata po śńadańe do clia- 

łupy, jakby to blisko było. 
zamorscy/c, chudy na twarzy człowiek. 
zapraćy zagrzać się, zapocić się: jecińeń w stodole zaprał. 
zaprykować, zanieść, zaciągnąć: zaprykuj te kłodę do śćklepu. 
zaśck, część stodoły, gdzie się kładzie zboże, sąsiek. 
zashwirać, dokuczać: bćda nózgofy zaskwira mi. 
zawdy, ciągle. 
zawodne, mniejsza, część wsi, znajdująca się z drugiej strony rzeki, 

jeżeli ta przepływa przez wieś. 
zazertyy zawzięty, uparty, 

zazryó, zawziąć się: psy zazerły se na mńe coby me pokalecyć. 
zhereźnik, zOJc, psotnik, ai^tnik. 
zdolny, przynoszący szczęście, powodzenie. 
źdźgnąć, 1) szturknąć, uderzyć: żdżgnoł me nożem w bok, 2) pobiec 

prędko: musiał źdżgać po Ićkarstwo do dwora. 
zebuć, zdjąć z nogi obówie, zzuć; zebujta mi buty z goleńców.- 
zeburuć, zebrać, prosić: zebufy me juz całe odwećefe. 
zemstować^ kląć, przeklinać. 

zeriy, 1) dużo jedzący, 2) smaczny, 3) ostry (o lekarstwach). 
zeschnąć f umrzeć: dźatiek mój zescknoł z 20 lat temu. 



} 



126 

2glądaój patrzeć po kątach: ńe zglądaj po chałuj^e nic ńe znańdźes. 

ełopaćf pić chci\^e: kóńe złopo wodę całem pyskem: 

zmachać (śe), zmęczyć (się): zroachałem drogą skapiny. 

zmywać, unikać roboty: Ludwik zmywa od roboty. 

znajda, znajdek] podrzutek , człowiek niewiadomego pochodzenia. 

znaHądzic y zreparować: znafądżół kowal oś? 

znarądka, reparacya: oddałem wóz do znafądki. 

zńesperadkOf niespodzianie: zńesperadka zualazem w mAeśće stryjne. 

zafija, wilga. 

zręcny, przynoszący szczęście. 

ztyraó śe, zniszczyć się, zdechnąć: ztyrał mi śe wolak ńezgorsy. 

zuchelek, zuchtelek^ kawałek: daj dżadoju zuchtelek. okrasy. 

zurak, garnek 1. dzbanek , w którym wyrabia się barszcz, żur. 

zwernąćf ukraść: chtoś zwernoł Jaśkowy pcfyne. 

zwładać, wykonać: zęby mu co jako wymyśłeć takćgo, zęby ón ńe 

móg zwładać. 
zydel, (z nicm: siedel), nizki, a długi stołek z poręczą. 
zyrny^ łakomy, chciwy na jedzenie. 




r^ • 



Słownik wyrazów ludowych 

zebranych ysr Czerskiem i na Kuja^vaeh 

przez 

WŁAD. MATLAKOWSKIEGO. 



W tomie IV Sprawozdań Komisyi językowej Akademii Umiejęt- 
ności w Krakowie wydrukowano zbiorek wyrazów ludowycli z dawnej 
Ziemi Czerskiej, dokonany przezemnie przed kilkunastu laty ; od tej 
pory skrzętnie notując wyrazy przeważnie ludowe, spisałem nowy sze- 
reg, w którym niejedno słowo znajduje się już w słownikacłi, mimo 
to nie wałiam się podać go na nowo, bądź to dla odmiennego odcie- 
nia w znaczeniu, bądź dla formy odmiennej od używanćj w mowie klas 
wykształconych. Jestto materyał zupełnie surowy; nie mając bowiem 
pod ręką słownika Lindego, nie mogłem porównać i sprawdzić wyra- 
zów. Nie wszystkie podane poniżej wyrazy słyszałem wńród ludu ; 
niektórycłi z nich używa mieszczaństwo miasteczek Warki, Goszczyna; 
inne używane są po szlaclieckicłi dworach. 

Anielucha, wyraz używany w Czerskiem, u ludu, prawdopodobnie za- 
miast jemiołucha, przez upodobnienie z aniołem; rodzaj Turdus, 
najprawdopodobniej T. pilaris; gnieździ się po olszynach, a pi- 
sklęta bywają wybierane, przez pastuszków i jako przysmak pie- 
czone. 

Anselag, drewniane ramię, osadzone w pionowym walcu, uderzające 
o tybloty cewek, a szamotaniem swojem potrząsające pytel, który 
tym sposobem przesiewa mąkę i oddziela grubszą od pytlowej. 
(Młynarstwo). 

Bdbok, lub Bahol 1^ ciemny zaschły śluz w nosie a dzieci; 2^ stra- 
szydło na dzieci. 



128 

Bujory, trzęsawiska, mokradła ; wyraz powszechnie używany .w Czer- 
skiem, na oznaczenie trzęsawisk nad Pilicą. 

Balcer, inaczej szywalnik, duży kdłek , którym koło wiatraczne jest 
przybito do ramienia; 4 ramiona są osadzone w wale wiatracz- 
nym r podtrzymują koło; (młynarski termin). 

Balia, drewniane ogrodzenie z deszczułek szczelnie przystających do 
•iebie, w którem obraca się biegun (kamień młyński) na spodku; 
balia zapobiega rozsypywaniu się mąki, która szczeliną między 
kamieniami wydost^ge się z pomiędzy nich. 

Bałykować, czołgać się na rękach i nogach (o dziecku) ; powszechnie 
używany wyraz w Rawskicm, Czerskiem i na Kujawach. 

na Babskie ucho; powiadają, że supeł jest zawiązany na bribskie ucho, 
jeśli końce po zawiązaniu sterczą prostopadle do zawiązanego 
sznurka lub powrósła; jrśli porządnie zawiązane (t. j. nie na 
' babskie ucho), to końce nie odstają, lecz przylegają. 

na Bałyku chodzić = bałykować. 

Baniasty, wybujały ; -• zbożu bardzo wyrosłem, pokładającem się i nie- 
plcnnem. (Kujawy). 

Barchankn, koszulka dziecina z barchanu. 

Bióda, wymawiane „bida", w znaczeniu zła pogoda, „Na dworze bida, 
że ciężko psa wygnać". 

Bidłno-dupa, (Kujawy); nazwisko ptaka, w Zakopanem nazywanego 
białorzyt, gnieżdżącego się po kępach kamieni wśród pól, zdaje 
się ten sam, co u Taczanowskicgo nazywa się białorzytka (Sa- 
xicoIa oenanthe). 

Bisiadny (Kujawy); zalotny; o dziewce powiadają, że bisiadna, jeśli 
lubi towarzystwo, tańce, lubi nastręczać się młodzieży. 

Bławy^ o oczach powiadają, że bławp, kiedy ktoś ma oczy bez wyrazu, 
blade, jakby wymokłe; bezmyślne spojrzenie. 

Błogo, dobrze; „Nie wielka tara skapnćiia scheda, ale zawsze błogo 
i to" wyraz bardzo często i powRze(hnie używany. 

Błażek, przezwisko na głupawego chłopa; idjota. 

Bogać, gdzietam, nawet, bo nieco, aha. „Cóż oddali dług? Bogać, 
kolkę w bok". 

BareĄj (czytaj barzy), powszechnie i jedynie używany stopień wyższy 
od bardzo, staropolskiego burzo. 

Bóldky (wym. bulok) każda naróść, niewielkich rozmiarów, a boląca. 

na Bosaka, boso. 

Bręga, odmiana bardzo często dająca się słyszeć, zamiast pręga; stąd 
i kiecka w czerwone lub granato>\e pręgi, zowie się hr^zichn, 

Bronidtz, broniarze są to drobne kamienie, któiycli z pola nie wy- 
włóczy brona. (liujawy). 

Bucha, zwierzchnia szata, rodzaj burki, noszona na Kujawach. 

Budzić^ poruszać buraki motyką, walcem (Kujawy) 

Bycze-jajOj r. purchawka (Lycopcrdon). 

BźdzU, smarkacz, nie umiejący panować nad swojemi naturalnemi po- 
trzebami; obrażające przezwisko. 



I2d 

z Barana kosió 2riac£y albo przez nieamiejętaoóó, albo przez niedbal- 
stwo tak machać kosą, że ścina się trawę nierównolegle przy 
ziemi, lecz środkiem niżej wycinać, a po brzegach rozmachu zo- 
^ stawiać wyżej obcięte smugi. 

Cmió, (o zębach) kiedy jest tępy nieustający ból. (Czerskie, Kujawy) - 
,,Tak mnie zęby ćmią, będzie flaga**. 

ćchórZj zamiast tchórz; powszechnie słyszy się tak wymawiany wy- 
raz w Czerskiem 1^ na oznaczenie zwierzęcia, 2^ jako obraża- 
jące przezwisko dla osoby, która nieobyczajnie zachowuje się 
wobec drugich: „Skopcił się jak ćchórz. 

Ohebzikf może chebżdzik, izba w której sypiają dziewki dworskie, ay, 
pialnia dziewek. (Konińskie, Piotrkowskie). 

Ghęcht/j zarośnięte trawą wysoką mokradła, pła z zaroślami. (Kujawy). 

Chlapciasty^ bez jędrności, ochlapły; chlapciaste uszy, t. j. świnie uszy. 
robią z poły kapoty, przedrzeźniając żydów. 

Chichotać^ siedzieć w oprawie nieszczelnie, luźno; „Kłonica chleboce^^ 
rusza się w swojej osadzie; ^Kołek w ziemi ochlebotany^^ystak 
obruszany, że go łatwo wyjąć; wyraz powszechnie używany 
w Czerskiem; „siekiera na trzonku ochlebutała się". 

Chmara^ moc, wielka liczba; „Spadła chmara kawek i gawronów 
na pola". ,,Chmara wróbli siedzi na pszenicy i pije ją". 

Chrapęcina, zarośla, krzaki na mokradłach. (Kujawy). 

Chrapy, bajory, zarośla rokiciny, wierzbiny, kępami na mokradłach 
i trzęsawiskach (Czerskie); w takiem samem znaczeniu używa 
wyrazu Rembowski (Wodzicki jako myśliwy), z tą różnicą, że są to 
niskie miejsca wśród lasu, większą część roku zalane wodą. 

Chudzielec, ktoś chudy. 

Ciarka v. tarka, owoc ciernia (Prunus spinosa). 

Ciawkacz^ taki kanarek który śpiew swój rozpoczyna od ciawkania: 
ciaw-ciaw-ciaf-ciaf. 

Cielęciarek^ pastuszek od cieląt; na podobieństwo tego istnieją nazwy: 
koniarek, gęsiarek, owczarek. 

Ciemięga^ tak nazywają na Kujawach ruch żucia u zwierząt: „Oho to 
chore bydle, bo nie gryzie ciemięgi". 

Ciemok, ciemność; „Co j4 tam zob&cę po ciemoku^. (Czerskie). 

Cieśfica, przenośnie nazywają szerokie i duże zęby. (Czerskie). 

Cirkać, o wróblach, powiadają, że cirkają. 

Cirzpićy często napotykane wymawianie słowa cićrpieć. 

Cnió się, nudzić się; (na Podhalu kotwić się, skuceć), oprócz tego 
w znaczeniu: nie roiło, nieprzyjemnie; «Cno jój było, bo od 
rana nic nie miała w gębie". 

Chłopi/ś = chłopaczek (zdrobnienie w Czerskiem). 

Chłopyszek, kamyszek, zdrobnienia na yszek^ zamiast uszek, 

Cpnąćf powszechnie znany wyraz w Konińskiem = rzucić, cisnąć, 
(na Podhalu prasnąć). 

Ćupać, skąd przycupnąć; o dziecku mówi się gdy nagle i bezwład- 
nie przysiadzie, uderzywszy siedzeniem o ziemię. 

Sprawozd. Komh Jciyk. T. V. 17 



130 

CyrznUj powszecliule U2y<VAae w Czcrskicin na oznarzeiiie cierDia, 
(Prunus spinosa) rosnąnej w zwarciu, tworzącej zarośla li tyko 
z ciernia samego , (to co Niemej zowią Gestrttppe); jestto imię 
zbiorowe; (podobnie jak n. p. kamienie) pojedynczy osobnik na- 
zywa 8iQ cierA, a owoce jego ciarki ; wyraz tarnina, tarń, zgoła 
nieznany w tej okolicy, gdzie t uległo zmiękczeniu; mimo to 
zamiast ciarki niektórzy wymawiają tarki (uiywane na pokarm, 
gotowane, parzone ukropem , suszone). U Wujka w tłumaczeniu 
Biblii stoi cierznie. 

CyreniawUj tłum, rojowisko czegoś czarnego, osobników czarnych i 
podobnych, zdaleka patrząc, do siebie (Warka) np. ,,Patrzcie, 
co za cyrzniawa w mrowisku", „Co za cyrzniawa żydów obie- 
gła bóżnicę", „Cóż to za cyrzniowa wyległa nlf pole? Wy- 
raz ten powstał zgodnie z prawem mazurzenia (c zamiast cz) i 
prawem miękczenia r na rz (jeśli stoi po samogłosce w tej sa- 
mej zgłosce: cirz-pić, sierzp) z wyrazu czarniawa. Godnym 
uwagi jest suffiks awa, podobnie jak w wyrazie szórzawa, (coś 
nie proporcyonalnie Rzerokiego). 

Cedwió się = czaić się (Rawskie). 

Dek^ zamiast dach, wyraz powszechnie używany w Łomżyńskiem, 
w szyi Królestwa, między Grajewem i Goniądzem. 

Dętka y piłka dęta, pusta w środku. 

Dłujższyj stopień wyższy od długi; słyszałam najwyraźniej i wielokrot- 
nie na Rujawflch. 

Dołowłzna niskie miejsce w polu ornem (Rgilew). 

Domowiznay == domostwo, obejście 

Damc (czytaj do wić), zamiast dławić, którego lud nigdzie w Czer- 
skiem, Rawskiem inaczej nie wymawia: ztąd udowić się i t d. 

Dorywki^ nazywają się wczesne jagniaki pokocone nie w porę , poczęte 
skutkiem „dorwania się^ tryków do macior przed terminem 
przeznaczonym przez hodowcę na park.inie się owiec. 

Drdza, zamiast rdza, tak samo jak drdzrń. zamiast rdzeń, ciekawe wy- 
mawianie, wielokrotnie słyszane przezemnie u rozmaitych jedno- 
stek tak z ludu, jak i ze szlachty wykształconej, ale mającej 
częste stosunki z ludem. (Kujawy). 

Drdzeń = rdzeń. (Kujawy). 

Ddrest = rdest, roślina rosnąca po mokrych rowach, po mokrych 
polach (Folygonum). 

Bydj zdrobniałe Dydek ^ jedynie i powszechnie używany wyraz na 
Kujawach, — nieznany na Mazowszu, gdzie mówią cyc i cycek. 

Dudy na Kujaw.nch = basetla ; ciekawa rzecz, iż duda, dutka ozna- 
cza rurę; etąd dudy = tchawica (trachea) w anatomii; |,Grać 
będą szałamaje, dudy: Będą się trzęsły młodym kolana, a sta- 
rym judy**. 

Dudolić, grać na dudaoh to jest na basetli. 

Dydolić, 1^ mizernie grać na skrzypcach, 2^ niezgrabnie krajać chleb 
twardym nożem. (Mazowsze); prawdopodobnie onomatopojetycz- 



131 

nego słowa dydu, oznaczającego piłowanie. Wymawiają też dyndolió 

DydUf dydu wyraz naśladowczy, :=; piłować. 

Dyndolik, tępy kozik, nóż, którym krajać nie moina, tylko się dyn- 
doli chleb. 

Duła, drewniany łnk, przymocowany nad karkiem końskim do dyszli- 
ków; wyraz nżywany nad Pilicą w Czerskiem, gdzie ludność 
nigdzie nie używa duły, ale ją widuje u t. z. powiólaków t. j. 
mieszkańców za Wisły z pod Garwolina, Żelecłiowa, Earczewia. 

Bziadowskie-wszyy nasiona rośli ny, należącej do rodziny Boragineae, 
które po dojrzeniu opatrzone będąc gęstemi haczykami, przycze- 
piają się do odzieży, tak, że trudno je oderwać, zwłaszcza je- 
żeli materyał kosmaty. 

Dzieucha, dzieusyna, z akcentem na e, bardzo często dające się sły- 
szeć wymawianie. 

Dziorg (może dzi&rg), drobniutkie kamyczki, albo gruby piach, żwir: 
,,Go się na tym dziorgu urodzi "? (Rawskie). 

Dziorgowatyy ziemia złożona z drobnych kamuszków, z grubego żwiru. 

Dziergaćy łamać, druzgotać źdźbła lnu w międlicy, po wyjęciu z wody 
i wysuszeniu; tym sposobem paździory oddziela się od włókien 
(Rawskie, Kujawy). 

Furmany, garście zżętego zboża leżące na zagonach (Łomżyńskie w oko- 
licach Ooniądza). 

Fularka^ tak powszechnie nazywają fujarkę w okolicach Warki. 

Fyrgać^ fyrgnąć = rzucać n. p. kamieniami (Rawskie). 

Gamajda^ niemrawa, powolny i niezdarny w robocie (Czerskie). 

Gapa^ tak powszechnie nazywają na Kujawach wronę; w Konińskiem 
około Bieniszewa słyszałem jak na rybitwy mówiono ^^morskie 
gapy". „Patrzy jak gapa w gnAt" 

Gardy, powszechnie używany wyraz na Mazowszu na oznaczenie czło- 
wieka, lub bydlęcia, przebierającego w jadle, jedzącego bez 
wielkiego łaknienia. 

GąskOf w języku szkolnych malców nazywają się włosy spuszczające 
się z potylicy na rowek na karku; do bolesnych figlów należy 
znienacka mocno pod włos pociągnąć palcem „za gąskę^. 

Gęsi pępek, nazwisko bedłki (Agaricus); ogon omszony, cienki; spód 
nie poduszkowaty, przepięknie zielonkawo żółtawy; dziurki bardzo 
duże, wierzch suchy, jaśniejszy od borowika podobny do duń- 
skiej rękawiczki; spód znacznie jaśniejszy od wierzchu. 

Gęsiarek, pastuszek od gęsi, p. cielęciarek. 

Glantaćy jedząc mlaskać głośno językiem (Czerskie). 

Gilbas, przezwisko, ktoś niezgrabny, a duży. 

Glubka, tak powszechnie nazywają lubaszki w Konińskiem (Golina). 

Glut, 1 ° wydzielina z nosa , inaczej świeczką zwana ; mówią : klituś- 
bajduś kluski gniot, wyleciał mu z nosa glut. 2* narosły grzy- 
bowaty knot spalony u łojowej świecy. 3° sople lodowe wiszące 
zimą u strzechy (Czerskie). 



132 

GłowdCf konopie z żeńskiemi kwiatkami dające potem nasiona; osobniki 
z męskiemi kwiatami nazywają się płoskunkami (Czerskie). 

Gnioiekj przezwisko; któd nie stary, a leniwy do roboty, unikający 
jej, lubiący siedzieć koło pieca, wygniatający stołki za piecem. 

Gnojekf osobnik dotknięty ciepieniem niemożności utrzymania moczu 
i robiący w nocy pod siebie (enuresis) 

Gnojawnik, na Mazowsza gnojówka, miejsce przed oborą, gdzie wy- 
rzucają gnój (Rgilew). 

Gniazdo f resztka pozostająca w kadzi lub beczce jako zaczyn na nową 
porcyą octu , resztka ciasta zostająca w dzieży i t. d. (Kujawy). 

Golazniaj to co w książkach nazywają halizną, a co jest wyrazem 
zapożyczonym y' lud niezna wyrazu balizna, tylko goUcnia, gołe 
miejsce, gołoborze. 

Gołoborze, niezarosłe miejsce w lesie, łysina, golażnia, skutkiem jało- 
wości gruntu (nie skutkiem wiłogoci). 

Gorczyca, roślina krzyżowa podobna do ognichy, ale mająca liście 
gładkie podobne do rzepaku ; w głód ludzie zbierali i jedli (Ku- 
jawy); czasami, jak do roku, rośnie masami na ugorze, iż 
opłaci się zbierać dla wybijania z nasion oleju. 

Gnarowad^ wyraz nieznany w Czerskiem, natomiast powszechnie używany 
na Kujawach : 1 ° gospodarować z biedą , opędzać biedę , wy- 
starczać; n. p. „gnarujta się, jak roożeta'' = dawajta; sobie 
radę. 2° iść, szykować się, np: „kunie mu się, gnarnją^. 

Grabieć, od zimna ''palce, ręce grabieją*' t. j. sztywnieją, jak grabie, 
„Ręce mi zgrabiały, nie mogę pisać^. 

Gracz, kłos niezerznięty przez niedbalstwo żniwiarza 1 stojący za nim 
na pniu. Dawniej, gdy było trudno o robotnika, żeńcom przygry- 
wała muzyka, ażeby im raźniej i weselej żąć było; otóż taki 
kłos niezerznięty stał jak muzykant, gracz (Kujawy). 

Grajda^ indywiduum niemrawe, powolne (Rawskie). 

Grduk i Grdukać, mówi się o głodnem dziecku ssącem żarłocznie, o 
spragnionym pijącym wodę chciwie, że aż zdaleka słychać od- 
głos przełykanego płynu. 

Grdyk, Grdyca, Grzdyca^ trzy różne formy wyrazu oznaczającego: 
I'' krtań (larynx); 2° jabłko adamowe (pomum Adami). „Ma 
chudy, wystający grzdyk". 

Grubachny, niezwykle gruby, przegruby; podobnie jak wielgachny, 
długachny i t. p. (Kujawy). 

Gruholachny, bardzo nieproporcyonalnie gruby ; mniej jednak niż gru- 
bachny; podobnie wielgolachny (Kujawy). 

Gruchnąć, uderzyć kogo w twarz z łoskotem, z zamachem. 

Gryka, nieznany wyraz u ludu w Czerskiem, gdzie grykę nazywają ta- 
tarką (Szczuczyńskie). 

Grzebielucha, (HirUi.do riparia) jaskółka gnieżdżąca się w oberwanych 
brzegach rzek n. p. Pilicy. 

Grzywny^ o drzewie dającem dużo ciepła, np. grabina, dębina dają 
drewno grzywnę, w porównaniu do wierzbiny. 



133 

Gtułay czyli gapa^ przezwisko na nierozgarniętą dziewczynę (Kujawy). 

Guiajt gawron y nierozgarnięty chłop (Czerskie , Kujawy). 

Gucka, tak nazywają rybacy z nad jeziora Chodeckiego (Kujawy) 
rybkę zupełnie podobną do płotki i tejże co ona wielkości, lecz 
mającą piękne sino-niebieskawe łuseczki od grzbietu. 

Gzary^ toboły, graty „daó furmankę pod gzary^', j^wlec się z takiemi 
gzarami^. 

Gzik i Gzica, twaróg ze śmietaną i ze szczypiorem (Kujawy). 

„Tia Itnif^f bez carzntu, coś w rodzaju: „do rany przyłożyć" n. p. 
„Dziewuszynfl, na imię, taka miła i dobra" (Kujawy). 

JabłkOy tylko tak lud i klasy wykształcone nazywają rzepkę (patella) 
(kość w stawie kolanowym). 

Jarki kruchy; „Nie właź na wierzbę, bo to jarkie drzewo^. 

Jarcyznay coś skruszałego, zrzęsiałego; mówi się o kruchych gatun- 
kach drzew jak osika, olcha, o starem drzewie. 

JaZj lud wymawia aż. 

Jazgier^ roślina złożona, w książkach zwana brodawnik (Taraxacum). 

Jazgoty harmider, krzyk, hałas. ;,Jak na pogodę, to taki zrana jazgot 
ptactwa". „Cóż za jazgot te dzieci robią, a to do słowa przyjść 
nie można^. (Zbijewo, Kujawy). 

Jęzor, zamiast ozór w pogardliwem znaczeniu, n. p. : „z jęzorem latać" 
t. j. opowiadać urbi et orbi (Czerskie). 

Jezioro, zamiast jezioro (Kujawy). 

Jednosłalny^ wymawia powszechnie lud zamiast jednostajny. 

Józwa, powszechnie zamiast Józefa; podobnież przy odmianie wyrazu 
Józef, lud stale wymawia „do Józwa", „z Józwem" i t. d.; ztąd 
nazwisko Józwikiewicz. 

Jud, pluralis judy, rzecz, rodzaju męzkiego, zamiast literackiego udo, 
uda; w Pasku też stoi „postrzelono mnie trochę śluzem w lewy 
ud" (Kujawy). 

Irkoiaćy mówią nad Pilicą, gdy się zbiera na kichnięcie i uczuwa draż- 
nienie w nosie. 

Irzmo, lud wymawia czasami zamiast jarzmo. (Kujawy). 

ItoUsia, zamiast Joasia. (Kujawy). 

Kaczorek, kosmyk włosów stojący na głowie, skutkiem ich sztywności 
zwłaszcza nad karkiem. 

Kacanki, roślina z rodziny Compositae, książkowa nazwa nieśmiertel- 
niki (Gnaplialium) (Kujawy). 

Kaleń, nizkie, płaskie miejsce w równinie wśród lasu, zkąd wody nie 
mają odpływu (Kujawy). 

Ralonka, na Kujawach, kalenica na Mazowszu^ sam szczyt dachu. 

Kaiabania, grubas otyły, a krępy, przezwisko (Kujawy). 

Kałędek, brzuch; ztąd i na chłopaka z wypukłym brzuchem wołają ka- 
łędek. ('Kujawy). 

Kania^ 1^ prawdopodobnie Agaricus procerus; 2^ rondo od kapelusza. 
(Czerskie). 



134 

Kandk, ulnbieniec (Warka) „O to matczyn kanAk**. 

Kąsać się, szykować się, wyczekiwać czego z radością i niecierpliwo- 
ścią n. p. ,,Ka8&ł się, że go zbije". 

Kiecdk, chruściel. (Czerskie). *) 

Kierecinoj zarośla, krzaki na mokrych łąkach (Konińskie, Golina). 

Kindly duży nos; „A to ci mk kinAl" (Warka). 

Kijś-kiZf wołanie na źrebię (Szczuczyńskie). 

Kiziak^ źrebię (Szczuczyńskie). 

Klituś-bajduś, przezwisko na takiego, co plecie, co klćci nie do rzeczy, 
lub baje byle co. 

Klucha, 1^ zgrubiałe od kluska, 2* tłuste dziecko (Czerskie). 

Kłoda, beczka, (od Grajewa). 

Kłyk, pień drzewa obłamany z gałęzi, głąb kapusty bez liści; „Liszki 

objadły kapustę, pozostały tylko kłyki" (Zbijewo). 
Knowie, tak nazywacie koniec żdżbła zbóż po ścięciu; snopki układa 

się kłosami do środka, knowiem do pola; garście kładzie się 

knowiem od wiatni; a kłosem do wiatru, aby z zagona ich nie 

zabrał (Czerskie, Kujawy). 
Kohyldk, szczaw' kobyli; „O jAto znAm, z tego się obsmykA dla kaczek, 

zwyczajny szczaw' nie m& takićj kaszy". 
Kobyłka, haftka, za którą zapina się konikiem. 
KocSwie, wiórzysko, śmietnisko (Kutnowskie). 
Kochajka, perlica, tak nazywają przez naśladowanie je] monotonnego 

głosu, coś w rodzaju: kochaj! — kochaj! 
Kocmołuch, bardzo rozpowszechnione przezwisko: brudas i fizycznie 

i moralnie. 
Kocołować, nie sypiać po nocach, doglądając czegoś, n. p. przy koniach 

na noclegacli, przy odstawach zboża, przy chorym. 
Kokosz, tak nazywają kurę (jak w tłumaczeniu Wujka) nad Bobra, 

Łękiem i Jegrznią, t. j. w Szczuczyńskiem. 
Kokoszki, bedłki pomarańczowego koloru (Cantharellus). (Czerskie). 
Kołowaty, o burakach, o marchwi, mówi sie, gdy w pierwszym już 

roku wyrastają w łodygę i kwitną, zamiast rosnąć w korzeń. 
Koniarek, pasterz koni (p. cielęciarek) (Kujawy); Sienkiewicz używa 

wyrazu, koniuch, nie wiem, czy gdziekolwiek używany przez lud 

polski. 
Konik, haftka zawadzająca się za kobyłkę. 
Kopacz, 10 ten co kopie kartofle, buraki. 2^ o krowie, co kopie mo- 

wią kopaczka. 
Kopańka, niecka (Rawskie, Kujawy); wyraz nieznany w okolicach 

Warki. 
Korytko, osobliwie zakończone koryto , do którego sypie się zboże 

z kosza, a z korytka w kamień młyński, trącając o krawędzie 

czworogrannej sochy (młynarski termin) (patrz socha). 



O W poprzednim zbiorze błędnie podałem objaśnienie, że to bąk (Ar- 
dea Btellaris). 



185 

KoSf zma2arzony kosz, piramidalnego kształtu, w który wsypuje się 
zboże do miewa. 

Kotyt-y, kawały zoranej ziemi, nie rozsypujące się, lecz trzymające się 
kupy, albo skutkiem tego, że rola zanadto zarosła zielskiem, albo 
że gliniasty grunt zanadto zeseclił się i skiby nie rozsypują się. 

Kozaj powszecłinie znany wyraz na oznaczenie kawałka roli porosłej 
zbożem, nieregularnej formy w6ród łanów innego zboża, lub pól ; 
n. p. „Cóż to znaczy ta koza łubinu w tem życie? (Kujawy). 

Koziabroda, bedtka. 

KoźlarZj prawdopodobnie Boletus scaber. Berdau. Ogon wysmukły 
a cienki, u góry popstrzony jakby drobnym pyłkiem, ku dołowi 
czarnem żyłkowaniem powleczony, jakby siateczką. Kapelusz 
jak poducha, pulchny^ grubachny; spód wypięty, zielonkawo-pia- 
skowo-jasny. Wierz^ih jakby różowawy, jaśniejszy od borowika. 
Brzeg bardzo gruby; rureczki bardzo duże. 

Koluszek, bedlka, prawdopodobnie Agaricus aryensis, lab mastoideus. 
Berdau; podobna do pieczarki, tylko że ma spód biały; rośnie 
po rżyskach. (Warka). 

Krawzykj prawdopodobnie Boletus cyanescens. Berdau. Ogon u sta- 
rych cienki, wysoki, omszały czarno i gęsto, jak butelka z winem; 
wierzch jasno piaskowo-malwowy za młodu, na starość pomarań- 
czowy. Spód za młodu ciemniejszy od wierzchu i popielato 
zielony. (Zbijewo). 

Kręgij drewniane koła masslve, nadziewane na sochę żelazną 1 objęte 
żelaznemi obręczami; w nich osadzone są t. zw. laski, t. j. grnbe 
szczeble grabowe cewi, obracane przez palce koła młyńskiego. 

Krudować (w Czerskiem karczować), wydobywać z ziemi pnie po ścię- 
tym lesie. (Szczuozyńskie). 

Krudunekf czynność krudowania. (Szczuczyńskie). 

Krzesła genitivus Krtu, chrzest (Zbijewo); duBze dzieci, zmarłych bez 
chrztu, po śmierci wołają pod figurą krtu, krtu, i wtedy się mówi: 
„Ja ciebie krcę, duszo krz^ścijański, idż w pokoju". (Zbijewo.) 

Krcić, chrzcić. 

Krzcyna, okruszyna.. (Czerskie, Rawskie). 

Krzcyi^y kruszyć, wyraz powszechnie używany. (Czerskie). 

KrzyWy winien; wyraz powszechnie używany od ludu na Kujawach, 
w znaczeniu jak u Reja: „Da mu gałąź w gębę, to już jej 
łaje, a gałąź co krzywa? on sobie krzyw, iż jej nie obaczył^. 
(Żywot poczciw. człowieka). 

Krzywek^ dębowy budulec z krzywych części dębu, umyślnie obrabiany 
na pewne części okrętu. (Z nad Pilicy, z nad Bzury). 

Krzyźwy, trzeźwy, tak brzmi w wymowie ludu na Mazowszu i na Ku* 
jawach. 

Kścieó. W Suwalskiem, Szczuczyńskiem mówią zboże kście, zamiast 
kwitnie n. p. : buraki, marchew wykściły, t. j. już powyrastały 
w łodygi i okwitły; „Jabłka, gruszki okściły^. 



\U 

Kur, w Szczuczyńskiem (koguŁ); wyraz kur nieużywany wcale w Czei"* 
bkiem. 

Kurcipka, jedynie używany wyraz w Czerskiem na oznaczenie czere- 
mchy (PrunuB padus). 

Kurdszek, bedłka — Agaricus Canthareilus jedynie używany termin 
na Kujawach. 

Kurwa, powszechnie używany; nieobsiane miejsce w aród obsianej niwy 
przez nieuwagę lub niedbalstwo (Czerskie, Kujawy). 

KurBe gdagdaj owoc trzmieli ny (Evonymus europaea). (Warka). 

Kurzeiapki, pierwiosnek (Primula yeris). (Warka). 

Kurzy-pałrZf haemerolopia , widzenie wieczorem (Kujawy); na Pod- 
halu zowią kurek. 

Kurze-sercu, rodzaj trawy (Briza). (Rawskie). 

Kusielec, o dziecku w kusej koszulinie powiad.-iją, że kusielec. (Warka). 

Kuśpit, cos kusego y nie wyrosłego: kusy warkocz, niewyrosły chłop. 

Kwardy, zamiast twardy (Czerskie), bardzo powszechne wymawianie ; 
patrz krzyż wy. 

KwardZy coś bardzo twardego. 

Lanka, piłka lana nicwydrążona. 

Lałowy^ = letni. (Kujawy), 

Leleń, zamiast jeleń. (Czerskie). 

Liw, iwa (Salix capraea); wyraz iwa zupełnie jest w Czerskiem nie- 
znany. 

Liwina, zarośla, lub drzewo iwy; ten gatunek wierzby wcześnie z wio- 
sną dostaje kotek , czyli basiek, pięknych kanarkowo kwitną- 
cych, które lud używa na palmy na Kwietnia Niedzielę; po 
poświęceniu, kotki nie rozgryzając trzeba połknąć, co ma chro- 
nić cały rok od bólu gardła. 

Liry tak nazywają śpiew jaskółek: „Oho będzie deszcz, bo jaskółki 
śpiewają liry". (Zbijewu). 

Luty, starożytny wyraz, dotychczas powszechnie używany nad Pi- 
licą: umarły w książkowym języku „Oj będzie ci luto** == bę- 
dzie ci żal. 

Łabuzia (książkowa nazwa pałka^ (Typha), piękna wodna roślina, two- 
rząca zarośla razem z tatarakiem, trzciną, kosaćcem. W Raw- 
skiem z łabuzi plotą chomonta; wyraz użyty przez Rembowskiego 
(Wodzicki jako Myśliwy). 

ŁagckS, obieżyświat, oberwaniec, niepewne indywidum. 

Łapucha, znany chwast, plaga jarzyn; krzyżowa ruślina z siarczano- 
żółtym kwiatem ; na Mazowszu zwana ognichą — na Kujawach 
łapuchą. 

Łepak, kamień polny wielkości głowy. (Rgilew). 

Łoni^ zeszłego roku. 

Łoński, zeszłoroczny; wyrazy znane zapewne na całym obszarze etno- 
graficznym polskim, od Kujaw do Tatr — mirao to wykluczone 
z książek, nawet pisarze-noweliści, <*zerpiący tematy z ludu, nie 
używają ich, chociaż są jedne z najczęściej używanych. 



137 

Łubiky zamiast łubin (Lnpinus). 

Łuedecka, uzdecka; Łuzdzienica, uzdzienica. W Czerskiem jedynie uży- 
wane formy. 

Łych, przezwisko na wysokie czoło; „M4 łych jak kolano^. (Warka). 

Łychaj zgrubiałe od łyżka. ^^Mamo^ mamo, cy pyza ma ocy, j& pyzę 
na łyzę, a pyza wyskocy". (Czerskie). 

i^ys =s łysina; ^Łys, zóz, kuternoga, naznaczony od Boga". 

Łyskać siCj tylko w tej formie używane w Czerskiem słowo błyskać się- 

Łyskawica = błyskawica; tak samo jak lud, używa Wujek w tłuma- 
czeniu Biblii Job. 39. 35. 

Łysy • Maciek, powszechnie używany wyraz na Kujawach na ozna- 
czenie pliszki białej (Motacilla alba) ; na Podhalu „Pińka biała". 
„Oho jest ły^y maciek, będzie ciepło.^ ^Łysymaciek za pługiem 
chodzi , ogonem trzęsie^. 

Łysina, w znaczeniu łeb; dać komu pp łysinie. (Zbijewo). 

Mada, osad nadzwyczaj żyzny, osiadający po ustąpieniu wylanych wód 
na Powiólu; wyraz znany i na Kujawach. 

Majdan^ wycinka w lesie, gdzie są tracze, robią klepki, palą węgle- 
i t. d. (Czerskie , Kujawy). 

Marnota, pieszczotliwie o kotku bawiącym się, igrającym; coś w ro- 
dzaju głuptasek, bestyjka. (Rgilew). 

Matyjdsek, Niewiem od czego powstało bardzo znane wyrażenie „Oj 
pospiwds ty se Matyjdska" , t. j. będziesz w trudnem położeniu. 

Matyjasió, marudzić, popłakiwać. (Czerskie, Rawskie). 

Małyjaśny, marudny, niechcący się bawić, (Czerskie, Rawskie); po- 
wszechnie używany termin; „Musi dzieci&kowi cod być, bo taki 
matyjadny^. 

Mędak, jedynie używany wyraz u ludu na oznaczenie stadnika (Czer- 
skie). 

Maślankowe, oczy, blade, bez wyrazu. (Kujawy, Czerskie). 

Michałek, lekki odcień obłędu, a raczej jego cechy zdradzające się 
jakimś waryjackim postępkiem, lub odezwaniem się: „On ma 
michałki''. 

Micha, czy miha zamiast misa, zgrubiałe (Czerskie). 

Miętkiew, mięta. (Zbijewo). 

Mlecz, roślina złożona (Leontodon). 

Miodzie, drożdże (Zbijewo); „Dziecko rośnie jak na młodziach.^ 

Młodzić się, chmurzyć się, mieć się na deszcz, zbierać się; powszechnie 
używane na iłujawach. 

Morska gapa, rybitwa, rybołówka (Hydrochelidon nigra). 

Mrygać = mrugać. (Czerskie). 

Muska, drewienko, którem pomuskują kosę w czasie kośby. (Kujawy) . 

Muzykanta kłosy płonę, stojące prosto nad innemi poehylonemi od plonu. 

Mysionka, łajno myszy między ziarnami zboża. (Zbijewo). 

Mysioirzew^ w książkach muchotrzew. 

Myszak, pozioma część T-owatej podpory, unosząca krokwie w dużych 
stodołach. (Kujawy). 

Sprawoid. Komis. Język. T. V. \^ 



138 

Mzyk, ćma y chmara, moc czegoś , nieprzeliczoDa liczba. 

Na duchy duchem^ wartko, co sił, szybko. (Rawskie). 

Nagrduliój nagoieść, ciasto nagrdulone, ^ niewyrosle, zakalcowate. (Zbi 
jewo). 

Ndknrśnikf obroża do wiązania koni^ gdyż użdzieDica ciągle pozostając 
na łbie wycierałaby koniowi sierdć za aszami. (Zbijewo). 

Nakrzcyóy narobić krzcyn, od krzta = okruszyna. 

Nałoźny^ nawykły, nałożony do czego. ('Zbijewo), 

Narościć, zacząć się nieść (o kurach); powszechnie używany termin 
na Kujawach. 

Nasierszałyj ze stojącą sierścią (o bydle, o koniu) od zimna lub od 
choroby. (Kujawy). 

Nawiedzić, w znaczeniu odwrotnero od nien&widzieć (Czerskie, wieś 
Stromiec). 

Na-wrzeczy = wrzekomo. 

Niechaćj powszechnie używane słowo zamiast nieruszać ; „niechaj tego^ 
nie rusz tego. (Czerskie). 

Niedogareky niedopalona resztka polana, szczapy, belki, papićrosa (Czer- 
skie, Kujawy). 

Niejęcy, niesmaczny, o osobie. (Kujawy). 

Nochdl, duży nos, kin&l ; w Zakopanem góra Nos41. (Czerskie). 

Nukaóy wołać wciąż na kogo nu-nn. „Co to za pracownica, ciągle nad 
nią trza stać i nukać^. 

Obegnać, oborać do okoła. 

Obierka, belka leżąca na słupach nad ścianą i w jej płaszczyźnie. (Ku- 
jawy). 

Oborywać się, niechętnie brać się do czego, tak robić jak woły, gdy 
zawraca się niemi i obory wa, t. j. wolno i niezgrabnie. 

Obracajka, spódnica. (Sieradzkie). 

Obzuó, nabić dzwona na sprychy już promienisto utwierdzone w piaście. 
(Kujawy). 

Ochlebotaó, obluzować, n. p. trzonek noża, kołek w płocie i t. d. 

Ociec, tak lad wymawia ojciec, podobnie jak w tłumaczeniu Wujkowem 
Biblii. 

Odciemid, zawsze używane przez lud zamiast odsłonić, jeżeli chodzi 
o odsłonienie okna, lampy, słońca. (Czerskie). 

Odcykać się, odcyknąć, obudzić się z twardego snu. (Czerskie). 

Odgrażać, u świń to samo, co u krów odpuszczać; mówi się, gdy w wy- 
mionach zaczyna, zbierać się mleko. (Kujawy). 

Ododziać, zawsze używany zamiast odkryć kołdrę. (Czerskie, Kujawy). 

Odondany, nadąsaoy^ okazujący na twarzy niezadowolenie. (Zbijewo). 

Odtoracavka^ czynność odwracania, t. j. orania roli po raz wtóry. 

Ogatoy ogacenie, t. j. opatrzenie ściany domu, obory, stodoły deskami, 
gałężmi, gnojem, słomą na zimę. 

Ognaryjd, ordynarya; lud wiąże ze słowem gnarować = z biedą da- 
wać sobie radę, wiązać koniec z końcem. 

Okara, wszystko, co nieproporcyonalne w częściach, a duże w całości : 



189 

D. p. O szafie y o wozie, o domu mówią «a cóż to za okara^. 
(Kujawy). 

Olszówka, 1° rodzaj bedłki, 2 ^ gatunek lichej torfowatej ziemi, oa któ- 
rej udaje się olszyna. (Kujawy). 

Opaskudzić się, pogardliwie mówią zamiast oszczenić się, okocić. (Czer- 
skie). 

Oprzątka, dziewka zajęta przy hodowli drobin we dworze. (Zbijewo). 

Ościory, 1^ oddzielone grube łuski z ziarna żytniego przy zmieleniu; 
2° umyślnie „na zuber'' zmielony owies dla koni. 

Otatca, (potraw) wyraz nieznany w Czerskiem, a powszechnie używany 
w Szczuczyńskiem. 

Owarzyty, mówią o grochu, gdy łatwo się rozgotować daje. (Kujawy). 

Owczarek, pastuszek do owiec (p. cielęciarek). 

Pacha, połowa sąsieka w stodole: „Jedną p&chą leży żyto, drugą 
pszenica''. 

Pagaj, chleb, i wogóle zakalcowate pieczywo. 

Palce, grabowe zęby w kole młyńskiem, obracające cewie. 

PajŁasik, mały chłopak, trzymający się jeszcze matulinej kiecki. (Czer- 
skie). 

Paika, 1^ nierozwinięte pióro u ptaka; „Pisklęta jeszcze w pałkach". 
(Czerskie). 2^ nogi upieczonego ptaka. 

Pańkus, (czy pajkus?) tosamo co gzik, gzica, twaróg ze szczypiorem. 
(Lubelskie). 

Paprajsłwo, gromada dzieciaków, rybek, stado prosiąt, w ogóle zbio- 
rowisko drobnych stworzeń. 

Pdrzkać, powszechnie używana w Czerskiem i Rawskiem forma wy- 
razu parskać. 

Parskać, czy parszczyć; słyszałem w wyrażeniu: „Trzeba zasmarować 
koniowi ranę, bo muchy pśrszczą^. (Kujawy). 

Parkad się, parzyć się (Czerskie, Kujawy) o owcach. 

Pas, powrósło, do wiązania zboża w snopy. (Szczuczyńskie). 

Pasterz, u ludu w Szczuczyńskiem — na Mazowszu pastuch. 

Pasłurek, zdrobniałe od pasturz (Kujawy). 

Pasturz, oryginalna forma, używana na Kujawach. 

Paskudnik, choroba u bydła, rodzaj odmy; mówią: „paskudnik krowę 
tłucze^; zdzierają „paskudnika^ z oczu igłą, przebijając jakąś 
błonę , najpewniej normalną łącznicę. Paskudnika dostają konie, 
gdy zdrożone opiją się wody. 

Paszk, miejsce zaduszne, zamknięte i ciepłe; o izbie ciasnej i zadu- 
Bznej mówią: Jak w paszku**. (Czerskie). 

Pałruch, makówka polna, w której po dojrzeniu otwierają się dziurki — 
oczka, któremi wytrząsają się ziarenka. (Czerskie). 

Pazerny, chciwy, gotowy wszystko wydrzeć przez zazdrość; bardzo 
rozpowszechniony wyraz. (Czerskie). 

Pazurki, Aąuilegia. (Zbijewo). 

Pdwgz, żerdka, drążek, który kładzie się wzdłuż na wozie siana; przywią- 
zuje się na przodzie do dyszla, na zadzie do rozwory. (Czerskie). 



140 

Pąkowie^ tak lud na Kujawach nazywa pączki aa kwiat na owocowych 
drzewach. 

Pępeky pęczek kłosów zostawianych na pniu, ubranych polnemi kwiat- 
kami na zakończenie żniwa; w Czerskiem ten pępek zostawiają 
na polu, przyczem chwytają dziewkę, przewracają ją, i trzyma- 
jąc za nogi, ciągną do okoła pępka : to się nazywa „oboraó*' ; 
na Kujawach pępek przynoszą do domu. 

Pierdołka, ulęgałka, gruszka polna. (Konińskie). 

Pluta, słota. 

Plusk, słota, niepogoda: „Pole cw&rtku będzie plusk^. (Kujawy). 

Płoskunka, żeński osobnik konopi, wydający siemiona. 

Piokaóy od monotonnego wołania indyk: „pio-pio-pio''. 

Plegnąć się, Plądz siCy zamiast lęgnąć się; powszechnie używane na 
Kujawach i w Czerskiem. „Uplęgło się takie pokraczne^. 

Plon, ziarno, które się samo wykrusza z kłosów podczas zwózki do 
stodoły i zostaje na dannicy lub na płachcie. 

Pło, rodzaj kożucha z ziemi i rodlin, pływającego na trzęsawisku ; gdy 
się pło przerwie, bydlęciu, które się na niem pasło, grozi śmierć, 
(Kujawy). 

Płoń, nie zamarznięte miejsce na rzece, tam gdzie są wiry, i nurt naj- 
silniejszy. (Czerskie). W Zakopanem pł&nią nazywają kałuże 
wody: „Tako płAniń wody stoi na polu*'. Jak kopią studnię, to 
także nazywają pUnią wodę, gdy się ukazuje. „O już nie dużo 
kopać, bo płńnki się pokazując. 

Płdtnąó^ z rozmachem uderzyć czemś długiem, szerokiem. (Czerskie). 

Paniufka, czy pantówka^ w piosence słyszałem taką nazwę na karto- 
fel na Kujawach: ^Panienka nieusznurowana , pantówka nieugo- 
towana. 

Podciech, rodzaj Boletus, ogon cienki, cielisto-gładki, a żółtawo-blady; 
wierzch kapelusza siarkowo -żółty, podobny do skóry łosich rę- 
kawiczek; spód ciemniejszy od wierzchu, zielonkawy jak mech 
na strzesze; bardzo drobniutko rurkowany. (Kujawy). 

Podtoalnica, belka w wiatraku, na której leży i obraca się kark wału. 

Pójdźka, powszechnie używane w Czerskiem , na Kujawach ; istnieje 
przesąd , że głos jej przepowiada śmierć w domu, blisko którego 
zakrzyczy: „Pójdź, pójdź w dołek pod kościółek^. 

Pokraka, coś niezgrabnego, kulawego. 

Poryzać, gderać. (Kujawy). 

PoUkowaó, (wymawiaj polikować) — ponaprawiać, poreparować n. p. 
wóz, płot, oborę i t. p. (Czerskie). 

Polnie, zamiast południe, powszechnie używane. (Czerskie). 

Pógarcówka, lud w Czerskiem stale opuszcza ł w wymawianiu wyra- 
zów z pół: pókwaterek, pómisek , pólicek, pólaski (drabiny dla 
owiec). 

Posiepaó się, popadać się o skórze na rękach i nogach, od zimna i wil- 
goci n. p. u pasterzy, brodzących jesienią za bydłem po mo- 
krych łąkach boso. 



141 

Posusgf uschłe gałęzie, zbierane na opał. (Kujawy). 

Połyraćf poniewierać; (Czerskie, Rawskie, Kujawy). 

Poducha, zgrubiały od poduszka ; „ziaba jak poducha''. (Czerskie). 

Pólik, stale używane na Kujawach zamiast policzek (patrz: pógarcówka). 

Poszwa, 1^ duża poszewka: 2^ przezwisko na tłustą babę. 

Powyreh^ drążek do noszenia cebra z wodą. (Czerskie, Rawskie). 

Prychció, byle jak uwarzyć, po partacku kucharzyć. 

Przewieść, przewieźć ropuchę; w Czerskim zabawa chłopców, którzy 

kładą ropuchę na końcu deszczułki podpartej środkiem, a w drugi 

koniec dają silne uderzenia, skutkiem czego biedne stworzenie 

wylatuje w powietrze. 
Przegibaó, zamiast zginać, bujać; lud bardzo często używa gibki za- 
miast giętki, gibać, zamiast bujać czemd wisnem. (Czerskie). 
Przeprzeceyó, przejść przed kim drogę napoprzek : „Zając przeprzeczył 

mi drogę, przed wyjazdem z domu". (Czerskie). 
Przyjaciółka, rodzaj bekieszki do stanu, sukiennej na lisach, z lisim 

kołnierzem ; powszechnie używany od kobiet wiejskich w okolicach 

Warki. 
Przyboś, bez pończoch, a w trzewikach. (Czerskie, Kujawy, Rawskie). 
Przypdtcęzić, przycisnąć i utwierdzić siano na wozie p&węzą (Czerskie). 
Przysucha, cienkie warstewki mięsa w połciu słoniny; takie przysuchy 

usmażone stanowią duży przysmak ; w Anglii w powszechnem 

użyciu. (Czerskie). 
jPu, szeroko po Kujawach i Czerskiem używany przyimek zamiast 

ku: „Poszed pu mostowi^, „Mń się pu wiośnie''. 
PuJca(f, rozpuszczać o pączkach drzew na wiosnę; (Czerskie); podobnie 

mówi lud na Podhalu. 
Pumiana, coś niesłychanego, niebywałego; „Pumiana, co się tam 

dzieje" (niestworzone rzeczy); „Pumiany, co on opowiadał^ 

(dziwy, historye arabskie). (Kujawy). 
Po próg, po przedzkę — wyrażenie mazurskie na oznaczenie, że coś 

ma się odbyć w sekrecie; nie wyjść za pewne granice: „Tu 

siedź, po próg, po przedzkę. 
Podbitka^ deska zamiast najniższej łaty; na podbitce leży najniższy szar 

wykrętaków słomianej strzechy. (Zbijewo). 
Podorywka, przezwisko na szlachcica zajętego domem i gospodarstwem, 

zadomowionego; hreczkosiej. (Kujawy). 
Purchawa, v, bycze jaje — Lycoperdon. (Czerskie, Rawskie, Ku- 
jawy). Póki białe zowią je byczemi jajami , gdy zarodniki w nich 

dojrzeją i grzyby pękają zowią je purchat47ami, v, purchadami. 
Pyrka, zeschłe krowie łajno. 
Pyza, 1 ° u ludu duże kluski kartoflane kształtu gomółek; 2^ legumina 

opisana w książce p. Ćwierciakiewiczowej. 3° o tłustem dziecku. 
Psidpara, często używane przy wymyślaniu komuś. 
Rakarskie nasienie , pogardliwe przezwisko; komuś wyrzucają w twarz, 

że pochodzi od rakarza. (Czerskie). 
Iłemig, tak wymawiają ramię. (Czerskie). 



142 

Behekowaóy 1^ przejdć z protestantyzmu oa katolicyzm (rewokowaó, od- 
woływać błędy); 2^ wymiotować^ powszechnie znane znaczenie 
wyrazu w Czerskiem. 

Bosowaó, mówią w Szczuczyńskiem o kwitnieniu zbóż trawiastycłi 
„Już żyto rosuje". 

liównianka, książkowy wyraz, lecz używany przez lud w Szczuczyńskiem. 

Rudawiznay krwawy odpływ miesięczny. 

Rygle j w wiatraku belki, stanowiące skielet budowli. 

Byglówka^ klatka złożona z rygli^ spojonych ze sobą, stanowiąca zrąb 
wiatraczny. 

Byba^ mięsień na ramieniu, biceps brachii. (Czerskie). 

Bybie oczy u kogoś, blade jakby serwatką zaszłe oczy (Czerskie, Raw- 
skie, Kujawy). 

Rzeżucha, rośliny podobne do trawy (Carex) z ostremi brzegami liści. 
(Czerskie). 

Rzęchy, strzępy, znoszona odzież. (Kujawy). 

Sady, (w Czerskiem), szady (na Kujawach), cisa wy z białem ; o sierści- 
u bydła. 

Sam, jedynie używany na Kujawach wyraz na oznaczenie przysłówka 
tutaj: „Pójdź sam" „Ady jest sam*. ^Tam i sam". 

Sdr, samiec od sarny; lud nie zna wyrazu kozioł używanego przez 
myśliwych. 

Sasanka, śliczna, wczesną wiosną, kwitnąca roślina (Pulsatilla) w dwóch 
odmianach: jedna po lasach (lila niebieska), druga po pagórkach 
kosmata. 

Sąsiek, przedziały (połowy) stodoły, rozdzielone klepiskiem (Czerskie) ; 
powszechnie używany wyraz. 

Siciarz, bedłka z rodzaju Boletus. 

Siuhiela, 1^ zły duch-kobieta, czyhający na dzieci niechrzcone, po- 
rywający i podstawiający na ich miejsce t, z. ^odmieńców", t. j. 
dzieci pokraczne z dużemi głowami, niechodzące. 2^ wysoka, 
chuda, nieprzyjemna kobieta. (Czerskie). 

Skołoicicieć, V postradać zmysły; 2^ o marchwi, burakach i t. d., za- 
kwitnąć w pierwszym roku, zamiast róść w korzeń. 

Skotarz, pistuch od bydła (Konińskie); u Wujka skot = rogacizna. 

Skoioróżyć, gdórać (powszechnie używane na Kujawach). 

Skrze'c, l^roślina wodna, 2^ żabi skrzek =: ikra żabia, 3^ potrawa u ie- 
zwykle osolona; „słone jak skrzek". (Kujawy). 

Skrzata przezwisko na dziecko płaksiwe i wrzaskliwe, nie dające ni* 
komu spokoju w domu swoim wrzaskiem. (Kujawy, Konińskie). 

Skutka^ czkawka (Czerskie). 

Skrzekorać, o kurach, kiedy z głodu wydają monotonne głosy około 
domu, przypominając się o żćr. 

Skwarek, 1^ wysraarzone kawałki pokrajanej słoniny; 2° wyrzuty 
skórne zaschłe na wargach przy gorączkowych chorobach (Her- 
pes labialis). 

Słgpj sieć między kijami, rodzaj płotu, stojącego wpoprzek rzeki lub 



143 

ogradzającego część stawu ; ku temu słępowi napędza się ryby^ 
t. j. słępi się^ tak żeby powięzły w okach słępu. 

Słępićf 1° napędzać ryby do słępu; 2^ wogóle wystraszać ryby cho- 
wające się w łabuziacli, w korzeniach pod brzegiem rzeki lub 
stawu. (Kujawy). 

Sobek zamiast egoista, który to wyraz nieznany ludowi. 

Socha, 1^ kawał drzewa widłowato zakończonego dwoma gałęziami* 
2° wysoki słup dębowy rosochaty u góry podtrzymujący krokwie 
w stodole. 3^ żelazna belka kwadratowa w przekroju poprzeez- 
nym^ dźwigająca cćwie, a w dolnym końcu rosochato rozwidlona 
i rosochami obejmująca paprzycę zakutą w biegunie (kamieniu 
młyńskim). 4^ pierwotny przyrząd do orania, używany po ka- 
mienistych okolicach. 

Srala-barłekf wiatr kręcący się latem po drogach i po polu; trąba 
miniaturowa. „O! srala-bartek poozrucśł gśrście. (Czerskie). 

Sribrnik, znany chw^ist, z liśćmi pierzastemi, srebrzystemi pod spodem, 
żóltemi kwiatkami, rosnący po trawnikach (Alchemilla). (Kujawy), 

Śrye, patrz strzyż. 

Strgyij drobna kra, kiedy zaczyna się woda ścinać w drobne płatki. 
„Jeszcze rzeka nie zamarzła, ale śryż tęgo idzie". (Czerskie). 

Strug, (Kujawy), olśnik (na Mazowszu), narzędzie do strugania, wy- 
gładzania rzeczy z gruba obkrzesanych siekierą (dyszel, spry- 
cby i t. d. 

Słryjndy żona stryja. 

Stecka, ścieżka. (Czerskie). 

Stulidupka powszechne i znane zielsko t. z. Thlaspi bursa pastoris, 
w książkach Tobołki. 

Sukf paś6, przy wożeniu długich sztuk budulca na saniach (dwie pary) 
lub wozie (zad odłączony od przodka) , drągiem przywiązanym 
do końca zadniego na zakrętach drogi nadaje się kierunek „pa- 
sie się sukę^, aby zadnie sanie nie zjechały z drogi. (Czerskie) 

Światy przysłówkowo: zupełnie wystarczająca ilość, aż nadto. „Czy 
zdążę do kolei? „O świat 1" Czy wystarczy płótna na koszule!*' 
„Wystarczy, świat"! (Czerske). 

Suchego-dęba, stanąć, na głowie i z wyciągniętemi pionowo w górę 
nogami; gdy pierwszy raz grzmi, chłopcy stają suchego dęba 
(Czerskie). 

Świerczakj ptaszek, tak charakterystycznie i smutno świergocący w przy- 
drożnych wierzbach i gruszach (Emberiza miliaria. (Kujawy). 

Sygaćf rzucać, miotać kamieniami. (Czerskie.). 

Smyrgać y powszechnie używany wyraz, rzucać, (Czerskie, Rawskie). 

Syrowiadka, bedłki, zwane gdzie indziej gołąbkami (Agaricus russula), 
ludowy wyraz na Kujawach. 

Śmarcyó, (i pochodne n. p. przyświorcać) , 1° świadczyć, 2^ wyświad- 
czać, wieść się. „No cóż, dobrze w Am się tu swiArcy" ? 

Seczyk, delikatna trawka rosnąca po błotach, tak że część liści czyli 
t. z. piór leży na wodzie; o bydle mówią „kiedy kaśle, to ino 



144 

go na Bzczyk** (Zbijewo). Przenoście „Przyjdzie wiosna to się 
wszyscy na szczyku odgryziemy^. (Kutnowskie). 

Szirgawa, cos nadzwyczaj szerokiego n. p. o płótnie, o roli, o rzece. 
^Goi to za sórzawa, ten was pówłocek.^ 

Śklanki, wiśnie soczyste, przeźroczyste i czerwone (nie ciemno wiśniowe) 

Ślachetczyzna, robota za najem we dworze (Łowickie); chłopi po 
ukończeniu swoich robót* chodzili na żniwa do sąsiednich dworów. 

Szłyk^ żeberka od liści, ,,Chrabąszcze tak objadły liście, że tylko zo- 
stały szłyki^; to samo o kapuście. (Kujawy). 

Szorować, biedź prędko, pędzić; mówi się o wodzie na wiosnę, że 
brózdami szoruje; „ Poszorował do wsi po wodę^. (Czerskie). 

Sur^ miałka, pulchna ziemia i piasek, osiadający w rzece, niebezpieczny 
dU koni, bydła, które dostawszy się w takie miejsce grzęźnie 
i zapada się, nie mogąc ani oprzeć się, ani płynąć. 

Szywalnik, p. balcer. 

Torgownik, piękna roślina, rodzaj koniczyny z ogromnemi główkami 
podłngowatemi , po dwie na jednej łodydze (^Trifolinm incarna- 
tum, albo alpestre?) (Kujawy). 

Trcina^ około Zbijewa zamiast trzcina. 

TrukacZf kanarki tak wyuczone, że rozpoczynają śpiew od trukania. 

Trupki, w książkach nieśmiertelniki (Onaphalium). (Czerskie.). 

TrzusCf gatunek bylicy, drobnołodyżastej , rosnącej krzakami po mie- 
dzach, używanej na miotełki, na opał. (Czerskie, Rawskie). 

Trzaska, mieszanka owsianki, żytnianki^ lub pszeniczanki ze sianem 
(Czerskie), jako pasza dla bydła zimą. 

Turant, rodzaj pięknej, dużej goryczki (Gentiana), rosnącej po łąkach 
(Szczuczyńskie nad Bobra i Łękiem), fioletowej barwy. 

Turek, rodzaj bedłki, z dużym ochlapłym, strzechowatym kapeluszem, 
piaskowoszarym. (Czerskie). 

Tyblotyj trzy szczeble drewniane grube, cylindryczne, umieszczone 
w małych cewiacb; o tybloty uderza ansziag i trząchaniem 
swojem porusza pytel. 

Ulisia zamiast Julisia i 

Ulek 9 Julek > w Czerskiem słyszałem tak wymawiane 

Ulianna „ Julianna I 

Ulianka stoi wielokrotnie użyte w piosence, zapisanej przez Graj- 
nerta z nad granicy Ślązka (Tyg. liustr. 1864. str. 183). 

Ubier, ubranie głowy u panny młodej do ślubu, zawsze w pewien 
zwyczajowy sposób (koronka panieńska i wstążki pewnych barw, 
upinane na głowie). (Kujawy). 

Umór, w wyrażeniu „na umór" — uporczywie, nieprzeparcie, k ou- 
trance, coute que coute; (Czerskie, Kujawy). 

Uskromió się, ułatwić się z robotą (Zbijewo). 

Usranej maścią t. j. wątłej budowy, nikły, słaby (Czerskie), 

Urzewniać się, 1^ biadkać, 2^ skarżyć się, żalić się; bardzo rozpo- 
wszechnione słowo. (Kujawy). 



145 

TTnucklió^ foezzębnemi szczękami (dziecko, cielę, starzec) odgryźć kęs 
z trudem. 

Wach^ zdrobniałe imię od Wawrzek. (Kujawy). 

Waniaój 1^ przewąchiwać, 2^ przeszukiwać coś. (Czerskie). 

WartkOj lud, może na całym obszarze polskim (Kujawy, Czerskie 
Podhale), używa przeważnie wyrazu wartki, wartko, tam gdzie 
książkowy język stawia przymiotnik: prędki. 

^^(^(ice, choroba bydlęca, rodzaj paraliżu. (Zbijewo). 

Wemórka, zamiast wiewiórka (Zbijewo). 

Węgierka^ czyli gwiazda wieczorna, tak lud nazywa planetę Wenus, 
jedli świeci wieczorem, jutrzenką zaś, jeśli rano. (Czerskie). ^ 

Węczyóf wydawać dźwięk podobny do zgłoski węę . . . ; kamień pusz- 
czony z bicza (zabawa pastuszków) węczy w powietrzu (Czerskie). 

Wiącha, duża wiązka, n. p. słomy. (Czerskie). 

WiA)hay 1^ wiecheć słomy na wysokim trzonku drewnianym; 2*^ chuda 
a wysoka kobieta. 

Wiąiałeky tak na Kujawach nazywają piękny gatunek wierzby używa- 
nój na palmy, gdzie indziej zwanej liwina (Salix caprea). 

Wielgachriy bardzo wielki. 

Wierzchenek, wieczko, nakrywka od pudełka. (Kujawy). 

Wichta^ powszechnie zmienione imię Wiktorya; podobnież lud mówi 
dochtór. 

WiSy sitów t;. rogoża, v. łabuzia; wiążą z tego pęczki, na których 
uczą się pływać; niektórzy sypiają na wisie, co ma zapewniać 
długie życie. (Kujawy). 

Wiśny^ giętki, gibki; n. p. o prętach wierzbiny. 

Wodniły, zamiast wodnisty; na Kujawach wiele przymiotników uży- 
wają z końcówką ity , które w Czerskiem są znaue z końcówką 
isty, np. owarzyty, żylaty. 

Wole oczy, powszechnie znany termin ludowy (Czerskie, Kujawy) na 
piękny żółty wiosenny kwiat (Calta palustris), w książkach 
zwany kaczyńcem. 

Wojtek, 1^ patrz: podciech (Kujawy), 2^ bocian. 

Wiokaó, wołać ciągle na konie wio , wio I 

Wsidrz, wszarz, pogardliwe przezwisko na nędzarza, brudasa, biedaka. 
(Czerskie). 

Wszoiy, weszki u kur. (Rawskie, Kujawy). 

Wszoiekf pogardliwe przezwisko na nędrzarza, lub niedbalca. (Czerskie). 

Wujna, żona wuja. (Kujawy, Czerskie). 

Wyforaićf wyrzucić kogoś, wyrugować. (Zbijewo). 

Wygogoliój gdy ktoś odziany ciepło, a szyję ma nieobtuloną, powia- 
dają, że się wygogolił. (Zbijewo). 

Wykiścić śię ; o owsie mówią, że wykiścił się, gdy liście ukazały się 
z pochew liściowych. 

Wykoprzeóf wyprzeć, odparzyć się; ; „Pod nosem mu wykoprzało", 
„w pachwinie dziecku wykoprzało''. (Czerskie). 

Wyprzfęczyóy wypiąć, wystoperczyć. (Czerskie). 

Sprawosd. Komis. Jcsjk. T. V. 19 



146 

WyporM^ skórki z jagniąt zawcześnie urodzonych. (Zbijewo). 

Wyryhión klepiąc kosę niejednostajnie j, wyciągnąć" jej ostrze, tak że się 
robi jakby falbanka, jakby rybia płetwa. (Kujawy). 

Wy sądny, o piersiach a kobiet; powiadają, ^e wysadna panna, gdy 
ma okazałe piersi. (Kujawy). 

Wyskwitnąc się^ wymknąć się. (Kujawy). 

Wysranka, szlachetniejsza dziczka-graszka, wyrastająca gdzieś koło 
stodoły, obory, z ziarna pochodzącego od szczćpnej gruszki. 

Wywielga, tak zazwyczaj u ludu zwana jest wilga (Oriolus). 

Zachament, przesąd, zabobon. (Warka). 

Zacharywaóy wkręcać się w czyjąś łaskę. (Czerskie). 

Zagnniacz, rataj orzący pierwszą skibę na każdą Uchę, na każdy 
skład ; on oznacza dla innych ratai szerokość zagona. (Kujawy). 

Zakazywać siCy odgrażać się. „Tak się zakazy w&ł, że dużo zrobi, a tu 
figa". (Kujawy). 

Zaiózki, (lud wymawia załuski), małe żelazne kliniki, które podbija, 
podkłada się (założyć) pod kamień młyński celem ustawienia go 
w należytym poziomie. 

Zapały jałowa smuga, najczęściej piaszczysta żyła, leżąca pod cienką 
warstewką urodzajnej ziemi, tak że może być dia oka niewidoczną, 
a mimo to odbija się na urodzajach; zboże na tej ż>le jest za- 
wsze liche i ulega bardzo łatwo przypaleniu od słońca. (Czerskie). 

Zopiekaóf dokuczać. 

na Zarołę, się zrobiło, to znaczy rokuje coś dobrego. (Knjawy). 

Zastrzał, cztery grube, potężne belki, stojące pochyło, oparte na dole 
na podwalinach, u góry podpierające sztymber wiatraczny. 

Zatrzęsienie, ogromna liczba, moc. „Było na odpuście, zatrzęsienie lu- 
dzi". (Czerskie). 

Zadra, 1° trzaseczka drzewa: „Zadra weszła mi w palec i obiera się^. 
2 ^ zadzierająca się skórka około paznokci na palcach u rąk. 

Zbylid, wspomnieć, napomknąć, pamiętać: „Ani zbyli o mnie*' ; bardzo 
rozpowszechnione słowo w Czerskiem. 

Zcdpió (od cap = łap), złapać prędkim nagłym ruchem. (Rawskie, Czer- 
skie). 

Zcęcniały, zanikły, zagłodzony, zabiedzony. (Kujawy). 

ZdzieruSf twardy, wyciągający za wszystko jak najwyższą opłatę: „To 
zdzierus ksiądz". (Czerskie). 

ZęboNcha, kobieta mająca duże, szerokie i widoczne zęby; „O to zę- 
bolicha, takie ma cieślice w gębie''. (Czerskie). 

Zgło, dotychczas żywy wyraz w uściech ludu, oznacza koszulę na trupa; 
„Dla dziecka zgiełko uszyć". (Kujawy). 

Zjarczećy stać się jarkim, kruchym, niewytrzymałym. 

Zmechacieó, stać się jak mech, 1° o włosach, gdy się dziecku wytrą 
od poduszki na potylicy i staną się mięciuchne, marne. 2^ o su- 
knie, gdy się wytrze i dostaje meszku, zaczyna się drzeć. 

Zofija w Płockiem, Mławskiem wilga (Oriolus); w śpiewie tego miłego 
i pięknego ptaka lud słyszy słowa: ;,Zofija pójdź na piwo!'. 



147 

Zribehj koń, zniszczony przez pracę; ztąd czlowiek-bankrut. (Kujawy). 

Zrn^siaiy, o drzewie zleżały, słaby^ nie wy trzy mały fikutkiem czasu, 
„Te wypory już zrzęsiały, trzeba podeprzeć słupy innemi. 
(Czerskie). 

Żubrować^ wartko i z chrzęstem je6ć (o koniacli): „Jażedcie owies 
zezubrowały?** (Czerskie). 

ZucMaó, (prawdopodobnie od żródłosłowu tego samego co żuć, żnch wa 
» szczęka), z trudem odkąsywać bezzębnemi szczękami (o nie- 
mowlęciu, o starcu); nadzwyczaj rozpowszechnione słowo od Ku- 
jaw do Czerskiego. Czas teraźniejszy jedni wymawiają: zuchle, 
drudzy: zuch&. 

Zaga, z niemieckiego, na Kujawach piła. 

Zabkaj drewienko, piramidalnego kształtu, zacięte w grubszym końcu; 
za to zacięcie zakłada się szponkę, utrzymującą płacłitę w śmidze 
wiatraka; wyraz znany i na Podhalu ale z innem znaczeniem 

Ziaba^ tak lud w Czerskiem wymawia wyraz łaba. 

Zgajj igąjeky mała rybka, zwana po książkach: ciernik (termin tłuma- 
czony z niemieckiego), koluszka (z ruskiego). (Gasterosteus aca- 
' leatus). Lud nie zna tych książkowych terminów. 

Zioó, bardzo rozpowszechniony wyraz: 1*^ kiedy pada śnieg z deszczem 
powiadają, złoć pada (Szczuczyńskie) ; 2^ kiedy pada i marznie 
na drzewach, na drodze. (Suwalskie, Kujawy, Podhale). 

Zmijkaj powiadają, że liszka ma najprzód jedno dziecko, potem 2, 3, 
4, potem znowu 4, 3, 2, a w końcu jedno lisię, i to ostatnie 
zowie się żmijka; psy takiego lisa nigdy nie złapią. (Zbijewo). 

Zuceki-iuczkif wołanie wabiące na owinie. (Szczuczyńskie). 

Żrebarekf pasturek od źrebiąt. (Kujawy). 

Chociaż to do spisu wyrazów nie należy, załączam tu kilka spo- 
strzeżeń z dziedziny językowej. 

1*^ W okolicy Chodcza, Kłodawy, słyszałem bardzo często lud^i 

mówiących: Orgileto, Ordutów, zamiast Rgilew, Rdutów (wsi w powie- 
cie Kolskim). 

2° Kobieta z pod Opatowa, nazywała stale to miasto Łopatów, 
3^ Kubidkf Piełrgdkj Matusidk i t. d. u ludu na Kujawach wcale 

nie są ustalonemi nazwiskami, lecz patronymica; n. p. Kubiak, to syn 

Kuby; odpowiednio do tego córki nazywają: Pawlanka, Kubianka, 

4^ Wieś Bogołomję w parafii Chodeuz, nazywa lud okoliczny 

Gogołomijd, 

Uzupełnienie. 

Antonik f roślina zwana po książkach: dziurawiec (Hypericum); lud 
kładzie ją do wódki. (Rawskie). 

Bidziuchaj w książkach czarna porzeczka. (Riebes nigra). (Czerskie). 

Wyrgypiaćj wytrzeszczać; „Nie pode do dómn sama, bo sie boje muzuł- 
mana. Bo muzułman siedzi w lipie i wyrzypia na mnie ślópie^. 
(Kujawy). 



o mowie ludowej 

we wsi Łukowcu, w powiecie Gar wolińskim. 



Na podstawie materyału, zebranego przez St. Ulanowsk^, druk. w ^Zbiorze 
wiadomości do antropolog! krajowej", Kraków, 1884, t. 8 dział 3, 

str 246—323. 

Napisał 
W. GRZEGORZEWICZ. 

# 



Samogłoski otwarte, 
a. 

Wyrazy zaczynające się od a przybierają często na początku j: 
jagwint, jahuratnie^ japiycarB, jagryst 

Pod wpływem następnego j zmienia 8i5 a na e w trybie rożka- 
żującym w słowie: dej i w złożeniach n. p. oddej 

Często to e ulega ścieśnieniu: odddj. 

Pierwotne e zachowało się w wyrazie taler (niem. Thaler). 

a zamieniło się na e przed następną spółgłoską nosową : nemcie 
(na macie) frejhi (*frańki).. 

a (*ó) zaginęło w słowie uclai (ocalał), zapewne pod wpływem 
akcentu. 

y odpowiada og. pol. a w słowie skikać (skok ^sk^&K-ati); obok 
scikać. 

Wpływowi etymologii ludowej do wyrazów zaczynających się 
na ex należy przypisać zamianę a na e w wyrazie eksamit. 



149 



I. 



Pierwotne i zachowało się w wyrazach: papir^ syroki^ palie, 
(palica), sirota. 

i które powstało z przedłużenia i (b)^ pozostaje niezmienione 
przed r: uómi^yó, ubira^ podpira, pozbirało, wyrykał, zdeirał 

Podobnie jak i w staro-pol. języka znajdnjomy po M, u: lułoió 
Welusek (kieliszek). 

i przechodzi na e w słowie rze. 

i przed spółgłoskami nosowymi przechodzi na e: gośóeńcem, 

i przed m przechodzi na e poezem na a: jam (= jim *jem). 

Pierwotne i zachowało się po spółgłoskach językowych , ale 
tylko w wyrazach: pirsizna^ kapelusik. 

Pierwotnemu i odpowiada y: rodzywaó (= rodzić), cymie 
(= ciernie). 

i przed i w part. praet. act. II. pzechodzi na e, poezem to e 
zachowuje się jak rodzime n. p. upiół, zabiół, palół, odmieńół, tnó- 
wół, pozycói, ude^ółf ozół, rusół, duśóła, uóesóla, naucóła, prytra- 
fóło, dapa¥oio, porobóły, lecz roztwofyJi, narodzili^ spalili, 

i brzmi jak y w końcówce instrum. plur. : rękamy, nogamy, 
bogamy, śećamy, królamy^ carnymy ocamy. 

i ginie w wyrazach: kamźelka, końcyzna (kończyna), 

t odpowiada y: zdymać. 

y. 

Pierwotne y zachowało się w wyrazach: śtyry, śekira, 

y przed i zachowuje się podobnie jak %i bół, bóła, bóło, po- 
zbóia, p¥ykrół. 

Pierwotne y zamienia się na i przed ch\ chizo, chiry^ obok 
tego jest chybko^ chyłkam. 

Wyraz Sybir brzmi tu jak Śuber, co przypisać należy działaniu 
etymologii ludowej 

Pierwotne i zachowało się w wyrazie przyswojonym rumacizna 
(= reumatyzm). 

Zam. y mamy u w słowie rumaó (*hrymać), por, grom. 

0. 

Grupa oł przed spółgłoskami zachowoje się, jak w og. pol. 
Wyjątek odstanowi stanowi forma part. praet. act. II: ukołły. 

o przed p otrzymało spółgłoskę nosową w wyrazie: tompola. 
Następujące wyrazy mają na końcu o: brzucho, wujo, stryjo, 

e. 

I. Przed fi», n ulega zmianom stosownie do tego, jak się za- 
chowają samogłoski nosowe. 



160 

1) e przed m, n w środku wyrazów przechodzi na a: 

a) iathay amana (enema), okannice^ okaneckamj pańanka^ pa- 
ńanecka^ ubogamu] 

b) ozańę^ odmańę. 

2) Końcowe 6 po X;, ^ przechodzi na a przed m, n\ 

a) w instr. sing. rzecz.: Mykam^ hogam^ worJeam^ glonkam^ 
ti^onkam, wózkam, mlikamf okam^ dźeckam, oknam^ a nawet anal. do 
tego skihkam, 

2) zaim.: na kam, anikatn (^kim, kiem). 

3) przysł. : całkam, chyikam, 

4) przym.: a) instr.: polskam królem, b) locat. po pańakam 
pfemińeńUf po królestwe ńebeskam. 

Prócz tego jest: grocham, stolcam, ma (*%), jam (*im - jem) 

e na a w słowie watować (-^^ powetować), zapewne pod wpły- 
wem etymologii ludowej do waia. 

€ nsL a: waśele. 

e odpowiadające 8t. sł. i przeszło na a: «; k¥aile. 

e (=^ti, \) czędciej występuje w przyimkacb, mi w ogól. pol. 
języku. 

1) przed rzeczownikami n. p. we worku, nade dwór^ we smole. 

2) w złoceniach ze słowami n. p. zewlek śf, zezonem. 

y odpowiada 'ł, w słowach: odygnaia, oby leci, ryzanna 
(= rznęła), obysło. 

e (=x^ b) zachowuje się jak rodzime: wóina (wełna), 4i^bói 

ko£ól; obok tego jest jednak koćei, tóeinów. 

Wtórne e pozostało w wyrazach : tbater^ jarmarek, zuber, 

e przechodzi na a w zapsuć (= zepsuć), pod wpływem analogii 

do przyimka za, 

e brzmi na końcu wyrazów jak i a) w słowach, które czas te 
raźniej 8zy zapomocą suff. e, o, ne, no^ je, jo urabiają : p¥yjd£%^ zakwiińi 
d^s, płacy, urwij pójdzie popłyńi, przypandźi, zaklńi, 

W rzeczow. po ńebu 

b) w zaimkacc: mni, ćtbi, sobi, 

c) w przysłówkach: ładni, jescy^ straśni, pewiM. 
Prócz tego znajdujemy y zamiast c: jakzy, zyby. 

To pochodzi prawdopodobnie ztąd, ie na końcu wyrazów nie 
wyraźnie artykułują e lub i podobnie jak w przemyskim powiecie, 
tak, że te dwie samogłoski z wymowy trudno odróżnić. 

Prócz tego og. pol. e odpowiada i w wyrazach: pozygnała, ńe- 
docykałeś, ozyńi, pińandzy, zdyfamować. 

e przed twardymi zębowymi przechodzi na o, 

Czasem jednak znajdujemy tu c: a) berę, uberę, phfńesę, za- 
fhetłUf pj^ywezła, odberą, zwedła; b) mełły. 

Że to e nie jest pierwotne, ale wcisnęło się od form ze zmięk- 
czoną spółgłoską, wskazuje nam najlepiej forma ube¥ę, 

e przeszło na o pod wpływem takicli słów jak ńCe itp. uóók, obUk, 



151 



Samogłoski ścieśnione. 
A. 



a odpowiadające pt. sł. 'h jest zawsze ściednione. •] 

1) w rzeczowo.: a) jedo. zgł. d2(id, dźada, cds^ cdsu^ IdSj Ą 
obidd, hihdt, 

h) więcćj zgł.: gofdia, C=wódka), thdstOf ćdło, śóno, gwdgdyy 
ńetbdsta. 

c) przed snf. 'łr^ : pdsek, pośmddanek^ wdnecka, kwdtki, śdłecka, 
mdstecka, powdstkaj śmddanie, zwer6dde^ko^ kidtka, maóefdnka, 

2) w słowach : dorhdrkowad^ Idtają^ ruódny^ jddą^ dośwddcaó 
cdiowdć. 

3) a przymiotników: ^diyt cdiy, ¥ddki. 

4) przed suf. li* : fhdlj skfycdi, zemgldt, chóaia^ toedźdł, ddzluj po- 
myildif toyśedźdiay najddeś sięy śddia^ lezdi^ muiałóymy w^yóerpdł^ 
Bnaldiy posłysdły leddi. 

a ścieśnioDe powstaje z przedłużenia o na a: sprdsać, phfgd- 
ńam, płdkaój upddać, »amdtad, pryndsadj łrdpi (tropić), pomdgać^ 
popodgdlaćy eałdmuje, roemdwaćy p^ewrdca, wyrdliajóty btdwdiy 
dopdlała 

a które powstało z grnpy ti^rt, ścieónia się wskutek następnej 
spółgłoski r: cdrny^ gdmecek, wdrkoc, usargoia^ bdrscu, obdarty, 
tdrgańu^ gmdrłwonyy charty^ cwdrły, cwartek, garstka, garść, gdrio, 
skarga^ kdrcma. 

y DtL dw: ebdwi€. 

W złożeniu z przyimkami : zagon^ edpecku, ndstdł, €łyrndście, 
jedyndsty^ a nawet odzielnie ed dna. 

d w denominatiyacb : kdzdi, egdśće, akdróla, utrdciłam, smażyła^ 
dokdeywały, zobdcys, płdd, wyzndcylij nastrdchażta, 

ft wskutek kontrakcyi. 

e+ja: wdżd4^ śrfidł, wd&dła^ zaśdła, zapdł, zaśdne. 

o+ja: pdsy opdsę, stdć. 

oĄ-a: Jdn, 

a+je: mdće, śpitodće, anał. mdm, kocham^ łfymdm itd. 

ń W suffixacŁ 

ik: pijśiky pęc&k, pispnśik, chłop&k^ chojik, chodśik, kryjiik, chu- 
dkk^ pasternśJc, koJśJc, piśJc, rybśJe. itd. 

W przypad. zawisł, kł^&ki^ łajdiJca, gajdśJci, atras&ka^ choj&kuy 
rybśka, kaśńśiki, 

Anal. : sm&k, m&k, jarmiJc, enśJc, 

&t: młyn&r, gospodkr, świnikfuy gospod&rzu, otoc&^u. 



l6Ż 

Anal. w przyswojonych : synh&f, japtyck'f\ 
k\i ryByndkly tnenłśU. 
&\: kaw&t, 

i przed spółgłoskami. 

Końcowe a przed spółgłoską dźwięczną ulega ścieónieniu: 

o) w rzecz, towkr^ rAZy ńeriuSj nazkd^ ierkz, r^y^ klaCt pi&c; Du- 

«ą;, j^f MichkŁ 

Ańal.: pkn, parkŚLn, bar&n, kaśtan. 

To d często się przenosi i do dalszycli przypadków: brUa^ pśntUy 

pśinem, 

b) w zaim. : wŚLm^ sśnn, nkm^ skma^ wkmi^ s^memu^ simym, 
d przed-" w środku wyrazów: nńjmilejsa, z&jdy^ st^nia^ jkjka. 

d przed j w trybie rozkazującym: kochŚLj\ pocekij^ śśidij^ plą- 
skjy spyitij, gtśijy gkd^, umizgAj, zagrśijóe ifd. 

d przed ć w infinit.: zaiow^, synkowAć, dŚLÓ, scekŚLÓj porozpra^ 
sdc i t. d. 

d przed ł w part. praet act. sec. : k&z&ł^ wr&c&łj napotkkl orU, 
sŁojśiłj ol^ecowśiłf sukśJ: zgini^/ł^ zdyjm&ły zkr^ krń>d, urnkr^ wypśis śe itd. 

cyłśiła, dała, stawśJy, odebrkły. 



ii przed suffixami. 

1) iKi: p^eł&zek, si&tki. 
HcłibKi: pt^eky fruktkseky wuj&ska. 

2) ^KbKii: shtddeckL 

3) iKa: wystawka, koćhknka,, fiścipśiłkay kij&nka, s&dzdwkay 
m&mka, grubij&nka, 

4) "BKbKa: kochknecka. 

5) %K0 : jAbko, 

6) dK-isko: pijacysko. 

7) dKbeK'B chłop&cek. 

8) ikx: str^ńika, 

9) bda: prkwda, 
10) ati: rogkty. 
li) ni: diino, 
12) mi: krkmny. 

Prócz tego mamy d w wyrazach: sikry^ pśdica, chśiłupa, gŚLpiu, 
skdzay kiełbŚLsa, kózdy, t&kij jednakiy 
d mamy w przyswojonych : 

1) ckpka, p&ciorki^ s^fy, findebals (Kinderbalsam), dj&bli, flisa, 
p&ra, flagoy łAńcu, muzykAnł, gAnecek, 

2) celigrAfowkł, tańcowali^ dopkróło. 



153 



e odpowiadające st. sł. t jest ścieśnione: 

a) po śińi, ślistwo (śledztwo), chliha^ śmig (=a śnieg), cioióik, 
dźiaka, dźiwcyna^ cyna, ł^ycka, miśącj mliko, 

li) siryla6j pajichał, zajizdz^ ^ zgńiwał, rozgryje^ wdiiwać^ 
spodźiwać. 

e z grupy tert jest ścieśnione: śryhłOy pryd, iryci. 
e końcowe przed n?, n ulega ścieśnieniu: 

1) jedyn, duryń, pełyn^ tyn, zadyn. 

2) w instr. rzeczowników: z popołym, płotym^ prawŁm, thodym, 
hratym^ kołym, wójtym, stoły m, kożuchy m^ farłuchym, kśandzyniy 
nosym. 

3) 1 08. praet. mówółym, wzonym^ stancfrłym^ muialym^ pryji- 
chalym^ jestynij jakym. 

Obok tego dość często : panem hratym^ manzemy pórk'em, mókęmy 
ućekeMf zohacółem, itp. 

6 z hontrakcyi. 

aie w gen. sing. przym. : dobryguj lepsygu, miodyguy drugigu, 
suchygu, zlygu, starsygo, ttAjwyzsygo, itd. osmygUy izd. 

Anal. w gen. zaim. : jigu, nigu, samygu^ dlacygu, cygUj takigu, 

tygu. 

u-je w dat. przym.: słarsymuy młodymu,^ 
Anal. w zaim.: (ymu^ cymu. 

6 W suffixach. 

%k'b: porobyky kawałyk^ wianyk, tooryk, dudyk, majątykj dołyk, 
dziadykj itd. 

bKx; warkocyk, połnocyk, dyscyk. 

"BKbKi: worecyk, skopecyk, HsŁecyky domecyk, porądecyk itd. 

Jednak gdy w caus obliąui wypada drugie e (= 6) to pierwsze 
ścieśnia się: porłyckach. 

'LKbKo: łózycko, 

iKbKa: gorałeckuy rutycka, uzdycka, małycka, 

6 pod wpływem dźwięczn. spgl. 

1) jiz jizUy nocligj talirz^ chaber^ klisc, kiesyń, i w cas. obi., 
Macij. 

i na ^: Pawył, łyb, dysc. 

2) w gen. plur. rzecz. rodź. żeńsk.: pliw, 

3) w słowach: a) przed c w infin.: rozplićj zryój try6, 

b) w imperat. : rozcys, dój, 

Sprawosd. Komis. Jęsyk. T. V. 20 



154 

c) przed s w 2 os.: eakwitnis^ drzySy płacy s^ pójdzis, 

d) w part. praet. act. sec. przed i: pik, podbig, wyryh. 
4) pfyd (= przed). 

e przed bezdżw. na e: sygnety agrysf, stangryt, 

e w środku przed spgł. : kryźwy (= trzeźwy), guhyrnantka 
(= guwernantka). 

Prócz tego mamy: pry (== prze) i w złożeniach pryprobidj na- 
pryciWy sidem^ jidna. 

e przed n w środku obcych wyrazów: lamendować, konłynła, 
smyntaf, 

c które powstało z grupy *ir + cons ulega ścieśnieniu: syrdyceky 
icifćhołyhj pirsiz7iQj wifchii, sirp, cyrni (cierni), świrc^ najpirw, 
cyrwony. 

e przed j 1) w gen. dat. i loc. przym. rodź. żeń.: dobrój pani, 
w złotij rybcSy kochanej matce. 

Czasem j po e odpada : kochany zony. 

2) w compar.: lepi, ładni, 

3) w superlat.: ntdepL 

Ó Ścieśnione 

brzmi jak w og. pol. języku. 

6 ścieśnione pojawia się na końcu wyrazów przed spółgłoskami 
dźwięcznymi: kościół^ rosół, zbój, wiecór, dopiróz, itd., ale obok tego 
mamy: kośor, jęzory zolWj łanwj, jamioŁ 

Przed spółgłoskami nosowymi rzadko pojawia się ó n. p.: ogon, 
kóńy konia itd., ale karadon, zagon, rozmajeron, 

W końcówce go gen. zaimków i przymiotników deklinacyi zło- 
żonej jest ó: dobrygó, jigó, samego. 

W part. praet. act. sec. przed ł: ńós, dopomóg, anal. do tego 
uóókf zowlók. 

W środku wyrazów przed 2 spółgłoskami, z których pierwsza 
jest dźwięczna o nie ulega ścieśnieniu: icołna^ połorńeć, zołwica. 

Słowo wtófyć niema o ścieśnionego jak w og. pol. języku. 

Ó przed suffixami. 

ó pojawia się przed suffiksami następującemi : 

1) liKh lub ŁKi: Bóneky wołek, pochotoónek, ale: głodek, dzwo- 
nek, kołek, przednówek, Tomek. 

2) XKa: stodółka, obórka, sójka, ale: jabłonka, przyj aćołka, 
żonka, 

3) iKO : kolko, 

4) iKbKo: wółecki, łózecko, 

W suffiksach: 5) ini: skódny, dźewanćórny, lecz ochotny, 
sposobny, 

3) ówBbcb: Łukówiec, Lukóioca, itd.; sde jałowce, janowec. 



155 



Samogłoski nosowe. 

W mowie łukowieckiej mamy trzy Bamogłoski nosowe fj ą, an. 

ę- 

znajdujemy tylko na końcu wyrazów tam, gdzie i w og. pol. n. p. 
uzdeckę, ukradnę, mcy capkn, sukńę, diewcCj hand§. 

Często ulfga ono ścieśnieniu n. p. drog^y mjadę, band^j '^(yck^y 
cc, ś^ itd. 

ę w środku wyrazów bardzo rzadko się używa; w tych tylko 
wyrazach znalazłem je : pęcak, dźęgła^ ulęgałki^ jęzor, rękoma. 



ą znajdujemy tam , gdzie i w og. pol. języku u. p. gąska, 
rąck^j uóązeństwOj mająłykj miśąCj drogą, tompolinąj łaską, krygą. 
pirsąy mądry, latają^ chytają itd. 

aii 

używa się tylko, w środku wyrazów, gdzie w og. pol. języku 
jest ę. 

I. w imionach. 

a) an (= ^ą) gałanźach, gołamUe, gamlje, ganś, kranzołyk, 
łabandźe, manzu, manzem, nandzy, ńedoranga^ w pandy, pank 

nanka, ranku, rance, rankach, wanza^ wstrant, zamhy, 

b) an (= *e): bydlanóii, ćelanła (lecz ćeJąt), canść, dźewan- 
ćernikf dźanćoiy, janzyk, kśanznica, kśanzy, kśandzym, kiircanta, 

manso, niansa, natcJińafióe, pińandzy, przadźonka, proś'ineiem, 

j^anśćą, randze, sceńanła, spranzajem, źreUanća, źanc, 

d) an (= *ą) w przymiotu.: gałanźusły, głamboko, gansły, 

prandki, tangi, 

an (=i *ę): cansiy, ćanzkiej jancminny, pankńe, scanśliwy, 
swanci, tcancy, wanc,, 

c) liczebn.: dźewanć, dźewanóórny, dźeicandźeśąt, 

e) zaimki: kandy, tvsandy, wsandźe. 

II. w słowach. 

a) an (= *ą): bandę, bandźe, bandźefa, opantana, popandźe, 

pozbandźe, pankał, rancy, sianka, wykranóóŁ 

b) an (= *ę) : dźankajemy, klankali, manto, pamanłaj, przy- 
satkńanta, scandryć, sioanconyj, tcźanto, zlankńe. 



156 

W następujących wyrazach powstała samogłoska nosowa po- 
chodna: mentol, manskuje, rhanskańey rhansaó, omentra iompola* 

Znikanie samogłosek nosowych. 

ą nie traci dźwięku nosowego przed ł w part. praet. act. sec. 
słów ki. II., co jest rządkiem zjawiskiem n. p. kopnął. 

ę ginie w środku słowa: pominewsy^ na końcu zaś bywa pra- 
wie zawsze czysto wymawiane. Bardzo rzadko można znaleóó wyrazy 
bez dźwięku nosowego: na kośnie^ te skatułe, prośe. 

an traci dźwięk nosowy ma (= mię), jest to jedyny wyraz, 

z którego możemy wnioskować, że an było i na końcu wyrazów. 

Obok tego często znajdujemy zmianę końcówki im na am. Zja- 
wisko to powoduje nas do zadania sobie pytania : Czy możebną jest 
rzeczą, aby pod wpływem analogii do jednego wyrazu mogły się utwo- 
rzyć takie formy jak hogam, ojcam? 

Na to pytanie musimy odpowiedzieć przecząco. Trudno bowiem 
przypuścić, aby jeden wyraz mógł tak na język wpłynąć i tyle zmian 
wywołać. Widzimy więc, że mamy tu do czynienia z faktem odoso- 
bnionym. Ponieważ formy obce obecnemu stanowi języka znaleść 
mogą wyjaśnienie tylko w jego historyi^ przeto to naprowadza nas na 
domysł, że stan samogłosek nosowych w tej mowie był inny, niż 
obecny. Jaki on był, trudno odpowiedzieć, nie mając odpowiedniego 
materyałn pod ręką. 

Dwugloski. 

Dwugłosek mowa łukowiecka nie zna. Obce wyrazy przyswo- 
jone, w których skład wcliodzą dwugłoski, ulegają odpowiednim mo- 
dyfikacyom: Astrya (= Austrya), rumaćima (= reumatyzm). 

Ściąganie samogłosek. 

^ + ja = A : wdźać, śmkły zaśAła, zapkł^ zaśkne, 

o + ja : pas, opase, stAó. 

o + a = śl: Jkn, 

a + je = a : waoe, spewkće itd. 

o H- ve = e: pedCi^ pedżed, 

o Ą- i = ó: pódę , póćće. 

i 4- z = i: przydę. 

e + ba po zniknięciu 6 w a; ira. 

Prócz iego mamy jeszcze ściąganie w dekłinacyi złożonej przy- 
miotników. 

W mowie łukowieckiej mamy słowa, w których kontrakcya nie 
nastąpiła, choć ją znajdujemy w og. pol. języku : hojałem si^, dśejała^ 
dosłoićj nastojać. 



157 



Zniknięcie samogłosek. 

W środku wyrazów zniknęły samogłoski prawdopodobnie pod 
wpływem akcentu : kamźeJka {= kamizelka), końcyzna (= koniczyna)^ 
uclai (= ocalał). 

Spółgłoski. 

Gardłowe. 

k, g, wymawiają się jak w og. pol. języku. 

Og. p. k odpowiada ^ po r w wyrazach : świrga^ śturga, margotno^ 
turgnał. 

Og. p. k odpowiada p w wyrazie orpis, 

Og. p. k odpowiada g w wyrazie: welgi, welgolen, welgachny, 
sygcU (sykał). 

Og. p. kt, k asymilując się do t^ przechodzi na eh : chtOy nicht, 

Z grupy sk^ nie ginie k: cisk (cisł). 

k zmiękczyło się przed a w przyswojonym wyrazie: japtycarz.^) 

g przed r przeszło na k: kruski, 

g wypadło w wyrazie dźe, dżez, obok tego, chociaż bardzo 
rzadko, znajdujemy gdźe. 

Z grupy zgł, g — ginie: uwązła. 

g na końcu wyrazów brzmi jak k np. muk (= mógł). 

W przyswojonych wyrazach zamiast h mamy eh: chonor chi" 
storya, 

Podniebienna J, 

j zjawia się w wyrazie znajthę 
y -\- i (= i) zamiast yj daje y : przydę. 
o + i daje o : poćóe ząć (pójdźcie). 
Ogólno pol. j odpowiada: 

1) w w wyrazie ńedwahny, ńedwabnica. 

2) I pod wpływem asymilacyi do drugiej sylaby: leleńa, (je- 
lenia). 

j podniebienne ginie w wyrazie ask^er, 

O zjawianiu się j przed samogłoskami patrz pod literą a. 

Płynne. 

ł gnie z grupy błk: jabko, źdźebko (= zdziebełko). 

i odpowiada n. pońsorki (= półszorki), 

W tym samym wyrazie znajdujemy ł i r: bełch, brech» 



') Anal. do śodlaf i t. p. 



158 



Zamiast ł znajdujemy r: niedoranga. 

ł ginie w part. praet. po spółgłoskach: umdr, ńiós, muk, i t. d. 

I odpowiada n: guśnicB. (^ guślarka), * guślica por. Bystr. 

O mowie polskiój w dorzeczu Słonawki i Lucyny, świetnica (świetlica). 

r. 

r wtrącone mamy w wyrazie arknsierJca. 

r zginęło w wyrazie jarmakj r ginie na początku w słowie 
ozsypać. 

Wskutek assym. r przeszło na 1: lewelwer 
„ dyssym. „ „ „ ;, lubryka, 

r brzmi jak w og. p. jęz. n. p. rzyka^ gospodarz i t. d. 

r przed miękką spółgłoską na f: dziewiancierzniŁ 
og. pol. r odpowiada r w wyrazie biedrzonka. 
Drugorzędne stwardnienie mamy w słowie: pozrucaŁ 
Zamiast r znajdujemy z, tak jakgdyby poczuwano z: ohazanyk^ 
ksyneńkOf łgus (łgarz). 

Zamiast kwć znajdujemy krzt: krztało (kwitło). 

Wargowe u\ 

w miękkie ma brzmienie powiewne: sjistnął. 

Z grupy gwo ginie w, goździk » 

w odpowiada m w wyrazie przyswojonym : obsermowaćy lema- 
tywa (lewatywa). 

tv przeszło na 6 w wyrazie: gubyrnanłka (-^ guwernantka) pod 
wpływem etym. lud. do gubernator. 

w odpowiada b: drbi (drwi). 

W wyrazie znoivu artykulacya w jest taka słaba, że w prawie 
niesłychać: znou . 

w odpowiada f: fiscipałka. 

W wyrazie dziubnia (—- dziuplo) b odpowiada p zapewne pod 
wpływem słowa dziubać, 

m przeszło na n pod wpływem słów ki. II ^: weznę 

'W odpowiada f: nagrywać (= chwytać) niem. greifen. 

f przechodzi na chw: ochwiaroicać, 

b zachowało się w złożeniach z przyimkiem obi* w słowach 
obstawić, obtocy anal. do tego: obkołOy obgląda, 

og. pol. 71 odpowiada m w wyrazie truma, 

W wyrazie nie zwiemy {-—■ niezmierny) ogol. pol. m odpowiada w. 

Zmiana ta zaszła w skutek etymologii ludowej do wyrazu: ?iie 
do wiary, 

n. 

n miękkie brzmi jak ń np. dogonić, koń. 

n miękkie w środku lub na początku wyrazów przechodzi na 
m (* mn). 



159 

miscylaśj jamioi (anioł), pośmiadanek, śmiadanie, słomiecnih^ 
śmig, miłka 

ń przechodzi na j w wyrazach: ostdjj (^= zostań), frejki (= frańlci) 

n ginie z grupy rnk, Ziarko, garka. 

n zginęło w wyrazach: fafonować, ufudamentowaó (= fanfa- 
ronować). 

Pod wpływem anal. słów złożonych z przyimkiem vxn, 6'Bn mamy 
n w słowach: znyseł {=-- ześedł) odnyjśó (odejść). 

Spółgłoski zębowe, 
d. 

Z grupy rdł wypada d\ garło^ z grupy dl wypada d: wele 
(wedle), z grupy dn wypada d: kłonica (kłoda). 

Z grupy edb: wypada d: izbecka, 

Zam. d znajdujemy r: doświarcaó. 

d prze d/lub w przechodzi na ^ w wyrazach : 1) eemglai, egleidna, 
obok jedlina. 2) jągwinł, 

Zam. dź mamy drz : scandrzyć ( — szczędzić). 

t. 

W grupie łr przechodzi t ha k: skrzSla, krzyźwy, 

t zachowało się w grupie słr: sirozyć sie. 

og. pol. t odpowiada k w wyrazie kredykj pod wpływem anał. 
sufiT. yki, 

ł zginęło z grupy sin: pośnik, chlasnąŁ 

ł odpowiada c: celigrdfoioał, celigramay 

zapewne w skutek analogii do wyrazu cerograf; które tu wyma- 
wiają w skutek dyssymilacyi: celigraf. 

t przed dźwięcznymi zmienia się na d\ majdrowac (majstrować) 
nnjandrznieć (najątrznieć). 

Od wyrazn lamynd przeniesione jest d do słowa lamyndowatS. 

W skutek asymilacyi powstało ze słowa napatrzcie^ napaćcie^ 
a potem tiapacie. 

Powiewne s. 

s ginie w słowie: mojdrować (j- majstrować). 
8 między 2 samogłoskami przechodzi na eh: łrząchaćy ruchać, 
anal. uirząchnął, 

Z. 
ginie w wyrazach zara^ tera. 



16Ó 



Językowo podniebienne. 



Gwara łukowiecka należy do gwar mazurskich, gdyż jęz. pod. 
d, dź, ź, ś brzmią tu jak odpowiednie zębowe: 

ó brsmi jak c np. cas, carny, płaces, cymuj stutecny, plac, 

d^ jak dis np. przyizdzaj^ zagwozdzony, 

;^ jak z: zalj może, rozowy^ każdy j drużba, juz, mąz. 

i jak a: saty^ sopka^ syroki^ olsyna, mas (^- masz). 

Oprócz tego napotykamy także drugorzędne zmiękczenie zębo- 
wych przed samogłoskami tak roiękkiemi jak i twardemi : Warsiawa, 
sieląeekj kosiulay osiusły ziaba, akusierka, zielazo, zielazny. 

Zmiany, jakim językowo-podniebienne ulegają w grupach są: 

có na ść: płaćcie tiśćiwość. 

et — ćł: ćtyry, ćtyrdzieści, ćtyrnaście. 

Ćw — ćto: ówarły lecz załozwa się. 

zń — źń: próżnie, 

^p — śp: ipilka, 

Si — śl: slifiercyka, 

Sć — ść: nareście^ słraście ale spiescie^ tiapiscie, wyirzysccie, 

St — śt: reśta, śtycha^ obok resta^ warstat, 

Sk na początku — śk: śkapa, śkatuła, 

Sn — śn: śnurowecka, lecz strasnie. 

Zjawianie się spółgłosek. 

j zjawia się często na początku w wyrazach zaczynających się 
od a; jagwint, jakurałnie, japłycarz, jagrysł, jamioł] 1 zjawia się 
przed e leweniarz ( inwentarz). 

W następujących wyrazach zjawia się spógł. nosowa: menłalj 
omentra^ iompola, 

r wtrącone mamy w wyrazie arkusierka, 

b pod wpływem przy im. obi, w złożeniach jak obejść, obstawić, 
obtoczyć mamy w wyrazach : obkoło obgląda. 

Pod wpływem anal. słów złożonych z pri&yimkami ritti, si^n, ma- 
my n w słowach znyset (= zesed^) odnyjść ( odejść). 

j zjawia się. 

a) w środku wyrazów: znajmię, 

b) na końcu wyrazów: wcoraj, tamoj. 

Bardzo rzadko zjawia się h na początku wyrazów: haman. 

Znikanie spółgłosek. 

j ginie na końcu wyrazów: 

a) w gen. dat. loc. przym. rodź. żeń: kochany zony, dobry matce, 

b) w com. przysł: dali, lepi, ładni, 
•) w superl. ndjdali, ndjlepi, 

g ginie na początku dzie (=- gdzie). 



161 



j ginie w środka: preydę, podcie, 
ł ginie : 

a) w środku wyrazów ,;a6^o, ździebko. 

b) na końcu w praet. act. II. po spółgłoskach: umdr^ niós^ muk 
( mógł) i t. d. 

r ginie w wyrazie jarmak. 
z grupy rn ginie r: sryhniak, 

w ginie w wyrazie znou. 

n ginie: fafonowaó (— fanfaro nowa 6), ufudamentować, 

i ginie z grupy sin: paśnik y chlasnąŁ 

d ginie w wyrazacłi: garłOj wele izbecka, 

z ginie na końcu: zaia, tera. 

h ginie na początku: olendernia, rumaó (grom Iirymać). 

g ginie na początku: omentra, orginie .{^- georginie). 

st ginie w słowie: je ( - jest). 

Assymilacya. 

Twarde przed miękkimi ulegają pod wpływem assymilacyi prze- 
mianie na odpowiednie miękkie: 

sp — śp: pośpiuły, 

el — śl: ślaz. 

ćó — óć: płaćcie, ućciwość. 

zń — źń: próżnie, 

sp — śp: śpilka. 

sl — śl: ślifiercyh. 

s(f — ść: nareściey siraście* 

Ciekawą jest forma napacie; najprzód nastąpiła assymilacya trz 
do ć na ćyi napaćcie a potem z dwócłi ćc powstało jedno. 

jzmnieniło się na I pod wpływem assymilacyi do drugiej sylla- 
by: lelenia. 

z dz -{- s powstaje s -f- 5 poczem s: ślisłwo, 

W środku wyrazów bezdźwięczne assymilują się do dźwięcznych 
i odwrotnie np. : 

najandrznicć, inargotne, naksyć (= oakrzyć) drbi (= najątrznieó 
jątrzyć). 

Przestawienie syllab. 

Przestawienie syllab szczególniej w obcych wyrazach jest w ję- 
zyku ludowym pospolitem zjawiskiem. 

Takie przestawienie syllab znajdujemy w gwarze łuków, w na- 
stępujących wyrazach: kryli/d ( - kleryki), minegra (^ migrena), 
raroły ( = roraty), ryzyndol {— żyrandol), idomigoioać (= umitygo- 
wać), titorypaó ( -= utyrpaćj, zywchatory (= wizykatoryja). 

Sprawotd. Komis, jc^yk. T. V. 21 



162 



Przestawienie dźwięków. 

furwaif, (— fruwać). 
prowiąsło (^ powrósło). 

Zniknięcie syllab poczi^tkowych. 

eekucyja (— egzekucyja). 

orgime (== georgiuie). 

iupca (= hołupca) tańczyć. 

Zniknięcie syllab środkowych w skutek kontrakcyi: 

fafonowaó = fanfaronować. 

uciązmstwo = uciemiężeństwo. 

Dyssymilacya. 

lubryka (* rubryka). 
śryhło (* srebro). 

Morfologia. 

Temata imienne 

są urabiane zapomocą następujących suffisów. 

SufT. — o: chomonto, brzucho są rodź. nijak; anal. do tych rzecz, 
z tero miękk. wujOy stryja rodź. męsk. 

Suff. — jo: sanoze collect. 

Suff. — a : celigrama (= telegram). 

Suff. — nikh: zbrojnik, poinihj rótoiennik, 

Suff. — akii', żrybaky pismaka baśniak^ (= bajka) kolak, chojak 
chudaŁ 

Suff. — ota : marnota , nagoia , dziwota, 

Suff. — oaih : przyioiązałość (= przywiązanie) zwazność^ niepo- 
dobność. 

Suff. — ica: bliźnice plur. tant. (= bliźnięta) gnśnica (=guślar- 

ka), ksianznicay zołwica, oknnnice plur. tant. 

Suff. — stico : łazarstwo (= bieda), muzykaństwo , uciązensiwo 
(— uciemiężenie). 

Suff. — izna: sporzy zna y ślachetcyzna , rudawizna (= materya 
z rany). 

anal. końcyzna (= koniczyna), rumacizna {= reumatyzm). 

Suff. — ije: cysaniej targanie , natchniancie , omirztnie, 

Suff. — iwo : krasiwo (= omasta). Suff. — yka przeniesiony od 
obcych wyrazów znajdujemy w wyrazie od grać: grajatyka (=^ muzy- 
ka); anal. rezyka, 

Suff. — iia : tułów ita* 

Suff. — jochii : śpioch. 



1«3 



Suff. — wcAi : patruch , kocmołuch. 

Suff, — acha: siwochay (= krowa), zdeiocha. . 

Suif. — ucha : ogniucha, śmieciucha, 

Suff. — oh : grochoL 

Suff. — ulo: tatulo rodź. męsk. Suff. si ruabiający imiona rozd. 
żeńsk: Marys, 

Suff. — wZa: maiuła^ todownla, Jerowula. 

Suff. — lAfi ; znajdekj owiesek, pośmiadanek (= drugie śniadanie). 

Suff. — 'bka: ulęgałki (= uleżałki) stcachenka, jabłonka, płachet- 
ka, drygotki (= dreszcze) plur. tant. 

Suff. — ochja: kumosa (= kuma). 

Suff. — Ttna : wnjna , ałryjna. 

Suff. — d7Vhk : pochowónek (= pogrzeb), wrzedsionki (= wrzody), 

przandzionki^ kiesonka. 

Suff. — akh : chudacek, (= biedny, chudy). 

Suff. — Ttkhkb : wianecyk , syrdycyk. 

Suff. — ikhkb : konicek. 

Suff, — lAjbAa : siosirzycka. 

Suff. — ichhkb : braciseky fruktaski (= owoce). 

Suff. — ac/tbA;^ : wujasek koniasek. 

Suff. — u/bnb&a : małuleńka. 

Suff. — t(ibfcbA:x : cypulecek, 

Suff. — juchhko: słoniusko (= słońce). 

Suff. — juchhka: świniuska. 

Przymiotniki. 

Najwięcej przymiotników urobionych jest za pomocą suff. — iMt, 
przyczem gwara luk. ma wiele takich, które w og. pol. języku za po- 
mocą innych suff. są urobione. 

Suff. — itui, : honorny y hamanny^ kramny, łakomny^ ochotny , po- 
zycuyy śpiwacny, sposobny, strasemny (*8tra8enny), urodny (= ładny), 
pokwapny, potrafny, dostatny wyskrotny, rostanny, jancminny rozminny, 

Suff. — iniinii : iłuścinny. 

Suff. — iwy : robacyioy, 

Suff. — liwy: niebrzydliwy (= niebrzydzący się). 

Suff. — isty: okolisty (= okrągły). 

Suff. — iJcb : pieski (= psi). 

Suff. — 'bw'hn'h : klątewny. 

Suff. — tatii : gałanziasty. 
Suff. — atTti obrzozgowaty. 

Stopniowanie przymiotników. 

Język ludowy częścićj urabia comparat, na ejszy^ niż og. pol, 
np. mąidrzejsy, tłuściejmy, milej sy. 



164 

SuperL urabia się za dodaniem praefixu na: nahpsyj nagorsy, 
por. jęz. 8t. pol. 

Obok tego zjawia się, jak w og. pol. jęz. ndj: ndj tłuściej sy, 

Dekliiiacyja. 

Genet, Od collect. podwoje jest genet: u podwoja. 

Od wyrazu osa ( -^ osika) jest gen. do fy osi wskutek anal. do 
dat. tern. na a. 

DaL Końcówka tem; na-?(: owi pojawia się w dat. tem. nij. 
na -jo; wasielowi dobrze zycyó, 

W tem. na a końcówka e (e) brzmi czasem jak i: rybi. 

Podobnie się dzieje w loc. tem. na o: po niehi? 

Acc. Wyrazy przyswojone na - yja (- og. pol. -^a mają acc. 
na ą: sesyjff, robili; na holacyją, miał fuzyją, ale żmij§ widział. 

Podobnież na ą urabiajij acc. wyraz dola i niewola : znajdziem 
dolą, nase ślozy i niewolą; ale kosiulej spodriicę i t. d. 

Instr. tem. męsk. na k, g zakończonych ma końcówkę am: bo- 
dam, wołkam ; nie jadę wozkam, kto 7iie dołoży okam, to dołoży wor- 
gkam. 

Podobną mają końcówkę tem. na - ko zakończone : z dzieckam 
80 kościoła. 

Obok tego rzadko znajduję się - em : boćkiem. 

Tem. męskie zakończone na inne spółgłoski mają em obok rząd- 
z6j końcówki ym: strachym, listym, wolym, mlodzieńctm, tatulem i t. d. 

Loc. tem. męsk. na - o, obok zwykłej końcówki e (~ e) ma cza- 
sem i: w ukłoni por. st. pol. w Egipcl Kai. flist. str. 58. 

Nom. plur. tem. męsk. na - o ma niekiedy końcówkę - i np. dtoa 
djabli pal cię psi, dwa roki. 

Anal. do tych wyraz zdrobniały ocko rodź. nij. ma nom plur. 

ocki. 

Gen. Temata żeńskie na - a, ja, mają końcówkę analogiczną ów 

tem. na u: od uliców, muchów, łąków, słiigów, bojków, rankóic. 

Obx)k tego choć rzadko znajdujemy zwykłe formy: niewiasta trzy 
panienek, pliw, owiec, pałek. 

Końcówkę - dw; spotykamy w tem. męskich na -ja częściej niż 
w og. pol. jęz. np. burmistrzów, od idów. 

Instr. ma końcówkę my : królamy, nogamy. 

Loc. ma końcówkę ach: tv Prusach. 

Tematy słowne. 

(Podział na klasy i gromady podany podług Lcskiena). 

I ki. 

Od tematu ścig obok formy słowa częstotliwego ścigać znajdu- 
jemy inf. ścic: nimóg fyn zły duch tygu zająca wyście. 



165 



U ki. 

Zapomocą suff. -°^ odmiennie od og. pol. tworzy gwara łukowiecka: 

najandrzniećj połoknąó, poddziubnąć, myrgnęy ciapnąćj Masnaó, guznąCy 
hultnąó^ poprzetnąć, klnąca ułrzęchnąć, chybnąff. 

III ki. 

Gwara łukowiecka chętnie urabia pochodne słowa zapomocą suff. 
-a-ti: zdymaćj najmdć^ wynnjdnó (^- znaleść), odsługać, nastając, 
powiedywać, przyJaiać, scikaó lub skikać, tcygrazaif źragaó się, pyrgacf, 
trząchaćj posłrasać, przynasać^ odgwazdzać, pozlatad, robiwać, ruchać, 
postrackady jezdzywać^ bajać się^ tctórzać, 

Zapomocą suff. — u są urobione: zbrakotcać, Ukotcać komu ( le- 
czyć się), zbuzować (-- ^ btlssen), z-dyfamowuć, obiecowaó, mianskowaóy 
( - mieszkać), usługowaó, majdrowaó (— majstrować). 

Inf. nsi-ywać: powyginyicało, 

IV. ki. 

Suff. — iii: dostoić, kłosić się, naksyó, zsobacyć, wymądrzyó, 
scandrzyój patrzyć, ułascyć, strozyć, scyć. 

Suff. — Sti: wyrozmawiałj podchodziały. 

Tematy zaimkowe. 

Do tematów na o należy: tyn, zadyn, któryn] wyrazy te mają 
przed n, e ściśnione. 

Od tematu A;u mamy utworzone zaimki : 

1) k'eli a, e: (— jak wielki) np. kieli to ja. 

Obok tego znajdujemy formę rodź. nij. k^ele^ w znaczeniu ile. 
Od tego samego tematu mamy jeszcze formy kieloro^ kielonaście 
utworzone na wzór liczebników jak pięcioro i t. d., jedynaście, dwana- 
ście i t. d. 

2) kif^ adverb. -^ gdzie. 

Deklinacya zaimków. 



Temat Ł^ 


Sing. 




masa. 


fem. 


neutr 


1) tyn 


ta 


to 


2) tygu 


tyj, ty, 


tygu 


3) tymu 


tyj, ty 


tymu 


4) = gen. 


tę, te 


to 


6) tym 


tą. 


tym 


7} tym 


tyj, ty 


tym 



166 



Plur. 



Tema) khi 



Temat ji 



masc. 


fen. 


nentr 


1) te 


te 


te 


2) tych 


tych 


tych 


3) tym 


tym 


tym 


4) te 


te 


te 


6) tymi 


tymi 


tymi 


7) tych 


tych 


tych 


chto 


co 




kogo 


cygu 




komo 


cym u 




kogo 


co 




kam 


cym 




kam 


cym 





m. 



Sing. 
f. 



nentr. 



• ■ • • • 



J»gu 


JU, }h 


JJgu 


jimu, 


• • • • • 


jimn 


&u, 


j^» nią, 


je 


nim 


nią, 


nim 


nim 


nij, 
Plur. 


nim 


N. 






G. jich 






D. jam 






Acc. jich 






Instr. nimi 




- 


Loc. nich. 






Od zaimków osobistych formy zakończone 


na 6 lub e brzmią tu 


często, jakby i było np. w tobi^ 


sobi i t. d. 





Liczebniki. 

Odmienne formy od og. pol.. 

Dat. instr: dwoniaj dwiema obok anal. formy do dat. płur. rze- 
czowników dwom. 

Formą dwujmu należy uważać za formę powstałą z dwóch: 
divum (*dwom) i dwu. 

Podobnie mamy trzema i trzoma. 



167 



Deklinacya złożona przymiotników. 

Odmienne od og. pol. są formy: 

1) gen. sing. n. p. miodygu, mlodyj 

2) dat. młody mUy młodyj 

3) nom. plnr. młode. 

Prócz tego znajdujemy odmiennie pojedyncze formy: ubogamu 
po pańskanty polskam. 

Zmiany te w formach powstały pod wpływem samogłosek nosowycłi. 

Odmiana słowa. 

Słowa 3 pierwszycłi klas w 2 i 3 osobie sing. praes., jeżeli 
mają się kończyć na e^ lub e (a względnie je^y je), często zamiast e 
dostają e ócisnione lub i np. dostanis, urośni i t. d. 

W gwarze łukowieckiej używa się jeszcze dość często dual: 

1) osop. będzieica, chodźwa 

^) ff pójdzieta, kupła. 

Od tematu ed mamy 3 osób. plur. praes. 0ją zam. zjedgą, po- 
dobnie jak chc(i i t. d. 

Części nieodmienne. 

Bez i przez używają się podobnie jak w star. pol. n. p : bes 
owies sety bez to nie mogą założyć jarmarku. Obok tego mamy je 
tak użyte, jak w obecnym języku. 

Og. pol. z = st. sł. s^Ln, st. pol. iy łuk. s np. s nim, ale obok 
tego 8 nigu. 

Od tematu zaimkowego A;u urabia się kiele w znaczeniu og. pol. 
obok n. p. : baba kiele nigu stoi. 

Gdy dwa przyimki stoją przed tem samem imieniem, to pierw- 
szy rządzi niem np. : po pod ławie. 

Spójniki. 

Zdania warunkowe rozpoczynają spójniki: jak — to; k*ei — io. 

Jak najdę trzy jescy takich mądrych, jak ty, to się wrócę na- 
zad; kieji ty bracie móg za tak bidnygu kunia za skórę wziąć trzy- 
sta rubli, to... 

Uwagi z zakresu składni. 

Genet. udziałkowy znajdujemy po dway trzy podobnie jak po 
pięć i t. d. n. p. : napotkał trzy panianek; najdę trzy takich mądrych; 
jak ty te dtoie pąr koni ukradnis. 

Anal. do kilka , wiele mamy gen. udziałkowy po zaimku wszystek 
wszystkie trzech pojichnły. 



168 

Roztworzyć wymaga po sobie gen. z zaimkiem do» Tę nie- 
zwykłą konstrnkcyę należy tłómaczyć tylko elizyją n. p. : roztworzyli 
do tyj skrzyni. Tu opuszczony jest wyraz drzwi. 

Genet. po rzeczownikach znajdujemy tam nawet^ gdzie w og. pol. 

języku musimy położyć przyimek: wstrąnt smoły (og. pol. wstrant do 
smoły). Podobną składnię, jak : ;sal mi jego, mamy : margotno gu, 

Acc. rządzą słowa przechodnie. Do takich zalicza gwara łuko- 

wiecka wandrowaó i woniiować n, p. wandruje wsie i miastecka; jak 
gu poceno wonitować. 

Zwrot etymologiczny (figura etimologica) mamy w wyrażeniu: 
porzyrzec przyrzecenie. 

Part. praes. na (^y używa się w pierwotnem znaczeniu na ro- 
dzaj żeński: we dnie i w nocy y ubrana i nie ubrana ^ jadący i nie 
jadący. 

Zdanie. 

Gwara łukowiecka jak w ogóle wszelki język ludowy najczęściej 
używa parałaksy np. i tak mu się bardzo prosiuia, tak on wzioł 
i puściuŁ 

Ilość spójników rozpoczynających zdanie jest niewielka; najczę- 
ściej używane są jak i co i te prawie rozpoczynają wszystkie zdania 
poboczne. 






o SPOSOBACH 

oznaczania spółgłosek miękkiełi 

w Psałterzu Floryańskim. 



Napisał 

Romuald Koppens T. J. 

o-^:j3ej^ 



Dla badacza bistoryi języka polskiego Psałterz Floryański^ 
zwany dawniej Psałterzem Małgorzaty, jest nieocenionym zabytkiem. 
Zachowany do naszych czasów wybornie, przekazał nam potrójny 
tekst: łaciński, polski i niemiecki, a już przez to samo ułatwił wy- 
jaśnienie niejednej zagadki, która zostałaby nierozwikłaną, gdybyśmy 
tylko przekład polski posiadali. Jest on też nader cenny swymi roz- 
miarami: 296 kart in folio ^) zabytku z XIV wieku (w I i II części, 
jak to utrzymuje Nehring w Iter Flor. p. 23) toż to prawdziwy skarb 
dla historyka języka naszego! A dodajmy do tego i to, że Psałterz 
Floryański nie powstał od razu, lecz w długim przeciągu lat (według 
Nebringa It. FI. p. 23 można przypuścić prawie pół wiekn), co na- 
turalnie i na języku i na pisowni odbić się musiało, a snadnie zro- 
zumiemy, że taki zabytek musi być ciekawym bardzo i bardzo 
cennym. 

Dlatego Ps. FI. zwrócił na siebie baczną uwagę uczonych zaraz, 
skoro tylko stał się ich własnością wskutek wydania wiedeńskiego 



*) Pierwotnie było ich 298. Cf. Iter Florianense p. 4. 

SprawoBd. Komis. Jfijk. T. V. 22 



Ho 

z r. 1834 (^Psałterz królowej Małgorzaty, pierwszej małżonki Lud* 
wika I króla polskiego i węgierskiego, córki króla czeskiego i cesa- 
rza Karola IV ... . wydaDy staraniem lir. na Skrzyonie Dunina Bor- 
kowskiego. Wiedeń 1834^). Że zaś podówczas umiejętnodć filologii 
słowiańskiej nie stała tak wysoko jak dzisiaj, dlatego pierwsze pa- 
blikacye o Ps. FI. są natury formalnej, a nie zagłębiają się w samą 
rzecz. Do tej kategoryi zaliczyć naleiy pierwsze wiadomości o Ps. 
FI. po jego odkrycia podane przez J. S. Bandtkiego, („Wiadomość 
o najstarszym może Psałterzu Polskim w Bibliotece Kanoników La- 
teraneńskich w klasztorze Św. Floryana . . . . Kraków 1827^) i ową 
cierpką a ciętą polemikę, stoczoną między Borkowskim a Kopitarem 
o samo wydanie (Dunin Borkowski: „Zur Geschichte des ślltesteo 
polnischen Psalters . . . . Wien 1835 *". Kopitar: ^Anti-Tartar.... Stock- 
holm (Lipsk) 1836^.) Zajęcie się samymże Psałterzem i jego treścią 
okazuje dopiero praca Piotra Dubrowskiego (^^Zamećatelnyja słowa iz 
Fsałtyr^a korolevy Margarity". St. Peterburg 1852) i artykuł Jana 
Papłońskiego, umieszczony w Bibliotece Warsz. z r. 1869 (I. 471 — 
477 p. t. Rękopis Psałterza Małgorzaty). Rozprawka Prof Baudoain'a 
de Gourtenay (.,Poznńmka o spolehliyosti yyd&nf ŻultńJte Markety^ 
w „Sbornika vcdeck^m Musea kr&lostvI ćeskćbo''. W Pradze 1868) 
doprowadziła do wniosku, że tekst drukowany z r. 1834 nie zgadza 
się z rękopisem. Okazała się potrzeba nowego wydania. Prof. Neh- 
ring, aby się pozbyć „kłopotliwej niepewności^, która go dręczyła 
przy rozczytywaniu się w tekście Psałterza Flor. wydania Borkow- 
skiego, r. 1869 w jesieni odbył podróż do opactwa ś. Floryana, 
a owocem tej podróży jest znakomita jego praca: „Iter Florianense. 
O Psałterzu Floryańskim łacińsko-polsko-niemieckim , w szczególności 
o polskim jego dziale^. Poznań 1871. 8-o, 126. W dziele tym^pro- 
staje autor błędne mniemania Kopi tara o czasie powstania 3 części 
psałterza, ustalając dokładniej lata ich napisania (między r. 1370 
a początkiem XV wieku); uzasadnia zależność przekładu polskiego 
od dawniejszych przekładów czeskich; wreszcie wykazuje, że tekst 
polski jest odpisem starszego, nieznanego nam psałterza , a oraz po- 
prawia błędy, znajdujące się w kodeksie rękopiśmiennym i w 1 wy- 
daniu z r. 1834. Cenną tę rozprawę zamyka dosyć dokładny sło- 
wniczek. 

Po tym krytycznym opracowaniu tekstu Psałterza FI. zajęto się 
nim gruntowniej. W Rocznikach Tow. przyj, nauk pozn. ') wyszła 
rozprawa Karola Libelta p. t. „Psałterz Floryański i Biblia królo- 
wej Zofii^, w której, obok innych kwestyj, autor zajął się już pisow- 
nią oba tych zabytków i zestawieniem form staropolskich. Uwzględ- 
nił też w „Wykładach^ swoich nasz zabytek prof. V. V. Makuszew 
(„Filogić. Tćstnik 1879 t. I. 210 — 252. Ćtenija o staropolskoj pis- 



') T. m. n 1872 p. 34-86. 



171 

mennosti") ale niedostatecznie i powierzchownie. Najlepsze i najAci- 
ólejsze badania nad Psałt Fi. wykonali: Wł. Nebring, J. Leciejewskl, 
J. Ilannsz. (Cfr. „Archiv flir 8lav. Philologie** t U r. 1878. „Ueber 
den Einflnss der alti^echischen Sprache u. Literatur anf die altpolni- 
sche. II. von Wl. Nebring. Tamże: tom II r. 1882 „Die Sprache 
des polnischen Theils des Florianer Psalters. Lautlehre I. von J. Le- 
ciejewski. J. Hanusz : „Materyjały do historyji form deklinacyjnych 
w języka staropols". Kraków 1881. II część). 

Wreszcie po długich przygotowaniach r. 1883 wydał prof. Neh* 
ring sam tekst polski Psałterza Fi. („Psalterii florianensis partem po- 
looicam ad fidem codicis recensuit apparatu critico indice locupletis- 
simo instruxit Wład. Nehring .... Posnaniae. 1883. 80; LI. 248). 
Niezmordowany badacz oddał przez to krytyczne wydanie literaturze 
naukowej niepomierne usługi. Na to wzorowe dzieło złożyły się: 
a) „Prooemium'* napisane po łacinie, w którym autor dokładnie opi- 
suje rękopis i jego części składowe, rozbiera ortografią, oraz podaje 
wyniki własnych poszukiwań o stosunku tego zabytku do innych prze- 
kładów psalmów; b) tekst polski Psałterza w wiernym przedruku 
opatrzony u dołu objaśnieniami wielu wyrazów, sprostowaniami błę- 
dów rękopiśmiennych i zestawieniami licznych miejsc tego psałterza 
z odpowiednimi miejscami Psałterza Puławskiego i Modlitw Wacława; 

c) dodany dla porównania zabytek z wieku XV p. t. .,Vigilie za 
vmarle lvdzye'', znajdujący się w Warszawie w bibl. ord. Krasińskich; 

d) słownik bardzo bogaty, podający wyrazy użyte w tekście, w po- 
staciach odpowiednich brzmieniu staropolskiemu z dołączeniem znaczeń 
łacińskich, zaczerpniętych z Yulgaty. 

Zdawać się mogło, że krytyczne wydanie tekstu Psałterza FI. 
dokonane przez pr. Nełiringa nowe wleje życie w dotychczasowe ba- 
badania. Tymczasem po r. 1883, w którym wydanie się owo ukazało, 
prace nad Ps. FI. nie bardzo się pomnożyły. J. Lecie je wski w VIII 
tomie : „Archiv fllr slavische Philologie'' wydał drugą część swych 
badań nad językiem Ps. FI., rozpoczętych w tomie II, p. t,: „Die 
Sprache des polnischen Theils des Florianer Psalters. lii Formeo- 
lehre''. 1885 r. A r. 1887 ukazało się znakomite dzieło pr. Nehrin- 
ga: „Altpolnische Sprachdenkm&ler^, które objęło swym krytycznym 
poglądem wszystkie, dotąd znane zabytki starej polszczyzny, więc 
i Psałterz Floryjański. 

Że po tym wszystkim pozostaje do zrobienia jeszcze nie jedno, 
że Psałterz Flor. jest skarbnicą bogatą, z której jeszcze wiele można 
wydobyć, o tym nikt ze znawców nie wątpi. Oto np. ortografia Ps. 
FI. dotąd nie doczekała się szczegółowego obrobienia. Wprawdzie pr. 
Nehring i w Iter Flor. i w „Archiv fUr slav. Phil.^ II zajął się także 
pisownią Psałterza, ale o tyle, o ile tego kwestya, którą wtedy tra- 
ktował, niezbędnie wymagała. W pierwszym chodziło mu przede- 
wszystkiem o pogląd ogólny na stosunek wzajemny trzech części Psał- 
terza; w drugiej pracy wykazywał wpływ pisowni czeskiej na polską 



172 

w Ps. FL Że badanie pisowni Pa. FI. szczegółowe jest ważne i po- 
trzebne, nad tym nie ma co się rozwodzić. Gdyby taka praca istniaia, 
nie byłby p. A. Brtlckner w wydaniu swym „KazaA Świętokrzyskich" 
(Warszawa 1891. p. 40 z góry) twierdził bez zastrzeżenia, że w Ps. 
FI. „się pisze się se, nie &()". Mnóstwo miejsc w Ps. FI. wykaznje 
właśnie tę ostatnią formę. s() np. znajduje się w pa : 106 ; 6, 38. 108, 
3. 111, 5. 113; 2, 6, 7. 114, 6. 117; 4, 28. 118; 27, 39, 51, 67, 
69, 74, 79, 83, 132. 118; 169. 121; 1. 122, 3. 123, 3. 125,4. 131, 
7. 138, 5. A to są przykłady tylko z III częóci Psałterza i to nie 
wszystkie ! 

Rozprawa moja obejmuje tylko dział najważniejszy w tej kwe- 
styi: tj. pisownię spółgłosek miękkich w Psałterzu Floryańskim. Spół- 
głoski bowiem twarde nie budzą tak bardzo naukowego interesu a pi- 
sownię ich łacno określić nawet bez ściślejszych i głębszych badań. 



Źródła. 

1. Iter Florianense. O Psałterzu Floryjańskim łacińsko-polsko- 
niemieckim, w szczególności o polskim jego dziale. Napisał pr. W. 
Nehring. Poznań 1871. 8-o, 126. 

2. Psalterii Florianensis partem Polonicam ad fidem codicis 
recensuit, apparatu critico, indice locupletissimo instrusit Wl. Neh- 
ring. Posnaniae 1883, 8-o, str. LI. 248. 



Spis 

prac pomocniczych uwzględnionych przy niniejszym rozbiorze. 

1. ^Modlitwy Wacława, zabytek języka polskiego z w. XV, 
odkryty i skopijowany przez śp. Aleksandra hr. Przezdzieckiego, wy- 
dał i objaśnił Lucyjan Malinowski Dr. filozofii^. W Pamiętniku Aka- 
demii Umiej, w Krakowie, wydz. filol. i hist. filoz. Tom. II, p. 1 — 
104. Kraków 1875. 

2. ^Rozbiór porównawczy znanych dotąd najdawniejszych (z w. 
XIV i XV) tekstów modlitwy pańskiej, pozdrowienia anielskiego, 
składu apostolskiego i dziesięciorga przykazania. Napisał Jan Bystroń". 
W „Pracach filologicznych". Warszawa 1885. Tom I, str. 345—390. 

3. Etymologisches WOrterbuch der slavischen Sprachen von 
Franz Miklosich. Wien 1886. 

4. Dictionaire abrćgó de siz langues slaves... par le professeur 
F. Miklosich. St. Pćtersbourg et Moscou. Vienne 1885. 

5. Vergleichende Lautlehre der slayischen Sprachen von Franz 
Miklosich. Wien 1879. 2 Ausgabe. 



173 



6. BeitrSge zur slayiechen dialectologie von L. Malinowski. I. 
Ueber die Oppelnache Mundart in Oberschlesien. (I Heft: Laut u. 
Formenlehre). Leipz. 1873. 

7. Handbuch der altbulgariachen (altkirchensiayischen) Spra- 
cbe. Grammatik, Texte. Glossar. yon A. Leskien. 2 Aufl. Weimar 1886. 

8. Kazania Świętokrzyskie. Zabytek języka polskiego z wieku 
XIV. Wydał i objaśnił A. Brlickner. Warsz. 1891. 

9. E. Appel i A. A. Kryński: Przegląd fiiblijograficzny prac 
naukowycłi o języku polskim. Warsz. 1886 



Objaśnienie do tekstu. 

2 ustępy, będące na początku w Psałterzu Fi., za Nehringiem 
nazywam „prologiem" I i 11 a krótko oznaczam przez: Pr. I, Pr. II, 
dodając wiersz cyfrą arabską. 

„Symbolum S. Athanasii'', wtrącone w Psalm 118, między jego 
w. 32 a 33, oznaczam przez: SS. A., a wiersz przez cyfrę arabską. 

Pięć ustępów, znajdujących się na koAcu Ps. FI. już po wszyst- 
kich psalmach, które Nebring tytułuje „Canticum Isaiae prophetae... 
Cant. Ezechiae... Cant. Annae... Cant. Moysis... Cant. Habacuc...^ dla 
krótkośri oznaczam przez samo C, dodając cyfrą rzymską I, II, III, 
IV, V, według porządku, jak idą po sobie, a cyfrą arabską wiersz^ 
licząc je tak, jak podaje Nehring. 

Resztę psalmów cytuję cyframi arabskimi, bez żadnego dodatku. 



§ 1. 

Spółgłoski miękkie gardłowe. 

1. J^, tj. k zmiękczone drugorzędnie i nieprzechodnio, wyra- 
ione jest w Ps, FI. w ogóle znakami : k, ky, 

W szczególności: w I części Psałterza znajduje się wyłącz- 
nie k np. kędy (kiedy. 9, 22.) kelicha (kielicha. 15, 5.) kegdi 
(kiegdy. 34, 20). kelko (kielko. 77, 3.) nebeskego (niebieskiego. Pr. 
I, 5.) zemske (ziemskie. 2, 8.) wisokemu (wysokiemu. 12, 6.) yedna- 
kego (jednakiego. 67, 6.) takesz (takież. 67, 7.) gl(J)bokey (głębokiej. 
68, 2.) 

W II cz. Ps. FI. k jest prawidłem a ky wyjątkiem (raz) np. 
szyrokee (szyrokie. 103, 26.) welike (wielikie. 103, 26.) lydskee 
(ludzakie. 104, 43.) ludzskye (ludzskie. 104, 19.) 



174 

W csęóci III mamy tylko k: wciyke (wieHkie. 107, 4.) y^zy- 
kem (językiem. 108, 2.) slodke (słodkie. 108, 20.) pogranskego (po- 
gatitikiego. 113, 1«) nebeskemy (niebieskiemu. 113^ 26.) pekelne (pie- 
kielne. 114, 3.) we wBzelkem (118, 20.) takesz (takież. 8SA. 13) 
kelko (kielko. 118, 84. > w wysokem (w w} sokiem. 135, 12.) nebeskeg, 
(niebieskiego. \l\b, 27.) ludzske (ludzskie. 145, 2.) tvkem (tukiem. 147. 
3.) szemske (ziemskie. O. III, 16.) morzke (morzkie. C. IV, 22.) 

Uwaga 1. Jeżeli po k* następuje samogłoska i (wyrażana przez 
i lub y) to A;' nie ma już osobnego znaku zmiękczenia, tak samo jak 
i w dzisiejszej pisowni. A więc: wszeczki (wszećki. 102, 3.) wyeki 
(wieki. 102, 8.) wszyczki (wszyćki. 102, 21.) maluczky (maluczki. 
103, 27.) 8 welykym (s wielikim. 103, 27.) wyeky (wieki. 103, 32.) 

Uwaga 2. W Ps. 105, 37 mamy napisane: „we krwiecli*^ w ten 
sposób: „we kirwyech*'. Orzywidcie t położone tutaj po k nie może 
oznaczaó k* (cf. ssł. tx kfbybłii), jeno prawdopodobnie należy do 
następnej spółgłoski i wyraża r (pi). 

2. g\ tj. g zmiękczone drugorzędnie w ogóle oddane jest 
w Ps. FI. za pomocą znaków: g. gh. {h), gi. 

W szczególności: w I cz. Psałterza spotykamy stale znak g, 
raz gi: ogen (ogień. Pr. I, 6.) vbogemu (ubogiemu. 9, 9.) bogem 
(bogiem. 17, 34.) ogenny (ogienny. 28, 7.) rogem (rogiem. 47, 7.) 

Uwaga 3. Raz użyto tutaj znaku gi, mianowicie: gicczich (gią- 
cych. 97, 7.) w zwrocie: w trybach gi^( zicłi ^ in tubis ductilibus. 
W n cz. Ps. FI. do wyrażania dźwięku g^ służą: gh, g. Zasadą jest 
gh] g jest wyjątkiem: up. w drughem (drugiem. 101, 19.) angely (an- 
gieły. 103, 5.). W III cz. Ps. użyto znaków: gh, g, {h). g razy kilka; 
h zaś jest widocznym błędem , który powstał po przypadkowym opusz- 
czeniu g, miało być zapewnie gh. 

Przykłady: gh oghcn (ogień. 117, 12.) boghem (bogiem. 8. 8. 
A. 19.) oghenna (ogienna. 118, 140.) oghen (ogień. 139, 11.) oghen 
(ogień. 148, 8.) 

g: drogę (drogie. 118, 127.) angely (angieli. 148, 2.) 

Za prawidło musimy uważać w tej części psałterza znak gh, bo 
on zjawia się stale. 

Uwaga 4. Tak samo, jak w § 1. Uw. 1, musimy i tutaj za- 
znaczyć, że g\ po którym następuje samogłoska i, jest wyrażane we 
wszystkich częściach Ps. przez g lub gh: np. 

g: vbogy (ubogi. 9, 37.) zgineta (zginięta. 48, 9.) przyss<)gy 
(przysięgi. 104, 9.) 

gh: zghini) (zginą. 101, 27.) droghi (drogi. 102, 7.) ward(!)ghi 
(wardęgi iumenta 106, 38.) noghy (nogi. 118, 59.) warghy (wargi* 
118, 171.) bogłiy (bogi. 134, 5.) 



1?6 

Owaga 5. Należy tu zwrócić uwagę, ie g przed spółgłos- 
kami i przed samogłoskami twardymi nie jest wyrażane przez 
gh lecz przez sumo g^ nawet w II i III części Ps , gdzie na odda- 
nie miękiciego g ażyto gh przeważnie. Przyczyną tego zjawiska jest 
zapewne to, że g przed samogł. miękkimi oznacza zwykle w Pb. 
PI. jotę. 

3. ch\ Prawa głosowni polskiej nie pozwalają na istnienie ch\ 
wyjąwszy wyrazy obcego pochodzenia np. chirurg, chiragra, chiroman- 
cya, chiny, chińczyk, china, chinina, lub onomatopoetyczne, jak chi- 
chotać etc. 

Trudno zatym przypudcić, aby w staropolskim języku takie cK 
istnało. Napotkawszy jednak wyraz: „chrzybiet'' — jak go odczytuje 
Nehring — w C. II, 20 napisany w ten sposób: cAirzybet (ch'rzy- 
biet?), konstatuję tylko ten fakt i tu go umieszczam, nie ńmiejąc 
nic o nim pewnego stanowić. Dla porównania dodaję tu (za 
Miklosićem w Etymol. Wrtbuch der slayischen Sprachen. Wien 
1886, pod chreblttl) brzmienia tego wyrazu w językach słowiań- 
skich. 

st. sł. hnbbbti obok hribbti i hribi n. słów. hrbet. hrib fpagó- 
erek) serbs. hrbat. czeski, chfbet, hfbet, fbet, hfibet, fibet. pols. 
chrzybiet, chrzypt, chrzept, grzbiet, grzeb. kasz. krzebt. połab. grib'fit. 
g. łnż. khribjet. d. łuż. ks'ebjat. m. r« chrebet, chrybet, hyrbet. b. r. 
chribit, chrebcina. w. r. chrebeti. 



§. 2. 

Spółgłoska językowo-podniebienna j. 

1. w ogóle wyraża Ps. Fi. dźwięk palatalny .; następują- 
cymi znakami: i, y, g, gi, gy, 0^), (yy). 

W I cz. Ps. napotykamy znaki : t, y, g, 0. np. 

t: odi()l (odjął. Pr. II, 5.) znaie (znaje ^ zn&. 1, 7.) powiszaic^ 
(powyszaję exaltans. 3, 3.) oleia (oleją, g. sing. 4, 8.) ymaip (ima- 
ją. 5, 13.) w craioch (w krajoch. 7, 6.) lapaii) (łapają. 9, 22.) bo- 
iazn (boJMŻń. 18, 10.) miluicze (miłujcie. 30, 30.) ziaw (zjaw. 79, 
2.) iarzmo (2, 3.) iczikmi (językmi. 5, 11.) iezoro (jezioro. 7, 16.) 
ieswa (jeńwa. 54, 15.) iunoszka (juuoszka. 67, 29.) 



>) Znak wyraża, że nie użyto żadnego sposobu dla oddania odpo- 
wiedniego dźwięku. 



i16 

y\ yedli b<J> (jedli są. 21, 31.) ye (je, A. PI. protiom.; 33, 19.) 
yawno (jawno. 97, 3.) werney (wiernej. Pr. I, 10.) 9W([)tey (świętej. 
2, 6.) smiluy se (smiłuj się. 4, 2.) doostoyno (dostojno. 7, 4.) slot- 
ozeysza (słodczejsza. 18, 11.) oteymi (otejmi. 38, 13.) eraye (kraje. 
73, 18.) 

g: strogicz (strojić. Pr. 1, 13.) w nadzegi (w nadzieji. 4, 9.) 
mogich (mojich. 2, 6.) swogich (swojich. 17, 49.) yltazuge (ukazuje. 
18, 2.) babilonlgi (babiloniji. G. ^^. 86, 3.) gich (jich =: ich. 3, 
1.) gi (A. S., ji = go. 3, 2,) ge (je, A. PI. pron., 14, 3.) ginem 
(inem = innem. 47, 12.) gedli (je«ili. 77, 33.) 

0: zabya (zabija. Pr. I, 4.) syon (syjon. 2, 6.) przyol ? (przyjął. 
6, 9.) neprzyaczel (nieprzyjaciel. 7, 6.) wy()l (wyjął. 17, 19.) twoym 
(twojim. 20, 1.) zmye (żmije. 57, 4.) wigilye (wigilije. 76, 4.) ymecz 
(jimieć. 17, 2.) ost (jest. 33, 12.) w imenu (w imienia. 53, 1.) 

3. W n cz. Ps. wyrażona jest jota znakami: g^ y, i, gi^ gy, 
0. np. : 

g: gest (jest. 101, 20.) gedno (jedno. 101, 23.) gysty (jisty. 

101, 28.) gysz (jii zzi którzy. 102, 21.) gymy() (jimię. 104, 1.) two- 
gych (101, 29.) slutuge (slutuje. 102, 3.) yzdrawuge (nzdrawuje. 

102, 3.) 

y: yerusalem (jerusalem. 101, 22.) yes (jeś rz jesteś. 101, 
28.) ymenv (jimieniu. 104, 3.) siyon (Syon. 101, 22 ) zyawily (zja- 
wili. 101, 22.) woywoda (wojwoda. 103, 19.) twoyec (twojeją zz twoją. 
104, 5.) 

i: lako (jako. 101, 27.) iego (jego. 102, 22.) zpyewaicze (śpie- 
wajcie. 104, 2.) 

gi: giescz (jeść. 105, 24.) 

ff!f' gyey (jej. 103, 6.) 

4. W in cz. Ps. zjawiają się znaki : g, gy^ y, 0, (^yy) np 
g: gesz (które. 106, 2.) gezera (jeziera. 106, 35.) gervzaiem 

(Jeruzalem. 115, 8.) w gednoczy (w jednoci. SSA. 25.) zagiscze (za- 
jiflcie. SSA. 33.) znage (znaje z=. zna. 137, 7.) 

ffy- gye (je, A. PI. pron. 106, 30.) twogye (twoje. 118, 133.) 
magyO (mają. 113, 14.) pokogya (pokoja. C. II. 11.) 

y: yaz (jaz z= ja. 108. 3) cf. st. sł. jazi, lit. asz, y() (ją. Ac. Sg. 
pron. 118, 140.) y()szyk (język. 139, 3.) kayacz (kajać. 109, 5.) 
przyy<)l (przyjął. 117, 13.) myyachę (mijacbą. 128, 7.) twoyey (twojej. 
109, 3.) 

0: twoe (twoje. 118, 151.) 

(yy): seyyc? (sieją. 125, 6.) 

5. Prawidła i uwagi. 

W I cz. Ps. znajdują się obok siebie równolegle znaki t, y, g, 
0. W II bardzo rzadko występuje i. 

Znaki: ^i, gy, yy są wyjątkowo użyte, i to po większej części 
przy zaimkach dzierżawczych i wskazującym (ji, ja, je): Znak yy 



lit 

użyty w 125, 6: 8eyy<|) laożna uważać za błąd; może miało być: 
»yey() (sieją). 

Znak g napotykamy tylko na początku, gdy wyraz rozpoczyna 
się od samogłoski) i w órodku, między dwiema samogłoskami; nie 
ma go zaó nigdy przed spółgłoską tub na końcu wyrazów. 

Znaki y^ i bywają na początku wyrazów i w 6rodkn, tak między 
dwiema samogłoskami, jak i przed spółgłoską. (Cf. § 2 n. 2 przy- 
kłady pod i i pod y,) Atoli na końcu wyrazów zjawia się prawidłowo 
y, a bardzo rzadko, więc nieprawidłowo i. Żadnego innego znaku na 
końcu wyrazów nie użyto. Np. y, sw(J)tey (świętej. 2, 6.) vrozumey 
(urozumiej. 5, 1.) woiey (wolej. G. Sg. 5, 15.) mney (mniej. 8, 6.) 
twoiey (twojej, 20, 13.) pocoy (pokój. 27, 4.) drzewey (drzewiej. 38, 
18.) gnoy (gnój. 82, 9.) oblyczey (obliczej — faciem. 103, 31.) 

i: moi (moj. 26, 15,) twoiei (twojej. 53, 1.) moiei (mojej. 53, 3,). 

Uwaga 1. W środku, między dwiema samogłoskami, nawet przed 

1, prawie zawsze znajduje się jota* Snadż język wyraźnie tę jotę od- 
czuwał, kiedy ją tak stale w pisowni oddawano jakimkolwiek zna- 
kiem np. stronili (strój iii. Pr. II. 2.) w nadze^i (w nadzieji. 4, 9.) 
ymai(J) (imają. 5, 13.) w craiocb (w krajoch. 7, 6.) swoiey (swojej. 
9, 23.) two^i (twoji. 9, 26.) swo^ich (swojich. 13, 2.) moyey (mojej. 
27, 2.) moyn (moju. G. D. 17, 23.) 

To samo ma miejsce na początku wyrazów, gdy się zaCi^y- 
nają od samogłoski «, e, g, i np. Ugo (jego. 1, 4.) ies (jeś = jesteś. 

2, 7.) iezoro (jezioro. 7, 16). yedli &() (jedli są. 21, 31.) iczikmi 
(językmi. 5, 11.) i()zik (język. 11, 3.) i^czstwo (jęćstwo. 13, 11.) \(^\ 
ies (jął jeś. 67, 19.) y()tzstwo (jęćstwo. 125, 1.) gymyano (jimiano — 
reputatnm. 105, 31.; w ginem (w jinem = w innem. 47, 12.) gyna 
(jina = inna. SSA. 5.) 

Przy zaimkach : ji, ja, je, i jenże, jaże, jeże prawie zawsze znaj- 
duje się jota na początku. 

Uwaga 2. Jednakowoż muszę tu zaznaczyć, że pewne wyrazy 
tubią zjawiać się bez joty, choć się zaczynają od samogłoski i. Do 
takich należą często imiona własne obce np. Izrael, Idumeja, Izmae- 
łici, Iznak, a z wyrazów rodzimych szczególnie: imię, imienie, imieć, 
iż (quoniam.) Np. ydumeow (82, 5) ysaakowi (104, 9.) ysraheylow 
(134, 19), ismaeiit (82, 5.) ymenu (17, 53), w imenu (53, 1.) ymy(J> 
(105, 9), ymaiij) (2, 13). ymeycze (4, 6.) ymal (118, 55), ymai<J)cze 
(21, 34.) 

Uwaga 3. Uderza nas, że we wszystkich trzech częściach Ps. 
spotykamy kilkanaście wyrazów, w których nie wyrażono joty w sa- 
mym temacie lub pierwiastku tkwiącej. Np. zabya (zabija. Pr. I, 4.) 

Sprawozd. Koinłs. JęByk. T. V 23 



Il8 

i)przy9l (przyjął. 6, 9) i (40, 13.) wy()l (wyjął. 1?, 19.) zabyacae 
(zabijacie, 61, 3.) zabyay (zabijaj. 58, 11.) przy<J)la (przyjęła. 62, 8.) 
ro8ty<|) (rostyją. 64, 13.) wyawil (wyjawił. 97, 3.) zabyal (zabijał. 100, 
11.) twoe (twoje. 118, 151.) neprziaczoli (nieprzyjacioły. 6, 7.) ne- 
przyaczel (7, 5.) neprzyaczele (9, 6.) neprzyacele (17, 41.) neprzy- 
aczelew (67, 25.) neprzyaczel (73, 4.) neprzaczele (C. IV, 6.) etc. 
passim.) zmyowy (żmijowy. 13, 5.) zmye (żmije. 57, 4.) est (jest. 
33, 12.) 

Jak widać z tego zestawienia, jest tylko kilka wyrazów, które 
się zjawiają bez joty częściej. Z pomiędzy nich najczęściej: nieprzy- 
jaciel, który nawet występuje w formie zbliżonej do czeskiej: nieprza- 
ciel. Że w pols. wyrazie: przyjaciel, nieprzyjaciel jota się znajduje, 
to jest jasne. (Cfr. st. sł, prijati, prSją, prijają, prijatelb; poł. sprzy- 
jać; białorus prijać, prijaćel'. Etym. Wrtb. Miklosi^a pod yP'*^') '^^^ 
częste więc wypuszczanie joty mogło się stać tylko wskutek wpływu 
języka czeskiego, w którym właśnie, wskutek ściągnięcia, nie ma joty 
w tym wyrazie. (Cf. pfitel, pfóti, pfiti.) Toby nam tłomaczyło po czę- 
ści tak częste wypuszczanie joty w tym jednym wyrazie. Lecz reszta? 
Wyjąwszy „est" i „twoe" stoi w tych wyrazach przed jotą samogło- 
ska i lub y. To było może przyczyną, że pisarze wypuścili jotę, na- 
stępującą po i lub y. 

Uwaga 4. Wreszcie wypada tu wspomnieć formy bez joty w wy- 
razach, w których dzisiaj jota występuje: np. ^; dzisia (2, 7 dzisaj, 
wnidę (5, 8 wnydij)), wyście (exitnB, wiszce 18, 6) w imperatiwach 
jak: wymi (70, 5 wimi = wyjmij), przylni (136, 7 przy lny =r przyl- 
gnij), wytargni (142, 11 wytargny = wytargnij.). 



§. 3. 

Spółgłoski miękkie językowe. 

I. ć. Dźwięk ten oddany jest w Ps. FI. w ogóle następują- 
cymi znakami: cZf tsis, czk, dz^ czy. 

W szczególności: w I cz. Ps. spotykamy: c^, tsz, czy, np. 

cz: czini (czyni. Pr. I, 3.) czas (9, 25.) czsnoti (czsnoty =: 
cnoty. 20, 13.) czelacz (czeladź. 21, 30.) czislo (czysło. 38, 6.) czczy 
(czci — yirtutum. 45, 7.) czui(J> (czuję. 62, 1.) szczepono (szczepiono. 
1, 3.) smoczę (smocze =. zmoczę. 6, 6.) l<J>cziszko (łęczysko. 7, 13.) 
pocz()l (począł. 7, 15.) szczen<J> (szczenię. 16, 13.) oblaszcze (obłasz- 



*) W Rkp. przyol jest oczywistym błędem. 

^) Podobnie w „Modlitwach Wacława" wydał i objaśnił L. Malinowski 
§ 73. p. 25. 



179 

cze — singillatim. 32, 15.) sczit (szczyt — scutuip. 34, 2.) przecz 
(2, 1.) acz (= jeśli. 7, 3.) placzymi (płaczymy = płaczmy. 94, 7.) 
łse: tszczicz^ (tszczycę — taedium. Pr. I, 12.) 

W n cz. Pb. na wyrażenie 6 użyto znaków: cjst, ceh^ np. 
cz: czyn<)czy (czyniący. 102, 20.) vczyny<) (uczynię. 106, 3.) 
za nyczse (za niczae = zanic. 105, 24.) 
czh: poczh(J)tkv (początku. lOl, 26.) 

W ni cz. Pa. znajdują aię znaki: cg, de^ (o,) np. 

cg: w g^Jszczach (w gąszczach. 117, 26.) yczanstnyg (uczestnik. 
118, 63.) wcz^stwo (uczęstwo. 121, 3.) czyrpacz (czyrpać. C. I, Ł) 
CZ80CZ (czsoć? 119, 3.) nyczs (niczs? SSA. 24.) czso (czso? C. II, 
17.) cfr. przy c. 

d4s: deszdz (deszcz. 146, 8.) dezdz (deszcz. 134, 7.) 

Prawidła i uwagi. 

We wszystkich trzech częściach Ps. FL dźwięk ó jest stale wy- 
rażany zapomocą znaku skombinowanego cg. Wszystkie inne (5^ 
znaki są wyjątkami, które dadzą się po części uzasadnić, po części 
wytłómaczyó. 

Uwaga 1. tsg użyte w wyrazie: tszczicz^ (Pr. I, 12) jest zjawi- 
skiem, które daje się po części uzasadnić. Miklosić w Dictionnaire 
abrćgó podaje słowo: 

tiśtiti sę (starać się) 

. tiśteta (próżność, marność) a w Etym. Wtb. pod \JitBk, Od 
tego zapewne pierwiastka pochodzi polski wyraz: czczy, cg drugie 
powstało z „i^. Po czesku brzmi ten wyraz: t§6ice. Pisarz polski 
oddał to dosłownie: tszczyca. Leskien w „Hdbuch d. altbulgarischen 
Sprache^ Weimar 1886 podaje nadto przymiotnik: tiStb. (leer, nich- 
tig) :=: czczy, chudy. Etymologicznie jest tu więc i w jęz. pols. na 
początku tsg po wypadnięciu 'b, co w wymowie daje ć, bo ć nie jest 
niczym innym, jeno iś. 

Uwaga 2. Czsokoli, czso, niczs, niczse, niczseż '), obok późniejszej 
formy nic (użytej np. w 57, 7; 58, 9; 107, 4) są pierwotnie formami 
Genet. Sg. zaimka pytajnego cof 

Por. st.-sł. ćbto, G. Sg. ćbso. 
„ „ nićbźe G. Sg. nićbsoźe. 



') Które z tych przykładów należy czytać, jako: co, a które jako czso, 
nie można na pewno orzec. Nehring w Iter flor. 47 twierdzi, źc w II części 
Pb. formy, jak czso, niczse, należy czyt>tć: co, nicc. Nehring opiera się nn 
tern, że kilka innych wyrazów, które z pewnością maja w temacie swym c, 
w tej części Ps. jest pisanych przez czs. Argument ten jest w istocie bardzo 
przekonywający. Moje zestawienie, przy dźwięku c, wykazuje, że ani w I 
ani w 111 części nie użyto znaku czs na oddanie c w innych wyrazach, wy- 
jąwszy czso, niczs etc. 



180 

czsocoli (czsokoli. 1, 4.) czso (czso. 2, 10. 5, 6. 7, 1 etc. passim.) 
uiczs (oiczs. 22, 1. i 55, 7.) niczsesz (niczsei. 38, 7.) 

Uwaga 3. W imperatiwie : placzymi (94, 7 płaczymy) czy wy m- 
żałoby Ćf gtiyby to była forma dzisiejsza. Ale wtedy tworzono jeszcze 
imperatiyus (właściwie optatiyus) za pomocą 8ufixu i (wyrażane także 
przez y)j jak tego dowodzą liczne formy tego rodzaju w Ps. FI. za- 
chowane. Zatem i tutaj ć wyrażono przez cz. 

Uwaga 4. W II cz. Ps. pisarz bardzo często po g dodawał h^ 
aby nie było wzięte za jotę. Dodanie więc takiego A po J w wyrazie: 
poczh(|)tkv (101, 26) uważać można za czystą pomyłkę, boć przy ^ 
nie mogła zachodzić żadna wątpliwość, jak ma być odczytane. 

Uwaga 5. Co do pisowni wyrazów: deszdz (146, 8), dezdz (134,7). 
to sądziłbym, że pisarz tej części Ps. przez dz chciał wyrazić nie c, 
lecz dZj bo zresztą Ps. 104, 3 ma dszdze (dżdże), a że dz wyrażał 
przez dz (jak zobaczymy poniżej), zatem i tutaj użył tego znaku. 
Por. st.-sł. diżdb. Forma dzisiejsza deszcz, deszczu jest młodszą; 
deszcz, dżdżu jest pierwotną. Jak Kopczyński (Gr. 2 p. 244) świadczy 
i jak tutaj widzimy, w Nom. Sg. pisano też : deźdi. 

Uwaga 6. ^, jak to widzieliśmy, nie jest nigdy oddane przez c. 
Że zaś wyrazy: cudo, cudność, cudzy, cudzoziemiec są stale, o ile 
zauważyłem, pisane przez cz, nigdy prawie przez c '), więc można 
przypuścić, że wymawiano tutaj ć na początku a nie c^ jak to dzisiaj 
ma miejsce. Nie mużna tego jednak twierdzić z absolutną pewnością, 
bo c wyraża Ps. FI. także przez cz. 

Miejsca ważniejsze, w których te wyrazy się zjawiają, przy- 
wiodę tylko, podając dla krótkości psalm i wiersz: 

2, 4. 17, 49. 18, 13. 44, 5. 45, 8. 46, 4. 53, 3. 59, 9. 68, U. 
86, 1. 77, 67. 104, 5. 104, 26. 108, 10, 134, 9. 

Por. st.-sł. cudo; n.-sł. cudo; boł. dudo, ćudosija; kr. cuda; 
srb. dudo; ross. cudo. (Miki. Etym. Wrt. pod Wtjudo.) 

2. S, Dźwięk ten w ogóle wyrażony jest w Ps. FI. przez: 

se, s, S8f ssz, 8zy, zsZy cz, schy zs, zf scz? 

W szczególności : w I cz. Ps. sz, s, zsz, cZj scz? np, 
sz, mlodszi (młodszy. Pr. II, 1.) szcz<J>stne (szczęstnie. 44^ 5.) 
seszli s(J) se (seszli są się. 2, 2.) szirokoscz (szyrokość. 17, 13.) slu- 
sza (słusza — decet. 64, 1.) mol wasze (mołwiasze. 98, 7.). 

5. oczisczono (oczyszczono. 11, 7.) zasczitcza (zaszczytca — 
protector. 17, 21.) zascziczene (zaszczycenie. 17, 38.) naywisszego 
(najwyszszego. 20, 6.) pusczi) (puszczę. 28, 7.) sczit (szczyt. 34, 2.) 



') Wyjątek, który zauważyłem, jest w Pr. II, 4: czudzozemczowi. 



181 

zaaczicŁza (zaszctyóca. 39, 24.) smarsczil se (zmarszczył się. 43, 27). 
ua pusezi (na puszczy. 54, 7.) zascziczon (zaszczycon. 60, 4.) descz 
(deszcz. 71, 6.) na pusezi (na paszczy. 77, 57.). 

Z8Z, wzszistcy (wszyscy. 6, 10.). 

cz, wsczedl (wzsaedł. 17, 10.). 

acz? wsczistczi (wszyscy. 33, 22.). 

W U cz. Ps. i wyratono przez: s, sz^ szff. np. 

s. wypusczasz (wypuszczasz. 103, 11.) sczeny^ta (szczenięta. 
103, 22). 

8z, szyrokee (szyrokie. 103, 26 ) ploszczycze (płoszozyce — 
cinifes. 104, 30). 

szy. waszyey (waszej. 104, 11.). 

W III oz. Ps. § wyrażono przez: sZj s, ss, ssz, sch, zsz^ zs, z, np. 

sz dv8Z9 (duszę. 114. 5.) neporvszne (nieporusznie. 8SA. 2). 
s. zasczylrzel (zaszczytciel. 113, 18.) slysecz (słyszeć. 113, 14) 
skody (szkody. 114, 3.) obesly (obeszli. 117, 10.) w gęsczaoh (w gą- 
szczacli. 117, 26.) physne (pyszne. 118, 21.) gescze (jeszcze. 138, 17.). 

ss. nassicł) (naszych. 107, 12.) wyssedl (wyszedł. 108, 6.) mney- 
ssy (mniejszy. 142, 14.) skvssone (skuszone. 146^ 3.) p^trzeskczess 
(potrzeskcesz C. II. 19. — corripies.). 

sek, oszywyscłi (ożywisz. C. II, 19.). 

ZSZ. duzsza (dusza. 118, 20.). 

zs, dyzsa (dusza. 138, 13.). 

z? duża (dusza. 118. 81.) sluzay (słuszaj. 118, 149.) dezdz 
(deszcz? deżdi? 134, 7.) dvze (dusze. C. II. 18.). 

Prawidła i uwagi. 

Od początku Psałterza pojawia się zaak sz, a dopiero później 
samo s. Dwa te znaki są prawidłem ; wszystkie inne wyjątkami, s zja- 
wia się rzadziej i to po większej częóci przed spółgłoskami, jak widać 
z przykładów, sz znajduje się ezęóciej i w różnych kombinacyach. 

Uwaga. Znaki : zs:i!y cz, sch, zs uważam za przypadkowe, bo tylko 
w pojedynczych wypadkach występują, a znak z za ^lapsus calami^ 
po wypadnięciu s (miało być sz). 

3. S wyrażone w ogóle przez: sz, szy, szz, zsz^ sch, zh, 
zz, ss, Sf z. 

w szczególności : I cz. Ps. wykazuje sz^ z, s. np. 

SZ. wesz(J) (wieżę. Pr. I, 2.) gichsze (jichże. Pr. I, 5.) mosze 
(może. Pr. I, 13.) prosznoscz (próżność. 2. 1.) ks^szyta (książęta. 
2, 2.) roszg([) (= rozżgą. 2, 13.) zawszdy (znwżdy. 18, 15.) nesbosz- 
stwo (niczbożstwo. 13, 7.) nowoszena (nowożcnia. 18, .5.) weszdi (weż- 
dy, 24, 16.) Isziwi (łżywy — fallax. 32, 17.) stroszę (stróżę — 
eostodiam. 38, 2.) po proszoiczi (po próżnicy. 62, 9.) szaltarz (żałtarz. 
Pr. II, 2.) szadacz (ź:tdać — abominari. 5, 7.) sz()dz9 (ż^dzę A. Sg. 
9, 40.) szr(j) (żrą. l.S, 8.) sziwocze (żywocie. 16, 15.) szołt^z (żółć. 



182 

68| 26.) m<)8Z (mąż. 1, 1.) iesz (jeż == które. 1, 3.) iusz (już. 2, 
10.) esz (kż — qtioniam. 9, 20.) polosz (połóż! 26, 17.), 

z. zmjowy (żmijowy. 13, 5.) zmye (żmije. 57, 4.) labezliwszi 
(lubleżliwszy. 76, 7.) lubezliwi (lubieżliwy. 85, 4.). 

8. cz(J)8k)m (ciężkim. 4^ 3.) gichse (jichże. 18, 3.)* 

W II cz. Pb. występują znaki: sZf j?, zsz, zh, szy, zz, np. 

sz, CZ808Z (czsoż. 102, 1.) gysz (jiż. 102, 21.). w szywocze 
(w żywocie. 103, 34). geszom (jeżom. 103. 19.) drszecz (drżeć. 
103, 33.). 

z. genz (jenż 101, 19.) genze (jenże. 102, 3.) ziwot (żywot. 

102, 4.) slozenye (służenie. 102, 13.) zazegay(J)czym (zażegającym. 

103, 5.) genze (jenże. 103, 3.) zal (żal. 105, 43.) mnozstwa (mnoż- 
stwa. 105, 43.) gyz (jiż. 106, 2.}. 

ZSZ, genzsze (jenże. 102, 5) genzsze (jenże. 103. 4.). 

zh, zh(J)do8t (żądoóć — desiderium. 102, 5.). 

szy, moyszyeszowy (mojżeszowi. 102, 7 ) boszye (boże. 102, 16.). 

zz. czBozz (czsoż. 104, 9.) yegozz (jegoż. 104, 25.). 

W III cz. Ps. dźwięk i oddany jest przez: sz, szz, Zj zh, szy, 
ZSZ, S3, s, sch, np. 

sz. weszghy (weżgi — semper. 108, 14.) oszywy (ożywi! 118, 
l7.) yvsz (już. S8A. 25.) szdał (zdał. 118, 166.) Bzecz (żec — urere. 
120, 6.). 

szz, rozmnoszzyly (rozmnożyli. 106, 3^.). 

z. boże (boże. 107, 5.) boz<) (bożą. 110, 9.) ibozy (boży. 88A 
28.) może (może. 8SA. 40.) proznosczy (próżność. 118, 37.) ozyuy. 
(ożywi! 118, 88.) zyw (żyw. 118, 116.) strzeże (strzeże. 120, 5.) 
proznoszoz (próżnoóć. 1 i6, 3.) zona (żona. 127, 3.) genz (jenż. 135, 
10.) proznoscy (próżności. 143, 5.) proznoscz (próżność. 143, 9.) 
przyblyzy sfy (przybliży się! 118, 169.) zyly (żyły. 128, 4.). 

zh. zhebrzycze (żebrzycie! 108, 9.) zl)<J>dza (żądza. 111, 9.) 
zh<)dza (żądza. 118, 139.) w wezhach (w wieżach. 121, 7.). 

szy. boszye (boże. 117, 24.). 

ZSZ, strzezszenc (strzeżenie. 118^ 9.). 

ss, yss (iż. 118, 71.) 

s. s<)dal (żądał. 118, 174.) s()dal (żądał. 118, 40.) gysto (Jiżto. 
136, 3.) od s(J>dzey (od żądzej. 139, 9.) strzese (strzeże. 145, 8.) 
ks(!)8<|)ta (książęta. C. IV. 4.). 

sch. gysch (jiż. 134, 18). takesch (takież, 130, 4.). 

Prawidła i uwagi. 

Dźwięk 6 w całym Ps. jest wyrażany prawidłowo przez sz. 
Wszystkie inne sposoby i kombinacye są użyte przygodnie, tu i owdzie. 
Z pomiędzy innych sposobów zasługują na uwagę: z i s, pierwszy, 
występujący we wszystkich trzech częściach Ps. , drugi w pierwszej 
i trzeciej ; przyczem najbardziej wpada w oko to, że te same wyrazy 
po kilkakroć ulegają tej nienormalnej pisowni. Np. w I cz. Ps. spo- 



183 



tykamy wyrazy: żmija i lubieżliwy po kilka rasy pisana przez e; 
prócz tycli innych wyrazów w tej częóci nie ma, w którychby £ przez 
e oddano. Możnaby więc przypuócić, ie te wyrazy wymawiano miękko, 
więc: żmija, lubieżliwy — i dla tego już w tej pierwszej części wy- 
różniono je odmienną pisownią. Ta ostatnia uwaga nie może dotyczyć 
innych części Ps. ani reszty wyjątków, bo rzecz sama, t. j. wyrazy, 
które tym wyjątkom ulegają, już nie pozwalają na to tłomaozenie. 
Najsumienniej przestrzega prawidłowej pisowni co do dźwięku if kali- 
graf części I Ps. ; największej swobody pozwala sobie pisarz części III, 
ale najwięcej stosunkowo wyjątków przedstawia część II. 

Wszystkich wyjątków nie można żadną miarą tłómaczyć przez 
lapsus calami. Należy zatem koniecznie przypuścić, że pisarze usiło- 
wali, mimochodem i bezskutecznie, wprowadzić znak inny dla ozna- 
czenia dźwięku z^ boć 8Zj znacząc zarazem dźwięk 5, nie raz mogło 
popsuć i pokrzyżować odczytanie tekstu, a w każdym razie utrud- 
niało je. 

4. f oznaczone jest w Ps. FI. w ogóle przez znaki: re, Zj 
rsZy sz, rzy^ rs, rzi^ rz8y rzsZy rdz, r, 

W szczególności : w I cz. Ps. użyto 3 znaków, a mianowicie : 
rZy rsZy sz, 

rz, przii({)l (przyjął. 3, 6.) wirzch (wirzch. 7, 17,) w werzeiach 
(w wierzejach — in portis. 9, 13.) iutrzne (jutrznie. 29, 6.) buclerze 
(bukłerze, puklerze. 45, 9.) cirzpecz (cirzpieć = cierpieć. 58, 7.) srze- 
bro (śrzebro. 65, 9.) czesarzstwo (cesarzstwo. 85, 15.). 

rsz. skrszitali (skrżytali. 34, 19). 

sz. rosziszil (roszyrzył. 4, 1.). 

W II cz. Ps. spotykamy tylko 2 znaki: rz, rzy, np. 
rz, szrzebrem (śrzebrem. 104, 9.) czyrzwonee (czyrzwone. 
105, 8.), 

rzy, trzyescz (trześć. 103, 33.) grzyeszny (grzeszny. 103, 36.). 

W III cz. Ps. znajduje się aż 9 różnych znaków na oddanie 
brzmienia f, a mianowicie: rZy rs, rsz, rzi, rzs, r, rzsz, z, rdz, np. 

rz, zstrz()se (strzęsie. 109, 7.) przeszcze (przeście. 143, 17.) 
porzvczyl (porzucił. C. II, 20.). 

rs, morsa (morza. 106, 3.) morse (morze. 106, 3.) morse (mo- 
rze. 113, 5.) stworsona (stworzona. 148, 5.) vmarsa (umarza. C. 
III, 9.). 

rsz. werszyl (wierzył. 118, 66.) w morszY (w morzu. 135, 15.). 

rzi. trzie (trze = trzy. 88A. 23. 2-kroć). 

rzs, trzse (trze. SSA. 23.) stworzsyly (stworzyły. 118, 73.). 

r.*) w stremech (? w strzemiech — in atriis. 134, 2). 



') Cf. Ps. 64, 4 w trzemech (in atriis); 83, 10 w trzemech (in atriis). 



184 

rz8B, odzcrzsKala (odsierżała? C. IV, 17.) drz8a<|»czka (drż%czka? 
C. IV, 17,). 

z, ve zboża (we zborze. 149, 1.). 
rdz, Ysmerdzyl (uśmierzył. 142^ 3.). 

W całym Ps. FI. dźwięk f prawidłowo wyrażony jest przez rz, 
JHk i w dzisiejszej pisowni. Wszystkie inne sposoby wyrażania tego 
dżwicka s**) użyte przygodnie; niektóre z nich są dość oczywistą po- 
myłką. Przypatrzmy się im zbiiska. 

Wszystkich znaków, użytych na oddanie ^ jest razem 11. Z tych 
jedne mają w swym składzie r, tych jest 9, drugie nie mają r a tych 
jest dwu. Dzielą się podług tego znamienia na 2 grnpy: 

1. rz^ raZj rzy^ rs, rzi^ rzs, rzsZy r, rdz, 
II. Zf sz. 

Klasę II, można óraiało uważać za lapsus calami, bo tylko dwa 
wyrazy wykazują tę pisownię: łacno mogło wypaść r a tak zostało 
w pierwszym razie samo z, w drugim razie samo sz, zamiast znaków 
rz, rsz. Pozostaje więc do occniirnia szereg I, wyjąwszy znak rZj 
który powyżej podaliśmy za prawidło. Z pozostałej reszty uważam 
znak samotny r, o ile że raz jeno się zjawia, za błąd, a nie za pier- 
wotny Rposób i^yrażania r miękkiego, jak to ma miejsce np. w Mo- 
dlitwach Wacława (oprać. prof. L. Malinowskiego § 75) : wypadło po- 
prostu z. 

Znaki: rsZj rs, rzs, rz8Z są dowodem, że w pewnych razach, 
jak to zresztą i dzisiaj ma miejsce^ r brzmiało o wiele silniej, po- 
dobnie jak dotąd w języku czeskim. Stąd też pisarze usiłowali wyra- 
zić je oddzielnymi znakami i szczególniej uwydatnić* 

Pozostają jeszcze do objaśnienia znaki a) rzy, rzi. b) rdz. 

Co do a): 

1. Zmiękczone rz za pomocą y w wyrazach: trzyescz (tręsą 
tręsti) i grzyeszny (gróchi, grechoYbui) da się chyba tym wyjaśnić, 
że pisarzowi zdawało się niedostatecznym wyrażenie miękości r przez 
znak rz i dla tego dodał y, którego w tej części Ps. (II) właśnie naj- 
częściej użyto dla zmiękczenia. 

2. Zmiękczenie zaś rz za pomocą i uwydatnione w: trzie (trze. 
SSA. 23) da się może wyrozumieć zestawieniem ze st. sł. trbje, trije. 
Ta sama forma, tylko bez zmiękczonego rz za pomocą i, w S. 8. A. 
zjawia się kilka razy np. v. 11, 12, 14, 16, 18. 

Co do b): to dz w: Ysmerdzyl (uśmierzył. 142, 3) jest dość 
oczywistą pomyłką. Może miało być rsz i zamiast se wcisnęło się dz, 
które tu nie ma żadnej racyi bytu. 

Uwaga. W tym miejscu wypada zanotować kilka wyrazów, w któ- 
rych jest jeszcze w Ps. FI. pierwotne f, a nie jak dzisiaj r twarde. 
Mianowicie: morzki (8, 8. Cf. morbski); irzebro^) (11, 7) śrzebrem 



') Por.' g. śląskie: stribro. Ob. L. Malinowski; Oppeln. Mundart. 1. 
Heft. p. 34. 



185 

(Bzrzebrem 104, S6. Cf. st. sł. sbrcbro, lit. sidabras^ goc. silnbr, st gór. 
niem. silbar.); pośrsod (posrzod. 39, 11)^ wedrzod (wesrzod. C. I, 7 
Cf. srćda, srddu. czesk. stfedni; stfed); cirzpieć (cirzpecz. 58^ 7. 

Cf. trbpSti. g. łuż. ćerpjeć. Ob. Miki. Etym. Wtb. WterpT 2)* 

cirzwom (czirzwom. 77, 51. Cf. órbvb. lit. kinsis), w czyrzwonem 
(w czyrzwonem. 135, 15. Cf. dr^yljeni); cesarztwo (czesarztwo. 85, 
15. Cf. cdsarbetyo). 



Spółgłoski miękkie zębowa 

1. c w ogóle wyrałone przez: cz^ c, dz, cgs, Uy (to), (tce), ts, 
, czi, By dcZj dece, 

W Bzczególaoóci w I cz. Ps. przez: ce^ c, de, ie, {tc\ {tce\ 
czy^ cei :np. 

ce: sercze (serce. Pr. I, 2.) zaszczicza (zaszczyca. Pr. I, 9.) 
owcze (owce. Pr. II, 2.) stolczu (stolcu. 1, 1.) grzeszniczy (grzesznicy. 
1, 6.) chcz<)cy (chcący. 5, 4.) zam<J)czony (zamącony. 6, 2.) moozny 
(mocny. 7, 11.) iunczowe (jnAcowie. 21, 12.) czori (córy. 44, 10.) 
czerekwe (cerekwie. 21, 23.) czali cały. 31, 3.) owecz (owiec. Pr. 
n, 3.) owocz (owoc. 1, 3.) potlocz (potłoc. 7, 5.) stolecz (stolec. 9, 
8.) ylicz (ulic. l7, 46.) ocecz (ociec. 26, 16.) wid^cz (widąc. 47, 5.) 
z ulicz (z ulic. 54, 11.) nocz (noc. 91, 2.) 

c: pancerz (Pr. I, 8.) palce. (Pr. U, 2.) welicy (wielicy. Pr. II, 
4.) w nocy. (1, 2.) w przebitcey (w przebitcej. 4, 5.) molw{)cy 
(mołwiący. 11, 3.) chwatai^cy (chwatający. 21, 13.) (cedry. 28, 5.) 
cedri (cedry. 79, 11.) 

de: prawidza (prawica. 20, 8.) 

te: zasczictza (zaszczyćca. 39, 24.) 

(te): wszistcy (wszyscy. 48, 1. 52, 4. 68, 24. 75, 5.) 

(tce): wszistczy (wszyscy. 75, 6.) wszistczi (wszyscy. 91, 7.) 

cey : w rczye ? (w ręce — in manu. 76, 20.) gardliczya (gardli- 
ca. 83, 3.) [Nehring w Słowniczka tak czyta], r^czye (ręce. 94, 6.) 

cei: n moczi{) (s mocą. 88, 13.) 

W II cz. Ps. użyto znaków: ce, c, ces, ts: np. 

ce: moczy (mocy. 101. 24.) wszeczki (wszecki. 102, 3.) wyuczę 
(wiece. 102, 15.) stolecz (stolec. 102, 19.) slvncze (słuńce. 103, 20). 
sercze (serce. 104, 3.) rzek^cz (rzekąc. 104, 11.) 

e: w otwroceny (w otwroceni. 103^ 30). 

ces: wszitczsy (wszytcy. 101, 27.) czsosz (czsoż? coż? 102, 
1.) czso (102, 17.) s-otczsy (s-oócy. 105, 6.) czsozz (czsoż? 104, 9.) 
otczsowe (oócowie. 105, 7.) za niczse (za nice? 105, 24.) wszyczsy 

Sprawoxd. Komit. jfityk. T. V. ^4 



186 

(wazycy. 102, 20.) czsery (cery = córy. 105, 36.) czsor (cor. 106, 
36.) serczse (serce. 103, 16.) serczse (serce. 103, 17). 
łs: wszistsy (wszyscy. 88, 40.) 

W III cz. Ps. wyrażono c zapomocą znaków: o, cjar, te, jer, des, 
dzcZj cfo, {cs)^ (czs). 

c: wynnyce (winnice. 106, 37.) przebyway()cego (przebywają- 
cego. C. n, 11.) boy<J)cym (bojącym. 146, 12.) 

ce: w nycze (w nice — in nihilnm. 107, 14.) rczy (rcy — di- 
cat. 128, 1.) wszyczy (wszyczy. 128, 4.) swytczy (swytcy. 134, 18.) 
Bwycczy (swyćcy. 148, 3.) v^czey (więcej. C. II, 11.) 8zyw<)czy (ży- 
wiący. C. n, 22.) 

tg: y<J)tz8two (jęcstwo? czy jęćstwo? 126, 1.) 

e: osromazeny (osromaceni. l08, 27.) 

dce: strzedcz (strzec. 118, 34.) 

decjs: mesz<J)dzcz (miesiąc. 136, 9.) 

dz: mes^dz (miesiąc. 148, 3.) 

{es): csocz (czsoć? co6? 119, 3.) 

(ces): czgocz (czsoć? coó? 119, 3.) nyczs (niczs? nic? 88. A. 24). 
CZ80 (czso? co? C. II, 17.) [ale w tym samym wierszu jest: czobz 
(coż)]. 

Prawidła i uwagi. 

C0 i c w I cz. Ps. prawie równorzędnie, w II i III z przewagą c0 
nad c wyraża najczęściej dźwięk c ^). Inne znaki zjawiają się bardzo 
rzadko. Z nich najczęściej spotyka się znak: tcg, te, ale wyłącznie 
w wyrazie: wszyscy. Od N. Sg. wszystek spotykamy tu N. PI. m: 
wszystcy, jeśli t należy tu czytać osobno. Jeślibyśmy wymawiali ten 
wyraz z dzisiejsza, toby należało tce, te brać za znaki skombinowane 
dla wyrażenia c^ Tego jednak przypuścić nie można dla tej zewnętrz- 
nej przyczyny, że c w żadnym innym razie nie jest wyrażone ani 
przez tez ani przez te. Umieściłem jednak ten znak i na czele § 
i w poszczególnych przykładach, bo jest dla mnie wątpliwy, ale do- 
dałem nawias, bo za osobny znak uważać go nie mogę. Dla tejsamej 
racyi czytam 101, 27: wszytcy (wszitczsy). 

W ogóle, jak widać z przykładów, liczebny ten przymiotnik: 
wszyscy sprawiał pisarzom najwięcej trudności. Ps. FI. wykazuje nam 
wszystkie formy tego wyrazu. Mamy więc : wszytek, wszyciek, wszećki, 
nawet wszetki, swytki, a bardzo często: wszystek. Ta ostatnia forma 
była już w epoce pisania Ps. FI. na równi z innymi używaną i nie 



') Uwaga, Zauważyłem, że na końcu wyrazów nie użyto nigdy c, 
lecz cz, taksamo przed samogłoskami; a, o, u wyrażone jest c przez cz, 
a w końcu i przed spółgłoskami zjawia się cz, nie c. Chodziło widocznie 
pisarzom o to, by c w tych razach nie było wzięta za h, jak to jest 
w pisowni łacińskiej. 



187 

wyparła jeszcze dawniejszych. Musiała jednak być nowotworem, kiedy 
pisarze tak się z nią biedzą i nie mogą dla niej znaledó jednostajnej 
pisowni. Mamy bowiem: wszistczi (31, 14; 38, 17; 40, 8; 61, 3; 
63, 9; 71, 11; 91. 7); wsczistczi (33, 22); wszistcy (48, 1; 62, 4; 
68, 24; 75, 6); wszistsy (88, 40). 

O znakach: dg^ tg, et, z, czy, czi, dcz, dzcz, czs, trndno co6 
stanowczego orzec; z można uważać za błąd ("po opuszczeniu c, więc 
zamiast cz), bo tylko raz występuje. Z tej rozmaitości wnieść tylko 
można, jak wielką musiała być gorączka, która podówczas owładła 
pisarzami, chcącymi oderwać się od łaciny i wynaleóć sposoby odrębne 
wyrażenia dźwięków miękkich, i jak żywotną musiała być usilnodć 
skierowana do tego celu, skoro snuć potra6ła tyle różnorodnych, czę- 
sto co prawda niedołężnych, kombinacyj. 

2. ć wyrażone w ogóle znakami: c, oz, ey, dz, czy, czi, tz, 
łez, czczy, CS, ci, z, ty^ t 

W szczególności: w I cz. Ps. napotykamy: c, cz, cy, dz, czy, 
ezu np. 

c: cziscy (czyści. Pr. I, 1.) swętości (świętości. Pr. I, 11.) ro- 
znmeyce (rozumiejcie. 2, 10.) cosci (kości. 6, 2.) neprziiacele (nieprzy- 
jaciele. 6, 10.) nemilosciwi (niemiłościwi. 9, 5.) otewrocy (otewroci! 
13, 11.) we czsnoscy we (czsności — in virtute. 20, 13.) 8Z€Z(J)sce 
(szczęście. 30, 18.) w ieszntnosci (w jeszutności — in yanitate. 51, 
7.) m([>()cyl (mącił. 55, 1.) neprziiacelowe (nieprzyjaciele wie. 55, 9.) 
we czci (we czci. 64. 7.) cirzpal (cirzpiał. 68, 9.) obrociw se (obro- 
ciw się. 70, 23.) przeciwnik (73, 11.) 

cz: czaiem (ciałem. Pr. I, 6.) czek(J>cych (ciekących. 1, 3.) ozim- 
skim (ciężkim: 4, 3.) cze (cię. 7, 7.) czy (ci — hi. 9, 10.) czenem 
(cieniem. 16, 10.) czmi (ćmy. 17, 13.) czemna (ciemna. 17, 13.) czebe 
(ciebie. 20, 4.) czel<)t (cieląt. 21, 12.) czeloza (cielca. 28, 6.^ mislicz 
(myślić. 1, 2.) wlodacz (włodać. 2, 9.) spacz (spać. 4, 9.) slawicz 
(sławić. 5, 14.) spowadacz se (spodziewać się. 7, 18.) bolescz (bo- 
leść. 7, 15.) obrocz (obróć! 7, 17.) pacz (piać. 7, 18.) pamccz (pa- 
mięć. 9, 7.) panacz (panać. 9, 26.) lescz (leść. 9, 28.) zyzcowacz 
(zyskować — requirere. 9, 35.) welbicz (wielbić. 11, 4.) sedmkrocz 
(siedmkroć. 11^ 7.) pomnecz (pomnieć. 15, 4.) ymecz (imieć. 17, 2.) 
m(J)droscz (mądrość. 18, 8.) macz (mać. 26, 16.^ wrocz (wróć! 27, 6.) 
czescz (cześć. 30, 13.) wz<)cz (wziąć. 30, 17.) smercz (śmierć. 33, 
21.) trescz (treść — calamus. 44, 2.) yescz (jeść. 49, 14.) smacz se 
(śmiać się. 51, 6.) sprawedlnoscz (sprawiedlność. 57, 1.) pzecz (przeć 
— propter te, 68, 9.) yczecha (uciecha. Pr. I, 10.) oczcza (oćca. Pr. 
II, 1.) bracza (bracia. Pr. U, 4.) sluszicze (służycie! 2, 11.) sginecze 
(sginiecie. 2, 12.) szukacze (szukacie. 4, 3.) kosczola (kościoła. 5, 
8.) czcz() (czcią. 8, 6.) przyczpga (przyciąga. 9, 31.) zgnicza (zgnicia. 
15, 10.) we sczach (we ściach. 16, 6.) chczal (chciał. 17, 22.) bra- 
czy (braci. 21, 23.) 

cy: cyalo (ciało. 64, 2.) 



188 

de: podzwirdzi (poówirdzi! 67, 31.) 

cey: w czyerekwi (w cierekwiP 88. 6.) uczyekane (^uciekanie. 
88, 23.) czywerdzij) (ćwierdzc. 88, 39.) ryczyv (ryciu. 96, 7.) pyczye 
(picie. 101, 10.) czyen (cień. 101, 12.) 

cei: pam(J>czieii (pamięcien. 86, 3.) 

W n cz. Ps. wyrażone jest 6 znakami: c0, cgtf, cy^ tsfy tez, t, 
ćf czczy. np. 

cg: w gl(J)bokoBczoch (w głębokościoch. 105, 10.) ceel^cza (cie- 
lęcia. 105, 21.) w egypcze (w egipcie. 105, 22.) zatraczyl (zatracił. 
105, 24.) przeczywenstwa (przeciwieństwa. 105, 32.) wyeokosczy (wy- 
sokości. 102, 11.) sczwerdzyl (śćwierdził. 102, 11.^ 8wyetlo8CZ<J» (świe- 
tłońcią. 103, 2.) rozcz<^gay<) (rośćiągają — partie pr. 103, 3.) yczek{» 
(nciekę. 103, 8.) zghyncze (zgińcie I 103, 36.) m^drosczy (mądrości. 
104, 21.) w postaczoch (w postaciocb, 104, 38.) maloscz (małość. 101, 
24.) przebywacz (przebywać. 101, 29.) mlodoscz (młodość. 102, 5.) 
.gl<)bo]£08cz (głębokość. 103, 7.) wypnscz (wypuść! 103, 31.) trzyescz 
(trześć — tremere. 103, 33.) 

czyi czyebye (ciebie. 103, 28.) czyel^ (cielę. 105, 20.) 

cy: zakricye (zakrycie. 101^ 28.) cyecyerza (ciecierza — cotur- 
nix. 104, 39.) w egipcye (w egipcie. 105, 1.) 
tg: mylostzywy (miłościwy. 102, 8.) 

tC0: tczmy (ćmy. 103, 21.) tczmy (ćmy. 104^ 27.) 

t: is-otojpsy (s-oćcy? 105, 6.) 

lotCjETsowe (oćcowie? 105, 7.) 

c: swecyl (świecił. 104, 38.) 

cecey: w p()czczyech (w pięciech. 104, 18.) 

W in cz. Ps. są na oddanie ó znaki następujące: cg, c, es, ci, 
gf cy, ty, tg, czy, tez np. 

Czi lacznosczy (łączności. 106, 5.) sm<J)nczyly (smęcili. 106, 6.) 
smerczy (śmierci. 106, 10.) radoszczy (radości 106. 22.) gl()bokoszczy 
(głębokości 106, 24.) pycza (picia. 106. 33.) w postaczech (w posta- 
ciech. 107, 3.) wzcz<J)gn^ (wzciągnę. 107, 10.) oczczw (oćcu ? patrum, 

108, 13.) chczal (chciał. 108, 16.) w swatlosczech (w światłościecb. 

109, 4.) mylosczywy (miłościwy 111, 4.) wrocz se (wróć się! 114, 
7.) smercz (śmierć. 115, 5.) myecz (mieć. 117, 9.) sij^dacz (żądać. 118, 
20.) werzycz (wierzyć. SSA. 40.) cz<J)8zcz (część. 118, 57.) swatloscz 
(światłość. 118, 105.) oplwytoscz (opłwitość. 121, 7.) sz(>cz (żąć. 125, 
6«) mascz (maść. 132, 2.) welikoschcz (wielikość. 144, 5.) w czeny 
(w cieniu. 106, 10.) czalo (ciało. 108. 23.) cz^ (cię. 117, 27.) czy 
(ci — hi. 118, 7.) czmy (ćmy. 138, 11.) czen (cień. 143, 5.) czyr- 
p^czy (cirpiący 144, 8.) 



18B 

o: w przespycy (w przezpici. 106, 6.) bolescy (boledci. 106» 
39.) leciwego (Iftciwego 108, 1.) pomscyl (pomścił. 117, 10.) krze- 
Bcansk^ (krzeóciańsicą. 3SA. 1.) cyrpal (cirpiał. SSA. 36.) zlodcny 
(złoftćmi? 118, 85.) nenawyscy (nienawidci. 118, 113.) poprosznoszcy 
(po próżności — in vanam. 126, 1.) cebe (ciebie* 127, 6.) koszcy 
(kości. 140, 9.) wypuBcy (wypuścił 143, 7.) zbawycel (zbawiciel. 
C. I, 2.) 

ca: esy (cl — ipsi. 106, 24.) 

ci: wscie (oście — ezitos. 106, 33.) 

jer: bogoslawyz (bogosławió. 108, 27.) 

cy:: cyaly (ciały. SSA. 38.) 

ty: styeszkam (ścieszkam? 118, 105.) 

tz: stzwyrdzyl (śćwirdził. 135, 6) 

cgp: braczy^ (bracią. A. Sg. 121, 8.) czymy (ćmy. 138, 10.) 
zaaczyenyl (zaścieDił. 139, 8.) 

łce: swętczi (święci — adiect 144. 10.) 

Prawidła i nwagi: 

Najczęściej dźwięk ć oddany jest w Ps. FI. przez css a bardzo 
często przez c. W I cz. Ps. ai do Psalmu 79 używane jest ce i c 
prawie zarówno, wyjąwszy cy w ps. 64, 2: cyalo, \ ds w ps. 67, 2: 
podzwirdzi. Od ps. 79 zaczyna zjawiać się częściej znak czy (np. 
76, 6 ; 83, 2 ; 83, 3 ; 88, 6 ; 88, 23 ; 96, 7 etc.) a obok niego zna- 
chodzi się raz: czi (86, 3), prawidłowo jednak i tutaj używa się 
znaków: cz, c. W II cz. Ps. napotykamy znak cz, jako prawidło, c 
już jako wyjątek a obok nich: czy, cy, tz, tez, czczy. Znak ostatni: 
czczy da się zredukować do czy, bo jedno cz można uważać za błę- 
dne podwojenie. Z reszty znaków największą trudność przedstawia 
tez. Użyto go w wyrazach: tczmy (ćmy — 103, 21; 104, 27), s ot- 
czsy (s oćcy — 105, 6) otczsowe (oćcowie — 105, 7); zjawia się on 
nadto w IH cz. Ps. w wyrazie sw^tczi (święci — 144, 10.) tczmy 
jest N. PI. do tczma (st sl. tbma), który to wyraz dzisiaj brzmi pra- 
widłowo : ćma. Jeśli w owej epoce tak samo był wymawiany, to wtedy 
tez oznaczałoby dźwięk ó. sotczsy, otczsowe: 1 forma jest I. PI. do 
ociec (otbci), druga jest N. PI. (analog, do tematów na u (%,) Jeśli 
t w tym wyrazie było już zmiękczone i miękko wymawiane, to w ta- 
kim razie samo t można uważać za wyrażenie d, a czs za znak dla 
oddania c, tez atoli w wyrazie: sw^tczi nie może żadną miarą być 
rozdzielone i nieda się inaczej wyjaśnić, jak tylko tym, że oznacza tu 
6, Znak tz jest oczywiście wzięty z pisowni niemieckiej. 

W III cz. Ps. zasadniczo ó wyrażone jest przez cz a tylko wy- 
jątkowo przez c, C8, c», z, cy, ły, tz, czy, tez. c zwykle położone jest 
wtedy, jeśli po ó następuje samogłoska i (wyrażana przez t lub y) 
np. bolescy (106, 39), Isciwego (108, 1), przecywnoscz (108, 24), 
pomscyl (117, 10), oswecyl (li 7, 25), przecywu (118, 23), cyrpal 
(cirpiał SSA. 36), prosznoszcy (126, i), koszcy (kości; 140, 9), stra- 
cysz (142, 14) dzes^cystmny (143, 10), w syecy (sieci; 140; 11), 



190 

wecznoscy (C. Y, 10). Ale bywa takie i 00 w tym. razie. Obok tego 
zjawia się c lecz bardzo rzadko w tej (III) części Ps. także i przed 
innymi samogłoskami. (Ob. przykłady). O innych nie mam nic do 
powiedzenia wyjąwszy g, o którym będzie zaraz. 

We wszystkich trzech częściach Ps. FI. końcówka infinitiwa 6 
jest stale wyrażaną przez jedyny znak cz. Dlatego właśnie napot- 
kane w tym miejsca w wyrazie: bogoslawyz (SSA. 29) nważam za 
najoczywistszy lapsus calami (pisarz opuścił przypadkiem c), W ogóle 
ledwie że nie za prawidło przyjąć można zasadę: że przed spółgło- 
/ skaml, na końcu wyrazów i przed samogłoskami : a, o dźwięk ó jest 
oddany przez cz. 

Jako specyalne zjawisko, ale zgodne z postawionymi tn zasa- 
dami, zaznaczam, że wszystkie rzeczowniki zakończone na dó mają 
w N. 8g. to d wyrażone przez cz; atoli kiedy po d następuje samo- 
głoska t (np. w O. Sg., N. i G. PI. etc.) tedy 6 jest zawsze przez 
c oddane w I cz. Ps. ; w II jednak i w III cz. Ps. zasada ta nie 
jest przeprowadzona tak ściśle, chociaż i tutaj zjawia się c w tym 
razie dość często. 

Wzgląd na pisownię łacińską był widocznie normą dla kaligra- 
fów Ps. FI. 

3. dz w ogóle wyrażone przez: dz, dzy, d, dcz^ z, ds, s, cz. 

W szczególności w części I spotykamy dz^ (2, dcZy cz. np. 

dz: medzi (miedzy = między Pr. I, 6.) w bodze (w bodze Pr. 
I, 12.) stdze (stdze. 8, 8.) w okr(J>dze (w okrędze. 17, 13.) stredz 
(stredz — favum. 18, 11.) Cf. str^d^. 

d: mo8{)dowe (mosiądzowie. 17, 37.) wid^cz (widząc. 47, 5.) 
wyad()czim (wiadzącym = wiedzącym. 86, 3.) 

dcz: oslodczone (osłodzone. 65, 14.) 

CZ' laczska (ludzska. 21, 6.) luczske (ludzskie. 21, 6.) Inczske 
(Indzskie. 11, 9.) luczske (ludzskie. 13, 3.) luczskich (ludzskich 
20, 10.). 

W n cz. Ps. są znaki: dz, dzy, z, ds, np. 

dz: ladzskye (ludzskie. 104, 19.) k8(|)dzem (księdzem 104, 20.) 

dzy: w barlodzyech (w barłodzech. 103, 23.) 

z: mez(!) (miedzę. 103, 10.) 

ds: lydskee (ludzskie? 104, 43.) 

W III części Ps. spotykamy znaki: dz, z, dcz, J, s. np. 

dz: sedz^cz (siedząc 106, 10.) lvdzky (ludzki 118, 134.) ot 
strzodze? (a custodia 129, 6.) Cf. st. sł. strćza. In Psalt. Witt: od 
strazie. 

z: potwirzona (potwirdzona. 138, 5.) 

doz? wydcz? (widz! vide! 127, 7.) 

d: mlodczy (młodzcy — iuyenes. 148, 12.) Cf. ros. mołod'ec. 



191 



81 poczwjrsona (poćwirdzona. 110, 7.)- 



Znakiem prawidłowym Da wyrażenie dzisiejszego de jest więc 
ten sam znak. Znak cz w : luczski jest fonetycznym wyrażeniem dźwięku 
dsf przed 8, 

Uwaga. Jak w językn XIV i XV wieku w ogóle, tak i w Ps. 
FI. zachowało się pierwotne w wyrazie: barzo, dzisiaj: bardzo (st. sL 
hrhiz, prędki; czes. brz.) np. ps. 6, 3; 9, 2; 12, 6; 45, 1 ; 47, 1 ; 
77, 33; 95, 4; 96, 10; 118, 4 etc. passim; i w wyrazie: zwonek 
np. 150, 5 we zwonkacb. 

4. di oznaczone w ogóle przez: dg^ (2, dcz, e, cg, ł^ dgi^ 
dgpf 0. 

W szczególności w I cz. Ps. przez: dg^ d^ t, dei. np. 

dg\ sedzal (siedział. 1, 1.) w s<)dze (w sądzie. 1, 6.) w roser- 
dzu (w rosierdziu. 2, 5.) snadz (snadż. 2, 12.) odprowadź (odpro- 
wadzi 5, 9.) przewedzon (przewiedzion. 14, 5.) odzew (odziew — 
yestem. 21, 19.) przydz (przydż! 54, 16.) 

d: w 8z(J>dach (w żądzach. 9, 23.) b()de6z (będziesz. 36, 10.) 

Ł: przichotcza (przychodżca. 38, 17.) 

dgii Chodzieże I (chodźcie? 65, 4.) podzicze! (podżcie? 65, 15.) 
wttidziczel (wnidżcie? 95, 8.) 

W II cz. Ps. wyrażono di za pomocą zdaków: dg^ dgy, d. np. 

dg: gospodzyn (gospodzin. 101, 20.) odzenye (odzienie. 101, 
27.) dzala (działa. 104, 1.) 

dgy: dzyala (działa. 101, 26.) mylosirdzye (miłosirdzie. 102, 6.) 
odzyew (odziew. 103, 7.) dzyeczy (dzieci. 103, 22.) lodzye (łodzie. 
103, 27.) 

d: b(j>dczel (bądźcie! 104, 3.) dywi (dziwy. 104, 5.) 

W Ul cz. Ps. spotykamy znaki: dg, g, dgy, cg, dcg^ 0, np. 

dg : s(^dz (siądź! 109, 1.) posledzey (posledziej. SSA. 24.) 
wdz{>czna (wdzięczna. 11 8, 108.) dzysa (dzisia. C. II, 22.) 

g: w lvz<)ch? (w ludziocb. 107, 3.) 

dgy: mylosyrdzye (miłosirdzie. 118^ 88.) g()dzycze! (gędżcie? 
134, 3.) dzyal (dział. 121, 3.) 

cg: b<>cz (bądź! 118, 173.) 

dcg: b(;)dcz (bądź! 121, 7.) wydcz (widz! vide. 127, 7.) 

0: 8 gesczy (z jeźdźcy. C. IV, 22.) 

Prawidła i uwagi. 

W całym Ps. dg wyraża dźwięk di stale; atoli w II cz. Ps. 
przeważa znak dgy nad de. Znak dgi znajduje się tylko we formach 



t92 

imperatiyn : chodziczel podzicze! woidziczet etc. Są to imperatiwy 
pierwotne. Czy jednak dzi nie wyrażało tu tylko miękiego dś, a nie 
osobną zgłoakę, tego nie można na pewne przypuszczać: możebnem 
by było, bo wielka czę6ć form imperatiwu w Ps. FI. nie ma w 1 i 2 
osobie PI. już tego i pierwotnego, lecz tylko samo zmiękczenie np. b(J>dzcze 
(bądźcie. 6, 10.) widzcze (widżcie. 65; 4.) osędzmi (osądźmy. 82, 
11.) wedzcze (wiedźcie. 99, 3.) etc. 

Uwaga. W 2 os. imper. sing. występują formy krótsze obok dlnż* 
szych (z pierwotnym i w końcówce) np. b<J>dz (bądź. 30, 3.) obok 
Siedzi (sądzi! 7, 9.) przydz (przydź. 54, 16.) obok odydzi (odydzi! 
7, 8.) etc. 

5. dS zjawia się tylko kilka razy a wyrażone jest przez: 
dgy dsZf cz. np. 

dz: na brzeszdzeny (na brzeżdżeniu — in dilicnlo. 118, 148.) 
droszdza (drożdża. 74, 4.) dezdz (deżdż 134, 7.) deszdzjdeżdż. 146, 8.) 
dszi droszdszy (drożdży. 39, 2.) dszdze (dżdże. 104, 31.) 
czi deszcz (deżdż? czy deszrz? 67, 10.) 

Uwaga 1. deszcz w ps. 67, 10 można uważać z dzisiejszego 
stanowiska, a wtedy cz nie oznaczałoby di. 

Uwaga 2. Dla wyjaśnienia pisowni wyrazów deżd2, drożdża^ 
brzeżdżenie dodajemy zestawienie porównali cze z innycłi słów. jj. we- 
dług Miki. Etymol. Wtb^ 

a) brzeżdźenie: VbrSg, st. sł. bryzgi, probr6zgi&. czes. bfeSditi. 
st. czes. zabfeŻdenie. 

b) drożdża, st. sł. droźdiję. n. słów. drożdże, srb drozda, czes. 
droźdi. m. rus. dróżdżi. b. rus. drożdża, ydrozg. 

c) deżdż. ydiiźdl st. sł. diżdb. n. sł. deżdż. bołg. d'BŻd. srb* 
dażd. czes. dćdt. połab. dazd. m. r. dożdż. dość. ros. dożdb. 

6) ń wyrażone we wszystkich 3 częściach Ps. Fi. przez: n 
lub ny, np. 

n: studna (studnia. Pr. 1, 11.) pene (pienie. Pr. I, 13.) na kon- 
czu (na końcu. Pr. !• 14.) kazn (każA. 2, 6.) czin(^ (czynią. 5, 6.) 
zanosi (zaniósł. 7, 13.) gospodnu (gospodniu. 12, 6.) nowoszena (no- 
wożenia. 18, 5.) posŁrobenstwa (postrobieństwa. v2, 2.) we dnoch (we 
dnioch. 43, 2.) znanecz (znaniec. 54, 14 ) iunczow (juńcow. 67, 33). 
pokazu (pokażń. — castigatio. 72, 14.) enadl (śniadł »= śniadał. 77, 
69.) snedli (śniedii = śniadali. 78, 7.) nebya (niebia. 102, 11.) na 
swytanv (na świtaniu. 107, 2.) opieczone (opłecenie SSA. 27.) 

ny: w sebranyy (w sebranin. 101, 23.) zawznyaly (zawzniali. 
82, 2.) mnye (mnie. lOl, 24.) nyebyesa (niebiosa. 101, 26.) pomnyi) 
(pomnią. 102, 18.) pomnyal (pomniał. 104, 8.) wznyosl (wzniósł. 



193 

105, 26.) s pokolenyaa (z pokolenia. 105,31.) pyenyw (pienia. 118, 
54.) gospodnye (gospodnie. 118, 55.) slawnye (sławnie. C. IV. 1.) 

Prawidła i uwagi : 

W I cz. Ps. prawie wyłącznie panuje samo n na oznaczenie ń] 
kilka razy zjawia się ny (np. 50, 7; 82, 2; 88, 10.) W II cz. Ps. 
zasadą jest ny, lecz samo n spotyka się o wiele częściej niżeli ny 
w I cz. W III cz. Ps. znów przeważa n, ale i ny jest częstem zja- 
wiskiem. 

Uwaga 1. Przed spółgłoskami i na końcu wyrazów wtedy, gdy 
jest tylko samo ń, a nie zgłoska ni, używa się stale n, nigdy ny. 

Uwaga 2. 2 os. imperatiwów zakończonych w temacie na n 
miewa dwojaką formę: 1) dawniejszą na i lub 2) późniejszą skró- 
coną, gdzie występuje w tym razie tylko ń np. 

ad 1) wiszeni (wyżeni! 5, 12.) kazni (każni! 6, 1.) wytargni 
(wytargni! 6, 4.) napełni (napełni. 19, 6.) sczisni (dciśni! 31, 12.) 
zapomny (zapomni! 44, 12.) vtny (ntnil 118, 39.) 

ad 2) wstań (wstań! 3, 6.) gon (goń! 7, 5.) naclon (nakłoń! 
witargn (wytargń! 16, 14.) wzpomen (wzpomień! 24, 6.) vczyn 
(uczyń! 107, 6.) 

7. ^ w ogóle wyrażone jest znakami: 5, sij 0, S0, 8y, 8zi, 8zy^ 
ssy sch. 

W szczególności czędó I Ps. używa znaków: 8, jer, se^ sy. np. 

81 sw^tosci (świętości. Pr. I, 11.) se (się. Pr. I, 14. passim.) 
smech (śmiech. 2, 4.) swecza (świeca. 4, 7.) smertne (śmiertne. 7, 
14.) smara (śmiara. 9, 18.) sar{> (siarę. 10, 7.) we sczach (we ściach. 
16^ 6.) 8{)dze (siędzie. 28, 9.) syrocze (sirocie. 81, 3.) sczblo (śćbło. 
82, 12.) cziscy (czyści! Pr. I, 1.) mislicz (myślić. 1, 2.) w roserdzu 
(w rosierdziu. 2, 5.) tisc^cza (tysiąca. 3, 6.) w vsczech (w uściech. 
5, 10.) bolescz (boleść. 7, 15.) z cosczola (z kościoła 17, 8.) 
czelusczam (czeluściam. 21, 16.) w g^sloch (w gęśloch. 32, 2.) przes- 
peie (prześpieje. 36, 7.) kwiscz (kwiść. 71, 16.) ies (jeś. 2, 7. pas- 
sim.) przines (przynieś! 40, 3.) 

0: pozmeie se (pośmieje się. 2, 4.) zneg (śnieg. 50, 8.) sczene 
(ścienie. 61, 3.) 

80: zaconanoszcz{> (zakonanoścę. 9, 20.) nadweszelili (nadwiesie- 
lili. 37, 17.) wiszcze (wyście. — exitU8. 64, 8.) wyszcza (wyście — 
exitu8. 67, 22.) poszczą (pościa. — gressus. 72, 2.) przineszce (przy- 
nieście! 95, 7.) 

sy: ku syerczu (ku siercu. 84, 9.) Ysyedlo (sic.) (usiedlę. 88, 
5.) w rosyerdzu (w rosierdziu. 89, 7.) 8yedmdze8(J)t (siedmdziesiąt. 89, 
10.) symara (śmiara. 89, 12.) sywatloscz (światłość. 89, 19.) syano 
(siano. 91, 7. 101, 5. 101, 12.) 

Spra^oid. Krmfs. jętyk. T. Y. 25 



194 



W II C2. Ps. ożyto znaków: s, szi, ^y, «», si, g, sg. np. 

s: maloscz (małość. 101, 24.) myloBerdny (iDiłosierdny. 102, 
8.) w myeafze (w mieście. 102, 22.) mye8<)cz (miesiąc. 103, 20.) 
wypuscz (wypuść. 103, 31.) swecyl (świecił. 104, 38.) 

8ssi: sziano (siano. 102, 14.) 

sy: syano (siano. 103, 15.) we wsyecli (we wsiech. 103, 32.) 
syercze (sierce. 104. 24.) syeuo (sieno = siano. 105. 21.) 

ss: wesselicz (wiesielić? 103, 32.) ty8S(J»cz (tysiąc. 104, 8.) 
przy8S<[)gy (przysięgi. 104, 9.) wyesselyl se (wiesielił się. 104, 37.) 
V we88elv (w wiesielu? 104, 42.) lessowe (lesiowie = łosiowie, 103, 
12.) ywessely (uwiesieli? 103, 16.) vwesselil (uwiesielił? 103, 17.) 

Si: siano (siano. 103, 34.) 

g: zpyewaicze (śpiewajcie. 104, 2.) 

sz: szrzebrem (śrzebrem. 104, 36.) 

Część trzecia Ps. wykazuje znaki : s, sZy sy, z, szy^ sch, ss, np. 

s: 8<)dz (siądź I 109, 1.) swytanem (świtaniem. 109, 4.) smerne 
(śmierne. 112, 5.) weselylyscze se (wiesieliliście się. 113, 6.) posle- 
dzey (pośledziej. SSA. 24.) zagiscze (zajiście. SSA. 33.) zloscny 
(złoścni — iniąui. 118, 85.) sedecz (sic.) (siedzieć. 126, 3.) wesrod 
(weśrod. 137, 8.) 

sz: poszrod (pośród. 109, 3.) m(;)dro8zczy (mądrości. 110, 9.) 
na nebeszech (na niebiesiecb. 112, 4.) teszniczp (teśnicą. 118, 28.) 
w gednoszczy (w jedności. SSA. 3.) wekyyszcze (wiekuiście. SSA. 
24.) czpszcz (część. 116, 57.) myioszczy (miłości. 118, 61.) tyszęczy 
(tysięcy. 118, 72.) w nenawiszczy (w nienawiści. 118. 128.) wesze- 
lycz (wiesielić. 118, 162.) proszba (prośba. 118, 170.) weszcza (weś- 
cia. 120, 8.) weszelyl (wiesielił. 121, 1.) wyeszela (wiesiela. 125, 
2.) radoszczy (radości. 125, 2i) przyszijgl (przysiągł. 131, 11.) me- 
sz^dzcz (miesiąc. 135, 9.) weszela (wiesiela. 136, 8.) koszcy (kości. 
140, 9.) przeszcze (przeście. 143, 17.) welykoszczy (wielikości. 144, 
12.) podnoszy (podnosi. 144, 15.) wypuszczy (wypuści. 147, 7.) 
w g(^szlich (w gęślicb. 150. 3.) oszadl (osiadł. C. 17, 19.) 

sy: syali (siali. 106, 37.) w syerczy (w siercy — in corde. 
118, 11.) we syerczy (we siercy — in corde. 118, 68.) syercze 
(sierce. 118, 111.) seyy^ (sic) (sieją. 125, 6.) syano (siano. 128, 
6.) w syeczy (w sieci. 140, 11.) syano (siano. 146, 9.) 

z: bazny (baśni. A; PI. 118, 85.) prozb() (prośbę. 144, 20.) 
m^drozcy (mądrości. 146, 5.) 

szy: uaszyenya (nasienia. 125, 7.) 

sch: welykoscbcz (wielikość. 144, 5.) 

ss: myssly (myśli. C. III, 4.) 

Prawidła i uwagi: 

Właściwym znakiem używanym przez wszystkie 3 części Ps. FI. 
dla wyrażenia ś jest s. Najwyraźniej to widać w części I Ps. W tej 



195 

bowiem częóci wyjątki liczniejsze od tego prawidła zjawiają się do- 
piero z psalmem 89 a mianowicie na korzyśó znaku sy. W II cz. Ps. 
znak 8 przeważnie jest użyty na oddanie ś\ obok niego dość często 
występuje znak ay. W III cz. Ps. s także jest znakiem zasadniczym^ 
ale obok niego ledwie że nie na równi występują znaki sfSy sy. 

Wszystkie inne znaki są tylko przelotnie i wyjątkowo ^wprowa- 
dzone. Znak 8$ (G. Ul, 4) w wyrazie: myssly (myśli) możnaby uwa- 
żać za pomyłkę. 

Uwaga 1. Znaku sy użyto prawie wyłącznie w nasłowiu wy- 
razów. Ob. przykłady. 

Uwaga 2. Podkreślam w tym miejscu wyrazy, które w dzisiej- 
szej polszczyżnie w ogóle zatraciły pierwotne ś, lecz w Ps. FI. prze- 
chowały je. Mianowicie: sierce (104; 24; 118, 11; 118, 58.) Gf. 

Etym. Wtb. Miki. ^serdo; śmiara (89, 12.) = humilitas, cf. u-śmie- 
rzyć; wiesiele (104, 42), wiesielió się (37, 17; 104, 37...) uzasad- 
nienie miękiego ś widoczne jest przez porównanie z st. sł. Yesełi, 
yeselije, kasz. viesele, m. rus. veśile, b. rus. veśołka, ob. Etym. Wtb. 

\lves~' 1; śrzebro (104, 36) cf. § 3 n. 4. Uw. teśnica (118, 28) ob. 
Słowniczek Nebringa przy tekście Ps. FI. Zastanawia także: sromota 
(88, 44) pisane: syromota. 

8. i wyrażone jest w Ps. FI. znakami: f, 8, asf, 0y, 8$y^ 0i, 

w I cz. Ps. spotykamy: e, s, ag, ffy. np. 

z: w zem() (w ziemię. 7, 5.) zrzita (żrzita. 9, 30.) zrzenicze 
(żrzenice. 16, 9.) zw(fk (żwięk. 18, 4.) zol (ziół. 36, 2.) zle (żle. 37, 
20.) wz<)l (wziął. Pr. II, 3.) kazn (każń. 2, 6.) vzrz() (użrzę. 8, 4.) 
nalezon (nalezion. 9, 38.) w obezrzenu (w obeżrzeniu — conspectui. 
16, 17.) boiazn (boiażn. 18^ 10.) kazy (kazi. 32, 10.) groźni (gro- 
źny. 46, 2.) 

8: vsrz() (użrzę. 5, 4.) w obesrzenu (w obeżrzeniu. 5, 9.) ne- 
nasrz(^ (nienażrzą. 7, 1.) swerz (zwierz. 8, 7.) wesrzi (weżrzy. 12, 
3.) wesrzal (weżrzał, 13, 3.) w obesrzenu (w obeżrzeniu. 15, 8.) ne- 
nasrzeli (nienażrzeli. 24, 20.) w usdze (w uździe. 31, 12.) swerz<)tom 
(zwierzętom. 48, 21.) podesrzani (podeżrzany. 67, 16.) 

30: rozdrasznili (rozdrażnili. 5,- 12.) blisznemu (bliźniemu. 11, 
2.) poszrze (pożrze. 20, 9.) s blisznim (s bliźnim. 27, 4.) bliazny 
(bliźni/ 37. 11.) s szeme (z ziemie. 51, 5.) 

zy: zyele (ziele. 89, 6.) grozyne (groźne. 98, 3.) 

W II cz. Ps. znajdują się znaki: j9, 8, aey, ae. np. 

0: zemjfy (ziemię. 101, 26.) zwyerz (zwierz. 103, 12.) gnyea- 
dzycz (gnieździć. 103, 18.) zrzy (żrzy — respicit. 103. 33.) 



196 

8: sele (ziele. 103, 16.) fiwyerz (zwierz, 103, 27.) 

sgy: 8zyemy(J» (ziemię. 103, 10.) 

8J5: Bzemy() (ziemię. 102, 11.) w szemy (w ziemi. 104, 26.) 

W m cz. Ps. wyrażone jest i znakami: 5, sZy zi^ Zj zs, zy^ $y, 
BZi. np. 

s: nalesly (należli. 106, 4.) weemy (weźmy! 108, 7.) wynale- 
sona (wynaleziona. 110, 2.) prze8rz() (przeżrzę. 118, 6.) nalesle (na- 
lezie. 118, 143.) s geszczy (z jeźdźcy. O. 4, 22.) 

8Z\ 8zem<|> (ziemię. 106, 34.) kasznc) (kaźnię. 117, 18.) ot kasz- 
ny (ot kaźni. 118, 10.) szemy (ziemi. 118, 19.) kasznom (każniom. 
118, 48.) szema (ziemia. 118, 64.) przyraszy (przyrazi. 136, 14.) 
szemske (ziemskioi C. III, 16.) szem() (ziemię. C. V, 8.) 

zii ziem() (ziemię. 106, 35.) w ziemy (w ziemi. 114, 9.) 

zs: ot zseme (ot ziemie. 112, 6.) 

z\ boyazn (bojaźń. C. IV, 18.) wz([)t (wzięt. 108, 22.) groźne 
(groźne. 110, 9.) kazny (kaźni. 118, 19.) kaznich (kaźnich. 118, 
35.) kaznom (kaźniom. 118, 66.) na zemy (na ziemi. 118, 87.) ne- 
nazral (nienaźrał. 118, 104.) wezrzy (weźrzyl 118, 132.) zwerz<) 
(zwierzę. 144, 17.) żele (ziele. 146, 9.) w zw^cze (w źwięce. 150, 3.) 

zy: zyema (ziemia. 113, 7.) 

sy: 8yem(|> (ziemię. 118, 90.) 

8Zi: na szelmy (sic) (na ziemi. 134, 6.) 

Prawidła i nwagi: 

W I cz. Ps. dźwięk i wyrażony jest przez z \ 8\ z bywa czę- 
ściej niź 5. W n cz. Ps. z jest częściej. W III cz. z można uważać 
za prawidło; obok tego występuje najczęściej sz. Inne znaki zja- 
wiają się tylko chwilowo i przelotnie; są więc wyjątkowymi.- 

Uwaga. Najbardziej uderza nas to, że tylko kilka wyrazów pod- 
lega tej wyjątkowej pisowni a między nimi najczęściej wyraz: ziemia. 
Ten ostatni jest np. tak rozmaicie oddany: 

w zem^ (7, 5.) ziem(J> (106,35.) szemyij) (102, 11.) zseme (112, 

6.) zyema (113, 7.) syem() (118, 90.) szeimy (sic) zapewne miasto 

sziemy (134, 6.) ""* "~ 

9. I wyrażone jest w Ps. FI. w ogóle przez: Ij ly, IL 

W szczególności w I cz. Ps. przez: I, ly. np. 

Z: od oblicza (1, 5.) wele (wiele. 4, 6.) zmalili 8<J» se (zmalily 
są się. 11, 1.) w ocole (w okolę. 11, 9.) Iscziwe (Iściwie 13, 5.) 
blyzu (blizu = blisko. 21, 11.) wilii (wylił. 21, 14.) welike (wieli- 
kie. 37, 17.) wszelika (wszelika. 38, 8.) poclinachc) (poklinacbą. 61, 
4.) welicosci (wielikości. 70, 21.) 



t 
I 



ł 



197 

ly: lyata (lata. 76, 6. 89, 5.) 

W II cz. spotykamy tak samo : Z, ly. np. 

Z: Indzskye (ludzskie. 104, 19.) gymyely (jimieli. 105, 24.) 
przemyenyly (przemienili. 105, 21.) 

ly: slyytawa sye (śl'utawa się. 102, 13.) 

W III cz. Ps. nżyto znaków: Z, 2Z, ly, np. 

Z; wyeszela (wiesiela. 125, 2.) slysali (słyszali. 131, 6.) wan- 
gle (wangle. 139, 11.) cłiwalycze (chwalicie! C. I, 4.) welycze (wie- 
lic6. C. 1, 6.) chwały (chwali! C. I, 7.) welyky (wieliki. C. I, 7.) 
wsylee (usile — vim. G. II, 17.) stolecz (stolec. C. III, 12.) w we- 
lykoszczy (w wielikości. C. IV, 18.) 

II: wcselly (wiesieli? 118, 39.) alle (ale. C. U, 20.) 

ly: rolye (rofe. 106, 37.) 

Jak widoczna z przykładów, I wyraża w Ps. FI. stale i prawi- 
dłowo miękkie Z; wyjątkowo zaś zjawia się /y, ZZ. 

Uwaga 1. Formy: wieliki, wielikodć, wielice, są pierwotniejsze. 
Cf. st. sł. yelij, yelbma, yelbmi , yeliki, n. sł. yelik. srb. yeliki, czes. 
yelikj' obok. velkij. ros velikij. lit. yelikos (wielkanoc). Formy impe- 
ratiwn na i jak np; chwali! chwalicie! są dawniejsze. 

Uwaga 2. Zaznaczamy tu szczególniej wyrazy : lyata (76, 5 i 89, 5), 
slyytawa sye (102, 13), rolye (106, 37), w których dzisiejsze I miękkie 
ma osobny znak ly nie użyty zresztą przy I nigdzie indziej. Może 
być, że w wyrazach tych brzmiało w epoce Ps. FI. I od dzisiejszego 
odrębne, językowo - zębowo - podniebienne, i dlatego zostało wyrażone 
odrębnym sposobem. W transkrypcyi oddajemy dlatego przez osobny 
znak: r. 



§. 5. 

Spółgłoski miękkie gardłowe. 

1, p wyrażone w ogóle w Ps. FI. przez: p, py, pi. 

W szczególności w I cz. Ps. przez: p, py, pi. np. 

p: pene (pienie. Pr. I, 13.) pacz (piać. 7, 18.) pecz (piec. 20, 
9.) persy (piersi. 21, 9.) pelgrzim (pielgrzym. 68, 11.) perzeni (pie- 
rzeni. 77, 31.) szczepono (szczepiono. 1, 3.) przespcch (prześpiech. 
7, 10.) ylapona (ołapiona. 9, 15.) sst<|>p(^ (stąpię. 29, 11.) cirzpal 
(cirzpiał. 68, 9.) sst<J>py (stąpi! 7, 17.) odknpi (odkupi! 25, 11.) 
ylapi (ułapi! 34, 9.) 

py: pyal (piał* 70, 9.) pyacz, (piać. 74, 9.) ytropyoni (utro- 
piony. 77, 71.) z pyecla (z piekła. 85, 12.) pot^pyach() (potępiachą. 



198 

93, 21.) pyene (pienie. 96, 1.) spyewaycze (śpiewajcie! 97, 8,) pyacz 
(piać. 100, 2.) popyol (popiół. 101, 10.) 

pi: piasetc (77, 31.) piacz (piać. 88, 1.) 

W II cz. Ps. p' oddane jest znakami dwoma: py, pi, np. 

py: przo8t(;)py$ (przestąpią. 103, 10.) pyacz (piać. 103, 34.) 
zpyewaicze (śpiewajcie. 104, 2.) 

pi: S8pi([>tich (spiętych. 101, 21.) 

Uwaga, p' po którym następuje i, jest wyrażone przez samo p 
w całym Psałterzu; dlatego tu o nim specyalnej wzmianki nie czynię 
np. napysana (napisana. 101, 10.) 

W III cz. Ps. wyrażono p* przez: p, py, np. 

p: pekia (piekła. 113, 26.) cyrpal (cirpiah SSA. 36.) pacz 
(piać. C. II, 23.) 

py: pot(!)py()ny (sic) (potępiony. 118,141.) pyasek (piasek. 138, 
17.) pyacz (piać. 143, 10.) pyene (pienie. 143, 10.) czyrpy<J>czym 
(cirpiącym. 146, 6.) popyol (popiół. 147, 5.) 

W I i III cz. Ps. FI. prawidłem jest p^ a pi i py wyjątkiem. 
W II cz. zaś py jest prawidłem, a pi wyjątkiem. Aż do psalmu 70 
występuje samo p na oznaczenie p* ; dopiero odtąd zaczynają się prze- 
jawiać znaki: pi ipy^ ostatni często, pierwszy kilka razy. 

2. h* oznacza Ps. FI. w ogóle przez: bi, b, by, a w szczegól- 
ności: w I cz. przez: 6, ly np. 

b: beszal (bieżał. 49, 19.) begal (biegał. 68, 4.) nebossa (nie- 
biosa, 8, 4.) obata (obiata. 19, 3.) obetam (obietam. 19, 3.) zgubay 
(zgubiajl 26, 9.) 

by: byerze (bierze. 76, 12.) byerzecze (bierzecie. 81, 2.) byegu 
(biegu. 90, 6.) nebyossa (niebiosa. 95, 6.) 

W n cz. Ps. by jest zasadą a b wyjątkiem; więc przeciwnie 
jak w I cz. np. 

by: nyebyessa (niebiesa. 101, 26.) nebya (niebia. 102, 11.) 
na nebyv (na niebiu. 102, 19.) powelbyon (powielbion. 103, 1.), 
sobye (sobie. 103, 22.) czyebye (ciebie. 103, 28.) tobye (tobie. 104, 
11.) obyetowaly (obietowali. 105, 36.) 

b: zagubonich (zagubionych, 101, 21.) sebe (siebie. 104, 21.) 
besze (bieszę — fuit. 104, 36.) 

W III cz. b jest zasadą a bi wyjątkiem, np. 

b: nebosza f niebiosa. SSA. 37.) sluszbe (służbie, 146, 9.) beszy 
(bieży. 147, 4.) nebessa (niebiesa. C. V, 6.) 

bi: obiotowaly (sic) (obietowali? 106, 22.) obiet (obiet. 106, 22.) 



199 

I 

Uwaga 1. Eaz znajduje się napisane: d(!)pecz (dębieć. 22, 5.) 
przez p. Jest to zapewne pomyłka; dlatego nie wliczyłem tego p wcale 
do znaków na wyrażenie i^'. Por. u Lindego: ross. dubeci, pols. dę- 
bieć = dębowy kij. 

Uwaga 2. h zmiękczone skutkiem następującego iy tak jak 
w ogóle i przy innych dźwiękach, jest oznaczone zawsze przez samo 
twarde b np. byt iesm (bit ieśm. 101, 6), biczowe (biczowie. 34, 18), 
biczowan (72, 14), byscuptwo (sic) (biskupstwo. 108, 7). 

Uwaga 3. Wyraz: niebo, in casibus obliquis, w formach ana- 
log, (według jo — deklinacyi), nawet przed twardą spółgłoską ti, 
a w kotlcówce, ma miękkie b kilkakroć np. niebia (nebya; 102, 11), 
niebiu (na nebyv. 102, 19.) Jest to może działanie analogii innych 
przypadków, w których b jest miękkie wskutek następnego t np. nie- 
biosa. Frawdopodobniejszym jednak zdaje się twierdzenie prof. Neh- 
ringa, który w słown. do tekstu Ps. FI. umieszcza osobny wyraz: 
niebie, jako N. Sg. do owych form. 

3. fj oczywiście w wyrazach obcych, wyraża Fs. FI. w ogóle 
w potrójny sposób. A mianowicie przez: /, ff, ph. 

W I cz. Ps. spotykamy znaki: /fi/. W II cz. samo f] w III 
jeden tylko przykład, gdzie użyto ph. 

Przykłady : 

ff: offer(J) (ofierę. 26, 11.) oflFerowal iesm (ofierował ieśm. 26, 
11.) offar(> (ofiarę. 50, 17.) offera (ofiera. 60, 18.) offari (ofiary. 60, 
20.) offerowacz (ofierować. 63, 6.) offerowacz (ofierować. 71, 10.) 

f: ofary (ofiary. 39, 10.) w oferze (w ofierze. 49, 9.) oferto- 
rziie (ofiertorzyje. 49, 9.) oferuy (ofieruji 49, 16.) ofar(J» (ofiarę. 60, 
20.) w iosefe (w iosefie. 80, 6.) fykowe drzewo (.104, 32.) 

ph: phylystyny (filistyny. C. IV, 16.) 

Uwaga. Przymiotnik: obfity piszemy dziś fonetycznie przez f. 
Lecz w Ps. FI. mamy jego formę pierwotną: opyłwity, opłwity i opły- 
wity, obok formy najbardziej ściągniętej w rzeczowniku: opwitość. 

Przykłady: 

w oplwitoscy (w opłwitości. 29, 7.) obpliwicze (opływicie 30, 
30.) oplwytoscz (opłwitość. 71, 7.) oplwit (opłwit. 77, 43.) w opłwi- 
tości (w opłwitości. 77, 29.) oplwitey (opłwitej. 91, 14.) opwytoscz 
(opwitość. 121, 6.) oplwytoscz (.opłwitość. 121, 7.) opylwytim (opył- 
witym. 122, 6.) oplwyte (opłwite. 129, 7.) opylwyte (opyłwite. 
143, 16.) 

Z tego zestawienia widać najlepiej, jak powstał dzisiejszy wyraz 
obfity, obfitość etc. Cf. Etym. Wtb. Miki. ^/^. 



4. i6 oznaczone jest w ogóle znakami : tr, ivy, wi, v^ ti. 
W BzczególDości w 1 cz. Ps. : to, wy, W II cz. Pb. : wy^ w, tvL W III 
cz. Ps. : iff, wyy tci, Vy u. 

Przykłady : 

w: watr (wiatr. 1, 6.) wele (wiele. 3, 1.) swat (świat. 9, 8.) 
wem (wiem =: bowiem. 9, 27.) w(J)cey (więcej. 9, 41.) w(J)cz8zy (więc* 
szy. 67, 18.) wer<J) (wierę* SSA. 1.) wara (wiara. S8A. 19.) werszyl 
(wierzył. Il8, 66.) w()dl (wiądł. 118, 158.) weszelo (wiesieło. 132. 
1.) wodly (wiodli. 136, 3.) postawon (postawion. 2, 6.) 8W<)tey (dwie- 
tej. 3, 4.) gwazdy (gwiazdy. 8, 4.) poweki (powieki. 10, 6.) spowa- 
dacz (spowiadać. 17, 63.) czerekwe (cerekwie. 21, 23.) mow(J) (mó- 
wią. 27, 4.) zbawy (zbawi. 33, 18.) blogo8ławai<J)czi (blogosławiający. 
36, 23.) wznowi (wznowi! 50, 11.) tamowe (tarnowie — spinae. 67, 
9.) vw([)zn(I)l (uwięznął. 68, 2,) w szerzawu (w żerzawia — in pruina. 
77, 52.) mol wasze (mołwiasze — loąuebatur. 98, 7.) 8W(Jtemv (świę- 
temu. 102, 1.) powelbyon (powielbion. 103. 1.) zpowedaly (spowie- 
dali. 106, 46.) w swatlosczech (w swiatłośeiech. 109^ 4.) oprawa 
(oprawia. 118, 9.) 8taw<) (stawią. 121, 3) 

wy: wyatra (wiatra. 82, 12.) od wyeka (od wieka. 92, 3.) zwye- 
stowaly (zwiestowali. 101, 22.) powyedz (powiedz! 101, 24.) kwyet 
(kwiet. 102, 14.) wy(J)cze (wicce. 102, 16.) wyetrow (wietrów. 103, 
4.) wiwyodł (wywiódł. 103, 16.) wyesselyl (wiesielił. 104, 37.) v wes- 
8elv (w wiesielu. 104, 42.) skopowye (skopowie. 113, 3.) zbawyenye 
(zbawienie, SSA. 36.) obwy(J)zaly (obwiązali. 118, 61.) wyeszela (wie- 
siela. 125, 2.) 

tDi: rozwiązał (rozwiązał. 104, 19.) człowieczym (człowieczym. 
106, 31.) wierzy! (wierzył. 115, 1.) 

v: velmy (wielmi — nimis. 116, 1.) 

u: ozyuy (ożywi! 118, 88.) 

Prawidła: w I cz. Ps w jest znakiem prawidłowym na wyraże- 
nie W] znaku wy użyto tylko wyjątkowo. W II cz. zasadą jest wy] 
w, wi wyjątkiem. W III cz. pomieszane w obok dość częstego wy^ 
wyjątkowo użyto wi, v, u ; dwa ostatnie znaki równają się znakowi 
w, który jest tylko innym sposobem na wzór łaciny wyrażony. 

6. m* wyrażone w ogóle znakami : m, my, mi. W szczególności 
w I cz. Ps. : m, mj, my. W II cz. : wy, m. W III części : m, my. 

Przykłady : 

m: medzi (miedzy = między., Pr. I, 6.) mecz (miecz. Pr. II, 
6.) mp ('mię. 7, 9.) masŁa (miasta. 9, 6.) mod (miód. 18, 11.) m<J>80 
(mięso; 26, 3.) masta (miasta. 106, 4.) mesto (miesto. 107. 11,) mc 
(mię. 118, 37.) me (mie. 118, 87.) me8{>cz (miesiąc. 120, 6.) 



201 

mt smech (6miech. 2, 4.) ym(|> (.jimię. 5. 14.) ymal (jimiał. 
7, 1.) ram() (ramię. 9, 38.) karm^ (karraię. A. Sg. 13, 8.) zema 
(ziemia. 17, 9.) semc) (siemię. 20, 10.) brzem(J) (brzemię. 37, 4.) 
w trzemech (w trzeroiecb. 64, 4.) m<)so (mięso. 101, 6.) semc) (sie- 
mię. 101, 24.) mez(!> (miedzę. 103, 10.) karm(J) (karmię. A. 8ff. 103. 
28.) szemę) (ziemię, 106, 34.) wsporaon()l (wspomionął. l08, 14.) 
zyema (ziemia. 113, 7.) wspomenp (wspomienę. O. 11, 18.) 

my: myo (mie. 86, 3) zemy<^ (ziemię. 101, 26.) szemye (zie- 
miei 102, 11.) wzpomyoncl (wspomionął. 102, 14.) myesta (miesta. 
102, 16.) karmye (karmie. 103, 22.) gimyal (jimiał. 101, 41.) my^ 
(mię. 107, 6.) mye (mie. 108, 2.) ymye (jimie. 114, 4.) myecz (mieć. 
117, 9.) w pamy<J)czy (w pamięci. 118, 55.) w trzemy ech (w trze 
miech — in atriis. 133, 2.) 

mi: miótł (miótł. 76, 6.) 

Prawidła: w I cz. Ps. dźwięk rfi oznaczony stale przez m; nie- 
znaczny wyjątek stanowi: mi (miotl. 76, 6) i my (mye. 86, 3). W II 
cz. Ps. prawidłową pisownią jest my a wyjątkową m, W Ul cz. mamy 
znak : my dość często, ale przeważnie samo m oddaje brzmienie m, 

Z tablicy porównawczej II pokazuje się, że największe bogactwo 
i największą rozmaitość co do wyrażania dźwięków miękkich przedsta- 
wia część trzecia Ps. FI. Wprawdzie przy niektórych dźwiękach spo- 
tykamy w III części mniej znaków, niż winnych częściach, lub równą 
ilość ; ale ma to miejsce przy tych dźwiękach miękkich, które w ogóle 
nie wiele znaków odrębnych posiadają. Wyjątek od tego stanowi 
dźwięk j, 6 i ś. 

Druga część Ps. nie wiele dostarcza materyału, bo obejmuje 
tylko kilka psalmów. Trzeciej części ustępuje ona pierwszeństwa w tym 
względzie. Stosunek jej do pierwszej części nieda cię ściśle określić: 
w wielu bowiem razach ma ona znaków mniej niż część pierwsza, 
lub równą ilość. Przy dźwiękach: ń, p, U, lo, th można zauważyć, że 
znaki: ny, py^ by, tay, my, które w pierwszej części spotykają się 
wyjątkowo, w drugiej części stają się prawidłem. 

Dla uwidocznienia tego co tu powiedziałem dodaję poniżej ze- 
stawienie stosunku liczebnego znaków w każdej części Psałterza 
z osobna i sumę ogólną znaków użytych na wyrażenie pewnego 
dźwięku w całym Psałterzu, (ob. str. 202). 

Kiedy bacznie śledzić będziem stopniowe zmiany pisowni spół- 
głosek miękkich w Ps. Fi. (Ob. Tablicę I), to przekonamy się naj- 
oczywiściej, że kaligrafowie kierują się w tym względzie kilkoma 
zasadniczymi prawidłami. Prawidła te dadzą się pokrótce tak sfor- 
mułować : 

I. Spółgłoski miękie: ó, ś, £, ^, dz, dź, dS oddane są (o wy- 
jątkach tu nie mówimy) znakami skombinowanymi z dwu liter, z któ- 

Sprawoid. Komis jfisyk- T. V. 26 



I 



20Ź 

rych drugą jest a\ a zatym i^y rażone są zasadniczo znakami: css, 
se, re, dz (które oznacza dz, dź i dz)» służyło więc pisarzom Psał- 
terza za znak miękczenia wspomnianycli dźwięków, podobnie jak 
i w dzisiejszej pisowni, w której brzmienia te, wyjąwszy jJ, dź, diS^ 
tak samo oddajemy. 

II. Spółgłoski zmiękczone: k% g\ ń, ś^ e, Z, p\ h\ f, u>\ m' i 
wyrażane są z początku znakami twardymi bez żadnego wyróżnienia. r 
Ąłt już w I cz. Ps. przejawia się pewna dążność wyróżnienia ich 

liękkoóci zapomocą osobnego żywiołu ; żywiołem tym jest przedewszyst* 
kiem y a bardzo rzadko i (przeważnie w I i II czędoi Psałterza wy- 
stępujące). W dzisiejszej pisowni dwa są sposoby wyrażania miękkości 
tych spółgłosek: zapomocą żywiołu i, lub przez osobną kreskę, umiesz- 
czaną po nad literą. Tego ostatniego sposobu nie zna wcale Psał- 
terz FI. 

Uwaga. Spółgłoski c i j mają swoje odrębne znaki, c jest tak 
samo traktowane jak i ó. Mianowicie: cz i c naprzemian oddają tak \ 

dźwięk c jak i d ^ 

III. Dążność określona pod II ustaje prawie w trzeciej części > 
Psałterza. Pisarz albo wraca do zwyczaju kaligrafa części I Ps. albo 
szuka nowych sposobów. 

To jest ostateczna synteza, do której ta praca doprowadza. Oka- 
zuje się z niej, że sąd wypowiedziany w tym względzie przez pr 
Nehringa jest najzupełniej uzasadniony; niech więc posłuży za za- 
kończenie tej rozprawki: 

„Z porównania ortografii w polszczyżnie Psałt. Flor. w trzech 
jego częściach pokazuje się, że pisownia części I jest najwięcej jed- 
nostajna i najmniej ma dowolności, w części II jest więcej dowolna, 
mniej jednostajna, w części III zaś najwięcej bałamutna. Pokazuje się I 

dalej, że pierwsza część jest pod względem pisowni najstaranniejsza 4 

i najmniej błędami zeszpecona, najwięcej zaś błędów w części III. 7 

Nareszcie pokazuje się, że sposoby wyrażenia zmiękczonych spółgło- j 

sek w części I są skępsze i jednostąjniejsze, aniżeli w części II i III; 
pisownia części III szczególniej w wyrażaniu brzmień miękkich przypo- 
mina pomniki polszczyzny wieku XV^. (Iter Florianense. p. 50). 



I 

I 

i 



4 

ł 

I 






r 



L 



I 



203 



Tablica (I) 

stosunku liczebnego znaków w każdej z trzech części Psałt. Flor. 



Diwl{k 


I. 


n. 


m. 


I. 


n. 


m. 


Suma ogólna. 


k'. 

g'. 

(ch'). 


1. 


2. 
2. 


1. 

2(3). 
(1). 


dź. 
2(3). 

ń. 
2. 

ś. 
4. 


2. 
2. 


1. 

2. 
7. 


• 

g'. 

(ch'). 


2. 

3(4). 

(1). 


dź. 
ń. 


2(3). 
2. 
9. 


- 

2. 




7. 


ś. 


• 

6. 


3(4). 
3. 


5(6). 
2. 


3(5). 
2. 


ż. 
4. 

1. 
2. 


4. 


8. 
3. 


• 


5(7). 
6. 


ż. 
1. 


8. 
3. 


2. 


6. 


ź. 


5. 
3. 


3. 


8. 
9. 


3. 

b'. 
2. 


2. 
2. 


2. 
2. 




11. 
10. 


P'. 
b'. 


3. 
3, 


6. 


f. 


3. 


2. 


9. 


r. 

2. 


1. 


1. 


f. 


11. 


f. 


3. 


c. 
ć. 


6(8). 
6. 


4. 
8. 


7(9). 


w. 
2. 

m. 
3. 


3. 
2. 


3(5). 
2. 


c. 
6. 


11 

(14). 

14. 


w. 
m. 


3(5). 
3. 


10. 


dz. 


4. 


4. 


5. 








dz. 

• 


8. 






dż. 


3(4). 


3. 


6(7). 








dż. 


7(9). 







o PISOWNI I JĘZYKU 

KAZAŃ ŚWIĘTOKRZYSKICH 



PRZEZ 



ZYGMUNTA PAULISCHA, 



--#-■ 



Wśród niezbyt licznych zabytków języka staropolskiego miejsce 
naczelne zajęły przed dwoma laty odkryte „Kazania Świętokrzyskie**. 
Napisane czy przetlomaczone około połowy XIV. w., spoczywały w bi- 
bliotece kościoła Świętego Krzyża; tu użyto ich do oprawy innych 
rękopisów, przynajmniej w części znanej nam obecnie. Część ta dostała 
się do biblioteki uniwersytetu warszawskiego, a stąd po r. 1831. wsku- 
tek wypadków politycznych do cesarskiej biblioteki w Petersburgu. 
Tutaj w oprawie rękopisu łacińskiego, zapisanego w katalogu pod 
„Codices latini theologici (I) quarto nr. 281., odkrył ją przypadkiem 
w r. 1890. prof. Al. Brtickner. Introligator użył pergaminowego ręko- 
pisu na to, by pociąwszy go w wąskie paski, podkładać je pod sznu- 
rek przy oprawie wyżej wymienionego rękopisu papierowego. Tam 
dojrzał ich prof. Brtickner; na jego prośbę wyjęto paski, a było ich 
18, i udało się z nich złożyć dwie całe kartki i dwie połówki. Zdaje 
się, że jest to resztka kwaternionu, mianowicie karta 3., 6. i dolne 
połówki 2. i 7. Na resztkach tych, zepsutych nadto przez przyszywa- 
nie i obcinanie każdego paska na kilka centymetrów, ocalały szczątki 
8Z eściu kazań. Odczytał je i wydał wraz z wstępem, objaśnieniami 
i transkrypcyą w dzisiejszej pisowni prof. Brtickner w III. t. „Prac 
filologicznych^ z r. 1891. w YYarszawie i w osobnej odbitce. Kilka 
urywków zamieścił Roman Zawiliuski w „Wyjątkach z pomników 
języka polskiego od XIV. do XVI. w." Kraków 1892. 



205 

Pomijając stronę literacką tych kazań, wypadnie się zastanowić 
nad ieb ważnością ze względów gramatycznych. Większe zabytki na- 
szego języka sięgały dotąd ledwie końca w. XIV. To też w kazaniach 
spisanych około jego połowy spodziew8Ó się mnsimy znaledć i znaj- 
dujemy rzeczywiście cały szereg faktów językowych, dotąd nieznanych. 
Pomijając pisownię, jedyną w swoim rodzaju w naszej literaturze, 
w fonetyce i morfologii wiele znajdujemy rzeczy nowych, rozświeca- 
jących znakomicie rozwój naszego języka. Z tego względu podjąłem 
się niniejszej pracy, przedstawiającej pisownię, fonetykę i morfologię 
tego zabytku. Starałem się materyał opracować jak najdokładniej i nie 
wahałem się zapuścić w najbardziej szczegółowe obliczania statystyczne 
w tej myśli, źe praca tego rodzaju nie może być zanadto dokładna. 
Jeśli w większych, poglądowych dziełach masa szczegółów wpłynąć 
może ujemnie na całość, zaciemniając pogląd ogólny, to w pracach 
o charakterze przygotowawczym jak niniejsza, pożądana być winna 
największa szczegółowość, bo jest to materyał, który dać ma podsta- 
wę do poznania rozwoju języka na gruncie pewnych^ naukowych 
faktów. 

W opracowaniu trzymałem się sposobu przyjętego przez prof, 
L. Malinowskiego w rozbiorze gramatycznym „Modlitw Wacława" (Kra- 
ków 1875.), przez J. Hanusza w jego „Materyałach** (Kraków 1881.) 
i przez prtf. Ant. Kalinę w „Historyi języka polskiego" (Lwów 1883.). 

Przy wyliczaniu przykładów wypisywałem je w pisowni orygi- 
nału, dodając transkrypcyę w pisowni organicznej i miejsce, gdzie się 
odnośny przykład znajduje tak, że litery a, b, c, d oznaczają karty 
rękopisu (przypuszczalnie 2, 3, 6, 7), a liczba wiersz. 



Pisownia. 
A. Samogłoski. 

1. Głoska a wyrażona jest wszędzie znakiem a: ejchiafa 
(zz Ezcxjaśa ar. 2.) puace {^z pvacć ar 3.) nafego (zr vaścgo ar 3.) 
jbauil (zz zbavił ar 6.) i t. d. 

2. Głoska i wyraża się: 

a) przez znak i 236 razy, n. p. : ide (zz idze ar 1.) na modli- 
tuo (zz: modlitvę ar 6.) modlich (=: modlić ar 6.) ftopiu (zz stąpi/ 
ar 9.) i t. d. 

b) przez znak y: zawsze tak spójniki, a oprócz tego 115 razy: 
ydeho (zz idżexą ar. 5.) [uocy (zz śVęći ar 14.) dany (zz dani av 1.) 
Y^dauaiy (zz vzdavali av 10.) i t. p. 

R«»guly jakiejś wyraźnej lub zasady, kiedy ma stać i, a kiedy y, 
trudno się dopatrzeć; oprócz powyżej nadmienionego sposobu wyra- 



206 

żania spójnika i, moifciia tylko w ogóle zaznacsyć, te znak p prze- 
waża na końon wyrazów: w całej liczbie 112 wypadków, gdzie « po- 
winno być na końcu, znajdujemy je 96 razy wyrażone znakiem y, 
a 16 tylko razy znakiem L Nieraz nawet łaciAskie wyrazy w cy- 
tatach mają y zamiast {: cely (zz caeli dr 13.) ny (= nidos er 
27.) i t. p. 

c) przez znak j, tylko dwa razy: jnamonanj (= znamonańi br 
32. — jpto (= i pfeto er 28.). 

Uwaga. W nowszej polszczyżnie po spółgłoskach S, c, ^, r, c, 
) pierwotne i przeszło na y] nasze „Kazania^ w tych przypadkach 
nie trzymają się żadnej reguły, 35 razy jest znak ij a 30 razy 
znak y. 

3. Głoska u wyraża się: 

a) znakiem u zwykle : uflufal (= usłudał ar 7.) uft^fena (= ustra- 
śeńa ar 13.) naucene (=r naućeńe ar 14.) cugih (= ku ix av 8.) 
neucinili (= ńe ućyńili av 9.) i t. p. 

b) rzadziej, bo tylko 17 razy znakiem vi to na końcu wyrazu 
tylko raz: nikome"'' (izr ńikomemn cv 11.), zresztą zwykle na po- 
czątku wyrazu: yflifew (zz: usłyścY ar 4.) vmariim (i= umarłym bv 
16.) vbogy (= nbo^i er. 37.) i in. 

Uwaga. Dźwięk vu wyraża pisarz znakiem tv i to nie tylko 
w wyrazach polskich, ale i w łacińskich: wboftue (= v ubóstye er 
23. 37.) wlpes (i= Yulpes er 27.). 

4. Dźwięk e wyraża się znakiem e: mefce (= meśóe ar 1.) 
zidoufke*^ (źydoYskego ar 2.) aue (= a vem ar 3.) iego (zz: jego 
ar 4.) i t. d. 

5. Dźwięk o wyraża się znakiem o: moch (ziz. moc ar 3.) 
boga (zz: boga ar 3.) napomoch (= na pomoc ar 8.) i t. d. 

6. Dźwięk y wyraża się: 

a) przez y 47 razy: Yjaftopy (= v zastępy ar 9.) tyfocy (zz= ty- 
śęcy ar 10.) milofciuy (zz miłości Yy br 30.) scouany (zz: skovany 
bY 5.) i t. d. 

b) przez i 93 razy: Yflifew (izr usłyśeY ar 4.) ijbi (zz iżby 
ar 6.) tegdif (zz tegdyż ar 7.) uiccjftuo (zz: YyćęźstYO ar 12.) i t. d. 

I tutaj nie ma stałej zasady, kiedy się pisze y a kiedy i] wid- 
nieje tylko ogólna dążność, choć nie zupełnie konsekwentnie przepro- 
wadzona, pisania na końcu wyrazów y: z ogólnej liczby 47 wypadków, 
gdzie znachodzimy znak y^ 45 razy jest on na końcD, choć bywa 
i znak i dość często, bo 35 razy. 



207 

7. Na samogłoski nosowe jest jeden tjlko znak Q (o z haczy- 
kiem 11 dołu). Znajduje się jednak prócz te^o na wyra^.enie dzisiejszego 
ą trzy razy znak () : kai^cli (z= kaj^c ar. 5.) fed()ci (z=z śetizący br 
12.) neględaic!) (= ńe glądają br 16.) i znale <;> dwa rnzy nn ozna- 
czenie dzisiejszego ę: bpd' (= będże dr 3 ) ymc (= imc dv 4.) i rnz 
na oznaczenie dzisiejszego ą : [9 (= są er 39.). 

Zauważyć ta naleiy, że zaimek zwrotny, który w innych za- 
bytkach zwykle się pisze przez czyste e, w „Kazaniach^ bywa pisany 
wyłącznie tylko 8q (= śę). 

8. W całym zabytku nie znajdujemy nigdzie żadnego śladu 
oznaczania samogłosek długich lub pochylonych. 



B. Spółgłoski. 

a) Gardłowe. 

1. k oznacza się: 

a) znakiem k 84 razy n. p. zidoufkego (=z źydovskego ar 2.) 
f^dfkih (zn 8ędz8kix av 4.) rękę (= fekę br 6.) nebefke*** (= ńe- 
beskego br 8.) ctuorakl (= ćtvorakim br 9.) i t. d. 

b) zwykle, choć nie zawsze, przed samogłoskami a, o, u, spół- 
głoskami r, If i na końcu zgłosek znajdnje sie na wyrażenie dźwięku 
k znak c. Znajdujemy go stale w wyracie c*'! (= kroi) i pochodnych 
od niego, a nadto 54 razy winnych wyrazach, np. : cafdę ( = każdą br 
4.) taco (=takoar 11.) pocu<o (= pokutę cv35.) kilkocroch( = kilkokroć 
er 18.) pocięły (= poklęli cv 32.) jap^^laię (= zapekiają br 13.) i in. 

Jednakże i w wymienionych wyżej przypadkach znajdujemy 
znak k 26 razy: kai(J)ch (= kając ar 5.) [wyjfokofcy (= wysokości 
cv 1.) fkutceh (= skutcex br 36.) klodnik (= kłodnik bv 5.) i t. p. 

2. Dźwięk g oznacza się znakiem g: 

boga (== boga ar 3.) poganfke"* (= pogańskego ar 6.) tegdif 
(= tegdyź ar 7.). 

Tylko pięć razy, zapewne przez „lapsns calami^ znajdujemy 
dźwięk g wyrażony znakiem k: yboky (= ubogi er 23. 26., cy 12.) 
kaaf[dQ] (= gyazdę cv 38.) d^ky (= dro^i cv 39.). 

3. Dźwięk h znajdujemy raz tylko jako przydech przed samo- 
głoską na początku wyrazu, zresztą raz w imieniu własnym; Hab^^ha 
(= Habraham dv 15.). 

4. X (eh) wyraża się znakiem h: 

ydebę (= idżezą ar 5.) pofpefihc sc (= pospe8yxą śę ar 5.) 
pocchę (== poćęxą ar 6.) tagenychah (= tajemóicax ar 16.) i t. d. 



/ 






208 

Trzy razy tylko znajdujemy znak eh na wyrażenie tego dźwięku: 
coch.-iic (= koxają br 13.) liclioth (= ]ixot cv 3.) ejechiol (= Kze- 
xjel dv 17.). 

Uwaga. Zmiękczenia pochodnego spół^i^^łosck gardłowych, które 
my teraz oznaczamy zwykle znakiem »\ nie wyraża pisarz ,,KaznA 
Świętokrzyskich*' wcale. 

b) P o d n i e b i e n n e. 

i wyraża się : 

a) znakiem.; tylko wyjątkowo trzy razy: yf^jcy (= v trójcy 
av 15.) jacof (= jakoż br 40.) jacoj (= jakoż er 23.). 

b) najczęściej, bo 92 razy, znakiem i, ale tylko na początku 
sylab przed wszystkimi samogłoskami z wyjątkiem samogłoski i: iego 
(= jego ar 4.) kaicch (= kając ar 5.) podjęły (= podjęli ar 12.) 
duoiakego (= dvójaRego bv 41.) i t. p. 

c) znak g służy do wyrażenia dźwięku i z cztorema wyjątkami : 
tagemnychah (= tajemńicax ar 16.) uilige (= wylije er 17.) auogih 
(== syojix er. 20) rofmagite (== rozmajite dv 14.). tylko w formach 
zaimka ji, ja, je, 21 razy. 

d) dźwięk j wyraża się znakiem y, tylko we środku lub na koAeu 
zgłosek, z jednym wyjątkiem: yaco (== jako er 25.). 

Znajdujemy więc: pofpcy (= pośpej br 3., 6.) poydy (= pojdż! 
br 3., 6., 8.) doych (= dojó br 17., 22.) tayniclia (= tajńica er 
12.) i in. 

Uwaga. Jeśli przed wyrazem, zaczynającym się od spółgłoski ^', 
znajdnje się przyimek, nie tworzący w języku polskim osobnej zgłoski, 
to albo zostaje na wyrażenie dźwięku j znak t, albo też to j jako 
w środku sylaby będące wyraża się przez y: vie (= v je br 41.) 
ziaua (= zjava er 25.) viaflkah (= v jasłkax er 34.) obok jyauił 
(= zjatił cv 38.) vya[lkah (= v ja8łkax er 30.). 

Przed stojącą na początku zgłoski samogłoską i {y) j nie wyraża 
się wcale prócz wyrazów rofmagite (= rozmajite dv 14.) auogih ( = 8V0- 
jix er 20.) i odpowiednich form zaimka ji, ja, je, z wyjątkiem ih 
(= ix ar 6.). 

c) Językowe. 

1. c {cz) wyraża się znakiem c lub cli. Używanie tych obu 
znaków jest zależne od przypadków, kiedy używa się znaku c dla 
wyrażenia dźwięku ki żeby uniknąć zamieszania, tam, gdzie dźwięk 
k wyraża się znakiem c, pisarz używa znaku eh dla wyrażenia dźwięku 
6j zresztą używa znaku c. 



^9 

Znajdujemy więc: rofpachaic (=3s rpzpaćąją br 14.) vechne (=^e- 
ćne er 22.) oenftauichftuo (== ńeustaf i58tvo ay 6.)y ale pocchc (=: po- 
ćęxą ar 6.) naucene (j= nauóeAe ar 14.) neneinili (= ńe uójńili 
av 9.) cce (=^ 6će br 41.) i t. d. 

Jednak nie jest to zasada bez wyjątków : wyraz clouek (==» $ło- 
yek) pisany jest wszędzie przez c, a nadto znajdujemy: uecnego 
(=teŚnego av 15.) otnecne (^=ot yećne er 1.) scodre (— figodre cy 
19.) firdecne (= ńirde^ńe er 20.) fuadecftuo (=śfadeĆ9tyo er 24.) ulo- 
dicftuo (=r yłodydstyo dr 12.) chego (= 6ego br 17., 22.). 

2. i (80) wyraża się znakiem f: 

yflifew (= usłySey ar 4.) pofpefihą (= pospedysę ar 5.) ufe"* 
(=a ygemogącego ar 6.) uflufal (= usłuśał ar 7.) nafego (= naSego ar 
13.) i t. p. 

Dwa razy zamiast znaku [ jest znak s: scodre (= i$odre oy 19.) 
moch''' (=» mocńejdy cy 28.). 

Raz użyty jest znak 0: mozez (= mo2e§ cv 4.). 

Trzy razy znajdujemy podwójne ff: fcedrejfy (= S6edFej6y cy 28.) 
uceffene (= uóeśeńe dy 9. lO.). 

Hożnaby to uważać za początki późniejszej pisowni, polegającej 
na kombinacyi głosek. Zdaje się jednak, że to tylko omyłki pisarza, 
gdyż cy 33. znajdujemy fcedreyfy, a dy 12. ucefene z pojedyn- 
czem f. 

Wspomnieć tu wreszcie należy o pisowni pofpecłice fc (er 9.), 
co prof. BrHckner wyraża przez pospeśyće 6ę. Jest to oczywiście także 
pomyłka^ a co do transkrypcyi, to o ile wnosić można z takich form 
jak yidce (^-= yidżće er 11.) bęch"^ (= bądźmy er 42) przypuścić by 
należało raczej formę pospeSće, bez owego pierwotnego i, 

3. Dźwięk ^ (jś) wyraża się: 

a) zwykle znakiem 3 (gotyckim) i)bi (=» iżby ar 6.) i6}e (= jenie 
ar 8.) bojy (^ boży ar 9. 11.) i t. p., wogóle 77 razy. 

b) rzadziej, bo tylko 13 razy znakiem Zy bez żadnej zresztą 
różnicy od poprzedniego: bozi (= boży br 4.) lezęcy (= leżący br 
12. 13.) giz (» jiź br 13.) i in. 

c) przez f, tylko 11 razy i tylko na końcu zgłosek i wyrazów: 
tegdif (= tegdyź ar 7.) gdef (= gdżeź av 15.) cafdc (== każdą 
br 4.) i t p. 

Uwaga. Co do wyrazu uiccftuo (dr 8.), który prof. Brtlckner 
transkrybuje yyćęstyo, sądzę, że jest to tylko pomyłka pisarza, gdyż 
zresztą prawie wszędzie w tym zabytku znajdujemy w takich wypad- 
kach formy nieuproszczone, a na wet tcnsam wyraz o jeden wiersz 

Sprftwod Kom. J^sjk. T. y. 27 



/ 



210 

wyżej pisany jest u i cc ) [to o. dr 2. spotykamy nabont (=> naboźo3'm), 
jako błąd pisarza. 

Imię moyfef (dv 16.) zachowało w zupełności pierwotną swoją 
pisownię łacińską. 

/ 4. f (rg) wyraża się znakiem pojedynczym r: ve[bore (= vez- 

/ bofe ar 10.) touariftna (= tovafy8tva av 16.) namory (= na mofy 

ar 17.) i in. 

Dwa razy tylko znajduje się znak złożony rf: trfy (= tfy cv 
21.) gorfkich (= gofkix er 17.). 

Uwag^a. Okoliczność; że pisarz nigdzie dźwięku f nie wyraził 
innym znakiem, n. p. f lab z (^/ z), świadczy, że wymawianie jego 
podówczas było dobitniejsze niż dzisiaj, kiedy się brzmieniem zbliża 
do if; że było zbliżone do dzisiejszego czeskiego r. 



d) Zębowe. 

1. ł wyraża się znakiem t: 

ufitj (= vSytekar4.) tegdif (= tegdyź ar 7.) uft"fena (= ustra- 
§eńa ar 13«) i t. d. 

Siedm tylko razy jest tu pisownia th, tak częsta w późniejszych 
zabytkach: oth (= ot er 13.) pljporęthka (= pfez poćątka er 36.) 
lichoth (= lixot cv 3 ) uethreh (= ve tfex cv 16.) othpufceny (= ot- 
puSćeńi cv 36.) neothlojily (= ńe otłoźyli cv 39.) [kutbkem (= skut- 
kom dr 2.). 

2. d wyraża się znakiem d: 

doc^la (= do kroIa ar 2.) nadccy (= nadęci ar 3.) lud (= lud 
ar 4.) i t. d. 

3. c pisze się taksamo jak ^: przed a^ o, u i na końcu sylab 
przez chy zresztą przez c: 

tagemnychah (= t«jemńicax ar 15.) ochchu (= o6cu dv 7.) 
mochnego (= mocnego ar 16.) viftQpaicch (= vy8tąpając er 6.), 
ale: tyfęcy (= tyśęcy ar 10.) ofuecene (=ośveceńe av 2.) obetnicę 
(= obetAicę av 12.). 

4. dis wyraża się znakiem pojedynczym c?; n. p. : 
naotuadene (= na otvadzeńe ar 13.) narod'ny (= narodzeni cv 

24.) pobudaic (= pobudzaję br 9.) i in. 



211 

Dwa razy jest dz wyrażone znakiem oh : pobucha (= pobudza br 5.). 
porochonego (=porodzonego cv 23.) i raz znakiem o: urocy (= vrodzy 
er 8.), pomyłki, które świadczą za wymową tego dżwięka mniej wię- 
cej podobną do dzisiejszej. 

5. ($ w pisowni nie różni się od o i ^; taksamo jak te dwa 
dźwięki wyraża się znakiem c, a tylko w tych wypadkach, gdzie 
znak c służy do oznaczenia dźwięku hy używa się znaku eh: 

puace (= pva6e ar 3.) nadgcy (= nadęci ar 3.) ucgnicy (= v ćem- 
ńicy bv 5.), ale hochal (= xoćał av 7.) modlich (= modlić ar 6.) 
ochce (= oćcem dv 3.) i t. p. 

Tylko raz jest dźwięk 6 wyrażony przez c przed a, a sześć 
razy na końcu zgłoski: p'fca (= pfyśća er 4.) pęc (=pęó ar^ll.) 8m'c 
(= śmeró ar 12.) vftac (= vsta6 br. 19. 24.) toc (= toć er 34.) 
milofc (= miłość dr 4.). cv 30. znajdujemy [lic[ (= filić), zapewne 
przez pomyłkę. 

6. di wyraża się znakiem pojedynczym di 

ide (5= idze ar 1.) d'uicQ (=dżeYicącv 23.) dinnem (= dżivnem 
cv 24) i in. 

Trzy razy spotykamy dla tego dźwięku taki znak, jak dla 
dźwięku 6\ bęch"*^ (= bądźmy er 42.) doracy (doradzi er 19.) cacy- 
dlo (= kadzidło cv 31.). 

Trzy te pomyłki, obok innych dowodów, świadczą, że chociaż 
di pisarz wyraża zwykle przez d, jednak już wtedy zmiękczenie tego 
d przed samogłoskami miękkiemi istniało taksamo jak dzisiaj. 

7. s wyraża się znakiem f: 

zidoufke*^ (= źydov8Kego ar 2.) fnim (= s ńim cv 12.) pogan> 
fkih (= pogański! cv 17.) i t. p. 

Rilka razy jest znak s: scouany (== skovany bv 5.) skut) 
(= skutek cv 16.) pogańscy (= pogańscy cv 29.) [bojskę (= boską 
cv 30.) vpo8'^ (= V polski dv 6.), zresztą spotykamy ten znak w cy- 
tatach łacińskich, zwykle na końcu wyrazu. 

Kilka razy pisarz przez pomyłkę f opuścił: nefticoual (cv 13. 
er 37.) zam neftifcoual (= ńe styskował) jak er 23., na zam. na[ 
(= nas dv I .). 

er. 20 czytamy: yfuctę cyrekuc )auolal ; należy to, zdaje się, 
czytać: i s śtętą cyrekvą zawołał, pisarz zamiast dwu f napisał tyl- 
ko jedno. 

br 13. spotykamy formy ug^fe i vg*feh; prof. Brttakner transkry- 
buje je: v gfese, v gfesei. W języku polskim a; (cA) zmiękcza się tylko 



212 

Da S, zmiękczenie na 8 nie istnieje (Miklosich „Yergleichende Łantlehre...^ 
2. ed. p. 544). 

Raz wreszcie jest na wyrażenie dżwiękn 8 znak j: gloj (^ głos 
er 9.). 

8. wyraża się: 

a) najczęściej (50 razy) znakiem ): v)aftQpy (» v zastępy ar 
9.) yjdanaly (== yzdayali av 10.) gaplacahg (= zapłakaxą ay 12.) 
(na** (= znaińeńia br 4.) i t. p. 

b) rzadko, bo tylko 9 razy, znakiem 0: pocazuic (= pokazuję 
br 10.) ziego (== z jego. by 41.) zbauil (::= zba.^ił er 22.) i t. d. 

Między użyciem znaku ) i ;e; nie ma żadnej różnicy. 

c) 23 razy jest znak f, zwykle na końcu zgłosek: rofpachaf 
(^ rozpa6a§ cy 2.) obęfal (=^ objązał br. 36.) rofmagite (?= rozmajite 
dy 14.) i in. 

9. ś wyrażone zwykle przez f: 

fc (= 6ę ar 6.) fuccy (= śfęói ar 14.) ofuecene (= ośteceńe 
ay 2.) i t. d. 

Szedó razy znajdujemy znak s: [tyjsęcy (= tyóęcy ar 11. dwa 
razy) smc' (=śifierć ar 12.) iesce (= jeśće ay 9.) spęcy (= ój^ący 
br 13.) sm^ny (= śmerny cy 5.) sc (= dę br 20.). 

Grupa spółgłosek kś jest wyrażona raz przez kxi uekxQgah 
(= ye kdęgax ay 4.), a raz przez ky, kjczicha (~ kdęźyca cy 18.). 

10. ś wyrażone cztery razy znakiem ), a raz znakiem f: 

p'ia)ny (= pfyjażAi er 11.) nalejly (= należli er 33.) njrely 
(=» użfeli cy 31.) nalajimy (= nałażimy dy 14.) ufrewfy (= użfeySy 
cy 38.). 

11. lii bez żadnej różnicy oznaczono znakiem 1: 

doc**la (= do kroIa ar 2.) lud (= lud ar 4.) yflifew (= usły- 
fiey ar 4.) jbauil (= zbawił ar. 6.). 



e) Wargowe. 

Dźwięk t; (w) wyraża się: 

a) przez u (252 razy), tylko na początku i w órodku wyrazów : 
c^^leuich (= krolevic er 26.) glouc (= głoyę er 27.) pduole (= pfed 
yołera er 30.) i t. p. 

Raz tylko znachodzi się u na końcu: ftępiu (= stą^iy ar 9.). 



218 

b) przez v (64 razy), z jednym wyjątkiem flovo (=: słoYo bv 
4.), tylko na początku wyrazów: ymoch (= v moc ar 3.) v)aft9py 
(= V zastępy ar 9.) ve[bore (= ve sbofe ar 10.) videh (= yidżez 
ar 16.). 

Zresztą na początku wyrazów znak u znajduje się 58 razy, 
a znak w sześć razy. 

c) przez K? (24 razy), zwykle na końcu wyrazów, gdzie z jednym, 
wyżej pod a) wymienionym wyjątkiem, bywa wyłącznie używane: 
urogow (= vrogov av 8.) tworcha (= tvorca er 18.) wcem (= v 6em 
cv 7.) nagnew {^= na gńev er 18.) i t. p. 

Raz spotykamy na wyrażenie dźwięku v znak skombinowany 
vu: vugih (= v jix ay 11.), a raz nie ma go wcale przed następu- 
jącym v: Yremn€ (= v vfemennem br 17.). 

Co do innych spółgłosek wargowych, nie przedstawiają one 
w swej pisowni nic uwagi godnego, dlatego nie potrzeba o nich obszer- 
niej mówić. Jedna jest tylko okoliczność ciekawa, świadcząca o wcze- 
snem pochodzeniu zabytku: zmiękczenia spółgłosek wargowych, ozna- 
czanego w dzisiejszej pisowni znakiem t lub kreską, pisarz ,,Kazań 
Świętokrzyskich" nie uwydatnia wcala ; nie dowodzi to jednak, by 
tego zmiękczenia nie było, gdyż podobnie postępował pisarz i przy 
innych spółgłoskach, a przecież i gramatyka porównawcza i własne 
błędy pisarza wskazują, że zmiękczenia istnieć tam musiały. 



Ciekawą cechą naszego zabytku, odróżniającą go od innych pol- 
skich, jest wyrobiony system skróceń. Czy to z oszczędności, czy też 
idąc za jakąś szkołą ortograficzną, pisarz bardzo skracał wyrazy, 
a w skróceniach tych dopatrzyć się można pewnego systemu. Cieka- 
kawą tę stronę pisowni „Kazań Świętokrzyskich" opracował prof. 
Briickner w uwagach zamieszczonych przy swojem wydaniu tak do- 
kładnie, że nie chcąc się ograniczyć do dosłownego przepisania tej 
części jego pracy, uważam za stosowne dział ten na tym miejscu zu- 
pełnie pominąć, ddsyhijąc do wymienionej rozprawy („Prace filolo- 
giczne" 1891. t. III. str. 725. i 726.). 

Znakiem pisarskim najczęstszym w „Kazaniach Świętokrzyskich^ 
jest kropka, używana zresztą często bez znaczenia interpunkcyi. 
Prócz tego znajduje się jeszcze znak §, zwykle na początku każdego 
kazania, lub pewnych większych ustępów, albo też przy wyliczaniu. 

Wielkich liter pisarz używa na początku zdań, ale nie zawsze; 
znajdujemy je też kilkakroć na początku zdań pobocznych, gdzie my 
piszemy małe litery, n. p. br 20., br 32. i in. 

Tyle o pisowni. Widzimy, że jest to epoka najpierwotniejsza, 
odpowiadająca pierwszej epoce rozwoju czeskiej pisowni do XIII. w. 
włącznie: wszystkie dźwięki obce językowi łacińskiemu starano się wyra- 
zić znakami pojedynczymi dźwięków zbliżonych. Pomyłki, które się przy- 



214 



trafiały niekiedy pisarzowi, dowodzą, że pisownia ta nie odpowiadała 
wymowie, że w tej jnż odległej epoce język polski miał wszystkie 
zmiękczenia, które go dzisiaj cechują. 

Jednego tylko żałować wypada: pisownia przyjęta przez autora 
czy pisarza ^ Kazań ^ nie daje nam żadnego wyobrażenia o naturze 
dźwięków nosowych, ani o iloczasie samogłosek. 

Faktem jest, że samogłoski nosowe masiały brzmieć bardzo wy- 
bitnie, skoro w całym przechowanym tekście ani razu nie spotykamy 
się z pomyłką w tym kierunku. 

Natomiast nie znajdujemy absolutnie żadnego śladu wyróżniania 
dluąości lub pochylenia samogłosek, nic, coby nam dawało podstawę 
do jakichkolwiek hipotez. 



Fonologia. 
A. Samogłoski. 

1. a: spotykamy w wyrazach: 

chacany (= ćahańi cv 35.) i chacal (= ćakał cv 41.), teraz czekać, 
por. czeskie Ćakati odpowiada to stsłow. Ćakati. 

2. i. Pierwotne t zachowało się odmiennie od dzisiejszego ję- 
zyka w następujących wyrazach: neyraaic (= ńe imają br 18.) 
neymai (= ńe imał br 23. er 27. 29* 32.). Jest to forma pierwotna 
odpowiadająca stsł. imamB — im^ti. 

Inną kategoryą stanowią wyrazy, w których i rozwinęło się r so- 
nanSy z formy oznaczonej przez Miklosicha znakiem konwencyonalnym 
tr^t. 

W teraźniejszym języku rozwija się to na cert lub ć e f t, 
w „Kaz. Śtokrzyskich" znajdujemy jeszcze wszędzie ćirt: odirjely 
(== odżirźeli ar 12.) stsł. dri>zati, 

firce ( = śircem av 12.) \ 

fircha (=śircaer 6., 12., 16., 19.) | stsł. sfBdtce 
firdec" (==śirdećńe er 20.) ) 

p'uey (=pifvej br 16., bv 41., dv 15.) stsł. privi> milofirdl (= mi- 
łośirdym dr 3.) stsł. miłosrtdi,. 

Z form tych na szczególniejszą uwagę zasługuje forma sirce 
i poch., jako niespotykana dotychczas w języku polskim. 

Tutaj wspomnieć jeszcze należy s m c' far 12.), co można czytać 
śmerć albo śifiirć. er 20. znajdujemy cyrekuc (= cyrekyą), stsł. 
cnE»ky. 

Refleksem stsl. b jest w języku dzisiejszym równie jak w „Kaz." 
e z poprzedzającą spółgłoską zmiękczoną. Raz jednak spotykamy for- 
mę dinfa (— ^dżińśa er 20). Jest to forma nie znana nam dotąd, Smx^ 
etpY)[^£vov, to też rozświeca nam iiistoryą tego wyrazu nowem światłem. 



215 

Dotychczas przypuszczano, ie terażniejfiza forma d z i s i a(j) jest ge- 
netivu8 teuaporis i powstała przez skrócenie z formy pełnej d ń a ś a. 
Wobec tego jednaka że i między d i n me da się wytłomaczyó ina- 
czej, jak jako refleks stsł b; że refleks ten byłby zbyteczny, gdyby 
pierwsza częóć tego wyrazu była formą genetivi na a (por. dzisiejsze 
dzień — dnia), że wreszcie i inne języki słowiańskie mają formy odpo- 
wiadające stsł. dBHBSŁ; przypuścić należy, że forma d z i ń s i a jest 
aocusativus od rzeczownika d z i ń i zaimka śy a zaś przystąpiło pod 
działaniem analogii wyrazu wczora; por. do Isrbołuż. żińśa. 

Wspomnieć tu wreszcie należy o formie uilige (=vylije er. 17.) 

W stsł. jest słowo I6ją — lijati. Objaw, który tu spotykamy 
w ,Kaz.^ jest pewnego rodzaju wymianą tematów praesentis i infini- 
tiyi, z którą spotykamy się już w starornskim: Ibjuti (Th. Busłajew 
„Istorićeskaja cbristomatija....'' Moskwa 1861 pag. 625.). 

3. e. Pierwotne e znajdujemy w przyswojonym wyrazie angei 
(=angeł). To e óladem e rodzimego przeszło później przed ? na o. 
Pierwotne e łacińskie zachowało się także w imieniu wł. Kafina 
(« Katefyna br 2. 3^.), dziś Katarzyna. 

Według prawideł głosowni polskiej rodzime e przechodzi przed 
twardemi zębowemi i r na o. Później wkradły się nowotwory analo- 
giczne tak, że często i przed miękkiemi zębowemi i r pozostaje w ta- 
kich wypadkach o, W języku „liazań" tych nowotworów jeszcze nie 
ma, obok scodre (= śćodre cv 19.), stsł. śtedrrt, znajdujemy [cedreffy 
(==§ćedfejSy cv 28.) fcedreyfy (cv 33.). 

W językach słowiańskich o po spółgłosce palatalnej przechodzi 
na €• Prawidło to w „Kazaniach ** przeprowadzone jest daleko kon- 
sekwentniej, niż w dzisiejszym języku; prócz bowiem form takich jak: 
doc**leuftua ( — do krołev8tva br 8.) c^leuicha (= krole^ica cv 22. 29.), 
które tak samo brzmią i w dzisiejszym języku, znajdujemy nadto: 
c** leuana (=kroIevańa av 15.) c^leual ( = krolevał er 36., cv 12. l5.) 
c^^lew (skroiey cv 21.), dziś królowania, królował, królów. 

W języliu teraźniejszym istnieją dwie partykuły ii, ie, po- 
chodzące z tie. W „Kazaniach** forma ta pierwotna zachowała się 
dziesięć razy, zresztą, zwykle w złożeniach, spotykamy 29 razy for- 
mę ii. 

Refleks stsł. S w polskim przed twardemi zębowemi i r prze- 
cliodzi na a. Zasada ta przez analogią nieraz rozszerza się: part. 
praet. act. 1. od słowa ujrzeć jest ujrzawszy; w „Kazaniach* na- 
tomiast spotykamy formę pierwotną: ufrewfy ( = użfevśy cv 38.). 

W naszym pomniku zjawia się kilka razy e jako refleks stsł. t 
tam, gdzie go nie ma w języku dzisiejszym: vefbore (= ve sbofe ar 
10.) uekxQgah (=ve kśęgaz av 4.) uejle (=ve złem br 39.) uejle 
(=ve złe er 32.). 



dl6 

Wspomnieć tu wreszcie należy o dwa pomyłkach, gdzie e napi- 
sane zamiast o: mgdrefc (» mądrość bv 40.) porodenego (= porodzo- 
nego cv 17.). 

W jednem miejscu nie występuje refleks i tam, gdzie istnieje 
w języku teraźniejszym: yyaflkah (=▼ jasikach er 30. 34.). 

4. o występuje odmiennie od języka dzisiejszego w następują- 
cych przypadkach: togo (=togo br 18., er 4., 13., 30.^32., cv 22.), 
dzisiaj tego, z analogii do deklinacyi zaimków z tematem na jo^ 
forma, którą i w zabytku naszym spotykamy dwukrotnie, cv 4. i br 
33. tomu (= tomu br 36.), również forma pierwotna, dziś temu. 

Również zachowuje się o w partykułach, będących właściwie 
formami acc. sing. gen. nentr. zaimków: taco (-= tako er 19., 35. 
[trzy razy] cv 7.) iaco (=jHko bv 6., er 26., cv 8., er 23., 19.) kaco 
(=:kako cv 37.) ilko) (=ilko2 dv 13.) tamo*" (=tamo br 8.) camo"" 
(= kamo er 9.). 

Wszystkie te wyrazy^ o ile dzisiaj istnieją, straciły owo pier- 
wotne o. 

Nie ma go też dzisiaj w wyrazie chcieć, podczas gdy w „Ka- 
zaniach" jest forma hochal (=xoćał av 7.). 

Jest to różnica, którą znajdujemy i w języku starosławiańskim ^ 
i tam obok formy hotćti spotykamy już w codex Suprasliensis h:Btćti. 

Stsł. a w grupach ra, ła (według Mikiosicha tort, tołt) odpo- 
wiada w polskim o. Zgodnie z tą zasadą są w „Kazaniach^ formy 
ulodicftuo (= vłodyĆ8tvo dr 8. 12.) ulodane (= vłodańe av 11.), pod- 
czas gdy w nowopolskim pod wpływem czeskiego jest temat v ł a d-. 

dv 16. znajdujemy formę polaiccego; jest t^ albo omyłka 
pisarza, albo co prawdopodobniejsza, forma pierwotna, zastąpiona później 
dzisiejszym pałającego. 

5. u. Tu wypada zanotować tylko tyle, że zamiast dzisiejszej 
formy przyimka ku (stsł. ki) spotykamy tylko pierwotne ki kdobre- 
mu ( = k dobremu br 12., 15., 19.) knem' (= k ńemuż er 15.) knemu 
(»k nemu cv 36.). 

6. Co do samogłosek nosowych, mówiliśmy już wyżej, że tru- 
dno tu robić jakie pewne przypuszczenia co do ich brzmienia i uży- 
wania. Zaznaczyć tu trzeba tylko jeden wyraz, w którym pierwotny 
dźwięk nosowy występuje zamiast dzisiejszej formy z w, powstałej 
najprawdopodobniej pod wpływem języka czeskiego: fgmnena (,= są- 
mńeńa av 2. 14. br 24.); odpowiada to stsł. sąmbnćnije, no- 
wopolskiemu sumienie. 

Stsł. p o m ę n ą t i odpowiadać by powinno w polskim pomięnąć; 
forma „Kaz." vfpomene ( — vsporiieńe er 16 ) jest prawdopodobnie re- 
zultatem pewnego rodzaju dyssymilacyi samogłoski nosowej na czystą. 



217 

7. Kontrakcja samogłosek polega na tych samych prawidłach, 
co w dzisiejszym języku. W kilku tylko razach są objawy zasługujące 
na wspomnienie: i-^i = i: w złożeniach: p'|"ca (^^ pfyśća er 4.) p'fce 
(-— pfyśće er 35.) obok p'yde ( = pfyjdże er 2.). 

w locat. sing. rzeczowników rodzaju nijakiego na ife: pi[°^ (-^ pi- 
sani br 9. dv 14.) narodeny (= narodzeni er 29., cv 25.) cyneny 
(= dyńeńi cv 25.) vmQceny (= umęóeói cv 26.) uab'ny (= vabeiii 
cv 35.) chacany (=ćakaói cv 35.) othpufceny (=otpu§6eói cv 36.); 
ściągnięte z pełnych form: pisańiji, narodzeńiji itp. 

i+e = » w instr. sing. tych samych rzeczowników na ije (substan- 
tiva verbalia) : modlenim (^^ modleńim dr 2.) udrgcenT (= udręćeńim 
dr 3.) oblcenim (= obleóeńim dv 19.); zamiast modlenijem Ud. 

Natomiast formę nieściągniętą spotykamy w słowie klasy trze- 
ciej odmienne od dzisiejszego języka: jna** (j^ znarfionaje er 12.]; 
gdyby ten wyraz istniał w nowszym języku, brzmiałby : z n a ih o n a. 

e-j-a^e w formie imperf. : ydehę (= idżexą ar 5.) befe(^=beSe 
dv 4.), por. stsł. idóahą, bŚaśe. 



B. Spółgłoski. 

1. k, cv 32. jest forma pocięły («== poklęli) w znaczeniu po- 
klękli. Albo jest to błąd pisarza, albo też, jak przypuszcza prof. 
Brfickner, forma pierwotna^ świadcząca o etymologicznem pokrewień- 
stwie tego wyrazu z słowem kląć. 

2. g pierwotne zachowało się w wyrazach: tegdif (^^^ tegdy2 
ar 7.) kegdy (=-:^ kegdy er 17.), odpowiadających dzisiejszym tedy, 
kiedy. 

3. h znajdujemy raz jako przydech przed imieniem własnym: 
Hab^hfi (= Habraham dv 16.). 

4. t Przyimek stsł. oti istnieje obecnie w języku w formie 
od, W „Kazaniach" wszędzie zachowała się forma pierwotna ot: ot 
(.T= ar 6.) oth (— ^ ot er 13.) otuadene (^^ otvadzeAe ar 13.) otuo- 
dila ( - otvodżiła br 40.) otuecne (=- ot veóne er 1., 22) othpufceny 
(--= otpuśCeńi cv 36.) neothlojily (=^ ńe otłoźyli cv 39.) otnarodena 
(= ot narodzeńa cv 41.). 

Podobnież zachowało się t w grupie wyrazów pochodzących od 
tematu dtyr- tam, gdzie obecnie już go nie ma: ctuorakl (= ćttora- 
kim br 9.) ctuoracy (= ćtyoraoy br 10.) ctuorodla (= Ctvorodla br 
16.) ctuarte (=: fituarte dv 18.). 

Nprawosd. Kom. Język. T. V. 93 



/ 



218 

5. d rozwinęło alę w grupie e-r ym wyrazie jdrgky (:^ zdrcki 
er lÓ.). 

6. s pierwotne znajdnjemy w wyrazie [lej (— ełez er 17.). 
Forma stsł. jest s ł *& z a, obecnie mówimy łza. 

W wyrazach ufiti| (:= vśytek ar 4. av 11.) ufitky (r=vfi^rki cv 
27) jeszcze nie zjawiło się s. 

7. Zgodne z dzisiejszym stanem języka, a zastanawiające ze 
, względu na inne^ choćby późniejsze, zabytki jest zniknięcie ^ w słowie 

/ moui (= movi br 3. cv 20.). 

8. n. Imię własne z łacińskiego Nicolans brzmi teraz Mikołaj, 
w „Kazaniach*' Nicolaia (bv 40.). 

9. V. W nowopolskim objawia się dążenie do wyrugowania 
dźwięku v w rzeczownikach i przymiotnikach pochodnych, utworzo- 
nych od tematów przymiotnikowych na -ovo-; w „Kazaniach^ to v 
wszędzie *z(»8taje, n. p.: zidoufkegro (— źydovskego ar 2.) jidowfky 
(m źydoYski cv 22.) doc**leuftua (= do krolevstva br 8.) itp. 

Z grupy bv ginie v: ob^fal fę (~ obązał śę br 36.) z ob-vązał 
(stsł. także obęzati z obvęzati). 

10. f. Według znanej w staropolskim zasady grupa a!V prze- 
chodzi w /". Mamy też fały (= fali bv 40. 41.) nafalc ( — na fałę 
dv 2.). 

Potem rozpowszechniło się znowu brzmienie pierwotne i mamy 
obecnie chwała, chwalić, (por. stsł. hvała, hvaliti). 

Przeciwny stosunek starego i nowego języka polskiego spoty- 
kamy w sposobie zachowania się pv. Grupa ta w nowszym języku 
przeszła na /*, w „Kazaniach*' zaś mamy jeszcze formę pierwotną: 
puace (= pvaće ar 3.), obecnie ufać, stsł. piYati (confidere). 

11. Dyssymilacya. Stał. u z r § t i odpowiada w nowopol- 
skim uji^eć, powstałe przez dyssymilacya i -j- r na ^' -f- ^- W „Kaza- 
lyach" objaw ten nie występuje, mamy formy pierwotne: ujrely 
(z^użfeli cv 31.) ufrewfy ( — użfewsy cv 38.). 

Podobnie: ochce ( = oćcem dv 3.) ochchu (=oćcn dv 7.), za- 
miast czego dziś używamy formy dyssymilowanej ojcem, ojcu; 
forma ta analogicznie dzl.-iłala nawet na nomin. sing. tak, że mamy 
ojćec, podczas gdy w „Kazaniacli" oczywiście zachowała się forma 
ocj (= oćec dv 6., 12., 19.). 

12. Assymilacya. Przed sufiksem - b s t v o- poprzedzająca 
spółgłoska zmiękcza się, a następnie w nowszym języku następuje 
assymilacya. W „Kazaniach" są formy assymilowane lub pierwotne: 



219 

uiccjftuo (= vyćęż8tvo ar 12. dr 7.) neuftauichftuo (=: ńeustatićstyo 
av 6.) fuadecp** (= śvadeĆ8tvo er 24.) clouechftuo (= ćloyeSstyo cv 
8.) olodicftuo (=vłody6stvo dr 8. 12.) bogachftuo («= bogać8lvo dr 8.) 
clouechftua (= 5łove6stva dv 19.), ale touariftiiJ (= tovafy8tvo av 16. 
16.) ftouariftua (= 8tova1?y8tva er 42.) wboftue (= v ubostye er 23. 
24.) boftuo (= bo8tvo cv 7.) uicoftno (= vyćc8tvo dr 8.). 

Co do ostatniego wyrazu przypuścić można pomyłkę pisarza, bo 
zresztą wyraz ten spotykamy w „Kazaniach** w formie nieassymilowa- 
nej (ar 12. dr 7.). 

Również nieasaymilowane formy spotykamy nadto następujące: 
nicf (== ńics br 23., 34., er 3., ov 38.) cfo (= efso br 33., 36.) 
cfnego (=» ćsnego er 35.) cfne (= ćsne dr 12.), zamiast czego dziś 
mówimy nic, co^ cnego, cne. 



W krótkim tym i fragmentarycznym zarysie fonetyki, w którym 
starałem się zaznaczyć tylko zjawiska odmiennie występujące w „Ka- 
zaniach^ niż w języku teraźniejszym, nie znajdzie się materyał do 
rozświecenia ogólnych praw polskiej głosowni; pomnik nasz jest 
za szczupły na to. W każdym jednak razie znajdujemy tu objawy 
ciekawe i warte uwagi, że wspomno tylko takie, jak dzińsia, chocieć, 
falić, pwać, obiązał, sirce, zdręki i in. Wogóle zauważyć tu można 
ten sam objaw, jaki zwykle zachodzi w stosunku między starszymi 
a nowszymi językami: jest tu większa czystość i przejrzystość forma- 
eyi językowych, większe zbliżenie do jakiegoś pierwotnego prajęzyka, 
przedewszystkiem dlatego, że mniej czasu do działania miała analogia, 
przyczyniająca się głównie do zaciemnienia form i zatarcia związków 
etymologicznych w języku. 



Morfologia. 

Zanim przystąpię do szczegółowego przeglądu form deklinacyj- 
nych i konjugacyjnych, chciałbym zrobić kilka luźnych uwag co do 
wyrazów i tematów, znajdujących się w „Kazaniach Świętokrzyskich", 
a obecnie w języku nie istniejących, lub istniejących w odmiennej 
formie : 

Od tematu kłoda- za pomocą sufik^^u - b n i k o - urabia się wy- 
raz k ł o d n i k (bv 5.) = więzień. 

Od t aj o o - zapomocą sufiksu -iea- t a j n i c a (er 12.)^ dziś t a- 
j e m n i e £^ od tajemno-. 



220 

Sufiks - b k j o - urabia od słowa tworzyć nomen agentis 
tworzec-tworca (er 18.), dziś twórca-twórcy. Podobnie 
baranieć (dv 18.); dzisiaj baranek, ze safiksem -iko-. 

Starosłowiańskiemu yrdmę odpowiada w ,, Kazaniach^ wrze- 
mię (er 17.) i od tego pochodzący przymiotnik wrzemienny 
(br 17., 36.)- Dotąd mieliśmy w zabytkach ten wyraz raz tylko użyty 
w „Psałterzu Floryańskim^, i to w formie błędnej brzemię. 

Omnipotens tłomaczymy obecnie wszechmogący, w „Ka- 
zaniach^ istnieje tylko forma ws ze mogący, (ar 1., 5., ay 17., 
br 10., dv 14.), gdzie pierwsza część złożenia jest czystym te- 
matem. 

Znany już; ale dziś nieużywany, jest przymiotnik wie kuj i 
(er 14. br. 36.) = wieczny, wieczysty. 

Zamiast dzisiejszego wielki spotykamy w „Kazaniach^ w i e- 
liki (er 3. er 34. cv 25. dr 8. dr 12.); są to prawdopodobnie dwie 
odmienne formacye, nie połączone z sobą genetycznie, por. czeskie 
velk;^ obok velik^. 

Sufiks - b n o - urabia od rzeczownika pokój przymiotnik p o- 
k o j n y (cv 18.). Dziś mamy tylko spokojny. 

Nie przybiera snfiksu-bno- odmiennie od teraźniejszego języka 
przymiotnik m i ł o s i r d y (dr 2.). 

Partykuła czasowa g d y w „Kazaniach^ występuje nie z sufi- 
ksem dy jak w nowopolskim, lecz z da: gdaf (gdaź av 11., er 2., 
cv 6.) Por. stsł. kida. 

Od tematu słuch- urabia się słowo klasy trzeciej za pomocą su 
fiksu a: słuchać; w „Kazaniach^ znajduje się forma s ł u s z a ć 
(ar 7.), z sufiksem ja. 

Zamiast używanego obecnie nowotworu występować spoty- 
kamy formę pierwotną wystąpawać, objaw znany w liistoryi 
języka. 

Od tematu z n a ifi e n- urabia się zapomocą sufiksu a słowo trze- 
ciej klasy: znamionać (br 20., er 12., 24., br 32., 34.). 

Odmiennie od nowopolskiego istnieje kilka słów częstotliwych : 
obleniać się (br 12., 16., 19.), prześpiewać (br 36). 

Zato cv 37. jest forma nerofpacily (= ńe rozpaćyli), podczas 
gdy obecnie istnieje tylko częstotłiwe rozpaczać. 

Słowo glądać (br 16., 21.) istnieje teraz tylko w złożeniu, 
ar 13. znajdujemy rzeczownik słowny: otnadene (= otvadzefie); 
dziś istnieje tylko słowo odwodzić, ale prowadzić. 

Jest wreszcie kilka słów, których obecnie nie używamy wcale, 
zapieklić (bv 5.), zapieklać (bv 4.), wspomionąć (er 16.), styskować 
(er 23., 37., cv 13.), żądać (cv 3.), nałazić (dv 14.), uczynkać (cv 
11.). O formie po klęli wspominałem już wyżej (str. 217)* 



221 

A. Deklinacya. 
1. Deklinacya rzeczowników. 

Sing. Nom. nie przedstawia nic uwagi godnego^ jest zupełnie 
zgodny z teraźniejszym stanem języka. 

Gen. Dla tematów męskich na -o-, -jo-^ -u-, a dla takich tylko 
znajdujemy przykłady w naszym zabytku^ końcówka a jest wyłączna 
i jedyna: luda {•= luda ar 7., 11., er 42., cv 24.) fkutka (= skntka 
bv 41.) jbauicela (= zbavićela er 4., 13.) g^ha (= gfexa er 20.) 
poręthka (= podątka er 36.) kjiczicha (= kdę2yca cv 18.) c^la 
(=:: króla dr 11.) fina (= syna dr 4., dv 9., 11.) bog" (= boga 
dv 14.) barancha {■= barańca dv 18.). 

W rodzaju żeńskim temata twarde na -a- mają końcówkę y\ 
d^^gy (= dro^i br 22.) c'udy (= kfyvdy cv 11.) jdrcky (= zdręki 
er 10.) d^ky (= drogi cv 39.). 

Z tematów na -ja- jest jeden tylko wyraz, z końcówką e: pece 
(=]^e8e br 18.). 

Ozy to jest końcówka prawidłowa, powstała przez zatratę ry- 
nizmu, czy przez analogią do tematów spółgłoskowych, rozstrzygnąć 
trudno; mnie się zdaje, ie działały tu obie te przyczyny: pierwotnej 
tracąc rynizm, może dla uniknięcia zmieszania z formą acc. sing., zmie- 
niło się w e pod wpływem form już istniejących w języku. 

Temata żeńskie na -i- mają końcówkę sobie właściwą i: fm'cy 
(=:śióerći er 22.). 

W rodzaju nijakim jest powszechna końcówka a równie w te- 
matach samogłoskowych, jak i spółgłoskowych. uft"fena (=U8tra§eńa 
ar 13.) fneba (=sńeba ar 16.) fyne"* (rrrsąmńeńa av 14). c*leuana 
(=krolevańa av 15) ftadia (= stadła br 7.) p'fca (:=pfyśća er 4.) 
mafta (=:masta er 8.) [ircha (=śirca er 16.) chała (cała dr 3.). 

Dat. W rodzaju męskim i nijakim jest końcówka u, w nrewieln 
przykładach, które znajdujemy w „Kazaniach*', innych końcówek nie 
znachodzimy: bogU (=bogu av 12.) glofu (^^ głosu br 24.) bogu och- 
chu (rrrrbogu oćcu dv 7.) vftanu (zi:^v8tańu br 36.). 

Na rodzaj żeński przykładów tego przypadku nie ma. 

Acc. W rodzaju męskim u rzeczowników żywotnych jest forma 
genetivi : bog" (= boga ar 5.) angela (= aniela ar 8.) Nicolaia (^^ Ni- 
kołaja bv 40.) tworcha (= tvorca er 18.) c**leuicha {-— kroleyica cv 
29.) c°la (= króla cv 29.) fina (=: syna dv 6., 7.) dyabla (-= dy- 
jabła er 38.). 

W nieżywotnych znajdujemy dwie formy genetivi, a dwie nomi- 
nativi : docofla (= do kośćoła ar 6.) fkutka (= skutka br 37.) gloj 
(„^ głos er 9.) nagnew (= na gńev er 18.), 



222 

W rodzaja ieńskim temata na -a*, -ja-, mają koAwkę (} (ę)j te- 
mata na -« zaś mają accus. = nom. : namodlituę (=^na modIitvc ar 5.) 
nog(j (= nogę ar 17.) ^em(j (żeińę av 8), modlę (r= modłę jiv 10.) 
obetnic(j (rn^obetńicc av 12,) (Puicę ka'inq vflauQ (rrri dżevifę Katefynę 
V slayę br 2.) dug (=r duSę br 4.) gloug (z^:: glovc er 27.) mirrQ 
(=ifiirrę cv 31.) pocut(J (= pokutę cv 35.) falQ (;=:i fałę dv 2.) vmoch 
(= V moc ar 3.) napomocli (= na pomoc ar 8.) smc {= śifierć ar 12.) 
milofc (= ihiłość dr 4.) na cefch (= na ćeść dv 2.). 
/ Rodzaj nijaki ma oczywiście formy acc. i nom. wspólne: uico)- 

ftuo (=vyćci8vto ar 12.). 

Yocat. Jeden jest tylko przykład, przedstawiający formę zu- 
pełnie regularną: clouece (zr=6łote6e cv 2., 4.). 

Instr. W rodzaju męskim jest wyłącznie końcówka -emy przy- 
jęta od tematów na u: uol5 (:=vołem er 30.) oflem (= osłem er 30.) 
podob"jS (=pod obrazem cv 21., dv 15.18.) ocłicS (^ oćcem dv 3.). 

W rodzaju żeńskim jest końcówka ogólna 9 (c^, stst. oją^ eją^ 
hją: nemoc(j (=:óemocą br 31.) naukq (^= nauką br 40.) deuicę ( = 
dżeficą cv 17., 30., 23.) mirrę (=ifiirrą dr 3.) cyrekuę (=cyrekvą 
er 20 ). 

W rodzaju nijakim 8ubstantiva verbalia mają końcówkę 'im, 
powstałą z -ijem: modlenTm (= modleńim dr 2.) udręcenl (= udrę- 
ćeńim dr 3.) oblcenlm (= obleóenim dv 19.). 

Zresztą jest taksamo jak w rodzaju męskim końcówka -em: [irc6 
(— śircem av 12.) cadidlg (= kadzidłem dr 2.). 

Locat. W rodzaju męskim zacłiowała się pierwotna końcówka 
-e (stst : ^) nawet tam, gdzie potem ustąpiła pod działaniem ana- 
logii : ug'fe (= V gfeśe br 13.). 

To « w tematach na -jo prz^iszło w i, podobnie jak w stsł. . 
na [tolcy (« na stoicy dv 17.). 

Ale tu jui poczęła działać analogia tematów na u i mamy for- 
mę: uekru (= ve kfu dv 16.). 

W rodzaju żeńskim są tu formy pierwotne: w tematach na -a- 
końcówka e, (stsł. ź): podd^e (= po drodze dv 15.). 

W tematach na -ja jest t powstałe z tego S: ucCnicy (— v ćem- 
ńicy bv 5.), a w tematach na -i- także i: vmilofcy (= v ńiłośći br 
14. cv 370 recy (= fećy cv 27., 34.). 

Również pierwotne formy spotykamy w rodzaju nijakim: w te- 
matach twardych na e: ftadle (= stadle br 40.) mofce (— Aeśóe er 14., 
cv 23.), w miękkich zaś zawsze na i: na mory(= na mofy ar 17.) na 
lozi (= na łoży br 34.) pif'^ (= pisani br 9. dv 14.) narodeny ( = 
narodzeni er 29. cv 25.) cyneny (ćyńeńi cv 25.) ymgeeny (= umęceńi 
cv 26.) uab'ny (= vab'eńi cv 35.) chacany (= ćakańi cv 35.) othpuf- 
ceny (= otpuśćeńi cv 36.). 

Dlialis. W całym naszym zabytku znajdujemy tylko jedną, wzglę- 
dnie dwie formy duaiis: ocy (_ oćy dv 5., 13.), forma nomiaativi, 



iii 

utworzona analogiosnie do tematów na -i-, ar 6. znajdujemy formę 
ręcy; podług praw pisowni, których pisarz się trzymał, znak c przed y 
nigdy nie oznacza di^więkn k. Ponieważ zaś inny dźwięk jest w tom 
miejscu niemożliwy, przeto przypuścić tu należy pomyłkę: albo wy- 
jątkowo stoi znak c zamiast kj albo przez pomyłkę y zamiast u. 
W pierwszym przypadku byłby to gen. sing. (ręki), w drugim gen. 
dnalis (ręku). Składniowo obie formy są tutaj możliwe* 

Pluralis:' Nom i n. W rodzaju męskim temata zakończone na 
samogłoskę twardą mają końcówkę pierwotną -i tematów na -o- : angli 
(= anieli ar 14.) g'fnicy (= gfeSńicy br 10.). 

Tenata na -jo mają końcówkę c: c^^łe (= króle cv 29.). 

Jest to albo forma analogiczna do tematów na -i- i spółgłosko- 
wych, albo, co prawdopodobniejsza, acc. plur. z zatraconym rynizmem. 
Przypuszczenie to ostatnie jest tem prawdopodobniejsze, że i temata 
twarde, już w „Psałterzu Floryańskim*', używają niekiedy formy acc. 
w zastępstwie nom. Rzeczowniki na ćei małą zakończenie tematów 
spółgłoskowych e* podobnie jak w stsł. i w dzisiejszym języku: ne- 
pMacele (-=: ńepfyjaćełe er 8.). 

Przyswojony z łac. paganus wyraz pogan ma w nom. pi. 
w pKaz," pogany (== pogaói ar 12.). W dzisiejszym języku wyraz 
ten śladem rzeczowników rodzimych zakończonych na an przybrał 
w sing. sufiks -inOy a w nom. pi. brzmi poganie. 

Na rodzaj żeński nie ma żadnego przykładu. 

W rodzaju nijakim ogólną końcówką jest -a, przyczem zauważyć 
należy, że temata na -s- przeszły zupełnie do deklinacyi tematów na -o-: 
[loua (=» słoTa dv 3;). 

Ge net. W rodzaju męskim w tematach na -u-, -o-, -jo- ogólną 
końcówką jest -ow, abstrahowane z tematów na u, a przechodzące 
zgodnie z prawami fonetyki po palatalnych na -ew: urogow (=* vro- 
gov av 8., er 6., 10.) g'how (== gfexov er 3., 20.) c^^iew (= krolev 
cv 21.). 

Temata na -i- n^ają końcówkę -t: ludy (= ludzi av 6.). 

Do ich analogii przeszedł także rzeczownik mąż, temat na -jo- 
m(jzy (= męźy dv 15.). 

W tematach żeńskich na -a- pierwotną końcówką jest i, które 
w polskim nie wymawia się i nie pisze na końcu: [lej (= słez er 17.) 
pelufek (= pe!uśek er 31.) lichoth (= lixot cv 3.). 

W rodzaju nijakim spotykamy jeden tylko przykład: chnd (« 
cud cv 25.). 

Jest to temat na -5, który przeszedł do tematów nijakich na 
-O". Obecnie stał on się rzeczownikiem męskim w brzmieniu cud. 

Dativ. W tematach męskich twardych jest końcówka -om, 
w miękkich -em: godom (= godom dv 3.) ludS (= ludżem br 9.). 
Innych przykładów na dat. nie ma. 



y 



A c c a 8. spotykamy ws/.ędzio w formie pierwotnej ; w rodzaju 
męskim w tematach na o- jest -y; Y^uftępy (== v zastępy ar 9.) ja- 
g'hi (= za gfexy er 17.) dary (= dary cv 31., 33., dr 4., dv 1.) 
naueky (na feki cv 12., 14.). 

W męskich na -jo- jest -c, pierwotne g z zatraceniem rynizmn: 
c°Ie f= króle cv 27. 37.). . 

Tesame końcówki są też jako pierwotne w tematach żeńskich 
na -a i ->a-: huftky (= lustki er 32.) dufe (= duśe er 10.). 

W tematach żeńskich na -i- jest końcówka pierwotna -i-: p'ia)ny 
(= pfyjażńi er 11.). 
y W rodzajn nijakim jest oczywiście końcówka -a, taksamo jak 

y w nom. [łona (= słova br 1., dv 6.) fircha (= śirca er 5.). 

/ Instr. Spotykamy tu tylko przykłady na temata twarde, mę- 

skie i nijakie, z końcówką pierwotną y\ g^hy (= gfexy er 13., 18.) 
floui (= 8łovy bv 40.). 

Locat. W tematach męskich na -o- jest pierwotna końcówka 
-ech, odpowiadająca stsl. ehi: ug'[eh (= v gfeSex br 13. bv 4., 6.) 
fkntceh (= 8kutcex br 36.). 

W tematach męskich na -jo- również jest końcówka -ech : c^^leh 
(= kroIex cv 17.). 

Prawdopodobnie końcówka ta powstała analogicznie do dekllnacyi 
tematów na -$-. 

W rodzaju żeńskim w tematach na -a-, -ja- jest pierwotna koń- 
cówka 'ach\ uekx9gah (== ve kśęgax av 4.) tagSnycah (== tajemńicax 
ar 16., 16.). 

W rodzajn nijakim spotykamy tylko jeden przykład z końcówką 
-ach^ powstałą z analogii do deklinacyi tematów żeńskich na >a-, 
-^'a-, dzisiaj powszechną w całej deklinacyi: v yafikah (= v ja8łkax 
er 30., 34.). 



2) Deklinacya rzeczownikowa 

a) przymiotników. 

Sing. Nom. W rodzaju męskim: leniu (Ieńiv br 36.). 

W rodzaju żeńskim forma niezłożona zlała się ze złożoną, tak 
że trudno rozstrzygnąć, czy znajdująoe się formy, zakończone na a, 
utworzone są według deklinacyi rzeczownikowej, czy według złożonej. 
Wobec rzadkości form niezłożonych za złożone uważać należy wszy- 
stkie, prócz spełniających rolę orzeczenia, a takich nie znajdujemy 
w ^Kaz". 

Oenet. Jest tylko jedna forma na rodzaj nijaki: dob^ (:= 
dobra br 35., cv 3.). 

Accus. Na rodzaj męski jest jeden tylko przykład, i to forma 
gen. zastępuje właściwy accus.: mila (rfiiła er. 11.). 



22t 

W rodzaju żeńskim jest końcówka 9; ponieważ znak ten ozna- 
cza nowopoUki dźwięk § i % nie można rozstrzygać na pewno, czy 
tak zakończone przymiotniki odmieniały się według deklinacyi rzeczo- 
wnikowej, czy według złożonej. 

Wobec rzadkości form rzeczownikowych, zaliczyłem je wszystkie 
do złożonej. 

W rodzaju nijakim znów jeden tylko przykład : dob*^ (= dobro 
br 16., 21.). 

Locat. Znajdujemy tu jeden tylko przymiotnik rodzaju nija- 
kiego: V dobre lubuig (= v dobfe lubują br 17.). 

Natomiast zaliczyć tu wypada cały szereg przysłówków i kilka 
przyimków, które powstały z przymiotników, a zachowały się w for- 
mie, która niewątpliwie jest locat. sing. według deklinacyi rzeczowni- 
kowej: dob" (=»dobfe br 20., 31.) jauerne (= zaterńe br 34 , er 3.) 
nagle (= nagle er 19.) [irdec"* (« śirde?/ńe er 20.) v'ne (= yerńe 
cv 35.) jqdne (=źądńe cv 36.) mile (= mile cv 37.) podle (=» 
podle br 22.) c**me (== kroifie br 34). 

W plur. przykładów deklinacyi rzeczownikowej nie ma nasz 
zabytek. 

b)Deklinacya niezłożona imiesłowów. 

Part. praes. act. W nom. sing. masc. w tematach mięk- 
kich zachowała się pierwotna formacya na ^, która przez analo- 
gią przeszła niiwet do tematów twardych: pobudaic (= pobudzaję br 9.) 
pocazuic (= pokazuję br 10.) nepamętai^ (:= ńe paiiiętaję br 35.) 
rekq (= fekę br 6.). 

Obok tego w tematach twardych działał wpływ języka czeskiego 
w tym kierunku, że ę zmieniło się na a: reca (=== feka br 5., 6., 
16., er 24., 25.). 

W n o m. pi. masc. spotykamy niezłożona formę acc. sing. 
masc. używaną, jak się z tego okazuje już wtedy, tak jak dzid, nieod- 
miennie, jako rodzaj sup. : kaicch (= kając ar 5.) yiftępai^ch ( = 
vy8tąpając er 7.) nemefcaigch (= ńemeśkając cv 38.). 

Part. praet. act. I. W zabytku naszym spotykamy tylko 
nom. sing. i pi. masc. od tematów zakończonych na samogłoskę. 
W sing. forma ta kończy się na t?, zupełnie prawidłowo: vfli[ew (=» 
U8łyśev ar 4.) ft(jpiu (= stąpiv ar 9.) [slejtew (= slećev ar 17.) 
vjnamonaw (= uznaińonav er 24.). 

(W ;sletew jest pomyłka pisarza, zam. slecew, a może fałszywe 
odczytanie ze wzlędu na to, że w rękopisach znak M c są zwykle 
bardzo do siebie podobne). 

Nom. pi. masc. kończy się na wszy: potgpiufy (=» potę^ivSy 
av 9.) ufrewfy (= użfevśy cv 38.). 

Sprawosd. Kom. Jt«7k. T. V. 29 



326 

Z powodu malej ilości przykładów nie moioa rozstrzygnąć^ czy 
to jest właóciwy nom. pł. maso. z końcówką t, używaną także w sta- 
rosłowiańskich zabytkach obok pierwotnej e^ czy też forma nom. 
sing. fem., nieodmienna tak jak w dzisiejszym języku. 

Part. p r a e t. a c t. II. Jest tu tylko jedna forma użyta sa- 
moistnie: A)na'* f9 fi utonęło (» a znaiiłonaje śę śirce... utonęło 

er 15.). 

Zresztą używa się tej formy tylko przy tworzeniu czasu prze- 
szłego, oczywidcie zawsze według deklinacyi rzeczownikowej tematów 
na 'O, -a; mówić o tem będziemy obszerniej przy konjugacyi. 

Fart. praet. pass. Samoistnie według deklinacyi rzeczow- 
nikowej znajduje się tylko jedna forma nom. sing. neutr. : fcalano (» 
skalano er 13.). 

Zresztą podług deklinacyi rzeczownikowej odmienia się prawdo^ 
podobnie przy tworzeniu pass., bo wtedy jest orzeczeniem ; te formy- 
które mamy, pozwalają się nam tylko tego domydlać, a nie dają pew- 
ności, bo są równobrzmiące dla deklinacyi rzeczownikowej i złożonej: 

Plur. masc. : dany (» dani ar 13., av ]., 14.) jnamonanj (= 
znaihonańi br 32.). 

Plur. neutr.: jmo (= zmoyona dv 3.). 



3) Deklinacya zaimków. 

a) Zaimki właściwe. 

a)TematA twarde: 

Sing. Nom. W rodzaju męskim od tematu to- spotykamy już 
formę rozszerzoną, powszechną w dzisiejszym stanie języka: tj {=^ 
ten cv 21.) tjto (= tento br 14., cv 26, 34., dv 6., 12., 19.). 

Forma ten służy jako correlativum następującego po niem zaimka 
względnego. Zresztą są formy zupełnie prawidłowe: fam (=» sam av 
7., er 16., 25.) ufitj (vSytek ar 4.). 

Zaimek wskazujący on (er 4.) służy już w nom. sing. za zai- 
mek osobowy trzeciej osoby. 

Na rodzaj żeński nie znajdujemy żadnego przykładu, na nijaki 
tylko 11 razy zaimek to (ar 10., av 4., 6. i t. d.). 

Oenet. Tu również są przykłady tylko na rodzaj męski i ni- 
jaki, mające zresztą formy wspólne. 

Od tematu to- znajdujemy pierwotną formę togo na rodzaj męski 
(er 13.) i nijaki (br 18., er 4.. ^0., 32.). Jest to objaw dotąd w ję- 
zyku polskim nieznany. Raz tylko w „Prawach książąt mazowieckich^, 
zabytku z r. 14.50., jest forma jenogo, którą uważano za błąd, 



227 

1 powoda braku objawów analogicznych (Ant* Kalina „Hist. J9& pol.** 
Lwów 1883, t I, p. 267.). 

Ale obok tych, bardzo ważnych dla hiatoryi języka, form pier- 
wotnych spotykamy i późniejsze, utworzone z analogii tematów zaim- 
kowych miękkich, albo deklinacyi złożonej ; to drugie przypuszczenie 
jest o tyle prawdopodobniejsze, że w języku ludowym znajdujemy tu 
pochylenie, równie jak w deklinacyi złożonej, którego niema w dekli- 
nacyi zaimków o temacie na -jo. 

Formę taką w genet. spotykamy tylko raz na rodzaj nijaki: 
tego (cv 4.). 

Od innych tematów twardych Istnieje już tylko ta forma : onego 
c^^la (s= onego króla er 38.) nicf ynego (» ńićs inego br 34.). 

Dat. Spotykamy tu tylko jedną formę rodzaju nijakiego od te- 
matu tO' i to znowu formę pierwotną, &?ra^ X8YÓ[Uvov w polskim pi- 
dmiennictwie : tomu (br 36.). 

A cc. W rodzaju męskim używa się w zastępstwie acc form 
gen. przy rzeczownikach żywotnych i nieżywotnych, choć co do dru- 
gich kwestya nie jest rozstrzygnięta, gdyż w jednym przykładzie, jaki 
na to znachodzimy, może być błąd, a może i właściwość składniowa: 
togo (cv 22.) tego (br 33.) ynego (= inego br 31.) cynich cafd'go 
fkutka (= ćyńić każdego skutka br 37.). 

Na rodzaj żeński są dwa przykłady : tęto (= tęto br 2.) cafd9 
(= kaźdę br 4.). 

W rodzaju nijakim z właściwych zaimków tylko forma, to znaj- 
duje się kilkanaście razy. Za to jest cały szereg partykuł i przysłów- 
ków, będących właściwie zaimkami w formie acc, sing. neutr. : taco 
(= tako er 19., 36. (trzy razy), cv 7.) iaco (=» jako bv 6., er 18., 
23., 26., cv 8.) kaco (== kako cv 37.) ilkoj (= ilkoź dv 13.) tamo* 
(tamo br 8.) camo* (=» kamoć er 9.) tochu (*= tocu er 16,. dv 6.). 

Locat. Są dwa tylko przykłady na rodzaj nijaki: uteto (« 
V temto er 14.) utB (= v tem er 27.). 

Jak widzimy, nie jest to już forma pierwotna, która brzmiałaby 
/om, lecz analogiczna, jednak nie zmieszana jeszcze z końcówką instr. 
ym, jak później, n. p* już w „Modlitwach Wacława" (30., 42.) i in. 

Plur. Nom. znajduje się tylko w jednym przykładzie na rodzaj 
męski : tacy ( = tacy br 30.) i w dwu przykładach na rodzaj nijaki : 
ta (av 4., dv 3.). 

Oenet. zachował się w formie tih (=> tyx cv 40.); jest to już 
forma analogiczna do deklinacyi tematów miękkich zaimkowych, 
względnie do deklinacyi złożonej przymiotników. 

Dat iv. zachował się również w jednym tylko przykładzie 
i również nie jest już pierwotny: tl(= tym br 14.)« Formę pierwotną 
ćem spotykamy jeszcze w „Ptiałt, Flor." 102. 



228 

A cc. W rodzaju męskim zachowała się forma pierwotna na y: 
ty (br 39., 40., cv 37., dr 3., dv 1.; ufitky (= vSytki cv 27.). 

Jak widzimy, forma gen. nie zastępuje tu jeszcze nigdzie wła- 
ściwego acc. 

Na rodzaj nijaki znajdujemy tylko przykłady od tematu ło^: ta 
(av 11., br 1., 6., dv 2., 6.). 

Śladów przejścia tej formy do kategoryi rodzaju żeńskiego 
w brzmieniu te, które znajduje się już w biblii Szarospatacklej, jesz- 
cze tu nie ma ani w nom, ani w acc. 

Instr. Form pierwotnycłi już tutaj nie ma (por. cymy » ćiińi 
w Ps. Flor. 119.), spotykamy tylko analogiczne: ktorimy (= którymi 
er 18.) timy (= tyiiii bv 40.). 

Łoc. również nie posiada już form pierwotnycłi: tih (= tyx 
cv 16., dv 4., 8.). 

fi)Temata na -jo-. 

Sing. Nom. Rodzaj męski od tematu jo- ma tylko formę roz- 
szerzoną i wzmocnioną partykułą ze i używa się w znaczeniu zaimka 
względnego: iCje (= jenie ar 8., br 36., er 36., cv 3., 21.)* 

Zaimek dzierżawczy: tuoy (tvoj cv 14.). 

W rodzaju żeńskim tylko forma: moia (= moja er 12), w ni- 
jakim: nafe (s= naSe cv 7.). 

Oenet. Na rodzaj męski i nijaki spotykamy tu formy pierwotne, 
zachowane zresztą do dzisiaj w języku: iego (= jego ar 4., bv 41., 
er 4., 19., 24., cv 24., 25. [2 razy], 36.) iegoj (= jegoź cv 15.) 
jako zaimek względny, uafego (= vaśego ar 3., av 9.) nafego (= 
nadego ar 13., 14., av 2., 14.) fuego (= svego cv 3.). 

Na rodzaj żeński jeden jest tylko przykład: vie.. ziuoce { = 
V je źyvoće br 41.). 

Nie jest to już forma pierwotna, lecz powstała prawdopopobnie 
przez skrócenie z jeje, coby odpowiadało stsł. jeję z zatratą rynizmu 
(Kalina „Hist. j. p." p. 262.). 

Dat. Spotykamy tu tylko formy rodzaju męskiego: lemn ( = 
jemu br 22., er 19., cv 33.); w znaczeniu zaimka względnego: iem' 
(=s= jemnż dv 4.). 

Po przyimkach zaimek ji, ja, je przybiera na początku spół- 
głoskę ń przez fałszywe abstrahowanie: knemu (= k nemu cv 36.) 
knem' (= k ńemuź er 15.) w znaczeniu zaimka względnego. 

Prócz tych form tematu jo- istnieje tylko jeden przykład zaimka 
dzierżawczego: ńfemu (= naśemu dv 7.). 

A c c. W rodzaju męskim formę pierwotną zachował tylko temat 
jo-: sj (=. ji bv 41., er 32., 33., dv 15., 16.', 17., 18., 19.). 



229 

Zresztą używa się zamiast acc. formy genet., przyczem zauważyć 
należy, że zaimki dzierżawcze twój, swój pojawiają się w tej formie 
zawsze w postaci ściągniętej: tuego (= tvego dv 6.) fuego (= syego 
ar 8., er 18., dv 7.) 

W rodzaju żeńskim znajdujemy jedną tylko formę zaimka dzier- 
żawczego, nieścią&rniętą; [uoic^ (8voję er 27.). 

Również niedciągnięte formy są w rodzaju nijakim: tnoie (m- 
tvoje dv 12., 13.) fuoie (= svoje dv 12.) iej (= jeż er 25.). 

Instr. Są tu tylko trzy przykłady tematu jo- w rodzaju mę- 
skim, z protetyeznem ń przed przyimkiem: fnim (» s ńim cv 12., 
14.) pdni (pfed ńim cv 32.). 

Locat. W znajdujących w zabytku przykładach na rodzaj mę- 
ski i nijaki spotykamy formę pierwotną na -em^ oczywiście bez żad- 
nego śladu rozróżniania obu tych rodzajów: ogS (= o jem bv 5.) 
(ślepy) ogemje (= o jemźe br 20., 32.) (jako zaimek względny), 
wfuS narodeny (= v svem narodzeni er 29.). 

Plur. Nom. W zabytku naszym znajdujemy tylko przykłady na 
rodzaj męski od tematu jo-^ wzmocnionego przez partykułę ie, a uży- 
wanego w znaczeniu zaimka względnego: gi) (= jiź br 12. [2 razy], 
13. [2 razy], 15., 30., bv 4., 16.). 

Ge not. posiada również przykłady tylko na rodzaj męski: gih 
(== jix cv 17., 18., 19., av 8., 11., 16.) nafih (= nagyx er 5.) uafih 
(=s vaŚyx av 8., er 10.) [uogich (= 8V0Jix er 20.). 

Dat. Tu również mamy tylko pierwotne formy tematu jo- na 
rodzaj męski: gl (= jim ar 8", br 17., cv 37.). 

Acc. Na rodzaj męski i żeński są formy równobrzmiące, za- 
kończone na -6, powstałe z stsł. ję przez zatratę rynizmu: ludę po- 
budaic ie mo (= ludżem pobudzaię je mofi br 9.) dufe ua[e (=:duSe 
vaSe er 10.). 

W dwu wypadkach w rodzaju męskim acc. zastępuje forma ge- 
netivi: ih (= jix ar 6.) gix (= jix cv 41.). 

Rodzaj nijaki ma pierwotną końcówkę -a: nafa (= naśa er 5.), 
która już w ^Psałt. FI." zaczyna ustępować na korzyść -e. 

Instr. ma formę pierwotną: na rodzaj męski: nadnimy (= nad 
nimi av 13.) z protetyeznem ń po przyimku; na nijaki: gimif ( = 
jimiź br 4.) w znaczeniu zaimka względnego. 

Locat. reprezentuje jedna tylko forma rodzaju męskiego od 
tematu jo- z protetyeznem ń i partykułą ie, nadającą znaczenie zaimka 
względnego: onihze (o ńixźe er 6.). 

Dualis. Tu spotykamy dwa razy formę nom. na rodzaj nijaki 
od zaimka mój, formę pierwotną i utworzoną zupełnie prawidłowo : 
moy (= moji dv 5., 13.). 



230 

y) Odrębne Btanowisko należy się formom zaimka odpowiada* 
jącego stał. vb8b. Znajdują się ta formy: instr. sing. neulr. ufe (= 
ydem av 12.), stsł. Ybaemb i dat. pi. nfem (= ygem br 14.), stsł. 
Ybsemi. Jak widzimy, formy „Kazań Awiętokrzyskich^ odpowiadają 
zupełnie starosłowiańskim i świadczą o wspólnym językowi starosło- 
wiańskiemu i polskiemu początku tej kombinowanej deklinacyi. 

S) Również osobno traktować trzeba deklinacyą zaimków kto^ 
6 8 o , gdyż nie da się ona podciągnąć pod ogólne prawidła deklinacyi 
zaimków.- 

Gen. ma formę chego («= eego br 17., 22.), odpowiadającą 
stsł. 5 ego. 

Dat ma formę bardzo ciekawą: nikome""^ (sńikomemn cy 11.). 

Jest to forma złożona, powstała przez dodanie do formy zwy- 
czajnej odpowiedniej formy od tematu jo-: n i k o m u - j e m u. Forma ta 
jest właściwością niektórych zabytków czeskich, w polskim zaś uni- 
katem. 

A cc. jest w rodzaju nijakim oczywiście równy nomin.: cfo (= 
e8Q br 33.) nicf (« ńićs br 23., 34., er 3.). 

Jak widzimy, są to formy jeszcze nieassymilowane, dowodzące wy- 
raźnie etymologii: jest to właściwie genet (por. stsł. 6bso), a inne 
przypadki urabiają się od tematu de-. 

Locat. ma formę pierwotną cem (=ćem cy 4., 7., 39.), odpo- 
stsł. ćemb. 

b) Zaimki osobowe i zwrotny. 

Deklinacyą ich w „Kaz.^ jest mniej więcej taka sama, jak w no- 
wopolskim. 

Sing. Nom. Jest tylko forma drugiej osoby: ty (er 23., 37., 38., 
cv 4', 12. [2 razy], 13., 14.). 

Dat. mne (= mńe er 12.), stsł. mbnć; tobe (= tob'e er ]., 
22., 36., 37., cv 4., 11., 12., 13., 14). 

Nie jest to forma pierwotna (por. stst. tebd), lecz powstała z ana- 
logii do instr. 

Prócz formy tob'e istnieje forma krótsza, enklityczna, et, lub 
skrócone c, używana zwykle jako dativu8 ethicus: Tocy (== toći av 
13., er 36.) izech (= iźeć br 19.) nicfhy (= ńićsći er 3.) Toch 
toć er 21., 26., 34., cv 10.) fiicf (= slić cv 30.). 

A cc. Z wyjątkiem jednej formy febe (= śebe er 16.^, gdzie 
forma genet. zastępuje acc, znajdujemy zresztą formy pierwotne: 
pfmę (= pfez ifię aY 7., dv 7.), sc (= śc) wszędzie przy słowach 
zwrotnych. 



L o c a t. już nie jest pierwotny, lecz utworzony aualogicznie do 
instr.: ofobe (= o sobe br 18.); por. stał. sebd. 

Plur. Dat. nS (= nam ar 13., ay 14., br 33., er 3., dy 
8., 12.). 

A o c. w pierwotnej formie (stał. 9?y, vy) już nie istnieje, zastę- 
puje go forma genetiyi: naf (= nas av 17., er 1., 5., 9., 22.) uaf 
(= va8 av 10.). 

Inne formy w naszym zabytku nie zachowały się. 



4. Deklinacya złożona 

Sing. Nom. Rodzaj męski w tematach twardych zakończony 
jest na jf, w miękkich na t\ zupełnie prawidłowo. 

Przymiotniki z ostatnią tematową twardą: męd' (= mądry br 1.) 
milofciui (= miłoAóiyy br 14., 30.) [lepy (= ślepy br 21.) fti 
(= śyęty br 20., 32., cy 20., 34., 15., dr 6., dy 2., 4., 6., 8., 12., 
18., 19.) g'fny (« gfefiny er 15., 19.) ybogy (= ubo^ri er 23., 26., 
37., cy 12.) fm'ny (= śmerny er 38., cy 5., 13.) p^^udiui (= praydżiyy 
cy 11., dy 4.) jidowfky (== źydoyski cy 22.) nebefky (= ńebeski cy 
26.) bogoboyny (= bogobojny dy 4.). 

Przymiotniki z ostatnią tematową miękką: bo)y (= boży ar 
9., 11., br 4.) milofciueyfy (= ińiłośćiyejśy cy 28., 32., 34.) moch'^ 
(= mocńejiy dr 6., cy 28.) fcedreyfy (= śóedfejSy cy 28., 33.). 

Uwaga. Ponieważ trzy ostatnie wyrazy są prawie jedynemi 
formami stopnia wyższego przymiotników, które w „Kazaniach^ spo- 
tykamy, tu jest miejsce powiedzieó,- jak się ten stopień wyższy ura- 
bia: za pomocą sufiksu e (stsł. S) dodaje się do tematu cechę stopnia 
wyższego -jhs*! tworzy się przypadki przez dodanie końcówki do tego 
tematu, rozszerzonego nadto sufiksem -jo-. Zaginęła tu już tedy pierwotna 
formacya nom. sing. masc. bez sufiksu -jo-, którą spotykamy w stsł. 
W języku nowopolskim przymiotnik miłościwy urabia stopień wyższy 
bez dodania owego sufiksu e: miłościwszy. Zresztą sufiks ten nie 
jest konieczny i w „Kazaniach^ spotykamy n. p. formę u lepfe 
(= V lepSe by 38.). 

Imiesłowy: ufe"^ (= v§emogący ay 17., br 10.) japclony (= za- 
peklony by 5.) scouany (= skoyany by 5.). 

Zaimek: taky (» taki dy 5.). 

W rodzaju żeńskim jest jeden tylko przykład dla przymiotników 
i jeden dla liczebników : fta (== 6f ęta br 23.) t^^iaka (= trojaka dr 6.). 



2SŹ 

W rodzaju nijakim z wyjątkiem jednego imiestowa: [zannjrone 
(= zanufone er 15.) spotykamy same tylko formy przymiotników 
z ostatnią tematową twardą, oczy wlocie już óciącnięte: uelike (» ve- 
like er 34., dr 8.) fm'ne (= śmerne er 35. dwa razy) mochoe 
(r= mocne cv 7., dr 7., 12.) mdlę (-= mdłe cv 7.) jędne (= żądne 
cv 17.) rihie (= ryxłe cv 19.) scodre (= SSodre cv 19.) w'ne 
(= verne cv 18.) v[tauichne (= U8tavićne dr 7., 8.) cfne (= ćsne 
dr 12.). 

Oenet. W rodzaju męskim jest forma ściągnięta na -ego tak- 
samo jak w dzisiejszym języku : zidoufke*" (= źydov8kego ar 2., cv 
24.) pogan[ke* (= pogańskego ar 6., 11.) neb^f*" (= tiebeskego av 16., 
br 2., 8., bv 39.) g'fnego (= gfeśnego br 35.. er 8.) zna^ (= znaifie- 
Aitego bv 41.) cfnego (= ćsnego er 35.) buynego (= bujnego er 38., 
41.) pocoy^° (pokojnego cv 18.) mocnofco (= mocnego cv 19.) ueli- 
kego (= yelikego dr 12.) [m'nego (= śmernego dv 18.) bo^ (= bo- 
żego br 2., 24., er 11., dv 9., 10.) clouecego (= ółotećego dv 8.). 

Imiesłowy : vabQcego (= vabącego br 3.) pfpeuaiccego (= pfe- 
ś^evającego br 35.) ufego (= vSemogącego er 1., dv 14.) porodo- 
nego (= porodzonego cv 17., 23.). 

W rodzaju żeńskim jest końcówka «, powstała prawdopodobnie 
przez skrócenie z yjCj stsł. yję\ uecne (=ve5ne ar 1. 22.) nyiedne 
]= ńijedue br 18.). 

W rodzaju nijakim jest taksamo jak w męskim końcówka -ego: 
oecnego (^= tednego av 15.) g'fnego (gfeśnfgo br 7., bv 38.) [do]- 
b"go (= dobrego br 8., bv 38., br 23.) urem*** (= vfemennego br 
36.) taynego (-^ tajnego er 16.) neb^f*** (^- ńebeskego cv 1., dv 1.) 
lacifke"* (= łacińskego dv 5.) uekuiego ( ^ vekujego br 36.). 

Dat. reprezentuje jedna tylko forma rodzaju nijakiego, ścią- 
gnięta, równa dzisiejszej: kdobremu (= k dobremu br 12., 15., 19.). 

A c c. W rodzaju męskim forma pierwotna znajduje się dwa 
razy w przymiotniku: vpo'*'^ (= vpol8ki dv 5.) jnameniti (= znaifie- 
ńity cv 16.). 

Zresztą zastępuje acc. forma gen.: fgo (-== śvętego ar 8., bv 
40.) moclinego (-^ mocnego ar 16., br 31., 34.) dob*go (=- dobrego 
br 37.J miiofciuego (^^ rfiiłoś6ivego cv 29.) bo^° {= bożego ar 16.) 
u[e^ (v§emogącego ar 5.,) ydcoego C= idącego dv 16 ) polaigcego (= 
pałającego dv 16.J [edccego (= śedzącego dv 17.) polojone*" (= poło- 
żonego er 34.) ogarno°''^ (= ogarńonego er 34.) porodonego (= poro- 
dzonego cv 30.) urajon*^ (= urażonego br. 31.) lezęcego (= leżącego 
br 34.). 

W rodzaju żeńskim jest końcówka g (^), powstałe prze kon- 
trakcyą z pierwotnego qjq (stsł. q^ą)\ prauc (== pravą ar 17.) [tg 
{=, śyętą br 2.) jbofng (= zbożną br 4.) norę (= novą cv 37.), 



2^3 

W rodzaju nijakim formy takie jak w iion).. ściąg^nięte na -e: 
u lepfe (= V lepśe bv 38.) rofmagite (= rozmajite dv 14.) flanne 
(= 6łavne dv 9., 11.) p[m'ne (= pfezriierne dv 9., 10., 12.) nab(j- 
d^ce (= na będące br 16., 21.) v kake («= v kake er 17.) naktore 
(er 25.). 

Uwaga. Będący ma w „Kazaniach^ znaczenie „p r z y- 
8 zły**. 

V o c a t. zachował się w jednej formie rodzajn żeńskiego i równy 
jest noroinat.: milutka (br 3.). 

I n 8 1 r. zacliował formy złożone na -ym w rodzaju męskim i ni- 
jakim, oczywiście bez żadnej różnicy rodzajowej : [ucjtl ochce (= śtętym 
oćcero dv 3.) fkuthkrm milofirdi (= skutkem miłośirdym dr 2.) na- 
bonl modlenim (nabożnym modleńim dr 2.). 

Rodzaj żeński ma końcówkę q powstałą przez dciągnięcie z oją: 
VAnq (= trudną br 31.) fuctc (= śvętą er 20.). 

L o c a t. W rodzaju męskim jest końcówka pierwotna -em. 
W rodzajn męskim: nauisokem (= na vysokem dv 17.) poganske 
(=5 pogańskem ar 10.) afirfkć (= asyrskem ar 10) fucte (= ayę- 
tern br 41.). 

W rodzaju nijakim: vfuct5 (= v śyętem br 9., dv 14.) vremne 
(= V vferiiennem br 17.) uejlem (= ve złem br 30., 39.) vbl9dne 
(= V błędnem br 40.) uekuiera (= vekujem er 14.) filne (= silnem 
er 24.) diuno (= dżivnera cv 24.) f^dnG (= trudnem cv 26.) uce[n6 
(^ nóeśnem cv 25.) vmile (= v liiiłem cv 35.) wdlugem (= v dłu- 
tem cv 35.) wrilile (= v ryxłem cv 36.). 

W rodzaju żeńskim mamy formy: bozey ( — bożej br 14.) jna- 
menitey (~ znameńitej cv 27.). 

Plur. Nom. W rodzaju męskim jest końcówka prawidłowa 
i: fuQcy (= śvęći ar 14.) poganfcy (= pogańscy cv 29.) rady (= ra- 
dzi cv 39.) nad^cy (= nadęci ar 3.) [edgci (= śedzący br 12.) 
lezący (= leżący br 12., 13.) spęcy (= śpący br 13.). 

Na rodzaj nijaki jest jeden tylko przykład: ifta (= ista dv 3.). 
Jak widzimy jest to forma prawidłowa, a powstałe z a -f ja nie prze- 
szło jeszcze na e, wzdlędnie nie ustąpiło mu miejsca, podobnie jak 
w delinacyi zaimkowej. 

O e n. jest wspólny dla wszystkich trzecli rodzajów, kończy się 
na -ychj 'ich: 

Rodzaj męski: uidomib (= vidomyx er 5. [2 razy]) g'fnih 
(== gfe§nyx av 6.) uelikih (== velikix er 3.) poganfkih (= pogan- 
8kix cv 21.) pluccih (= płynącyx av 6.). 

Rodzaj żeński: dob'h (= dobryx er 31.) [gor]fkih (= gofkii 
er 17.). 

Spmwoid. Kom. Język T. V. 30 



Ź34 



Rodzaj nijaki: uelikih ( — Yelikix cv 25.). 



Dat. Są przykłady tylko na rodzaj męski, końcówka prawidło- 
wa -ym lub -im: vmarlim (= umarłym bv 16.) fedqcim (= śedzą- 
cym br 11., 15.) fpcjcim (= śpą<*ym br 11., bv 4.) lejqcim (= lezą- 
cym br 11., 30.) nyneyfim (= ńińejśym dv 3.). 

A c c. W rodzaju męskim i żeńskim zachowała się jeszcze pra- 

^^ widłowa końcówka ^, powstała przez ściągnienie z yje (stsł. pjc) : 

vjaftępy poganfke (= v zastępy pogańske ar 9) ine c°łe (= ine 

króle cv 27.) uelike p'iajDy (= ^^elike piyjażńi er 11.) uezle huftky 

(= ve złe xastk\ er 32.). 

W rodzaju nijakim jest końcówka a, tak samo jak w nom.: 
jna'* (= znameńita br 4.). 

I n 8 1 r. ma formę prawidłową na -ymif są tylko 2 przykłady 
rodzaju męskiego: jlymy (= złyifci er 13.) taynimy (= tajnymi 
er 13.). 

Locat. ma końcówkę -ych^ -ich: uejlih [kutceli (= ve złyx 
8kutcex br 35.) c^^leh poganfkih (= krolex pogańskix cv 17.) nekx9- 
gah sędakih (= ve kśęgax Będskix av 4.). 



5) Liczebniki. 

W t^nadefce (= tfynadżeśće cv 41.) [trzynaście] zachowała się 
forma pierwotniejsza, niż (a, której my używamy. Właściwie jest to 
tfy na dżeśęće, gdzie dżośęće jest formą locat. od dziesięć. 

Liczbę 185000 wyraził pisarz: [to tyfcjcy [ośmdziesiąt tyjsccy 
y pqc ty89cy (ar 10., 11.). 

Z deklinacyi liczebników głównych spotykamy następujące formy : 
nyicdne pece (= ńi jedne peće br 18.). 

Jest to gen. sing. fem, według deklinacyi złożonej. 

Forma pierwotna, odpowiadająca w zupełności starosłowiańskiej 
zachowała się w gen.: tr[y (tfy cv 21. dv 15.). 

Locat. uethreh (= ve tfex cv 16.) jest również formą pier- 
wotną z e odpowiadającym stsł. ł. 

Od tysiąc gen. pi. tyf^cy (= tyśęcy ar 10., 11. [2 razy]). 

Z liczebników porządkowych znajdujemy kilka form acc. sing. 
neutr. według deklinacyi złożonej z końcówką -e: utore(=vtore br29., 
dr 4., 11., dv 16.) ree (= tfeće bv 3., er 23., 37., dv 16.) ctuarte 
(= ctvarte dv 18.) p^te (= pąte ar 13., dv 19.) o[me (ósme av 1.) 
d'u(jte (= dżevąte av 14.), 



235 

Wszystkie te formy brzmią taksamo w dzisiejszym języka; od- 
mienne jest tylko 6tvarte o tyle, że zachowało pierwotne t, właści- 
wość fonetyczna, o której mówiłem już wyżej. 

Dwoje, liczebnik używany dziś rzeczownikowo, z gen., ma 
w „Kaz.** jeszcze pierwotną swoją składnię jako netrum wyrazu dwoj- 
dwoja-dwoje: pouada duoie (= poyada dvoje dv 8.) duoie uceffene 
(= dvoje ućeśeńe dv 9., 10.). 

Liczebniki tak zwane wielorakie urabiają się w ^Kaz.^ tak sa- 
mo jak w nowopolskim i odmieniają się podług deklinacyi złożonej : 
nom. sg. fem. : t^^iaka (= trojaka dr 6.), gen. sg. masc. : duoiakego 
( dvojakcgo bv 41.), acc. sg. masc: f^jaky (-- trojaki cv 16.) 
loc. sg. fem.: vt°iakey (= v trojakój cv 27., 34.), loc. sg. neutr. : 
Yf^iakó (-= trojakem cv 23.), nom. pi. masę.: ctiioracy (ćtyoracy br 10.), 
dat. pi. masc: cłuorakl {-= ćtvorakim br 9.). 

Forma kilkocroch (r=:kilkokroć er 18.) jest pierwotną; pierwsza 
jej częó jest nom. sg. neutr, 

Od wiele jest instr. pi. uelray (ir^ velmi br 4.) według de- 
klinacyi tematów na -i, a używa się jako partykuła w znaczeniu 
bardzo. 

Wspomnieć wreszcie należy o formie ctuorodla (r=r: ćtyorodla 
br 16.) w znaczeniu ^z czterech powodów"; wobec form takich jak 
togodla wyraz ten da się wytłomaczyć chyba działaniem analogii. 



v-^ w^"-. •• * 



Tak przedstawia się dcklinacya w „Kazaniach Świętokrzyskich'^. 
Opracowałem ją bardzo szczegółowo, starając się wypisywać wszystkie 
przykłady znajdujące się w naszym zabytku. Być może, że razić bę- 
dzie ta dokładność, z jaką przytaczałem wszystkie, choćby najbardziej 
znane i powszechne formy deklinacyjne, wobec bardzo niedostatecznego 
opracowania innych działów, n. p. fonetyki; ale zrobiłem to dlatego 
głównie, by praca moja była niejako dalszym ciągiem materyałów do 
historyi form deklinacyjnych, których gromadzeniem z niezrównaną 
dokładnością obok innych zajmował się przedewszystkiem J. Hanuaz 
(„Sprawozdanie komisyi językowej Akademii Umiejętności" t. II. 
i nast.). 

Znaczenie pojedynczych form dla historyi języka starałem się 
uwydatnić w uwagach; teraz przystąpię do krótkiego omówienia kon- 
jugacyi, przyczem ograniczę się tylko do form, w których język „Ka- 
zań" nie zgadza się z dzisiejszym, uciekając się do wyliczań form 
znanych tam tylko, gdzie obok nich znajdą się inne, teraz już nieu- 
żywane. 



236 



B) Konjugacya. 



Praesens. Od słowa cztę — czyść jest 3 sg. cce (= 66ebr41.) 
(stsh ćbtefB). 

Od słowa być są formy jeszcze niezłożone, odpowiadające stsłow. 
W 3, sg. znajdujemy formy: jest (pisane: ieft [bv 5., dr 6., dv 6.], 
j [er 36.], i [av 13., 15., er 35., cv 28. (2 razy), br 39., 40., cv 
37., dv 7.]) je (w zwrocie toie [dr 2. (2 razy), 3.J) jeóć (pisane iesch 
[er 22]). 

Co do pierwszej i drugiej z tych form, istnienie icb nie ulega 
żadnej wątpliwości; ale trzecia łatwo mogła wkraść się tylko przez 
pomyłkę pisarza zamiast jest. Wprawdzie etymologia tej formy, po- 
wstałej z jes-ti nie sprzeciwiałaby się zmiękczeniu, ale to i zniknęło 
bez śladu we wszystkich językach słowiańskich i w polskim, a wobec 
tego odosobnioną tę formę j efch uważać można za lapsus calami za- 
miast ieft. 

Odmiana tedy tematu jes- w praesens jest taka: sg. 1. jeśm 
(av 7.), 2. — , 3. jest lub je (cytaty wyżej), pi. 1. jeśmy (cv 10.), 2. 
jeśće av 9., 10.), 3. są (er 9. i in.). 

Jak już wyżej wspomniałem od słowa znamionać znajdujemy 
formę 3 os. sing. }na*' (znaraonaje er 12.), nieściągniętą jeszcze, wska- 
zującą, że czas, w którym pisano „Kaz.", był właśnie epoką tego 
procesu w języku polskim. 

Im per. 3. 8g» jest równobrzmiąca z 2.: douedy bog (dovedżi 
bog av 17.). 

Jak widzimy, zachowało się tu jeszcze końcowe i, Taksamo 
w formie poydy (= pojdżi br 3., 6., 8.). 

Ale obok tego są już formy bez i: v[tan (= V8tań br 3., 5., 
7., 9., 10., 15., bv 4., 16.), otb^d (= otbądż br 7.). 

W tematach zakończonych na samogłoskę, i tak jak i w dzi- 
siejszym języku skonsonantyzowało się: pofpey \q (= pośpej sę br 
3., 6., 7.). 

W pi. spotykamy formy: vidce (= vidżće er 11.) bęch"^ (= 
bądźmy er 42.) pofpechce fo (= pospeśće śę er 9.). 

O transkrypcyi tej ostatniej formy u prof. Brticknera (pospeSyće 
śę) wspomniałem już wyżej. 

Part. praes. a et. Mówiłem już o niem przy deklinacyi; tu 
tylko krótko powtórzę, że z jednym wyjątkiem [ufe''' (= vŚemogący 
av 17,, br 10.)] w noro.sg. masc. używa się formy na § w tematach 
nie tylko miękkich, ale i w twardych, a kika razy formy na a pod 
wpływem czeskiego; zresztą to part. odmienia się prawidłowo według 
deklinacyi złożonej. Pierwotny acc. sg. masc. według deklinacyi rze- 
czownikowej (na -ąc) służy już tutaj jako supinum (przykłady przy 
deki. niezłoźonej). 



237 

Iiifinit zachował pierwotne i w formie nemefkacy (= ńe ińe- 
Skaći br 39.) obok której jednak istnieje neme[kach (= ńe meśkaó 
er 3.) i t. p. 

Do słowa idę infinit. urabia się od tematu i-] dziś mówimy 
i piszemy iść przez analogią do takich słów, jak nieść, pieść, 
w „Kaz." jest forma pierwotna: doych (= dojć br 17., 22.). 

Aoristus. Od słowa być aor. służy do urabiania conditionalis 
tale jak w nowopolskim; taksamo też się urabia w 2. i 3. sg. i w 2. 
pi. — 1. sg. i 3. pi. nie znajdujemy w naszym zabytku wcale, a 1. pi. 
brzmi by eh om (av 16., cv 36., 36.). 

Od innych słów aor. jest w zabytkach polskich bardzo rzadki. 
Prof. Kalina („Hist. j. p " p. 358.) przytacza tylko jeden przykład 
z „Ps. Flor." (mołwich 70, b.) 

Nasz zabytek jest pod tym względem bardzo bogaty stosunko- 
wo do jego małych rozmiarów. Spotykamy w nim aż siedm przykła- 
dów: 1. sg. : vi(jeh (= vidżex ar 16.) 3. sg. : poftaui (= postavi ar 
17.) ft(/pi (= stąpi av 5.) 3. pi.: pofpeifhq fc (= pospeSyią śę ar 
5.) pocqhc (= po6ęxą ar 6.) japlacahq (= zapłakaxą av 12.) vjdahQ 
(= vzdaxą av 12). 

Są to formy aorystu sygmatycznego bezspójkowego, urobione 
przez dodanie cechy aorystu do tematu infinitivi. Charakterystyczne 
w języku polskim jest cha w 3. pi. zamiast sze, które spotykamy 
w stsł. 

I m p f. Form tego czasu, takżo teraz już nie istniejącego w ję- 
zyku, znachodzimy trzy, dwie w 3. osobie sg., a jedne w .3. pi.: [edefe 
(= śedżese br 21.) befe (= bose dv 4.) ydehq (= idżexą ar 5.). 

Urabia się ta forma tak samo j.ik w stsł., różnica tylko ta, że 
tu spotykamy tylko formy już ściągnięte z pierwotnego śedżeaśe, bease, 
idżeaxą. 

Part. p r a e t. a c t. L omówiłem już przy deklinacyi. 

Part. p r a e t. a c t. II. urabia się jak w stsł. i nowopolskim 
przez dodanie sufiksu ło- do tematu infinitivi. W słowach klasy 11. 
(sufiks vą) dodaje się czasem ten 8ufiks nie do tematu infinit., lecz do 
słownego: p'[(jgl (= pfyśągł av 7.). Co do używania, to obecnie służy 
to particip. tylko do tworzenia czasu przeszłego, przyszłego od słów 
niedokonanych i trybu warunkowego; jednak przymiotniki takie jak 
stały, zuchwały itp, świadozą, że pierwotnie używano go także 
jako atrybutu. Jeden przykład takiego użycia znajdujemy w naszym 
zabytku: firclie utouglo (= śirce utonęło er 15.). Zresztą używa się 
tego imiesłowu tylko przy formacyi czasu przeszłego (w połączeniu 
z formami praesentis słowa być) i trybu warunkowego (w połączę- 



238 



niu z formami aoristi słowa być). W obu wypadkadi jest zawsze 
orzeczeniem, stojącem w nom. i dlatego odmienia się według dekli- 
nacyi rzeczownikowej. 

Part. praet. pass. tworzy się przez dodanie do tematu inf. 
Bufiksu -no-, -enO', lub -/o*. W zasadach, kiedy się używa tego lub 
owego sufiksu, zgadza się język „Kazań^ z dzisiejszym. Wspomniećby 
tylkt) można o formie scouany (= skovany bv 5.), zamiast której 
zwykle dziś się mówi „skuty". 

Praetcritum jest formą złożoną z praesens słowa być 
i z part. praet. act. n. W nowszym języku nastąpiło pewnego rodzaju 
uproszczenie i zlanie się tych obu form, a w 3. sg. 1 pi. verbum fini 
tum zupełnie zginęło. 

Co do pierwszego procesu, „Kaz," mają wszędzie formy pier- 
wotne p'fqgl iefm ( pfyśągł jeśm av 7.) iefce neucinill (-- jeśće ńe 
ućyńili av 9.) iefce vjdaualy (= jeśće vzdavali av 10.). 

Co do drugiego, to w 3. eg. 30 razy spotykamy formę bez 
jest, a 5 razy pierwotną; w 3. pi. pierwotną (z są) 2 razy, skró- 
coną 10 rary: i ftala (= jest stała br 39.) i otuodila (= jest otvo- 
dżiła br 40.) j c°leual (= jest kroIevał er 36.) i pouabil (= jest 
povabił cv 37.) i [eflal (=jest zesłał dv 7.) [9 vflifely (=8ą usłyśeli 
er 9.) f9 neothlojily (= są ńeotłoźyli cv 39.). 

2 razy wreszcie spotykamy dualis : videle (=Yidźele dv 5., 13.), 
forma nom. dual. neutr., bez verbum finitum. 

Futurum wyraża się zwykle przez praesens słów dokonanych* 
Raz tylko jest forma złożona z słowa będę i infinit: będ' darouach 
(=będże darovać dr 3.). 

Jedyna ta forma futur, złożonego byłaby, jak się wyraża prof. 
BrUckner, niezgrabna, gdyby nie było wszelkiego prawdopodobieństwa, 
że słowo to było podówczas niedokonanem. 



Na tera kończę swoje pracę. Mówiłem w niej o pisowni, fone- 
tyce i morfologii ,,Kazań Świętokrzyskich". W każdym z tych dzia- 
łów zn.ileźliśmy zjawiska ciekawe i ważne dla historyi języka. Pisow- 
nia, jak już wyżej wskazałem, jest jedyna w swoim rodzaju, intere- 
sująca jako pierwszy moment jej rozwoju, jako pierwszy ślad łamania 
się z trudnościami, jakie sprawiało przelewanie po raz pierwszy ży- 
wych dźwięków polskifj mowy na papier. Jeśli jednak grafika jest cie- 
kawa przedewszystkiem jako curiosum, bo ostatecznie była ona przyjęta 
z czeskiego i nie rozwijała się dalej organicznie, lecz zwykle znów przez 
przyswojenia ; to ważniejsza daleko jest fonologia i morfologia, gdzie 



23d 

chodzi nie o znaki, lecz o głoski, o żyw^ mowę. Plon, mimo małe 
rozmiary naszego zabytku, jest znaczny. Zjawiska takie jak dzińsia, 
togo^ tomu, cliociał, cztwiorodla, miłosirdy, wrzemię, żądać, stysko- 
wać, trzy, trzynadzicście ; cały szereg form aorystyeznych i in., to są 
zdobycze, które przynoszą nam ,, Kazania Świętokrzyskie^. Z kilku 
strzępów pergaminu pada światło na całą epokę naszego języka, wy- 
prowadzając na jaw formy, których na podstawie gramatyki porów- 
nawczej ledwie się można było domyślać, a które teraz jako fakt 
pewny i stwierdzony posłużyć mogą do dalszych badań. 



--43: 




1 



Glosy polskie 



zawarte w rękopisie z kazaniami ładńskiemi z połowy w. XY-go, 



Zebrał i opracował 

It SL t^et ł Hi IX l> i e z. 



I. 

Coraz więcej w czasach ostatnich skrzętni poszukiwacze wygrze- 
bują zabytków pierwotnego piśmiennictwa polskiego: z rokiem każdym 
rozszerzają się skąpe dotychczas wiadomości o rozwoju oświaty 
w Polsce w w. XIV i XV, ukazują się z ukrycia pomniki języka, dotąd 
nieznane, aczkolwiek nie większych rozmiarów, jak psałterze, jak biblia, 
jak przekłady statutów^ w ka^idym jednak razie rzucają one nieco 
światła na rozwój umyslowości naszej w owych czasach, a nadto sta- 
nowią pożądane przyczynki do dziejów języka. Z tego ostatniego 
względu nie są do odrzucenia nawet takie drobne okruchy mowy 
staropolskiej, jakie spotykać można przy przeglądaniu dawnych ręko- 
pisów łacińskich, w Polsce przechowanych, lub z Polski pochodzących; 
w rękopisach tych bowiem treści przeważnie religijnej pisarz ówczesny, 
pisząc po łacinie, zdradził się nieraz choć kilku słowami, że był Po- 
lakiem; najobficiej takie okruchy języka dochowały się w zbiorach 
kazań łacińskich z w. XV w postaci glos, t. j. wyrazów polskich dopi- 
sywanych jako przekład odpowiednich miejsc tekstu łacińskiego, bądź 
w samym tekście, bądź pomiędzy wierszami, bądź na marginesach. 
Nie będziemy rozwodzili się tutaj nad wartością i znaczeniem glos 
takich, bo o tem już pisano kilkakrotnie; dodajemy tylko, że jak, filo- 
logia klasyczna zbiera dziś najdrobniejsze szczątki języków starożyt- 
nych, przechowane czy to w kodeksach, czy to w napisach, tak języ- 
koznawstwo polskie nie przechodzi w milczeniu obok maleńkiego 
choćby jaki^igoś zabytku myśli przodków, który dotrwał do chwili 
dzisiejszej w postaci zaledwie, że tak powiem, strzępka języka, ale 



sil 

gromadzi je z całą skrzętnością, aby zbadać możliwie największy za- 
sób faktów języka, i wypracowuje umiejętną metodę objaśniania 
zjawisk mowy, aby z nich wyczytać dzieje kaltury pierwotnej. W tej 
myślf, że zbiór luźnych nawet wyrazów lub w bardzo krótkie za- 
ledwie zwroty powiązanych z w. XV-go maleńkim ale pożytecznym 
będzi e przyczynkiem do historyi języka ojczystego z bardzo zajmują- 
cej bo przejściowej w jego rozwoju epoki, zadaliśmy sobie pracę ze- 
brania około 1500 glos i wydania ich na widok publiczny z ręko- 
pisu, zawierającego zbiór kazań, pochodzący z połowy w. XV, 

Rękopis ten posiada jedna z dawnych bibliotek klasztornych 
w Królestwie Polskiem pomiędzy sporą liczbą manuskryptów łaciń- 
skich, sięgających wieku XV. Kodeks w formacie ćwiartki nie docho- 
wał się, niestety, w całości : zaczyna się bowiem od karty LXXnf, 
przed którą są ślady zatraconych zeszytów, równie jak po ostatniej 
karcie, oznaczonej liczbą CCCLXVni. Karty liczbowała cyframi rzym- 
skiemi ręka pisarza z w. XV ; omylił się on jednak w liczbowaniu aż 
7 razy, a nadto kilka kart brak w środku, kart więc dziś jest nie 296, 
jakby wypadało z cyfr przytoczonych, lecz w rzeczywistości 281. 
Zeszyty nieliczbowane, z których dziś w liczbie 25 ciu składa się 
książka, liczą wogóle po 12 kart: w zeszycie 4-tym wydarto jedne 
kartę, w zeszycie 6-tym tak samo, ale jeszcze przed liczbowaniem 
czego jednak wówczas, jak się zdaje, nie zauważono; w zeszycie 9-tym, 
z jednej karty został kawałek tylko, a 2 całkiem wycięto; zeszyt 
ostatni liczy dziś kart 9, resztę, jak również następny zeszyt jeden, 
a może i więcej, wydarto. Okładka drewniana, niegdyś pokryta skórą 
ładnie wytłaczaną, której dziś małe pozostałości tylko widnieją, ledwie 
się trzyma. Karty wewnątrz książki wogóle w dobrym są stanie. Pa- 
pier w dobrym gatunku posiada 2 filigrany: jeden przedstawia fo- 
remny rysunek wolej głowy, z pomiędzy rogów wyrasta pręt, kończący 
się gwiazdką, z pyska zaś opuszcza się linia dwukrotnie na krzyż 
przekreślona i zakończona trójkątem, podzielonym na 3 czworokąty, 
w każdej z tych figur geometrycznych mieści się kółeczko. Drugi 
filigran w papierze zeszytu ostatniego również jest wolą głową z wy- 
rastającym z pomiędzy rogów prętem zakończonym gwiazdką o 6-ciu 
listkach; na gwiazdce wznosi się krzyżyk. (Filigran podobny do pierw- 
szego znajdujemy w dziele Lelewela „Bibliograficznych ksiąg dwoje" 
na tablicy XVII-tej Nr. 53 z datami 1462—1472, 1480, do drugiego 
zaś — Nr. 45 z datą 1449, a więc obadwa połowę w. XV wskazują). 
Użyto do pisania całej książki atramentu czarnego, który dobrze się zacho- 
wał, szczególniej z czasów dawniejszych, późniejszych zaś przybladł znacz- 
nie. W całym rękopisie, w jedne kolumnę pisanym, żadnych ozdób ani ko- 
lorowania nie spostrzegamy. Do wewnętrznej strony okładek przyle- 
piono karty, które ze strony lewej zapełnione są modlitwami łaciń- 
skiemi i wyjątkami z ewangelii, na okładzinie zaś prawej czytamy 
dowcip staropolski, zamawianie od „w^cjyeklego p^a" oraz póż- 

Sprawozd. Komis Język. T. V. 31 



niejszą ręką wpisaną dpofą iloóć wyrazów łacińskich z przekładem 
polskim. 

W opisywanej Łntaj książce łatwo daje się wyróżnić pismo czte- 
rech przynajmniej osób — dwóch z w. XV i dwóch z XVI: pisarz 
jeden z w. XV zapełnił najwięiiszą część całej książki i pisał bardzo 
pięknie i starannie: do ręki jego należą karty: 73 — 116r, 140 — 
256v, str. 289v — 358v; pisarza tego nazywać będziemy lit. B, 
dla odróżnienia od starszego widocznie drugiego pisarza z w. XV, 
którego nazwiemy lit. A; ten zapisał karty ll6v — 135r, 257r — 
290r (z wyjątkiem stronicy 289v ręki pisarza B), 26Lr — 368v 
(z wyjątkiem 365). Pisarz A wydaje nam się starszym, choć współ- 
czesnym pisarzowi B, z charakteru pisma i używania dawniejszych 
sposobów pisania^ jak to zobaczymy w rozdziale poświęconym pisowni. 
Mniej mają dla nas wagi dwaj pisarze z w. XVf, którzy tylko wolne 
karty zapełnili oraz dopiski łacińskie i glosy polskie dodawali: jeden 
z nich pochodził, jak wnosimy z pisma, z pierwszej połowy w. XVI; 
nazywać go będziemy pisarzem C; zapisał on całkowicie karty 359 
i 360; ostatnim wreszcie pisarzem, który i datę i imię swoje zapi- 
sał, był Andrzej, wikaryusz z Wilkołaza; dla skrócenia nazwiemy go 
lit. D : rozsiał on po całym rękopisie wiele dopisków łacińskich oraz 
glos łacińskich i polskich ; zaznaczyć już tutaj należy, że glosy pol- 
skie z w. XV wpisane są ręką tych samych osób, do których tekst 
łaciński należy. 

Gały rękopis jednakiej jest treści, zawiera mianowicie homilie 
i kazania na niedziele i święta, zwłaszcza Matki Boskiej, a nadto je- 
dne mowę pogrzebową. Pierwsza homilia, którą znajdujemy od po- 
czątku k. 73 r, zaczyna się od słów „Exyt edictum a cesare augusto'' 
z ew. Św. Łukasza r. 2, a więc ułożona jest na Boże Narodzenie; 
stąd wnosimy, że zatracone z początku 72 karty zawierały homilie 
czy kazania na nie^lziele i święta w ciągu adwentu. Mamy dalej 
w rękopisie 11 kazań i homilij niedzielnych, na niektóre niedziele po 
dwie nauki; z nauk świętalnych czytamy: na Trzy króle 2, na Zie- 
lone Świątki, na Znalezienie Św. Krzyża 2, na Podwyższenie Św. 
Krzyża, na Narodzenie N. M. P. 3, na Nawiedzenie N. M. P. 2, na 
Zwiastowanie 2, na Wniebowzięcie 3, na dzień Św. Jana Chrzciciela 3, 
Św. Agnieszki 2, św. Maryi Magdaleny, św. Mateusza, Św. Filipa i Ja- 
kóba 2, Św. Katarzyny 2, św. Piotra w okowach (z w. XVI ręka pis. 
C) i Św. Stanisława. 

Homilie i kazania, zawarte w opisywanej książce, ułożone są 
schołastycznie z mnóstwem podziałów i poddziałów, jak to w zwyczaju 
było w wiekach średnich i wogóle sucho: stanowią one po większej 
części tylko wyjaśnienie słów ewangielii. Kaznodzieja cytuje najchętniej 
pismo święte oraz ojców kościoła, rzadko tylko dostrzegamy imiona 
późniejszych pisarzów kościelnych, jak Bcdy, Bernarda, Piotra z Ra- 
wenny, Szymona de Cassia i t. p. Nie widzimy w kazaniach żywszego 
stosunku do życia, do społeczności, dla której były przeznaczone ; tak 



243 

obfitych w kaznodziejstwie Wieku XV przykładów — exempla —r czer- 
panych z życia, legend, podań, wierzeń, przysłów ludowych na próżno 
w nich szukamy, — są one bsrdzo rzadkie i mało charaktery- 
styczne; najwidoczniej przepisywane czy przerabiane były te nauki dla 
wiernych z obcych zbiorów liorailij i kazań, a nie przygotowywane 
stosownie do zdarzonej uroczystości, dowodzi nam tego i ta okoliczność, 
że mamy tu jedno za drugiem po dwa a nawet trzy kazania na jedne 
uroczystość, podobnie jak znajdujemy to w tak popularnym np. w wie- 
kach średnich zbiorze Jakóba de Yoragine, lub „Linea salutis'' Hie- 
ronima z Pragi. Przytoczymy tutaj jeden z nielicznych przykładów 
naszego zbioru, jako cliarakterystyczniejszy (k. 283 v) : Złodziej je- 
den, imieniem Eibus, (a więc pochodzenie legendy obce), szczególne 
miał nabożeństwo do Najświętszej Maryi Panny ; idąc kraść, żarliwie 
się modlił, doczekał się jednak tego, że go powieszono; wtedy w ciągu 
dwóch dni N. M. P. podtrzymywała go w powietrzu, nie pozwalając 
cierpieć dolegliwości. Gdy przyszli na to miejsce, gdzie wisiał, ci, co 
go powiesili, ujrzeli z podziwicniem, że żyje i wygląda wesoło, jakby 
nic nie cierpiał ; chcieli tedy przeklóć mu gardło, ale Najświętsza Ma- 
ryja Panna rękoma je własneml zastawiła i nie pozwoliła na to. Ci 
go puścili; złodziej zaczął pokutować, i stał się z niego później naj- 
pobożniejszy zakonnik. — Dowodząc, że przyzwyczajać należy dzieci 
za młodu do cnót, używa kaznodzieja znanego porównatiia o nagina- 
niu młodej gałązki i potwierdza je przysłowiem o postaci średnio- 
wiecznej: „Qnod nova testa capit, iovetcrata sapit" (k. 118 v); z tej 
formy przysłowia, zapewne, nie wprost z Horacego powstał nasz prze- 
kład : „Czem skorupka za młodu nasiąknie, tern na starość trąci.'' 
Znalazłszy kazanie o świętym Stanisławie, jako o polskim, powinniśmy 
spodziewać się znaleźć tu przynajmniej szczegóły zajmujące i nowe; 
ale i ta nadzieja nas zawodzi, jest ono suche z licznemi podziałami 
scholastycznemi, jak inne; wylicza kaznodzieja przymioty św. Stani- 
sława, dzięki którym dostąpił świętości; nie opowiada nawet żywota 
świętego, króciutko tylko mówi o zabiciu przez Bolesława. I wyli- 
czenie cudów po śmierci świętego jest pobieżne: czytamy tu, że ciała 
porąbanego świętego strzegły orły boże, każda cząstka tego ciała blask 
z siebie wydawała, wierni zabrali cząstki, które następnie cudownie 
się zrosły. Mówiąc o cudzie z Piotrowinem (nazywa go tylko „Pe- 
trus raiłeś'^), przytacza kaznodzieja zapytanie św. Stanisława do wskrze- 
szonego, czy nie chciałby pozostać na tym świecie dłużej. Piotr nie 
życzył sobie tego. (Dodamy nawiasem, że w miasteczku Solcu nad 
Wisłą, skąd miał św. Stanisław do wsi Piotrowina przez rzekę się 
przeprawić, utrzymuje się do dziś legenda, podług której, za sprawą 
świętego, Piotr żył 3 dni ; według tego podania, gdy Piotr modlił się 
w kościele w Solcu, stojący obok niego mieszczanin tamtejszy rzekł 
mu, że trupem go czuć; za karę tego czynu do dnia dzisiejszego 
potomstwo owego mieszczanina cznć trupem.) Czytamy dalej opis 
cudu z księdzem, który odzyskał wzrok, położywszy 2 denary na gro- 



244 



bie świętego Stanisława, bo sam święty zjawił się przed uim i kazał 
mu to uczynić; gdy ksiądz odrzekł, że nie ma dwóch denarów, za 
łaską świętego znalazł je w kieszeni. Czytamy wreszcie opis, powta- 
rzający się w kazaniach średniowiecznych o św. Stanisławie, cudii 
z kardynałem, który sprzeciwiał się jego kanonizacyi ; wskutek tego 
zachorował śmiertelnie, ale następnie za sprawą św. Stanisława zdro- 
wie odzyskał. 

Że niektóre przynajmniej z kazań zawartych w zbiorze naszym 
ułożone, przerobione lub skompilowane były w Polsce, dowodzą tego 
bardzo nieliczne wzmianki w rodzaju następnych , mających niejaki 
związek z krajem, w którym były pisane: „Nam omnes sancti spe- 
ciales habeut provincias, sicut Petrus et Paulus Romę , H e d v i g i s 
in Slesia, Stanislaus in Polonia, Andreas in Acharia (sic) 
etc." (k. 258 r). Mówiąc o tem, że Najświętsza Marya Panna jest 
matką wszystkich, królów i książąt, szlachetnych i nieszlachetnych 
i t. p., dodaje: O ąuantum gaudium, quia si reginam Polonie 
quis pauper aggrederetur dicens eam esse suam matrem, stultus forte 
reputaretur" (k. 269 v). 

Ważne pytanie o miejscu, gdzie kazania te były mówione, roz- 
strzyga nam ustęp z kazania na dzień św. Jana Chrzciciela; opowia- 
dając o odzieniu św. Jana, które składało się z Włosienicy, zrobionej 
z sierci wielbłądziej, wyrzuca kaznodzieja mieszkańcom Krakowa 
różnorodność ubiorów temi słowy: „Hic in Crace (=Cracovia) 
talis est confusio vestium, nułlus ordo, quod unusąuisąue secundum 
suum libitum, ąualiter wit, taliter se vestit; iam non agnoscitur que 
sit ancilla, que domina, que virgo, que regina. Omnes equaliter ince- 
dunt et non est differencia. Hic in tantum crescit superbia, quod su- 
perbia pro yirtute reputatur*. Dalej wyrzuca żarliwy kaznodzieja nie- 
poprawność zakamieniałych serc grzeszników, których żadne kazanie 
do poprawy skłonić nie może; wypowiada obawę, aby nie spełniły się 
na nich słowa, że nikt nie może poprawić tego, kogo Bóg odrzucił 
od siebie. („Nunc autem quod hoc nihil prodest, nec profuit, timco, 
quod in nobis ad impletum est illud : hunc nullus meliorare valet, quem 
Deus abiecit". str, 205 r). Ponieważ obaj pisarze z w. XV-go 
współcześnie rękopis zapełniali, czego dowodzi przeplatanie jednego 
pisma drugiem (w jednem miejscu w części zapisanej przez pisarza A 
pisarz B jedne stronicę zapisał), chociaż sądząc z pisma jeden z nich 
znacznie może o lat 20 — 30 starszym był od drugiego, przeto wno- 
sić można, że prawdopodobnie obaj w Krakowie w jednym kościele 
pracowali, a najpewniej w jednym klasztorze mieszkali; prawdopodob- 
nie, jak wnosimy z późniejszych dziejów rękopisu, był to klasztor ka- 
noników lateraneńskich na Kazimierzu przy kościele Bożego Ciała, 
który od r. 1405 do zakonu tego należał. Stamtąd, czy z chwilą za- 
łożenia konwentu tego zgromadzenia w Kraśniku, t. j. w r. 1468 (por. 
art, „Opis kościoła parafialnego w Kraśniku i wiadomość historyczna 
o kanonikach regularnych lateraneńskich^' przez Józefa A. Czajków- 



245 



skiego, w „Pamiętoika religijno-moralnym" r. 1845 t. VI[I, od str. 
34.); czy później może, już w w. ZYF, dostał się do tego miasteczka, 
z klasztoru zad kanoników do wsi Wiłkołaza, w blizkodci Kraśnika 
leżącej, albowiem korzystał z niego Andrzej wikaryusz tamtejszy, 
który wiele śladów swej ręki zostawił: wpisał jedno kazanie całe, 
robił częste na marginesach i w miejscach wolnych dopiski, on iet 
sporą ilość glos polskich wpisał; od niego pochodzą wreszcie dwie 
notatki treści, niewiążącej się z książką: jedn:i, z r. 1568, umieszczona 
u spodu kart 390v i 140r iv jest kopią aktu, zatytułowa- 
nego „Execucio super inyestituram" i spisanego przez Andrzeja 
o wprowadzeniu Jana Pyotrasowskiego w potiiadanie kościoła i ple- 
banii w Wilkołazie ; notatka druga na k. 256v „Execucio cride"* je- 
szcze mniej bndzi zajęcia. Z Wilkołaza rękopis powrócił następnie do 
klasztoru kanoników do Kraśnika. 

Trudniejsze o wiele od poprzedniego jest pytanie o czasie, 
w którym rękopis został wykonany. Charakter obu pism środek wieku 
XV wskazuje, przy tern jak zaznaczyliśmy pisarz A o lat 20—30 może 
od pisarza B był starszy. Tę same datę stwierdzają i filigrany, cho- 
ciaż pod tym względem, dopóki praca Prof. Piekosińskiego, w „Wiado- 
mościach numizmatyczne- archeologicznych*' rozpoczęta, nie zostanie 
ukończona, nie mamy dotąd możności dokładnego tej rzeczy spraw- 
dzenia, ponieważ, jak Prof. Piekosiński słusznie dowodzi, na tablicach 
Lelewela polegać nie można. Daty dokłiidnej przy dzisiejszym stanie 
rękopisu, któremu brak początku i końca, nigdzie nie znajdujemy; 
rozstrzygnąć pytanie mogłaby mieszcząca się w rękopisie mowa na 
egzekwiach po Janie, biskupie Włocławskim (k. 229 r — *234 v), 
gdyby naprzód imienia tego nie nosiło aż 5-iu biskupów włocławskich 
w wieku XV-tym , i powtóre, gdyby mowa jakiekolwiek szczegóły 
z życia zmarłego zawierała; niestety, ułożona jest ona tak ogólnikowo, 
że mogła również służyć dla każdej innej osoby. To też w samej rze- 
czy kaznodzieja użył gotowej mowy w innej okoliczności, a mianowi- 
cie na egzekwiach za duszę królewny! Po wyjątku z Apokalipsy 
rozdz. XIV, służącym za temat, tak mówca rozpoczyna: „Congregati 
sumus in hoc tempore propter hoc, vt officium pietatis impenderemus 
mortuo homini videlicet anime felicis recordacionis illius Yenerabilis 
patris Johannis Episcopi wladislaYiensis, ąuam** etc. Nad wyra- 
zami podkreślonemi ta sama ręka dodała : „yirginis Reginę nostre''. 
W całej mowie ta tylko zmiana była niezbędna, że pod jej koniec 
w zdaniu: „si yolumus considerare mortera istius Yenerabilis pa- 
tris, cuius exequias agimns" obok wyrazów podkreślonych dodano 
na marginesie: „yirginis^^ (233 r). Ta okoliczność, że mowa użyta 
była na egzekwiach za królewnę, stanowczo, jak sądzimy, powinna 
nam kwestyą rozwiązać ; ale i tu spotyka nas zawód, wskutek czego 
nie możemy daty określić dokładnie. 

Rozważmy dostarczone przez tę mowę wiadomości do określenia 
daty napisania naszego kodeksu. Biskupi włocławscy z imieniem Jan w w. 



^ 



246 

XV są następujący: 1. Jan Kropidłu um. w r. 1421, 2- jego następca 
Jan Pella de Niewiesz f 1427 r., po nim znowu 3. Jan Szafira - 
nieć f 1433 i pochowany był w Krakjowie, 4. Jan Gruszczyński, 
w r. 1463 przeniesiony do Krakowa, umarł jako arcybiskup gnieźnień- 
ski w r. 1473, 5. Jan Lntek z Brzezia, w r. 1464 przeniesiony do 
Krakowa, umarł tu jako biskup krakowski w r. 1471. (por. „Statuta 
Synodalia Dioecesis Wladislayiensis et Pomeraniae coliegit Zeno Cho- 
dyński, wydal po śmierci zmarłego autora, w Warszawie w r. 1890 
brat jego ks. Stanisław Chodyński, str. XVI, oraz w ^Catalogus dioec. 
Vladi8lavien8is sen Calisiensis a. 1873 Brevis notitia de episkopatu et 
Cathedra VIadi8lavieu8i** str. 9.). Z przytoczonych zatem pięciu Janów 
mowa dotyczyć by mogła trzech pierwszych; że jednak pismo i pa- 
pier nie sięgają tak odległej epoki, jak r. 1421, 1427 a nawet 1433, 
przeto nie łatwo orzec, o którym z nich mowa była wypowiedziana. 

I druga wiadomość, zaczerpnięta z mowy żałobnej n'e wiele nam 
pomoże: naprzód dla tego, że nie wymienione jest imię królewny; po- 
wtóre, jak wiadomo, trzy królewny zeszły z tpgo świata w w. XV 
w stanie panieńskim, a panny właśnie mowa w kodeksie przechowana 
dotyczy: Jadwiga, córka Władysława Jagiełły i Anny Cylcjskiej, 
zaręczona z Fryderykiem, margrabią brandenburskim, zgasła w r. 1431; 
dwie pórki Kazimierza Jsgiellończyka zmarły w dzieciństwie: Jadwiga 
w wieku lat lO-ciu (1456 — 1466) i Elżbieta w pierwszym roku 
życia (146'6 — 1467). Której więc z nich mowa dotyczy? Może Jadwigi 
Jagiellonki ? Królewna ta, zmarła już jako dorosła (ur. 1408), od- 
zn.Mcznła się zaletami niepospolitemi (p. DIngosz Hist. w wyd. zbioro- 
wem t. Xni, 466—7; i była, jak świadczy Wapowski (II, 460), 
w niewy głowionej miłości u ludu, szczery więc żal po sobie pozosta- 
wiła. I w literaturze ojczystej wdzięcznie się jej imię zapisało : na- 
przód Długosz przechował elegię napisaną przez kanonika krakow- 
skiego Adama Świnkę, w której wielbi jej cnoty (Długosz tamże 467 — 8); 
wiersz Świnki mamy dziś w przekładzie Syrokomli; powtóre, uważana 
jest ta królewna za właścicielkę znanego zabytku z w. XV-go, wyda- 
nego po raz pierwszy przez Jana Mottego w r. 1823 p. n. ^Ksią- 
żeczka do nabożeństwa, na której się modliła S. Jadwiga ** ; zowią ten 
nabytek także książeczką Nawojki (por. „książeczka Jadwigi albo 
Nawojki z XV wieku, studyum literackie napisał dr, Jan Rymarkie- 
wicz. Ateneum 1876 t. I str. 253 nast., przytoczono tu na str. 267 
szczegóły życia tej nieszczęśliwej królewny). Że raczej tej królewn^ 
mowa dotyczyć może, a nie jednej z dwóch wymienionych córek Ka- 
zimierza Jagiellończyka, wnosilibyśmy stąd, że jedna z nich miała do- 
piero lat 10, a druga zaledwie rok przeżyła, że więc kaznodzieja nie 
nazywałby zmarłej imieniem „virgo", nie wkładałby w usta dziesię- 
cioletniej dziewczynki tych samych wyrazów, które przypisuje umie- 
rającemu biskupowi Janowi , a które w ustach Jadwigi Jagiellonki 
jeszczeby ujść mogły; wreszcie rękopis wcześniejszym nam się wydaje 
niż r, 1466. Ale jłk pogodzić daty przytoczone wyżej co do biskupów 



2i1 

t rokiem śmierci Jadwigi 1431? Ponieważ mowa ułożona była (lub 
przerobiona, a nawet przepisana ze zbioru obcego) na egzekwie bi- 
skupa, a zastosowana później do podobnego nabo>.eństwa za duszę 
królewny, przeto musiała śmierć jcfro nastąpień pierwej, mogłaby więc 
dotyczyć Jana Pełli de Niewiesz, który umarł w r. 1427, a później 
w r. 1431 zastosowana do królewny Jadwigi. Pismo jednak łacińskie 
i polskie i filigrany, wskazujące czas późniejszy, przypuszczenia takiego 
nie popierają. Wobec tego więc, że okoliczności powyższe, z mowy 
pogrzebowej zaczerpnięte, do wniosku ostatecznego nie mogą nas do- 
prowadzić, możemy pozostać tylko w dziedzinie przypuszczeń i po- 
zwalamy tu sobie takie przedstawić: kazania i homilie, zawarte 
w rękopisie naszym, wyjęte są, jak wyżej to zaznaczyliśmy, najpraw- 
dopodobniej z jakichś rozpowszechnionycli w wjekacb średnich zbio- 
rów kazań; kaznodzieja, gdy gdzie usłyszał lub zobaczył napisaną 
mowę, która mu się podobała, przepisywał ją do swego zbioru na za- 
pas, że tak powiem; z dawniejszego tedy rękopisu odpisał i mowę, 
wypowiedzianą na pogrzebie czy to biskupa Peili czy Szafrańca, który 
pochowany był w Krakowie; w dawniejszym również rękopisie mogły 
być już podstawione wyrazy „Yirginis Reginę nostre" (w naszym 
rękopisie dodała je ręka tegoż pisarza B, ale czy już po napisaniu 
mowy, czy podczas jej pisania, orzec dziś niepodobna) ; odpisujący 
przepisał je, jak znalazł. Nakoniec, chociaż mowa najprawdopodobniej 
bezpośrednio po śmierci biskupa mogła być wypowiedziana na jegp 
pogrzebie lub z powodu pogrzebu, nie usuwa to jednak możności 
przypuszczenia, że była ułożona i później w lat kilka lub więcej na 
nabożeństwo żałobne w rocznicę zgonu ; również użyta być mogła na 
nabożeństwie żałobnem za królewnę Jadwigę w lat kilka lub kilka- 
naście po jej śmierci. Skoro więc dane przytoczone pogodzić się nie 
dadzą w sposób zadowalający, poprzestać musimy na mniej dokład- 
nem określeniu czasu ze znamion paleograficznych, dostarczonych przez 
gam rękopis, pismo, ortografią i język; te zaś znamiona każą nam 
odnieść rękopis do połowy wieku XV, t. j., mniej więcej na czas między 
1440 — 1460 rokiem. (W pracy naszej p. n. „Kilka zabytków j<?zyka 
staropolskiego*' w „Pracach filologicznych*' t. IV atr. 619 podaliśmy 
kilkanaście glos z opisywanego tutaj rękopisu, a mianowicie do pie- 
śni ^8alve Regina", oznaczyliśmy tam datę glos starszych — należą- 
cych do pisarza A — »niniej więcej około r. 1440", dziś, po do* 
kładniejszem zbadaniu rękopisu i jego treści, wyrażone tam okre- 
ślenie czasu o tyle tylko należałoby zmienić, że pisarz (A) pisał te 
glosy zapewne już po roku 1440, ale ponieważ uczył się pisać znacz- 
nie wcześniej , przeto zachowywał dawniejsze prawidła ortografii. 
Zresztą dołączamy podobizny fotograficzne jednej stronicy całej, jako 
próbę pisma pisarza A wraz z glosami pisarza D, t.j. Andrzeja wika- 
rego z Wiłkołaza, oraz część stronicy z pismem pisarza młodszego 
z w. XV-go, któregośmy nazwali lit. B. Z podobizn tych^ jak również 



248 

z podobizn filigranów, zni^wcy rękopisów starożytnych będą mieli moż- 
ność określić dokładniej czas powstania kodeksu naszego). 

Zwracając się nakoniec do najwięcej obchodzących nas rzeczy 
w kodeksie, t. j., do glos polskich, widzimy przedewszystkiem, 
te znaczna ich część pochodzi od tych samych osób, które wpisały 
tekst łaciński, współczesne są więc powstaniu tego ostatniego; w sa- 
mym tekście dostrzegliśmy wyrazy polskie w trzech tylko miejscach, 
a mianowicie w części, zapisanej przez pisarza B, 2 wiersze, stano- 
wiące zakończenie kazania na k. 87r i jeden wiersz takiegoż za- 
kończenia na tejże karcie verso; w kazaniu wpisanem, jak sądzimy, 
dopiero w pierwszej połowie w. XVI na k. 359r dwie w samym 
tekście glosy widzimy. Najobficiej glosy starsze, t. j. od pisarza A i B 
pochodzące, mieszczą się na k. 73 — 84, 97—111, 261 — 280, w innych 
miejscach są rzadkie lub wcale się ich nie spotyka. Ze Andrzej, wika- 
riusz z Wilkołaza, nieraz korzystał z tego zbioru kazań, dowodzą 
częste jego przy piski łacińskie na marginesach i na kartach, których 
nie zapisali jego poprzednicy, a nadto rozrzucone glosy polskie tak 
w miejscach, gdzie mieszczą się dawniejsze, jako też w innych, zdarza 
mu się rzadko zresztą poprawiać pisownię poprzednika np. k. 101 r 
pr)yd)e na prjydjye, lub dodać coś do glosy dawniejszej k. 
108v po wyr. (kabało dodał sya; niektóre z dopisków i glos póź- 
niejszych zdają się pochodzić od kaznodziei (C), który na k. 359 
i uast. wpisał kazanie ,,ad vincula Sti Petri^. 

Glosy umieszczone są przez pisarzów bądź nad wyrazami, po- 
między wierszami, co bywa najczęściej, bądź na marginesach, co u pi- 
sarza starszego (A) częściej niż u młodszego jego towarzysza (B) 
spostrzegamy. I pisarz czy pisarze w. XVI-go chętnie glosy swoje na 
marginesach umieszczają. 

Jeżeli zapytamy, czy sami pisarze są autorami glos, czy też 
gdzieindziej ich źródła szukać należy, odpowiedzieć wypadnie na to 
w sposób następujący: pochodzenie ^los może być trojakie: znajdu- 
jące się między ustępami z ewangelij i wogóle wyjątkami z Pisma 
Świętego, nie są, według wszelkiego prawdopodobieństwa, odręcznym 
przedkładem, ale bierze je kaznodzieja z całkowitego przekładu pol- 
skiego, bo ten musiał już wówczas istnieć, lub czeskiego (stąd dość 
liczne śłady wpływu tego języka); powtóre, być może, że kazania, 
przynajmniej nieittóre, miał pisarz albo głosowane albo w przekładzie 
całkowitym polskim lub czeskim, a stamtąd do swego je zbioru prze- 
pisywał; tem objaśniamy sobie tę okoliczność, że np. część tylko nie- 
których kazań opatrzona jest glosami obficie, a reszta nie, i że prze- 
kład dodany jest nieraz do wyrazów i zdań najprostszych, czegoby 
prawdopodobnie pisarz nie czynił, gdyby nie to, że przepisywał je 
machinalnie prawie; po trzecie, największej części glos sami przepi- 
sy wacze są autorami. Że pisarz D, t. j. Andrzej z Wiłkołaza, korzystał 
z książek drukowanych, dowód stanowi ustęp z psałterza na k. 134 r^ 
wzięty dosłownie z Żołtarza Wróbla. 



249 

Ze względu na pisownię^ właściwości głosowni, formy językowe 
i zasób wyrazów najwaŻDiejszemi są dla nas w rękopisie, którym ta- 
taj się zajmujemy, glosy dawniejsze, ale i w późniejszych z w. XVI-go 
godne uwagi niekiedy dostrzegać się dają zjawiska językowe. Stosu- 
nek glos naszych do tekstu łacińskiego da się określić krótko z umie- 
szczonych w książce omawianej szczątków polszczyzny: kaznodzieja, 
czy to przepisuje przekład gotowy bez zmiany, czy też przygotowując 
się do wypowiedzenia nauk przed ludem, przekłada sam jak najdo- 
słowniej oryginał łaciński, wyraz po wyrazie, nie troszcząc się naj- 
częściej ani o składnię, ani o szyk wyrazów w języku własnym, a na- 
wet podstawiając niejednokrotnie wyrazy, o ile sądzić możemy, dość 
nieodpowiednie do danego miejsca. Zdarzają się jednak, bardzo rzadko 
zresztą, wolności i niedokładności w przekładzie np. łacińskie perfec- 
tum descripsisti oddano przez czas teraźniejszy py^efch 80 r,^ vir- 
gula floret — rofga rodjy 81 r, renunciate — odeflyoje 100 v, 
(in quo ewangelio tria) tangit — pokłada 73 v; apud yeteres — 
ludjy 73 V, vnctus fuit in Regem Israel — pomajan nad lu- 
dem 75 v; niekiedy znajdujemy wyrażenia z języka żywego wzięte 
i dobrze myśl oddające, ale nie zawierające przekładu dosłownego : et 
quo tendis — a kam chc)e[ch 82 r, in suis necessitatibus memi- 
nerit defuisse — w [wych potrjebach thwey pomocjy nye 
pocjyl, 276 V. Co do składu samych glos, to widzimy, iż bywa on 
rozmaity : glosator przekłada albo całe zdania, po parę niekiedy wierszy 
liczące, albo kilka wyrazów sąsiednich, lub wreszcie najczęściej wy- 
razy oddzielne w tej formie gramatycznej,, w jakiej ich w zdaniu użyć 
należało. Nie sądźmy jednak, aby glosy dawały przekład trudniejszych 
zdań lub wyrazów, przeciwnie, znajdujemy je nawet obok najpospo- 
litszych słów łacińskich np. is, qui, ut, quod itp. Nie znajdując od- 
powiedniego wyrazu, kaznodzieja wyraża niekiedy pojęcie opisowo, 
np. dominator — y§ biedzę panowacj 76 r, lub dodaje bliższe 
objaśnienie : in religiosis — w duchownich yako w mnifchech 
amnyfkach 265 v. Przy niewolniczem trzymaniu się tekstu łaciń- 
skiego i pewnej nieudolności we władaniu językiem, jaką w ogóle 
w glosach staropolskich dostrzegamy, pomimo nieodczuwania przez 
pisarza częstokroć wyraźnych bardzo różnic w gramatyce obu języ- 
ków (np. wyrażenie łac. innixa super dilectum suum — podparła 
nad [wego my lego 2G8v), widocznem jest staranie kaznodziei, aby 
był przez słuchaczów swoich jak najdokładniej zrozumianym. Znajdu- 
jemy bowiem często nie jeden wyraz na oddanie danego pojęcia, ale 
dwa, połączone najczęściej spójnikami abo, albo, a; czasami nawet 
pisarz sam poprawia glosę przez siebie napisaną, przekreślając wy- 
raz jeden, a stawiając na jego miejsce inny, np.: in Rcgiono: 
w kalfdem gbycje przekreślono ten ostatni wyraz i napisano [t a- 
nye 74 V, de viro — J ma^cjyny popr. na j ma^a 77 r. Są 
to więc zestawienia synonimów, niejako glosy do glos. Oto ich wy 
kaz, w którym naprzód podajemy rzeczowniki: 

8p»wod. Kom. język. T. V. 32 



260 

Super gregem suom — nad fwym dobyftkyem (sic) obok 
zaś dopis. stadem 73ry ad prelium — ku boy^ kn yalcje 74r, 
rancor et inąuietudo [war gnyew a nyepoko.y 74 v, coram le- 
gato — prjed legatem abo poflem ib., in Regione — w kal- 
fdem gbycje ftanye ib., superscripcio — napyfanye a na- 
py f 75r, debitam figuram — podobną figara abo ob rap 
79r, de sono — o fwyąku o gloffu 80v, nad wyr. stolam dopi- 
sano^ abo rac ho, należy więc rozumieć: stolę (stułę) albo rucho 82 v, 
nad wyr. thronus — abo ftolecz tj. tron albo stolec ib., gracia 

— mylofjczą abo lafka 83v, fatuum — jalonego a blafna 
97r, familia — rycjerje panofche 82v, a virginitate sua — od 
fwegopanyenftwa abo djewftwa 99r , comitatu — r J y- 
fchą ludem 102 v, idolorum cultura — balwanfkye mo- 
dlenye a korjenye 103v, in veritate persistit — wpraw- 
djeyefth przekr. i dop. na marg. prawd jywe yeft 109r, denocio- 
nem — myiofjcj a nabofchnofjcj 108 r, conversacio — 
obcjowanye abo jycje 110v, in trono — na tronye 
a- [tolcjy 262r, erumpnositatem — ftradją abo uycdo- 
[ t a t k y ib., constancia — [toynofc5 yftawycjnofcg 266 r, 
paciencia — [myara cjyrpyetiywofcj 266 r, penalitatem 

— bolefcj abo mąką 266v, salus — cjefcj a pofdrowye- 
n y e 267r, leticiam — radofcj wyefele ib., veniam — o d- 
pufcjenye a mylofcj 267v, largitorem — rofdaw- 
cja a [bawycjela 270v, in continua contemplacione — 
w wftawycjnem o bodje my[lenyv abo z bogem 
obyeranyy 271 r i v, tomitatu — ludem thowarjy- 
fthwem 279 r, eius intervenientibu3 meritis — prjef yey po- 
moc) a jaflugą ib. Przymiotniki : delectabilis — łagodne 
rofkofchne 83r, tenera — młoda krechka 272 r, mulie- 
res — panfkye (tak, mylnie zam. panyenfkye) abo jen- 
fkye twarjy 78r. Przysłówki : suauiter — gładko a łagod- 
ny e 202 V, tanto arcius — tbym wyacjey mocjnyey 
a mocjnye 277r. Słowa i imiesł.: elegit — chcjala a wybrała 
100 r, (ut peccatum) dełeret et destrueret — fniyi [tarł a fka- 
j y 1 103 r, omagium prestarent — hołdowały tho yest fwoya 
wyerą flujyly lOlr, increpasti — [karał albo fbakal 
267r, desponsata — oddaney obłubyoney 76v, dolentes — bo- 
lepcj mayącj a jaluyącj lllr — jaluyącj bolefcj cjyr- 
p ą c j 266v, alapis cedebatur — jafchykowan połicjko* 
wan ib., illudebatur — fromocjoon pofmyewan ib., illusum 
pofmyewanego [romocjonego 266r. Wyrażenie : qui vale- 
bat (decem nummos) oddano przez: yfj tako dobry bil yako 
a z boku dopisano „Yafchil". 75r. 

Pozostaje nam powiedzieć słów kilka o tem^ w jaki sposób glosy 
w pracy naszej ogłaszamy: 



251 

1. Oddajemy wyrazy polskie naszego rękopisu z całą możliwą 
dokładnością: ostrzegamy przeto częstokYoó czytelnika za pomocą 
znaku (!) lub sic, tak, że tak napisano w rękopisie. 

2. Dla dokładniejszego zrozumienia, jakie wyrazy polskie mogły 
mieć znaczenie, w jakiem mogły znajdować się połączeniu, w jakiej 
zależności od wyrazów innych w zdaniu, z którego szczątek stanowią, 
podajemy nieraz w nawiasach () wyrazy łacińskie, mogące czytel- 
nikowi dopomódz do wyjaśnienia postaci lub składni odpowiednich 
wyrazów. 

3. Glosy niekiedy wypisywał kaznodzieja nie całe, lecz tylko 
początek lub koniec wyrazów ; jeżeli dopełniamy brakujące częścią po- 
dajemy je w nawiasach podwójnych [()]. 

4. Glosy późniejsze podajemy w nawiasach []. 

5. Niewielką tylko liczbę wyrazów polskich opuściliśmy i to 
wtedy, gdy albo w żaden sposób odczytać się nie dały, (dotyczy to 
tylko glos późniejszych drobniutkiem pismem i wybladłym atramentem 
napisanych), albo gdy wyraz dobrze znany kilkakrotnie w rękopisie 
się powtarza. 

Glosy nasze, aczkolwiek nie małą ich ilość mieści opisany rę- 
kopis, będąc bardzo ułamkowymi tylko szczątkami języka, nie mogą 
mieć tego znaczenia, co utwory całkowicie z owej epoki dochowane, 
oraz dodać znacznych i nowych przyczynków do dziejów języka, nie- 
mniej jednak na bliższe pod tym względem rozejrzenie się w nich 
zasługują; przeto uznaliśmy za odpowiednie opatrzyć je w uwagi, 
w których zebraliśmy to, co w tym zabytku starej polszczyzny go- 
dnen) jest zastanowienia z dziedziny grafiki, pisowni, głosowni, mor- 
fologii, składni i wpływu języka czeskiego, jaki w glosach dostrzedz 
się daje; dodajemy nadto sporych rozmiarów słowniczek, albowiem 
w zakresie słoworodu znaczny zasób materyałów do historyi języka 
polskiego w ogóle, a szczególniej wyrazów oddzielnych rękopis nasz 
zawiera. Nie każdy jednak wyraz, zdarzający się w glosach, znalazł 
miejsce w słowniczku: te tylko z nich w nim umieszczamy, które 
bądź rzadko w innych zabytkach języka się zdarzają^ bądź są nam 
skądinąd nieznane, bądź wcale dziś nie są używane, b<idż inne mają 
dziś znaczenie, bądź różnią się postacią fonetyczną od tychże wyra- 
zów dziś używanych; nadto słowniczek służyć będzie za uzupełnienie 
uwag gramatycznych i za skorowidz dla odszukania wyrazu w tekście 
glos i w uwagach o ich języku. Przytaczamy glosy w uwagach i sło- 
wniczku według liczbowania kart, któreśmy w rękopisie znaleźli, zmie- 
niając cyfry rzymskie na arabskie. Aby materyał językowy, zawarty 
w rękopisie naszym, nie wyglądał zbyt oderwanym od innych zabyt- 
ków i ważniejszych pomników starej polszczyzny, przytaczamy w uwa- 
gach i słowniczku częste, o ile to jest w naszej mocy, porównania 
zjawisk i wyrazów, dostrzeżonych w naszym kodeksie, ze znanemi 
skądinąd i powołujemy się bądżto na same zabytki piśmiennictwa 
najstarszego, bądź na ważniejsze dotyczące ich rozprawy. W tym celu 



262 

podajemy też wykaz używanych w toku pracy skróceń dzieł cyto- 
wanych. 

Do pracy niniejszej dołączamy podobizny dwóch znajdujących 
się w rękopisie i opisanych wyżej filigranów, oraz próby pisma obu 
pisarzów z w. XV: całą stronicę karty 279 v, napisaną przez pisa- 
rza starszego (A), z glosami dodanemi później przez pisarza z w. XVI 
Andrzeja ; winniśmy przytem nadmienić, że na podobiznie z lewej strony 
brak części wyrazu : vypo-vyedjyec5, z prawej zaś w j d y c h a y- 
ącj, z poprawką tejże ręki na wjdychamy i panno maria. Po- 
dobizna druga, to jest próba pisma pisarza B, stanowi częśó stronicy 
karty 101 r, a zawiera ustęp z ewangelii św. Mateusza rozd. 2.; i tu- 
taj brak części wyrazów z prawej strony : y e m u i odpowyedjenye. 

W końcu tych słów niech nam wolno będzie wyrazić szczerą 
wdzięczność panom profesorom Aleksandrowi Brucknerowi i Adamowi 
Antoniemu Kryńskiemu za to, że tak chętnie i życzliwie światłą swą 
radą i umiejętnemi wskazówkami przychodzili z pomocą autorowi tej 
pracy. 



II. Gr 1 o s y. 

Karta 73 r. Exyt — wyfchlo byio, 

(a cesare, nad tym wyrazem napisano i przekreślono „a pre8ide",nad 

tym zaś od [tarofty również przekreślono). 
a preside — od (tarofty, 

ut profiterentur singuli — aby wyfnawaiy wfchelky, 
[cum Maria desponsata — * f maria poflubynJ^ — tak zam. poslu- 

byoną], 
cum... pregnante — f cjąfchką, 
panni8...i nvoluit... reclinauit... in presepio — w pathy vwyni^la 

[klonyla we flobye, 
in diuersorio — w pospolnem domu, 
in regione — w kroleftwye, 
yigilias noctis — cjuc^ye nocjne, 
super gregem suum — nad fwyra dobyftkyem (sic), (na marg. przy 

wyrazie gregem tą samą ręką dodano stado tj. stadem), 
circumfulsit eos et timuerunt timore magno — ofjwj^ecjyla była g5'e 

a ony bały [je wyelkym [trachom, 
ewangeliso — w[gj^awyam, 
(invenietis) infantem — djec^i^hko nyemowyacje, 
subito — wyelmy rydile, 
K. 73 V. multitudo celestia railicie — wyełka r}y[cha nyebye[kyego 

rycer[twa, 
gloria in altissimis — chwała bandj na wyfoko[}czy, 
(apud) yeteres — ł»d,^y, 
per istos — od thych^ 



253 

(consuelodo) obseryatur quod — trjyman bądje yfj, 
nasceretur — narodjy]^ 
describebatnr — popyfano, 
qui natu8 fuit — yg ^e byl narodjyl, 
hec natiuitas sit facta — ycgo narodjenye pe [talo^ 
(in quo ewangelio tria) tangit — pokłada, 
sit natus — fe narodjyl, 
impleti sunt (dies) — napelnyony biiy, 
annunciata — wfyawyona, 
(cnstodientes) gregem Buum — fwego ftada, 
ut describeretur — aby byl popy [fan, 
K. 74 r qaod nascituro domino — yfj wcjaff narodjenya, 
(mundus) describitur — byl popyffan, 

oisi (hoc) quod aperte monstratur quod ille apparebat — yedno 
y[} naam yawn3^e pokajano y^ ^o then bil ukajał, 

(qui) ascriberet in eternitate^ huius ergo (ascripcionis) etcrne — po- 
pyffacj myal w rado^cjy wyecjney, a tbako tego wyecjnego, 

(descripcio) temporanea — cjepne, 

(nomen) proprium — wlofne. 

auxerat — bil rofmnoCyl, 

angmentator — rofmopcja (sic, zam. rofmnopcja), 

fortunatissimus — wyelmy [cjefny, 

subiugaaerat — podbyl, 

imperio — cjeffarftwv, 

imperavit — przykajowal, 

conflabunt... (gladios) in yomeres... in falcea — ftopyą wlim;^efche*.. 
w^yrpy (= sierpy), 

gens — lud, 

nec exercebuntur vltra ad prelium — a ny ^ekupycj daley bądą 

kubo;^v ku yalcje, 
(in) fines terre — kraye fwyatha, 

de ipsius natiultatis tempore — o cja[fu yego narodjen;^a, 
orietur — wjydjecj (= wzejdzie-ci), 
iusticia et abundancia — [prawyediywo^cj a oplwytbopcj, 
re1inquo — oftawyam, 

K. 74v W zdaniu: „si vis ut Cbristus dominus in te nasceretur" nad 
wyrazem ostatnim — ducbownye, jest to więc niejako ob- 
jaśnienie tekstu; 

cum proximo — f bly^nym, 

rancor et inquietudo — [war gnyew a nyepokoy, 

homines famliarum capita — [tarfche nad cjeladją, 

(coram) preside — ftaroftą, 

coram legato — przed legatem abo poflem, 

(quot ciuitates) in Regione (et quot) Regiones in orbe — w kal- 
fdem (gbycje — wyraz przekreślony) ftanye.,ł [tanów było na 
^wyecje. 



254 

(propter) gloriam et iactanciam (uel) ad ostendendam orbis magnifi- 
cenciam et potenciam romanorum — chwały a cbelpy... na- 
vkajaDjre wyolko^cjy f wyatha a mocj^ rzyfkyej^, 

pater familias — ocjecj cjeladny, 

E. 75r et hoe propter hanc causam — a tho prje tho, 

in medio terre — na poprjothku ^wyatha, 

incepta est hec descripcio — pocjątho tho wypyfanye, 

diffanderetur — ^e wylało, 

homo familias — ftarfchy (przekredlona glosa)^ 

(coram) preside — ftarfchym, 

tollens denariam in quo erat imago et saperscripcio, qQi valebat (de- 
cem nummos) ysuales, bunc superponebat... et tradebat fisco, et 
prońtebatnr ore proprio se esse obedientem... imperio — wf aw- 
fchy penyądj nayemfe byl obraf a napyfanj^e a napy^ yC tako 
dobry bil yako (gl. na marg. vafchi1)... pofpolnJ*ch then pod- 
no^yi... athen wfkarb dal a wyfnal v[tama Swyma y^ gyefth 
poflufchny... prjykafanyy, 

profitebantur — wyfnawaiy, 

sublectos (fatebantur) — poddanymy, 

nomina — gymyona, 

curie (dat) — dworu, 

imago — obra^, 

superscripcio — napyfany (sic), 

K. 76v per superscripcionem — przef napyp, 

per maculam — przef pokalanye, 

(pecunia) deputata ad stipendium — namyenyony na jold, 

(pacem) procurabant — cjynyiy, 

obedienciam et profecconem — poflufchenyftwo, pofchcje (= dzisiej- 
szemu pójście), 

ynctus fuit in Regem (Israel) — pomajan nad ludem, 

K. 76r ideo (quod Nazareth), interpretatur (flos) — tako wyele 

rjecjono, 
de virgula — flatorofiy, 
ascendit — wftapyi, 
panis — chleba, 

ipsum nasciturum — yp pe on narodjycj myal, 
dominator — yfj bądje panowacj, 
Ipsi dauid facta erat promiffio — a królu dawydowy było obye- 

cjano , 
ex genere — f rodu, 
de fructu — j owocju, 
ponam — posadją, 

K. 76v eo quod esset de familia — prze tho yfch byl f cjeladjy, 
(de domo) dauid id est de genere dauid — dawidowa tho yestf po- 

kolenya, 



266 

(de genere) dauid — u góry dopisano nad tym wyrazem owa t. j. 

dawidowa, 
generis (seu) tribus — plemyenya, poftacjy, 
et ex quo — a thako gdypcjy (gdyż -cl), 
humanitatem — cjlowyecjftwa, 
surgit — pochodzą, 
ąuestio — pytanye, 
ąuare — yprjecj, 
de (virgine) desponsata et non de libera — oddaney obiubyoney 

a nye wolney, 

propter (edictum) — dla, 

propter diyersas causas — dla rofmaythych przycjin, 

K. 77 r (propter) sui... dignitatem — fwey... dostoj^no^cjy, 

talis namąue partus decebat filium dei — bo thakye porodjenye 

doftoyno było fynii bojemu, 
nullus est eo (dignior) — gadny yego nye J^est, 
nulla reperiretur dignior — nye bila dostoynyeyfcha, 
generacio — porodjenye, 
coDYeniencia — prjyrownanye, 
ab eterno — }wyeka, 
racionabile — podobno, 
in tempore — wcjaffe, 
talis — thakye, 

congruebat — prjy podobało fe, 
et ąualiter — a c?ym, 
quam in hoc — ny^ w them, 

conseruayit ei yirginltatem — jacbowal yey djewftwo, 
permanere — joftacj, 
fuit conueniens ad complementum opernm dei — bilo ggodno ku 

dofkonanyy vcjynkow bojych, 

sine viro et femina — beff mąpcjiny y beff nyewyefcjey twai^jy, 

de viro — g mapa, 

de viro et femina et nunc continue — jma^cjyny (przekreśl, -cjyny 

i dopisano a — t. j. jmafja) a } fony yako y dgyf pow- 

fchednye, 

[ad complementum — do dofkonanya], 

conyeniebat — prjypodobalo pe, 

de femina — g fenfkyey twargy, 

naści — naród gon bycg, 

K. 77v toleretur(I)... suspicio — było oddalono domnymanye, 

fnisset interrogata ąuando — było by gey pytano odkąd, 

false infamata — falepnye ofromoczona, 

maluit — walyl (sic), 

de pudore — ocgnocge, 

celaretur — byio fkrytho, 

et ideo obsenrabat — a prgetho bacyl, 



256 

gtatum (matrimony)... licitum — ftadlo... doftojne, 

ex coniugata — f maijonky, 

coniogati — maljonkowye, 

8i _ yeft ly, 

nato filio — vrodiywCy fyna, 

(baberet) solacium virile qui... custodiret — vcj€cbą mafcbfką yen 

by ftrjegi, 
curam baberet — pyecją gymyal, 
redysset — wracjala, 
K. 78 r transire debuisaet — gydj myala, 
qaod muliebres (personę) (non) astringebantar — bo panycnfkye abo 

nyewyefcje... obwyajany, 
(ipse) excepte — wygyątby, 
(propter) pudorem (et propter) fragilitatem — pocjefnopcy, krjecb- 

ko$cjy, 
(in) professioae virorum... (obediencia) mulieram — wyfnawanyy 

majfkyem... jonfkye, 
viri... obligabantur — mapcjyny... obwyązany, 
mulieres — panfkye (zap. omyłka zam. panyenfkye, patrz wyżej) 

abo jenfkye twarjy, 

(ad hoc edictum) tenebantur — wynowathy, 

pregoantem — brjemyenną, 

addaxerat — byi prjywyodl, 

deo disponente ita fieri debuit — tbope ftalo jbojego jgyednanya, 

(qni) regat — bj^dje rjądsycj, 

(sciebat) iam tempas (pariendi) appropinąuasse, et nemo ei ita sollicite 
de necessarys prouidisset — y^ yvfch byi fo cjaf prjybiyjyl 
a jadny by był tako pylno yey potrzeb nye3ycdnal, 

post se reliąaisset — ja fobą joftawyi, 

(sciebat) eam — y^ ona, 

baiulasse — nof^yia, 

K. 78v comtnissas — polecjon, 

curator — opyekadnyk, (!) 

deserere — joftawycj, 

(ut) preseruare posset — obftrjedj (sic) mogl, 

et licet — ac5 c^f, 

pregnans — brjerayenna, 

nichilnm ad ambalandum obfait, non enim sustinnit passioncs eon* 

suetas... mulierum — ku chodjnyo nyewadjylo a nycj teje 

cjyrpyala makyobycjayne jon, 

tumor — brjemyą, 

ipsam non grauabat — yey nye yejj^jalo, 

reddebat lenioret expedicionem — cjynylo lekcjyfchą a gotliow- 

nyefcha , 
qui — yenjaj (jen-że-ć), 



267 

salttbri leuitate plaudebat — w vcje^ney lekkopcgy ^e weffelyla, 

lumen eDim — bo ^wecja, 

poodas (habere) non poterat item reliąnas pregnancium non habuit 
passiones. Credibile enim est nt sicut ChristuB Dunquam legitur 
(aliqaem dolorem... in se habuisse) — cgąfko^cj^... n^e 
mogła a thef gynych brjemyeiTych (!) jon fmąthku nyecjyr- 
pyala a myie wyerjycj mamy yf yako nyecjcgemy aby xpc na 
fobye, 

nil molestie suBtinuit — jalopojy nye cjyrpyala, 
genuit — porodjyla, 
(tempus) quo — wkthory, 
qnod hic — a tben, 
K. 79r Goncepcionis — pocjącja, 
a deo preordinatum (tempuB) — od boga jgyednany, 
at ubi — a gdyfch, 
plenitudo — napelnyenye, 
(filium) natum — porodjonego, 
e fluxi8 ab adam — to yest od adama, 
quinque milibus annorum — po... cjy t. j. [(thysyą)] cjy, 
nocte dominice diei (hoc est de sabatto) in dominicum diem — noc^y 
nyedjelney na nyedgelą, 

illa (die), qua — w ten... w kthory, 

fiat (Iux) — ftan pe, 

profluxit — porodjyla fe, 

(impleti) sunl — byiy, 

computando (dies) a (concepcione) eius — lycgącj.. od yego, 

hoc autem — ale tho, 

(ut) susciperet debitam figuram — prgyyalo podobną figura abo obrap , 

in corporibns — w cgelech, 

nam cum reuerencia — bo fpocjefnofcją, 

mulier — jenfka twrj (sic zam. twarj p. wyżej), 

[vnitur — prjylacjona], 

masculuB — fyn, 

femella — dgewka, 

(post LXXX) dies — dnyoch, 

organis — cjlonkow, 

infundetnr — wlana bandje, 

K. 79v secundum — podług, 

in ictu oculi — w oku mgnj^enya (sic), 

in instanti (conceptionis) — wcjaffv, 

formauerat — ftworjyla, 

[humani — cjlowy[(eczego)] 

(ynita anima) corpori — fcgalem, 

in cruce pendendo, corpuB tamen eius tunc (erat) adeo parwm — 
gdy^ na krgyju pnal, ale cgalo gyego tedy... tako wyelmy 
małe, 

SpnNTod. Kom. Jfiyk. T. ▼. 33 



268 ^ 

non potnissent... discerni... U8que ad debitam mcnsaram — nye bili 

by rofnany mogiy bycj alyg do podobney wyelyko^cjy, 
poŁuisset — byl cjy by fe mogl, 

nel qaia delectabatur... babitare — abo prjetho Inbowal.. prjebywacj 
ex quo — bo gdy§, 

naści in mundnm — na ten fwyath porodjon by cg, 
delectabile (verbnm) — rofkofchne, 
E. 80r. quid acceptabilias. . iucundias — o}o prjyyemnyeyfche.. 

wefelfche^ 
quam quod — nyf tho yf , 
et assumens nostre niortalitatis... carnem noster frater factas est — 

a prjyyawfchy naf ą (= na się) nafcha (= naszą) f myertelno^cj... 

nafchym bratem ^e vejynyi, 

ad dexteram... coUocayit Et quid... ye... et dolorem — na prawycjy... 

pofadjyl y c}o nądją... a boleje), 
po6tquam nostram mestuosam (yitam finluimus) — gdyf)efmy nafch 

fmąthny, 
ad limbnm inferni descendebamus — do pr)edpyekla my ftąpowaiy, 
(nullus ab hoc) potuit liberari , qai — nyemogl byc) wyku- 

pyon, yp, 
(ab) laqueo... redemit — fydla... wykupyi, 
(de) partu descripsisti — porodjenyy pypefch, 
nostra... leticia (et) gaudium — nafcha... radowe) weffele, 
(librnm) spaciosum — fchyrokych, 
y8que ad iimbum — a^ do prjedpyekla, 
K. 80y. quia — prjetho gyfch, 
multum — wyelo, 

(lingue) sociarentur — byiy flącjony, 
mutus — nyemy, 

Burdus de sono — głuchy ofwąku ogloffy, 
gaudenter — wyeffele, 
ytilitatem — yfchythnofcj, 

sine media parturicione — prjef myfiy o porodjenyy, 
yirgo manens et sine corrupcione — panną oftanącj a prjes porufchenya, 
yirgo — djewycja, 

post partum... inyiolata (permansisti) — po porodjenyy... niepornfchoną, 
(pro) nobis — nap, 
(non habnit) similem — podobney, 
pudor, aucta est (castitas), integritas roborata, 8olidataque est yirginitas 

— panyenftwo, rofmnojyla pe... cjalopc) yeft pofpylona, pothwyr- 

djono yeft djewftwo, 

(in tno) germine — płodu, 

(in tua) carne — cjele^ 

E. 81r et ipse lucern mundi per te cepit — a on fwyathlopc) pwyata pr)ef 

m pwyai, 

sicnt enim — bo yako, 



259 

(generacio...) et floris letabnnda est — a kwyatha wyepole yest, 
germinans — kwąthc) (sio); 

exaltabit letabanta et laudans — radowacj fe badze wyef elącj 
a chwaląc}, 

partus... incatit saspiria... pellit luctos dans — rod}enye... wthluka 

wfdychanye... jagan^a plącz dawayacj, 
proles... fnnditur, partns iste nil scit triste, quum deus nascitur — 

plod... wychodjy, plod twoy nycj fmathku Dyewye gdyfch fe 

boog rodjyi, 
(sine) appercione — • porufchenya, 
Yirgula floret — rofga rodjy, 
sidus radiam diffnndit... radius solis yitrum penetrat (sine ritri) fraccione 

(sine) corrupcione — gwyafda promyen wylewa... promy en flo- 

necjny [kio prjechodjy... roflomyenya porapeoya, 

K. 8lv. quia nullam antę (Christam) genuit... Yirgo Maria — bo pa'ńv 

(=s panna) marla* jadnego syna prjod, 
quod — yfjby, 

EZ boku glosa późniejsza — otrgymac)], 
egerit — ojynyia], 

et ąnale sibi seruicium fecit — a kako mu poflujyla, 
pannis — platby, 
yestimentam — odjenye, 
cubile - kolebka, 
presepium — }lob , 

sed Yidens ipsum antę se — ale gdy^ gy yfrjala prjed fobą, 
K. 82r. grates (agens) — djąką, 
ipsum quem genuit adorauit — temv yegofch porodjyla yeft ^e 

korjyla , 
et ex post — a potbem, 

et cum... graciarum accione — a fdjąkowanym, 
Yirgo, [pauperis carpentary vxor] — djewka [vobogiego (!) cjieflie 

jona], 
(pannis) quos habere — yep myecj, 
inyoluit — wynala] , 
quum — bovym], 

propter) communem hominum conyencionem — pofpolney lud)[kyey 
potrjebye , 

lactayit — - mlekyem karmyia, 

[lactabat] ybere de celo pleno — [karmyia] pyer^amy jnyeba napel- 

nyonymy, 

et quo tu tendis — a kam chcjefcb, 

mente — osypią? 

et comparas (nunquam) quie8cendo — a[kupuyefch nye odpocjy- 

wąfch (!), 
82y qui... yario yestit ornatu — otho ten gyen cjy... rofmagytbim 

odjewa okrafcbenym. 



r 

/ 



260 

involuitar; nt nos stolam primam reciperemns, illins (manna et pedes) 
stringuntnr — yeft vwynyon , bychmy abo * rucho nyew^n- 
nofcjy prayyaiy a yego... fwyajany, 

ad bona opera — ku dobrym fkuthkom , • 

(manns) liberę eztendantur pedes in yiam pacis dirigantar... carere 
disposnit tegumentis — volnye byiy vycjągnyony... pokoyv 
byiy napropcjony... [tradacj chciał odjenya, 

et qua yeste... induam — y w kthore od)enye... oblecj mam, 

lignifabri uxor, ynam tantam tunicam babeo, non ad ornatnm superflanm 
sed ad necessitatem... qne (sc. tnnica) non sufficit tibi et michi 
— c}e^le oddana jona, yednocj yedna fnknycja mam nye na 
okrafchenye fbythnye aJe ku potrjebye mey yafcjy (sc. sukny- 
cja) nye ftathcjy mye y thobye, 

(in domo) propria — fwem, 

(in domo) clansa — jamcjonem, 

nuUtts... miseretur^ hic non snut nisi Yiles (panni) stricti et brenes et 
duri. 8i ergo rex es — nyefluthuye, thucj nye wyacjey nadane... 
wafkye a krothkye a wyelmy twarde a pr)etho^ gdy yep królem, 

matris — mathky, 

thronns — abo ftolecj, 

aula — paląc), 

familia — rycjerje panofche, 

Est ne anla tua stabulum, (tbronus) presepium , tubicine? sonus duoram 
animalinm bonis et asini, regalis familia — ytho twoy palacj ftaynya, 
jlob, y tho twoy potrambacjowye wol a ofpel, krolewfka cjeladj. 

81 frigescit oorporalis infancia, caritate tamen tua mens sancta (opuszcz, 
czasownik) — acj cjy djyffa jymno twoye djecjftwo, w my- 
loCcjy fe grjeye twoya dufcha |wyatha, 

(vide angelos) letantes — raduyącj fo, 

K. 83 r (promisit) te (regnaturum) — yf ty, 

An forte ploras bumane condicionis miseriam. An forte mortem tue 
futurę et amare passionis, an forte dolorem et planctum mihi 
annuncias mee a te per mortem tuam separacionis, (et gladium 
doloris) qni animam meam pertransibit. Sustine modicum non- 
dum venit hora — A jaiy placjefch cjlowyecjego ftadla nądje, 
abo pmyercjy twego prjychodjącjego a gorjkyego vmacjenya 
abo my bolefc^ a plac} wjyawyafch mego od cjebye prjes twa 
pmyercj roflącjenya... yp dufchą mą prjerajycj ma. Cjekay 
ye^cje, bo yefchcje nye prjyfchla godjyna, 

tegam — odjeya, 

(ecce fennm), tibi lecium faciam... deducam — na tem cjy loje vc}yn}*a... 
odwyofą, 

bos quem pro nostra necessitate vendam — wol tegoc} )a nafche 
potrjeby prjedam, 

contraria et displicens (superbia) — prjecjywna a nyeluba, 

*) W oryginale ab. 



261 

iilicita delectacio — nyepocjefne kochaojfe, 

pauperrime — wyelmy ybodje, 

in exemplum — na prjyklad; 

spernere — wfgardacj (sic zam. wfgardjacj), 

in presepio lacrimando — w )1obye placjąc), 

coDtremiscunt — drją, 

(potestates) sunt subiecte — [ą poddany, 

(puer) delectabilis — łagodne rofkofchne, 

Yiuificare — ojywycj, 

elargiri — daej, 

K. 83 V (ut) derinceret — prjemogl, 

faceret diyites — cjynyi bogacjmy^ 

gracia — myiofc^ą abo lafką, 

leticia — radofcga, 

quibu8... annunciata fuit — którym... yest było w}wyaftowano, 

(«uper) gregem — ftadem, 

rapacia (animalia) — drapyefna, 

qaod mnlti eztranei homines parendo edicto — bo wyele ejudjych lu- 

djy prje prjykajanye, 
illac conuenerant — tam fe byiy [yechaiy, 
predones — [boyczow, 
iuxta illos — podle gych, 
qai fuit (missns) — a yp byl, 
et qui Yirgini annunciayerat ipsam... concepturam — ft y^ byl 

p&nye (tj. pannye), wgwyaftowal yp ona pocjącj myala, 
(yidens) esse adimpletnm quod prius annanciauerat — yf pe było 

napelnylo tłio cjo on wjwyaftowal, 

K. 84 r corporali specie yiderent, yeste candida ratilanti facie wita 
iocando. Pensemns... consortes (et) participes (glorie) claritas... 
circumfulsit id est ex omni parte — wcjelnem kftalcje wy- 
djeiy w yafnem od^enyy [ blyfkayącjym obiycjym a f wyatbiym. 
Wafchmy... thowarjyfche ycjąfthkowye pwyathlopcj... na wfchythky 
[trony. 
quod qnamyis... legatur — yfch acj... bądje cjcjono, 
nunquam (tamen) legitur apparuisse (cum tanta) claritate.., ynde 
tanta... ac ai dies clarissima esset — nygdy nye bad)e 
cjcgono aby pe kyedy ykajal... pwyathlopcjy... bo tako wyelka... 
yako by byi djen naya^nyeyfchy, 

(de) claritate — pwyathlopcjy, 

in tenebris — wcjemnofcjy, 

nox — ta nocj, 

subito — wyelmy rychle, 

(propter) gloriosam disposicionem — wyelebny kftalth, 

perterrnit — ye byi jaftrafchyl, 

K. 84 V (propter) presenciam — ocjwyfthnopcj (!), 



262 

formidinem fagare et expellere ut escluso timore — ftrach japlofehic) 
a jagnac) aby tako wygnawfchy ftrach, 

pro ipsorum et omnium salute — o ydi y w^ego pwatha [baTyeD^y, 

ewangelifo — wgyawyam, 

boDum (annuncio) — dobrą nowyną, 

quale bonum, quo nihil est melius — thako dobro y^ nycje^ (!) 
lepfchegOy 

pro nichilo reputatar — ja nycj nyeftogy, 

legisperitis — vcjonym wjakonye, 

diyitibus — bogacjow, 

(Yolait) annanciari -^ wjyawyon bycj, 

qaia (abscondisti) hec — yfef... ty r)ec)y, 

parwlis — oamoyeyfchim, 

quod jpse — yp ten, 

ponere debuit — polojyc} myal, 

et mortificacio — a umącjenye. 

K. 87 r. W zakończeniu knzania na Boże Narodzenie czytamy w tek- 
ście: jyAd quam etc. kthemu gywothu naas dowyed) ocjecj ffyn 
duch ^wyathy w troycjy boog yedjyny amen." 

E. 87y w tekście: „ut tibi dignetur dare hic suam graciam et in fu- 
turo eternam leticiam, ktey je radopcjy Naas domyefcj ocjecj 
ffyn etc. 

K. 88 V [contradicetur — prjecjywycj], 

fa Yirginitate sna — oth panyeftwa (!) fwegoj, 

[plenus — pełno], 

K. 89 r [nam — bocj], 

K. 90r (corpns) fantasticum — obłudne, 

E. 9 Ir. [qui... vario yestit ornatu — otho tben... rop magy tern odjyewa 
okrafenym], 

inyoluitur — uwynyon], 

quasi... liberę extendantur — yakoby... wolnye były yycjyagnyone]. 

i, 94 r (ad hoc) signum (non sagittant) — cjelu; 
qui (imitantur) — yep cjy, 

cui contradicetur »— yemuf cjy ge bądą pr^ecjywycj, 
E. 94 y sibi contradicebant — yemncj fe prjecjy wyaiy , 
K. 97 r dignitatis — doftoynofcjy, 
escellentis (sanctitatis) — wyelkyey, 
beata — blogoflawyona, 

in qua concordat (nomen) cum re — wnyey pe fgad)a... fkuthkyem, 
ridiculum (est yocari) fatuum... pusillanimem — napmyanye... jaionego 
a blafna... ftrajlywego, 

yirtnte (yacua est) — cjnofcjy, 

a dono prophecie — prje dar prorocjftwa. 

E. 97y (ab eius) origine et genere — pokolenya od yey rodu, 

de tri bu (asser) — fpoftacjy, 

beatitudo — blogoflawyenftwo, 



263 

ab antiqua etate — prje ^e^ pocjefthną ftaro^c), 

in diebus mnltis — w wycie dnyow, 

de tempore vno — jyednego cjaffo, 

Jastornm semita ąaasi Iux — fprawjedlywych dro[gaJ yako ^wyath- 

lofcg, 
canescant — fchadgeyą, 
(facinnt se) paeros -— dgathkamy, 
maiedictns (puer) — pr^^eklathe, 
yitam illam (inspicit) — na on pwyath, 
K. 98 r ad eius — ku yey, 

qao ad (statum) matrimonii — podlog... maljenfkyego, 
coniages — maljonkowye, 
conyiaere debeant — ^ jycj mayą, 
spectant ad coniages — flafcha na maljenftwo, 
decorant — okrafcha, 
in tribus beneplacitum est... que 8unt probata — we throyakyey 

rjecjy wyeiycje lubo yest... yef (!)' tef do§wyathc)ona yeft, 

Concordia fratrum, amor prosimorum, (vir et mulier) bene slbi consen- 

cientes — Jgoda myedjy brathy, myiofcj myedjy biyfnymy... 

yef ffe dobrge fgadjaya, 
et yiserat — a jyla, 

E. 98 y yapulaciones — bycga (= bicia), 
continue ntaledicoiones — [(•••)]* °^ ^^^i^ (= klęcia)^ 
nulla dileccio — jadne myiowanye, 
fidem matrimony (non seniat) — wyernofcjy maljenftwa, 
(ut nec ipsa) alicui alteri misceatur — jadnym gynnym f cjeleftnye 

nye flącgyia, 
hoc — tha wyernopej, 
quod qnecunque (audet) prolem cum alio progenitam — yfch kthora 

koiy... plod ) gynym dobyia, 
substituere — podfadjyc), 
heredibus — djedgycgom, 
eternaliter paciaris — wyecjne cjyrpyenye, 
quod opportebit te reuelare tuam iniquitatem — yf muffyfch wjyawycj 

twą jłofcj, 
E. 99 r grandę malum euitare — wyelkye )lo prgydj, 
soluitur — rofwyą^no, 
alligata est — jawyajanacj, 
propter yirginitatem et integritatem — dla panenftwa a prje c}a- 

lofcj, 
a yirginitate sua — od fwego panyenftwa abo djewftwa, 



^ Sic, sam. jai tj. rj^ecg. 

' Tylko koniec glosy wpisany, może [(nieu8tan)]na (?) z końcówka rze- 
czownikowa w mian. licz. mn. 
* sic, lam. 



y 



264 

possit nubere — moje poy^cj ma^a, 

decorum (matrimonium) — okrafchone, 

non benedicitur — nye bądje pojegnana, 

corruptam (ducit) — porafchoną^ 

disponit — pokłada, 

nubit — bandje poymowana, 

commnniter ducitur — pofpolycge bądje poyathą, 

debet approximare — ^e ma prjyblijycj, 

(in dei amore) occupare — obyeracj, 

K. 99 V voto -7- ^łubem, 

non aduertant — an;^ dbaya^ 

morinntur — ymyerayą, 

ad alios conuolare intendant — po gynych myfią, 

raptam — rchwacjywfchy, • 

ostenderet — ykajal, 

premium, (quod)... est preparatam, cencies millesies permitteres te in 
frusta discerpi (prius quam) matrimonium... repiicares — od- 
plathą... yeft fgotbowana, ftokrocj y thy^c} krocj dala by $6 
na kąffy grjajacj... wthorego mąpa^ 

iniurys — krj^wdje, 

defensorem — obronycjela, 

huic te (commendes), in eum speres — temu ^e... w nyem nadjeyą 

myey, 

E. 100 r Et si — alle by fnadj, 
compara tibi — fobye kuppy(!), 
et modica molestia... omnem augustiam et dolorem... in eis conspicere 

posses, (prout) multis (contingit) — a the^ cjy mała jaiofcj 

yeft wfchego jamąthku a nyef cjefcja... na nych docjekac} mogła... 

wyelu macjoram, 
elegit — chcjala a wybrała, 
(sine) impedimentis — nagabanya, 
continue — vftawycjnye, 
obHecracionibus yocabat — modłąc) ^e, 
et sibi testificare — a yemu ^wyadcjycj, 
confitebatur — fwyadcjyiac), 
E. IOOy ita płacide... ut possim... postea te videndo — tako łubye... 

abychcjy mógł... potbem cjebye wydjącj, 

łeticiam — radowej, 

natus esset — narod^ył bil, 

in diebus (herodis) — w c)a[f, 

magi ab oriente — mądrcjy od floncga wfchodu, 

qui natus est — y$ fe narod);^l yeft, 

in oriente — na wfcliodu, 

adorare eum — korjyc) ge yemu, 

turbatus eat — jamącjon bil. 



266 

et coDgregans... et scribas popali sciscitabatur — a jebrawfchy... 

y vc)one nadludem badai, 
nequaquaiD minima es in principibas Juda — nye yef ty namnyeyfche 

myedjy kfąjaty Juda, 
(qui) regat — rjąd^ycj bądje, 
dam — potagyemnye, 
mittens — poflawfchy, 
(interrogate) de puero (et cum) inyeneritis renunciate michi (vt et 

ego)... adorem eum — podjecjącju,.. ye naydjecje ode^lycje 

mnye... yemu fe thef korjyi, 

K. 101 r abierunt — odefchiy ffą, 

in (oriente) antecedebat eoB ysąue dum yeniens (staret) supra vbi erat 

puer, (yidentes) autem... gauisi snnt... intrantes — na... fchla 

prjednymy af^ gdyff thy prjy[(fciila)]... yeft nadtym myaftem, 

a ony... radowały ^e... wfchedwfchy, 
et procidentes adorauerunt eum — a padwfchy prjed nye korjyiy ^e 

yemu, 
obtnlernnt munera — offyerowaiy dary, 
responso (accepto) in somnis — odpowyedjenye... wefpanyu, 
in regionem — do krolewftwa, 
quum... yenerit — yC g<iy— PW<^J« (późniejsza ręka poprawiła na 

prjydaye), 
couyeniunt — fbyeraj'ą, 
populares... Barones... (ut)... et omagium prestarent... — lud pofpo* 

lythy... panowye... a yemu hołdowały tlio yeft fwoya wyerą 

duo Regna... et terrestre (Regnum) — dwye kroleftwye... y gemfkye, 

pacifice... possedit et habuit — [pokoynye... djerjal y myal, 

sibi ysurpauerat et suppeditauerat — -yemu bil of^adl a podpą podbyi, 

(ut) eiceret... recuperaret — wyrjucjyl... dobyi, 

iudicium est — ofądjenye yeft, 

eicietur — bąndje wyrjucjono, 

K. 101 y [omagium prestarent — holdoyaiy choyaiy], 

[Judeos et paganos — obo^^aky lyud], 

K. 102 r breui interuallo temporis — po krothkyem cjaffu, 

K. 102 y (XIII dies a natiuitate) fluxerant — bilo pomynalo, 

magi ab oriente — mądrcjy od wfchodn, 

quod quoB... (yocant) scribas — bo thy gyefch... ycjonymy, 

proprie — włofnye, 

sapiens et maxime qui astrornm cursus eciens ex tali cursu de futu- 

rifl (predicit) — mądry a nawyącjey then y^ (fna przekr. 

w tekście,) f e na gwyafdach rofumye a jgych byegu o prjyydą- 

cjych rjecjach, 
ex yisione — od yydjenya, 
exprimit — pokłada, 
et non sołi yenerant — a nye famy byiy pr5y[(8chly)], 

SpTBWołcd. Kom. Język. T. V. 34 



266 

(cum) comitatu — rjyfchą, ludem, 

ab lila plaga mundi — od onego kra^y ^wyatlia, 

de longinąuis (partibus) — fdalekych, 

comminus (erant) — thudjefch, 

hoc roinime fecernnt — tego f[ą nyewcjj^nyiy, 

congregacionem — jebranye, 

(ad) presepe — yaf lam, 

K. 103 r (ad) cognicionem invitare — pojnanyy pobudjyc}, 

ortum fnit (peccatnm) — wfcbedl byi, 

(ut peccatum) deleret et destrueret (et nos) mortuos yiuificaret — 

fmyi ftarl a [kajyi... marthwe ojywyl, 
dorao — cbr^ebthem, 
memorari culpam ibi commissam — wfpomynacj nagrjech yf tham 

był popelnyon, 

proyecieti post tergum tuum — odrjucjyi )a fwoy cbr^ebth, 

ortum fnit (peccatum) invidie — pochód myal... jawyfcjy, 

et maculata — a pokalana, 

(sanguinis) innoxy — nyewynney, 

maledicta (terra) in operę — prjeklątha band^ wucjynku, 

(ut.. inter) gentes oriretur prima benediccio, vbi progressum (habuit)... 

malediccio — pogany wpejfio pyrjwe blogoflawyenye odkąnd 

pochód... pr5ekląc}e, 

oramus Yersus orientem — modły my fe ku wfcbodu [lunycja, 
conuertimus — obracjamy, 
ydolatria — balwanftwo, 
maledicta — jaklatha, 

E. 103 V idolorum culturam — balwanfkye modlenye a korjenye, 
sapientum — mądrych ludjy, 

occultauerat se eis ex dei disposicione — bila ^e gym fkryla a tho 
i bojfkyego yednanya, 

ingredi — wyechacj, 

in confusionem — na [romothą, 

in yicinio non quesierunt — tvdjefch nye fchukaiy, 

(ut) argueretur — [karana, 

pigricia — ienofcj, 

de longinquo — jftron, 

excu8are — wymowycj, 

non suscepimus — nye prjyaiy, 

annunciauerant — wjwya[towaiy, 

K. 104 r quod de eo — yff o them, 

de noua (natiuitate) — o nowem, 

ascribitur — prjypyffano bąndje, 

in diademate — wkoronye, 

insignia regalia — klenothy krolewfkye, 

nihil yidissent — n5*evfrjeiy, 

sed in humili tugurio — a w nądjnem domku, 



267 

famulabatur — fl^syio, 

queritur (vbi) aula... curie... frequeiicia — pytayącj... pallacj... 

cjeladj, 
K. 104 V numąuid aula (est) stabulum — ajaly pallacj... ftayna, 
titulus — napyff, 

testificatus et asseueratus — fwyadcjon a twyrdjon^ 
de hoc (titulo)... accusanerunt — a ftegocj... nawadjaiy, 
et huic (titnlo) renunciauerunt — a thegocj... fą 2apr5eiy, 
et ad testiroonium — a na ^wyadonye (tak mylnie zam. ^wyadomye); 
Bupra (Jndeam) lucentem — yaf nad... fwyec}yla, 
própter (duas) causas — prgef... rjecj, 

K. 105 r (ut) properarent... adorare — poppyefehyiy korjycj fe, 
(stella) denotabat — fnamyonowala, 
Buccessores — namyaftkowj^e, 
adorabant celestes orbes solem lanam — korjyiy ^e nyebyefkym okrą- 

. gom floncju [(xyą5ycjo)] vy, 
(stellam) alteri famulari — yeff gynnemn flujyla, 
(creatnre) deo... famulantes — yte^ bogu flu^acja^ 
per sernicium ^ prjef flufchbą, 
diyersam differenciam — rofmagythe rofdjelenye^ 
in snbstancia — wyey bythnofcjy, 
essencie — bithnofejy, 
(de materia) corruptibili — nyewyeejney, 
K. 106 V ministerio — poflujenym^ 

desyt et conyersa est in... pristiuam (materiam) — pomynąlac) 
a obrocjyla ^e... prjednya, 

in situ — wpolo}enyVy 

in aere non longe (a terra) — wpowyetrju nye wy foko, 
in magnitudine — w wyelko^cjy, 

qnelibet (stella) firmamenti — ya^ yest na firmamecje (t. j. firmamencie) 
tho yeft nafwem nyebu, 

ultra duos aut — nyf dwa abo, 

in motu — wporufcbenyy, 

mouentnr circulariter — obrac)aya pe około, 

et mouebatur motu recto — a rufchalacj pe pro^cje, 

(yia) directa fuit aut obliąna — profta abo krzywa była, 

guiescunt — odpoc^ywayą^ 

ministerio — flujenym, 

dlrigebat et ordinabat — wyodl a rjądjyl, 

in claritate — w fiwyathlopcjy, 

K. 106 r (propter) excellentem (claritatem) — wyelkyey, 

anam (claritatem) — wlofną, 

lucide — yafnoy 

superabat — prjemagaia, 

taliter (fuit) disposita (stella) — thakocj {yednana, 

non pigre sed festinanter — nye lenywa (!) ale wyelmy rycLle, 



268 



per magnam distanciam — a daleką drogą^ 

contemplati sant — oglądały gy f^ą, 

non debemus differre... con^ersionem — n5^e mamy odcjagacj... obro- 

ojenya, 
ne tardes conuerti — nye myefchkay obrocjycj pe, 
contra (aliąuos) — naprjeciiywko, 
differunt — odcj^agayą, 
senuero — fe [taram, 

K. 106 V percuciam — a )abyyąc) (= zabiję-ć), 
curare — jagogycj, 
desidia — leno|cj, 
(puemm) mortalem in stabulo iacentetn — gmyertelnego w [ta^ny 

lejacjego, 
ynius anni itinere — cjaiy rok drogy, 
K. 107 V (nt) properaremoB — pofpyefchyly, 
sicuti amamus — yakocj naam myio^ 
(omittendo) omnem yamtatem — wfchythky marnopcjy, 
queramus — fchnkaymy yego, 
sermones — mowy] 
donum — dara], 
lostis... impie Ohristum venire qui times, non arripit mortalia qui..i 

dat — flofcjywy nyeprjyacjelu yfch fe bogyfch prjyfcja kri- 

ftowa, nye chwathacj fmyertelna [boja, ye^ cjy dawa, 

K. 108 r in principibus Juda — myedjy xan)atby jydowfkymy, 

falsa (promissio) — falefchne, 

deuocionem (promittebat) — myiopc^ a nabofchnopc), 

K. 108 V 8ed gladium acaebat — a myecj cjy oftrjyl, 

apparnit — fkajalo [fya póżn. dod.], 

ne... crudelitas — aby... okrnthnopc), 

ut magi — pe krolowye, 

alaeriuB — myiey, 

abiernnt — odefchly fą, 

nihil mali suspicantes — nyemnymayąc), 

[antecedebat eos] tanąuam lucerna — [vprjedjala ye yako] po- 

chothnya, 
usąue dum — af]" gdyfch tho, 
gauisi — Ywyefeleny, 
[perpenderunt] quod deluei non erant — [vipelnyiy] yp nye byiy 

okłamany, 

(gandent) de invencione — jnalejenya, 

Kł 109 r responsom — odpowyed3enye, 

et quia (verbum)... in veritate persistit — ale gdi^... wprawdje yefth 

(przekr. i tą samą ręką dopisano): prawdjywe yeft, 
in dubio — w wątbpyenyy, 
fuerunt certificati — biiy ygyfchcjeny, 
deducti — prjywyedjeny, 



I 



269 

quaiD (domum) diaersorium — won pofpolny, 

deuocionem quod non retrasit eoa (Iocub) abiectus et miserabiiis — 

nabojenftwo bocj gych nj^eothcjaplo... odr^ucjone a nądjne; 
in precioso cubili — w drogyey kolebc/(e, 
in sericeis fascys — w gyedbawnych powoynykocb, 
eo8 ab eornm intencione — gye od gych vmyflu, 
K. 109 V recumbeńtem — lejĄcją, 
babenteo) non ad ornamentom corporia sed ad tegumentum nuditatiB 

— mayąc)ą nye na okrafchenye yey cjala, ale na prjykrycje 

yey nagogcjjr^ 

hanc invoca — they wjyway, knyey pe vcjekay, 
(Oonsidera) reverenciam — poc^efnofcj, 
K. llOr thas — kadjydlo, 

significabant et confitebantur — Jnamyonaly a wyfnawaly, 
(propter) nobilitatem — wyelebno^c^y, 
sublimitas — wyffokoficj, 
dignitas — doftoyno^cj, 

humana mortalitas — c}lowyeqa fmyertcInopc5, 
mortuorum — raarthwych, 
ergo — pr^ethop, 

(homini)... morituro — yenje... myal umr^ecj. 
vere imitatar — prawye na^laduye, 
confitetar — wyfnawa, 

K. 110v (ut) rerum creatorem confiteamnr — rjecjy ftworjycjelem 
wyfnaiy, 

(ut)... non obliuiscamur — nyejapomynaly, 
nostra vero sunt — ale thocj nafche yefth, 
(munera). . placencia — wyelmy lub^, 
(inter) metalla — pyenyą^ną rjecją, 
inter nostra bona — [najego jboja, 
(corpora) pervnguntnr — pomalowana, 
connersacio — obcjowanye abo jycje, 
bene redolet — dobrą wonyą dawa, 
K. lllr [ibant — chodjyiyj, 
[coneumatisąne (diebus) — • yypelnyonych], 
in comitatu — w pofpolftwye, 
[reąuirebant eum — [nkaly go], 
dolentes — bolefcj mayacj a jaluyącj, 
[proficiebat — roflj, 
K. 111 Y [dilectissimi — namyleypy], 

documenta, sed eciam eius facta — nauky, aiye tep vcjynky], 

exempla — prjy kłady], 

ea que hic (dixit) — thy kthore tu], 

in exemplum — w prjyklad], 

nt ho8 — aby ony|, 

dcducebat — vyodlaj, 



270 

eius (sc, Marie) — yeyj, 

reuerenter et obedienter — pocjlyyye gy poClu^nye], 

hanc (^doctrinam) — thą], 

alacritatis — vejfolo^cjyJ, 

(Wszystkie glosy na tej stronicy są znacznie późniejsze). 
K. 112r [regressum — gwrocjenye], 

huiusmodi tempera — thakowych cjaffowj, , 

dicitur — movy], 

Ł. 112v [data... lex dane prawa], 

[sub umbraculis et tugnrys — poth clodnycjamy (!)], 

[pepercerat — pr2epn[(8cjyl)], 

K. 113v [yiuificare — ojywycgj. [Z boku gl. późn. mapoboyftpha t. j. 

męiobójstwa], 
K. 114r perpendnnt — rbacgayą], 
[prostibulam — jamthv^], 
K, 1 1 5 r habitus yiciosus — nalog, 
K. 116v [oblaciones statatas — ftacjygye], 
fsed... erat — aiye... byio], 

K. 114r (bis) [cum amaritudine — [ gorjfkofcjya], 
K. 116v (bis) [sudores — kropye], 
K, 119 r [pondere in aliud (trahit) — brjemyenyem grjech], 

causa — prjycjyna], 

(vox) conrussit — prjenyknal], 

i. 120r [diflFerunt — odkladaya], 

K. 124r [sacramentum — fvyatofcjy], 

[(ad) consumacionem — dofkonalofcjy], 

K. 125 V Fsustentant — pobudjaya], 

K. 126v [na marg. pye — myloCernye], 

primo mane — naprjood rano, 

[non contendamus — nyedomagaymy fya], 

(dicitur) mane — jaranym. 

K. 127 r [mortui — marthvy], 

"dicitur — rjecjon], 

(SLudit) ea — onych], 

mortuus — rmariyj, 

i. 127 V [ideo est ociosus quia... operatur — dla thego yest prjoffny (!) 
abowym... cjyny], 

rapit alionas res — chvytha cjucje (!) rjecjy], 

mortuus — vmarly], 

et operatus es — y cA^nyies yefth], 

'et vidit -— y vydjyal], 

ut — yako], 

'desistere — prjeftacjl, 

retribucio — odpłata], 

i. 128 V [ex pacto conyencionis — ppokonofcjy, (?)] 

K. 130r [(cor) aridum (per superbiam) — jamylkle], 



271 

K. 132 r [Consumatuin est — dokon.tlo], 

K. 133 r (ut) obseruarent — podftrjegaly, 

K. 134r [Ciamavi clamans rance facte snnt fanccs mee etc. por. 
Ynlg. Laboravi clamans, rancae factae sunt fauces meae: defe- 
cerunt oouli mei, dnm spero in Deum menm. Psalm 68, 4. — 
Cyefkom pracjoyal: wolayacj af$ vfta moye ochrapyalj^ v[ta- 
[(ly)] ocjy moye gdy ya nadjye [(yc)] mam wpanye bodjo [na 
marg. dop. póżn.]*) 

K. 1 42 r (regalia) freqnencia — cjelad}, 

K. 145 V promoueret (in... cnrsu) — wfpomagala, 

K. 146 r suggerit (ad bonum) — napomyna, 

(gracia) preneniens — prjecliodjącja, 

cooperatur — prjypomaga, 

subseąnens (gracia) — na^ladyyacja. 

K. 148 r. (inter) metalia — pyenyapna rjecją (p. wyżej K. 110 v). 

K. 154 y. [inyestigare — badac)]. 

K. 168 y (nescit) tarda mollimina — pofdnego omyefchkawanya. 

K. 173 y. Ręką właściciela rękopisu w w. XYI-ym zapisano tu dwadzie- 
6cia kilka wokabuł łacińsko -polskich, wyjętych, jak się zdaje, 
z „dictionariu8'a^ Murmeliusza (Wyd. 1-e r. 1526), lub krótszego 
„dictionariuB^a** Mymera (154l). Wypisujemy tutaj tylko nie- 
które z nich, bądź to ze względu na rzadkość wyrazu , bądź oso- 
bliwość przekładu, bądź właściwość wymawiania: 

gechenna — pyekyelny ogyen, 

patronus — obronycjiel, 

ąuies — othpocjynyenye, 

estua — goracjoscg, 

imber — nagły defcj, 

lumen — pvycja, 

angaria — fvche dny, 

nymbus — yalny defcj, 

stillicidium — dachoye krople, 

tepidum — letuyO; 

Gripta — kruchta, 

K. 185 r (mylnie zam. 175), 

[(per propiciacionem — obyathe] 

advocatum — rjecgnyka, 

K. 186 V propiciacio — obyeta(!) 

K. 187 y [effectum — ycjynek], 

K. 189 y quodsi ^ paknyąiy, 

K. 190 r et super omnia montana Judee diwlgabantur — a po wfchecli 
górach wjyawyaly fe jemye jydowfkyey, 

*) W Zołtarzu Wróbla (wyd r. 1539, 1540, 1543, 1567) czytamy to 
samo dosłownie: „Cięszkom praczował wołai§c, aż V8ta moie ochrapiały, 
ystały oczy moie, gdi ianadzieie mam w Panie Bodze." W Bibl. Leop. 1577 r. 
brzmi przekład nieco inaczej: , Pracowałem wołaiąc, ochrapiały czeluści moie : 
ustały oczy moie, gdy nadzieię mam w Bogu mym.** 



1 



272 

K. 190r (bis) [reąuirit — polrjebvye], 

K. 192 V naiii calumpniam iriferaiis et rapinatn (non faciatie) — 

nyepotampyaycje... drapyeftwa, 
K. 193 r excelleiicia — '^yffokofcj, 
preclarior — [lawnyeyfcby, 
eo insignior — yego fnamj*enythfcby, 
K. 202 V strenue — maffnye, 
Buauiter — gładko a lagodnye, 
K. 210 V [fomes — jakal], 
K. 224 V (credunt) in Bupcrsticłones (et) iucantaciones — w gufla 

w cjary, 
K. 234 V tempora... prescribendo — dawnoCcją, 
et ita prescripcio teroporis — a tako dawno^cj^ 
K. 249 V subdita (altitudo) — potlumyona, 
K. 250 r (ingredimini). .. pudicum.^. cubiculum — wpocjefną lop- 

nycsą, 
K. 251 r (Bensus) exercitato8 — fkiifchone, 

K. 260 y magnificata est (anima) pre omnibus diebus vite mee — 

Ywyelbyona yest... nad wfchystky dnye fchiwota mego, 

K. 261 r gremio contulisti — wlonye no^yia^, 

K. 261 V eialtate — radnycje fe, 

et letetur (orbis) — wye^eel $e, 

tantumąue cura — a potem ftoy, 

ąuodsi continens et casta es, yenerare — pakiy wdjj^erfcliayącja a cjy- 

sta, cjcjy, 
exułtatio -- YCgyefchenye, 
K. 262 r (ascendit) de dcBerto delicya affluens, innixa, — Jpwfch- 

cjyey opiywita w rofkofchaarh a w^parlajje, 
iu dyademate et in trono — wcoronyo a natronye abo stolcjy, 
(pertulit)... erumpnositatem — stradją abo nyedoftatky, 
K. 262 V humiliasses — ponyfchila, 
bene michi — błogo mnj^e, 
suscepisset — prjywytala, 
yt veniat — yfch gydje, 
yirtutum suaram oblita soiara humilitatem memoratnr — qnoth fwych 

japomnyala parna pocora (pamyata — przekr.) wfpomyna, 

etsi yirginitaB — ac^ c^y djyewftwo, 

saltem — ale, 

(qai potest) capere, capiat — y^ncj gyra, 

parynlus — maluthky, 

K. 263 r ne forte (muriamur) — bychmi pnad^, 

ecce... ex hoc — owa... pretho (!), 

ipsam — yfch gyą, 

K. 263 y ipsa se interponit precibus suis — onac.^ fe w pofrodek cla- 

dje roodiithwami fwimy, 
(nt) reconciliet — yedna. 



a 



27Ś 

tam idoueus — tako godj^en, 

eyadimui — Ycbodjymi, 

auertit — odwodjy, 

mntauit — odmyenya, 

yeniain — myiofcj, 

etiamsi — bo bi thep, 

K. 264 r recnrreret.. ad forum — ycjyeklbi pe... k 0ądv, 

IgnomiDiosam (mortem) — fromotboą, 

proDunciasset — jmawyaal, , 

impudici (canes) — nyepocjyefny, 

(in)... cabiculum — lofcbnycją, 

speciosa (sponsa) — cjydna, 

pulcra — dworna^ 

(de) speciositate — kra^e, 

specło&ior — krafcbfcba, 

macała — pokalanye, 

(super) disposicioDem stellarum... comparąta inyeDitur ~ jrjądjenye 

gwyaft... prjyrownana yeft cjy, 
K. 264 y progreditur (ąuasi) aurora — pocbodgy... jarją, 
luna — myefąej, 

(propter) admirabilem pulcritudioem — djywnyey(!) cjydnofcgy, 
fulget et decoratur — fwecjy a yeft ofdobyona^ 
(de) speciositate — krafe, 
pie — myie, 
creare — ftwarjacj, 

(yirginem) predestinatam — prjewyedjąną, 
congreganerunt — fberaiy, 

supergressa es uniuersas — wyfcbla yeff nadewfcbyftky, 
mulier — jyenfka twarj, 
amicta — odjana, 

decorauit et illustrauit — ofdobyi a ofwyecjvl(I) 
quia mutabilitatem huius modi... transiuit et peryenit.. bo ona nye- 

yftawyc^nofc) prjefla a dostąpyia, 

in diyersis — naro^magitbicb, 

singulariter decorant — ofobnye okrapayą, 

perfecte inyeniuntur — dofkonale fe(!) nałepóny, 

(banc virtutem ipsam habuit) exce1]enciu8 — fwyrjcbowanye nad gynne, 

tante puritatis — thakey cjyftotbi, 

E. 265 r deoebat — [lufcbało, 

de purissima (matre) — jnacjyftfchey, 

et vt ea puritate niteret (yirgo), qua sub deo nequit maior intelligi — 

aby thefch taką cjyftotą fwyecjyU, yeff by pod bogem nyemo- 

gla bycj wyathpa rofumyaną, 

constancia — ftoynofcj yfstawycjnofcj, 

(habuit) excellencius — fwyrjcbawanye nad gynfche, 

in exilio — na pufcjy, 

Sprawozd. Kom. Jfsyk. T. y. 35 



2?4 

constanter — ftoyu^e, 

(ad) patriam — jyemye, 

donec (inveniret) ipsum — aff gy, 

perseuerando V8que ad consumacionem — bo ftala aff do fkonnnya, 

non sapicbat... latitabat — n^o wyedjala... była fkryta, 

firma et solida (in fide perstitit) — mocjnye a pewnye, 

(in) bonore — chwale, 

colimas — * C5cjymy, 

solidari — bycj ytwyerdjoon, 

Caritas — mylowanye boga, 

meruit fieri — jaflufchyla bycj, 

K. 266 V (vita) esemplaris — prjycladny, 

diligencia in ministrando — pylnofcj w pofIugowanyv, 

(circa) filiołum, ne ipsius membra delicata et tenera (lederct) — fynv 

yefeje mlodemv, aby yego cjlonkow rofkofchnych a mlodycli, 
(cum) alligaret — powyala (t. j. powijała), 
in religiosis — w dachownich yako w mnifchech a mnyfkacb, 
liberins vacare (possent deuocioni) — wolnyey patrjycj, 
spiritu... celestibus (intendebat) — duchem... nyebyefkych recjach (!), 
est yirginalis castitas seu iutegritas — yeft cjy djyewftwo albo nye- 

porufchenye, 

castissima — nacjyftfcha, 

carnalis concnpiscencie — cjeleftne fchadje (t. j. żądze), 
contigit — porufchilOy 

K. 266 r sterilitas maledicta fuit -:— ny^eplodnofcj prjecląta była, 
moriture seu morientes — yeff vmyeraiy, 
precipue — ofobnye, 
fecunditas — plodnofcj, 
in coniugatia — w maljonkocb, 
mulieres — panyenfke thwarjy, 
adąuisita (prole) — doftąpywfchy, 
inviolata — nyeporufchona, 
non purum (hominem) — nyo . proftego, 
felix — o fcjąfthna, 
quibus... molestio — gymfche... jalofcjy, 
paciencia — fmyara cjyrpyetiywofcj, 
(qui) defenderet — obronyi, 
passionis — maky, 

cesum consputum illusum — vb>thego jeplwanego pofmyewanego fro- 
mocjonego, 

K. 266 V (passionem) stupendam (et) horribilem — d^ywną... okropną, 
non maledicebat, non biasfemabat — nye layalacj nye chlalacj, 
pacienter — fmyernye, 
sue assumpcionis... letificata — fwego wnyebo wpacza ywyepelona, 

ihabuit) angustiam et penalitatem — thepnycja a bolefcj abo mąką, 
circa)... materiam — rjecjy, 



276 

giutaret — jakofiła, 

per tridnnm — prjcftrjy dny, 

dolentes — J^lay^cj bolefc) cjyrpącj, 

merorem (habnit) — ^alofcj, 

ipsam (deridebaDt), inhonorabant — yemv... gy fromocjyly, 

alapis cedebatar, (facies eius) conspnebatur, spinis coronabatur et illu- 

debatap — jafcbykowan policjkowan jeplwano tharnem corono- 

wan a fromocjoon pofmyewan, 
K. 267 r yiscera — wnatrje, 
turba — rjyfcha, 
(vidi) tnrbam — jaftąp> 
(ex),., gentibus tribubus — ludv rodjayow, 
in ooDspecta agni amicti stolis albis — prjed oblinjym baranka odjane 

w byale odjyenye, 
salus — cjefcj a pofdrowyenye, 
(enarrare) leticiam — radofc} wyefele, 
ininste... ablatus — nyefprawyedlywe... odyątb, 
merorem (passa) }alofcj, 
(videt) yiuentem — fchywego, 
nam deinceps — bocj daley c^y, 
confitebor tibi... narrabo... letabor - chwalicj rje bada., powyadaoj... 

radowacj, 

increpasti — [karał albo fbakal, 
et peryt impios — a jagynal floftnyk, 
delesti •— [tarli ye[[, 

K. 267 V (in eternum) permanet — bąndje, 
odernnt — nyenawy (dzą — glosa niedokończona), 
tu autem permanes et Yiues — ale thy yep y jyw bąnd)e[ch^ 
beatificata — vblogo[lawyana, 
(contra) eam, quam — ye y^[ch, 

(sastinuit) miseriam et defectum — nadją a nyedo[tatek^ 
omnibus generacionibus — w[chem rodjayom, 
leticiam... veniam — wye[ele... odpu[cjenye a myło[cj, 
vicini88ima — nabli[ch[cha, 
astitit — [tanąla ye[t, 

dominatur et super omnes (potest imperarc) — vlodnye a nad w[chy- 
[tky y w[chem, 

tam imperiosa — tako mocjna^ 

conferre valeat — mo3e dacj, 

quod — cj[oby, 

habet secundum aHquid super (cbrisŁum) materne auctoritatis impe- 
rium — thedjycj (sic. zam. tbedyc}) ma nyekako nad... yako 
mac3 mocj, 

subditus — podań, 

illa femina — ta panna, 

K. 268 r in humanitate — w c3lo\vyecjen[twe, 



276 

yeneratur et adorat — t'jcjy a korjy pe, 
8ibi — yey, 
pensate — bacjcjeff, 
obediens — poflnfcheD, 
glorificata — wyelbyona, 
progreditar — gydje, 
(mirati) de (ascensione) — prje, 
et propter — a tho dla, 
(yidentes) feminam — jenfką twarj, 
item — athefch, 

est inconyeniens — bilo nyepodobno, 
item — a te[f, 
K. 268 V liberalis — fcjodra, 

ad eam confugiant, ipsam implorant — knyey YCjekaya fe, yą wjy- 
wayą, 

(vt)... ayertat... castodiat — odwrocjyia... oftrjegla, 

vt... (possemus) — hyf (t. j. iż) byfmy, 

(obtinere)... remissionem... et tandem gloriam — odpufcjenye... a po- 
tem chwaiya(!), 

ista que ascendit de deserto delicys afHaens, inniza super dilectum 
saum — ta yaff wftąpuye f pufchci^ey w rofchkofchaach opplwy- 
thyyąc^a podparła nad fwego myiego, 

ac ipsins gloriose in celnm assumpcionis — a yey wyelabnemy(!) w nyebo 
wpącjye (sic. zam. wpącjyy), 

gloriosam (assumpcionem) — wyelebne, 

yirtutes (celeates) -^ mocjj*, 

digne (laudare) — doftatecjnye, 

reąuirit et meretur — Wdą(!) y 5aflugyye, 

yaria (yerba) — rofmagitha, 

exprimere — wypoyyedjecj, 

sabministrat — dawa, 

(de) gloriosissima (yirgine) — nawyelebnyeyfchey, 

K. 269 r nalla (yerba inyenire) — jadnych, 

qaibu8 — kthorymy, 

et sufficienter — a doftatecjnye, 

yires — ^yiy, 

aufert... et facaltatem — odeymnye... a mocj, 

assimilanerunt — prjyrownawaly, 

(yt) gpeciositas... nobilitas... — kraffa,.. flachethnofc), 

agnosceretar — popnana, 

quod — yeff, 

fAcere sermonem — mowycj, 

(dignitas) excel8a — yifoka, 

dicam — mowyc) ma (zam. mam), 

Si — yeftly yff, 

precelUs — nadto yeff, 



f 



277 

formam d/3i (apellem) — wyobrafcheoym bojym, 
per omnia esse (comprobaris) — owfcheyky jeff, 
qnid ergo... dicam — a c)fo... riecj mam, 
non safficiat — nye mofche^ 

sancta et immaculata yirginitas — fwyathe a nyepokalane djyewftwo, 
referam, qnia quem (celi) capere (non poterant), tuo premio contu- 

liati — wyjlowy (!) bo yegoff... ogąrnądj (!)... w thwem lonye 

nofylaf, 

[de sono — o djwyekn], 

nolite cessare — nyeprjeftaycje, 

K. 269 V yeniam — odpnfcjenye, 

consnetis operibns — obycjaynym vcjy [(n)J kom, 

qaod (nemo facit) — yegoff, 

(in) Bublimi (dignitate) — wyfokey, 

(creatura) pura — profte, 

(ex) aifectn admirantes — d^ywowanya, 

delicys affluens — w ro§kofchaach opwithuyącja^ 
que8tionem — domnymanye, 
progreditnr (qua8i^ aurora — wfchad(|a... jorja, 

per desertnm (sicut) yirgula fiimi ex aromatibus mirrę et thuris — 
prjef pufcheją .. rofcjka dymv j mafcjy myrry y kadjydla, 

(de) ingressn — we^cjy, 

(de) progresau — popcjv, 

(de) egresau — wyfcjy, 

(de) conyersacione — opcjowanyy, 

(de) felicissima (assumpcione) — fcjeftnemy, 

K. 270 r curie — dwory, 

in consideracione — j bacjenya, 

non sine — nye kromye, 

et ynde ei ascendenti — a odkąd yey wftapnyacjey, 

pares in nobis — równe nam, 

letiiicat fluminis impetus — wyefciy rjeky ^yla, 

saciantur (et) torrente — bandą nafcbycjeuy... potokyem, 

yirtntum abnndancia et prerogatiya — cjnootb oplwythofcj a prjy- 

wyiey, 

(a) genere — rodjaya, 

de plenitudine — prjje pelnofc^y, 

de multitudine — prje rofiyfchnofcjy (!), 

de magnitudine — prje wyelikofcj, 

de istis tribus — o them troyem, 

(de) 8uperexcellenti (gloria) — py wyrjchawaney (!), 

(super) puras (creaturas) — profte, 

K. 270 y purissima — nacjj^ftffa, 

(de) puritate — cjyftocje, 

(vt) niteret — fwyecjyla, 



278 

(virgo)... qua aub deo (neąuit) maior intelligi — yeff po bod je... wyacj- 

fcha rofumyana, 
vt — aby, 
vt dum — jff gdy, 
peremptorem — jbawycjela, 
largitorem — rofdawcja a fbawycjela, 
sanctificacionis — fwyantofcjy, 
sanctificauit — pofwyacjyl, 
preseruauit — jachowala, 
intencio — vmyfl, 
absąae (peccato) — proc), 
insinuare — jnamyonac), 
sine ve — procj bolefcjy, 
puritas resplenduit yt eciam impossibile (esset) eam licitis actibus ma- 

trimony applicari — cjyftota fwyecjyla yff thefch nyepodobno... 

yą flufchuyra fkutlikom malfchenfkym prjyiacjycj, 

radius... (ab) aspectu — promyen..ł wjrjokv(!) 

lubricus — nyec^yfthy, 

(nullus... potuit) illicitos (habere) motus — nyepocjefnego porufchenya, 

(propter) excelJentom (puritatem) — fwyrjcbowana, 

K. 271 r (nihil) splendidius fwyethleyfchego, 

aurora — jor^a, 

in continua contomplacione fuit deuotissima — wwftawycjnem o bodje 

my[leuyv ab (!) j bogem obyeranyy nabofchnyeyfcha, 
gentilis (yates) — poganfky, 
yocabat — jwal, 
excellencie — wyfokofcj}*, 
calciamenta — obowy, 
pulcritudinem (tacuit) — o okraje, 
K. 271 V in premio — wodplacje (2 razy), 
liberum arbitrium — dobrowolenftwo, 
et completum — a dofkonanoj 
(de premio) substanciali — bythnofcjy, 
continua contemplacione fuit deuotissima — wuftawycjnem o bod^e 

myfienyy ab(!) ) bogyem obyeranyy... nabofchnyeyffa, 
(in) gradu — ftopyenyy, 
ad quem... et ad momentum tcmporis... admittuntur — kv ktboremy... 

y theff na mały cjaff... bywayą przy... (gl. niedok), 

yas luteum — §ąd blothny, 

talem et tantum experitur affectum — thaką a telką pocjyye fchądjs^, 
debriatus (amore) animus — pąc) napoyona... dufcba, 
(oblitus) sui ipsius — pebye famey, 
efficitur — bądje, 
sanctum boc — fwyątha tho rjecj, 

81 tale... raro interdum... et hoc quidem raptim atąue ynius vix mo- 
menti spacio experiri donatur. Nam sc pcrdcre ąuodam modo 



279 

tanqnam uon esde (et omnino) non sentire (se ipsum) et a semet 

ipso alienari — acj thego... rjatliko abo nyegdy... a tho teff 

chwathlywye y tJieff wyełmy mały cjaff dano bandi^e jakufpyc^, 

bo thako ^e ftracgycj nj^ekako yakoby nyebyl... pe nyecjwcj,.. 

a od ^ebye parnego oddalon, 
affici — bycj porufchonv, 
quod sentitar diulnum est cui de hamana affeccioDe nichil penitus est 

admlxtam — cjfo myflyff boog yeft yemv thefj" cglowyecjego 

porufcbenya nycjf nye yeft pr^ymyefchano, 
(in) affectu deuocionis — nabofchenftwe, 
actinam vitam et contemplatiuam esercebat, quod... concessum — fchy- 

woth djalayącjy a [chywoth o bodje myfiącjy wyodla, a tho... 

pofchycjono, 
sed alternis yicibus — ale na ropoe cjafchy, 
K. 272 r nnnc — nacjaff, 
vtrumque — oboye, 
contemplaretur — myflila, 
et coniuncta — a przyłączona, 
(in) sublimissimn (deuocione) — wyfchokem, 

mente alienala... debiłitata — my[Ią(!) Cmyfiow oddalona... Ymdlona, 
raptim et ad momentum eis concesse (debilitati) et in e^tasim rapti — 

wchwathliwye y theff na mały cja[[ gym pofchycjonego a od 

fmyflow wychwacjenj*, 

transfiguracionem — prjemyenyenye, 

tenera (puella) — młoda krecbka, 

(sine) alienacione — oddalena (t. j. oddalenia), 

(cum eciam) ad guttulas longe inferioris (deuocionis) — cjvyącj małe 

kropye daleko mneyfchego, 
tanąuam cera liąuescant — yako wofk [e roftapyayąc}, 
8uperveniel — ) góry, 
obvmbrabit tibi — ocjyeny cjyebye, 
in se meruit experiri — w [obye ycjyla, 
(mente) capere (et racione) diacemere — ogarnącj... vfnacg, 
splendor — fwyatłilocg (tak zam. fwyathlofcj), 
inaccessibilis — nyeprjyftąpływa, 
yisceribus, unde quod — wnatrje bo tbo yeftb, 
experiri — pocjycj, 
K. 272 y esperieris — wjwyefch, 
sed illo doctore quo auctore — ale prjep thego yenfcbo tho w thobye 

vciyny, 

(ab8que) corrupcione — porufcbenya, 

puerpera — rodjycjka, 

cum yirginitatis honore — fe cjcją djyewycjftwa, 

nec, — a w them, 

licet pauci — acj mało, 

obliuionem (non acceperunt) — japomnyenya, 






280 

quod 8i — a pak !y, 

non cainscunque — nye yafcjy cjyyą (t. j. nie jążci czyją), 
płenissima — napelnyefcha (!), 
K. 273 r (a) generacionibus — rodjayow, 
snperplena — nadpelna, 
captivu8 — y^thy, 
leticiam — wye^ele, 

81... conseąuamur — gdyff tho... dostąpymy, 
^nacionis — danya, 
convenienter — Jgodnye, 
aliena — cjYdja, 

numquid enim qaia deificata es — a jaiy pr)e tho yff yeff boiiycjką^ 
K. 273 V (in) discrimine — nyepewnofcjy, 
subtrahit — odcjąga, 
resistet — bąndje prjecjywycj, 
moueat te — necha cją porufchy, 
mieericordior — mylofernyeyffa, 
dum (ylcisceris) — kyedy ^e, 
inyincibili (amore) — nyeprjemoffną, 
(propter) eingularitatem — yednofcjy, 
pre omnibus — uad wfchyftky, 
(propter) multitudinem — roplipnofcjy (I), 
in abundancia — w oplithofc^y (tak zam. oplwithofcjy), 
merito (apellatur) — jgodnye, 

(locus) aridus incuUus horribilis et inhabitabilis — fyche nyewyko- 
pane okropne a ku bydlenyą(!) nye [r5ądjone, 

sedare ot saciare sitim — vkogycj a nafycjycj pragliwofcjy, 

E. 274 r propter raritatem et paucitatem — prje rjathkoc} (sic. zam. 

rjatbkofcj) a throchą, 
declinauerunt — odchiliiy, 
horridus (propter) multitudinem bestiarum — okropny... ro[lychocjy(!) 

nyerofumnych Jwyerjad, 

(locus) inbabilis ad babitandum — nyefgodny k bydlenyy, 

et instant (ad)... Yoluptates — a ftoya... rofkopach, 

oceupati (circa istas) yanitatea -^ opathany (t. j. opętani)... marnofcjach, 

et extrema (gaudy)... oceupabit — a konyec)... ogarnyecj, 

(yt) acceleremus — pokwapyiy, 

(si yirtus) deesset — nyedoftawala, 

in yirtutibus, — we cjonothach (!) 

tanto minus — thimby mnye (!), 

yas... solidum... adornatum — ^ąd... ytwyerdjony... okrafchony, 

K. 274 y in summo — fwyrjcbowanye, 

in altibsimis — w nawy|chfchych myefcjeycb (!), 

conuersacio — opcjowanye, 

eciam — prjeto theff, 

sub methaphora — pod podobyenftwem^ ' 



281 

in suprema (pulcritudine) — we f^yrjchowaney, 

(yltra) puram (creaturam) — proftą, 

snpergressa es yniuersas — wyfchla yeff nad wfhyftky, 

(in) cantico — pyenyy, 

ąuod — hyffcjy (t. j. iżci), 

ei (inesse) — w ney, 

K. 275 r gracia — ta lafka, 

(andita .est) proferre sermonem — yest mowyla, 

non nisi ąuater — nye wyącjey yedno cjthirkrocj, 

dolentes — bolącjka cjyrpyacj, 

ad singula (verba)^— *>^ kalfchderov, 

K. 275 V in vanum - po propno[c5y, 

conferens — jnafchayącj, 

quid ergo — a cjofch tedy, 

accnso me — dawam ^e wynyen, 

K. 276 r fama spoliasti — [lawy flupyla, 

furt! peccatum — jlodjyeyftwo, 

celare seu tegiere — jathagycj a prjykrycj, 

misericordia — luthofcj, 

pocius nobismet ipsis — wyacjey nam famym, 

dulcius sapit, hainc amplectimur — wyacjey flodnye, th(J)cj oblapyaray, 

K. 276 V sepius invocamu8 — thegofch cjąfto wjywamy, 

superfluit — fplywa na naff, 

propter naturalem et ingenitam eias bonitatem — prje prjyrodjoną 

yey dobrothlywofcj, 
effandere id — yylynącj tego, 
81 ąnis est) qui te inyoratam in snis necessitatibas meminerit defuisse — 

yeftiy kto yenfche cjyebye wpywayącj w fwych potrjebach 

thwey pomocjy nye pocjvl, 

superabundat — oplwythyye, 

(propter) vnionem — flącjenj^e, 

inyostigare — wybadacj, 

in tenebris (et) in umbra — w cjemnofcjy,.. w cjenyy, 

(propter) commendacionem — polecjenye, 

in qua rccommendacione — w them polecjenyy, 

K. 277 r tam profandissimam (misericordiam) — tako wyelke a prjefe- 

dnye, 
et immersit — a wnorjyl, 
(yt)... tanto arcins... immergeretur — thym wyacjey mocjnyey a rao- 

cjnye... wnorjono, 

(ne... dolor) frnstretur — daremna nye byia, 

graciosa — lakawa(!) (zam. la[kawa), 

pro eis oppoue — Ja nye gaftaw, 

(yt) deneget — • japowyedjala, 

monet — napomyna, 

confouebat... lactabat — pyaftowala... napawalay 

Sprawozd. Komis Jfsyk. T. y. 3G 



28'J 

pascit — jywy, 

recipit mercedem — prjymYje otbpiathy, 

K. 278 r abs (dubio) — procj, 

(honore) qui — yajf, 

et Bi — a gdyff, 

pre ceteris — nad g^nne, 

tbronns — ftolecj, 

neque... phas (t. j. fas) est — nyefluffa, 

(vt).,. denegem — japowjedjal, 

sunt — ffącj, 

nichil negans honorat — nycjp nye}apowyadayąc) cjcjy, 

K. 278 V arx — vyrfch, 

personaliter — oblicjnye, 

(ecclesia) militans — boyyyącja, 

proprie — wloftnye, 

eminencia — wyfchokofcj, 

ad bano (ciuitatem) ktbemYcg; 

deduiit — prjywyodl, 

inexpre88ibil6 (gaudinm) — nyewymownye (!), 

K. 279 r dedncitur (Regina) — yeft pruywyedjona, 

exercita8 (angeloram) — rjyffa, 

(cum) comitatu — Indem thowarjyfthwem, 

advocata... (vt) obtineat — rjecjnycja... otrjymala, 

ineifabillter sublimata — nyewymownye powyfch^ona, 

(regina)... eripitnr — yeft wjąta, 

letetur (orbis) — radvy ^e, 

eins interueoientibUB meritis (salns) est ancta — pi'j®^ y^y pomoej 

a jaflagą... rof mnopylo, 
et yirtUB prestatur — a cjnota bądje dana, 
inyitando — pobudjayącj, 
in hac solempnitate — wthen wyelebny cja[f, 
qaia essc meruisti, quod laudas^ taiitumqae cura — y[fe yeff taką 

yąff cbwaiyjf a yedno o tho [toy, 
continens et casta — wdjerjayącja abo cjyfta^ 
(gracia) profluxit — popla, 
K. 279 V (ut).,. auerteret — odwrocjyla, 
assidne — yflawycjnye, 
per intercessionem (et) merita — propbą }aflugą. 

Następuje w tem miejscu tekst łaciński pieśni „Salye regina'^ 
z kilkunastoma glosami polskiemi, których tu nie wypisujemy, ponie- 
waż podaliśmy je już w art. Ilgim pracy p. n. „Kilka zabytków ję- 
zyka staropolskiego" w ^Pracach filol.** T. IV str. 619; uwzględniamy 
jednakże te glosy w uwagach i słowniczku. 

(fons) irrigans... superficiem — polewayacja... oblicjnofc), 
ortum... enarrare non sufficiunt (nec) exprimere... (yerba) — pofcje... 
[yypoyyedjyecj nye ftacjy.,. yymoyicj], 



/ 



283 



declarata — obyawyona, 
ortiis — pofcje, 

principium — [prjo gl. niedok. zap. przód lub przodekJ« 
K. 280 V [(fona) patens... neo circumseptns (nulli) ae denegat — od- 
forjona... any ogrodjona nyeodmavya], 

aileat (laudes) — nyecbac} jamilcjy a nyewyfnawa^ 

galve regina misericordie — fdrova kroiywno(!) myioperdjya], 

(deus) clemens — lafkavyj, 

i. 281 r [desperans et ayersns — rofpacjay[ą]cjy a odwrocjony], 
K. 289 r [immunis — ocjyfcjona], 
K. 290 V [si — yeftiy], 
[sufificienter — doftathecjnj^ej, 
K. 291 r [proferre — movycj], 
[philomena (sic zam. pbilomela) — flowyk], 
K. 291 y [nec fas est — nyepodobno], 

competunt — cjyluyą], 

ąuoniam — abovym], 

nota facere — obyayycj], 

electam — yybrany], 
K. 294 V [referam — vy[layyą, wymoyyej, 

contulisti — nofjyla], 

lactare — napawa ej], 

8uxit — sal], 

paacit — choyal], 
in yalle — wpadole, 
K. 297 V generacionis — rod)enya, 
K. 299 r astitit — fyedjy, 
K. 300 y enixio — porodjenye, 
parturicio — wpufcjenye, 
cibi — pocarm, 

K. 301 r consurgens (aurora) — wfcbodja (!), 
elucidant me — wyafnyaya myą, 
K. 302 r potestati — wluftaofc), 
K. 304 V (crux) ebellata — fwoyowani(!), 

(longe) constitatos... presentayit proximo8 — poftawone blifku(!) prji- 
nyofl, 

K. 329 y corws — gawron, 

K. 340 V (mylnie zam. 330) [raistice — duchownyej, 

K. 349 y f(^timore)... ducti — ogarnyeny], 

K. 350 r [professus est — yypnal], 

K. 350 y [pro canonisatione — podnye^ynye(!)], 

[in canonisacione — na podnyepyenyy], 

K. 351 r reliquum — oftatek^ 

K. 352 r ex liberalitate — jdobrowolnopcjy, 

K. 352 y qaod... boc — cjym... tbim, 

K. 353 y et inde — a ftąnd, 



■ 



1 

i 



284 

castigare — capnycj^ 

K. 353 V (bis) (mylnie zam. 354) comparando (coniuges) — wająncj, 

(eflse) speculatorem — oglądacjeni, 

K. 354 r (misso)... euxeiiino — podarjenye, 

K. 355 r contremiacis — jdrygafch. 

K. 359 r W tekście kazania ^ad uincula Sancti Petri", wpisanego 
ręką znacznie późniejszą^ prawdopodobnie w pierwszej połowie w. KYI, 
znajdujemy dwie glosy polskie: ad vincula — w prjekowach i cathe- 
nis — lancjuchy. 

K. 361 r (accepenint oleum) in yasis — w (lampafche przekr.) [pądoch, 

(cum) lampadibus. Moram autem faciente sponso dormitauerunt — 
lampafchmy. Oblubyenyec3 Yc^ynyl yeft przemy efkana(!) godjina 
w^dr^emąiy, (wyżej nad tekstem łacińskim ewangelii późniejsza 
ręka wypisała po raz wtóry wyrazy: „oblubyenyecj vc^ynyl 
yeft godjyną prjemyefŁcana", a z boku glosę „w[dr3emaly", 

ecco... venit — otho... jawytbal, 

obviam ei — prjecjyw yowmv (sic! zam yemv), 

ornaverunt (lampades) — prjyrjadjyli, 

(ite) pocius ad yendentes (sc. oleum) — radnyey do prjedayacjych 
oleownykow, 

noYissime — ostatecjnye, 

K. 3B2 V (nie oznaczona liczbą) dabit — J^pl&cjy, 

(ad) procuratores (seu ad) ovizatores — ^affarjouv (!),.. friyerjow, 

yniyersalis ruina — wfchelkye ypadnye (tak! zam. ypadnyenye), 

edificium — fbudowanye, 

yniyersaliter — pofpolythne, 

K. 362 r (bis) (per) prepositum — ftaroftą, 

(super) dromedarium — horj, 

K. 363 r (a) nomine — prjycgy (ny? a może prjycjy zam. prjydcjy 
lub przytczy od przytcza), 

K. 366 r (abyt) in regionem longinąuam — w krage dalekye, 

negociamini — targugcje, 

y0que dum yenero — alip prjydą, 

negociatus esset — ythargowal, 

ytiąue exegissem — wpdy wicjągla, 

K. 366 y (ex) largitate — [chcjodroby, 

K. 367 r (vt) desperet — rofpacjal, 

torpor — gnuffnofcj. 

ćwiartkę, przylepioną wewnątrz do okładki prawej, zapisały całą 
dwie ręce: starsza zapewne jeszcze w w. XV napisała na połowie 
stronicy kilka wyrazów u góry nieczytelnych, dowcip następujący, 
bardzo rubasznie wyrażony : „Othychlopye brodathynye 
wtarłeś sobye d...^, wreszcie zamawianie na wściekliznę wraz 
z objaśnieniem; jak ma być stosowane: 



285 



-h iran + liran + kyrian + (tu papier jest przez mole ze- 
psuty, wskutek czego jeden wyraz zniknął zupełnie^ pozostała tylko 
ostatnia jego litera)... n -f- Cap baran + Cakapharan + Stoli- 
don, ista verba yalent contra morsum rabidi canis alias wfcjyeklego 
pf a. Si hominem gnstaret et sic sibi in caseo aut in pane describere 
hec yerba et facere sibi decomedere et nil sibi nocebit iste morsus in 
Yolente diyino anxilio. Similiter cuilibet animali irracionali facere ap- 
poneodo roodicnm de plumbo, hoc est probatum^. (Zamawianie po- 
wyższe oraz zestawienie wyrazów w niem zawartych z innem pocho- 
dzącem z w. XVII podaliśmy w r. 1891 na kartach „Wisły'* T. V, 
str. 570 — 1 w art. p. n. „Dwa zamawiania starożytne"). 

Resztę stronicy ręka późniejsza pisarza widocznie z w. XVI po- 
chodzącego zapełniła małym słowniczkiem łaciAsko-polskim kilkadziesiąt 
wyrazów liczącym; są one po większej części, jak się zdaje, powtó- 
rzonemi z tegoż rękopisu. Podajemy niżej te tylko z nich, które pod 
jakimkolwiek względem na nwagę zasługują: 

rychle, occupacio — ogarnyenye, denegarem — zapovye- 
djiał, continencia — wf cjierf c^a(!), leuior — lyekcjey^a, 
colonus — rathay, affeccio — i^^h^} eonferens — fna^ayac}, 
fdobrowolnofcjy, autoritas — poc^^athek, ysurpare — 
P>'iycjyagac3, wyelmy, exigit — wpwodjjr, metaphora — 
podobyenftwo, suprema — pwyerfcho w... euxenio (sic) — 
podarjenye, oyizator — phryerj (por. wyżej K. 362 v), 
ycjwyerdja, insignia — klyenoth. 



III. Wykaz skróceń tytułów dziel i autorów, przytacza- 
nych w dołączonych uwagach i słowniku. 

Arch. lub Archiy — Archiy flir slayische Philologie. 
B. de C. O jęz. stp. — J. Baudouin de Courtenay. O 4peBHe- 
aoibCKOMi flSbiKt 40 XIY-ro cTOjEtriH. Lipsk 1870. 

Bibl. Kr. Zof. — Biblia Królowej Zofii wyd. Małeckiego. 

Bibl. Leop. — Biblia wyd. w r. 1577 u Szarfenberga. 

Brllckner Kaz. Świętk. — A. Brllckner Kazania Świętokrzyskie 
w Pracach filologicznych T. III, str. 697—740 i w osób. odbit., której 
stronice cytujemy. 

Bruckner Poez. łac. — A. Brllckner Średniowieczna poezya ła 
cińska w Polsce, cz. I i II, Kraków 1892—3 (odb. z T. XVI i XXII 
Rozpraw wydz. fil. Ak. Um.). 

Brilckoer Kaz. Hus. — A. BrUckner Kazania Husyty polskiego. 
Prace filol. T. IV, 661—586* 

Bob. Pieśni — M. Bobowski Polskie pieśni katolickie. Kraków 
1893 r. Rozpr. Wydz. fil. T. XIX. 

Celich. Słów. — Z. Celichowski Słowniczek łacińsko-polski wy- 
razów prawa magdeburskiego z w. XV. Poznań 1875. 



286 

Erzepki Szczątki — B. Erzepki Szczątki dawnej polszćzyany I, 
Poznań 1890. (Odb. z T. XVII Roczników Pozn. To w. Prz. Nauk). 

Farrago — Farraginis actionum inris cinilis et prouincialis Sa- 
xonici Mnnicipalisque Maydebargensis per Joannem Ceruam Tacholien< 
sem. Egzemplarz, który mam pod ręką, bez początku i koAca^ pocho- 
dzi z r. 1546 i zawiera w księdze szóstej słowniczek łaó.«poI. p. n., 
„de verborum et rerum signifieatione" od k. 249. 

Gloger Ułam. — Z. Gloger Ułamek starożytnego kazania o mał- 
żeństwie. Warszawa 1873 (odb. z Bibl. Warsz.). 

Hele. Pom. — Helcel Starodawne prawa polskiego pomniki, 
przytaczamy według „Materyąłów^ Łebióskiego (p. niżej) lub słownika 
Maciejowskiego w Rozpr. i Sprawozd. Wydz. histor.-filoz. Ak. Um. 
T. VI, odstr. 217. 

Hubę Roty — R. Hubę Roty przysiąg krakowskich z końca 
w. XIV. Warszawa l876 (odb. z Bibl. Warsz.). 

Hubę Zbiór rot — R. Hnbe Zbiór rot przysiąg sądowycli z k. w. 
XIV i pierwszych lat w. XV, Warsz. 1888. 

Kai. — A. Kalina. 

Kai. Hist. jęz. — A. Kalina Hi story a języka polskiego. Lwów 1883. 

Kałuż. KI. — E. Kałuźniacki Kleinere altpolnische Texte aus 
Handschriften des XV u. XVI Jahrh. Wiedeń 1882. 

Kaz. Gnież. — Kazania Gnieźnieńskie. Zabytek dawnej mowy 
polskiej, Poznań 1867. 

Kaz. Świętk. p. wyżej Briickner Kaz. Świętk. 

Kochan. — Jan Kochanowski. 

Kryński Eufr. — A. A. Kryński Żywot ś. Eufraksyi, zabytek 
jęz. pol. z r. 1524, w Pracach filologicznych T. HI, 181 — 280 i osób. 
odbit. 

Kryński Opeó lub Glosy Opecia — A. A. Kryński Glosy 
w dziele Baltazara Opecia z r. 1522 Żywot Pana Jezu Krysta, Prace 
filol. n, od str. 666. 

Kryński Pow. o pap. Urb. — A. A. Kryński Powieść o papieżu 
Urbanie, druk krakowski z r. 1514, w Pracach filologicznych T. I^ 
59-90. 

Kryński Z dziejów jęz. — A, A. Kryński Z dziejów języka 
polskiego. Ateneum 1879 T. I. 

Książ. Jadw. — Książeczka do nabożeństwa Jadwigi, księżniczki 
polskiej, powtórnie wydał Stanisław Motty. Poznań 1875. 

Mac. lub Maciej* Dod. — W. A. Maciejowski, Dodatki do pió- 
miennictwa polskiego. Warszawa 1852. 

Maciej lub Mac. z Roż. — Prawa książąt mazowieckich, prze- 
łożone na jęz. pol. przez Macieja z Różana 1450 r., przytaczamy prze- 
ważnie z wyd. Helcia wedł. Łebińskiego. 

Mai. Módl. Wacł. — L. Malinowski Modlitwy Wacława, za- 
bytek jęz. pol. z w. XV, Kraków 1875. (Odb. z T. II Pamięt. Ak. 



i 



28? 

tJm. Wjrds. fil. i hlst.-filoz.) i wyd. z r. 1887 z dołączeDiem glos 
polskich. 

Mai. Kaz. Pater. — L. Malinowski Magistra Jana z Szamotał, 
dekretów doktora, Paterkiem zwanego. Kazania... w Sprawozd. Komis, 
język. Ak. Um. T. I, 161—294. 

Mai. Qaadrag. — L. Malinowski Qaadrage8imale super epistolas, 
tamże str. 296—314, 

Mai. Zab. Pr. fil. — L. Malinowski Zabytki języka polskiego 
w rkp. 2503 Bibl. Jagieł. Prace filologiczne I. 467—640 i II, 85—118. 

Mał. Gram. bist. — A. Małecki Gramatyka Listoryczno-porów- 
nawcza języka polskiego, Lwów 1879. 

Małk. Dutki brzeskie — K. Małkowski Przegląd najdawniejszy cli 
pomników języka polskiego, Warszawa 1872, str. 116 — 120. 

Małk. Wigil. za nm. ludz. — K. Małkowski, tamże Wigilie za 
umarłe ludzie 131 — 144. 

Marchołt — Marchołt. Przedruk homograficzny... objaśnił Z. Ce- 
lichowski. Poznań 1876. 

Miki. Lantl. — F. Miklosich Yergleichende Lantlehre der slavi- 
schen Sprachen. (T. I dzieła Yergleichende Grammatik d. sl. Spr.) 
WiedeA 1852. 

Miki. Formenl. — F. Miklosich Yergleichende Formenlehre der 
8lavischen Sprachen (T. III tegoż dzieła) Wiedeń 1856. 

Miki. Radices — F. Miklosich Radices linguae sloyenicae vete- 
ris dialeetiy Lipsk 1845. 

Miki. Etym. — F. Miklosich Etymologisches WOrterbuch der 
slayischen Sprać hen^ Wiedeń 1886. 

Módl. Konst. — W. Wisłocki Modlitewnik siostry Konstancy! 
z r. 1527 w Sprawozdaniach Kom. język. Ak. Um. T. III, 73 — 184. 

Módl. Wacł. p. wyżej Mai. Módl. Wacł. 

Nehr. — W. Nehring. 

Nehr. Altp. Bpr. — W. Nehring Altpolniscbe SprachdenkmSler, 
Berlin 1887. 

Opeć — p. wyżej Kryński Opeć Pr. fil. 

Parkosz — Jacobi Parkossii de Żorawice antiquissimns de ortho- 
graphia polonica libellus... opera et studio G. S. Bandtkie editus, Po- 
znań 1830. 

Polk. Kat. rkp. — J. Polkowski, Katalog rękopisów kapitulnych 
katedry krakowskiej, Kraków 1884. 

Pow. o pap. Urb. — p. wyżej Kryński Pow. o pap. Urb. 

Pr. fil. — Prace filologiczne T. I— lY. 

Ps. FI. lub Ps. Flor. — Psałterz floryański wyd. Nehringa. 

Ps. Puł. — Psałterz puławski wyd. homograficzne. 

Rozpr. i spraw. — Rozprawy i sprawozdania wydziału filologi- 
cznego Akademii Umiejętności. 

Słów. Lindego lub Sł. Lind. — Słownik Lindego wyd. II. 

Słów. Wil. lub Sł. Wil. — Słownik języka polskiego, Wilno 1861. 



Ż8g 

Slow. Łeb. lub Łebiń. Slow. — W. ŁebiAski, Materyały do słow- 
nika łacińsko-polskiego średnio wiecznej łaciny i starożytności pol- 
skich w Sprawozdaniu Tow. Przyj. Nauk Pozn., Poznań 1885. 

Spraw. Kom. jęz. — Sprawozdania Komisyi językowej Ak. Um. 
T. I— IV, Kraków. 

Święt. z Woc. — Prawa polskie Kazimierza Wielkiego i Wła- 
dysława Jagiełły, przełożone na jęz. pol. przez Świętosława z Woeie- 
szyna, przytaczamy przeważnie według Słownika Łebińskiego. 

Wierzb. Fragm. Bibl. — T. Wierzbowski Nieznany fragment 
Biblii Królowej Zofii, w T. IV Prac filologicznych i w osób. odbit. 

Wisł. Glossa — W. Wisłocki Glossa super epistolas per annum 
dominicales, Kodeks łacińsko-polski z połowy w. XV, w Sprawozdaniach 
Komisyi językowej Ak. Um. T. I, 1 — 141. 

Wisł. Kat. rkp. — W. Wisłocki Katalog rękopisów Biblioteki 
Jagiellońskiej. 

Wisł. Módl. Konst. p. wyżej Módl. Konst. 

Żyw. Amand. — J. Polkowski, Żywot ojca Amandusa z kodeksu 
w. XVI, w Sprawozdaniach Kom. jęz. T. III, 198 — 331. 

Żyw. Blaż. — Żywot świętego Błażeja, Biblioteka Ossolińskich 
T. IV, poczet nowy 1864, p. też Nehr. Altp. Spr. stn 263—266. 

Inne cytaty z zabytków języka i rozpraw językoznawczych 
przytaczamy albo bez skróceń, albo też w sposób nie wymagający 
bliższych objaśnień. Pisarzów w. XVI przytaczamy najczęściej z Bi- 
blioteki pisarzów polskich, wydawanej obecnie w Krakowie, nakładem 
Akademii Umiejętności. 



IV. Uwagi o grafice, pisowni i języku glos. 

Uwag], dotyczące strony językowej naszego rękopisa, obejmą nie 
cały obraz języka, jaki możnaby na podstawie powyżej przytoczonych 
glos sobie wytworzyć, lecz tylko najważniejsze zjawiska starej pol- 
szczyzny, które w nich się spotykają. 

I. Grafika i pisownia. 

Pod względem grafiki i pisowni wyrazów polskich, za- 
wartych w rękopisie, nie przedstawia on nic takiego, coby go szcze- 
gólniej z pomiędzy innych z tegoż czasu wyróżniało. Glosy polskie, 
iak zaznaczyliśmy we wstępie do tej pracy, pochodzą od czterech rąk, 
z których każda pewne posiadała właściwości graficzne i pisowni do- 
tyczące. Tutaj obchodzą nas głównie dwaj starsi pisarze z w. XV-go, 
z których jeden oznaczony we wstępie lit. A bardzo dawnych sposo- 
bów pisania używał. 

1. Z właściwości graficznych zasługuje na wzmiankę kilka- 

krotne użycie znaku -^ zamiast opuszczonej litery m i n: ftade = sta- 



^89 

dem 73 r, pana = panna 81 v, panye = pannie 83 v, firma- 
mecze 105 v. 

Dźwięk nosowy oznaczają pisarze A i B albo przez literę po- 
dobną do greckiej alfy z kreską przekreślającą od góry z prawej strony 
kn dołowi w kierunku strony lewej albo przez literę a przekreśloną 
przez środek, podobną do oc (u pisarza A bardzo niekiedy przypo- 
mina ten znak c), albo z przekreśleniem litery a ze strony prawej ą, 
lub wreszcie przez a. 

2. Co do pisowni samogłosek znajdujemy w omawianym ręko- 
pisie zabytki pisowni dawniejszej, a mianowicie podwajanie samogłosek 
w wyrazach następujących: 

aa — naam 74r, naas 87r i y, rofchkofchaach 262ry 
268 y i 269 V, jmawyaal 264 r. 

ee — wyepeel Ce 261 v. 

00 — boog 81r, 87r i 271v, cjnooth 270r, napr^ood 
126v, ytwyerdjooD 266r, [romocjoon 266v (por. B, de C. 
O jęz. stp. § 71^ A. Semenowicz ^Ober die yermeintliche Quantitfit der 
Yocale im Altpolnischen^, Lipsk 1872 str. 12 — 24; J. Łoś „O samogł. 
długich w języku polskim przed w. XVI-ym" Pr. fil. II, 123 — 129). 

Znaczną część wyrazów z samogłoskami podwójnemi wpisał pi- 
sarz A. 

W kilku razach znaku, służącego w naszym rękopisie dla dźwię- 
ków nosowych; użyto dla odróżnienia samogłoski długiej czy też po- 
chylonej lub nawet czystej: nar ją 264 7, odpocjywąfch 82 r, 
}ądą 268 V, prjewyedjąną 264 y, wfdr)emąly 361 r, ogąr^ 
nądz 269 r, (por. Semenowicz ib. 24 — 28, Łoś ib. 131 — 133) i raz 
jeden zamiast u: ku bydlenyą 273y. 

Na wyróżnienie z pomiędzy ówczesnych sposobów pisania zasłu- 
guje wyrażanie dźwięków nosowych, bądź 1) za pomocą znaku dya- 
krytycznego: cjąfchką 73 r, bądź 2) a — maky = męki 78 v, 
prjyyalo podobną figura, bądź 3) an — band} 73y, bądź 
4) ąn — bąndjefch 273 y, bądź 5)am— potrambac}owye 
82y, potampyayc)el92y. W glosach późniejszych spotykamy 
e np. obyathe 182r; o djwyeku 269 r. 

Znak y (y, ;^^ y), jak w ogóle w zabytkach z tych czasów, ■» 
i; y, j, (i zdarza się rzadko), oraz służy dla zmiękczenia spółgłoski 
przed samogłoską, a nawet przed spółgłoską i na końcu wyrazu np. 
póflufchenyftwo 75 y, flunycja 103 r, prje rofiyfchnof- 
c jy 270 r, prje pelnofcjy 270 r, (gywyrjchawaney 270 r 
czy nie należy czytać — świrzchowanej ?). Oznaczano nadto jotę (j) 
przez i, g, lub gy (gyd^e, krage, gyefth). Litery w^ v zjawiają 
się często dla oznaczania samogłoski u. W wyrazie fjaffarjouy 362 y 
i glosie późniejszej yobogiego 82 y zwraca uwagę pisownia ou zam. 
o lub 00 i vo zam. u, 

W pisowni spółgłosek zaznaczamy następujące właściwości : 
Pisarz A wyraża niekiedy k przez c: pocora, pocarm, ca^nycj. 

Sprawoid. Kom. J^sjk. T. y. 37 



290 

Zamiast b fonetycznie użyto p: opcjovanyv; zamiast d — t: 
gwyaft, czytamy też pochothnya, ale i naodwrot jwyerjad; 
zam. t zwykle pisano th; dz zastąpiono przez c) w wyrazie cjy- 
c j e = cudze, jak zdarza się w zabytkach najstarszych. Dźwięki ć i e 
stale oznaczano przez c } (raz jeden przez d z — ogąrnądi( 269 r), za- 
miast rozlicznośó znajdujemy ropli^nofcjy 270 r i roflychocjy 
274 r. Różnicy między 1 i ł niema ; raz jeden ł =ly chwaiya — 
gloriam 268 v i raz =11 — ftarll 267 r; f stale przez rj ozna- 
czano oprócz dwu wypadków (p. niżej). Najzupełniejszy^ jak w in- 
nych zabytkach w. XV i początkach w. XVI, panuje zamęt w ozna- 
czaniu dźwięków s, ś, ś, z, ż, ż: widzimy tu f, ff, % [eh, fp, 3, dzi- 
siejsze sz najczęóciej = f lub fch, ale to ostatnie połączenie służy 
niekiedy i dla s np. w y f c h o k e m ; óć == f cj, fcj i ^c. 

Jako ślad wcześniejszej pisowni zdarza się doś6 często w na- 
szym zabytku, szczególnie u pisarza A, brak oznaczania miękkości 
spółgłosek. Najczęściej dotyczy to dg, które = dż np. d 5 e c ) ą t h k o, 
djewftwo, \, fl^, ^ = ś lub ż: fe = sie, wpawfchy = wzią- 
wszy, wczaffe, cj = ó: c)ala = ciała; z innemi spółgłoskami 
zdarza się to dość rzadko^ a mianowicie w glosach następujących: 
fberaiy 264 v, penyądj 76 r, cjyrpącj 266v, fwatha 
84v, fwec^y 264v, poftawone 304v, w cj lo wy ecjenftwe 
268 r, nabofchenftwe 271 v, p n a 1 =s pniał 79 v, p a n e n- 
ftwa 99r, ftayna 104 v, o d d a 1 e n a = oddalenia 272r, necha 
273 V, pretho 263 r, recjach 266 v, wyfchokem 266 r, w y- 
fokey 269 V, t hakey 264 v, panyenfke 266 r, bo gem 265 r, 
wyelke 277 r, jemye 190 r, jemskye 101 r. 

Czy w wyrazach nyepocjyefny 264 r, pufchcjyey 
262 r, jyenfka 264 v widzieć mamy ślady zmiękczenia spółgłosek 
c z i ż, czy też tylko niedokładność pisowni, adbuc sub iudice lis est. 
(Por. co o tej pisowni mówi prof. E. Kałużniacki w „Eleinere ajtpol- 
nische Texte^ str. 46 nstp. i rozprawę prof. Kaliny „O miękkich 
zgłoskach w języku staropolskim" w „Przeglądzie Powszechnym'' z r. 
1884, T. II, str. 230 nstp., p. też prof. Malinowski „Zabytki jęz. pol.^ 
w Pracach fil. T. U, 99; wręcz przeciwne zdanie o przypuszczeniu 
miękkości zgłosek: czia, szia zam. cza itp. na zasadzie pisowni wy- 
powiada prof. Briickner w Pr. fil. Ul, 292). 

2. Z zakresu głosowni. 

A) Samogłoski, 

W porównaniu ze stanem dzisiejszym języka przedstawia nasz 
zabytek następujące osobliwości fonetyczne: Ślady samogłosek długich 
w języku staropolskim możemy widzieć w wykazie powyższych wyra- 
zów z samogł. podwójnemi aa, 00, ee i ą = a. 

W wyrazie zar5ą 264 v widzimy samogłoskę a obok o w zo- 
r j a 269 v; z samogłoską a spotykamy ten wyraz często w pomnikach 
z w. XV, np. Bibł. Kr. Zof. 293 b. Ps. Puł. 73, 16, Briickner Poez. 



291 

łac. I str. 23 : rzarza (!), oraz w. XVI np. Farrago 258| Kochan. Psalm 
57, i później znacznie, bo n Wacł. Potockiego. Zamiast dzisiejszego 
o również a mamy w wyr. w a I y I = wolał — malnit 77v. (Może 
to być jednak skutkiem omyłki pisarza). 

Dzisiejszemu e odpowiada a w ||r)a)ac^ 99v, por. Kaz. Onież. 
18 rj^aszal byl, Bibl. Kr. Zof. 84 a i 164 obrzazać, Kaliny Anecd. palaeop. 
Arch. III, 14 obrzazane, i w. XVI np. w Żywocie Opecia p. Pr. fil. II, 
701 i 737, zresztą Linde pod wyr. rzezać. 

Pierwotne ć (*&) zamiast dzisiejszego ia zachowało się w wyra- 
zach : w y e r ą 101 r, por. u Świętosława z Woc. w Helcia Pom. I, 92; 
Wisł. Glossa IX dekalog, i w i erę w Sł. Lindego; oby eta 
185 y obok obiathe 185 r często się ^zd a rza podobnie, jak w naszym 
zabytku, w dawniejszych (Ps. fl. 19, 3, 131, 2, Bibl. Kr. Zof.) i póź- 
niejszych pomnikach języka (ModL Konst. 175y, 287 v obok obyata 
I90v); fwyethleyfchego 271 r; pozostało pierwotne e również 
w wyrazie przyswojonym offyerowaiy lOlr; ofiera i ofierować 
znajdujemy poczynając od najdawniejszych pomników Ps. Fl., Kaz. 
Gnież., Bibl. Kr. Zof. jeszcze w w. XVI. (O zachowaniu "B w jęz. stpol. 
por. B. de C. O jęz. stp. § 84. Prof. Nehring widzi w tem zjawisku 
wpływ czeszczyzny, p. Arch. U, 428 w rozprawie o Ps. Fl. i Arch V, 
266 w rozprawie o Ps. Puł., co do ofierować por. B. de C. O jęz. 
stp. str. 77 i Kryński Pow. o pap. Urb. Pr. fil. I, 79). 

Samogłoska e zachowała się w kilku razach, gdzie później zja- 
wiło się ę (por. Miki. Lautl. str. 455): m y e d z y 98 r, jak w zabyt- 
kach XIV, XV i XVI ww. (por. Hubę Zbiór rot Pozn. 47, Maik. 
Dutki Brzeskie 118 meczi, Gloger Ułam., Kochanowski) a nawet dziś 
w ustach ludu; thegnyc^a 266 v dziś tęsknica, por. Ps. Fl. 118, 
28, Kaz. Gnież. Glosy 38 i 42, Mai. Zab. Pr. fil. I, 532, Książ. Jadw. 68, 
Dyalog śmierci z mistrzem w Nehringa Altp. Spr. str. 284 w. 78. 
Zaimek zwrotny $e = sie stale pisany jest bez nosówki, niekiedy 
i c j e ' = cie, co widzimy i w innych współczesnych rękopisowi na- 
szemu zabytkach i w polszczyzn ie w. XVI. Dalej zamiast dzisiejszych 
wyrazów z nosówkami czytamy: nye$c||epc)a lOOr, fcjef tn em v 
269 V, fcjefny 74 r, obok tego jednak [cjafthna 266 r, por. 
w Kaz. Gnież. 39 szczestna i dzisiejsze wymawianie ludowe: sczeście 
i t. d. Naodwrot fmąthny80r, smątku 78vi81r posiadają 
nosówkę ; (por. też j|aroąthku 100 r) gdy dzisiaj, obok rzadziej wy- 
stępujących postaci dawniejszych, mówimy smutny, smutek Cp^^. Mai. 
Zab. Pr. fil. II, 528 i Wisł. Glossa XIV, 10 a także Sł. Lindego). 
Samogłoska 6 znikła w wyr. gbycje (od g b i t) 74 y z niem. 
Gebiet podobnie jak w wyr. gbur, kształt, gwałt por. Mai. Zab. Pr. 
fil. U, 96, Korbut w Pr. fil. IV, 474. Wyr. stopień dziś z wsta- 
wnem e czytamy w postaci ftopyenyy 271 v, por. Ps. Puł. stopye- 
nye. Zamiast dzisiejszego y w glosach naszych zjawia się e w wyr. 
telką 271 y od telki, a, e; w zabytkach spotykamy często telko » 
tylko np. w Kaz. Gnież. 16, 19, 23, 30, Módl. Wacł. (wyd. z 1887) 



292 

w glosach 34 a, Mai. Kaz. Pater. 133 y, Wiał. Olossa VIII, 17, Mai. 
Zab. Pr. fil. I, 531 i II, 96, Kryński Eufr. 9, 21, 67, Marchołt itd. 

Obok słowa mieć spotykamy dawniejszą postać i m i e ć: g y- 
m y a 1 77 V, zdarzającą się w zabytkach XIV i XV w., por. B. de O. 
O jęz. stp. §. 29 p, y Hubę Roty 73, Zbiór rot Kai. 71, Sier. 26 itd. 
Brilckner Kaz, Świętk. str. 31, Ps. FI. 2, 13; 67, 16, Małk. Dutki 
Brzeskie 116, Gloger Ułam., Statuty, Bibl. Kr. Zof., Mai. Zab. Pr. 
fil. I, 505, II, 96, p. tei Pr. fil. I, 192. Obok wielki znajdujemy 
postaci starsze z i: wyelikofc)y 270 r i wyeiyc^e =» wielce 
98 r (por. stsł. yelikfi, Kaz. Świętk. 31, Ps. FI. 70, 21, Żyw. Błaż. 
194; Hubę Zbiór rot Pozn. 394, Kaz. Gnież. 7, 24, 46. Wierzb. 
Fragm. Bibl. str. 12: wyelikoszcz, 14: wyelike, Maciej z Różana str. 1, 
Przyborowski Urywek Pr. fil. 1, 200, Bob. Pieśni 36, 1 i w zabytkach i dru- 
kach w. XVI np. Kryński Pow. o pap. Urb. Pr. fil. I, 88, tenże OpećPr. fil. 
n, 710, Marchołt, Módl. Kónst. 66, 79). Utrscit samogł. wyrai dzisiejszy 
odpocznienie zam. stpol. othpocjynyenye 173 v od słowa odpoczy- 
nąć, używanego jeszcze w w. XVI, por. Pr. fil. I, 429, Małk. Wtg. za 
urn. ludzie 136, 136, Kryński Enfr. 128, 136. 

W zgłoskach typa tert występuje w glosach naszych staro- 
polskie i r obok rzadszego późniejszego ier: ^yrpy 74 r, c)yr- 
pyala 78v, cjyrpyącj 266v i 275r, cjyrpyenye 98v, 
cjyrpyetlywofcj 266 r, cjthirkrocj 276 r, pothwyr- 
d^ono 80 V, twyrdjon 104 v, pyrjwe 103 r, yyrfch 
278 V, fwyrjchowana 270 v i 274 v itd., ale czytamy i cier- 
pieć, Ytwyerdjoon 266 r, vtwj*erdgony 264 r, ycjwyer- 
d ) a okł. (por. B. de C. O jęz. stp. § 60, str. 72 nstp., Nehrlng Pr. 
fil. I, 1 — 13 itd.). Przed r mamy i pierwotne zam. dzisiejszego e w wyr. 
fchyrokych 80 r, por. Ks. Ziem. Czerskiej 1438 syrokich grossi. 
Hubę Zbiór Piotrk. 94, Bob. Pieśni 25, 90, Rej Żyw. Józ. w. 1909. 

Zamiast dzisiejszego e, iCy znajdujemy y, i w wyrazach swoj- 
skich : a b o w y m 127 v i 291 v, b o v y m 82 r (gl. póżn), d o m n y- 
manye 77 v i 269 v, mnymayącj 108 v, (por. Ps. FI. 43, 24. 
Bibl. Kr. Zof. 117 domniman, Brtickner Poez. łać. 41 domnymam 
szyą, Wlsł. Kat. rkpów str. 206, R. Lubicz, Kilka zabytków Pr. fil. 
IV, 616, Kałużn. KI. str. 10 i w języku w. XVI: Kryński Glosy 
Opecia Pr. fil. H, 679 : domnić się , Farrago 267 r itd.), 1 i m y e f c h e 
74r i w wyrazach przyswojonych: cjyluyą = celują 291 v (glosa 
póżn.), r j y f c h a 73 v, 102 v i 279 r. 

Dzisiejszej samogł. u odpowiada t w słowie yyiynąc} 276 v, 
por. Kryński Eufr. Pr. fil. III, 81: lynala == lunęła, Kochan. 
Psalm 77, 35, zresztą Sł. Lindego p. w. lunąć. 

Samogłoska u nie zmieniła się na i w wyr. 1 u t h o f c j 
276 r i fluthuye 82 y, podobnie jak ma to miejsce w gwarach lu- 
dowych np. na Szląsku (por. Malinowski, Dber die Oppelnsche Mundart 
§ 4 i Pr. fil. I, 725) oraz w zabytkach starej polszczyzny (np. Ps. Flor. 
144, 8; 50, 2, Wisł, Glossa VII, 8, Módl. Konst. 65 v, 78, 100, Erzepki 



293 



Szczątki str. 6, R. Lubicz, Kilka zab. Pr. fil. IV, 615) i w drakach w. XVI 
np. Marchołt dedyk., p. zresztą SL Lindego 1 B. de C. O jęz. stp. 
§ 51). Zamiast dźwięku nosowego mamy na wzór czeszczyzny u w wyr. 
z a k u f i 1 a — gustaret 266 v, co spotykamy w Ps. Flor. 33, 8 vku- 
sicz, Książ. Jadw. 80 i w polszczyźnie w. XVI: Żyw. Amand. 168, 
Modl. Konst. 232 v, Eufr. 20, 37, 111, oraz w drukach np. Kryński 61. 
Opecia Pr. fil. II, 709 i później, por. 8ł. Lindego. Jeżeli w słowie 
ofwyecjyl 264 v, v nie jest zwykłą omyłką zara. y, mielibyśmy 
właściwe gwarom ludowym wymawianie iuł zam ił np. zrobinł, wy- 
piuł, odwićciuł. (por. też BrUckner Poez. łac. II, 25 zapalul sza). 

Właściwe językowi polskiemu o w grupie prasłowiańskiej oł przed 
spółgłoską zam. późniejszego a, które zjawiło się pod wpływem cze- 
szczyzny, mamy w wyr. Ylodnye 267 v, wloftnye 278 v, wloft- 
nofcj 302 r, wlofną 106 r, wlofnye 102 v; we wszystkich 
pomnikach języka z w. XV znajdujemy tu o, z którem rzadziej w t3'ch 
wyrazach spotykamy się w w. XVI, u Górnickiego jednak w Dworza- 
ninie jeszcze z samogłoską o wyraz włosny znajdujemy. Wcześniejsze 
o zam. późniejszego u mamy w słowach : wnorjyl, wnorjono 
277 r por. czeskie nofiti, BrUckner Archiv XIV, 494 norek — mer- 
gus. Akta grodzkie i ziemskie Lwów. D, 146 wynorzyiiby sya Słów. 
Łebińskiego, Kryński Pow. o pap. Urb. w. 2 i inne druki w. XVI, 
np. Rej Żywot Józ. w. 2409, Ciekliński Potrójny w. 364. 

Połączenie stsł. łi w dzisiejszym wyrazie słońce dało w stpol. 
tu: słuńce (stsł. sliinlce), w tej postaci znajdujemy wyraz ten w Ps. 
FI. 49, 1; 120, 16; Kąz. Gnież. str. 4, Ps. Puł. 88, 36; w glosach 
naszych obok f 1 u n y c j a 103 r czytamy i późniejszą postać s I o u- 
cja 100 V. 

Samogłoski końcowe w wyrazach ie^e 78 v, y f fe = iźe 279 r, 
thako 74 r, yako 78 Vy kako 81 v, nyekako 267 v nie stra- 
ciły jeszcze brzmienia, ale pierwsze dwa spójniki używają się i bez sa* 
mógł. 6, jak to zresztą powszechnie spostrzegać się daje w zabytkach 
dawniejszych, drukach w. XVI (por. B. de C. § 29 i Kryński, Z dzie- 
jów jęz. 557) i w gwarach, np. na Szląsku iźe, aże; kroraye 
270 r występuje tylko w tej postaci, którą napotykamy w zabytkach 
najstarszych, por. Kaz. Świętk. :^6, Ps. FI. Symb. Athan. 2, Hubę 
Zbiór rot, Sier, 110. Bibl. Kr. Zof. Exod. XII, Długosz Liber benef. I, 
167 (kromye sprząze), Mai. Quadrag. 304 r, Gloger Ułam. IV, Stat 
Wisi. 1460 obok kromye 8 v, kromya 8 r. 

Naodwrot bez dzisiejszej samogłoski w środku wyrazu znajdu- 
jemy obwiązać w znacz, obowiązać — obwyajauy 78 r 
(por. Hubę Roty 57, Mai. Kaz. Pater. 135 r i pisarzów w. XVI 
p. Linde p. w. obowiązać) oraz oc^wyfthiiofc^ 84 v; znamy z in- 
nych zabytków języka oczwistnie: Wisł. Glossa Xn, 20, Święt. 
z Woc. u Helcia Pom. I, 53, 1.30 i tamże 316. 

Jako refleks i* samogłobka e zjawia się w końcu przyimków w. 



294 

nad i przez = bez: wefpanyv 101 r, nadewfchyftky 264 v 
obok nadwfchyftky 268 v, w wyr. prjefednye 277 r. 

Ściąganie samogłosek. Pomijając przykłady ściągania 
samogłosek wspólne językowi dzisiejszemu z jęz. stpol. w odmianach 
imion i słów, wspomnimy, że w glosach naszych podobnie, jak to po- 
spolicie bywn w pomnikach najdawniejszych i w drukach w. XVI 
i jak dotąd słyszymy w gwarach ludowych, i -|- i = i: pr^ydje 
101 r, p r j y d a 266 r, p r ^ y d z 92 r (obok : oprjyydącjych 
rjec;)ach 102 v), prjymvye 277 r. Nie — nye 82 v w znacz, 
niema powstało jak w najstarszych pomnikach ze ściągnięcia nie -f- je 
(je = jest, por. stpol. i język ludowy). 

B) Spółgłoski. 

Nasz zabytek; jak wszystkie inne z tego czasu, dostarcza piso- 
wnią swoją nie mało dowodów, że spółgłoska J wymawiała się 
przed i na początku zgłoski, np. g y s c h = jiż 81 v, g y m y o n a = 
jimiona 76 r, ftogy = stoji 84 v, bogyf 107 y (por. Kryński, 
O pisowni polskiej Warsz. 1892 str. 24). 

Bez wsuniętej później joty znajdujemy wyrazy złożone z rzeczow- 
nikiem szcie, ście: po[chcje75v, popcjY, we§cjv, wyCcjy 
2*»9v, prjy^cja 107 v (por. pracę prof. L. Malinowskiego, O po- 
chodzeniu wyrazów 1) §će, śće, itd. Kraków 1882), prjydą 366 r, 
wjydgecj = wzidzie-ć 74 r. Również yfrjaia 81 v, vfrjely 
104 r nie mają późniejszej j, podobnie jak pomniki jęz. stp. por. B. 
de C. § 26, a, a, Kaz. Świętk. 35, Kaz. Gnież. 30 Ysrafsy, 32 Ysrzely, 
Ps. FI. 42, 1 obezrzy, Żyw. Blaż uzrzewsy, Bibl. Kr. Zof., Książ. 
Jad w. 25 obezrzysz, Mai. Kaz. Pater, przeszrzal 15 r, Wisł. Glossa 
XXXII, 21 przesrzanych, w drukach XVI np. Kryński Glosy Opecia Pr. 
fil. II, 742 i dzisiejszym języku ludowym. — Podobnie jak w Kaz. Onież. 
znajdujemy postać przysł. dale = dalej, naupcje = nawięce, tak 
w naszych glosach m n y e 274 r = mniej, por. czesk. Yice, mónĆ. W da- 
wnej postaci bez j znachodzimy wyr. o c j e c j 74 y, 86 r, d g y f p a 82 v, 
uecha(= niecha = niechaj) 273 v i nyechacg 280 v (por. Bibl. 
Kr. Zof., Wisł. Glossa VII, 8, Mai. Kaz. Pater. 20 r, Opeć Pr. fil. II, 
690), klenothy 104r i klyenoth okł. (por. klenot obok cleynot 
w Botach przysiąg Pozn. z r. 1393 Nehr. w Arch. III, 480 i Altp. 
Spr. 247, Hubę Zbiór rot, Sier. 82, Erzepki Szczątki str. 10 i w w. 
XVI Karłowicz Mleko duchowne Pr. fil. I, 428, Rej, Krótka rozpr. w. 
1492 : klenotki. Roj, Żyw. Józ., w. 2869, Ciekliński Potrójny w. 643), 
myefcjeych (sic. zam. myefcjyoch) dziś miejscach 274 y. Zmiękczenie 
r (f — rz), gdzie dziś nie jest używane, spotykamy w naszym zabytkii 
w wyr. py r jwe 103 r, (bardzo częste w zabytkach, por. np. dekalogi 
rymowane), po^r^othku 75 r (tak mówiono jeszcze do niedawna)^ 
obok w pofrodek 273 y, [wyrachowany (często w naszych glo- 
sach i bardzo pospolicie w zabytkach), wjrjoku = wzroku 270y i pr.^of- 
fny = próżny 127y (gl. póżn.), obok krechka 272 r czytamy 
krjechko^cjy 78 r ze zmiękczeniem r, por. czesk. kfehk^, nasze 



296 

Przosna i Prosną, Hubę Zbiór rot, 8''er. 184 Priosna (Sł. Lind.), por. B. 
de C. § 57 i Brilckner Arcbiv XIV, 486: przoporzec, kołowrzot. 

Spółgłoska 1 pozostała w zaimku kalżdy — kal[dem 74 v, 
podobnie jak w najstarszych zabytkach języka, w których nadto znaj- 
dujemy kaliżdy, por. B. de C. § 29 ods. 4, Kaz. Gnież. 5, 6, 39, 41, 
Bibl. Kr. Zof. 84, Ps. Pul. 6, 6, Mai. Zab. Pr. fil. I, 479, 606, II, 
100 (z pocJiyleniem a do o — - koiżdy Pr. fil. U, 478). 

OhHok starszej postaci zaimka iny — gj^nym 98 v czytamy 
na tejże str. g y n n y ro, por. sisł. inii. i pomniki jęz. pol. Bez na- 
głosowego n zupełnie jak w Bibl. Kr. Zof. 244 b mamy w glosach 
naszych postać starszą podle gych 83 v. Zamiast przymiotnika dzi- 
siejszego dziwny występuje w naszym zabytku dziwni: djywnyey 
c)ndnofc)y 264 v, a zam. niewymowny — niewymowni: nye- 
wymownye — in expres8ibile (gaudium) 278 v, porównać tu można dwie 
glosy w Mai. Quadrag. Spr. Kom. jęz. I, 297: podrosznye i swyebo- 
dnye (zam. podróżne i świebodne) oraz pragnyenye y^thnye 
w wydanych przez piszącego te wyrazy „Kilku zabytkach^ Pr. fil. IV, 616. 

Zmiękczone d spotykamy w postaci, znanej z innych zabytków 
i gwar, wyrazu yedgyny 87 r, por. Ps. Flor. iedzinak 24, 17, iedzi- 
naczka 34, 20, Kaz. Onież. 13, Bibl. Kr. Zof. 26 b, 174, 320, 332, 
Ps. Puł, yed)ynac|ikc, Polk. itat. rkp. str. 108 w glosach z rkp. 
w. XV yedzynaczku moy yedzyny, w składzie apostolskim z rkp. bibl. 
Wrocł. I Q. N. 69 Nehr. Arch. I, 72: szina yego yedzinego, Helcel Pom. 
III, 122: pojedzynek — testis qui per se jurat (Łebiń. Słów.), Wisł. 
Módl. Konst. 64, 64 v, 61, 118v, Pr. fil. 1,383 BystroA, w narzeczu 
szląskim p. Pr. fil. I, 724. Raz zjawia się postać skądinąd nam nie- 
znana ze zmiękczeniem : thedjycj = tedy-ć 267 v. Obok wyrazów 
pothwyrdjono 80 v, twyrdjon 264 r, vtwyerdjany 264 r, 
▼ twyerd)oon 266 r, znajdujemy postać ze zmiękczeniem t na ć: 
YCjwyerdja =: ućwierdza gl. póżn. okł., podobnie jak to widzimy 
począwszy od najstarszych zabytków języka jeszcze w w. XVI (por. 
B. de C. o jęz. stp. § 26 i 77). 

Zamiast dzisiejszego bezokolicznika ińć, który powstał wskutek 
analogii do słów paść, nieść, jeść itp. p. Mai. O pochodzeniu wyr. 
śće itd. str. 13, mamy tu formę pierwotniejszą i ć — gyd) 78r, 
spotykamy tę postać poczynając od najstarszych pomników języka je- 
szcze w w. XVI (por. Kryński Glosy Opecia Pr. fil. II, 68, Kryński 
Enfr. 14, 18 itd., por. też Kaliny Hist. jęz. str. 346). 

Stopień wyższy od wielki brzmiał nie jak dziś: większy lecz 
bliżej postaci stsł. vędtii — więczszy, a przez dysymilacyę więtszy: 
>vyAC2fcha 270 v, wyath^a 266 r, por. najdawniejsze pomniki 
stpol. np. Ps. Flor. Kaz. Gniez. 9 i pisarzów w. XVI, por. B. de C. 
O jęz. stp. § 26, Kryński Eufr. 22, Módl. Konst 66, 93, 96 v, 176, 
Opeć Pr. fil. n, 743. 

Grupa spółgłosek tez nie przeszła jeszcze na r c z, jak widzimy 
to w wyr. nyeftathcjy 82 v, por. Ps. Flor. 11, 1, Kaz. Gnież. 



396 

21 doftathcicz, Bibl. Kr. Zof. 201, 318, Świct. z Woc. w Hele. Pomn. 
I, 69, Maciejów. Dod. 120, Kałużn. KI. 24, oraz w w. XVT Kochan. 
Pa. 144, 34, Oczko, Przymiot 121 (wyd. warsz.), a nawet później p. 
wystatczać w Kryńskiego Słowniku wyr. w Porządku prawa bart. 
Obok tego spotykamy wyraz ten z zanikiem t, co objaśnić moina po- 
poprzedzającą go asymilacyą: statczy — staczcjy (Briickner Poez. 
łac. I], 17 i 29 niedostaczczą) — staczy, w glosie póżn. n^e fta- 
cjy 279 V, por. Lelewel, Księgi Ustaw 30: nyedostac^y. Módl. Konst. 
66, 187 V. W grupie stn utrzymała się spółgłoska t: jtoftnyk 267r, 
pocjeftna 97 v, fcjaftłina 266r, fcjeftnemu 269 v, wloftnye 
278 y, wloftnofc) 302r,obok postaci bez t: włosny, poczesny, jak to 
we współczesnych zabytkowi naszemu pomnikach spotykamy (por. Miki. 
Lautl. 472); utrzymało się równiei d w grupie zdn w wyr. pofd* 
n e go 168 V, por. ros. pozdnij, czesk. pozdo;^, Bibl. Kr. Zof. 51, Brtlck- 
ner Kaz. Husyty Pr. fil. IV, 670 postdnee. Wisł. Módl. Konst. 91 v, 
por. 8ł. Lindego liczne przykłady z w. XVI. 

Grupa d z 8 nie przeszła jeszcze we: tndjfkyey82r, por. 
B. de 0. O jęz. stp. § 24 i tamie przykłady z zabytków na str. 32. 

W wyrazie c i e I e s t n y zjawia się wtrącone t: c^eleftnye 
98 V, cj^eleftne 265 v; zapewne z staro-czesk. celestn;^, tdlestne p. 
Wisł. Kazania łac. i czes. Rozpr. i Sprawozd. III, 335, 340, por. za* 
bytki Wisł. Olossa II, 8, XXIII, 11, Krzepki Szczątki 8, Książ. Jadw. 
69, 126, 177, Bob. Pieśni 21, 3, BriJekner 3 rkp. z w. XVL Pr. fil. 
III, 294, Kryński Żyw. Eufr. 22, 60, por. uwagi Kryńskiego o tym 
wyrazie w Pr. fil. III, 230, BrUckner Kaz. Husyty Pr. fil. IV, 671, 
Zaborowski Orthographia (homogr. przed.) k. 4 a, Seklucyan Oeco- 
nomia. 

Spółgłoska wargowa p nie została jeszcze zmiękczona za pomocą 
1 w wyr. kropią — kropye 116 v (bł.s), 272 r, por. B. de C. O jęz. 
stp. § 49 i najstarsze pomniki aż do w. XVI. 

Dość wyraźnie w naszym zabytku zarysowały się pierwotne dzieje 
wyrazu obfity, obfitość, jak ujrzymy to z następnych przytoczeń: oply- 
wita 262r, oplwythvye 276v, o p pi wy t h vy ąc ja 268v, obok 
glosy tej samej ręki (pisarza A) opwithyyąc^a 269 v, o p 1 w y- 
thofc^ 74 r, (por. postaci tych wyrazów zebrane z Ps. FI. w słow- 
niku wyd. Nehringa i w ruzpr. Leciejewskiego Arch. VI, Die spraehe 
des FI. Ps.); w Ps. FI. zjawia się już opwytofoj 131, 6, p. też Miki. 
Etyra. p. w. plu. Mai. Módl. Wacł., Pr. fil. 11, 478, B. de C. O jęz. 
fltp. § 72. 

Miękkie spółgłoski, jak w pomnikach dawniejszych, w języku 
w. XVI i dzisiejszych gwarach ludowych (por. li. Lubicz, Przyczynki 
do slow. jęz. pul. p. w. węsiele) znachodzimy w wyr. wies(i)ele, wie- 
s(i)oły, wie8(i)elić, wies(i)ele (przysł.): wyefele — leticia 267 r, 267 v, 
wye^ele 273 r, wye^ole (= wiesołe rod. nij.) 81 r, w y o- 
feelfe 26 lv, wye^eląc) 81 r, wyeffele — gaudentur 80 v, 
ywyepeleny 108 v, ywye^elona 266 v, obok tego jednak 



297 

w«ffele — g!iiudiam 80r, wefelfche ibid. może tn być jednak 
niedokładno&ó pisowni). 

Ostatnie dźwięki osnowy nie wszędzie jeszcze uległy zmianom 
odpowiednim i zanikaniu przed przyrostkami| bo żywo jeszcze w tym 
okresie rozwoju języka poczuwano pocbodzenie i skład wyrazu (por. 
rozpr. Kryńskiego „Z dziejów języka polskiego*' Ateneum 1879, I, 
540); spotykamy np. grupę Z8 w wyr. ma)[l<yem 78 r, mafchfką 
77v, bo}fkyego 103v, ces — prorocgftwa 97r, cjlo- 
wyecjftwa 76 v, djycwycjftwa 272 v; porównaj liczne przykłady, 
zebrane z pomników przez prof. B. de C. O jęz; stp. str. 31—52; 
pospolita w polszczy żnie w. XIV i XV postać zaimka czso i niczs 
występuje i w oaszych glosach: c)fo 267 v i indkilej, nycjf 271 y, 
n y c 2 f 278 r (por. B. de C. ibid.). 

Jak wogóle w zabytkach w. XVI eh w Christns przeszło 
w J;, ^ prjy f c)a kriftowa 107v. Z przy dechom % spotykamy dwa 
wyrazy : zam. zwykłego iż, iże — hy s 268 v i 274 v (por. hy = i w nie- 
których pomn. pol. w XV, np. w kodeksie Iwow, Órtylów i w pomn. 
starocseskich , por« Wisł. Glossa Spr. Kom. I^ 127) oraz hor) 
362 r (bis), który w Wisł. Kat. Nr. 228 zjawia się jak w jęz. cze- 
skim bez przydechu, jako orz — dextrarins ; z przydechem, jak w gl. 
naszych, czytamy hor) pod wyrazem runcius w Celich. Slow, str. 10 
podobizny. 

Dawniejsza postać żwięk, por. stał. z rąk ii — ofwyąku 80 v 
zaauaat póżnieJBzej z dodanem d (w glosie późniejszej odjwyeku 
269 r) zjawia się w naszym kodeksie; podobnie jak w innych zabyt- 
kach, por. B. de C. O jęz. stp. str. 33 § 26, 2, Ps. FI. 9, 7; 41, 6 
itd. Bruckner Kaz. Husyty Pr. fil. IV, 577, Blbl. Kr. Zof. 293, Wisł. 
Glossa XXVII, 2, Ps. Puł. 150, 5, Biiickner Poez. łac. I, 12^ tenże 
Arch, XII, 146 i w XVI np. Kryński, Glosy Opecia Pr. fil. II, 742. 
W wyr. rofnany 79vz= rozeznani jedno z znikło przed drugim, wła- 
Mwie* rozznany^ gdy dzió zamiast % (roz^...) mamy e (por. Kryński 
£ufr. Pr. fil. III, 231 : roszalyla = rożaliła, Kaz. Gnież. 30: roslany r: 
refsł&nl z rozisłani tj. rozesłani. W wyr. dobyftkyem 73 r ZM.m. do- 
bytkiem 8 jest, jak sądzimy, skutkiem omyłki pisarza; a może też da 
się ospra wiedli wić działaniem analogii takich wy razó w, jak namiastek, 
jBostek, cłtłystek itp.? 

W wyr. przyswojonym z czeskiego hedyab i hedbav, uro- 
bionym z gocki^o gotawebbi (p. G. Korbuta, Wyrazy niemieckie 
w jęz. pol Pr. fil. IV, 402) nastąpiła przestawka yedbawnycłi 109 r 
zam. dziś jf dwabnycłi ; z zabytków przytoczyć możemy tylko z Żyw. 
Amand. 237 jedbaw; natomiast czę6oiej spotyka się w gwarach, np. 
Derdo wakiego, Kaszuba pod Widnero str. 13, na Szląsku p. Wisła VI, 
492, w Krakowskiem — jedbdw, jedbś,wny i w okolicach Puław nie- 
4bftw. Pr. fil. 111, 746: nledbawny — Szląskie, Opoczyńskie. 

Obok wyr. krolewftwa 101 r spotykamy na tej samej stro- 
nicy kroleftwye, por. Kryński Pow. o pap. Urb. Pr. fil. I^ 86. 

Spnwoid. Kom. J^syk. T. V. 38 



i 



298 

Niektóre niedotkięte tntaj włańciwości gtoBowni w omawianym 
rękopisie znajdzie czytelnik w dołączonym słowniczku^ w którym po- 
dajemy władnie wyrazy pod jakimkolwiek względem na uwagę za- 
sługujące. 

3. Z zakresu etymologii. 

Opuszczając zgrupowanie zasobu wyrazów w glosach naszych według 
ich przyrostków, gdyż rzadsze zwłaszcza obejmie słowniczek, wymienimy 
tutaj rzadki wyraz mężczyna, 3 razy użyty : ma^cjiny77ri78r, 
urobiony za pomoce przyrostka i n a zam. dzisiejszego i z n a. Wyraz ten, 
z którym należy porównać czeski mnźćina, znamy z Ułamku Glogera III 
m^scjyny; z tym samym przyrostkiem ina w tymże Ułamku zdarzył się 
również rzadki wyraz ;|ensciynaa tj. żeAszczyna obok innej postaci 
żeAszczyzna u Mac. z Roż. 3, żeńczyzna Kryński £ufr. 4, Mai. Eaz. 
Pater. IdOYi Maciejowski Dod. 109, p. zresztą Linde s. v. żeńszczy- 
zna i rozpr. A. A. Kryńskiego „Z dziejów języka polskiego** (Ateneum 
1879 t. I. str. 663 — 4), gdzie zestawiono takie wyrazy z przjTOStkami 
ina, izna, jak głowina i głowizna, robocina i robocizna, dziczyna 
i dziczyzna, por. też Miklosich Stammbildungslehre 1876 str. 132 nstp. 

4. Z zakresu morfologii. 

Z form dehlinacyjnych wymienimy te, które są właściwością 
starej polszczyzny i spotykają się bądź w dawniejszych pomnikacłi, 
bądź w drukach XVI w. 

A) Z odmian rzeczowników* 

Dopełniacz na a zam. dziesiejszego u\ rodjaya 270 r, dar a 
107 y, wyeka 77 r (por. Miki. Formenl. str. 444 i Kalina Hist. jęz. 
str. 37 i nstp.). 

Dopełniacz na ^ w rzeczow. r. żeń. zam. dzisiejszej końcówki 
i, y: fadje = żądze 265 v, jemye 190r, jyemye 266 r, 
cjeple 82 V, cjieflie 82 r (gl. póżn.), nądje 83 r (por. Kai. 
Hist. jęz. 163 nstp.) Końcówkę analogiczną ą;, wziętą z odmiany za- 
imkowej, znajdujemy w tematach na ja 2 razy w naszym zabytku : 
gpufchcjyey 262r i jpufchcjey 268v (por. Miki. Formenl. 466, 
Kai. Hist. jęz. i 65). 

W celowniku na u zamiast jak dziś na owi kończą się: jy- 
wothu 87 r, dworu 76 r, k ^ądu 264 r, ku wfchodu 103 r, 
fynu bojemu 76r, synv 265 v, boyv 74r, królu d a w y- 
dowy 76 r (Miki. Formenl. 448, Kai. Hist. jęz. 46 — 49). 

Biernik: wonyą dawa llOy zam. dziś woń, od mianownika 
wonią, por. wyrazy stp. łodzią, pieczenia, pogonią, kieszenią. 

TFb^Ci? =: mianownikowi: r}ec}nyc)a i panno marla 279v 
w glosach do Salve regioa (por. Kai. Hist. jęz. 179, 6), dowyedj 
ocjec) ffyn duch ^wyathy 87v, domyefcj ocjecj ffyn ib. v. 



299 

Nargędnik: tharnem 266 v^ od tarn, gdy dzid mamy 
tarń. W słownikach Lindego i Wileńskim znajdujemy tyLko tarń; za 
pozostałość po da\^nym wyr. tarn uważać należy tarnek. Rzeczowniki 
r. nij. na ie stnle w naszym zabytku kończą się na im: djąko w a- 
nym 82r, oblyc^ym 84r i 267r, okrafchenym 82 v i 91 r, 
flnjenym, poflu^enym 10) v, wyobrafchenyra 269 r, j a- 
ranym 126 v. Formy tego rod/.aju spotykane w najstarszych po- 
mnikach (por. Ps. FI. i in.) zjawiaj^*) się często jeszcze w polszczyżnie 
w. XVI. (por. Miki. Forraenl. 459, Kai. Hist. jęz. 126—7). 

Miejscownik na ie (t), gdzie dziś używamy u: po bodje 270 v, 
o bodje 271 r iv, w panye bodje 134r (gl. póżn.) — (por. Miki. 
Formenl, 448, Kai. Hist. jęz, 56). Naodwrot t<, gdzie dziś ie: o gloffy 
80 V, płodu ib., wcjaffy 79 v, pocjaffy 102 r, o c j :• f f u 74 r, 
ale i w c j H f [e 77 r (popr. zwcjaffy), na wfchodu 100 v (por. 
Kai. Hist. jęz. 59), na nyebu 106 v, por. Ps. FI. na nebyy 102, 
19 (por Kai. Hist. jęz. 237). 

Z form mianownika liczby mnogiej wymienić należy: vcją- 
fthkowye 84 r, twarjy 78r i 266r (por. Kai. Hist. jęz. 216), 
obowy 271 r t, j. obuwi — od obow' rodź. żeń, por. Ps. FI. 69, 
9; 109, 10, Bibl. Kr. Zof. 151 b obow, Ps. Puł. 69, 9, Marchołt 
obow' cliłopska. Z przykładów, przytoczonych u Lindego widzimy, 
że jeszcze w w. XVI wyr. obów był rod. żeń. — obok obuwie, a u Knap- 
skiego obów rodź. męsk. 

Dopeiniacz 1. mn: dnyow 97 y (por. Kai. ib. 183). 

W celowniku I. mn. r. żeń. znajdujemy właściwą końcówkę am: 
maogoram 100 r, yaplam ]02y od stpol. j a s ł y, p. Kaz. 
Gnież. 7: gasły, Bob. Pieśni 66, 93 iasli, stsł. j a s ł i, czesk. jesle 
(Bohemaf w. 634 ge8sle)lub j6sli (p. Kai. ib. 189). 

Narzędnik l.mn. z końcówką y: plathy — pannis 81 y, mye- 
djy brathy 98r, myedjy k^ąjaty lOOy, xanjathy 108 r 
(por. Kał. ib. 245); z końcówką — mi: bogacgroy 83 y, 1 a m- 
pafchmy 361 r (por. Miki. Formenł. 465, Kai. Hist. jęz. 106). 

Miejscownik I, mn. na och: powoynykoch 109 r, w mal- 
j o n k o c h 266 r, f ą d o c h 361 r, d n y o c h 79 r (por. Mikł. For- 
menł. 456, Kał. ib. 95 i 98); na e eh: wmnifchech 265 y (Kai. 
ib. 92—3), myefC(|eych tj. myefcjyech — mieściech = 
miejscach 274 y, w c 5; e 1 e c h 79 r (por. Kai. ib. 134). 

Z form liczby podwójnej czytamy : dwye króle ftwye 101 r, 
(por. Kai. ib. 139) i yftama fwyma 75 r z końcówką a m a, wła- 
ściwą rodzajowi żeńskiemu, (por. Kai. ib. 141). 

B) Postaci rzeczownikowe przymiotników i imiesłowów. 

Obok zaimkowych zdarzają się dość często w g:losach naszych 
formy rzeczownikowe przymiotników a osobliwie imiesłowów szczegól- 
nie w mianowniku, użyte jako orzeczenie. 



300 

Mianotonik I. p. w r. męskim: godjyen 263 y, pofln- 
f c h e n 268 r (por. Bibl. Kr. Zof. 24 b). Imiesłowy : « r ) y m a d 73 y, 
rjecjon 127r, po lec) on 78 v, by I p o py f [a n 73 v i 74r, 
podań 267 V, yeft vwynyon82v, jamącjon bil 100v, 
od dal on 271 y, pomajan 75 v, nye mogl bycj wykv> 
pyonSOr, wjyawyon bycj 84v, porodjon bycj 79 v, 
byc5 YtwyerdjaoB 266 r, narod^on bycj 76 r, byl pe- 
p e 1 n y o n 103 r, jafcliykowan 266 v, p o i i c j k o w a n, c o- 
ronowan, fromoc}oon, p o f m y e w a n ib., §wyadc)on 
a twyrdjon 104 v. — W rodzaju nijakim : thako dobro — 
quale bonum 84 v, podobno, doftoyno 77 r, nyepo- 
d o b no 270 ▼, bilo jgodno 77 r. Imiesłowy: bądje c^cjono 
84 r, pokajano 74 r, popyffano iSy^ pocjątho 75 p, rje- 
cjono 76 r, było obyecjano ib., j e p 1 w a n o 266 r, w n o- 
rjono 277 r, było fkrytho 77 v, było oddalono ib^ p o- 
thwyrdjono yeft 80 v, bąnd)e wyrjnejono 101 r, yeft 
p r zy my e f eh a no 271v, P^jypyffano bądje 104r, yeft 
było wjwyaftowano83v. 

W dopełniaczu: dawidowa (domo) 76 v, prjyfcja kri- 
f t o w a 107 V, non arripit mortalia — nye ckwathacj ^myer- 
telna fboja 107 v (może to jednak być biiernik I. mn.) (Por. Kai. 
Hist. jęz. 39—40). W rodź. żeń. końcówka e zam. ę;: cjeleftne 
fchadje — carnalis concupiscencie 265 v (por. Kai. ib. 151, gdzi« 
postaci dop. na e uważa za należące do odmiany rzeczownikowej). 

W eełoumiku: bycj porufch onv 271v (por. Kał. ib. 48). 

Miejscotcnik przymiotników według odmiany rzeczownej w zna- 
czeniu przysłówków : rychle 84 r, v o 1 n y e 82 v i 90 r, y b o d j e 
83 r, wyeiycje 98 r, lubye 100 v, pro^cje = proficie 105 v, 
myie 264 V, wyeffele — gaudenler 80 y, moejnye 265 r, 
ofobnye 264 y i 266 r (por. Kai. ib. 121—2). 

Mianownik liczby mnogiej rodź. męski: nyepocjyefny (ca- 
nes) 264 r, luby (dom. się dary) IlOy. Imiesłowy: były flą- 
cjony (lingue) 80y, napelny«ny b i 1 i (die&). W rodź. żeń- 
skim: jenfkye twarjy — wynowathy 78 r. Imiesłowy : 
obwyajany 78r, nalefony (yirtutes) 264y, wygyąthy (mu- 
liebres personę) 78 r, napro^cjony (pedes) 82 v, w y c j ą g- 
n y o n y (manus) ib. (obok wycjyagnyone gl. póżn.), f wy a- 
Vany (manus et pedes) 82 y, fą poddany (potestatee) 83 r (por. 
Kai. ib. 180). W rodzaju nijakim: drapye^na (rapacia anlmaliti) 
83 y, rofmagitha (yerba) 268 y. Imiesłów : pomalowana (sc. 
ciała) llOy (por. Kai. Hist. jęz. 128, o rzeczownej odmianie przymiot- 
ników Miki. FormeuL 468—173). 






301 



O Zaimki. 

Od zaimka ja celownik mye:nye ftathejymyeytho* 
bye 82T, por. Mac. Dod. 66. Frof. Kalina objaśnia powstanie tfj po- 
staci rozciągnięciem • w ie (por. Hist. jęz. str. 335). 

Oli zaimka j i, ja, je zasługują na nwagę formy następujące: 
celownik rodź. żeń. (?) — contra eam — ye 267 v, biernik 1. p. rodź. 
męsk. równa się mianownikowi — gy =ji: gy vfr)ala 81 y, 
oglądały gy f$ą 106 r, gy fromocjyly 266v (por. Miki. For- 
menl. 483, Kai. Hist. jęz. 268); miejscownik I. p. rod. m.: w nyem 
(bogu) d9\, dopełniacz 1. m. po przyimkn bez n: podle gycb 83y, 
(patrz w}żej); biernik 1. m. na rodź. męski: g y e =: eos 73 r, ye B^r, 
108 Vy ja ny e 277 r; narzędnik 1. ra. rodź. męsk. pr)ed nymy 101 r. 

Odmianę nieistniejącego dziś zaimka względnego^ który odpowiada 
stał. iźe, jaźe, jpźe, przedstawiamy według form zebranych z naszego 
zabytku w następującej tabliczce (formy, których w glosach brak po- 
dajemy w nawiasie przeważnie z Psalt. Flor.). 

L. P. Rodź. M. y^ 83 r, yfch 107 v, yen 77 v, gyen 82 v, 
ge n f che 272 v, 276 v, y en j e llOr, yengecj (= jenże-6) 78 v, 
yej = jenż? 107 v. Rodź. nij. yeff 269r, yefch 272 r. Rodź. 
żeń. y a f f 278 r, y a ^ c j y 82 ▼. 

D. yegofch 269 r, 82 r. R. Ż. yeff 270v (w dziele Ka- 
liny Hist. jęz. 263 postaci tej nie spotykamy, jest ona jednak mo- 
żliwą, por. Ps. Flor. moje, Módl. Wacł. 76 me). 

C. yemuf cjy 94r (R. Ż. jejże). 

B. yegofch 82 r. R. Ż. yąfch 267 v, yąff 279 y, y a f- 
cjy = jążci. 

N. (jimże, jąż). 

M. na g y e m f e 75 r (jejże Ps. FI.). 

L. M. R. M. yef cjy 94r, ye§ 98r (R. N. jaż. jeż.). R. 
Ż. yeff 266r. 

D. (ichże). 

C. gymfohe 266 r. 

B. ye§ 82r, gy efch 102v (R. N., jaż, jeż. R. Ż. jeż.). 

N. (jimiż). 

M. (jichże Ps. FI.) Por. Miki Formenl. 483—4, Kał. Hist. jęz. 
952—301). 

Zaimek dzisiejszy eo znajduje się w glosach naszych w postaci 
znanej z pomników polszczyzny: cjfo 267 v i częóciej, również zło- 
żone z czso — n i c z 8 (= niczso): nyc}f271v, nycjf 278 r, 
(por. Kai. Hist. jęz. 254\ 

Od ezso narzędnik czym 352 v, w złożenia z przyimkiem zaro. 
przeczso — przec) 76 y, jak w innych pomnikach i literaturze 
w. XVI (Kai. Hist. jęz. 269), por też stpoł. zacz, nacz, ocz, pocz^ wni- 
wecz (= w ni we ezso). 

Od ten i to narzędnik zawsze tym: thym wyacjey 277r| 



302 

nad tym ro^aftem 101 r, cjym — thim 352 v, miejscownik 
zawsze tern: p o t h e m 82 r, 100 v, 261v, o Ihem troyem 270 r, 
o t h e m 103 r, (fenum) na temcjy 83 r (por. Kai. ib. 271). 

Mian. 1. mn. thy na wszystkie rodzaje: thy = ci 102 v, thy 
rjecjy 84 r, thy — ea 11 iv, (por. Kai. ib. 283, 2). 

Od zaimków dzierżawczych : wthwem lon^e 269 r, n a 
[wem nyebn 106 v, fwem (in domo propria) 83 v, modli 
twamy fwimy 262 v. 

Narzędnik liczby podwójnej rftama fwyma 76 r (por. Kai. 
Ib. 301). 

Rzadziej niż j e n, j e n ż e iti. zdarza się k t <5 r y (np. 78 y). 
Zaimek ten w złożeniu zam. dzisiejszego kol wiek przybiera koli, 
bardzo częste w pomnikach jęz. pol. i drukach XVI w. (por. Kryński 
w uwagach do Po w. o pap. Urb. Pr. fil. I, 86): ktliorakoly 98v. 

Odpowiadające formom zaimka stsł. yisi następujące przypadki 
znajdujemy w naszym zabytku: w[chego 100 r, 84 v, (por. Kai. 
Hist. jęz. 260), wfchem rod.^ayora 267 v (por. Kai. ib. 289), 
po wjchech górach 190 r (p. Kai. ib. 296). 

Zaimek tyłki, napotykany w zabytkach i jęz. w. XVI (np. Gór- 
nicki, wyd. Warsz. U, 229) i często jako przysłówek zamiast tylko — 
telko, (por. Kaz. Onież. Mai. Módl. Wach wyd. z r. 1887 w glo- 
sach telko, Mai. Kaz Pater. I33v, Wisł. Glossa VIII, 17, Pr. fil. I, 
631), w naszym zabytku zjawił się w postaci telką — tantam 
271 V. Zamiast dziś używanej postaci zaimka każdy czytamy w na- 
szych glosach kalżdy: ku kalfchdemv 275 r, miejscownik : 
w kalfdem ftanye 74 v, (por. stsł. koliźdo, Kai. Hist. jęz. 249, 
Kaz. Onież. glosy 39, 41, Bibl. Kr. Zof. 84, kalszdi obok kaszdi, 
Mai. Zab. Pr. fil. I, 479, Ps. Puł. 6, 6 z pochyleniem a — o: kolszdy, 
również z o : Nehring Ośm kartek Pr. fil. II, 478). 

Podobnie, jak w innych zabytkach starej polszczyzny w znacze- 
niu łaó. nemo używa się w glosach naszych żądny, a nie jak dzid 
żaden : ) a d n y 78 r, por. Kryński w wyd. Pow. o pap. Urb. Pr. fil. I, 
89 i Kai. Hist. jęz. 249. Obok nowszej postaci inny spotykamy da- 
wniejszą iny (p. wyżej) oraz urobioną z przyrostkiem stopnia wyż- 
szego inszy: nad gynfche 265 r. 

Mianownik 1. m. w r męs. zam. dzisiejszej postaci wszelcy brzmi 
wfchelky 73 r. 

Narzędnikiem od wiele jest przysłówek dziś zapomniany a uży- 
wany jeszcze w Wi XVI i nawet XVII, często w naszym rękopisie spo- 
tykany, w i e I m i, por. narzędnik królmi. (Kai. ib. 297). 

Zaimek wszytek później wszystek w glosach omawianych 
zjawia się w pierwotnej i nowszej postaci : wfchythky marno ^- 
cjy 107v, na wfchythky f t r o n y 84r, obok w f oh y f t ky 
daye 260 V, nadewfchyftky 264 v, nad wjchyftky 
268 V, 273 V. 



303 



t)) Odmiana złożona przymiotników i imiesiowów. 

Z form odmiany złożonej zaznaczamy godniejsze uwagi władci- 
woóci starej polszczyzny: 

W rodź. męsk. i nij. narzędnik w glosach starszych naszego 
kodeksu końqzy się wyłącznie na y m, im: rofmagythim... okra- 
fchenym 82 v, (ale na k. 91 r w glosie póżn. rofmagyte m... 
okragenym), fblyfkayąc^ym obiycjym apwyath- 
lym 84 r, wyobrafchenym bojym 269 r. 

Mił^jscownik w obu rodzajach wyłącznie kończy się na em: po 
krothkyem ci^affy 102 r, wpofpolnem domu 73 r, w nądj- 
nem domku 104 r, w c)elnem kftalcje 84 r, gamcjo- 
nem (in domo clausa) 82 v, wyafnem odjenyy 84 r, wyfna- 
wanyy majfkyem 78 r, wwftawycjnem m)'flenyv271riv, 
o nowem (de nova natiuitate) 104 r. 

Narzędnik 1. mn. ma wyłączną końcówkę y m i, i m i : b L y f - 
n y m y 98 r, V c j o n y m y 102 v, myedjy xanjathy jydow- 
fkymy 108 r, poddanymy 76 r, p y e r p a m y... n a pełny o- 
n y m y 82 r. Też same końcówki w przytoczonych tutaj przypadkach 
widzieliśmy wyżej^ gdzie o zaimkach jest mowa, (por. „Yetustissiroam 
adjectiYorum linguae polonae declinationem monumentis ineditis ilLu- 
stravit Josephus Przyborowski", Poznań 1861, Ad. Ant. Kryńskiego 
^Kwestya jęz3'kowa o bezzasadnym odróżnianiu rodzaju nijakiego od 
męskiego w deklinacyi przymiotników ^^ Warszawa 1873, Jana Hanu- 
sza „O zakończeniu instrumentalu i locativu singul. masc. neutr. i in- 
strumentalu pluralis deklinacyi zaimkowej i złożonej w języku pol- 
skim^, Kraków 1880 str. 16, Ad. Ant. Kryńskiego „O pisowni pol- 
skiej" str. 31-33). 

Biernik 1. mn. w deklinacyi złożonej, chociaż mowa o osobach, 
ma koń3Ówkę e: jebraw[chy vc)one nad ludem, — con- 
gregans... scribas populi 100v, marthwe ojywyl — mortuos 
yiuificaret 103 r, równe — pares (r. m.), poftawone — nos con- 
stitutos 304 V (por. Kai. ib. 328). 

Za biernik liczby podwójnej uważać możemy mylofernye — 
misericordes (oculos) 279 v w glosach do SaWe Regina (por. Kai. 
ib. 332). 

Tworzenie stopni przymiotników. 

W urabianiu stopni przymiotników spotykamy następujące osob- 
liwości: 

Od lekki stopień wyższy — lekcjeyfchą 78 v, por. Słów. 
Lind. lekciejszy w cytacie ze Skargi, krafchfcha 264 r — specio- 
sior, por. Książ. Jadw. 42: nakraschsza, Linde p. w. kraszszy od- 
syła do k r a s n y, tu podaje wyjątek z Reja Zw. 39 „byłoć krasz- 
szej czeladzi niemało''. Niewłaściwie Linde odsyła do krasny, gdyż 
należało przypuścić stop. równy krasy; wyraz ten istnieje do dziś 



304 

w języku ludu dLa określenia wolu lub krowy bsrwj gniadoj. Od 
wielki stop. wyższy więczszy, więtszy: wyacjfcha 270 v, 
w y a t h ^ a 266 r (patrz wyżej w głosowni). 

Stopień najwyższy spotykamy, jak zwykle w językn stpol., tyMco 
z przyrostkiem na: nawyelebnyeyfchey 268 v, n a p e I- 
nyefcha (flic) 272 v, nayapnyeyfchy84r, namyieyfy 111 v, 
(gl. póżn., tak w jęz. stp. zwykle por, Książ. Jadw. 118, Wisł. Olossa 
XXV, 47, Rej Żyw. Józefa w. 1921), nacjyftffa 270 v, jnacgyft- 
fchey 265r, n awy f c h | eh y cli 274v, n a b I i f c h fch a 267 v, 
namnyeyfche 100 v, namnyeyfchim 84v i przysł. n a- 
w y ą c j e y 102 v. 

E) Z liczebników. 

Z postaci imion liczebnych w glosach omawianych kilka zasłu- 
guje na uwzględnienie: pyrjwe 103 r. Dzisiejszy liczebnik pierwszy 
z koAcó^wką stopnia wyższego późniejszej jest fiirroacyi niż stp. pi rwy, 
pirzwy, spotykany w pomnikach jęz. najstarszych i drukach w. XVI. 
Od stp. obój, a, e mamy rodź. nij. o b o y e — utnimqae 272 r, od tego 
zad — obojaki — dwojaki : o b o y a k y 1 y u d 101 v (w gh póżn.), 
por. Linde. Od nieużywanego dziś liczebnika trój, a, e, «= trojaki, trój- 
dzielny, troje, poi*, stp. dwój, a, e, czytamy miejscownik : o t h e m 
troyem — de istis tribus 270r (p<»r. zabytki stp. np. Hubę Zbiór rot 
Piotrk. 44, Kaz. Pater. 119 troją barwa i pisarzów w. XVI, p. Sł. 
Lindego). O liczebniku cjthirkrocj 275 r dziś = czterykroć 
wspomnieliśmy już w dziale głosowni. 

F) Z odmian iłowa. 

Z dawniejszych postaci słowa być mamy w czasie teraźniejszym: 
ty y e§ 267 v, yeff 269 r i indziej. Ściągnięta postać nie = niema 
zjawia się, jak w pomnikach stp., hic non sunt nisi — thucg nye 
wyacgey 82 v (por. Kai. Hist jęz. 406, Ps. FI. 5, 10 itd. Wierzb. 
Frag. Bibl str. 12, Książ. Jadw. 79,87, 155, Maciej. Dod. 137, nad 
cię inego Boga nie. Kryński Glosy Opecia Pr. fil. II, 690, 745. Formy 
aorystu od być użyte są do urobienia trybu łączącego: os. 1: a b y c h- 
c ) y m o g 1 100 V, os. 2: dala by ^e — perroitteres 109 y, ob. 3: 
bybyl.. nyejyednal 78 r, było by gey pytano 77 v, 
yako by byi djen 84r, os. 1 I. ran. b y c h m y... prjyyaiy 
82 V, bychmi fnad/) 263 r, obok zaś forma nowsza: hyf byfmy 
268v. (l*or. Kryński Pr. fil. II, 265 nstp. „O aoryście w jęz. pol.", 
Kai. Uist. jęz. 358 — 366, Małecki, Gram. hist. porów. jęz. pols. 
t. U, 227). 

Czas przeszły ztozony^ chociaż dość już rzadko zdarza si^ je- 
szcze w glosach naszych: wyfchla yeff 264 v, 274y, f t a r 1 1 
yeff 267 r, obok tego: n o ^ y 1 a ^ 261 r, a w gl. póżn. nawet c } y- 
iiyl«f yefth 127 v; y^ fe. narodjyl yeft 100 v, pdro- 



306 

djyia yeft ftanąla yeft 267 v, yeft movyIa 275r, 
Ycjynyl yeft 361 r, oglądały fpą 106 r, odefchiy ffą 
101 r, ffą wcjyuyiy 102 v (por. Kai. Hist. jęz. 462); zdarzyła 
się też forma: my ftąpowaiySOr (por. Kai. ib. 480j. 

Cbos przyszły złocony urabia się nie jak dzid za pomocą imie- 
słowu cz. przeszłego, lecz bezokolicznika: any pe kupyc}... bądą 
74r, ^ebądą prjecjywyc5 94r, bąd}e riądjycj78r, 
bądje panowacj 76 r; forma złożona ze słowem mieć: p r 3 e- 
ra}ycg ma — pertransibit 83 r, również bezokolicznik ze słowem 
mieć służy dla przekładu łać. imiesł. czasu przyszłego: concepturam — 
pocjąc) rayala 83 v, morituro ■ — yenge myałvmrjecj 
1 10 r, nasciturum — y 5 f e*- narodjycj myal 76 r. 

Czas zaprzeszły w rękopisie naszym często się zdarza i przy- 
tero najczęściej dla przekładu łać. perfectum: exyt — wyfchlo 
b y I o 73 r, ortum fuit — w f c h e d 1 b y 1 103 r, venerant — b y I y 
P''jy[(ply)] 102 V, occultaverat se — bila f e... fkryla 103 v, 
usurpayerat — bil ofpadl 101 r, adduxerat — b y I p r j y • 
w y o d 1 78 r, fluxerant — bilo pomynalo 102v, circumfnlsit — 
ofwyecjyia była 73 r, natus fuit — yf ^e byl narodjyl 

73 V, natus esset — narodjyl bil 100 v, auxerat — bil r o f- 
m n o f y 1 74 r^ esse adimpletum — yf ^e było napelnylo 
83 V, appropinąuasse — b y 1 f e... p r j y b 1 y j y I 78 r, perterruit — 
byl )aftrafchyl 84 v, apparebat — y f p e... bil y k a } a I 

74 r, conyenerant — tarofe byiy fyechaly 83 v (Kai. ib. 489). 

Czas teraźniejszy strony biernej łaciński przekłada się zwykle 
w glosach przez będę z imiesł. biernym: donatur — dano ban- 
d j e 271 V, prestatur — bądje dana 279 r, observatur — t r j y- 
• man bądje 73 v, ascribitur — pr)ypyffano bąd)e 104 r, 
benedicitur — bądje pojegnana 99r, ducitur — bądje po- 
yatłią 1^9 r, legitur, legatur — bądje cjcjono (2 razy) 84r, 
saciantur — bandą nafchycjeny 270 r, nubit — b a n d j e 
poymowana 99r;ta sama postać i dla czasu przyszłego: eicie- 
tur — bąndje wyrjucjono 101 r, obok tych rzadko zdarzają 
się postaci z jest: eripitur — yeft wjąta 279 r, deducitur — 
yeft prjywyedjona ib., involuitur — yeft vwynyon 82 v. 

Czas przeszły strony biernej złożony zbył, a, o, niekiedy 
z j e s t i imiesł. biernego spotykamy dość często np. describitur — 
byl popyffan 74r, solidata est — pothwyrdjono yeft 80 v, 
liczne przykłady patrz wyżej, gdzie jest mowa o rzeczownej odmianie 
przymiotników i imiesłowów; raz jeden zdarzyła się postać zupełna: 
yeft było wjwyaftowano 83 v. 

Tryb rozkazujący zjawia się w naszym zabytku już w postaci 
skróconej bez t:dowyedj, domyefcj87riy, tylko od słowa 
kupić mamy dawniejszą formę kuppy » kupi 100 r (por. Kai. Hist. 
jęz. 437). Od czcić i odesłać czytamy pierwotne postaci tr. rozk: 
cjcjy 261 y, odeplycje lOOy, gdy dziś przez analogię wtrącono y. 

Spnwoid. Kom. Jęsyk. T. y. 39 



306 

(por. Kai. ib. str. 434 — 443). W 1-ej os. iv. rozk. 1. m. znajdujemy: 
w a f c li m y — pensemus 8 r. Dia urobienia 3-iej os. tr. rozk. używano 
w naszym zabytku niecha i niechać zam. dzisiejszego n i e c h, 
niechaj: nyechacj jamilcjy 280 v, nechacją pornfehy 
273 V (por. Kai. ib. 444, Bibl. Kr. Zof. Wisł. Glossa VUI, 3 i czę- 
ściej, Mai. Kaz. Pater. 20 r, Kryński, Glosy Opecia Pr. fil. II, 690). 

Z osobliwych form konjugacyj ny eh, właściwych dawnej pol- 
szczyźnie, wspomnimy następujące według podziału MikloHicha słów 
na klasy: 

KI. I. gydj — ić 78 r, prjydj = przyć 99r, prjydje 
101 r, wjydjecj 74 r (por. Bibl. Kr. Zof. 123 a, 267 a), prjydą 
366 r, p r 3 y y d a c j y c h 102 v (por. Kai. ib. 347, Miki. Formenl. 
497). Od stp. czyść — czytać mamy w zabytku postaci : czczemy = 
czciemy 78 v (por. Kai. ib. 418), bądje cjcjono = czciono 
(2 razy) 84 r (por. Kai. ib. 381, Kryński Pow. o pap. Urb. 169). 

KI. II. Od czasów, ostanąć imiesł. cz. ter. o[tanącj 80 y (por. 
Kai. ib. 455); dziś od słów tej klasy wtenczas tylko formuje się imiesł. 
cz. teraz., jeżeli mają czas teraz., por. Kochan. Tren 17 padnąc, p. 
"rozpr. Ant. Kosiby „Gieneza, rodzaj i znaczenie... słów... na n ą". Lwów 
1882 str. 23, brak tam zresztą przykładów tego imiesłowu z pomni- 
ków języka w. XV-go. 

KI. III. Obok późniejszych postaci bez i znajdujemy g y m y a I 
77 V. Od wzwiedzieó — wjwyefch 272 v. Od zaprzeć — j a- 
p r j e 1 y — renunciaverunt 104 v, ochrapyaiyi34rod ochra- 
pieć, p n a 1 = pniał 79 v od pnieć — czesk. pneti. 

KI. IV. patrjycj jak w Bibl. Kr. Zof. 24 b; słowo 
to w postaci patrzeć należy do ki. III, a patrząc do kl. V. (por. Kai. 
ib. 351, 353). Zamia^it słowa woleć kl. III czytamy w naszych glo- 
sach walić — w a I y 1 — maluit 77 v. 

Kl. V. flu[cha 98 r, flufchalo 265 r, wthluka81r, 
wfchadza 269 v, jnafchayącg 275 v, wdjerjayącja — 
continens 279 r zam. wzdzierżająca od w(z)dzierżać z przejściem 
słowa z kl. III (p. Linde wzdzierżeć). Do tej klasy należy starać się: 
fe [taram — senuero 106 r, znane z zabytków a zapewne z jęz. 
czesk. wzięte, por. starati se, gdy dziś starzeć się do ki. III należy. 
Tematy na a w a: dawara 275 v, dawa 110 v, 268 v, dawayac) 
81 r, wy f nawa 110 r, 280 v, prjyrownawaly 269 r. 

K. VI. Tematy na owa: prjykajowal 74 r, pomajo- 
wana 110 v. 

G) Osobliwsze postaci imiesłowów. 

Dawniejszy im. cz. ter. na nosówkę mamy w formie wfcho- 
d n a — aurora corisurgens 301 r (por. Kai. Hist. jęz. 463), jeżeli nie 
jest to po prostu niedokończona glosa zam. wfchodzą[ca]. 

Od słowa ki. I k w i ś ć znajdujemy imiesł. cz. ter. k w ą t h c z 
81 r; ponieważ tematem jest tu k wt, (por. Miki. Formenl. 497, Etym. 



307 

Worterb. 150, Kalina, Przyczynki do konj. slow. Pr. fil. II, 362—3) 
8(8ł. cv¥tą, przeto jest to błąd pisarza zam. kwthąc) — kwtąc. 
Słowo to przedstawia w swej odmianie pewne osobliwości; odmianę 
cz. ter. p. w rozpr. prof. Malinowskiego „O niektórych wyrazach lu- 
dowych**, str. 42: kwtę, kwcieaz, kwcie, kwciemy, kwciecie, kwtą. 
Formy odmiany w gwaracii podaje dr. Karłowicz w Pr. fil. II, 576, 
z zabytków zsd Miki. i Kai. we wskazanych miejscach, (p. też Hist. 
jęz. 407, Linde pod kwitnąć). Z imiesłowem kwtąc, który również 
w błędnej postaci: kwąthczą, zam. kwtącą, znajduje się w Brtlck- 
nera Poez. łac. II, 24. 

Dla słowa być od tematu j e s mamy w glosach naszych im. cz. 
ter. pącj 271 v = sąc, znany z Ps. FI. Symb. Ath. 30' i bardzo 
częsty w Bibl. Kr. Zof., p. Kai. ib. 457. 

Imiesłowy urobione analogicznie wfchedwfchy, padwfchy 
101 r bardzo eą częste, począwszy od Kaz. Onież. (str. 9 szetfszy) 
i Bibl. Kr. Zof. i trwają przez w. XVI, por. Kryński, O jęz. Oczki 
str. CXX1I, Kai. 370. 

Od słowa ki. II ostanąó imiesł. cz. ter. ostanąc p. wyżej. 
Zamiast dzisiejszych imiesłowów biernych na ty od słów tej klasy 
znajdujemy dawniejsze na ny\ ogarniony, wyciągniony, uwi- 
tt i o n y, por. Miki. Form. 504, Kai. 384 nast. Od zamknąć — 
jam c JO nem 82 v, jak w Fsałt. Puł. 118, Bibl. Kr. Zof. 296 a, 
urobiono imiesłów od tematu mk bez przyrostka ną^ por. tczon od 
tknąć Ps. FI., obyczona od obyknąć Święt. z Woc. (p. Kai. ib. 385, 
Nehr. o Ps. Puł, w Arch. V, 258). 

n) Niektóre przysłówki i spójniki. 

Oprócz wymienionych wyżej przysłówków w rozdziale o rze- 
czowniku zasłngują na uwagę jeszcze następujące: a I y ^ do — usąue 
ad = aż do 79 v, jak często w zabytkach; blifku 304 v = blizko; 
w pomnikach jęz. i w* XVI, a nawet jeszcze u W. Potockiego spoty- 
kamy postać blizu, jak w stsł. blizn; rzadka jest postać blizku, 
znamy ją z Ortylów Brtickner Arch. VII, 559; powstała ta forma od 
blizki z końcówką u przez analogię do blizu, pod wpływem jęz. czesk.r 
V blizku, na blizku. 

Zam. dzisiejszego im — tym — czytamy: cjym — thim — 
ąualiter — taliter 77 r. Staropolskie i stsł. kako 81 v dziś = jak, 
n y e k a k o 267 v = niejako, y a k o 78 v, t h a k o 74 r. nie utra- 
ciły jeszcze o. 

Zanikowi zupełnemu uległy: przysłówek kam — quo = dokąd 
82 r, zdarzający się w starszych pomnikach z końcowem o: kamo; 
w i e 1 m i, p. wyżej; podobny los dotknął przysł. owfcheyky 269 r 
i indz., por. pracę A. A. Kryńskiego „Postaci osobliwe przysłówków 
staropolskich i dzisiejszych gwarowych" Pr. fil. II, 594 — 5. Przysłówki: 
powfchednye — continue 77r i nyefprawyediywe — in- 
iuste 267 r, pofpolj*thne — universaliter 362 v, (jeżeli w tych 



308 

ostatnich nie mamy widzieć śladów starszej pisowni bez oznaczenia 
zmiękczenia spółgłoski) są właściwie rodzajem nijakim przymiotników, 
użytych przysłówkowo, por. Kryński Pr. fil. II, 594 w przypisku, prof. 
J. Przyborowskiego Wiadomość o życiu i pismach Kochanowskiego, 
Pozn. 1857 str. 202. 

Zasługuje na wymienienie ze względu na rzadkość i starożytność 
stopień wyższy od przysł. mało — mnie zam. dziś mniej: th i m 
by mny e 274 r, por. czesk. mćnć i Hubę Zbiór rot Kai. 54: wance; 
dale — Kaz. Gnieź. k. 2, Żyw. Amand. 94, 147 czesze » ciężej, 253 
wyecze = więcej, nau<J>cze := nawięce w Kaz. Gnież. 18 r, por. 
czesk. y 1 o e. 

Ze spójników wymienimy: a bo 82 v i często obok albo, 
yedno y^ 74 r — nisi quod, yeftiy = jest Ii 77 v, postać pier- 
wotna zam. dzisiejszego sp. jeśli; pakly 261 v i 272 v oraz rzadsze 
paknyąiy 189 y — quod8i, są zapewne pochodzenia czeskiego. 



5. Z zakresu składni. 

Mianownik zam. dzisiejszego narzędnika w orzeczeniu zjawia się 
często w naszych glosach : np. naści in mundum — nathen pwyath 
porodjon bycj79y, nye mogl bycjwykupyon80r. 

DopeiniacB =: łać. ablatiy. inopiae : ftradac) chcjal 
od)enya 82v, flawy fłupyla — fama spoliasti 276r. Pła- 
kać z dop. ajaiy placjefch cjlowyec)ego ftadla ną- 
dje abo ^myercjy twego pr^ychodjącjego a gorj- 
kyego ymacjenya 83 r (por. Mał. Gram. Hist. II, §. 667). 
Właściwy starej polszczy żnie dopełniacz przy stopniu wyższym = 
greek, i stsł. genit. compar., łać. abl. comp., gdzie używamy przyim* 
ków lub przysłówka niż: yego fnamyenythfchy 303 r, y e f [ 
(=s jeż 5= której) po bod je.., wyacjfcha rofumyana — 
(yirgo) qua sub deo (nequit) maior intelligi 270 y, por. Knap. Adag. 
306: jeden drugiego gorszy, patrz też Przyborowski 1. c. str. 205. 
Dopełniacz czasu : nocjy nyedjelney — nocte dominice diei 
79 r. Dopełniacz z przyimkiem : przez zam. bez (i w wyr. złożo- 
nych) podobnie jak w najdawniejszych zabytkach, w polszczyżnie 
w. XVI i w dzisiejszym języka ludu: sine corrupcione — prjes 
porufchenya 80 y, w wyr. złożonym prjefednye 277r; zre- 
sztą używanym jest w naszym zabytku i przyimek bez. 

Celownik zam. narzędnika w orzeczeniu: affici — bycj p o- 
rufchony 271 y; taka składnia zdarza się niekiedy w pomnikach, 
por. w jęz. stsł., czes. i ros. Miki. Synt. 620. Przymiotnik dostojny 
z celownikiem: doftoyno fynu bo3emu77r. Bez przyimka 
na wzór łaciny: licitis actibus matrimony applicari — flufchnym 
fkuthkom malfchenfkym prjylacjycj 270 y^ cui adm]x- 
tum — yemy prjymyefchano 271 y, por. Książ, Jadw. 148: 



309 

czyaly memy yesth szye przyłączyło. Z przyimkiem: kthemu 87 r, 
k t e y 87 V, częóciej występuje ku niż k. 

Biernik. Przy ani nie powtórzono przeczenia (por. Kryfiski 
£ufr. Pr. fil. llly 242) i postawiono na wzór łaciny biernik zam. do- 
pełniacza : non enim sustinuit passiones consuetas — anycj teje 
cjyrpyała maky obycjayne 78 v. Wyrażenie łać. grandę 
małum evitare — przełożono : wyelkye jlo prjydj 99 r (w tem 
znaczeniu i z taką składnią wyrazu tego nie zna Linde). Biernik bez 
przyimka przez, któregobysmy dzió użyłi: radius solis yitrum pene- 
trat — promyen flonecjny [kio prjechodjy 81 r, por. 
przykłady z pisarzów stpol. w Stów. Lind. pod wyr. przejść. Biernik 
z przyimkami : spectat ad coningium — fłufcha na malgen- 
[ t w o 98 r (por. Mai. Kaz. Pater, słnszać z tym samym rządem 4 y, 
6 r, 139r.)y wfpomynacj na grjecłi 103 r. Biernik z nieuży- 
wanym dziś przyimkiem p r ) e = dla, z przyczyny : ab antiqua etate — 
prje yeypocjefthna ftaro^cj 97 y, a dono — prje dar 
97 r, parendo — prje prjykajanye83y, propter yirginitatem 
et integritatem — dla panenftwa a prje cjalofcj 99 r, 
et hoc propter hanc causam — atlio prje tho 75y, de pleni- 
tudine — prje pelnofcjy, de multitndine — pr^o roflyfch- 
n o f c J y, de magnitudin^ — prjewyeiikofcj 270 r, priecj = 
prze CZ30 — quare 76 y. Przyimek 0a zam. na jako przekład łać. 
pro: pro nostra necessitate yendam — za nafche potrzeby 
prjedam 83 r. 

Ze składni nareędnika przytoczymy wyrażenie: bały ^e 
wyelkym ftrachem 73 r. 

Miejscownik z przyimkiem po zam. o: (interrogate) de pu- 
ero — po djecjącju 100 y; po z miejsc, zam. o z bier. tantum- 
que cura — apo theni ftoy 261 v, obok o tho ftoy 279 r; 
zwraca uwagę wyrażenie w oku mgnyenya 79 y zam. dzisiej- 
szego w oka mgnieniu lub stp. w ocze mgnycnyu Wisł. Modl. Konst. 
262 y, w ocemgnieniu Anatomia Mart. Lutra D. 4 b, ludowe wocymi- 
niu i wocymieniu, por. Mai. iStudya Pr. fil. III, 776—7. 



6. Ślady wpływów czeskich. 

Jak w ogóle w pomnikach języka polskiego z w. XIV, XV 
i XVI dostrzegać się dają w stopniu większym lub mniejszym wpływy 
języka czeskiego, tak również pozostawił on ślady swe w glosach 
naszych. Najwidoczniejsze są one w zasobie wyrazów, dostarczonych 
przez nasz zabytek, prawie nie widzimy ich w odmianach, ale znaj- 
dują B-ę w pisowni i głosowni ; niektórych z tych zjawisk jużeśmy 
dotknęli we właściwych działach uwag powyższych, tu zbieramy je 
razem dla łatwiejszego przeglądu : 

A) W pisownii być może faffarjouy 362 y i y o bo- 
gi eg o 82 r. 



310 

B) W giosowni: Samogłoskę ie = 4 zam. ia w wjr. wy erą 
101 r, o by eta 185 v i ie = łać. e w wyr. offyerowaiy 
101 r uważa prof. Nehring za dowdd wpływu czeskiego (p. wyżej 
w rozd. o eamogł.). Czeską postać ma wyr. jaku^ycj 271 v, 
jaku fi I 266 V zam. swojskiej z nosówką, por. czesk. zakusiti. Za 
pośrednictwem czeszczyzny przyswoiliśmy wyr. rJlyfcha 73 v i ind. 
czesk. fiSe, nicm. Reicłi, stn. riclie. Być może, iż czeszczyżnie zawdzię- 
czamy wnorzyć z samogł. o zam. dzisiejszego nurzyć, por. czesk. 
nofiti. Co do spółgłosek zauważymy: krjecłiko^cjy 78 r obok 
k r e c łi k a 272 r, czesk. kfełikf, kfehkost. Czeszczyżnie zawdzięczamy 
cielestny z wtrąconem ł (p. wyżej) oraz s t a c z y ć obok czysto- 
polskiego statczyć (= dziś starczyć), czesk. staćiti (p. wyżej). 

C) Z odmian: jeżeli nie jest w wyr. napyfan^ — super- 
scripcio 75 y opuszczenie e zwykłą omyłką pisarza, to możnaby wi- 
dzieć ta postać czeską. 

D) W zasobie wyrazów oprócz wyżej wymienionych wspo- 
mnimy: 1) o przyswojonych z języków obcych za pośrednictwem 
czeszczyzny: 1 a m p a s z czesk. lampAś, za pośr. łać., z greek. Xap.7rac, 
szafarz, czesk. Safóf, niem. Schaffner, borz czesk. of, śred. gór. 
niem. ors = rosz, fałeszny — czesk. fałeśn^, niem. falsch, łać. 
falsus), r z y 8 z a p. wyżej, jedbawny czesk. bedbav z gock. gQta- 
webbi. Tąż drogą przywędrował do nas zdaje się f r y j e r z, czesk. fre- 
jif, niem. Freier. 2) Niektóre wyrazy polskie używane są w naszym 
zabytku w tem znaczeniu, jakie mają w jęz. czeskim; przytaczamy tu 
więcej rzucające się w oczy, w słowniczku bowiem znaczniejsza ilość 
się wykaże: skutek w znacz, dzieło, czyn, uczynek, opus, jak 
w czesk., obyczajny — zwyczajny, jak w cz. obySejnJ', obłu- 
dny — pozorny, złudny, jak w czesk. obludn;^, obierać i obie- 
ranie z Bogiem — rozmyślanie o Bogu, przestawanie z Bogiem 
czesk. obirati se: napełnić się w znacz, spełnić się 83 v, czesk. 
naplniti se, starać się — starzeć się, consenescere, czesk. starati 
se; przypuszczamy, że z czeszczyzny wzięto wyrażenie prjemyef- 
kana god3ina361r, łać. mora, odwłoka, por. czesk. pfemeśkati. 
3) Wyrazy czeskie i postacią i znaczeniem o pochodzeniu swojem 
świadczące: b y d I e n i e — mieszkanie = czesk. bydlenf, p n i e ć — 
wisieć: pnal = pniał 79 v — cz. pnćti, (p. słowniczek), wtłukać 81r 
incutere czesk. vtlonkati, blizku — blizko == czesk. v blizku lub 
na blizku, pakli ipaknięli — jeżeli zaś, czesk. pakli. Możli- 
wem wreszcie wydaje się nam utworzenie na wzór czeski rzadko uży- 
wanego wyrazu mężczyna zam. mężczyzna, czesk. muźĆina; wspo- 
mnimy nadto świadomie 104 v jako rzeczownik w znacz, świadec- 
two, czesk. 8vedomi. Inne zestawienia znajdą się w słowniczku. 



311 



V. Słowniczek godnych uwagi wyrazów, użytych w glosach. 

A b o 79 V i częściej obok a 1 b o, jak zwykle w zab. fitp. 

acz — ets'K chociaźy bardzo częste w naszym zab. np. 262 v. 

a I i ż — 1) V8que dum — dopóki nie: aii^prgydą 266 r, 2) V8que 
ad — aż do: aly^ do podobuey wyelyko^cjy 79 v, 
używa bię i aż: vsque dum — af$ g^^yft 101 r, a^ do 
prjedpyekla 80 r, por. Pa. FI. 15, 7, Świct. z Woc. Hele. 
Pom. I, 131, Mac. z Roż. ib. 285, 287, Bibl. Kr. Zof., Książ. 
Jadw. 116, Brttckner Urtheile Arcb. VIII, 660, Wisł. Glossa 

111, 5, Mai. Kaz. Pater. 12 v, 50 r itd. Wisł. Módl. Konst, 136, 
Rej. Żyw. Józ. w. 3402. 

azali — an forte 83 r, bardzo często w zabytkach i polszczyżnie 
w. XVI. 

Baczenie — in consideracione — jbacjenya 270 r. 

baczyć — obseruabat — b a c 3 y 1 77 v, por. Linde. 

bałwański — idolorum cultura — balwanfkye modlenye 
a korjenye 103 v. 

bałwaństwo — bałwochwalstwo: idolatria tj. idololatria 103 r, por. 
Wisł. Glossa XXXVI, 7, Erzepki Szczątki 12, Chwalczewski Kro- 
nika T. II, 165. Miki. Etym. Wort. zestawia bałwan z węgier. 
bAlvAny i lit. balvonas, w temże znacz, co w pols. 

*) b 1 i z k u — blizko: b 1 i f k u 304 v, por. BrUckner Arch. VII, 559 
i czesk. vblizku lub na blizku. 

bolączka — ból: dolentes — bolącjka cjyrpyacj 275 r. 

bo w im — bowiem: quum — bovym (gl. póżn.) 82 r. 

*bożyczka: deificata es — yeff bojyc}ką273r. 

*bydlenie — mieszkanie: inhabilis ad habitandum — nyefgod- 
ny k bydlenyy 274 r, inbabitabilis (locus) ku bydle- 
nyą(!) nyefr5ądjone 273 v, por. czsk. bydleni, bydliti, 
Ps. FI. bydlić — mieszkać 77, 61; 83, 11, Kaz. Gnież. Bibl. 
Kr. Zof. 292, 303, 3 10, Wierzb. Fr. Bibl. 14: kv bidlenyv. 
Ale racz nas darowaci niebieskim bydlęniem Mac. Pam. II, 371, 
p. Nehr. Altp. Spr. 189, por. też Wierzb. Frag, Bibl* str. 11: 
bydliciele = obywatele. 

bytność — istność^ istota, essencia, snbstantia: in substancia — 
w y ey bythno0c5y, essencie — b i t h n o p c 2 y 105 r, (de 
premio) substanciali — bythnofcjy 271 v, por. Bob. Pieśni 

112, 18. 

C h e ł p a. — chełpliwość, przechwałka : iactanciam — c h e 1 p y 74 v, 
por. Sł. Lind. nadto Opeć Pr. fil. II, 670, Kalina Anecd. palaeop. 



•) Wyrazów oznaczonych gwiazdką * niema w słownikach Lindego 
i Wileńskim. 



3l^ 

ArcłuY lit, 48, fiiiickner glosy Jłichala z janowca Arch. X, 
383; objaśnia pochodzenie wyrazu Kalina Pr. fil. lU^ 773. 

* c h 1 a ó: non blasfemabat — nye chlalac) 266 y. 

chłodnica — altana^ kaczka: sub iimbraculis et tugorys — p o t h 
clodnycj.amy (sic, zam, eh...) 1 12 v gl. późn. Wyraz ten 
znajdujemy w rkp. łac. z r. 1431, in estuarys wr (= yulgariter) 
chlodnycja (glosy tam zawarte ogłosimy w dalszym ciągu 
, Kilku zabytków" p. Pr. fil. t. IV zesz. 2). Por. też Słown. Pio- 
tra z Ujdcia Rozpr. i Spraw. I, 45 : hilodnycja (I), BrUckner Arch. 
XIV, 495, zresztą SL Lind.; w tcmże znaczeniu używano w w. 
XVI wyr. chłodnik p. Słów. Tucholczyka w Farrago k. 308 r. 

♦chrzebt — grzbiet: dorao — chrjebthem 103 r, tergum — 

chrjebth ib., por. Ps. Flor. 67, 14. W Sł. Liud. chrzybiet, 

chrzypt, grzbiet, w Sł. Wil. chrzept. 
cliwatać — chwytać : non arripit — nye chw&thac) 

(= chwata-6) 107 v, por. Sł. Lind., Ps. Flor. 21, 13 itd. Mai. 

Zab. Pr. fil. I, 503. 
♦chwatliwie — gwałtownie: raptim — chwathlywye 271 v, 

por. Bruckner Kaz. Husyty Pr. fil. IV, 576: chwatlywy. 
^cielestny — cielesny, przysł. cieleutnie carnalis concupiscen- 

cie — cjeleftne fchadje^ cielesne żądze 265 v, ) a- 

dnym gynnym g[e] cjeleftnye nye flącjyia 98 v 

(p. w dziale o spółgłoskach), 
cielny — cielesny rwcjelnem kftalcje — corporali specie 

84 r, por. Kaz. Onież. 29 i glosy 40, Gloger Ułam. U, Bibl. 

Kr. Zof., Świct. z Woc. w Hele. Poni. I, 306, BrUckner Kaz. 

Hus. Pr. fil. IV, 570, Książ. Jadw. p. zresztą Sł. Lindego, 
ciężka — ciężarna, brzemienna: cum pregnante — fcjąfcłiką 

73 r, obok brjemyenna 78 v, por. Bibl. Kr. Zof. i Sł. Lindego; 

w jęz. ludowym dotąd się używa, np. kobyła ciężka, 
c i r p i e ć — cierpieć, c i r p i e n i e = cierpienie, p. w rozd. o gło- 

sowni, 
♦cirpietliwość — cierpliwość: paciencia f my a ra c j y r p y e- 

1 1 y w o f c j 266 r, por. Bibl. Kr. Zof. 313 i cirpiedliwo6ć, Wisł. 

Olossa II, 5 itd., R. Lubicz Kilka zab. Pr. fil. IV, 616 cjirpyed* 

łiwye, nyefcjirpyedliwe, Wisł. Módl. Konst. cirpiedliwie 88. 

U Lind. tylko cierpiętliwość. 
*cność — cnota: virtute — cjnojcjy 98 r, por. czesk. ćsnost, Wisł. 

Kaz. łac. i czesk. Bozpr. i Spraw. III, 335, dziś ctnost, Pb. 

Flor. 20, 13: czsność, Kaz. Guież., Przyborowski Urywek Pr. 

fil. I, 201 w cznosczach. Mai. Zab. Pr. fil. I, 499. 

cndność — piękność, uroda: djywnyey cjydnofojy 264vi 
por. Ps. FI. 46, 4, Kryński Eufr. 66, 116 i Sł. Lindego. 

cylować — celować: c^yluyą 291 v, competunt, p. w rozd. o sa- 
mogł., z niem. zieleń, czesk. ciliti. 

czeladź — 1) służba, regalis familia — krolewfk a cjeladj 82y, 



3 1 s 

2) roilzinłi, . ród — tle familia — fc5eladjy 76 v, homi- 
nes familiarum capita — [tarfche nad cjeladją74v, 
por. Ps. FI. 106, 41. Kaz. Gnież. 24 c^elad^^y dawydowo, .3) 
freąiiencła — c j e 1 a d j; por. lit, keltis — genus Miki. Etym. 
Wort. 8. V. ćeljadi. 
czesny — doczesny: temporanea — cje^ne 74 r, por. Święt. 
z Woc. Helr. Pora. I, 99, 111 czasny, Brtlckner Kaz. Hus. Pr. 
fil. IV, 575 czassnye, Opeć Pr. fil. II, 674 czesny, Wisł. Módl, 
Konst. 80 V, 85, Kryński Eufr. 6, 45, 134. Polk. Amand. 15. 

*człowiecz8two — człowiectwo — człowieczeństwo, ludzkość : 
liumanitatem — cjl o wy ec jftwa 76 v, por. Ps. Flor. str. 126 
wyd. Nebr. Symb. At. 31, 33, BrUckner Kaz. Świętk. 32, Kilka 
zub. Pr. fil. IV, 593 w ,,Pieśni o Zwiastowaniu" w. 45, Kai. 
Anecd. pal. Arch. III, 46. 

c z 8 o — co, jak we wszystkich dawniejszych pomnikach języka, po- 
czynając od Ps. FI. 

czucie — czuwanie : yicilias noctis — cjucjye nocjne 73 r, 
por. Bibl. Kr. Zof. 285, Wisł. Módl. Konst. 73, Marchołt, oraz 
często czuć = czuwać, np. Ps. FI. 101, 8; 62, 2, Kaz. Gnież. 
24, Mai. Módl. Wacł. 90, Wisł. Glossa VU, 12, Sł. Lind. i dziś 
w mowie ludu. 

czystota — czystość: cjyftota 270 v, tante puritatis — t h a- 
key cjystothi 265 r, c^yftotą, cjyftocje 270 v, por. 
Ps. Flor. 17, 27, Knz. Gnieź. glosy 40, Módl. Wacł. 50, Książ. 
Jadw. 39, 1 11, 112, Gloger Ułam. I, Brtlckner Poez. łac. I, str. 20, 
Kaz. Hus. Pr. fil. IV, 572, Kryński Opeć Pr. fil. II, 674, Kai. 
Arch. III, 51, Kryński „Z dziejów jęz.** At. 1879, t. I, 555. 

czyść — czytać, b. pospolite w zabytkach, p. w rozd. o słowie: 
cjcjeray 78 v, bądje cjcjono = czciono 84 r. 

Dawam ^ e wynyen — accuso me 275 v, por. spowiedź powsz. 
Mac. Dod. 88: davam sya yynyen, Kai. Anecd. pal. Arch. Ul, 
634 dawam [ehe wynna. 

dawność — preskrypcya, termin sądowy, zob. określenie u Lin- 
dego; prescripcio temporis — dawnopc^, tempora prcscri- 
bendo — d a w n o ^ c j ą 234 v, por. Hubę Zb*ór rot Sior. 156, 
Sier. gr. 35, 96, Piotr. 21, 47, Piotr, grodź. 26, Hele. Pom. I, 
15, Far rago 311. 

dobrowoleństwo — wolność, pozwolenie — liberum arbitrium 
271 V, por. Bibl. Kr. Zof. 329 dobrowoleństwo — libertaa, Wisł. 
Módl. Konst. 55 v, 193 v, Postępek prawa czartowskiego 122, 
w innem znacz. BrUckner Arch. XIV, 495 dobroYolestwo (sic) — 
feodum, por. Wisł. Glossa XXIII, 16 woleń^two. 

dobrowolność — szczodrobliwość : ex liberalitate — J dobro- 
wolnopcjy 352 r i okł., por. Mai. Zab. Pr. fil. I, 501: do 
broYolno — llberaliter, Linde w in. znaczeniu. 

Spnwoid. Komii Jfzyk. T. Y. 40 



3U 

dobrym być być wartym, równać się: vaiebat decem nura- 

mos — tako dobry bil yako, do tego glosa: v a f c h i I 
75 r, por Hubę Zbiór rot. Pozn. 355. 

dobyć: prolem cum alio progenitam — plodj gynym do- 
była 98 V. 

* doby stek — dobytek (jeżeli to nie omyłka): super gregem 
suum — nad fwym dobyftkycm 73 r. 

domieścić — umieścić, przyjjjć, doprowadzić: ktey^e radoC- 
cjy naas domyefcj 87 v, por. w pieśni Bogarodzica: ,,Do- 
mieść nas, swe dzieci, gdzie królują anieli^, Książ. Jadw. 94, 
Bob. Pieśni 1, GG, Slow. Lindego. 

*domnimanie — 1) podejrzenie — suspicio 77 v, 2) zapytanie: 
ąuestionem — domnymanye 269 v. 

doskonać — dokonać : do [konano — completum 271 v, por. 
Żyw. Blaż., Mai. Zab. Pr. fil. I, 501. 

^doskonanie — dokonanie: ad complementum — do d o f k o- 
nanya, bilo jgodno ku do|'konanyv vcjy»kow bo- 
jych 77 r, por. Mac. Dod. 124, Brttckner z glos Pelplińskich 
Arch. Xli, 144. 

dostojność — dostojeństwo, dignitas 11 r, 97 r, por. Swict. z Woc. 
lielc. Pom. I, 33, ib. 67, Mai. Kaz. Pater. 82 r i SI. Lindego. 

drapiestwo — grabież — rapina 192 v, por. Świct. z Woc. Hele. 

Pom. I, 50, 169. 
dworny — piękny: pulcra — dworna 264 r, w Sł. Lindego wtem 

znacz. brak. 
dzieczstwo, dziectwo — dzieciństwo : infancia — djecjftwo 

82 V, por. u Lindego cyt. z Mącz. 
dzieciątko nie mówiące — niemowlę — infans 73 r. 
*dziewstwo — dziewictwo, panieństwo 262 v, 80 v, 87 r, 269 r, 

99 r: od [wego panyenftwa abo djewftwa; używa 

się w naszych gl. i dziewictwo 262 v, por. Ilube Zbiór rot. Sier. 

gr. 71. Bibl. Kr. Zof., Pieśń w Pamiętn. Mac. t. II, 355, Celich. 

Slow. str. 10, Książ. Jadw. 38, Święt. z Woc. Hele. Pom. I, 

99, Pr. fil. lVf 595 w pieśni o Zwiastowaniu w. 92. 
dz i ę k a — grates (agens) — d^ąką 82 r, z niem. dank, por. SI. Lindego, 
dziwni — dziwny: (propter) admirabilem pulcritudinem — d j y- 

wnyey cjvdno[cjy 264 v, obok tego djywną 266 v, p. wyżej. 

Fałeszny — fałszywy 108 r, f a 1 e s z u i e — fałszywie 77 v, por. 
czesk. faleśny, falesne, stp. Ps. Puł. 134, 1 i ludowe np. na 
Szląsku Pr. fil. 1, 726, ok. Rachowa w pow. Janowskim gub. 
Lubelskiej. 

fryjerz — zalotnik: (ad) ovi^atares — friyerjo w 361 v, phry er j 
okł., por. Brllckner, Poez. lac. I, str. 20: diligena amorem — fry- 
yarsz, ib. 54 fryj, Slow. Piotra z Ujścia Rozpr. i Spraw. I, 46 
frigerka— proca, Kaz. Pater. 149 r: fryjowny, Zaborowski Ortho- 



315 

graphia (homo^r.) k. 11 r: fryeratwem, p. Sł. Lindego. W no- 
wcm wyd. „Boliemafa" z r. 1309 w „Listach filologickych*'' 
w wierszu 858 żlc odczytano „honisator — fregyerz** zam. houisator. 

* G b i t — kraina, powiat: in regione — wkalfdem gbycne 

(po przekreśleniu tego wyrazu ta sama ręka dodała:) ftanye 
74 V, z niem. gebiet, por. Mai. Zab. F*r. fil. I, 479 in districtu 
nostro — w nasszem gbicze albo obgeszdze, Brtickner, glosy 
z rkp. Michała z Janowca Arch. X, 380 sbythu = z gbitu, 
Łebiń. Słów. str. 62 s. v. districtus — gbiet z Archiwum Poznań- 
skiego r. 1551. 

*gdyż — gdy: at vbi — a gdyfch 79 r, in cruce pendendo — 
gdy^ na krjyju pnal 79 v, et ex quo — a t h a k o 
gdy^cjy 76 V, por. czesk. kdyź, 

gorącość — gorąco : estus — goracjofcj 173 v, por. 81. Lind. 
i w dzisiejszym języku ludowym zdarza się ten wyraz. 

*gotowDy — gotowy: expediciorfm — gotho wn y ey fcha 78 v. 

* II i ż — iż: vt -^ h y f byfmy 268 v, p. w rozdziale o glosowni. 

* h o r z — dromader, drabarz, rodzaj wielbłąda: (super) dromeda- 

rium — ł> o r 5 362 r (bis), z śred. gór. niem. ors = ross, por. 
czesk. of; w innych zabytkach (p. wyżej w dziale głosowui) 
wyraz ten oznacza konia i trafia się równie, jak w czeskim^ bez 
przydechu. 

Ić — iść: 78 r gydj, p. wyżej w rozd. o spółgłoskach. 

imieć obok mieć: gy my al 77 v, p. wyżej w rozd. o samo- 
głoskach, 

in y obok inny i in szy: gynych 78 v, nad gy n f che 265 r, por. 
wyżej w rozd. o spółgłoskach i zaimkach, nadto zabytki jęz.: 
llube Zbiór rot. Piotr. gr. G2, Roty przysiąg Pozn. Nehr. Altp. 
Spr. 295: gini, Żyw. Błaż., Mai. Zab. Pr. fil. II, 102, Bystroó 
Mdl. Pr. fil. I, 384, Wisł. Glossa IX, dekalog, Książ. Jadw. 
81, Mai. I^az. Pater. 34, Wisł. Módl. Konst. 157, iw drukach 
np. Pow. o pap. Urb. Pr. fil. I, 85, Ciekliński Potrójny w. 281, 
1929, 2021. 

i że obok częstszego iż: yffe 279 r, p. wyżej w rozd. o samogło- 
skach, por. Ps. PI. 51, 9; 106, 9, Kaz. Świętk. iże obok iż, 
riube Zbiór rot. Pozn. 8, Kaz. Gnież., Bibl. Kr. Zof., Mai. Zab. 
Pr. fil. I, 604, Wisł. Glossa III, 3, Mai. Kaz. Pater. 154, w dru- 
kach XVI w. Kryński Pow. o pip. Urb. Pr. fil, I, 85, Karło- 
wicz, Mleko duch. Pr. fil. I, 428, p. zresztą Liude. 

* J a 8 ł y — jasła, jasełka: y a ^ 1 a m 102 v, por. wyżej, Kaz. Gnież. 

7 gasły, stsł. jaRli. 
*Jcdbawny — jedwabny : w gyedbawnych powoyny- 



316 



k o c lj 109 r, por. czesk. liedbav, p. zreBztą wyżej w rozd. o spół- 
głoskach. 

jednać — godzić: reionciliet — yedna 2*>3 v, por. Hubę lioty 
18 i Sł. Lindego. 

jednanie — zrządzenie: ex dei disposicione — j bojfkyego 
yednanya 103 v, w Slow. Lindego nie znajdujemy tego zna- 
czenia. 

* j e d z i n y — jedyny: y e d ^ y n y 87 r, p. wyżej w rozd. o spól- 

gło8k;ich. 

j e n, j e n ż e, j e n ż, j i ż — ktÓry, p. wyżej w rozd. o zaimku. 

j e 8 1 1 i — jeśli, jeżeli : y e f 1 1 y 77 r i częściej, p. wyżej o spójniku. 

jęty — jeniec: c:jptivus yąthy 273 r, imiosł. bier. od jąó, por. 
Święt. z Woc. IIcIc. l*om. I, 84, Książ. J«dw. 57, Arcii. IV, 
191, MjiI. Kaz. Pater. 124 r, liaJużn. KI. str. 53: ayetlie, co 
już prof. Ntliring Aitp. Spr. 46 odczytuje właściwie, jako 
„a jete^ 

Kako — jak: 81 v, por. Pb. FI. 8, 1; 8, 9; 102, 13, Kaz. Świętk. 
37 kakie, Bibl. Kr. Zof. 114, Kaz. Gnieź. 3, 33, Glosy 44, 
Świct. z Woc. Hele. Pom. I, 130, 1G5, -Stat. Wiśl. 14G0, 8r, 
Wini. Glosa XLIV, Mai. Zab. Pr. fil. 1, 505, Ps. PuL, Kałużn. KI. 
8(r. 18, Biil.kner Urtli. Archi v. VII, Kilka zab. Pr. fil. IV, 
593 w. 39, Bob. Pieśni 9, 8. 

*kalżdy — każdy: w kalfdem gbycje ftanye 74 r, ku 

kal[clidemv 225 r, p. w rozd. o zaimkach, 
kam — dokąd: quo — kam 82 r, w najdawniejszych pomnikach 

kamo Pg. Fi. 138, G, Briickner Kaz. Świętk. 34; kam Bibl. 

Kr. Zof., por. czesk. kara. 
*każnić — karcić, karać: castigare — capnycj, por. Ps. FI. 

117, 18. 
*klenot — klejnot: kle noty krolcwfkye 104 r, klyenoth 

okł., por. czesk. klćnot z niem. kleinod, zresztą p. wyżej w rozd. 

o spółgłoskach, 
kładzie się w pośród ek — [e w pofrodek clad)e — in- 

terponit se 263 v. 
*korzenie — oddawanie czci; idolorum cultura — bałwan fkye 

modlcnyc a kor-^enye 103 v. 
krasa — piękność — speciositas 2G9 r, por. Ps. Fi. 25, 8 itd. SI. 

Lindego. 
krasy — piękny, speciosior — krafclifcha 264 r, p. wyżej, gdzie 

mowa o formowaniu stopni. 

* krech ki — słaby, krucliy: tenera — młoda krech ka 272 r, 

por. czesk. kfeliky, Biiickner 3 rkp. Pr. fil. III, 295, Archiv. 
Xl, 133, Mai. Studya Pr. fil. III, 744, Bruckner Kaz. Hus. 
Pr. fil. IV, 576, Poez. łac. II, 32, p. wyżej w rozd. o spółgłos- 
kach i niżej p. w. krzechkość. 



317 



♦kromie — krom, oprócz, bez: biiie — kr omy e 270 r, u Lind. 
tylko krom i kromia, p. wyżej w rozdz. o samogłoskaclu 

kropią — kropla: k r o py e 115 v (bis), Ż72 r, obok togo w gl. póżn. 
postać ze zmiękczeniem za pomoc}^ {: stillicidium — dachowe 
krople 173V, por. Vs. FI. 71, G, Bibl. Kr. Zof., Książ. Jadw. 
91, Mac. Dod. 105, lirlickncr Glosy Wrocł. Pr. fil. III, 287, 
Wisł. Modl. Konst. 92, 121, 175. Kryński Gl. Opecia Pr. fil. II, 
685, 741. 

Krystów, a, o — Olirystusów, a, o: pr)y§cja kriftowa 107 v, 
od Kryst = Chrystus. 

*krzechkość — knichość, słabość, ułomność: fragilitatem — krjech- 
koflcjy 78 r, por. wyżej krechki i czesk. kfehkost; zwykle 
w zabytkach czytamy krcchkość, p. Stat. Wiśl. z 1 4 GO r. 23 v. Wisł. 
GloBsa XLIII, 1, Mai. Kaz. Pater. 139 v, Modl. Konst. 149 v, 182, 
207, R. Lubicz, Kilka zal)ytk(>w Pr. fil. IV, 615. 

*kt()rykoli — którykolwiek : k t h o r a k o 1 j* 98 v, por. Ilube Zbiór 
rot Sier. 23 cokoll, Maciej z Roż. Ilolcel, Pom. I, 285, Wisł. 
Glossa XV, 5 itd. Mai. Zab. Pr. fil. I, 500, Kaz. Pater. 65, Ka- 
Inżn. KI. str. 21, R. Lubicz, Kilka zabytków Pr. fil. IV, 590, 
Kryński Pow. o pap. Urb. w. 166, Opeć Pr. fil. II, 684. 

k w i ś ć — kwitnąć: perminans — kwąthcj 81 r, mylnie zam. 
k w t h ^ c ), p, wyżej w rozdz. o imiesłowach. 

^Lampasz — lampa: (cum) lampadibus — lampafchmy 361 r, 
w lampafche ib., z czesk. lampAś, p. wyż. w rozd. o wpły- 
wacii czeskich. 

lekciejszy stopień wyższy od lekki, p. wyż^-j, gdzie wymienione są 
osobliwe postaci stopniowania. 

* 1 e n o ś ć — lenistwo: pigricia — 1 e n o 9 c J 103 v, desidia 106 v, 

por. Mai. Modl. Wacł. wyd. z r. 1887 gl"Sy str. 69, Kai. Antcd. 
palaeop. Arch. III, 49. 
1 i m i e 8 z — lemiesz: 1 i m y e f c h e 73 v, p. rozd. o samogł. 

* 1 u b i e — lubo, mile: placide — 1 u by e 100 v (przekład niedo- 

kładny), 
lubować — lubić: delectabatur... habitarc — lubował... p r j e- 

b y w a c j 79 v, por. SI. Lindego, 
luby, a, e — przyjemny, podobający %'n^: displicens (superbia) nye 

luba 83 r, por. Ps. FI. lub być — placere 43, 5; 55, 13 itd. 
1 u t o ś ć — litość 276 r, p. w rozd. o samogłoskach. 

Łożnica — sypialnia: cubiculum — wlopnyc)^ 250 r, por. Kaz. 
Gnież. str. 9 i Slow. Lindego. 

Maciora — - matka — o ludziach: — wyelu macj^oram 101 r, 

por. Kryński, Glosy Opecia Pr. fil. II, 687, p. SI. Lindego, 
maść — zapach, aromat: ex aroraatibus mirro et thuris — J ma[- 



318 



cjj* myrry y kad^^ydla 269 v. W Bibl. Kr. Zof. 261 aro- 
mata przełożono przez lekarstwa. W Bibl. Leop. Cant. III, 6 z won- 
nych ziół mirry i kadzidła i wszelakiego procłm aptekarskiego. 
Linde nie zna maści w tern znaczeniu. 
*męźczyna — mężczyzna : sine viro — beff mą^cjiny, de 
viro — jmapcjyny 76r, viri — mafcjyny 78 r, p. wyżej. 

mgnienie: w oku ragnyenya — in ictu oculi 79 v, zaro. w oka 
mgnieniu, por. też w ocemgnieniu, w ocyminiu, w ocymieniu 
Mai. Studya Pr. fil. III, 776—7. 

miedzy — między, por. atsł. meźdu, p. wyżej w rozd. o samo- 
głoskach. 

miasto, miesce — miejsce: in altissimis — w nawy fchf chych 
myefc;^eych 274 v zam myefe.^yech — mieściech, por. Ps. 
Flor. 23, 3; 22, 1 itd., poi*. Wierzb. Frag. Bibl. 15 w temto 
myescye — in loco, Mai. Zab. Pr. fil. I, 607 mesezech, Książ. 
Jad w. 90 i w. XVI, p. Farrago 31 7 v, myeftcje, p. zresztą Linde. 

mieszkać — ociągać się: ne tardes converti — nye myefchkay 
obrocjyo^ §e 106r, por. Ps. Flor. 39, 24, p. Sł. Lindego; 
w znacz, czynnem znajdujemy to słowo w Piedni o Zwiastowa- 
niu w. 59: mieszkasz ludu zbawienie Pr. fil. IV, 594, p. niżej 
przemieszkana godzina. 

mile — pobożnie : pie — m y 1 e 264 v, w 8ł. Lind. niema tego 
znaczenia. 

mnie — mniej: ąuanto minus — tbimby mnye 274 r, p. wy- 
żej w rozd. o przysłówkach. 

m n i m a ć — mniemać, podejrzywać: nihil mali suspicantes — nye 
mnymayącj 108 v, por. Sł. Lindego, p. wyżej w rozd. o sa- 
mogłoskach. 

mocy — Yirtutes (celestes): mocjy 268 v, por. Ps. FI. 23, 9; 32, 17; 
Święt. z Woc. Hele. Pom. I, 48. Linde tego znacz, nie ma. 

* m o c n i e — mocno 265 r, por, Wisł. Glossa XXXIV, 5, Mai. Kaz. 
Pater. I43v. 

*Nadpełny - zupełny: superplena — nadpelna 273 r. 
nagabanie — przeszkoda, dokuczanie: (sine) impedimento — na- 

gabanya 100 r, por. Hubę Zbiór rot. Pozn. 262, Roty krak. 

z r. 1399 Nehr. Altp. Spr. 249, Święt. z Woc. Helcel Pom. I, 

319, Ps. Flor. 77, 35, nagabać — impedire, por. zresztą Sł. 

Lindego, 
nalezienie — znalezienie: (gaudent) de invencione — j n a 1 e 5 e- 

nya 108 v., por. Święt. z Woc. Hele. I, 30, Książ. Jadw. 67 

i Sł. Lindego, 
namiastek — następca: successores — namyaftkowye 105 r, 

por. Ilube Roty 61, wiersz Jędrzeja Gałki z Dobczyna zwr. 10, 

Ilelcel Pom. I, 308, Bibl. Kr. Zof. 26, Rota z r. 1400 Spr. 

Kom. jęz. III, 190 nr. 33, Wisł. Kat. rkp. str. 208, Kilka zab. Pr. 



Sl9 

fil. IV, 616; Rozmowy Polaka z LiŁwinetn str. 8, 11, zresztą p. 

Linde, 
namieniony — przeznaczony: (pecunia) deputata ad stipcndium — 

namyenyony na Jold 75 v, w temżc znacz. por. Pr. 

fil. T, 200. Linde tego znacz, nie przytacza, 
napełnić się — spełnić się, wypełnić się: y^ ^e było napel- 

nylo tlio cjo on wjwyaftowal 83 v, por. st. czesk. na- 

plniti se, Stat. Wiśl. 21, Kaz. I^ater. 152 r, Kryński Eufr. 40, 

69. Glosy Opecia Pr. fil. H, 689. Linde nie zna tego znaczenia. 

napełnienie — pełność — płenitudo 79 r, por. Linde, 
napisanie — nndpis, napis, superacripcio — napyfanye 

a napy 75 r. 
naprościć — sprostować, naprowadzić : (pedes) dirigantur — byiy 

napropcjony 82 v, por. Wisł. Módl. Konst. 221 r. 
naprzód rano — bardzo rano: primo raane — napr^ood rano 

126 V; Bibl. Leop. Mat. 20 barzo rano. Linde nie ma tego znacz. 
*naśmianie — śmieszność: ridiculum 97 r. 
^nawadzać — winić: do łioc (titulo) accusauerant — a ftcgoc} 

nawad)aiy 104 v. 
niczs — nic: 271 v, 278 r, por. czso i wszystkie starsze pomniki 

języka pols. np. Ps. Fł. 80, 13; 22, 1 itd. llube Zbiór rot. 

Pozn. 377 itd. Żyw. Błaż. 200, Brlickner w wierszu Słoty Arcii. 

XIV, 499, Farkosz str. 51, Bibl. Kr. Zof. 312. 
*nie — niema, nie jest, nie sfj: hic non sunt nisi — tłiucj nye 

w y a c j e y 82 Vj por. wyżej w rozdz. o samogloskacłi i od- 
mianie słów. 
nieclia, niechać — niecliaj, niech: necha cją porufchy 273 v, 

nyechacj jamilojy 280 v, p. wyżej w rozdz. o odm. słów, 

*niekako — ni(jal(o, jakoś: 267 V, 271 v, p. wyżej kako, por. np. 

Święt, z Woc. Hele. I, 118, Maciej z Roż. ib. 289. 
*niepoczesny — 1) nieprzyzwoity: illicita dełectacio — n y e p o- 

cjefno kochanye83r, illicitos motus — nyepocjef- 

nego porufchenya 270 v, 2) bezwstydny — impudici (ca- 

nes) nyepocjyefny 264 r, por. poczesny, 
^nieporuszenie — całość, nienaruszoność : integritas — ny e- 

porufchenye 265 v. 
nieprzcmożny — nie do zwyciężenia, niezwyciężony, nie mogący 

być zwyciężonym : invincibili (amore) — nyeprjemoffną273v, 

por. 8ł. Lindego p. w. przemożny. 
*nieprzy8tępliwy — nieprzystępny: inaccessibilis — n y e- 

przyftąplywa 272 r. 
^niesprawiedliwe — przysł. niesprawiedliwie — iniusto 267 r, 

p. wyżej w dziale o przysłówkach, 
^nieszczęście — nieszczęście: dolorem — nyepcjepcja 

100 r, p, wyżej w rozd. o samogłoskach. 
*nicu8tawiczność — niestałość , zmienność : mutabilitatem 



; 

I 

li 



320 

264 V, por. ustawicznoAć Kaz. Gnież. glosy 37, WIbI. GlosRa KIT, 
28 i piearzów w. XVI np. Górnickiego, por. Ps. FI. 54, 26: 
nieastawiczstwo, 103, 6 nstawiczstwo. 
niewykopany — nieuprawny: (locua) incnltos — nj^ewyko- 
p a n e 273 v. 

* n i e w y ra o w n i — niewymowny: inexpre8sibile fgaudinm) n y e- 

wymownye 278 v. 
niezgodny — niezdatny, nieprzydatny: inhabilis ad habitandum — 
liyefgodny k bydle nyv 274 r, niezdatny do (na) mie- 
szkania (e), por. Skarga, niezgodny jestem na starość na nio, 
jedno ua. modlitwy, p. Sł. Lindego p. w. zgodny. 

niezrządzony — nieurządzony, niewygodny : (locus) inhabitabi- 
lis — ku bydlenyą (sic) nyefrządjone 275 v. 

Obiata — ofiara: per propiciacionem — obyatlie 186 r (gl. 
póżn.) 

* o b i e t a 185 v, p. wyżej w rozd. o samogłoskach. 

o b i era ó — zajmować się czem, myśleć o czem (in dei amore) occu- 

pare — obyeracj 99 r. 
♦obieranie z bogiem: in continua contemplacione — w w f t a- 

wycjnem obodjemyflenj^y abojbogemobye- 

rany V 271 r, por. czesk. obirati se. 

oblubiona — oblubienica, zaręczona: de (virgine) desponsata — 
oddaney oblubyoney 76 v, por. Mai. Zab. Pr. fil. I, 446 : 
oblubyl — despoosayit. 

obłudny — ułudny, złudny, pozorny : (corpns) fantasticum — ob- 
łudne 90 r, por. Postylę Białobrztskiogo 141 : „Manicłiej- 
czyki mówili, że Chrystus nie miał ciała prawdziwego, jako my 
mamy, jedno obłudne". (W danem miejscu naszych kazań przy- 
toczono zdanie heretyka Walentyna, który twierdził, źe Jezus 
Chrystus „non assumpsit verum corpus de virgine Maria sed 
quod habuisset corpus fantasticum** gl. obłudne, por. czesk. 
obłudny i Sł. Lindego. 

ob o jak i — oba, podwójny, dwojaki: judeos et pnganos — o b o- 
yaky lyud 101 v (^gl. póżn.), por. Sł. Lindego. 

o b ó w' r. żeń. — obuwie: calciamenta — obowy 27 Ir, p. wyżej 
w rozd. o rzeczownikach. 

♦obron iciel — obrońca: 99v, 173v(późn.), w Sł. Lindego niema 
tego wyr., ale jest obronicielka, w Sł. Wił. znajdujemy go. 

*obstrzedz — strzedz, ochraniać: preseruare — obftrjedj 78 v. 

obwiązać — obo wiązać, obwiązany — obowiązany: obwya- 
Sany — astringebantur 78 r, por. Księga Ziemi Czersk. 1191, 
Mai. Kaz, Pater. 135 r, v, patrz w rozd. o samogł. 

♦obyczajny — zwyczajny: passiones consnetas — maky oby- 
cjaync 78 V, por. czesk. obycejny. 



j 



321 

oclirapicć — ochrypnąć: vfta ochrapyaiy 134r (gl. póżn.), por. 

SI. Lindego, 
ociec czeladny — ojciec rodziny: pater familias — ocjecj 

c je ładny 74 v, por. KŚwięt. z Woc. Ilelc. Pom I, 124, Bibl. 

Kr. Zof. czeladna mać, Bibl. Leopolily — patrem familias — 

oyca czeladnego, Seklucyan Oeconoraia czeladny ociec, por. Linde. 

*oczwi8tno8ć — oczywistość: (propter) presenciam — ocjwy[t li- 
nowej 84 V, p. wyżej w rozdziale o samogłoskach. 

oddana — zaręczona; de (yirgine) dosponsata; — oddaney oblu- 
byoney 70 v, oddana żona — prawa małżonka — vxor 
82 V, por. Mai. Zab. Pr. fil. I, 513: oddana szon.i — legittima 
consors, por. też Świct. z Woc. Hele. Pom. I, 19: illegitima — 
nieoddana (macierz), por. Sł. Lindego. 

od poczynienie — odpocznienie: ąuies — othpoc^ynyenye 
173v, por. wyżej w rozdz. o samogłoskach. 

*odpowiedzenie — odpowiedź — responsum 109 r. 

ofierować — ofiarować: o f f y e r o w a 1 y 101 r, p. wyżej w rozd. 
o samogłoskach. 

*ogarnienie — objęcie: occupacio — okł. 

♦oglądacz — ten, który ogląda: speculatorem — oglądacjem 
353 V (bis), por. czesk. ohledać. 

♦okraszenie — ozdoba: ornamentum 109 v, 82 v, o k r a [ c h e- 
n y m 82 v, por. Książ. Jadw. 42. 

okrutność — okrucieństwo: cnidelitas 108 v, Miki. Etym. p. krent, 
por. Mai. Zab. Pr. fil. I, 514, p. zresztą Sł. Lindego. 

*o 1 o j o w n i k — sprzedający olej : (ad) vendentes (sc. oleum) — o 1 e- 
wnyków 361 r, Bibl. Leop. Mat. 25 do tych, którzy prze- 
dają; por. Sł. Lindego olejkownik — przekupień olejków. 

♦omieszkawanie — ociąganie się: tarda molimina — P o f - 
dnego om}*efchkawanya 168 v, por. stpol. omieszka wać. 

♦opiekadnik — opiekun : curator — opyekadnyk 78 v, 
zwykle opiekadlnik: Przyborowski Roty pozn. z 1396, p. Nehr. 
Altp. Spr. 247, Hubę Zbiór rot Piotrk. 52, Hele. Pomn. II, 356, 
Święt. z Woc. Ilelc. Pom. I, 16, 310, BrUckner Ortyle Arch. 
VII, 562, Kalina Anecd. palaeop. Arch. VI, 181 rota 78, Mai. 
Pr. fil. I, 514, II, 103, Wisł. Glossa V, 2, później opiekalnik : 
Ortyle, kod. Iwow., Opeć, Farrago 269 i w Sł. Lindego; rzad- 
szą postać z wyrzuceniem I znajdujemy w Aktach grodzkich 
i Ziemskich, Lwów, p. Słów. Łeb. str. 189 p. w. tutoria opieka- 
dnictwo. 

* o p ł w i t y 262 r, opłwitość 74r, opłwitować 276 v — obfity, 
obfitość, obfitować, p. wyżej w rozd. o spółgłoskach. 

osiąść — posiąść: ysurpauerat — bil o f ^ a d 1 101 r, por. Ps. 
FI. 43, 4; 73, 2; 78, 12 itd., por. Sł. Lind. p. wyr. osieść. 

osobnie — osobliwie: singulariter — ofobnye 264 v, precipne 
266 r, por. Ps. FI. 4, 10; 140, 11; Mai. Zab. Pr. fil. I, 514, 

Sprawosd. Kom. jfiyk. T. V. 41 



/ 



322 

por. osobny = osobliwy, szczególny Wiał. Glossa II, 9, Uej Żyw. 

Józ. 706 i Sł. Lindego. 
*08tanąć — zostać: manens — oftanj^c5 80 v, por. Knapski 

Adag. 94: co lepsze zginęło, co gorsze zostanęło. Sł. Lind. nio 

przytacza ani formy bezokolicznika zostanąć, ani ostanąć, p. p. 

wyr. ostać i zostać, 
ostatecznie — na ostatku, późno (por. Sł. Kuapskiego): noyissime 

361 r, Bibl. Leop. w odpow. miejscu Mat. 25: na ostatku. Sł. 

Lindego tego znacz, nie przytacza. 

ostawiać — zostawiać: relinąuo — oftawyara 74 r, por. Ps. FI. 
26, 15; 37, 22, Mai. Zab. Pr. fil. I, 514, Wisł. Módl. Konst. 17, 
zresztą p. Sł. Lindego; dziś w gwarach ludowych częściej sły- 
szymy ostawiać, niż zostawiać. 

owBzejki — zupełnie: per omula 269r, por. Kryński: „Postaci 
osobliwe przysłówków staropolskich i dzisiejszych gwarowych", 
Pr. fil. U, 596—7. 

Pak li — jeżeli zaś: ąuodsi 261 v, 272 v, por. czesk. pak, pakli, 
Bibl. Kr. Zof. 23, tamże pakliby, Mac. z Roż. Ilelc. Pom. I, 
282, Módl. Konst. 93, 195v, p. zresztą SI, Lindego. 

♦paknicli — jeżeli zaś: ąuodsi — paknyąly 189 v, powstało 
zapewne z pak-nie-li, por. Wisł. Glossa XXXIV, 8 paknie, V, 
7, pakniężli, Święt. z Woc. (homogr.) k. 1 i indziej: paknyaiy — 
w Statucie z r. 1503 — a gdy, Bibl. Kr. Zof. paknicliby, Stat. 
Wiśl. 1460, k. 9v. 

panosza — szlachcic drobny, giermek, Ini. = służba: familia — 
rycjerje panofche 82 v, por. czesk. panoś, Hubę Zbiór 
rot. Pozn. 250, 353, Wisł. Kat. rkp. Nr. 2i^8 Vocab. Isna- 
censis — panossa — cliciis, Briickner Pdcz. łac. I, 56, Zyw. 
Błaź. rycyerze y panosze, Święt. z Woc. fol. 11. 

spienięż na rzecz — pieniądze: (intor) metalla — pyenyąpną 
r j ec j ą 110v, 148 r. 

*pirzwy — pierwszy 103 r, p. wyżej w rozd. o samogłoskach i li- 
czebnikach. 

płat — kawał płótna, łata, pieluszka, pannis — plathy 81 Y, por. 
8ł. Lindego. 

*pnieć — wisieć: in cruce pendendo — gdy§ na krjj^ju pnal 
79 V, od pnia 'pen por. stsł. pęti, pol. z czesk. pneti, pniti, por. 
Książ. Jad w. 79: na krzyżu pnyalo; w pieśni przytoczonej 
w Mac. Dod. str. 77: ,,thako yako yosz na krziszu pvalo" prof. 
Nehring Altp. Spr. 190 trafnie poprawia na pniało według 
tekstu czeskiego tej pieśni, w którym znajduje się p n y e 1 o. 

pochód — pochodzenie: ortum fuit (peccatum) — pochód myal 
103 r, por. Sł. Lindego pod lit. b cyt. z pisarzów stpol. 

poczesność — 1) cześć, uszanowanie: reverenciam — po^^J^f" 
nopcj 109v, cum reverencia — fpocjefnopcją 79r, por. 



323 

Mai Kflz. Pater. G3r, Kryński Opeć Pr. fil. II, 694, Farrago 
21 r, 2) wstyd, wstydliwość: (propt^r) pudorem — p o c j e f- 
n o § o 5^ 78 r, por. Mai. ib. 9 v. Linde nie ma tego znaczenia. 

poczesny — uczciwy, czysty: pudicum cubiculura — w poc^^efną 
1 o g n y c ^ ą 250 r, por. wyżej niepoczesny, poczesnoAć 2), Mai. 
Zab. Pr. fil. I, 617. 

poczestny = poczesny, zacny: ab antiąua etate — P 1*5 e y e y 
p.ocijefthną ftaro^cj 97 v, por. Ps. FI. 71, 14: poczestni. 

poczliwie — ze czcią: reverenter 111 v (jrl. póż-i.), por. poczliwy 
i poczliwośó: Erzepki Szczątki 12, Wisł. Módl. Konst. 295 v, 78, 
Kryński Eufr. 10, 67, Marchołt, Opeć Pr. fil. II, 694. 

pod n rżenie — dar, podarek 354 r i okł., por. Linde p. w. po- 
darować, podarzyć, z Bibl. Leopolity Genes. 33, 10, por. czesk. 
podafiti. 

Podniesienie — kanonizacya : 350 v, por. Erzepki Szczątki 6. 

podobieństwo — metafora, przenośnia: sub metbaphora — pod 
podobyonftwem 274 r. 

podobny — 1) słuszny — racionabiłe — podobno 77 r, 2) na- 
leżny, właściwy, odpowiedni: debitara figuram ~ podobną fi- 
gura abo obra^ 79 r, usąue ad debitam mensuram — a 1 y ^ 
do podobney wyelyko^cjy 79 v, por. Świct. z Woc. 
Hele. Pom. I, 96, 117, 127, 317, MaL Zab. Pr. fil I, 517, p. 
Linde ostatnie znacz. wyr. podobny, 

podstrzegać — podpatrywać: (ut) obseruarent — podftrje- 
galy 133 V, por. Linde. 

pokładać — wykładać, dotykać: (in quo ewangelio) tria tangit — 
pok lada 73 v,exprimit — pokłada 102 v. W Sł.Lind. niema t.zn. 

pominąć — przeminąć: (Xni dies) fluxerant — bilo p o m y- 
n a 1 o 102 v, desyt — pomynąlacj 105 v, por. Ps. Fi. 56, 
2; 89, 4. U Lind. niema tego znaczenia. 

popisać — spisać, zrobić spis: (ut) describeretur — aby byl 
popyffan 73 V, 74 v, 77 v, por. Świct. z Woc. Hele. Pora. 
I, 34, 57, Mac. z Roż. ib. 270, Białobrzeski Postyla 62: „wy- 
szedł wyrok od Augusta, żeby był popisan wszystek świat**, p. 
Sł. Lindego. 

poruszenie — 1) naruszenie, zepsucie, corruptio — o dziewicy: sine 
corrupcione — przes porufchenya 80 v, porupenya 
81 r, 272 V, 2) (sine) appercione (vteri) — p o r u f c li e n y a 81 r, 
por. poruch, poruclia, czesk. poruśeni, 3) wzruj^zenie: de humana 
affeccione — cjlowyecjego porufcłienya 271 v, 
tamże affici — bycj porufchonv, por. Sł. Lindego: po- 
ruszenia umysłu, afckta. 

poruszyć — naruszyć — o dziewicy : corruptam — porufchoną 
99 r, inviolata — ny eporufch on ą 80 r, por, czesk. poruSiti. 

posilić — wzmocnić, pokrzepić: cjalo^cj yeft pofpylona 
80 V, por. Sł. Lindego. 



324 

posłużenie — służba, usługa: ministerlo — poflujenym 105 v. 
*po8politne — przysł. powszechnie : viiiversaliter -— p o f p o- 

1 y th ne 362 v. 
pospólny — zwyczajny : (nummos) usuales — pofpolnycli 

75 r, Linde nie ma tego znaczenia. 
*po8p()lny dom — gospoda : in diyersorio — wpofpolnem 

domu 73 r, quam domura (diuersorium) — won pofpolny 

109 r, por. Kaz. Gnież. 7: do... domu pospolnego, obok str. 10 

„f pospolitem domy", 
pospólstwo — towarzystwo: in comitatu — w pofpolftwye 

111 r, por. Huhe Zbiór rot Piotrk. 6, Sier. 205, Sł. Lind, 

p o s t a 6 — pokolenie, ród : de tribu — [ p o f t a c j^ J^ 97 v, tribus — 
poftacjy 76 V, por. Ps. Flor. 77, 62; 107, 3; 121, 4; 104, 
36; o znacz. wyr. postać — rodzina, dom — w rotach przysiąg 
p. Nehr. Altp. Spr. 247 przypisek 2. Hul)e Zbiór Pozn. 244. 
W Sł. Lindego znacz, tego niema. 

poszcie, poście — 1) pójście : profeccionem — pofcheje 75 v, 
de progressu — P o ^ c ;^ v 269 v, por. Ps. FI. 71, 2 itd., 2) po- 
chodzenie: ortus — pofc^ e 279 v, por. Ps. Puł. 105, 4, Herb. 
Stat. 237: szlachcic swe poazcie od przodków szlacheckich do- 
wodzić ma, p. Sł. Lindego, rozpr. prof. Malinowskiego: „O po- 
chodzeniu wyrazów 1) śće, Śće itd." i wyżej w rozd. o spółgł. 

pośmiewać — ośmiewać: illusum — pofmyewanego 266 r, 
pofmyewan 266 v, por. Ps. FI. 24, 2; 34, 19, Farrago 272, 
derisio — pośmiewanie, p. Sł. Lindego. 

p o 1 1 u m i ó — przytłumić, zgnieść: subdita — p o 1 1 u m y o n a. 

*potrcbacz — trębacz: tubicines — p o t r a m b a c j o w y e 82 v. 

potwirdzić — potwierdzić: pothwyrdjono 80 v, p. wyż. w rozd. 
o sanlogłoskach. 

powojnik — powijak, pielucha: in fascys — w powoyuy- 
k o c h 109 r, por. Kaz. Gnież. 24, 25, Rozpr. i Spraw. Slow. 
Piotra z Ujścia I, 45, Wisł. Kat. rkp. str. 206, p. Sł. Lind. 

powszednie — przysł. ciągle, powszechnie — continnie 77 r, por. 
w in. znacz. Mai. Kaz. Pater. 141 v, powszednie jako przysł. 
jeszcze u Knapskiego, por. Sł. Lindego. 

powyszszyć — wywyższyć: sublimata — powyf chłoną 279 r, 
por. Ps. Fi. 12, 3, Książ. Jad w. 37, Wisł. Glossa XXXI, 6, Ma- 
ciej. Pamięt II, 373, Mai. Pater. 1 8 r, 97 v, 98 v, Małk. Wig. 
za urn. lud. 135, p. SI. Lindego. 

p o z d n y — póiny : p o f d n e g o o m y e [ c h k a w a n y a 1 68 v, 
por. Sł. Lindego i wyżej w rozd. o* spółgłoskach. 

pożegnać — błogosławić : non bcnedicitur — n y^ e b ą d J e p o- 
5 e g n a n a 99 r, częste w tern znacz, w zabytkach i jęz. w. XVI, 
por. Linde, p. też w druku szląskim Pr. fil. I, 726. 

*pragliwość — pragnienie: sitira — pragliwofcjy 273 v, 
por, Ps. Puł. 68, 26: w pragnopcjy. 



325 

prawie — prawdziwie: vere — prawye llOr, por. Ilube Roty 
1 i nst., Parkosz wyd. Bandtkiego str. 91 w. 2 gC/Zik polaki 
i te^ prave, Marcliołt, Karłowicz Mleko duch. Pr. fil. I, 430, 
jeszcze w w. XVII, p. Słupskiego Znbawy Orackie w. 334, p. 
zresztą Sł. Lindego. 

*proście — prosto: motu n^cto — pro^cjc 105 v, por. Świct. 
z Woc. IIiIc. Poro. I, 64, Mac. z Roż. ib. I, 284, Kryński Opeć 
Pr. fil. H, 696. 

po próżności — nadaremnie: in vanum 275 v, por. w. 3 w de- 
kalogacłi rymowanych. Linde nie przytacza tego wyrażenia. 

prze — przez, dla, z przyczyny, p. wyżej w rozd. o osobl. składni. 

przcciwić sic — sprzeciwiać się: yemu^cj^y fe bądą 
P>'S^ojywycj 94 r, 273 V, 94 v, por. Sł. Lindego. 

przecz = przeczso — dlaczego — q«are 76 v, por. Ps. FI. 42, 6, 
i Słów. Lindego. 

przedpiekle: ad limbiim inferni — do prjedpyeklabOr. 

*przedni — poprzedni, dawny: pristinam — prjednya 105 v. 

przekowy — okowy: ad yincuła — w prjekowach 359 r, 
por. czesk. pfekov, Ps. FI. 2, 3; 106, 14 i Puł. 2. 3 i indziej, 
Kaz. Gnież., Wisł. Glossa XII, 23, por. Słów. Lindego. 

przcmieszkać — odwlec, zwlec: moram facientc sponso: oblu- 
byen5'ecj ycjynyl yeft pr.^emyefkana godzina 
361 V, tj. godzinę przeraieszkan^. Bibl. Leop. przcwłoczył czas 
przyszćia swego oblubieniec. W Bibl Wujka (Mat, 25, 5) oblu- 
bieniec omieszkawał, por. czesk. pferaeikati i przcmieszkać w Sł. 
Lindego. 

przewiedzieć — przewidzieć, przeczuć, przeznaczyć: predestina- 
tam — pr^ewyed}ąną(!) 264 v, por. Kaz. Gnież. 32, Mai. 
Zab. Pr. fil. I, 522, p. zreszfą Sł. Lindego. 

przez — oprócz swego właściwego znaczenia występuje często w znacz, 
bez: sine media parturicione — przef myfiy o porodjenyy 
80 V i często, por. Ps. FI. zawsze przez = bez, Kaz. Gnież., 
Książ. Jadw. 176, M«łk. Dutki 117, Wisł. Glossa VII, 9, Mai. 
Zab. Pr. fil. I, 523, Kaz. Pater. 2 r, 7 r itd. Kryński Pow. o pap. 
Urb. 51, 115, 71, Eufr. 45, 102 itd., por. Sł Lindego, 

*przezedni — bezdenny, bezedny: profundissimam — p r j e f e- 
d n y e 277 r, por. czesk. bezedni — bezdeó, Bibl. Kr. Zof. prze- 
zedny, Książ. Jadw. przezdenny; w Sł. Lind. przezedni zz przez- 
dzieuny, t. j. co trzeci dzień przypadający. 

*przozny — próżny: przoffny 127 gl. póżn., p. wyżej w rozd. 
o spółgłoskach. 

przyć — 1) przyjść: prjydje 101 r, 2) uniknąć — grandę ma- 
lum evitare — w y e I k y e J 1 o p r j y d j 99 r. Linde nie zna 
ttg;o znacz.; co do formy p. wyżej w rozd. o samogł. oraz Ps. 
Flor. 21, 34 przydz, Kaz. Gnież. 2, Mai. Zab. Pr. fil. I, 
523 itd. 



326 

przychodzący — przyszły : futurę pasaionis — p r z y c li o- 
dząc)ego ymacjenya 83 r; przyj dący — przyszły: 
<le futuris — o P r J y y d ą c j y c li r j e c j a c Ii 102 v, por. 
Świct. z Woc. Hele. Pom. I, 47, Wiał. Kat. rkp. Nr. 228. przy- 
dącze — futurum. 

przyciągać — przywłaszczać: usurpare — przy cjy ągacj okł., 
SI. Linl nie ma tego znaczenia. 

przymować — przyjmować: pr^ymyye 277 r, p. wyżej w rozd. 

o samogł., toż w jęz. ludowym, 
przypodobać się — łiyć odpowiednim, zgadzać się , należeć: con- 

gruebat — przypodobało Ce 77 r, convcnicbat ib. W Sł. 

Lind. tego zn. niema, 
przyrównanie — zgodność, odpowicdniość: conveniencia 77 r. 

Linde nie ma tego znaczenia. 

Radni ej — raczej: pocius 3G1 r, por. Spr. Kom. jęz. I, 158, 9, 
Szymonowirz Cafitus Joseph str. 6, Potrójny Cieklińskiego 346, 
397, 444 itd., p. Sł. Lindego. 

rataj — oracz, kmieć, cbłop: cclonus — okł., por. czesk. Bohemaf 
w. 642: ratay, Wisł. Kat. rkp. N. 228, HeUel Pom. IT, N. 4072, 
Brtickner Poez. łac. I, str. 57, por. Sł. Lindego. 

rodziczka — rodzica, rodzicielka: puerpera 272 v, por. Lind. 

rozdawca — largitor 270 v, por. Sł. Lind. 

rozdzielenie — różność, różnica: diucrsam differenciam — ^^ rof- 
raagythe rofdjelenye 105 r. 

rozliczność — mnóstwo, rozmaitość: de multitudine p r 5 e r o f- 
ly [eh nofcjy 270r, 273v. 

rozłomienie — rozłamanie : roflomyenya 81 r, por. Ps. FI. 
105, 23j por. u Lindego przytoczenie z Postyli Wujka. 

rozmnożca — rozranożyciel: rofm(n)o^cja 74 r, por. Kaz. 

Pater. 45 r, por. Linde przytoczenie z Wróbla. 
*roznać — rozeznać, discerni — r o f n a n y 79 v = ro(z)znany, 

por. Brtickner Kaz. Hus. Pr. fil. IV, 569, p. w rozd, o gtosowni. 

ruch o — odzienie: stolam 82 v, por. stsł. rucho, czesk. Bohemaf 
513 V rucho, Hiibe Zbiór rot. l^zn. 66, Sier. 175: Piotr. 38. 
Księga Ziemi Czerskiej str. 7, 37, Bibl. Kr. Zof. 39, Leg. o św. 
Aleks. w. 97, Wisł. Módl. Koust. 25 v. Kalina Anecd. Arch. III, 
5, por. Sł. Lindego. 

*r2adkoć — rzadkość: raritatem — rjathkoc^ 274 r. 

*rzecznica — rzeczniczka: advocata 279 r, pon Mai. Modl. Wacł. 
42 V, Mac. Dod. 142, teksty polskie Sałvo regina, w Sł. Lin- 
dego czytamy tylko rzeczniczka. 

rzecznik — adwokat, obrońca, krasomówca: advocatura — rje- 
cj n y k a 185 r. 



.427 

*rzy8źa — rzesza 73 v i indziej, por. Czesk. fiśe z et. niem. riche, 
Bibl. Kr. Zof. 269, Książ. Jadw. 48, 66, 97. 

sąd a właściwie s s ą d, por. stal. susądii — naczynie: va8... soli- 
dum — pąd... vtwyerd^o«y 274 r, yas iuteum — ^ ą d 
b I o th n y 271 v, bardzo częste w pomnikacli, np. Ps. FI. i Puł. 
2, 9; 30, 16; 70, 24. Bibl. ^Kr. Zof. 56 a, Wierzb. Frag. Bibl. 
13 ssgdi, Parkosz str. 81 BS()()d, Módl. Wacł. 33, Kaz. Pater. 
2v, 115 V, Wisł. Módl. Konst. 43 v, Cdich. Slow. str. 13, Kryń- 
ski Eufr. 106, Farrago 282 r, por. Sł. Lind.; do dziś żyje ten 
wyraz w mowie w postaci zdrobniałej sadek, oraz w 1. m. dla 
oznaczenia nosideł do wody, zakładanych na ramiona; ze zmianą 
jednak znaczenia ulega znacznym zmianom fonetycznym: sądy 
w Lubelskiem, sidńdy w Kaliskiem, szońdy na Kujawach, gdzie 
indziej znowu brzmi szondy, siondy, sządy, p. Raf. Lubicza, 
„Przyczynki do now. slow. j§z. pol." Pr, iii. IV, 245. 

sirp — sierp: w C j' r p y 74 r, por. Bibl. Kr Zof. 143b, Hele. Pom. 
Nr. 3567: Syrpowy, p. wyżej w rozd. o samogłoskach. 

skazać się — okazać się, ukazać się: apparnit — f k a ) a 1 o 
sya 108 V. W Sł. Lind. niema tego znaczenia. 

skłonić — położyć, złożyć: rerlinavit in presepio — [kłoniła 
we plobye73r, w przekładach tego miejsca z ewanc. Łu- 
kasza II, 7 czytamy zwykle: j)ołożyła, por. też Kaz. Gnież. 7: 
polosila i 24: poloszyla, Erzepki, Dor Text der Gnesener Pre- 
digten str. 15 i 18, gdzie w ustępach przytoczonych z „Legenda 
aurea" stoi reclinavit; nasz kaznodzieja dał przekład możliwie najdo- 
słowniejszy; por. w Słów. Lind.: w domach własnych i głowy 
gdzie skłonić nie mają. 

skusić — wyćwiczyć, doświadczyć: (scnsus) exercitato8 — s k u- 
f eh one 251 r, dziś użylibyśmy tu wyrazu obcego subtelny, 
por. Ps. Flor. exercitatus sum — skuszyl yesra szye, Święt. 
z Woc. Hele. Pom. I, 54, 67: experiencia — skuszenie, Mai. 
Zab. Pr. iii. I, 528, por. Linde p. w. kusić. 

skutek — czyn, uczynek, dzieło: ad bona opera — ku dobrym 
fkutkom 82 V, cum re — [ k u t h k y e m 97 r, licitis actibus 
martimonii applicari — flufchnym fkuthkom mal- 
fchenfkym prjylacjycj 270 v, por. czesk. skutek 
w temże znaczeniu, Ps. Flor. 106, 23; 16, 5; 27, 5 itd., Kaz. 
Gnież. dobre sckuthky, wiersz Jędrz. Gałki z Dobczyna zwr. 6 
skutki =r czynami. Mai. Zab. Pr. fil. I, 528. 

♦slutować — zlitować się: n y e f 1 u t h u y e 82 v, por. Ps. FI. 
slutować 58, 6, obok slutować się 59, 1. W 8h Lind. tylko zlu- 
tować się i zlitować się. 

słodnąć — być słodkim: dulcius sapif — wyacjey flodnye 
276 r, por. Potocki Syloret 153: dotąd im ta pamięć w B«rcu 
słodnie, p. Sł. Lindego słodnąć i słodnieć. 






328 

♦słuńce — słońce : f 1 u n y c j a 103 r, obok f 1 o n c J a 100 v, por. 

czesk. slunce, Ps. FI. 120, 16; 49, 1, Kaz. Gnież. 4, 9, Ps. 

Puł. 88, 36, p. też. Nelir. Pr. fil. I, 12. 
słuszać — 1) godzi się, przystoi: neque phas est — nyefluffa, 

flecebat — flufchalo 265 r, por. Ps. FI. 64, 1; 92, 7, Kaz. 

Świętk. 36, Święt. z Woc. Hele. Pom. I, 6, 77, 164, Mac. z Roz. 

ib. I, 283, Nehr. Altp. Spr. 96, Kryński Opeć Pr. fil. II, 701, 2, 

Wisł. Glossa XV, 3, Moiil. Konst. 124 v, Mai. Studya Pr. fil. 

III, 769 i nstp. liczne przykłady z zabytków jęz. 2) tyczy się 

czego, dotyczy czego: spectant ad coninges — [lufclia na 

maljenftwo 98 r, por. z tym samym rządem: Kaz. Pater. 

4v, 5r, lir, 139 r, Kryński Eufr. 46, p. Sł. Lindego, 
smątek, smętek — smutek: fmatkn 81r, fmątłiku nye 

'^'jy^Py^^* 78 V, por. Linde, 
smętny — smutny 80 r por. Wisł. Glossa XIV, 10. 
linadź — podobno, być może, może: et si dicis — alle by fnadj, 

por. Ps. Fi. 2, 12, Święt. z Woc. Hele. Pom. I, 66, Mai. Kaz. 

Pater. 62, p, zresztjj Sł. Lindego, 
sromocić — hańbić, nabawiać sromoty: gy sromocjyly — in- 

lionorabant 266v, iilusum — fromocjonego 266r, illudeba- 

tur — [romocjoon ib. v, por. Kaz. Pater. 13 r, 13 v, 154 r 

itd. Farrago 333, p. SK Lindego. 
*staczyć — starczyć: non sufficiunt — nye ftac^y 279 v, por, 

czesk. staciti, Módl. Konst. 66, 187 v, p. niżej statczyć. 
stać po czem — stać o co, dbać o co: tanturoąue cnra — a po 

tem (toy 261 V, obok: cura — o tho ftoy 279 r. 
stadło — 1) małżeństwo 7 7 v, 2) położenie, stan : humane condicionis — 

cjlowyecjego ftadla 83r, por. Kaz. Świętk., Swięt. z Woc. 

Hele. Pom, I, 140, Mai. Zab. Pr. fil. I, 529. 
stan — kraj: in regione — w kalfdem (gbycje przekr.) [ ta- 
ny e 74 V, regiones — f t a n o w, por. Linde §. 2, 

♦starać się — starzeć się: senuero — fe ftaram 106 r, z czesk. 
starati se, por. Ps. FI, 101, 26, Kaz. Gnież. Glosy 48: staracz — 
v(J)dn([)cj. W Sł. Lind. tylko w znacz, dzisiejszem. 

starszy — przełączony, głowa, zwierzchnik: homines familiarum ca- 
pita — [tarfche nad cjeladją 74 v, (coram) preside — 
f t a r f c h y m 75 r, synonim : starosta: a preside — od f t a- 
rofty 73 r. 

♦statczyć — starczyć: nye ftathcjy — non sufficit 82 v, 
por. wyżej w rozd. o spółgłoskach i słowo slaczyć, 

♦stojiiie — stale, pewno : constanter — ftoynye 265 r. 
*stojność — stałość: constancia — ftoynofcj v[tawycj- 

n of c j 265 r. 
stolec — tron 82 v, por. Ps. FI. 88, 36 itd„ Kaz. Świętk. 38, 

Módl. Wacł. 73, 124, Mai. Zab. Pr. fil. I, 529, Kaz. Pater. 

98 r., 101 r. 



F 



329 

stopień, dop. stopienia: (in) gradu — ftopyenyy 271 y^ por. 
Ps. Puł. ftopyenye. 

s t r a d a ć czego — postradać, stracić: ftradac) chcjąl odje- 
ny a 82 v, por. Święt. z Woc. Hele. Pom. I, 27 strądze, Brtlok- 
ner Poez* łac. I, 37, Przyborowski Uryw. Pr. fil. I, 202, Mai. Eaz. 
Pater. 6 r, 63 y, 93 r, 123 y, Zaborowski Ortographia (homogr.) 
k. lir, Kryński Eafr. 5 — 6, Oczko Przymiot p. we wstępie 
rozpr. Kryńskiego o języku str. GXXX, Wisł. Módl. Konst. 298, 
308 y. Żyw. Amand. 37, 123, 59, zresztą patrz Sh Lindego. 

stradza — brak, niedostatek : erumpnositatero — ftradją abo 
n y e d o f t a t h k y 262 r, por. Ps. Puł. 87, 9. Wisł. Kat. rkp. 
Nr. 228 str. 206; p. zresztą Sł. Lindego. 

straszliwy — bojailiwy : pusillanimem — (trajlywego 97 r, 
por. czesk. stradliyy w temte znacz, i Sł. Lindego. 

*suknica — suknia: tunica — fuknycja 82 y. 

szadzieó — siwieć: canesount — [chadjeyą 97 y, por. szady, 
szedziwy (póżn. sędziwy — Słoworód lud. od sędzia B. de G. 
86; Mai. Studya Pr. fil. III, 761 i 768; jeszcze u W. Potoc- 
kiego oszedzieć, p. Sł. Lind. 

szafarz — rządca, włodarz: procuratores — faffar)ouy 361 y, 
por. czesk. Bohemaf w. 366 saffarz, Książ. Jadw. 92 i Słów. 
Lindego. 

*8zczestny a właściwie sczestny — szczęsny, szczęśliwy: 
[cjeftnemy 269 y, obok szczęsny y, sczesny: fortu- 
natissimus — wyelmyfcjefny 74 r, i z rynezmem: 
fcjąfthna 266 r, tj. sczęstna — p. wyżej w dziale o gło- 
sowni. 

szczodroba — szczodrość, szczodrota: largitate — f c h o ) o- 
dr o by 366 y, por. Wisł. Glossa XLII, 22, Oórnioki, Dzieła 
(wyd. Warsz.) I, 219 i Sł. Lindego. 

szyroki — szeroki: fchyrokycL 80r, por. Kryński Eufr. 21, 
Rej Żyw. Józ. 1909, p. wyżej w rozd. o samogłoskach. 

♦Śmiara — cierpliwość: paciencia — fmyara, cjyrpyetiy- 
wofcj 266 r, por. Ps. FI. i Puł. 9, 18; 61, 6; 70, 6 itd., 
Bibl. Kr. Zof., Mai. Módl. Wacł. glosy str. 64 nyfmyara — im- 
paciencia. 

*śmiernie — cierpliwie: pacienter — fmyernye, por. Ps. PI. 
7, 12, Kaz. Swiętk. Kaz. Gnież. glosy 46 smerno c)yrpano, w in- 
nem znacz. por. Książ. Jadw. 37, Kryński Gpeć Pr. fil. U, 702. 

^świadomie, a, rzecz. r. nij. — świadectwo: et ad testlmonium — 
a na ^wyadomye (w tekście błęd. ^wyadonye) 104 y., por. 
czesk. syódomi, 1) świadomość, sumienie, 2) świadectwo; w pierw- 
szem z tych znaczeń Bibl. Kr. Zof. 316: „nie czyn grzecha 
w swem swyadomyu", Gelichowski Dwa nieznane zabytki bibl. 
w t. III Rozpr. i Sprawozd. str. 68, por. Arcbiy I, 461, „l>ez 
świadomia^ i Linde ^po świadomiu", w drugiem zn. w przyto- 

SpnwoBd. Kom. Jfsjk. T. y. 42 



330 

czonem miejsca w naszych glosach. Mac. Dod. 88 w spow. poW82. 
„czom BZgrzessyl... slym syyadomyem" i wyd. przez A. A. Kryń- 
akiego ,, Porządku prawa bartnego" str. 24: „Takie i takowemn, 
ktoby od końcioła na sobie klątwę miał, w żadnych świadkach 
i Awiadumiu być niema^. 
♦światłoó — światłość: splendor — fwyathlocj 272 r. 

* T a r n — tarń :tharnem corouowan 266 y, por. stsł. trYnii, 
p. Ps. FI. 57, 9; 31, 4, Kalina Archiy III, 60 taniem, u Lind. 
tylko tar A. 

t e 1 k i — tyłki, takiej wielkości : talem et tantum — thaką a telką 
271 V, p. wyżej w rozd. o samogł. 

^tesznica — tęsknica: angustiam — thef nycja 266v, p. wyiej 
w rozd. o samogł. 

te że obok też: te}e 78v, por. starsze zabytki np. Kaz. Onież. 
32, 33 itd. Bibl. Kr. Zof., Kaz. Pater. 119 r, Eufr. i w drukach 
XVI w. np, Opeć Pr. ^\. II, 705, zresztą p. Linde. 

t r ó j, a, e — troje: de istis tribus — othem troyem 270 r, 
p. wyżej w rozd. o liczebniku i Słów. Lindego. 

trzymać — zachowywać : obseruatur — trjyman bądje 73 v, 
por. Sł. Lindego. 

tudzież — tuż, blizko: comminus, thudjefch 102 v, in yicinio 
103 V, a więc w pierwotnem znacz., por. czesk. tudiź, por. „No- 
winę przyniesiono, nieprzyjaciele są tudzież". Cezar przekł. War- 
gockiego 129 p. Linde; w zabytkach i jęz. stpol. zdarza się 
w znacz, czasu = zaraz, natychmiast, np. Bibl. Kr. Zof., Kaz. 
Pater. 25 r i Sł. Lind. 

twarz — twór, stworzenie: mulier — jenfka twarj 79 r, gyen- 
fka twarj 264 v, feminam — jenfką twarj 268 r, (de) 
femlna — j^enfkyey twarjj^ 77 r, (sine) femina — n y e- 
wyepcjey twarjy ib., muiieres — panyenfke thwa- 
r j y 266 r, panfkye (mylnie zam. panyenfkye) abo 
genfkye twarjy 78 r, por. stsł. tvarl, czesk. tvAf , — rea creata, 
Kaz. Gnież. 6: neuescza thwarz., Bibl. Kr. Zof. twarz — twór, 
stworzenie, Brtickner Ortyle Arch. VII, 552 zenszkye twarzy, 
wiersz Słoty Archiy. XIV, 499 w. 68 czczy szensko twarz, w. 90, 
czczy 8zensk() twarz, por. stpol. i staroczesk. ziemska twarz, p. 
Sł. Lindego §. 2: niema twarz — nieme stworzenie, z Reja i Gór- 
nickiego. 

twirdzić — twierdzić: thwyrdjon 104 v, p. wyżej w rozd. o sa- 
mogł. (typ tert.) 

Ubaczać — rozważać: perpendunt — ybacjayą 114r, por. 
P8.F1.38, 16, Wisł. Glossa XXniI, 12, Mai. Zab. Pr. fil. I, 533, 
Maciejów. Dod. 120, Kałużn. Kh str. 53, Kryński Eufr. 5, Opeć 
Pr. fil. II, 706. 



331 

ubić — wybić, zbić, pobić: alapis cesum — vbythego 266 r, 

pon SL Lindego. 
^abłogoBławiać — ^ błogosławić : beatificata — vbIogo[la- 

w y aD a 267 v. 
*uchwacić — ucbwyoić: raptam v eh w a c jy w f chy 99v, p, 

wyżej chwaUć, por. Ps. FI. 36, 36; 76, 10, Hele. Pom. I, 325, 

WisŁ GloBsa XII, 2. 
*uchwatliwie — nagle, gwałtownie : raptim — wehwathli- 

w y e 272 r, p. wyżej chwatliwie. 
uciążać — ciężyć: ipsam non grauabat — fe^ byeycjązalo 

78 V, por. Pa. FI. 31, 4, Święt. z Woc. Hele. Pom. I, 60, 65, 

Wiał. Glossa XV, 6, por. 8ł. Lindego, 
ueieszny — sprawiający uciechę, rozicoszny: salubri lenitate plau- 

debat — w Ycje^ney leici«opcjy ^e weffelyla78v, 

(przekład dość wolny), por. Sł. Lind. 
^ucząstek — uczestnik : participes — Ycgąfthkowye 84 r, 

Linde i Sł. Wil. znają ten wyraz tylko w znacz, cząstka, udział, 
uczone nad ludem — scribas popiili 100 y, (Bibl. Leop. Ew. 

Mat. II, 4 doktory, którzy ludzie nauczali), scribas — v c j o- 

nymy 102v. 
ućwierdzać — utwierdzać: vcj;wyerdja okł., por. Ps. FI. 

śćwirdzić i śćwierdzić, poćwirdzić i poćwierdzić. Mai. Zab. Pr. 

fil. I, 516, Bibl. Kr. Zof. 152 óćwirdzać, poćwirdzać, Brtlckner 

Kaz. Hus. Pr. fiil. IV, 576 poczwyrdzono, Swict. z Woc. Hele. 

Pom. I, 17 ćwierdzić, Wisł. Módl. Konst. 120, 183, Szymono- 

wicz — Gosławski Castus Joseph 1272: ućwierdzić, p. Sł. Lind. 

i wyżej w dziale głosowni. 
u i d c i ć — upewnić: fuerunt certificati — biiy vgyfchcjeny 

109 r, por. Helcel Pom. II, Nr. 3279, Rej Postyl. P. 4, „gdy 

już tak w wierze swej uiścion i upewnień będzie", p. Sł. Lindego. 

♦umdlony — zemdlony, osłabiony: debilitata — ymdlona 272 r. 

umęczenie — męki, zamęczenie: mortificacio — ymącjenye 84y. 

umysł — zamysł, zamiar: intencio — vmyfl 270 v, por. Swięt. 
z Woc. Helcel Pom. I, 77, 150, Kaz. Pater. 146 y, Farrago 
291 V, Rej. Żywot Józefa 1569. W Sł. Lindego brak tego zn. 

^upadnienie — upadek: ruina — ypadnye [(nye)] 362 y. 
utwierdzany — celny, mocny : yas... solidum — pąd ytwyer- 

d i o n y 274 r. 
*uwieselić — uweselić : ywyefeleny 108 v, ywyefelona 

266 y, p. wyżej w rozd. o spółgłoskach. 
*użytność — użyteczność: vtilitatem — yfchytnofcj 80 r, 

por. Kałużn. KI. 23, w in. znacz. Mai. Zab. I, 534, por. też 

użytny Wisł. Módl. Konst. 276 v. 
użrzeć — ujrzeć: yfrjala 8 lv, p. wyżej w rozd.' o spółgłoskach. 

*Walić(?) — woleć: maluit — walyl 77 y, może omyłka zam. 



332 

wolił Bs wolał? por. czesk. Yoliti i stp. zwolić, dziś ze-z-wolić, 
wy-wolić. Pb. FI. 36, 42; 40, 1, itd. obok pozwalać, zezwalać 
itd,, wyz-wolić (ju* w Ps. FI. 78, 9). 

♦wdzierżający zam. wzdzierżający — wstrzemięźliwy, powściąg- 
liwy: continens — wdjyerfchayącja 261 v, continens 
et casta — wdjerjayącja abo czysta 279 r; w pomni- 
kach i u Lindego znajdujemy częściej wzdzierżeć: Swięt. z Woc. 
Hele. Pom. I, 99, 151 wzdzierżeć się — abstinere, Bibl. Kr. Zof. 
312 b, ale Mac. Dod. 82 wdzierzecz, Wisł. Glossa wdzieriawać 
XI, 25, por. stsł. viiztidrY2avati. 

węszcie, weście — wejście : (de) ingressu — w e $ c J v 269 v, 
por. wyżej w rozd. o spółgłoskach. 

z w i e k a — od wieków: ab eterno — jwyeka 77 r. 

wielebność — szlachetność: nobilitatem — wyelebnofcjy 
110 r, por. Kaz. Gnież, 5: velebne slachethne, Ps. FI. 28, 4, 
Hal. Zab. Pr. fil I, 535. 

wielebny — 1) godny uwielbienia, chwalebny: gloriosam — w y e- 
1 e b n e, glorioae — wyelebnemv 268 v, (propter) gloriosam 
disposicionem — wyelebny kftalth84r, 2) uroczysty: 
in hac solempnitate — wt.hen wyelebny cjaff 279 r. 

♦wielice — wielce: beneplacitum est — wyeiycje lubo yeft 

98 r, p. wyżej w rozdziale o samogłoskach. 
*wielikość — wielkość, miara wielkości: mensuram — wyely- 

k o ^ c j y 79 V, p. wyżej, 
w i e 1 m i — wielce, bardzo: wyelmy rychle 73 r, wyelmy 

luby 110 V, wyelmy maiy cjas 271 v, por. Ps. FI. 46, 

9; 118, 167; 144, 8, Kaz. Swiętk. str. 33, Bibl. Kr. Zof. 14 a, 

29, 31, Maciej. Pamięt. II, 361 w. 1 Pieśni na Boże Narodź. 

Brtlckner Poez. łac, 44, Opeć Pr. fil. II, 710, por. zresztą Sł. 

Lind. i rozpr. Kryńskiego „Z dziejów jęz. pol." At. 1879, 

t. I, 558. 

• w i e r a — wiara: omagium prestarent — holdovaiy tho yef 

fwoya wyerą flujyly 101 r, p. wyżej w rozd. o samo 
głoskach. 

* w i e 8 e 1 e — wesele, wesołość: leticia — w y e f e 1 e 267 r, ib. v, 

273 r, por. wiesiele w Ps. FI., Bibl. Kr. Zof. 298, 315, Żyw. 
Błaż. 200 Książ. Jadw. 37, Brfickner Poez. łac. I. 

♦wiesele — wesoło przysł.: gaudenter — wyeffele 80 v, por. 
Ps. Puł. 4, 7, Wisł. Glossa XXVI, 9, XVI, 10. 

•wieselić się — weselić się: wyefeel fe 261 v, wyefe- 
ląc j 81 r. 

*wiesoły — wesoły: w y e p o 1 e 81 r (r. nij), por. Bibl. Kr. Zof. 
64 i indz., Nehr. Altpol. Spr. 137; co do wszystkich tych czte- 
rech wyrazów p. wyżej w rozdz. o spółgłoskach. 

*więczszy — większy : maior — wyacjfcha 270 v, obok 



333 

więtszy — większy: maior — wyathTf a 265 r, p. wyżej 
w rozd. o spółgłoskach. 

* w i r z c h — wierzch, tutaj zamek, twierdza : am (syon) — v y r f c h 

278 V, p, wyżej w rozd. o samogłoskach. 

*włodnąć — władać : doroioatur — v 1 o d n y e 267 v. Linde wlodować. 

♦włosny — właeny: suam — wlofną 106 r, por. Mai. Módl. 
Wacł. 106 i 146 o włosznym Angele, lii z uczinkow wlosz- 
nych, Brllckner Arch. X, 380 w glosach z rkp. Bihl. Racz. vlo- 
fnegO) Br. Arch. XIV, 486, ib. 494. Kalina Anecd. pal. Arch. III, 
17, Kryński Eufr. 88, Opeó Pr. fil, II, 741, Wisł. Módl. Konst. 
93 V. Oórnicki Dworzanin. (W Sł. Lind. w i o s n y w in. zn. 
od włos). 

♦włośnie — właśnie: proprie — w I o f n y e 102 v, por. Wisł. 
Módl. Konst. 91, Bibl. Kr. Zof. włostny i włosny. 

♦włostnie — właśnie: proprie — wloftnye 278 v, por. Swięt. 

z Woc. Hele. Pom. I, 3, 95 i częściej włostny, Maciej z Koż. 

(homogr.) 4, Bibl. Kr. Zof. 65, 146 b, Mai. Zab. Pr. fil. I, 535, 

Wisł. Módl. Konst. 71 v. 
♦włostnośó — własność, władza: potestati — wloftnofcj 

302 r, por. Hele. Pom. I, 326 ku wlostności, Brtlckner Kaz. 

Hus. Pr. fil. IV, 577, p. wyżej co do tych wyrazów w rozd. 

o samogł. i spółgłosknch. 

* w n o r z y ć — wnurzyć, zanurzyć, unurzyć: immersit — w n o- 

rjyl, immergeretur — wnorjono 277 r, p. wyżej w rozd. 

o samogłoskach, 
wonią — woń, zapach ; bene redolet — dobrą wonyądawa 

110 V, por. stsł. vonia, Wisł. Glossa XVI, 2 nad wonyą = nad 

woń, przykł. z w. XVI p. w Sł. Lindego. 
*wpu8zczenie — zapłodnienie: parturicio — wpufcjenye 300 v. 
wschadzać — wschodzić : progreditur — wfchadja 269 r, por. 

Sł. Lindego. 

wszego 100 r, 84 v, wszem 267 v, wszech 190r, od nieuż. 

w przyp. I * wszy stsł. yYsI, p, wyżej w rozd. o zaimkach, 
wszytek obok wszystek p. wyżej w rozd. o zaimkach* 
*wtłakać — wtłaczać, wbijać, wlewać: (alter partus) incutit sus- 

piria — wthluka wfdychanye 81 r, por. czeskie vtlou- 

kati, 
♦wychwacić — zachwycić : in extasim rapti — od fmyflow 

wychwacjeny 272 r. 
^wylinąć — wylunąć, wylać: efFundere — yyiynącj 276 v. 
wypisanie — spis (ludności): descripcio — wypyfanye 75 r, 

por. wyżej popisać: w Sł. Lind. brak tego znaczenia, 
wyszcie, wyście — wyjście: (de) egressu — w y f c j v 269 v, 

p. wyżej, 
wyjść na kogo (właśc. w stp. w y n i ć p. Bibl. Kr. Zof« 53 b, Kas. 

Pater. 62), — wynieść się nad kogo, przewyższyć kogo: super- 



I 



334 

^essa 66 uniuersas — wyfchla yeff nade wfchyftky 
264 V i 274 v; a Lind. brak tego znaczenia. 

♦wzdrzemać — zdrzemnąć się: dormitaverunt — w^drje- 
m ą 1 y 361 r; w Sł. Lind. tylko wzdrzemać się; wyjątek przy- 
tacza z tego samego miejsca ewang. (Mat. 25, 5) z Bibl. Bud- 
nego: wzdrzemały się, w Bibl. Gdańskiej: zdrzemaly się^ toż 
Leop. i Wujek. 

wzjawiać — objawiać, zwiastować: ewangeliso — wfgyawyam 
73 r, 84 V, annuncias — w^yawyafch 83 r. 

w z j a w i ć — wyjawić, objawić, oi<azać: reuelare — wjyawycj 
98 V, por. Święt. z Woc. Hele. Pom. I, 83, Wisł. Glossa Xn, 1, 
Mai. Zab. Pr. fil. I, 538, Dyalog ómierci z mistrzem Nehr. Altp. 
Spr. 284 w. 54 i 287 w. 216, Kryński Pow. o pap. Urb. Pr, 
fil. I, 89, Opeć Pr. fil. II, 712, Wisł. Módl. Konst 126, 86 v, 
287, Farrago 21, p. Sł. Lindego. 

wzwiastować — zwiastować: annunciata fuit — yeft było 
wjwyaftowano 83 y, w^wyaftowal ib., por. Linde 
wzwiastować pod zwiastować 

wzwiedzieć — dowiedzieć się: eiperieris — wjwyefch 272 v, 
por. Ps. FI. 5, 1; 62, 5; 58, 15, Bibl. Kr. Zof. 191: wzwyesz, 
Leg. o Św. A)ei<Bym w. 82; wszwyesz, Kai. Anecd. palaeop. 
ArcłiiY III, 53, ib. IV, 359, Rej Żyw. Józ. 3671, p. zresztą 
Sł. Lindego. 

Zagnać — wygnać, wypędzić: formidinem fugare et expellere — 
[trach japlofchicj a }agnac^84v, por. Sł. Lind. 

zaklęty — przeklęty: maledicta — jaklatha 103 r, por. czesk. 
zńkicti i Słów. Lindego, w tomże znacz, używa się i przeklęty: 
p rj e ki ą t h a ib. 

zakusić — zakąsić, spróbować, skosztować: gustaret — ) a k u- 
fila 266 r, experiri — zaknf^yci\ 271 Y, por. tzeski za- 
kusiti, por. czesk. zaknsiti, por. Ps. FI. 33, 8 Ykusić — gu- 
stare, Książ. Jadw. 80, Opeć Pr. fil. II, 709, Kryński Eufr. 20, 
37 itd. zakusić Wisł. Módl. Konst. 232 v, Żyw. Amand. 168, 
por. Sł. Lindego. 

zamącić — strapić — turbatus est — ^amącjon bil 100 y = 
zamącon; w Bibl. Leop. mamy tu (Mat. II) wyraz obcy: zafraso- 
wał się. 

♦zamczony — zamknięty: (in domo) clausa — jamcjonem 
82 V, imiesł. bierny od zamknąć, por. czesk. zamćenj^, Ps. Puł. 
118 i wyżej, gdzie mowa o imiesłowach. 

zamętek — smutek, utrapienie (włańć. zdrob. od zamęt): omnem 
angustiam et dolorem — wfchego zamąthku a n y e- 
^cje^cja 100 r, por. często w Ps. FI. 4, 1 ; 9, 9; 9, 21 itd. 
Maciejów. Dod, 122, Mai. Zab. Pr. fil. I, 539; w starej pol- 



335 



szczyżnie używano i postaci bez nosówki: zamntek, por. Maciej. 

Dod. 38 i Sł. Lindego, pochodzącej z jęz. czesk. z&mutek. 
zamtuz — dom nierządny: prostibulum — jamthu^, por. Far- 

rago 296 v. z&ńtliuz, Sł. Lind. zamtuz, zantus, santus, z jęz. 

niem. Gesammthaus, p. Pr« fil. IV, 416. 
zapłoBzyó — wypłoszyć, przepłoszyć, wypędzić: formidinem fugare 

et expellere — [tracłi japlofchicz a )agnac)84v, 

por. Sł. Lindego, 
zapowiedzieć — odmówić: deneget — zapowyedjaia 277 r, 

japowyedjal 278 r, nicłiil negans — nycjp nyejapo- 

wyadayącj ib., por. Sł. Lindego, 
zarza — zorza: iarją 264v obok jorja 269v, p. wyżej w rozd. 

o samogł. i Sł. Lindego. 
*zaszykować władć. z a s z y j k o w a ć — bić po szyi, uderzać 

w szyję: alapis cedebatur — jafchykowan, policjko- 

wan 266 V, por. Kalużn. KI. 26: zaszykowan, toż Wisł. Modl. 

Konst. 88 V, por. zaszyjek Opeć Pr. fil. II, 713, Modl. Konst. 

124, 126 V, Sł. Lindego; częściej spotykamy poszyjkować w temże 

znaczeniu, p. Kałużn. K). 29, Modl. Konst. 106, 107 v, „O książce 

do nab. Mar. Kazim." Rozpr. i Spraw. t. X. 365, Linde; oraz 

poszyjek: Kałużn. Ki. 28, Kryński Opeć Pr. fil. II, 713, Modl. 

Konst, 174 V i Sł. Lindego. 

z b a k a ć — złajać : increpasti — fkaral albo fbakal 267 r, 
por. Święt. z Woc. Hele. I, 7 z bakiem — z krzykiem, ib. I, 63 
bakliwoóć, Ps. Pul. 9, 5 zbakalesz, Brtickner Kaz. Hus. Pr. fil. 
IV, 576, Kryńfiki Opeć Pr. fil. 11, 670 bakaiąc, II, 713 zba- 
kał — złajał, Modl. Konst. 42 zbagal, Brtickner Arch. XU, 143 
zbakania. 

zboże — majątek, dobra: non arripit mortalia: nye cbwathacj 
^myertelna fboja 107 v, inter nostra bona — [naje go 
jboja 110 v; w stpol. zboże znaczyło tyle, co w łac. bona, por. 
Hubę Zbiór rot Sier. gr, 62, Kaz. Gnież. 32, glosy 37 : sbosze — 
prosperitas, Bibl. Kr. Zof. 261: z wyelykim zboszim — cum 
magnis opibus, Maciej z Roż. Hele. Pom. I, 288. W Sł. Lind. 
brak tego znaczenia. 

zdrygać — drżeć, wzdrygać się : contremiscis — jdrygafch 
355 r, por. 8ł. Lindego. 

*zeplwać — opluć, opl wać : consputum — }eplwanego 266 r. 

zjednać — 1) ułożyć, umieścić: taliter (fult) disposita (sc. Stella) — 
thakocj zyednana 106r, 2) przeznaczyć — a deo pre- 
ordinatum (tempus) — od boga jgyednany 79 r, por. Mai. 
Zab. Pr. fil. I, 527: zyednalysmy — decrcYimus, 3) opatrzeć: nemo 
ei de necessario prouidisset — jadny by byi... yey po- 
trjeb nye}yednal78r. WSł. Lind. brak tych znacz. 

^zjednanie — zrządzenie: deo disponente ita fieri debnit — tłio 
fe ftalo ) bojego jgyednanya 78 r. 



336 



zlutować p. slutowaó. 

*zło8tnik — złośnik: floftnyk 267 r, por. Kaz. Onież. glosy 
43, Stat. Wiol. 1460, 8 v, Święt. z Woc. Hele. Pom. I, 64, 98; 
w SI. Lind. tylko złośnik, p. wyżej w rozd. o spółgłoskach. 

złościwy — zły, pełen złości : impie — flopcjywy 107 V, por. 
Bibl. Kr. Zof. 104 b, Święt. z Woc. Helcel Pom. I, 90, 168, 
Książ. Jadw. 83, 89, por. Linde. 

zmawiać — mówić, wymawiać: pronunciasset (illum yersum) — ) m a- 
w y a a 1 264 r, por. Sł. Lindego. 

*znamionać — znaczyć, oznaczać: insinuare — jnamyonacj 
270 V, significabant — jnamyonaly 110 r, par. Brfłckner 
Kaz. Świętk. 34 znamionaje się, 35 uznamionaw, Ps. Flor. 21, 
19 itd., Święt. z Woc. Hele. Pom. I, 68, ib. 7, 89 naznamionan, 
Bruckner Arcłi. XIV, 493. 

znamionować — naznaczać: denotabat — fnamyonowala 
105 r, por. Małk. Dat. Brzes. 118, Święt. z Woc. Hele. I, 45, 
Mai. Kaz, Pater. 101 r, 104r, 112 v, Żyw. Amand. 21. 

znaszać — znosić: conferens — gnafcłiayącj 275 v, por. 
Linde p. w. znieść. 

zrzazać — porznąć, pociąć : pf rmitteres te discerpi — dala by 
^ ^i^i^i^^h ^^^n por. Linde i wyżej w rozd. o samogł. 

zrządzenie — urządzenie, położenie: disposicio (stellarum) — 
jrjądjenye 264 r, por. Mac. z Roż. Hele. Pom. I, 272, 
Farrago 304 v: series — zrządzenie. 

♦zwirzcłiowany, żwirzchowany — przewyższający, najwyższy : 
excellentem — fwyrjchowana 270 v, (de) saperescellenti 
(gloria) — ^ywyrjcłiawaney(I) 270 r, przysł. z wir z- 
chowanie: in sammo — fwyrjchowanye 274 v, escellen- 
cius — fwyrjcliowanye nad gynne *264v, fwyrzcha- 
w a n y e(!) nad gynfche 265 r, por. Ps. FI. 8, 3, często 
swyrcbowany, Bibl. Kr. Zof. 156, Wierzb. Frag. Biłil. 12, Pa. 
Puł. 118, 96; 138, 21 itd. Erzepki Szczątki str. 8. 

zwojować — zwalczyć: (crux) ebellata — fwoyowani 304 v. 

Żądny — żaden: 78 r, p. w rozd. o zaimku, 

żywot o bodze myślący — yitam contemplatiyam — fchywoth 
o bodje myflącjy 27lv. 

* Ż w i ę k — dźwięk : de sono — ofwyąku 80 v, por. stsł. zyękfi 
i zyąktl, czesk. zyon i pol. ludowe zwon, zwonić itd., p. wyżej 
w rozd. o spółgłoskach. 



SPIS RZECZY. 

>-<JXj>-o 



8tr. 



I. Słówko wstępne. Opis zewnętrzny rękopisu. Pisarze, którzy ^o zapeł- 
nili. Treść rękopisu. Charakterystyka kazań. Przykłady. Kazanie 

Św. Stanisławie. Wzmianki miejscowe. Określenie miejsca, gdzie 
rękopis był napisany. Określenie czasu napisania rękopisu. Mowa 
pogrzebowa. Biskupi włocławscy w w. XV z imieniem Jan. Kró- 
lewna Jadwiga. Wnioski o czasie powstania rękopisu. Antorowie 
glos. Charakterystyka i^los. Glosy do glos. Sposób, w jaki zabytek 

ten ogłaszamy. Podobizny 240 

n. Glosy 262 

III. Wykaz skróceń tytułów dzieł i autorów, pizytaczanych w uwagach 

1 słowniczku 285 

IV. Uwagi o grafice, pisowni i języku glos: 288 

1. Grafika i pisownia ....'. , 288 

2. Z zakresu głosowni. A) Samogłoski . . 290 

B) Spółgłoski 294 

3. Z zakresu etymologii 298 

4. Z zakresu morfologii: 

A) Rzeczowniki 298 

B) Po8tdci rzeczownikowe przymiotników i imiesłowów . . . 299 

C) Zaimki 301 

D) Odmiana złożona przymiotników i imiesłowów 303 

E) Z liczebników 304 

F) Z odmian słowa ... 304 

G) OsobliwBze postaci imiesłowów 306 

h) Niektóre przysłówki i spćjuiki 307 

5. Z zakresu składni 308 

6. Ślady wpływów czeskich 309 

y. Słowniczek godnych uwagi wyrazów, użytych w glosach 311 



^•-♦-♦i 



Spnwoid. Kom. J^iyk. T. Y. 43 



Ważniąjsze omyłki w dmin „Glos polsticb". 



<^^3e>-o 



8tr. 




wiersz 


lamiast 


ma by 6 


241 


6 


od dołu 


póżDieJ8z>ch 


2 półniejszycłt 


244 


14 


od doła 


ad impletum 


adioipletum 


244 


24 


od dołu 


Crace 


Cracis 


145 


3 


od góry 


Wiłkołaza 


Wiłkołaza 


246 


9 


od góry 


390 V 


139v 


246 


10 


od góry 


episkopatu 


episcopatn 


247 


2 


od dołu 


Wiłkołaza 


Wiłkołaza 


248 


3 


od doła 


Wiłkołaza 


Wiłkołaza 


2^2 


17 


od dołu 


i nvoluit 


iDYolait 


264 


3 


od góry 


rzyfkyejr 


rjymfkyey 


266 


1 


od dołu 


yenjaj 


yen^ecj 


266 


3 


od doła 


lenioret expedicionem 


IcDiorem et ezpediciorem 


266 


3 


od doła 


lekcjyfcłią 


lekczyefcbll 


266 


4 


od doła 


ve5ą)alo 


Ycją^alo 


266 


6 


od dołu 


makyobycjayne 


maky obyojayne 


266 


7 


od doła 


cłiodjnyo 


chodieayy 


869 


3 


od góry 


letabanta 


letabanda 


296 


14 


od góry 


in espresaibile 


ioeipresBibile 




i 

4 

I 



Słownik gwary podhalskiej 



zebrał 



Bronisław Dembowski. 



■•—55^- 



Ze wszystkich gwar ludowych polskich niesaprceczenie najbo* 
gatszą i bodaj że najpiękniejszą jest gwara podhalan. Odmienna od re- 
szty płaskiego kraju przyroda górska Podhala, zgoła różne warunki 
bytu górali i długie ich odosobnienie od głównych arteryi życia na- 
rodowego, wpłynęły z jednej strony na oryginalność gwary ludowej 
i jej bogactwo, z drugiej znów pozwoliły przechować się mowie ludu 
w prastarej i nieprzeistoczonej formie. Mnóstwo w niej językowych 
archizmów, a niektóre wyrazy, od paruset lat wycofane z obiegu, ta 
do dziś są w użyciu. — Sprawdziłem niejednokrotnie, np. na „Psal- 
mach" Kochanowskiego i „Żywocie poczciwego człowieka* M. Reya, 
że niepiśmienny chłop na Podhalu lepiej dziś rozumie język literaoki 
XVI w., niż wykształcony człowiek współczesny. Nad głosownią, mor- 
fologią i składnią gwary podhalskiej zastanawiali się naukowo, w stn- 
dyach swoich dyalcktologicznych, zamieszczonych w Rozprawach wydz. 
filolog. Krak. Akad. Umiejętności za r. 1884, pp. A. Kryński i W. 
Kosiński. Ogólną charakterystykę gwary podhalan można streścić we 
wrażeniu barwnej obrazowości i giętkości języka, a przedewszystkiem 
jego zwięzłości i siły. — Duże zdolności intellektualne, spryt, dziel- 
ność, a nadewszystko bujny, nerwowy temperament ludu, musiały do* 
datnio wpłynąć na jego gwarę i odbić się w niej jak w zwieroiedle. 
O każdym prawie górala możnaby powiedzieć, że jest w mowie swo- 
jej urodzonym i bezwiednym stylistą, zjawisko tem dziwniejsze, że 
bujną wyobraźnią lud na Podhalu wcale się nie odznacza, na ogół 
wszyscy mówią pięknie i barwnie. 

Już Goszczyński w swoim „Dziennika podróży do Tatro w* (wy- 
danie petersburskie z r. 1853) zwrócił uwagę na gwarę podhalan, zapi- 

1 



340 

Bując kilka pieśni lądowych i około stu wyrazów W r. 1885 wydał prof. 
A. WrzeAniowski u Anczyca w Krakowie ^Spis wyrazów podhalskich^i 
praca ta jednak z powoda zbyt wielkiej liczby zawartych w niej błę- 
dów małą przedstawia wartość. — W r. 1889 w Sprawozdaniach Ko- 
misy! językowej Akad. Krak. zamieściłem arkuszowy, a następnego 
roku w Sprawozdania rocznem To w. Tatrz. dwuarknszowy „Spis wy- 
razów i wyrażeń używanych na Podhalu '*, jako uzupełnienie poprze- 
dnich zbiorów. Tymczasem nowe notaty rosły z dnia na dzień, zna- 
lazło się stokilkadziesiąt charakterystycznych przysłowi góralskich, 
mnóstwo terminów technicznych z zakresu ciesielstwa, kowalstwa, tkac- 
twa i innych rzemiosł, sporo nazw roślin i ptaków, a także znaczny 
zapas materyału etnograficznego, który nadawał się naj właściwiej do 
pomieszczenia w słowniku gwary. Postanowiłem więc obrobić na nowo 
cały zebrany przezemnie materyał, o ile możności go uzupełnić, poje- 
dyncze wyrazy słownika opatrzyć przykładami, wyjaśniającymi znacze- 
nie wyrazów i zawierającymi charakterystyczniejsze zwroty mowy 
i jeszcze raz wydać całkowity ,,Słownik gwary podhalskiej". Tego ro- 
dzaju publikacyami mało kto u nas się zajmuje; oprócz kilku specya- 
listów niktby nie zadał sobie trudu wyszukiwania z kilku wydawnictw, 
pojedynczych fragmentów słownika gwary. — Żywe zainteresowanie 
się naszego społeczeństwa Podhalem, wywoływane głównie pracami 8t. 
Witkiewicza i dra Wł. Matlakowskiego, może nie potrwa długo, moda 
i bieg wypadków w inną stronę skierują uwagę, więc warto skorzy- 
stać z chwili i wydać Słownik podhalski, bo ze wszystkich etnogra- 
ficznych odrębności Podhala gwara lodowa niezaprzeczenie na naj- 
większą zasługuje uwagę. Jeszcze jeden powód do pośpiechu: niwelu- 
jący wpływ szkoły, zagraża nie żartem odrębności gwary ludowej, dziś 
już na Podhalu z pośród młodego pokolenia, przeprowadzonego przez 
szkołę ludową, rzadki człowiek mówi czysto po góralsku: jakiś sztu- 
czny na pół książkowy język usuwa z dniem każdym starą i dziwnie 
piękną mowę. — Napływ gości i szkoły zawodowe w Zakopanem do- 
konywają cywilizacyjnej reformy. Za lat kilkanaście nikt w Zakopa- 
nem, prócz starców, gwarą ludową mówić nie będzie. Dziś już chcąc 
uzupełnić Słownik swój i sprawdzić pojedyncze wyrazy, zwracałem się 
przeważnie do dalszych wiosek i polan, zdała od gościńca głównego 
położonych. — Cywilizujemy lud, odbierając mu jego gwarę; jest to 
nieubłagana konieczność; słusznem byłoby jednak, aby na odwrót to, 
co w mowie ludowej zasługuje na ochronę, przeszło z kolei do języka 
fackiego. — Pisarze potrafili zawsze przeprowadzać ten proces od- 
żywiania języka literackiego mową ludu, tem źródłem wiekuiście żywem 
i zdrowem. 

Nie mówię już o czasach dawno ubiegłych, gdzie cała potężna 
literatura nasza byt swój pierwiastkowy i nagły rozrost temu żró- 
dlisku zawdzięcza, ale i dziś proces ten w mniejszych rozmiarach trwa 
dalej i trwać powinien. Ile wyrazów, wyrażeń, gotowych form i my- 
śli; przeniósł Mickiewicz z poezyi i mowy ludowej do literatury naszej. 



Sil 

o tern dałoby się napisać obszerne stndynm. W pismach z lat osta- 
tnich H. Sienkiewicza znalazłem kilka doskonałych wyrazów i wyra- 
żeń z gwary Podhala przez niegu podsłuchanych, a dotychczas w ję> 
zykn literackim nie używanych. Nauki ścisłe urabiając i rozszerzając 
terminologią własną, posiłkują się takte z pożytkiem mową ludu. 
Słowniki mowy ludowej mają więc znaczenie i wartość nietylko dla 
filologów, ale i dla szerszego koła czytelników. 



o--0a>- 



SŁOWNIK. 



-••.- 



AbOj albo, 

ani gwary, ani spary o tobie, nie ma co z tobą gadać, ani kram- 
cyk, ani krety^ ani pół nic*>gOy ani na ząh, ani telo, ani tro- 
chę, zgoła nic. Ani wyńściOj ani przyńścia, od rzeczy, bez 
sensu albo bez wyjścia. 

aprendowaćy zastanawiać się, namyślać się, wahać się, np. Nie apren- 
dujy ale sie spies! — On je ndremny, ś nim ni md apren du, 
tj. on jest gwałtowny, z nim nie przelewki. 

astrolak, astronom np. astrolaki, co wiedzom kalendarze układać. 

aze, ae^ aż. 

J?a, właśnie, ha jakoż, a jakże, czasem uiywa się w znaczeniu ale, 
np. krowa lasu nie zji, ba siekiera, 

baba^ 1) baba, kobieta, żona, 2) staroświeckie piece góralskie zaty- 
kały się zakładaniem w komin na kiju osadzonej zatyczki ze 
szmat i pakuł, tz. „baby**. 

babidrka, babica, baba, akuszerka. 

babie usy, pewien gatunek jadalnych dużych grzybów. 

babi pies, gatunek włosami pokrytej gąsienicy. 

babka, kowadełko do klepania kosy. ^ 

babrać, psuć, wyrządzać szkodę, kraść na szałasie, także robić szkodę 
w chałnpie, a czasem klagać mleko. — Babrać sie, walać się, 
zbabrać sie. 

babrońy szkodnik, np. bahroń! konia mi zbabrdł! tj. zepsuł. 

baca, owczarz, główny i odpowiedzialny zwierzchnik szałasu, juhasów 
i całego przedsiębiorstwa pasterskiego. 

bdchórz, żołądek, czasem w gniewie: ty bdchorzu! 



342 

bacoteaó^ być baoą. 

bacówka, ssałaB, w którym baca gospodarzy. 

bdcyć, pamiętać, zbdcyćy spamiętać, np. bac Be se dobrze comci nor 

pedmdt — nie zbdcyUh 
baga, prymka^ tytoń do żucia. 
bahrOf dzwono n koła. 

bajdk^ bajarz, gawędziarz, wykłada sny i potrafi zwykle kłaść kabałę. 
bajtlihy rfłórbha na brok^ tj. na órdt. 
bajtoćj używane z przeczeniem, np. a bajtoó, ja ci ta pode, tj. ani 

myólę, ani mi się dni. 
bakwdn, mieszanina cyny i miedzi. 
bakiesisty, kędzierzawy. 
bańdzioch, brzuch (żartobl. maciek), bańdziochy, wnętrzności, flaki, 

ozbańdziosyó, wypuścić jelita. 
bania, kopalnia np. robili my na bani bez dwa roki. 
baniak, garnek okrągły. 

bański, górniczy, np. bańskie prawo, ustawa górnicza. 
banior, wir wody. 
banowaó, tęsknić, smucić się, np. nie banuj, smutkiem sie zyó nie 

opłaci, 
barani syr, kamień, który się przy ważeniu syra na szałasie dokłada 

do syra, dla zrównoważenia wagi kotła. 
baranieć, młody baran, 
baraś, baranek. 

barłógy ściel, mech, igliwie i drobne gałązki ze smereków. 
bar-z, bar-zo, barźej, bardzo, bardziej, np. ffiar-z pikny^^ cicha woda 

ndharzy brzyzki podmywa, (przysłowie). 
baritomiójski miesiąc, wrzesień. 
baryła, bryłn, gruda, np. baryła ziemie, abo śniegu, 
basarenek, dawny basarunek, okup za wj- rządzoną szkodę, najczęściej 

płacą basarenek furmani za wyrządzoną szkodę przy nieuważnej 

jeździe. 
basidk, gatunek tytonia. 

bausy, bajusy, faworyty, (czasem wąsy), bausiały, z faworytami, 
bazie^ kotki wierzbowe. 

bącki, dwie metalowe obrączki z tyłu lufy od strzelby, służące do za- 
kładania stempla. 
bednarka, klepka. 

belica, roślina {Artemisia vulgariś), 
bełrec, płomień bełcy tj. buzuje. 
benedyk, roślina {Geum urbanum). 
beskuryja, beskura, beskurcyja, przekleństwo. 
beśpekta, rcśpekta, albo iśpartyka, perspektywa, szkła do patrzenia 

z odległości, (lurnletka, lornetka). 
b§ś, bękart, „bęsica" o dziewczęciu, nieślubny ino od przespdnH, 

(patrz: najduk). 



343 

le0, 1) przez, np. hee te przycyne^ poślhn he& zawrat^ 2) gddaó bez 
zęby, mówić niechętnie^ albo tei czasem, mówić językiem po- 
prawnym, książkowym, nie po góralsku, ale po pańsku, 3) bez 
umidr^ bez miary, albo nad miarę, op. bez umiar nie dświgaj. 
4) UJziąć bez z^y, tj. niechętnie* 

bezera, mówi się o kimś cudacznym, szpetnym, albo niedobrym. 

bezpiecny, spokojny, bez troski, bez trwogi np. cóześ taki bezpiecny, 
ziodzięjów petno, a chałupy ś nie zawar? 

biała, choroba kobióca, białe upławy. 

białd izba, świetlica, izba gościnna. 

białorzytka, ptak (saxicola senanthe). 

biCf bice, we foiusu, na dwóch drągach poruszanych kołem wodnem 
przytwierdzone dwa młoty, którymi wybija się w stępach sukna. 

bicowe^ opłata, którą furmani na weselu ściągają od dtiewek, obie- 
cując je dobrane wieść. 

bida, wózek na dwu kolach. 

biSda, 1) menstrnacya, 2) używa się także w znaczeniu zwykłem, np. 
bieda to w trzeci dzień za wilkiem strzelać, (przysłowie) albo: 
biida mądrzejsd jako cłowiek, 

biedrawa, nazwa krowy mającej po biodrach plamy, 

biedziić, biedę klrpać, cierpić niedostatek. 

biega, przy ręcznćj sieczkarni kawałek krzywego drewna, które poru- 
szane nogą wprawia w ruch sieczkarnię, 

biegać sie, latować sie^ mówi się o zaspokajaniu popędu płciowego 
u krów, (patrz: ścigać sie). 

bieganiec albo biegdc, piec biegany, staroświecki duiy piec góralski, 
podstawę ma ubitą z iłu, wyższa część murowana, kanał dla 
dymu nie przeprowadzony w prostej linii, ale złamany dwa razy. 

biegiy bieguny — kołyska na biegach. 

biegunka, półtoraroczna cieliczka, bo sie wnet biegać pocnie. 

biegunki, duże loftki, trochę mniejsze od półkulek. 

biil, pairzłjć sie bielem, tj. niechętnie, z podełba, zawistnie np. nie 
obezwdł sie nic, ino sie takim bielem patrzdł na nik. 

bićle, gatunek grzybów {agaricus piperatus). 

bielica, nazwa owcy białej. 

biere go na grabki^ mówi się o bardzo niebezpiecznie chorym, stąd 
wyrażenie, że kosząc owies, chwyta się ścięty na grabki przy- 
twierdzone do kosy. 

bierno, bierzno, czasem bierzmo, bierna^ cienkie, niewyrośnięte drzewa 
najwyżej 6 do 8 cali grube, np. kcidiłek kupić drzewa jak sie 
patrzy, a wy mi dajecie same bierna, 

bijdk, część ruchoma cepów, którą się młóci zboże. 

biorny^ koń biorny, koń dobrze ciągnący. 

bisagi, worek z otworem w środku, do wożenia na koniu dwóch obo- 
niek z mlekiem* 

bitka, bijatyka. 



Ui 

blajndaóf pleść byle co, 

bli0o^ — hlieo śłyry dni iemuy blizko. 

hiazeJCf w olejarni, 4-o graniasta bukowa belka na półtorej BiągK Po 
nad lisicą^ pomiędzy dwa przedłubane słapy, nawłóczy zię bia- 
gek i służy do przyciskania zawartego w lisicy makucha. 

hłekłać, mliko ozbtektane tj. rozwiedzione wodą. 

hłonidrz^ szklarz, a także oknidrg, 

błotnikif lony do zatykania osi. 

bobdk^ 1) straszydło, wyraz używany do straszenia dzieci, cichoj, bo- 
bdk cie zje! albo bobdk de weźmie! 2) coś nieokreślonego i fan- 
tastycznego, mówią np. na polu sie ciemrzy, juze sie po smre- 
kach bobaki robiom, 

bobcyć, owce i kozy bobcom. 

bocóńf boczóń, bocian, (na Podhalu znany tylko z przelotów i nie 
cieszący się ani syropatyą górali, ani obowiązującymi w^ Polsce 
względami, zabijają go chętnie przy każdej sposobności). 

bockowaćf w tańcu góralskim kobieta tańcząca bockuje, bo tańczy bo- 
kiem zwrócona do mężczyzny. 

bodaścOj co bądź. 

bogieńka, bogimki^ złe duchy, siadały drzewi w usypiskach^ cyckami 
Igrały iuchy w potokach i ludziom na desprt broiły, a głównie 
zajmowały się odmienianiem matkom niekrzconyk dzieci, (patrz: zwó- 
nek) ludzkie dziecko weżnie, a swoje złe podłoży! stąd wykrzyknik 
matki: Jasiek! co ci sie wodzi, cy mi cie bogieńki odmieniły? 

bojno, bojno mi^ obawiam się, np. pozywa niie kuba do Kasprowy na 
kozy, rad byk iść, ino mi leśnyk bojno, 

boldk, wrzód, wrzedzionka. 

bolącka, 1) ból, 2) miejsce bolące. 

bonty bonty, żerdki w budynku, wiążące krokwie pod grzebieniem, tj. 
u wierzchołka. 

bór, torf, borowina, grunt torfiasty. 

bosdkf staroświecki wóz nieokuty. 

bośkac, całować, przy wymyślaniu sobie, mówią zamiast bośkać, bo- 
ziać, np. bozidj me w rzyć, albo: bozidj mnie han, ka mi 
skóry nie dostaje, 

boże drzewko, chłopskie, czarne f(\ho zition^, {Ar łemisi a abroianum). 

boże drzewko, babskie czyli białe, (Artemisia pontica). 

brać, 1) brać dziewkę, żenić się z dziewczyną 2) brać len, dojrzały 
len wyrywać z korzeniami, 3) brać studnie, kopać studnię. 

brakowny (patrz: świecny, wybiorny, wychodny), tęgi, przedni, przy- 
stojny, doskonały. 

braw, brawek, wieprzek, np. łęgiegoście brawa zakłóli, (wyraz rzadko 
używany — zdaje się, że importowany z Orawy). 

brechać, szczekać, łgać, pleść; np. przymowa: cyje zres, temu bres. 

brenibolce^ brembolki, mosiężne ozdoby na szyję w kształcie kulek. 

brok, śrót 






S45 

bronka, w obońce wyfiUjąoM część kiepki z otworem do sipnniu* 

bronikiy kołki bronowe. 

irość, na gałęziach bukowych, pojawiające się jesienią zawiązki no- 
wyob lidci. 

brtisekf bruspy bruski^ syr owczy w kształcie mniejszych lab większych 
kręgów. 

brusie, ostrzyć na kamieniu. 

bruSf brusik, 1) kamień do ostrzenia, 2) syr duiy okrągły. 

brusnicaj borówka. 

bryjuy potrawa, wrzątek zasypany mąką owsianą, daje ciasto nieuro- 
bione, rodzaj papki, które się je łyiką z mlekiem, maślanką, 
albo teś tylko ze solą. Potrawa, o wartości której świadczy nast. 
przysłowie: z bryje to pońcochy kkłzajom, a wiesa to i kiórpce 
nie kcom, 

brygantowaćf wymyślać, krzyczeć np. tHo brygantowai nademnom, 
co cud. 

bryskaó, pozwalać sobie z kim niewłaściwych żartów, np. se mnom 
Wojtek nie bryskdj. 

brygowaó sie, wybryzowc^ sie, stroić się, wystroić się np. Kuha wy- 
bryzowai ze sie ty z! — Kaśka cosik namyśluje, bryzuje sie^ 
co cud. 

brzgcećy gadać byle co, od rzeczy. 

brzęk, człowiek nudny i niedołężny, a którym się trudno porozumieć, 
e, to stary brzęk. 

brzemię, brzemiącko, w płachtę zawinięty cięiar do niesienia na ple- 
cach, brzemiącko siana, brzemię mehu. (O malem brzemieniu 
mówią także: dyndołek). 

brzesceć, wrzeszczeć. 

brzeziafy, brzeziasty, bydlę maści różnobarwnej. 

brzoda, broda. 

brzydź albo brzyda, brzydota. 

brzydźki, brzydki. 

brzyzdzyc, owce trawę zbrzyzdzom, tj. depcą. 

brzyzek, brzeżek, 1) brzeg, 2) pagórek, wszelka wyniosłość gruntu. 

buba, o człowieku głupim, co to gddd i gddd, a bieda go wyro- 
zumieć. 

bucny, grzeczny. 

buddrz, cieśla, budowniczy. 

bugańce, kajdany (tylko w piosnce). 

bugar, duża końska mucha. 

bujdk, buhaj. 

b^jny, gruby, bujnawy, za gruby, np. sukno bujnawe, sukno za grube. 

bukowiec, moneta cztero -centowa. 

buksę, okucie głowy w środku koła, w które wchodzi oś. 

bulą, kula, gała, bulka, kulka, guzik okrągły, narośl na ciele, bu- 
lami także nazywają zaokrąglone występy skał w górach. 

8pr«void. Kom. J^yW. T. V. 44 






I 



346 

huńkośf graby kij juhaski, a także o człowieka prostaku. 

burk, grunt kamienisty, bruk. 

burka^ bitka^ utarczka^ zrobić burkę, 

burniawa, hałas^ np. nie rób burniawy po nocy, ludzie śpiom. 

bursUf wspólna zabawa w zapusty z tańcami i muzyką, na którą 

uczestnicy składali w naturze zapasy żywności. Dzid rzecz sama 

i nazwa wyszły z użycia. 
burtaćf zburzyć, zwalić, a także: wdlać np.^iebe albo sope. 
burtnica^ buda nakrywająca koło we młynie. 
burzyć^ hałasować, . np. cosi zburzyło na powale^ albo: burzyć r^i 

dzwonku tj. dzwonić. 
busłryneky bustrynki, obrączki na głowie koła od wozu, pod samemi 

sprycłiami. 
bycidr^ chłopak dojrzewający. 

bycyó sie^ albo hukać sie, kiernozie sie, dokazywać w zabawie. 
bykowBf opłata od użycia byka. 
były łodyga kwiatu. 

byrkttj owca, byzia albo byruśka, owieczka, (patrz: strzyzka). 
bystry^ 1) dzieluy, o człowieku, 2) stromy, o pochyłoóci, 3) duży, 

godny, spory, znaczuy np. bystre miasto, 
bździągać, wałęsać się, próżnować. 

bździć, o lekkim powiewie wiatru, np. juze sie wiater hdlny utozyi, 
ino jesce wyhodowy pobździwd. 

Calizna, po skoszeniu owsa, albo tłoku tj. ugoru, pozostała w bróz- 

dach i dołkach pasza dla bydła. 
capy nazwa zbiorowa „kozice"; starszą samicę nazywają kozą, samca 

capem, a młodego capiorkiem {Rupicapra tragus). 
captr, capry, saper, robotnik przy drogach. 
cdrek, pod piecem w izbie miejsce zagrodzone dla kur, czasem dla 

młodych jagniąt. 
cdrnd izba, izba mieszkalna, gotują w niej, śpią i w niej się odbywają 

wszelkie zajęcia domowe i gospodarskie. 
cdrnd sójka, ptak orzechówka. 
cdrne ziele, roślina (Sanguisorta officinalis). 
cadrzyó sie, cadrać sie^ zamaczać się, zrosić, zawalać błotem, np. 

coś sie wiedział tak docadrać po onych młakach, cądrdkul 

cćganió, oszukiwać, kłamać^ Józek rad cegani, cegańsłwo, oszustwo. 
cygan, oszust, kłamca, (czasem mówią zboślawic zamiast, skłamać np. 
na Bańskiej. 

cekan, kilof. 

cekany, ludzie czekający ze zbożem kolei we młynie. 

celadnikf robotnik nie koniecznie najęty, ojciec o swoim synu mówi: 
ś niego dobry celadnik; cdadź, celadka mówi się zbiorowo 
o wszystkich domownikach zdolnych do pracy, zarówno o służą- 



u 






347. 

eych jak i o rodzinie. Shigę tz. pahołkat nazywają czasem: stu- 

eebny celadniky albo eeladniceh 
celuśdey otwór przy nasadzie komina. 
cemierwa, duża kupa ludzi, albo zwierząt, np. eemiSrwa gości pTgy* 

jehdła latoś do Jscdumic. 
cent, 1) centnar, 2) krajcar, moneta. 

centki, cenckiy mosiężne guzy nabijane na rzemień, (ozdoba do kape- 
luszy). 
cgpieó, dlęczeó, biedę klepać. 
cemiće, jeżyny. 
cśrpdk, naczynie drewniane z ncbem, używane w szałasie do żętycy, 

ucho zwykle ozdobione rzeźbą. 
cśrwonkaj krwawa dyssenterya. 
cerwieniatyj pocerwieniatyy czerwonawy. 
cetyna^ igliwie, szpilki drzew iglastych. 
cSwka^ 1) panewka u strzelby, 2) szpulka do nici. 
c§śó, 1) patrz: posdg 2) zapłata juhasów na szałasie, juhas bierze 

zwykle oszczepek syra dziennie i howd sie przytem na żętycy. 
chamisJco*), tokowisko głuszczów, giuchanie sie chamią tj. tokują. 
ch^a, chyba, ale, tylko np. on ta dzieci ni md, cheba jednom 

dziewkę, 
chipkaó. skakać, biedź w skok. 
chlepiać sie, chłeptać sie ditmerzami, ustawicznie drzwiami prze- 

twierać. 
cMop, 1) chłop, 2) mąż, 3) dorosły mężczyzna, 4) wyraz najczędcfej 

używany w znaczeniu wysoce pochlebnem, np. on je chtop, nie 

dziad, to byli chłopy, nie bzdury, Kuba sie zucyl do ty wódki, 

a skoda jego honoru^ jego chłopstwa i jego podoby. Dobre 

chłopcy^ zbójnicy. 
chłopie sie, udawać zucha, tężyć się (patrz: socyó sie), np. Jędrek 

sie tys rad chłopi i w karcymie wdy do bitki przyńdzie. 
chodnik, chodnicek, dcieżka, (piró) np. zaduło śniegiem tak, co nd- 

mniSj chodnika nie znać. 
chodny, trwały np. chodne drzewo, chodne kyrpce, chodna kosiula. 
chódza, chód, krok, np. dobrom ma chodzę, spora chódza, np. puścić 

konia sporom ehódzom, fj. skrocza. 
choćkiCy choć kiedy, kiedyś, kiedykolwiek, kiedybądż. Choć jaki, ceć 

jaki, np. choć jakd^ (ccć jakd) stwora, 
eholątać, kołysać ozem na wodzie, np. nie cholc^aj pełtem, bo wpad- 

nieme do wody. 
chorość, choroba (patrz: niemoc). 



*) Spółgłoskę eh wymawiają na Podhalu jak h i tak należy wymawiać 
wszystkie tu podane wyrazy, w których ta spółgłoska się znajduje: hamisko, 
hćba, hipkaó, hlepiaó, hłop, hłoptcsie, hodniU, hodny, hódza, ho6, horość, 
howaniec itd. 



V 






348 

Chowaniec^ chowanicaj dsieoi przybrane. 

chraktaó, świnia chrdkce. 

chrość, smędldkif krzewy, krzaki, gąszcz, suche gałęzie (w Nowotar- 
skiem): smędBie^ smendgie. 

chrutnceć, koń jedząc chrumcy. 

chudd, §m%erzćy śmierć np. chudd w łeb zatnie i jus Cie ni md. 

chudobny, ubogi, chudóbne świadecłwoy świadectwo ubóstwa. 

chudeiamskif chudzianij o człowieku dzielnym i tęgim. 

chyba, przeszkoda, omyłka, brak, jakieś zboczenie. 

chybiaóy brakować, chybiać, mylić się, np. chybid ndm soli, co ci 
chybid? eo ten ci potoiS^ nie moc ci to chybi, abo i całkiem nic 

chycićy chyció sie^ chwycić, wziąć się, złapać np. nóg mu sie chyłdł, 
tj. ściskał go za nogi, chyciła sie celadka grule porusowaóy 
icsy go sie chydły^ (albo łapiły), chydłek sie Ideo ony ko- 
sówki, jako ptakowi piórka. 

dobrać sie, szargać się. 

ciabracha, szarganina. 

eiaciany, o dzieciach — ^ ładny, grzeczny — a czasem ironicznie 
o starszych np. daciand Hanka. 

dągdcy drąg z hakiem, służy kowalowi do wciągnięcia kołowego okucia 
na drewniane koło. 

ciapa, niedołęga. 

dapldk^ szeroki, nizki garnek. 

ciaraó sie, albo siustaó, zamieniać się, np. darajmy sie z końmi^ 
albo siustajmy fajki, 

d(iZadło, żerdka przy miechu w kuźni, którą się miech porusza. 

dekawy, pilny, chętny, np. do nauk, do książki on je ciekawy do 
roboty. 

ddędniec, krowid mądra, macica u krowy. 

ciemienica, ciemieniucby — (u dzieci na głowie). 

demicTy demierz, demierzyó, chłop śdemierzony, choroba spowodo- 
wana nagłem przeziębieniem, silne nabrzmienie gruczołów limfa- 
tycznych. Konia może talcże śdemierzyó i wówczas mówi się, 
koń sie zmysył, [bo mu pod skórom porobi tnkie mysy). 

demrzyó de, ściemniać się, juze sie na polu ciemrzy. 

cień, 1) cień, do denia, w cieniu, 2) wiezienie , zawarli go do cienia. 

denieCj cienki koniec bicza pasterskiego. 

ciópió na kogo, nalegać, np. nie depze na mnie. 

derpko, zimno, np. cierpko dziś na polu. 

cieślica, siekiera ciesielska. 

dęzki cas, ciąża u kobiety. * 

cisawy, gniady. 

duómdk, niezdara, niedołęga. 

dukać, nadukać, nakłaść w uszy, nagadać. 

ciunąć, albo ciuchnąć, dać nie wiele np. duchnij ze mi ta soli do 
bryje. 



349 

ciuńtdki niedołęga, niezdara. 

ciupaga, siekiera na długiem i nie zbyt grobem toporz78ł[n, z którą 
góral nigdy się nie rozstaje. 

cleniBy leczenie się, np. na clenie do Zdkopanego pojechdł. 

clenkOf wyraz 6wieżo powstały, najcieńsza żętyca, (tz. ztoarnica, tj. 
serwatka po zebrania hurdy\ dlatego nazwana cienką, że ją go- 
ście piją na clenie. 

clić sicy leczyć się, clić, leczy 6. 

cliwkif te miejsca na ciele ludzkiem, które są wrażliwe na łkskotanie, 
Wojtek ma cliwki pod pazuchom, 

cliwo^ tęskno, cliwió, tęsknić, oćliwii^^ otęsknić się. 

cnić sie, przykrzyć sobie, np. cni mi sie cegosi tj. czegod mi przykro. 

ómay ciemność. 

cóino, cóindk, czółenko w warsztacie tkackim do przetykania osnowy. 

comhió sie, cuhrgyó^ ptaki na wiosnę combią się albo się cubrgą. 

combione jaja, jaja zdatne do zalęgn, jaja bezpośrednio zapłodnione 
przez koguta. 

eosiky albo cosi, coś, używane często zamiast ktoś, np. cosik mi wgieno, 
cosi przęsło drogom, cosik pędziało, cosi na dźwiśrzach zbu- 
rzyło. 

cuba, cznb, szczyt góry. 

cuhraćj 1) wełnę sie euhrd, palcami z runa przed kręplowaniem, 
2) cuhrać sie, guzdrać się (a także: dziadować sie). 

cuhrdky guzdrała. 

cud, coś niezwykłego np. kuba cud robił, cobym ś nim seł, taki do* 
bry co cud. 

cudować sie, dziwić się, np. ty mi sie nie cuduj, ludzie sie cudowali, 

cudzió, przesiewać, owies cudzie przez recicę, albo przez przetak. 

cuha, cuzka, zwierzchnia sukmana na Podhalu, gunia z czarnego, albo 
białego sukna. 

cupkaó, tupać, uderzać np. pocupkdł kijem po ziemi. 

cwał, ^alop, cwałem konia puścić, cwałem harcować. 

cwdłdć^ cwałować, koń cwdłd. 

cwany, o zapobiegliwym, opaternym cłeku mówią że jest cwany. 

ćwartynek, odskórek, okrajek, pierwsza deska z piłowanego kloca. 

ćwiercina, miara gruntu, tj. ćwierć roli. 

ćuńkiel, część koszuli pod pachą. 

cydź, cydzia, wykrzyknik na kozę. 

cycać, ssać pierś. 

cycor, cy córek, sopel np. lodu. 

cyga, 1) winda, to je kłdt ciężki, trza go ndm wziąć na cyge^ 2) baba 
do pobijania pali mostowych, 3) bąk, dziecinna zabawka. 

cyrgiel, 1) robak toczący drzewo pod korą np. cyrgle het drzewo 
zwiertały, kie drzewo nie na casie zetnies, to ci go w bu- 
dynku cyrgle zjedzom, 2) próchno drzewne po cyrglach nazy- 






350 



wają takie cugiem i używają go baby do zasypywania dziecię 
jak które opree^ 

cyrla czasem m<Swią: Cyrhla^ polanka w lesie powstała wskutek tz. 
cyrlmia lasu, np. ioporowd cyrla ; las cyrliój tj. obsiehowaó 
wokół korę na drzewie, cóby uskło, smreka obcyrlió, w ukrddki 
sie las cyrli, oni sie wcyrlili do pańskiego lasu, 

cyrniawa, duia gromada ludzi, albo czarne deszczowe chmory. 

cyśeieCy rodlina. 

eysdrka^ bity godciniec, szosa. 

cytaóf rachować, mówi się dzid jedynie o statku tj. o owcach i o kro- 
wach także — juhasi owce aa szałasie cytajotn, tj. liczą. 

cygyó sie, baby sie cyeotn albo sie paradisom^ mówi się o strojeniu 
się kobiet. 

Daga, albo bedndrka, klepka. 

dany opłata od owiec i od krów za pastwisko dworskie. 

daremnidk (daremnik), próżniak. 

daremnica, drodkowa obrączka na głowie koła od wozu, pomiędzy 
bustrynkiem a zawijanką. 

darmostrdwca, darmozjad. 

darmoms, w warsztacie płóciennym zakrzywiony patyk, którym przy- 
trzymuje się skrajną synkę, żeby nie spadała na nicielnicę, 

dawańf dawanisko, karmić owce na dawaniu, odkryte miejsce, naj- 
czędciej w blizkodci zabudowań, na którem karmią owce, zwykle 
w zimie na śniegu. 

dawióy cisnąć, przyciskać. 

ddwka, podatek, dań, składka, (podatek gruntowy). 

desppty na despet^ na żart, na złodć, dla dokuczenia np. nie rob mi 
na despeły czasem mówią: paskowa. 

deaenłery dezerter z wojska, dezenterowaóy dezerterować. 

djasek, djasi, dyabeł. idź do djaska, droga po djasie. 

dOf 1) przy de do tobie; piosnka zbójecka: Miku^as, Mikulas, ły 
se bystre miasto, do tobie przestrono^ ale z tobie ciasno, 
i) do impetu, do cna, do znaku, np. przysłowie: warzyło sie 
bez smaku, a zjadło się do znaku, całkiem, najzupełniej. 3) do 
w jedna ^ albo do jedna^ razem np. do w jedna robimy, to sie 
bedziem dzielić. 4) do wyhipka, biegnąć do wyhipka tj. w skok 
(hipkać), 5) Do zdechu robić, abo leciić do zdechu. 

dóbr ość, dobroć. 

doglądek, opieka. 

dogódka^ chwila wolnego czasu, np. kie ndjdzies dogódkie^ to przyńdi 
ku Jasiowi. 

dojarnik, półka w szałasie na mleko. 

dokładać sie, dopominać się, Maryna sie dokładdj coby jom brać. 

dokiela, dokąd. 

doldćj o deszczU; doldło nds do cna {doldć se^ opić się). 



861 

dolinay oprócz zwyktego zoaczenia wszelkie zagłębienie, np. Wojtek 
takom ma dolinę na pośród piersi, ze choć je chłop- to go 
przecie nie ostrzygli. 

dólskiy z dolin, dóUkie isiemie, dólscy ludeie. 

dółf 1) na mazowszn par^A;, piwnica niemurowana na ziemiaki, 2) stud- 
nia do pojenia bydła. 

dołu^ na dół, na dole: ka idssies? — Doiu tj. na dół, wideidtek go 
iść doiu. Iść dołuy kijami za psami, tj. iić w poniewierkę, 
albo piosnka: Wiersycku zielony, dołu pochylony, 

Od orawskiej strony cisem porośniony. 

domolny, nudny, uprzykrzony, namolny. 

domotoizna, ruchomości domowe. 

donosić, fiłycbaó np. jak ta u was donosi? co u was słycłiać? 

dorka, albo dorota^ krótka , gruba i z jednej strony karbowana kiszka 
we wnętrznościach świni, używana do robienia kiszek. 

dosadny, rzecz dosadnd,- rzecz dobrze zrobiona i trwała. 

dośmielic^ ośmielić się: Jakże on dośmielił wójta w pysk prasnąć. 

doświadcyó, dowieść. Kuba przdt^ nie mogli doświadcyć, ze on ukrdd. 

do tela, dotąd. 

dotuzać, dodać ochoty« podjudzić, przytakiwać, (przykwdlać), np. woj- 
tek dotuzyi, co by my śli na kozy. 

dowiady, (patrz: przypairzowiny), pierwsze odwiedziny, mające na 
celu ożenek. 

dowodny, nddowodniejsy, skuteczny, dobry, praktyczny, np. ku kozom 
dowodniejsd flinta^ jako śtuc, 

dowutnie, dokumentnie, rzetelnie, wyraźnie, np. dowutnom prawdę mi 
powidz. 

dozywotność, dożywanie, opiekuństwo, dożywocie. 

dragi, liche odzienie, łachy. 

drdza, ordzew^ drdzawiec, rdza, ordzew zjadła cysto siekićre. 

dreć sie, krzyczeć, drzeć się, ozedrzeć sie, wrzasnąć. 

dręjaka, roślina (Scabiosa columbaria). 

drewidrz, spuszczający rzyźnią sajty z lasu na górze położonego. 

drewutnia, drwalnia. 

drobić, tańczyć góralskiego tz. drobnego. 

drobka, podrobierz z owcy albo z cielęcia, tj. wątróbka, serce, płuca itd. 

drobiazg, drobne dzieci, drobny statek. 

drobniawa, drobiazg np. gdddłek z ludźmi, nie z panamie ba z ta- 
kiej drobniawy. 

drożdże^ drozdy, drozdz, drozd, {l\irdus torąuatus). . 

drugać, prząść z kłaków na kołowrocie powrożniczym przędzę gru- 
bości szpagatu. 

drumkać, brzdąkać np. nie ddj se babie na nosie drumkać, tj. nie 
daj sobie żonie przewodzić. 

drygdnt, ogier. (Dziś jeszcze używany wyraz na Żmudzi i Litwie; 
do niedawna śpiewał lud na dożynkach w powiecie Trockim: 



352 

^nie żałuj panie, konia ogiera, posyłaj dla nas po kawalera, 
^nie całuj panie, iionia dryganta, posyłaj dla nas po muzykanta''. 

drzewif dawniej^ ungi, drzewnięjsi strzelcy flinty mieli skałkowe. 

drzysldk^ rodllna {colchicum autumnale). 

drzystku, rozwolnienie, wziena go drzysłka tj. dostał rozwolnienia. 

drzyzdzyCy pokruszyć, albo na wióry potupać, 

diićy dąć, wichry dujom, wiater dujc^ zaduć, droga śniegiem zadutd^ 
kiehy wiatry z hal nie duły, toby sie świat zaśmierdzidły wio* 
ter poduchuje; np. piosenka: „poduchuje wiater, wiat<r połę- 
dniowy, wyduchdj wi, wietrze, woje myśli z głowy^. 

dudek, dwa centy, albo wogóle pieniądze, np. nie ma dudków^ wio- 
snom chłopu o dudek trudno. 

dudławy, dziuplasty — i o drzewie mającem wyprnchniałe dziuple. 

dudraó, dudralina, dudracka, robić cod byle jak, gmerać niepotrze- 
,y bnie, grzebać między rzeczami. 

duhać^ dmuchać, np. kto gorąco cłUipnie^ to zaś na zimne duhd, 
(przysłowie). 

dujawica, fujawica, albo hujawica, zamieć śnieina, albo deszcz z wi- 
chrem. 

dupa, rodzaj hebla do wyrabiania tz. szpangi {Grundhohel). 

dupcyć, zrobić co opieszale, nieumiejętnie, byle jak. 

dupnidk, kiszka odchodowa (anat). 

durkaćj uderzać, stukać, także o deszczu ulewnym, mówią Łe durkd* 

durknąć, popchnąć, durknąó z pistolca, wystrzelić, durknąć sobie^ 
podchmielić się. 

durnieć, stawać się dumnym, durny, albo pysny, a także podufały^ 
butny, dumny, np. śmierzć w halach nie taka pysnd, albo 
durnd, jako w dolinach, pilniej cłeka weźnie. Butne to było — 
durne^ ani sie doń nie obzywdj. 

durzyć kogo, namawiać, durzyć sie, zło6cić się, psy durzom^ tJ* So- 
nią szczekając. 

dusić sie, kaszlać, np. całom noc go dusiło* 

dusno, trudno np. pokiel był zdrów, wartki był do roboty, a tera 
dusno mu idzie. 

dusnota^ kaszel {krzypota). 

dutkować, obiecywać np. udutkowałeś mi co mi dds. 

dyć, wszakże, zje dyć często używane w mowie potocznąj. 

dych, tchnienie jednym dychem dwa dni przespdł. 

dychdc, dychdl, tchawica. 

dychawica, choroba piersiowa. 

dyga, w gęślach podłużna deseczka popod strunami. 

dyl, mała belka z dwóch stron obrobiona, dyle, podłoga, z popod dyli 
wyseł rccek, tj. wyszedł z pod podłogi. 

dymy, mgły, wichry dymiom. 

dyrlaga, 1) średniej wielkości żerdka, 2) a także o człowieku cien- 
kim a wysokim. 



Ś53 

.dioacainih, dawny pieniąds, znaczył 16 dudków i dwa grajcary siajne 
tj. papierowe (dndek miał 3 grajcary siajne^ a dwa metalowe). 

dwoić, mówić komu wy^ a nie ty, np. Ja ta dwojem ka0demu choć 
jak młodemu pahołkowi, io mu dwojem, czaeem żartoliwie wykaó, 

dwornidk, wieprz żle karmiony, którego zabić nie warto, zostawia się 
na dtcornidka na to, żeby na rok przyszły mógł zostać karmikiem. 

deiddf 1) dziadek, 2) człowiek biedny, niedołężny, słaby, o kobiecie 
dziadula, 3) grnba 5-cio calowa żerdka, łączy w budynku strat- 
nidki z bontami. 

dziddek, 1) pionowa deska, tworząca zakończenie ławy nieruchomej 
popod dcianą izby, 2) ława ciesielska do strugania drzewa, na- 
zywa się także strugalnd stolica, 

dziady, rupiecie, stare sprzęty. 

dziawolić, 1) o szczekaniu psów, zwłaszcza niewielkich np. psik ta 
dziawóli pod ścianom, 2) dzieci dziawólom^ a takżO; 3) kobie- 
cina dziatoołi na chłopa, tj. gderze. 

dziawraga, mizerota, nędzota — o człowieku. 

dziedzina, wioska, 

dziekiedy, kiedy niekiedy, gdzieniegdzie. 

dziengiel, 1) rodzaj ostu, 2) choroba koni i bydła, naroście na pysku 
albo na brzuchu, często pękają i krwawią się. 

dziergać, wieszać na szubienicy, np. bedom go dzićrgać. 

dzier-zdk, ta część cepów, którą się w ręku trzyma, (ta część którą 
się młóci, nazywa się bijdkiem). 

dzier-zawa, posiadłość w ziemi, najczęściej dzier-zawą nazywają gó- 
rale taki majątek gruntowy, którym zawiadują, mieszkając stale 
gdzieindziej i dojeżdżając tylko parę razy do roku, np. Stasek 
siedzi w Zakopanćm, ale md jednom dzier-zawe to Zębie 
a drugom po babie w Kościeliskach. Dzierżawę w zwykłem 
znaczeniu, nazywają górale arendą. 

dzierzmota, dzierzęga, człowiek wątły, słaby, (wyrazy mało używane). 
dzier-zyć sie, trzymać się, miewać się, np. a jakoż baba^ dzierży 9ie 
ta jesce? 

dziętely dzięcioł (ptak)« 

dziówcye sie, stroić się (o dziewczętach). 

dziewięciornik, roślina (Carlina acatUis). 

dziewka, 1) córka, np.: mdm trzok synów i dwie dzićwki, 2) Maryna 

sie wydała a Kaśka ostała dzićwkom, tj. nie wyszła za mąż. 
dzikowizna, dzicyzna, zwierzyna. 
dzióbać, kłóć, uwierać, np.: boskie chodziła nie bede, skdle w nogi 

me dzióbiom. 
dziorny, koń, albo chłop, dziorny do roboty tj, dobry do roboty. 
dzisidk, dzisiaj. 

dziak, choroba bydlęca, krowę mi dziuk poraził i zdechła, 
dziura, 1) dziura, 2) więzienie, np. : Kuba poseł do dziury. 

Sprawosd. Kom. Jciyk. T. Y. ^ 



/ 



/ 



354 

d0itvaśkaj dziwuśhany^ gdzieniegdzie, dziwa skie^ kiedy niekiedy, dfii- 

wctśktóry albo poniektóry, rzadko który. 
dziwę miesOy dziwizna, dzikie mięso. 
dźwig, erekcya, fizyol. np. kozie mleko dobre je na dźwig, mówią 

żartem. 
dźwierz, zwierz np.: w Boga wierz, dobrze mierz, a będzie dźwierz 

(przysłowie myóliwskie). 
dźwierze, drzwi, dźwierki albo dźwierka, drzwiczki. 

Esy, w odrzwiach staroświeckich drzwi wchodowych do chałupy za- 
X dłubane w dwóch rogach ocapu i siupów i stanowiące ozdobną 

^ ramę u wierzchu drzwi dwa grube kawały drewna, ładnie wy- 

rżnięte w kształcie esów. 
/ ereziel pasterz krzyczy na owce^ clicąc im dać inny kierunek. 

fafldk, człowi^ tłusty. 

fajręgij strzępy, np. zdarła kosiule na fafręgi. 

fafraćj mówió niezrozumiale, np. jakisi miemiec, [bieda go wyrozth 
miSć, co fafrze. 

fagulny, (patrz: warunkowy), niepewny, taki na którym polegać nie 
można, np. to je chłop nie fagulny, tj. taki, na którego można 
liczyć. 

Jajcyć, palić fajkę. 

fajny, piękny, dobry. 

fajt, ród, pokolenie, gatunek, np. to owce nie z tego fajtu, albo Ję- 
drek je ze złodziejskiego fajtu. 

falftty przy kołowrotku, pręt żelazny, na którym założony jest walec 
do nawijania nici. 

fałat, fałatek, kęs, kawał, np. fałat ląsu^ fałatek ziemie, pola abo 
drewna. 

fałesnośó, fałsz, obłuda, fałeśnik, obłudnik, fałesny, fałszywy, obłudny. 

farbonica, spódnica farbiona. 

fdrkać, smarkać, np. wyfdrkdj-ze nos. 

f(hf^y robić, fąfrać, grymasić. 

ferecyna, gatunek paproci, {Pteris aąuilina). 

feruła, łopatka z deski, używana przy robotach górniczych (na bani). 

filanc, filance, urzędnicy podatkowi, (dawniej habrycdrz, albo jogry. 

fizoloy fasola. 

fldrzyć, tępić, tyrmanić, np. ozfldrzył syćko, tj. stracił wszystko. 

flejcerz, (dawny wyraz), felczer, doktór, flejcerze mu w mieście nogę 
odrzezali. 

folajter, albo ham, hamulec u wozu. 

folga, żerdka do karczowania pniaków, jednym końcem podważa się 
korzeń pnia, a drugi koniec kilku ludzi stara się nachylić ku 
ziemi siłą rąk albo też całym ciężarem ciała, np. to tęgi pnidk, 
rady mu nie dds, hiba go weźniem na folgę. 



S56 

folus, sakno tkają górale na warsztatach po cbałnpach, ale go fólują 
ty nadają ma spoistość w t. z. fólusaeh. Fóluśnikf ten co wy- 
rabia sukno na folusu. 

forgły^ podłoga z desek. 

frąhije, długie tadmy n torby do zawiązywania na piersiacb. 

frajerka^ kochanka, frajerg, kochanek, wyraz często spotykany w mo- 
wie i piosnkach. 

fryśki^ fryśny, fryśno^ frtfSko^ wartki, szybki, wartko, szybko. 

flOj fióry, ftórędy^ kto, który, którędy, np. fło phice flahiy (o myśli 
ze kdzdy taki, (przysłowie) albo: fło rano wstaje, Bóg mu daje^ 
fto nie skoro pmychoizi^ sdm se skodsA. Fło drogi prostuje, 
ten doma nie nocuje, 

fucyó^ 1) śmierdzieć, np. o rozkładającem się ciele, 2) piomień fucy. 

fujera. dnża drewniana fn jarka pasterska. 

fuknąó, skoczyć, poskoczyć, pobiedz. 

funłasy kłak z pakuł do przybicia naboju w strzelbie. 

furkaćf furceó, latać na skrzydłach. 

fułraSj iywność, futrowaó, konie futrotmó, albo i ludzi. 

fyrceóy lecieć, rozlatywać się, np. trgaski dbo drgyggi fyreom. 

Gacek, gacopiSrgy nietoperz. 

gdd^ wąi albo żmija. 

gadgid glotca, panna, ważka, babka, świtezianka modra (liheTla), 

gadgikj pewien rodzaj wyszycia zabarwioną wełną na góralskim ubra- 
niu, rysunek ten powtarza się też w rzeźbie, jaico ozdoba na 
wszystkich prawie góralskich sprzętach, na lyinikachy listwie^ 
stołkach i formach do syrów. 

gadgina, o człowieku złośliwym. 

gadginiec, albo gadgi korgeń, roślina, dają go przeciw nieróumicy 
i bydło chore okadzają i konia na i^ogy. 

gagacy gęsi gagajom. 

gągol, albo gdból u ptaków. 

gajdoś, grający na gajdach (na kobzie). 

gajdy, kobga, dudy. 

gajdgica, gagdgica^ łrestka, piszczałka w dudach (w gajdach). 

gajno, kierdel, stado, gromada, np-.: gganidj owce do gajna^ całe 
gajno tego prgysło. 

galas, jedzenie byle jakie, kapusta i flaki, dobry galas taki. 

gdnek, miara płótna, mniej więcej cal. 

garldc, krzykacz, wymyślając: e to garldc prgepaśny. 

gargó, garść, tak sie Suwoda uradowdt, co mu nardz łyżka g gargci 
wypadła, 

gargędy, wyszycia czarnym jedwabiem na kołnierzu i rękawach sta- 
roświeckiej koszuli góralek (wyszło dziś z użycia). 

gały, 1) częściej gade, gatki, 2) kudły okrywające nog^i niedźwiedzia 



356 

nazywają myśliwi gctciami^ np. psy go ehyciły za gaćie^ o jd 
ga ida sUreAiteh mu prosto na komorę. 

gawiedi^ 1) albo wsy^ wszy, także inne robactwo np. ptoscycCy 2) 
wszelki drobiazg w domu, a więc dzieci, kary, kurczęta itp. np. 
ta gaunedi to telo aeire, niescęsfid gawiedi co tak ga mnom 
gonicie. 

ganobió, naganobiój prgyganobió^ starać się usilnie, zbierać, skrzętnie 
chodzić koło czego: naganobit ta biśddk ka móg, 

gagj gajSj nafta. 

gagda, 1) gospodarz, kmieć, chłop posiadający gospodarstwo, 2) wy- 
raz używany najczędciej w znaczeniu pochlebnem, powagi i do- 
statku, np. to je gazda, nie dgidd; dziadula! kciataby sie wy- 
dać zOi gazdowskiego syna, gdzie nima gazdy^ tam je głupi 
kdzdyy (przysłowie), ty jeś taki gazda, jak sroka na kuliku, 
mówią o płonym chłopie, 3) gazda sataśny, albo sataśnik ptak 
(Puticilla tithys). 

gazdowstwOy gospodarstwo, majątek, np.: tam gazdowstwo nie było 
hrube^ oni dopiró z iskry ognia ozduhowali, mówi góral o lu- 
dziach na dorobku. 

gazdować, gospodarować. 

gaździna, 1) gospodyni, żona gazdy, 2} często w znaczeniu pochleb- 
nem, np. to je gaidzina, ona robocie kdzdij w hałupie ro* 
zumU, wić sie ze statkiem zaobkodzić, hoćkie w jdrmarku, 
na pieniądzach sie nie poktamie i skodom sie mka nie ostanie; 
o gaździnie mówi przysłowie, że trzy węgły trzyma w hału- 
pie, a gazda ino cwdrty^ bo co chłop wożę do hałupy przy- 
wiezie, to baba hnet w podołku wyniesie '^ 3) wyrazu gazda, 
gaździna używają czasem górale w znaczeniu przenoónem^ dla 
wyrażenia czegoś doskonałego, np. do niedźwiedzia nie porada 
biegunkami strzilać^ na niedźwiedzia to ni mds, ino kula 
gaździna. 

gęglawy, jąkała. 

geleta, drewniane naczynie z pałąkiem, w połowie bedndrki ma wyż- 
sze, służy do dojenia owiec. 

gęsidrka, roślina, {AlchemUla), 

g§śle, gęsiołki, gęśliki, skrzypce, staroświeckie gęśle góralskie są bar- 
dzo wązkie, długie i o&tro zakończone, kształtem przypominają 
średniowieczne narzędzie muzyczne. 

giby, albo kiwki, rodzaj kołowrotka, z którego nici z łokietka mota 
się na cewki. 

gicdłka^ kośó goleniowa, czasem mówią zamiast nogi, gicdle, Kuba 
gicdlaty tj. duże nogi mający. 

giełceć, rozlegać się, o głosie, np. tak sie ozddr, aze w żlebie zgiełcało. 

giry, płachty czerwone do krakowskich chomąt. 

glajcdrz, grajcar, cent, moneta, np. za ghjcarz by gndł psa za dzie- 
sic^tom granice, mówią o chciwym. 



86T 

glajcargdk, mały garnuszek; kupiony ga glajcdrg. 

glamkać, wyglamTcać, wylańdgióy prosió, aprosić, wynndzió. 

gldmkaó, wolno jeśó. 

glony, porosty wodne przy tródliskacb. 

głagy skała z łupko, łupek. 

gtos^ odgłos y echo, np. tumie pod Giewontem piknie głos oddajom, 

głosić si€f albo ogłosić sie, zgłaszać się, odzywać się, np. Me ci ślu- 
bił oddaćj cemu sie nie głosis? Dać głośność^ dać znać, dać 
wiedzieć, np. o sobie. 

głośnica, główny otwór w piszczałce i otwory w gędlach. 

głowdc^ 1) mała rybka z dużą głową, przebywa w potokach pod ka- 
mieniami, 2) głotodc, albo głotoatnik, ro^UnsL {Centaurea jaeea), 

głoumik, cłiłopak nieposłuszny, niespokojny, np. Jasiek głownik^ ani 
ś nim ocieCt ani matka, nijak se rady ni mogom dać. 

głuchdy siekiera głuchdy tj. tępa. 

głuchdń, głuszec, (Tetrao urogallas). 

głuchy piec, niedobry piec, albo piec słufcący tylko do gotowania, nie 
ogrzewający izby. 

gniewoSy roślina {Impatiens nóli tangere), 

gnat, gndłeky kawałek drewna. 

gndłki, krótkie saneczki do zwożenia dłngicłi kloców drzewa, czasem 
przyczepiają do gndtek t. z. wióki. 

gnój^ 1) mierzwa, 2) materya, ropa, 3) brud, np. gnój za pazdurem, 

godnie, dobrze, dużo, tęgo, np. godniem se pojdd, godnie mi ddł, 
godnie go w łeb zacion, 

godnie święto, albo gody, Bożo narodzenie. 

godny, duży, wielki, np. godny chłop, godnd tego przestroność. 

godniky styczeń. 

godzinik, zegar. 

gołąbkiy pewien gatunek grzybów, białawych, jadalnych, psie gołąjbki 
(Russula emetiea). 

gombica, dziż wyraz ten zupełnie nie znany, że istniał niegdyi na Pod* 
halu, jedyny ślad pozostał na stK 119 „Ziemiorodztwa Krapa- 
tów", gdzie Staszyc, mówiąc o stroju góralskim, wspomina o gom- 
bicy, jako o naszyjniku męskim, złożonym z kilkunastu sznur- 
ków różnobarwnych szkiełek; spinał się pod brodą na sprzęgę 
mosiężną, z pod której kilka łańcuszków mosiężnych spadało na 
piersi. 

gonbuy gonitwa, bieganina. 

gonić, biegać, gonić po lesie, drogami gonić. 

gorkiy mówią czasem zamiast „gorący*'. 

gorliwy, zgryźliwy, dużo wymagający, niełatwy do zaspokojenia, np. 
gorliwd gaździna złd je dld celadzL 

gorycka, roślina {Gentiana), 

gościec, reumatyzm, oprócz tego gościec ma nierównie obszerniejsze 
i niełatwe do określenia znaczenie, według pojęć Podhalan kdzdy 



358 

cłek md swego gośćca, jest to wrodzone każdemu człowiekowi 
indywidualne usposobienie, na tle którego z różnych powodów, 
różne powstawać mogą choroby. Góral namawiany na zażycie 
lekarstwa powiada często: waion byk, ino nie wiem, cy mi sie 
gościec nie prodwi. Gościec trzymd swoje złe końce. Urok nie- 
poślednią tu gra rolę (patzj porohishij prseziorcky niezręcny). 
Od uroku łapi sie postrzał, a od bólu rusy gościec w cłowieku, 
casem wyruci chrosiy, jest taki co włosy spldłd, a ndgorsy 
co po kościach dre. Tu także należą choroby z niezaspokojo- 
nego zachcenia (patrz: zachcijdłkd) tak zapachniy zafce sie ołe- 
koioi, casem bele co, kieby midł chocia rdz do gemby włoży Cj 
to gościec sie ułoży i pozdrowi z tego — a nie^ to sie oznie- 
może ze dwa, abo i ze trzy tyźnie. I ze zerwiska i ze zakcenid 
i zieńska przy dziecku, to rusy casem gościec. Spotyka się 
t»kże następujące wyrażenie: trafić komu na gościec, tj. dogodzić 
komu, aleś mu tyz wiedzidł trafić ną gościec, 

grać, pożytek przynosić, dobrze służyć, np. ta siekićra mi grd, to 
wóz stary — ale mi grd, 

grackij na bukowej trójkątnej deseczce osadzone rzędem żelazne zęby, 
służą do rozczesywania kłaków lnianych. 

grajcdrz, (nowy wyraz) cent, (dawniej: glajcdrz). 

grań, grzbiet góry, linia grzbietowa pasma gór, krawędź góry, albo 
jakiegokolwiek przedmiotu, np. Juzek telo ciekawościom dołożył, 
com te góry sytlcie graniami przęseł, od Osobity, aze do Krzyż-- 
nego\ hań graniom kozy sie pasom; słup] na śtyry granie, 
tj. czworograniasty. 

grapa, stromy grzbiet wzgórza^ np. Łojosowa grapa, (w Poroninie 
od wschodu). 

gratać sie (patrz: ogratać sie), podnieść się materyalnie albo mo- 
ralnie. 

graźnia, rozpadlina, dziura w skale albo w ziemi. 

grodzka, albo grodzą, duży żłób dla owiec, w którym siano przywala 
się ziobrami, żeby go owce nie rozwlekały, czasem i bydłu 
w gródzy jeść dają. 

gromada, dawna nazwa na zebranie rady gminnej, mówiono dawniej 
gromadzki owies, jeżeli był własnością gminy, gromadzki byk, 
e, ty gromadzki byku! mówią do człowieka rozwiązłych obyczajów. 

gromnicnikj miesiąc luty. 

gromnicnd, M. boska gromnicnd (2 lutego). 

gron, groniki rozłożysty, połogi grzbiet wzgórza, (także nazwa wioski), 

graniowa, ziem graniowa, gatunek ziemi, w której znajdują się ka- 
wały płasko połupanej skały. 

graniówka, gatunek skały miękkiej i suchej, przydatnej do budowy 
pieców, łupie się w płyty. 

grule, ziemniaki, kilka odróżniają odmian ziemniaków na podhalu: 
1) ocate, (płowe), 2) cyganki (siwe), 3) oletidry (białe), 4) kar- 



859 

buwecki (karbowane), 5) sulki albo jakóhki (podhigowate), 
6) murcki^ (z czaroiawą łupiną), 7) buraki, (dnże ziemniaki z łu- 
piną czerwonawą); 8) dudnicCy (gatunek bardzo dużych ziemniaków). 

gryzdky o kimś dokuczliwym, złym, tak o mężczyźnie jak i kobiecie. 

gryBula, rzepę w kilku wioskach Podhala, jak oto Dzianisza w Cichem, 
nazywają gryzulą^ w Zubsuchem także hiatą raepą, a znów 
rzepą nazywają ziemniaki. 

grządzielj w pługu główna żerdka, na której osadzone jest trzósio, 
lemiesz i obydwie nogi. 

grzechy dyabeł. Lud na Podhalu nie lubi klątwy, ztąd grzeczna nazwa 
grzechy zamiast dyabeł. 

grzecny, dorzeczny, dobry, np. ni mds grzecniejsego nocnika jak 
w Bośtoce, 

grzmiot, grzmot. 

grzywna, przy granicznych sporach, jak sie zgodzili w prawie (czy 
to w sądzie, czy u wójta, czy też polubownie) to zakładali 
grzywnę, którą tracił ten, fto rusył prawo. Czasem przy zarę- 
czynach zakładali grzywnę i pismo robili, dla nkrzepienia za- 
wartych zrękowin, (patrz: załoga). 

guda, dwinia, pieszczotliwie gudzia, gudka, np. żartobliwa odpowiedź, 
dawana pytającym: co ta słychać na jarmarku? małe gudki 
po dwa dudki, a prosięta po półpięta. 

guzd, kura bez ogona. 

gwara, mowa, język, godnie sie ozniemóg, tccora jesce gdddł, ba dziś 
od ranią zamknon gwarę, nie pedzidł nic, 

gwarzymy mówić, ugwdrzaóy rozmawiać, cós ta gwarzys? ugwdrza' 
liśmy z Wojtkiem do północka. 

gwazdać, robota zgwazdand, albo spypłand, zbdbrand, 

gwizd, 1) szczerba w szeregu przednich zębów, tak u człowieka jak 
i u bydlęcia, np. Wojtek md gwizd w zębach ; nie kupuj krowy 
z gwtzdem, bo iakd sie nie dobrze pasie, 2) gwizdem nazy- 
wają także zbyt szeroki przedział pomiędzy pierwszymi palcami 
u nogi — i o takim człowieku mówią, że jest szczodrym, bo 
u skąpego zawsze ściśle palce przylegają. 

gwoidzielnica^ kawałek żelaza używany przy kuciu koni do zawijania 
wbitych w kopyto klińców. 

hdbryka, tytoń. 

haby, wszelka bielizna (wyraz mało używany). 

haj, hej, często no, tak, np. doma ociec? o haj\ zrobiłeś com ci na- 
pedzidł? no! 

hdić, albo gdić, przeceniać, dużo cenić np. hais tys dużo te swojom 
hałupe. 

hajduk, dworski sługa^ hajdukować, 1) być dworskim sługą, 2) tań- 
czyć cygańskiego. 

hdjnica^ łąka w polu (łąka w lesie nazywa się polanką), na której 



S6Ó 

się wiosną pasie, zanim 6nieg zginie w hdlach, następnie gagdjd 
się ją, (ztąd nazwa hdjnicy), a na jesień, jak bydło z gór wraca, 
wówczas hdjnicę koszą i znów na okoszonej łące pasą bydło. 

hóloj hólCy doliny górskie w Tatrach, pastwiska górskie, czasem góry 
same, np. posh^ bydło do hdl, na hdlach ouee sie pasom. Jó- 
zek s wdmi po liólach gonił nie będzie. 

halahurda, lura, lichy, cienki napój. 

hSnia, ziemia z kopalni wydobyta. 

h(Uny, do hal należący, albo z hal pochodzący, a więc 1) hdlny wia- 
teTy halne wichry , bardzo silne poładniowe wichry, (uómierzać 
się dają posypaniem na węgieł domu garści mąki, starsze ko- 
biety i dzió jeszcze używają tego sposobu przebłagania wiatru: 
wiater mąkę wegnie i ś ttij sie ułojsy, 2) hdlny wróbel^ (Accen- 
tor alpinus)f 3) hdlny smrek. 

halwaj dawna miara, kwarta. 

hałdamaSy po skończonej robocie, zwyczajem uświęcony poczęstunek 
dla robotników. 

hań, haniok, tam, hań idzie Wojtek^ a haniok Maryna. 

hdnielnik, albo goniec^ naganidc, aspirant na juhasa, w strądze na- 
gania owce dojącym juhasom, bierze połowę płacy juhasa. 

hańbić sie, wslydzić się, np. łąki oblabdany, hańbiem sie iść ku pa* 
nom, piosnka: Oj mamicko miłd, — Cemuś me nie biła, — 
Kiej me wiesać bedom, — Bedzies sie hańbiła; Wziena go 
hańba, tj. zawstydził się. 

handry, gałgany, szmaty. 

handrycyćf krzyczeć, handrycyó sie, sprzeczać się. 

haraśny, piękny, (zwykle używany z przeczeniem nieharasny). 

hdrkaó, najczęściej o psie warczącym, ale i ludzie sie hdrkajom, tj. 
wadzom, 

harnaś, starszy zbójnik. 

harny, durny, zarozumiały, dumny. 

hartazel^ łańcuszek wiszący u chomąta, zakłada się na dyszel. 

harwa, narobić harwy, tj. krzyku, hałasu. 

hasen, hasnu, zysk, np. s tego nima nijdkiego hasnu, nie widgi hasen, 
(patrz: osok). 

hasnować, zyskiwać, zarabiać, pożytek mieć, np. Jemu wódka has- 
nuje tj. idzie w pożytek. 

haWj hawok, tu, tutaj, daj go hawl hawok je Kuba; hawtędy tędy. 

hawidrz, górnik, (hawiarski, górniczy), hawiarować, pracować na bani. 

haiciedzie miiso, mięso wołowe, np. lepse liawiedze mićso, jako świń- 
skie^ hawieda, wołowina, mówią czasem w złości o człowieku: 
6 to hawieda! 

hebdzidkj [hebznidk, habznidk, czasem habrzynidk), roślina (JSambu- 
cus raeemosa). 

hejła, hejtl albo hajt! na prawo! wołając na konia. 

hyrba^ hyrbik, grzbiet wzgórza, od n. w. herba^ herbata, (nowy wyraz). 



3Ś1 

hetf hetki, precS; zupełnie; np. ttyzenom was hel $e nosił heM $e 

ndrt siekirom ościon. 
hnety hnetkiy wnet, hnet sić do tods obróeem, 
hodryk, roólina, (Baphanus raphanistrum\ 
holofió, hałasować. 
honorny, dzielny, tęgi, honorowy, (czasem, małomówny) op. Kuba je 

honorny oMop, nie rdd sie ludziami handrycy. 
hora, hory, góra ^tylko w pieśni). 

hotary, hr^Ae lą^t ^^^ przestrzeń ziemi. Hdłdr0, Bazwiskos Hotdreki. 
hotoli, znaczy:^ »oto jest*, np. piosenka dzieoiniia: 

Kany on mi polecidł, 
Co mi botki obiecdi, 
Hotoli je za lasem, 
Trgymd botki ea pasem, 

hrom, (wyraz rzadko używany), piorun. 

hrubo, grubo, dnio, wiele, np. se mnie sie ta hrubo nie dowiedzsm. 
albo: se mnie ta hrubo nie wybecy, czasem używają tego wy- 
razu, w znaczeniu nieprzyzwoitodci; nleobyezajnożoi np.: Wiatek 
hrubo gddd, Idnie, co cud. 

hruby, gniby, duży, wielki, często w zaaozenim bogactwa,iip.: Jasiek 
je hruby gazda. 

hrubd, ciężarna, np.: Kaśka je hrubd. 

hućba, siekauńca, wichura ze śniegiem, lub deszczem. 

huckać, huckanie^ nahuckaó na kogo, 1) wygadywać, szczuć na kogo, 
2) podmawiać, podbechtywać, np. spólnik mi huckd ceiddi. 

hucyó sie, o zaspokojeniu popędów płciowych u świni, {hahUcaó sie). 

hudzidtko, chudziątko, biedactwo (pieszczetliwie). 

hujcdk, lichy, nie wielki wieprzek. 

hujma, duża kupa, np* hujma ludzi. 

hukać sie, haiasió, hałasować, broić. 

huki albo jagody, świni trza tayjąó huki (jądra). 

hurceć, hurkać, krzyczeć w zwadzie. 

hurda, (patrz: zyńtyca), najtłustsza, z wiereehii kotła «elbr«M ^iyoa 
nazywa się hurda, a gorsza na spodzie zostająca moa/miea. 

hurdzyk, roślina {Soldanella), 

hurmawica, burza z wichrem i grzmotami. 

huśctdki, krzewy, gąszcz {chraśó). 

hutać, wyhutać co, obmyślić, wymyślić co, np. ja^ on ia wy h uktt 
i wyzdajdł onom zaporę. 

hutny, silny, zdrowy. 

hutorzyó, mówić i:>ółgło8em, np, hutorzyt ia cosik, 4)Q biSda go byio 
wyrozumieć. 

huzew, huzdew^ huzdewka, 1) skórsana ot^rąc^ka, spajająca w pługu 
grządziel z kolcami, (tj. z łcótkami), 2) obręcz im ksidŁ, urobiona 
z całego młodego smreczka (i. z. takte sjbrjt). 

Spnwosd. Kom. jfKj^ T. Y. 46 



1 



/ 



362 

hussiać, chwiać, chwiać się, chuśtać, np. niehuzidj iawom^ bo zleceni, 
hybaćy biegnąć, hybaj dołu I ruszaj na dółl hybaj wartko! biegnij 

szybko ! 
hycować, kie hycuje eelago (tj. zaczyna się topić), bo je ozpalone, 

to sie go warzuje (tj. stapia, np. ogniwa łańcucha w kuźni), 

bo Sie hnet hyci jedno drugiego, 
hyr, rozgłos, pogłoska, plotka, np. telegoś hyru narobił, aibo lemze 

w dowiadym poseł, a baby zara, hyr, hyr, hyr, Kaśkę biere! 
hyrba, kupa, dużo, hyrba ludzi w karcytnie, hyrba słomy, 
hyrbik, pagórek, grzbiet wzgórza. 
hyrdo! krzyczy pastuch dla uspokojenia baranów. 
hyrny, znany, głośny, honorowy, zamożny, np. hymy gazda] czaaem 

znaczy zarozumiały (patrz: wyhyrny). 
hyrniCy paradnie. 
hytry^ albo sprzętny^ rączy, szybki. 

Jabcownikf roślina doniczkowa, chętnie hodowana przez góralki, po- 
dobna do pelargonii, liście wydają zapach jabłek. 

jabkowity^ okrągły jak jabłko. 

jacy^ często używane w mowie potocznej, w rozmaitem znaczeniu, cza- 
sem oznacza „tylko^, czasem „raczej", czasem „jak, kiedyś, np. 
pudem do lasu, jacy skońcem polepę na izbie. 

jądrzny, jędrny. 

jadwienif adwent. 

jadwientowy^ (miesiąc) grudzień. 

Jadwiga, gruby, mocny kawał drewna z korzenia smrekowego, na jed- 
nym końcu w hak zagięty, na drugim nacinają kilka głębokich 
karbów, służy w szałasie do wieszania nad ogniskiem na odwód- 
nicy kotła z mlekiem. 

ja/ery, krzaki czarnych jagód. 

jagnica, młoda jednoroczna owca, która jeszcze jagnięcia nie miała. 

jagnigciniec, zagrodzone pastwisko dla jagniąt. 

jagnusek, medalik do noszenia na piersiach. 

jagodnikj liście poziomki. 

jahać, jezdzowaćy jechać, jeździć. 

jakóbski, (miesiąc) sierpień. 

jałówka, owca która się wcale nie ściga, albo która nie donosiła jag- 
nięcia. 

Jamróz^ Ambroży. 

Janicek, Jaś, Janek. 

jankor^ zmartwienie. 

jOtff jarz, (wyraz rzadko używany), wiosna, pierwsza wiosenna pasza 
w halach, np. kie Bóg dd, to na jar ci oddam, albo piosnka 
rekruta: Będzie jar, będzie jar, bedom chłopcy orać — A ja 
niebordcek, musem masirować. 

jarcdkf roślina, (Sesleria coerulea). 



363 

fdret, albo jdreceJc, mały potoczek, a także rów, hraójdrhi, kopać rowy. 

jdrka, owca, która nie miała jeszcze jagnięcia. 

jarki, ostry, tęgi, np. ług jaworowy je jarkiy czasem o człowieku 
ostrym i szorstkim mówią, łe jest jarki. 

jarmica, w staroświeckiej góralskiej izbie nad żłobem krów i cieląt 
przytwierdzona do dnany półka do stawiania mis i garnków; 
stąd nazwa, że słnży także do unieruchomienia (jarmo, jarmiój 
jarz mi 6) głowy bydlęcia, żeby, jedząc, nie wyrzucało strawy ze 
żłobu, a to za pośrednictwem dwu mocnych zatyczek, idących 
pionowo od podstawy jarmiry, aż do żłobu. 

jarmo, 1) jarzmo w pługu, 2) przy kopaniu studni wiązanie drew- 
niane, wpuszczone wewnątrz dołu^ ażeby się ziemia nie obry- 
wała. 

jarf4ga, błoto. 

jarzec, jęczmień, (jarcany, ję^^.zmienny). 

jasła, nad owczym żłobem drabinki do siana obie strony. 

jasion, jesion, (Fraxinus exr.ehior). 

jasieniey pewien gatnnek grzybów o powierzchni chropowatej. 

jnfa^ podręczna szopa, na prędce i byle jak sklecona. 

jawor, klon {Acer pseudoplałanus), 

jag, skała wystająca na dnie potoka, tworząca czasem dość duży spa- 
dek wody; jazy takie stanowią dla pstrągów w ich wędrówkach 
w górę potoku nieprzebytą zaporę, np. wysy młyna na jazi, 
mjngiio sie rybami. Mówią także: po pod Tatry ^ ssajaziło się 
ludźmi. 

jazdo, może. np. jazdo Bóg dd, co hfdzie lepi. 

jazerni, gatunek dya* łów; klnąc rozróżniają kilka gatunków dyabłów, 
jakoto: jazerni^ hermińsry, milońscy, siSmerni, krotni, pdrecni, 
łysiącni, mówią także: wciurndscy, albo: ciurndscy. 

jedhdw, jedhdwny, jedwab, jedwabny. 

jedla, jedlicka, jodła, (Ahies pecłinała), 

jedlowy grzyb, pewien gatunek grzyba, z pozoru jadalny grzyb, roz- 
łamany zabarwia się zielono. 

jednać sie, godzić się, jednać kogo, np. pachołka, albo kucharkę do 
służby. 

jedyniec, jedynica, jedynak, jedynaczka, np. piosnka: 

Kieby jd se była sama jedynica, 

Ej byłaby na mnie jedbdwnd spódnica. 

jedzący, czasem jadowity, jadalny np. tego weźj to je grzyb dobry- 

jadowity, albo jedzący, 
jSdzió sie, jątrzyć się, o ranach, np. kie de pies uzre, to sie rana 

jedzi, 
jegomość, ksiądz, np. jakisi jegomość seł drogom, 
jeleni języka roślina {Scolopendrium officinarum). 
jerdykaóy kląć, mówi się w złości : jerdyk tobie Wojtek — djabłóweś 



364 

łff oprdłl albo: jerdfk tobie stary deiadu^ ąi$ ty oepdlanam 

skate, 
jer^yh^ JaikółkA (Hirundo urbica). 

jergynie^ iree, iskry w górę lecące od watry^ lotny popiół. 
jeHeniotoigko, jdaieany wygon owiec Inb bydU na pastwisko. 
jiinyj Magywnyf duło Jediący. 
ihr$yea^ gatanek osimego łyta> sieją go w rąbaniskachi ziarno ma 

chadei kłos DJewielki. 
impaiyha^ hypoteka. 
ino, jeno, tylko. 
iśeiSj rzecsywidoie. 
istyf isłd, istotny, rzecaywisty, np. to biła istd rgec^ istom ci prawdę 

pedmdt. 
iScigna, kapitał, np. g iścignotn ci pochdm, ino mi lichwę rgetelni^ 

wypiąć. 
ispenUif dyspensa koAcielna. 
juhas j pasterZ; owczarz: juhasów jednd i wypłacd baea^ bo je gagdom 

na Mii, 
juhasowaót juhasić, by6 juhasem^ np. beg ćtyry roki juhasilek na 

Orawioach. 
jusny, tłosty, o skórse, wilgotny. 
jugynaf podwieczorek. 
jugynować^ jeśó podwieczorek (wyraz najwięcej aftywany w dolinie 

Nowotarskiej), 

Ka^ kajy gdzie, np. Jcagei chodaił? hajta idgięsf 

kabyta^ gdzietam, np. ślubit mi hnetki oddać — kabyta! nie dał nic. 

kajaki^ jakikolwiek, np. hijaki dudek, kajaki prgyodsićwek, korale 
ge sobie, sytko dała na dochiorów, 

kącifia, wrębek w lesie pod kątem. 

kaćkać sie, we wodgie sie kaćkać, chlapać. 

kainędy, gdzieindziej, hań postawie hałupe — kainędy nie kcem. 

kabat, kaftan, np. zagadka: stoi panna we wrotach, we dwunastu 
kabdtach^ (anaczy, cćbula). 

kądgiel, przyrząd do przędzenia, na Podhain bywa zwykle bogato ry- 
gowana, (patrz: prgeSUca, krggel i siddka, albo prgysiddka). 

kądgiołka, 1) 12 półgarstków lnu stanowi jedną kądgiołkę, 2) roślina, 
skrzyp polny. 

kaifas, skrzynia na dwóch drążkach do noszenia wapna. 

katany powalać, zabłocić się, 

kalenica, trzycalowa trójkątna żerdka, przybita na wierzchu schodzą- 
cych się krokwi, przykryta z obu stron stykającym isię na zwierzch- 
niej linii dachu gontami. 

kaletki^ zakończenie staroświeckiego gorsetu. 

kałkuśnik, taki co rdd ukrddnie, y. skałkusi, 

kaniś noga, gatnuek jadalnego grzyba, nie duży, szarej barwy. 



365 

Jeanie sadfo, roślinai (Sedum łelephium). 

iansii kęsi, gdzied (kanysi) Jcanysi posiłj stracUek kansi fajke^ albo 
wyrażenie: Wojłek cosi kansi namyśluje, (w wyrazie kansi, 
wymawiają górale an dźwiękiem nosowym, odpowiadającym fran- 
cnzkiemn en). 

kanjfy gdzie, dokąd, np. kany poseł ociec? przysłowie: hany Mcoda, 
tam i pdn Bóg^ albo kany w imię BoMe dwók^ tam pdn Bóg 
trzeci, 

kamieniec, kamienie na brzegach potoku, np. miemieef poseł wsy bić 
na kamieniec, 

kąpaCj mówi się o człowieku zabiegliwym i pracowitym, np. oj to 
kapać do roboty. 

kapce, zimowe obuwie z cholewami z czarnego góralskiego sukna. 

kapića, 1) krokwie pod grzebieniem, tj. u wierzchołka bndynkn, spo- 
jone są w ten sposób, że jedna krokiew zakończona jest Oiopem, 
który wchodzi w kapicę^ tj. w dziurę wydłóbaną w drugiej kro- 
kwi, 2) w cepach daier-gdk z bijtffHem złączony jest rzemien- 
nem stoiąganiem, połączonem dwoma kapicami, tj. rzemiennemi 
uszami, przymocowanemi do dwóch końców bijdka i dsier-edka, 

kapka, kapeeka, troszkę, odrobina, np. dajse mi kapkę siana, 

kaprawy^ kaprawieć, mówi się o takim, co ma duże, grube powieki 
i brwi krzaczaste, z pod których spogląda jak z pod strzechy, 

kapślik, kapiszon. 

kara, przód albo tył wozu na dwóch kołach. 

karapętnidkj niezdara, karapętny, nieprzydatny, np. kamień do budowy. 

karbotcnica, ręczna maglownica. 

karby, kawałek drewna zakarbowanego, dawniej używany na znak, 
coby sie chłopi do gromady zeSli, posyłano go zamiast płomien- 
nego zawiadomienia od chaty do chaty. 

karkoska, smolny i twardy sęk po przegniłem drzewie, 6wieeili tem 
dawniej po ehałnpsch, karkoska jedlousd, bukowd, albo limbotoś, 

karmik, świnia karmna (eobscz: dwornidk), 

karpiel, brukiew, karpieli nie rdd jdddm, 

karpie^ do chodzenia po zaspach miękkiego po odwilży śniegu uży- 
wają myśliwi na podhalu karpli, tj. cienkiej obręczy, mającej 
przez środek na krzyż przymocowane dwie łekkie, płaskie de- 
seczki, do obydwóch nóg przywiązują się sznurkiem owe karpie, 
przyrząd ten pomaga człowiekowi do utrzymania się na powierzchni 
śniegu. 

kdrtaó sie, ukdrłaó sie, upamiętać się. Maciek, co ei sie wodzi, ukdr- 
taj ze sie chłopie, pokiel cas, albo: bedzies sie do dziesiątego 
pokolenid tem kdrtdł, tj. kajał. 

kdzanica, kazalnica w kościele. 

kazowaó, kazać, np. kazowdł mi iść z tela, tj. kazał mi stąd odejść. 

kcieó (czHscm fdeó), chcieć, np. wyrażenie: zakcidło mu sie księży 
pięty, tj. czegoś niepodobnego albo cudacznego. 



n 



366 

Jcęftf często w znaczenia czegoś daie^o, np. hyh ji kęs, kęs deiitóki, 

Jcępidk, smereczek mały, niewyrośnięty. 

kidaóf wykidaó, gnój kidaó z pod bydła, tj. wyrzucać widłami, śniig 

kidBBy dnieg sypie. 
kiBj kifyy kiedy, jeśli, gdy, np. kie na to rogumu nirnds, kie nie 

wis końca nicemu^ to nie gdddj, przysłowie: nie wtykdj nosa, 

kies ta nie ddl grosa, piosnka: 

Kie iv okienku siano^ przychodź chłopce śmiałoy 
Kie to okienku słoma, to matusia doma. 

kiehy, gdyby. 

kielce, kły, np. kielce z dzikiSj Świni. 

kielij jak wielki, np. kiełi nóz wzdłuśó hSł, potel whił. 

kielo, jak wiele, np. kielo kcecie za te grule? kielo telo, troszkę, mniej 
więcej; Mela, wiele, dość dużo, np. jesce wam sie kiela dudków 
zwysy, tj. pozostanie wam jeszaze do66 dużo pieniędzy, 

kiecka, 1) długie promienie włosów zaplecione za uszami (dawniej gó- 
rale nie strzygli włosów), 2) kitka, kutas. 

kielusek^ kieluch, kieliszek, kielich. 

kieltować, wydawać pieniądze^ ponosić koszta. 

kielcyk, wydatki^ koszta, np. pojadem, jako kces, ino mi kielcyk 
zwróć. 

kiełzaón ólizgać się, ukiełznąóy pośliznąć się, np. Boskie idem, bo 
mi kyrpce kiełzajom, uHełznołek na lodówce. 

kiełzkoy ślisko. 

klepkować, szydzić, żartować, np. nie kiepkuj se mnom, wykiepkowdł 
me i nie dał nic. 

kierat nawał zajęcia, duża praca skomplikowana, duży mdm kierat 
na głowie s tom budowom. 

kiźrdeh stado, kićrdel owiec, kićrdelik, albo kićrdołek, stadko, kozy 
chodzom w kierdelu^ (patrz: gajno). 

kićrnia. kićrnicka, naczynie do robienia masła (na Mazowszu kirzonka). 

kiernozić sie, broić figle. 

kićrpce, a właściwie kyrpiec, kyrpce, obuwie z jednego kawała skóry 
wykrojone, długimi rzemieniami wiązane u mężczyzn, u kobiet 
sznurkami z czarnej wełny (natcłoki). Tę nazwę obuwia spotyka 
się także u ludu w niektórych okolicach Wilna. 

kieryndać sie, huziać sie, huśtać się. (Jak kto siedząc na stołku 
z założonemi nogami huzia nogom, to mówią, że djabła piastuje). 

kijoń, drewniana ciężka pałka do scypanid sajt. 

kijem mąkę mUć, wyjść z torbami, wyjść na dziady, np. ej Jędrek, 
nie kces słuchać ojca, pudzies ty kijem mąkę mUć. 

kilof, duży kij, w jednym końcu czterograniasty, do tłuczenia lnu. 

kiprzyna (kiprzyca) roślina (Epilobium angustifolium). 



367 

iira, zakręt na wzgórzu, tj. w hrzyzhu; kirą tcoda, woda płynąca 
krętem korytem, np. piosnka: 

Idzie kirą woda^ rybki te nij pływajom^ 
Dy se tyg górale ojcyzne kohajom. 

kirami, nazywają miejsce a wejścia do doliny Kościeliskiej, a także 

Miętusid kirą, 
kirny, pijany [skirzony). 
kiscyó, kwasić, kisnąć, kisieć, mUko sie kiscy, 
kiscony, kwaszony, kwaśny, kiscone mlśko^ kapusta kiscona. 
kiśldky chdrłdkf słabowity, cłierlak. 
kiwnąć, 1) skinąć, 2) zdeclinąć, umrzeć. 
kldg, żołądek cielęcy, użyty jako podpuszczka do mleka, ażeby się 

szybko skwasiło. 
klagaó, robić ser, przez, dodanie do mleka klagu, 
klagownica, klagowica, naczyńko drewniane, w którym się przecho- 
wuje klag na szałasie. 
klańłaó, kleńtać, zbaże albo trawę deptać nogami, np. plewiarki cysto 

lefi skleńtaty, kury tys klańtajom owies, 
klapkdc, klapkoś, pleciuga, taki, co języka za zębami utrzymać nie 

potrafi, np. syćko przed niom wyklapkdt, Jd nie kkipkdc, se 

mnie tą plotka me wyńdzie, 
klapisty, płaski, np. ckich klapisty — a nie ostry, 
klapnidk, siano zgrabione w kopkę, bez żerdki w środku, (z żerdką 

w środku nazywa się kopą). 
lUepaćj Mepkać, 1) kuć w kuźni, 2) głuhdń klepkd, giuhanie klepiom. 
kiesce, 1) kleszcze, 2) na kieszeniach cuhy wyszycia zabarwioną wełną. 
kliniec, gwóżdż, ufnal. 
kleńki, zakrzywione płazy gnatek albo sani i surowy, nieobrobiony 

materyały przydatny do zrobienia płazów do gnatek albo sani. 
klosować, zaklosować, zawrzeć coś, przytykając otwór zatyczką, np. 

zaidosuj zaporę, zaklosowałes wrotka? tj. czy przetknąłeś za- 

tyczką skobel? 
klub, 12 kądziołek lnu stanowi jeden klub. 

kluc, 1) dyszelek u kolec w pługu, 2) krzywy kawałek żerdki, na któ- 
rym wiesza się na szałasie kocioł z żętycą. 
klući zoina kluje, tj. kuje w drzewo. 
klupać, trzepać, np. wyklupaj mi cuhe. 
klupkaó, gdakać, np. kwoka klupkd, (na kurczęta) a kura sic trosce, 

tj. gdacze przed zniesieniem jajka. 
kluski, gęste ciasto, ugotowane z owsianej albo kukurydzanej mąki. 
kłapać, pewien rodzaj owczego dzwonka. 
kłdty albo tram, kloc drzewa. 
kłódka, grdyka, krtań, {krztań). 
kłonc, ktonce, kłoncysty, {kłąe, kłące, kłącysty), wypusty ziemniaczane, 

na których nać rośnie; 



3d8 

kapusta i karpiele także mają kionce, 2) osada ptasiego pióra 
nazywa się kłoncćm, ztąd wyrażenie: kurce sit khney, tj. za- 
czynają mu wyrastaó pióra. 

kiósko^ kłos zbożowy, (owsiany nazywa się r0§są). 

knapf tkacz, knapka, knapsttco, tkactwo. 

kobffld warga^ grzyb biały, duży, sok ma gęsty i biały, niejadalny. 

kocSldk, kocyl^ mały nóż na długim trzonku, a także żartem o małym 
człowieka, albo o niewyrośniętem cielęcia^ (ceaeami soplos). 

kochj koh, komin, przecirnó kohy, 

kocie łapki^ sartUki, szarutki, rożlina (Lentopodium umbeUałmm). 

kócik, róg; kopyto końskie. 

kocinieCj kojec na kury, albo jagnięta. 

kociSy woźnica, pański fnrman, bo powozi nck kodu. 

kohut, 1) kogut, 2) cietrzew. 

kolca, kółka od pługa. 

Jcolenicne dnsewo, drzewo pogięte na wszystkie strony. 

kolenicnieój kolenicnyy choroba pokrzywienia nóg. 

koiwicek, prawie, np. ło kolwicek takie^ jak i to cok ci pokae&wdi. 
Tyś kolwicek taki, jaki twój ociec, kiebyś fnu g oka wypad. 

koliba, wszelkie schronienie w góracli, szałas, albo też miejsce sakry te 
wystającą skałą, np. toiełn o kolibie w Miętusi, co sie w nij 
trjsok klopów wyśpi, 

kołanica, (patrz, pałazaj ta). 

kcidośy obżartuch, np. same sie zesły kołdosie, co ik bida heta n^ 
kaeani. 

kolomdinica, mażnrca, naczynie na maż. 

kotomęt, o człowieku labiącym afery i plotki. 

kołceć, drętwieć, np palce mi cysto skołcaly. 

kominiarka, jaskółka dymówks {Hirundo rusticay 

komora, 1) żpiżarnia, 2) zbójeckie kryjówki w górach, np. piosnka: 

Hory nase hory, 
7b nase komory. 
Zielone listecki, 
Hase podusecki. 

3) Niedświedzia trza strzelać na komor e, tj. ku sercu, 
konać, czynić, działać, np. widzielimy sytko, ca on kddt, oo kemŚt. 
konferdt, konfederat, konferdcki, k^nfederacki, {wyraz ten pozostał, 

jako wspomnienie o kilku rodzinach chłopskich, których ojoowłe 

służyli w konfederacyi Barskiej). 
koniec, końce, oprócz zwykłego znaczenia używają tego wyrazi va 

oznaczenie celu rzeczy, jej właściwości i strony specyalnej, np. 

wiem temu sytkie końce, tj. znam tę rzecz na wyłot, aii>o: każda 

rzec ma swój dowód i swoje końce: tj. każda rzecz ma swoją 

specjalną stronę, swoje ta. arcana. 
końcówka, tz. kapsel, zakłada się na oś wosb. 



369 

Mówią także : pifsy Jconiec i drugi hoyiieCj zamiast początek i koniec, 
np. na tyfn pirsym końcu, to ta i dsusięó roków nie moc płaci, 
ba na tym drugim końcu to i rok dużo stoi. Zacnij g końca, 
tj. od początku, a takie wyrażenie: końcem musi byó zrobione, 
tj. koniecznie. 

końcysły, ostro zakończony, turnia końcysid, a także o człowieku 
obdarzonym dobrym węcbem: Wojtek md nos końcysty, 

końiek, końtecek, kawałek^ troszkę, odrobina, ddjfse mi końtek. 

konopka, kónopnik, ptak. 

kopa, kopa siana, albo góra lub wzgórze, kształtem kopę siana przy- 
pominające. 

koplina, koplinkaj łysina wdród masy śniegu zimowego. 

kopyłnidk, roślina, zbiera się ją w wigilją św. Jana, suszy i 0e solom 
nadaje koniowi lissać, taki koń nie zdechnie na robaki. 

kopyrtaó sie, kręcić się, przewracać, rzucać, lecieć na łeb, np. hań 
sie w potoku pstrągi kopyrłajom] ukiefznon na grani, wzieno 
go dołu kopyrtać, — i woda casem weztm cłeka kopyrtaó, — 
wykopyrtnąć sie^ przewrócić się, albo spaść. 

kopyrtki, stawiać kopyriki, przewracać kozły, albo: wzieno go w ko- 
pyrtki, o spadaniu z góry. 

korhel, łotr, gałgan, wymyślając: ty korhelu. 

korcówki, w dużem kole wodnem tracza albo młyna pojedyncze skrzy- 
dła, nabierające wodę. 

kornik, rodzaj chrząszcza. 

korpde, batog skręcony ze szmaty, albo z czegobądż. 

korycie sie, na dachu od słonka korycom sie deski, albo sie pacom, 
paczyć sie. 

korzec, skorek, owad, robak drzewny. 

kos, skrzynia we młynie wodnym, z której się ziarno sypie pod ka- 
mień. 

kosa, roślina (Iris germanica). 

kosy, konstelacya 3-eGh gwiazd. 

kosdk, nóż do krążenia kapusty, 

kosdr, zagroda w polu dla owiec, kosarować, kosarzyć łąkę, (patrz: 
stadlić, zestadlić łąkę). 

kosdrz, kosiarz. 

kośkać sie, wadzić sie, sprzeczać się. 

kosówka, kosodrzew, gatunek sosny krzaczastej {Pinus mughus). 

kostki, oszlifowane morskie drobne muszelki, naszyte na rzemyk, nosi 
się je jako ozdobę na kapeluszu. 

koiiyga, albo kucma, przezwisko przy wymyślaniu w złości. 

kotecki, bazie, kwiaty wierzbowe. 

kotnidk^ o zwierzęciu, czasem o dziecku nikłem i wątłem. 

koter^zyna, mięso — najczęściej o lichem mięsie. 

kotwić sohie, tęsknić, sprzykrzyć sobie. 

koza, 1) kozica, (patrz: cap), 2) koza domowa, 3) skrzywienie ścian 

Sprawoid. Kom. jfsyk. T. V. 47 



^, 



y 



370 

w budynkU; (patrz: koisiały), kom sie wygdnid ze srgbu, tj. 
zakładając ściany doma wymierzają, żeby węgły przeciwległe 
były równo od siebie oddalone, inaczej óciany wyjdą komate, 
albo kuklaie, 4) pewien rodzaj wiązania ram okiennych albo 
odrzwi nazywają wiązaniem na kozę, albo do kozy. 

kośbay sianokos. 

koziapdf nazwa krowy. 

kozidrZf polujący na kozy w górach. 

koziatd deska, (dawniej mówiono kosonogie), albo — taśnia, deska, 
albo laśnia nierówno dcięta na końca, także o skrzywionych do 
węgła ścianach doma. 

koziómbki, koziómki, poziomki. 

kózka, w Chochołowie osdnik, drewniana poehwa na osełkę, którą 
przy koszenia chłop nosi u pasa. 

kozłowiec, roślina {^Aronicum elusii). 

krdj, brzeg, początek, zacnij od krają. 

krajdk, wazki hebel stolarski (Felzhobel). 

krajdn, krajowiec, ziomek. 

kramcik, kramcyk, krzta, odrobina. 

krapka, odrobina, 

krązdki, szatko wnica na kapustę. 

krążyć, szatko w ać kapustę. 

kręgi, deski do przykrywania kapusty w kadzi. 

krępiec, chłopak tęgi małego wzrostu. 

krężel, (patrz: kądziel), na prześlicy osadzoną bywa krężel^ z przy- 
mocowaną do niej kądzielą, najczęściej jednak obchodzi się bez 
kręzela i kądziel osadzają wprost na prześlicy. 

krocaj, krok. 

krocie, mało dawać przy kupnie, np. przedałbyk ci hałupe, ale mi 
krócis, albo: krócili mi za konia i nie przeddłek go. 

krócić sie, — cas mi sie kroci, tj. szybko upływa. 

krocka, piędź, miara długości, stanowi ją odległość, jaką zajmują na 
równej powierzchni rozstawione dwa palce, wielki i wskazujący 
u dorosłego mężczyzny. Trzy krocki stanowią miarę, miary tej 
używają kndpi do mierzenia sukna i płótna. 

krocyć, iść. 

kroma, narzędzie bednarskie do fugowania bednarek, sierzpowata de- 
seczka z rękojeścią i karbem na końcu, służy do sprawdzania, 
czy bednarki są dostatecznie zaokrąglone. 

krompdc, motyka opatrzona z drugiej strony żelaznym szpikulcem, do 
rozbijania twardych grudek ziemi; i samo narzędzie i nazwa od 
niedawna wprowadzona na Podhale. 

kropdc albo mazdk, kwacz do kołomazi. 

kropiana, nazwa krowy; piosnka: 

Hajze ino Mości Panie, 
JPobre mleko po kropianie, 






371 

Jesce lepse po cisuli^ 
Bo cisula d. .. stuli. 

krowidrkay 1) pewien gatunek niejadalnego grzyba, barwy ciemno- 
cRerwonejy rośnie gromadami, 2) pasąca krowy na hali. 

króślihf okrągłe drewniane naczynie na masło lab bryndzę. 

krupowd, snem krupowd, ziemia urodzajna, rozsypująca się przy orce 
w drobne krupy. 

krydOf snopki na p')Iu z suchym już owsem układają bezpośrednio 
przed zwózką w tak zwaną krydę, mieszczącą 6 do 10 mondliy 
jeżeli zaś owies nie dość suchy, albo pogoda niepewna, wówczas 
ustawiają snopki w kopę. 

kreastawityj o człowieku nizkiego wzrostu. 

krgąstka, albo kreęśó, skrzyp (Eąuisetum), 

krgęk, niedojda, pieciuga. 

krgepty podłużny kawał słoniny z grzbietowej kości wieprza. 

krzesanica, stroma, wysoka i gładka skała. 

krzesać, podkrzesaó^ zakrzesaó, tańczyć, zatańczyć. 

krzesiwo (zobacz: parzenica). 

krzypaó, krzypieó, wyodkrzypować, kaszlać, wykaszlać, 

krzypota, kaszel. 

krzyzotcniky roślina, krzyzdk, krowa sic ś niego krwiom doi. 

księże jajca, roślina kokoryczka (gat. konwalii)-. 

ku, 1) do, chodzi ku mnie Bartek, 2) albo w nast. zwrocie: nie byio 
we tvsi ku niemu muzyki, ani kowdta, ni midi mu nik do pę- 
dzenia vic, 3) ku sobie, na lewo. 

kudidCj żyd. 

kufa, morda, np. oździawit kufę, niedźwiedź borówki to kufom rafie. 

kufiafy, mający dużą mordę — czasem w złości o człowieku. 

kuharka, służąca. 

kula, kulka, drąpr, albo pręt zakończony hakowato, (także rożek ko- 
zicy — ponieważ jest w tył zagięty). 

kuUbdba, widłak {Lycopodium annotinum). 

kukułka, roślina, storczyk, kwiat barwy liljowej, liście nakrapiane, 
kwitnie w maju. 

kulik, żerdka. 

kunistwór, zwierzę fantastyczne z opowiadań dziecinnych, teli jest, co 
mu siedm siąg. 

kupią, kupno« 

kupcyó, kupczyć, handlować, będziemy ze sobom kupcyć. 

kupnizna, grunt nabyty, a nie odziedziczony po ojcu. 

kuraśny, ochotny, dzielny, tęgi. 

kurdziel, choroba u koni, rodzaj raka w pysku pod ozorem albo na 
wardze. 

kurek, w pługu żelazna zatyczka, którą umocowana jest huzewka, spa- 
jająca grządziel z kolcami. 



372 

kurnasisty^ kurnaty, rogaty, dui^e rogi mającji np. owca. 

kurniawa, zamieć śnieina. 

kurty t kurta, nazywają pea lab owcę z kawałkiem oberwanego ogona, 
człowiek także, któremu brakuje palca n ręki albo u JDOgi. 

kuruce, przekręcona ludowa nazwa jakiegoś pułku wojska austryaokiego, 
powstała, o ile wnosić można z opowiadali, z czasów pierwszej 
wojskowej okupacyi Podhala przez Aostryaków. Żyją nawet 
niewyraźne wspomnienia jakiejd walki górali z kurucami. Sol- 
tysid w Mokotowie pięci kuruców proce kamieniem 0aibili. 

kur0d€f 1) dymnik, 2) palący fajkę. 

kurgd pizda, kurza wka, albo kurzajka (naroócie skórne na rękach). 

kurzopłoch, mieszaniec, kohuta z giuhdnie^n. 

kurzyć, 1) kurzy, śnieg pada, 2) palić fajkę. 

kurze ziele, albo kurskie (Formenłilla erecła). 

kwdka, 1) kura, kwoka, 2) pewna konstelacya gwiazd, plejady. 

kwas, śmiecie, nieład, kwasić, śmiecić, biedzić, żyć byle jak, np.: Ino 
tu dokwasió, a tam będzie dobrze. 

kwaśnica, sok z kapusty kwaśnej. 

kwaśnice, porzeczki leśne. 

kwdpić sie^ spieszyć się, kwdpiło mu sie straśnie d6 domu i uciuk, — 
trza sie było nie kwdpić, pokivdpcie sie chłopcy! 

kwilić sie na kim, droczyć się z kim. 

Labiedzićy biedzić, narzekać. 
labdówka, błoto z deszczu, zalabdany, zabłocony. 
lach, mieszkaniec równin polskich, na lahach, bel taki Mop od 
lahów. 

lajdrdk, lajndrawy, o człowieku albo koniu leniwym i nieudanym. 
lamdać, żebrać, natarczywie prosić o co. 
laśnia, drewniana wazka listewka, lasienka. 
latawcowe ziele, roślina. 
latocha, nazwa krowy. 

latoś, tego roku, lątosi, tegoroczny, np.: latosi owies pikniejsy od 
iońskiego. 

lechmankować, bąki zbijać, próżnować. 

legnąć, ledz, położyć się, np.: legnij se na kwile^ lugek se przy wa- 
trze, tj. położyłem się przy ognisku. 

lejba, ulewa. 

lejbuś, urwis. 

leki (nigdy letki), lekki, lekcejsy, lżejszy, po leku^ lekko, zwolna, nie 
spiesząc się. 

lelet, mała sowa. 

leluja polnd, lilija, (Cąmpanulla), o lelui często śpiewają, np.: 

W orawskich wirkach — ej na samym scycie, 
Bośnie leluja — wy o nij nie wiecie. 



378 

hmiersfffsko, miejsce po wypaUnin węgpli. 

lemgey ledwie, zaledwie, tylko że, np.: lemoe tĄsnon, juici go budzie 
albo łelemee go uwidaidi, 

lepidk, magdk, ptak (drozd?). 

lepieska, taka jednoroczna owca, €0 sie odścigd i ma jagnię, mdwią 
także zlepiescyła sie, 

leśmeki, le&niczy, (dawniej, panic, np.: idom panićowie po podregU^ 
łrssa sie pUnowaó), 

lesa, w strądze gęste drabiny, służąoe za przegrody dla owiec. 

lescoty, dwie deseczki do wieszania sadła na strychu, sadto wisi to lis^ 
colach. 

leska, leszceyna. 

Ifguk, 1) cap abo rogdc, co sie z bydiem pasie, wyrażenie myśliw- 
skie, 2) leguch, górna czędć ramy okiennej w chacie góralskiej. 

l^euhowaty, powolny, leniwy, np.: ceLadz lezuhowatd. 

Igo, mówi się o odwilży w zimie, tj. że mróz zelżał. 

Ignąóy być przywiązanym do czego, np.: 6na je do gór przylęniona. 

lió, gwałtowna ulew«. 

lichwa, procent. 

Henie, licny, świecny, ładny, przystojny, Ucnd sobaka, Ucnie wygląda^ 
to je koń licny. 

lico, 1) policzek, np.: zdurzyło mi lico, tj. policzek mi spuchł, 2) lico, 
w budynku front i każda ściana z obydwóch stron, od zewnątrz 
i od wewnątrz w izbie, 3) także w ścianach murowanego domu 
albo piwnicy, obrobiona powierzchnia ściany nazywa się licem, 
4) oprócz ścian i inne przedmioty, jakoto łragdrz, szafa, mają 
powierzchnię ścian zewnętrznych, którą górałe licem zowią, np. 
łragdrz do lica trza ładnie wykrzesać, 

licowany, licować, w murowanicy mur sie licuje z obuch stron, tj. 
obrabia się powierzchnią zewnętrzną ściany z obydwóch stron, 
takie obrobienie i wygładzenie nazywa się licowaniem, licowand 
płaza, tj. płaza okrzesano do lica, obrobiona i zheblowana. 

limba, cedr (Pinus cimbra), najwyżej rosnące drzewo w Tatrach^ 
bardzo go już mało obecnie. 

lipienie, ryby wielkości pstrąga, o grubej łusce. 

liscyniec, roślina, (Delphinium elatum). 

lisica, w olejarni duży kłdt jaworowy z okrągłą dziurą do makucha, 
z dwoma z boku- dziurkami, któremi ścieka olej, (w tejże dziu- 
rze ocedzdrka do wyciskania oleju). 

liska^ 1) lis, 2) roślina [Corylus avellana). 

liski, grzyb {Canłharellus cibamis). 

listok, roślina {Aąuilegia vulgaris). 

listować, zbiór roślin liściastych, compleks liści rośliny, np.: har-zo do- 
bre siano, proście samd pępowina a listować. 

listwa^ w białej izbie duża wzdłuż całej ściany, zawsze ozdobnie rzeź- 



374 

biona i różnobarwnie pomalowana półka, na niej gaździna roz- 
kłada półmiski (tj. talerze), nad nią wiazą obrazy. 

listwownik, rodzaj hebla do wyrabiania listew. 

Utryf drabiny w wozie. 

litwórj roślina (Archangelica offieinalis). 

lonikj gwóżdż wystający z osi, aieby koło nie spadło. 

Ipió, sfolgować, zelżeć, ścierpieó, czekać, być cierpliwym, np.: na kwilę 
mu jesce zelpiem, albo ścierpiem, albo pockdm, — dośó se 
mu je&ce Ipiem, — łrisa mu było jesce jselpić. 

lubscek, roślina, lubscek kurzom u nds na zawalnice, 

ludzki, cudzy, np. hawok moja grzęda, a hań ludzkd, przysłowie: 
ludzkd pracd nie popłacd, (tj. maleparta idzie do czarta), albo: 
s ludzkiego konia na pośród wody slaL 

lumer, numer, 

luśnia, okuty drążek, zakłada się jednym końcem na oś, a drugim 
na wiłkę w litrach. 

lułOf luto mi, żal mi, np.: nic mi nie dziwno, temu ino nie rozu- 
miem, ze ji tyk dziecisJców nie luto biło tak odeńść. 

lutościwy, miłosierny, litościwy. 

lutry, odra, wyrzuty na skórze. 

£achmanda, nicpoń, a także wędrowny handlarz szmatami. 

łachy, łahy, przyodziewek. 

łacny, głodny, ł«komy, np ja ta tuoji bryji nie łacny, 

łahotnie, bardzo mało czegoś, np.: łaJiotnieście mi dali óny mąki. 

łąnyó sie, rozłączać, rozdzielać się, np.: syn łący sie z ojcem, tj. 
dzielą się majątkiem, a znów złącyó, znaczy: zmiesaó sie ze 
syćkiem co majom obydwa, 

łandyga, próżniak, łandydzyć, (patrz: przełandydzyć). 

łapacka^ branka wojskowa, polegająca dawniej na Fodbalu na chwy- 
taniu popisowych i dostarczaniu związanych władzom wojskowym. 
Dziś wyraz ten wyszedł z użycia, (patrz: odbiórka), 

łapić, łapać, chwytać. 

łatać, 1) łoić, wyłoić, obić, 2) bić łaty w budynku na krokwiach, np.: 
oni juz łacom — a my jesce spodków nie zawiązali. 

łOtłka. człowieka surdutowego, jeżeli ubogi, a zwłaszcza, jeżeli ma do 
tak zwanego „państwa^ pretensyą, nazywają górale przez szy- 
derstwo łatką, (patrz: łubek, podłubek)^ 

ława, 1) ławka, 2) kładka na potoku. 

łatnidk, 1) gwoździe do łat na dachu, 2) drzewi gwoździ do łat nie 
bili, ino świdrem wiertali dziury i bukowymi kołkami bili łaty 
do krokwi, świder ten zwał się łatnidk. 

łązek, łęg, rówienka nad potokiem. 

łoboda, roślina. 

łokietek, 20 pasm nici stanowią jeden łokietek, 

łonif zeszłego roku, łoński, zeszłoroczny, załońskiźm, zaprzeszłego roku. 



&15 

łoinicay tyfas, (albo łryfus). 

iozOf drewniana nasada strzelby. 

iuby 1) człowiek nieużyty, skąpy, twardy, (o skąpym mówi się: Woj- 
tek skąpy, taki twardy — cobyś mu sydia do reyci nie wbił), 
2) trzyćwierciowa deska, którą się we młynie wodnym owija 
wirni kamień, żeby mąka bokami nie wylatała. 

łubek, (patrz: podłubki). 

łupkaó, tęgo łupło w powale, łupkać na bicu, łupnąć kogo, albo 
prasnąć, 

łycbdnić, próżniaczyć, łycboń, próżniak. 

łygotaó, łaskotać. 

łyżnik, do przechowywania łyżek, niewielka deszczałka z dziurkami, 
w które się zatyka łyżki. — Łyżniki zawsze są ryzowane, (tj. 
rzeźbione). 

Mać, macierz, matka, przeklinając: psid macierz, albo psia mać za- 
tracono, macierny, albo matcyny, do matki należący. 

mdćka, sok z fajki, zebrany na spodzie cybucha. 

mądra, macica (anat.). 

macharzyna, pęcherz moczowy (anat.). 

majki, smrekowe pączki, zawiązki na szyszki. 

majiruHf majeranek. 

molik, choroba u koni, guzy podskórne na karku albo na łbie, takd 
woda sie ś nik śluzy. 

malinidk, krzak maliny. 

małocha, nazwa krowy, nie wielkiej a leniwej, a także o człowieku, 
np.: Józek małocha, nika mesłuny, niedorobiony. 

mąłojddka, ten co mało je; przymowa: małojddka, a gówno jak kddka. 

mały maj, maj. 

mamlać, wymamlać, wygadać, wypledć co. 

mamrać, wiele mówić. 

mamuna, pokusa, jakiś zły duch. 

maniory mieć, mieć skłonności do czego, chętkę. 

markotać. być markotnym, umarkocić se, on se na mnie markoce, 

marnota, nędza. 

marślawy, delikatny, np.: marślawd, takd zgnitd, mało ji co hybi, 
to je hord. 

marśnik, duży, czarny niedźwiedź, żywiący się mięsem. 

martwica, choroba końska, guz na kolanie. 

maryjasy, dawne pieniądze srebrne z Matką Boską. 

maryi miętka, roślina {Tanacetum balsamita). 

marunki, roślina {Fyrełhrum parthenium). 

maślić sie^ beczeć, płakać. 

matafija, człowiek niespokojny, co zamęt robi. 

matka, w warsztacie stolarskim ten kawał drewna, przez który prze- 



chodzi śruba i na którym przytwierdza etę drewno do obrobię- 

bienia albo zheblowania. 
mafoga, o człowieku swarliwytn i bez charakteru, up.: JÓ0ek małogc^ 

ś nim końca nie dańdzies. 
maionógy rodłina {Lolium temulentum)s 
matura^ chęó^ albo zdolnoś6 do ozegod, np.: midt^k wdy mnture do 

roboty. 
maiumy^ ochotny; 
masfdky gatunek drozda. 
magońf kapryśni k; pieszczoch. 
mądelf 16 snopków (a takcie i innych rzeczy). 

mąenioay rynienka, którą się mąka sypie z pomiędzy kamieni młyńskich-. 
maty zamieszanie, takich piecu brakownych hłopów dobrać, jako je 

Maciekf toby tciedeieli matu narobić we świecie, 
mechnąćt zemknąó, dać drapaka, np.: mechnąć potokami, albo międssy 

Seianyi 
mechniacyó, 0mechniaoyć, gładką powierzchnię nastroszyć -^ porobić 

zadziory. 
mendateuSy mandataryusz, dawny urzędnik policyjno^sądowy w Gaiłcyli 

funkcyonujący po wsiach przy obszarach dworskich. 
merdać sie, bujać się, kołysać, kiwać się. 
mentclnice, albo mentlice, motylice u owiec. 
mentel, l) moty!, 2) ptak pomurnik, {Tichodroma phoenicopiera). 
mćrski, ntyrski (patrz: myrsina), szpetny, zły, brzydki. 
miara, 1) trgy krocki stanowią miarę, np.: kupiidc 10 miar sukna, 

powoli te staroświeckie miary wychodzą z uiiycia, górale sami 

mówią, ie te chłopskie miary nijakiej wiary nie majom, metr, 

kilo i litr rugują dawne miary, 2) co miara to wiara^ albo oo 

ocy widzom, tego sercu nie isdl, mówią, odmierzając przy ku* 

pnie rzecz sprzedaną. 
miarkowny, rozważny, ostrożny. 

miawcść, miajceó, mrawceć^ miajceć, miauczeć o Vi>ti% jagnię tys mrajcy^ 
miądlah, jedna garść lnu przetarta w trojaczce. 
miądlić, czyścić len na międlicy, 
mihdły albo mihdł gówna, żuk, gnojak albo gnojownik (Scarabeus 

stercorarius)f przymowa : mądry jak MihćZ Z gówna, 
michałski, mihahki (miesiąc), październik. 
miedzuk, (w Chochołowie myziurka), przestrzeń pomiędzy ścia^iaml 

dwóch obok siebie stojących budynków. 
miegieśy albo obećkdł, obżartuch. 
mieć za co, szanować kogo, np.: oni sie w chałupie syika majom za 

co, tj. szanują się wzajemnie. 
miechur, woreczek skórzany do tytoniu. 
miejsce, (nnatom.) taki tvorcek, co w nim ciowiek sie zalęze, w nim 

rośnie, a poie kie sie na świat narodzi, to za nim dopóki 

toyńdzie, (u zwierząt łożysko). 



377 

miemieCj niemi*'C, (a dawniej o każdym obcym człowieku, jeżeli był 
w snrdncie) np.: jakisi miemiec sed drogom, 

miereńdsfaó, o zwierzętach — przeżuwać paszę (patrz: wiescyca). 

mierzić^ to dgiewcysko me mier^zi, tj. jest mi niemlłem, wstrętnem, 
kie cie Józek mierzi^ to ś nim nie gdddj. 

miesać — o owcach — mieszać, tj. z owiec kilkn lub kilkunasta 
gazdów utworzyć kierdel, który wypędzają na wspóloe letnie 
pastwisko. 

miesidrz, {spyrcdrz)y rzeżnik. 

mieseky woreczek, np. przysłowie: nie dołoży 8 pyskiem j to dołoży s 
mięskiem, 

miesopustnik, luty, (gromnicnik), ^^^zęściej niesopustnik). 

miętka, m biała [Menłha crispa), m. cdrnd i m. polnd {Stachys pa- 
lustris), 

mięłolió, 1) gadać niewyraźnie, 2) gnieść. 

mięzdra. często: miyzdra^ najgłębsza część naskórka. 

milaj na ścięci ułożony stos drzewa na węgle, 

miloński, przeklinając, np.: psiakość milońskd! 

miłosierny, biedny, zalękniony, skulony, np.: boskie przysła na Maćko- 
tvom obore^ głodndy sponiewierano^ takd miłosiernd^ nie obe- 
zwała sie nic, 

minąć sie, minąć co, wydać, wy potrzebować, zmarnieć (o ludziach), 
np.: minęły sie dudki, minęło sic siano, byli chłopcy, byli, 
ale sie minęli! Kuba beł gazda retelny^ ba kie sie wzion w prawo 
ze swdJciem^ moc minon piniędzy. 

mincyrz, waga z gruszką, przezmian. 

mira, po trzech lub pięciu dniach po wyjściu owiec na halę wzywa 
baca pojedynczych gazdów właścicieli owiec na mirę, schodzą 
się, każdy swoje owce doi, a baca zamirkiem zmiruje (tj. mie- 
rzy) każdemu osobno południowy udój^ jeden zamiśrek, (tj. patyk 
z zakarbowaną miarą) chowa u siebie, a drugi gazda zabiera 
ze t^obą do domu. Mira stanowi podstawę, na zasadzie której 
nastąpi później obrachunek z bacą, tz. wyważenie syra, 

mirwa, 1) zgrabki po owsie, 2) pewien rodzaj wyszycia zabarwioną 
wełną na ubraniu góralskiem, a także rysunek rzeźby {ryzo- 
wania) sprzętów drewnianych. 

mirtvić, pomirwiony, tj. poplątany, np.: u nich ta w hałupie po- 
mirwionOy powiada góral o rodzinie, w której są dzieci z dwóch 
albo z trzech małżeństw. 

miśkotoać, miśkać, miśkdrz, pokładać zwierzęta, np. konie. 

mlac, roślina, mlecz. 

mleko kiscone, mleko kwaśne. 

mUko kwaśne, maślanka. 

młddz, (na Liptowie młodnik), potraw, otawa. 

młaka, mokradło, moczary, mokra łąka. 

młoducha, panna młoda, młoda pani^ (tnłoduchę powracającą od ślubu 

SpnwoKd. Kom. jfiyk. T. T. 48 



r 



378 

przyjmują w domu chiebem i solą, a schodzącej z wozn podata* 

wiają pod nogi snopek owsa tak, żeby nogą stąpiła na rząsę. 
miyndrkay czasem przykopę nazywają młyndrhą. 
moc, mockif wiele, dużo. 
nwcydłOf miejsce, w którem moczą len. 
modłay 1) kawałek drewnn, według którego cieśla stara się ściany 

budynku na węgłach odchylić pod kątem prostym, tj. przymo- 

dłować ściany na węglach] 2) wzór, zrobicie mi wrota na sta^ 

rom modłę, 
modrowiecy madrowiec, modrowe ziele {Scrophularia nodosd). 
moręgowaty, o maści zwierząt (najczęściej o kocie). 
modzelsy nagniotki, mozoły na dłoniach od pracy. 
mokwa^ pogoda dżdżysta, deszcz ciągły, lub śnieg tający. 
morowica, krf.w człowieka umarłt^go. 

morzysko^ każda choroba, polegająca na silnym bólu brsucha. 
moskdlf moskdiicekj placek owsiany okrągły i płaski, 
mosurotcy^ mosurowd ohoń/ca albo dzieżka^ tj. obońka albo dsdeika 

bez bednarek (klepek), wydłubana z jednej sztuki drewna. 
mołaskuj 1) choroba żołądka u owiec, 2) roślins, której używają prze- 
ciw powyższej chorobie, maleńka pasorzytna roślinka, rośaie pod 

korą zbutwiałych pni, 
mówić, albo mówić na książce, mówić pacierze, modlić się, w iaBeoi 

znaczeniu nie używano dawniej wyrazu mówić na Podhalu. 
mruźnica^ w halach albo leśnych pastwiskach zagroda dla bydła, 

koni, lub owiec, zrobiona z eałych .smreków, nieobrzezanych 

z gałęzi. 
mraja, mruk, małomówny. 

mrowiecuik, mały, rudy niedźwiedź, nie żywiący się mięsem. 
mroziaty, koń z sierścią białą, pnmioszaną z ^^niadą. 
mrzyglód, roślina, rośnie na mokrych gruntach. 
mściłł/, niśc'iwy, np. przysłowie: mśaiy bywd dwa razy bity. 
muki}iia, drzewo {Sorbus aria). 

murgasii<ty, owc^a albo baran, mający centki około pyska. 
muroKanicaj dom niurowauy. kamienica. 
musarkaj mucliar ( Bole fus niuscnrins). 
miiseCj gatunfk zielska. 
mycJujrZy Rk(>riie pccijcrze oii odparzenia, np. : od kyrpcy mu sie my- 

(hyrze po nogak porohiehj. 
myrhać, ^iiyrliiąć, naponikfiąć, wspomnieć, np.: nio ddł sc o tem 

i nryrknąć. 
myrsina, hrzydactwo, myrski, brzydki, myrsko, brzydko. 
mysołowieCj jastrząb (blotniak, błotny). 

JVa, 1) po, np,: idź wartko na tcodc — a ja za tela pódem na 
sól, 2) na używa się też w zwykłem znaczeniu, np* przysłowie: 
rącemu na brzuchu — a leniwemu na grzbiecie, tj., że praco- 



379 

wity dba o brzncb, a prdżniak radby )eieć> 3) na moju dusiu, do- 
syć rozpowszechniona na Podhalu forma przysięgania się oraw- 
skich Słowaków^ 4) na lotku, w lot np.: strzeUó do ptaka na 
lotkUf albo niedźwiedź na łołku zje jałówkę, 6) na darmOj na 
próżno np.: na darmo gddds, 6) na harc albo wartko^ np.: 
zrób mi to na harc, tj. w lot^ 7) na przesmaki, jeść co na 
przesmakij tj. raczej dla smaku, niż z potrzeby , 8) na rzecy, 
trzymać kogo na rzecy, tj» w zawieszeniu, nie dająe żadnej sta- 
nowczej odpowiedzi, np.: nie łrzymdjze mnie na rzećy^ ba po- 
mdZy cykceSf cy nie kces, 9) na nogak, piechotą, np.: poset 
w miasto na nogak, 10) na ozaifit, w istocie, rzeczywiście, 

11) wa poły, na pół, po połowie, np.: dzielmy sie na poły^ 

12) na posłań, buk na posłoń kręty jest drewnem dobrem na 
sprzęt, ale na opak kręty, nie dobrze sie scypie^ 13) na po- 
sprzec, na poprzek, 14) na pośród, na środku^ w drodku ; na 
pośrodek, na środek, np.: na pośród izby siedział, — poseł na 
pośrodek izby^ 15) na słowie umrzeć, ślepo zawierzyć, wyraże- 
nie często używane, np.: fałesny podliźnik, kie weźnie ukwalo- 
wać a pr^yślubiać, to juz sie widzi, co mu na słowie umrea^ 
kabyta! nie dd nic, nie zrobi nic, ino sie pote jesce wyscyrzd^ 
16) na miejscu, np.: popuściła was horośó, pozdrów ietiście 
matko? Tera jd juz na miejscu, tj. juzem zdrowa, — Juzek 
na miejscu, mówi się także po szczęśliwie przebytej biedzie 
albo jakichkolwiek kłopotach. 

nabrać kogo, wyłajać, nawymyślać, czasem nastraszyć, np.: tęgoście 
go nabrali. 

ndbiedrek, ndbiedrzki, część uprzęży końskiej. 

ndbytni, ndbyfnid, nabytnidk, bęś, bęsica, pogardliwe nazwy niepra- 
wych dzieci, najczęściej wymyślając: E, ty gałganie ndbytni, 
jebim ci oko, 

nddóbek, wszelkie naczynie próżne, czy to garnek, czy flaszka, np.: 
bieda w chałupie bez nddobku. 

nddołek, spód koszuli kobiecej, zawsze z płótna grubszego, przyszyty 
w pasie do zwierzchniej części koszuli, zawsze z cienkiego 
płótna. 

ndgiątek, nogietek, (Calendula officinalis). 

nagodzić, obdarzyć — zwykle mówiąc o Bogu — np.: nagodził ndm 
lałoś pdn Bóg piknego siana, — niekze wam Bóg nagodzi, 
co sobie od Boga zycycie, 

najduk, znajda, podrzutek, (patrz: bęś, ndbytni). 

najść, naść, znaleźć, np.: kaś naseł podkowę? 

nakładać, łożyć na co, wydatkować. 

naJcładek, wydatek, nakład, np.: trzoJc synów midł w skołak, to na- 
kładek duży, stępił sie godnie. 

ndkońce, pe.t\\ce na postronkach do zakładania na orczyk. 

nalepa, przed staroświeckim piecem duże przy murowanie, 



380 

nalahuidgićf nc^ahuidisU ła, ha móg^ tj. nazbierał, użebrał — nała- 
huzdeem po ludziahj ha sie dd. 

na malućkOf nieco, np.: pocTcdj na maluóko^ hnet sie wrócem. 

namieniaó^ namienid na iwitanie, pierwszy brzask wschodu — świ- 
tanie. 

namiesać (patrz: miesaó) np. lałoś w Miętusi namiesali osiemstów 
kierdela. 

^amaścióf wymaścić, omaścić^ posmarować czem tłustem albo żarto- 
y bliwie: namaścić toporzyskiem po iytach. 

ndwówiny^ zrękowiny, robią się zwykle po odbytych dotoiadach albo: 
przepatrgowinach, które są pierwszym oficyalnym krokiem do 
małżeństwa, 

ndparztekj naparstek. 

napowiadaćf przykazywać co komu, np.: wcorajfk wdm napotoiedzidi, 
jako mdcie zrobić', napowiedz ta Józkowie coby sie do drogi 
brdłf — napedzłdi mi, cobyk set, przysłowie: mtodemu napo* 
wiaddj a z wilkie pacierze mów («lbo a z toilkie oraj), na 
jedno wyńdzie (albo to sytko jedność). 

naprać, narzucać, np.: sakowych rzecy naprał do wozu. 

ndremnica, nawałnica, burza, nagła ulewa. 

ndremny, gwałtowny, np. : bieda ś nim końca, rzędu dońść, taki 
ndremny, co cud. 

ndremnie, nagle, gwałtownie. 

narożnice, cztery są narożnice w chacie góralskiej, podpierają kro- 
kwie do załemku, w czterech rogach dachu. 

ndrł, ndrty, podbicie, przegubie (w stopie ludzkiej). 

ndsady, w saneczkach dwa poprzeczne wiązania, przednie i tylne, 
w gn&tkach jedynie tylne wiązanie nazywa się ndsadem. 

noski, nasz, swojski, tutejszy, np.: naskie płótno tj. zrobione we wsi, 
a nie kupne, nascy ludzie. 

nastyrmać, zrobić byle jak, albo zwalić na kupę, np.: rdd widzem 
zdłelnom robotę, a tyś mi nastyrmdły jakoś sdm kcidł. 

ndtóńj 1) kłoda, na której rąbią drzewo; 2) to miejsce na oborze (tj. 
podwórcu), na którem kłoda leży do rąb:inia drzewa. 

naucony, przywykły, przyzwyczajony, np.: jd nie naucony jeść bu- 
rdków. 

naucnica, albo ucnica, kobieta ucząca dzieci we wsi katechizmu. 

ndwała, koniecznodć, mus, np.: nie ndwała mi dzisidk drwa rąbać^ 
bida me nie bije. 

ndwarekf ndwarki, piętki u podków końskich. 

nawiedzić kogo, odwiedzić kogo. 

ndwisny, mający nienawiść, złość, urazę do kogoś, ona mu je ndwisna, 

ndwłoki, kyrpce kobiece nie wiążą się rzemieniem, ale sznurkami 
z czarnej wełny, tz. ndwłokami. 

ndwój, wałek w warsztacie płóciennym do zwijania przędzy. 

nawrót, (zobacz: uwracie), przy orce tz. uwrot. 



881 

ndwsióf nazwa niektórych zagród, pastwisk 1 pól gazdowskich, zwykle 
w samej wiosce położonych, (nigdy nazwy tej nie spotyka się 
na polanach), właściciele owych zagród i pól, nazywają się. 

ndwsiamif ndwieś, do ndwsid; jednakże spotkać można pojedyncze 
pola i zagony zwane ndwsie, wchodzą(.*e w skład odrębnych no- 
menklatur chłopskich i wcale do ndwsiów nie należące. 

naznacyla^ mówi się o owcy kotnej albo o kozie, której skurlat za- 
czyna rosnąć, np.: Tcoza ładnie namacyla, 

nazywać kogo, przezywać, np.: nazywają me Kujonem, ale jd sie pi- 
sem Giewont. 

nic z drogif tj. nic za wiele albo w sam raz, np. : on ci ta nic 
z drogi nie pedzidi, albo: nic z drogi nie gdddcie. 

niebozycka, nieboszczka, matka nirbozycka — niech ji pdn Bóg 
grzechy odpuści. 

niechać, porzucić, zostawić, np.: trifhdj syfko, bier flintę a hybdj 
se mnom w góry^ niedźwiedzie smakowali we Wolo^ynie, 

nie kódź z bębnami na zające, tj. nie rozgaduj przedwcześnie i przed 
byle kim zamiarów swoich. 

niedosolony, niedowarzony. np.: jemu ta cosi hybid, tcrzekomo je 
mądry, a głupio gddd, jakisi niedosolony, 

nieharaśny, szpetny. 

niemalskiy nie mały, np. chłop. 

niemoc, ciężka i niebezpieczna choroba, {horość, boleść, mówią w wy- 
padkach mniej ciężkich). 

niemoc^ ciężko i niebezpiecznie chorować, np.: ozniemóg sie Kuba, 
juz mu ta światu nie sądzili] bez calom zimę u nas we wsi 
ludziska przcnihndgali. — Matka mi niemogli bez trzy tyź- 
nie; nie wiem na jakom on horość ni móg, przysłowie: I jd 
hory i tyś ni móg, a z gdrka tak kieby wy miot, 

nie na ręce, nie na rękę, np.: nie na ręce mi na trzok dzierzawak 
gazdować, jacy jedne przeddm. 

nie nazdać sie, nie spodziewać się, np.: anik sie nie nazddł, coś 
telo głupi, 

nienazdanie^ niespodzianie, np.: z nienazdanid mnie zacion. 

niepeć, nie przelewki, nie żarty, konieczność, ostateczność, np.: kie 
przy Adzie niepeć, to niusis uciekać, albo: nie zjaddj sytkiego, 
schowaj se kęs od niepeci. 

niepilec, niepili, niepildk, obcy niekrewny, dać dziecko na niepile 
ręce. 

nieporada^ nie sposób, nie można. 

nierównamoc, nierównica go bije, wielka choroba, konwuisye. 

nie sdcd, dziś już wyrażenie to rzadko używane i jedynie w nast. 
formie: Nie sdcd na niego; on sie nie przerobi, bo na niego 
nie sdcd. Na tego nie sdcd bez dzień, bo on sie ino obija, 
a nie robi nic. 

niesopust, fasiengi, zapusty, ostatki. 



362 

nietotay roślina {Lycopodium sdago)* 

niewiasta^ synowa. 

niewola, mas^ oBtateezność, twarda konieczność, np. pioBeniia: 

8p% hiida, śpi biida^ niewoldjom budzi, 
Spij hiSdo, śpij jesce, nie chodimy do ludzi. 

Nie niewola mi torbę xa panami po hdłaeh nosić, bede jaeff 
furmanił, 

mewstjfda^ albo niesiyda^ bezwstydntk. 

niegręcny^ albo nieręka, (patrz: przeziora) np.: cłeh zazdrośliwy a ła- 
komy^ nie 9 ręki dd (nie szczerze) i nie darzy sie, dobry ctek 
je kdzdy zręcny. 

nijdJCf zgoła, wenie, nijaki f &aden, nijakiićko, np.: Mateja Łotcarzyiny, 
między ludziami beł, nijakik piniendzy nie nazbójot/tdł. 

nikf nikt (zwykła w gwarze góralskiej eliroinacya przy zbiegu spół 
głosek, nikt, przysedł: tego nieporada pędzić, bo to tak idmie 
na ozorze, 

nikcemny, słaby, niedołęga. 

nika, nikany, nigdzie, nie idem nika z halupy, wcoram nikany 
nie seł, 

niźli, jeżeli, nżywają często w nast. formie: niźli matka beta dobra, 
to dziewka je jesce lepsa, — niźli mu baby będzie zal, to pi- 
niendzy jesee barzy, — niźli ja giuhy, to ona jesce ani ielo 
nie siysy, 

niźnif leżący niżej, np.: niźnid izba, niźnie pole, 

no, tak, (albo: haj), pojddeś juz Wojtek? — No. 

nocnika nocleg. 

nogif drążki w płagn« za które się, orząc, rękami trzyma. 

nosić sir, ubierać się, przy odziewać się, Kaśka sie nosi po miasto- 
wemu, 

nowelatki, nowelatko^ małe kukiełki, pieką się na Nowy rok dla dzieci 
i wyrostków. 

nowoć, nowina, nowizna, ziemia pierwszy raz pod pług wzięta. 

nozenka^ pochwa na nóż mjśliv/ski, noszony w torbie. 

nukaćy przyniewalać, upraszać, namawiać, iprzynuka), 

nura, nusica, morda, pysk, (patrz: kufa). 

O, 1) śpiewaliśmy o pnnu Jezusowi, 2) prasnąc o ziem, 3) przyść 

o co, (zobacz: przyjść), 
obdcyć, ohdcowaćj ocucić, cucić zemdlonego lub chorego człowieka, 

ohcicyć sie, ocucić się, przyjść do siebie. 
obal, leń (zioahsfy), 
obchodzi słouecko, słońce wschodzi. 
obdaŚHica, okap, dach wystający. 
obddlny, nieco oddalony, trochę daleki. 
obdalnic, albo obdalno, trochę daleko. 



Ś8d 

checadto, w przetaku drewniana dprawa. 

ohęcTcniS sie, najeść się mocno, np. : krowy nie ohęekaiy, obęckali my 
sie godnie. 

ohejśeity eałość zabadowaA goepoi^arczych i chaty wraz z podwórzem. 

obegnaó biide, opędzać się biedzie, obgdniać, używa się thktfi w nast. 
formie: obgdniaio go, tj. brakło rou, było z nim kręt), kuso, 
obgania me latoś tęgo se sianem. 

obeńdziony, (iioiesł. bierny od obejść), albo obśladowany, o zwierzę- 
ciu, np.: niedźwiedzia widzielij obeńdziony je na Witowie^ juz 
my sie darmo dwa nie ozeńdziemy. 

obeUlny^ obytelny^ gazda obeielny, zasiedziały z dziada pradzii^da, 
niedźwiedź to je w naskich halach dźwiirz obitelny. 

obezwać sie, obzywaó sic, odezwać się, odzywać si^. np. : Józek, 
obezwij się! choćby ci naJdon, to mu sie nie obezwij, 

obieśt obwieś, nicpoń. 

objesny, dużo jedzący, np.: io je hłop objesny, jego ta boduścym 
nie odbeńdzieSj Kaśka je nieobjesna. 

obijaniec, rzemień nabijany guzami, ozdoba wyszła z n tycia. 

oblak, kij juhaski. 

oblamka^ sznurek z wełny zabarwionej. 

obleci, ujdzie, np.: piwo ohlecif ino wódka płoną. 

obleźć, obleziony, smatka abo farbanica obleziona, tj. wypłowiała. 

oblizaniec, pocłilebca. 

obldderj rzemień w końskim zaprzęgu, leiący na grzbiecie konia i pod- 
trzymujący postronki. 

obiąk, we młynie wodnym rodzaj sprężyny, która trzęsie żłóbkiem, 
ażeby się ziarno sypało pod kamień. 

obłapić, obłapiaćy uściskać, ściskać. 

obłazy. droga górska w skale, wymijająca żleby. 

obiózki, zdarty lemiesz nadlcłada się obłózkami: kup mi żelaza na 
obłózki, 

obłupićf łupić, obdzierać ze skóry. 

obońka, płaska beczułka na mleko łub żętycę. 

obora, podwórze, obora okolichdj tj. obora w okół /.abudow.^ina, na 
którą tylko prze/ wrota albo wrotka wejść można, taka obora 
bywa tylko u najbo^^atszych gazdów. Stąd wyrażenie: icziąć 
dziewkę z obory okolicnej, jf^st jłdnoznacznem z bogatym ożenkiem. 

obraziła sie^ krowa sie siłukme, abo owca siC zlęknir psa i zj ułowi, 
to wówczas mówią owca, albo krowa mi sie obrazili i zjałowiła, 

obrtisićf pilnikiem obrusić^ tj. pilnikiem wygładzić, albo obrusić nóz 
na brusie tj. na kamieniu. 

óbrusować, albo rusać, 1) pierwsze okopywanie ziemniaków, (drugie 
nazywa się okopy wontem)^ 2) obrusuje jom — obrusowało go, 
mówią o napadzie nierówtticy, tj. wielkiej choroby. 

óbsiwkar, obsiukarka, taki fałfsny cłowiek, co to syje a porę, co 
na jednem ramieniu wodę nosi, a na drugiem ogień. 



384 

obskazowadj obmawiać: pan U.,, nas ohshaeoicał (w artykule : Jechać 
czy nie jechać w Tatry?" 

obstućy tttarczyć, wyjść na czem, np.: a cy obsiani ecie przy tym chle- 
bie? obsłdłek dobrze przy robocie, nie bój $ie — na tern do- 
brz^ obsłois, 

obsiaruy^ człowiek nie młody, zaczynający się starzeć, np.: obstarrid 
baba. 

obtółlch (wyraz mało używany), gęśle^ gęsiołki, skrzypce, 

obwysnOf dość wysoko, (patrz: obdalno). 

obycajnie, ostrożnie, np.: ze śkirm trza obycnjnie! 

obyrłać, obyrtnąć sir^ obrórić sic, wykręcić się {np,: w tańcu), uwijać 
się (np. z robotą) np.: zaf^adka: Jedoyi puda, pódźmy, drugi 
paddy stój my y a trzeci pada, obyrłajwy sie! (woda w potoku, 
kamienie i piana na wodzie). 

obyrtny, zwinny, żwawy — o człowieku. 

obyrtac, obyrłus, o człowieku, co go wszędzie pełno — a nigdzie miej- 
sca nie zagrzeje. 

obzierać sie, ogląd»ć się. Jak słońce zachodzi czerwono, to mówią: 
stonko sie ohzierd, 

ocapf ocapyy te płnzy w izbic, które idą po nnd drzwi i okna, np.: 
juzrśmy spodki zawiązdi, okno my juz i drziciirze poocapili^ 
do góry icyńdziemy hnet^ ocap jest wyśni i mźni (pod oknem). 

olięfny, ohędny'^, oclię^iożny, czysty, [)orzą'iiiy. 

ocedznka, 1) deska z dziurami do odcedzania gotujących się gruli, 
2) w olejarni, w dziurze Itsiry o<edzarka do wyci.skania oleju. 

ocel, stal, np.: ocelowy pilnik, ocelowu cieślica. 

ocdkdy ocdka, krzesiwo stalowe. 

ochlast, chlasłuluj łgarz, taki co moc gddd, a nika prawdy nie powie, 

ociec f ojciec, fału, łucicck. 

ocliwiećj otęsknić się, ona hnct ocliwie. 

oÓWłdra, brzydal, szpetny, niezgrabny. 

odbiórka, branka wojskowa, stawdłek wcora do odbiórki {asenteru- 
nek), dawniej ł' i packa. 

od cał*i, od początku, całkiem na nowo, zrób to od cała na nowo. 

odebrać, oddać, wziąć do wojska, np. * Wojtka odebrali! odebrany ^ 
rekrut, oddnli Kubowego syna, 

odbita, kohyła odbita, klacz odstaiiowiona. 

odcinać, odcinanify o<icinki: przy glośnem czytaniu zachowywanie 
znaków pisarskich itz. przystankowanie) np. : cyłds wartko i nic 
n/e odcincU, bićda mi sie wyrozutnitć, cytdj po leku a odcindj; 
kio cyfds, to na odcinkach trza stajać, 

odbyć, 1) zb>ć, ladajako zrobić, 2) str.scić, np.: Walrk juz przecie 
odbył piśkorek, cok mu była kupiła^ 3) w kościele sie odbywa^ 
tj. nabożeństwo, A) fyś jak cygan nieodbyty, tj. uprzykrzony. 

odkazouać, posyłać po kogoś, kie będziecie śli do hól, odkdżcie po 
mnie, hnet przyńdem, odkazowałeś po mnie pahołkiem. 



odlisyó siej odwyknąć od kogo^ np.: odlisyt sie od nds, nie kce^na 

nds $a$iira6y a jak się ktod powróci do dawnych stosunków, 

to się mówi : snowa sie prgylisył. 
odnoga, (otnoga), odrodek, np.: daieci mdm dobre, ino Maeieh odnoga, 
odpuscd, mówi się o kotnej owcy lab kozie, której skurloŁ roAnie, 

np.: owca odpuscd, koza ładnie naodpuscała. 
odpowieśćf odpowiedź, np.: biła, pohiel b&a, my sytJcie dzieci py- 

łdmy o niom — aU Bóg do dziśka odpowieści nie daje ni- 

jakiłj. 
odrainica, zastawa z desek, którą się na jazie miynarskim wodę 

z przykopy odrazd, tj. zwraca się ją do dawnego łożyska, np.: 

idż wartko, odrdi wodę na jazie. 

odscypek, 1) odscypek drewna, drzazga, 2) wyrzutek społeczny. 
odskórekj zerżnięty piłą bok kloca. 
od sobie, na prawo. 

odudaó sie, 1) dużo się najeść, 2) zgapió się, np.: oduddłek sie i za- 
bdcyłek wziąć ciupagi. 

odwieeerz, jałiaskie popołudnie, tj. od śródwiecerzy do zachodu sionka- 
odwodnica, żerdka, na której wisi na szałasie kocioł z żętycą nad 

ogniem. 
oduó, owiać, wiatrem oduty. 
oduziemiec, odziomek, pień drzewa. 
ofrydać sie, spuszczać się na kogo. 
ofuknie, łasica, według wyobrażeń ludu na Podhalu ma jad, więc, kie 

łaska cłeka abo bydle ofuknie, to hnet przyńdzie do JioroSci, 

spuchnie, a pojeden z tego i umrę, 
ogarekj kawałek czegóż. 
ogłobić, umocnić, np.: zal)ijaniem klinóYr, dobrd ciupaga^ inojommU" 

sicie ogłobió. 

ogoniaty, np, : ogoniatd kosiula, nierówno uszyta. 
ogrdłać sie, ogarnąć się, wyjść z biedy. 
ohubić, oszczędzić, zwysyd, np.: zaohabił pdre dutków. 
ohlić sie, ocierać się, krowa sie ohli o ścianę, abo sie cehrd. 
ohmdlić^ zwalić, np.: ohmdlić toporzyskie. 
ohurny, nieprzystępny, opryskliwy. 

ohyda, coś wielkiego — o człowieku wielkim albo o koniu: e, to 
ohyda! albo: cała ohyda tego przysła, tj., że dużo przyszło. 

ojcowicka, dziewka zamożnych rodziców, faworyzowana przez ojca, 

np.: Ruzula ojcowicka, bodaś komu ji nie dadzom, 
ojcyzna, ojcowizna, grunt po ojcu odziedziczony. 

okaisty, okaistd, nazywają psa lub owcę, jeżeli pod oczami mają od- 
miennie zabarwioną sierść lub wełnę. Także o człowieku nie- 
umytym, z powalaną pod oczami twarzą, mówią żartem, że jest 
okaisty. 

okarmus, pieczeni arz, taki, co go w każdy dziurze pełno, tu zji i tu 



^86 

0je, ka mu dadzom^ iaki^ co to pożawijd i Łu i tuka co mo0e, 
to ealapi. 

oklepcCf żelazne sidła na zwierzęta — na szczury, kany^ niedźwiedzie^ 
np.: Liptdki oklepce stawiajom na niedświedgia. 

oktdcekf wiązka nietarganej słomy. 

oktdmaćj okłamać sie^ wywieść w pole, oszukać, zwieść, omylić, zbłą- 
dzić, np.: bieda cteka wnet okłdmie i wygłupi. 

okopistOj z czubem (mierząc): namieraył mi okopi&to — okopisty^ 

pełny. 
okowa, 1) obroża żelazna na psa, 2) kajdany (gajdany, albo okowy), 
okowidk^ gatunek drozda. 
ókowicCy do chodzenia po lodzie albo po ślizkich upłazach górskich 

przypinają górale pod napiętek kyrpca tz. okowicCy tj. żelazne 

podkówki. 

okrąeeky siano aie grabi do okrągka, a pote sie kładzie do kopy. 

okrzesióf skrzesió, orzeźwić, np.: dorobiłeś sie godnie^ aleście me 
to wódko okrgesili^ — jak sie wzion to wódko krzesiój to sie 
i przekrzesił. 

okwacićy ofacić, ochwacić, mówią o chorobie końskiej, a także o czło- 
wieku, w wypadkach ubezwładnienia ręki albo nogi. 

okwaty okwat na ręcy, jeżeli ręka bezwładna, koń z owsa dostanie 
okwatu. 

omełtuky taki co to wsędy goni, a nika dobrze nic nie zrobi. 

omidk, omidCy tojad mordownik {Aconitum napellus). 

omidzdzyóy zomidzdzyó^ owca, lub koza sie zomidzdzyła, tj. zacho- 
rowała lub zdechła, najadłszy się omiagu. 

Ofniiskać, spóźnić się. 

omiesne, omięsne, płótno omiesne, tj. cieńsze. 

onaeyćy zwlekać, kaprysić, przeinaczać, nudzić, starać się coś zrobić, 
wyraz chętnie i często używany na Podhalu, w najrozmaitszem 
znaczeniu, ozunacyó, rozwikłać, rozebrać, przeunacyó^ przeina- 
czyć, wyonacyó, wykończyć. 

onyca, onycaska, onuca, onucka. 

onycdre, kramarz wędrowny, sprzedaje nici, [igły, tasiemki, za go- 
tówkę, a najczęściej wymieniając za stare szmaty i onycki, (na 
Mazowszu gałganiarz. 

opacnidk, człowiek robiący wszystko na opak. 

opdcnicay kura z pierzem rosnącem ku głowie, opdcnikiem nazywają 

także wieprza z sierścią wichrowatą, rosnącą w kierunku ku 

głowie. 
opaterny. staranny, gospodarny, zapobiegliwy. 
opowiedz, zapowiedź kościelna. 
oplecko, część koszuli z pleców. 

orawnideek, niewielki garnuszek z Orawy sprowadzony. 
orba, mówią czasem zamiast orka. 



387 

ordzeWy patrz ćlrdoa, rdza, koń ordgewiały, tj. madci siwo-gniadej. 

oreif orzeł. 

orulió $ie, oshdtaó sie, np.: nie arulii sie wyjednać se tego, tj. nie 
przyszło mu do głowy, zapomniał. 

osdd, rozchodzenie się w jesieni juhasdw z owcami ze szałasów do 
domu, — czasem mómąosadzeniey np. piosnka: e dyó se otoiecki, 
nie sytkieście moje, — przyńdeie osadzenie, kdzdy weśnie swoje, 

osądek, proces, rozsądzenie, osądzenie (patrz: prawo) np.: pódźmy 
do osądku, han ndtn powiedzom, fto wygrd prawo. 

oscimać, (patrz: sanować) oszczędzać, np.: łrza sie nam oscSmaó. 

oscemny, (patrz: sanobliwy), oszczędny — to je ciek osdmny. 

ozcesowaóy grzebień. 

oscypek, syr owczy w kształcie podługowatej, na końcach zwężonej 
beczułki. 

osedzieó, oszronieć, szronem się pokryć. 

osęk, 1) osęk, 2) nói zakrzywiony do obcinania gałęzi. 

oshdtaó sie, osdtać sie, pomiarkować się, oprzytomnieć, np..: Jędrek! 
oshdtdj ze sie, cyś o rozum przysei? — pockdj na maliAĆko, 
niekze sie oshdtdm, (patrz: zasdtać sie). 

osiekaiy (albo wybity), zahartowany w biedzie, nie mazgaj, obyty 
z głodem i chłodemi 

osiówek, ziarno na zasiew! 

oskwareky skwarka. 

oskrabina, łupina, obierzyna. 

osłonka, deska na spodzie wozu lub sani. 

osiony, deski z boku roboczego wozu. 

ośmina, ósma część roli, dawna miara gruntu. 

ośnik, długi nóż, z dwoma trzonkami, do strugania i obrabiania drewna, 

osnowa, na snowadtach uzwljana przędza do tkania. 

osobity^ osobny, oddzielny, izbę mu ddmy osobitom, 

osok, zam. o^oc%, (patrz: hassen) zysk, np.: nie melgi osok^ — stego 
nijakiego osohu midt nie bede. 

ostomilsy, wyraz tylko do pieszczot używany, np.: Jaśku, mój synku 
ostomilsy. 

ostrówka, żerdka z krótko uciętemi gałęziami, na wbitą w ziemię na- 
kładają siano, ażeby rychlej wyschło. 

oswantolió sie albo okarwanió sie, żle, byle jak się obuć, — nie 
obułeś sie^ ba ino tak okarwaniieś sie jak dzidd. 

otawa, trawa na nowo po koszeniu odrastająca. 

otawió sie, 1) rozkrzewić się, np.: zboże sie otawiło, 2) czasem używa 
się w znaczeniu zjawienia się czegoó na nowo, np.: juze mi bo- 
laki w uhu pukły, zdrówek ostał, zuhwica sie do pola wy- 
Idła, ale sie ji jesce dzisidk z nocy trocha otawiło, 3) czasem 
mówią o przyjściu do sił i zdrowia: niekze sie ściepli, jesce sie 
matko otaunciel 4) niekze mu dobrego telo ino ostanie, co gnoja 
za pazdurem, to sie chockie otawi — i dobry jesce cłek wyńdzie. 



• 



388 

ołohf wysięk, surowica. 

otrawa^ tralka, trucizna. 

ołupnOf strasznie, np.: otupno samemu w ónym lesie, 

owijkdi 1) {Cuscuta\ konianka (pod Warszawą: złoto), rodlfna paso- 

rzytna, psująca zasiewy koniczyny, pasorzyt lnu nazywają takie 

owijkąt 2) kyrpce syje sie na owijke^ pewien sposób szycia. 
OBaisłf zaiste, na ozaisi ci prawdę potciedziói. 
ozbójeństwOy chodzić na zbójj rozbój. 
ozhiere sie, albo ozgajdd sie, wypogodzi się. 
oebuhaó sie^ rozzuchwalić się, rozpudció się, rozwydrzyć się, np.: 

celadi mi sie cysto oehuhałaj — Tcie dziecku skrółności nie 

ddSy wnet ci sie ozbuhd i rady se ś nim nie dds. 
ozcapierzyóf rozłożyć ręce. 
ozduhowaó, rozdmncłiać, np.: watrę, 
ozedrztó sie, wrzasnąć, gło6no krzyknąć. 
oaeiryć sie^ rozzłościć się. 
oztód£f pa odwilży mróz pokrywa drzewa i drogę warstwą lodu, tj. 

ozłodzią (na Mazowszu iłódź). 
ozgardyjay zumieszanie, nieład (na Mazowszu rozgardyjasz). 
ozgihoó, rozchylić. 
ozmówióy odradzić, np. : Juzek sie brdt s tobom iść, ale mi to ludzie 

oZMÓwili, 
ozmyślować, rozmyślać. 
ozolić, pozolićy (patrz: zoiy), posypać czom, poprószyć, np.: łopatę się 

zoli mąką, wsadzając ciasto na chleb do pieca, a także: ozolić 

kogo ozorpm, tj. nagadać plotek na kogo. 
ozpajedzić sie, rozwścieklić się ze złości, (pojedzić, złościć kogoś). 
ozpajedzony, ozezdrty, rozżarty ze złości. 
ozpamość, upał« parne powietrze. 
ozpatrzować^ rozpatrywać, np. przysłowie: ozpatrzuj sie nad górom, 

cóbyi nie płakdi nad dziurom, 
ozporządek, rozporządzenie. 
ozpucyć, stłuc, rozbić, pęknąć, nabrzmieć 
ozunjać, rozwijać. 

ozwora^ rozwora, dyszel tylnej części wozu. 
ozparztek albo ozpinek, przy budowie domu, kawałek żerdki, którą 

cieśla zasadza pomiędzy dwa słupy, ażeby się nie wykrzywiły, 

zanim się otwory drzwi lub okien poocapid, 
OZWÓdki, małe ptaki wyprowadzone już z gniazda, np.: ptaki sie juz 

ozwłodty, — widzidtek za potokiem, som jesce małe ozwódki, 

ale bida ik lapić, uciekajom. 

Pachołek, pdholek, l)parokek, sługa, paholik, paholicek, 2) w traczu, 
na korbie wodnego kółka osadzone drewnu, na którem przymo- 
cowana jest piła. 

pdhy, w cusze góralskiej miejsce zeszyte od bioder popod rękaw. 




889 

paceinCy płótno paceśnCy robione z pacesi, tj. z kłaków lnianych łep- 
Bzych od« zgrzebi, czasem przenośnie mówią paceśnd o d siewce 
lepszej i zamożniejszej, np. : piosenka weselna : 

Hejże ino, hejże ś niom, 
S łom dziwcynom pace^nom, 
Coby była sceśliwd, 
Jalco kura nieśliwd. 

pdcHrze łdiami, pacierze przekręcone, z niepotrzebnymi dodatkami. 
Jedna taka iatn^ przy tz. ofiarowaniu pacierza, według notatki 
z natury: Panie JezusicJcu. pdciorki Ci polecamy cy przyjmies, 
cy nie prgyjmieSy to sic s łobom nie sprzicdm, 

padatoiecy padawicay złodnik, gwałtowny człowiek, ej to wścieJcłd pa- 
damciiy taka ndremnd, co hiHa do nij przystąpić. 

pagródkoj wał z ziemi w szczytach domu, przykrywający podwalinę 
z kamieni. Czasem pogródkę dają ze wszystkich 4 ech stron domu. 

pajtaSy mówią o niewielkim chłopaku. 

pakcyó sie^ o owcach, jak się zbijają w kupę. 

pdly przedpdl, w staroświeckim piecu bieganym, pdh miejsce, gdzie 
się ogień kładzie, przedpdl, miejsce z krają przed ogniskiem, 
np. : na przedpdlu nalepi moskdla upiec, 

palecne koio, we młynie pod pójdem, koło nabite kołkami, które wpra- 
wiają w ruch cewi, osadzone na wrzecionie^ obracającem kamień 
młyński. 

pdlenka, gorzałka, wódka (wyraz słowacki, rzadko używany na Pod- 
halu), najczęściej w piosnkach, np. : 

Ddj pdlenki, zydu, 
Dobre chłopcy idu, 

police^ palce. 

pdlisko, drewna na opał. 

paiazajta aibo koianica^ czwarta część grubego drzewa, rozłupanego 
w podłuż, tj. grubości dwóch sajt. 

pdnewkuy 1) we młynie wodnym przytwierdzony do walni cy czworogra- 
niasty kawałek stali z dziurą okrągłą, w której się obraca dol- 
nym końcem wrzeciono, 2) w olejarni, duży żelazny rondel, do 
prażenia mąki sieroiennej, przed włożeniem takowej do lisicy, 

pdnewki, pdnewecki, rodzaj patelni na trzech nogach. 

panienecka, owad biedronka. 

pantrosyćy pifwaó, patroszyć, wybebeszyć. 

pańkaó se, mówić komu panie, (patrz: dwoić) np.: ły minie pańkdj. 

papracka, czas dżdżysty, błoto i deszcz. 

paprotka, roślina, {Polipodium vulgare), 

paprzyca, 4-o graniasta sztaba żelazna, wprawiona w wierzchni ka- 
mień młyński, w środku na 4 o graniastą dziurę , w której umo- 
cowane jest wrzeciono, 

papęźnidky papęzidk, niedołęga, cherlak, dziecko chorowito, z dużym 



/ 



/ 



S90 

brzuchem, także niewyrośnięte drzewo. Dzieeisha mi cysto za- 
papęgiła. 

papierek, jeden złoty reAski, moneta^ np. : dH mi śrybnego papiirha, 

pdrchawicckj purchawka — a także o człowieku nikłym i słabym. 

parchatki, barki, orzydle, np.: jak cie złapie za parchatki^ to nie 
utoidzis swoi matki. 

pamisty^ dobrany do pary — o koniach. 

parobcyó, być parobkiem, nie ienió się, chodzić do dziewek w zaloty, 

parobekf nieżonaty, kawaler, np. przysłowie: parobkowi koń osiodłany, 
a dziewcynie pocekany, albo: pirwy sie słomiany parobek oseni^ 
jak złota dziewka sie wyda. 

pdrtyj czerwone powieki u cietrzewia {dzikiego kohuta). 

parząika, parzęó, szczypiorek. 

parzenica, 1) forma drewniana do syrów, rzeźbiona ozdobnie w kształ- 
cie serca, 2) syry w takichże formach odcidnięte (dawano je 
zwykle w podarunku dziewczynom), 3) pewien rodzaj wyszycia 
zabarwianą wełną na spodniach góralskich (także krzesiwo), 
4) a także jakaś potrawa, może z ciasta, np. piosenka: 

Nawa rzyła, ' nap iekła , 
Dla kumotra, dla pietra, 
Ani pietra^ ani nic, 
iSkoaa motk parzenic, 

(piosenka powyższa zdaje się być wiernem tłómaczeniem rusiń- 
skiej piosnki, w każdym razie nie jest produktem dzisiejszym, 
starzy ludzie śpiewali ją w dzieciństwie). 

paśóf pastka, pułapka, np. na myszy. 

pasiaty albo smuźniaty, w pasy, np.: zapaska pasiatd, pasiate portki 
albo: smuźniate portki. 

pasieka, ^pastwisko. 

pasliwy^ żarty, dobrze jedzący — o bydle, krowa paśliwd. 

paśmik, nić do wiązania pasem w łokietku. 

pastśrka, kołek wbity w ziemię, do którego przywiązują na postronku 
za jedne nogę konia na pastwisku, (czasem pasterką nazywają 
niesłusznie zwyrtlik). 

pastwa, pasza, którą bydlę, żując, traci kątami pyska. 

patryja, żerdki wbijane na szczytach wysokich gór w celach mier- 
niczych. 

patrzió, patrzeć sie, np.: Jemu sie juz nie patrzyło chodzić po świe- 
cie, — on je hłop jak sie patrzy, — on patrzy na zbója, — 
patrzy sie nowy piec stawić, ten jakisi głuhy. 

patyckif zapałki. 

patycyć sie, chcieć się pokazać, np: Wojtek sie tys patycy. 

pazdur, 1) pazur, 2) pazdurki, pewien rodzaj wyszycia, zabarwiony 
wełną na ubraniu góralskicm, 3) rysunek ten powtarza się także 
w rzeźbie, przy ozdabianiu sprzętów, opieradła stołków często 



3dj 

są zakończone pcufduramiy a dachy staroówieckich chałup zawsze 
są nimi z dwóch końców ozdobione, nakoniec 4) pagdurt/, pe- 
wien gatunek grzyba : z jednego korzenia wyrasta mnóstwo cien- 
kich wyrostków. 

paidzierzyó, napaśdeierssyó, paruźdeić, śmiecić. 

paeucha, oprócz zwykłego znaczenia, (nosió co Ba paeuchonij albo 
pod cyckiem), nazywają górale pazuchą każdy kąt w budowli, 
utworzony dwoma stykającemi się ścianami. Suddrz bierze miarę 
długości krokwi dla budynku z między pazuch szczytowych^ 
a mianowicie, długość krokwi typowej chaty góralskiej ma się 
równać długości z między pazuch szczytowych, zmniejszonej 
o piątą część tejże długości, oraz pewnym, dającym się wy- 
miarkować kawałkiem, obliczonym na piętkę krokwi. 

peckaj kamień, który cieśla podkłada pod węgły zrębów budowanego 
domu. 

pdU ł) tratwa, my sie wieźli bez wodę na pełciCj 2) pelty^ drzewa 
ścięte w lesie. ^ 

pyrć, pyrtecka, ścieżka w polu albo w górach, idź pyrciom, 

pyrnica, perz {Triticum repens), 

pyrsci, pyTScyy desc pyrscy, 

pęder, pender, pendrowaty, wrzód spowodowany usadowieniem się pod 
skórą bydlęcia tz. pędraka. Tz. węgry na twarzy ludzkiej na- 
zywają także pendramL 

pępowina, pępawicoy czysta trawa. 

pidrgij usypiska kamieni w górach, bywają drobne pidrgi i hrube 
pidrgiy ztąd nazwa: pidr-zystd dolina- 

piądlióf piądleniCy rozpinanie skóry, żeby wyschła. 

piądź, miara długości, stanowi ją odległość, jaką zajmują rozstawione na 
równej powierzchni dwa skrajne palce prawej ręki u dorosłego 
mężczyzny. 

picyó sie, płakać po cichu, nie pic sie, kie nimds cego. 

piekldrz, piekldrka^ używane przy wymyślaniu. 

pieleso, barłóg w chlewie, na którym świnia zwykła leżeć. 

pieńka, pliszka, {Matacilla), tóttd i biała, {M. flava, M, alba). 

pierckać^ pierzchać, konie mi sie spierchały. 

pirwotek, początek, odnośnie do czasu, np.: tośmy zrobili na samym 
pirwotku, albo przed pirwotkiem, jd tu przyseł na phwotku, 

pirwocas, powidźcie mi pirwocasu, kie sie mdm statció. 

Pieść, Peszt, pójdem latoś do Pieści, 

piesek, pieski, 1) pewien rodzaj wyszycia zabarwioną wełną na ubra- 
niu góralskiem, w kształcie zepsutej lilii burbońskiej, 2) piesek, 
psik, mały stołeczek o 3 nogach, tz. samorodnych, tj. nie wpra- 
wionych^ ale z deską do siedzenia jeden kawał drewna stano- 
wiących, używa się w szałasie pod puciorę, 

piestrzeńf piestrzonek, pierścionek, obrączka ślubna. 

piestrdk, gatunek trufli. 



/ 



^9i 

piętka, na krokwi, krokiew zapiętkowand^ tj. zaciosana do karba na 

płatwij na której się opiera. 
piętro, w stodole poddasze na siano i owies, a takie gumno, 
pikny, piknie, pięi^ny, pięknie, piknie niiywają teł czasem w znacze- 
niu tęgo, 0upełnie, np.: Maciek spdd turni, piknie mu leb 

ozertcato, 
pilk, koszatka, {Myoxas), 
pilnOy prędko, szybko, spiesznie, np.: pilno sie zbieraj w KrakóWj 

pilno zatcdr drzwierze, ni mógek pilno zhdcyó, 
piła, tartak^ np.: na pile rzezać, 
piłka, pióra przy warcali. 

pimpdra, gra w cetno, czy liciio? zapytanie: pimpdra? odpowiedź: 
y jest pdraj albo nimd pdry, 

piparus, piporas, drewniany, krótki cybuszek do fajki góralskiej. 

pipcyó, kurzyć, palić fajkę. 

pisać sie, albo pisać kogo, mówi się o nazwisku właściwem, np«: pi- 

sem sie Udraj, pisom go Cieślica, (zobacz: nazywać, wołaó). 
piskać, grać na piszczałce, chodził se piskajęcy drogami, nie robił nic. 
piśkur, piśkorek, piszczałka z gliny dla dzieci. 
pismo, Icażdy urzędowy i prywatny dokument, a takie list, np.: zro- 

bili pismo, opisali sie w rzędzie, wzion go na pismo^ u wójta 

pismo robili, przysło pismo z rzędu, 
pistolec, pistolet. 

pistrzula, nazwa owcy, która ma pysk i nogi obrośnięte. 
pistwiom sie, włosy na głowie sie pistwiom^ tj^ są potargane, po- 

mirwione. 
pitwać, spitwać, paproszyć, wypaproszyć, np.: dzwićrza, kie sie go 

zdstrzeli, trza pilno pitwać, coby sie nie zaparzył, 
piździć sie, broić, dokazywać, np.: co sie telo pizdzis. 
plaskędź, plaakęć, część płaska jakiegokolwiek przedmiota, w prze- 
ciwstawieniu do krawędziy np.: plaskęciom — haj ba krawędziom 

go nie bij, bo mu hnet kości połdmies! 
ylaiajka, syć na platajke, a nie na obrąb, tj. zeszywać dwa kawały 

sukna, nie zakładając jednego na drugi. 
plecha, plama. 
plekaćj karmić piersią. 

plemień, tryk, baran pozostawiony w stadzie na rozpłodnika. 
pień, owad maleńki, zlepiony w dhigie pasmo, które porusza się, 

pełzając po ziemi {Sciara militaris). 
pleni, plenny, otoies latoś pleni, 
pleść, 1) pleść puńcoch, albo zapięstki, koronki także się plotom, 

2) pleść do worka, gadać głupstwa, niedorzeczności, kosdlki, 

opałki, kopce, rękawice pietom, 
plewidrka, kobieta pieląca. 

płowy, plewy, np. przysłowie: ode złego dłużnika to bier i płowy, 
ploso, głębia wody w rzece, a jeżeli dziura w potoku wybita i woda wir 



S98 

tworzy, to go nazywają baniaremf plosko^ mówią ezasem o nie- 
wielkim dole napełnionym wodą. 

plucc^ płaca. 

pli^eniky mecłi irlandzki (Cełraria islandica). 

plugdc^ bradas, nieclilaj, człowiek bezwstydny, paskudnik, dziiwcysho 
plucha albo pluha^ niechlujna, brzydka. 

plutOy pogoda dżdżysta. 

płacić, płacić, być wartym, płaci albo stoi, np.: drzewo dzisidk drogo 
płaci albo drogo stoi^ przysłowie: płać płacęcy, a jedz śpiówa- 
j§cj/f tj. płać co się komu należy, choćbyś miał płakać, a bę- 
dziesz miał spokój. — Kielo chłopów honornych zndłek, ale 
syóka oni ku Mardutowi, to ta nic nie płacili^ tj. mniej warci 
od Marduły. 

płachaóf płoszyć. 

płacki czasem iwircki albo skwircki, łzy, np.: kie jom ino przybd- 
cyłf to mu zara płacki w ocach stajały. 

piania, szeroko rozlana, niegłęboka woda. 

płasconka (Jakub Waga płaskunki)^ konopie męskie bez nasienia, 
używane przez baby wiejskie na spędzanie płodu* 

płasienka, równinka. 

płatf 1) zapłata, jakiż ty piat mas u pana? 3) a także płat stdcna. 

płatno, trudno, płatny, trudny, np.: pódem jacy bez Dzianie — na 
Witów droga płatndy (wyraz wychodzący z użycia). 

płatwie, ostatnie okrąglaki w podłużnych ścianach budynku, zakoń- 
czające zrąb, na których opierają się spodkiem krokwie. 

płazy, na pół przerżnięte trdmy, z których budują ściany chałup gó- 
ralskich. 

płony, biedny, lichy, płony gazda, płony grunt, płonę krówsko] płono, 
licho, płonić, biedzić się, my ta płonimy w tyk górak. 

płoscyca^ pluskwa. 

płóZf dwucalowa trójkątna deska w pługu, na której osadzony jest 
lemiesz, słupica (która łączy pióz z grządzielą) i dwie nogi, 

płuznd deska, z boku przy pługu, odgarnia skiby na bok. 

po^ po próżnie, po próiniu, napróżno, po psidrsku, głupio, żle, po 
biedzie. Ucho, płono. 

pobićraó z igły^ skąpić, oni ta z igły pobierajom, 

pobocek, iciągalnik, część uprzęży końskiej. 

pobośkać, pocałować. 

pobronek, w bronie wbijają się broniki tj. kołki żelazne do pobronka, 
więc pobronek stanowią listewki i całe drewno, oprócz broników, 

pochnąć, uderzyć, pchnąć, np.: jak cie pochnem, to uwidzist 

podążać, zważyć w rękach. 

pociepłowo, ciepło. 

poeta, podarunek, poctować, obdarzać podarunkami, np.: udało sie 
Wojtkowi zapoctować w mieście panów z rzędu — i chłopca 
mu nie ostrzygli. 

S^awoBd. Kom. jfsyk. T. T. 50 



^ 



S94 

pocynićf porobić, (patrz: gościec)^ porohiska, arok^ czary^ csarować, 
urok rzucić, np.: Myśliwcowi zyd na Zubercu Jccidł porobiój 
ułapił Ba brgode, wyrwał ze słulcom. 

pocytać (patrz: cytać) owce pocyłane, tj. przeliczone. 

podać sie na kogo, być podobnym do k<^o, np.i co sie iak wiedMiói 
podać na niego, kieby mu go z oka wyji^n^ — podał He na 
ojca krzestnego. 

podbarbić, skrzepić się jadłem albo napitkiem, np.: godnieście nds 
podbarbili onym piwem. 

podbłdd, poczęstunek, on chodzi jakosi cęsło do wds na podbiady, 

podbocniea, podarunek w jadle, który obdarowany wynosi za f>aznehą 
do domu, ciotka ci ta dobrom dała podbocnice. 

podbyrkować, dawać lepiej jeść jagniętom albo chorym owcom, od- 
łączywszy je od starych i zdrowych owiec. Mówi się także i o ło- 
dziach: Matka Józka rada widzi, to go i podbyrkuje, tj. daje 
mu lepiej jeść niż innym d^ieeiom. One matki to rade pedbyr- 
kujom parobków, coby brali dziewki, a niech sie ino ftóry 
ożeni, to mu sie hnet półmisek ozbije, 

poddaśnica albo strzecha, okap. 

podejmą, część wozu łącząca śnice. 

Podhale, kraj leżący u północnego tj. polskiego podnóża Tatr, eiągoio 
się na północ do Beskidów (Nowotarszczyzna). Podhalanie, miesz- 
kRńcy Podhala, o sobie mówią górale, o innych częściach Polski 
mówią równie, dólskie ziemie, a najczęściej lachy ^ lahy : iść na lahy. 

podhytka, podstęp, podhycić kogo, rdz me podhyciłeś, juze ci nie 
wierzem. Różne bywają podhytki, np. ktoś oddaje właścicielowi 
złamany świder (jak wiadomo, pierwszym warunkiem dobrego 
obchodzenia się ze świdrem, jest częste wykręcanie go przy 
wierceniu dziury, dla wyrzucenia nagromadzonych we świdrze 
wiórów), ten ciekawy, jakim go sposo.bem złamał, podhytuje go 
nast. sposobem: pewnieś ty z cięgiem kręcił i wykrącdł i bez 
toś złomdł? O ni, anim iys razu nie wykrącdł — inom kręcił 
dziurę, pokiel sie nie złomdł. 

podkamionki, niewielkie ptaszki górskie. 

podia, dla, podia cegoście hań śli? 

podliźnik, podlizowdc, (fałfśnik), pochlebca, człowiek fałszywy, np.: 
Kuba sie rad panom podlizuje, — podliźnik sie oblizuje, tj. 
chwali ko^oś w oczy. Mówią także: podliba zjdd panu syrek. 

podłubki, (albo łubki), chłopi, którzy porzucili obyczaj swojski, tj. ubra- 
nie i gwarę i na tern jedynie zasadzają wyższość swoje od chło- 
pów, a w hierarchii społecznej zajmują niższe stanowisko, a więc 
lokaje, ekonomowie, szynkarze, organiści itp. Chłopi podłubków 
nienawidzą. Mówiąc o kobietach, nie używają wyrazu podłubki, 
ale najczęściej wygryzki, bo sie na panie kcom wygryić^ (patrz : 
popaniafy). 

podłazy, podłazić^ podłaźnik, w wigilią Bożego narodzenia przywią- 



395 

EBJą a pułapu w isbie tz. padlagy^ tj. plecionkę se słomy, rdi- 
neg^o kształtu, często opłatkami ozdobioną; czasem wyrabiają 
misterne podłagy z drzewa. 

podtagić kogo, i6ć do czyjej chałupy w noc wigilijną z powinszowa- 
niem, stąd wyrażenie: dobrześ me podlde tj. przyniosłeś mi 
Bzczęóciei 

podtaśnih^ ten, co chodzi po chałupach z powinszowaniem w noc wi- 
gilijną. Wchodząc do izby, ciska naprzód na wszystkie strony 
przyniesionym w rękawicach owsem i mówi: Niek bedeie po- 
chwalony Jezus Chrystus I na scęicie, na zdrowie, na to Boże 
Narodzenie^ coby sie darzyh, syłko dobrze wodzito, zęby beło 
w kdzdym fcąłku po dziesiątku, a na środku tysiąc! zęby bóło 
teh kónickówy jako w płocie kółicków, coby beło telo wołków, 
jako w dachu kołków^ coby beło telo cielicek, jako w lesie jed- 
lieek, coby beło telo owiecek^ jako w breyeku mrounecek^ 
coby beło telo w polu kóp, jakok zrobił do was stóp. Jeden 
z domowników biegnie zaczerpnąć bieżącej wody. Podłaźnik bije 
obecnych woreczkiem z pieniędzmi po głowach, żeby ich głowy 
nie bolały, a potem te pieniądze wsypuje do miski z przynie- 
sioną świeżą wodą, myją się w niej wszyscy, żeby byli zdrowi, 
jak ie piniądze, a gaździna, jeżeli dbała i mądra, myje także 
tą wodą wymiona krów, żeby się dobrze doiły. 

podnęlay przynęta. 

podnogCj w warsztacie tkackim rodzaj pedałów, którymi wprawia się 
w ruch nicielnice. 

podoba, piękność, uroda, osoba albo rzecz upodobana, np.: skoda twoji 
podoby. Kaśka to juz moja podoba. 

pod nos kurzyn, robić coś komu na przekór, na złość, albo na wzgardę. 

podogonioa, części płciowe u krowy i u kobyły, np.: eisula odpuscd 
na podogonice, (jak się ma cielić). 

podołek^ w podołku nosić, do podołka włożyć^ tj. nosić co w zapasce 
albo w spódnicy, włożyć co do zapaski albo do spódnicy, pod- 
niósłszy do góry ręką dwa dolne rogi zapaski albo spódnicę 
od dołu, piosnka: 

Kiebyk wiedziała, ka mój miły kosi, 
ZaniosłaMfk jemu, w podołecJcu eosi, 

podpierśnik, w warsztacie płótno wyrobione nawija się na tz. pod- 
pierśnik. 

podpłałwice, belki szczytowe pod płatwiami, a także podpłatwice we- 
wnętrzne, tyle ich jest, ile przegród w budynku. 

podrucaó kogo, albo na kogo, rzucać na kogoś podejrzenie (patrz: 
porucka) np.: kie nie wis prawdy dowutnej, to go nie podrucdj. 

podrybek^ łosoś. 

podstdh roślina, (Lunaria rediviva). 

podstrgałowe ziele, postrzałowe ziele CBidens triparłita). 



896 

podufahf albo durny^ hardy, dumny, — Maciek spodufdliUj tj. zbar- 

dział, Mń choć jak podufaiy, to je pikny^ ha deka podufatego 

nie rad widnem — bo je głupi, 
poduski, drewniane osie w miejsca nasady koła obite są ielazem, 

tz. poduskami, 
podwalinaj najniższa płaza w dcianie chaty. 
podwdikOf zesyć płótno na podtcdłke^ tj. zeszyć dwa kawały płótna 

podwójnie, raz pojedynczo, a drugi raz, podwinąwszy obydwa 

kraje zeszyte, przeszyć po raz' drugi. 
podwijdłkif dawniej obuwali się górale inaczej niż dzisiaj, onucki 

zakładali' na wierzch spodni, krępując je rzemieniem, a nogę dla 

wyrównania obwijali od spodu szmatami, tz. podwijdłką. 
podysdty 1) w szałasie półka na sery, 2) tapczan: na podysdrku 

śpiom ludzie, 
poganiać, poganiający konie przy pługn. 
pograć kogo, wygrać proces od kogo, graó na kim^ gniewać się, wy- 

myólać, przewodzić komu. 
pohabyf prędki, nierozważny, lekkomyślny, pohabość, np.: przymowa: 

Starość nie radość, młodość pohabość. 
poharabudjsićf popsuć, poniszczyć, pomieszać. 
pohiniaó sie^ spieszyć się, np.: pohinidj sie wartko I pohinidjeie sie 

chłopcy s robotom! 
pohyrnieć, zbardzieć, stać się dumnym, np.: ge md na dwie bryje 

mąki więcy, to jus pohyrnidł, 
pcjargyć, podochocić, podniecić, np.: pojarssyłek chłopów, 
pójdy wywyższona ponad kołami młyńskiemi podstawa, na której osa- 
dzone są kamienie młyńskie, przysłowie: spać jak mys napój' 

dzie tj. czujnie. 
pojeden albo poniektóry, niejeden, niektóry, np.: pojeden wódki sie 

wyprzysięze, a hardkiem sie obzyra. 

pojedzinka, niewielka płachta do noszenia na plecach trawy, a wielką 

nazywają: chustom, 
pokiel, pokiela, dopóki, np.: pokiel nie wrócis, nie ddm ntc, albo 

piosenka: 

0/ dwa bucki, dwa bucki — a trzeci malućki^ 
Uzeń sie Janicku, pokieleś młodziućki, 

pokif 1) ospa, 2) ślady po ospie (patrz: raptawy\ 3) ślady po szcze- 
pionej ospie, (pocdrZf lekarz szczepiący ospę). 

pokłamać, zmylić, oszukać, uwieść, skusić, np.: Ty mu sie nie cu- 
duj — bida cłeka pokłamie i wnet wygłupi, 

poJcłęba^ niezgoda, kłopot, np.: kie sie md skrzętnego spólnika, to 
sie wnet do pokłęby ś nim przyńdzie, a także przysłowie: ka 
nimd pokłęby, tam nimd co włożyć do gęby. 

pokłgbnyy cłek pokłębny^ niezgodny, taki co wse mu tam cosi chybia. 



897 

pohrgeó, wzroódz sie w siły, przychodzić do siebie, np.: Jakge ta 
wasd baba? Zjedyó pohrzata, tj. ma się łepiej. 

pokuśnikf kusicie], ełe, greich. 

polana^ łąka w górach albo wóród lasów. 

pole, 1) pole, 2) zewnątrz donm, lob zabudowania, np.: idi do pola! 
dziś na polu zimnOj 3) na zewnątrz, np.: midłek bolak pod 
pazuchom, ale mi sie gnój do pola wylait i hnet me popuściło. 

poleń, pod powałą izby dwie żerdki wzdłuż ściany, na których kładą 
drewna dla przesuszenia. 

polSwJca, rosół. 

polewanka, ómigus w drogie święto Wielkiej Nocy. 

półednina^ objad. 

półgarsłek, dwa miądlaki lnu, czesanego jednocześnie na szczeci (sceei), 
zrazu na zgrzebnłj^ a następnie na pacesnij, stanowią pó^^ar^- 
tek, 10 półgarstków stanowi kądziołkę, a 10 kądziołek jeden 
klub. 

półka^ 1) półki, w izbie góralskiej rodzaj kredensu, czasem na pod- 
stawie, którą stanowi nizka szafka, a częściej wprost przytwier- 
dzone do ściany, wisi w ujęciu jednolitej ramy kilka szere- 
gów półek, z których jedna lub wszystkie w jednym kącie za* 
mykają się ruchomą, misternie z drzewa wyrobioną kratką. 
Półka, jak wszystkie zresztą sprzęty góralskie, odznacza się ory- 
ginalnością rysunku i ozdobiona zwykle rzeźbą. 2) półki, ostat- 
nie płazy w ścianach izby pod powałą, zwykle występują '/« 
cala, a to dlatego: bo kiebyś izbę ozbudował (tj. poszerzył 
u S^it)» ^oby sie wilgośó zawiązała, (patrz: spodki). 

półmisek, talerz. 

połownik, rychlik z jarcem na poły zasiały, 

półskrzynek, w skrzyni mała spodnia szuflada. 

pomlawdzśćj zgnieść, zmiąć, np. : niedźwiódź het mu flintę pomlaW" 
dził na zukwach, 

pomagać, pomocnik. 

pomryki, małe pieski do polowania — taksy, jamniki. 

pomucha, np.: taka latoś pomucha przysła, co sytka we wsi prze- 
nimagajom, albo co owce na halach chorujom. Taka przysła 
pomucha na Jaśka, co sie przecie latoś ożenił. 

pomyrchać sie,popśni6 sie, (myrski, myrsina, nicpotem). 

ponaglać, spieszyć, ponaglać sie^ spieszyć się, np.: ponagldj sie 
s robotom. 

poniechać, porzucić, zaprzestać, zaniechać. 

ponatrzać, powtarzać w gniewie, gderać, np.: e, nie ponatrzdj ze sto 
razy jednego. 

ponosić, zanosić się, zabierać się, np.: jakosi ponosi do wiatru, ja- 
kosi ponosi do wojny. 

popanicUy, chłop z pretensyami pańskiemi, popaniało sie nosi, u nik 
ta w chałupie popaniało. 



398 

■ 

popiSrddCj cymbał, człowiek bez woli i bez charakteru. 

popilaóf spieszy^ op.: nie popUd mi, nie koniecznie ml, albo: ajedyó 
ci ta nie zalewa, a więc się nie spiesz. 

popśnić, popśnić sie, zepsuć się , najczęściej mówią jako o następstwie 
uroku, Kuba preeziora, ino wlcuf do sopy, hnei sie statek po- 
pśnił. Czasem mówią: pomyrchać sie (patrz: tnyfsind). Po za- 
chodzie słońca nie należy sprzedawać jaj, bo się kory popśnią. 
Mleko sprzedane należy posolić, żeby się krowy nie popftiiiły. 
Kie mleko na ogniu skipi — to sie od tego krowie cycki sia- 
dajom, (patrz: siadać). 

popuścić, przestać, ulżyć, (o chorobie i bólu) np.: ona ci gorgóGei 
nie popuści, kabyta! Kuba ni móg bez dwa tyżmcj ale go dei- 
sidk popuściło. 
' porazić, porażony, porażenie, o ataku paralitycznym. 

porobek albo poróba, przy tkanin płótna nici poprzeczne, przetykane 
za pośrednictwem przesuwania cółndka poprzez rozstawioną za 
pomocą nicielnic osnowę. 

pomy, mocny, tęgi, wódka pornd, pieprz porny. 

porobić, (patrz: pocynić), porobisko, urok. 

porucićf poronić — o kobyle. 

porucka (patrz: podrucać)^ rzucenie podejrzenia na kogoś. 

poruseństwo, albo zeberyjd, bunt, np.: beło godne poruseństwo w Cho- 
chołowie. 

porusować, poruszać. 

poruniło sie, mówią o pierwszej trawie wiosną albo o odroście wełny 
po ostrzyżeniu owcy. Owieeki sie poruniły, a czasem wogóle 
o każdym poroście, lub poprawie zdrowia, npr.poruniiek sie kneL 

porwaśny^ porwisiy, skłonny do kradzieży. 

porzekadło, wyraz lub wyrażenie, którego ktoś wciąż używa, raczej 
z przyzwyczajenia, niżeli z potrzeby. 

posddzka, to miejsce w szopie na boisku, na którem leżą dwa snopy 
zboża przy młóceniu, a pod nimi ziarno już wymłócone, np.: 
z posddzM nie bier słomy dla krów, bojejesce niedomłócand, 

posag, wyprawa, tj. skrzynia z przyodziewkiem, bielizną i pościelą, 
posag w znaczeniu zwykłem nazywają górale cęścią — a o wia- 
nie mówią wówczas, jeżeli po śmierci męża odbiera bezdzietna 
wdowa sumę posagową od rodziny męża. Nb. przy wyjeździe 
z domu panny młodej skrzyni z posagiem nie należy zamykajć, 
powinna być niedomknięta i dlatego zwykle kooiec chusty albo 
ubrania wygląda ze skrzyni, umieszczonej na wozie; jeżeli się 
skrzynia przypadkiem zatrzaśnie, to zły znak, ze takd młodd 
pani dzieci miała nie będzie. 

posiady, 1) odwiedziny, iść do kogo na posiady, przysełek do wds 
na posiady, 2) przysłowie: za jednym posiadetn śniadanie 
z obiadem. 

pościel, łóżko, śpietn na pościeli tj. śpię w łóżku. 



^ 



399 

poskarpny, to je ehhp poskarpny, tj. taki, co nie może prędko jeśó. 
Trzahy te owce podbyrkowaćt bo som poskarpne, 

posmycki, drobna kradzież, porywanie cndzej właanoóci. 

postrachany^ narwany, roztargniony, np. : Maciek chłop nie prawie 
głupi, ino taki postrachany, 

postrzdły renmatyezny ból w kodciach, (patrz: gościec)* 

postrgycy postrzygli go, wzięli go do wojska, ostrzyżony, rekrut. 

post, post. 

posynąć, posyneno me w krzyżach albo posyneno me bez poły tj, 
wpół, mięśniowy ból grzbietu albo krzyża. 

potrefny, taki co potrafi, możny, potężny, (o Bogn). 

potdk, skrzynka przenoóna do narzędzi kowalskich. 

poturde, włóczęga bez cbaty, po^uroc sie, poniewierać się, w piosnce: 
poturicek. 

potrawy, siano albo roóliny pastewne. 

potwora, potwór, używane często w złości o łndziacb, e, to potwora! 

powązka, szmata do cedzenia mleka. 

powiher, powikrzyea, trąba powietrzna. 

powiecki, powieki. 

powinowaty, obowiązany. 

powłócy^ty, na Lupłowie to ludzie majom takom powłócystom gwarę, 
tj. że przeciągają* 

powódki, lejce w uprzęży końskiej, krzyżowe powódki. 

powódek, lejc. 

powojnilc, powijak. 

powtarzała, krowa powtarzała, tecłiniczne wyrażenie na powtórne do- 
puszczanie buhaja. 

pozdajaó, poskładać, ułożyć, złożyć, np.: ozebrałeś wóz, bieda mi go 
pozdajać. 

pozdlić, świniom albo kurom pozdlió żarcie, tj. omaścić. 

pozdrowkać, pozdrowić. 

pozenę, pozenies, pognać, pognać, nie wiem, ka me pozenom. 

pozierać, spozićraćj (patrz: uspozierać), patrzeć, przyglądać się, cza- 
sem wyglądać, np. piosenka: 

Z orawskiego zdmku chłopcy pozićrajom, 
Cy sie popod Tatry bucki ozwijajom, 

albo: 

W murowany piwnicy tańcowali zbójnicy , 
Kdzali se piknie grac^ a na nóżki poziłrać. 

poziór, baczność, nadzór, a także spojrzenie, np.: ddjze poziór na 
hałupe. 

poziomie, poziomo, mówią górale o miejscu, skąd widok rozległy 
i gdzie słońca dużo, u nds na Karpielówce poziomie, aze sie 
dusa raduje, siłkie góry widne, od Murania po Osobitom. 

poznajaój poznając sie, poznawać, poznawać się. 



400 

pognanie, np. przycyĄ albo uhier deski o poznanie^ tj. troszeczkę , 
bardzo niewiele, odrobinę. 

poewaóf poeywaćf wezwti^f z&wolatf (patrz: odkazować) np.: pozywoHi 
w&s do wójła^ albo: ociec de pozywajom, cohyś do niego sel. 

pozegnaój pobkogoslamt w znaczenia obdarzenia czemó, np.: Pan Bóg 
' ndm pozegndł, co sie uchotoaiy trzy cielicki. Pan Bóg ndm 
pozegndl ćwioro dzieci. Człowiek wchodzący do chałnpy albo 
przechodzący w polu mimo ludzi śniadających, mówi : Niek będzie 
pochwalony Jezus Chrystus, rac Bóg zegnać, a ci mu odpowia- 
dają: Podźcie s nami śniadać, a ten znów odpowiada: z panem 
Bogiem śniaddjcie^ niech wdm Pan Bóg przezegnd {albo Boże 
/ wdm przezegndj). 

y pozyeand kukiełka, mówi się z rodzajem pogróżki, która ma znaczyć: 

' oddam ci wet za wet, np. : pyidiek cie wiesnom, cohyś me zra- 

towdt, nie kcidieś, pockdj ino, pozyeand kukiełka! jesce na bidę 
przyńdzies, nie ddm nic. 

prać, rzucać, ozeprać, rozrzucić, (patrz: naprać) np. : trza te jatę 
ozepraó i od cała jom postawić jak sie patrzy. 

prać, przecie, a prać dobrze zrobiłem, chociaześ przygdnidł, a praćem 
ci gdddł. 

pradło, smaiy, łdhy, bielizna. 

pragniącka, zakcenie, pragnienie czegoś. 

praskać, bić, rzucać, prasnąć, uderzyć, cisnąć, np,: prasnon go w pysk, 
prasnon go o ziem. 

prawie, zupełnie, w sam raz, prawie dobry moskdl, prawie na mo^ 
jom nogę kyrpce. 

prawo, wszelka ustawa prawna, wyrok sądowy, a nawet sam proces, 
wszelkie rozstrzygnięcie sporu^ czy to w drodze polubownej,* czy teŁ 
za pośrednictwem władz rządowych lub sądu, np.: wójta, starosty 
lub sędziego, np.: do rzędu idi^ han ci prawo zrobiom, po prawo 
pośli do wójta, iść do prawa, zróbcie prawo między nami, 
zgodzili sie w prawie, wziołek sie w prawo ^e zoninym bra- 
tem] prawocić sie, tj. procesować się. Bańskie prawo, tj. ustawa 
górnicza. Kuba rusył prawo, przysłowie : lepsd hudd zgoda, 
jako tłuste prawo. Osłozyć prawo, rozpocząć proces. 

prawućko, prawiusieńko, najzupełniej, nieomylnie, albo, właśnie^ np.: 
prawuóko wjechał do obory^ tj. właśnie wjechał na podwórze ; 
my juz prawućko po wieśnie, tj. my najzupełniej skończyliśmy 
wiosenne zajęcia, tj. orkę i siewy, (patrz: prawie), 

pre, słonko pre^ słonko sie zapiera, słońce dopieka. 

prec, precki, daleko, od Wojtkowej hałupy nie prec do potoku, 
pójdem precki, aze na Luptów, z precka idzies ? I tela juz 
nie prec. 

prędy, woda szybko bieżąca w potokach górskich kamienistych tworzy 
prędy. 

pręgnąó, pryngnąć, o nderzeniu napiętej sprężyny, czasem o czło- 



wie^u: anik sie nie nazddł, kie Wojtek pryngnąt do póla^ 
albo: dfBieeko mi e ręki uxypręgto tj. wyskoozyło. 

prociic albo proci, naprzeciw, idssie prociw nds. 

prociwa, przekora, przechyra, proeiwień; prociwióf sprzeciwiać. 

próinidky próinidki, rzeczy bezużyteczne, np.: eÓ0eicie takich proś'- 
nidków nakupowali? 

pr66^ baby prójom piórze^ (tj. drą). 

pryó albo toyrek^ tapczan, prycza. 

prge^ dla, przez, np.: prge Wojtkam hań poseł, przysłowie: prze go* 
gdrość w niebie nie być. 

przió^ zapierać się, np. : przdł i pmdł, dopiró pod kijem weion sie 
prBygnajaó. 

prisebałękaó, (patrz: preesforniaó, przetonckać, prgeiandycyó) zmitrę- 
żyć, on ta dzień przebałękdł. 

przebiorny (zobacz: przeklaśny)y wybredny. 

przebrać, przebrdł cie Kuba to robocie albo z tooze, tj. wyprzedził, 
zrobił lepiej, więcej albo szybciej, ma lepszy wóz. 

przechylinka, (po słowacku: przehyba), przełącka albo miejsce w gó- 
rach na pochyłości będące, czasem mówią: przegiba. 

przedgodnidf M, Boska przedgodnid: 8 grudnia. 

przędzijy dawniej, preędzej były lasy na Podhdlu. 

przędzionkOf dwa łokietki stanowią jedno przedsionka, 

przeffonisko, dro^a do wygonu bydła pomiędzy polami. 

przikdzka, podejrzenie, poszlaka, np.: biła na niego przekdzka, cza- 
sem w temże znaczeniu mówią: przeukdzka, przeukazować, ni- 
jakij przeukdzki na niom nie beło. 

przekazować sie z cym, chwalić się czem. 

przeklainyj wybredny, przeklaśnica, wybredna, grymaśnica. 

przekopyrtnąć sie^ przewrócić się, np.: jak go stusił, to sie hneł 
przekopyrtnon. 

przełandycyć, przełandydzyć, (patrz; łandyga), przełandydzyliście 
cały dzim^ a roboty mało. 

przełęc, (przełącka, przełęcka), przełęcz^ na grzbietowej linii góry 
albo pasma gór (tz. grani) miejsce nieco spłaszczone (najczęó- 
ciej pomiędzy dwiema wystającemi ścianami skał znajdujące się), 
przez które można przejść na drugą stronę góry. 

przełęcysty, wygięty, przegięty w grzbiecie, np.: k&ń przełęcysty, dach 
przfłęcysły, 

przenosenie, przykre przejście, w znaczeniu zatargu, zwady, np. : mid- 
ł&k ś niom wielgie przenosenie, 

przppadzisty, dużo jedzący, a zawsze głodny i chudy (na Mazowszu 
przepadziwy). 

przepatrzowinyy (patrz: dowiddy) pierwsze odwiedziny u panny, po 
których dopiero mogą nastąpić ndmówiny. 

przepragnąć, mleko sie przepragnie, tj. przekiśnie. 

przepytywać, przepraszać, {pytać, prosić) np.: przepyłujem wd^ har-z 

Sprawoid. Komis Jftyk. T. V. 51 



piknie^ cobyście sie na nas nie gniewatif uchowaliśmy — preć-- 
pytujem — piknego toiepreka, (tj. z przeproszeniem). 

prgeręeyć, wyręczyć, prgeręc-jse mnie, bok sie cysto umordowdt. 

prgermskOj rozpogodzenie się po długich deszczach, np.: niekee ino 
wietek naukowi poda pogodę^ hnet sie zrohi prjserwisko, 

prfseskocka, czasem mówią zamiast preespanica, 

przespać, spłodzić dziecko nieślubne, np.: Kuba przespdl Maókowom 
deieutke^ tj. stał się ojcem jej niedlnbnego dziecka; przespanie 
(akt zapłodnienia poza małżeństwem). 

przespać się, o kobiecie — mieć dziecko nieślubne, np,: prBespaia 
sie Kaśka od Kuby. 

preespanica, preespdnka (patrz: prjseskocka) matka nieślubnego dziecka 
(wyraz ten nic innego nie oznaczaj. Lud na Podhalu, trudniąc 
się przeważnie pasterstwem, i pojęcia moralności musiał mieć 
zbliżone do typu ludów pasterskich, a więc znacznie luźniejsze 
niżeli w równinach. Odium dla kobiety, według pojęć górali, 
rozpoczynało się i kończyło na przespaniu sie^ tj. posiadaniu 
nieślubnego dziecka, wszelkie pogardliwe wyróżnianie w mowie 
kobiet złych obyczajów jest produktem najnowszych czasów 
(patrz: włóka), góral właściwie znał tylko jeden wyraz pogard- 
liwy przespanica — a dziewka^ dopóki nie miała nieślubnego 
dziecka, była zawsze dziewkom, bez względu na jej złe, czy do- 
bre obyczaje. Dla uzupełnienia pojęcia o pewnem rozluźnieniu 
obyczajów podhalem dodać należy, że dawniej jak i dzisiaj ko- 
rzystają do pewnego stopnia z wyżej wzmiankowanej swobody 
tylko dziewki ; kobiety zamężne lżejszych obyczajów należą do 
dość rzadkich wyjątków. 

prześląqłyy niedołężny, powolny, zmęczony, on ta taki niedosolony^ 
łazi taki przesiąkły, 

przesfominć sie, ztsforninć, sforniuć sie, całyś dzień tak ino prze- 
sfornidł, zesfornidłek calućki dzień koło hałupy i nicek nika 
nie zrobił, nie sfornidj sie koło mnie — idź, ka fces! (patrz : 
przebałękać, przUandycyć, przeionckaó). 

prześlica, część składowa ką<( zieli, czasem osadzony na niej bywa 
krężel, a częściej wprost na prześlicy przytwierdzają kądziel 
(tj. len) do przędzenia. 

przefłoka, przedeptanie śniegu dla umcjżli wlenia komunikacyi. 

jorzełoiickaćj calućki dzifń przetonckdł i nie zrobił nic, 

przelyrmanić, zniszczyć majątek, stracić pieniądze, to tyrmdk! pree- 
łyrmanił całoni ojcyzne, rozrzutni k. 

przfślu3oyie^in'o\iOQ,\t nierówno zrobionej, /)rj2r^f/;^a;)r;8f^i?M^owrftj. nierówna. 

przewle.ccnip, bielizna, np.: pachołlcowi u nas dajom słu&by pięć 
trzydzieści papirków, ćicioro przewlecenid^ kyrpcy, co zedrę 
i habrykCi 

przeiołdcka, mitręga spowodowana przechodzeniem do roboty z miejsca 
na miejsce, np. przy gazdowaniu na kilku dzier-zawak. 



403 

prgetołddaóf prgncidcldm, ds, np.: roboty w hatupie hito duzOy ale 

my jom preewłddali, 
przewyrtnąćj przewrócić, np.: aae pukdt od śmiShu^ mato sie ge 

stolcem me prgfiwyrtnon. 
przessióry 1) idi ze do nik, nie gdddj nic, ino tak na przpziór tj. 

na wywiady, na zbadanie, na przypatrzenie się, 2) przeziorem 

nazywają takie jasny punkt nieba wdród zanhnmrzonego hory* 

zontu, 3) w tylnej ócianie izby, wyjęty z pomiędzy płaz kawałek 

zbitego 'mchn, ń\^ przf^ziorUy dzinra ta^ zatykana zwykle szmatą , 

nHzywa się przeziorem, 
przeukdzTcay przeukazować, (patrz: przekdzka), czasem znaczy prze- 
powiednia. 
przeumarcie, letarg, cłek przeumarły, człowiek w letargu. 
przeziśradtOf zwierciadło, (czasem źródio), 
przeziera, taki cłek niezręrny, co sie od niego i statek pop&niy kie 

zaźre do sopy — a i urok sie iapi od przeziory (patrz: nie* 

zręcny, gościpc, porobiska). 
przez uroku albo psie ocyska (na Mazowszu na psa urok) powiada 

człowiek dla odpędzenia nrokn, wchodząc do cudzej obory dla 

obejrzenia koni lub bydła. Mówią takie: soli ocy (tfy, tfy), albo: 

na paa urok, albo nie uroeno. 
przy, posiedź ze na kwilę przy Wojtkowi, 
przyhdryó, przypomnieć, nie przyhdcyłek wziąć eiupacfi. 
przybrać do ghwy, zabić sobie klina w głowę (o turbacyi), np.: cO' 

sik se przybrdł do ghwy, 
przyrdteky komora celna przy drodze albo przy rogatkach miejskich. 
przychodne miejsce, albo: przy stup dobrt/ cyku kolibie, cykuhałupie. 
przyhodzić komu^ — on wdm przyhodzi swdk, — ja ji przyho" 

dzpm stryk, 
przyhławek, we młynie wodnym dwa są przyMawki, tj. dwa kawały 

czworograniastej belki, na których obracają się koła, 
przyjdcielstwo, pokrewieństwo, przyjdciel, krewny, np.: oni sie radzi 

widzom i majom sie za co, zaś przyjdcielstwa między nimi 

nimds nijdkiego, — Stasek z Janikom w przyjdcielstwie, Je- 

gomość ślubu im nie dadzom, irza pytać o ispente. 
przyjedfidc, najęty chłop do pługa. 
przyjmą, kawałek drewna poprzecznie łączącego włóki, który w drodka 

na sworzm, do tylnego nasadu gndtek przymocowany, łączy 

gndtki z włókami, 
przykłapcić, zesłabnąć, np,: t konie chockie przykłapcom i chłop 

skłaptawieje^ kie sie przerobi, — kłapciaty, z uszami spuszczę- 

nerai, niedbały, leniwy. 
przykolaiikować albo skolankować, przewróciwszy kogoś, przyciskać 

go kolanami do ziemi. 
przykopa, sztuczne koryto, którera wodę z potoka skierowują do młyna 

albo tartaku (patrz: młyndrka). 



404 

preyiop, budynek pod preyhpy słauńaó pod preylop, wszelka prsj- 
bndówka. 

prgyTcładaó hu cemu, przyrównywać z czem, np.: hu niemu sie nie 
preyhładdjj tj. z nim się nie porównywaj. 

przykreępło^ albo preyshrgępłOy mówi się o przymrozku po odwilży, 
np.: dBi& na polu prgyTcreępłoy sanica bedeie dobrd* 

prgyide^ ostatni n góry okrąglak w ścianie boiska, po którym prze- 
chodzi się na poddasze, ma wyciętą wręhę dla łatwiejszego wciąga- 
nięcia się ręką. 

przymidrekj to, co przenosi miarę, dodatek do miary, wyżej miary, 
z cznbemi 

przymowa^ przysłowie, np.: 1) na coUm dziury nie sukdjy 2) na 
twarde zbiorki djobli syjom worki ^ 3) ty po cudze z rąckoj 
a djabói po de z woz^m^ 4) śmiejp sie, jak głupi do syra, 
6) a ón ta dobrze żyje, ho mu pomogły wójtowe kije, 6) z ł^d- 
ny miski bida jpśćy kie je próżna, 7) pojednemu motyka 
goli, a drugiemu i brzytwa nie kcp. 8) z płacącymi piaCy ze 
śmiejącymi sie śmiSj, 9) nie ten majster eo zacnie, ba ten co 
skońcy, 10) u skąpego zawse po obiedzie ^ 11) w skąpego po 
obiedzie, u leniwego po robocie, 12) kdzdy ptak gałgdn, co do 
swego gniazda paskudzi, 13) raniłjsy dśse ą bdbski płac, na 
jedno wyńdzie, 14) nie teoo piaski co ik wiS, ale tego co ik 
zje^ 15) przy prawdzie nddali zajedzies, 16) na obłudzie nie 
daleko nie pudzie, 17) ten co nie opatrzy, a kupi — to je do 
śmierzci głupi, 18) nie była nigdy ze psa baranina, ino zawse 
psina, 19) ddjze chłopie rząd, kie nie wis skąd, 20) równy 
z równym, gówno z gównem, 21) drobno orz, gęsto siłj, rzadko 
jidz, a bedzies gazdom. 22) piknd mi boleść, co se dd tak do- 
brze pojeść, 23) bez ludzi do ludzi — bez świętych do nieba, 
24) skąpy md pełne kąty, a scodry md próżne torby, 26) wtedy 
chłopcy podskakujom, kie na kotle mięso cujom, 2&)kogo Pdn 
Bóg stworzy, tego i nie umorzy, 27) jaki kij wzioneś, takim 
sie pndpirdj, 28) wola tego, co śwint Jeoo, 29) lepi być wilr 
kołdkiem, nizli niehordkiem, 30) fto od strachu umiSrd, to mu 
bzdzinami dzwoniom, 31") lepi w marcu wilka uwidzieć, jako 
chłopa bez odzienia, 32) mały mdj, krowie ddj, a kie przyń- 
dzie wieJgi mdj, to jom w pole kijem wal, 33) ddjze komu zonę, 
sam obłapiaj słomę, 34) komu sie nie leni, to mu sie zieleni, 

35) kie ja mam, to zjem sdm, kie ty mds, to zjedzmy wrdz, 

36) podś, pochddzdj, nie zawadzaj, (mówi się o rozrzntnika, 
który wszystko rozdaje, sprzedaje i marnuje), 37) pies sie chyci 
psiny, kie nimd baraniny, 38) kie wili ją Matki Boski przed- 
godni) mróz, to wygryzki do gnoja włóż, a juk na M, Bosko 
knłuzki, to wyciąg z gnoja wygryzki, 39) jak wiliją Syłkich 
Świętyk mróz, to se schowdj wóz, a jak nimd mrozu, to nie 
chowdj wozu, 40) stawid sie jak wes na grzebieniu, 41) jakoś 



406 



chowaia, taka powala^ (mówi huddrss z przekąsem do gaidziny^ 
która go przez czas roboty żle karmiła), 42) liiee sie wodzicko 
hee woje garlicko (o leniwym), AZ)'hie ga dudek jsapuśńs głodu 
do brzuchu^ to go połę i trzoma nie wyzenieSy 44) zatcdy pan 
Bó^fzłący lenmeoo z rącym, 45) niedaleko ciotkę mdmy, pódźmy 
do nij, pośnidddmyy jak nam będzie ciotka rada^ pocekamy 
i obiada, 46) dre jak świnia toór, A7 ) śhpemu dość jedno oko, 
48) kto nosi torbę, tego torba niesie, 49) koła koło kościoła, 
a osi we wsi, 60) byłbyś prawie po śmierzó chodzić, 51) nie 
stuka do sceci nasrać, ale bida śnij wyliznć, 52) choćbyś sie- 
dział w zelezie, to rie pan Bóg ndlezie, 53) obiecnica z bica, 
albo: 54^ niądry obiecuje, głupi sie mduje, 55) z głupim sie 
nie dogdddft, a ze smarkaiym sie nie najćs, 56) niekze glaj- 
cdrz rhodzi, pokiel sie dudek nie nagodzi^ ' (przysłowie to naj- 
C7e6ciej znaj^inje zastosowanie przy wydawaniu córki za mąż. 
Przebiegły ojciec często nie wygania nawet płonego parobka, 
łrzymd go na rzery, nie daje żadnych zapewnień w nadziei, że 
sama obecność konkurenta może sprowadzić do chaty kogod 
lepszego i zamożniejszego). 57) Nadzieja w Bogu, w torbie 
chleb, 58) nie za nas śunat nastał, nie za nas sie skońcy, 

59) dobrego karcyma nie zppsujp, a złego kościół nie naprawi, 

60) własna chwała u drzwi sidła ^ dali nie sła, bo sie bała, 

61) nie urodzi sowa sokoła, ba takie sowie jnk i sama, 62) kie 
ja do tobie nie pijem, to ty do mnie nie zdrówkdj, 63) kie do 
cie nie zdrówkdm, to mi nie odpowiadaj, 64) wsędyl chleb 
o dwu skórkak, 65) ndgorsy z dziada pdn, 66) przygarnia 
motyka gracy, a tu som oba jednacy, 67) uprzeć sie jnk rzyć 
na sranie, 68) bzdą gówno zbyć, 69) zjddby gówno z pod sie, 
kieby mu nie śmierdziało, 70) ffo za kim ręry^ to go djabół 
grzdęry, 71) latać, jak pies z przebitom nogo, 72) słuchaj 
uchem, nie brzuchem. 73) wtedy uzifć, kie nie kupić, 74) nie 
ten chłop, co do gdrzci pluje, ba tm co na suho bije, 75) nie 
wrazdj sie, jnk usrana kosula do rzyci, 76) lepi z brzyćkim 
pod pierzyno, jako z ładnym pod jedlino, 77) pićrsd wina da- 
rowana, drugd opuscand, trzerid bita. 78) choć ^słomiany ociec, 
kie ociec, to go sanuj, 79> fto stnrsy, to md ogon twardzy, 
80) me bij świętćj ziemie, bo by cie nie przyjenn, 81) ja nie 
lekarz, pdn Bóg lekarz, jak nie umres, to postękds (żartobliwe 
pocieszanie chorego), 82) u wdowy chleb gotowy, serce żaka- 
listę, 83) za jpden kliniec sfrncis podkowę, a za podkowę mo- 
zes stracić konia, 84) jak eo komu nifłe, chociahy hyło na 
poły zgniłe, to mu bfdzie przecie miłe, 85; po dobrej strawie 
dobra woda w stanie, 86) ohzUrdj sie na zadnie koła, albo: 
87) fto sie nie obzierd na zadnia koła, to źle wygnzduje, 88) po 
wiecerzy kdzdy Irzy, 89) pnń<i7ci^ spanie, dziadowskie śnia- 
danie^ 90) nie miesdj sie z plowami, bo cie świnie zjedzom, 



406 

91) co po honorze^ Jeie pusto w Hmorze, 92) kręci sie jak su^ 
ha rzfpa to rzycie 931 Tcieby nie klin^ a nie imk, toby buddra 
z lek, 94) jak we świętom Jagnieskie jasnOy to o len ciasno^ 
a jak pochmufno, to o len nie trudno^ 95) jeden kse, drugi 
do Insa^ 96) naprzód nie wychodź, na zadku nie ostawdj ido 
śrocika sie nie pchdj, 97) fto robi posmycki, potraci onyrki. 

98) Lasoty, cos do roboty, (w grudniu dzieft po Młodziankach), 

99) lepi starpgo dźwigać, jako tnlodego ścigać^ 100) biSda md 
nogi, a chlib md rogi. Patrz wyrazy: bar-z^ bieda^ brechnć^ 
bryja, do znaku, duhaó, dźwiśrZj fto, gazda, gaździna^ kany^ 
kiCf ludzki, małojddka, miara, mihai z gówna, mścity, na, 
napowindać, nie chodś. nie módz, ozpatrzowaó, parobek, ploioy^ 
płacić, pohnby, pójd, pokłęba, posiady, prawo, przywara, prze, 
mjca^ rzekomo, rzezać, sam za sie, siągać, skwopny, sołtys, 
spodki, teli, warować^ warzą, winowaty, wirtelik, wrazica, wte^ 
wywalowac, wygnać, zapora, zaskakować, zaźrtó na kogo. 

przynapić, np.: Bartek je dobry chłop, ino sie rdd przynapijd. 
Formy częstotliwe bardzo często spotykają się w gwarze góral- 
skiej, np.: pospodawać, uspodawąć, trza wiedzieć gościom przy 
stole syćko uspodawać, polowować, np. : jesieniom my w Hru- 
bym rpglu polowowfdi, uobłapiaó, uspozierać, przenimagać, 
przynndobyć, pozwydawać, dosprzycyniać, np.: sytko sie do ty 
śmierzci dosprzycyniało, 

przynukać, gwałtownie zapraszać, przynuka, zniewalanie, prośby. 
przypirło, śniegiem prztfpirło, i], śniegiem przypruszyło (przypierzyło). 
przypir-zrkj nowy, niewielki śnieg, np,: wiesnom na przypir-zkach 
zwiezieme reśte gnoja na pole, 

przypł^icina. wszelka łata, którą cieśla przy budowie domu nadstawid 
(sztukuje) czyto płazę w ścianie izby, czy deskę w powale, 
jeżeli pierwotnie przygotowany materyał okaże się niewystar- 
czającym. 

przypory, dwa otwory na przodzie w spodniach góralskich. 

przyród, (zobacz: matura), usposobienie wrodzone, np.: taki juz miał 
przyród djdhehki. 

przyrucić sie, o chorobie, np.: róża mu sie przyruciła. 

przyścianek, na boisku przy ścianie mała zamykana przegroda na 
sieczkę i ziarno. 

przysiddka albo siddka, w kądzieli płaska deseczka, na której osa- 
dzona jest prostopadle prześlica, prządka przy robocie przysiada 
ją i w ten sposób ustala cały przyrząd. 

przysobić sobie albo sobió se, swoić se, przywłaszczyć, np.: przysobii 
se kęs roli, lasu albo też perć przez cudze pole, wyrażenie to 
nadaje się najlepiej w tych wypadkach, w których własność 
w pojęciu prawnem, powstaje z tytułu przedawnienia, 

przestrzegać sie, skradać się, podchodzić^ np.: cap sie pas W upłd- 



^le, a Jamróa po isa turnie e flintom sie do niego przystrze- 
cół^ (patrz: strgedz). 

przywara^ w brudnym, oddawna nie mytyna garnka przywrze do ścian 
wewnętrznych brud i niedojedzona strawa^ stąd po garnku przy^ 
wary^ np. przysłowie: wyśmiśwd sie kocioł z cdrca^ a sdm 
przywr zdł na dwa palca, albo: jahiemi garnek przywarami 
nawre, takiemi śmierdzi. 

przyździoriióf (patrz: zdziorid), uciułać, chciwie zbierać, co ka u^apij 
biere a składa, 

przyzenić sie, ożenić się z posiadaczką chałupy i roli i gazdować na 
żoninym majątku, np.: Wojtek wseyp na Karpielówce^ on sie 
han dopiró przyzenił, (patrz: wstępień), 

przyznać sie do kogo, poznać kogo, np*: ni mógek sie doń przyznać. 

przyznając sie, przyznać się, np. do popełnionej kradzieży. 

psiakość zatracona, często nżywane przekleństwo. 

psidrcyk, oprawca. 

psidrka, 1) licha, nizka trawa, 2) wymyślając: e, io psidrka jedndl 

psie ucho, zawiązać węzeł na psie ucho, tj.: coby oba końce sły do 
pośrodka. 

psia kisiła, jeżeli koń ma psiom kudłe (tj. sierść grubą i długą), to 
łatwo okuleje; wyrażenia psia kifMa używają często w gniewie 
o ludziach upartych, np.: pojedna baba psowatd to ma takom 
psiom kudłe, co ji nijak rady nie mozes dać. 

pśkaćy wybuchać śmiechem. 

psota, niepogoda, deszcz, np.: nie hódź nika, będzie psota. 

psowaty, nieposłuszny, np.: ^d ta nie takik psowaty, zrobiem cokces. 

pstro, 1) pstro rachować, będzie z tela na Suchom górę trzy mile, 
tj. lekko licząc, 2) juk ze ci ta wysło Wojtek? Jesce ta fała 
Bogu wysła mi pstra sroka^ tj. skończyło się na niewielkiej 
biedzie. 

pstrocina, zepstrzyło sie, zepstrzyły sie góry, tj. śnieg miejscami prze- 
ginał. 

psy paść, prowadzić życie rozpustne, rozwiązłe. 

przyjść o cOf przyńść o co, w takom psotę po nocy jechał nie bede, 
o konia byk przyseł, nie zachodź w głowę, bo wnet o rozum 
przyńdzies, po hinymach nie łaź, o zdrowie przyńdzies, z byle 
stary flinty strzelał nie bede, ozertvie, a ocybyk przyset. 

puciera, pucierz, drewniane naczynie na szałasie, przechowują w niem 
żętycę i klngają mleko. 

puhareky szklanka. 

pucha, drewniany tłuczek z twardego drzewa w kształcie dużego młota. 

pucyć, gnieść, ozpucyć, rozgnieść. 

puk, stęchlizna, czasem swąd, np.: te księże piniondze, to takim psim 
pukiem przeńdom, co nika pożytku z nik ni mds. 

puknąć, pękną<^, pukali my od śmiechu. 

pulds, pulka, indyk, indyczka. 



468 

puTy taczki, (toki). 

purda albo ciura, wymydlfijąc w złości: e, purda, Jcageś łato dtugo 
siedział? 

purdaCy duhać, purdnó do watry, ozpurdój watrę. 

puscać, w górach o miejscach, przez które nie ma przejdcia, górale 
mówią: nie puscd, 

puścizna albo hór, torf, torfowisko. 

pustade, pustki, oieutytki. 

putnią, drewniane naczynie o jednem uchu, do pojenia kbni w drodze. 

puzdrOy jądra u konia. 

pypiać, gwazdaćf robota spypiand, zbabrand. 

pyrcić, robić perć (pyrć), chodząc przez pola po trawie albo pośniega. 

pysk niewymiecionyy mówią o prostakach, używających w mowie szpet- 
nych i cynicznych wyrażeń, np.: ta md pysk niewymieciony. 

pyskować, okówka na pysk bydlęcia, upleciona z korzeni. 

pyta, pytka, pennis (anatom.). 

pytdc, weselny drużba. 

pytać, prosić, {przepytywać, przepraszać), patrz: upytać, napytać. 

pytanie, prośba, np,: chodził po pytaniu tj. po żebraninie. 

pytlikować, biedź drobnym krukiem, a także mówią: tyrlikać, 

rabidk^ surowy, niepolewany, wielki, pękaty garnek. 

rąhunisko, miejsce po wyrąbanym lesie. 

rąbanica, siekiera do rąbania drzewa. 

rać, rad, 1) racice, ruttki, małe raciczki z tyłu racic krowich lub 
owczych, 2) słupy okienne albo u drzwi w chacie góralskiej 
wiążą czasem na rat. 

racej, racy, raczej, prędzej, chętniej, ndracej, najchętniej. 

rad, radzi, wyrazu tego często używają górale, np.: on ty Z rad co 
babę w zioń, Kuba rad dużo gada. 

rad widzieć, lul)ić, kochać, mieć sympatyą, np.: oni de radzi wi- 
dzom i ja cie wdy rad widzem. 

radośniki albo krzciny^ chrzciny, sadek wódki kupili na radośniki. 

radzić, rozmawiać, mówić o czem, np.: radzili my z Wojtkiem o nie- 
dźwiedziu. 

rafać, \) rwać, obrywać, 2) obrywać nasienie lnu, len rafać. 

rafy, narzędzie do zbierania nasienia lnu. 

rajca, radca, ten co doradza, np.: w gniewie lub żartem mówią nast. 
przysłowie komuś, kto nieproszony chce radzić: ja nie pytam 
rajce, kie mi sie srać kće. 

rdJŁOak, hałas, zamieszanie. 

rajtek^ dzieżeczka na mleko z jednem uchem z boku. 

rak, 1) rymdc, tj. stempel od strzelby, zakończony jest rakiem, tj. 
grajcarkiem do wykręcania naboi, 2) w staroświeckim wozie 
pomiędzy dwoma wojnickami na osi przymocowany kawał drewna 
na zakładanie orczyka. 



409 

ranłtich, prześcieradto haftowane^ białe, noszone dawniej przez góralki 
zamiast cbnstki na ramionach (wychodzi z nżycia). 

rapławy, rapiawieCj ospowaty — a także w gniewie: ty psie raptawyt 
mówią także: żaba rapiawA. 

raiy, 1) wykrzyknik, służy często w mowie dla wzmocnienia wypo- 
wiedzianej myóliy np.: na raty^ io musicie daisidk odjehać? 
owies graty, hybdj na raty kosić, — piniendgy bHo, co raty, — 
no jako0, rada jesteś Maryna? — o raty I 

razić, śmierdzieć, np.: uhyl sie Kuba ku dświćrgom, bo razi od 
ciebie. 

rebel, patrz: Ziobro. 

reberyja, (patrz: poruseństwó) bunt, powstanie. 

reberyjdnt, buntownik, powstaniec* 

recek, mała myszka, podobna do kreta. 

recica, rzadki przetak do przesiewania owsa albo żwiru* 

redyJcać sie, ió6 ze statkiem do hal na wiosnę, albo z hal do domu 
powracać jesienią. Bedyh. 

redykóżtka, kawałek syra, którym juhasi obdarzają spotkanych przy 
redykaniu się owiec z hal do domu. Na redykdXki wyrabia cza- 
sem baca różne z syra sztuczne figle, najczęóciej kaczki. 

regle, lasem pokryte podnóże wielkich gór. 

rękawice, to rękawicach robić, tj. pracować od niechcenia, aby zbyć, 
np.: ddm ci robotę, ino sie przyUz do nij przez rękawic. 

rękownik, poręczyciel, pozycać na rękownika tj. za poręczeniem. 

reks, obyczaj, obyczajność, mores, np.: trza było mieć reks, — j& 
de naucem reksu, — nie mieliście nijakiego reksu, na wesele 
iść, kie wds nie pytali. 

retelny, rzetelny, na Kubę sie opuść, on je chłop retelny ; godniem 
głuhy, retelnie trza mi pedzieć, co wyrozumiem. 

retelność, rzetelność. 

rewać, drzeć się, beczeć, ryczeć, rewdj, płaska, np.: rewie ze tys ta 
małpa — i krowy rewajom. 

rezuwitny, rezolutny, dziwka rezuwitnó. 

mąć, zwalić, uderzyć. 

robotny^ pracowity. 

roboty, żniwa, zbiórki, czas żniw, np.: to było prawie w roboty tilht) 
oddam ci w roboty, siene roboty, czas zbierania siana. 

rohlić sie, kręcić się, niespokojnie się zachowywać. 

rodzina, pokrewieństwo, Kuba mi rodzina. 

rogowe, mały datek pieniężny (2 lub 4 centy) pastuchowi, przy kupnie 
bydlęcia lub owcy. 

rok, 1) rokij lata, 2) w znaczeniu terminu, np.: przy set rok przy- 
siędze i tu następuje opowiadanie o strasznych następstwach fał- 
szywej przysięgi. 

rokita, dawna nazwa: samowzion (Sdlix silesidea)'^ stąd nazwa, że 
sama aię zasiewa w zrębach* 

BprawoBd. Kon. Jętyk. T. V. ^2 



/ 



410 

rola, dawna mtara gruntu. 

rościf len sie na rosie to stuhak rości, jak je w mocjf^ niedomcconff. 
rosiatjfj pstry — o maści konia lub bydlęcia. 

rosóij woda osołona, syr rosolid, tj. solić syr, z«oi]rsąjąe w ts. rosole, 
rosolenie, mięso sie rosołu 

roitoka, roatoka^ 1) takie miejsce w dolinie górski^, prsea które 
a dwóch stron przepływają dwa potoki, 2) słoiy aa naawę kilku 
górskim miejscowodciom, np. Roetoka naprzeciwko doliny Białej 
wody, 3) rośtokf miejsce odpoczynka w górach : Aorf na upłazie 
grobimy se rośtok. 

rowas, umartwienie, kłopot, a przedewszystkiem dług, kredyt, np.: 
weionek chleba na rowas^ Kuba md to karcymie rowas nie 
mały^ tj. dług nie mały. (Wyraz wzięty od węgierskich Słowa- 
ków: rowas oznacza patyk, na którym chłop karbuje ilod6 wy- 
pitej na kredyt wódki). 

rótionia^ rótcienka, równina, równinka. 

róacki, l) gałązki smrekowe, ubrane różnobarwnym papierem i białem 
pierzem, przyczepiane do chomąt końskich na wesele, 2) rózeka, 

a) poczęstunek dla budarzy, jak krokwie na dachu postawią , 

b) gałązki smyrekowe, któremi budarze zdobią krokwie nowo- 
budującego się domu. 

roznoioaty, bic do strzelanid (do iupkanid) fna być rostnotoaiy, tj. 
ebiezysty, 

rożny statek^ rogacizna. 

rtilyy rury, fiintowe ruty. 

rumolićy o deszczu ulewnym mówią, że rumoli, 

runek, runko, roślina, kwiat biały w drodku żółty {Chrysanthefnum). 

rychliny, w uprzęży końskiej rzemienie, idące od ndbierdka do cho- 
monta. 

ryf^ miara długości. 

ryhy ryj. 

ryma, rema, katar. 

rymdCj stempel od strzelby (patrz: rak). 

ryniawd, świnia ryniawd, tj. zabólacond^ niecystd, wyrażenie uży- 
wane także przy wymyślaniu w złości. 

rypa, rypy, duża przestrzeń zarzucona zwaliskami skał. 

ryś, rysie, w chacie wypusty wierzchnich płaz, na których się wspiera 
strzecha. 

ryłki, drabinka do snucia w tkackim warsztacie. 

ryzowaóf ozdabiać rzeźbą^ np.: łyżnik piknie rymowany, stolec ryzo- 
wany, spinka ryzowand. 

rządny, o chłopaku dorastającym około lat 16, zdatnym już do ro- 
boty i rozgarniętym, powiadają, że jest rządny, 
rząsa, kłos owsa, (patrz: rzytowie). 
rzdz 1) ostrze, np.: siekireście mi dali ghihom, nijakiego nimd 



411 

reaeUf 2) to miejsce^ przez które piła pneeliodci prseoinąjąe UtM 

na deski. 
reekomo, niby, np. prgymotoa: rgekomo hortf, a ej6 tahj jako i hoó 

który, 
rzepa^ (patrz: grule\ rgepisko, w niektórych wioskach aiemniaki na- 
zywają rgepą, 
rjsegaó, bić, np. przysłowie: strzelonego pan Bóg strzeże^ leniwego 

kijem rzeze. 
rzezdcka albo rzez&cnd skrzynia^ sieoskarnia^ 
rzezdk, 1) tryper, 2) piłeczka do zarzynania tz. szpong. 
rzonie (czasem wymawiają: rzofnnie) wiele/ dnio, np.: rzonie bSto 

ludzi na odpuście^ 
rzydy zadek, wyrażenie: ogoUó psu rzyóy tj. nie wykonać nic mądrego. 

Jaskółka śpiewa: 

W rzyci widły, w rzyci widły, 
A na końcu gwó£d£^ 
Pójdze ku mnie, pójdze ku mnie, 
Bedzieme $ie hÓ8C» 

rzytouńe, spodnia połowa soopka nazywa się rzytomem^ wierzchnią 
połowę owsianego snopka nazywają rząsą. Kie zajózdzds po- 
pod hrydej jedź z woze od rzyłowid^ a nie od rząsy. 

rzyźnd siekira^ rzyzny nóZj ostra siekiera, nóż. 

rzyźnia, z trzech żerdek zbite koryto do spuszczania saji z góry na 
równinę. 

rysdk, mały graniasty kawałek drewna, z boku ma dwa małe rnehome 
drewienka, służy stolarzowi do znaczenia miary na desce. {Strei€h» 
maase). 

Sadowy, o maści bydlęcia, pośredniej pomiędzy czarną a gniadą. 

sadza, koza, więzienie, np. : do sadze poseł, 

sahlerz, oszust, szachraj, sahlerzyć, zydy syóko sahlerzom albo sek» 

maniom, 
safraniky kramarz wędrowny. 
sajta, polano. 

sak, mała siatka do łowienia ryb. 
sakowiłe, sakowe, rozmaite, różne, np.: sakowite som jest na hciede 

chorości, sakowe rzecy potrzebne som do haiupy. 
sala, we wczie dwa kawałki drewna, przytwierdzone do dwu osi 

tlarenkami (tlarenek albo klarenek), na zadnOj sali tkwią za* 

dłubane kłonice, a na przedniej kołou>rót, umocowany swornikiem. 

sałas, szałas z okrąglaków, mieszkanie bacy i juhasów w halach pod- 
czas lata, w szałasach przerabiają mleko na żętycę i syry. 

sałaśnik, ptak (Eułicilla tithis) patrz: gazda sałaśny i śłiniogórz. 

sam za sie, sobek, egoista, np.: Maciek to je taki sdm zd sie, ni- 
komu nie zycy, ha sobie, przymowa: sdm za sie, jako prosie. 



412 

samaryseky rodlina (Tamariscus). 

samorodny^ sprzęt drewniany, złoiony zwykle z kilka oiobnyeh części 
drewna, np. stoiek, ohańkay nazywają górale wówczas samorod- 
nynij jeżeli wyjątkowo wykończony jest z jednej sztoki drewna 
albo tei z mniejszej liczby pojedynczych częóci, aniżeli to zwykle 
bywa, np.: t. z. psik jest samorodnym stołkiem, a mosurowd 
obońka^ jest także samorodno, 

samowziony patrz: rokita. 

sanidrka, owca z rogami w tył pochylonymi. 

sanieGy sanna. 

sanować^ oszczędzać (patrz: osc4niaó)f sanolliwy^ oszczędny. 

sańia^ roólina (Nepefa cataria), 

sapkay klaski owsiane (Nowy Targ) np.: SniadaZek sapkę mlikie. 

sdr, szereg tarcic ałbo gontów na dachn. 

sdrótcka, tarcica do pokrycia dacha. 

sarapała, kłopot, bieda, tarapaty. 

sarkaćf wy sarkać, żłopaó, wyssać, np. o niedźwiedziu mówią, że, jak 
konia zabije, to ndpinoy krew ś niego wysarkd. 

sariooki albo świdrowaty, zezowaty. 

sata^ ezterograniasta chusta, z omiesnego płótna, w którą się syr kła- 
dzie, a żętyca ocieka z niej do gielety. 

sdtra, dla ochrony bydła w górach dach z gałęzi, wsparty na żerdkach. 

sadek, niewielka beczka, caty sadek wódki t€ypili. 

sąsiek, somsiek, duża skrzynia na izbie, tj. na poddasza, zrobiona z gon- 
tów, służy do przechowywania ziarna (a skrzynia z desek z prze- 
grodami wewnątrz nazywa się safarnią). 

seeklawy, o psie czignym i często szczekającym, psik sceklawy. 

scelina^ scypa, kawałek drewna urąbanego ze sajty. 

ścieńciwiSó, (śeieńciwiony, wycieńczony), zmizernieć, np.: baba mi od 
óny niemocy cysto ścieńciwiaia, (tak, co ino cień ostdi) albo 
zęjzrzaia. 

seerbdk, pewien gatunek trawy. 

iciebaćy nizaó,, nawlekać, zadzierzgnąć, np.: baca w saiasie ściebie 
na powrózek sytkie zamiSrki, Pdci^rze na nić ściebać, abo ko- 
rale na wojke. 

iciehło, żdżbło, żdziebło, np.: ten juz ściebia na krzyż nie przełoży, 
ani kołka zakrzesaó nie zdole. 

śdłl, patrz: barłóg. 

śdeó, przestrzeń ziemi zrównana do palenia węgli. 

ścigać się, — owce sie ścigajom, — krowy sie biegajom, a kobyła 
sie bije, (o popędzie płciowym). 

ścigalina, mówi kosiarz o lichym owsie albo o lichej rządkiem! kę- 
pami trawy porońniętej łące. 

śdgnąó, zdążyć, zabrać się, wziąć się, np.: na coś hań jehdł? a ścig^ 
nońby ci koń nogę złdmać — a ścigby sie tys i zabić? — 
ścigliby kie na óny młace hałupe stawić. 



418 

ściSldc, skąpiec, uśeiHaó sie^ skąpić. 

seotwa albo sołwa^ mówi się w nienadziei i naraekanin, e^ sćołwa ta 

hedzie co z tego. 
seudBaćj dłubać, przetrząsać, np.: nie scudzaj tni w torbie, 
seulgaóf sculgnąó, palcami głodno prztyknąć. 
scypiea, szczypawka. 
scygólny : brat gaset do pieści o seygSlnyh dwók wdtrznidkak i pięd 

Jcarpieldk tj. o niozem więcej. 
scyplatoy, ostry, scyplawd bryndza, 
s&izelinay sadź, osadź, (tz. na Mazowsza ^ biały mróz'' na dachach 

i drzewach). 
śehmanió, szachrować (patrz: sahlerz). 
sekucyja, egzekucya. 
semerddk, mówią o człowieku lichym, słabym, nierozgarniętym i bez 

charakteru. 
s^etlawy, szepleniący. 

serdak, kołuszek bez rękawów, noszony na Podhalu zimą i latem. 
seredzićy brygantotoać^ zdumkotaó, wymyólać, kląć, np.: naseredzU 

mu dość. 
syrzyna, syrzynka, ścierka, także kawał płótna. 
swora, gatunek skały gąbczastej (martwica). 
sioomikj sworzeń (patrz: sala), 
sidcie, 1) sianie, las sidty, zasidty, 2) zboże, pojadę do jdrmarku 

na sidde^ tj. po zboże. 
sidciskOf las zasiany w rąbaniskui 
siadać sie^ zsiadać sie, o pękaniu skóry na rękach i nogach, np.: 

cysto mi sie nogi zsiadamy albo posiadały do krwie, na wiosnę 

sie ręce siadajom. 
siadldk^ nizki garnek. 
siadły^ nizki. 

siągać, sięgać, np. przysłowie, nie siągdj do ludzkiego, 
siąga, miara długości, siąga drzewa^ (patrz siuch). 
siara, pierwsze mleko krowy po ocieleniu. 
siąeyćf szybko iść dużymi krokami. 

siedakiy kawałki drewna, na których siadają juhasy do dojenia owiec. 
siedldcka^ szufelka z krótką rękojeścią do widcid owsa. 
siedzićć, mieszkać, np.: matka s nami siedzi, siednąć, usiąść, np.: 

siednij se na ławie, 
siekatoica, gwałtowny deszcz lub grad z wichrem. 
siem, czasem mówią zamiast „siedem'' np.: siem djdbłów zjddteśf siem 

duików. 
siemienidk, gatunek drozda. 

siemieniaty^ nazwa barwy upierzenia ptactwa dzikiego lub kury. 
sierzcidk, powróz skręcony ze szczeciny świńskiej. 
sietnidk, chorowity, kaleka, o ludziach, zwierzętach, a nawet o drzewach. 
siedldk, (wyraz rzadko używany) wieśniak. 



--•-•-' 



/ 



/ 



414 

siene roboty, (patrz roboty), 

siepaCy siepaó sie^ szarpać eię, targnąć. 

signdrka^ mała wieżyczka na końciele. 

siklawa, 1) wodospad w górach, 2) oazwm niektórych górskich wo* 
dospadów, np.: Siklawa woda w Strąłyskach. (Czasami wodo- 
spad odmienną ma nazwę, np.: Grgmiącd woda pod Roztoką). 

singar, pakawka u bicza pasterskiego. 

siodiały, ptak z ciemniejszem upierseniem na skrzydłach albo na 
grzbiecie. 

siowpawica, drobny a gęsty deszcz z mgłą. 

siompiy drobniutki deszcz pada. 

siplawy, ochrypły, md hrapke (tj. chrypkę) i ben to sielawo ffddd^ 
sipieóf easipnąó, ochrypnąć. 

sitniJc, rońlina. 

siuh, miara dł., długość dwóch pię6ci dorosłego mężczyzny wraz 
z wyprostowanymi ku sobie wielkimi palcami obydwóch rąk 
stanowią jeden siuh. — Trzy siuhy stanowią pół si^^i tJ. me^ 
ter, sześć siuhów idzie na siągę, 

siuhaj, parobczak, zwinny chłopak. 

siumny, okazały, piękny, zdatny. 

siurceć^ młode gęsi siureom. 

siustadj zamieniać, (patrz: ciarać sie). 

siuły, bezrogi, owca siutd, Tcoza siutd. 

siwdr, (sywdr), gatunek trawy kwaśnej, dobrej tylko dla koni, 

siwdrniJc, ptak, (Anthus spinoletła), 

siwkiy pewien rodzaj grzybów niejadalnych. 

sieinidrka, dewotka (patrz: święciea), wyraz niezbyt dawno powstały, 
ale rozpowszechniony na całem Podhalu, pochodzi od nazwy 
wsi kościelnej Sieiny, pod samą Babią górą ze wschodniej strony 
położonej. 

swałstki, od tz. ochwatu (patrz: okwa;t) tj. od przesilenia nogi, powstaje 
u konia ponad kopytem spuchlina, która zaniedbana twardnieje. 

śkać, wodom śkać, pryskać, tryskać, krew buley — śkd se mnie, ni 
mógek ji stawić. 

skale, kamienie, głazy. 

skaipirz, szkaplerz, Matka Boskd skalpirgnd, 8 września. 

skdłany, 1) kamienny, np.; piece skalane, 2) powalany. 

skantrzyć^ zabić, zadławić, zagołuszyć. 

skąpać, zdechnąć, np.: oivce mi syćkie skąpały. 

śkareda, szkarada. 

skarpa, skarpa^ nasyp pochyły, często szczytowe ściany chat góral- 
skich zabezpieczone są od spodu skarpą. Drogę czasom robią 
do skarpy, jeżeli ją na pochyłości podmurują od brzegu. 

sklckać sie, zawalać się błotem, a także: krew ś niego kickała, tj. 
buchała, lała się. 

śkldnka, butelka, {puhar, puharek, szklanka). 



4lg 

śldd/r0, Magier, ktamca, ikHć^ ślUitoić, blagowaó, kłamać, (wyraz no- 
woutworzony pod wpływem stosunków górali z turystami i tylko 
w Zakopanem i najbliiiszych jego okolicach znany i używany 
w wyiej podanem znaczeniu). 

skiddt kupa drzewa. 

sktadanidk albo skhddky nói składany, scyzoryk. 

sióbUeaf narzędzie dwuręczne do wyrabiania korytek, a takie do wy- 
równania bedndrek tj. klepek. 

skóhliój sJcónUić, zrzynać korę z drzewa. 

skoćkany, pijany. 

skocurgyć sie^ mówi się o zamęcie i zamieszaniu, np.: syókosie u nds 
w haiupie shocwrzylo. 

skohucić sie, kurce sie babie skohucHo, tj. brała go za kurę, a tu 
naraz przekonała się, te to był kogut. 

skólomyć sie^ owca sie skolorzyła^ o chorobie skurtatUj tj. wynoienia. 

skoro j skoro pódeies do lasu? skoro juz poseij nie cekdj za nim. 

skorusa, jarzębina {Sorbus ancuparia). 

skrada^ gatunek trawy (Luzula maxiina). 

skradzieć^ skradzidł mi owies, mówi się o tz. śniedzi. 

skrabdckoj stara miotła, a także narzędzie żelazne do zgarniania bar- 
łogu w lesie. 

skrobki, świerbiącka, świerzb. 

skroldCj 1) nóż do skrobania gruli, 2) rodzaj hebla {Schruphobel). 

skróny, skroś, przez, dla, z powodu, np.: skróny Wojtkam tu przy- 
sei, skroś wds ostatek doma, kcidłek z wami pogddać skróny 
pahoika, 

skrótnośó, wymówka, napomnienie, kara, np.: dam jd ci skrótność, 
pockdj ino! 

skrudlić, bronować. 

skrzaky żabia ikra. 

skrzek, ta część, którą drzewo zwrócone jest do cienia, tj. ku północy, 
nazywa się skrzekiem, jest ściślejszą i twardszą, niżeli część 
zwrócona ku słonku, a czasem, jak w jodle, zabarwioną czerwo- 
nawo. 

skrzale, 1) skrzele u ryby, 2) skrzydła u kapelusza. 

skrzętny, marudny, niecierpliwy, gniewliwy. 

skrzykaóy być przy zdrowiu, np.: jesce ta kielo telo skrzykame^ co 
mozeme, 

skrzy zdl, płaska płyta kamienna, wykładają niemi często obory przy 
chałupach. 

skrzyzdika, mała płyta kamienna. 

skuceó, narzekać, płakać. 

skucina, 1) szczecina, 2) roślina {Juncus trifidus), 

skurłdt, wymię owcy lub kozy (a u krowy wemie, wemiącko), 

skwąpny, skwapliwy, porywczy, up. przysłowie: Pan Bóg nie skwap- 



/ 



il6 

njfy ale potrefny (na Mazowsza: Bóg nie rwMit/oyj ale spra- 
uńedliwy). 

śldkować, tropić, np.: na Bukowinie sldkowalim niediwiedsfia. 

ślapietka, lapiełka, iatka^ tubeJc^ podtubek, o oliłopach z pretensyami 
do tz. państwa. 

śleboda^ swoboda, ślebodny, swobodny, ilehodnie^ swobodnie, bez trud- 
nodci, ślebodno, wolno« np.: jc^og mi odeńśó od teli ślebodyj 
nie pode nika. Hań ka fces bez góry ślebodno przeńdgies, 

ślegniandf mówi się o kobiecie, która zległa. 

ślepd, ślepicaf drewniane narzędzie ciesielskie do mierzenia kątów, ro- 
dzaj tpęgielnicy. 

ślepota^ niedokładna robota, zrobiona byłe jak, np.: to ino uślepione, 
to ni> robotaj ba ślepota. 

śleptdk, człowiek o słabym wzroku. 

slezajy w sąsieku szkielet skrzyni przed obiciem go gontami. 

śliniogórz^ ptak także zwany sałaśnikiem albo gazdą sałaśnym. 

ślitedc^ śliwaCj giser. 

ślozem, na śloz, tj. na ukos^ krzywo, np.: cemui gontów prosto nie 
przybiła ba ślozem sdry idom. 

ślubie, przy ślubie, obiecywać, zobowiązywać się, np.: przyślubiłeś mi 
na Wąjcieha lihwe wypłacić. 

ślubować, wyrzec się w kodciele picia wódki, chłop ślubowany. 

słabizna, miejsca z boków pomiędzy żebrami a biodrem. 

słopki, drewniana paść na lisy, którą w lasach zastawiają. 

słuhaniea, konfesyonał. 

ślufa, skówka u orczyka. 

słupica, w pługu gruba deska, łącząca lemiesz z górną czędcią pługa. 

słupieCy słupek stanowiący w chacie góralskiej boczną ramę okna. 

smdrdZy rodzaj grzyba. 

smarować, usmarować, smarowdcka, massaż, z dawna rozpowszech- 
niona metoda leczenia na Podhalu. Większość znanych chorób 
leczą górale smarowaniem^ w każdej prawie chałupie starsza ko- 
bieta zna się na tem. Trza skraja za żyłami smarować, po 
nogach het do ndrtów. Ręce przy smarowaniu rozcierają masłem. 

smata, smatka, smacie, kawałek płótna, chustka na głowę. 

smędzić, 1) mleko we warze przysmędło, 2) gęś oskubanom trza 
w ogniu smędzić, 3) smędzić biedę, tj. domagać się gwałtownie 
od biedaka zwrotu należności. 

śmierzć, śmierć, śmiertecka, przed Wielkanocą, w tygodniu między air- 
nom niedzielom a niedzielą kwietnia, chodzi po wsi gromadka 
małych dziewcząt z ustrojoną z różnych gałganków lalką, tak 
zwaną śmierłecką i pod oknami chałup śpiewają pieśni, w za- 
mian dostając od gaździn jajka. Dwie są pieśni śpiewane w owym 
tygodniu: 

Sła śmiertecka 8 miasta 
Pan Jezus do miasta, 



417 

I>ztiwcfta jom nosa 

Q jaicka prosom, 

Smierłecce faicko, 

A kie ndm nie ddcte, 

Wielgi krzyż pozndcie, 

Bo wam kurki oshubiłmyf 

Pod nóżki $e pościelimy^ 

Bo ndm zimno ttdó. 

Wyjrzyjcie ta mili słudzy^ 

Co ta po drzuńak (arkajbuzyf) 

Jak je zebrdk, jałmużnę ddm, 

Jak som goicie, to wyńde sdm, 

Nie jest to Panie zadnd gościna. 

Bo jd jest śmierzó słraślitodf 

i^iertecko daruj mi, to jd ci ddm puhar złota, 

Śrłbła, złota braó nie bede. 

Bo jd po to nie zesłand, 

Zaprzągdjcie konie słudzy. 

Będziemy wszyscy społem uciekać. 

śmiereó pedgiaia: 

Twoik sto kroków — a mój jeden krok, 
Twoik sto roków — a mdj jeden rok! 

imUsny^ doweipny, weaoły, labiący się śmijtó, (nigdy się nie używa 
w znaczenia ujemnem). 

Śmigiel^ w młyDie wodnym kij rozszczepiony na jednym koAcn, za- 
kłada się na wrzeciono i według niego układa się do równowagi 
spodni kamieńj tj. śmigluje sie go^ aieby po nim równo się obra- 
cał icirni kamień. 

smótyza^ roślina krzakowata, jagody czarne. 

smdwiaóy targować przy kapnie, bahy rade smdwiajom^ eesmdwiaój 
wytargować. 

smowa^ targ przy kupnie. 

smóuńony albo zmówiony, narzeczony, zaręczony. 

smówtó sie, zaręczyć się, Kaśka smówiia sie s Kubom. 

smreka smerek, ówierk, (Picea vulgaris) (natomiast świerkiem górale 
nazywają modrzew [Larix Europed). 

smrecyna^ drobne gałązki smrekowe (a z jedlicki jedlina), 

smrekówka, tumak (Musteła marłeś). 

smyk, 1) włóczęga, 2) dawniej sajty z lasu, z przykrego miejsca, wle- 
kli na smykUy tj. na dwu smrekowych wierchowcach z gałę- 
ziami. 

smyniec, znak kndpski labryką na przędzy, nawiniętej na warsztacie. 

śnidrg, zob. bajdk. 

śnidtj (na Orawie gan\ na drzewie óciętem siekierą to miejsce, w któ- 
rem drzewo odrąbane od odugiemca np.: ganim dds drgewo 
pod pihf śnidły urżnij. 

śnicCy ramiona dyszla, przytwierdzone do osi wozu. 

Sprawosd. Komis. Jfsyk. T. T. 53 



/ 



418 

śnieinicaf deszcz ze śniegiem. 

śnishOy seD; jako przywidzenie senne, np.: midleh dziś hraydihie śnisho. 
w śnisJcu ji sie edajdtOy (do snów wogóle przywiąziyą górale 
dużo wiary). 

snowadtOj duiy kołowrót, na który nawijają całą przędzę, przygoto- 
waną na wyrobienie płótna. 

snowaj znowu, powtórnie. 

snozCy w wodnem kole młyńskiem deski spodnie w korcówkacti. 

snurek^ sznurek zabarwionej wełny do oszywania ubrania góralskiego. 

snurka^ wstążka. 

sohić s€f (patrz: preysobić) albo swoió se^ oni se sohiom (albo stco- 
jom) te pasiekę, chocia dobrze wiedzom co nie ik. 

soha, szałas letni, cztery kuliki żerdkami powiązane i łabami pokryte 
z wierzchu. 

sójka hdłnd, orzechówka (Nucifraga caryocathactes). 

sotłys, sołtysidj dawniejsi wybrańcy w starych wioskach Podhala, 
możne rody chłopskie, z dawna osiadłe na tz. za Rzplitej ła- 
nach wybranieckich ("patrz: wybraniec), wogóle cieszą się wiel- 
kiem poważaniem i chłopi dumni są ze swoich sołtyskich ro- 
dów, z drugiej znów strony dobrobyt tz. sołtysów i ich znaczę* 
nie moralne budzi czasem antagonizm demokratycznych instynktów 
wioski, stąd żartobliwe przysłowie : sołtys, zjddgówno^ nie ddłtys. 

sopówkay kuna kamionka. 

sopa, sopka^ obora. 

sosyć się, tężyó się, być czegoś pewnym, odgrażać się, np.: Kuba 
sie sosyi ze ćie o ziem praśnie. Sosył sie ze mi haiłupe za- 
biere. 

sosrąb, najgrubsza belka u pułapu izby, podtrzymująca poprzeczne 
t)elki. W starych chatach góralskich sosręby ozdabiano ryzowa- 
niem i wypisywano na nich nazwisko właściciela chaty oraz rok 
jej wystawienia. 

spdtstek, kawałek drewna, które bydlęciu choremu na rozdęcie zakła- 
dają do pyska, gniotąc mu boki. 

spdróg, w kuźni kowadełko z jednej strony okrągłe, na nióm sie óbrącki 
okrąglom, a z drugiej czworograniaste. 

sparzyć, uderzyć. 

sparzyska, takie żródliska, na których w zimie ginie śnieg; samy sie 
wiesnom na sparzyskak rade pasujom, bo han ndpirwy oprę, 
to sie i trawa ryhli puści. 

sparznić sie, (patrz: zmusić sie) post złamać np.: sparzniłbyk sie 
tys, kieby beło na co. 

spaszt, spaszty, sparzty, osparzty, ściana w łożysku potoka, po któ- 
rej woda spływa, a także prostopadłe ściany skał (zob. Arietf- 
sanice). 

sperulec^ obldk, siekaniec, kij juhaski. 

spicdk, motyka do rudy i do kamieni. 



419 

spiestraó siCj zdobyć się na co np.: ledtooh sie spiestrdł na hrowe. 

śpiłwankaj śpiótoha. piosenka. 

spinaćf pętacy np. : konia sie spina po loku (przednia noga z tylną)^ 
to hupka (obydwie przednie), a dsie kiedy na krByz^ (tj. lewa 
przednia z prawą tylną). 

śpigdkf dzwonek spiżowy. 

sptochnąćy spłosnąć, tració pierwotną barwę , płowieć, np.: smatka 
spłockia albo sptosła. 

spodnidrkay 1) kawałek snkna, którym z wewnątrz zakłada się dziurę 
w podeszwie kyrpca, 2) kobieta dokuczliwa i pyszałkowata, a zaj- 
mująca niższe stanowisko społeczne. 

spodek, spód, np.: od spodka^ na spodek. 

spodkij najniższe płazy w izbie nad podłogą^ występujom na trgj 
ćwierci cala do wnuka, tak samo jak p6łki, tj. najwyższe płazy 
w izbie; prgymowa budórgy: kie spodki wiązajom, to jeść, pić 
dajom — a kie iacom — to kijem placom (patrz: tatać). 

spodgiłwać sie komu albo cemu, np.: spodeiewdm sie latoś piknemu 
Inuj kreypota me popuściła, juge sie edrowiu spodisićwdm, goś- 
ciom sie deisidk spodeićwdm. 

spólniky 1) sąsiad, 2) współwłaściciel. 

spoióg, spoiogyć sie, nijakiego społogu ni mds do roboty, tj. idzie 
oi niezdarnie, pirwy to kosy do gdrzci nie wiedaidit wsfiąć, 
a tera sie tak na te kosy społogył, co go nik w koseniu nie 
preebiere. Konie sie terą społoeyły do piuga, dobrze mi cho- 
dzom. 

sporOy sporzy, prędko, prędzej. 

sprdga, krzywda np.: on mu ta sprdgi nie zrobi, bo mu je ociec. 

^proict^; poradzić, poprawić, przyganić (patrz: wyprościć) np.: nie bój 
się, oni de ta sproscom. 

sproście, prawie. 

sprzęiny, prędki, szybki, dogodny. 

sprzęźnik, sprzęźnikami są dwaj gazdowie, sprzęgający do wspólnej 
orki parę koni. 

spuLać, 1) zwijać nici na cewkę, 2) idć prędko. 

spuścić sie, odstąpić, wyrzec się , np. : kie sie z Boga nie spuściSj 
nie zginies. 

spust, 1) cyngiel, 2) duży bebel (Raubankhobel). 

spuselina, puk, stęchlizna, spuse, spleśnieje, zatęchnie. 

spyrcdrz, miesidrz, rzeźni k. 

śrebać, koń śrebie, siorbać, pić dużo i chciwie. 

sretnąć sie z kim, spotkać się z kim. 

śródpołu, pora dnia pomiędzy wschodem słońca a połnduiem, więc na 
wielkim dniu godzina 8 z rana, np.: przyseleś do roboty niC" 
skoro, sionce juz było śródpoiu. 

Sródwaga, tz. technicznie u cieśli i stolarzy wasserwaga. 

ŚródwiecerZy 1) z paszy wracają juhasi z owcami do szałasu doić 



420 

między poładoiem a lachodem słoAea, tj. na śródnriecerg, 2) oprócs 
snaczenia pory dnia oznacza takie kierunek drogi, np.: na stare 
hory idssie sie ze Zdkopaneffo na śródunecerz stćnia, a Jawo- 
rtyna je od wyhodu sionka \ albo: mater dsfiś duje na śród- 
wiecerz. 

srdgiy 1) spód stołu, nogi stołowe zwykłe albo wiązane np.: dajzenU 
onyce, leżom hań na sragach pod stotem, 2) nazwa pewnej 
konstellacyi gwiazd. 

Srubiea^ wyrwie^ grajcarek. 

sryź^ kra na potokach. 

stace^ bydle, (patrz: stateTc). 

siacitca, szkielet drzwi góralskich, który obija się deskami, stolarse 
nazywają to fryzami, są one dwa długie i dwa poprzeczne. 

stadlió albo hosarowae tą%e, (na Mazowszu hurtować), padó owce w za- 
grodzie ruchomej dla poprawienia łąki nawozem. 

stajanie^ stajdnko, siajdneckOy kawał ornego pola, którego wielkość 
określają bliżej ilością korcy wysiewu, np.: stajanie pode dwa 
korce gruli^ stąfdnko pod pótkorca owsa. 

słarośćj staruneky staranie dbałość, np.: mieć siarośó o kim albo 
o cim, słarajom sie tys o mnie. 

statek j dobytek, hruhy statek^ bydło, drobny statek tj. owce albo 
świnie. 

stdwdCj dozorca przy robocie np,: jd przy robocie nie ród widzem 
nad sobom stdwdea. 

stawidrki czasem stawianiec^ przenośny płot z desek dartych do ochrony 
przed wiatrem przy robotach w polu, np.: przy kopaniu ziemnia- 
ków, słuiy takie do kosdru na owee (w Chochołowie: krzasło). 

słatoić sie, 1) stawić się komu w złości, 2) założyć się, np.: stdwmy 
sie o gdrniec piwa, 3) stawić, krew stawić, krew zatamować, 
4) stawić sie w słowie tj. dotrzymać słowa. 

stępa, grube, drewniane koryto we folusu, w którem parzą i ubijają 
bicami sukno. 

stępić sie albo kogo, zubożyć, zniszczyć majątkowo, godniem sie stę- 
pił, stępiłek sie z dutk&w. 

stępka, duży drewniany moździerz do tłuczenia soli. 

stępki^ stępecki, pewien rodzaj niewielkich jadalnych grzybów, 

stępnd środa, popielec. Tańczący w zapusty śpiewają: 

8tfpn6 Środa jedzie, w koniówce nocuje, 
N% może dcjehać, koniki najmuje. 

stojdki, podstawa, na której osadzone są giby. 

stolec, 1) stołek z opieradłem (bez opieradła stołek)^ 2> część wiąiby 

pod dachem, na której się krokwie opierają bontami, 
stolica, stolicka, duży stołek na czterech nogach bez opieradła, len 

tłuką kilofami na stolicy, dawniej ludzi bijali na stolicy. 
stolnik, szuflada w stole, (patrz: półskrzynek)^ 



421 

stracić ste, 1) zabłądzić, op. : nie ehódi po ćmie, bo sie hnet te lesie 
siracis^ 2) zgubić, straciła mi sie ocełka, 3) figurycznie np.: 
m/jehali do świata, cohy kido telo smutek potracić. 

strąga^ w kosdrge miejsce zagrodzone do dojenia owiec. 

stratna, w sankach kołki spajające sanice (płazy); z dwoma nasadami, 
przednim i tylnym. 

stratnidk albo stratne drzewko, dwa cienkie okrąglaki, które łączą 
w budynku obydwie płatwie, więc na nich opierają się szczyty 
dachu, 

strófać, strofować; ociec go strófdt. 

stroić sie, wystroić, oprócz zwykłego znaczenia używają tego wyrazu^ 
mówiąc o przygotowaniu się do czegoś np.: do drogi; na polo- 
wanie np.: my juz do drogi wystrojeni. 

strugać, o silnem rozwolnieniu, np. : wzieno me bez catom noc strugać. 

strunica, w gędlach drewienko, na którem opierają się naciągnięte 
struny. 

strużek, narzędzie do robienia łyżek. 

stryfliki, wstawki w ramiona staroświeckiej koszuli; wyszyte czarnym 
jedwabiem. 

stryk, stryna, stryj; stryjenka. Do dzieci w chałupie mówią żartem: 
stryk z za wirchu idzie, jeżeli wicher drzwiami porusza. Żar- 
tobliwy wierszyk o stryku: 

Stryku^ byku, poiykdcu, 
Ndrobths dzieciom j>łacu, 
Ani miski, ani łyżki, 
Poparzyły dzieci, pyski. 

strzdłka, 1) u konia miejsce pod pęciną na spodzie kopyta, 2) daw- 
niej w braku broni palnej strzelano często do sarn i wilków 
z łuku. Z młodego bukowego drewna robiono pałc^, cięciwa 
była z powrozu, łożysko, zwano strzdłką i wyrabiano z jaworU; 
a grot z jedlowej karkoski ostro zakończonej. 

strzyzka^ {strzyśka, stryśka) owca, przy strzyżeniu owiec mówi się 
do każdej owcy z osobna po ostrzyżeniu i postawieniu jej na 
nogi: wstaj zdrowa^ rusaj sa (sic!) s nowa! piosenka; 

Dyó 86 strzyzki idom. 
Do Krzywania pyrciom- 
Nie wiaać nikogo, 
Ino zwońce zbyrcom, 

strzeble, małe rybki w potokach górskich. 

strzec, czatować, pilnować, np.: strzóg do póinocka, ćma bźia, nie 

widzidł nic. 
strzelana, śmierzć strzelana, śmierć od kuli, np.: śmierzć strzdand, 

to ndhonomiejsd rzecy chłopu za nic stoi na pościeli umirać, 
strzelenie, ulubiona u górali miara odległości, np.: to nie prec, od 

Hojosowy grapy na dwa strzelenia. 



422 

strześnica^ długa łata, leży na icypusiaeh, na te. rjfsiaeh, wBpiera się 
na niej okap. 

słrzesJcUf okapek w szczycie chaty ponad wyżką, a takie okapek pod 
oknami izby, odprowadzający wodę na zewnątrz^ ałeby nie ocie- 
kała po ścianie. 

strzyga^ sfrgygoń^ taki^ co po imiergd broi. 

iłudeTj iłudernyy człowiek sprytny, obrotny, ŚŁuderować, obmydlać. 

studzielinaf 1) u dzieci białe wyrzuty w ustach, tz. ple6niawka, 2) ga- 
lareta, nogi wieprzowe w galarecie (w tern ostatniem znaczeniu 
od niedawna używńne). 

słuha^ stua, gardo rafanego i moczonego lnu, postawiona sztorcem dla 
wysuszenia. 

słuać, len rozkładać dla wysuszenia. 

śtufa, kamień z rudą żelazną (wyraz górniczy). 

siuha, mięso, słucha albo stuki kęs, kawał mięsa. . 

śłuka, sztuka, śtucny, sztuczny. 

stulać, stoczyć, stulać sie. 

stupajSf stopnie, np.: słupąje w śniegu ciupagom rąbać. 

śturudajj przydpiewek wesoły, np.: 

Sturudaj, śturudaj, 
Pokiel grtUe w dole^ 
Jak grtdi nie słanie, 
Śturudaj ustanie. 

słusić kogo, wystusić w pole, mocno popchnąć, wypchnąć. 

stwora^ stworzenie, dziwa stwora, dziwotwór. 

styk, osadzony na kole w traczu drąg okuty w żelazo, wprawiająey 
w ruch kółko trybowe, które ciągnie tz. wóz, 

styrhno, śtyrhno, śtyrbny, przykry, niebezpieczny — o przejściu w gó- 
rach, np.: kań na upłazie popod graniom uwazuj dobrze^ ho 
łamok śtyrhno, ino rdz ukietznies — tameś! 

śłyrnadel, śłyrndl, trznadel, {Emberiza dtrindla). 

styr-zeń, jądro wrzodu. 

styr-znik, niewielki grzbiet wyniosły pomiędzy dwoma u spodu pły- 
nącymi potokami. 

sućj nasuó, wsuć, sypać, nasypać, wsypać, np.: wsujze mi owies do 
torby] albo: my dzieci bez pięć roków ni mieli nijakich^ a połę 
kie sie wzieny suć, to ich je do dziśka ćwioro, a umarłych troje. 

sucny, przystojny, okazały. 

sucyć (nieosobiście), dajze mu, bo mu sie to sucy, tj. należy, to sie 
tak nie sucylo robić. 

suhdrz, suhdrcyk, uschłe drzewo. 

suhy^ suchy, suksy, suchszy, sukcy, suszej. 

suka, 1) kawałek drewna, którem orczyk przytwierdza się do gnatek, 
albo do sani, 2) we warsztacie tkackim kawałek drewna do przy- 
trzymywania nawoju. 



423 

8idaóf fiSuUióf gnieóó, wałkować^ np. : scyhane Jdushi trea stdaó. 

stUć^y stUdcek, podłużny garnek. 

stdka^ podłużny ziemniaka 

sumar^ osieł. 

sumik^ sumiki, wszystkie te płazy w cbałnpie, które s^ przerżnięte do 
otworów, tj. do drzwi i okien. 

suraunna^ z rudy przetopione ftelazo. 

suscSćj szeleśció, np.: tnysy stuscom poza ściany. 

9usf6X^ o człowieku do niczego mówią: e^ to susfdŁ 

susfdieky zawiniątko. 

sustekf roślina. 

śwabotcać patrz: iswdrka. 

śwańdraóf fafraó, fefraó, eydy śtoańdrajam, mówić językiem niezro- 
zumiałym. 

swojdkf stccjdkami nazywają krewnych i powinowatych, ale dla gó- 
rala oddalonego od rodzinnej wioski, w mieście na robotach albo 
w koszarach wojskowych, każdy spotkany sąsiad lub współmiesz- 
kaniec wioski będzie swojakiem^ w tem oatatniem znaczeniu 
używają też wyrazu krajan. 

świgcica^ dewotka. 

śioiecnik, roślina (Gentiana pneumonanthe). 

śwUcny^ siumny, piękny, okazały. 

świętojański (miesiąc), lipiec. 

śybały, stbały^ energiczny, dzielny, o człowieku. 

sykidrfiy rąbiący w lesie sajty (tj. polana). 

syńkiy w warsztacie płóciennym patyki do przetykania rozesnutych nicL 

stoąjco, wielkie szydło. 

swdk, mąż siostry. 

swdrny^ śwdmy, ładny, tęgi, okazały. 

świee^ szewc. 

śmęcelina, święcone. 

śu?ierbiąckiy (skrobki), świerzb. 

świśrky modrzew, {Laria europea). 

świstak, {Arctomys marmotta) bobak, małe górskie zwierzątko, bar- 
dzo cenione przez górali dla wrzekomych leczniczych własności, 
śuristdce sadło używa si^ przedewszystkiem dla położnic, w cho- 
robach płucnych i w wielu innych wypadkach. 

syhnąć, zaciąć kogo, popchnąć. 

syjmować, zdejmować. 

sypolió, niewyraźnie mówić. 

syscdk albo szecdrz, krzywonos albo krzywodziób {Loxia curvirostris). 

sysoła, człowiek gadający nie do rzeczy, sysolióy gddać dwie po trsy. 

sereńf śreń, sreńj śrenie, wczesną wiosną, jak słońce przygrzewa, 
tworzy nocny mróz po odwilży na zwierzchniej warstwie śniegu 
silną twardą skorupę; po której chodzić można nie zapadając, 



"^ 



424 

to Bię naEjwa śrmią: toiesnom po śreniach ha jakom dolinę 
przendzies wnet 

Tay często używana partykuła w mowie potocznej, np. : ka ta idsfies ? 

ón d ta cosik ddt? zje ta niemoc ddt. 
tabaka tytoń w liściach, niekrajany. 
tacicek, tata, ojczulek. 
tacko, wałek drewniany, na który owija się bielizna i ręczną kar^ 

hownicą taca sie, tj. magluje. 

tdcmo, dawniej opłacany podatek w gminie. 

takisne, używane w mowie potocznej, znaczy tyle co doprawdy. 

idl, tdliceky o małym kawałku gruntu, zwłaszcza przy drobnych dzia- 
łach, jak wazki zagon nie da się dzielić wzdłuż, to go wówczas 
krają w poprzek na tz. tale, tdliki i tdlicki. 

łaioństwo, nieład, nieporządek. 
y^ tamoky tamuje tan. 

/ tańcule, pewien gatunek małych grzybów jadalnych, kształtem po- 

dobnych do rydzów. 

tarany, w olejarni duże drewniane młoty, odwodzą- się na kołowrocie 
i służą do pobij anią klinów na błazka, 

taras j zamęt, nieład, tarasió sie, hałasować. 

tarasie, potarasió, zmarnować. 

targać, 1) na czędci dzielić, np.: grunt potargany ij, podzielony, 

2) zęby targać, tj. zęby rwać. 
tęgi, zamożny, tęgi gazda, 
teli, taki, tyli, tela, tyle, telaś mu ddl, tele dale, tak daleko, za teła, 

tymczasem, telo, tyle, to samo, np. przysłowie: telo spaść co 

i zlecićć (tj. nie kijem go ale pałką). 

łemldk, zdjęta skóra z koźlęcia na miech do gajdów, koźle abo jagnię 

wytemldcyi. 
terainy, teraźniejszy. 
tldrka, drzewo zbutwiałe. 
tleć, zetleć, 1) tajać — o śniegu, 2) próchnieć o drzewie albo zębacli, 

zęby mi het zetlały. 

tiocyć, ugorować rolę, tłok, ugór. 

tiómdk, biedak, niedołężny, tłómdkami śmierdzieć, 

tłuk, 1) niezdara, niezgrabny, 2) włóczęga, taki^ co sie tłuce drogami 
po świecie. 

toki, pur, taczki. 

tópka, łapka, polegająca na topieniu myszy. 

toporka, w kierni dziurkowate denko osadzone na kiju, którem, poru- 
szając, robi się masło. 

towar zysid, towarzysze, my z Kubom dawni towar zysid, 

trać, tracz, tartak. 

trdcka, 1) na kłdcie, który ma być porznięty na deski, zakrzesuje się 



435 

śiekiert| z dwóch końców po jednej stronie hłdła dwa karby/tz. 
trdckij przez które ma przejść piła, 2) kobieta międląca len. 

tragdrgf tragdrcyk, belki wspierające powałę w izbie. 

trdmy kloc 

trefi sie^ zdarzy się, io sie chockie międay ludziami trefi. 

trojachif międlica do Ina. 

trójnidk, ielazna podstawa na trzech nogach pod garnek przy ognin, 

łrucMa, łruhia, trnmna. 

irwać^ jesee mi ta trwdj^ tj. pockdj, np. z uiszczeniem dłagu. 

tryjonty nieład, ic telim tryjóncie nie ndjdgiea nic. 

tryplin^ strychnina. 

łryinić, próżnować, mitręiyć czas, np.: snowa mi sie daień siryźniZj 
iryżnis cas po próżnicy. 

treapnąój prasnąćy trzepnąć, trzasnąć. 

trjsąskiy kłus, to tr gąski jechdt, w trzaski goniły tj. kłusem, trzaskom y 
trząskie* Mówią także żartobliwie: biegnąć świńskim tyrckiem 
tj. drobno a szybko. 

trzeć, len sie tre, 

trzecidky taki haran^ co juze trzy roki plemieniem hyi. 

trzopy 1) stary garnek, taka skorupa, co już w drucie wisi, 2) o czlo« 
wieku mówi się także: ty stary trzopiel se mnie ta trzopek 
ostał. 

trzpićj nid sie trzpiom, tj. plączą się. 

irzpieńf zatyczka w sprzączce. 

irzpioty coś licho i nietrwale zrobionego, łrzpioła, o człowieku wątłym 
i mizernym. 

trzyny albo recicowiny, jak sie owies cudzi na recicy, to na spód 
przeleci ziarno z plowami, a na recicy ostanom trzyny y tj. dłu- 
gie ściebła ze słomy i ze rząse. 

irzysCy trzyscowaty, wytrzeszczony (o wzroku), mówią o takim, co md 
bystry poziór w ocak. 

tu jcy często używane w mowie potocznej w znaczenia: oto go masz, 
tu go widzisz co jest wart, np.: tu je Wojtek! 

iukaćy na wilka sie tukd, tj. krzyczy, woła. 

tulaćf toczyć, kulać np.: drzewo my stulali. 

tulcyć, wytulcyćy wytulkaćy pielęgnować, wychować, wykarmić coś 
w biedzie, brak środków wynagradzając staraniem i zapobiegli- 
wością, np.: krowiąt dwoje wytulcyła i wyprzyzićrała bez zimę, 
chocia tam potrawy godnie hybiało, 

turde (patrz: poturdc), włóczęga. 

turać siCy włóczyć się po świecie. 

tureccy żaba kansi turcy pod progiem. 

turliki, grzechotki u chomont końskich do sanek. 

turońy po Bożem Narodzeniu chodzą chłopcy po chatach z Turoniem. 
Jest to zabawa świąteczna w rodzaju szopki złożonej z żywych 
osób. Występuje król lleród, żyd, dziad, pasterze i turońy chło- 

Sprawoid. Komis. Jfcyk. T. V. 54r 



426 

piec przebrany sa swierzę z rogami. Treśeią rozmowy całej na* 

rodziny Zbawiciela, w koAcn wszyscy śpiewają kolędy. 
turniaj tumicki^f naga skała w górach. 
turniowiec, jerzyk, {Gypselus murarius), 
łutdky tutaj. 

twirdZy co6 twardego, przeważnie o człowieka nienżytym. 
tmrdekaf mns, ostateczność, (patrz: n%epe6\ np.: darmOy ni miot sie 

ka podziaó, prj^ysta nań iwirdgka^ uJcrdd. 
tyrać, utyraó, zmarnować, np.: krowa mi sie w hdlaeh utyrała, koń 

mi sie utyrai, 
tyrceó^ we młynie tyrcy. 

tyrkaś, patyrknąć, napomknąć, np.: hnet pode, ino mi tyrknij, 
tyrtolió, gadać od rzeczy, ni w pięć, ni w dziewięć^ 
tyłłdkj tłypaky niezgraba, niezdara. 
tyinie, tylnie, tygodnie. 

ublizCLÓ komu, krzywdzić kogo, wyrządzać komn szkodę, np.: kie ci 
ubliżył, musi edgode dać, (albo: zdgodzić cie), a nie fce, io 
hier sie w prawo, 

uboc, zbocze, pochylona powierzchnia bokn góry albo wzgórza, np. 
piosenka : 

Zabili Janicka w zielony ubocy, 
Ino sie od niego kapelusek łocy, 

uburdać se, burdać, ubrdać sobie coA. 

ućciwośc dać komu, uczcić kogo, zwłaszcza goócinnem przyjęciem, 
mówią także o dobrem przyjęciu: ludzkość mi dawali, a takie 
nast. wyrażenie: ućciwsy Boga i słarsyeh usy, 

uchwalować, radzić, naradzać się. 

uciązać sie, żalić się, skarżyć się na kogo. 

uciesny, wesoły. 

uciSrdc, ucićracka, ręcznik. 

udój, cała zawartość pudory w syrze z jednodniowego dojenia jednego 
kyrdela owiec, udojcyk, jeżeli kyrdel niewielki. 

uhry, uherski, węgry, węgierski (używane tylko w pieśni). 

ugwdzdać, roboty nie zrobił c