(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Testamentvm Novvm : sive nouum foedus Iesu Christi, D.N. Cuius Graeco contextui respondent interpretationes duae: vna, vetus altera, Theodori Bezae, nunc quartò diligenter ab eo recognita. Eiusdem annotationes, quas itidem hac quarta edit. accuratè recognouit, & accessione non parua locupletauit: Vt docebunt asterisci margini appositi, necnon eius ad lectorem epistolium. Haec quarta editio, propter accessiones non paucas, duos indices nouos habet: quorum prior priori parti, posterior posteriori subiunctus est. Seorsvm edetvr recensio earundem in diuersis Noui Testamenti locis vocum (vulgò concordantiae Novi Testamenti) cui etiam operam multum lectori profuturam idem Theodorus Beza & quidam alij impenderunt"

m 



St* 









•v 

I^H 



- ' " v 



*■».. "*vj 



*V/ 



fc&£*^ • 



A > 4 



v- 4 •» 



* 



S&" h 



?& 



**»- 



*X~v 



K *f 



m 



\fr% 



V I 











>-,\ y 




>. J 


•$*** 


EXi^HM^^flHHk'^^flV* 


\b£j 




/if 1- 


43t 


» <t 


S^rvjfe ' 



./** 






r **T 



fir 



• a 



#\ -A S 






V **J 



JPt 



^ 



N* ^ '?■ 







Sir.- 









'* ; 



*►* 



*? 



-< 



'ERSKE 



RESER\ 



#•> 











jr 


' ^ 


^ 


b- V 


^FttSl Br? 


* 


h&* 




j 




i 


^^^I^Ba^XBs9 




\ 






»/' 




5 A. 


4f 




i 


^4 " 




' ' 4-1 


■St 




i 




4t 

. f v 




>■» r*" 


»' A^^. 


+■* 


•■i 





- 



PROPERTY OF THE M 











■ M,/ ct/i 



& 



Digitized by the Internet Archive 

in 2012 with. funding from 

Boston Public Library 



http://www.archive.org/details/testamentvmnovvmOObzet 



TESTAMENTVM 

N O V V M, 

SIVE 

Nouum Foedus Iefu Chrifti,D:N. 



-*•-* 






) 



/ 



\ 



M 



• r . . 

■ 






TESTAMENTVM 

N O V V M, 

SIVE 

Nouum Foedus Iefu Clirini,D:N. 

Cuius Gra?co contextui refpondent interpretationes dux: vna,vetus: I 

altera,T h. e o d-o r i Bjz£, nunc 
quarto diligenter ab eo recognita. 

Emfdem Annotations, qua* itidem hue quanaedit.accurate recognouit,& accejTtone 
nonparua locupIetamtcvtdocduntaHerfftimai^ *ppofitt,necnon am 

ad httonm epislol/um. 

Hxc Qvarta Editio, propter accefTiones non paucas, 
j..~„ T - dices nouoshabet:quorum prior pri ' 
pofterior pofterioriiubiun&us eft. 

S E R S V M E D E T V R & <H™jW™ Wa/^ku 
Recenfio eamndem in dmerfis Noui TeBamenti lock vocum ( vulgd 

CONCORDANTI^ NoVI TESTA M.E N T i) 

cui etiam operam multum letlori prof uturam idem Theodoms Be^a. 

& quidam dlij impendemnt. n 



duos Indices nouos habef.quorum prior priori parti, \ 






yrtdt* ip-i 




bah:****/*. *' 
-•-*■ ^ >■- 









M D. dOC X V I I 1 



*s 






t" 

1 



^^A 



£^^Jtf&% 



ttXc ^A'^Jilj 



I 







: 






i 



■ 









*.: ■•• :.". /. £.::.. 

« * • * • . • 



• _ • 



. . . • 

9 







1 < 






* * ( 

t * I 

i ' I I 



' - 



* 



* 





SERENISSIMAE REGINAE 
& iiiis virtutibus non minus quam regiis 

decoribus fplendidar, 

2). E LI S WB ETUE, 

^/fngli<e, Francis, Ffiherni* & circumiacentmminfularum Regime ^Fidei Ch'tftiana 
defenfatnci^Fbeodorus e Be~7afieneuenJls Ecclejice mini (let 
^ratiam &t>acem a Domino. 

R e c o R ScrenifTimamtuam majeftatem,Regi- 
na, vt me de huius operis , nunc fub augufto tuo no- 
mine apparentis , ratione nonnihil diilerentem , be- 
nigne ic patienter audias. Annus iam agitur octauus 
ex quo noftram hanc noui Foederis veriioncm , ad- 
ditis annotationibus, aggreflus , aliquod eius operis W 
fpecimen edidi. Conridebam cnim fore vt ij in quo- 
rum manushxc noftra incidiffent, fi quidem amici 
nobis eiTent,monitorum officio fungeretur : fin vero vel inuidi vel maleuoli, 
fcuere in fingula inquirendo , qua?dam vel inueniendi,vel diligentius confide- 
randi, vel criam corrio;endi occafionefaltem aliquam nobis prarberent. Hanc fi a /+ / 
enim ego ex lplis etiam adueriariorum calumnns vel maximam vnliratem ca^ 
piendam e(Te temper exiftimaui. Itaque quod olim perfe&is openbus Apel- 
lem feruntfa&itaife , id ego mihi in ifto vixdum inchoato faciendum putaui: 
eoque condlio nee Regiar tux Majeftati,qu2e tum(vt omnes magno cum mcc- 
rore audiebamus)de capite ipfo,Buangelicae veritatis caufa penclitabatur, nee 
cuiquam etiamalij qualecunque illud meum fcriptum dicaui, fed omnibus 
Chriftiana: religionis ftudiofis velutifpe&andum propofui. Sed eccc y contra 
fpem &: expeclationcm noftram, ab amicis nihil praner immodicaslaudes, 
quas minime omnium optabam aut iperabam,retuli : altera verb ex parte duo 
tantumapparuerunt, Sebaftianus Caitellio Sc Francifcus Balduinus : quorum 
ille, vt nulla erat in his rebus dodtrina nulloqueiudicio ora?ditus,multaqui- 
dem reprehendit , fed temere plane &: impente ( ficut in mea refpondone pla- 
num feci ) adeo vt vix in vno & altero loco nos adiuuerit : alter vero , plane vi- 
rulentus Apoftata, contentus in genere culpare quod antea laudabat, nihil pe- 
culiare , quod quidem alicuius lit momenti, obferuauit. Et tamen eum noftra 
legifte , atque adeo in ijs profecifle , fie conftat vt ne ipfe quidem id inficiari 
poflit. Turn fie egometmecum, Quod tot amici &: tales laudant, maleuoli 
vero tanto tempore nondum carpere finemanifefta calumniapotuerunt,di~ 
gnum eft fortaihs quodiemel inchoatum,pro vinbus abfoluas, itaque ex Gal- 

f . ij. 



licis illis ciuilibus difcordiis feruatus,hoc conf ilio ad opus iterum redij:in quo 
quid pneftare ftuduerim ,pamm res ipfa oftendet , parnm etiam optime ( opi- 
nor) aperuero,fi eademilla(jua: initio fuperioris editionis fueram teftatus, 
iterum repetiero, quibus videlicet de caufis hoc quicquid eft fcripti (quod 
nomiulli fortaiiis h non inutile 5 at certe non ita neceflarium arbitrari poiient) 
tantacontentionc (irp aggreflus. 

Qv a M neceilehtnvEccleliaDci extareemendatamfacrarumnoftrarum 
tabularum Latinam interpretaticriem , non eil quod pluribus conemur often- 
dere,quumdeeonemopo!lit dubitare quin fetepietati acreligioniChriftia- 
nx inimicum eife profiteatur. Dicendum eft igitur mihi potius qua: me caufa 
impulerit vt poll aliorumjac prxf ertim Erafmi,interpretationes , in hoc argu- 
mento veriarer : deinde etiam paucis eft explicanda ratio quam in hoc opere 
abfoluendofumiequutus. Vulgata?illius editionis qua iampridem vtimur, 
quis audor fuerit , video inter dodlos homines non conftare. Hoc quidem 
conftat,pra:terquam quod plurimis locis a hbrariis eil: deprauata, fepe lllam a 
Gra:cis diicedere ,ixpe obf cure multa interpretan , quxda pra?termittere cua:- 
dam adiiccre:vt earn minimc minim fit erudius homimbus nunquam fatisfe- 
ciiFe, imperitisautem multis magnos errores obiecifle. Eruditos voco,non 
cos duntaxat qui prxcipue hoc nomine digni iunt , quales fane perpauci Tem- 
per extiterunt : (ed eos etiam qui vel mediocrem vtnufque lingua: pentiam ad 
pietatis ftudium attulerunt. Cxteros autem, quod ad id attinet de quo agimus, 
nihil rnoror: quorum tamcn duo genera efTe video. Vnum eorum qui per im- 
pentiam, quod pleraque errata non modonon intelligat, fed ne fufpican qui- 
dem poflint, idcirco in recepta ilia inter,pretatione acquiefcunt: qui tame pro- 
culdubio meliora ampleclerentur iiquis ilia commonftraret. Altcrum, eorum 
quiperucrfoquoda ingenioprxdiri, ita in crafiisilhsScobfcuristenebrisver- 
fantur vt veritatis lucem (ponte refugiant. Illi commiferatione fane aliqua di- 
gni funr.idivero plane indigni quorum corruptis 3c deprauatis iudiciisquif- 
quam commoueatur : quinimo aperti iunt veritatis hoftes. mirus enim eil: in- 
ter mendacium 6c ignorantiam, quaifti tantopere delectantur,confenfus. Ad~ 
ferunt tamen ipfi aliquid , ne nihil dicere videantur. Maiores noftri (inquiunt) 
ilia interpretatione f uerunt cotenti. Cedo vero quos maiores appellatis? Nam 
Auguftinum,Ambro(iimi,Hilarium, vllum deniquefciiptorem eruditum cf- 
fe nego qui non ab ilia fxpenumero difccflerit. Id ii pernegatis,ipforum libros 
vobisiudicesfero.Ad Hieronymum autem quod attinet, fiVetus ilia editio 
tarn erat emedata quam vos eile vultis,cur ipfeDamafi Romani Epifcopi hor- 
tatu,idem inillatentauit quodolim Origenes in veteris teftamenti Graxa in- 
terpretatione? Nam ifta certe de qua agimus,h Hieronymo tribuatur , neceife 
eft fateamur ilium plurimis 8c iis quidem manifeftiffimis erratis teneri.Deni- 
quequum(vt ohm idem conquerebatur) totpene finthuius editionis exem- 
plariaquotfuntcodices,pnmum omnium oportuit decidere qusenam ilia fit 
carteris anteponenda. Veritas certe quanuis vetuftior fit mendacio,tami n non 
perindc vt vinum probatur vetuftatc. Quum igitur in ilia Vulgata editione 
(quam tamcn ego quoad eius fieri potuit integram fcruatii)permulta requiran- 
tur. laudandus eft profe&o eorum labor qui illam emendare ftuduerunt.Ex il- 
lis autem alij 5 vtomnemnouitatis fufpieionemerrugerent, ex collatione anti- 

quiilimo- 






<,' 



* 



quiflimorum codicum conati funt qua; luxata videbantur rcftituere : alij Hie- 
ronymi excmplum & Pontificum decreta, ipfamque adeo rationern fequuti> 
adGrxcorum vfquefontesrecurrerunt. namdeNouo teftamento hie a no- 
bis quxntur. In vtnf que nonnullaprobo, quxdam rcprehcndo. Illosineo 
laudo quod antiquitati tantum honorem habuerinr.in eo vitupero quod dum 
aLatinorum codicum veiHgiis nunquam volunt difcedere, fxpenumero er- 
rata errauscumularunt. Iltorum vero con(ilium,cruditionem,diligentiam, 
ficut non pofTum non vehementer approbare , ita quxdam ( quod eorum pa- 
ce dixenm ) in ipf is defidero. Nam vt in genere de omnibus loquar 5 quum 
in ipiis Grxcis codicibus maxima fit interdum varietas, videntur omnes vel 
fatis imiltis exemplanbus non fuiffeinftru&i, velnonfatis dehac annotanda 
varietate fohciti. Video cnim illos , ceteris neglectis, ea demum plerumque 
annotaiTe quxipii probabanf.quum lingula potius annotare oportuerit,vt 
fuumcuiqueiudiciumrelinqueretur. Id ergo ab illis factum effe vchementer 
cuperemJnfingulisautemquidixquiram,acprxfertim in Erafmo,qui fupe- 
riorcs omnes magno poft ie interualjo reliquir, malo ex noftrarum annotatio- 
numcollationeintelligi quam lpfe figillatim explieare : nequis quodvcnta- 
tisftudiodico,vel ab inuidia, vel ab obtre£tandi ftudio profecium putet. 
Pauca tarn en commcmorabo qux ad confilij noitri explicationem pertinent. 
VetereminterpretemErafmus mciito in co reprchcndft quod vnum idem- 
due voeabulum fxpe diuerfis modis explicet. Atqui ineo ipfoquoties pec- 
cat? Leuiculum ho.c eft, dices. Ego veto aliter cenieo , nifi quum ita neceffe 
eft, in his quidem hbris in quibusixpe videas mirifica quxdam arcana velut 
vnius vocabuli inuolucris tegi : vt quo propius abeft a Grxcis & Hebrxis Lati- 
nainterpretatio,eo mihi quidem magis probanda videatur: ita tarn en vt fim- 
plicitate ilia lermonisferuata, quae m his Spiritusfandtioraculis plane diuina 
eft & admirabilis , aiperum illud & horridum fcnbendi genus vitetur. Dcin- 
de quam immerito multis Veterem interpretem reprehendit , tanquam a 
Grxcis difTentientem ? DiiFentiebat, fateor,abiis exemplanbus qux illena- 
dhiserat: fed non vno loco comperimus aliorum codicum, & quidem vetu- 
ftiilimorum, audtoritate earn interpretationem ni'ti quam ille reprehendit. 
Quinctiam aliquot locis animaduertimus , Veteris interprets leclione , quan- 
uis cum noftns Grxcis exemplanbus interdum ei non conucniat , tamen ipfis 
rebus multo melius quadrare ; nempe quod ille quifquisfuit , emendatius ali- 
quod exemplar ria&us eflet. Prxterea quifquisexveterumfcnptisaut Gra> 
cis aut Latinis lfta emendanda fufceperit, nifi admodum attcnte &c confidera- 
te id faciat,omnia certe corruperit potius quam emendarit.Scriptores cnim il- 
los feu Grxcos feu Latinos non eft exiftimandum , quoties locum aliquem ci- 
tarunt , toties vel libros mfpexiffe , vel fingula verba numeraffe. FuifTet 
enim hoc infiniti pene laboris , nee ( vt ego quidem arbitror ) prorfus liecefla- 
rij : quum ne ipfi quidem Apoftoli vel cum Hebrxa veritate, vel cum Grxca 
interpretation totidem verbis femperconfentiant,vt quidefentc'mia potius 
ipfa quam de fyllabis laborent. Itaque ficut Erafmi ftudium ac diligentiam in 
eo magnopere laudo quod veterum fcripta tarn diligenter euoluerit : ita co- 
gor, quod ad ipfam locorum collationem attinet , nonnullam in eo maiorem 
attentionemdeiiderare. qua in reab ipfo non femel &m Grxcis & in Latinis 
theolosris citandis peccatum fuhTe animaduerti. Sed 6c illud Eueor videre me 



. ( 



non poffe,cur quod vno loco comprobauit , alio reiiciat : quod alibi mutauit 
( alibi retincat.quod tamen poterat vel memorize vel librariorum culpa: tnbui, 

nili id effet plurimis locis admifliim. Nam quod interdum in ipfa mterpre- 
tatione occurrunt qua: in annotationibus non probantur , in eo culpa eft ma- 
nifeftatypographi,alioqui diligentifsimi , qui interpretationem ipfam nonfa- 
tis diligenter cum annotationibus comparandam curauit. Denique vt funt va- 
rij hominum ienfus , partim eorum rationibus addu&us qui hocnoftrofelici 
6c erudito feculo theologiam fan&ifsime 6c eruditifsime explicarunt , partim 
etiam meum iudicium fequutus , nonnulla mihi animaduertiffe videor ab eo 
prxteritaquxmutandaexiftimarem-.nonnullarurfus mutata quae relinquen- 
da potius fuiffe viderentur. 

Qind igitur ? Nempe(vt de noftro tandem inftituto aliquid dicam)fi is effet 
omnium, ac praefertim Regum 6c Prmcipum,animus qui effe debuit, 6c quern 
tibi effe audio, Regina , nihil certe haberent antiquius quam vt primo quoque 
tempore do&ifsimos 6c religiofifsimos quofque vndique cogeret, ex quorum 
iudicio 6c audtoritate , vtriufque Teftamenti interprctatio quarpiam femel e- 
deretur, cuius, quoad eius fieri poffet,facra 6c inuiolata effet auctoritas. Ne- 

H ?•/'** qnp enirp nb vno qnppi^ffl r.1 nn 1 m n pi 1<; rn ** ^bfnlm pr>IT> yjrLrnr Scd pleri- 

que aliud habent (cilicet quod agant : 6c ea quoq-, eft in multis doctis alioquin 
hominibus ambitio , ( quidni enim dicam quod res eft ? ) ea <pi*<wna 3 is pruri- 
tus, vt vel aliud quiduis curare, vel in his etiam facris traclandis , ab optimis 
malint difcedere ,quamvideri nihil lpfi dixiffe aut icriphffe. Ea quoque ty- 
pographorum quorundam auaritia eft 6c impietas , quibuidam etiam in locis 
in quibus Euangelium docetur, vt dum lucrum captain , nihil tarn fit ineptum, 
'fyryy^* tam ndiculum,tam impium, quod Ecclefia: Dei non obtrudant : homines 
plane digni qui communi omnium Pnncipum au&oritate feuere coercean- 
tur. Quum igitur lllud adhuc requiramus quod eft in piimis neceffarium, 
nonnullam certe laudem merenturquiin iftafenefcentis mundi corruptione, 
fua omnia ftudia in rem iftam omnium longe vtiliisimamacmaxime necefla- 
riam conferunt. In iisautemetfi,Dei beneficio, poflum nomen ipfemeum 
profited, nunquam tamen profe&b eo progreilus efiem vtinhoc argumen- 
tigenerequicquamfcriberem quodpublice appareret, nifi me optimorum 
ac doctifsimorum hominum audtoritas in hanc velutarenam inuitum ac re- 
lu&antem pertraxiffet. Satis enim, Dei gratia, intelligo quam non fatis fim in- 
ftru&us omnium earum rerum cognitione qua: ad hoc perficiendum requi- 
runtur : 6c ajioxumxxemplodidici quam facile in omnium repreJa^nijjQneni 
jio^c^4b_endLg£iiusincurrnr :in quo videlicet, fiquid noui adferas, carteros 
reprehendere:(in verb ab aliis dicta commemores, aclum agere videaris. Sed 
me quo primum teporeiftafumaggreffus, partim Roberto Stephano noftro, 
homine iuuandx Ecclefia: Dei nato,incitante : partim verb aliis permultis non 
definentibus turn vt tardum 6c cun&antemaccufare , turn etiam reprehendere 
quod donum Dei in me (vt ipfi diccbant)collatu,tam diu fepultum iacere finc- 
rem : conftitui tandem, illorum iudicia diutius a me contemni non poffe quin 
pro modeftix 6c conftantia: laude, in arrogantix 6c pertinacia: crimen incide- 
rem. Parui igitur illorum confiliis , praefertim eximij illius fcrui Dei ac optimi 
meiin Chrifto parentis Iohannis Caluini auctoritate villus :cuius6cviui iu- 
dicium tanti feci,6c nunc ( quando ita Deo yifum eft) nobis erepti memoriam 

ficve- 



i 

s 



i 



fie veneror, vt quod hortatore illo fufceptum, nunc expolire ftudeo , omnino 
conridam Ecclefins inutile non fore. 

Studui autem in primis vt non modo a Gra?cis,fed etiam a recepta iatn olim 
editione quam minimum defledterem. V erborum proprietatem adeo ftudio- 
fe fum fe£tatus,vt etiam a (y nony mis , quoad eiiis fieri potuit , hbens abftinue- 
rim. Singula Grxca vocabula eodem vbiqj modo exprimere itudui,nih quum 
diueria tuit fignifkatio , aut peculiaris aliqua ratio incidit: quam &; lpfam bre- 
uiter plerumqi annotaui-Hebraiimos turn in iingulis di&ionibus,tum in fenfi- 
bus integris plurimos obferuaui, partim dochisimorum hominum comment 
tariis, partim quorundam amicorum Sc collegaru meorum, ac pradertim An- 
tonij Ceuallerij (hominis non vulgari docthna , Sc fingulari quodam in He- 
brads iudicio prarditi) diligentia ac eruditione fie adiutus,vt qua? funt huius ge- 
neris,non mihifed lllisdebeatur. In ipfis porro Hebraifmis Latineexprimen- 
dis aliquoties malui non fummam habere Latinitatis rationem , quam tcmere, 
Callellionis exemplo quicquam audere. Videtur eriim Hebra?us llle fermo 5 
pra?fertim in iis qua: ad religionis myfteria pertinent , plurima nefcio quomo- 
do i^cb-nzuTrxjvL ac diuine prorfus exprimere, qua? nullo alio idiomate fatis feli- 
citer pofas declarare. Quod fi Grxce loquens Spintus fanclus , ab ifliuimodi 
Hebraifmis non abPdnuit,&: docliflimi quoque Gra?corum interpretes ilios 
adeo non reiecerunt , vt iis etiam tanquam gemis quibufdam fcripta fua exor-, 
narint,noneft(opinor)curhocmeumitudium quifpiam reprehendat. Dein- 
de quum in lllis explicandis non femper confentiant doctjff imi etiam fcripto- 
res,fatius effe exiftimaui, integra omnia interdum relinquere quam commit- 
tere vt lllata in ipfum contextum vna interpretation , alias omnes viderer re- 
ieciffe. Neque tame nobis religio fuit in annotationibus llluftrare qua? obfeu- 
rius di&avidebantur, Scquid potif(imumfequeremur,paucisindicare.In ipfis 
autem annotationibus ftuduivt nihil prorfus appareretadoftentatione com- 
pofitum, quum alioquin multa? fefe liberius exultandi occahones offerret. Ita- 
que verborum 8c formularum interpretation contentus,addidi exemplaex 
prophanis au£toribus petita, no quoties licuit, fed quoties(meo iudicio)ita ne- 
ceffe fuit.Res autem ipfas turn attigi quum vifa eft fententiq expofitip cum ipfa 
vocabuloru interpretatione coniungenda: in ceteris memini quid in hoc ope- 
re mihi effet propofitum.Ex veteribus Origene acerbe reprehendi , quern tan- 
tum abeft vt cum Erafmo veteribus omnibus anteponam , vt cotra libere pro- 
fitear,nullum mihimagisimpurum fcriptoremvidcri. Exrecentioribus vera 
Caftellionem ( de quo paulo ante dixi)aliquot locis pupugi,quod intoleradam 
ipfius audaciam exiftimem. In his autem omnibus concinnandis , cum Valla?, 
Stapulenfis,Erafmi annotationibus, etiam veterum turn Gra?corum turn Lati- 
norum,5c recentiorum quoque dodtiffima fcripta diligenter contuli: a quibus 
me plurimum adiutum effe vitro profiteor : quanquam ne his quidem aut illis 
ita fui addi&us vt meum iudicium libere non iim fequutus. Adha?c omnia ac- 
ceffit exeplar ex Stephani noftn bibliotheca cum vigintiquinque plus minus 
manufcriptis codicibus,& omnibus peneimpreffis,ab Henrico Stephano eius 
filio , 6c paterna? fedulitatis hxrede, quam diligentiilime collatum:qua?res 
vna pra? ceteris magnopere me in plerifque fubleuauit , quum interdum vide- 

1"- i[i h 



r « 



rem,qux alioqui Tola interpretum conieclura nitebantur , alicuius codicis an- 
6toritateconhrmata:interdumautem ex veceris leclionis veftigiisaditusad 
eotrnofcendamveritatem nobis patefieret,in quo tamen hunc modnm tenui- 
mus,vtadmonitione contend, ex ingenioaut fimphci conieclura neapicem 
quidem mutaremus. • 

Hjec turn igitur, Regina,conliliameafucrunt -.qua: ne nunc cjuidem mu- 
taui,fed quanta maxima tide ac diligentia potui , Cum pcrfequutus. Emendaui 
plurima, expunxiqux videbantur redunaare , adiunxi dirnciliorum quorun- 
dam locorumexpoiitiones-.deniqueoperam dedi , quantum quidem in me 
fitum fuit , vt 6c multx loquendi formula? plerifquenon fatis adhuc ( quod li- 
ne inuidia didum lit) perfpeclx, 6c lpfa in primis Apoftolicarum dilputa- 
tionum methodus, omnibus patercnt. qua in re quantum fit a nobis luda- 
turn, ij demum intelligent qui hxc ngula diligenter expenderint. Sed quor- 
(um hxc apud te , Regina ? quaii fcilicet RegiamtuamMaieftatem huius vel 
illius homunculi fermonibus -nterpcllari deceat. Ego vcro(vt paucis refpon- 
deam) de me quidem nihil iiabeo quod dicam, qucm tamen confido tux Ma- 
ieftatinec ignotum,nec inuifum,imo ne moieitum quidem ciTe, idque in 
Domini mei Iefu Chrifti gratiam, cuius gloria: lie iludes vtomnesiidos eius 
feruos etiam amare coniueucris : led de excel lentilfimis tuis dotibus, 5: maxi- 
mis in Ecclefiam Dei bcneficiis , quo: me ad hoc fufcipiendum confihum im- 
pulerut,necellario mihi agendu puto,tum ne ingratus videar,tum etiam mul- 
to magis vt hac tarn commoda occafione Reges ac Principcs omncs, propofi- 
to libi tuaeMaieftatis excmplari,ad vere regias laudes quxrendasaccendantur. 
Minime quidem,fatcor , pendctDei regnum aRegum potentia , quos etiam 
plerunque(qua? eft mundi perfidia ) infeftiflimos ha'buit : fed tamen liquid eft 
interrisinquo liceatdiuinx gloria: imaginemvelutin fpeculointuen,illud 
eft profc£lo qubd in te hodie prx cxteris orbis terrarum Principibus conlpici- 
tur : Regia videlicet Maieftas pura Dei notitia ac reuerentia exornata:quarum 
rcrum ilia Reges iupra mortales plurimos attollit,ifta vero etiam Angelis pene 
exxquat. Vereautemhxca me diciquum 6c pij omncs magnocum gaudio 
intelligant, 6c Antichrifthniiplimagnocum doloreintus agnofcant , mini- 
me vereorne dum hxc dete prxdico , in adulationis fufpicionem incidam. 
Quxporrode tuisvirtutibus,luperftite adhuc alteroillo noftrorum tempo- 
rum Ioha , Eduardo Rege fratre tuo , fuerit expeclatio,vel lllud declarat quod 
illo in ccelum reccpto, certum lit neminem piumfuilfe qui non tacito fal- 
tern cum gemitu (quoniamapertenon licebat) iniuriam non folum tibi fed 
etiam toti Anglix regno fa&am deploraret , atque adeo qui non mala ilia 
qux poftca euencrunt , a Deo Optimo Maximo deprecaretur. Afperrimis 
autem illis tempeftatibus qux tot pias &c lanctas animas , quibus indignus 
erat mundus, in ccelum vfque expulerunt , quis te tandem abindigniflima 
morteliberauit ? Isvnus profedlo qui te ( ficut omncs prxfagiebant , & res 
ipfa declarat) pacandis tarn multorum mifenis deftinarat. Qux tunc in his 
quoque regionibus pro tua falute fufx fint preces ac lacrymx, turn a nobis 
extcriSjtumatuxgentis exuhbus, quibus turn hxc ciuitasperfugium erat:8c 

qux vi- 



qua? viciflim fuerint omnium gfatulatibnekquufp 3e tua inaugiiradone nrn 
tius cftec allacus,& cxlum Si terra pene ipia teitari poflunt. lam turn enimpra*- 
{agiebant Ofrines quarpofteaiunt conicquuta, {ore videlicec v'tt'e apparete,' 
{xuiilimamillam tempeftacem placidiilima quxdam tranquilikasexcipciet. 
Quod tamen eucnit,nempe vt fine turbis & cxde,tum diuina cum hiimana be- 
ne omnia in Anglix regno, vno veluti momenco componerentur,hoc rieipe- 
rare quidem homines audebanr.,'Eft igitur hxcadcb iubica rcruminltauracio 
diuinitusquidcm data, led lecundum Detimab ilia tua vircute profecta, qua 
t-eipCim p]ane,vcmultisaliis, reliquos orbis terrarurn Principcs (uperairi.Cle- 
mentiam dico &c lllam natura:lcnitatem,qua he ipfa cibi vel ferocifiimbs 
quofuis de'uinxifti x vc quanto fantbe pacis artes omnibtrs illis vi'rtutibus belli- 
cis prxftcnt , qua: cum humani generis pernicie efflcrefcunt, reipfapermicue 
detnonftrans. 

Anglia igicur cibi , Regina , feenndum Deum Optimum Maximum , cuius; 
nobiliifimum cs lnilrumentum, iftiid pacis benehcium debec : quod etfi per -ie 
eil excellens , ajtero tamen illo inferius eft , cuius gratia , pax ipia hominibus 
eftexpctenda:quod&:ipium tibi debet Anglia, nempe verum Deiculrum, 
nunc tandem cVtordidiilimisjliisAntichriilianiimifordibusrcpurgacum.FJoc. 
illud eft lgiturquod te merito lupra bmnes horum temporum Rcges , lpfis e- 
tiam e cxlo conlcntientibusAngelis, atcollic. Aliis enim quod placet, non li- 
cec.qui quidem carnisprudentiapotius quam Deifapicntiain conf ilium adhi- 
bita, pcilime tumfibnpiis , turn populis iuis confuiunt : alij qui plurimi &po- 
tenuliimi fu'nr, apcrtum cum pictate bellum gerunt : nonnulli qui pauci (unt, 
religionem quidem profitentur,ied quomodo tandem inftitutam , 6c quam 
multis adhuc nxuis deformatam , prefer tirri fi difciplinam Eccleiiafticam 
(pedes ?Idololatriamdamnant aliqui,nec tamen idola proiligant. Miiiarri 
Papifticam eiiciunt nonnulli , fed vt fuam intrpdurant. Tranffubf lahtiatio ab 
omnibus fuliimoconfenfti repudiatur, fed itavt non define quidam qui ni- 
hiloincptius delirium tanquam Chriftiana? religionis arcem tueantur: adeo 
quidem vt (.quod non fine horrore dico) nonnullos iam non pudcat aperte 
Chriftum ■iimulSc quodadnaturas attinet,Cum Neftorio diuidere,&:quod 
adproprietates,cum Eutychete confundere. Quid multa ? non defunt alij 
quiMacedonij & TritheitarumhorremJas blafphemias turn voce turn tcri- 
pcis afterant : quibusnunc hxrehbus miterx Polonicx Eeclefia; diuexantur. 
At tibi , Regina , tuifque populis quod haud fcio an cuiquam noftra tem- 
peftateregno,perte datum eft, purse videlicet aciincerx Euangelij doclrinx 
Integra profeilro , ad quam li( vtboni omnes fperant , &c fidcliflimi quique 
tuarum regionum Epifcopi iampridem defiderant) plenam quoqne Eccle- 
iiafticxdiiciplinx inftaurationem adiunxeris, fane non video quid amplius 
vel Anglia ipia poflit a te flagitare , vel tua Majeftas in ipfam conferre. Iam 
verb cuiufmodi eft duplex illud tuum heroicum plane facinu's ? Nota funt ilia 
Vetera Scotorum cum Anglis diflidia : at tu ilia omnia memorabili plane 
officio aboleuifti , quum Scotiam in extremum periculum addu&am , Anti- 
chrifti fraudulenca tyrannide,opportunifiimis auxiliis fummifiis afTeruiftL 
Bellorum inter Francos & Anglos geftorum celebres funt hiftorix & ta- 
men nuper quum & regni ipdus Gallici flatus Sc Ecclefiarum Gallicarum 



pericula promptum auxilium flagitarent, ( nihil cnim amplius de funeftif- 
iimoillobellodicendum arbitror, ne vulnerum cicatrices nondum peria- 
natas refricare velle videar ) quae tua tunc fuit in iuuandis piis voluntas? 
adeo quidem vtiftamqualemcunqueGallicarum Eccleiiarum hbertatem,aC 
fertore & vindicc ( vna cum fnclyto D. Amiralio & magna Gallica? nobilita- 
tis parte ) illuftriflimo Principe Condenh , impetratam, Regise tua: Majeftati, 
& llluftnilimis Germanise Principibus, excmplum tuum fequutis, omnes ma- 
gna ex parte deben meritofateantur. Quominusautem plenum hocbenefir 
ciumfuent, reclc profe&o indicant qui nulli xquerei atquenoftrisip forum 
peccatis imputandum effe arbitrantur. Id quod eo hbenusteftorquodiftis 
turn confilhs turn etiam plerftque rebus prarfens ( quandoquidcm ita Deo vi- 
fum eft ) internal. Itaque confedta pace quuni in banc vrbem , alteram videli- 
cet patriam meam,ex qua viginti ante menfibusfueram ad Pofliacenum ilium 

v conuentumeuocatus,rediiiiem 5 cum alia multa mihi occurrerunt de quibus 
fxpeacmultumcogitarem,tum veromaximetantibeneficij accepti memo- 
rianonaliter animo meoobuertari ccepit quam obaratis perpetual de exol- 
uendo xre alicno cura? ac folicitudines-.nec priusmihi quieicendum putaui 
quam vt, quantumuis ceffantibus aliis multo locupletioribus , non quidem il- 
lius benelicij (quod in seftimationem non cadit) pretium perfoluercm,(edgra- 
ti faltem animi monimentum velut communi Galliq patriae mea: nomine,Re- 
giauua: Majeftati confecrarem. Cui enimpotiusharc conueniuntquamtibi, 
quxfmgulariDeiOptimiMaximi beneficio id etiam es confequuta, vt non 
modo quid hie dicatur, abfque interprete intelligere,fed etiam turn dehis lin- 
guis, turn de rebus ipfis vel optime poflis iudicare? En igitur tibi,Regina, qua- 
lecunquemunus-.quodfi tibi gratum fuifle cognouero, non mediocrem labo- 
rummeorum frudtumme percepifTe exiftimabo, atque adeoEcclehis lftud 
quicquid eft , non inutile fore , multo ( vt mihi quidem videor ) certius prazfa- 
giam. Dominus Regiam tuam Majeftatem , Regina , Spiritu illo fuo , quern 
DauidRexdt ipfenannanquam principum propriumappellat,magisacma- 
gis locupleter.zelo gloria? fuce vna cum tuispopuhs veftiat: templo denique 
fuopenitus repurgando, omnibufque Exceliis femel abolendis, inuiclia lua 
fortitudine quam potentiffime fulciat ac confirmet. 

Geneua^AnnoanatoIefuChrifto^M. D. lx ii i i,Decembr. xix,quo 
die ante biennium Gallica nobilitas, illuftriffimo Principe Condcnfi Duce, 
Regiae tuae MajeftatisSc illuftriflimorum quorundam Germanise Principum 
fubfidijs freta,non procul Druidum vrbe,fortifume prseliata , prima reftituen- 
da: in Gallijs Chriftianse religionis fundamenta fanguine fuo feliciter Deo 
confecrauit. 




HENRICVS STEPHANVS 

Lectori S. D. 

Duabus hifce paginis, alioqui vacaturis , ea qua? fcquuntur carmina, ex amico- 

rum coniilio,mandaui,olim quidem a me pene adhucpuero fcripta,& 

illi prarclarx Graeci Noui Teftamenti editioni prcefixa qua? anno 

M. D. L. ex omcina paths meiRob. Stephani prodiit: 

nunc autem ex tempore ac raptim duntaxat (vt 

illi ipf 1 amici norunt)recognita,& ex 

parte tamen incudi etiam 

reddita. 

EXHORTATIO AD LECT REM 

libromm N. TeHamcnti : & Defcriptio illius verefhmmiboni, quod Chriflusfe 

nafcentem^mortentem^ & rejitrgentemjiobis attuliffejUps a 

fe obfignatis Fcederk noui tabulis tetfatum 

reliquit. 



Tri N Tf/'5ro8»'Sv op At; Jtj Ttxv <tsoXvivYJTO\> cft&vlwy 
K&vIvj txmi yXvztplcu &j ihx) tsroXuTip'orza S'tXtgv, 
Ev^-jo? txu £%sipa.£i ■3-zot~-viv~rc*>v %opo<; ^vS'piov' 
hi utyaXoso &iS KpaSlUv oltnipfXovcL paJjvet 
Udotv dXt^olaiv^Koivy S~t n fma.(jiv dvuyjin 
Oc&ovc, ihxioio nct^vyd^ovartv oTsoo^a^. 
H [xoivjn 9-»3-e«j-< <Pipi<r£tcv w'<fo<; oitrafe, 
Ketj tCw ou?<.v/Jt,>srov <f e >(gj eig aiS'a.o <ptpovQ.v 
A&zvvaJVibq>pa Qiov JterrevavT/ov ct/xjxi y.a.d-ify. 
Nh<svos o? S~iX%v fgLVTYic, )£-m &v[xcv e'pi^ag, 
Mas~fcv« -S-fMT?; (roping dXiJn/xcvct ■d-ztr/xov. 
Na^io? c? piyfovg crvyvlw nsfoQiQovXiv c/xl%xUv, 
H petoc, Itxipow fXicvy cv) Ji^zra] oppvri. 
Et "y$ ngjj, <Grcr.<rnt; vopwc, t^i [xzifov 'izoitg-, 

TpcL[A[A'U.O-1 J\' 06SCL <dio\fAV $■»&■&■ ^^Z cAcT O-fKety 

TcovtTl d/xurtUgs zoi,<ntoTi^u> tffzex fetXo- aAaT&f, 
NM-ari**? o%ZMv y zzvzoi- -j ouuz^iv ov&ook;. 
6? <N fiiCXcv Xoyioov tox/ths S"zS~a»[xzvo<; 'Qriv-, 
ET'pe q>ctog yXuKzpcv-,yXvKzpti auuonrnS'ov cfXApTOtiu 
E'Xtsrltftiiv ppoauu Uxi [xovn « fasfcfuriSiosiv dz^ety 
EY '(ppoaux) bjj m-tunis dfXiyv jxzXz^covoc, dviypnc,* 
Kciuj jxzvoc, ct/j,<piyud-ei<ra.TG<rov ~ryi3-zosiv zyetpci-, 
li?TJ t/v' « <$ctAci£/<;.;(5ty ou Bovcne/c oixonXofiv> 

OT Qpo^Ol^OV X.XciOh&TZ fypn,4 -ffllpOS op/JLtli 

OT)yzTzpaJ\ x.putp(Sv fiao-avav i$ponQ.v dvciF>(^, 
Am "^S o'ifypov ft'iofsv fllov oiS~iv dfxeiCoov 
0?&ov?utJloi) ydyacd-rSv iffteou aJjtv iovTM* 
Ovn [Atpoc, Xe/s-oy,Xe«5"oy (Tia<n\xQpo%v *|//st 
AwpftTjq -/3poT*«ffi Ki^apOTOV afXtsrXaK^o-i. 



Actf/X6^'0?,»A'S• , eV/ ylujiqcfjj o-aLuos 5 »? e-sr; «T*fa 
A/XTrAawoi? 6^«,t*AA' ftf^sAof KfXiTtpacn-, 
ZLvuufyovov c/6<Srf>oXi-TS-oov tS'oc w rsa/t^i u-^(/j.iS K ovTt, 

He >^ avstfT/o? coVydXtri\ixct\3<; dvS'po/j.iCio 
(TictTf or, iov (ZovXncn) Kctxlio *£tdt ivoi dfXOtCiw* 
A'?iAat -S-ctv«v dvopovenv u&tx. TvpCoio tq/.tij\oc,' 

TIuJ T6 >J'5TfoV/>'.eTe'5J-«'5,(p5p«()V 4T/ Ql^ZIVOV ofilCV y 

OYpctvov ei<ra.vi€ti,oXoov S'iCfxcTai tuiS'iurac 

Hd\\XOVCt-^Qic, Vfxds S^OXipcSz [AiXXttTM isriS'viTa^' 

lux) y.tivoo §~ ooji'hwmov dyav nroXuu aAAcv ojaiXoi'j 
Tcv t A'*J N Zco,©ctt'aT6{' Tt s qaJi AfJLGrXcfiillw dteyavluj} 
Tov rt NojW-ov TiAfcTctfor,' dyuXXofj^/uov fzoXviAcppoK;. 
K«-3-/ q <Te^<Tipw(p/v 6ftf rtD%t 'Waif < Jca•^•HT<t|• 
n*(n </[' t'sruvufxllui iixcLXti&ivovciv die dunii 
Qufxov "fhv&vetct y.petripoppovctyUg^ fjavog aS'pcv-, 
OT'pa.vo'd-iv 4Bfo<; dytuvaLC, ipas-Xi^wv TsoXvfxoyp'OV^ 
E'er* SIkol6&o[J$jjqc, K.ct(#,Cri <wa.XiV}U>v d^or-Y^Cy 
To?? T HtTn S*oXi%cv (Ziorov Jia. «sa.vfe. ^pctixovaty 
To?? t' ov-isw [Zigtou fgX.wrffivira.o~iv cv X^ ov ^ Tip/^^* 
Kotf l^rXo7c,{Xiv ins /J.i'&fd (Zuo-Xn'tov dpyns-, 
((ajJifev «; aj'(Svac riS-as vcttT»pctg cXufji'rs-ou i 
Tow? '-] ncLKidv p««T«pa; iXa, eg fepTctpou bppvUv, 

TaJura. ^t KctAa t-iXet T«rct(^et//>t.a'5. >^ltj fiioS'Ci-p cl * 
Q.v ovJ^i i<--iv ovctp <ropln yi JiS" aiTKctXog x/am, 
A'AA' » X6<S"'*i / «<i'^*A'5? T»roXtj»pa.TO<; ««T€, 
letplutM ivoXXcS Xtyvpuripn ovaai S"tX%;-, 
Xpu<roTfcp« pgviroTo tsatp b/x/xetot X&i'ria.voTci, 
T//XM? Ti/xntayat tBoXv <-~Xiov ovtra, <~jpo'-~a.<rnc, 



„_____ ___________ 

Chriftiano LedoriTheodoxus Beza Gratiam & pacem a Domino. 

Wl$n Nnus agjtm fextus-jex quoyCbrifttane LeBor y quidfitd nobis ope Dei Opt. Max.fre- 
$SsSl tisjn tenia huius volumtnis edittone pr^slitumfic paucts declaraui. Has Nout Fce- 
dens libros non modb cum vanis jeptemdecim Gmcorum codicum a R,obertoStephanoj>ea- 
ta mcmorU viro>citatorum IcBtonibus rurfum contulimusfed etiam cum Syra interpretation 
ne,vt eft d dpBijJimo Emanuclc Tremellio editaietfeorfim quoque ABorum Apoftoltcorum 
hislortam y & vtranquc ad Corinthios Eptfiolam cum Latina ex Arabicofermune verfione 
fratris acfymmyftse nobis obferuandt Franc, lunij yfedulb compar animus. Multa quoque in 
prior e horum ItbrorumpartCy id eft, in quatuor Euangeltslts & Aclis ApoBolictSy annotaui 
ex manufcripto Grdcolatino 3 ex D.lrenm cocnobio Lugdunenfieruto, & maiufculis vtrin- 
que Uteris defcriptojantaci vetufiatis codice vt tpfim pene Ircnm temporibus extitiffe vide- 
ripojjit^nifex Gratia fuiffe ante aliquot fecula importatum ex aliis indiciis conHarct.lnpo- 
fienore verbid cftjn Fault Epi(lolis>ex alio par is vetuflatisfed accuratius defcripto exem- 
plar^ in Claromontano apud Bellouacos coenobio repertOyplunma non p ami momenti obfer- 
uauimus. Denique in Latina ipfius contextus interpret atione noflrapaucula qurtdamfacere 
melioraftuduimus : in annotationibus qutfdam y partim ab amicis admoniti ^partim tudicio 
noftro emendauimusiquadamfuftulimusy multa pnus non ammaduerfa fius loeis adiecimus. 
H tectum ego tgitur:qu£ vere d mefcnptafuiffefjiero candidos omnes leBores deprebendtjje. 
Quartam autem banc editionem idem d me exprejjit iuuandatmagis acmagis Eccleftxftu- 
dmmyerum enim eft prof eBb iftud non ejje vnius bominis quantumuis eruditi et diligentis, 
nedum alicuius nib do qudm ego doBioris opus ficutifum prof atus quum illud initio y aliorum 
potius cobortationes qudm iudicium meumfequutus , aggrederer. Rurfum igitur ill a omnia 
placuit quarto conferre , diffticere , & diltgentius etiam qudm vnqua,m antebac expenderc. 
Obferuaui quoque locos nonpaucos turn ex veterum Gr^corum et Latinorumpatrum 3 turn 
ex eruditorum noHnfeculifcriptis. Contuli quoque multa cum SanBis Pagnini tbefaurojta 
vt eftd clanffimis illis vir/jybeate memorise Joanne Mercero y & Antonio Ceualerioyitidemcji 
d doBi/Jimo viro B.Cornelio Bertramo collega meo auBus y & variis N.Teftamenti collatis 
teslimoniis cditus. Admonuit etiam me de non paucis Ioannes Drufius y vir certe magnam di- 
ligent^ et eruditionis laudem y plurimis editistraBattbus y meritb confequutus.Sed y quod mibi 
minimepr#termittendumfuit y nifi ingraft animi y atque adebplagij crimen fubirc velim y nihil 
xque me adiuuit atque doBifpmi virt loannis Pifcatoris incredibilis pene in me benignitas y 
fmgulari cum animi candore coniunBa. Is enim quum ab initio adftnem meets islas annota- 
tions non tantum accuratiffime legiffet y verumetiamfummo adbibito iudicio expendiffet y O* 
in libellum non fane paruum omnes fuas animaduerfiones conieciffet y omnia mecum commit 
nicarefuHinuiunedum vt eos fit imttatus qui ex aliorum reprebenfiombus y vel etiam fuggtl- 
lationibus>nomen &famam aucupantur. Ego verb quum in its legendis plurimumprofecc- 
rim 3 nolui viajjim hoc ipjiusyion tarn in me qudm vniuerfamEcclefiam collatum beneficium 
reticerCyprofiteri minime veritm id quod res eft y nempe nonparuam tflarum cmendationum 
partem illius cruditioni e> candori deberi. Qunenam autem ilU omnes fintleBor ex aflerfcis 
ad album libnadicBis cognofcet. Etbrfcquidem ego baBcnuspro virili pntftare fum cona- 
tusyquibtisfiquid deinccps adieccrofeorfim excudendum curabo 3 ne buius operk toties emen 
difumptu quifquam grauetur. Tu verbyCbrifiiane leBorJris noslris labonbusyVttnam tibi 
tarn vtilibusyqudmillos fumus magnos acdiuturnos expertifeliciterfrucre : & ft quid exits 
fruBus cqllegeris , Deo mecum gratias age : ad ea verb dtiudicanda in quilms Cctcuttmffc me 
cxisiimauertSy eum^ qu^f, candorem adferqui ChriHiano conueniat, & fyncentatt acdili- 
gentU in his obferuandts me a respondeat. Bene vale. G eneutf^KalS exttlibuSyAnno vltimi 

temporis, CID. ID. LXXXVIII. 

EVANG 







EfAri'E'Ai ON T O x 

KATA V MATOAfoN. 

\\i(pClXoLjOV A. 



EVANGELIVM S E 
CVNDVM MATTH,£VM. 



N 



OVA INTER I>RtT. 
C A P V T I» 



V E T V S. 
C A P V T I. 




l' B A O 2 $ug- 

tjot/ Aab/c/[ . tjof 
A ^g^o^w. 



tf 



A b^ptiStjt/ ifyjVW- 
<72 Tl STM.<2Ji.I artctK 

j ifyjvnrt tovVcl- 
Kcoft.t ctxa>Q> Jti- 

ZagptoM-nfe Qapap. ®ctpi<;j ifyvvrn t 
jSo-ptoy^apajuL Jtefyjvyi<rt tov A g^w. 

fi gpfJL <fl ifyjVYlCft TOV A/UlVCtJhg. A- 

(uavaJ)z£ «$ ifyjvri(rt tov Nctctoscov. Na- 
^aX/ucvv cfi ifylvncn tov ¥>oo£ cm 7*f£ 

Paget' £. BoO^Jt ifyjMTZ TOV CL&Wcfl CM 

•nj^Py'S-. £1 ? &y\cTi t/i efyvvot tov liosetf. 

TtOSCtfJi tfyjVHOS TOV Act fil c?l TOV fict- 

mXia.- kctftcflcPtcfiaaiXXc i r }pvY\<n tov 

^0?^fXCt)VTOL CM Tiig iQ OvejLOV. | 




<;eii e ra- 



il "I b er 
tionis.Ieiu Chri 
fti, "filij Dauid, ti- 
!ij Abraham. 
(j Abraham ge- 
nuic Iiaac. |Ifaacautem genuit 
lacob.[| Jacob autem genuit Iu- 
dam 8c fratres eius. 

(j Iudasautem genuit Phares 
8c Zaram e Thamar. ||Pharcs au- 
tem genuit Efrom.Efrom autcm 
genuit Aram. 

Aram autem genuit Amina- 
dab. Aminadab autem benuit 

v* v* ^ 

Naailon. Naaiion autem genuit 
Salmon. 

Salmon autem genuit Booz e 
Rachab. Booz autcm genuit 
Obed e Ruth. Obed autem ge- 
nuit IerTc. 

pelFe autcm genuit Dauid 
regem ilium. Dauid autem ille 
rex genuit Solomonem ex ea 
q nzf uerat vxof Vria?. 




t B E R 



Luc.} 



H- 



genemttonis 

IcfuChnjUy 
fi ij Dautdy 
filt] _A V ra.ha.rn. 

Abraham genuit I- Gen. 21.2. 
faac Ilaac autem genuit Gen.»,-.zi. 
Iacob. lacob autem ge 
rmit fiidam & fratres Gcn.29.jj. 
eius* 
Iuiia 



Gen 38 27 
i.Far.i.j. 
ruth 4 lit. 



as autem genua 
Phares &• Zaram de 
Thamar. Thares autem 
genuit hprum. Efrom au- 
tem genuit Aram. 

^Aram autcm genuit 
^Aminadab. _Am'ma- 
dab autem genuit Naaf- 
fon. Naajj'on autem ge- 
nuit Salmon. 

Salmon autem genuit 
Booz. de r\ahab. Booz. 
autem genuit Obed ex 
Ruth. Obed autem ge- 
nuit leffe. 

I([fe aute genuit Da- i.R.eg.16 t 
uid regem. Dauid autem & 17-12. 
rex genuit Salotnontm 2 -k?g. u. 
ex ea quxfuit Vine- *" 



ANN O T A Tl ON E S, IN Q.V I B V S RATIO I N T E R P R £- 

TATIONIS REDDITVR. 



Evan.gelivMj EvV-Aw. Id eft , hiftoria eorii qua- 
docuit& fecit Iefus Chnftus, iucundiffimum illu^lutis 
nuntiumafferens. Sic enim Lucas ipfe interpretatur, Aft. 
1.1. Nam quum euangelium Grarcis quemuis bonum & o- 



Genef.f.Tj ninVin *i£)3 [ Sephertho/edoth ]cjuanuisiitud/it 
pluralej& pofteros defignet, hoc verb iingularejvt Chnlh 
aa&yivxc declaret.Subauditur JUte,Hic eft, veialiquid eiuP- 
modi: vt fit hie titulus non totius hilloria;,(ed (equetis se- 



ptatum nuntium declaret, propne dici caepit de vera ilia < neaJogia?. nam etiam hoc totum,^/=A»f ^.'c^doc, nihil aliud 
falutis doftrina , qua: non eft excogitata ab hominibus, led quam generis feriem declarar. Cicero eodem modo libellii 
e carload nos.illata, ficutpra?didufuit Efa.5i.7.vtmutua nominu dixit, f (Mnerat^nifi^fiinttt. id £ft, maioru'ex qui- 
fit inter fidem & Verbum pndicatum relatio, Rom. 10, 17. bus ortus eft Chnftus:vt Tercul.lib.de carneChrifti vertit. 
Sed & illud obferuandum eft , interdum Euangehj nomine VocabulQ aute Generationis retinui , partim quod Chri- 
nequehos quatuor libellos, neque ipfam proprie doclri- 10 ftianorum aures illifintafiueta?,partim etiam quod optime 
nam ,fcdeiuspotius doflrina? annuntiationem fignificari, videaturChrifti itcvpiuioiv expmvere.qmzxcemus ille Dei 
vt Rom 1.I3& i.Cor.4. 15, & 2.Cor.8.i8, & alibi fa?pe. Graj- Filius non poteft dici ex Dauide& Abrahamo genitus,quiu 
cum autem hoc vocabulum, quafi Ecclcfia? Chrifti pecu- ftatimveniat in mentem illud lohanis,Et Sermo ille fadus 
lifi, vt aliaeiufinodi omnia,libenter retinuimus. %Seculum eftCaro. ^ Filij ^^M/^Li'sJAaC/c/J.Fateorapud Hebra?osfi- 
Alatthxum , ri xv-r* MurBajoy. id eft , vt fcriptu &: traditu eft x 5 lioruin appellatione, ficut etiam apud Latinos poetas Ne- 
i Matthajo. Cartel !io couertitj Amhore Matthneo : quod mi- potum vocabulo 3 pofteros omnes intelligi. qua? res fecit vt 
hi duriufculu vidctur Magis enim (vt opinor ) prorrie Io- nonnulli turn hoc,tum aliis locis maluerint dicere , Dauide 
quetur qui Deum huius Euagelij authore vocabit,fcripto- prognatum. Sed ego illud malui:quia(mfi fallor)iiquis di- 
rem Mattha?um.Fateor tamen , Euangeliu Mattha?i & alio- ligenter expendat promiffionum formu!am,ad quas relpe- 
rii,no minus quim Paulivel Petri Epiftolas,atq;etiaautho- 2 oxitMatth2us 5 intel{iget Dominumdifertepolliceri A bra- 
re pro fcrip tore dici lolere:led non puto temere ftriptu ^w hamo & Dauidi 3 fore vt non tarn ex ipfbrum pofteritatr 
MarQujcv potiusquam MotTS^'oi/jVel <A* MotT-SWou.vel aliud e- quam ex illis ipfis beatuni illud femenexoriatur.Nequetc- 
iufmodi.quonia videlicet Eulgelij nomen hoc in loco non mere fa6lu eft vt Chriftus peculiariter vocetur filius A bra* 
tl aliquod fcripti genus declarat quam ipfiusfcripti (enten- hami & Dauidis : quafi non tarn ex iisqui interceiTerur fne- 
tia:cuius autor fit Chriftusjfcriptor Mattlia;us.Idq; etia ma- x 5 rit oriundus, quam verus & proximus llloru duorum filius, 
gis liquet ex inferiptione qua: in Latinis codicib. reperitur, promiffionis & fidei virtute. ^ Filij ^fbraham,u'J fii'C^«a^. 
nempe Sanftu Domini noftri Iefu Chnfti Euangeliu 3 (ecun- Quanuis lia:c poffint de Dauide exponi.qui fuerit ex Abra- 
dum Matthsum.Tertullianus & Cyprianus fepe hos libroj hami genere:malo timen vt runque ad Chnftum referre.vt 
citantesGra:campra:pofitionem quamuis Latinefcribetes idem& filius Dauidis & filius Abrahamidicatur, propter 
jtaretinueruntjVt fa:peftribanr,Ka.-raM.utha:um,&c. 30 peculiares ipfis facias promifllones. 

j. Ltbtr } BiC\oi.id eftrecenfio, Hebra:onimidiotifino,vt <> Dauid, re?em ilium y -m $*£)<flm $*.n>U. Rcpetirtis 

A j 



Cap. I. 2. 



EVANGELIVM 



articulus emphafi non carettneq; tamen probabilis eft Eraf- turns , nomin.itim fuerat promiflus. Ex ea qux [ fucyat 
mi conietfura , qui putat lie Dauidem ilium regem ab aliis, vxor ] Vrit, U -/to o^Wulgata^.v eaqutfuit VrU: quod 



quib t :s idem nomenVuerit,difcerni.Malim igitur ita hue de- rede emendauitErafmus, vt edipri Grxcis fanuliari non 

fi'jnari,non modo tanqua primG illu regia dignirate auclum modo fubaudiatur *,u,j<aw , fed & parncipium aorifti fe- 

ex mbuluda, fed in pnmisvnllum cuius fupra,vei fin, fa- 5 cundi->^-V»caddarur:nevideatur Solomon natus ex adul- 

cla fuic mentio:cui videlicet Mefllas , vt perpetuus rex fu- terio. 



,.Regn. SoAO^V A i*$/)VY\<Fi TVV Vo@0(tfA. Vo- 

** 1 ** Coda A Mrnoi TvvAXtd. A'&a <ft i- 
yyuvriCFc tw A art. 

AW Jl irft/ivncrt tvv fwoxL(pctr. tcoort- 

rfyjVYlOt TVV O QcLV' 

O^'ictg Jl ifyvvtirt tvv Vaadufx. Ia>- 
tL$a.fAJiiyimot iwA'^f A"%t£Jii- 
yivweri tvv E^ntiav. 

TzQmoa <& iyevvticrt tvv MotvotosnMoL- 

VCtQSfis c/V tytVWOt TVV A//C6W. KfXCOV eh 
•> I V 1» t 

iy&vvnot tvv 1 cocnax. 

X(jdo\ctA & lylvvnCTi TVV^i^OvlcVi YjTOU, 
aJ\7\(pQt£ cO/tW 3 %)h TM? (MTVlWiOTClA Ba- 



i.Reg.io. 
21. & 21.18 

r. )'a..:.ij. 



IO 






J4.&14-" 

£**•* CuXmog. 

».p 3 r.}7.9. MiTvlJ^rlu) /U6Tvix*oioA> BaGuXavog, 



& J.J 



i.pat.?.i6. x'g^oi»/a^ iyivvno* tvv 2aAp^3iwA. 2aA#- 
SwjA cAs iytvw<7i tvv Zo&fictGiX. 

Zo£c/3a£eA <A lyivvno-i tvv A (Ziov<J[. 
A'/Si8c/|, «A& iyivvnrt tvv EXicLxtiju,. E'A/flt- 

A* ?<*>p ehlyivvmot TVV^uJhDZ. 2aJW 
Ji iyivvnw tvv A'^tiV. A^/ft J£ eVvwj- 
o^to(/E'A)ol'J s . 

E'a*»c/[ c/V iyivwen tvv T?tea,£ap. E'Ae- 
a£tfP iy*vvY,cn tvv tActT^uv. Murduv q 

i^iVWOl TVV 1 CtJtOOp. 

VctxatS j iyevvnot tvv I ct)<M<p,Tvv ax^^ 
Mcteiat 3 <&, ng iytvvYiZm f H 2 OT" X 
Agy judfjogXej-svg> 



I Solomon autem genuic Ro- j 7 
boam. Roboam autem genuit 
Abia. Abia autem o-enuit Aia. 

Afa autem genuit Iofaphat. 
Iofaphat autem genuit Ioram. 
Ioram autem genuit Hoziam. 

Hozias autem genuit Ioa- 
tham . Ioatham autem genuit 
Achaz.Achaz autem genuit E- 
zeciam. 

I Ezeciasaute genuit Manaf- 
fe. Manaifes aute genuit Amon. 
Anion autem genuit Iofiam. 

| 'Iofias autem genuit Iecho- 
niam & fratres eius , ' in trani- 
portatione Babylonica. 

Poft tranfportationem^«/f?w 
Batylonicam ,|j Iechonias ge- 
nuit Salathiel. Salathiel autem 
genuit Zorobabel. 

Zorobabel autem genuit A- 
biud.Abiud autem p-cnuit Elia- 
cim.Eliacim aute genuit Azor. 

J 4| Azor autem genuit Sadoc-Sa- 

doc autem genuit Achim. A- 

chim autem genuit Eliud. 
o 

Eliud autem genuit Elca- 
zar. Eleazar autem genuit Mat- 
than. Matthan autem genuit 
Iacob. 

Iacob autem genuit Iofeph, 
virii Mariae, "ex qua genitus eft 
I e s vs ille qui dicitur Chriftus. 



11 



10 



n 



jz 



16 



14 



Salomon autem genuit 
Roboam. Hoboam autem 
gemit^4biam. ^4bia. au- 
em genuit Afa. 

Afa autem genuit loft- 
fhat. Iofaphat autem ge- 
nuit Ioram. Ioram autem 
genuit O^am. 

Ozsia-s aute genuit loa" 
tham. Ioatham autem ge- 
nuit A~cha%. Achaz, au- 
tem genuit Exgciam. 

Ez,ecias autem genuit 
Manaffem. Manages au- 
tem gemitt Amon. ^Amon 
autem gcouit Iofiam. 

Iofiat autem genuit It- 
chomam ty fratres eius, 
in tranfmigratione Baby- 
lonis. 

Et pofl tr anfmigratio- 
nem Babylonn 3 Iahoniat 
genuit Salathiel. Sala- 
thiel autem genuit Zoro- 
babel. 

Zorobabel autem genuit 
Abiud. Abiud autem <*e- 
nuitEliacim. Eliacim au- 
tem genuit A'Tor. 

Azj»r autem genuit Sa- 
doc. Sadoc autem genuit 
Achim. ^Achim autem ge- 
nuit Eliud. 

Eliud autem genuit E- 
lea%ar. EleaXAr autem ge- 
nuit Matthan. Matthan 
autem genuit Iacob. 



\6 



Iacob autem genuit Jo- 
feph,virum Mari^de qujt 
natu* eft I E s V s,qui va- 
catur Chrijiw. 



II Genuit Iechoniam & fratres eiwi) i-fawn tbv ft^vt'av jytj 
-rot; tiJi\<px; <wm. Quum Iechonias & fecundam teflarade 
cadem finiat, & tertiam inchoet , ac proinde alteri illarum 
deeffe vnus videatur , neque dicatur in hiftoriis Iofias Ie 10 
chonise pater,fed auus, iarripridem hunc locum emendan 
dum nonnulJi,Epiphanio tefte,cenfuerunt. Itaque Rober- 
tus Stephanus (dc cuius & do&rina & fide, ac etiam longe 
religiofifllma in facris prsfertim excudendis diligentiame- 
mine pium ambigere cirbitror)ex vetuftis codicibus (quo- ij 
rum etiam fidemfaciut Stapulenfis& MartinusBucerus) 

CXCudit,r»irca« Ji i-)9/uvnn ti\ l'at>u!/x.l'ai)u)/u. JV i-fyvnan iii l'ty$- 
vt!t». &c.id eft , Iofias autem genuit Iakim. Iakim autemgenuit 
Iechoniam. quam etiam lcd:onem in prioribus editionibus 
fum amplexus. Sed duabus de caufis fententiam muto: zo 
quoniam videlicet non modo vetuftifTimam efle receptam 
leclionem , & ilia emendarionepriorem , ex Epiphanio, 
Cbryfoftomo, Hieronymo, Auguftino, & aliis probutifTi- 
niispatribus liquet : fed etiam multo magisqubd Techo- 
nia? nullos fratres in facris hiftoriis legimus. Qijod fi eflet 1^ 
ab emendatonbus illis animaduerfum, nihi! 3 opinor,in ve- 
tufta letftione immutaflent. Quid igitur ? nempe vera eft 
Epiphanij fententia 3 duos Iechonias, vnum videlicet, pa- 
trem, alterum, filium ftatuentis : quanuis in ipfa recenfio- 
ne patrum & filioru, (nifi,quod arbitror, corruptus e(t co- 3° 
dcx)hallucinetur. Omniu autem appofitiflime Hieiony- 
mus in hunc locum, Sciamus(mc\uu)lechoniampriorem,if>fum 
effc quern & lual^'m.fecundum autem, filium } non fatr em: quorum 
friorfer K fy M , fequens per C H &• N fribilur. • Quod fcri- 3^ 
ptorum "vitio &• longttudint temporum a pud Grxcos Latinofque 
conjufum tft.rlj? ille rectiftime'. Quibus tamen illud adie- 
cerim.hanc vclprscipuamfuiflecorruprx* fcripturarcau- 
f t ra, quod nulla vox apudGi^cosialiteram M deiinat: 



quofaciliorfuitiftorumnominumdeprauatio. 

In tranfyortatione Babylonica , Ifa -ms yjmtMaiac B*£uxavef, 
id eft, quo tempore tranfportati funt Babylonem. Vulg. in 
tranfmigratione Babylonia, improprie:quoniam fpontefedem 
mutantibus id proprie conuenit.Erafm. in exilw Babylonica 
quod etia eft xxxi&t, quum exularepopulus quifpia non di- 
catur. Iraq; vcrtere malui,in tralportatione.Poniturenim 
fjuTUMcna. pro /MTvuiTfMC quu jlioqui ^TtixMv fignificetinco- 
lam effervnde metceci(de quibus agitur in !.Certa,Cod.de 
iurefifci) &/«T5«)(/a,ipfeincolatus: quodhuic loconoqua- 
drare verficulus fequens oftendit : in quo Iechonias dicitur 
genuiffe Salathielem /mtu <r«V fMiviMTiny , quern tamen in 
ipfbincolatu genuit. Mt-nnu^iv autem dicitur qui aliquos 
(vt loquitur Herodotus in Terpfichore, «'^ ilSiw iZ<uisn<m t 
id eft,fuis fedibusabreptos,alib transfert.Vnde (M-M/ua^at, 
ipfa videlicet captiuorum tranfportatio,Hebreis nVlJ [go- 
lab.~\ Verum fupereft alia difficultas.Quinam enim dici po- 
teft Iofias vllos tempore tranfportationis liberos genuifle, 
qui oclenio ante I'ehoiakimi captiuitatem ( cuius fit men- ^ 
tio Dan.i.i.)ante captum verb Iechoniam annis vndecim, 
denique ante Sedechia? tranfportationem annis minimum 
viginti duobus interiit ? Itaqj iftud&fo JfMniKtnat non eft 
ad verbui^'exc^.fed ad ipfius lofie Iiberos,quos genuit,re- 
ferendii:in quoru videlicet tempor3 incidit ilia tribus vici- 
bus,& fub trib. re^ib.fub Ichoiakimo videlicet patre cae- ^ 
pta,fub lechonia filio aufra, fub Sedechia deniq. coftimata 
tranfportatio,quam hie velut vnicam comemorat Match. 
\6 Genitw f/f,i'^on(>».Vulgata, Natur. quod idem valet. 
Idem enim Luc.\s z. 11, de Chrifto loquens, i-nx^" vp'rei*- 
T»),inquit:quumcap.i.ver.^7,de Elizabeth.1 dixiftet,*'-^'- 
wcniyLY. Sed & apud Latinos Genitus & Natus permu- 
tantur.Preruli tamen hoc quidemloco Erajiui verfionem, 

bc vnum 



SECVNDVM MATTH^VM. 



* 



ne vnum verbti pluribus modis, nulla neceffitare coaftus, Genitus. qgmdititur, i wy^c?. Vulgata , Qui vocaturjd 

incerpretarer : quod vitare conftit ui,quoad eius fieri pote- eft i k*x^i/^jov. CC/jn/^jX&iro'f.Hebr.iice 7\^\i0[mefibiah'] 

rir. Capite quidcm fecundo, quo diJucidior fit fcnfu.v,ver- id eft viic"tus:vei e rcx,nuiuru vnicus ilJe Sacerdos,6c Pro- 

temus Natum, quia expreffa naralis loci illic fier mentio : j>heta,humano genen promiiTus. Latini Gra*cam vocem 

& forma loquendi fortaffis fuiflet durior,fi illic pofuifTein 5 integram fcruare maluerunt quam vndum vocarc 



Uaffttf oiwcyfytaf&n Kg&ajuL tbotf7 1 " Vniuerla igitur progenies 



QJl 'lode, tyis /utTctWtGiaj; Bet/SfAwroc, 

>ucriax 'Ba&vXoJvot; tone, t& Xe+S'oV)'$f Jioi f 
S'l^Tiojapiq 



~ A. 



Tov j I new X^jl^ov v\ yivmmc, ovtuc, 
lw.fAyri&v$iiow$ y&rtii; unfpoc twt& M«- 
ejitu ...TZsf-ljStW^L, went, h auui2^uv-axh> 
tdi?, dCpiSv cv ytsti t%>v<m cMUvdj- 

\Od<m$<ho OLVnp CUiTUt; , dlKCtfOC COV } 1L) 



19 



ab Abraham vlq.ad Dauid,pro- 
genies quatuordecim : & a Da- 
uid vfque ad tranfportationem 
Babylonicam , progenies qua- 
tuordecim : & a tranfportatio- 
ne Babylonica vfque ad Chri- 
Itum , progenies quatuordecim. 

Iesv vero Chriiti "natiuitas 
ita fait. \\ Enimuero quum ma- 
ter eius Maria defponfa ellet Io- 
fepho, "priufquam ipfi couenif- 
fent inuenta eft prazgnans effe 
e Spiritu fan do. 

Porro Iofeph vir eius , quum 
eifet iuftus, & nollet ea " | igno- 
minia? c.xponcre , voluit clam 
earn dimittere. 



'7 



18 



15 



Onitns iluqut getter or 
tiones ab Abraham rfij- 
ad Dauid ,generationes 
quatuordecim: & a T)a- 
uid 'vfque ad tranfmi- 
grationtm Babyhnv,ge- 
neratiunes quatuorde- 
cim:& a trafinigratione 
Baby Unit 'vfque ad Chit 
ftum , generations qua- 
tmrdtcim. 

Chrjii ante gtneratio l uc , .. ,-. 
fie erat. Quum tffet de- 
jponfzta mater eint Ma- 
ria Iofcph,antequa con- 
uenirem , inuenta efl in 
•vtero habens de Spiritu 
fanclo. 

Iofeph autem njir titttj Deu.24.1. 
quum ejjet iufttti ty nol- 
let earn traductre,i/olmt 
occult e dimittere earn. 



17 yniuerft igitur progenies , zuoaj '.uii ajytytaj. Id eft, Grauida,i.iy/jjH.hd Virbum,ln ventre habens.quod dicen- 
Omnesifti fuisgra<h'bus,prout.iliusaliumgei)uit , inhac di genus propnum eft Grarcis medicis, praffenim Hippo- 
familia; Diuidis defctiptione enumerati.Itaque hoc demu crati : cuius loco appofiu quod Latinis eft vfi atius. 
eft quod Hebron T\\"h'\T\\tholtdoth'] vocat,paiftue quidem IO f E Spiritufanc'Jo,U Uv^jt-ni *y!f.Vulgata,C>e Spiritu fantlo, 
acceptum pio fingulis qui gignuntur. Generationis autem Quauis aute De pro E interdti ponatur, tame hoc loco mi- 
nome,quod Vetus mterpres & Er.ifmus vfurparuntjGr^- nime necelVefuit hac enallagenaccerfere : quod annotauit 
co quide refpodet, fed mihi vifum eft obfeurius. Caft-.Jho Erafinus.lfta verb narrantur fflx>oAi»7i7/wJc,id eft per anticipa- 
maluit Genera interpretari,vocabulo magis ambiguo.-qua .tionej,& narrationis exitui h.ibira ratione.-quauis aliter ce- 
uisanimaduerterimHerodotriin Clio m'/xiHn ^t/o« dixifTe, ij featTheophylaftus.Naalioquinminimeoportuiflet lofe- 
quum de abnepotis filio ageret. Vetus ipfe interpret ita vt phu in fomnis admoneri ei* rei qua fatis antca intelligeret. 
ego interpretat 9 eftLuc.i.50.quualioquinno ignorepro- 19 Quumeffet^m. Erafmus, Quiaerat. Vulgatusinterpres . 

eenieivocabuloplerunque totagenens feriem fignificari. & Latineloquutuseft& Grscorum participium elegan- 
ig H atiuitat-p $jv>t(nc.Vu\gaTa,Gener4tio- quod huic qui- ter exprefflt. Ignomini* exponere, rru&tJuy/jaTi 3V4. Vcl, In 
dem loco non videtur conuenire,qufi Matth^Us explican- z o earn exeplum ftatuere. H^c enim eft notatio Graeci huius 
da non fufceperit ipfius a/avprnmemc hiftoria,fed exponendu verbi,quod Augnftinus ad verbu Epift.59. vertit Eximplare, 
vbi &quomodoillupepererit Maria,adiucl;is qua? cu hac & Vt tus interpres, Traduiere,ouo y;iP[\iv\ vtiturTertullia- #• 
narratione proxime coherent. Latius ergo patet Gignere: nu<;,vt & verbo publicarein tiaclatu defuga Sed_cert.e nex^ 
fed quu verbali nomine careat , coacli fumus fynonymum omnis infamia fit traduifrionejnec omnis traducT: o infamia V 
qua:rere:quod &ipfum alibi quam apud Vlpianunonme- 25 eft:fed cademum qua?fitignomini^c.iufa,velutimul'eres j 
mini legere.Natiuitate tamen maluimus dicere quam or- ^ ^^-n/^.apu d Cretcnfes,& captiui Romx in trifipho tra- 
tu,nequiscu Seruetoilloimpio exiftimetFiliuDeitude- dufti Ad que moiem quum r.fpexerit Faulusmanifeftc 
mu exortu, & quod ad hypoftafin attinet a Patre fuiffe di- Co'ofTi.^. iJuyf^.Tiinv recle ibi conuerfum eft verbo Tra- 
ftindu,quu ex Virgine natus effet.quanuis conftethoc lo- due ere.In epiftola verb ad Hebreos 6. 6 , ^ aJs'jf/.aT/fcvnc 
co de Filio Dei, quatenus homo faduseftjinftitutamefTe 3° vu'g.mterpres vertit Ojientui '■ habentes: quo fenfu SaJluftius • ri 

narratione. ^Itafuit^-mt Iw. Verbu Ztupoiitum eft in aori- vtiturOftentus voce. Ce»te ri ■7rafaJ\iy IJ . 9 .ni^m nihil aliud '<■'*{"&}'%*' 
fti fecudi fignificationejficut infra 1.15,8c 11.44.8c Marci 11. declarat quim pubike infamie exrjonere:f7 cut Gallice di- 
3i.Erafmusc6uertit,j?c kabet.id eftf-mcty Teret.Adelph. c\m\is,Kfchajf^uder : dicitifrqueinterdum etiaquu a iudice 
Nam ita- eft homo. %Quum mater eiut Maria effet defponfa Io~ non irtfligitur poena : icrapnH P lnrarrbi*: Anhilochus- fciir_ 
fevh,(jjm&vS*im<; hp •/ / twnf« awn M*eA"4 itSieeoii<p. id eft,fpo- 35 bitur editit p~arum h^nffti s veri^c ulis fete mtftJuy j^ua^ 
fiqne promifla.Neque enim adhuc in eande domu couene- ("quod Si mihi iuu eni,n ecdii in ecclefi.im Dei adfcito,eueT 
rat.C6ft.Tt enim ii /xvn&tjify Si m yipw apud Gr^cos, ficut nit : quam tamen maculam fpero me t"in dicT.s tum iaj2it 
apud Hebreos \)~)H[^lrafih']Si illud quod ipfi per periphra "eluiHe. ) citantur ab ahis exempla turn ex Demofthene 
fin dicunt ri^US np 1 ? [Lakach ifthah] non minus inter fe dif- yJ^mT^yJknim^, turn illud quod maxime appofitum eft,ex 
ferre quam apud Latinos fponfalia anuptiis.Sc huefpectat 4° Polybij hiftoriarumlibro n.vbide Anftomaclio tyrannb 
ille Tercnti j vei ficulus, Tlacuit,defbondi:nuptiit hie ditlui eft quodam diflerens , dignum ilium effe ait ««%/a^)'^ iy " ; n '- 
dies. Et banc Iuda?is confuetudine fuiffe vt inter fpofalia & \i-zimtimv >ij (£? -n/^'e'W 7ra.&t<J<uyug.T.£ou${jt>v , sVaK mxjhv ™ 
nuptias tepus aliquod intercederetcoftare poteft ex Den- ^fv.Sic etiam in hoc de quo agitur fafto, proculdubio Ma- 
teronomij capire 2i.1t. Porro particula b? hoc loco non eft ria: infamiam no parua inuffifTet lofephus , G vel priuatirri 
caufalis^dexpletiua, ficut apud Latinos Enimuero. 45 vel adfeitis domefticis teftibus ea rcpudialiet. Neq;puto 
^priufquam ipfi couenijfent i 'Kfi)v » avvth&iv ajj-muWd eftjPriuP- hie agi de Maria peeng lapidationis e>inied^:quauis Grecl 
qua il]aduxifTTetdomfi.Siue(vt mox ait ipfe Angelusverf. interprets Num.i5.4,verbum yp 1 [jakah'] quod (ufpede- 
xo.) antequam earn accepiffet vxore. EraCmusyl'rinfquam re fignificat, hoc verbo Grarco expre/Terint. FrfTpnjm 
tongrefii fmffent : eos nimiru fequutus qui hoc ita exponunt fti& probj hnmini<. pftprinara s iniurias obliuifci T tar 
quafi iam antea Maria fuerit Iofephi vxor, a qua tame abf- 50 adulrmj rrimeJona e gratnflimum. nonfuitfaci'g jepen- 
tinucrit- Si quide ex virginita.tis voto.Sed non dubito quin dll n "liP nm 'n r> T ,^ m Cenestp fdicete vt hoc malum e medio 
vetereshacin re fine plane hallucinati.-quod videtur vnus ^iliimr-Fotiiis igitur,quum fieri etiam poffltvr Maria sb 







a 



pene Gerfon inter illosreccnnoresammaduertifie,quem alio quopiam ante delponiioncm eiiet grauidata , maluit f- -if^t * 
immeritb flagellat Erafmus hoc nomine.infra, Luc. 1.55. earn exiftimare orauidamb^rosrcfvHci? (vteriam loquitur wf*** 

A lioqui to cnuiipx'^i ^ e niutuo coniugij vfu honefie dici- 55 Iuftinus in Dialogo c^>cc TpJ*«va)potius quam X-tt yjiyd^'. M«iX«^*' 



tur , vt Cor 7.5. cui refpondet Latina vox co'ire, fed minus 
verecuda.Hinc fadtu vt Theophylaclustrt/^fA.^Tv interpre- 
tetur ^(>iiv^:quod mihi durius videtur. ^Pragnans , cv yt- 
5711 i'ycum. ivKetiflimt videlicet , ita vt fubaudias Gra;ca foe- 
tus appellation! i^w.v^ut alia. Vulg./» vtero habens. Eraf. 



vE^4ft- b rrrrrfcrtpnronim:i ( quoad eius fieri poteft ) in me- 
liorem part m acciptre. Id autem ficontigiflet(ideft,fi 
antefponflia rem habuifTet cum alto) Mariam ducere v- 
xoremeum oporfebat(ficut cauit Mofej.Deut. i: 2.8) ex 
paientum co:iftnfu,aquo vitium fuiflet ipfi oblatum ante 

'A. iu 



Cap, I. 4. 



EVANGELIVM. 



hS% 



^»1*(W 



*tf» •*->►> 



defponfionem. quod tamen fine aliquo Maria; dedccore inter viuim & vxore fieri , Repu.dium veto fpGfe remitti--, 

fieri non potuilfi t,fi de illius fraude conqueftiw fuillet Io- Erat_avttehociepore Maria defpopfa tatum , non nvpcj.l 

feph:cuietia fas fuiflec earn ducere,&.noninuenta virginc> propriiergoi'ijitrepudiindi vocabuLu-: fed malui viilga-J 

ad indices lapidanda rrahere, vt eode loco cauecur.Itaque ram verfione retinere: quanuis potius refpodeat W a *4''= i =f : 

no!uit(vt erat vir infigni probirate)vel vxorem aliena reri- 5 quod appareat Euangeliftas,atque etia Paulu,in re dunfjl 

nere, veJ injuria fuafummoiure perfequi: fed clam potius maquaefiuiflemolliffimumaliquod vocabulum , ldcoque 

& caufa nulla txnofita(ficutlude^confueuerat)fpofione& libennus dictre folitosi^B^i/'^, vel <*'<jh'v*/, quam ^nm^- 

fide data, ilia abfoltiereac liberare. Syrus interpres vtitur 7n^,vel c*Cd>*etr.c\uje propria quidem funt,& eidem ver- ^ 

vocabuloqiiodproprie fignificatoperire , & depudendis boHebreon7Ul[/<fcrt/4cb]refp6dent,fed funtduriora.dici- 

eti.> dicituncotraria quoq;fignificationedeclarat,id quod 10 turautediuerti vxor quando e domo mariti ad fuos re- 

turpeert palafacere. ^Dimittereea,^m>,uaujewTiuj.Eraf. uertiiubetur,«'/roM>'«<3j verop>opter folutumcoiugij vin- 
^ib ta dinertere.Vocet Modeftinu 



jfuku 



uorriu 



culum. 






1 caiTu 3 aura w^vfJcnuiVTXtQiid a 3 ayU- 
}\g^Kveiov wrbvap i<p<tvn ajmb^kiyuv, 
Xco<m<p t\og HctQcfl y„ri cpoGviQiic, nmgg.?>>g. 
Ceivbla.gj.ctfA Tlwyu/Jctft^lmv.-rv yd zv 

CWTYi fy) VYI$*V, QM nvdjJU&TOC, %0V CCytOV. 

~T*r 'f i. *~\ * •* I J V if 

Tt^iTCtf Q t\QV 3 HffJj HCj.AlG\t) TV QVO/mff. 

oJtoIHSOT N. outvc, pb <joo<j{ tvv >&- 
ov cwTh % £tjv rpd/jyifmav ewrp. 

(T"£td Ji oAev yey?Viv ha 7r/\wp6>3-w 
Tvjw&v \zzv tQ ¥Lv&lou $fy th <z&£p(p»- 

TVV 3 \iy>VTVC,^ 

mSui&ti. 1 YJbu,}i7rupd*voc;wya$-ej.2Ji;ei } yjTv- 
£e<ro/ tf ov . ngjj iicf-Atttic, tv OVO/L&. avTh 

/uukSr Yiffio Qidg. ) 



Wlop« 
Lutf.1.58, 



Aff.4 11. 



2.1 



11 



i°[ Hxcaute'quuminanimuin- *c 
duxiilet, ecce,angelus Domini 

in lomnio apparuit ei,dcens, 
Iofeph fill Dauid nemetue ac- 
cipere Mariarh vxorem ruam. 
Nam quod in ea "genitum eft, 
"ex Spiritulandoeft. 

Pariet autem filmm 5 [!& vo- 
cabis nomen eius iesvm. Ipfe 
cnim' jjlibeiabit populum fuum 
expeccatis ipfius. 

(Totum hoc autem fa6tum 
efl;,vt impleretui quod ait Do- 
minus per propheta, dicetem, 

||Ecce",virgoilIa praegnas erit 3 
& pariet filium,"& vocabis no- 
mt eius Emmanuel: quodelt,fi 
n->terpreteris,Nobifcu Deus.) 



XX 



2-3 



-3 



Hac autem eo co'sitan- 
o 

te , ecce, angtlus Domim 
apparuit in fomnts ei } di- 
cens, luftpb fib Dauid 
noli timere xccipcre Ma- 
riam vxorem tuam. quoi 
tniminea natumefl j dt 
Spiritufantlo eft. 

Pariet autem filiitm, <& 
vocabit nomen eius I e- 
S V m. ipfe enim faluum 
factet populum juum a 
peccatit eorum 

(Hoc autem totum fa~ 
Slum eft i,t adimplcrdwr 
quod (liclum eft a Domino 
per prvphetam , dicentem 9 

Eccc,yirgo in vtero ha- 
bebit j ej» pariet filiu/u y 
dr 'vocabuut nomen eius 
Emmanuel : quod eft in~ 
terpretatu Nobifiu. Detv. ) 



io i^uu in umum induxtfltttoiuiv ct3v(U)»3«»75c.id eii^cwctiatu- nitum eft^yn^iv. Hie proprie accipitur rC yfyvxSr quu ftipra 
tj?, quum apudfeccftituirTet,feiuataaorilti fignificatione. pofitum fit arm* TixT«v,vr Luc. 1.57.^ (ciend'umeltjhoc? 
Vulg.& Eraf.Eo cgitante. f Ecce, iJiu.Hebtx is njn,[^K- verbu,ficut apud Hebreoi iV' 1 [ialad]&L Gigncre apud'La-f 
aylq ua partic ula fin gulis pane verlibuivtucur.lnterduta- 15 tinos,deiisetiadiciin quoriiortunullus pater interuenicJ 
men ha;c ipfius vis eft vt kftore prarparetadahquid infi- ficuthoclocononeftexiftimandum Spiritum fandrmex) 
gne & mirificii audiedu. ^Infimmoywr o'V^.id cft,NocT:ur- kfe generaffe Chrifti corpus, fed ex ipfius vir«ims fubfta- 
na vifione.Nam <^ fa?pe ide valet quod ln,vel Per.Vulga- tia fecifle,fiue condidilTe. Vulg. Tlatu, tt^^. Eraf.c »cc- 
ta&Erafmus /«/T>»K^maluerutinterpretari, quafi fieri- /xw-ox/Mixp^sv. ^/MCd,w«^TH.Sicinea,vtetiaex ea,Gal.4.4. 
ptum fit hivm-m- Atqui virm & «Wef f fiue h*f inter fe difFe- 10 vt grauitervrgetTertull.in lib. DecarneChnfti.Na alio-'?*' 
runt, non minus quam lomnus afomnio. quodindicathic (qui noneflct FiliusilleexDamdis lubisoriturus 3 nec vcre{ 
Homeri verficulus I bad. 0, 3?7oc y.at aivmiov »\9tv "v^c.nec ^ frater nofter. ^Ex Spiritufantlo , U rtviv^ane ayicu Vulg. 
femper /eruaturdifcrimen inter vinf &. Sveif. Herodorus in De SpiritufanBo.Hx^musyJi Spiritufantlo. Etfane conftat"') 
Terpfich.i'4" , *'> , y"'* v ocat. ^ Nememe, ,u.h ^cfx&Hc.VuIg. haspr£pofitionespermut.iri:maluit^men«t pra?pofitiones«^ 
Noli (imerr.-cjuo modo vbique fere conuertere folet prohi- 15 retinere.quanqua fiquis veretur ne hec inrerpretatiofana-. *^ 
bendi particuIa.ErafmuSjT^c mctuas.Hxc aute indicat, ti- ticisillis fauere videatur qui corpus Chrifti fpirituale fa4 

ciuntjtanqua U materiadeclaret , illis licebit vti prarpofi-i 



I more Dei adduftum Iofephumcogitafle de fponfa repu 
1 dianda.fiue quod(vt ante dixi)alij viro obnoxia arbitrare- 
tur: fiue quod adulteram foueie nul'o modo fibi fasaut 
(honeftu eflefciret. ^^4ccipere>rm&.>,a.GHv>tra.&\X3. videlicet 3° 
tibia parentibus velcognatis. Nahk obleruari debet dif- 
crimen inter ?ra,eph*.pfi*veiv & ^Tox* / w/Ja.'v«v.quorum illud de 
eo dicitur quod tunc primQ ab alio traditu accipiturriftud 
verb de eo quod pofllderedefieris } & poftea recuperes,vt 



tionea. quaderemulta erudite Tcnbit Bifilius traftatuy % 
deSpiiitufiinclo.ad Amphilochium. 
zi. Liberab!t,<ruol. Al\bi vtor Seruadi verbo.a quo tamen 

hicabftmui,propterrequentepra?pofirione>^i.Nam illud 

Virgilianu,.S'fr»<dfi< ex tndi*, poeticum eft. Vulgata & Eraf- 

mus,^/«K/tf«rtjperiphrafi (vtopinor)minine neceftaria. 

Apparet autem vel ex hoc locQ,quem i»<7tui;Grieci,lerum 

pluribus oftendit Demofth.in oratione /d%* toc «aw»'«i. quo 35 Latini vocant , Hcbr. dici y.U! 1 a VW, [lefchuah a Tafchahl 

demum verbo vti debuit Matthjcus,fi lofephus antea Ma- quod declarat id tmfrv.vt plane inepta fint Ofiadri & quo- 

riam vel habuilTet, vel habere defiifler. Male quoq;igitur rundaminhunc locum commenta. ^Ipfti^'cuyrY.Ad ver- 

Erafm. qui adiungcre interpretatur, id eft 10019x0.^0.^^ , in bum,Eor»»i.Numeri autem mutatio ex Hebra?orum idio- 

confaetudinem -viu ( inquit. ) qua? interpretatio fauere vi- mate nan eft,quiinnominibuscolledtiuisjeiufniodidice- 

deri poteft eorum commento,qui votii virginitatis in Ma- 4° di genera frequenter vfurpant,vt & Gra;ci& Latini inter- 

v ' ria comminifcuntur : quanuis illam quidem Intacta vii gi- dum. Scite aute annotat Cafllanus lib. de Incarnatione <. 

1 ginem manfifTe reftetur mox ipfe Euangelifta.Nihil autem cap.i,ifta duo, Liberate a peGca^ii&Pc^uJujiiiuuxivnon- 

eft ineptius Iudaica fibula qua Suidas n Wx"c recenfet , & cOnu^njbeJiiJLci qui nat»ja-iItX>€Us% 

miru eft a Chriftianisno paucis digna vifafuifTe qux Lad- 21 Impleretur,^.>i^cfi^.Vu\gata,^ditnpleretin,E.raf.Perfi- 

ne verteretur. ^V xore tua, ji\iyxua^yj.mv.c[ux tibipaclaeft 45 r'ret«r.i.T(A«ft>&H.quiahocdicedigi. , nu>(inou)t'iLatinisau- 

vxor.Na qus defpofa erat,ia vxor <ieitinatione habebatur, ribus eft ignotum , nifi quu fentimus addi quod deerat rei 

nifi quid incidiflet quod fpofalia dirimeret. quamobreetii cofummadf. Arqui Cic. mukislocis v/urpat Implere pro 

)<ivt adulter puniebatur no minus qui defponfam quam qui Preftarerquo fenfu videtur hie vlurpatu.Neq; verb hoc art 

nuptaCorrupiflet,Deut.ri.i3.&Iacob,Gen.29.ii,loqucns notallem nifi \oluifselemeleiredK5lu quod rcpiffimefuif- 

de Richele fibi tantum defponfa,»radf,inquit,wi73»'x*orf/» 50 fet nobis repetendu. ^ Per propheta } <ftx m^unii Nonulli 



»/«t.PoiTum* & interpretan riu) pwji ow, Vt fit -uxor tua, 
vt M.irci ix.Z7, vbi tamen noaddit«rarticu!us,nec prono- 
men.Itaque no erithic fimplex appofitio,fed fupplendum 
erit«cTOt/). cuiufmodi ellipfit apud Hebra?os paftimoc 



exepiaria nomen habct Efaia; exprellum. Vide infra, 2.17. 
2? Virgo <//.!,» ^Y^E^cArticulus non tcmeieadditus eft: 
ioGrscis.refpondesn^quintar lirera? exprefli inHe- 
breo contextn-.nimit u vt infignis queda Virgo fignificctur. 



cuinr. qui tamen luum 7 adducere fxpe conlueuerunt^vt ^ ab anerno videlicet fele(ft.i: & cuius femen erat conti itui u 



Exod.zi.7,fiquis vendidcrit filiam HON 1 ? [teamaH] pro quo 

verrerut Gr.rci ciwTjK.id ell vr fit ancillaXcA prior ccrre in- 
terpretatio vera eft propter adiunttuni articulu tU. <Gc- 



ferpentis caput, f Prtgnant exit, it ytcpi i%t*. Vulg.ad ver- 
bum, In vtero habebit. Hieronymus 3d Pamachiu legit ?v«, 
id eft hfbtr.codem fcnfii. Nam >r. Hebr*o ti pocuit fiibau- 

dire 



S E C V N D V M MATTH^VM. 



diriEft quam Erit.Et Prophera? fope turn pra?fcnti turn 
etia pra?terito tempore vrucur,quanuis de re multis eriam 
port feculis futura loquatur: vc prophetic veritate fanciat. 
f Et iiocabhjti) z$c>ioi<. Scio in plerifq; exeplaribus Jegi % ksc 
xinu<n,id eft,& vocabimt. vel, & vocabitur. Quam etia le- 5 
clione fequitur Syrus intcrpres,& Iuftin' Martyr in Dialo- 
go <s*i<; T/>w'<p«)-«:vrgerquoq; Epiphanius in Anchorato.Sed 
praeftatrecepuleclione fequi , vt fit apoftrophe prophets 
ipiritu Dei correpti , & Virgine poft tot feculanafcituram, 

* quafi prefentc,alloquentis.quod magna vim habet.Neqde- 
iruiter pra:tereundum eft quod eft 3 doctis interpretibus 

A ob(eruatu,no temere tribui matri ius nominishuic fllio tri- 
buendi:qu diuspotiuspatri conueniebat,non aure matri, 
fl, Jl.?x^>a tr f sc 5f ell f UjVt ]iq Ue t ex LyCvi.6o.6i,& Ge.35. 18 
iFuit 



5 



riantur. Longe maioris eft momenti quod nonnullihcc; 
non referunt adipfam duarum n.itufarum hypoftatic.im' 
coniun&ionerquod tamen mil ftatuatur,nihil hie dicetur de 
hoc Filio quod non etia reJiquis c6ueniat,pej quos Doini- 
nus fuos liberauerit. Fuit igitur vnus ifte Deus nobifcum,.' 
itieftsnavS&nnif , id eft quam fie fuit Dtus ( Act. 10. 38,)[ 
vtomnisplenitudo Deitarishibitet in ipfb ow^-nica;, Co-I 
lof.z.9.Immo in iis etia qua: conftituutur ex materia & for- 
ma,(quod de Chriftofom'at Apollinaris)formamagispro-/y£, 
10 pne-dj^tmiai materia quam in materia. ^ Quod cfl,fi inter- 
preters, Z *& /Mfypluuiul(jfyjcv.'Vulgata 1 Qnod tft interpretatum. 
Erafmus , Qnodfi quis interpreted, (omt. Illudeft ambiguu: 

hoc a Gra?cisrecedit.oftendit autem hgclocus.vt&alijfi- * 
miles vel Matthsu (quod nonnulli ex traditione opinatur) && 



huitenim nominis impofitio herilis poteitatis & imperj 15. Hebraice nofcripfiffe Euangeliu. Curenim Hebraice fen- 

^tefti m oniu,Gen.2..ii).Di.i.7- Itaq; fignifieatur hac ratione bens intelligetibus, Hebra>a interpreraretur?)vel Hebrai- 

*iliu hunc.quatenus homo eft,erle £?nim&. ^Emmanuel,*.'/*- ce & Grxce quoque fci ipfiffe:vel hec ab eo adie&a qui lie 

K a vtt»*.Hebr.Imminuel.Scd vocales ifta? fa?pe dialeftis va- Hebrxa MatrhanGraecisinterpretatus. 



A/€^€p3t/C 9 l'^«W P"&n) TV U7TVH i- 

js.ctfsKiyivcea7tiVcujTljuj i iCi)i;ii mxA 
te(rt 79 ovo/ngt axmi I HIOf'N. 

KitpCtXctfOV (Z. 

TOT yfmooZ fyjw&VTcscv'BHS-- 



H 



"Experre«5t 9 aut«5IorepJiexiom \h\ Exurgtns autem io- 
no/ecit vt ei imperarat angelus 
Domini , & accepit vxore fuam. 
Sed non cognouk earn, quo- 
ufque peperiilec "' filium ilium : 
fuum primogenitum : " vocauit- 
que nomen dus I e s v m. 

Cap. it. 
Vvm ergo "natus eflet 
Iefus in ea Bctlileem qu& 
<?/?luda?5r, temporibus Herodis 
regis,ec f ce J 'magi ab Orientead- 
luencrunt Hierolblyma, 



Q 



fcf> h a fornno , fecit ficut 
prxcepit <i angelus Po- 
mini } <& accepit coniugem 
■fuam. 

Etnon cognofcebateam 

donee pepertt filium fuum 

prim genitum : & voca- 

uh m men *"** ' £ s V M . 

Cap. 11. 

QV v M ergo y natui Luclip 
effet lefus in Beth- 
**~/ee Iud&^in die- 
bus Herod* regit, tcc*> mA ' 
gi ab Oricnte yenerunt It- 
rofolymam, 



Z4 Experrettus autern IofephyJiiyipStH <fi lmauy. Erafmus, 
Bxcitatus out em Iofeph. fed hoc quide loco plus eft n (Aiy/pt- 
t*£n) quam excitari. Vulg. Exurgens autem lefepkideH, *» : <- 
i-ti/uSiJec .A'laiOTic?. ^Imperat , «e««'w£w. Prsterita perfe- 
da & aorifti farpe cum plufquam perfedis confundun- 
tur a Grarcis.Vulg.TV^ccf /t.quo vno vocabulo in hac re fe- 
re vti folet.Nos aute,quum diuerfis vocabulis vtantur fcri- 
ptores , conabimur cuiq; Graeco Latinu aliquod opponere. 
^Fxorem fuam y tlw yiw*)>& <u>'w.id eft, Quam antea defpon- 
derat,vxorem duxit. 

X5 Sed, K«. Vulg. & Erafm.^. Verum nemo non videt 
aduerfatiua particula melius couenire. Certum eft autem 
Iofephu religione taftu ilia non attigiffe,quum ea ex Spiri- 
tu fanfto grauida effe didicifTet:atque adeo vel ex eode illo 
Angelo vel ex ipfa Maria plenius cognouiffe huius fafti 
myfteriu. Itaq;confpuenda eft fabula ilia quam Proteuan- 
gelium vocat,& tota ilia falfiffima narratio qua? apud Sui- 
datam multis recitaturin vocel'*<rei/£. ^Non cognoutt , «* 
iytt. Sic recle fignificatur mariti cum vxore cogreflus etia 
apudidoneos Grajcos fcriptores , pro quo Csefar Jib.6.de 
bello Gal.dicit fcemine; notitia habere. ^Quouf<jHe,tu<: «. No- 
tandu eft,aduerfusHeluidianos,i'<i>f interdu ita refern ad te- 
pus precedes vt de fequenti non affirmetur contrariu.quod 
fatis indicant vel poftrema verba huius Euangehj , i<Aw,s'yo 

/ki8' v/Jfrftifjj TtLartA -mcM/Mpctt, e"a>f liif cwJTtKtiatf i5 ajuvoc. id eft, 
Ecce,vobifcti fumvfque ad cmfummationeftculi. Ex quibus ver- 
bis colligere non poffis Chriftu non efle nobifcu futurum 
poll cofummationem feculi. Neq; aliter interdu accipitur 
particula -\y[hedk]apud Hebrjos,vt i.Sam.6\ij.vbi dicitur 
Michol nullos liberos fuftulihe,vfq; ad diem obitus fui.Sed 
& interdu h^c particula tepus interie&u fimpliciter decla- 
rat,vt poffis etia interpretari , Interim dum erat paritura, 
tandis Quelle deuoit enfanter : vt infra 5 .i^.i'ws omv h cf t» &Vm, 
tandu que tu ts en cheminfiiz&..ij .3 J.*^« i «7«msv Hfjueftyitt^ttj, 
interim du oriturus erat dies. ^Ftliti lUumfuum^ tjov etuV.Vulg. 
& Erafm.F*7iMw//«»ff>.Nobis aute non videtur Grecus arti- 
culus otiofusrita tamen vt vis eius fit tu&te&KA* id eft,vt de 
eo agi fignificetur cuius ante fafta eft ab angelo mentio: no 
aute vt filius hie ab aliis Maria? filiis diftinguatur, quos ego 
quidem riullos fuifle credo. Affentior enim iis quide Maria 
virgine,vtfelediffimoorgano,fancl:iffimefentiunt.^ofd- 
uitque nomen eius Itfum,^ isjixtrt to ovoi^t clut* Ixonuu.id eft(vt 
fere dicunt Gra?ci)&iw\«!7*v taJm i'hovuo tow/4i<j*. Latim, Vo- 
cauit eum Iefum nomine. 

IN CAPVT II. 
1. Ergoji. Erafm.dHf«H. Sed(vt exiftimo) ha?c particula 
hoc loco non eft difcretiua,( vt vocat)fed potius ovfAvwn^ 



20 



ij 



30 



55 



40 



45 



So 



55 



60 



x-h -nic </i*vo/*f,id eft copulatiua frntetia? ( vt gramaticorum 
more loquar)ficut fepe apud Latinos Ergo & Igitur. ^Na- 
tus effett-fomSivm. Cur ita vertere hoc loco maiuerim, vide 
fuperioris capitis verf.i6./« [ea~\Bethleem [que. eft] Iudss, i» 
BxflWiu tmc r*/«i/ei<.Sic locjuuntur Hebra?i,vt Iudicum 19.18, 
dicitur Bethleem Iuda:id eft,Bethleem ou^ eft in tribu Iu- 
da. quod addi folet ad alterius differentiam,cjU£ eft in tribu 
Zabi'lon,id eft,in Galila?a inferiore.Vulgata vertit,/» Beth- 
leem Iudtt. Erafm.vt Hebi aifmum molliret, addidit annate 
appellatiuum.Sed hoc quoque non fatis exprimitdiflferert- 
tiam illam:itaquealiquid amplius fuppleui.Prspofitionem 
autem hie & aliis nonullis locis feruare malui, quam Lati- 
na terminatione vti. Iudara verb hie intelligitur regio : fie 
proprie difta a tribu Iuda y flib qua etiam tribus Beniamin 
coprehenditur. Hieronymus ad 1'amachium libraiioru er- 
rorefaftumputatvt pro Iuda fcriberetur luJxs. Qutte- 
nimefi(inc[\iit)aliarti gentm Bethlee ?Eft eerte. Alia enim erat 
regio Iuda?a? qu.im Galila?a. 1 [ Magi,<&y>i.'P\ato in Alcibia- 
de prioremagos dicit fuifTe Perfarum fapietifiimos ; & ^~ 
y/«w Zoroaftris filij Horomnzi vacate 5*w $s&i™i<" y id 
eft.Deorum cultum.quem magi docuerint ipfbs Perfarum 
reges,vt etiam w ^a.en>D>J. y id eft regni iura. Apparet igitur 
magos fuiffe tu diuini turn humani iuris interpretes . quod 
etiam teftantur feu vero,feu fallo potiu v , Zoroaftris nomi- 
ne editi verficuli Grsci,quos xiyt*. vocarunt, Phocylida? & 
Theognidisfententiisnon abfimiles.Sed iampride magi ad 
nefarias artes couerii (vtnon tatum exprophanis fed mul- 
toetiamagisexfacris Iiteris liquet)fuam nanclapientiam 
infamarunt. quo admirabilioreftha?chiftoria deChrifto 
vixdu nato , tarn procul (vt loquitur Theodoi etus)diaboli 
vates ad fui adorationem pra: cxteris euoc.ite, & Gentium 
primitias ex ipfis inferorum penetmlibus ciente: idque per 
extraordinariuprorfus precone,nouum videlicet fydus,vt 
(quod copiofe in hunc locum differit Chryfoftomus ) per 
noua ftellam docerentur veritate qui veteribus illis ftellis 
adomne impietatem crantabufi.Sydus enim extraordina- 
rium prorfus fuiffe tota narratio declarat. Sed muta certe 
ftella docere illos tantum myfteriu non potuit. Itaqjaccef- 
fiffea!iudoportuit,quoad tantum fufcipiendfi iter, & rem 
tlinuidiofam tantoferuoreperfequendam impellerentur: 
prophetiam videlicet Bileami 5 vnius proculdubio ex vetu- 
ftiffimis illis impuriffimis magis , cuius prophetia? verba, 
(ficuti fcripta funt Num. 14. 17.) vfqucadeo cum horu per- 
contatione congruunt, vt omnino, fiue id peculiari reuela- 
tione(na & Nebucadne/.ari Deus myfteria multa in fomnis 
patefecit, & per Danielem explicanda curauit)fiue quauis 
alia ratione cognouerint , eb prorfus refpexifle videantun 

A. iij. 






Cap. II. 6. EVANGELISM 

Scd StDam'elis olim apud magos & dignitate pene regia,& certiffimu eft:imb verum etiam eft quod fcr bit Cic. lib. cle * 

diuinis prophetiis proculdubio celebratiflimifcripta, du- Naturadeorum 3,neminem die potuiffe Perfaru.regem , 

bium non eft quip fuerint apud Perfas preriofa , ac fortaflis , qui non antea magorum fcientiam & difciplinam pertepif- 

ctiam accurauus quam apud ipfos Iudaos obferuata. De- fee. magos tame propterea di<ftos aut habitos fuilfe reges, 

nique interns eft hie locus Sueronij , apud Tacitu totidem 5 v.ix vnqna inuenias. Sed ita fane fci ipfu u obiter Tertullia- 

pene verb s 1 epentus , quanuis ad Vefpafiam tempora & j nus,locit ilium Plkl. detorqueris. nu propterea lftud com- 

rem ipfam non retfe accomodate. :Percre&KrA2t,inquit,0-. mentum,fuerit fccciefias traditio?Hilanus aute locum Efa. 

riente Mo vetus <& conftani opinio,ejfr mftus, vt eo tempore lu- 45.14.cum altero 1II0 Pfal. 71. 10, comparat quidem,fed ita 

d<c* proftfii ten is votirentnr.iilos aute , reges fuilfe , temere vtiftosminimedicat reges fuifle :m eoquidecerrehalluci- 

omnino&fallb dmcreditQ fuit,eiTore ex falfamterpreta- 10 natus,qubdlaborenvjEgyptipartim allegonce demagia 

none PfaI.7i.io,exorto,vbi dicuntur reges Scheba &. Seba intcrpretatur, partim de kinerea magis confe&o Bethle- 

munus ( lmfto oblaturi:q!ium ica fignificetur Euangelij fi- hem vfque intell|git: quum /£ gvptus non fuerit ad orien- 

ueregm Chiiftipropagauo vndiq; fequuturarncq; ad iftos, tern fed ad meridie ludara: fita. Hieronymus verb milium 

quanuis gentium vocations primitia< , iftud reftringi vilo ipfum Pfalmum fciibens, nequaquam die t rftos fuilfe re - 

modo pofltt aut dcbeit : m nime iftorii regu dignitate df- 15 ges, fed regum typosmempe lllius prophena primitiasde 

fimulaturo Euangehfta:nec fane iftos,fi reges fuilfent,& ab regionibus ipfis ad Chrifti cognitjonem acceffurjs. Sed in 

Arfacidis tunc Perfidis reg one potitis, nufli,facre admif- Auguft noprafertimcitado manifeftus error apparet. Sic 
furo Herode,Parthorum hofte iurato.> t tame fi Genebrar- enim apud illii leg:tur hb. 3. de mirabilibus fcriptura>,cap. 
do Pariliefi theologo , rreditur,hac eft vetus Ecclefia tra- ^.Magi Hier>iolymawvenerunt,mde, wuemn Ipanlmtum ora- 

dit'o.Cedo qu busteif bus ? Tertulliano (inqu:t)Atigufti- 2 ° culis vatum de eocum nato -vbi nafc endi locum acaperet,munentt 

no, Hilar o, Hieronymo, & recentibus aliis nonnull s fcri- fubdoloftrmone, np s aUcrcseunt. Quis verb vel mediocris 
ptonbus. Atqni apud Chryfoftomfi, Theodoretu, Cypria- 
ivri,Ny(fenum,Cyriiium,etiam vbi hanc h ftoriapercracHt, 
nulla ne tenuiflima quide regie iftius maieftatis metio.Sed 
qu d aitTertullianus?locu lia Pfalm- hucapplicataduer- 
fus Indaos & Marcirne,iVc:w ^ wagos,mqmt,rrges fn ha- 
bmt Qritns,ey Damafcus Arabia retro defigtafyaiur. Quis ve,i b 
non v de-, Tert dhanu in eo decepti- , quod iftos ex Arab a 
atq; ado D .imafco propinqu:(?'' m i regione educit,qui fa- 



iudicij leclur curruptam effe leftion; m , & inoncpte fubdolo 
fermmieregis) (Herod s videlicet) alucres ■ ff«r,legendum efie 
non videt?^eddeiftisnugis plus fit s:de qu.busc'erte tan- 
2 5 toperenon laboraremus ( uum eiamfi re^es ftos fuille 
daremus, falua maneat hiftoria? Veritas ) nifi . pra'terquam 
quod ferenJa non efl eorum.iud.icia qui huiulniod com- 
metafacrishiftoriis :fTnunt , longius etiam proceffirlet eo- 
rum impudenta,qui no modb mago,umnunieru.ii & no- 
men ex Perfide,aut fort 'flTneua Med a vlt m i(in qua Ma- 3° mina funt commenti,fed & eorum cadauera(fi credere di- 
cos populos Herodotus^trabojPlinius^ollocanOaduenc- gnum eft)Coloriiam vfque ad R henum deuexerunt, vbie- 
rint?*ena's nom ne proculdub o,vt & Chaldz s accidir,id tiamnum adoranda hodie mi cris populis nefcu que cada- 
eos homines tande t'ranflato, qui fipientia? illius fpecie Tefe^ uera proponutur. Deniq, tiequid ad impiam prophanatio- 
venditabat ? Et quod Oricnte ait f ertultianus magos fere ne deeffet 3 mosetia ifte vere mag.cus,f ,ue ribus lmpiinus 
l-eees habuifle,quibus teftimon is probarij>oteft I Na hur 35 bonis ftis tradit.onu Ecclefia? defenfonb.ino!cu:t, vt fiftis 
pos quidem max ma fuifle apud Perfarum reges auftorita- illis Gafparis , Melcluoris , Balthafaiis nominibus.non fine 
re(quibus tunc Arfacidx Parthi impentabat quu Chi iftus crucis figno ter repetito,pura; charte vel pergamene inferi 
h.itus eit)tu ex facris turn ex prophanis hiftorns liquet, at- ptis & collo appefis,quofuis morbos, fcilicer, depellat. Nil 
que adeb fub Cambyfe rcgnum ipfum Perfidis aliqiiandiu verb Genebrarde,ha?c quoq; vetus eft Ecdcfia; traditio? 8c 
occupalfe, & ma<Jiaequoque ftudiofos fuilfe reges eorum, 40 ramen tu & tui ifta fans, videtis, & filentio ftlte probatis. 



r, i • 

X'duuntjzq ountt). 

CUITX. 



"Dicetes, Vbi ell ille i\x lu- 
dexorum qui natus eft ? vidimus 
enim eius ftcllam in Oiicnte,eC 
venimus vt adoiemus eum . 

n 

His.autem audiris Herodes 
rex turbatus eft,& tota Hieio- 
folyma'cum eo. 

Et conuocatis omnibus pri- 
mariis lacerdotibus cSc ' iciibis 
populi, percotatus eft ab eis vbi 
Chril.his nafciturus ellct. 



Vicentes , V hi eft qui- 
natus eft rex Ihditorum? 
wdimui enimfteUam eitt* 
in none, <& yenimw a- 
Jorate eum. 

Audims autcm ff ero- 
des rex , turbatus eft , & 
omntf Ierojolyma cum ilio i 

Et congrtgam omnes 
princifes Sacerdotum <&• 
Scribas populi ,fci{cit jba- 
turabcif rbi C'hriftm nu~ 
fteretur. 



z Dnentes,hiyvTfc.So\ent fere Hebraji hiftorias qua? nar- 
rantur, induftis ipfis pet fonis explicare : Latini contra ple- 
runque obliquis narrationibus quas vocant , vtuntur : quo 
modo etiam Caftellionuper totam hanc periodum con- 
uertit. Me verb iftius fimplicitatis quamSpiritusfanclus 
amplexus eft,nunquampudebit. Nam certeha?c narratio 
plushabet energia: quam fi oblique aliena dicta referrcn- 
tur , eo quod res non tarn narrari quam geri videatur. 
^Vbi eftille rex Iud^orum qui natus eft ? mO 6hv t^x^s $*- 
mK&ji: 'rfc" \\\j^uujM -, Vulg. Vbi eft qui natus eft rex Iudxontm! 
Erafmus,/ 'hi ifl tile qui natus eft rex Iud<eorum ? Ego vocabu- 
lorum collocationem mutaui,vtfenfusefll.t dilucidior. Na 
alioqui viderentur magi aliud qtt^rere: nempe , vbi tit ille 
qui minime natus eft priuatus , led rex Iudeorum ab iplis 
incurjabulis. qui fnfusnon conuenit. Eadem traiectione 
vfuseft Luc. 19.38. 

3 Tota Hierofalyma, 7rvt<rtt i't(yai>.vija. ErafmUS , Tota 
Werofolyin»rtim vrttf:offenfus mutatione declinationis, quia 
Hierofolymi paulo ante plurah numero vfurpat Euange- 
lifta .-led hoc ego nihil moror. Nam Cicero etiam ipfe pro 
Flacco,vtrou;genrre vfus eft in hac vrbeappellada. C^ubd 
autem Hegefippus vocataeffe putatHierolblymam quafi 
li&v evMfjwn ,& 1 ufeb. qnafibe?!' XaKo/mmrrt , hoc certe ar- 
gtlit magna H'braicaf lingua? impcritiam:vndeetiam fadtp 
puto vt libraiij huic nomini afpirationem pripofuerint. 

4 "PritMrijs fxcerdotibus, a^'^/»/>at. Sic vocabanturquiex 
poftcris Aarouis (nam ij fob , i «/>«f * id eft lacerdotes , dice- 



banturv erantfamiliarum fuarum capita, fcuti poftcapti- 
uitate fuerat earum diftributio inftaurata 3 vt refertur Ne- 
hem.11. & iz.fi moJb vice ifta? omnes ad Iiac vfque tem- 
pora perftiterant. Quamobrem etiam vocanturprincipes 

4S fanduanj, i.Chr.14-5: & hoc ipfo nomine principes facer- 
dotu,i.Chro.5^.!4.Itaq;falliturTheophy!aclus:quifcribes 
ini4.Marci, putatfic vocatosquialiquado potifices maxi- 
mi fuiflent.non tunc perpetuo. led ven.ili fadopontificatu: 
ficuc apud Romanos PrartorijjQuxftorijjConfulares dice- 

50 bantu^prxtura^uajftura, cofulatu functi.Erafinus hoc lo- 
co pontijices interpretatur: quod nomen malui vni pontifici 
ma.ximo propriu feruare. Fuit aute hie coetusab Herode 
coadus,non illud auvifyvi ciuile, fed Ecclefiafticus fenatus, 
abillociuili diftinftus. ^Scribis populi. y^f.^<tr{it. -ni\a.x. 

" Scribnru tria genera in facris Iitcrisreperio. Vnueoruqui 
regibusapparcb.lt,(quodcuq; tande eoru munus fuerit) vt 
l.Sam.p ;,tk 10.15.1te i.Reg.n.i©,& 11.3,8c alibi fa-pe. AI- 
teru , coru qui pi luatoru contractus Sc inftrumeta videttrr 
defcripfiffcrquos notanos vocam v :cui rei opera fblitos fuiC- 
fe nauare Kinajos, nulla alioqui hareditate eft tribubus lor- 
titosjliquere opinor ex i.Chro.i.55.Cuiufmodi etia contra- 
cluu quis mos fuerit, colligi poteft ex Icr.31.11.qub videtur 
allufille Propheta pf.45.i.Scriba' deniq; difti funtiuris diui- 

g. niperitiinterceteros.(quonominelaud.iturEzras,E7re7. 
ck li.)quoru munus fuit tu in fynagogiv tu in teplo lege ao- 
cere.quade cufa Mfuwi appellati funt, vtcoflare poteft ex 
Matt.7.i?,8£i7.i;,^i3.io.Mar.ij..28;6cLuc.7.3o.&H.4 6,8c 

1 Cot. 



Co 



SEGVNDVM MATT-HiEVM. 



i.Cor.i.ia.Sed quoniam ij quorum hie fit mctio,non fim- 
plicuer Scriba: fed Scriba; populi vocantur , apparetfcle- 
<ftos fuifle ex iJlo ordinc nonnullos, quiprimarijsfacer- 
dotibus adiuncli, Ecclefiafticum caecum explerent : ficut 
etia Senioribus populi, id eft Senatoribus, quos Sanhedrin ^ 
Hcbra?i dcmum vocarunt ( ex quorum numcro fuit lofc- 
phusjlle ArimachxefisjMarci 15 4^)id eftciuiliillifeptua- 
g nta viroru tn^t^/a^adiuntfti erant alij Scriba;, itide Scri- 
be populi appellator. Macab. 5 41: quos plerifquepLcec 
fuifle exequedis fynedrij mdiciis prarfedos.Scribasautem 10 
illos dittos fuifle ex eo quod legi fcnbenda* & interpretan- 
da; vacarenr,quafi faci arum tabularum, cuftodes,conitare 
poreft ex Ierem.8.8. Vnde Thalmudiftas hallucmatosefle 
apparer, qui Ezram volunt fuiile ordmis Scribaru auclo- 
re.cuius potiusfuit inftaurator. Sedbocqu de vcrumeft, 15 
fenatum Ecclefiafticum ante captiuitate Babvlonica po- 
tius dici copofitum ex facerdotibus & prophetis , qua ex 
Scribisrvr Tercm. i6.u,&c 2.9.1. Inqu bus locisprophetas 
iftosoporteta prophetis illisdillinguere qui vno fpiritus 
diuin: extraordinanoafHatufuturapra;dicebat:quuiiiie£- 20 
fentordinirij , & humanitus in legis do&rina inftituti. 
Quamobrem etialonathasparaphraftesScribas vtroque 
illo Icremia; loco interpretatur:& jtide fa&fi vt apud Pau- 
lum no femel propheradi verbum de prophetiarum inter- 
pretatione , etiaablq, tutura pr^dicedi fpiritu,v(urpetur. if 
Nee etiam dubirm e!t quin ifti prarcipue fuerint Leui'ar. 
qtnmobre et a plcriique Sena t us li c t'cclefi ifticusex Sa- 
cerdot bus & Leuitis compofitus dici: ur.veluti loha. 1 .19. 
Quod ante Thalmudiftg fuifle plerofqtie ex Symeonis tri- 
bu dicurtjca qua folent audaoa comminifcutur. Sed (cite 30 
admodum Genebrardus, de Scnbis ex Rabinoru Jacunis 
haufta nobis reponens,C(r^,inquit,-vr Tharifei theology ref- 



7 



pondebant , qui penitius nqsleria fcriptttrr.rum fcrutantur : ita 
tjli Canoniftn,qma leg fs cittilex ey- Moja'u asfecundum h gts torti- 
cimcurabat.H'^c ijle.'Cjue quonia bar bare & obfeure fcripta 
funtjCgentfortaflisinterpretat one. Vult igitur lfte Plnri- 
fixos quide id fuiffe ;>pud Iuda-os, quod 7 hcologiprxfer- 
tim Sorbonici (quoru & ipft vnus eft ) hedie funt hcclefiaz 
Chriftiana-.quod vitro ipfisconcedimus , quo< nimirum 
Chrift s ,vt & Scnbas,verbi fui flagtllo ex hcclefia r.iic ex- 
turbet : Scribas verb id olim fuifle quod fint hodie Doclo- 
resquos Canoniftas ■appellant,Ieuiteradm'>dum focra ex- 
plicates. Que quide Genebrardi fentetia haud fcio quam 
fit Grcgono x 1 1 1 ( canoniftx quodam Doclori, nunc ve- 
rb P.M.)gratafutura.Sed audamus etiam ahvd. Er.it au- 
um &ipji S crib x. mquit ,C atholici: vndc Math.zyrna cii Vha- 
rif&K dicuntur {ed'fje fnpra cathedram Mujis , -vt qui cam yacuam 
irutafijft nt dum ficndotes dimtiis Eccltfiafikii abutentts fuum 
vfficiumdefcrerentEnimvrro, Gciubrarde, qui fedifle illos 
dixit fuper cathedram Mofis, anion etiam iirita eos fecifi- 
feDeimand.ita,& nbeorumfermento efle c::ucndum,cft 
vociferatus?Q_r6d fi Pharifaeum efle ide efl: atqae Catho- 
licu , hoc eftjorthodoxQ Ghnflianum efle,quis tibi cenfe- 
tur Paulus, qui Pharifaifinum eiuratd pro llercoribus du- 
xit,vt Chriflianus eifet ? At idem (inquies ) le Pharifeum 
eife ciamat,Acl:.i5.6.Nepe in capite fiuearticulo de refiir- 
reclione, ficut diferte explicat : cu veib in genereloquuis. 
Etfane <!icis quod reseft. necen meftonumouo fimiHus 
quam vosTheologi & Canonifta.' vereribusiJIis rh.n-feis, 
vtpari prorfusiure Catholici vocari pofl":nt:fiue dogma 
de operu iuftitia,liue illam traditjonum fupcrlt riofiffnm- . 
ruatqiadeoimpiiflimarucolluuie fpe<ftemus. ^Naftuu- 
*hs eiFet , -fluvxTui ■ id eft , quo loco apud prophetas nafca- 
velnafotur 9 fuifle dicatur. qug phrafis jretiracft e medio. 



KcLfovBnQMzfA yv Tofc/k, ovchtfxooc; 

fj&y>u, 3 Y\%QjL$u>cFi 7raf cwrp tov pgovov 
Kctf 7ii^ctq oujtvv; Pit; BuB-XitfJ, h- 

<zfeiiS 7raJ\<hou' iTrav'j c£>'pi<m,a,7!ZLp}4i- 
?&vc /utsii , OTmt; %ctyjd l\Swv ^s^anvuutr- 
azt) tuMt). 



At ill] dixenic ci,In ca Beth- \S 
\t£qu£ efl Iudxa:.Sic enim fcri- 
ptum ell per prophetam, 

||Et tu Bethleem terra Iuda, 

ncquaquam minima es "inter 

daces Iuda. ex te enim exibir 

dux qui'pafcet populu ilium 

meumlfracl. 

Turn Herodesclam vocatis 
magis> "exquiduit ab eis quo 
tempore ftella apparuillet. 

"Et eis Bethleem dimiffisjdi- 
xitjProfedti illuc , "penitus ex 
quiritedepuerulo : poftquam 
autem inueneritis , renunciare 
mihi;,vt& egovemam «Scado- 
rem eum» 



jit lit 1 dixerunt ei> 
In Bethleem Iuda. S^ 
enhnferip turn efl p(r pro- 
phet mi, 

Et tit BetMeem terra j^j c f, # - , 
Iuda, mqnaquam mini- &^, 
ma cs in principibuf In- ioh.7.41. 
d.%. ex te enim exiet dux 
qui regci populum nteum 
Ifrucl. 

T tic H erodes clamyo- 
c :t:< maris , diligenter <li- 
dicii- ah eis teftipm flellk 
qux jppamii eis. 

El »i:ttes illos in Beth' 
Uemydixtt Ite,C:^ interro- 
gate dtligmter de puero: 
& qtium inueneritis 3 re- 
nunciate niihi, vt c^- ego 
"realms add em cam. 



6 Terra iuda, -fi i'oJ</k.id eft , qiis in Iudsa fitaes,quar 
parses tribus regtonis Iuda. Nam mihiquidem durum vi- 
detur jw interpretari pro vrbe:quomodo tamen Euripides 35 
in Hecuba vfurpauit. Al'a exemplaria habent T r iWty'^,Iu- 
da?a:jquod plamus eft. In Michxa legitur Bethleem Ephrata. 
Eft enim hoc alterum vrbis cognonientunij quo ab altera 
dilcernitur. ^ N equaqua minima eSyx'Jbi.fjxtis ihayt^ «'.Hanc 
leftionem fequitur etiam Iuftnus: quum tame in Hebra?o 40 
legatur i" 1 ]'^ > \_tjehir~\ 8c. in Grsca editione o'aj^^c «.vt 

* quodMichajas 5.i.inHebra;o affirmacvideatur hicne- 
gare.Aiij igitur exiftimant in pofteriore membro fubaudi- 
riapudprophetamaduerfatiuaparticulam : quod videtur 
fenfus ipfe poftulare,& alibi etia reperitur,vt Pfiii.np.ver. 45; 
141, & 157, & Ioh. 9.30 : vt totus locus ita fit legendus, Et 
tu Bethleem Ephrata. paruula es inter chiliadas Iuda; ex te [ta- 
me~\cgredittur mihi qui (it dominator in ifraele.Tta igitur fiet vt 
eadem fit Michaja: & Matthsi fententia. Sed alij fimpli- 
citerfentiunt , Mattha?umrefpexifleipfiusprophetia;exi- < o 
turn, ac proinde non minimam,id eftjper,/«(ai(nv,excellen- 

* tifTi mam dixifle, quam propheta, nondum videlicet nato 
Chrifto 3 minima vocauit In fumma , apparet propheta fi- 
gnificare voluifle,hocoppiduIri,ahoquinex'guum,MeiTia? 
tamen exortu nobliflimuac celeberrimu foreiquod paulo ,r 
apertius declarat Grarcaharcinterpreratio. ^Inter duces,zv 
liis »'y>(jw<7v>.Vu]za..Inprincipi!>M. InHebraro legitur ^Vsa 
[bealphe] hoc eft , in chiliadib. feu potius inter chiliarchas. 
Diftributus enim eratpopulus Ifiaeliticus in chiliadas, 



ficutapparet ex capite Exod.iS. 2j.& Gtdeonisoratione, 
Iudi.6.1^. ^Dux.ii-yu/u^joi. Particip. til loco npminis,id eft 
iytfAter. quod Hebraeis ell vfiatifllmum. ^ Vafcct, Ttzif^vei. 
Vulg.reget,i]iiod refpondet tqJ tlbumv.Era.fmus,«ubern<iturni 
efl.id eft HuStpvii ^ {.Ego elegjnte faoe met.iphora feruaui.S'C 
folet Homer 9 reges mi/J^df *.<tuv vocare.& pr^claru eft il- 
lud dictii Xenophontis OTtg^w^Boias^yt «Vi vsu«&>? cryt^mO >^ * 
fidccixian <j.yj.^iv. ^ Populism ilium mcum lfratl,riv xa-cv y.% Try 
Ir&aK. Artie ulu expreffi, cuius emphafis hoc loco non fuic 
hegligeda,qi'.um bis repetatur a Dommo, vtfua in ilium 
vnum populum beneuolentiam fingul.irem decLret. 

7 Focatis,n2.te<ra.;.E,r&{m.^4ccerlnu,\<\ eft^raOT/x-J^t^otf. 
^ Exqitijinit.MKgiCa>a^.Vu\.I^ili<-,eu;erdidicit Erafi .Accurate 
perquifiuit. Vocabulu Gra?cum figinficit in genere,fumnu 
& exqmfita dil;gentia aliquui facere. ^ Q^o tepore ftella ap- 
paruiffet t Toi x&vw ti (puxvo/u^jn ti<?i(yt.\ r u\.Tepiv, ftellx qua: ap- 
paruit eis. Ad verbi!,Feptf* apparetis ftel/x.Era.C.(c\ue fequor) 
mihi v deturhunc hellenifmn optime exprefilfle.eft enim 
poficu <p«ivc,fjSt[<x pro «Wv7z>c. Mirabiliter aute diuina proui- * 
detia effecerat vt nocogrueret tepora a^paritionis ftella? 
Chnfti nafcecis, quum ilia toto biennio an tecelfent.vt ap- 
paret ex verf. 16. Magorum aute aduentus Bethleemam 
incidifle omnino videtur circiter exremos dies *w» >■>- 
yeiat Maria;, vt dicemus Luc.i 40. 

8 Et tts BeMee dimifiityHsH Trip 4*« ojJtx; h: B>..^>,5^.Eraf. 
expunxitpronome,& vertit mu~\*s.iu(?ij ire,\d eft, rm^tCani 
ie»a/.Ego vero exiflimo , regem illis a (e dim ; lfi<, ; hlande & 

A. iiii. 



Cap. II. 2. 



EVANGELIVM 

uit Grscorum eclipfin Erafmus, quern fequuti fumus.Eft 
autem hscintegraloquucio^'swa 1*717701/ t<? ov.atquein- 
dc fadlum eft vt *J"degenerarit in aduerbium loci. Anno- 
tat Epiphamus *? ^*w>» hie non intelligi ftabulum,fed 



benigne iter comonftrafie. fftnhui exqulrite^u^iii^ivx- 
trfn.Vu\%ata i Imerro<rate(l!ligenter i ntutro duorum vocabu- 
lorum faris exprello.Erafmus, J cc urat e, id eft, Vhf**w. 

9 Pr*/U,©e>^ Vvloa.sintecedebat.ErafmuSfPritce- 

debat. quod&ipf U mIatms^nificatiwpr«ederevt& J domum quampiam. Jisc en.mbienniopoft natum Cnn- 

dux vil fed illud propius abeft a Grsco. Subauditur au- ftum cont.giffe, lofepho & Maria Bethleemam taigranti- 

temreciprocumpronomen, ficutaccciditinconiugatio- bus ex Nazareth : quo poft punficationem conceflerant, 

ne quam Hebraei Huhpahel vocant. Virg.lib.8 , Haudfe- Lues i.$s>.Sed prsftat(meo qmde iud«cio)fic &™™"*' 

( JjEn^f t warning arebat. quanuis ponatur etiam ab- tionis fenem conneftere , vt paulo poft natum Chnitum 

folate inre. dum pro Przire , vt infra 11. 9 , & Luc. 18. 39. 10 magi aduenerintrquibus digreffis,lofephus,obIationis pro 

« Suprallocnm m^m^rn >*. Vulgata,/i./>w»«. Supple- vxore faded* caufa(n*cm narrat Lucas) in vrbem venerit . 



Ol K daouazLVTn; lis ^ctaiMwq , wo- 
pdjdnouv' f&jifbv ,0 d<pip ov &idbv cV 
tm cLVct'ivM,<cVZ$r l r $ l o etijTQV. >i(*>$ ih%u>v 

YLolj i*£ovn$ tic, tZw ohiax , &eS\ TO " 
/ / » r n i '£ 

7FtCQVVe(; <Zer£9 (Pt%WY\OUV OJJItt) ,Hj OX0iZ,OM. 

n&v, dr<r(wpvGtwffi>'Z*e9WvtrKSW °^~ 

^im^ou 'Z^sc, H e pu>S s lw,<J)i'*>frrit;oJi>v 

A'va.yapn<reWTUv Q cw^iefbu dfyitet; 13 
Kt>gi« (fajviTcq kclt bvctp 7Z«fI wcm(p> Ae- 

riw fjuni&t, dim?, & (pwyt &$ hlyviijov' 
yjfjj lod-t iWti '£&>£ CU> &7ZW ovt. M*Xh-i y> 



CWTO. 



Ofcx.iM. 



O* «f^,6 J«p^e/? 7T«psA£& TV 7!XL\<h0V K) 

as A'l'yvfffov. 

Kctj lw cm£i 'iodc, Tnq t?A^6tm? YfpcoJbv 
iva TrXvipooSvi to ptidiv \3Zft to Kvqjlh tyg. 
tS 'Gt&qi'Jii -Xiy>v{9s£% tuywjrfu okcl- 

Xi(FZTVVl]OVfAOV. 

Tom. R c pa>J\ig IStov on cvi7rctf^9n 
varo iffl /mffym » idv/uLCody Xigji> ' gey 



H 



\6 



Ipfi vero 3 audito rege 3 profe 
<fti funt:& ccce 3 ftel!a qua vide- 
rat in Oriente, przeibat eis,do- 
nec venit ftetitq-, fupra locum 
in quo erat puerulus. 

Vifa aucem ftella,gauifi funt 
gaudio magno valde: 

Et ingrelli domum, inuene- 
runt pucrulum cum Maria ma- 
tre ipfius: & procidetes adora- 
uerut eunr.apertifque thefauris 
fuis, obtulerunt ei munera,au- 
rum,& thus 3 & myrrham. 

Et " diuinitus admoniti in 
fomnio "ne reuerteretur ad He- 
rodem, per aliam viam regrcfli 
funt in regionem fuam. 

Ipfis aute regreflis, ecce, an- 
gelus Domini "apparet in fonio 
iofephojdiceSjExperreclius ac- 
cipe puerulum 8c matrem eius, 
& fuge in /£gyptii : & efto illic 
vfquedu dixerotibi. Futurum 
eft enim vt Herodes quadrat 
puerulum 3 ad eum perdendum. 
I!le vcro experredus accepit 
puerulum & matre eius node, 
& fecefllt in y£gyptum. 
"Et fuit illic vfq; ad'obituHe- 
rodis : vt impleretur quod ait 
Domin 9 per propheta, dicente, 
|Ex -^Egvpto vocaui filiu meum. 
Turn Herodes, quum vidiffet 
fe illufu elTea magis,excaduit. 



10 



Qui quit audifjent rtge 
abitrut: & ecce,Jiella quel 
videtat in Oriete, antece- 
debat eos,rfq»edii yenient 
ftaret fupra vbi erat f «er. 
V identes autem ftellam, 
gauifi funt gaudio magna 
valde: 

Et intrates domum, in~ 
utnerut puerum cum Ma- 
ria matre eius : &proci- 
dentes adorauerunt eum: 
gr apertu thefauris fuis, 
obtulerunt ei munera , aw 
rum,thm(<r myrrham. 
Et refyonfo accept in 
l%\fomnisne reitrent adHe~ 
rodem, per alia via reuer- 
fi funt in regionem fuam. 

Qui quum recefiiffenty 
ecce, angelus Domini ap- 
paruit in fomnu Iofeph, 
dkens , Surge <&• accipe 
pHeru & matrem etw, & 
fuge in JEjiyptum i & eflo 
ibi vfqucdum dicam till, 
futurum eft enim 'vt He- 
rodes qu<erat pHerurn,ad 
perdendum eum. 

Qui confurgens acce- 
pit puerum &• matrem,c- 
tus nocle^ fecej?it in JE- 
nyptum. 

Et erat ibi vfque ad 
jr obitum Herodn : -vt ad- 
impleretur quod diilum 
efi a, Domino per prophe~ 
tam,dicentem,Ex JEgypto 
vocaui filium meum. 

Tunc Herodes, videns 
quoniam iliufu ejfet a. 
,ma<ris , iratus eft v.Ade 



14 



16 



11 Inuvm r/it,tu&v. In omnibus vetuftisexepUnbus Icri- mis Latinis ea deligete'conatus fum que; Grgcis plar e ref- 
ptu kgimus «Vbv viderunt. f Procidetes,moT>v7ic.Era.r.profira- podent :pra?fertim verb vbi eade vtrobiq; metaphora; eft 
ti:ad verbum, quu cecidijfent. Significatur aute adorantium ratio,aut falte aliqua eft metaphors affinitas.quod videre 
geftus.Sic Latine Acciderealicui dicitur qu? proftratus a- 15 hie eft in verbo (wV^V^'-quauis enim Latino verbo Re- 
licui fupplicat.w jtuum verb eftofculan, fiue os , flue ma- uerti Gr^cu aittfpi^iv refpodeat, tamen vcrbfi eta a»'«^c/u- 
num,fiue genua:qus demifllfllma fuit adoratio.Ideo par- ^«y qyu proprie fit Refletftere.ad verbii illud Reuerti pro- 
ticipium mnvnt adiunclumfuit, quod tamen plerunque ximeacceditrquum isqiiieul«^jU7i7ei curfum vertat.Siqui- 
reticetur quafi verbo «&e«<77aui«v inclufum. dem aii^^n* nauale e(Te videtur, & proprie fignificatia 

12 Diuifiitui admoniti, ^jy^-nAH'mc.V ^ulgata, \efponfo <tc- io contrariam partem fit (frere : ficiit?4*'«s7is'<^^v de peditibus & 
t e pto.-non fatis proprie,quia percon tantibus demu refpon- equitibus dicitur. Diodorus libro t<f[, Si wt^^^ic vtwapgc 
fum datur.Eraf.Or-<u«/o admoniti. Ego verb etfi religionem mV^t^^tv «'c Kaf^Jiyn.id eft,prceft.c~ln* autem clafis qui miffu* 
nulla ftatuo in vocabulis,tame Oracululibesrefugio, ve- fuerat,verfus Carthaginem curfum refltxit. 

luti idolorii fuperftitione contaminatum. Ca?teium quan- tj ^pparet^nm^.Vnl. ^fpparuit. Couenit tempus'pra;- 

uis verbis *^*v & ?$*& > fine p^HS^, ad diuinas patefactio- z^ fens narrationibus etia rerum pra?terirarii. Sextum exem- 
nes applicatis,non ^«^fed %Kr(M( pro diuino monito fiue plar icriptum habebat "SmuTilvif : quam leclionem fi fequa- 
refponfojdeducatur : tamen & Deus ipfe ^f^m^Hv dicitur ris,optime vertes ex Cicerone pro Sext\o,^4d necem. 
quu homines alloquitur,& ij quosita copellat^^-n'^sajj, 14 Secej?it,«iix,up>im. Pr ajpofitio a?* hie idem valetquod 

& eius fermo to xA^ny^Ttcfj^oi , vt Luc.2. i<?.vt xptw™/™ 3 j?^ : P au 'b ante verb eodem verbo idem quod Wxiv.. 
Rom. 11. Exeplum verbi xpP&tiZ™ in iH° fignificatur fane 30 if Etfuit, >&) k».V ulg. Et erat. Vide caput prjmum 5 ver- 
rarb ext.u,vt Heb.n.x^.Significat aute(vt ex hoc loco ap- ficulo 18. ^Obitum , t%mvt»c. Ita vocant Grsci mortem 
paret)diuinitus admoneri,etiafi quis prior Deu non com- metonymicc , quod ( vt inquit Demofthenes ) fit W©k? t5 
pellarit.Iuftin'.id Tryphone,recleinterpretatur,iy£T'jK7n- |6« ij^srw. aloqui7tx«fT» extremum figmficat cuiufcun- 
yJ-M-ln x.«aikSivtk, Arcana declaratione iufli. ^ TSj reutrte- que reiradeb quid( m vt •nAffr* 9«^*7W5,periphraftice mor- 
retur,uM itlatneiifji^.itj.Vul.Tijerediret.id eft, /jm » , 7mc«A3-Hi'.quod ^ tern ipfam apud Horn. declaret.Latini ratione parum di£- 
tame difcrimen leue eft,eade etia manete fcntentia:verum fimili obitum vocanr,fumpta meraphora ab iis qui iter fa- 
& hie & aliis plerifq; locis(in quoru etianonullis eundem ciunt.'n^n/T^j igitur vbique interprctabimur obitum , & 
fenfum diuerfa alioqui verba habent) vt obiter aJiquid iis foimiw mortem. 

etia qui Grecelinguc funt ftudiofi,gratificarer,exfyn.i>ny- 16 [St}illujfi:mejfc y STi «i,t«/^»i.VuI. Q*> niam ilhtfutef- 

ftt. 



SECVNDVM MATTHjEVM. 



ftt. S.rpe enim vfiirpat has particulas Ouoniam & Quia, 
qua: in hoc dicendi gcnere funt barbara?, atque etiam 
perobfcui a? rouJtis. fExcandmt, iSn^Sm. Vulgata : /ra- 
ti*. c/?.id eft »f jt«3».Erafm. imlignattu f/f.Cicero 3uf*fl» ««*»£■ 
4/p/fe«t»^»intcrpretatur,c]Utni fcqttyti fumus. 

Miji'h[ca7tjificibt», ] s&or«Vf. VuJg. ww'ttewj. Verbum ab- 
iolucum poftiic Mattfaens fecundiun phrafim Hcbraicam 
Plal. 57. 4. rhwliijchtadi} Mittet e cxlo : <£* liberabi* me , vt 
& PJaI.i05.io.quomodoetiaapud Grscos vfurpaturyer- 



ambi^ue. Nam mee" vocarnon tcrntorij Beth'eemitici 
extrema,fed quicquid i uit vuue&v. ^Eius, ajums : videlicet 
Bethleem. neque hie vlJam amphiboliam video , qua; nos 
cogat ad repetcdum antccedens,(icut fecit Eraf. ^*A bi- 
5 muli,s,& infraJhA cftmc,^ ^iton^- Vetu* mtetfXt&jabimd- 
tu,<&- i'lfra. Nun etiam in quibufda exemplaribus legicur 
;#to,& cum legiffe apparet &™ <figra?,id eft ^ <n«n'a<. Sed 
potius legeduiri efle &™ «ft«>wc, pneterquam quod omnium 
exemplanum coienfus probat, Hcbra?ovum etiam idioma 
bfimwnuIloaadiR) cafu.Herodot. in Clio, «W*i»9< 10 confirm.it>qmopinor hoc loco djcerer nDoVl DVU^pO 
«frM*« *>'i« «*' «^«Sr.Eranergo vt eclipfin fuppleret, Imibenfchen-.thahht vlematteh] afilto duorumanmrum , ^ »*■ 
utrm,mi(sufauU,t,buuht e go,mfo carnifabus: quod mini /ri : feruata etiam enallage numeri fangulans pro plurali. 
melius vifum eft couenire fceJeris atrocitati. in quo Eraf- Erafmus 3 ^f 7 «ot effent bt,mh,& w.uow.que mteipretatio 
muetiaipfum fequor,quiita loqu; maluit infra 14.10. Nu- longiusrecedit a Gr^.s.J^taifp^^.^m.Hoc 
perCaftelliohunclocu his verbis eftinrerpretatus,^ »J non video cur minus fit Latme di^um quamOceronis 
interfi'ti&Quktn rede.iudicet alii.Mihi quideV^*™^ illud ^Secundum naturarrt. Erafinus autem non hoc tari- 
eflevideturperaliuminterficerequahi mitterequi inter- turn loco , fed etiam alns plunrms , mutiuit Secundum m 
ficiat. llntertmJt^Ku Vide infra 10.18. Et in omm confi- luxta : quod tamen poftcnus nufquam iegi apud idoneos 
nio y Kc^ ivTran twV i&Ue. Vulg. & Eraf. in omnibus Jinibus, 



aHthores. 



€*fyp 



*$7W?iihctA cti&ite wtvfaA (gt4 7ra/cTcW 
tvU cV BwS-AggV , HSH & t^ 01 ^ otf-oic, 
aZ-mq^bm Jhtvu;^ ^^mn.^p , xJJ iw 
;)<<:W ov >j*ei/3ft>ffS 7r<a^t tjj fjj,yt>v. 

Tot* iTT^rtP^odr Topndtv vsro I sp5ytw« 
yCha\ovcra to, liwva, cwtv\q' k<H 8 " Ji3^X« 

l%XY\$Y\VOLf : QTl XX€i01. 

cLyUXoe, YLvqiou ^r ovetp (pcifvirctf tc$ 
facMQ cv Aiywnfcf), 

KiyAv , E yepSiU TragpAgt-fiz to 7&j~ 
efiov Hff) rlw /wtiggt, cujtS , (& TivpdLiov &tt; 
ybZ V<rgpYi A» •tt&vwccf.cnyd ol ^uTOiw-ng 
*rlw \vyhijTS 7rw\(hov. 

O' Q iytp< %ttpi?&@i TO 7TttjJ)iOV 

%cy tIw }AY\Ti(>cf. (WIS, t(c/Lj n/\d*v &tg yhtx) 
iV^wA. 

A'kcvouc; <h otx Ap^« Afito? fictcfiXdbei 
y fh -rile loo cT^ac o^tj H C £5o cT« tS 7PxJ^t; 
ovtS, i<po@>Y\3>\ qmh d7rt?i$i7v 'pgn/ngiTi- 

tQ-f/5 ch)(gLT OVdLp) OA)i%*pY\<Ftvei$ Vt f/A- 

pYirne;YahiXcLfa4. 



17 



IS 



15 



to 



il 



11 



2-3 



valde:& "milfis carntpabm m- 
teremitomnespucros qui erac 
in Bethlehem , &in omm cofi- 
nio " eius , " a bimulis & infra , 
" fecundum tempus quod ex- 
quifieratexmagis. 

Tunc impietum fuit ""' quod 
ait Dominus per Hieremiam 
prophetam, dicentem., 

I Vox in Rhama audita eft, 
'Jamentatio & Actus & 'ciula- 
tus multus, Rachel ploransfi- 
lios fuos:& noluit ' cofolatione 
admittere, deeo quod non (int. 

' Quii auteobiiifet Herodes, 
ecce,angelusDomini in fomnio 
apparet Iofepho in ^.gypxo, 

DicenSjExperredus accipe 
puerulu 8c matrc eius , & pro- 
Hcifcere in terram Ifrael. "Mor- 
tui funt enim qui petebat ani- 
mampueruli. 

Me vero experrcdus accepit 
puerulum & matrem ipfuis , &c 
venit in terram Ifrael. 

Quum aute audilfet Arche- 
laum regnare in Iuda^a pro He- 
rode " patre ipfius , timuit iliac 
abireiverum diuinitus admoni- 
tiis in fomnio, ieceflit in partes 
Galilaea?. 

"Et quum eo venilfet, habi- 



r; 



18 



19 



xo 



XI 



^r mittem occidtt om~ 
net pueros qui erant in 
Berhleem > gr in omnibm 
finibw eit*t , a birnatu, & 
infra , fecundum temptt* 
quod exqa:fier<tt a ma- 
git. 

Tunc adimpl'.tum (ft 
quod dichun cji per lere- 
miam prophetam , dicen- 
tern, 

Vox in Rb.ima audita 
eft j ploxatM & vluLitttf 
multm , Rachel floruits fi- 
liosfhos: ey noluit confi" 
ldri,quia nonjunt. 

Defunfib autem Herd' 
de,ecce, angelx* Domini 
apparutt in jvmnu lofeph 
in ^sfEgypto, 

Vixens , Sur"e &■ acci- 
pt puerum & matrem e- 
iw, & vade in terram If- 
rael. deftnBi funt enim 
qui quxrebant antmam 
titter i. 

Qui confurgens accepit 
puemm C mutnm eiWy 
ey tienit in terram ifrael. 

^/t,'.d'ims autem quod 
^Archiiaus regndret in 7m- 
deapro fi erode patre fuo t 
timuit ilt'o ire:ey admom- 
tus in Jomta's s fixefsit in 
pa\te> Gali ££. 

Et yeniens , habitant 



Irrera.31.1J 



17 QuodaitDnminu* p t r H teremiam prophetam, dicente, -n ao locum alioqui fatisobfeuru illuftrare.Nai 
fji^tV Ctot K»e*e u <ft* Vift/Mou <i« <s>£f <*«TOu,xsjpv7Bc.In codicibus terpretatur,^«/ii non funt ,videtur obfcunii 



unquod Vulg.in- 
iusdiclu.EraflPro- 

imprefiislegitur,7T)paev7jwB \pi[ux ■M<a>&Qttmt,\ty>vn{t Sed pterea quod non ftnt :quod videtur fenfumdiuerliim oiten- 
probatur h^c leftio quafequutus fum,manufcripti exepla dere. Neque enim exifiimo, Euangeliftam exponere cau- 
ns authontate:& ita folere loqui Matthxu,fuperiora often fam quamobrem non admiferir confolationem,led narrare 
dut.Certe magna vis eft horii verboru,ex quibus intelligi- 2.5 potius de qua re noluerit confolatione vlla pei mulceri 



m y ,no ipfos prophetas, fed Dominu ore prophetaru loqui. 
18 Lamentatto,dpLdjo!. Hoc vocabuluprstermifit Vul- 
gataaieque etiam legit Iuftinus dialogo m&t Tpvytvy*. 
^Fletut, iQiiwbijJis . Vulg. ploratws. Mihi autem videtur Fle- 
re Latinorum a «x^HvGraacorum deriuatum : quanuis La- 3° 
tinum illud diphthongo non fcribacur. €Einlatuf 3 oJl/p/jLoc. 
Vulgata, vlulatus. Era f.ploratus. Ego m. lui eiulatu conuer- 
tere quam fletum vel vlula' um, quo- urn illud non fatis 



19 Quwnautern ol)itjJet 3 reMu in jvMTt; Ji Sub.iudi, tUu ftrlw, 
vita^fic enim Herodotus lib.primo,n>n>T^v tbv ajSm. Vulg; 
& Eraf fiejuncloautem.vide fupraverfu i<;.Obiie vero pro 
mori,abfo!ute & a Plauto & a Plinio vfm patur. 

io Profictfere,7n,f^;v. Vulg.& Eraf. I'aJe.id eft @%<h£ti 
Mormi /MNf,7tf5viuci*07;Vu!g.& Erafm. Pefuntlt funt, quomo- 
do paulo ante verterant td -nMvT*.v. ^^fnimam , tUx ■<&- 
•%bjj. id eft vit.i,Hebr*oru idiotilmo,a quo nee Gr^ci(pr^- 
feitim poeia;)abhon'et,nec Latini. Difterenriam enim il- 



magna vim habet,hoc potius declarat wv oxoxt/^y. ^Cofo- 

lattonem admittere , 77B©«KX>iS, ; ii'a/.Vulg.fow/o/dn,quodpafruie 3? lamanimi & anima; fubtilioribils relinquimus. Eft tamen 

raibdicitur a Latinis. Iraquerefte fecit Erafhius quipe- hoc medium dicendi genus ,qut:m deeoquoquedicarm 

riphrafinquxfierit. Ca;terum OT/ejt^txHvinterdum etiam qui deferuanda viraalurius fit follicitusrvt Plal. 41.5. 

Precari, inrerdu Hortari declarat. quare variis etia modts zi Tatre eitif,mi$*; *v .i.Fuit Archelaus Herodis magnj 

fuit alibi vertedum. 1[Dc eo]quodnonftnt 3 ^a xk Wui.id eft, filius,ex Marthaca Samai itana,regni fucceflbr relict'a j>;i - 

quod fublati fint,& perempti:fiue,quod defierint effe inter ^ tre:fed poftea ab Angnfto fatt y Iuda*a? ethnarcha, quii ali- 

homines:more loquedi facris etia fcriptonbus familiari,vt quadiu regis nomine fuiifet abufus,tade in exiliu pulf 9 eft, 

Pfal.ji».i4j& Ierem440.io > Addidi au;£ hsc verba[^ co]vt 13 F.t quum [ee] rutij)et>Kri ixsjh, Ha»c genera dicen- 



Cap. UI. io. 



E V A N GE LI V M 



di fumpta flint ab Hebr*is,quibus funt ifti pleonafmi fre- 
quentesrvelutiquii diciit,£r furgcns abiit, Etreftodttjicens: 
& fimilia mulw,q»« infinitis locis occurrut, neque tamen 
putauimus immutan Ja. ^Habitauit ,vjtTujtvmv. id eft, fibi 
domicilium delegir , in quo non corqmoraretur adtem- 
pus,fed cum familia habitaret,patri* valedicens. Nam a- 
pud Grxcos diffcrunt KSCTviKtSv 8i m*£?**Hv>iicutapud Lati- 
nos habitare & commorari. Sic enim Cicero, Natura, in- 
auitydomicilium nobis non habitandi,fcd comorandi dcdit. Ideo 



tentiam. Quod aufem ad Nazareni nomen attiner,Svrus 
quidem Paraphraftes illud fcribic per Tfadi, quum ij qui 
voto obftr:ngebantur,Nazar*i per Zaiindicantur, c;u<>s 
Greci interpretes alicubi Hebream vocem retinentes N«- 
^w/)ct;V , alibi iyt9.9juSp*t j vt Amos z.i, alibi *'j.n<S*'v7t<4 & 
»ynv(j${ix<; interpretantur , 2. Numeror. 6. quo refpexit e- 
riam locus Ad.ir. 13. & x6. Sed certum eft apud Euange- 
liftas N*£«p«fo» & N«f«pior per <*V efle gentile nomen a Na~ 
7areth ciuitate dedudum : cuius vrbis quum nufpiam fiat 



ctiam Petrus vitam noftram tu&imiv vocat eleganter,i. 10 in veteri Teftameto metio , necefle eft locum ex Prophe- 
Epift.i.i7.Fateor tamen hanc differentiam non efle per- tis citatii per allufione intelligere , vt videlicet Iefus a Iu- 
petuam. Iliic autcm domicilium fixifle Iofephum , vel ex deis vocatus fueritNazareus flue Nazarenus.quafi Naza- 
eo liquet quod propterea Chrift' vocatus eft Naz.irenus. rethaortus.Sed vere fuerit Nazar*us, cuius typus fuerit 
f in yrbe, « crmMv. Frequenter «'c pro « ponitur , vtMar.i. Simfbn, non ex voto fed perfedifllma fanditate.Huc per- 
I^'n fit o'lKivf'ci, prow oi tf x&>,& alibi f*pe. itaque fatis fuerit 15 tinet infignis locus Tertulliani in lib. aduerfusMarcione 
feme! id annotafle. Sic apud Hebr*os Vs[e/] pro 3 defer- quarto : Nw^arau* vocari habebat fecundum Trophetiatn Chri- 
uicnte ponitur, vt Gen.49.7.9>myorrVN \el-hetme harah."\ ftus Crcatork.Vnde & ipfonomine nos Itid&i NaXjxrenos appel- 
iPerprophetas.fix r rW<a>e9<p>iT l rJ. Sichabent omnes codices latpereu-Na&fMmiudequibw fcriptit eft , Naxjrai exalbati 
Gr*ci: neque propterea necefle eft ex pluribus Prophetis funtfuper niuemtqui fciliat retro luridati delinquetu maculif,^ 
petitum cfk hoc teftimonium , quumita citari quoque fo- io nigrati ignoramix tenebris.CbriJio auieNanarxi apptlLttio com' 
leat fingularis quifpiam Propheta : quod' vno volumine petituraeratexinfanti<e la.tebris,ad qua* apud Na%arethdefcen- 
fcripta prophctica aut certe duobus compnhenderentur. dit y vitando ^rchelaumflium Herodis. Nam commentitiam 
Sed & liber Iudicu, vnde fumptus putatur hie locus, puta illam epiftolam Lentuli , nefcio cuius imaginarij Procon- 
exi3.^ a pluribus Prophetis neceflarib fuit fcriptus.Syrus fuhs , in qua" defcribitur Chrifti forma & habitus, qualis 
tamen Paraphraftes legit, 7V/- Tropbetam, fingularinume- iy (inquit ) erat Nazar*orum, nemo faniiudicij homo eft 
ro: & HieronymusvultcirariEfaiamcap. 11. 1, vbi perpe- (opinor ) qui non perfpiciat ab homine Romano neque 
ram legit Nezir pro Netzer, qua? vox furculum declarat. fcriptam neque conuerfam fuiffe, fed ab indodo quopiam 
^Fore vt Nr.-xarenw rocaretur . cm N«f<»^5c xamSh'tet^. Vul- confidam : ficut infinita alia eiufmodi , qua; nobis hodie 
gata,& Erafmus,1^a^ar£M vocabitur.ltfam fieri etiam po- lucri caufa a typographis , partim interpolata , parrim ita 
teft vtabundet'Ti, ficut alibi frequentiflime.Exiftimo ta jo vt funt ineptiflima,veterisa!icuiusfcriptoris nomine pro- 
men e.im particulam indicare, hscefleEnangJiftae ver- ponuntur. Nazarsum autem quam Naz.a>ra?um dicere 
ba,refcrentis non tarn ipfa Prophetarum verba quam (en- malui,vt homonym am vitarem. 



Mar 



xXYidvcrtrctj. 

KiipotXctfov y. 
'4- T^ 'N 'j t£jQ TntM^OUjC, vxeivcLfs <7$£c},y- 

cm t« ipyijuo) Trie: Vovcfajctt, 
Key A?)w,Mi7ixvoeiTz.iiyri}C6 ydn /3a- 



I 



tauit 111 vrbc qua; dicicur Naza 
reth : vt impteretur quod didii 
eft per Propheras,fore vt Na 
zarcnus vocatetur. 

CAP. III. 

TEmporibusauteillis A ad- 
fuit Iohancs Baptifta, pra? 
dicans in defertoluda:^, 

Dicenfquc, "Refipifcite. ap- 
propinquauit enim regntl ca:- 
Jorum. 



N CAP. III. 
I Temporibus autem HIh,£v ii -mjc tifjupcu; anHvajt. Dierum 
appellatione apud Hebreos tempui fignificatur:quod non 
pigebit nos aliquando imitari : hoc tamen loco putaui- 
mus mutandum , propterea quod inter eas hiftonas qua? 
preceflcrunt ea de quibus hie agitur, fatis Jongum tempo- 
re interuallum interceflent oportet.-quum Chriftus non- 
nifi circiter annum tr gefimum fuerit baptizatus,nec mill 



*» ciuitate que yocatur 
NaXAreth: ~et adimplcre- 
tur quod difiii tft per Pto- 
fbetas,Quoniam 2^_4£,4- 
rxus vocabitur. 



V 



CAP. III. 
diebus autem Ulit 
yenit lohannes Baptt- 
fta y predicant in deferto 
ludtdy 

Etdiccns, P ocnittnlum 
agite. appropinquauit e-) 
mm re<rnum celorum. 



tudine hie vocatur rcgio faltuofa , in qua habit ibat Za- 
charias , vt ftribitur Luc.i. 40. Ibi quoque fuifle domum 
Ioab Jegimus, z.Sam. 1.54 : & huius deferti fex oppida nu- 
7j meranturjlof.i^.ji. 

2. Refij>ifcite,fjK-mvoeiTf. Vulgata ,Pcenitentiam agite.E- 
rafmus quoque eode modo.fed dddiditj^ itx priori*, quam 
interprttarionem multas obcaufasrepudio: fed ob cam 
potiffimum , qubdmultiimperiti occafionemexhocdi- 
to ante tempore videatur lohannes fuumminiftenum in- 40 cendi genere arripuerint falfarum opinionum defatisfa- 
choafle. Tepus igitur illud fignificatur quo Chriftus Na- tfione, quibus hodie agitatur Ecclefi a. Ceterum fiumvm, 
zaretha?,vt priuatus apud parentes,latitabat. Et hie mihi quum eft verbum abfolutu, proprie Cgnihcat Port fadura 
videtur incredibile pene Iuda?oruin veternu , quos neque fapere , & de errore admiflb ita dolere vt corrigas : quod 
Prophetarum voces quasin fynagogis legebar, neque pa- Latinis proprie fignificat Refipifcere.Itacue proprie nun- 
ftorum renunciatio , neque magorum aduentus infantici- 4^ quam ponitur nifi in bono : vt (meo quidem iudicio) Au- 
dio quoq.celebns,neque cygneusille Simeonis catus, ne- fonius in illo fuo epigrammate omnibus noto fvm^xH** 
que Ann* celebratifllma* vidua? in medio templo audita potius quam fx*vivci-ju diclurus fuerit.fi verfus pentametri 
pra?di<ftio, excitare,& ad Chnftum perquirendum,& v- ratio permififfet. Semper enim cum ^wv OI > coha?ret .' <r«- 
bicunque htitaret , mueniendum,commouere potuerunt. <pefn<r i uic. Cicut hxc duo refte coniunguntur a Plutarcho in 
Vere igitur die venit ad fuos,& ipfum fui non admifcrunr. JO Dialogo ™-n&. •W&w o&nmi-n&.kK. verb ^m/zA^ de- 
IMfuityttfwmn. Vulgata, VtmtjA eft nto. Erafmus, clarat Port rem aliquamfaclam folicitum efle&anxium: 
^icctdit , id eft nfCGipx-Tai.Tivi&a] verb prof/) accipi.no- 
tius eft quam vt fit probandum. Deinde pra?fens tempus, 
quauis narrationibus arcommodatum,mutaui in pr.rreri- 
tum :quod videtur melius cum fequentibus& preceden- re 
tibus(hoc quidem loco)coh^rere, quum hoc facile patia- 
tur _ Hebraic* lingu* ratio. Contra verb paulo pbft pr*- 
teritum interprecabim'ur per pr*fens. \Tr«dicansy™?ocsw. 
id eft, Concionnes habens, vel Proclamans : nifi malimus 

fubaudire fi*ff» v*x*ni*s , id eft Baptiunum refipifcen 6o id eft morfum.vocar. Gr*ci theolog. i^wn/^quod ani- 
ti*,quod addidit Marcusxjuanuis concio qu* fequitur,ad mum fauciet. Latini recentiores Cent, inonem vocant, 
hoc etiamgarticipium referri pofllt. Sed apud theologos qu* G (aerit^m k? 3teV,tum gignit a*wvoi« : (vt declarat 
hoc vocabulum abfolute ponitur ex confuetudine, a qua Apoft. z.Cor.7.10. ) finminus,itereft ad maximum quod- 
dilcedere noluimus. Quod autem dicitur Ioliannescon- quefce!us,& tandem ad defperationem.Itaque Ma«h*us 
c onatus m folitudincnon eft ita accipiendum quafi fuge- 6 ,, de luda proditore loques, i tc«« s ««»3»«,inquit,*wis ? »^ , non 
r;t hominum confpeAum , vt ij poftea kenum qui pro- ^wnowWch-ifliaa fignificas a qua eft abforptus. Sic etiam 
fterea diet; lunthrt nut*: fid Defertumex vuJgiconfue- apwdPauliiji.Cor./. E,w^ declarat Dolorc capere 

ex e» 



pro quo Latini dicunt Pcenitere: atque id etiam vfurpari 
poteft in vitio. Neque enim proprie comp!e(5titurvit*& 
confiiii mutationem in melius (vtquidam tradunt,) fed 
fimpliciter fblicitudinem quandam x& fuaupiw™ (id eft 
difplicentiam)cxprimit, qu* facit vt rem fadam,feu bo- 
na feu mala fit,infe(ftam effe velimus,etiam quum non eft 
nouo confilio locus relidtis.Plutarchus dc diicer.adul. (v- 
bi etiam abutitur nomine fjuwAnc prow7B«<xH«{) Sny/jwr, 



SECVNDVM MATTH£VM. 



it 



ex eo quod fid. urn erat:& Rom. 11.1.9. dona Dei dicuntur 
«'^»u(Mw. id fit, eiufmodi vt r.on poflintipfi difplicere, 
quum lemel placuerunt : quod HFebrceis declarer vocabu- 
lum ur\i[n%cham 3 ] quum (MwootHtpotiiis fignifioetur ver- 
bo 31\y [/!/;«& ] vnde mvon , [ thejihubah ] id eft Conuer- 
fio. ltaque Petrus Aft. 3.19 , quum ^iws»'«n dixiifer, 
ftatim fubiunxit, ^0^^4*16, vcilludexplicaret. Idem 
iacit Paulus Aft.2d.z0. ErgO/Lwwoeev & fjumnt-u vbiq; m- 
terpretabimur Refipifcere & Refipifcentiam : ( ita enim, 

OvTvgyxptcnv pYtijug vz«ro H ^ztjow 
to ttzytyYnvVyhiyiVTOQ&covr, @ocovtv$ cV 

AfTDCQ I coavvvc; Cl%$ TV iVdU^ CLU- 

tivlw rc&L tIxju osrtp-juu cwiQ. n j r&tpv 
Ion cJ^iTivpJjiTv •zt^pg cujtvv 1 z&ov- 

Ka/ e&amfi£pvm ov Tzfl'opJkvYt v<zz- 
durl , c^o/u^^gyaju^oi rug a/^pjia^ 

I'cAay j 7Tc7<hoi£ T^O^aQjiazttcov <£ 2acT 
£xj@jja>v ep%> jL$fJx<; 'On tv @a.7rfia-/n& ax>- 

lit&TTiV CWTo7g 3 YiVVYI/H^TtX, iyt£v'J>V , 7JC 

V7n^{%iy v/mv (pvyeiv'&jQ w$ fltefaov- 

<mg cpyjjt; > 



qnanuis auftore Aufbnio nomen Lacinum non habeat, 
Joqui nobis Iiceat,auftoreLaftatio lib.6\cap.24, vbi refte 
& eleganter rem totam exponit.)^«Twu4A«,3a/ verb, Pceni- 
tere. ^fppropi>ifjnauit,h'yFi^i.'V ldc infra 4.17. )(f»»»w«- 
lorum y » @&3i\ei*'! l fi otjpjuxii.id eft , regnum ca?!efte. Relpicic 
aurem hoc dicendi genus prediftionesde Meftia,& ipfius 
regno.-quod ab ipfo etiam vulgo cadelte vocabacur , quia 
Meffiam a Deoexpeftabat,quauis quale hue regnum fu- 
turum eifet,pauci inrelligerent. 

Hie eft enim de 



Nam hie eftillede quo di- 
ctum eft per Efaianr prophe- 
tam,dicentem, | Vox claman- 
tis in deferto, Parate viam Do 
mini, "coplanate femicaseius. 
I Ipfevero Iohannes habe- 
bac veftimentum fuum'epilis 
camelorum , & zonam coria- 



ceam circum 



lumr 



a 



DOS iuos, 



ali- 
mentum autemeius erat "lo- 
cuita?,& mel agrefte. 

[jTunc cxiuit ad eum Hiero- 
folyma,& tota Iudea, "totaque 
rcgio circumiacens Iordani: 

Ec baptizabancur ab eo in 
Iordanea ' confitentcs peccata 
fua. 

Quum vidifTet autem mul- 
tos ex Pharilxisck: Sadducaeis 
venientes ad Baptifmu fuum, 
dixie eis, Progenies vipcraru, 
quisvobis " prarmonftrauic vt 
fugeretis a futura ira? 



C]U0 

di&um eft per Efaia fro 
pheta-ydicentemyV ox cla- 
mant nm dtferto, Parate 
viam Domini, re fiat fa- 
citefemitits eim. 

Ipje autem lokannts 
habebat veftimentum de 
pUts camelorum , & z,o- 
iiampelltceam circa lurn- 
bos fuos.efia autem eitti 
erat locuft* & mel ffl- 
ueftre. 

Tunc exibat ad eum 
Hierofoljma &• omnis lu~ 
dxa 3 & omnn '>'*gio circa 
Iordamm: 

Et baptiz,abantur ab 
eo in lordane , confitenw 
peccatafua. 

Videns autem multot 
Pbarijkorum & Saddtt- 
c&orum venientes ad Ba~ 
ptifmum fuum , dixit ek, 
Progenies viper arum^uis 
demonftiauit vobitfugtre 
a-venturaira? 



£ fa. 4c. 3. 
mar. i.j, 
Iuc. 3 . + . 
iohan.i. 

23- 

Mar. 1.6. 



Mar. 1. 5. 
luc. *.y . 



3 Vox clamantn,<puv>i /3o&>vT5cid eft (8»»o«, damans, vt nt 
lenfus,Adeft proclamator,dicens. Complanate, ^'biiac in t~ 
mvid ert 3 planas & aequabiles facite.quod vulgo dicimus, 
^4pplamr,drtJJcr & vnir.Gcut fieri ibJec principibus folen- 
nicomiratu in vrbem ingrefTuris. ^bSu enim planum & 
.equabile feparatim nonfignificat, fed vtrumque fimul, 
ideoque a Cicerone fere Temper coniunguntur. VuJgata, 
& Erafmusj/^Atf/ioVejfatis fignificanter. 

4 £ piln cameli,^7ii 7«<^av <«//)t'AS(.viJlofum videJicetrcu- 
iufmodi ftlit prophetaru amiftus, vt z.R egfi,i. 3, & Zach. 
i3.4.Auftor epiftola: ad Hebr.vocat^xaw & <uy{A iify.*- 
t«,ex villis videlicet & capnnis pelJibus villofis cofeftam. 
Heb.11.37. Locuftx, aVfiVk.Laborat plurimi in huius no- 
minis explicatione. Nonnulli enim exiftimarut ita vocari 
fummas olerum partes.Alij cancros interpretatur.quos ad 
Iordanis ripa,tanqua in Legeprohibitos 3 abiecerintpi(ca- 
tores. Sed hsec explicatio prorfus abfurda eft. Neq; enim 
vllos cancros Grxci vocat axf/Za^jfed (quillai h^^j-Sha di- 
ciic.Vnde verb fquilla? in lordane, qmLpraJertim- in mare - 
pop inflnnrjfrd i>rf\v$ ^fax^-'twx ?Deindenondubiu tft 
quin Iohanes cibisin Lege prohibitis vefci nee debuerit 
nee voluerit.Denique funt qui ex a.xjj\iw; fecerint <*';^ «.'<&«, 
quo nomine Gra?ci pira fylueftria vocant:(edrepugnac 
omnia codicum confenfus. Nos Veterem interpretem fe- 
qui non dubitauimus. nam folitos fuiiFe in Oriete & apud 

* ./Ethiopas quoq; nonullos populos fumo &fale durati^fJo- 
cuftis vefci, ex Plinio, Strabone, & alijsliquet : & a Mofe 
numeratur locufta?,vbiciboru difcrimS explicat,vt quide 
omnes Hebra:um vocabulum H3TN[<:rie/j]interpretatur. 
Vox autem Syriaca NVOp [Kjn/etswjqua vtitur Syrus in- 
terpres,a vei bo Hebreo deducitur quod colligere fignifi- 
cat,ficut n3"!N [ arbch] a multitudine,& quod agminatim 
volitcnt,dicuntur eiufmodi beftiols;& leperitureafigni- 
ficationevocabuluilludSyriacuEfa.4o.22.& Nuhum^.if. 
& i;.Sed&in Grarcia d^i JHs ((\uxcunque fu tznde huius 
nominis fjgnificatio)fuin'e inierv-iliores fibns-nauiejaxa^ 
coftat ex Ariftophane in AcharnenCEc.apud Plut.inSym- 
pofio Thales ita loquitur.y "^ k ty tixfidbityjtj Zfi&xtc <ti-ri -nv- 
fiiv n0^x.o / c?mv <rjyKaiu?Hv i?hKwm<; xJ\v Siny-fti lug^vvi/f ^ttMSfinm 

JU* y^oy *py<v n ^^*v &*kiflNpet. Certum eft autem fignifi- 
cari hoc nomine tenuiffimum viftum & maxime parabi- 
lem.Annotat etiam Epiphanius y?T n'€ittv*ja>v > nonnullos 
Iudaros deprauate pro^fi£i£lcgin"r t'^rtJU, <]ijndj)omen 
declarat bcllariaex mcJle. 



10 5 Exiuit,il;t7n)p&iTo.Era.fm.FgreJfa eft. id eftt^'G.naniTro- 
piui&aj, Uv<tf ) if>x& a <}>@ d i veir > fep e Confunduntur. Totaque 
regiocircumiaces Iordaniyn^ ttvlou »' nSeiyufys ts I'cpJbliov. Vul- 
gata,£t tota regio circti lordane. Erafmus,7'otfl^; regio vndiq; 
fimtimalordam'NonnuUa exepJaria addunt sreia/uJ , fluuio, 

15 Subauditur aute in Gra?co ^»,terra, & vfurparur cotinens 
pro contento. ^fet'^g;? en'im idem vaJet quod i^&iKu t iSfn } id 
eft circumiacens.quo vocabulo vtitur T.Liuius. 

6 Confitentes peccata fua, i^afjuxoyvfjSftot toj, Jfj&priat cluttJ' 
Confiteri peccata fua ab Hebra?is dicuntur qui fe modi's 

20 omnibus peccatoies efte profitentur,& veniam a Dei mi- 
fericordia petunt,vt Dan.p.^j & deinceps. Hinc igjtur ap- 
paretlohannem non alios admififfeadfuum baptifmum 
quam qui doftrinam gratuity remifllonis peccatorum fe- 
rib (e amplefti teftaretur : cuiufmodi etiam i^af^cKcynon in 

2j vetereEcclefiaacatechumenisreqiu'rebatur. Difterunt 
autem peccatoru i%o[M\ty,s<n<; & i^ay^aK , qua? ( audorc 
Plutarcho)in Cereris myfteriisfuperftitione vaniffima v- 
furpabatur : quam haud fcio an inde mutuati fint pontifi- 
cij,ficut Iudaicas fatisfaftiones dcprauan'icyidicfto etiam 

jo peculiari abfolutionisritu. Qubdfinolunt iftidifcrimen 
iftudadmittere, dicant ipfiquomodo porueritfummus 
pontifex totius Ifraelis peccata confiten , ficuc iubet Do- 
minus Leuit.16. ii. 

7 Mnltos txPbarif*ii,m».*s >?$ <baet<nqw. Vulg. Muhos 
jj Tharifaorum. Gra;ca eft conftruftio , vt etiam notat Eraf- 

mus:quam fequutus Plinius alicubidixit,I>egir«i?rc5 canum, 
8c nigras lanarum.'DeVhariQeis autem, vnde lie vocatifintj 
Ik fcribit vir fingularis & doftrina? & iudicij fob. Merce- 
rus piaj memoria?,inanimaduer/ionibus ad Sanctis lexico. 

40 Rabini Perufim dixerunt forma Paul Kal Pharifeos,c|uod 
ab aliis affeftata vita? fanftimonia & munditie feiunfti ef- 
fent, no, vt alij volut,qubd lege populo interpretarentur: 
tum.n. fcribendu fuiffet in Benoni Phorfim. & hac fenten- 
tiam cofii mat illius Pharifa:i arrogas ilia precatio Luc. 18. 

45 1 r. Progenies sfcwfj&TtL. Illud eft quod vernaculoiermo- 
ne inuidiof> vocabulo dicimus Engeance. Trxmonftrauh, 
CmJit^v. Dicuntur iftaPharifa:is & Sadducxis, prajfertiiri 
qui antea cocionibus ipfius nu interfuerat:(ed rei nouitate 
comoti potiiis quam difcendi ftudio.ad eum fpeftandum, 

50 acfortaffis etiam a?mu]ationeadduftiaduenerat,minime 
certead refipifcetiam coparati:ac proinde tarn acerba re- 
prehenfione,vt qui fua? iuftitia? ac generis falsb fiducia in- 
fiati turgerent,ad baptifmum pra?paradi, quorum magna 



Cap. HI. 12. 



EVANGELIVM 



pars nih-lo melior euafit , infra M. 15. Vulgata, Demon- pari Act. 9. 16. vbi Era fin us cum Verere interpret? w-i- 

ftrauit'.vt videatur legifTe^Trt/Hfiv. Erafinus^/Ktawow/rraH/f: </w'i> vertit oftendam : ficut lio-Utiyys. acapitur pro TOe*- 

nouo vocabulo,id eft (vupfeexponit) clanculum indica- ^ay/^a. Hebr. 4. n. ^Futura,T>",( [Mtt.sW. Ita etiam m 

uit: quod mihi quidem videtur penitus alienumabhoc antiquiflimo codice Latino fcriptum fe repenffe teftatur 

loco. Nam potiits tia-o idem hie valereputo quod we*, y Erafmus : qui tamen dicere maluit-ve«:«ra, quafifcripti.ro 

ficut in Cq»yciJfy } \kx-oq$dL)i<li > -uzs-i<fri'r<is-Cic etia videtur # vfur- Gt-fMfovant itSmr. 



lob a. 8. ?9- 
acU,\*6. 



Homffzm otuj ^pnon a£/oi$ tm£ ,«*- 

Ti^L tyo/u^p TVV A Q^LCtU. tey* yb V- 
fxiv on &ux>a?) &io\ 1^ ok TV A/Saw 
TDVTcVV iyttactj TiKVCLTzJ A'Cgejtciy* 

Infra 7.15. W'efo ck Jtf Y[ u^lVtl 'Zfr&G flw pi^OLV t 

'rp chv&pct)v K^irctj. Tmv ovd) JivS^pov fxv\ 

7ID10WU %g>p7IVV XJJ.XOV 3 tyX.Wffh'TCLj ty &$ 
7TVp (ZctXhiTOJl. 



Marc. i. 8. £ no) tAj fiowflfco VUCLS CV VchLU &$ } 

Inc. }. 16 . t , < M i / > / o 

ioh. 1. 26. jmtuvoicu) odi om<ju> /uju zpyojutifjog, 

aft 1. ?. & ■> 1 I y-t \ f •> ■> \ c \ 

H..6.&iy. *%?&'*e9S f^V6^lVyOVHX&tfXl it&.VO$ 

4- 7W V7Wd\ /L^CTTX fi &$U OT*J\ ' OtJUTO$ VjUCL? 



Fcrte lgitui" fructif.s coueni 
entcs lefipifcencia?. 

' Et ne putate vo'ois dicedum 
apud voiipfos,|] Patrem habe • 
mui Abrahamum. dico enim 
vobis , Dcum pofTe " etiam ex 
lapidibus iftis excitare liberos 
Abrahamo. 

I " lam vero ejtiam fecuris ad 
radicem arboriipofira eft.Om- 
nis igitur arbor non feres fru- 
6tum bonum,exciditur,& in i- 
gnem abiicitur. 

I "Ego quide baptizo vos "a- 
qua ad refipifcentiam :is ver6 
qui pone me venit, "' validior 
me eft, cuius non Turn " dignus 
qui foleas portemripfe vos ba- 
ptizabic "Spiritu fatto '& igne. 



!C 



It 



Facile ergo p-utium 
dignum pcemtentix. 

E I ne -velitu dicere in- 
tra tos,Tatrcm hr.bemut 
Abraha. dico enim vobis 
quoniam potcns eft Deuf 
de Lipdibtti iftis fufcita- 
rejiUos A'brah*. 

Jam enim fecuris ad 
radicem arborum pojita 
eft. Omnii ergo arbor qu.c 
nonfacitfrutlum bonum, 
excidnur , C in ignem 
mitntur. 

Ego quidem baftiz^a 
vos in aqua in puniten- 
tiam : qui aittem poft mt 
yenturut eft , fortior me 
eft , mm, uonfum dignus 
c ale cannula port are: ipfe 
vos bapuxjxbn in spiritu 
[anflo &• igni. 



8 Comte>iientesrtftp'feti£ ,*i;i>ts'r~/MTxvo!ttt. Vel(vtE- 
rafmus vertit ) Qui deceant reftptfetntiam , «^t7rovT^ r»/Mm- 
vtia.. Nam to x^i-jv OTtga to' ttyiiv, propne de eodiciturquod 
jequalis eft ponderis ac momenri, tranflationei ponde- 10 
randi ratione fnmpta, in qua lanx lanccm adducit in pon- 
deris £qualis> rebusrquamobrem etiam Syrus interpres re- 
^e conuertit voce a ver. Hebr.n .Vlfchaua^dcduCtz, quod 
fignificat £qua]eefTe.& fie quoque Latinis dignus accipi- 
tur. Sed certe fruftus digni pcenitentia ( vt vetus interpres 15 
conuertir) vjx aliter pofftt intelligi quam contrario peni- 
tus fenfu.digni videlicet quorum aliquem poemteat. 

9 Et nt putate [->>o6«] dicendum , khj y.» Jify-n xiyiv. Id 
eftjNe putate caufam effe cur de Abrahamo fuperbiatis. 
Vulgata , Et ne yehtis dicere. Eraf Ne hac menteftth yt dica- iO 
tH.CxxerinmijDx.Ht, neque hie fimpliciter fignificat Vi- 
dcri 3 quod vulgo dicimus/ewi/ermequePutareaut Exifti- 
mare, ficut Luc. it. 40 5i 3 item 13.x : fedaliquid fibiper ar- 
rogantiam & animi elationem perfuadere , vel Sibi de ali- 
quo p lacere : ficut etiam accipitur Philip. 3. 4,8c Marci 10. 2? 
41 Itaque addidi pronomen -nobis , & xtym conuerti dicen- 
</w«,paulo libenusquam foleam , vtaliquomodohoc di- 
cendi genus faltem adumbraremrquod quidem vernaculo 
fermone fatis commode exprimimus, quum dicimus, Ne 
penf(K.pas,oune cuide-^pas dire. ^^4pudyofipftos , in iaxnuc. 3° 
id eft at tujs KstjiJla,; Cfj&tf , vt interpretatur Marcus cap.z 8. 
iito-nli enim hoc loco eft fecunda; perfona? : & « pra?pofi- 
tionem in hoc generedicedi Latini interpretantur Apud. 
PofTemus tamenconuertere/n^rtjoi, ideft w^v, vt lo- 
quitur infra cap.zo.z<?,& alibi fa;pe:quia pr^poficio cc idem 3 5 
quoque valet apud Gra?cosquod Inter apud Latinos : vc 
infra cap. II It , w fyjvtmi; ywuajKav, id eft inter gtnitos ex mu~ 
Iteribm. Sed prior ilia expoficio mihi magisarridet. Vul- 
gata & Erafmus faepeconuertuntj/wtru'voj : quod no mo- 
do non eft Latinum ( vtopinor ,)fed etiam obfeurum. 40 

^EtLm ex lapidibus , «t) Iv. itfxiswv. Coniunftione k, ma- 
gnam hoc loco vim habere, & non incommode a nobis 
expreilam efTe,nemo vtopinor) dubitabit. Eamautem 
addidimusjvetufti exemplaris fidem fequuti,& Theophy- 
lacli Roma?excufi. ^Escitare liberos , !>«^TtW. Vulg. 45 
Sufcitarejilios. Erafmus , Facere ytfurgant filij. Ego cau- 
fam non video cur vtar periphrafi , quumt'yfy«»proprie 
fit tranfitiuum.Deinde wvaiv.ideft prolis nomen,feu libe- 
rorum,latius quam filiorum patet.quod femel artnotatum 
volui,quum ideminfinitispenelocisoccurrut. 50 

10 lam rer'o etiam, ckcJfn J\x). Apparet Vetercm in- 
terpretem tk Erafmum in annotationibus legifTe <V :quod 
etli male non conucnit , tamen nullius exemplaris vetufti 
authoritate legimus confirmatum. ^^Abiicitur, (Sk'amt^. 
Obferuanda eftemphafis temporis pra?fentis,vt judicium 55 
Deinontanquam futurumproculdemonftjer/ed veluti 



iam pra?fensoculisfubiiciat. Itaque non probo Caftellio- 
nisinterpretationem , qui conuertit, Excmdenda tft , & in 
ignem iwictenda. Erafmus & vulgata. Mittitur : qusfi- 
gnificatio etiam huic verbo conuenit , fed turn praecipue 
quum de telis agitur, qua? ob earn etiam caufam mifliha 
dicuntur.Itaque verbum delegi quod maiorem reiinutilis 
contemptum declarat : compofito tame vfus pro fimplici, 
ficut in Hebra?orum fcriptis facere fa?pe nccelfe eft.Infri 
EralmusjCap.y.ver.i^.conuertJt Gx*$i>vtt],yt proijeiatur. 

ft Ego quidem baptixo,iyci (ty finn-ri^oi. Vel^fi vetuftum 
quoddam exemplar fequaris, in quo Icnptumeftj^ouJ) 
Ego igitur baptiz.0. Significat autem to /?«wt/^ «v Tingere, 
quum rrtfa. to CstV-ravdicatur j & quum tingenda mergan- 
tur, Madefacere& mergeie. & a verbo (Tu^o/ differ t quod 
Profundum petere& fubmergere declarat,vtexillo vcte- 
ris oracuh verficulo conftat,Ao-^3f faurttQf , <f «^<*i Si to/ k' &»- 
fuc «V/ , in quo haac duo opponuntur. Nee alia eft fignifi- 
catio verbinoy [/wm^iquo vtuntur Syripro baptiza- 
re. Iulianus , aduerfus quem eiuditiftimos hbros fieri- 
pfit Auguftinus, perfundere interprttatuseft : quamno- 
uittem Auguftinus reprehendens.i'^f/XdK^/Ter^HWjin- 
quitf* Cr«co Lat ina lingua ftcbabet, yt no foleat niji itifacra- 
mento regeneration** inteUigi. Quanuis autem hoc meo qua- 
tulocunque labore ficomnesiuuare cupiamvt amenul- 
lusoffendatur } & abinanixo^p/^^cttam certe abhorream 
quam qui maxime : tamen hoc loco non pofium diiTimu- 
larequorundam audaciarmqua? vtinam intra verba con- 
fifteret. Ifti igitur (quorum princeps eft St baftianus Ca- 
ftellio)Baptizandi verbum, Cquod quidem , fi vocabuluin 
ipfum fpe&es , refpondet Hebra?o VdIO [tabhai] potius 
quam ym [ raibat^J ) olim in nouo myfterio vfurpatum 
a lacris fcriptoribus,totque feculis poftea omnium Eccle- 
fiaruin tacitoconfenfu, huic vni facramento cofecratum, 
adeo vt in vulgai ia etiam idiwmata omnium pene getium 
tranfierit , audent tamen temere immutare , vt Lauandi & 
Abluendi & Lotionis vocabulo,vfitata voce Baptizandi & 
Baptifmi quafieliminata & profligata , vtantur. Deiicati 
certe homines, qui neque perpetua tot fccuJorum autho- 
ritate commouentur, neque quotidiana vulfli confuetudi- 
ne in loquendoadducipolfunt vt theologis hcere putenc 
quod ceteris artium magiftris & profefforibus omnes co- 
cedunt:hoc eft,vt que logo vfu ck optima fide pofTederint, 
tmquamfua retineant. Neque eft cur aliquot vaerum 
fcriptoruin authoritarem pr^texant, veluti quod Cypria- 
nus Tingentes dixit pro Baptizates , ck Tertullianus quo- 
dam loco Chriftum Sequeftre pro Mediatore vocat.Nam 
quod lllis vctc ribus quafi nouum erat , nobis vetus eft : & 
iam turn ea ipfa vocabula qux nunc vfurpamus,fuifTe Ec- 
clefia? magisfamiliaria,& proindeiflis ipfis magis placuifi- 
fci id conuincit, qucd admodum raro deprehenckintura- 

literlo- 



f Aqua, a> uJH-n Vulgata,/» aqua. Pra-pofitio addita eft(Vt 
annotac Erafmus) ex Hebraorum idiotifmo,apudquos 
fcilicct 3 [bub] pr^poficio cau latum omne genus declarac. 
Itaq. Lucas qui minus interdu vidctur hbraizare quam 
reJiqui tres Euangelifta,prapofitione omifir,cap. 3.16. Hoc 
aute annotauijiiequis in hac parcicula vim aJiquain fubeife 
putareuquodij videntur fibi perfuafifTequipuerosno pu- 
tantrite baptizatos nifi prorfus immergantur. f Ad 
'rcfipifcentLif/>,tit{xiTuvUM. id c(i,vt,rcfipifcaiis. Extremum e- 
nnn Baptifmi fignumeos admoneb.it de corrigenda vita: 
& itaquidemadmoneb.it, vt infitionem in Chrifti venturi 
corpus, cjuo vetus homo moritur,& nouus nafcitur,vere & 
efficaciter in lis obiignarer qui Iohanni crederent. VuJga- 



SECVNDVM MATTH^VM 13 

liter loquuti. Verum quid agas cum idis malis geniis,qui turn etiam infra 8.2 ,8c u Cor. 15.9. quo modo etiam hac 
pro Angelis nobis fabncanc Genios, & quibus religioeft duo inter fepermurantur,Luc. 7.4. & 6. &ita etiam Syrus 
Chnftum Mediatorem appcllare? Nam de Trinitatis ver- interpres pro i'yjwos VcrtliNW[$chaue}. Aiibi verb (vt Co- 
bo minime ( vt opinor ) dubitant qum fit expungcndum IolI.i.iz.& 2,Cor.3.5)idoneum dicere malui.Sic etiam He- 
qui fefe in Deum credere mibefcuntprofiteri.Sed age, con- 5 rodianus yix^mmt US imvni>#*id t^™** i^eariuimStzjAiuio- 
fidentibus iftis hon;imbus fuam confidcriam relinquamus. tu-m , Omnium hominum erat aptifimus adfimulandam beneuo- 

lentiam. ^ Soleas,™ Uiw>Jty(sttf».Sic Graci vocant qua? 

Latini fbleas , quibus plantar p. (lis duntaxat cbreguntur. 
riifi malimus fie in genere calceos interpretari, quod infra, 
10 ad pedes vidclicct,alligentur:(vnde illud Maronis, Tyrrhe- 
na pedumfinctda) vt <f)x<f»;wru & uvuJMy^Ta diccbanturca- 
piti alligata. Eft autem prouerbialehoc dicendi genus, v- 
furpatii etiam a Dauide Pfal 60. 10 , quo viliflimum mini- 
fterium fignificatur: brtum(vt opintir)a confuetudine Iu- 
15 daouim ,qui aduenient urn hofpitum pedes lauare con- 
fueuerant , reg one nimn um calidiore ( quod ex variis lo- 
cisin^eliigimus,) atque etiam fiuicriorem aliquem locum 
ingreiluri, calceos ponere. ItaquejMofen & alios aliquot 
iubetDominus, cum ilJis colloquuturus , calceos exuere: 
ta, Inpanhentiam. Erafmus ma'luit conuertere Ad[.veni- xo accommodans Ce(L' ( vtopinor)ad tins gentls ritum & 
tentiam Illud conftat, «c & «j>g?s, id eft, In & Ad, inhocdi- confuetudinem. Hodie quoque Turcishunc moremefle 
cendi genere, eodem fenfu vfui pari. Anftot. tth.i , ou bpju- ferunt.vt domos ingrelfuri ,calccos exuant : fitut olim fa- 
*&v «c wc '5^J«" tu kj i'a.Ka;^c'.jpHv. ItemJib.io, cA>kh Ji kj cere confueueraiit qui erant accubirun. ^Portcrn, 

re $5ws ttft-mv fuyt&it 1p to y^tfni o!i ./«. Ex quibus @artt<ntj. Hoc loco @*<ru&v fimpliciter idem valet quod 
exemp'is apparet ,rem eandem vtraquepra-pofitioneex- if <ps/>«»,quum proprie de roagnis oneribus dicatur , ficut La-* 
plicatam. Sic etiam Latini fapiflime vtuntur prapoficione tinis Baiulare. Lucas babet aJ<j«j m lu-Jv-m , folucrclorum 
Ad: vtquum dicuntaJumid coferrc ad vitam beate tr.mfi- fblearum ipfius. cuiufmndi eft Ouidianum illud , find* 
gendam, &mu!ta fimilia. Terentius verb dixit, Pifcicu- duxdemimtpcdibus. vt^as-tfaajpoffit fortaile conuerti $uf- 
J< s emerein caena:& Qmnt.Vti re aliqua in argument um. tinere, ficut fuftinet pedem & calceum aliquis cius cui cal- 
Si dviderur interdu m prarpofitione Ad vel inftrumentum 30 ceosexmt. ^ Spirhu frtneto , o> Hin'fjjm *>ia.Rurftis 

vei caufa efficieospotius quam finis fignificari. Itaque pro nobis abundat prajpofitio, qua; exHebrarorum idi»mate 
rationeeorum de quibus agitur,confiderandum eft vtrain- addita eft.Adiunguntenim dti pia'poiitionem cafui ini^ru- 
terpretatio magis conueniat: ficut infra cap.iz.4i,Wcniwi- menci , item propriis nom nibus locorum , alia ratione 
fjyua. ia-vi, nolim conuertere lnpreedicaiionem , fed .Adpr&- quam vel Gr;tci ve! Latini. PeVSpiritum autem fan&um 
dkdtitmem. Neque verb haec annotaftem nifi frequentifli- 55 intelligit vim& efficaciam Chrifti nos viuificanris & fan- 
me occurrercr hac Joquendi formula "* ^Quivtmt t dtificantis,qur per Spintum iahdum credent ibus infinua- 
£ ipyotfyot. Vulgata,8c Lraf. Qui ventu.us eft. Sed (ni fallor ) tur,ficut exterior baptifmus teftatur. Ignis autem nomen 
Iohannesdereprefenti loquitur: ncque venturum notat, videtur aquaopponi : vt fciant vimquandam igneam& 
ledeumquiiam fitin vi;:,atq.adeoproximus, digito com- fbiritualem nobis illuftrandis <?>: purgandis perbaprifmi a- 
monftrauit. quamobrem etiam dixit imm juev , id eft pone 40 quam(elementum videlicet Ibrdibuseluedis aptiffimum) 
me,potius quam ^t' s'^poft me: vt fignificet Chriftum efficaciffime leprafentari. - f Ettgne, ^ Troe/'.Hoc de- 
iam a t rgo imminere. fP'alidwr, i%v&nept- id eft, eft innonniiilisvctuftiscodicibus, vt etiam obleruauit E- 

Jhujariinoft. Vu!e.& Eraf.Fo///or.recrequidem:fedtamen rafinus : fed ex prim tur apud Lucam, fummo-codicu om- 
quia proi^v fere dicere foleo Vakrejidcirco etiam iyj&v nium coifenfiK&itacitaturhic locus ab omnibus veteri- 
Vahdum potiu^quim Fortemfum interpretatus. *Di- 4^ bus turn Gracis turn Latinis. Male autem J£ thiopes (quos 
gnus , 'h&vos. Erafmus, idontw. Atqui(ni fallor)non hie hodie Abvffinos vocant) ignis vocem , qua hie tranflatitie 
agitur quam fit aptusaut accommodatusad hoc officium accipitur, proprie intelligentesvgnebaptizarosinurunt: vt 
praftandum,fed quam dignus fit qui cum Chrifto compa- fuperftitiosc pontificij cerees accenfos baptifmi ritui ad- 
retur. Alioquin/^voc alicui rei praftande parem fignificat: iecerunt. Melius Graci,qui q>nme[uv baptifmum ab effeclu 
quo modo etiam Gallis dicuntur /iifficientes,quorum non p appellarunt. Videtur verb hie ignis, purgans & illuftrans 
modo vires corporis aut virtutesanimi fufheiant rei alicui hominu metes, illi pa-narum igni fempiternoopponi, cuius 
praftanda,fed etiam qui dignifint quibus aliquid commit- fuperiore verficulo mentionem fecerat. • Et eft hie lo- 
tatur. Hebrai adeundem modum vtuntur voce a^INT cus male ad linguasigneas,quaindiePentecoftes Apo- 
[yauijm~]. Latinis tamen haudfatis fcio an Sufficiens hac li- ftolisiifcderunt,acconimodatus:quum hicagatur de in- 
gnificationc vfurperur.-itaque conuerti tanquam *%io( fcri- $5 teriore baptifmo omnibus eletftis communi , non degratia 
ptum efTet, Vetereminterpr:temfequutus turn hoc loco, peculiari cum apoftolico munere coniun<fta. 



%&&■& tLuj ctKoovct cwiii ' *tj giwcl%,\ tdv 

07TOV CLOTS &S rluu'&TVdyXMV 3 TVcfiO,%>- 
*&V }(Cf.7UKCUJ<TZl7rUgJi Ctabi<^Cp. 

Ton ft$£y}tvif) Vncvi<i*&7rojy\$Ta- 
ttvvlw 3 ih fictTrficd-luJctf V7T ajufii. 

*)o>v , Y?ya %?&tctM $")&> \zzo gov (iamfi- 



11 



h 



|| Cuius venrilabrum in ma- 
nu ipfiuSj& "pcrpurgabit aream 
fuam: &coget triticum fuum 
in horreum,paleam auccm exu 
ret igni inextindlo. 

|Tunc aduenit Iefusa Gali- 
lsa ad Iordanem ad Iohannem, 
vtbaptizaretur abeo. 

Atlohannes obnixe prohi- 
bebateum,dicens,Ego necelle 
habeo a te baptizari, "& tu ve- 
nis ad me? 



12 



i : 



Cuius tentitabrum in 



Luc. 3. IT. 



manufua, &permunda 
bit aream fuam: & co^re- 
gabit triticum in horreum 
fuum, paieas autem cvbu- 
ret igni inextinguibiti. 

Tunc venh lefts a Ga- \far. 1.9. 
lilxain Ierdanem ad lo- lue.J«M« 
kanncmjvt baptiz,aretur 
ab eo. 

lobannes .lute prohibe- 
bat cum, dicens, h^o a te 
debeo baptiXAri>& tu vs- 
nifa&mei 



lz Cuius -pentilabrw m mamijpfius, o5ri w?Jo» « <rf j^e* & Auguft. in Pfalm. pi. Qu^i veto vcntikuorem pala vten- 
twti. id eft ,.Qui manu geftat ventilabrutn.Adj.iitum?"™ tem ipfis pene oculis de\ k'tv.m potius quam defcriptura- 
relatimun iequente antecedente (atis indicat Hebraam volet intueri , Jegat Homeri verfus hac de re lki*£.t. 
efTe phrafin. quod magis etiam apparet ex hac ledione 60 f Terpurga{ntJia.Ka.$upjiH\<\ eft,Omninopurgabit nam hac 
quam fequitur luftinus Martyr ^c T(ii/'<j>«v* , Ow 1 tb tRw eftvispraspofitionis <h*. Ef zCXjpiTrgabii. _ ^ Exuretj 
*JtS it ti ^ s ** t "w.Id eft , ad verbum , Cuius yentilahtu ems ^wou/w.Vulg \ttj r ret. Erafhv.is refte addit prapolit.o- 
inmanueittf. Eft autem ventilabrum non vanus (vt nonnul- nem,quadeclarat totam foreexurendam. flnextintfo, 
Ji putarunt ) quern Graci m'xw appellant, fed pala , quam *<7j3sV». id eft , qui extingUi nunquam poteft, ficut inacccf- 
etiam Gallico nomine vocamus.-vnc pale, quomodo etiam 6j fus locus,qub accedi non poteft, 

hunc locum conuerterunr^TertulI.defugajCypr.epirt.^i, 14 Oi»^/>ro/;;'W<it:<ft«K«Ausv.verbisvidelicetvrgedoneiJ 

E. j. 



Cap. I III. 14 



EVANGELIVM 



faceret.Vu!g.& Eraf.PvoJx'i'etat.Addfdi adueibium,ad vim minus quidpiam quam ilia fignificari , declarat illud Cice- 

pripofitioms <A* exprimendaimquae certe ncn dtbuit pra:- ronis ad Lentulum , Legem Curiaram Conldj- ferre opus 

term it ti. ^Nectft^habio-,-^^^. Vulgaca, Debeo. effejnon ntctffe elTe. ^Ettutetiisad me ? K ) au?pM'Bwt 

id eft Utihu. YLrafmusyAJihiopM eft : qua interpreratione fu ; Vide Mar.4.1 3 . 



71 hY\pu>crau\ wLauv J))(cyco~UMuv. totz ct- 



i.Pet.i. 17. 
co'off.1.13. 

Int. 17.5. 



(piY.OlV CWTOV. 

Kct/ @tfnh&t)$ lVio?& GwiCn <£dv\ 

jTtfol Xg&vo) , Kj Cleft TVTTvdj/Lyi T& ©S« 

vovhr a/jTvv. 

Kctj iJbv Qwyi on t$ v^vcov , Xty>v- 
erzi, Ovivg^v if 6$ fA±vo dyx.7iY\TV(; 3 
cv to <£ do* vera. Ki(PctActfOV o. 

TO' no \v\ctu, cWY\y&] &q tIuu ipvi- 
/Jiov xrarltii , 7rvdj/mcpro<; i 7mgcii,o~&i 
voa \zso fh ($fy£o?\9U. 

■at ' I ' ' ' 

K«/ VYI&UOTtS Y\fJJe^.q TiOSCt^KOV- 



16 



17 



16 



Relponctens autem leius di- 
xit ad eum, Omitte me nunc, 
ita enim decec nos "implere "o- 
mnem iuititiam. Tunc omittit 
eum. 

Et bapt'izatus Iefus aicendit 
ftatim ex aqua :8c ecce > aperti 
funt'ei caeli j & vidic Spintum 
Dei afcendenrcm quafi colum- 
bam , & veniente iuper ipium. 

Et ecce,\'oxadfntt c caelis,di- 
cens,j| Hiceft' Filiusi.le mens, 

dilectus ilkjin quo acquiefco. 

cap. 1 1 1 1. 

TVnc Iefus ' lubduclus fuit 
in defertu aSpintUjVt jcen- 
taietur adiabolo. 
Et quum ieiunaffet dies qua- 



17 



I{e (pendens autem ic- 
fta dtxic ei>S'me mpdi.fk 
enim decet nos imp ley* a~ 
mntm iuftttiam. Time dt- 
rrnfit eum. 

Bapti-^atus autem It~ 
fits , confejiim aft endit Ae 
acju,:& ecce , aperti funt 
et c<eli 3 ey ridii Spiruian 
Dti dejceitdentcm Jung 
columbatn - & ■venuntem 
fjtper ipfum. 

Et tcce vox de calis } dS~ 
cens , Hie efi Fib us melts 
dih£ins } in quo mihicom- 
plactti. 

CAP. 1 1 1 1. 

TFm left** dixit** eji 
in defertu a Spirku, 
vt tentaretur a diabolo. 

Et quum leiunaffet qua 
dtiginta diebtto ©• qua- 



15 Aeflondens , ^rax^Stic. Ex hoc veibo & oratione 5 valet t]d conquiefcere fiueacqi.icfceteii> requapia. .cvava.- 
Chrjfti perfpicuum eft loh.Tinem & oraucne& nianu co mtii£j k, a'p'o-iufy :ficuthcc loco accipittir.Signjticat enim 
natum fuifie C hnftipropofitum impedjre,i)ngulan tamen Pater,Chnftum eu vnueflequequuintuetur.onineinnos 
vtrinque modeftia: exemplo. ^Omittf[me]n<ft<. Vul- indignationec6ce| tarn <kp< nat.ltaq vnuseft yjcntm: & pa- 
gztijSine. Et panic yoft,ci<pi>tcnv.a:rniftt. Ego Era fin i ver- cificator Cbriftus. CjdoptimeinteUipipoteft fi locus ifte 
fionem pia:tuli 3 qu a melius refpondet Gra;co veibo: quod jo copa etur cum Exod.1b.36.vbi fun.musfaccrdojiubetur 
tamenetiam internum ccaftus Turn mteipretaii Permit- apparere in eofpecru Domini, lamina prseferens in vertice, 
teie,Kemittfre 5 & Relinquere : vt fiint nterdum varia: v- in qu Tculj turn fit 3 SANcTVs domimj-vi (inquit)Do»R/-. 
nius & eiufdem vocabuli fignificationes. ^Nunc > *(-n. ntuplaceturipfis.Wa. fuiffe fummum illu pontifice,C briftix- 
Vul.Modo. Idem hie valet ap-n quod icrcTm^ k ic eft/« terninoftriponcificis typu 3 in Epift.adHebrcopiofedecla- 
*rA/Inj:alicqui fsinificat <r»<> ; c* iyu ,&. tempuspra-teritum 15 ratur.Syrus auteinterpresvoce vtiturabHebr. veibonas' 
notat. Vide infra, 26.19. i"/ff : />/ere< **»/>»'<«». Erafmus, [tfrt»^]deducla, quod C haldadsetiamdeclaratPlacere & 
V t compleemtHs : quali fubaudiatur us* Ego verb pi- to cum iucunduefle.Oriurautea verbo^l'i/bjw veibale<*lVWa,f"ie- 
iI'o^s/tov **w efle iungendum. ^Omnimiujuiiam y m- qneter in rouoTeftametorepetitum: cuius fignificationes 
ew «f;^t/o<rux!iu>.id eft 3 quicc]Uid ad perfeclam iuftmam re- ad thema flint exst^endar, atq.ad iddequoagituraccomo- 
quintur.Itaque vt legi Mods fatisfaceret opoi tuit eum cir- 10 dade. Quod autem pr^teritirm couerterimus per pra?fens, 
cumcidi. Atnondum pofita erat lexbaptilmi, dixerit quif- nemo(vtopinor mirabitur,qui vel Pfalmoru JeelioniaC 
piam. Refpondetjiampofitam fuifie ex Dei decreto,& ab fueuerit. 'ed& hoc modoGra?cosinrerduloqui, velillud 
ipfblohanepiomulgatam. Sedadiiciendumeft 3 non fui fed remoft.^^^eti'ioftei d\t i o\KL<fofM<^v*iwy>m'iaZTa.-m. 
noftri caufa fuifie turn circumciium tu baptizatum. Om- rf>/ytr)f'e<* \h?eixn<pct.A. JM aiurtsnoftros ex<fthr& iTias curias tii. 
nis enim vis & circumcifionis patrum a Chrifto circumci 2^ ficaffe. Quanqua hie etia pcteft retineri fignificario prarte- 
dendopcpendit,& noftn baptifirn eode baptizatonititur. ntiperfefli, vt declaret Pater feiaelfe in Filio homimbus 

16 Ei,**JTri. Iohanni fcilicet. nouamenim periodumin- reconciliatum. AHuditautemmanifefteadJocumE^x.!. 
cipio.bhis verbis, £ icT*. quanuas etia ad Chriftu hoc | ro- IN C A P V T 1 1 I I. 
nomenreferri poffit , fi «V *u'niv ajecipias protq>'e'<ujti»A.fu- 1 Sub^.uEtiufuu^wx^- l 3 rarpofitio at* ide hie valet q<f 
^er/i.vt habet aliquot vc teres codices Latini , & citat Au- , a"o>i. rurrum,fi. ut Budeus exiftimat,quodfi vertieftjhabt- 
guftinus. Sed in Grsco fermone inufitata eft hare enallage. ta fuit ratio fitus deferti,vt funt fere motes deferti & incul- 
Certeno modb vtriq; vifum eft hoc fignu,fed ipfiquoque ti-t]uo modo etia accipitur ide verbuLuc. 4.5. Nihil tame 
circunftami tuiba?. quod feques Patris ca:leftis oratio fatis impeditquomin* *v* jp ^'e< c ve ' ^ 7B accipiatur, vt vertas, 
declarat,& Lucas etia cap 3,iMi,diferte narrat.Vti ur au- jibduSiusfuit.i. «7ni'^c»:vel jedutlm. i.feorfum deduclw : ficuc 
te Matthaeusfingulari verbo hJi W;>,propter Iohanne cui « vfurpauit Cir.Epift.ad Att.lib.5. Quii h&c diffcruifiejinquit, 
peculiatiter fuerat ifta vfio promifia, Ioh.i 33. ex quo etia feducit me Scaptius. & fie explicare malo q pro {implicit* 
colligitur Chriftum antea non fuiffe Iohanni multu defa- Ductus <■./?, cii vetere interprete. V:deturenim quafi repete 
cie co'znitfi,prouid''nte videlicet Deo nequid ex padto geri peft h nc vifione abreptus fuiffe in defertu inacceiTum:ttir- 
inter Chriftu &Iohannem qu<<ficoniuratos videretur.Fuit bacjuehsce cxlis audiueratjalioquin, vtprobabileeft,ea 
igitur Iohanni tunc diuinitus patefaclum Chriftum effe 40 intepeftiue fequuturamua etia occafione rumor dehocfa- 
qui ad ipfum accederet, quamobremetiam recufat ipfum &o repete jtgfn^jrj rim ftp tanto teporenufouaapparete. 
bapti7are:& adrlitum poftea fignum, quo magis confirma- ^ASpi-ritu , vsfi i5 mivf&iot.S} libeat ax*<s>o&iv ai ticuli fer- 
retur Iohannes Iefum ipfum ( hriftum effe. uare , verrere licebit , ^fb eo Spiritu: vt de code illo Spirita 

17 Filimilleviewioi\oQ /xov. Vide infra, 17.?. ^" Dileblwille. hie agicoftet cuius paulo ante metio faftafuerat.i.deSpi- 
o etyennnis. id eft , mibicharus.eft enim ay* *tiv>t nomen, vt e- 45 ritu fanclo.qj etiam animaduertit Eraf.in annotarionibus, 
da KX»m;,qu3£ pari ratione explican Latine non poffunt. nee quauis rron mutarit verfionem: quod neque ego fiim aufu* 
temere rcpetit 9 eft articulus. ^In quo acquiefco-,^ a ivSim- ^.sf Diabolo,^ vi <DaCo\x Sic dicitur impur 9 ille Spirit 9 qui 
<ja. Vulg./« quo mibi copbeui. Eraf. ^ln quo mihi bene coplaci- Deu apud Adamu jiiipi wl^rinimp nlrmiTtii<:,qnr»fi homini 
turn eflXZypti nuslib.i.ttftimonioriladuerfus Iud*os,/^«e inuidenre , nos in morteprscipitesdedit. quu enim to J>*- 

fenfi , paiu commode In hoc verbo explicadoquam varie <o ^ai^»i proprie declaret traiieere, ^ j.rr' n, 'nitiVnp,v prrfcr 
multifetorfcrint,tuexdocl:ifrimisBuda:ic6metar!is,ti)ex tim ininft.Tc l ln>-r vr,v t i\ fr.if ) | i t a ' ] qiiih.vr-liiri y^ ppiy rjf}]mtV 
Erafiannorationib.intelligi poteft. Ego paucis dica qd fen- t ells boni rranffip imriii- qmm mctaphoram (Wpe cxplicac 

Dauid in Plalmis. Syfi;ica~verb incerpretatio N5fTp VdK 
[^4ul Xaretxa) id eft pronuiigatoiem obmcLinonis, idem 



tio.&ixtii ide valet qupdferiie& exiftimirera quodedudu 

eft ol'c/o(.*7v,quod interdu cafum habct adiundii, atq. ide va* 

let quod approbare lam verb quia qua: approbamus.illis rr prorfus,ncmpe falfum cn'minatore pubhcum,declarat, vt 

quoquefauemus , indefaftiimvtetiafignificet.Beneerga differatabeisqui 4<^&<^3'deftfufurronesjdicuiitur. 

alique effe affeel D. Rurfus quiapropenfio ifta animi ex eo 1 Dies,»'}M&t(. Vulgaca,I>ieW.Annocan.t grammatici 

nafciturqires aliqua plane nobis fitisfacit, (necefle enim tempus continuum feie quarto calii pom: cuius etiam hoc 

eft vtiudiciti prxeat animi afTenfioni) idcirco ide quoque Joco aliquodeft pondus. 



SECVNDVM MATTH^EVM. 



7nv, E/ v'k £*7& &iov 3 (im tvstoi Kidvi 

O j'&roxeJ-SvG &7K>Tzypa.'£fctf,QuK 

'£ki Trrtrn py\/mgsn oKTitpdCo/ufyja) Jfe $o- 

Tote <s>foot,Aa/-t£fiU'</ ettj-mv o JfyLGo- 
A0$eig rLuu cLjiaj) 7rvAiv 3 )t}i<pmv cuutvv 
Ifh Tt> wftpvytov Th! U&v' 

Kctf Aiya ctifraiyEl ijog 3 t& ®iov£ai- 
M (rtavTov n^iu. yty ^nfax y& , 077 roit; 
ayhXoic, ouutS cvnA&irctf «££). coufy 'On 
$4pa>v ap.voi erg , fxy\7to r n szLrgpcKo-^ng 

<Z&£9£ Atdw TOV TTOcfbt CZV. 

E' Q/i caJiti o Vnavtc, HciAiv ^y^f^fxf 
Ouz <yx7m^<T\q Kvqjlov TX)V &20V cvv. 

Ao$ &$ 0£9? v^nAov Ataur 3 %gjj J\Ikvvoiv 
auw 7itt,art(; toc ftotxnA&ctt ra kq<T{j($v ^ 
<rlw Jb%cu> av' 



draginta & noctes quadragin- 
ta , pofteaefuriit. 

Et "quum veniflet ad eiim 
" te tat or 3 dixit, Si FiJius es Dei, 
" die vtiftiJapides panes iianr. 

Atille refpondes dixit, Scri- 
ptum eft,||Non e folo pane "vi- 
uethomo , fed ex omni verbo 
" prodcunte per os Dei. 

Tunc "ailumitcum diabolus 
in Sanclam vrbem , & ftatuit 
eumfuper'pinnas templi: 

Dicitque ei , Si Filius es 
Dei, deiice teipfum deorfom. 
nam fcriptum eft , || Quia an- 
gclis fuis mandabitdete, "& 
ipji attollent te in manus,'ne- 
quando "often das ad Japidcm 
pedem tuum. 

Dixit ei lefus, Viciilim fcri- 
ptum eft, |j Non" tentabis Do- 
minum Deum tuum. 

Rurfum aftumic cum dia- 
bolus in montem fublimcm 
valde, & "oftendit ei omnia re- 
gna mundi , Sc gloriam co- 
rum. 



dr.tginta noc7ibui,f>:ftta 

efitrtjt. 

Et accedens tent at or di- 
xit ei , Si jiliu.\ Dei t j, 
die -pt lapidts ifti fanes 
feint. 

Qid refpendens dixit, 
Serif tarn eft,T^j>n in fo- 
lo pane viuit homo ,pd Deut e.j. 
in omni verbo cjuod pro- 
cedit de ore Det. 

Tunc affumpftt eu dia- 
bolus in San flam etui- 
tate, & ftatuit eum fu- 
perpinnaculum templi: 

Et dicii ei, Sifiliw Dei 
es,nnttete deorfittn.fcri # . 

p turn c(l enim, Quia an- P ( * aJ -9$jr«' u 
gelu fuis m xdabit dete, 
& in manibuf toilet te t 
ne forte ojfenda* ad la- 
pidem pedem tuum. 

Jilt itli lefm, I{urfum 
fcriptum efl, T(on ten- Deut ^ ^ 
talis Domiuum Deum 
tuum. 

Iter»m affumpfit ettm 
diabolui in montem ex- 
celfum -t>.'lde , fy ojlen- 
dit ei omnia re'^na mun- 
di , ey gloriam tvrum. 



j Quumyenijfi.t ad tumyvrepenhiswv aum. Vulg. decedent: 6 Deiice teipfum,jiLiu^fiaUjTi,t.'Vlh^,^itt^te.de qua inter- 

qui etiam au i 1 , ei, coniunxit cum verbo hot. Erafmus, pretationefupradixirnuscap.$.ic.L ; .raf. ?rx<ipitate:aiukL- i/<^fc /?*A* ^4*4 4\ 

Quumaccefiiff't. Ea;ovti maluiadeundi vocabulo, quoties ciusfortafle,quanuis renfumexpreiTer t:nillcu verbo con- &~ ^v^t#n c«iA3C* 

licuit,vel(vt hoclocn,& alii.vplurimis)diiToluere compo- lungasparciculam^TT^deorfum, proquoTertul.aduerfus ^ 

(itionem. f Tentator,0 7nicp£a». Tentare hoc loco ponitur $ Praxeam 'egit cvT6 1 J^sv,/;/'«t. ^Quia,c-n. Pra-'termitterefolet 

invitio,promfidioiaexpJon!tione, quodSatdnse& malo- hancparticula Eraf.mu]tisIoci5,& meritbquidem.Sed vi- 

rumpropriumeft.-vtlicobi i.i:,Generalius enimeft-JW- deturhk citan ab huagelifta integer verfic.HebraKus, qui 

f ,^ain]nim ■n-jpjf'^^iA pft., fyplorarprjiiam tentare:quod incipita particuJaOfK/Jqua videlicrtredditur ratio eoru 

pofterius turn invito pomtur in faens Uteris, tumetiam IO qua; pra-cedunt. \M andauit,um a«toj. E'vnMe^ ma dare, & 

inlaude.vtquum tentarTe Abrahamum d ctur Domims, wtcx^' madata vhiq: rnnnprrfmiK , nan ami) pra?cipe-rp. &: 

Gen.zi.i.&Pf.z^.2,&x.Cor.i}.5. Sed&in virio p^nitur, p£3X£|iU»vt nobis coftemus quupraefertim Greciiurifco- 

pro Temere vel mcredulitate Deum ad -ram prouocare,vt fulti mandatu voce nt o/tvaLu. ^£/[;|/y»]K,.Euage]ifta non re- 

fipiflime in Pfalmis dicitur:vnde MafTa; & Meriba? appel- cenfet fingula Dauidis verba.pr«etermifitenim mtbrum v- 

lationes Exod.i7.7.Ha?c eft igitur altera nota 'mpuri fpri- ^ num,& particula ^addidit.Lieoinferuipronome,vtmagis 

tus,qubd fit ■yrtigjggWfjiji eO iniid oCus cxplnraror. tDU,Hiri. perfpicuafieretfenteria. ^Attollet te in manut.'&n ■tfpw tifioi 

Eraf. Iube,id eQ,>u\Sjt. Atqui quum Deusquippiam dicit, en. i.temanibm geftabHt.Na 6^prspofiiio,ideft by [v^/']qua . 

etiam imperat:quo etiam refpexit Satan, rninitr"** vidf lir pf Erafmus om;fit,minime redudat : & tt; <£(m hie n» dedarat 

j^pr^-inr mnnrlfiiT! i pfkaLtQtu uj-foIrt ppj tr\ f|darn pyrinT iacentem fubleuarc,!ed iliquid in manibus ferre & geftare: 
ie_ Itaque(n! fallor)em; , hafishuiusvocabuliferuanda 2 ° dufta fgnificationis "riginf i.h lit q"i^nAir aliqi""* g«=^j- 

fuit. Hebrajis quoque verbum ")DN \Amar ] quod reipon- n ir ', attolJut in humeros: qu-mobrem eiia In manut malui 

det tJ «W>,vtrunque fignificat, nempe & dicere & mlere. interpretari,quam In manibus. ^Nequando,[A»7KTi.'Vu}g.Ne 

4 Vmet,^ovm. Eraf. fuo more pra?tulit periphrafim, forte'. Atqui nuJlus hie fortunae locus, & hacinterpretatio- 
Vitturus eft. Conftat Hebra?orum more pofi turn e/fe hoc ne plurimis locis refte emendauit Eraf. ^Q§enda.i,Tr&™.o- \ 
loco futurum pro pra?fenti , cuius eiullages ea vis tft vt fi- 15 4^- Sic vulg.interpretatio, qua miror hoc quide in loco ab 
gnificet ahquid amplius: quafi dicas,viuere folet. f Tro- Erafmo repudiata,quum in Luca cap.4,retinuerit.Na pra;- 
dewite,UTwpivofj8{j'tfi. Vulgata, Quod procedtt. Era(inus,2Mp(i terquam quod exprimit onines particulas,eft etiam Latitu 
^r«(/;>«r.hgocauiam no video cur repudietur participium. oratio: quil Quintilianus dixeritcx Cicerone, Offcndere ad 
^T>er,J) •«. Hebrxa fimpliciterhabent 11 H 1 1 i; Ni.'10 _1 ;3-Vy ferniceiSc Golumdh,CornuadJlipiteoffenderc.£raC. Impingai. 
[H al-\ol-motx,a p i lehoua ] de omni exitu oris Dei. Id eft 1 , 3° Grarci 's^CTtepwHv fere dicunt, vtinillofenario , A«,-ogp.o too 
omni eo quod egrefTum fuerit ex ore Dei,fiue,quod Deus euiriv ^ejv To&mpxirtv ~ ■°mv fir nrrfinr/i;fV vn-r , nfTrprjrnf t inrmr 
conftituent & decreuerit. Itaque apparet Graecos fen- exquibustandeodianafciitur,Demofthenes vocatoratio- 
tetiam non verba interpretatos. fenfus autem eft, homing tie *£ inimioe. f Viafim,~nL\ii\c\ eft, Md-rutH : nee enim ad 
non Yincr*"™ ^'i ran^gph'^^jq^m Dfiit, n r> h^ r 'lli t ' ■■■ verbu tq>» referri poteft hsc pjrticula, vr putauit Eraf. re- 
^dftri&us-rquod Stoici fomniabant:vt potuit etiam ex Mo- 3S pugnante omniucodicu leftione, aliter diftincla. Chriftus 
Us & Helia? exeplis patere. quod fbrtafTe Chriftus innuir, autenonopponit hos duos fcriptura? locos vtrepugnates, 
Satanasimpudentiam acritei carpens, ipfius fjme abuten- fed 6c inter fe cofert , vt falfam illius interpretatione ex al- 
tera. Quod jutem RabbiniadlegaliumpjomiiTionum ver- terius collationecouincat : exquodocemurquaratione fit '• 
bum iftudreferunt.ineptedicitur.nifiad ipfarum promif- falfis fcriptura? explicationibus occurrendu, Satana per os >* fa 
fionum expreffionem referatur. 4° h^reticorii loquente. €r«;f^,c*7rc<e£OT/c.Copofitumpro., 

5 ^4Jfmnit, m&t>.xfA£a*ei. Hoc loco OTtw^^^'fin decla- fimpliciaccipiendu.7B77i<£j<'fHy ante pauloantediximus de 

rat acceptum transfer! e,vt paulo pbft verfu 8. Itaq; Lucas infidiofa exploratione dici, qua vtuntur etia aducrfus Deil 

cap.4,eadem hiftoriam narrans,maiuit vti verbo aW>^.Eft qui vel diffldetia promiflionu ipfius vol.ic experiri an poffic 

autem hie idiotifmus Hebrarorum , apud quos fxpe poii to qug promifit.pr^ftare,vel minas ipfius afpernati,cal!ide ex- 
yno verbo intelligitur conlequens, vt dicemus infra, 13.43, 45 plorat an lerib loquitur.Futuru aute Indicatiui pro Impe- 

& Mar.8.n,Luc.}.7. & 11.38. f Tinna* , 7% uyov. Vulg. & ratiuopofitueft,FIebra?orumore:quafidicl:i".effet,A'etf?jt4t- 

v r-i fm 1 1 c t> juiffj. rtlitv^i h " • '"" ~ A Sic autem vocat Mattheus to. Prohibitiones enim Hebr^i per futurum concipiunt. 

8 Oftendit, JiLwciv. Videtur LatinumlndicareaGra?- 
co zvJukvow fumptum : itaque mihi magis placet quam 

B, ij. 



ambitfi q uo planum templi tectum ambieb.itur, nequis in- 
depoflet decidere,ficuc cautum erat Deut.n.8, 



Cap. IIII. 16. 



E V A N G E L I V M 



Deut 6.i]i 
& 10.19. 



Mar.i.H. 
I11C414. 
ich.4.45. 



Efj.?i. 






Kew teyet currzJ ,Tcw7zt7ntVToiGvt Sa>~ 
aw, lax Trtcmv <z&£p<nuu>no~Yi$ w>i. 

Ton M 'j*.i cwTZtfo I tfODts/Tf iro/yi azt- 
Tovot. 'yty^rrfctj y% 3 Ku(>jiov TOV <Z>iOV ovu 
<&£907ivujn(ru^Vy ewTtef 'fA$v(*> teipdjotit;. 

ToTc dtpwciv ojuTvv JfaCoXot; ' %gj i- 
Jbu ctyfiXot <zrr%$cmh5r)v 3 H$j Jiyixovgwu 
cwnrf. 

Kkqvotk; jo I novvg 671 1 oo&vvni; ttci- 
pi^o'SH 3 cLVi%i>pnoiv ei$ rLu> YaKiKaufax. 

)(j£.rct)KM(P&v en; ¥^a.7iipvctHfx rlw gP^- 
SzttyLosioM , cv o&oi$ ZctCaXcov h$j\ Ne- 

T'vct7rXyp l 't)§vi tv pnSzv Sfg. H'ozt'tx iH 

Yy\ Za£«A«f nffjj yn Ne<p$rtA«ftj 0- 
Jbv dztActojngiTKpaJV tH I opcfkvovSctM- 

C) /\C10$ OHg.dH,L$pO(; CV CMOT&l 3€i<fo 



to 



II 



n 



[4 



»5 



16 



10 



monftrare, vel Commonftrare : Ted fpe&andum quid cui fpeftent etiam nobis aduerfus eundem hoftem fubeutC 
lococonuenat. Nanzianz. oratione in fanftum Baptif- da certamina : nempe axLp^mui^banjjrii elationem, &? a . 
mum fcite iftas tentationes , ad tria refert capita , quae uaritiam. 

Et dkit ei , Hxc om- 
nia nbidabo ,ficadent a- 
doraitensme. 

Tunc dicit ei lefm^ 
V ade Satana , fcriptum 
eft enim : Dominium De£. 
tuum adorably & illifoli 
ferules. 

Tunc reliquit ettm dia ■ 
bolw.ty ecce,angeli accef- 
fcrunt, & minijlrabat ci. 

Quum autem audijfet 
lefts quod lohannts tra.- 
ditus ejfet,[ecejsit in Gali- 

Uam. 

Et reliila tfa<zareth 9 
venit & habitant t in ti- 
uitate Capharnattm ma- 
ritima, infinibtu Zabulon 
& Nepbthali 

Fi^adimpleretnr quid 
diclu eft per Efaiam pro- 
phet am 3 

Terra 7-almlon ty tvr- 
ra T$jpM>aii Via mark 
trans Iordanem , GaUlax 
Gentium: 

PopuLiu qui ambula- 



Dicit'q; ei 3 H^c omnia tibi da 
bo (i puocidens adoraueris me. 

Tunc dicit ei lefus, Abi Sa- 
tana. fcriptu eft enim 3 1| Domi- 
num Deum tuum adorabis , & 
ei foli Tcruies. 

Tuncomittit eum diabolus: 
&c ecce, angcli accedebant , &: 
miniftiabant ei. 

JlQuum audidet autem Iefus 
lohanem " traditum eile *'# cu- 
ftodtam,'redik in Galila'am. 

Et relida Nazareth,venit & 
habitauit in Capernaum ' vrbe 
maritima , in finibus Zabulon 
& Ncphthalim. 

Vtimpleretur quod dictum 
eft per Efaiam prophctam, di- 
centemj 

||Terra Zabulon & terra Nc- 
phthalim: tfi^viam maris Te- 
cus Iordanem,Ga'ii(^a Geiitiii: 

Populus pofitus in tenebris, 



11 



IX 



! 3 



14 



'■) 






10 ^Abi y vimyt. Ocl:o vetufti codices additum habent mire,GaliIa?a? vide!icctinferior,ideft,IacumTiberiadis8c 

o-niuv} ,«if,pone me.quod videtur ex aiiislocis additum. Vi- 10 Gtnefareth Subaudituraute^" velw'<,vtannotat Tbeo- 

de Mar. 8.53. Idem autem hie valet iJWj*, atque amy* , quo phvlaclus. qua; eclipfis fane dura eil, Hebraeis tamen (atis 

verbo vtuntur etiam Latini, & fie etiam loquitur Arifto- familiaris. Sed apparetlocum Efiiiaenonefleintegruciti 

* phanes.Citatur hie locu.s 9.Tertul:.adueriusGnofi:icos vbi tuab Euangelifta.Signiticaturergo his verbis, »' Tra^oii, id 

enamaddicScandalumynihieSytx Mutt.i6.i$. ^Ipftfoli,euj- eftea portio Galilaea; qua; eft ad lacu Tibenaciis,inquaij- 

•nSfxivu. Ha?cparticulaexclufiuan6adiicituri 1 Mofiscon- 15 ta;iut Capernau.Bethfaida&Choraziu vrbespr^dkdtione 

textuDeur.6.i;,& io.io.Sed inc'uditur in pronomine em- Chrifti<.eleberrim£. ^Secm lordMe,7np<v/ TsiopJiivoy.'Vul-g. 

phifirr. ^..v.fipi; vc PA1 -> /; ] prnnf.m^m:^|f , r.c rvmnes filing & Erafmusj7>rf»j lordamm^ux etia prop iaeft Grarcajvo- 

p pi vz-x-^TrtcPYrln^i^^^nrlppvolif^i- . etiamlocorum coJ- cis-mpw declarauo.Sed conftat,habjt Iuda:a? ratione 3 Ga- 

latione inrelligicur, vbifcnbiturj^Vort/xj/'eiK altos deos, & Iilseam vtranqueeftecis Iordanem :vt plane -n -mfau refpon- * 

DewtwMy Deut ^nm e/!.Simi!i ratione dicimus nos Ct^n ^dg to deat Latina; voci (ecus in hoc fignificatu.P)in.lib.i4,cap.i5'. 

iuiiifi«aH,additaexclufiuaexeoquodadditApoftolus ^«- Nafciturfecusfluuios,fo.JioPopuii. Quintil. lib. 8.cap.2. 

yuipyov ahfque operibw. ^Seruies, kATpttimi;. Eraf. CoIes.jiO,- Conduftus eft caucus, fecus viam ferre. Sic H'. braris nay 

^iy fjirtriirquj ft ^.f,vr teftatur Euftathius ex Anfto- [hebtr]htus fignificatjquod vtadueri ialiter fumptum,non 

phanegrammatico in Iliad.4>,& Odyfi^.Itaque Paulus quu minus declarer citcrius iittus quam vlterius: ficut in Deu- 

»• dixiflet Rom. 1. 9,k*.rp &Ia>,eudem epiltola i<J.i8vfurpauit ri 15 teronomio frequenter dicitur de Mofe, qni Iordanem nun- 

y , Jio?i^'«v:vt diftindio ilia dul«a; latr«a;& hyperdulwa:, non quam traiecit. Quare videri poteft hoc Joco non tam de- 

»> modb mepta fit, fed etiam falfa. Potiusenim conftituenda fignari Perxa,idelt , Trans Iordaniafita regio,quamota 

n fuit duplex adoratio: vna religiofa , qua; foli Deo debecur: & Iittus quod Iordanisalluit, vtaliis aliquot locis: Vide ia- 

>t altera ciuilis,qua;aflhuius vita; ^'rol/wlpeftat. fra 19.1 Qtjbd fi quis tamen vrgere velit proprietate Gre- * 
13 Traditii ejfe,Tapi<fiSyi.id eft,in carcerem conieftu efle. J ° ci vocabuli mpwyid eft tras,dicam,quod etiam planius erit, 

Subaudiendu enim eft ac qvkxicUjI. Qi^od nos expreftimus, vjcinas & cotinuas quatuor regiones hie defignari, nempe 

vt planior efle t oratio.Sic Cicero ad Quincu fracrem, Ho- tribum Zabulon, tribum Nephthalim, oram lacus vJterio- 

minem compr hendity& in cuftodiu Ephefttradit. ^l{ediit,*»i- rem : ( id eft , Perajam regionem , in qua funt Chor."ziu & 

Xuf»«rt)).id eft,e7ntv»xStv. vel(vtLuca; 1.39.) ■^■icpt^v. Supra Gene?areth,quas regiones frequenter Chriftusinuifit)de- 

etiam,cap.i.n. dicuntur magi av«^aif»c^,id eiii™.v*$pi.].<tj. 35 nique etia Galila?am Gentium, fuperiorem vocatam : qux 

vt *»st idem hie valeat quod Wmv alij conuertunt, Seceftit: etfi aliqua ex parte comprehf ndat tribum Nephthalim,ra^ 

quod occaiione pra?buit hoc loco Jilterendi de perfequu- men ad tribum Aferpotiffimum pertinec,qua; maritima e- 

tionis fuga.Sed (ifecedere volebat Chnfti.s vtHerodisty- rat,& Tyri finibus vicinarqub etiam peruenit Chriftus,vt 

rannidem vitaret.cut iretin Galila;am, qua; erat in ditione narraturinfr^cap.i^.n. Atque hoc modoter repetendura 
Herodis Antipa;,ac non potius maneret in Inda;a,qua; iam 40 erit vocabulu ^»,terra: 8c copul Jtiua^per afyndeton omifi- 

eratredada in prouinciam ? Chriltus ergo perfequutionis fa;,fupplenda' fuerint : perinde ac(i ira integre fcriptum elP 

metu non ficeflitin Gaiila?a, vnde profeclius erat vt bapti- iet,>ii z*/Soua«v x) >m n§ ^^i\ei/u , ^ » nap'oJbv •/ ■&«x«nr»c Wf*» 

zaretur alohanne : fed potius ad Galileos ftatim accurrit, i6pS , tuov,K ) T*\iKtua.'t$ , SiSva<v. ^Gentium, iSvuv. Hoc nomea 

* & lbidifcipuloscrjepitcolligere, nihil veritus Herodis ra- retinuimus vt familiare fiicris ftriptoribus, quo vocabant 

biem,don(.c Iohanneaudiret interemptu,&. Herodefibi 4S Iuda;ica;terospopulos in Dei foeiere non coijaprehcnfos- 

quoq; minari.Nam turn demu feceffilfe dicitur eistp»(M>vTv- Sic autem dida eft Gali!a?a fuperior , non (blurn quod Ty- 

mv infra 14.i3.Ideo Marcus fimpliciter dixit capite1.14.1TA- riis & Sidoniis eftet finitima :fed etiam propter viginti il- 

Sev,& Iohanes *V>»\^v,cap.4.45. Neq; tame nego Chriftum las vrbes a Solomone datas Tyriorum regi, ficut refeitur 

fuo tempore perfequutionem vitaiTe,vtfcnbit Matth.cap. i.Reg.9.".Intelligeigitu: Galila?a& partes vicinas. Non- 
11. 15, hoc ebdem verbo vtens. 5° nulli tamen apud Eliiiam V ,l 7J[^fcr/t7]appellat!ua fignifi- 

13 [V ' rbe \~ maritima , tW m&du,k*.aiitvi. Hie fciendum eft catio'ie pro continio accipiunt quod V 11 [ ghcid ] circui» 

articulum non efic additum, vtdiftinguaturhaec vrbsaba- turn fiue.imbitum generaliter declarer Sed quod quidara 

Ha eiufde nominis, fedduntaxatad ipfius vrbis fituexpri- interpretatur Galilxam gentium , quafi fcriptum fit Gali- 

medumrvt fciamus lefum patria expulsum non fugiffe lu- la;a , W>oy[hammim'] ac Ci dicas Galilxa populofa, probare 

cem.quum vrbs ifta ad lacumfita multocclebriorelfet 55 nullomodopofium. quanuis fie vertent Syrus interpret 

quam Nazareth. hoc loco. - e 

15 [.Ad^iumm.rrisJJtv $u>.!taj»<:. Vulgat.i,/'/^ ?»^r»5,fex- kS" Tofitns,o ^tSitfi^oc. id eft , qui verfabatur. Vu'g. qai 

to cafiijVtopinor. Eraf. tnxt,x riam mans, id eft,vergens ad ambu'.ibai.i'.a enim habent Hebrsea. Sed in quibufd.iiiKo- 

\- dicibus- 






SECVNDVM MATTH^VM. 



dicibus Latinis Legimus fedebat. ^TofitisjKgt^mf^p'oK.Vulg,. 
Scdemibus. Er^mus,Quifedebant. Nam hoc quoque h- 
gmficat Graecum vocabulum. Sed Sedere exHebra?o- 
rum idiomate hie ponitur pro Habitare & incolere.qua Ci~ 
gnificationenonmeminiJegerehoc verbumapudidoneo* ^ notatErafmus 



17 

aucl;orej,quanuisLatini fedem domicilii! vocent. %V ru- 
bra, mortisyo-vaa. but tin v. Hebraifmus, id eft vmbrofi fiue te- 
nebricofa mortc. Quanquam hie nio'jx [tzstlmmetti] v- 
nicum vocabulum eft ex duobus conflatum, vt re&ean- 



17 



>9 



10 



que, (Ayt , jyi) Tgic, tiaL^mfd^oti; cm 2«f> a 
j^jjonia Sztvocivv , (pcog cWtTttMv ctuTvTg. 

ngj\ \iyuv >-, M«tkvo«te. Hyfix* ^b« /3a- 
mKeict ipxpouiMv. 

YLi&7ntT$ J\ \v\ovui TTTtgp rlw Stl- 
Xctosajv 'irig YcthtX&fcu; , &<h Jbo ct<hX- 

(poU, ItjLAWCt TVV My>(J)pQV UtT&V , f(C/Lj 
KvSpioM TVV dchXQOV CU>T$ , fictMoVTUS 

au.<pi&M$gQV at; rlw Sz*/\aar olv ' ( iicrctv 

OlJ 3 dj^ZOdi; d(piVTi<;TU,cf}%TLia,j11- 

Kaj <zz^y£cu; cM&i^Vi&iJ^v ctXKott; Jbo " 

Ctc}\X(p0l4X^>tCt)CcV TVV TsAI T'&l&CJUjHJigj 
VwoLVvlui T CLchXtQOV CLUTh, CM TZ^TTKotCd 
/Up Zi£iS*CLjX Til 7PZT&C CLUW ^TJXpTl- 

ZpvTOA Ttt JixTVd ttuip' j&j CMCttetKV 

OijidCi&cos ct^amg tv <Grho7ov j&j 
tvv Trovrigp ajurP}W0^9vSrttcrctv oluttS. 

Kd/ <z«%4«^y oXtw <rlw TaKihovfcui oln 
ovtQ cDchtoTtcov cv t£jq auvctyjoyjAc, axi- 

t rfl :) f(ty)tMpVOSCt)V TV XctyliXtOV TY\Q (ZcLGl- 

XeiOSiJL) d*(>ciL7rdjCt)v 7rrto~ctv voavvitj 7rw- 
auv n&T&yuoj) cm tzS 7\ctco. 

Kctf a,7MX$iv w anon cwtS &i$ bxluu 
<tluj^v£)LdUi)'K>) ^rs^jcniviFiictv cujtzJ' 'jntvlaA 
2?ic tic/Mat; i^ovJcu; -iUvmXdJiqVQcviQi^jj 
fioxmvojg owJtyg/u$pb:<;,yjtf &axfj&vi£p- 



2.1 



13 



M 



vidit lucem magnarmcx: poh- 
tis in rejnone ik vmbra mor- 
tisjlux exorca eft. 

"flEx eo tempore ccepit Iefus 
pra:dicare,& dicere 3 Re(ipifci- 
te. " appropinquauit enimre- 
gnum ca-lorum. 

AmbuJans autem Iefus ad 
mare Galilara? , vidit duos fra- 
treSjSimonem, qui didlus eft 
Pectus , & Andteam fratiem 
eius, "iacicntcs rete inmate: 
(erant enim pifcatotes) 

Et dicit eis, Sequimini me,& 
facia vos piicatotes hominum. 
" Ilii veto ftatim omiffisre- 
tibus fcquuti funt eum. 

Tuncprooteilus i'linc, vidit 
alios duos frattes, Iacobum ri- 
lium Zebeda^i, & Iohannefra- 
ttem eius 5 in nauigio cum Ze- 
bedaro patre fuo 3 " fatcientes 
tetia fua:& vocauit eos. 

Illi autem ftatim omilfo na- 
uigio & patre fuojfequuti funt 
eum. 

Et " circumiit totam Gali- 
Ixam Tefus,docens in fynago- 
gis '" ipforum 3 & pracdicans E- 
uangeiium ' regni , & " fanans 
quemuis morbu , 6c" ' quemuis 
"Janguoremin populo. 

Tunc ' exiit ' fama eius in to- 
tam Syriam : & ' obtulerunt ei 
omnes male " affedos 3 variis 
morbis 8c * cruciatibus " de- 
tentos, & da?moniacos i & lu- 



i" 



IX 



19 



10 



21 



2.2 



13 



14 



bat in tenebris~vi:iit lit' 
ccrn magnam : &fedeti- 
bus in redone £» vtnbrx 
murtisjux orta tfl eis- 

Ex'mde ccepn I.-jus Marc i. ij. 
f>r£dicare,& dice~e,Pa- 
nitentiarn agite. aj'pro- 
finquauit enim regnum 
cxlomm. 

Ambulixm autem Ie- 
fus iuxta mare Gatita.'a', 
•vidit duos fratres, Simo- 
wc, qui -vacatur Vetrm^ 

gr Andrea fratre eius, % jr ■ 
mittcntes rete in mare: 
(erant enim pifcatotes.) 
Et ait %UuJ y 'enile pnft 

me j <&■ faciam vos fieri 

pijeatores hominum. 
At tUicotinuQ reliflis 

retibus fequuti funt tu. 
Et procedes hide , vi- 
dit alios duos fratres, Ix 

cobuin T.ebed&i ,& Io- 

hannem fratnm eius in 

nauicumXebtd<£o patre 

eorum, rtfi r ientes reiix 

fuo: & vocauit eos. 
lUi autem jixtim reli- 

ftis retibus & patre , fe- 
quuti funt eum. 

Et cirat/i/ibat Iefus 

totam GaliUam , docent 

in Cyn.vrogis eorum , & 

pradicans Ettangeliunt 

revnif & fanans omnem 

langnore & omnem «j~ 

firmitatem in populo. 

Et abiit opinio eius in 
totam Syriam : & obtu- 
lerunt ei o7imei male ha- 
bentes , variis lawuoM- 
bus & torment is copre- 
henfos , ^ qui djmonix 
habebant , gr lunatic<> s * 



17 Ex eo tempore jKni nri.Vulg.Exinde. Ad verbii,£.\ tunc. zi Sarrientes^-mpii^wtus. Vu^gat3.,Keficietes:3.c\ verburrt 

id eft(vt loquuxtur Hebr^i)ny 0\ineheth] ^Approp'mquauity redintegrantes. nam a!f>Tisv dicitur quod integrum eft. Sed de 
HyytM. Erafmus dnjlat. id eft cvsVww.quod non probo. Neque hoc vcrbo plura Mar.i.i9,& Rom.9.21. 
enim dicere voluic Chriftus , regnum cslorum non procul 13 Circumiit,«$eiii~A<j. Ad verbu,Circumegit .fed d'yav pro ire 

abeflejfed iamadeos perueniffe. quamobrem etiam ma- I0 accipitur,vt alibi annotatueft.Circumagere verb a Latinis 
luimus interpretari Appropinqttauit,ciukm Appropinquat.tW- pro circumducere accipitur. ^Synagcgu,nwity<>yticfuca;u- 
ludit autem manifefte ad E(j6.i. bus & couentibus nicris.Collegioru aute nomen, quod Ca- 

18 Admare, m&i tW S»v*<w*r. Hebraifmu?, pro lacu. ftcllioniplacuit,anguftioriseft(ignificationis, vtipfa verbi 
^ Qui diclu4,iiv xiyufyov. Vulg. Qui vocatur. ideft,^ ^aou- notatio declarat:neq; Gia'co nomini refp6det,quii hie dica 
trffjov. EraHgMi vocabatur. Atquinondueicognomentu hoc ^ tur Synagoga locus ipfe in quern coueniebat Iudsiadau- 
inditum erat a Chnfto: fed fie iam turn ilium voluit Euan- diendii Dei verbu.Sed illii fefellit nimiru quod ficut ow^u- 
gelifta ab altero Simbne Canita. f /4«e»f«,/3aw,oyTst<.Vulg. >» m&i -m mjuud-yav , fie collegiu a colligedo dici,fjl fo exifti- 
Mittetes. Ulud autem(vt magis propria) fum amplexusifi- mauit. Quu ante hoc nome Jiida?oru Ecclefiis faclu fit pe- 
quide iad 9 retis Latinequoq-, dicitur,ficut Grzce fio\oc. culiarejputauiomninoefleretinendu. lIpJbrS'ya/J'rV.Ga.Vi- 
^Ej!te,tLiJ.<piG\>f?&v.S:c diftu ab d,u<p\ & /2a'w.av, quod quu ia- i0 Igoru videlicet,quod tame n« precefTit. f Re^ni,^ ^^ah^. 
citur,in orbem copleclatur inges aqu^ fpatiu.Eftaute(opi- id eft,annuntias felice illii nuntiu regni Meffia: tadiu expe- 
nor)retis fpecies quae Gallis dicitur Vn e(breuier.^n bp nvH <5iati.Qubd ergo Euageliii regiu couertit C;ifteliio,obfcu- 
(inquitRufFus lib.i. Deappellationib. partiii corporis hu- ru,atq; ctia(vt dica quod fentio ) paru ap( ofitu. ISanans, 
mani)«c ri ^•x-xre? oxiuptwiTu,}^ >ut\zjvi?).d eft, ex anguflo in la- 3Tg^7ni/V«'v.Admonet Eraf.erudite 3 -n; thQ>>mv{v impropiic hie 
tnexpanditurej?incuruatur.Nec illudeft (meoiudicio)quod 1 ^ vfurpari, quuapud medicos fignifiiet proprie pharmacist 
Latini A'erWcw/^appellat. Itaq-, Vallarinterpretatione non manu,autvicl:usratione fanare:qnod mederidicut. ^Que- 
recipio.Quae fuerit autehu ; us retis forma.exeaoculipar- uis^w.Sic etiainterpretatur infra Erafio.r.Eft enim hax 
te reiftiftimecognofci poteft,qua? ab ea denominate eft d/u- particula hoc loco no vniuerfalis finipliciter,fed indefinita, 
<l>»C>.»<7>s«tf^. Sed huius vocis propriam appellatione apud vtidem recle notat.quod fi nonnulli animaduertiffent, non 
Latinos non reperio,quare generis nomen retinui. ' adeo interpretareturillud, Deus vult omnes homines fal- 

19 Sequlmini me,<TivTt 07ri<m pis.Vulv.ck EriC.FenjtepoJ} me. uos fierijck firhiles locos, quibusabutuntur ad eiiertendani 
pro quo dicere m dim pone we.Eft aute cAim proprie aduer- prr/deftinationis do<5hina. f Laguoi e, ^txajtiiw.Proprie apud 
biumhortatisjficut Hebraicu 13V [/ek?^,]vt etianoninepte medicos ignauiaftomachifignificat (Ujtxa^a.qijaaliter vo- 
vertipoflir,Agite pone me.ideft,adefte,fequimini me. jc cant 'via w.fed pro iis morbis hie accipirjjrquib'iscorrepti, 

ao Stathni&Siaic. Vulgata, Cotitino , guvt^t* Erafmusj etfinon decumbunt,tamen languent & contabefc unt. 
lIlico.ideilyz*f*uiirjt. X4 Exiitj*:ra*&f/v T ulg.-ad verbuj^/w.ideftjNi;'' [iatxt\ 

B.iij. 



,ap. 



V. 1 8. 



EVANGELIVM 



vt Pf.;p.^ .Eraf. "Dmtmowt^ quod refpodet potius <nS fu\&iv t 
quo vticur PJaco in Epiilol. in ea fignificatione. Cic. pro A- 
mermo,Ego etiamfi omnia qua die edafunt,li here di.xero, nequa- 
qua tamejtmiliter oratio mea extre & in yulgus emanart poterit. 
^Fama,tx.oiL'Viilg i .opinio.iJiZa.Ad vetbu^uditio: quod vo- 
cabulum Cejar & Cicero vfurpar pro fama & rumore,ficut 
Htbr.fuii yDV[fihem<rt~}vt z.Sam.4.4. Nos tamen illud, vt 
magis familiare,prxtulimlis. ^O/jnj/crHwrj^-a-iu/f^Kew.Eraf. 
AdaHxtrvmtA.Gieecmyv. ^ ^4ff\fio s,i)C) trot. Vulg.ad verbum, 



5 



morbos qui scgrotum acernmi's do]oribusexcrucianr,qua- 
fi tormentis & equuJeo impofitos. ^Detemos , ovwiyofj^*;. 
V u\gata,C omfrchenjos. id eft. <rju>eiwy.(jlfy>ts. Erafmus,Co«/Jr/- 
ffos. idefl euuta-qiyifAiJK , yelauMJxJivSfJus. Certe ti «?**&«/ 
hie idem valec quod captum teneri & veJuti haberi a mor- 
bo. ^Dtmoniacos, J'af/juyi^c/uS/iitt. Quidam nuper vcrtkfu- 
riofos, vocabulo certe nimium generali, & penculofa etiam 
verfione. Necenim defiant quibus da:monium fiuediabo- 
Ius nihil aliud eftquam^av/*, morbus videlicet naturalis, 



H«a/.'«(f«:quodrc<fte mucauit Eraf.nam Male habere fim- IO &quipharmacis fanan poflit : qui tamen turn facris turn 



prophanis hiftorhs , & frequente experientia refelluntur. 
Veteres vocarunt wpyw/ufyxc : qui tamen Chrifto nomen 
dederant,& inter catechumenos cenfebantur : quibus in 
integrum reftituendis adhibebantur quos exorciftas vo- 
in Graxro locum habet:fed facile vocabulo prxcedente tol- 15 cabant, certi.s adiurationibus adhibitis,qua? iam olim, ma- 
litur. Deinde Torminum appellatione certus tantum mor- gno errore, ficut & alia non pauca foils adultis conuenien- 
bus continetur,quii /3*<7»vif>- vocet Euagelifta fieuos onines tia,in formulam baptifmi puerorum irrepferunt. 



plicitcr poficum pro TEgrotum efle,Latinu efle negat. Gal- 
li Icruato hellenifmo dicfit Amir mal. iCrucisttibus, fiamvas. 
Vulgata,7"orw«jf«.id eft ^iCka^,\t Attici vocant.Eraf. Tor- 
minibus couertit,vt vitaret am[>hiboliam 5 que tamen etiam 






Kaj^tto^gudvcrctv ojuvSq-^Xoi tr^Ko) 
"&7B Tttt; Tot^iXctjou; %gj\ ^i^7loXiCoc, qjy 
I i^pav^v fxu>v qguf IhS'oljclc , ^ 7n^cf.v tm 

VopS^CLVCU. 

YLttpaTsaujov z. 
Kj qo.S-icreuii&Q aurrJ , ^r^panA^vv ctvrd 
Kctj aJ/oi^w; To &>#&. aJTsv, l^iSttavJiv 

cwrp'^hv ri fiaaiAeita. rp xpcuicov. 

Ma%g,£jLoi 01 7nvdvwwni;' on cwro) 
<t2^tJiA«S^ ovvrcLf. 

\ict>(pLQjLoiol7rpct^'bTioujjxii JiAngy- 
vojlmovuoi r!w ylut. 

JlqcyOO-'JJjlw'OTI CUJTv) ^OpVXO'dTI CQVTCLf. 

Mot^QjLOi 01 iAeyi/nffViG' on (WToiiAm- 

pfal.14.4. Mct^Qjiot 0! qgLSztej,) ty\ ycipchct,' cm 
» \ \ n \ » I ' 

CLUTCH TOV VViOV 0-^OVTCLf. 

Mw^CtQjiOl 01 (riphubOTKilOC 071 OJjTOl VjOl 

0fe« x?at)3yoovTCLf. 

Mctf(cf,£jLOI OlehJiCdyfj^JOi iVi^V ePll(^f0- 
0~UVY\C,'071 CUjrfi'6%lV Y\ floLOlACiOL iffi 'dpoCV&V. 



Luc (>. 10. 

Lur 6 2r. 
efa.61.23. 

Pfal.37.ll. 

Efa.6j.ij. 



IO 



naricos , ck. paialycicos : lana- 
uitque eos. 

Er feqiuira eft eum turba mul- 
taaGaiteaac Decapoli& Hie- 
rofolymis '& Iudsa," & regtoni- 
btu trans Iordanemyi>#. 

Cap. v. 

QVurn vidiflet autem tnr- 
bam,a(cendit in montem: 
& quum confediilec , adicrunt 
eumdifcipuli eius. 

Tunc ' aperto ore fuo doce- 
bat eoSjdicens, 

|Beati '' pauperes fpiritu : quo- 
niaipfom eftregnum cslorum. 
I Beati ' qui lugent : quoniam 
ipfi confolationem accipient. 

flBeati mites:quonia ipfi. ter- 
ram obtincbunt. 

j] Beati qui efuriuntck: lltiunt 
iuftitiam : quoniam ipfi fatura- 
buntur. 

B^ati mifericordes : quoniam 
ipfis mifericordiatribuetur. 

IJBeatimundocorde: quoniam 
ipfi Dcum videbunt. 

Beati pacifici : quoniam filij 
Dei vocabuntur. 

Beati qui perfequutione in- 
uaduntur iuftitia: caufa : quonia 
ipforum eft regnum cxlorum. 



15 



IO 



& faralyticos: &curx- 
111 1 eos. 

Et fequuta funt turn 
turbx mulix de CaliUa. 
(p Decapod,®- de Hie- 
rofolymii (fr deludtea> 
&■ de tram lordauem. 

C A P. V. 

V liens autem lefm 
turbos afcendit in 
titonttm: & quumfedif- 
fet, accefferunt ad eum 
difiputt eius. 

Et aferiem os fuum t 
doccbat eos, dicens, 

Beati pauperes fpirJ- 
tu : quoniam ipforum eji 
regnum cxiorum. 

Beati qui lugenf. quo- 
niam ipfi conjolabuntur. 

Beati mites : quoniam 
ipfi poftidebunt terram. 

Beati qui efuriunt & 
fitiUt iuflitiam.-quoniam 
ipftfaturabuntttr. 

Beati mifericordes : 
quoniam ipfi mifencor- 
diam confequentur. 

Beati mundo corde: 
quoniam ipfi Deitm vi- 
debunt. 

Beati pacifici : quonia 
ipfi filij Deivocabuntur. 

Beati qui perfequutio- 
ntm patiumur propter 
iujiitiam: quoniam ipfo- 
rum efl regntt cxiorum. 



accipi pro Etiam: quafi diceretur ex his regionibus fequuti 
Iefum,etiam trans Iordanem. 

IN CAPVT V. 

1 Turbam, fa*. Turbas in plurali non memini legere 
alia fignificatione quampro tumultu. Itaque vbiquevte- 
mur numero fingulari. 

2 .Apcrto,uM'J^. Hebraicum dicendi genus, cuius ta- 



z<j Etlud£a>>y iWa/aj.Vide Mar.^.7. Et [ regionibus] trans [ "anym ] & D^NDn J3 1 ? [leb nid{aim } ]oppo6tos ferocibus & 
lordanemlfitufliljTn&.v i5 itpJbltou. VuJgata ad verbum, Et de iuperbis,vt idem Tercull. in hbr.De patientia copioliffime 
trans lordanem.qux loquutio eil praecifa. Itaque refte fecit 10 exponit. Syrus Paraphraftes conuenientiflime iffu^cvt mti- 
Erafmus qui fuppleuerit aliquot vocabula , ne videretur Jt, ^-n/eruata metaphorica traflatione ma NJ'3DO [ Mufkine 

£e*7M/j]interpretatur. 

4 Quilugentyol m»^smc.opponuntur lugentes iis qui vo- 
Iuptatibus vacant:& alludit Chriftus ad Efaia; verba,57.i8. 
2 S 5 MitesyA irffsie, oppofiti feris & agreihbus hominibus. 
^Terra obtinebiitjKhn^ycfAiioTiuoi tlw yUZ, Id eft , pacifice hac 
vita& bonis fuis fruentur , eaquead pofteros fuos tranf- 
ferent.plus enim eft xx»y>^ t 7, quam v> *w<&«,. Eft autem 
petita ha?c fentetia ex Pfai.37. r:,quam in hominibus etiam 
men nanc emphaiin nonnulli eile volunt, vt 11s demum tn- 30 alioqui vera? religionis ignaris ipfa communis experientia 
buatur qui ferium & eximium aliquid diduri funt.Sed hoc conftrmat: (Icutcotra.teite etiam Platone, */3» ^ PuAot- 
perpetuum non eft. ^ Mt e ft f >^; a , jj eft,moroficatis confers folitudo. Quanto 

j Pauperes fpmtu^ttxa itJ frtA!fw.Vocu ^m^ou't propne igitur magis id eueniet iis quos ipfa pietas ainabiles reddi- 
mendicos , id eft,ad extremam inopiam redados.quo mo- dent, quantumuis fine impiis exofi ? Itaque C hnftiam oui- 
do etiam placuit Tertulhano libr. aduerfus Marcionem 4. 31 bus comparantur. Hsc autem benedid io fie terrena eft vc 
liunc locum conuertere. Sed additum fpintus nomen o- pus fit etiam melions vica? & multo certioris pignus • ficut 
ftendit fie vocan hoc loco qui, fiim paupertate aliifue cala- contra, Sec. 

miwtibus domiti , fiue vitro fenfu peccatorum fuoruoi ta- 9 Vocabuntur, h^jm*,. id eft erunt. Si^nificat e- 

cn,& ab omni fuperbia remoti.fefe Deo fubiiciunr.Ii Prop. nim Htbrajis verbum vocandi *np [ Kara ] fie accepcum 
W.iy,&Ef.57.i^.(cfui loci funt jftorum Chrifti veiborfim- 4° aliquid eiufmodi efle vt hoc nomine ab omnibus cele* 
terpretes)vocantur r,n D'VfiU [fchtphalim ruab ] & D^jy brctur. 

is Cmi- 






Ma^Qjiol t<& o Tztv ov&cficmaiv v- 



ii 



ii 



Xajprn %cy ayxTXiaL^t * on o juucd-cg 
C/uftfi7ioXi£ cv ro7q ov^p,vo7q. ovtm y& ith- 
co%ctA> rots < w^p(pr\TTtq Tots <z?e9 v/u!$. 

aAotf fjLOdgcf,vSv\ , cv "nvi a, hi <&yio~2r &}',&<; 
Vj^XefU** ovAv l%v&t vn ei/^n/BXYidtivoLfi^eOj^ 

T (A&tqi&TOqxVqTh! JtQ(T/L{$V.i4 Jbvct- 14 

lauj iroXiq TLpvjBliZccf iirauvto o&vq ku- 

QvJ\ yjjfouai Xv^yov , %g.j n^nctcnv 15 
ovtvv -czzro 7vv /m^ehovy «M 'ffarlwhu- 
%via$' ' HgJi P&fJ/nKi 7ittcmv7q cvtyJ oI'mol. 

C$-fV Tp CtiS-pto)7?tt)V , OTTO? HefodGlV V/jfjS 
\ -. W \ ft y / \ / 

v/ufy> TVV <JV TDtq 0V^cf,VOiq. 

Mw vo/uucnmoTi rikdvv )(c/ltuAuotl)t}7 
vofjyvji rots <z^p(pmztq. &% riAdov n$rm- 
AtW/,aAA& 7rAtf p£>ort/. 



SECVNDVM MATTHiEVM. 

[IBeati eritis quu 'conuitia- 

ti fuerint vobis,& pcrfequuti 

fuerinr.&mentientes dixcnnc 

quiduis mali aduerfus yos, 

I propter me. 

Gaudete & exultate: quonia 
merces veftra multa eft in ca;- 
iis. ita enim perfequuti fuerunt 
prop h etas qui fmriit ante vos. 

|| Vos eftis fal terra:, quod fi 
fal infatuatus fuerit., quo'ialie 
tur?ad nihil valet amplius 'nifi 
vtabiiciatur foras,& conculce 
tur "a quibufuis. 

Vos eftis lux miidi.Non po~ 
teft ' vrbs occultari fupra mon- 
tem pofita. 

[jNeque'accedunt lucernam, 
<k ponut cam fubter modium, 
led in candelabru: & iplendet 
omnibus qui funt in domo. 

|| Ita fplendeat lux veftra co- 
ram hominibus,vt videant ve- 
ftra bona opera, glorifkentque 
Patrem vcftru qui eft in ca:hs. 

Ne exiftimate me venule 'vt 
diiloluam "Legem, aut prophe- 
tas: non veni v t dilfoluam , lid 
vtimpleam. 



13 



1 6 



II 



12 



M 



«i 



16 



i Kl v m^t***** 



*9 

Beatl eftis quum ma- '•P«-4 ,, 4. 
Ifdixerint ■vob^hominat 
& perfequuti yos fuerint> 
<& aixerinc otnne malum 
aducrjum r vos i mimientts, 
propter me. 

Gaudete & exult ate: iPet.4. 
quonidmmtnes veftra co- *4* 
ptofz cfi in c talis, fie enim 
perfequuti funt Trophe- 

tas qui fuerunt ante yos. ^-j 

Vos eftis fal terrx. Mar.51.jo. tCV*'.fW( 
quod fi fal iu,iTiutrit , in ' uc - H*H- 
quofalietur f adnihilum (*■<*>?*•*** 
yalet yltra, nifi vt mittU' 
turfora-s, <&• (onculcttur 
abhominilw. 

Vos eftps lux mundi non 
potfft ciuttas alfcondt fu- 
pra motitem pcfita. 

Necme accendunt In- M» 4.M. 
1 Inc. 8. 16, 

cernam , & ponunt earn s. . 

fub modio , fedfuper can- 
delabrum , vt luceat cfn~ 
nibus qm in domo funt. 

Sic luceat lux veftra I. Pet. i.ir, 
coram homimbtn , vt vi- 
deant opera veftra bona y 
•Grgtort] tent Patron ve- 
firurn qui in cxlis eft. 

Nolue pittare quo- 
niam vmi folutre Legcm t 
aut prcpheias : nun vent 
foluerejed adimplcre. 



II Conuni.it 1 fuerint robts , Stufiotoon u/^ic.Vuig Maledi- 
xerint-vobps bomines,id Ct^n^Mhoyiataajv ut(a?. Casterum addi 
die Vetus interpres redfij qui deefle videbarur ad explen- 
dam conftrudionem : fed is in plerif-iue linguis fuppkri 
folet.Sic enimCicero,i.OfF.£>p/ercwcJf(inquit) officijplures 
folent effe caufx nam aut tnimiiilias fufapere nolunt :autfuis 
ftudiis fie t*npedtiitur,vt qmstutaridebeant defertos tffc pattan- 
tttr. Erafmu<- verr.it> Vrobra tecerintinvos. Qupdfipe- 
phrafis mihi placuiffet , Jiceremaluiflem, Probrisaffe 



lietur? vteftapud Marcuni 51.50. ^^impliuiyi-n. Vulga^ 
& Erafm us , yltra. id eft t&aj-ngp. ^Ntft ■»?,«' ^ 'int. Ge- 
nus dicedipeticume medio. Necenim vlla ex fale euani- 
do vciJitas ne ad fimum qu'de inde conficiendii colligi po- 
teft.Huc autem pertinec ilJud Of 4.(5, quod tandem in Ec- 
clefia Romana impletum cernimus : <^uiafaentiam fpre- 
uifti-fbernam quoque te,ne officio fun^aris mihi. ^ ^4quibuluis y 
vwi iV<w'SgooVwy.Vulgata & Erafmus ad vetbum,^ft>homi- 
mW.ficutvernaculo fermone dicimus, Dts gens, ou D^n 



J> 



certntvos, nulla addit.i prajpofitione. Tertull.inScorpiaco 10 chafcun. 
vertit Dedecoraneri»t,di\ute. ^Perfequuti fuerint,<hwi;a><nv.btx- 14 P'rbsytmm. Eraf. OppiJum.Ego vbiquevrbem con- 

»tt/y (id eft perfequi ) forenfe verbum eft , quo eas potifli- Uerti, ficutVall^ placet:qubd ciuitatis nonie latius pateat. 
mum iniurias hie puto fignificari quibus vin innocentes ij ^Accendunt , ^W Imperibnaliter, vtadmonuimus 

afficiuntur,quumextyrannorum ediftis adiudicum tri- fupra,ver.n. Carterum Gra?cishoc verbum non tarn ac- 
bunalia pertrahuntur,id eft,ad publicam iniuriam,qua? au- 15 cedere quam vrere lignificat,vt in illo Virgili j, V ritodora- 
thoritatemagiftratusarmatur.ficutprimumillud ovs«<A'aw- tamnoElmnain lumina cedrttm. Sed apparethic habere 6- 
oirad conuiciapriuatorum hominumrefero: poftremum gnificationemHebraica?coniugationis quam vocant Hi- 
autem nymtny, ad teftium & iudicum iniquitatem. Qua- phil.CZ3 , p ,l 7"lD[?»erfo/ek»/»].Nam qui accedit, facit vt ali- 
rum omnium iniuriarum manifeftiffima exempla nobis quid vratur.-ficut apud eofiJem Gra-cos ^^e<v interdum 
hodie fuppeditant ij qui veritatem Dei in nobis perfe- zo neutrumeft,interdum verb.^e-nxCsnjKoVjVt infra xi.7.Aper- 
quuntur.quanquam ha?c omnia generaliter accipere com- tius Lucas,qui pro wavm fcripfit £rf*<m. Sic Ariftophanes 
modepoffumus. ^Quiduis malt,7rdv OTweovpir^Hjt.Vulg.Owj- in Nebulis , AtiHi-mi^v^or. ^ Lucernam, m-^ov . Ita vocatur 
ne malum . neque enim legit pi^ : quod etiam non repei i- vel inftrumentum ipfum.puta lampas, cui oleum aut aliud 
tur apudChryfoftomum lib. 3.^ U^awjut.hridxwxs^Omne quippiam imponitur quod accendatur: uel id ipfum quod 
malum verbum. Nosvero fupra oftendimus > mir indefinite 2-5 ardet,puta fax aut cadela. ^In candelabrwn,o?n A.u^yi'et».vel, 
accipi, 4-t?; fH/nst. verb refpondet I2~\[davar ] Hebra?orum. Supra candelabrum, inftrumentum videlicet eminent! loco 
quod & ipfum pro indefinitaparticula vfurpaturrvt a nobis po(itum,cui imponebatur aut infigebatur lucerna.Home- 
iine vlla fenfus injuria potuerit pr^termitri.Na etu in meo rus OdyfTir^^uTTHe^f vocat. 

vetuftiffimo exeplari deerat.quod tame verbis oyetJi^nt & 16 Glorijicentqtse, >&jj Jh^aucnv.id eft,Gloriam Dei pra?- 

elm7v optime conuenitrvt poffimus etiade omnibus quan- 3° dicent:proquo Ba(iliusdic;t<A| , o\«^r».Glorificandi autem 
tuuisatrocib 9 maledicl , ishocintelligere.5T , ''<'/'t(frOTt;,tV£^i' vocabulum vfitatum &familiare facrisfcriptoribus,inter- 
ipS. Secundum exeplarfcriptuhabebat , in>uv <hi&fi<nu>»c > dum fignificat gloriofe Dei maieftatem & laudes prsdi- 
iuftitia? caufa. Alibi tvwjt. foleo caufa interpretarirfed vitan- care:interdum verb,gloriam & fplendorem alicui afferre. 
da fuit abfurditas fentetia;. Latinis enim caufa fere femper qua; pofterior fignificatio nonvidetur propric conuenire 
caufam finale defign.it,cuinullus hie locus, vbifignificatur 35 hominibus, quibus fatis eft Dei gloriam profiteri,quam 
caufa perfecutionem efficien^quanuis per accidens. reipfa amplificare non poffunt. 

13 Infatuatm fuerit , ju^g^S?. Id eft, omni acrimonia 17 Ftdijfoluam, ^«twxi7jh(. id eft violem , eleganti 

deperdita,qua res ceteras folet aduei fus putredine condi- tranflatione:quoniam videlicet homines legibus quafi vin- 
re,(qua? viseftSpiritus fan«fli,m!nifterio verbiadcoercen- culis aftringuntur. f Legem, aut prophttxs, -nv vopoy , » -not 
dam in nobis omnem corruptionem vtentis ) infipidus e- 4° <B>?o<?>mit. Legem quideiti in genere Chriftus pro nobis im- 
uaferit.ficut beta;, fatua;,id eft faporis expertes, dicuntur. pleuit : fed de ritibus & ceremoniis pra?cipue & fpeciatim 



Vu^.euamcrit, ficut in Gallico noftro dicimus efire euente. 
^ Quo, cv ti'v* .id eft, per quod. Vulgata ad verbum, Inquo. 
In pro Ver , Hebrarorum idiotifmo, de quo alibi dixi. ^sa- 
lietur\a.\iS^TiTwi.ic\ eft, Quid tandem fupererit quo vtipof- 
fis ad faliendum ? Vel, Sal ipfe infatuatus 3 quo tandem fa- 



Chriftus hie loquitur: quod de his pr^cipuc ifti hypocrita; 
labourent , & cum Chnfto iurgarentur ipfius adueifarij: 
quanuis & moralem & ceremonialem legem fuis falfis in- 
terpretationibusdeprauarcnt. Legis autem ritus tantum 
abeft vt Chriftus neglexerit, aut violaie docuerit, vt con- 

B. i.'ij. 



Cap. V. 20. EVANGELIVM. 

tra & illos,&quicquid in lis adumbrabatur,reipfa impleue- hac legis impletione di&um efto. Per prophetas aute pro- 
fit: quod hie voluic fignificatum. Ethocquidem flmelde pheticaspra»di&ionesintelligit,quasitide^mnespradiirit: 



3-»i ov&vot; t&jniw , lam iv h /Met m- 
pajct k/m) wapgA'S-y'&ro tS vo/uv , tax; ax 

TWLVTVL yivYITCt}.^ 

Luc. j. 10. (f$ iaxouZ AwM /Max W ' u/mXw 

TVU71VV ffl i?&-)i<&>V , W chJttfy) 0U7W 

7«? ai9-pemttj7\d%S0S*'}w$n<i€) cvrn 

cnK&tct lyj'ougp.vwv. 

Aiyca $ u/uuv , on lax fxn Gfet osw<tyi 

rlw $cta\'h$tax fficv&tvcov. 

YlKovcniVc on sppidn rote, ap%cijots, 
Exod. 20 Ov <povdj<retg'o$ <f£ ax <povdjcry,ivo%><; 

15. dcut.f. »1 ~ ' 

if. *<?<*{ *y *QJ-o~ei. 

_■> \ v ' / * • •» tt »» « » j?/ 
E^fc) j) A?^ l/yO<V 071 TwsoopytQo/uOyjos 



18 



>9 



zo 



11 



ii. 



|" Amen quippe dicovobis, i 
"vfquedum proeterierit caelum 
3c terra } i M ta vnii aut vnus apex 
nequaquapr^terieritex Lege, 
vrquedum omnia fadta fuerint. hp 

(IQuifquis igicur foluerit'v- 
1111m ex mandatis hifce mini- 
mis, " & ita docuerit homines, 
minimus vocabitur" in regno 
carlorum: quiiquis autem fece- 
rit & docuerit, ifte magnus vo- 
cabitur in regno caelorum. 

Dico enim vobis, nifi abun- \ z 
dauerit 'veftra iuftitiajlplus qua 
iufiitia Scribarum & Pharihro- 
rum, vos nequaquam ingreffu- 
ros in reonum caelorum. 

Audiftis dictii fuilfe a vcte- 
ribuSjjJNo occides-.quifquis au- 
te occi derit , tenebitur iudicio. 

Ego vcro dico vobis,quicun- 

que irafcitur fratri fuo temcre, 

tenebitur ' iudicio : qui- 



11 



IX 



^4mcn quippe dico vo- 
bis, donee trartfeat caelum 
&■ terra , iuta vnum aut 
vnm apex non prxteri- 
bit a Lege , donee omni* 
fiant. 

jQui ergo foluerit v- 
num de mandatis iftis mi- 
nimi* 1 & docuerit fie ho- 
mines , minimus -vocabi- 
tur in regno cxlorum : qui 
autem fecerit & docuerit, 
}>ic magnus vocabitnr in 
regno cxlorum. 

Dico enim vobis , qui* 
nifi abundauerit iuftitia 
veftra plufquam Scriba- 
rum <& Phanfeorum, non 
intrabim in regmtm cx- 
lorum. 

^Audiftis quia iicium 
eft antique, Non occides; 
qui autem occiderit , reus 
erit iudicio. 

Ego autem dico vobis t 
quia omnis qm irafcitur 
fatri fuo, reus em iudi- 



18 ^fmeny dt/tdul. id eft, vere & certo.Hebraorum autem 
vocabulum abnJ10S[ew««a]deriuatum,(quod verititem 
fignificat) quum non modo Grsci omnes noui Teftamen- 
tifcriptores retinuerint, fed vulgacaquoque linguamm 
idiainata,ne hie quidem volui txpungere: quauis id licue- 
rit,quoniaminhocdicendi genere vulgata idi«matanon 
folentid vfmpare. Quintum exemplar habebat bis feci 



clrine corruptelisperApoftoJosdetegendis ac corrigedis. 
10 V efir a iuftitia j »' fhng^auuH c/'/i^J'. I uftui^ nomine in-£ 
teilige finceram turn dodnnam turn vitam , cumverEo? 
Dei videlicet,quod eft i-iftitia; vera norma, congruencem^ 
Sed dedodrina potifllmum hie agiliquetex fequenti re-j * 
prehefione falfaru Legis interpretationu Eft autem repe- 
tendu Iuftitia; vocabulu, acfi fenp u eilet,m ^J" «*e«» a /»»'- 



runny] 
gnosf 



ptum ttfxLuj. ^V fquedumpreeterHtit,ic*<: <w w«ftx3»i.Verbum ro Vide iifra,i6.ll. ^Nequaqua ingrejfuros mregnu cteloi 
Hebrarum rpVrP , [iachaliph ] cui Grarcum mpiA$Yi ex ad- c-n ou t ui noihSnm «c liui (ZinAtiiu •ffioJ&itm. Id eft, indig 

fore qui in Ecclefia doceatis. Nee enim de quorums piaJ 
JuLorHcjojfed de ftlis doftoribus agit: & nomine regni ca?A 
lorum,vt alibi fepe.non triumphantem(vtvu!goloquun-j_ 
tur) fed adhuc miFtantem & minifterio paftorum egenj-^ * 
tern Ecclefiam intelligit. 



uerfo refpondet, Ggnificat fie ahquid prsrerire vt etiam 
mutetur: quo modo vfurpatur Pfilmoioi:i7. f TSljqua- 
quatnyov fx». Duplex eft negatio in Grarco : fed quarmagis 
neget quam fimplex,contra quam apud Latinos. 'Nos ve- x , 
rb ita vertimus vta fimplici negatione diftingueremus: 

quodidefecimusin ovJ^im?. f £*,&>ni.Vulgata,a.Pra?po- n ^tudiftuyVKovanTi. His verbis fignificatfalfas legis 

fitiones ixSi.'^rp fa?peapud Gra?cos permutantur : veluti interpretationesiampiidcmin ludeorum fynagogis recs^- 

quu dicimuj,HKa» iW £u\ou:ic\ eftyimago e UgnoyVt fupri,3.4. pjas.Pj-seftat enim mc *'f>x*i ot{ explicare quafifcriptum (it 

1 9 Soluerit^uo-yi . Id eft violarit , cui opponitur ™ mtdv. 10 vW t^T ■1(x<hw , ( vt fie notentur fynagoga? doclores, iam 

f Vnumyiunx. Id eft,vel vnicum, K*y i ui*», vt Mar.fi.verfu 56. pride Gc docentes, qui fblebant patrum & maioru nomi- 

f Hifce minimis , tcu'toi- <rV €V*^tov. id eft 3 qua? ifti prajclari na fuis falfis interpretationibus prxtexere ) quam ad au- 

dodores pro minimis habent: vt,qui qua? potiffi ma erant ditores referre. Etdifigenter obferuandum eft,ita pra?- 

Iegis,negligerent,vt externis ceremoniis & fuis traditioni- cipue notari adieclas a Scribis appendices , qualis eft ifta, 

bus prsecipue inhasretes: ficutillispaftim propheta: etiam 2 ^ Quifquis occiderit, tenebitur iudicio. Cgter um p rorfus jng,- 

ipfi exprobrarant. Nee tamen negandum eft, non omnia ptiunt, neque quod fit Euangelij & Legis difcrimen in- 

pariseflemomenti pra-cepta, quanuis nullum non fit gra- telligunt , qui ex hac Chrifti difputatione conftituunt, 

* ( uifllmum. ^Etitadocuerity^oii-mJiJii^.xA eft.mala; vita; Chnftumidcirco etiam veniffe, vt nos anfrioribus quam 

/ exemplo (tora autem ha;c concio in pharifeos & fcribas, vetjej^irj^rKqjAiluni vincujjs coftxingeret^iuum e contrario 

j partim moribu? hypocritas , partim lege in fynagogis fal- jo idcireo fuerit miflusvTnos a malediftione Jegis ablblue- 

7fa interpretanone deprauantes. dirigitur ) auditores cor- ret.Semper igitur Lex ita fuit intelligenda vt nunc a Chri- 

•rumpunt.Nifi malimus ^ proxav accipere,& interpreta- 

/ ri , Licet ita docuerit homines, id eft , qui quod ad vitam at- 

tinet , pra?cepta quide violat, docet tamen quod lex pra;- 

cipit. dequibus loquitur Dominus infra, -li.i. &3.itavt ,- 

•u'tw refer.itur non ad verbum x»V», fed ad ipfam legem. Ec 

certe fie melius fibiconftbit oppofitio inter eos quidi- 

cunt & nonfaciunt, vt ifti,& eosquidicu:t & faciunt.Na 

qui neq; faciut neq; dicut quod reclum eft, irrto etiam fal- 

fam doclrinifpargut,n6modb minimi habedi funt in Ec- ^ runt etiam falfie ifta; opiniones, pra;fertim Iongo iam vfii 
clefia,fed funt etiam fugiendi,atque adeb abigendi : vt qui inueterata;,detegenda; ac refelleda; , v t ^cogn \jojx\ orbo j d 
nonfint paftores,fedlupi : de quibus dixit Dominus, Ca- vnicunihunc medicu homines accurrerdt : quo'domnibus 
ueteapfeudoprophetis. Neoueignoro,«\*>*?T>ucpropte- quoquefidis F.uangelij docloribus cftfedulo faciendum, 
rea plerofque expon're , non qui infimo, fed quinul- 21 f Tenure, hV.«. jviojx eft. igitur omnis ira dam- 

Joprorfus fintloco. Verum ha;c intcrpretatiocoacla eft. ^^.naudaj vtpotequarzeli nomine commcndetur,& quam" 
Itaque hac pofter:orem ixplicatiqnemampleclor. €Fo- etiam non immeritb Ppriparprici fc^jrju^ljm« j_c/?tepi v»- 
iabitWyKAxZmmvj. Id eft , erit & cenfebitur . dequoHe- cat: fed^ademii vicuperada eft qua; vel iiuuTta^elFvel im- 
braifmodiximus fiipra,verf 9 < \In regno c<eloru?>iy w n* 0*- J\i n d£IM.3.^EphcC.^^6. ^Tenebiturywyo^^.VvdgatZyl^cns 
m\*l*'iWou&iw*.Idel\yin Ecclefia ,fiue vere piorum ccetu ent.Eratmus,Obnoximerit Neuter, meo iudicio, fatisex- 
re&e inftituto.Conf derar enim Chriftus inftaurationem 50 preffe. nam reus etiam eflepoteft qui fit innocens: & ob- 
moxfequutui^ruituio Plurifaifmo, cartenfjue vera; do- jrioxius mterdum de iofbntibus quoque dicicur, vt quum 

bonos 




ftoexplicatui/ptrituaJis nunirum, vt loquitur Apoftolus" 
Rom.7.i4.id.efi,non tantum iplas exterioresa&iones,fed_ 
imprimis intimas etiam cogitationes argues.: fed quum a- 
liter a Scribis explicaretur, & refta explicatio ad in^ 
telligendu & expetendum Euangelij beneficium prorfu^l 
requiratur, atqueprsire remiffioni peccatorum refipif-j 
centiam oporteat, nee ad refipifcentiam adduci poffic/ 
nifi qui fe coram Deo reum efle cognouerit : idcireo fue/| 



'? 



SECVNDVM MATTHjEVM 



21 



bonos d'cirrius efle multfs peric'ulis & iniuriis obnoxios: ei conuenit qui apudiudiccm nonvt audiendus, fed vt 
hie vero cvs'^% fiue tvo^v V!) figndicat *}?£ <2j ^ *mVi«<8j > & damnandus,fiftitur. 



KpJ'voyps ifcq TZtf ow.eJpiM'b<; cf[ ctv &Y7ry\ 

[Acopi^'voyoc ig-cLf&ifTLuj y&maj} tS ttv^Jq. 

Ectv owo (Z&gparcptpYK; to cko&v avv 'Qri 

to dvcrjot<piQjiov y uoittii fJMcd-yqbTi 6 d- 

<foh$0$ OVV i%&f T\ Kp ODVy 

Aq>{$ cue* to Jto&v azv t[A,<Ztr£$&'<v tS 
dvoict<piejiov , t&j i>7rvjyi <ur£cpTov J)ct\- 
?\gyn3i tzS dJ\/\<pq!) ovv , qgq tot* eASwf 

<5X>$<J<p<ipi TV S&°C,V ODU. 



1 4 



cunque veto dixerit fratri fuo, 
' raca,tcnebitur "confeltu : quif- 
quis autem dixeiit,fatue, tene- 
bitur'gehenna 'ignis. 

Ioitur fi munus tuumattu- 
lens ad altare, & iJ lie meminc- 
ris fratrem tuum habere ali- 
quid contra te, 

Omicteillic munus tuum co- 
ram altari, & abi : primiim re- 
conciliator fratri tno , & turn 
veniens offer munus tuum. 



do: qui autem dixetitfra 
tnfm } racha>rcm ent icn- 
citio : qui autem cii.\t>it } 
fume j rem emit gebenna 
I ignn. 

Si ergo offers muvMt 
tuum ail altare , fy iLi re- 
cordatus fueris quia fra- 
ttrtUUS babet aliquid ad- 
uerfum re, 
14 I{elu>qiie ibi munuf 
tuum ante altare ■, &~»a- 
de'.pritti reconciliare jr.i- 
vri tuo , &• tunc yemeniy 
offercs munm'tuum. 



iz ludiciojx&irH.id eft, poem's qua; a iud'dbus infligun- ftu quopiam fuggerat,vt (1 Gallico feunone dicas fy , & G- 
^tur. Chufiurna_uteni certum eft nog de cioilibus iudiciis. muldefpuas, cuiufmodi hac vox Raca fuerit:cuiufmo- 
x3 & pcenisa magiftratu thfligendis,led de ipfius Dei tribuna- 5 di quiddam videtur notari, Num. 13. 14. & exprefle Deut. 



to 



»5 



li agere:apud quern prena bemicidij ob violatum hoc pre- 
ceptum teneantur, non modb qui vitam alteri eripuerint, 
fed etiam qui proximo nocendi affectum habuerint , aut 
conuiciis fiue leuibus flue grauioribusefi aftecerii-it: quan- 
uis ncquc paria h<tc finr peccata,neque paribus pa-nis vin- 
dicanda. Etfiemm quoduij peccatu fuaptenatura mortem 
a;ternam mereatur , ne »'pfo quide mere originali excepto, 
(Rom.5.i4 3 & 6.i3,)camen arternarumeciainpoenariima- 
liquam futuramimparicatem , liquet ex ip^us Chriili ver- 
bis infia io.i^.& irta quoque imparitas proculdubio in pce- 
nis quoque feruatur quas Deus peccantibus in hac vita in- 
fligt.Sed Chnftus tot.un hanc orationem ad ciuijiuui iu- 
diciorumformam Iucixis vfi at.un accommodauit : apud 
quos(vtexThaJmudm'jltiannotarunt)criumviridepecu- 
niariis & minimis caulis cognofceb-.c, acproinde leuibus 
mulclis conuiftos reos caitigabant : nuui<fpiov autem eorum 

qUOS etiam ^nliprlnn vnrib-iut Jif in qnp v v t r 1 iii^jri' . S 

conrldf bant, de^irauioribusc int^ Aprfmphnr^r proinde 
grauiores pcenasinfligebat.Sumimiiri-aiiremronfiliiiaj m_ 
dicum l xx 1, degrauirlimis rebus, velutidecertaaJiqua 2? 
tribu , defummofacerdote, de pfeudopropheta, depace 
velbeJ!oftatuebat:adquem moremChnftusreij exit. 
<f l{aca,'fjt.yj. Vulgata; Latina; editionis codices legunt p«s- 
X*-fed perperam , vt apparet ex Syro interprete, qui NpT 



to 



15. 0. quod non rTcaccipiendum cil 5 aciicill.us de quo+bi 
agitur- facie; confpueretur , fed gund ^pfji c(rnf" t f &-*** — 
ipilUit^cujiiipjiij^n'i^ertiumdtniq; eorum qui apertis % 
conuiciis proximos Ja;ciut. quoru (peciem vna proculdubio 
vfitatiffiinam commemorat Chrillus vt fi Gallicedicas/t/r, 
fol,b,idin. hR igiturha?c vox Syrarquo maxime idiomate, li- 
cet non puroludaros poft captiuitatem vfos fuifle conftat: 
imo & captiuitatis ipfius tepore 3 vt dc a ( haldaris, Babyio- 
niis dignofci vulgo poflcnt,ficuc ex Xenophotis infigin loco 
apparet,vbiBaby!onisa Cyro capra; hiftoriadtrtcnbit.lta- 
que affentioriisqui Raca voiuntincj^ndiLLeJltuio^aiiiJip- 
minis indig na.nt.iy: ua vt ties gradushicconihtuantureorfi 
qui contra hominum opniione, pro homicidis apud Deum 
cenfentur. Vnus , porijm _qxii-in'.in dunnt u irln erfVis pro- ' t ' 
ximum commcuentu'. quamfcite admodum Tertull.de 
patientia , Ixaaix_r^il«iU^H«5fti-v-ocat: alter , e crum qu i -1 
eoufque efFeriiefciint v; ir icundum aliquid euomant: ter- 
tius denique , eotum-q^nn-apertum a'iquod conuitium ">. 
erumpunt. Caikllio Balatronerneft inteipreratus :quam 
rede ipfe viderit. f Confefftt, owmSpiw. Vulgata & Erafi 
Concilio. Etcerte fateor Conci'ij vocabuJum id valere, 
fed illud propius abeft a Grgco. ^ (Jthcnnte , «'c tIuj yitmu. 
Vocabulum hoc Hebrarum eft ex duobus compefitnm, 
& vallem Hinnon declarar, quajetiun r\*}".r\Toj>het~[ dici 



t*M Cf^ H.&-***.* 



[reK4]icribit per Coph j &ex Thalmudicislibris, vbido- „ tur:in qua olim Ifraelita? fuperilnionibus vicinarumgen- 
c~tirTimus Emmanuel Tremelius nofter teftatur fajpefic ' tiumaddifti, filios fuosdiis adaleb.mt , inauJita quadam 



legi , qua voce fignificetur homo imprudens , & quafi ce- 
rebro vacuus, a nomine Hebrajo pi [Wk ,] quod vacuum 
& inanem declarat. Nos GalJico idiomate Follem ea- 



iminanitate.Indefadum vt acciperetur pro loco crucian- 
dis in ^ternum reprobis deitinato,atque adeo pro ipfo fup- 
plicio& cruciatu, quo afficiuntur cum Satana & angelis 



•U*r f»*^ 



dem ratione vocamus, Larini fatuum , fortalfis a voce ,- ipfius:ficutErafm.8calij multiannotarunt. VideIer.7.jT. 
Hebra?a 1 nS[/'et/3'] Sedhaudfcioanfirleuius conuitium, ^ Ignkt -m>& ?. id eft,ardentem : ex Hebrxorumidiotifmo, 
ac non potius hoc ipfum quod mox vece i uwe?c% r, ifi cal:ur > qui fimili ratione Carnem peccati pro carne peccatrice 
pro qua Syrus interpret h.ibet vhh [leW] a vocabulo He- dicunt: 8c Hominem auaritia;, pro homineauaro. Si ra- 
brajob^K^/^quodreniliili declarat,neqi Gra?ca' voci mengehennampro ipfo cruciatu accipias, nulla crit enal- 
refpodet.Grarci profeclo non temere hanc voccm retinue- ^ lageSedhoc quoque accommodarit Chnftusadiusciuile 
runt,dequa ficBafilius, aut quifquis eft author tV dnw-n- I(raelitarurn,apud quos(ficutex libro Sanhednn B.iby 
nu» wr XfomfAho, Spa vd.p'a./^ tpv ofayaipiov p nyjc , ynna-ei^f.z lonico confta^fummum concilium quadruplici fuppJicio- 
v'Cpiw , ize!; mvc tuittrtityus ^^Cavo^vov. id eft , Racieftdi- rum genere vtcbatur,antequam Herodes & poll Herodcnr 
clio illis locis vfitata , mitioris probri ,quaaduerfum do- Romani totum hunc ordinem pertujrbaflent:nempe ftran= 
mefticos &familiares vfurpant.Chryfbftomusinhunclo- . gulatione,gla<lio, lopidationc,& CjoxuhnJiiane:. inter quas 
cumadditSyroshoc nomine vij"-" t il^ non vt opinor ,^ nondubium eftquin hrec grauiflimafuerit. Indefaclum 
^. quod exiftimant ita^fignifican hoc pronomen , fed quod 
per contemptum (bleant Domini feruos, vt alij ahos-quos 
njppr ipnrnrnpppl .Lare^nod eft Gallls rwfo)ier,Allj,(quod 

Ioh.Drufio diligeti rerum in his Hbris mukarum obferua- , i appm rr»mhi)rfndi\ ra. d inpiihiM- to rnrpt-.ribiL < LP n ^" f ' < j 
toriacceptiifero)putant dedudumvideri pofle a themate quoillbconiiciebantur , quo tamen Chriftuallufiirenon- 
Syro m[/?dcb]quod fpuere declarat , quod etymon fequu- nulli volunt. • — 

tus Theophylaclus wmTflv&v interpretatur, id eftconf- 13 ^Attulerii, >rwi7rp--f#c. Opponit charitatcm Chriftia- 

pueudum & abominandum:quod certe conuitij genus gra- nam cnjaullata^-exiiLumw^as^eb^^ & malis 

uius eofuerit de quo tamen vtgrauiore loquitur Chri- ^ inde nafcenri^us : fimulque innuit plerunque accidere vt v- '/& m 

d ifficiliorea fefe ad reconcilutionem pra'be a nr jquos p a- ^£zLl ^ , * 1 Ln */'" 



vt.tternas illas pcenas , cum ignis fupplicio paflimiacri 
fcriptores comparenr.Quam autem verum C\t nefcio quod ( 
Kimhi not..t in Pf. 17. in hac valleolim fjjifir ppipTiinin' 




ftus.Itaque mihi ifta conferenti maxime videtur probanda 
eorum fententia qui putant hie conftitui treseiusaduer- 
fusproximum indignationis gradus , qua; hoc jnterciifli 
homicidij pra?cepto comprehenduntur , quamuis imparl 

/= peccato.Vniim eorum o^ileuirate aut aliquo inconfinera- 60 
to afFeiftu abrepti proximo male volunt , eriaxu-fi-toftHn 
huae-infeDXi .H'i i a ni mjmxintais pre-mant , vtq-uinon vfque 
adeoeflferbuerit. AltejjxiiLc orum q mbus-indignatio non 

*" quidem apertum & atrox conuicium , fed tamen voculam 
aliquam ccntemptusinfignis i2fdicem & quidem cam ge- 65 

I 



ttngp^tv-i-p vpninm npniriii r Sed hare eft "rauiflima fen- 
tentia, non recipi a Deo qui a proximis diftideant : & liti- 

giofos irjiirU fii nirrmim rpn.orpy prflime flbi COtlfulere: 

quodfaepe etiam in forenfibus controuerfiis experiuntur, 
vnde lepidus ilie frriprnriv ilinqni df-rr-ftindi vcrficuius, " 
Vinii.ti litigat anni-s Oit'fquam qui vtnci , Gargiliane ,potift. * 
Sed metuendum imprimis Dei tribunal,apud quod impla- 
cabiles homines iudicitl abfque mifericordia fenfuri funr. 
Vulgatai offers. ErafmusjOt/w/trw. Et fateor og^s^sfov hoc 




Cap. V. 22. 



EVANGELIVM 



#<- 



etiam fignificare: fed Mc videtur minus quiddam valere. 
vultenimChriftus vt priufquam offeratur allatumunus, 
reconciliation^. Nifi forte quis malic hoc accipereacfi 
dictum eftet, In ipfo etiam oblationis aftu ( vt loquuntur) 
priuseffecogitandum derecoocijiationequam deofferen- 
do reipfamunere.Eftauremobferuandum, Chriftum ac- 
commodare totura hue fermonem ad temporum fuorum 



rationem.Itaque inepti funtqui ex hoc loco habenda nunc 
eflealtaria& vfurpandas eiufmodi oblationes colJigunt:. 
fed ij longe funt ineptjflimi qui quod diclum eft de mutua 
reconciliationeadpurgatorium fuum tranfterunr. 

14 Pr;»i«w,i^TOy.Hiricparticu]arn alij coniungunc 
cum vinrp , ah j cum JW*y,idj. quod pofterius videtur me- 
lius conuenire. 



cl el *? 1 ^ e J\ P ' 1 * J* ' 

iCOQ QTOVfri C4/TYI OO Cp [/AT \0JJVi' fMTJO- 
TIM <&fy,^do CWTlJllXOt; TZ$ KVLT^Tyj) 

H KOVOTLTt. on ippidw nnq ap^ctfoiq, 
hyvdi A'^o> v/uiv en 7m.<; pte7ru>v 

Jr) ifJ&^VttV CWrhxi cV TYI }(g,pjj<l out. 



*5 



+'■>■■* * . 



1(5 



17 



i?> 



I £lto amicus adueriano 
tuo cit6 , "dumes in via cum 
eo: nequando te tradat aduer- 
farius iudici, & iudex te tradac 
' miniitro, & in "cufiodia con- 
iiciaris. 

Amen dico tibi , nequaquam 
exibis'illinc vfquedum " reddi- 
deris vltimum quadtantem. 

Audillis didum fuiire : ave- 
teribus,| Non mccchaberis. 

Ego veto dicovobis, 'Qui- 
cunque afpicit " mulicrem vt 
earn concupifcat, iam adulte- 
rauit earn in corde (uo. 



26 



17 



zS 



E?lo conjtnties aduerfa 
rio tuo cito , ditm ec in irix 
cum eo : ne forte tradat te 
aduerfarius ludici, & iu- 
dex tradat te minijlro,& 
m career tm mittar'u. 

Amedico tibi , non exi- 
es inde donee Teddas m- 
uifiimum quadrantem. 

^4udi(iis quia ditlum 
eft antiquis, T^on mac ha- 
bere. 

Ego antem dico -vobi$ 
quia orrnw qui viderit tmt 
Her em ad concupifcendum 
earn , iam mvuhatm eft 
earn in corde fno. 



15 Eflo amicus i'iStiUocev. ErafmuSj Habeto btnemlcn- 
tiam.A<\ verbum,Efto beneuolus. Id eft,Re 'i in gratiam, 
&facvt fis amicus. Ncc enim monet tantum v-t-animo 10 <?e$«>t'/xi5v,^©it^A\iJiui.id eft>AiFanus,Dena ius,Iuftus,Cen- 






turio,Cenfu.s,Colonia,Cuftodia.Legio, L.nteum , Liberti- 
nus, Litra, Mi>are, Macellu, Membrana s Modius/.-exta- 
riusjPiftoriumjKhedajSemicinftium.SicarHiSjSudarium, 
Specu]ator.Taberna,Forum,Titu'us, Flagellum, Fiageila- 



be a e v cli in u s -a4»ef£meyfc4 _v i ^^cjim-eo -tranfigamus-Lq uod 

fiet ficum ipfo coliocjuuti reconciliemur. Vulgataver- 

th.Ejitxonjentiens. Etindicat Auguftnus (ficut annotat E- 

rafinus)nonnulIos vertifTejE/fajwatito- Ex quibus coniicio 

veterem interpretem Jegilfe awuyo£r. facilis enifn fuit la- IJ re. Sed vtad remredeam Ad vltimum'quadrancem fol- 

Mere, prouerbiabter die tuns quicum fummo iureagi- 
tur. Quodautem C afteJJk) annotauit 3 id efle quod Latini 
dicunt Ad denanum foluere,ciratO loco ex oratione Cice- 
ronis pro Quintio.falfum eft.Iilic enim ad denanum fbiue- 



pfus 6l> in <rv:atque adeo hec leclio fortaflls eft verior,quum 
Veteris interprets audoraatentatur , &fenfum habeat 
(ni fallor )pleniorem. Vnum tantum obftat,qubd oujuiohv 
apud idoneos auftores (vt fernel atque iterum initio Aki- 

biad s poftenoris apud Platonem)reperiatur proSecum io re eft^^no^iiuereiJji.cutvulgo dicimus/i^cr^w </f«j,o» 
cogitare ahquid , id eft cfv««v , porius quampro o/^vsm, enttfions. Sed alio loco, nempe poftrema ad Attic.lib.r.ad 
id eft confentire.quanuishanc quoque figniflcat onem fa- numum folHere fimili prorfus fenfufcribiturrquodvulob 
ciieadmitrerevideatur part cuJa ffioo.ex qua componitur. dximus payer iufques audernier denier. Ca?terum feriesipfa * 
^Aduerfario , -nS tu-nrfina.Ad verbum, Contralitigatori. Ne- & fcopus fermonis fatis oft^ndit, extra viamvagari qui- 
que enim aJtiJiiM tarn late patet Grxcis quam Latin:s M cunque quod hie dicitur de mutua hominum interfere- 
Aduerfarius,nifi quum eft verbum foren!e:quia tunc idem conciliatione, trahant ad noftram cum Deo per conuerfio- 
valetatq.parsaduerfa,vt vulgus loquitur, f Dum^'anSiou. nem & remiflionem peccatorum reconciliationemrquod 
Alibi verti Quoitfipe, quod huic loco non conuenit. Hie e- tamen in patrum fenptis fiepe inculcatur , & ?rni firi 
nim idem valet quod Interim dum,vt infra 14.12. in quo app l icawone q uaptafn-poteft. Sed qtisillos ferat qui ad 
genere dicendi etiam vfurpatur j«t (implex , fine vlla adie 3° purgatorij fatisfaftiones iftud referunt?quafi vero G ex^lui 
ci one,vt Marci 6.4^. ^T^equandoyUMTnTf.Vulz.Ne forte: poflet peccata noftra a nobis illis poem's, Ch rifti p c rp e flio * 
quod re<fbe mutatu eft ab Erafino plurimis locis, vt anno- n lhtisfnen s- nob i s o pus ^v^l Chriftus fit nobis datus dunta- 
tauimusfupra,4.6. ^rr^«j7rof«i)Y.ideft,caufamapud xat pro folutionis a nobis prajftanda? (Upplemento Dein- 
iudicemebtineat,qui te in carceremadducendumappan- de,fi valet hsec allegoria? applicatio, quis hie fuftinueric 
ton tradat. fiW^fyJrojwsrx/ieTJi.ideftliclorijvelapparito- 3^ 3ihieriifij-peFlonampra?terBeum , cumquoredirenosiri 
* ri. yi*»p™i rimpniii jpnpi-p ftirimrnr qui fiib frriiinnr: qn.ifi^ gratiam oporteatjdum in via,id eft, in hac vita fumus?At- 
fiibj^miges»uietaphoraarenauaIiujmpta:Hebra'i D^DliU qui carceris& integral folutionis mu!cl:a iisdemumde- 
[^■/jotcri'wijvocant.a Grarcis ^»«Woivocantur,vt infra 20.16 . nuciatur,qui in gratiam no rediermt.-iftis verb num ignem 
Itaque vtrunqueGrxcum vno Latino exprimere folemns, purgatorij, acnonpotuis a?ternas inferorum poenasiplj 
nifi quum de Diaconis Ecclefiafticis fit mentio. hos enim 40 purgatorij fautoresdeftinant? 
« maluimus ex confuetudine Diaconos Grgco nomine voca- 17 Jfveteribus , rue Af^cn. Ha'cnequeapudSyrum 

-* re. Tertull. totil__hjjjK_lacum faifaintexpretatione tlepra- interpretem , neque in meo venerandar imprimis antiqui- 
uammlu^L^aniiiia^interpretatur Angelum executio- tatiscodiceadiiciuntur hoc loco, in quo nimirumpurum 
nis. ^Cuftodiam, <pvkakIw. Gra :ci honefto vocabulo fie Dei pra?ceptum recitatur. Apparet tamen ex iis qua? fub- 
carcerem vocant: quern etiam ob earn caufam etun^ dice- 45 iiciuntur , deprauatam huius quoq; pra?cepti fententiam a 
bant Athenienfes(id eft domicilium)auc~tore Plutarcho in Scribis fuifTe propne fignificationi verbi/Mt%vei» inh^retes, 
Solone.Sed & Latinis cuilodia-vocatur career. Cicero ad vt hie quoque verba ilia retineri poffint. ^Nomach.x'/Lut%. 
Qj.intum fratrem libro 1, Hominein comprehendere,& in VriturDominus apud Mofen verbo f|NJ, \_Naaph~] quod no 
cuftodiam tradere. f Coniiaarii^M^u.hd ve; bum,/4- nin" jn miptajp rnmpprir. itaquefola adulteria & quiderei- 
tia.ru. Vulg ^W/ttarAtrquod paulolenius videtur. Inficundojo pla patrata doecbant Scriba? hoc prarcepto inhiberi. 
manufcriptoexemplarilegitur/SA«3fc,re<5tius. 18 Quifquu afpnit , <=ra£ o(i\i7!w. Vulg. Omnu qui -videt, 

26 Reddideriiitenfiii;. Erifmus, Verfolueris. id eft %m- A tqui plus eft 79 ^a«V«f quam op*v. Notat enim intentio- 
TiViic. Nam hoc declarat verbum ^nxftc/ov^ hoc in loco,vt nemanimi oculos ad rem aliquam cernendam adiicien- 
mox quoque verfu :j. f VlttmrnnJ^tttw. Vulgata, 7>{o- tis.Torum autem illud Greci verbo dicuttytaaiay & i-m^ 
uiflimum. id eilnco-mTVY. Era.fmus,Extremum: quo prpprie SJ Sa^i»,de libidinofbeorum a(pe<5lu quorum pupilla^^ 
75 ^'xgjivdeclaratur. Gra?ci s%*tov dicunta%Hv,idcftacon- funt.non xJ>f>aj. MuUerem, jwajw. Sic rcAius vetusihter- 
tinendo &cohibendo,id videlicet in quonecefTe eft vt con prey quam Erafmus,qui vxoreminterpreratur,quumnoti 
fiftam-isrhcutLatineillud dicitur vltimum, vltra quod per- ficadiectum mot velaJihti : neque duntaxat diftum velic 
gerenoliceat. ^ Qu.idramem,>uJ^KiTiuj.L^tm:i vox Grxce Chriftus adulterium etiam oculis committi , led aliquid 
declinata, vtmulta? ilixpaflimapud Euangelift as : cuiuf-6"o amplius, nempe omnem libidinofum afpe<ftumconcupi-r 
modi lfta funr,a nobis femel collcifla , <! W*'e«v,t/&W£/<)K,<7- fcentis mulierem,fiue nuptam alteri, fiue innupta,!ioc pre. 
r*t ,xm/jv^iccv ) nLdisiiijKeiMiH*, x*i$w</i* , a«j«»; , fci'vTjofj r\$Ctfitt9tt t cepJro prohiberi. lAduUeramt eamay-oi-^vavi euj-riuj.Sic vtun- 

tur hoc 



SECVNDVM MATTHiVM. • 23 

tur hoc Latino verbo idonei fcriptores , vt periphrafi diceret Chriftus, Iegifiatoremomnem impudiciriam vcr- 

nonfic opus. Etficquoque tranfitiue accipitur verbum bo Moechari (quograuiftimum ficelus arguitur } nqtafle, 

Hcbranirn Naaph aliquotiesrquod quanuis differar a njr aduerfus eos qm fcortationis flagitiumeleuabant. Seneca 

[z-anah] quod Scortari fignificat ( vt liquet ex Ofea? 4. in declamat. Incefta eft & fine ilupro q is iiuprum cu- 

14. ) tamen hie Seortationem quoque comprehendit : acli 5 pit. 



i!> 



Ei j otpduA/npc GW choice cntcWcPti.- 
Aifa <rt , z'fyhi cwtov , i(aj fia, Ae*&7u gov. 

OV/LCipipCi yzp GCI llvU "&70Atf TO/ iV T/J f/Jer 
AO>V GOV-, H^fXY] OAOV TV GOO/U^C GOV /3Aw- 
3"J1 €iC ytiVVCLV. 



Kajeiyi cfifyci gov y^ip crudV^ctXi^c-i 30 
c^^tlko^ov avrlwyVy ficiACforo gov. gvju- 
<pi Pi yt p goi ivcb "^xdA«7o/ h rp fAA? cov 
gov, jtj /jun oaov to acoju^ <rov (Zay\$y\ etc; 

ytlVVOM. 

Eppi^tlchoTJOCCtV^TWAVGYt TuU) yj-'S 1 

V'jjUj. ax> & 3 cfoTZt) avTYi "&ro 9a aiov. 

tye j Afjco sfjjvon eg czv&tv avgv\ 31 
vliuywuaj}(j£CW'j$ i jrvpi'iiTT>c. Ao^Pi/mp- 

Vf 10LA , 7T01&1 CWtIw fA$l'v/<o5W ' K?-i 0C, iCLV 
rictA/V m/JVGUVi 071 ippi^71 {9,'c. ctp- 33 

Ku&4&> Igu, opKotc GOV. 



\ Quod ii oculus tuus dex- 
ter" facie vt tu orfendas, ' erue 
cum , & abiicc abs te. expedit 
enim tibi vt pereat vnum ex 
inembris tin's , ac non totum 
corpus tuum coniiciatur in ge- 
liennam. 

Et 3 fi dextera tua manus facit 
vt tu oftendas,excindeeam 3 & 
abiice abs te.expedit enim tibi 
vt pereat vnum ex membris 
tuis j ac no totum corpus tuum 
coniiciatur in gehennam. 

" Dicfum ell autem , || Quif- 
quis dimiferit vxorem iuam, 
det ei libellum " difcefTionis. 

Ego vero dico vobis, cum 
qui dimiferit vxore fuam>'' ex- 
tra rationem " fcortationis, fa- 
cere vt ea mocchetur : & eum 
qui dimiiladuxerit , moechari. 

"Rurfum audiftis did:u fuii 1 
fe vereribus j |l Non peierab.Sj 
(cd reddes Domino qua? tu iu- 
raueiis. 



jo 



IP Quod fi oculus tuus dec Infra u.$. 
ter ji andali^at te, erue niar.^.47. 
eurn,^/ prviice abs te.ex- 
pedit enim tibi yt pereat 
mum membrorum tuo- 
rum yCjuam totum corpttt 
tuum mittatur in tehtn- 
nam >gnk. 

Et , ft dextera manu* 
tua fcadatixat te, abfitn- 
de earn, grproitce /ibs te. 
expedit enim tibi yt pe- 
reat vnum mtmbrofum 
tuorutn, cjuam totum cor- 
pus tuum eat in gehtn- 
nam. 

Dic1ti efl aute;Qiticun- Infra" 19.7. 
que dimiferit vxore fua, deue. 24.1. 

det et ItbeUum n pudij. J nar -'°^ ■ 
/ ' 1uc.i6.iS. 
Ego autem dico robis ,_ £or - , 0- 

ijuia omnis qui, dimiferit 
vxor< m fuum,excep:afor- 
nhattonis caufa,facit earn 
moec))^ri:Cr qui dutufj.iin 
duxcr it, adulter at. 

Iterum audifiisquia di- 
&U efl antique, Xfo f<r- Exo ?0 7> 
iurabis, reddes autem Do leu.io.n. 
nn no luiamcnt.t tua. deut.5. "• 



?i 



11 



J3 



X9 Tacit -vt tu offenda* , aKeuJhKi^H en. Vulg. ScandalizAt 
te. Erafmus } Tibi efl obfluculo , id eft , *f*7n><h£ti. Idem paulo 
pbft , Obftiterit tibi. Cajtcrumea taciunt vtoftendamus 
qua;impediuiitquominu$ inoffeiifbciirfupergainusin Le- 
ge Donnni. Peccataenim funt veiuti faxaad qua? impin- 
gimusjvel etiam corruimus. vndc illud , Q_oi ftac videat ne 
cadatji.Cor.io.il. ^ Erue eum ,s"|sas axni\. Allecorice & 
hyperbolice ha; dicunrur,aptiflime t;imen,',d(i?nincan- 
dum quam folJicite , fi efFugere volumus xrernu illud exi- 
tium,vitanda? fint,etiam cum chariifimarum rerum uclu 
ra,omne<> occafiones quibus ad obfecenas cogitationes im- 
pelii mentes noftras lenfenmu?. quamobrem ctiamocuji 
dextri & manus dextra? fit nitntio, quod dextra? partts finr 
chariores: quum lftis alioqui partibus etiam finiftrii non 
minus qua m dextris homines abutantur. 

30 Conijciatur,@M5» . Vulgata ,Eat,aL-7nx§*. quodhabet 
vetuftiflimum illud meum exemplar. 

3 1 Diclum eft autem.ij>pt$Yi Ji otj. Redundat particula otj, 
vt apparet ex verbo J6to. Neoue hie additur illud reteri- 
bws. Nam hie non peccabant Scriba^aliquaaditftioneid 
legis verba: fed in eo quod falfa interpreta'ione legem de- 
prauabant: quafi videlicet tradito libe'lo diuortij vel repu- 
dij putarent abfoiui confeientiam coram Dei rribunali: 
quod negat Chnftus. Aliud enim effe aliquid vt iuftu pra?- 
cipere , quam quod mutare non poflis , mitigare qu.ntum 
poflls. Obhgatio enim ifta ad dandum diuortij libe'lum 
multos non penitus impudentes proiuhiubto retinebat 
quominus vxores amandarent , quod eiufmodi hbellis qui- 
bus cauebatur potius mulieri dimiifa? quam viro dimirten- 
ti,maritorum leuitas aut improbitas arguebatur : ficut de- 
claratur infra, 19. 8. ex quo etiam loco apparet hac quidem 
falfa Scribarum explicationepacatasfuilTealKjuorumcon- 
fcietias, & fuifie in fynagogis difpntatum an libello diuor- 
tij ob quafcunc]ue caufas dato,confcientia; fatis caueretur 
de quo refpondet inerte Chnltus hoc loco , & Paulus 

* i.Cof.7.10 11. ^D'jcefitiis,'^n^a.'nou,(]uafi Abfcefllonale 
dicas.Nam 4<txs-*»<«/acl:iuum (igntficatSeorlliift ponere fiue 
Amouere,& oppomtur t&F jwja.7T?^v.i'q>i<ru"jet) verb neutro- 
paftiuum fignifici- ab'cedcie.Non licebat autem vxor re- 
cedcre a marito.fiue 'ibellum vel repuuij vel diuortij dare 
marito,vt jppart t cum ex legis ipfius contextu Deut.24.1. 
turn in primi.s ex Malach.i r£. fed maritus ab vxore fcfe 
feiungebat.vt bic Jibelius videri pofl'tnon vxorisdimiirajj 
fed mariti ab vxore (ecedentis refpedu 'Zmr-xmn vocari,& 
quidem non fine mariavxoicma fe amandantis infamia: 



Deo videlicet eiufmodi maritorum fadum non approban- 

te:quanuis ob duritie cordis iftud a Magifiratu toleraretur. 

31 Extra rMioncm,irup'MTct Aoy>u. Vulgata> Exc>pta caufa. 

Erd(mus,7yjjicai<fa. id eit,H^» innst. Extra hie eft in exce- 

10 ptione pofitum, ficutapud Teientium in Phormione , 2^/- 
que c gnatus^xtraynam aniculam,q»ifqud ei adcrat.Qu.o etiam 
mode Gra?cifuum«j;*> interdum vfurpant. Verti autem 
xo'jpu rationem^non ciufitm,id eft,tfj'iicv. Scutti:twnis,mp- 
veiai.EraCmus,Stupri. V ulgatz fornkationii. Hie autem poni 

J 5 conftat?rcfve<'X» pro adulterio, ficut .idulterij & ftupri no- 
minibus Latini^noqueinierdum [ romifcue vtuntur. Sed 
& 7rcpv6'j'«^ , id eft fcortari } dicitur de vxore qi.a? palam 
omnibus proftat 5 vno & altero adultero non contenta : quo 
modo vfrpauit Dionextremolibro quinquagcfimoocta- 

xo uo,de Mefialinse&Silijnuptiisloquens. apparet autem ex 
hacadieda excepcione, tunc tempore fuifie quoque ne- 
gligenter apud Iudxos obferuatam legem de adukerorum 
lapidatione qua? f\ fuiflet ita vt decuit vfurpata, fupt ruaca- 
nea hare exceptio fuiflet, quam quidem in altero membi o 

25 huius verficuli repetendam efle res ipfa demonltrat. 

3? 1{urfum, -nl>M. In vnoexemplari vetufto fcriptum of- 
fendimus Trxi/^.id eft,pra:terea,veica?.eriim. ^'eterabis-, 
'fh'.fMTiuxd. eft,violabis iufiurandum. Signific.it enim 6faif- 
khv aliquid facere fupraiufiuradum,& illud tranfgredi. La- 

30 tinis quoque(vt inquit C iccro Offic.ti.Ttio)7 5 ei>r<»rf, non eji 
fdfum mr are :fed, quod ex animi tutfententia iurart*, id nonf.tce- 
re,periurium tft. Cuiu^ rei lefiorem admonere placuit , quia 
qua?{equuutur,ahoquinon videturcohxrere.Hinc aurem 
apparet Scribas dupliciterhoc pr.vceptu falfiifle. rnmiim 

31 quide quod Exo.io.7.& Deut.^.u. acceperint Ni^yV [Laf- 
cbaue]&L Leuit i9."lpluV [L.ifch.i!;er]\n-o vno & eode:quum 
illo vocabulo temerarium iufiuradum, ifto verb periurium 
prohibeatur. Deinde fuperliitiofa quadam vel potius cum 
Dei ludibr'o coniuncla fimulatione obliquas &indirecl:as 

40 formulas pronihilohabebant.Adhoc autem pofterius ref- 
pnndetpriore loco Chrifius , oftendens.Deum iftiufmodi 
ftrophis decipi non pofie, quibus homines non modo non 
excufentur, quum Deinomeniu totidem litem & fylJabis 
non (it pofitum, fed etiam impietatis arguattir,quurh quo- 

45 ties iurandum eft , per ipfius Dei nomen non per res crea- 
tas il las fit iurandum:vtqui Gtvnicus HstfJ^o^i^pit, & iniu- 
reiurando non fimpli< iter vt teftis, fed etiam vt c»>nicientiK 
iudex,nuncupetur. ^H^fdde.t,'*mJ6irMc. Erafmus, Perjlluts, 
id eft , "im-nois. VJ fupra, verfu %9. ^ Qtue tu iurauetis , toil 

50 ifKcit. j:i/.Ciccio de Legibus, Cuuteyota reddtsnto : vtfote qtut 



Cap. V. 24 



EVANGELIVM. 



54 



V, 



lac.fu. 



E1co.21.14 
leu. 14 20 
deu1.39.21, 



J« 



3 7 



Ecro vero dico vobis, neiu- 134 
rate "omnino : neque per cxlu 3 
quia chronus Dei eft: 

Neque per terram,quia "fca- 
bellum eft pedum eius : neque 
per Hierofolyma,quia vrbs eft 



interpofuo Dei nomine coeipia»tuY.q\)ac)vtam latius pater Wi?- primis quicquid iuratu eft, quo pudore audent nonnulli fe- 
kw nomen. Quod fi praftadum eft ipfius Dei refpeftu im- quetia Chnfti verba citare, quafiiurare nullo modo lfceat? 

Ego auttm dico vobis, 
non titrate omninoweque 
per cxlum , quia thrown 
Da eft: 

Neque per terra,quia 
[cabellU eft p.dnm eimx 
neque per lerofolymctm* 
qwa tiuitus eft magni 
tegisi 

Neque per caput tuX 
iuraueris,quia non botes 
vnum capillum album 
facere am nigrum. 

Sit autem fcrmo ve- 
fter, eft eft,non non: quod 
autem hu abnndantim 
eft fa, malo eft. 

Audifti* quiadi&itm 
eft, Oculum pro ocuio 3 &* 
dentem pro dente. 



fMin cV Ttf? ovpowct) , 071 S-^voq K$7 t£ 

A, 

028' 

Mnvi cV t» yvi , on \jB07rocAov ¥$i r rp 
vrod%v UJJT& ' /urnz &<; I i^coAu/u^: on 

Mmts cv Tvj ivapctXn o~uu Ofj$o~v\c,, ctiov 
7nnno-ctf. 

E'stB Jg Xo'pC, VjUjfi V&JVCLf ,ou ov. 

to j 7nzxosov^VTu>v <ya tS 7J0vne$v'<f$iv. 

H &ov<7ztTi bm sppedtk O'tpSuXupv a*- 
tj ?3uXfJ3 v , :yLj odd vtu cwri oJovtoq. 



ma^ni repis. 



Neque'per caput tuum hires, 
quia non poces vnum capillum 
album aut nigrum facere. 

"Efto autcm fermo vefter, 
etiam etiam, non 'non : " quod 
autem fupra hxc redundat , " a 
malo eft. 

'Audiftis diitu fuuTe,fl Ocu- 
lu pro oculo,& detem pro dcte. 



:6 



37 



34 Ne mr.ite,u)i ifMsa^, Vulgata,2v^» iurdte. to ofw'atef po- dundatfa malopy fiafcitur. Non de/imt igitur qui putent ge- 
fitum eft proj'twsrwTfjimperandi modo:niii ilkid >i;« uuiv in- minatam vtrancju.- particul tm c mphafeaj caula, quafi Do- 
terpreteris, tubeovos : ficutetiam paulopbft verfu 3P.Ca:- 5 minus } proptereaqi!otl fere iuramus vt nobis credatur.iu- 
terum ecfi neque meieft propoficijjjomment.iria fcnberc, beat vtgemina pocius affirmatione& negatione vtamur, 
neque libens quenquam reprehedd ,3ii hoCpiajiertjm fcri- quam Dei nomen temere vfurpenuis. Hanc cnim conftie- 
bendigenere,in quo non dubito qumipfein variasrepre- tudme inafleiierationefuifleapud Hebrajos vfurpata, ap- 
henfiones incurrarn : tamen monendum efle putaui lefto- paret^xz'.Reg.io.^rvbilegim'W'l V [Iefih-vaiefch]proeo 
rem,vtqnxdamab Erafmafcriptainhunc locum denize- IO quodlucdicitur \><u. Sed tamen quia in omnibus codicibus 
iurando, & fuperiorem delitigaiido , cum fiirtimoiudicio interpomturd ft nc"tio 3 funt qui exiftimentin his verbis,ecs» 
If s T at Nam et(i malo omnia in meliorem^pattem accipere, 6 r ' w>'y> s »ffitf»Efto at. tem fcrmo i?'y?p>-,pro]epfin elTe , qua diui- 
quoad eius fieri poteft & cms Idboribus tarn faueoquam ditur^'jpc in duas (pecies,af& mantem videlicet & negan- 
qui tnaxini.e,came diilimulare non poflum pleraque fie ab tetnrid ejr,in ve^&ev.-Sic enim vfiirpari has particular li- 
co exp icari in his capitibus, vt videri poflit vel ab opinio- J 5 q u ^t exz.Cpr.i.!7.vbi fermonem fuum teftatur npoftolus 
ne Anabaptiftarum , vela fanaticorumillorum diftindio- nonfuifte^'&sJ ', ideftvarium & incenftantem, vtrem 
ne, qui ha:c omnia ad folus quofiiam perfeftos pertinere eandem inodoalrirmare:, modo negarct.ficut par.ifitusii- 
credunr,non prorfus diflen-ire. f 0;/i«/«o,?n*Vrac.id eft,per leapud Terentium loquitur Negatqu&tnvo; an? aio.Qua.- 
vllam rem cie tam:\t apparet ex proxime fequentibus re hare Chrifii verba perinde p()ifunc accipi acfiitafcriptii 
quasChriftusdamnatformulis:ex quibus liquet 'ndireftas 10 Cuet 9 %swJiv/>S$iii£ys f -£f£p taj (uicft^aTO^aWf ) vai.£Jiov 
iurandi fpecies,non ipfum iufiurandum legitime coceptum (id eft for»f*TMwj)oB', 1 )oc eft, Vefter fiTmofit,affirmas qui- 
reprehcndi.ac proinde vniuerfilem particulam a honnullis dem,etiam:negan^ verb, non. Nam fimplici & nude affir- 
temerc hoc loco vrgeri. lT>erc*lum,£vnJoC&tvu\ Ad ver- macioni aucnegationi quodia adiicitur vt redundet,ama-' 
bum, In i'<Wo:uua? phrafis fiepe rcpctitur infra, cap. 1?. 16. Eft 'o proficifcitur. Idque prorfus re r pondet toudem fere la- 
autem nata ex Hebrxorum idiomate,apud quos 2[Betl?] h- z f cobi verbis ^. n. vbi Gc fcrib t , »to cA 1 v'ttf/Sn y^', ved-*) t££ 
terafitpeponjcurpioiurantisadueibio,vtGen.iz.i<?.&Io- «»■ qua? verba fimili ratione interpretorde non iurando 
fue2.i2.C?:terum fuithxc iurifiurandi formula etiam pro- non autem dc affirmationis aut necationis yentate.quuin 
fanisgentibusfami'ians, vt liquet ex iiloVirgilij loco, Per totum ilium loculacobus ex hoc Chnfti fermone fit nm- 
fideraiuro. ^ Thronui,ti&Yt,c,{iue, (olium,ac Cedes regia. tuatus. Sed & Bafilius in Pfiil. 14. ira Yt nos , interpretatur 

55 Scaljel!um i C'm7mJ'r.v. EraCmus.fubfellium: fortafiis non 5° hunc locum de mida vel affirmatione vel negatione. 
fatis refte'. vsmiiSiov enim Grsecis dicitur nonillud quo 11- %jQuod autem fupra htee redundat, liJitt^ufirvnliicv. Vufga- 
demus,(fiue fedes fit fiue fubfellium)fed - ; uod fi dent is pe- ta,0«W auttm hi* abundant iu* til Eia/mus , Quod -ultra ha:e 
dibus eft fubieclum : & a Latinis Scamnum a fcandendo, adiungimr. Ego fie coaftus Turn interprctari, vt qua: fit hoc 
itemque fcabcllum forma diminutionis dicitur , quo feili- loco vis i5 afci-HZ tx> rimerem: quo nimirum vocabuJo non 
cetin fedem altif rem afcenditur. Ouidius , Et cauafubte 55 hie fignificatur fimplex .idieclio iurifiurandi fed fupcrflba 
nerum fcamna dedijfe pedem. Gra?ci elegantiores /Sa'a^vap- rcdundantia. Q_uod videntur illi nrn confideraffe qui ex 
^ pellant. Cyprianus lib. z. aduerfus Iudsos , fuppedancum his Chi ifti verbis cefent penitus interdictum efCe iufiuran- 
-interpretatur. dum:quum tamen id vnum iurifiurandi genus reprehendat 

36 Ter caput, cn-f ^<j»*xf. Sic lulus apud Virgil. Vcr ca- Chriftus^quod quum alioqninfiat per nomen Dei, tamen 
put hoc iuro. ^Alburn aut nigrum,\bx.bj> >t [xihajve^. Oclauum 4° redundat : id eft , quod fiaiplici afiimationi vel negation! 
exemplar tollit particulam*: vt fit hie fenfus,non pofft ho- addnur,quum minime fit neceflarium.Nani &ipfe'l)omi- 
m nes capillum qui fitalbus, nigrum reddere:i t.ique no vi- nus, &Prophi*t.e,^c Apclloli,quotiesneceffeeftiurant:at- 
deri capitis fui dominos. que adeo in Dei cuku numeratur quoqueiufiurandum. 

37 Ejio auttm, jVo> Jt'. Vel, Sit autem. Erafmus , Erit an- * A malo 'din, \m ■» imn&u. U pro &ri. id ell a diabolo.Si°nifi- 
tem,lT^ii. ^Et'iametiam,v!Lj va;'.Vulg.& Eraf.il/? eft. Idem 45 catuutcmTrw^c awecvta/w^SftV^tM^^aVjaJiquidampiioa 
tamen Infra it. 16. >« inferpretatur quidni f i. imt fy ou'\ & quam jowwcjnempeeum qui fit in omni icelcre exercitatus: 
vertit vtego hie feci,i.Cor. 1. 17. Quod autem ex-ftimat & ad iniuriam cuiuis infercdam totus comparatus: cui op- 
conduplicationem hanc adeundLiu pertinere, fed priorcm ponicur i w&( . qui eft v fui omnibus. Ideoque per' anto- 
particulam effe interrogantis , poftcriorem refpondentis, nomafiam Uc vocatur Satan : quanuis ha:c differentia- non 
nuJlius(quod fciam)exemplaris authoritatc confirmatur. *° femperobferuetur. 

Ita enim fenbendum fu llct, vaj ; vy. co; w. quod nufquam 3S Audiftis i »>tauent.'i*. Ne hie quidem fit vctertim mentio, 

legi.Idcm .urfusaliamaffcrrinterprctatione, quafinimi- quos tamen ex verbis Domini apparet legem ca ionis ad 
rumiubeatDominus vt C\ fermo nofter affirmat,vere affir- indicia pertinentem perperam ad priuatam vindicfam re- 
metrfincgat, veieneger. Sedea qua^ftatim fubiiciuntur 3 rulifle. f Oculnm, «<pS«Yt«r./ub erne . Ha?c eft lextalionis, 
indicant hie agi de affirmandi & negandi fornuila , non au- 55 dc qua vide :puJ A.Gellium Phaubrini difputationf :quem 
tem deipfius affirmationis & negationis veritate.Qujomo- tamen c. in illam exnyitaffe, vt & 

modo enim hare cobxreant non video, Ve\ de debit< ie, qui (bluendo uoii effent. 

fijftrmain; & vne negetii qu£negxtH,q;ioda;Kin> fupra ku re- lumx 1»; l»fine vllaadie- 

ftione, 



SHCVNDVM MATTHiEVM. 



25 



cli-one, nnm aut Mofen reprrhendit Chriftus , aut Mofai- quod de poena talionis a iudicc , Jegitima coeitatione prar- 
ca- legis onus auxit? Neutrum certe veru eft, fed receptam eunre,innigetida caucbatur, ifti ad priuatam vmdnflam te- 
in Synagogis huius legis falfauonem reprchendit :qua id ferebant. 



vci avv /\ff.£&iV,ci<p i e$ dirrti Kj to i/^tiov' 

Kci}ot;Tt$ oi dyfapdjtri /uiAiov sv>V7ra- 
'}* fiber auurS Jtio. 

TaoLjmwT, tt cfiJhu' qgj tov ^hovnt 



Ego veto dico vobis,| ne ob- 
fiftite improbo:ted qui "te cx- 
dctin dexrera tuam maxillam, 
obuerte ei & " alteram: 



40 



41 



|4* 



$9 



Et "eiqui velit tecum con- 
tendere^ac "tunicam tuam " ca- 
pcre, dimitte illietiam palliu: 

Ef quifquis te " angariabit 
ad mriare vnu, abicueoduo. 
(I Peteti abs te dato:& voien- 
itemutuari abs tc,ne aueriere. 



40 
41 



IfU 12. 17. 

1 Cor. 6 7. 



Ego autem dicotivlis^ Lvc 6 !■■>. 
non rejtjlere m.tl, :ftdfi- 
quis te percujferit in dex 
teram ma.xiUa.rn tuam) 
pnebe illi & alteram. 

Et eiquivult tecum in 
ludicio contendere , £jjr 
tunicam tuam toller'e, di- 
mitte vi& pallium: 

Et quicnnque te anga- 
riaueritmille pa[fus, -ba- 
de cum ilto & alia dm. 

Qui aut e petit ate , da D clJ t K.g 
ei : c5* -volen ti mutuare a 
te, ne an ruin's. 



■* 39 Ne ebfiftite , /uJi *jn\<$r*< Hie feruanda eft propria vis qui publica aucloritate abutuntur)priuata vinddaretalie- 



huius verbi. Ncccnim <«Tisi5»<!adicuntur quicun 
uerfus iniuriam vel illata 11 vei inferendam cut 



unquefead- ? mus,paratoseifenos oportere docetad alteram quoque 
< ntur, quuin grauiurem perferendam. Nihil igicur ifta pertinent ad iu- 



& iureagere apud magiftrai s:m ..■offimus , & honcftis ra- dicia & magi!tratus,coram quibus,modb publica.>offenfio- 
tionibus lniunum arcere : fed c!c to dicitur qui vim vi op- nis,& charitatis fummam rationem habeamus , nihil pro- 
ponat , vt par pari refcrat : cjuum apeitarvi potiiis ced:re hibetquominusiuftamcaufam tueamur. icdque n k^^ 
nos opottear , & patientia obnui. Sic vbi agnur de iis qui 10 omnino mihi perfuaueo refpodere verbo Hebron yn[Duii] 



fansc doclnna: refiftunt, Paulus tkc tu$t$nx*>r<ic. 1 Tnn.i. 25 
diu ernii ab jis qucs *»'n<ft*T.9^juSj!i'»c aj pellat,i.l im.3.8. 
^ ImpYitbo. 7ftfaov»^aS due (celerato, a quo videlicet per ma- 
niteOum fceius laeius fpcris. Hcb. y\y-iV, vt Ex.t.i3- Vulg. 
MuW. no malc,fed ambigue, ne quis id accipiat ncurro ge- 
nen. p; o iniuria , quani non 'iccat imuna penfare . vt .<c- 
cepifie vide tur C hryli quod vcre quidem dicitur : fed pra?- 
ftat Tnw&v de pei fona pot;us quam de 1 e accipere,vt C\ Gal- 
lice dicas mefchantjCUm articulo indefinite pofito.Nifi ma 



quodetfidcfore/ibu- cotrouerfiis proprie dicitur,vt Gre- 
cis to xfimt K, xf'm&aj\ lamen etiam rixari & cotendere de- 
cIarat(quod Gailico idiomate dki:miscjuereller)v<:\\iu ler. 
iS.io,& Prou.ii.iy, & t<5.n,& 1.7.15. Idem eric igitur ti ™\ 
ij iqiZUJlcu.Atque fj&xfy xj ieXiSmj <ni. qua: vlitatiiluna eft 
horuin verborurn conftrucltio apud Gra:cos : vt dixit poe- 
ta. Cut nee ctrianeritvlia. id eft , Qj^icum. Et fie etiam litis 
& licigandi vocab lis vtuntur promifcueLatini. 
^ Tunicam ,-riv ^•rava.Lucavo'.zp.priore loco ponit ti&-mv t 



limus neutro genere V^v^'Jintellieere prom77x.f»t>* j '^ 20 quod melius c6uenit:quum res lpfa polrulet vt potiiis fpo 



eft, nequitia?,(iueimprob:tati. fgw^o'enf. Vulg. Si^uify 
id eft Hue. quod mollius coharre; cum iis qua? Hibiiciuntur. 
%Tcca:det, <7ipi7n'sn/.Vuigua ,7". tiercujferit. id ^ft , oi tram^. 
Erafmus , Impegcrit alapam. & dubium non eft quin de ala- 
pa quoque iftud dicatur,qui fuit etiam mnnumiftionis cu- 
iufdam modus. Videtur tamen Grecum vocabulumfide- 
liushocquidem loco expref-ifTe Vetusinterpres. nam p*- 
w/fwv is Jemum dicitur Gra;ci.v qui contumelia? caufa , vir- 
ga,aut fufte,aut etiam crepida,altu ca?dit:(nam p«otc & vir 



lietur qui'piam extenorequaminteriore vefte. Nam^«- 
iwi-a de interiore, id eft de tunica,dicitur manifefte Ioh.19. 
13. quanuis de vefte quoque cxtima fiue &mro*.»; interdum 
dici obferuet Euftathius Iliad. 6. vtgeneralius etiam l(j»- 
aynov nonnunquam pro omni indumento dicatur. Buda?us 
Gallicam vocem hoqueton putat mere Grxcam elFe o^tud. 
41 Anvaxiabit , *yy>?&iji. E ; afm us , Adegerit te. D uabus 
decaulivhoc verbum retihui; prima m quiaL.uinum nul- 
lum habeo quod fatisvim illmsexprimat:deindequia VI- 
gam& crepidamfignificat)ficutOmnhale (andalio caput 30 planus etiam iuriiconfultusidud non repudiauit libro x 1, 
Hcrculis verberabat. Plut. in Thcnuftoclej-re^ev 71,7? a'^j? Pandectarum , De priuilegiis veteranorum. Ang'ari au- 
i»e<:t^^iqTx.u^. ; i^ (*-m&n.i.Eos qui in certamtnibus inumpefti- tern ( vt nota - ,t Erafmus & Buda?u$) Perfis dicebancur 
u'efurguntycxdunt. Etpaulo poft^d explicansjiVote^^s, in- quos hodie Vofias vocamus. Sed hoc intereft, quod hodie 
quit,?^ ySajcTwe/'sw a>c 7H3.TUZWTV!:. hoc eft, Quum bmdum extu- certis fpatiis coliocaci funt qui principum ftipendiis alun- 
liffety-veluti percuffurm. vide infra, i<f. 67 , & Marci 14. 65. ^. tur. vt equos habeantad curfum paratos : Perfarum verb 
Qubd autem dextrs fit potius metio quam finiftrx , quum curforibus ( licut etiam hodie Turcarum ) fas erat cuiuf- 
in finiftiam potius ferarur impetus fenetis, id quoque non uis equos , vel naues , aut ipfbs etiam homines rapefe ad 
putoeffenegligendum. Duplex enim eft iniuria, quum ad curfum. Vndefactum vt Angariare accipiatur pro adige- 
illam accedit contemptus. Qu,os autem contemnimus,eo$ re ad currendum,vel ad ferendum aliquid: Gcut infra,cap. 
fere folemus auerfoicluc£dere,nimirum in finiftrum la- ^ 17.31. referturde Cyrenx'o illo, quern adegerunt Iudsei ad 
tusaubetesanobis faceiTe/e, quad etiaindignos quos ver- baiulandum crucem. Proponiturergo a Chrifto feruitu- 
beremus. Sedhoctamen fortiffisnimiumeftaigutum. tis genus pene intolerabile , quod peculiar, etiam vocabu- 
^Obuertc,q>i-iflv. Ad verbum,!^ eric. Vulgata,? 3 )-^,!^ eft, lodeclarandum.Hoc eft quodHebrgi verbo \yjO[ Nagat] 
Wp«^j. Invno codicelcriptum erat tf t'4" , eodem fenfu. declarant: vndeforcaftis trandatis Uteris Angaria vocabu- 

^Alteram, -du) <£n.lxu. Apud Grscos differentia ilia inter ^ lum Perficiim dedu<ftum,& Grarcum a-y^j & Latinu An- 
«>xoc & 'i-n&i non obferuatur tarn diligenter quam inter go. ^[.y/</]»»/wr<'T?3^»j,wiA/;vaV.Addidipr2pofitionem,vt 
Alius & Alter apud Latinos :neq; Hcbrgih^cd ftinguunt, conftruclionemlenirem alioquin afperiorem. uwji autem 
quum pro vtroque vnicam vocem -iVti^jffcher] vfurpet. Latinumeft vocabulum corruptum ,quum Gra?ci potius 
40 Ei cjuivelit tecum contender e^iw biwri ou xj$Li£m.Vu\- ftadiis foleant metiri locorum interualla , vt Perfa? para- 
^LtZyEicjui-velitiudicio tecum contendere. Erafmus, Eiqui 50 fangis,/Egypti fchoenis. ^Duo , J)Jo. Vulgata, (vt eftin 
te velit in iastrahere. Atqui in hac fignificatione vtendum quibufdam exemplanbus)£f aliaduo. ideftj^Ti *";a« J\1i, 
eflet verbo *.£<>>«>■ euro quarto cafu, Tti^i\ovnaiK^J.yHy. & fcilicet /u/a/*. Puto autem Vetereminterprerem , pro- 
quoniam ficut 7T)xe^'v«vdeeoquiiniusvocat , ita vy.ngra) pteieaqubd conuerterat uativ Mille palfus , addidifte a- 
dicitur deeo qui in ius vocatur, vertendusfuiffet hie locus Ua defuo, neambigua effet oratio. Itacqnficientur mi- 
ita vtffn) acciperetur pro vwimJ, eiqui velit ate in iustra- 55 liaria tria,quum hie fiat duorumduntaxat mentio. Sed li 
hi.ideft,qui occafionem tibiprsbet ipfm in ius vocandi fententiamipfamfpeiftemus, hajcdifcrepamia nullius eft 
erepto tibi pallio, &c.qua; mterpretatio pra?terquam qubd momenti. 

violenta eft, duabus certis (ni fallor)rationibuseuertitur. 41 Folentem, .^.sv-w. Ve! (vt Erafmus) Cupientem.Nam 

Nam fuifl'etTD \aShv pra'ponendumTrJ'.'^VcvTj. Nee enim velierefpondet iJ/S»Vf?^: fed -ti i9«V«» aliquando exprei- 
eiufmodi quifpia vellet in ius vocari vt eriperet palliu , fed 60 fins aliquid declarat. Videnrur autem hare duy membra 
pallium potius eriperet vtoccafione fecum litigadi praebe- diftinguenda , fie vtpriusad mendicos & prorfus inopes 



ret.Deinde agit Chriftus dc tolerandis iniuriis qux vi con- 
tra omnem iuris fpeciem inferuntur , & potius quam iniu- 
ciam etiam grauifllmara ( quaJis eft prxdonum,&eorum 



pertineat , quibus donandum fit,non mutuandum : pofte- 
rius autem de mutuatione generaliter accipiatur j quura 
Iuda;is foenerari per legeai non licueric. 

C. j. 



44 



45 



Cap. V. 26 t E V A 

Leu 19. 18. n'MVffMt QTi tppi&li ti'/L'W'Ac, TVV V 

^ovmvvfxaiitj J)a))t6via>v vm£? 
*a.7 9-60- ^ ^p&voi? ' on tvv hhiov cuutS omcivc>^\ 

E'ctv $ aytimcmvi tvw ayvTiuvruc, 

VCL}TVCWW7KIOVOJ; 

Kclj laJv d<nrdomr$t t» c ctchx<pxc; vftfjS 47 
^.wovj 7i <s%£<x5"0f -arc/em 5 ot/'^ tyr-l 0l ™~ 

E'VscrS* OUV CfJtAlQ TcX&iOl , 6)t;7rep 48 
TnxTTip u/uffiocv ToTt; xpctvo7<; TeAc^c; %%i 



46 



NGELIVM 

Audiftis didum fwttk>\\ " Di- 
liges proximum tuum , & odio 
habebis inimicum tuum. 

Esovero dico vobisJDiligite 
inimicos veitros , " bencdicite 
'iis qui deuouenc vos, benefa- 
cite 'iis' qui oderut vos,j|& 'pre- 
caminipro iis " qui vosinftftat, 
& perfequuntur vos: 

1| Vt " fitis filij Patris veftri 
qui eft in caelis. facit enimvt 
fol fuiis exoriatur fuper malos 
ac bonos , '"'& pluit fuper iuftos 
& iniuftos. 

Nam fi dilexeritis eos qui di- 
ligunt vos, qua mcrcedem ha 
bebitis ? nonne 8c " publicani 
idem faciunt? 

Et 11 " complexi fueritis ' fra- 
tres veftros folum, quid 'am- 
plius facitis ? nonne " & publi- 
cani itafaciunt? 

" Eftote igitur vos perfecfti, 

vt Pater vefter qui eft in cadis, 

perfects eft. 



43 



44 



45 



46 



47 



*8 



Audiftis quia diflu e/r, 
Diliges proximum tuum y 
& odio habebi* inimicum 
tuum. 

E20 autedico vobii,Di- 
lig ite in imicos veftros ^be- 
neftcite its qui oderut vos, 
& orate fro perfquen- 
tibui &■ calumniantibfts 
vos: 

Vt fitis filij Patr'u y t- 
flri qui in ctelu eft : qui 
jolemfuum or nt facit fu- 
per bonos d> malos , & 
pluit foper iujios & in- 
iuftos. 

Si enim diligitis eos 



qui 



•vos 



dilig 



unt 



qu 



am 



mcrcedem habetts ? nonne 
C^ publicani hoc fiuiunt? 

Et fi falutaueritis fr li- 
tres veflros tanlum , quid 
ampliuifacitii i nonne e& 
ethnici hocfaciunt} 

Eflote ergo vos perfectly 
ficut &■ 1'a.ter lecjlcr qui 
in calis eft,perfec7H* eft. 



4j D/Zi^i^Vrni^cFuturumproimperatiuoificutpau- flpntes. Seel enirn cjuum nemo nifi aftusSpiritmllopa-* 
lo pbft (jueytaisyoderit. Nonnblli conuercerunt , Amato : quo- tris pr^ftet quod hie exigitur, & rurfum nemo nili qui iam 
niam amare amplius quiddam figmficat quam djligerejex films Dei fadus eft ilJius Spintus donatione , jt, axxyfyvMoi: 
Ciceronisquodamloco. quinam ha;c filiatioconfequi dicetunJludipfumcmcau- 

44 Benedtcite, Suxoyln. Hebraica phrafis , pro Bene pre- J fam prajbet? Itaque in hoc djcendi genere valet ilia regu- 
camini. Aiioquin Ahoyuv idem valet quodiVa^Hv, laudare: ]a,Tunc did l£pe aliquid effe, quum efleinceJIigitur.Vt 6s 
quae figrificatio huic loco minim? conuenit : neque enim ergo idem valet atque vt Erie reipHi comperiaris. Sic dicit 
mendacij preceptor eft Spiritus fartdus. Totum autem Abrahamum Iacobus ex openbus iuftificatum, ages vide-> 
hoc membrum,SJ\o}*iv -nii ^Twga«!jJ«j 6^ , non eft in vul- Jicet non de caufis iuftjficationem efficiennbus , fed de ef- 
gata editione: & fortaflis ex Luca irrepfit eft tamen in Sy- 10 feclis ex quibus demum qms fie iuftificatus declaratur. 
naca mterpre tatione. Vide infra jC.15.34j8t26.15. ^Iisqui ^ Faiitenim jo'-n <ucni>Mi. Vulgata vertit, Qui. videture- 
deuouent^od KZ-tt-w-tAp*^ \e\juqniimprecantnr. hoc enim nirn legifle, oV-wc : & fortaftis reftius quam o-u. melius e- 
proprie declarat n wmejify . ex quo Chryfes ab Homero nim videturcohaerere. Eft autem in verbo *iaii>\H for- 
dicitur ip-mf, id eft precator 3 feu facerdos. ^ lUquiode- ma coniugationis Hebra?orum quam vocant Hiphil: quam 
VMwtj-reu-ja/^tcuTcy , vel , ™t /jutnvcvi ,\t in vetuftis omnibus ij "non fans videtur exprimere Erafm. quum incerpretatur 
cxcmplaribus fcriptum repenmus. *Trecxmini, <<2>e9<nv* / *.- Exoriri finit. Plus eft enim facere quippiam quam finere 

fieri. ^ Et pluit, k<ij @pi%ei. Ad verbum ,Etrigat, videli- 
cet pluuia. Erafin. Tlmiam mittit : eadem nmnrum forma 
qua modb diximus accipi m /ttxiitxw. 
*° 46 Habebttu-, i^n. Videtur enim t^-n prol'tjtnhic 
vfurpari , & alibi quoque,vt infra 6.1 , & in meo vetuftifs, 
exemplari legitur t'£m. Quod fi legimus t^n cum vetere 
interprete 3 fenfus erit , Quam mercedem habetis ? id eft, 
quam mercedem meremini? vel, quid vobis debetur? 
EralmuSjQwi/^^wt, t^/3a*77?(;viwi'. Vtrunquenimis dilute. 2 S ^Publicani,d to-oSvoj. Sic dicuntur qui veftigalia redimunr. 
hoc enim verbo,vt obferuant Gre;ci gramatici,ab #»t de- Erant autem ifti reliquis Iudaeis exofi, turn quod profanis 
duftojhoftilis ac velutibellicus infult 9 notaturrquod poft- hominibus( ideftequitibus Romani.s)operam fuam quad 
ca,vt&ipfum iB^'^^jadiurgiapriuatoru tradudueft : & ad oppnmendam populi Dei libertatem localTentjtum 
to Kf ivhv & xfivtdj forenfes voces euaferunt. Ego verb ftuduj etiam quod hoc hominum genus auaritia? nomine pefli- 
fignificantius banc voce exprimere.Chrifto videlicet figni- 3° me femper audierir. Poftremb quod Iuda?i iniquiftime 
ficate,fiue apertifllma vi & iofeftifllma quifpiaChriftianus ferrent Romanorum iugum.vide infra,s>.io. Neque illud 



«St. Videtur Graeca pra?pofitio fignificationem augere.nam 
^'>*-&a/, optare vel vouere fignificat: & -wgm t/^^, aliquid 
optare ab aliquo. quod nuetur etiam Auguftinus confir- 
mare Epift.5 9. ad Paulinum. ^Qui -uos infftant , i$f «n»- 
^tatfo'vTOv. Vulg. Calumniantibuf. permutato vocabuloium 
ordine,quafi prius fafta fit metio <?$ ttuxormv quam ffitm- 
fizgvmv. Cui interpretationi fauet Petrus duobus locis, 
hac ipfa in re vtens verbo wmxaxrit , i.Petr.i. n, & j, 16. 



omittendum eft, Iud^ros quibus olim publicani tantopere 
fuerunt exofi, hodie elfe Turcarum publicanos,admirabi- 
li quodam Dei iudicio. 

47 Complexi fuerttis-tti.tma.eyoh. Vulgata , Salutaueritis. 
atmi(t,'$TLi falutare quidem iignihcat,(ed ofculo & comple- 
xu :qui mos iftarum gentium erat. Hie autem hoc vno 
officio csetera eriam comprehenditraJioqui content! fuihe- 
mus vulgata verfione, quam frequenter in Epiftolis Pauli 



homo appetatur , fiue iuris obrentu ad magiftratus traha- 

tur (nam m hvmi euaiit proprie forenfe verbum ) non elfe 

iili committen lum quod in alio , vt iniufte agente, meritb 

condemnet: ficuc obferuauimus fupra, verf. 39> in verbo 35 

di-n^ajf. lus autem fuum aduerfus iniufte agentemrueri, 

nondubitoquin iure &diuino & humano Chriftianis li- 

ceat : quanuis tunc quoque fingulare patientia; exemplum 

praeftare, ipfius inprimis Chrifti exemplo, oporteat, ac 

iuri quoque fuo potiiiv renuntiare quam aliquid commit- 40 fequuti minus. ^Fratre*,Tcii, *j«^i<. In omnibus vetu- 

rere quod Dei gloria? officiat, & fratrum sedificationi. Scd fti^ codicibus legimus m? 4>«\ot? , amicos. ^^4mp>lius 9 

& illud obferuandum eft, hoc verbum apud fcriptores e!c- «fetcviv. Idem hie valet tjfciwov quod 7rKior. & fubauditur, 

gantiores,cum tertio potius quam quarto cafu fiue Rei fi- Quamalij. Sic etiam infra, 17.1?. Et publicani ita factum? 

ue Perfona? conftrui confueuiffe. Syrusincerpres, Qui vos >y*i nK&ttu outo ■maw<nv > Vulgata, etiv>ui, ficut etiam in 

trxhunt invincuLi,exponiv. quafide foroduntaxat agatur, 45 duobus codicibus & in vetuftilfimo meo fcriptum chTendi, 

ac etiam decrefcat oratio. Pronomeu autem vt non temere j$ ol i&vix.ot n> cui ri -Tmiwort ; Et ethnici (id eft exterae & profa- 

bis repetitum,bis etiam expreffi. n.rgcntes) idem faciunt? 

45 situy-fyh&i.riyH&z] mterdum idemvrdcre quadTl) 48 Eftote,icrf l >%. E/afmus ad verbum jErkis: qui videli- 

vel illud Homericum epitheronoftendit , quo vocat 3t«t< cetcxiftimauit banc Chrifti concionem ad folos quofdam 
djeifririty id eft(vt alibi dicir) oiivt'«Vj^, id eft, femper exi- 5° perfectos pcrti«icre:qox opinio falfiftima eft. Nemo autem 

ignorat 



SECVNDVM MATTHiVM. 



27 



ignorat .ipud Hebraos fepiflfimefuturumindcatiuiaccipi patiamini in vobis requiri. Tsawj* itaqtie vocaneur vere 
proimpcrandimodo, vt infra, 6. 6. & perfe&ieftoteidtm Chriftiani , turn quod ad perfe&ionem illamcontendant, 
hie declaatatque planum facite, patrem iJIum ca?Ieftem tpheLf.i3,&PhiJipp. 13. if. turn quod omnium verarum 
im tando 3 vos eile germanam eius fpirituaJem videlicet Co- virtutil (cinina fint lj-fis a fpiritu Dciinfita , quamuis non- 
bo!em,&quum in eo perfecla fine omnia nehanc virtutem 5 damadoleuermt. 



KiipaAujov 



Cap 



v 1. 



(XYl^i fJLit&OV «>t i'^TZ 7rU^/t. TZtT ttUT £JL V- 

O'tuv owo iromc, i\W/L{9(jm)luJ)fJM crctA- 
7narYK;tfJt,'z&£9<&tv gov d)g7np ol xzsokqjl- 
touj iroiovoxv cv [&i$ (nojctyo'j/xTg %gj cv 
nrajc pv/AOft; > 07iwi; Jb ;ct&u>criv vzzo rft 
ax^^PTmv. ct/ulw Myoo/mv 3 &7nyovoi 
70V JLUcd-OV cwrfi. 

'E.ov j tiq&vtoc, iMvi/upauiilut^v) yvco- 

7WJ7 a£/9fc£$i (KVTWKiein efo%l<ZODU. 

INCAPVT VI. 

I ji'ttrnJite -yWfcixTt , velcauete,vt vertit Auguftinus 
lib. defermone Domini in monte, ftcundo cap. vt & acci- 
pitur Luc. u.i,& infra 7.Poffemus etiam vertere , A^hibe- 
*ed»iwMm.Nam<m«o^adhiberefignificar:& fubaudiri vi- 
detur-rcV votui ,^uod etiam fipe exprimirui :iungiturque 
tertio cafui apud Gra?ccs: vt ante particulam ^x.qua; fcqui- 
tur,videatur fubaudiendus articulus to"", f 2Yj: iufttium 
yiflrumtxerccatis , rko StwoowJlw u/J%rf //.>! mim. Quamuis 
plerque Gra?ci codices pro cTtKctjomjulLuj , fcriptum etiam 
hichabeantj Yrpaulopoft,t\M^<7tu)7cu,e!e€mofynim , de 
qua voce mox dicemus: tamen & duorum manufcripto- 
rum codicum vetuftiffimoium , & veteris interprets , & 
antiquiffimorum aliquot patrum.uftor.tatem, rationem 
ipfam denique (ni fallor) fequurus iuftitia? nomen praetul . 
Quod enim de ele^ mofyn .1 , de precibus quoque & iei nio 
poftea Chi ifhis pra?cipit,quibus turn charitatisinproxi- 
mum,tum pietatis in Deum,argumentis teftari fuam pro- 
bitatem homines confueuerunt. Eft autem Hcbraeis Iufti- 
tiam facere idem atque mite & rede viuere, quod genera- 
liter initio ditfum, poftea fpeciatim ilJis tribus applicatur, 
vt:meo quidem iudicio,recle locus ifteab Auguftino ex- 
plicatur libro de Sermone in monte , 1. cap. quamuis non 
ignoremHcbra?os 3 quos etiam fequutus eft hoc loco Sv- 
rusinterpres, Iuftitia? nomine interdum fpeciatim elee- 
tnofynam intelligere, vt verterunt etiam Graci Deut. 14. 
13, & Dan. 4.15. ^ V t (peSiemini } nofh to &<*3*vcw. VuI- 

gata, Vt videamini: qua; loquutioeft ambigua, vr ex Augu- 
ftino annotat Erafmus. Deinde 3*»,&r« plus eft quam i&L- 
£*), (irutapud Latinos plus eft Spedbri quam Videri. 
^M ercedem , fu&iv. Mercedis nomen paffim infacrisScri- 
puris accipitur pro conftituto quidem pranno , fed eo ta- 
me gratuito: vt fruftra Scholaftici mutuam meriti & mer- 
cedis relationem fomnient. 

% Quum das eleimnfynam,o-mi wons £hwtM<jvu>luj. Hac vo- 
ce quam Latini theologi fuam fecerunt,pro ftipe qua? pau- 
peribus erogatur, generaliter intelligitur alioquin genus 
omne beneficij quod in miferos confertur: fie etia ea vten- 
te Callimacho in Hymno in D< lum. f TSljcurato buc- 
cina cani,f*>i <ra*7nV>>c. 1*hTti£eiv illud eftonmino quod Lati- 
ni buccinare dicunt. Hie autem accipitur tanquam in Ha;- 
brea coniugatione Hiphil ynn [Honab.] Vulg^ta , 2yV< 
tuba canere. Erafinus reclius, Ne ti'.bis canatur : mutato aclri- 
uo in paffiuum. ^ffypocrite^cwTu]. id eft fimulatores: 
quod Vocabulum theolo»i retinuerunr.Dicitur autem pro- 
priedeHiitrionibusperfonamaliquam fufiinentibusinfa- 
bula: cohuenitque (vt annotat Erafmus ) cum eo quod di- 
xerat p.iulo ante, V t fytcitmim, Mnquam in theatro viJeli- 
cet.-quod & ipfiim tibicinibus perftrepebat , vt tota ha»c a- 
ft 10 plane hiftrionica videri poifet , in qua hmulate cuncla 



A' Ttenditc ne iuftitia ve- 
ftram exerccatis coram 
hominibus 3 vr. fpeilemini ab 
eis:aIioqui "mercedemnonha- 
bebitis apud Patrem veltrum 
qui eft in c#lis. 

flltaque quum dabiscleemo- 
lynam , 'ne cuiaro buccinaca- 
ni coram re^ficr.t "hypocrita* fa- 
ciunt in "'" (ynagogis 8c in " pla- 
teis , vt gloriam confequanrur 
ab hominibus. amen dico vobis 
Lctulerunt mercedem fuam. 

Quum veto til das elce- 
moiynam, ' ne nouerit finifira 
tua quid faciat dextera tua: 



Cap 



v 1. 



ATtcndite nt iitfti- 
tiam -vefira facut- 
tis coram hominibw , vt 
yidtamini ab eu -.alioqai 
mercedan non habibiiH 
apud Vatrem -vejirmn 
qui in c&lis eft. 

Quum ergo facts tlee- R- om - u*"* 
iiwfynam , noli tuba ca- 
nere ante te , ftcitt hy~ 
pocritte faciimt in fyna- 
%ngu &• in -vicis , y>t ho- 
nurijicentur ab bomini- 
bw.amen dico ■vobis, re- 
ceperiit mercedem fuam. 

Te autem faciente e- 
leemofynam , nefciat jini- 
(Ira tua quid faciat dex- 
tera tua: 



10 



agerentur. fSynaga^is, owjuynyqe. Vocabulum Grx- 
cum re ruimus, vt fupra 4. zj. quum videlicet agitur de 
conuentu, feu loco lpfo in quern conuenire fblebam Iudxi 
ad Scripturam tra<ftandam ,quomodo hicquoque accipi 
videtur: fi, ut per plareas intelligitur forum quod ciuilibus 
negotiis & commercm eft accommi -datum. Celebnores 
igituronitie.svrbium locos captabantii dequibus hicagi- 
tur : ficuthiftnonesqua?rerefoient^»v)i^Hf , vellucri vel 
oftentationis c ^ufa. ^Tlaten,'^iAcuc. Sic malui mterpre- 

15 tari quam Vuis: um ad vitadam ampluboliam, turn etiam 
quia non quoflibet vicos,fed plateas & fora veriffimile eft 
iftosquxfitiiiTe.qua? potiffiinum lignificatio videtur con- 
uenire Cra?co vocabulo \ Jtm,qunm deducatur a pv'w, id eft, 
cp/juu vteurnin vrbe locum fisnificetin quern omnescerta- 

xo rim confluunt. Idem enim eft Poliuci quod ttkathh.. Ste- 
phanus autem rs»a>woV, id eft angiportum fiue compitum 
exponit,vbi videlicet plurts vici terminantur:qui loci pro-, 
pterea funt laxiores,& freq entiores, vt poftea feq.verf.5. 
^Ftgiriarn lonfquaniurj-imt Jl^a.^tu<aiv. Vlllgata, V tbono- 

it,lrifiitntur. nam «ft?af«^ idem hie valet quod -ntca^. ao'|* 
autem turn opinionem fignificac & exillimationem , turn 
etiam gloriam. itaque Erafmus interpretatus eft Glorifi- 
cemur: quomodoeti m nos,quoties quidem agiturde Dei 
Jaude & gloria. ^ T{etultrunt, a.Triy>vm . prgteritum vfur- 

30 pans , quoniam nemo habetnifi quodantea accepit.Virg. 
Egregiam veto laulem ey fpolia amp Ian fin is , nempe glo- 
riofam illamfed inanem pra?dicatione 5 qua? ab homini- 
bus proficifcitur. V uhnt3,T{eceperunt. Erafmus venit,fta- 
bent. i-m^v abeffe fignificat. hie aute idem valet quod &ro- 

35 ^^e i Mf<tv'«VJideft-abaIiquoperceptamac perfbluram habere: 
vnde icOTj<ti dicitur fcriptum quo creditor debitorem abfbl- 
uit.Plutarchusin Solonejdefcortatoribusloques, quorum 
filios Solon conftituit ad alendum patrem non cogi 5 <i hi 
ev yip® mgjpuv to xolmv 3 k Ttufoov t vi^jt tfMAo'f 6hv ain^ nJbvf c *'jj>- 

/ulpot^isx "&m\iKci7Tiv,oic cuJ-KTo-$ut,$zLf Tmroinv.v cvetifbe. id eftj 

Qui enim honeftatem illam ac decus nuptiarum defpexit, 
declarat CtCe non liberorum fed voluntatis gratia mulieris 
confuetudinemqua?(iuiffe: itaque mercedem fuam refert, 

45 neque fibiius ilium reliquumf iriteos conueniendi qui ex 
eo concubitu nati funt. vt qui efftcerit vt ne nafci quidem 
fineinfamia & dedecore potfce int. Sic etiam apud Lucam 
to tim*™£etv fignificat ex mutuo lucrum fpcrare:& apud 
Ariftotelcm libro ciKevo/Aucaiv fi ,i^77t;/io 1 Jt^r£/,abalio difce- 

50 dere. 

j Quum -vero tu das, m$ St ■mv.uZ-nt. Vulg ta ad ver- 
bum, Te autem ficiente: quod pauloobfcurius \ ulc batur. E- 
rafmus, Cteterum quum pr.t(iabn. ^ Ne nouerit pnifira , y» 
yv£-m*at.yi<xe£. Prouerbi ile & hyperbolicum dicendi se- 

55 nus,vt CeCe fruftra Auguftinus in hoc explicando loco fati- 
garitjlibro paulo ante citato^ 

Cij, 



Cap. 



VL 2 g EVANGELIVM 

oW^^^^ru*'* <W *pv- 1*1 Vt.fittua eleemofyna;inoc-|4 

'culto: Pater autem tuus qui te 
afpicit in occulto, ieddet tibi 
in propatulo. 

Et ' qiui prccabcris,nc efto vt 
hypocritae. amat enim in con- 
uentibusScin'angulisplatcarfi 
itatesprecan,'vtappareat no- 
minibus, amen dico vobis,re- 
tulerunc mercedem fuam. 






LUC.H 2. 



TrfMoTrtt-rrip cvvo /Wwwv cm izSxpv- 
rf'^cuuTvf&KcMai oDicMTzftpwpd. 

Kctj otdlv <ar&(rtvxy*" ,t **V **&*? °* 
•v^SJOxe/Tce/.o'n <pi?$vcnv zmtvuc, owjaya- 
rctjs ^ cm Ttttg ^uvictjQ r 7rp^r J m igw-ng 

710 tQ.OL1J.V\V Kite*) VfMV 07ium%iiai T0VfA.tr 

1v Jl otolv <zp&crtv%y 3 «o*A3* &tg to 
tv/uliZgvgou & Kh&crti.Q tIw dvpaM ccv 
42£l<nv%cLf ntf'na'rel or v 7^CMTciv.pv- 
•nffS'rt) I Trump era @Xi7rwv cm T<sf xpvxfd, 
"^TroJaai (rot 6v t» (paMtpd. 

U^c<nv^cfA^{joi 'j (av\ fict<ffo?&yycniTZ-> 

COQTFip 01 ihviK/ii-StitCVOT "^bOTlCAtTYl 710- 

hv?&}t>x cwffiilaraKOUcdryiGoirctf. 

Mm owu ovLciapnTi cwrvig. oid\ ybo 

OLfTYltJZtj OUUTOV. 

CvTvg owu <z&£3 (nv^S-i vjuutg, n A - 

,T E P vfA$o ov Toi's ovgpvctg, dyictcd-yiTa> 
\ >/ ' 

TO OVO/j& OXV. 



Tu verb quum precaris , in- 
troito in conclaue tuii,& clau- 
fo oftio tuo puecare Pattern 
tuum in occulco : 8c Pater tuus 
qui « afpicit in occulto,reddet 
tibi in propatulo. 

Precantes autem ' ne cadem 
blaterate '' vt Ethnicf. putat 
enim fore vt fuailla loquacita- 
te exaudiantur. 

Ne igitur ipfis" alTimilamini. 
nouit enim Pater vefter quibus 
fit vobis opus, 'antequam vos 
petatis ab eo. 

Vos igitur ita precamini. 
|P ater nofter qui e s in cx- 
.is,fandificeturnomen tuum. 



Vt fit tleev.ofjm iUA 
in abfeondito : e> Pater 
turn qui videt in alfcon- 
dito,reddi.ttibi. 

Etijtiu ' or at is, non critis 
jicut hypoiritx, cuiamdnt 
infynagogis <& m angiitis 
platearum jlantcs orare y 
■vt videantur ab homiri- 
bus. amen dico yebif, recc- 
ptrum mercedem fuam. 

Tu autem quum ora- 
tteris intra in cubiculum 
tuum , <&■ claufo oflio ora 
Patron tuum m abjeondi- 
to : &■ P ater tuus qui-vi- 
drt in abjeondito 3 reddet 
tibi. 

Or antes autem nolite 
multnm loqui jicut Etb- 
nici. putantentm quod in 
multiloquiofuo exaudian- 
tur. 

Nolite ergo dpimHari 
eis.fcit enim Tater-vefier 

quid opus jit -vobii 3 ante- 
quam petatis emit. 

Sic ergo vos orabitUy 
P A T E k nnfier qui es 
in c£lis, jancttjicetttr no- 
men tuum. 



10 



4 /»off«/fo,«"rT.fjqiy-^«.Hebr. prooccult.i. %Qm\}e"\ 
ttyicit , o /8asW. fiue , Qki [ hoc ] afpicit. Ad verbum , Qui 
videt. quomodoVulgata & Erafmus. Atqui^sVw dici- 
t\irqua.G£<i'>\Hv H'jTif, id ell adiicere oculos, quod plus eft - 
quam vidtre, vtdiximus fupra^. 18. Abundat autem rela- 
tiuum 4wroc,Hebra-.comore : veladditumeft (vtmnota- 
u tErafmut) vrperfonam Patris dift nguatabeoin quern 
confercur bencficium. Deerat tamen in vetuftis exempla- 
ribus.4.6.8. ^ in pnpatulojor id qxvipd.'Hxc defunta- 

pud Vetcrein interpretem.'nt teftatur Augurtin.lib. fepius 
iam a me citato, non fuillc in Gra?cis exemplaribus.In mfo 
quidem vetuftiflimo neque hoc Joco, nequein confequen- 
telegitur. Syrus tamen mterpres vtroque Joco pleuam 
banc habet antitfiefin. 

5 Quum precaberis,°TW -ooccri/^ii.VuIgata, legitpl.num. 
Stem iw>«3ti/V<£^ , *'* itn&i , Quum precabimini, non erias. 
^Nonejio,xx. jVii, Hebr. enallage futun pro imperandi mO- 
do Amant tnim, 0-n <pi>.aucn. Hoc loco videtur Erafmus re- 
£te nouam penodum inchoaile , vt fenfus eflet aptior. 
Vulg. autem interpres habet Qui> vt legifle vidcatur o'i 
pro on. At qixovti vcrtitEraf. Solent, id eft «'»Sw<nv Ego 
verbetfi hunc fenfumelfe non nego, & <pi\Hv fa?pe acci- 
pi pro folere , tamen vulgatam interpretationem probo , 
quia Gtxcis refpondet : & hoc dicendi genus video & ab 
Horatio,& a PJinio,& a Cornelio Tacito vfurpatum. Sic 
etiam vulgo Qa\\\, Qiii aimentapricr. ^ In conuentibus , 
Atqui fynago;'a?facris ledionibus , ac 



10 



in quo recondimus aliquid. Hie autem conuenire vide- 
tur Couclauis vocbulum alioqui penarium vel cellam 
dixiflem , 6 ageretur de rebus ad familia; viclum perti- 
nentibus : (icut Luc. 12. 14. & infra, 24. ^6. vt w^w* 
vertit Eraf. cum Vetere mterprete penetralia. ^In oc- 
cultot cvnJxfUTtftS. Sic legit retus interpres, &rede meo 
judicio :'vt eti ;m fcriptum legi in duobus manufcriptis 
codicibus , & in iilo meo vetuftiflimo. Alij Jegunt toT w 
TrixfU7ri4 , qui eft in occulto, id eft, qui non eft confpicuus: 
vtopponatur Deus inconfpicuus, & tamen omnia etiam 
occultiflimaperfpiciens, hominibus quorum laudem ifti 
fimulata pietate captabant. ^ In propatulo.ct tw <pctvtpu. 

Iterum hajc defunt in editione Vulg. 

7 Neeadembldterate ,M» @*i/a\cytcmTi. Notumeftde- 
du<5tum efle hoc verbum a Batto quodam , & eo ftgnifica- 
ri vitium eorum qui eadem idenndem moleftiflime in- 
culcant, cuius exemplum nullum aptius proferri pofllt 
eo fermone quern ab Erafmo appofitifllme citatum , inge- 
niofifllmus ille poeta Ouidius ipft Batto in hbrisMeta- 
morphofe^n tribuit his verbis , Montibus , inquk, erant , <^» 
erant in montibus illk : cui par pari rcferens Mercurius,--^- 
me mihi perjide produ,Me mihi prodis ? ait. Neque tamen 
Chriftus hie vnum hypocritarum ardorem in precando 
itafimulantiumnotatum voluit, fcdomne^iftiufmodinon 
preces, fedipfiusnuminis deridones exprcfla vna mokf- 
tifllma faneipfi(que etiam hominibus , precum fpecie, fie 
defignauit. quarum nimium vera & vfitata exempla qui 
nofl'e volet, Jegat Romanenfium breuiaria &horasquas 
vocant Canonicas, Rofaria, & inhnita huiufmodi.quo- 

^ V t Ethnici. oK<r£p ol 



proinde etiam precibus erant deftinata?. Itaquefortaflis 

(vt accepit etiam Erafmus )<K^o«5ffl7«c apptllat nonfacros 

conuemus neque loca iis facrata , fed quofuis hominum in ' rum vel Satanam ipfum pudear 

foro & cclcbrioribuslociscoetusfmecirculos, vt & fupri tSvinci 

accipi potefthoc vocbulum verfu 2. ftcut Gra?cis c^/UTro- 

tmt etiim 'jvjjot^ytudicuntur. nos verterepolfumus Gil- 

lico idiomate es cempagnies , 01* , affnnblees. ^ ^fngulis, 

yovidfciil eft, vbi dehnunt vi.r in angulos. ibienim funt bi- ' 

uia,aut criuia^n quibus fere habetur hominum conuentus. 

Catullus , Nunc inquaariuiis & angiponu. quod moneo ne 

quisang' lum pro loco abdirointerpretetur. f itantes, 

tV^Ttc. Nam Iuda?iinterdum etiam ftantes expandt ma- exemplari manufcripto Iegimus,«»e?'jS«^t4»8«|<i/TBp/t<jt. 
nibus precabantur. Poffumus tamen ftantes fimpliciter id eft, Antequam vos aperueritis os. 
accipere pro eo quod dicimus noftro idioma r e, eflans. 9 SanBificetur , dLymOyma, id eft , Sanftum habeatur, 

C\r t confyiwi jiot,cimc & qa.i£<n. Vulgata y Vt -videantur, ni- & fanfte colatur. Eft autem hoc vocabulum Theologis 
mium dilute. peculiare, refpondens Hcbrco W\pr\''[lithkadefchjcu- 

6 Conclaue j •n.y.tnot: CuUmlum. Latins p.itet Grxcis ^ x ius varia: funt (Tgnificationes , qua: fuu locis explican- 
x*fUHov , Ggnificat enim generaJiter locum fecretiorciu dx funt. 

jo llta] 



Hoc etiam vocabulumLatini TheoJogi fuum fe- 
cerunt,quo nomine Iuda:i csteras gentes veri Dei & d iui- 
ni cultus ignaras vocabar,ficutexpJicat Paulus !-pliefi,n. 
8 ytfimnlamini , o/MiaSmn. id eft , fimiles fiatis. Vi- 
detur enim mihi hoc verbum ( quod etiam non reiecit 
Erafmus infra, capit.7. n ) optimc refpondere vcrbo 
Grjcco. Cicero quoque Aflimilandus dixit. 9.4me- 

quam vos petatis ab eo,™* rn uyjee a\-mow^ axrcii. In ouodani 



SECVNDVM MATTH1VM. 



E A^tto n (SctaiX&-ict cvu ' fyjtiSwm to 

071/A6£CV. 

/t/^j fc>$ ^ «,«*/£ dpejufyj to 7c o(p£iAtrct)g 

Kctf /un &{<rtv$ym)$ y\uoa &i$ tth^l- 
vtj$v , aMa pvaztj w ua£"&ro tS itova^xj. 
gti avu'6£iv yi (3ctaiA&tct , tyy ri £wuz/uu<; 3 

Eezvyb d<p7iTi to7c ca'3-^o7T0fg tx ttm- 
ey.7i{M h&tu. cwrp,ci$ricri & vjimv o 7tmy\o 

LtlVch JUil dpUTi T0?g CtvB-^07c7^7yct- 



10 



ir 



iz 



'3 



'4 



Veniat regnum tuum 



fiat 
voluntas tua } iicut in cx[o, : 'ita 
etiam in terra. 

Panem noftrum " quotidia- 
num da nobis hodie. 

" Et rcmitte nobis " debita 
noftra, ficut & nos remittimus 
debftoribus noftris. 

Et ne nos ' inducas in tenta- 
tionemjfed ' libera nos ' ab iilo 
(1 malo. 

Quia tuum eft regnu , &po- 
tetia,& gloria in Yccula.Amc. 

I Nam (i remiferitis " homi- 
nibuslapfus ipforum,remittet 
etiam vobis Pater ille vefter 
cajleftis: 

Sin autem no remiferitis ho- 



ii 



ii 



1 9 

I o I ^dncniat regnu <n tuZ 
fiat -poluutas tua , ficut in 
c<elo 3 ty ifi terra. 



*3 



M 



Panem nojlvam fuper- 
fitbfiantialem da nobis ho- 
die. 

Et dimitte nobudebita 
noflra,fiLUt& nos dimit- 
timm debitoribus no/iru . 

Et ne nos inducas in 
tentationem, fed iibtra nos 
a malo.Amen. 



Ink* ,13.19 



! 5 



Si enim dimiferitis ho- 
minibus peccata eorum,di- Mar. n 2 J- 
mictet & vobn Pater ve- «clca8.a. 
fter cxlejlis delitla. ve- 
jira: 

Si autem nonduniferi- 



10 [ita] eti.im,yjui. Amid Hebnros fiepiffime deeftpar- 
dcula fmilitudinis &mJb-mi».'Vide Mar.3 z6. f C»w- 

tidianwm , Kv'&nxow. Hoc vocabulum veceres interdum 
■no.??. t6 '6hiv*i, vn-dc >i 'ihQtmGrxcis dies alterum proxi 
meconfequens dicirur , dedutfrum interpretantur Cra- 
ftinum,ideft qui incraftinum fufficiat : quod vt prorfus 
coadum rcpudio, quamuis ab Hieronimo confirmetur 
Euangelij cu ufdam ( quod fecundum Hebrsos vocat) 
auctoritate , qui etiam in comment.ad Ezech. 18. fuper- 
uenturum interprecatur , vt Auguftinus aduenientem, 
femone De verb's Domini 28. Ldem autem interdum 
ab '£fa* & icntt deriuanres h.inc vocem , interpretantur 
fuperfubftantialem , quafi de Chrifto caelefti pane hie 
agatur , qua{i(inquuErafmus )in precatione tamcalefti 
Chriftusde eo pane non loquatur quern a fuisparenti- 
bus accipiunt etiam gentes. Sed hoc certe prorfus re- 
pudiandum eft, quum Chriftum res ip/a oftendat hoc pre- 
cationis compend'o comprehending quicquid .eft no- 
bis a Dei benignirate petendum: &quodaddit Lucas, -n 
tests' i/M^Li manifefte' decl«ret de cibo hoc agi, quo in 
fingulosdies nobis opus eft, cuius quaerendi noncuram 
conuenientem , fed anxiam IbJicitudinem poftea redar- 
guens.nos docet in earleftem ilium patrem dietim rccum- 
bere.Egoigitur abS^& iaia. quoque deduce iTcutGra:- 

Cl interprftes tS&maiov , ouctoumov , auMOOTtov , iTipHmv. no- 

ua quadam etymoJogia; forma dixerunt, & cum Grse- 
cis fchoiiis explico , ^j tLu is^^mi* *w/>kou£t« , fiue cum 
Bjfilio in afceticis,definitione 141 , t^h tUjj i^i^oM £a>L/j t« 
xai*.>!fj&\/S%t9tf*4jsvm,id eft frugaJem , vt vitfium & veftitum 
habentes . iis contend fimus , quod vetus interpres fads 
commode Quotidianum verdt , quum fie vocare quod 
vulgatumeft & vfitatum foleamus. Huic autem inter- 
pretationi fauet etiam Syra interpretatio , qua? panem 
fufficientem fiue neceflarium vocat. Deniquedoftifllmo 
virofanda? memorixD. Mercero aftentio, qui hunc efTe 
panem tradit , quern Solomon panem pra?fcripri, id eft, 
conueniente,& natural noftra? tuenda? a Deo. prsfcriptum 
appellat, Prouerb. ?o. 8. Quia tamen quotidianum fie 
quoque poteft accipi quafi cibus in vnum tantum diem 
petatur, huic autem interpretation id obftat, quod in hoc 
orationis compendio Lucas non contentus K^jsinovdixifTe, 
etiam addit to ^S-'w'^V** 1 idcirco fortaffis prertiteritPa- 
nem cibarium inrerpretad , vocabulo Latinis viisato in 
hac quoque fignificatione : vel per periphrafin, Panem 
fuftentandis nobis idoneum. Verum tanti apud me non 
fuit ha?c amphibolia , vt quicquam hie innouandum puta- 
ritil quo qufquam offendi poflet. 

12 Remitte , oW- Vulgata, Dimitte. quomodo ipCe 
quoque Cicer.j. Verrina dixit, Dimittere de fumma : fed 
illud pra?tuh , non modb quia Latinis magis vfi atum , fed 
etiam quia Vetus ipfe interpres aliis plerifque locis ita eft 
^ interpretatus. ^Debita , i^HMf^ja.. id eft pec- 

cata , ex Syri fermonis idiotifmo: nempe quoniam qui 
peccat turn pcen.im Deo , cum iniuria? compenfatio- 
nem proximo debet. Itaque non modb falfa fed e- 
tiam inepta 8c fatuaeft opinio fophiftarum,exiftiman- 



tium retenta pa?na peccatum remitti : quum remitte- 
re peccatum nihil fit aliud quam eius pcenam non exi- 

gere< 

13 Inducas, tinnyntit id eft (imiyvK. Nam 4 {pen & otynv 

5 fa?pepermutantur. Indu it autem Dominus in tentano- 
nemeosquos vtiuftusiudcx, non vtpeccatorum audor, 
Satanaiaibitriopermittit, vtcoreorum impleat .-ficut lo- 
quitur Pet. Act. 5, 3. Eft enim vis pra?pofitionis ei'cdili- 
genter confideranda. Cyp'J.poft Tertull. lib.de oratione 

io citato ab Auguft.lib.de bono perfeu.cap.6. vertit, Nenos 
patiarn induct, fentcntiam potius explicans quam verba 
interpretans. Qnx fit autem ifta permiffio, pete exeo- 
dem Anguftin.lib.aduerfus Iulianu 5.cap.z. ^Ltberaiuntj 
Tertul'. defuga, vertit Erne, quod prorfus Gia?co verbo 

1J refpondet. Idem lib.de oratione vettit£«^c-.Ego in for- 
mula tarn vfitata nihil nifi optima de caufa mutandum 
cerifui. f yfb illo ?w<j/o,&7o ™ OTvx^J.id eft a Satana,qui 

dicT;usefto'7r«ejt'^v,fupra 4,30. Namwome?? potiiisdeper- 
fona quam de re dicitur,& articulus mafculinus adiunclus * 

io omnem dubitadonem tollit.interprere ipfo Iohanne 1. 
Iohan. x, 13. &♦ Tertulliano qui Malignum intcrpreta- 
tur in libro deFuga". Idcb articulum expreffi, non tarn 
emphafeas caufa, qua? tamen negligcnda non fuit, quam 
vt falfam eorum expbfitionem oftendt rem, qui putant hie * 

15 peti malorum id eft incommodorum & calamitatum 
auerfionem. Vulgata , addit particulam jimen , qua? ta- 
men in Gra?cisquibufdam ncn legitur, nee etiam eft apud 
Auguftin. Jib. De fermone Domini in monte , 2. Notum 
eft autem Chriftianos fie preces facras omnes claudere 

, confueuilfe : ex qua etiam confuetudine non defunt qui 
exifliment totam iftam coronidem , Quia tuum eft re- 
gnum , &c. in contextum irrepifle , magnificam quidem 
illam & longe fandiffimam , fed que tamen invetuftfi- 
fimis al quibus cod. Gra?cis derit , &"a Cypr. Augufti- 

jc no & Chryfoftomo non explicctur , etiam vbi ex profeffo 
totam banc precadonem, interpretantur. Extat tamen 
apud Syium interpretcm, & in plerifque Gra?cis aliis le- 
gitur. ^infecula, hc iiaV. id eftin perpetuum. 
Sic enim dicere folent Hafbran o'viyV [ I.e UUm ] apud 

40 quos tamen interdum hoc dicendi genus non perpetuum 
fedcctin'ium temporisfpatium declarat.Sed quid cuilo-^ 
coconueniar,diligenter eft confiderandum. vfquead pra?- 
ftitutum finem,eiimquein Dei potius voluntate abfeon* 
ditum , quam hominibus fpeciatim notum , vt vfquead 

.. . legem , vfque ad Chriftum , vfque ad mundi conlum- 
mationem , vfque ad vita? exitum vnde nonteinere a 
grammaticis eius etymon refertur ad verbum D7p 
[haLim ] quod Hebra?is eft abfeondere^ , Vanum autem 
effe quod ait Hieronymus in epift. ad Galatas nempe 
50 oViy [ holani] cum Vau a?ternitatcm, fine illo tempusdiu- 
turnum fiiinificare , iam eft ab aliis annotaturn , multis 
fcriptura? locis refelli. Latina certe particula Olim qua? 
de pra?terito &: futuro tempore dicitur,re<5te traditur ab 
Hebra?a ilia voce dedu&a. 

14 Hominibus>mibpu>inis, id eft, a?qualibus vefttis. Iubet 
enim vt homines efTe meminerimus 3 & plane noftri firailes a 

C iij. 



V 



Cap. VL 30 



EVANGELIVM 



cos a quibus offendimur ! quibufcum deinde Pater ille c*- 
leftis confertur. Itaque R fimpliciter conuertamus Ams, 
erit qiiidem fermo ornatior,fed perient hxc emphahs. 
f Lapfus , ™ wJitviT. Sic conuerti potius quam errata 
(id eft, «A«fn»»«)vt vim Gra?ci vocabuli exprimerem.Si- 
gnificatenim **&***» aliquid amplius quam7J7««»,vt 
declarat Apoftolus Rom. ti.11. id eft , itaimpmgere & of- 
fendere ad aliquid vt concidas : quod eft Lanms prolabi vt 
apud Gallos difFerunr chopper & bronche r. Sic Cicero pedis 
ofFenfionc m vocat ii wtJi-Seum lib. de Diuinat. i.& ahbi.Si 
quid ait ofFenfum titubatumque fit. Eft igitur m&nH*M> 
quod Hebraris Se\el, quod deerratistemere & mconfide- 
rate, potius quam deftinata improbirate fatfis dicitur. Sed 
haec diftinclio fue it hoc loco perieulofa,quum grauiflimas 
offenfas alij aliis remittere teneamur. Etpromifcue Scn- 



ptura his vocibus vtitur, quibus peccatum in genere figni- 
ficatur. Itaque offenfas vbique conuerti, qua voce fignifi- 
caturid omne quoDeus vel proximus lxditur , eodem 
tranflationis genere feruato.Vul2.atus interpres,quirn h;c 
vertat priore loco Peccata , paulb poft vertit Deli&a , id 
eft^xju^.M.'/^Tw.Hraf. Errata,& cap. 18. 35. Delicla. fP*. 
tervefterillectleftis, mmf ufffli *'&*">!• Poft«e? v '^ (id eft 
ca?leftis ) Vetus interpres addit , Velicla refira : & eadem 
verba omittitfequenti verficulo : vt facile appareat e*fe- 
quente verfu inhunceffe tranfl.ua. Eft autem geminati 
artkuli magna vis,pra;(eitim fi Patris appellatio diligen- 
ter confideretur.grauiusenim peccatur in Patremquam 
inaliumquenuis. Deinde quishic Pater eft? is nimirum 
qui nos creauit,quique in caelis dominatur. & ab hoc pete- 
15 mus veniam quam fratri noftro negabimus? 



10 



17 



^L7rfco/u(^Lra aju < ffi 3 ovJe Tramp vfxav u- 
(pYiai to t^^mf^Mff-TO> vfA&v- 

O'tov J$ vn<?djy\Ti> fxr) yt vt&t wc,7np 0/ l6 
vsrcxg/To/ oTt'«Qgcp7roi . dyzvifycn 50 to 
«sr£9<ro7jtt aufrp> bitix; ®a»u>cn txhc, clv- 
3-gjp7rvi<; vr)<r<siiovTit;. a/nlwte'ytiujLUVOTi 

XluL 3 KCfJ\ TO •2P£?c7T»7TC>V Vl^CLf' 

96i/W,fifc>Xa Tcf7TrtfeA o~w Try dv Tzfxpu- 
7s\ 'cF-K<H Tramp cvv (Zteimv ex T&fxpv- 
7rl^^7inStdo-i croi cv TtS tpaxipa. 

Mti dWcuveJ£vn vfjuv Svo-uv&ts'ffa 
07ivv K^.i-^fd} cftopuojxai ygj\ xXifffxcn. 

Vv.tr, Jj. ®YlffztVeJ.£i'tt <h C/U4V Svi<mV&tA CV 
1. m.6.i». •> r> ,1 »/ \ ,/ r, ~ » 

u^ava 3 otkv 8T5 ohq xt& pQjpaic, a<pa- 

Vlfyi , H3\ 07TCU xXi'fifcLf OU fhopVO^HOtV 



19 



10 



minibus iploru lapitis ,nec Pa- 
ter vefter remittee vobis offen- 
fas veftras. 

Quum autcm ieiunatis , ne 
eftote vt hypocritJE tetrico 
vultu.'deformant enim facies 
fuas, vt appareant hominibus 
iciunare.amendico vobis retu- 
leruntmcrcedem fuarn. 

Tu vero, quum ieiunas, vn- 
f^e caput tuum & faciem tuam 
laua: 

Vt ne appareas hominibus 
ieiunare, fed Patn tuo qui eft in 
occulto:& Pater tuus 3 qui aipi- 
cit in occulto , reddet tibi "in 
propatulo. 

Ne thefauroscogerite intcr- 
ra,vbi tinea & erofio" corrum- 
pit, & vbifures perfodiunt ac 
furantur. 

|Sedcogerite vobis thefau- 
ros in carlo, vbi ncq; tinea nc- 
que erofio corrumpit,&: vbi fu 
res non perfodiunt neque fu- 
rantur. 



16 



17 



18 



19 



zo 



tubominibtn , ntcTattr 
■vejier dimhttt yobis pec-, 
catu yejlra. 

Quum autetn iciunat/'s 
nolitt fieri ficittjiypocri- 
t£ tnftes: txtermmant e- 
nim facies fu<tf , vt px~ 
reunt honuntbtu ieiu- 
nantes. amen dico vobv t 
quia recepcrut mercedem 
foam. 

Tit, autem quum iciu- 
na-Sy'vnge caput tumn t <& 
faciem tuam laua: 

Ne videaris hommibus 
ieiunatis, fed Patri tuo qui 
eft in abfonfo : ey Vater 
tuus, qui vtdet m abfeon- 
fo } reddet tibi. 

Nolite tbefaur'iTOire >e~ 
bvs tbefauros in terra^vbi 
frugo & tinea d<molttur t 
ey i^btfures ejfodiunt & 
furantur. 

TbefaMri%ate autem 
vobis tbefauros in cjelo: 
vbi neque aerugo neque 
tinea dtmolitur , & vbi 
"fures non effodiunt nee fu- 
rantur. 



16 Tetrico ■vnltu,m.u&wmi. Vurgata,7"n/ff /. non fatis 
exprefTe.*W vocant Grarci afpe&um & ipfius vultus com- 
pofitionem :uy.v6g$r autem quod opponitur'^J'<p*«^.! , w i- 
xoe/i^fronti videlicet ad hilaritatem moder.itacompofita?. 
V^detur autem hoccohxrerecum ^s^ivtfithsc fenten- 
t a, N -'eeitote tctrici,vthypocrita?lblent. ^ Defor- 

mant i tt<pa.ti^u!n. To d<p** i^Hi-proprie valet Sic delerequid- 
piam 3 & toiiere e medio , vc nufquam appareat : quamob- 
rem etiam Vulgata vertit Exterminant , id eft,«|oe^9V97, 
fedparum appofite. Ideomagisplacuit Hieronymo De- 
moliendi verbum, quo mox vtitur vetus interpres verf.io. 

* non minus tamen incommode : neque aliud hie declarat 
quam *>&>*u ttoihv, vt Eurth , illam phrafin Homericam 
m'yljjfit «rg5»'c7W7roir declarat Iliad, j. Ouid fie vtitur corrum- 
pendi verbo,vetanslachrymisocu!os corrumpirquomodo 
bis fum mox interpretatus, quoniam aliquid amplius ibi 
declarant.Denique deformandi verbum optime huic loco 
videtur conuenire,quum de ipfa vultus externa fpecie, cui 
(ficutfolent hiflrionesad earn quam in theatris fuftinent 
perf(»nam,alfi)mptis etiam.fi fit opus,Iaruis, aut ilia ratio- 
ne vultum componere)ifli quoque hypocrite comptum 
& munditiem omnem fubtrahtbant , illuuie& fcjualo- 
re fo?di prodeuntes , quafinatiuum vultum e medio tol- 
lerent , qualem fuum ilium Pifonem perfbnatum Stoi- 
cu Cicero defenbit: & quales pfeudo Iefuitas illos prsfer 
timhodie, & Capucinovcernimusobftipovulru& fulphu- 
ns vapore infec~to obambtilantes , neviduarum, imo nee 

•^principum domos deuorent. Talis fuitCaraphai lie Chie- 
tinorum princeps, ante quam Pontifex Maximuscreare- 
tur, Paulus quartus vocatus,inquehocepigrama/«^ww: 
Pane e> aqua V aulas contentu* vixerat olim 
Quitm traberet rubrdjjrmatu tonga tog*. 



idem nunc vino & dapibus fe farcit opimis, 

Cuius nunc onerat tevna tiara caput. 
Mir arts facinm?mirari define \\oma. 
lufiijii efie lupurn qui futt ante amis. 
10 ^^ippareant ieiunare } <p'x*uoi »isWom<.Vulg.ad verbum ,.fp- 
pareant ieiunantcs.\c\ eft , vt omnesintelligatip/bs ieiunare: 
nam certe ieiunabat. Quod aute attinet ad verbum Appa- 
reat , fie animaduertimus vfurpari a Cicero, i.de Finibus, 
Membra nobisha <tafi*/w»t(inquit) vt ad quandam rationem vt- 
i<{ uendi dattt effe appa- reant. 

17 Vnge, ct'xef-^. Vetuftifiimum fuifFe vnguenrorum ^ 
vfum ex ipfius Mods libris apparet & hunc fume morcm 
Iudarornm quum fefe ad hilaritate comjionerent liquet ex 
Ruth. 3.1. Non tamen commendarluxum Chriftus,acne 
jo ipfumquiJemfimpliciter vnguenrorum vfum , quo nunc 
vix quifqua fine luxus fufpicioneiufta vtatur. Habcda igi- 
tur in iftis coponendis ratio temporii quibus eft Chriftus 
Ioquuttis,& fpec~tandus efl loquetis fcopus : nee propterea 
ad allegories autmetaphoricas interpr. recurrendum. 
35 18 Inpropjtulo,ur-nJ Qtuiprf. Ha:c deerant hoc loco in 
omnibus vetuftis codicibus,neque leguntur in Vulgata. 

19 In terra,&n -fy^. Idem valere 'iPn t" j5{ quod it <r» >i~ 
(id eft in terra oftendit antithefis a> ttJSQxuS^id eft in carlo. 
Eorum igitur auaritiam notat quipecunia folent non nio- 
40 do recondere, fed etiam defodere. ^vbi tinea ty eiofio 

corriipitytTTou c>>; >y &(>cp!nt: *y<ul%H. Vulg. V bi xruvo ey tinea 
demolitur. Erafmus, Fbi *rngo fy tinek cortnpit. Primum 
demiror curhxeduo vocabula enf« x,^oit fuerint per- 
mutata. neque enim dubium eft quin oyk tineam declarer, 
45 etymologia (nifallor) Hebrafa a DD [5.u]oikt vox ti-. 
neam declarat,vt Efais 5 r.8. vnde veftimenta Iacobo oW- 
/Sgjcw. itrugo igitur reipondctT? Cf^oi qux tamen pof- 

teriore 



SECVNDVM MATTHiVM. 



3i 



teriore loco hie ponftur. Deinde pro a-rugine vbique le- 
go ie'v ( vt lacobij. 3 )Cgfm* nulquam. Qyare exiftimo 
hoc vocabulum latiuspatere, quo videlicet mtelligantur 
metonymice omnia qua; fblet depafci res in terra defoflas, 
propterea quod fada eftthefaurorum m'enrio qui fere in 
pecunia fiti (tint qui arrugine corrumpuntur : idcirco vetus 
interpres j£ruginis vocem vfurpafle. Itaque generaliter 



erofionem vertimus, quum fajmt[eua. pro cibo accipiatur, 
quad deuoracionem drcas. Cyprianus ( vt Erafmus notat) 
vertit alicubi Comeftura: quod verbum apud Cat'-mera 
quoque reperitur. Oterum af-uifa hoc loco lum wter- 
g pretatuscorrumpit, exLuca ,quiinhaceadc.mre vtnuc 
verbo th*.<p$*iptn. ^Perfodiunt, <Ao/>uAjoy . Vulgata, 

Effodiuni,id eft ifa u-fiovmt, quod emendauu Erafmus. 



O ttov ytp 6<~tV ^micWQ^C, v/ty nut 
i^ctf ygjj y\ f(jx pJ) ct v/Jfif). 

O' Xvyycc. Th <jzt)/LL#Tv$ c^voocj53aA- 
jmpf lav cut) op^wAynpc; gov aw hot m, 
o?£v tv owftg. gov (pcovcivov \qaf 

E'cw ch o<p$u.A/np<; gdv7KV>1£$$ ji , 6- \ li 
A*v 70 aw/jigt, gov okothvov e<rcu.£4 ouv to 

<ptrf; TO OV GDlyGKOTOc; tp$l 3 TO OXOTOgmGOVy 



-4 



OvJ\)q JuvctrcL) Jug) mo/o^ JbvXdj- 

€4V. Y\ ")b TOV ha UiGTJJ^^ f(0Lf TOV iViopV 
dyt,imG\ &t OVOQ OVJi^iTDU, %Oj TO iTigOV 

>&tu®Z2Mg4' O'J JuvaS-i Qico Jbuhdj- 

A/a toto Xtya v/uav , jun juzgj.uva.Ti M 
fty ^vyj) v/ufifiv ,tj $a,ytm } <& t\ mum'/uH- j 

ol<7 $ GZ£> >J(Ct,T\ V/U%S 3 TlU/JuGn&i. i4%>1 

^vyn Tr'K&iQV 6gi rng Tgc<pnQ> t&j to ozo/^c 

TO CA'tPu.'Ag-TOQ. 

E^t/3/* i-^LVi iig TO. 7rtTZlVCL TO ^£pt- 

vov,oti ov cnr&i&VGiv , ov<h di&.£ovGiv,. 
ovJ\ eiwciyyGiv Ptg'&rody^i; > y^oyro.-^ 
Trip v*jfy «gaj//o? Tpg'ip« oujtu..v% v'/UiTg j 



II 



13 



14 



XI? 



Na vbi eft thefaurtis vefter, ' 
illicerit etiam cor vefhum. 

j| Lacerna corporis eft ocul 9 . 
itaque C\ oculus tuus limplex 
fuerit,totum corpus tuum lu- 
cid u merit: 

Quod li oculus tuus" mains 
fueritjtotum corpus tuum te- 
nt brofum erit. Ergo li lumen 
quod eft in te , tenebrae iiint, 
ipfetenebra' quanta*? 

||Nemopoteitduobus domi- 
nis feruire. aut enim vnum ha- 
bebitodio, &a!terum diliget: 
aut vni adharrebit, & a'terum 
contemnet. Non poteftis Deo 
feruire 3c 'mammons. 

j|Pioptereadico vobis,nee- 
ftote foliciti "de anima veltra, 
quid efuri fitis , 'aut quid bibi- 
turi : neque de corpore veftro, 
qua re litis indutdi nonne ani- 
ma plus eft quam alimentum, 
& corpus quam veftitus? 

"Intucmini "in volucres ex 
li:non ferunt enim , neque me- 
tunt, neque ' cogunt in horrea, 
& Pater vefter cceleftis alit eas. 
nonne vos multo prxftatis eis? 



M 



16 



V hi enim eji thefountf 
tnu> , Hi ejl &• cor tuum. 

Lucerna corporis eft ocu Luc.it.jf> 
lw.fi iritur oculus tuM 
fuerit /implex, totum cor- 
pus tuum lutidum erit: 

Si aute oculus tuusfue 
rit necjuajotii corpus tuu 
tencbrofum erit. Si ergo 
lumen ejuod in te eji , te- 
nebrxfunt , ipf* ttnebr* 
quants erunt? 

N cmo potefl duobus do- Luc.i6.iJ. 
minis fcruirc. aut enim 
"vnum odio habelit,ty al- 
teram diliget : aut ynum 
fujlmebit , O alttr» con- 
temnet.T^jmpotiftis Deo 
feruire & mammonx. 

Ideo dico yolis,nefplici Luc. i*.« 

ti (ins anim* *ellr<e, quid P"' 1, ♦ 6 - 

' , . 1 i.tim. 6.8. 

manducctis '. neciut or- . »;_ , „ 

pen ~pfjfro , quid man*- pfal.54.jj, 

mini- TSfJwne anima plus 

ifi quam efca & corpus 

plus quam vtftimentum? 

Fjfyicite yolatilia c<e- 
li>qtt£ non ferunt , neque 
metunt , neque congre- 
gant in horrea, & Tater 
■xefter cxltftu pafcit ilia, 
uonne -pas magis pluris 
eslis i\ln ? 



xi Vbi eft, omv J?™. Erafmus , Fuerit jd eft, a-mv <ti »'.ne- pres,^«r mii fufttnebit-.vt videatur iegifte,* iv* i£i£$. tjuan- 
que tamen locum cu loco, ftd resterrenas potius cum cs- uisapud Demofthcne Olynth. prima, & apudXenophon- 
]eftibusintelli.;endum eft hie conferri. 10 tei^Luunuer e/J,«wTf'^eiyprofuihnereaccip atur. ^Aiamon*, 

ix Simplex, J.7rAus. Quoniam oculi funt prxcipui men- /«i^»«. id eft lucro & aggerendi.v opibus Voxtft,Syra * 
tis indices , ideo pro toto hominis ingenio apud Hebra?os qua alij iucrum:vt Auguft.punice fermo.35.de verbis Do- 
oculus ponirur.itaque mentis iplius indicium hicfignifica-' mini.ahj opes alij pecuniam interpretantur. 
tur:cuicomparandopo:ius quam accumulandis opibus in- 15 De ammaytfira, <** 4«^f J^Jid eft, de vita veftra 

cumbere nos oportuit:vt licut oculis corpus , ita etiam re- 15 fuftentanda,id eft quid edatis aut b;batis,quo vita videlicet 
da ratione(id eft Spiritu Dei) illuftrata tota vita noftra re- fouetur,qunm veftitus peculian ratione quadam ad. cor- 
geretur.Simplicem ergo intellig t nimirum purum & inte- pus ipfum referatur. f _Aut quid bibituri,^ -n mm*, Hanc 
grum: cuiopponitur»M/««*, id eft, aliquovitioinquinatus: particulamnon habet vetus interpres,quam tamen repe- 
quem etiam in vernac ulo fermone vocamus vn manuals ceil. ri in omnibus exemplaribus Gra?cis, qua? quidem mihi vi- 
Lucidumautem corpus vocat,quodluceoculorum, id eft 20 derecontigit:quamuis fuperuacuamelfecenfeat Erafmus, 
redo cernentis iudicio illuftraruncui opponiturtenebro- quod nomine cibi etiam potus intelligatur. ^Q^utmali- 
fum,id eft quod in tenebris pofitum eft , vitiofis videlicet mentum, ws hf**- Vulgata , Efca,id eft, /2^<<aTi,c.quo ver- 
affedibus luminibus mentis officientibus: bo non videturpotus comprehendi,nifi uvjjsx^i^koc. Eraf- 

14 Duobus,-hi9i. Id eft inter fe repugnantibus. Nam mus,Q»am abu<,id eft W-ra: rede quidem, fed ow^m/mhi;. 

'u- 1 S 16 lntuem'riiwQhi-^-n. Vulgara, Hejpkite.itl rft .tiffy- 



» 



alioqui plures inter fe prorfus confentientes , pro vno d 
cuntur. ^Vnum, rev tv*. Erafmus , Hunc. id eft, rat $1 

quia (inquit) alioquin bis videbitur res eadem inculcari. 
Atqui non eft nouum bis idem dicere,in communi lermo- 



■^£t 



'__ ^In -volucres.Ht tamm**.. Vulgata & Ernf.Fola- 



t;Yw,quod nufquam legi non addito appellatiuo. Volantes 
limili prorfus genere dicendi Maro vocauithis verfibus, 



ue,pra:(ertim apud Hebra?os:(ed tame propter coniundio- Qupmfuper haudvllte potercnt impttne -volantes Tendcreiter 
ne difiundiua,videri poffit inepta repetitio : licut ide Eraf. J° pennis. ^Cteli,co&voS.\d eft aereas,mie in aere verlau- 

in Conuiuio religiolb obftruauit.Perinde enim eft acfiquis tes. Nam cselum pro aere vfurpare. omnibus penelineuis 
diceret,Aut Petrus me vincet,& ego ceda:aur ego cedam, vfitatum eft. Appellatiuorum autetn geni iuis vtuntur He- 
Si Petrus mevincet.quodomninoefletabfurdum. Itaque bia?iadiediuomloco,vtomnesnorunt. ^Cogunt,w*.yv- 
prxftat vtramque partem ad vti umlibet referri,vt vtrum- mv.V u\g.Congreg.im id eft, awuab^i^<nr. EraCConuihunt , id 
cunque delegeris , ci opponatur , quod lignificatur per al- 3? eft,<n/>K^.i/<WCicer.in hac fignificatione ft^pe etiam vtitur 
terum. veluti fi dicas,aut A excludes 3> admittes B , aut A verbo Conducendi,o,uod refpoder W ovuzyi*. %Multnprs- 
admirtes & excludes B.Qupd etiam de B potes dicere hoc Jlatis e«,f^V»» <A*<f«V«Tr a»~r;V u\g.Magis pluris eft is iliisfErai. 
pado,Aur B excludes & admittes A, autB admittes, & ex Lono;? pr<ecellitisilla? Verbum ift*t«W» coparatione declarat, 
eludes A,ita videlicet vt manenteeada perfona res tranf- fignificatenimprxftare&excellere.IHudaute^a^ovGnt- 
feratur. Nam ineptueflet dicere, Aut A excludes & Bad- 40 ciconiungunr perpleonafmueriacoparatiuts.maiorisem- * 
mittes, aut B admittes, & A excludes- Quod fi prius illud, phafis caufa, cuius conftrudionis exepla pafli m occurrunt: 
^Aut ynum diliget <&■ alt trum odio habebit , ad ipfum mentis ficut apud Plautum aliquoties partictila Magis redudat.vt * 
affedu:iftud verb ad adionesqui afFedus illos confequun- etia ha?c particula apud Syru interpretem non legitur. Nos 
turjreferamus:tum nobis ifta fubtiliore interpretatione no igitur, vtaliquo modoexprirrieremus bunc p!eonafmum 3 
eritopus. ^^4ut vni adh£rebit,ii im eW^t-ne/. Vetusinter- 45 perinde vertimus acfifcnptumefletwBAt.vft«4e'p« T f« 

C.uij . 



Cap. VI. 



-,>> 
&• 



EVANGEL1VM. 



yyuo iva-y 

At 1 )*/) <h V/U4V 07J a<h \Ho7tyLCOV Of 
7VViZt)V. 

Ei J\ tov yoprov 'to dy&v onjut&v 

o 0eoc «n»c du<pi4vvuaiv 3 « ^Mffl/^A- 
y\pp Vfjtef,c,y0'hiy> 7nsoi> 

Mh oum fjutyLuvnown , Xzy>vn<; , Ti 

( n.'^TO $ tzlvtx, Ttt.e&vn'&faty'rti.) 
Qm. rvv-vxv ct7it^vra>v. 
&20V , %) rlw (h^omwlu/ ewTh 3 KSM tclv- 

TTL 7mVlZt 'GrocgTiZmCK'TCJUl VfJUV. 

Mw ovu) /LMQjLwmwn eigrluj cuu&ov' 
nfi olv'qjlov fM^j.ixvY\<ri td eaurms.rfM- 



VJ 



z8 



z 9 



JO 



53 



54 



Quis autcm exvobis folici- 
te cogitando poteffc "apponcre 
ad 'ltaturam fuam cubitumv- 
num? 

Ac de veftitu quid foliciti e- 
ftis? difcite quomodo 'i'ia a- 
grorum augefcant: no fatigan- 
tur,nequenent. 

Sed dieo vobis, ne Solomo- 
nem quidem " cum vniuerfa 
eloria Ilia , fie' amictum fuilfe 
vtvnum ex litis: 

Quod fi heibam agri > qua? 

hodie extat , & eras in clibanu 

mittitur , Deus itacirciiueftit: 

nonne vos multo magis, "oexi- 

gua fide praediti? 

Neijntur eftote foliciti, di- 

o 

centes, Quid edemus, aut quid 
bibemus,autquo amiciemur? 

(Nam omnia ifta gentes rc j 
qukunt.)nouitenim Pater ve- 
fter ca?lcftis vos indigere his 
omnibus. 

Sed quaerite primo regnum 
Dei, &: iuftitiam cius,& lita o- 
mnia" adiicientur vobis. 

Ne igitur eftote foliciti de 
craftino: nam craftinus dies "fo- 
licitus crit de rebus fuis. fufficit 
diei fua vexatio. 



17 



18 



Z9 



30 



3* 



31 



8 



54 



Quis autem njcfirAm 
cogn.mspoteft adiiceread 
flat ur am fham cubimnt 

Et de i/eftimento quid 
fvlidti tftis ? Confidtrai .. 
Mia agri quomodo crcf- 
Chnt: non labor ant t tuque 
nent. 

Dico autem vibn quo- 
mum nee Salomon m 0- 
mni gloria fua coopcrttu 
ejlfcut ynwn ex ifits. 

Si autem fanum agri. 
quod hodie eji, & crasm 
cuhanum mittitur 3 Deus 
fie yeftit : quanta mogis 
vos ) mudica'fidei? 

T^plite ergo foliciti effe 
\dicentes, Quidmaniiica' 
bwius , aut quid bibemtn : 
' aut quo operiemur? 

(H<ec enim omnia gen- 
tes inquirunt. ) fcit enitn 
Pater ycjter quia his om- 
nibus indigetu. 

Q^frite ergo primutn 
regnum Dxi, <&■ iuftitiam 
eim : & h#c omnia adii- 
cientur vobu. 

Nolite ergo foliciti ejje 
in cruftinum : oraftinta e- 
nim diss folicitu* trit fi- 
biipji. fufficit diet maliti* 
fua. 



7^- \riuffn 



17 Solicite cogitando , jM^iMm. Vulgata > Cogitans. At 
plus eft fxt&yoit-v (id eft folicitum effe ) quam cogitarc,vc 
annocat Erafmus. cuius opinionem confirmat Ciceronis 



illud Tofc.4. 



7 f ritudo cum ri)g<^'ti-f^' / Itaque 



hffii'-tJ, 



■°fa 






clibani fiat mctio.Sc vt quide videtur m 'hi Chrift* hie agat ^ 
de viretibus fpicisquibus torrefaclis vti mos fuit Hebreis, 
vtapparet-ex Leuici.14. IQux hodie txtat,miM&wr*.Etz£. 
Quod hodie quttfit.Sic Demofth.-cfei ^t^eivti^.-ivTuv A Mwajm itftf 
orrm: id eft, viuis & fuperftitibus Atheniefibus.i.quod vul- 
godicimusjEireinnatura. ^Nonne i>os m^lto magiiii m»f» 
[tsi&.ov u.H^ciVulgatajOwato magis 110s? id eft,^*-* ^w^ov J/^fj 
Eraf.Iongius a Grsco recedens } Annon multo magis yobis id 
faciet* ^ [0]exiguafidepr<editi ? b>.ty7nsvt) V vAg. Modi cue fidei: 






fM&fjuiSiv deriuant Grammatici wagi n /jn^ar quod foil- 

citudo animum ( vt inquit Virgilius)rapiat in partes va- 

rias. Neque verohacc addidiffem, nifi ex propria huius 

verbi vi & (Tgnificatione pederet totaexplicatio huius do- 

. f£tv\x\x, qua nonnulli otiofi ventres ad mendicitatem fuam 

>% /'piropugnandam abutuntur:quu4a£hanft*s-flaa=*6tet5iaK) 1° no fatis exprimes TOoAijov.Eraf.Parum fidentes,& alibi.Exi 

tti&~ u*M» QtfpvL* vero-iubeae^ os la bore_yiclu m qugferej& enr a re r em do- gua fiducia prxditos interpretatur. Ego verb fidem a fidu- 

1*. ^HV*^n^^^mefticun44ed-felk4to4inem prohibeat,& anxietatem ani- cia , vt caufam ab afFecl:u diftinguo. Hoc autem obferuan- 

Yi/pc Y^pU^fvi/. mi, cui Temper caniun4^->-eft diffidentia. ^Apponere <ne9<- dumeft,in (acris literisnisrv dici fidem: aqua denominan- 

/ / S*'»"V, id eft addere,vt vertit Erafmus, veladiicere, vtin- turwj^i , non tarn qui fidem datam feruentquam qui cre- 

terpretatur Vulgata. Horatius, Et illiquos tibidempfertty ! 5 dant Dei promiffis:de quo copiofius alibi dicemus. 

apponet annos. ^ Staturam, »kim<u. vel(fi mauis)quan- 3a Requirunt , )Pn£>m~t.Era,{'m\ls ) ExqHirunt.id efts^siw'iJW. 

titatem , id eft moi-mm. Nam i\uu*- nomine , hoc qui- Vide infra n.39. 

dem loco, vt Luca? 11.15. & x ^« J« non fignificatur aetas, fed 33 Adticiemur, *w>?<"n8«Wraf. Paulo ante vfi fumus Ap-» 
ipfa corporis (vt ita dicam ) quantitas ac magnitudo : for- ponendi verbo,quod Gra?co refpodet,(ed hie fuiffet obftu- 
mato nomine ab »\iKoc„id eft quantus. Sic etiam accipitur io nus. Adiici enim hoc loco fignificat pro auctario & cumu- 
apud Plutarchum libro <n%* TrojJkv dyayvn , vbimc -mtjJut Jotribui. Vera enim & pi a?cipuanoftra felicitas eft in ca?- 
an»'Mju4vx*,3Hv, id eft iw^aii^vLj, & apud Lucianum libro Jis,cuiusqua?dafunt velut appendices huius vite comoda. 
veraru narrationuprimo:vbi mentiens , viros memorat w 34 De craftino, hc '4ajj t m.id eftj-rfei i *J'e«ov , vt etia legit 
MKiuar, HfjJSTtftujtiu & in didogo de Syria dea agens de tern- Clemens in Pedagogo.Vulg.& Eraf.ad verbu, /» craftimm. 
pli porticibus,»Vi)Miu;,inquit,j(Wci.A te^Komcer ipypmv. i$ Sed hoc dicedi genere fi^nificatur,vel differri aliquid in die 
18 Difcite,wr*>jJ-%kT*. Eraf. cognofcite. id eft yyvumm. fequente,vt A<ft.4.3: vel reicotinuatioadcertu vfq; tem- 
VuIgata,Co«/?i«mte,9tii'/)a'«raen, vel ^3w»on'ottT», fiue oxt7i7«<S*. pus Homer.Odyff.;.- pHya. t\>,t<rqieyv titituwr. Neutrii au- 
^<A'grorum,*wJ. Hebraifmus,pro agreftia,fiue,qua? paffiin te hie fignificari puto,ac poti 9 Hebr^orii phraGn effe, apud 
in agri occurrunt. %Nonfatigantur^ waii.VuIgata & quos reperio 3 [A«J;]interdu fignificare propter.Cui 9 exe- 
Erafmus^ow/^or^r.id eft ov 5ro»H,vel{)ja'(j6-raj.Hebraiciim 30 plu habeshuic noftro prorfus fimile,Prouer.i7.i. fSdici- 
quoque verbu Voy [Ahmaf]h£C omnia declarat. tus ent de[rel>U'~\ft4is,fMztiM>iorl nt '«tu-f. VulfrSolicitu* eritfwi- 
Z9 Cum,cv. Ad verbum, In gloria, ficuc loquuntur He- ipfi.i.tuesija»ert (cun-f.Iicut in Viftoriano codice fcriptfl repe- 
braei , & interdum Grsci. Vide infra cap. n. zi. Gloriam rimus.Eraf.Curam'habebit fui ipdusA.qwnii wf. ^S*A ma* 
autem vocat maieftatem & fplendorem ilium qui reges W,^/-*'* «wV.i.ajruna fua,(Tue a'ffliclatio.Acfidiceret Domi- 
illuftriores reddit , vnde ab Hebrajis nm [Hod] voca- ?) nus, nihil aliud homines ifta folicicudineperpctua ij fuam 
tur. ^ ArmClum fuiffe , t^exidtKfw. Vulgata, Cooper- miferia augere,cui alioqui feret illos obnoxios peccatii,iu- 
r«*,o»u;i)t*\y>STi , nimium generaliter : quanuis id fequatur bete Domino hpminc fudoribus ac laboribus viftu fibi pa- 
paulo pbft Erafmus.Sed illud Latinum Gra?co prorfus re- rarc.Hieronymus yyemon interpretatur , (icut Virgilius la- 
/pondet.Homerus \M*<t./i,ifei 4' <& fAyt /3*'*a«7d <?a,&t. boreimprobii vocauir.Vulgfw^w/w^quod abfurdum eft: 
30 Herbam, yoprvv. Vulgata,/''»»M/H. Erafmus, Gramen. 4° quum alioqui, j^ct.mterprete Cicerone , vitiofitatem de- 
Ego verbherbam potius conuerti, qua; de fegetibus etiam claret. Tertull.lib. %. in Marcione,M<j//«/*.inquit,rf/>«^ Gr.e- 
dicitur.-fa'iiii vero &graiiKn noite. delegetibusaute hie cos interdum pro ye xationib:,s&l-°fur!s, nonpro maligr.it at thus 
agitur,iifque omnibus quorft granapini! c6fijeuerur,quum p/ww«w.PonitBr autem <«;t<*pro >>**<iTtt. 

I N 



SE CVND\ 

Kspdhctfov £ 

Mtf neJ.vi7i, r Irctjuti KQJL&Ym. 

Syai&eit) cv (p /Mrpcp uerp&iTS 3 ax-nfM- 
<rpYi3vcrtTct] v luv. 

T/JV (ZXitKic tv >{ff.p<po<; to of toFo- 
(p^aXfA.tf iS ce«A Atpov avv , rtu> Jt cv *e$ 
<rc$ ' GQSzthfAC?} 'Jhxov ov ngmwoeis. 

onCciXo) TO K&pQOQ *&TO t£ oqSuXMsv 
cuv' qgjlcftv Yi Jbzog of e rcpo<p < 3TtX{JL'2 acv; 

T C 7P2Z£jLTO, , €)t£cLM<Gre2°TW tIud Jh- 
yj>v cm tS 0<p3uX/H9V ovVyitj rem SfaQhi- 
•\L<f$ <yu£<tXeiv ro i^p(poc rymS ocpduX- 
fjyZ rS ot^hX^cv azv. 

Mw Jam to d'ytov tp?c jci/ctc 3 ^c»/g /3a- 

AWT? TBt; [tapytQJLTTLQ V [AW $[/.&£$& *V 

?yf yoipapv' unttTi yj-iu-muTWcrooaiv cw- 
Tctc oV td7$ Tiioiv iwrp iK3-j ^gcf.Qwnc; pv\~ 

A /rem 3 ^ Jodncrtrcq v/uav' ^AvCirii 

VfJUV. 

YIoj; yip o airzav Xg.y£>(tM{<S. o ?y\ r mv 
&ei<mei 3 %(y to) xgpf oi»tj ctvoiyna^rctf. 

H* rxc, '6tiv cfe, V[xw ai'§-gcp7n)S y by £cu>\ 9 



M M ATTHiEVM. 

Cap. vii. 

N" E iudicate , ' vt ne iudi- 
cemini. 

" Quo enim iudicioi'udica- 
tis,' iudicabimini:& [Iqua men- 
fiua metimini , contra metie- 
tur vobis. 

Quid autcm 'fpe&as feftuca 
quej eft: in oculo fratris tui,tra- 
bem vero qua: eft: in oculo tuo 
non animaduertis? 

|| Aut quomodo dices fratri 
tuo,Sine"eiicia feftuca ex oculo 
tuo:&ecce' trabes in oculo tuo? 

Hypocrita , eiice primum 
"trabem iilam ex oculo tuo 3 
&c turn " difpicies vt eiicias 
feftucam ex oculo fratris tui. 

Ne datt'qaod fandum eft ca- 
nibus , nee proiicite margari- 
fas veftras coram porcis : ne- 
quandoconculceteas pedibus 
fuisj &'c6uet"fi lacerent vos. 
"Pctite,& dabitur vobis:que 
rite,& inucnietis: puliate a & a- 
peiietur vobis. 

' Quifquis enim petit 5 accipit 3 
& qui qusrit,irluenit : & pul- 
fanti aperietur. 

Nam quis eft: "ex vobis lio- 



Cap. vii. 

Nbliteiudirdre. gr tip I'"" ^'7- 
iudkalimmi inolite ron '- 2 '• 
condenmare , & non con- ' "tc*" 
denmabimini. 

In tjtfo enim iuditio in- M*c. 4 
dicauerittr, mdicaliminy. 25. 
& m ijt*a menjura nievfi luc.^.}8. 
juerlw , ri-mettetur vobis. 
Quid aittem fides fe- 
ftucam in oculo frxtru tui y 
& trabem in oculo tuo 
non vides? 

jiut quontodo diets 



fratri tuo , Frater , fine 



Luc.6.41 



eijeiam feftucam dc oculo 
tuo : & ecce , trabi eft in 
oculo tuo? 

Hypocrita , eijee pri- 
mum tr.ibcm de oculo 
tun , & tunc videbis eij- 
cere feftucam de oculo fra- 
tris tui. 

lSj>lite dare fanclum 
cambui : neQue mittatis 
margaritas •veflras an- 
te porcos : ne forte confid- 
ant eas pedibus f«i* , 
<&> couerfi difumpant vos. 

Tetite , & daibtur ro- j n f r ^ 2 , 2f 
btf.cjuterite , ey inuenietis: mar it 2+. 
pulfatc,& aperietur -vobis- Luc n.<u 

Urnm* ennn qui p<t : t, foh.14.1j. 

• & >6 14. 

dcapit : <&■ qui qutfrit, . ' ?' 

inueiih: & pulf-nti ape- 
rietur. 

^At quit rft ex -vobis 



IN CAPVT VII. 
I Ne iudicarefj.» xf/vsn.VuIg fJoltte iudkart:quo modo fe- 
re (bier explicare pa;ricula|K» fequenreinipfrandimodo, 
quem eiiam mutac ininfinitfl : idque d;cendi genus impo- 
fuic Auguftino, qui ex hac voce Nolite(qui»B tame in Gra? 



moJinguarumaJiquiddemus. Abundat vocabulum Frater 
in Vulgata,vt annotauit F.iafmus-.Certe in nullis exempla- 
ribusreperimusaVu^, videturtamen optime blanditias 
illas hypocritarum declarare. f Eiiciam, c«£a'\&>.Eraf. 

Eximam. quod melius refponuet-rr/t'^pHv. Idem fequenti 



co non eft )arripit anfim phnofophandi deiiberoarbitrio, JO vcrficulo eiicere interpretacur. Eftautem hoc prius Tal- 



Jibro de Gratia & Libero arbitrio, cap.i. quod vidic & an- 
riotauit fuperiorc cap.Eraf ^Vt ne ne iudtcemtni iv* tui xft- 
Sim.V ^ulg.t 1 m iudiceminiw »' /** k y.t>&<cv. Eraf.omifit parti- 
culam /^r.Addicur in Vulg.i^o/ffe codemnare^^y no codemna- 
twvw/(quod etia arbitratur Eraf.ex marginein coiv.excuir- 
repfiJfe)8cin vnoexeplari manufcriptoGra;ce legimasi/ni 
va.-ruJi/a^tTtyii, cv /um ^£TO<A^t<&»iTt.Cecerum neqj de publicis 
fiue ciuilib* Hue ecckfiafticis.neqj de priuatis iegitime pro 
cuiufq; vocatione fadis iudiciis,fed de cotcariis & maJignis 
rerQ velipfaructiaperfonaruceforibushic a^i,exrracouo- 
uerfiam eft apud omnt s non peruicatis ingenij homines. 

z Qjto enim>£v £ j<a'().Vulg. In qua enim. Eraf.refte expun- 
xit particulam «,quam Lacini in hoc quidem dicendi ge- 
nere non exprimunt. ^ tuaicabitnm, xft^mnSi.Et-JLC. 



mudiftis eriam familiare. ^Trabs, \e\trabes,>iJi- 

ko;. Vulgata, Trabseft. Sed regiputohanc particulam ab 

aduerbio iJov\ecce. Itaque abundat verbum fubftantiuum 

apud veterem interpretem } quod timen vulc fuppleri 
,» Erafmus , ex Gaza- Pofcit autem rano antithefeais vt wt~ 

<foc hie fignificet feftucam potiusqnam paleam. 

5 Dickies vt eiiciai ■ > <htC\i-\ii U€*\eiv. id eft , difpie'es * 

qualislTc , & quomodoeuellenda. Vulgata, Videbu eiicere. 

Adverbum Dejpicies e'ueere. Verfione quam fum fequutus, 
20 probauit etiamEraf. in annotationibus : quamuis ineius 

verlionelegatur Perfpicies, quod refpondet quoque eidem 

verbo <h*Ch-7ntv,'[ed nonnihil diuerfo fenfu. 

6 [2«offJfancT:um[e/? , ]t> *yiov. Sic rede Erafmus ver- 

tit,vtoftenderet,San<flum efte neutrius generis, quod apud 



matiudicatum non dicielim dequo iudicatum eft:atqui 
Liuius participio Gc vtitur,quum inquit,Eximendo de me- 
dio ciues veftros , prohibeiulo iudicatosaddidofquedu- 
ci. ^ Contra metientur vobis , aritiiJuvfti^Mtmui v/juv. 



ludicabiturdei/obu. Illud cnimrehcit , quiaLacme exifti- 2 , Graecosex articulo cognofcitur. Vulgata, Santtum. In duo- 
bus vetuftis exemplaribus legimus to. a}<*,/an<fta. ^Ve- 
dibus fuif,<Lv rolcinm ewrW- Ad verbum , In pedibus fuis id 
eft inter pedes fuoj. nifi waccipias pro Per , Hebra;orum 
more:quod vtvfique notat Erafmus. ^Conuerf^u^mi.ld 
Vulg.ad verbu,Rerueth-t»r vobis , i'nperfonaliter. Erafmus, 3° quia quibufda videtur ad canes pertinere,ideo addunt pro- 
Ea metienmr -vobis altj.M.\h\ vero videtur Remetiri plerun- nomeni//*.Poteft tame vtrunq; ad canes fimul "k porcosre- 
que idem valere quod iterum metiri. hie autem addita ferri. ^lacermt^rem. VulgDirHwfa»t,improprie:quan- 
parricula *i-d aliquid amplius declarat, fore videlicet vt uis to pxywen etiam rumpere declaret.Hic autem agirurde 
menfura menfursrefpondeat ex aduerfo , vt in lege ta- Jaceratione qu^e fit beftiarum morfibus,& canumac por- 
Jionis. Idqueetiam optime refpondet Hebrarorum pro- ,,. corum.& alludens ad immundaha»c animalia fecundum 
uerbio,quod apud i!los circunfertur,!TIO njj3 n-iD,[^/«f- legem,homines defperatfe impuritatis intelligit. 
daKeneguedMiddaJid eft menfura pro menfurarpro quo La- 8 QHifquis,7ru(. Atqui infra fenbitur , Non quifl|uis 

tini dicunt parpan referre. mihidixcrit, Domine , Domine &C. Intelligitur ergo di- 

3 uijpicisy 0Ktmic. Vulgata & Erafmus , Vidci. Sed ctum ifluddeiis qui petuntqus petenda funt,& a quo ,8c 
prajterquam quod fe(W» plus eft(vt ante dixi) quam ipM 40 quomodo petitionem fieri Deus iubet. 

fenfu.s eriam videtur poflulare vtil'o verbo vtamur. Nee 9 Namqiw,n-n<:.vd, «xw<jw<.Erafmus , jfn quifquamj 

enim damnatur qui vei fratris vel luos errores videt Sc particula vel interrogandi vim vel ratiocinandi hoc qui- 
intelligitjfed qui in alienos intueturftudioreprehedendi, dem loco commode habere poteft. Quod autem Vulga- 
fuos ante diffimulat : quod fludiu verbo Spedandi potius ra conuertit _Xut quis, certe non conuemt , quum luc non 
quam Videndideclaraturrvr inilllo Terenrij , me fpecta. 4T fit locus difi'jnftiu.Y.Idem etiam faclum infra, can. \x. 29. 

4 Qmmodo, wwc.id eft qua fronte: (icut vuli:b eti.un ^ Ex -vobis homo , e'| v/J!/!,<5itvefa>->H>s. Erafmus , Veftrumho- 
dicimus,Co»i»j<i»t Eft enim admirantis potius quam f7m- mo,eodem fen fu„ Q^iiod autem additurappellariuum Ho- 
phciter inrerrogantis, f sine £<fte. Ad verbum , Di- mo, id non modb ( vt opinor) fadum eft ex Hebra?o- 
mine , ve) j Omitte. Interdum autem necefle eft vt idiotif- rum idiotifmo, (iicut alibi frequenter , vt infra 11. n. )fed 



Cap. 



VII. $4 EVANGELIVM 

fortaflis etiam aliquam vim habet , vt apparet ex conclu • daturus fit illif Kepetitio particular inrerrogantis,& eclipfis 
fione.-argumentaturenimacomparatis. ^Quififi- nominaciui ante verbum &Wi»W, confbu&ionem faciunc 
limeim petieritab to pattern, Cv ini <^t«Vm i t/» t ««•« «rW Vul- paulo duriorem: quod dicendi genus icerum occurririn- 
gara ad verbu , Qjwnfifiliut futtt petierit tamen, Giaxa con- fra,iz.n, & uCor.it.17. Icaque Erafinus, quemfumfe- 
ftrudHoneferuati : quam imitatus Virgil us divt, Pacem y quutus, vertitrelaciuumnominandicafu, & /jj» 'interroga- 
te pofcimus omnes , proa te»Erafmus , Qnififilim ems petierit rionis aduerbium fuftulit. Verbum aucem ofaftJivo, hoc * 
panem:teftatus fe a Gra?cis paulum deflexifle. ^Dtt quidem loco idem valet quod (implex JiJiveu , vr refte in- 
ei lapidem ? m ai^bv ZfaJhisru ou'tJ; Vulgata , Nmquid lapidem terpretatus ell Erafinus : qui tamen fequenti verficulo vti 
famgetei fid eft, /-urn ai'Sbf mtfi^et twrtS ; Erafinus, Lapidem maluit verboporngendi poft Veterem interpreters 



n 



13 



CLfTYKTYl tf OQ <JjJt£ tipTOV , \XYI Ki$0V tffa- 
hi OIW C/U,£$,7ITVriG<j) 6 TtC, - OldiZVi, Jb- 

/^to ctyxSzt J\Jtivctf td% tiwctg uffij 
io>>. + .io. Ucu'tu oux> oart om .jsA:m Ji/a ?roj<w- 

CTCf U/u7f 01 OLVB-pCOmt , CUTBe) © U^^ 773/- 

i.n cu>-.iq- GCix ytp 6<pv c VOf^q ttyjOt 
tuc.13.x4. 'W-es&'Tcy. 

E/VfcASsre $& t: s g?"ff^ m/Anc' 071- 
•7rKem'ict ti 7wAn } X* rf>puyaQ$$ vi oJb$ n 
ctTra.yjuazi&it; rlw a,7m/\{cw 3 v^ 710^.01 
etmv o\ €iOtpy£/Uty 01 Ji curmg. 

O'n (ptVYI VI 7W/WI , K9"! Vi^/\l/UJU^Jil vi 0- 

Jb\. w dnxtypuazt, &<; t'jjj fydhuu , tfjy oXi- 
y?: eicnv ol dj^onovnq cwilw. 

.Yl^o-i^vi ^^ro rp •\4jSo'm^:pviT^. ) 
0Te&&£d,7av , ta&Sw Si iiai hvttotctf- 

A'tto Tjy yj£p7mv ctorp o^ryvraaiS-t 

SVL<pihlw 3 h *^ro rp CoAii)i : avii^i 

Oi)TO> 7ra,v 6 vJj.ov a,yz$Qv i^pnoix, 

7P0l£ 7PJV'i^CtA 7T0i&. 

Ov ^iwotroLf <h. cTpoi/ ctyoLdvv i&p- 

7TDl^ 7I0VV)£CV<; 7IXniiV 3 Belt <Jh£pOV 0TL- 

'2&e9v ^ pTFiui; f(^ /\9vg now. 

Bi)iiadonx,Sit/&Ta siya.^a.. Vulg.bana data, quam pofte- 10 



44" 



'4 



15 



i5 



r; 



18 



to 



11 



11 



i? 



mo, ' qui ti hjius eius pecieru 
ab eopanem , "det ei lapidem.- 
Ec,li pifce petierit num fer- 
pentemdabitei? 

Sivosigitur, quimali eftis, 
noftis dona bona dare liberis 
veftris,quanto magis Pater ve- 
fter,qiii ell in ca?Iis ,dabit bona 
pecentibusabipfo? 

IQuarcunque igicurvolueri- 
tis vc faciant vobis homines, 
ita & vos facire ei.s. ilia enim 
ell Lex 5c Propheta?. 

pntroite per anguftam por 
tarn rquoniam lata ell porta & 
fpatiofa via qu^ abducit in exi- 
tiumjmultique funt qui intro- 
eunt per earn. 

Quia angufta eft porta , & 
'ftricta via qua; ducit ad vi- 
tam : &c pauci funt qui inue 
niant earn. 

Cauete vero vobis a pfeu- 
doprophetis , qui veniunt ad 
vos cum veftim ntis ouium, 
fedrntrinfecus funtlupi rapa- 
ces. 

A fructibus eorum agnofce-i6 
tis eos. [|Num colligunt ex fpi- 
nis vuam,aut ex tnbulis ficus? 

Ita omnis arbor bona fert' I7 
fiucius bonos:putris autem ar- 
bor fert frutftus putres. 

Non pore ft arbor bona fru- 
cTrus malos ferre , neque arbor 
mala frucflus bonos ferre. 



M 



homo , quem ji petitrit 
filiui funi partem, nmeptid 
Lapidem porri<ret ei? 

Am fi pifiem petierity 
nunqitid ferpentcm poni- 
get tit 

Si ergo vosrfuufiw ma- 
il , nojfis bona data dare 
filijs veftm, <juanto magis 
Vat'-r rejicr cp,j H»c<rf» 
efi dabit bona petemibus 

Omnia ergo quctctm- 
nc yultu -vt faciant vo~ 
h homines ,ita & vos fa- 
ate tUu.htec eft enim Lex. 
C Tro'heta. 

Intr.ite per anguftam 
portam : quia lata porta 
&- fpatiofii , via tft qua 
duett ad perditionem , ity 
multtfum qui tturant per 
earn. 

Qham angufta porta 
& ..rtla-vta eft qux du- 
ett advitam,ty pauci fmt 
qui inueniunt eami 

Attendite a. f^lfupra 
phetis j qui veniunt a4 
■vos investment is ohtum t 
intr'tnfecHi autemfunt In- 
pi rapaits. 

A fiuclibus eorum co- 
gnofcetis eos: nunquid col- 
ligunt de jpicis vuas y aut 
ae tribults Jicu>? 

Sic omnis arbor bona 
frucruf bonos fac it : mala 
autem arbor maL>frutlus 
fat it. 

2{on poteji autem ar- 
bor bona malos frutl u* fa- 
cer e,n que arbor mala ba- 
nosfrucltvfacere. 



II 



15 Cauete, wai^T*. Vulg. Attendue. quo modo nos e- 
riorem vocem nonnulli expungunt, fatisinverbo JiJivq tiamaliquoties.fed hoc loco Cauerefignificatjficutre&e 
expreflam.Sed non donacur quicouid datur,& apud Syrum vertit Erafmus , vt etiam Luc.ii. 11. ita accipi ur verbum 
interpretem vtrunque ponitur. *iO\y [Samar] in Niphal ficut apud Gallos verbii^Wer : cu 

13 QuiintroeuntM Hcnpgt^joi. Vetufta exemplaria tria accufatiuo perfonx accipitur proferuare, adiunclo vero 
habentcis'p^'^ii.quiinceduntjvelgradiunrur. 15 cafu reipro Cauere,vt garden cela,^ gardez, vous deeda. 

14 QuiaanguftaeTl , 2-nwi :fubauditur«Vi) eft. Vetus f Ouium,t??*€*Tw. Tranflatitie vocat oues manfuetosSc 
interpres . Quam angufta. Itaque exift;mn Erafinus eum fraudis nefcios homines, quales ifti fe efTe toro habitu 
legifle a'c rtvJt. inquonondubium eftquin fallatur. Siqui- fimulant. & fortaflis allulit Chrifius ad vtftes ex quibus 
dein in vetuftiscodicibuslegimus-n s\vn. idqueTheophy- oiim dignofcebantur Propheta;, durioribus pra?ferdm 
laclu? Romanus interpretaturquali particula n fitadmi-io temporibus , quos ifti finnoli (vthodie Monachi & Ere- 
rantis,& ita fcrip:umefTet,/3*C<i/,7roaDv j'^nvw'.ideft, Papa% mita? ) videri volebant moribus imitari. Vide Hebr. 
quam eft angufta:& Syrus interpres habet NO [no.] Non 1137. • ^ Intrinfecus , ivuZtv pro ?v<hSi, ficut vulgodi- 

defunt etiam codices Latmi qui pro Quam habeanc Quo- cimus par dedans.. 
* niam. Fulgentius lib. i. depeccatorum remiflione cap.4. 17 T>utris,<m's^9v. id eft vitiofa. Poflis etiam Cariofam 

citans hunc locum, in priore verf. legit Quamlata : in ifto i< vel marcid.im intei pretari, vt non agat Chnflus de apcrte 
verb, Quam angufta. ^Stric'la, -n?iKt^/Ji{iit Adver- flagitiofishominibus,fedquiarboresrcferantforisquidcm 

bum,prefla:resenim compreflione fiuntarftiores,nequis fpecio(as,intus verb cane vitiatas, quodexfrudibusde- 
fortc iT78<f"ju^i^u>id efltritam dici putet.Sed quid il -nd-xif*- mum putridis apparet. Sed antithefis ti *yxSvv oftcnditra 
(jfylw viam dixit in qua gradientes non quidem multitu- attiaeh hie pro Malo poni liue vitiofo, ficut Thaighum (»t 
dine led niu!tis aetumnis premantur? Sic enim a Grxcis3o obferuatdoftilfimHs Mercerusin Lex con Sanctis in radi- 
hunc locum exphcari obieruauit eruditiflimus & beata? ce ViH2[baafch']) pro ])~[raa~\ fa?pe vfui pat CND [bt<fch,~] vt 
memoria? Camerarius, Sed ha?c mihi quidem arguta po- Syrus interpres pro m-^it habet HWl^bfha ] ck ita etiam 
tiusquam lolidaexpofitio videtur. Apparet igicurVete- h*c vox accipitur infra 13.48. 

rem quoque interpretem h inc leftiont m \ intcrpretatio- 18 T^equt arbor^diJiyJ^cv.lnquoda vetere exemplar! le- 

nem fequutum efle.Ego tamen , quia in codicibusimpref- gitur sVt ttumv Jittyv. id eft neque rurfus>vel , neque contra 
fis legimus »w,nihjj mutandum putaui. arbor. 

1 6 Qh*cho* 



SECVNDVM MATTH1VM 



43 



Tiav JivJpov fxr\ itmoiw yj.p7wv x&- 
yvaxrtojicWTou;. 

rioMoi i&vcn mpi oV ctt&tvy T*f »/««- 
cct } Kye/gKye/€,8 7ntTo"(5i> ovo/^cn is^ir- 
(pYiTJjartju^j , ^ T&T era) ovb/wn ^ajyg- 

KcLj TVT* 0/ULQ?$yt1OZi) CWTVlg* Oil Xdi- 

Tivrt iyvw v /u^f.q'^7it^cd^&i r n ct7r i/ngv 
oitp'yt^b/yfyjot rtwtwojUAov. 

HaZ owu b'fnt; cl)iov<( fj&vmc, >Qyw, 

cuvSp) <pg$vi(X'j> /dc^xc axcJbjLMHrt rlwol- 
xicun clutH 'fh rluj7rtTpcLV' 

Kct/'7i«co dnovoov .upu rot$ /\9y>t4 uv~ 

THIS , H#j fAY\ TTOiCOV OJJTOU, , OjUfiitodytrt'TCtj 

cei<^o) fxccpco 3 ocn? u»tccfbjLW<tt rlw olyJ- 



'9 



10 



XI 



12 



^ 



2.4 



M 



|j"Qua?cunque arbor non fert 
frudtum bonum , exciditur , 8c 
in ignem coniicitur. 

Nempe igitur ex frudtibus 



Ta Ornnis arlor tju<e non S 
facie frtttlum bonum ex- 



upra j.io 



fi 



lplorumarmo 



feed 



seos. 



x6 



(jNoquiiquisdicic mihi Do- 
mine Domine, introibit in re- 
gnu caelpiUjfed qui facit quod 
vuit Pater meus qui in cadis eft. 
Multidicctmihi inillodie, 
Domine Domine , " nonne per 
nomen tuii prophctauimus , & 
per nomen tuum dxmonia eic-r 
cimus, &^rnoracn tuum mul- 
as virtu tes'edidimus? 

Tunc autem "profitebor eis, 
H'Certe niiquam noui vos.lldif- 
ceditc a me qui operam datis 
iniquitati. 

[jQiiiiquis igitur audit ex me 
fermones iftos , & cos pra'ftat 3 
"ailimiiaboeum viro ' pruden- 
ti,qui ardificauit domum iuam 
fuper pctrnm: 

Dccidit autem "nimbus , & 
veneruntflumina, &fiauerunt 
venti, & incideriitdomuiilJi: 
fed non " cecidit. fundata enirn 
fuerat fuper petram. 

Et quiiquis audit ex me hos 
fermones, 8c eos np piffftat,af- 
limiJabitur viio fatuo^qui aedifi 
Icauit domufua fuper arenam: 



if. 



II 



1Z 



14 



M 



16 



ciJitur, &m ignem rmt- 

titur. 

Igitur exf(ntlibuseo- 

rum copnofceiu eos. , 

Non omnis qui die it „ 
in n Rom-a »■ 

nnhi Dumme Donnm , ^ e f 2J< 

intrabit in regnum ctelo- 

r ion: fed c[ui fjat Vulun- 

tatem Patrh met tjui in 

exits eft,ipfe ;«fi obit in rt- 

gnum exlorum. 

Muhi dieent mihi in 
ilia die , Domini D<mine, 
nonne in nomine tiio pro- 
phetauimus } &~ in nomi- 
ne mo dxmonia eitiirnu* j 
^ in nomine tuo -eirtutes 
multaffecimut? 

Et tunc confiteborih'is) L uc . n.j.-. 
Quia nunquam nout vus. 27. 
ettjeedtte a me omnes qui Pfal.6,9. 
opcramini iniquitatem. 

Omnis er<,'o qui au~ Luc 6-47» 
da -vctba mea htcc, & fa- 
(ttea, ojiimtlabitur ■viro 
fapienti , qui xdif.cau'.t 
domum fuam fuper fetra: 

Et dej'ce'idit fUuia, 
Cr yeneruut fumiiut } &• 
flautvunt -ventt , <(<y ir~ 
rutrwit in domum ilium: 
ej- i,on cecidit. fundata 
emm erat fuper fetram. 

Et omnis qui audit rer- 
ba meu htic , &■ non fucit 
ej,fimi!is trie ijiro Jlulto y \ 

qui adificauit domufuam 
fuper arenam: 



19 Qu£cmq*e arbor ^v ii\Jlw. Vnum vetus exemplar 
interpoficam habebat particulam c«J,ergo. 

20 Nempe igitur. *©<>*• Vulgata& Erafmus,^iW Mi- 
hi verb videturhsec pafticuJa idem valerequod i^ouu: 
& prater illationem habere etiam v,m confirmandi. 

xi Quifacityo OTiav.Sic rede Vulg. Er.ilmus , Q«» fecerity 
id eft,o ■mtnartA. 1\Quodyulty ToSitomst. Vulg. & E- 

rafmusad verbum, Voluntatemy quod eft ambiguum. Ve- 
tus inrerpres poft Quiin cdn <r/?,acidit, ipfe intrabit in regnum 



& Erafmus , Co nfitebor. Er certe outvym proprie iignificat 
confiteri : fed hoc loco ampjiusaliquid declarat, quum a- 
lioquin Confitendi vocabulum,vtEcclefii.s vfitariilimum, 
retinerefoleain.N ide infra, cap.ro. 31. ^ Certe nunquam 

5 noui yoSy'-nHJi-mTiiyvaivjfjJir. Etfi particula o-n poteft vi- 
deri in hoc dicendi genere redundare, tamen etiam con- 
firmandi vim quanda videtur hie habere . quod e^primen- 
dum putaui, vt fit quondam ^7bo7»oti7)c: acfi diceret Chrj- 
ftus, Scitote lam ac difcitequbd vosego nunquam houe- 



5 [^ er 3 mm e n tuunty-nS <ru> oV^T7.Plerunc]ue additur cv He- 
braico more in hoc dicendi genere : quod idcirco Vulgata 
expreflit,quanuisin Gr^coiitpr^terniifium.Recle autem 



oe/orwn; quod per fefatisintelligitur , nequeinGra?cisco- I0 rim.SeJ obferuandum eft ha:c effe verba non ignoranm s 
dicibu$,nequein Syra paraphrafi legitur. (quid enim ignoret Dtus?)fed iftos acerbiiTnne repelletis, 

ii jv T o'«we,8.ParticulaK,quu proprie fit negans indeh'ni- Chriftoproculdubioalludentead PH 1.9. ^Qui opt- 

tajinterdum tamen interrogantis vice fungitur :quod ex ram data iniquitati , oiifiafctApm tLu «.io/M«». id eft , omnibus 
folapronunciationeintelligitur,idquequumaffirmare vo- fcekribus"& flagitiis addifti homines, Hebraico idiotit- 
lumusiddequo qua?ritur,vt hoc loco. Apud Hebrarosau- ^ mo,pN ,l 7y'lB [P 'ohale ahuen]tk qui velut artem peccadi ex- 
tern huiufmodi interroganones affirmationem augent. ercent, ficut Latini Medicinam, Argentariam faceredi- 

cunt. Hifunt quiinfacris libris paitim %«fwx',i | id eft 
peccatores, dicuntur, quibusi.Ioh. 3.8,opponunturnati 
ex Deo,nonpcrccantes:quu. ' alioquin eodem telle 1.8, ne- 
Erafmusaddiditpra?pofitionem Per,qua;fignum eft caufi^. 10 mo fit in hacvita quipeccatum non habeat. Sunt auterti 
namfi vertasad vetbum,now<»ef»o, intelHges\i^<TB^,id eft hxcChrifti verba petita ex Pial.tf. 9. Particulam autem v- 
vice tua.Signi'kat aute nomen hoc loco celebre illam Dei niuerfalem Wvnf,Omnes 5 a vetere interprete c xprefiamjin 
^ virtutejquateftaturquifquisDeuappellat. ^D&monia^tu- ' duobus tantiim vetuftis codiobus inuenimus. 
(MHtt.Sc in his facris libris vocaturimpuri (piritus,qui funt 14 ytfimtlabo , aputuim. ideftcomparabo. Vulg .^/?r- 

a prophanis pro diisculti&habiti , &hocipfo nomine z ^ milabitur. id eft iuctee^iemm : ficut etiam fcriptumlegimtJs 
Grace vocati,fed tanquahonorifico, quafifcientesfiuefa- in vno vetere exemplari. ^ frudttiti , ce.«n>&-. Vul- 

pietes appelles-.propter oracula videlicet: appellationecer gata,Sapicnti, «<)><?. Interduni tamen <re^ vt,vV f rt e ir i l!S Sa- 
te mire congruente cum hiftoria arboris fcientia? bom & pere,inteidumCogitare. 

mali. ^V irtutes,<Awa/j.u<.A<.\ vecbi"i,poteftates Hoc au- 15 N imbtt),»" fi^^i-n 0fixw,quoc\ Rigarc fignificar,ma- 

tem nomine.ex Hebra?oru idiotifmo(qui m*)13J[G/j<:Zwo/j" , 6 nifefte poniturpro J'«v fupra 5.45,8c Luc.17.tp, vndc/S©^ 
dicunt)a confequenti intelliguntur quxcunqueprxrerna- pro «W{,vt veiterunt Gra^ci Pfa'.6S. 10 , & 105.52: quam 
tura? ordinem fada,illam Dei infinitampotentiam teflan- Hebra?i generali nomine *^t}0 [Ma<ar~\ vocant , quod fe- 
tur.E've/ip^Tw Jbujoifxsm vocat Paulus j.Cor.n.TO.Accipiu- quutuscftetinm SyrusintCrpres. Sedmilii quidem vide- 
tur igitur </W/zf/c pro cxleftisefcus'j'fjiut (id eft virturis & tur hoc loco fignifieari non quaruis pluuia, fed vehemens, 
potentia:)erTecl;is extraordinariis, ficut etiam loquitur Iu- ^ & prccella,quam terraruin eluiuone* iequuntur,& Hebrei 
ftinus Apologetico pofteriore vbi agitdeSimone mago, ptculiariter 0^5 [ Cefclnm'] Latini nimbum vocanr,Ho- 
iedadditwa7<^'c. ^ Edidimurtfmtiiovvfyj ; Vulgata, merus atmrnv cpfc&t appellat. ^ Ir.ciderum dowui, 

Fecimu*} Erafmus 1 Vrcefuunml Atqui praftarevirtutes <o*' cimmv t« c'uia. Vulgata & Erafmus, Imurunt in domum i 
non magis Latine dicitur quam faceie : & ipfe interpreta- id eft t<pa'pp*(ni* «'? 7^ju'ciH<<u.Liuius, Fuga trcpidum, ac pa- 
turinfra,cap.i3.5f8,sTDiWi'edidit. ^o uoreincidentcm portis. ^Ccfj^/t5t"7n(7i. Erafmus* 

13 Projitebory *iMU-)i<m>, id eft^pa lam dicam. Vulgata t:JI frofitataJE t p'aulo pofijDete&a eft. id eft ^ct»&*3w. 



Cap. VII. $6. 



EVA NGELIVM 



uo) 3 yi ttffvdjoTtv ol cdz/*oi , ru -s^crfcttd- 

•v|<XV TYI OMK& C/KHVY) J(ffJ\ i7n<Ti y XJtf bW H 

7jjccaig cwms/AAyLh.'ft' 

War. 1. 11, Kctf ifyjiTV OTi 0~WUiTiteO~lV I Y\<K>X£ 28 

luc " 4 ' 31 ' rod As^ts tdvtov; , c^g7rA«oyofTO o/o- 

Yfvy& (hcfrtovMv cwrovgcog cJ^ouoictV *•* 



Defcendit autem pluuia, & 
venerunt flumina, &: flauerunt 
venti, & impegerunt in domu 
illam:&: cecidit,& fuit cafus e- 



*7 



KitpctAoifov tf. 
vn'j ouiizS^ 



Tf ' AjuCavn 'j ewTaT&zv tQ o^ctg, v\ko- 



ius magnus. 



Mar.1.40. 

fie. 5. iz. 



Kctf IJbu , tetzrefc iX^mv T&gpo-iKwuei 

t 

I wast*, Aeyyv 3 0gAa>, q&SueiS-ym. K#/ 

Ka) Ag>«i cwizSo lnoxZg , O'^t uw JW) 
ei'7rY]$'ol?QC 0>7zty>t, o-zclutov <h7%ov irAli- 
p«j %cy tt&o~iv'Swi to Ja>gj)v <z&£$<nTu,- 

Leuit. 14. % s McoOty^Hg JL&pTVQjLOV oujto7$. 

EiaiXSvvTi <h raj Inozu Gig Kct7np- 
vax/A , <z&e$oy\&6V cwT&Tzxji'rvVTup^oc, 
€t$£cf,yjr~/\&v cwtov 3 



4 
LiK.7.1. 



||"Ec fadhim eft , quum finif- 
fet Iefus fermones iftos , per- 
cellebatur curba fuper do&rina 
ipfius. 

Docebat enim eos vt ha- 
bens " au&oritatem , & non vt 
" Scriba?. 

Cap. viii. 

DEfcendentem autem eura 
c monte , fecjuuta eft tur- 
ba multa. 

I Et ecce , ' leprofus veniens 
adorauit eum, dicens, Domi- 
ne , &. velis, potss me purga- 
ce. 

Extenfaque manu tetigit 
cum Iefus , dicens, Volo, pur- 
gator. Statim igitur purgata 
fuit eius lepra. 

Tunc dicit ei Iefus > Vide "vt 
nu Hi dicas : fed abi , oftende te 
facerdoti , 5c ofter " donum ii- 
Iud quod|imperauitMofes,^? 
hoc Jit eis teftimonio. 

|| Ingreifum autem Icfum in 
Capernaum adiit ceturio 3 pre- 
cans eum, 

Et dicens, Donaine, "puer 



19 



15 



Et defcendit phuta, 
& vtnerunt f.umina , c£* 
flauerunt iienri , fjr »r- 
rtterunt in domum Mam: 
& ceridit , &fi*it Tuina 
Mint magna. 

Et faBum eft quum 
confummafllt lefm ver- 
ba l}£c , admnabantut 
t»t\>£ fuper doflrina e~ 
int. 

'Brat enim doeens eos 
ficut poteftatem habens,<fr 
nonficut Scrihx eornm& 
Pharifxi. 

Cap. viii. 

QVum autem defce- 
dijfct demonte ,/i- 
quuta funt enm 
turbx multa:. 

Etecce , leprofus -ve- 
niens adorabat eum , di- 
cens , Domine, Jiyss 3 por 
tes me mundart. 

Et extendens IefUs ma,- 
num-ytetigiteum^ dictns y 
Volo , mundare. Et con- 
fefiim mundata eft lepra 
eiu*. 

EtMtilli Iefus , Vide 
nemini dixeru ; fed njA- 
de, oftende te facerdoti, 
& offer fhunui tuttm quod 
fra-cepit Moyfes , in tefti- 
momumillu. 

Quum autim intreif- 
fet Cafharnavm , ecce fit' 
ad eum centutio } rogans 
eum> 

Et dicens, Domine^ putr 



%7 Impegerunt in domnilla-, <®&<A-Ac^\aui rit oi;u<ie«Wi>it.Vul- 
gata, Irmerunt , vt fupra: quum hie diuerfoverbo vtatur 
Euangelifta, quamuis eadem manente (ententia. ^Cj,- 
fus,rr?a?K.YI.Grat us, -celfte grauiore cafu Decidunt tunes. 

28 EtfaE}umePy'Sj i i'^i'iiTD. Hebraicum dicendi genus, 

. i n , 1 \\ r a\ehi. ]ideoaddere fbJet Erafmusparticulam Vt: 

ego malui retinere Hebraifmum , alioqui nimift fa?pe fuif- 

fet mutandum. ^ Tiniwffet, avuutrixiw. VuIgaca,Co«- 

fumajfet: quo etiam alicubi vticogimur, vtlohanuiscap 



Sed videri potcft Dominiis hoc niorbo popuJum fuum pe- 
culiariter caftigafle:vnde etiam orta fabuJa de Iuda?is Egy- 
pto propter tabe pu!fis,qua; corpora foedaret : quam vt ve- 
ram Tacitus commemorat Jib.hiftor.5. Iuftino & Arnobio *. 
dicitur Vitiligo, quam Seneca vocat fcedam cutis exalbo 
varietatem,Jib. ftlat. qu^it.j.cap. 25. Alij iJJud efle'lcabiei, 
genus volunr. 

3 Purgator, jo^e^n*. Vulgata recl:e ad verbu,jUimcJa- 
re,ve\ Munderif.Ced vitanda fuit amphibolia.qua; quidem in 



19.30. Idem autem hie valet cwu>Tt\eiv quod (implex 7*- 10 Grjeco nulla eft. EraCmus , Mundus e/?o,quod potius expri- 
Am^cuius alioqui multiplex eft (ignificatio. ^Verulle- 



bjtur.i!;i7&.>icv'jvTv,ve\ obftupefcebat.Vulg.^/^m/r<»t<!»«)- : id 
eft«S«^^v. quod quidem minus aliquid fignificat quam 
«wjAht7«%. Ad verbum, Excutiebantur.nam qui obftupef- 
cunt,illis veluti valido aliquo iclu mens excutitur. 

19 Docebat J;m <ftMma>v. Vulgata ad verbum,Errft docens. 
Periphrafis Hebra?a,Gra?cis etiam familiaris: cuius tamen 
interdu ea vis eft vt moram fignificet & perfeuerautiam ia 
aliqua refacienda : quamobrem eriam alicubi retinuimus 



mit neutrum ab/blutum , quum ^ba^tSmj /itpafliuum. 
4 \\ r t]ne ctti dicas, h* /miJ\v) wsr»«. Ergo vel non pra?fen- 
tefeuconfeia turba ilium tangendofanauit, qua^fortailis 
ilium propterea tanquam immtfndum refugiflet : vel pro- 
15 hibctiUum hoc longius fpargere. Varias autem hwius in- 
terdidicaufas refer.! Bafilius inlongaad Ca;farienfes epi- 
ftola. Ego veriffimam& appofitiflimam elTe credo qux 
a doclifllmo iaterprete affertur, ne turba in folis miraculis 
obftupefcens,non fatis-ipfi fpatij ad pr^cipuum illud fibia 
^ JfuttoritatemJZfnfui. due poteftatem, vt conuertit Yews 10 patre impofitum munus obeildum, ad docedum videlicet, 
intcrpres,id eft Jo* 'a;^v ■. nam hxc inter fe parum differunr. relinqueret. f Donum illud,Ti J&yi. Decerta oblarione 
Interdum autem «|>«* declarat d^iuxnv, id eft dignitatem, loquitur.itaq; articulu ab aliis omiflum expreffimus.Vul- 
vt Ioh 1. 11. Sed licentia? nomen, quanuis Grarco vocabulo gata Jegir m <ti>&* <nv,\d cft.oblationem tuam,fiue , tibi le-» 
i'^Haict refpondeatjtamen vbique repudiaui, quia plerunque profb prefcriptam.& Syrus interpres quoque addit prono- 
in vitio ponitur. Talem autem hie feie prsftitit Chriftus tf men. Quam autem inepte nonnulli ex his verbis conencur 
in doclnna caslefti promulganda, vtfe plane Deumeffeo- auricularemillam confeflionem elicere,in qua conftituunt 
ftendens, aquoLexipfa cflct perlata, qi.ique pro fuo iu- ab(blutionemapeccAis,velexeoconftat, quodad/acei- 
re de vita & morte diflereret. Ttaque pro eo quod prophe- dotem non mundandi,fed iam mundati abJegantur. 
tx interpretes aliens voluntatis, dicunt, Hoc dicit Domi- S Ingrefum autem lefum, «W5w»ti <f£ ■nS \'»n0. Videfis- 

nusripfe dicerefoler,Amen amendico vobis.vt ipfius legis 3° pra 1. 5 7,rff4 " J ' OTt e £ " f ^^ v -Vu]gata,/?pgi?»5.id eft^s- 

auclor.Vide Luc.a.1%. IScribx, 01 ye*mi. Vulg. fcribit,cl tAfiot. Erafinus ) 0i,'ccr4»5, id eft TroTwa^ctSjuoc. Alij, Supplicant, 
^timxTiii ojutW yj ol <?a&(Tnjci. Atque ita& Syrus interpres. id eft ijtmt/av.Studuimus enim quoad eius fieri potuir liiam 

cuique Grarca? Latinam vocem apponere. 

IN CAlvr V 1 1 1. g Vuer,o'-7ruic.Vel filius,vel feruus.Na pueri etiam aLa- 

1 Seqmta eft , h'xomj'Stitw ^VJ.Redundat mlmS ex Hebr. 3^ tinis ferui dicutur, ficut apud Hebreos iy J,[2y «r]& pue- 

idiotifipo. f Leprofi* , xt ^cc.Lepra non declarat morbura rum & miniftrum declarat. ^Proieclus eft, A'^aimbj. in !e- 

que Gr^ci clephantiafin,nos ladrerie vocamus,fed pcrtina- clo videlicet proftratuv , quafi cadatier , ficuri funt paraly- 



ibct< 






ci(Timxfcabici genus.quadere multa apud Gra-cos medi- 
cos tradutur. Herodotus m Clio m'«^» per mvxm exponit. 



tici.Sic VirgiJiiis,S'«r;»'fwr & totoproiefimevrpore fernt.Vul- 
gata,Zrfc*f^d eft x.4iT^.Erafiaus Decum'uit. id eft rjrniiwnuj. 

7 Saru 



€/\r,rcLj cv tm ofoict ©Sj^tAt'Tix0s>JWa>c 

Key Azyet dirrrl o Vnaoui > Tzyco g A Stay 

Kctf'&Trvxci&iG o i:&T0VTupyoc s(py, 
KuQjii «jt elfju iqgLVot; ivct pyv \otd tIw 
siyliu eWA37)c' a AAa juyvov eon P\9^pv 
H$j\ iadnirtraLi o 7rn7$/uyv. 

Kctjj&iyt) aid gcpnoc et/uu vzao cJ2,x- 
(Ti'iv j kyo&v vtt i/jy/LVrvv g-^TicdTag ' t&4 
Xi^to tovtco 7ropdj%vm , qgjj TiopdjiTaj' 
%cq d/fccf), zpwV)t(£j ip^rof' Ttj Tztfcfbu- 
Xoj jupv, 7ivkavv tovtv 3 ffty tioim. 

A aovaztt; J\o\ navis idztu/ts&rt ' qiy 
&7rt ffic ditoXoudv&cnv 3 A'fulu) xiya C- 
/Litv,xJicvra iVgptwA toouvtIw 7ngiv 

Aiyto <h v/iJav 071 7jD/v\o/"&7i/ avatv- 
}mv K9J JOo-jufi/} ri%ovcn i <@: avaxhtdv ' cov- 
toj\ /mttx, A'^^ta/^t ryui \(jua,i *tj VajudC 
cv TM fiaaiXe-iqi rty xgcf.vc*>v 

Oi 'j v\o) ty\c ficLGiXetaA om£Am&wotj/- 

TOJf &}$ TO OH0T0Q TO i^COTi^C/V. QMU i^OJj 

kKojuS/jsk; H&j o fipvy/uycW ocNvtoiv. 

Ka/ &t7nv o l'Mtrotc rd i^TovToip^o), 
K7ra'j^ 3 f(cfyj ojg 'fhg^vcxttg fyuvdims cot. 
Kdfiadn o vrouc, oLtho, t*j copa, cm&vyi. 

KafzX-J&vo Ihgou; etc rlw outlay Yle- 
rpx.6iJ}e rlcu7revZhpcu> oujtov fii£hn/uU- 
vlujy^'pjvpiosovaztv. 

Kaf yl-^ctTO -nig ^t^)c ai)TY\c 3 Kj dqmwiv 



io 



n 



ii 



'3 



14 



15 



lie erit Actus Sc ftridordetium. 

Et dixit Iefus Centurioni , 
Abi, & vtcredidifti fiat tibi. 
Sanatuique eft puer eius ' eo 
ipfo momento. 

| Et quum venifTet Icfus do- 
mum Petti , vidit focrum eius 
in le6toproie£tam, &febrici- 
tantem. 

Tetigitque manum eius , 8c 



S E C V N D V M MATTHiEVM. 

metis proiectus eft Jomi pa- 
ralyticus , & vehementer tor- 
quetur. 

Tunc dicif, ei Iefus, Ego,quii 
venero, fanabo eum. 

Etrefpondens Centurio di- 
xit, Domine non fum " dignus 
vc Tub teCtu meum ingredia- 
ris:fed folum ■'loquere a & fana- 
bitut puer meus. 

"Etcnim ego fum homo Tub 
potcftate conflitHtw , 8c habeo 
fubme milites: &dico huic, 
proficifcerc,& proficifcitur:& 
alteti, veni, ik venit : 8c feruo 
meo, fac hoc,& facit. 

H&c autcm quum audillet 
Iefiis,miratus eft : & ait feque- 
tibus. Amen dico vobis , ne in 
Ifrael quide tantefide inueni. 

Dico autem vobis multos 
ab Oriente 8c Occidente ven- 
turos, 8c accubituros cum A- 
braham & Ifaac 8c Iacob in 
regno c«elorum: 

j|"Filios vero regnieieclum 
iriin tenebras illas exteras. il- 



10 



B9 

metis Licet in donto bx~ 
rulytktiSj & male tor' 
quetur. 

Et ait Mi Tefui ■ Ego 
veniam , &■ curabo chw. 

Et refj'ondens Centu- 
rio ait) Domine non fum 
dignwvt intres fuh te- 
fiurn meum: Jeiit.ir.tutn 
die ■verio } ey ftnabu ur 
puer mem. 

T{am <&■ rgo homo fum 
fuh potejtate loiijii'.utui, 
habi nsjub me milites: <& 
dico Uu'c , vade , & ra- 
dii: & altj 1 , veniy& -ve- 
*it:& pruo meo, fac hoc y 
(^ facit. 

jiud'uns autem hxc 
Iefus miratu-s tft : &fe- 
cjuentibus ft dixit, ^f- 
men dico vnbis. non inue- 
ni tantam fidem in If- 
rael. 

Dico autem vobii cj(*od 
multiab Oriente & Oc- 
cidente "veniet, & recum- 
bent cum ^Abraham I- 
fac (ej> Iacob in regno c£- 
loruni: 

Tilij autem rcgni eu- 
cientur m ten eby.u exte- 
rior es.ibi ent fletm & 
jlridor dentium. 

Et dixit lefitt Centu- 
rioni, V ade,ty ficut cre- 
didifii fiat tibi.Et fanatus 
cflpver ex ilia. hora. 

Et cjr.um ■veii'ffit le- 
fu* in domum Petri , W- \f 3r . ,_ 7 - 
dit focrum eius iacentem IUC4.38. 
&febricitantem. 



15 j Ettetigit manum etusj 



11 



u 



M 



Infra,22.ij. 



7 Sanabo^QXTnvaw. Vulgata,C?ir4io. Erafmus,Mede- 
bor:c\ui tame hac verfionem merico reiecic fupra cap.4.23. 
Certe hie pomtur pro i«<a^:quo vocabulo poftea vticur. 

8 Dignui.lwtiu Erafmus. idonew. Vide fupra cap. 3.11. 
^ Sub tectum meum vzm/ua -rioj sijbu. Id elt domum , per fy- e 
necdochcn.GaU.fousmoncouuert. & notanda eftrarapro- 
nommis ti aieftio. ^Loquere, tur% m^p v.Erafmus ad ver- 
bum,D/'c verbum. ficut vulgo dkhvmSiDitesvnmot: fed pro 
loqui videtur iimpliciter etiamaccipi infra n. 32, Vul- 
g.ita 3 D;'c verbo. nam in quibufdam codicibus fcriptum in- IO 
uemmus tiiri xc'-yu,fed eodem fenfu. Nam «Ve(id eft die) 
accipitur Hebraico more, pro iube. Koyu verb fignificat 
loquutione & verbis: perinde 3cfi diceret, Tantiimlo- 
quere : nam tantiim opus eft vt verbo iubeas. Alioquin 
xo'jpc non verbum fed fermonem & orationem declarat.vi- I? 
de infra verfudecimofexto. 

9 Etenim ego. K»^ riy)«3«,Vulgata,7^{ am & ego^ue; inter- 
pretatio fentenriam deprauat. Nee enim a pan Centurio 
ifte fidei plenus argumentatur,neque dixit Euangelifta »*- 
y» &>P,Ced a minore ad maius fie colligit. Si ego fie aliis im- 10 
perans vt tamen aliis fubfim,tamen quod iubeo per fubdi- 
tos meos efficio, quid tu non effeceris vel folo verbo, qui 
videlicet fupra omnia emineas? ^Subfotejiate[ionJlitu- 
tui] us*; iiouaittv, id eft \s5rt|oJ«noy, Brdtinvs,^ilteriui potejfati 
fubditus.Ego Vulgatam interpretationem pr^tuli,non mo if 
do quia propius ace edit ad Gra?ca, fed etiam quia partici- 
pium rrTztyuiVH(ic\ eft conftitutus) fuppleuit ex Luca. 

( 11 Accubituros c-n J/jM-At^wrty. Tranflatio eft fumpta 
aconuiuiis , quibus fepe fblet comparari vita? *terna? 
leJicitas. It.que Accumbere idehicdeclaratatquepro-30 
miffionis Abiahamo fada?, id eft a?terna; felicitatis , cum 
eo fore participesv quod etia declaratur appellatione col- 
Jocationis in finu Abrahami , ficut chariflimi parrisfami- 
Jias:proximi quafimfinum illius recumbebat.quod de Io- 
lunnein cxtremailla Coena commemoratur. Nam*/'*- jj 



*Am&a/ pro ^stm^/»s Sw/ hie ponitur. Lnini recumbendi 
quidem verbo vtuntur(quod Vetus intcrpresvfurpauit,ft- 
mdi etiam fignificacione)fed raro- 

ix Fitiosngni,ci cjsj J 0zn\el<ju;.id eft indigenas,quos vo- 
cat vulgb naturales fubieftos.Intelhgit aute Dei regnum, 
ad quod pertinebat in genere quicunque erant ex Abraha? 
genere , quum longe.'aiia fit ratio coram Deo cenfendi fi- 
lios Abraha?,nimirum ex fide.Caftellio regios interpreta- 
tur,duplici errore.Primiim enim , quanuis foleant Hebra;i 
filios generaiiter vocare qui funt alicui rei peculiariter cie- 
ftinati,(vt infra,;?. if .fiJij thalami dicuntur qui cum /ponfo 
verfantur,8c Iohan.i6'.ii,filius perditionis,id eft exitio de- 
uotus)tamenpeculiaris eft hoc loco emphafis huiu.sno- 
minis,adeo vt nullo modo expungendum fuerit, quoniam 
null us in hoc regno cenfetur nifi idem fit Abrahami filius, 
quia Deus cum folo Abrahamo & eius fbbole regnum se- 
ternum pactus eft. Deinde non temere fcriptu eft f i l 1 1 
r e e N 1 potius quam filii regis, quoniam multi 
funt in regno quos tamen rex tandem vtinfidos reiicit: 
omnes autem regis fiiij, funt vnici ilhus naturalis filijco- 
haeredes. ^ III as exterasM j'^amgov. id eft qua? extra luntj 
vt intelligas extra hoc regtiu nullam efTelucem, fed tene 
bras , id eft pcenas illas a?terna?felicitatioppofius , quiuus 
nihil horribilius.Ideo articuli repetiti vim ex ( ■rcfli. 

13 Eo ipfomometo,c^T^aifitiKfi\i/.'Vuls,.Exillal)oraEva.f.Tn 
ilia hora. Vide infra, cap. 5.12 .Poftha?c teftatur Eraf(cui 
adftipulaturnonulli veteres codices) fe additure; eriffe, ^ 

/ , , . / > . \ ■> r t ~ . . ~ ~ '. y?» 

VSOT?yl)«'dat<Ci S/f^CTOVW/S^OC Hf TAU OUUM CW TV C* ailTH T.I Ufa. , frjpi TOV 

rrajdh. auto J^^'vonw.id e{\,EtreuerfusCeturio domilfuam eo ipfo 
momento inuenit pnerit fuifanu.d^t, veionon fimplicirerhic 
fignificat duodecima part? diei,ficut apud Iuda?os dies di- 
uidebatur, (edillud ipfum tepus quo Chriftusiftofermo- 
nefuit vfus, vtab ipfo non aliunde profeftumhocbenefi 
ciumconftaret:quamobtein momentum quam Horam vel 
teinpus maliminterprewri. 

Dj. 



Mar.i.?i, 
Ik. 4- 40 



Bfajt.4. 

1 pet. 1 14 
Luc.9.57. 



Cap. VIII. 38 EVA 

twrcig. \6 

OJUTZef £&f]U(SVi£o/L3^0L$ 7I0/^0tg' )(cy l%i- 

Cate tvL TTvdjfJi&vx. fayw , KSH 7roivvstg 

<J 'mvg ttAh^^m to pn&v tf& Yfauiit '■ 
7h 'Z&gp<pmvv,te2PVT0!; 3 AvTQ<;rcLG ctcds- 
vtidj; Y\{j/p *?&&) f(^jTctg vovxg tGa.- 

Vcf^vc^oVyioi>ig7ro>^otg6^/\gt4 7ri- \ 
Qjiewrov iWtXdjrtv chnXttiv eig TC7ri- 

Kctf <z&£9(rih3wv eig Y^Lfx/j^rdjg (h- 
7nv cwrtt) j HiittanaJhi , djco^vdvcrw odi 
07ivv taJvcLTnpxvi. 

Ko/ Xi'y& axrrSo l\j<roi£ , hi aKco7n- 10 
ttfig (pco/yioic, ?%>ucn 3 f((y to, 7rvnv & <£u 
xpwov j qc/LT&cnilujaai: ' J\ og tS 

ttv3-^°7I0V OVK i^$i 7H)V ?lw fU<pCCy\.lw 
O* JtfyiGOig &7TbV CWTCf), A aoXov 3?/ 



I? 



II 



NGELIVM. 

dimifit earn febris:& furrexit, 
ac miniftrauit eis. 

|" Quum aute ferum diei ef- 
fety " obtulerut ei d^moniacos 
multos , & eiecit fpiritus ver- 
bo,omnefque male affc&os fa- 
nauir. 

Vt impleretur quod di- 
ctum eft per Efaiam prophe- 
tam,dicentem,j|Ipfe inualetu 
dines noftras accepit , <k mor- 
bos portauit. 

(iQuiim vidilTet autem lefus 
tuibam mulcam circum CcCe, 
iuffit vt abirecur in vlterio- 
rem ripa?r.. 

Et quum accefliffet 'quidam 
Scriba, dixie ei, 'Magifter , fe- 
quar te quocunque abieris. 

Tunc dicit ei lefus , Vul- 
peshabent 'luftra , & volu- 
cres cadi, 'nidos : " filius autem 
hominis non habet vbi caput 
reclinet. 

Alius autem ex difcipulis e- 

ius dixit ei, Domine, permitte 

mihi 'primum abire , & fepeli- 

repatrem meum. 

lefus autem dixit ei, Seque- 



ls 



17 



18 



19 



zo 



zi 



11 



& dimif.t earn febm*&> 
furrexit, &■ miniflrabat 
en. 

Vefyere autem facto, 
obtulerunt ei multos dx- 
momababentes , Q> e«- 
aebat JpirtXi-perbo: & 
orrmes male habentes cm- 
rank. 

Vt adimphrctttrquod 
ditlittn efl p'rEfaiapro- 
phetarn, dlcentem , fpfe 
infirmitates noftras acce- 
pit, <& <egrotationes no- 
Jlra-s portauit. 

V idens autem lefus 
turbo* multos circum fe 
iufiit difcipulos ire trans 
fretum. 

Etaccedens vnus Scri- 
ba ait tilt , Alagifter ,fc- 
cjuar te quocurujue it- 
ris. 

Et dicit ei lefm , Vul- 
pes foueas habent y & yo- 
lucres cxli , nidos t Filius 
autem hominu non habet 
vbi caput fuurn recli- 
net. 

villus autem de difci- 
pulis ems ait ill' 3 Domi- 
ne , permitte me primum 
ire , & fepelire patrem 
meum. 

lefus autem ait illi,Se- 



tini intercom Magiftn nomen pecu'ianrer prxcepton- 
bus , quos vocamus , tribuunt, vt ille apud Ciceronem de 
amicitia,Sca;uoIam magiftrum fuum appcllat. 

10 Luftra , 4>a>Ktoii. Vuigata & Erafinus , Foueas id eft 
c/iuVm^tb, vel Jiipuyat. Ego luftra interpretor , feruata eiuC- 
dem etymologise ratione 3 (i Gramuticiv crecimus. f 2\^«- 
dos , nsiTum.Lodo-Hf : id eft hoc loco,>(&Ma{ : ni(i ad arborum 
ramos referre mi limns, quo fefe au'souotidie recipient. 



16 Quum auteferum[diet~]ejfet,>>-<]ix{ ft fyjofrffJiit Cub »fA*ppe. 19 Quidam Scriba,Hi Tepwt-nii,. Vulgata & Erafmus 

Vulgata, Veffyere autem ficl , id eiti'azrs'g^c 4i ^wo^jju'^c.Eraf- ad verbum,f / /(f^ Scnba quogenere dicendi vtimur enain 
mus,Quu?n autem appetiffet Vefrcrx. Liuius,Caftrorum oppu- vernaculo noftro (trrnone. ^Magifter^ttfkvi^xt.V ide 

gnatiotie, quia ferum cratdieiyabftmuere. f Obtulerunt,, inf. r^.i6.Magiftri nome alioqui latius patet:& '6h^Krx po- 

«©>«Jv«r^sv Erafmus, ^fdduxirunt, id eft t»«omyty>v: quamuis ^ tiusquam <hftL<rxJ.\tx refpodet.S c tame H br^is Rabbi di- 
quodad lententiam attinet,nihilinterlit vtro verboexpo- citur dedocloribus, int rpreteluhannt xoao.Sed & La- 
nas. f Dtemomacos Jki/uuvtfoiufyj'xe. id eft a dcemonibus 

obfeflbs,non (impliciter furiofo* , quos vetus Ecclefia wip- 
■y^j-u, vecabat, eo.s etiam,meo iudicio,intelligens qui in- 
tenore& amedicis fanabih furore cor. ipiebantur, dilu- IO 
cida habentes int rualla. Nam & Grseci medici quod- 
dam iftiufmodi furoris naturalibus remediis fanabilis ge- 
nus JkftwM:* vocant, in eo tamen reprehendendi quod 
fuperftitiofa & magica qua?daminterdumadmifcent , vt 

apudNicolaum Damafcenum videre eft.Morbos autem 15 Signiflcanrur autem proprie hoc vocabulo Vmbracula. 
iftoseciam a corporis intempeiie orientes a dsemonibus nammWaww deriuatur, declaratque proprie t. berna- 
ctiaminterdumimmitti& exhiftorialobi Jiquet,& exiis culum ex ramis&frondibuscontextum. Virgil. 1. jEnei- 
qui^x«v/«^!.^o/inhishiftoriis dicuntur, & exi icuruailla dos } turn Cyluis fcena corufis Dtfuper > &c.quo modoetiam 
muliere cuius fit mentio. Luc. 13.12. Sen & Euripides in nidi ab auibus conftruuntur. ^ Filius autem hominis, 

Phaeniflls ^ao^i-wi vocat eosqui da?monum agitatione 10 e^ijesiS <kJ$ef , ' m ' J - Q3od nonnulli putant fie vocatum 
inianiunt. Verbo , \«V?>- id eft , loquendo duntaxat & iu- Chriftum quod filius eftitvnius tantum hominis, (id eft 

Maria?) caeteri verb, filij potius hominum, eorefeliitur 
quod fie Ezechielem fa?pe voc it Spirirus Dei : vt alios ta- 
ceam. Rurfusquod nonnulli volunt humanamnaturam 
if Chrifti fie indicari, ttfiverumeft, tamen mihi quoque 
videtur plerifque locis non vfqueadeo magnum pondus 
habere. Alfentior ig'tur illis qui Hebraicam phrafim efle 
volunt, prohomne,ficut Homerus fiepe^ a'-^uv (fi- 
lios Achiuorum ) vocat Achiuos.Sicenim omnmoacci- 
tamen fpecimen in fanandis «egrotis edidit. Vulgata & 3° pitur capite 49. Ieremia?, & aliis locis plurimis: quanuis 
Erafmus fblent Infirmitates interpretari , led improprie. Vetus intcrpres fere vertat plurali numcro, Filij homi- 
Tertullianus lib. in Marcionem 4, valetudines conuertit, num.Sed hoc addo,propterea quod familiare eft Hebra?is 
& /Su.swj'hv legit a^Hp.quod verbum fignificat etiaTolIere. vtde fe lot;uanturin rertia perfona , ideoaccipiloco pro- 
18 luftit vt abireturiixAK&mv *Tn\3*i».id eft Indixitprofe- nominis primar perfona;, in Euangelica hiftoria : in qua 
c^ione,pro quo Gall ce dixeris,// comanda qu'on allaft. Nee 35 non memini quenqoam , pra?ter vnum Chriftum, filiuru 
enimitaefthoc accipiendumquafidifiripulos trans lacum hominis vocatum, idquc t.mdemumquumipfe defelo- 
ablegarit.vtqui vnicumipfis traiccifiepofteadicatur: fed quitur. 

fignificauit illis fe traiicere lacum conftituifTe, nempevt 2r Ex difcipulis , ft? /mzSwrW. At non certe ex illis duo- 

nauigium & cajtera neceflfaria compararerur. Itaque Vul- decim, aflfiduis eius comitibus : ex quo intelJ gitur Chri- 
gataminterpietarioncm, luftit difcipulos ire trans fretum y 40 ftum palam indicaflefuam traie&ioncm , ac proinde non 
(prajterquam quod addit de fuo vocem Difcipulos ,ne- paucos feCc ad ilium fequendum comparafle, vt etinn 
que to vifu fretum fig- ificat)vt ambiguammerito muta- verfum fupenorem 18, Chryfoft. & Auguft. accipiunt. 
ui. ^In vltr\ iorem [ripam,]Hc ii>Tri&Lv. Vu!g. Trans fre- ^ Primum abire, '&ep-nv a.7nK$iiv.Vetu\\\im quoddam exem- 
tum. id eft 77t'e5«y -n, ( 5«a*'«t»c , vel ai tnfifMv. Erat enim fita plar hoc vocabulum tt&tnv non habet , & videtur expun- 
Capernaum cis lacum Tiberiadis. 4* gipofle. 

22 Suos % 



bendo,vt ij folent quorumeft fumma potcftas, Cic.2.in 
Catil.Ejo vehemens ille Conful , qui verbo cities in exilium eii- 
cio. Et paulb pbft , Quod ego ft verbo affeqw poffem y iflos ipfos 
eijcer mquihac loquuntur.V ide fupra,verfu.8. 

17 Inujletudines, dahveiitt, id eft, a'cpas***. Hebr. 1 lf\ 
[cholin ] quanuis certum fit Efaiam generaliteragere de lis 
omnibus qua? Chriftus propter noftra peccata pertulit, & 
fpiritualiaipfius in nos beneficia proprie refpicere, quoru 



Kccj i(A,@>(LVn currtv h$ ts tfKoiov , r[KQ- 
teSvoTzv curry qi /b^cdriTctf cujtQ. 

Kctf Uovy wto-ftpr juiyiq efyjiro cv 
Key <z^rthdvvT*c, 01 ^Svtoji clutS 

ii'J^ipOLV CWTOV,te')S>VTt(; 5 KuQjLi OZOOVV H~ 

Kay Aiy{ ctUTv7g,Ti ehiXoi ist,oMy>' 
msoil Tot* iyep&ig sWn w»m Igiq <tvz- 
fjyiS up} t» SuXaojYi' qgj efyutTo ytXYi- 

VcQyWoVA'i^Q Zfrv C&>T , 071 /£«f 01 CtXifJ^i 

^a./ W 3a/\9tAra uttomovxoiv cwtZ'J', 

Kctf I A%f Ti «.yxw «£ to Trepan t/£ tmV 
%*pzv r rpF?p'}to~ f ,'MU)v > J7r^t>TJioav aa- 
t&T cA/a £cy,u£vtty/Jfyjot > an vyf pvn- 
[Miodv ifypyo v\vot , ^ciA?W A/a^ , &>$- 
7? un iaryyiv met TrapgAoeiV <^t Tvjg oS^h 

Ka) 1 Jbo \%g$£ > an i 'hiy>VTic l , Ttn/uiv 
qcy cm) , Vyigou ui tQ QiS; wA3*£ d)J\ 

•■ZZgp f^LjpHj3a.GZtVlCTilj yi/ucls ; 



13 



24 



M 



16 



SECVNDVM MATTHiEVM 

re me,& fine vt mortui fcpeliat 
mortuos " fuos. 

flEfquum ipfe effet ingrefTus 
nauigium , fequuti Tunc eum 
difcipuli eius, 

Et ecce iconcuflio magna fa- 
cta eft in mari,adco vt nauis o- 
periretur fludfcibus : ipfe vero 
dormiebat. 

Et accedentes difcipuli ex- 
citauerunteum dicentes, Do- 
mine ferua nos, perimus. 

Etdicit eis, Quid timidie- 
ftis,«exiguafidepra:diri ?Tunc 
"experredfcus " obmrgauit ven- 
tos & mare : & facia eft tran- 
quillitas magna. 

Homines veio mirati funt, 
dicentes, Qualis eft ifte, "vt 
vend quoque & mare aufcul- 
tent ci? 

||Et quumipfe veniffet ad vl- 
teriorem ripam, in regionem 
"Gergefcnorum,occurrerunt ei 
duo da?moniaci, e monumentis 
prodeuntestfeui va'de,adeo vt 
nonvaleret qui (quam ura^eri- 
reper viam il am. 

Ec ecce "clamarut, dicentes, 
"Quid nobis teciijelu fili Dei? 
venifti hue vexatum nos ante 
conftitutum tempus? 



17 



2.8 



19 



2-3 



M 



*5 



16 



VJ 



2.8 



19 



39 

quere me y &ait>t!tte imr- 
tiiosfepelire iiwrtitosfuos. 

Eta.fccni.entQ ea in na~ 
w lultm/couu'i font eimt 
diftibuli tilts. 

Et ecce , molui rr.,t^ntis * 

fatlttfcftm mxri)ita,vt Mar^.jr. 

naui u'x tp-rireturflnEii lue.8, n. 
bw.ipfe vero iur'nielut. 

Et acr rfferunt xl cum 
difcipuli ?iwi 1 & fitfeicx' 
eternal eum, Hicentes , Do- 
minefalua n^ypsrimtu. 

Et elicit eii Iefas, O^ii 

tlmilieHis modkte fiieii 
Tunc furg ns , imperx- 
uitvertt" &m.lri: & fx- 
fix e(l trxnquillitat mx- 
gnx. 

Porm homines m'trxti 
Cunt, dicentfs , Qua'.tt "Ti 
b'c , quia venti Qr mifft 
obediunt ei? 



Et quum vert iff jt Ieflti 
trxm Prethtn, in regionem 
Gerapnatwn , occurred 
runt liduo habentei dx* 
mnni.i , de mmum ntis 
exettnte"! , fxniniyris , it 1 
■u' m-.mn p jjet tranficc per 
viam ill mi. 

Ft ecce clxmtwrunt, 
dlcen'-s, Quid nibis &> ti- 
bi leu fili DA ? venijli 
hue ante tempm torquert 
nos} 



Mar *•*. 
luc.8.16. 



i% Suos , V3ie, icLh-rW. Leuiculum eft quod admonet 
Erafmus > vertendum fuiffe , Suos ipformn , quia iawftSad- 
ditur. Conftat enim loco fimplicium pronominum re- 
C'proca a Gra?cis vfurpari in huiufmodi locis : vt paulo an- 
te \isr if&vTov i proiajj-'t'^'. Sed hoc potius obferuandum 
erat , mortuos priore loco dici homines ■i^^Koil , ne- 
quede Euangelij doftrina follicitos, quod tamen ftudium 
oportuit,fine exc<-ptione,C2teris rebus omnibus anteponi. 

13 Quum ipfe effet ingrifftis i iy.Gai-Ti oto'iJ «'c 7?Aoriv.Viilg<lta , 
\A]cendente eo in naniculam. id eft > 7rAoi*.£w. Erafmus , Qmrn 
ejjet ingrtffus nxuim. id eft t\jm voluv. Eftautem ■nhuo* quod- 
cimque nauis genus , wagje ii 7rXw , quodnauigare figni- 
ficat in genere.TTAoist'e'ovj verb Lentulusdicit Nauigiolum, 
hb.ii.Epiftol.Gallis,oi»^ flette. 

14 Concu(?io,<M<Tfjuc;. vef, Succuffio. id eft, vehementifli- 
ma tempeltas. plus enim eft out/ms quam Mmm : quamuis 
Terra? mo turn dicant Latini quern >»c <rtts^ vocat Gra?ci. 

z^ Excitauerunt,n'-ye<ptti). Hoc verbum quum eft tranfiti- 
uum conuerto Sufcitare , vt fupra cap. 3.9. quum de ortu 
rei alicuius agitur, Deo videlicet fin fum ciente qua? prius 
non exifrebant:Excitare 3 quum de fomno diiferitur, vt hoc 
locorquotiesdeniqueabfblute vei paffiueaccipiturjnter- 
prerari foleo Surgere,vel Expergefieri, vel Excitari: vt fu- 
pra, cap. 1.14,8c 2. [$. . 

z6 ExperreEiui , fyp&i?. vel , quum furrexiffet,vt infra. 
9.6. f Obiurgauit ,imtif*>i<Tt. Vulgata , Imperauit. id eft, 
wsth'a*™. Erafmus , Increpauit : quod potius refpondet -n! 
o^i77A«'t7«v. Lvterdumautem accipicurpro Additis minis 
pra?cipere,vt infra, cap. n. 16. ficutapud Latinos accipi- 
turlnternnnari. Eft autem ha?c phrafis Hebraica , vt jp- 
paret ex Pfal. 106. p,& Naum. 1.4. Et videtur vti hoc ver- 
bo Spiritus fan&us vbi de inhibenda maris tempeftate agi- 
tur,quod vis vi obiici & opponi videatur. qua etiam ratio- 
ne de Sarana dicitur, Increpet te Dominus, Zach. ,\z. 

z7 Shtalh, 7n>Twric. Annotat Erafmus hancparticulam 
ita interrogare vt habeat admiration^ emphafin:quod non 
eft perpetuum.diilingui tamen debet a 7ro<At7roc, Cuias. 
f V tei "tj k/j'tu. Vulgata & Erafmus,ad verbumtQw/<t«. 
quod dicendi genus Latinis eft ignotum.Galli verb fie lo- 
quuntur,quum dicunt , Quel homme e/i ceii , que les nj nts ty 
la mer lui obeijfwt? Sed particulam Quia nufquam memini 



legere hoc modo vfurpatam. ^ Aufcult mt^lnr*.Kt>vov<nv. 
Erafmus & V\rg.ObeJiunt,ic\ eftmiZw-mt. r erre ilia trafla- 
tioin Latino fermonenoneft duriorquam in Gra?co. 
l8 Genrefenorum, ripytmvo'v. Sic conftriter hgiur hoc 

5 ocoinGra;cis codicibus. Syrusauteinterpres&: E'jipha- 
n'us aduerfus Manicha?os ha: et fy Y*ifttpm£v ) GAiartnor&: 
vt fcribitur in grxcis libris apud Matcu & I.ucam,vbi ea- 
dem defcribitnr hiftoria.apud quos rurfiis vetus interp e$ 
larinus legit Gerafennrum, T'tppowi.'v. Neqtie exuf < fl cur 

10 quifpiamhac varietateofftndatur. GergeHa enim 8c Ge- 
zara vna& eade vrbseft (vndeGereefeni dequibus I-- r e- 
phus lib.x.debello I >daicocap.io.)quam mirum non eft 
a P:oloma?o adferibi Petrara? Arabia; , qui eo te;>ore Da- 
mafcus etia Arabia; adfcnbererur vt p.icet fx :. : ' or. ir. }. 

15 Gadara verb aqua Gidir'sresiofuit & ipn LacuiGene- 
fareth,quem Plinius Genefjram voc ir,prorfiis otta&t.vt v- 
nusidemque traduv 8chis&illis tribui poruerit. Apud 
Strabonem autemJib \6, perperam meoquidem iudicio 
Gadaris regio, inter Cafium motcm & Pelufium fita,nro 

10 Gazaris vel Gazeris le^itur, a Gazera ciuitat? fie dicla, 
quam ipfe qmdem non commemorar,fed legimus z. Sam. 
S.if. Nam Gad.iridem a Gadaraoppido munitiffimo in 
Pere-af jiffeorientalem, videlicet Galiliaelimitem inter- 
"eclo Iordane.exlofeiiho liquet plurimislncir, ac p efer- 
jm exlibrodebe!loludai'co3.cap.2. & exPlmioq'joque 
.^.cap.18. f S& ui,y<tM-™\. id eft,*'; /.nam (vt re&e notat 
;afmus)variadeclarat hoc vocabulum , dequo Plato in 
ptagora. 
Z9 Clamarunt, ?KB<x!;ti».T.raCf r ociftrabantur.i6 eft s *xt£ocev. 

JO i^Quidnobis tecum ? ii h'mv >y mi ; Eraf. Quid rei nobis tecum} 8C 
rede quidem. nam fubauditur as?<j.yu*; quum fie loquatur 
Demoflhenes ifet?i<f *v'ow , Auuv-J/t/Ppor ^Jiv »m nt K) <I>/^^T- 
!T6> arg£yfj&. Et Herodot.in Terfch. at) ■ii k, -nvnm <m^.yy.f. 
71 'Sb ; Sed pra?cife etiam interdum fie loquuntur Latini. 

?f vt Cicero . Quid huic cum Tabio\ Idem , Cum Vat'mij legio- 
nibusquid erxt Antonio} Vulgata , ad verbum, Quidnobk 
& tibt > obfeure & barbire. 5 -^ ntt con $ uw - um temptu, 
n** x&pou. Diem ilium videlicet vltimum, quern qui irri- 
dent ,hinc dici pofTu-t ip;isda?monibus detetiores. Vfus 
6 fum igitur periphrafi vt ptopriam huius Grscse voc 4 s 
fignificationem exprimeiem. 

D.i]. 




f 



Cap. VIII. 40 EVANGEL1VM 

iFvcti /u&%<yLv am tutty a.y*X* %i-$° 

gcpV 7i07^Xu>V fioOKO/vfyjM. 

* Oi J £cLf/UiQVlG 7lTtpiyji/\gUJJ CWTOV X%- 

^1/ a^AS^7f «$Tfo) *34A4« tWx'i&V' 



-J 1 



J a 



33 



K«/«?rtv acm>~€> T e 7irx,ycVi.Oi j, d%iX- 
dvvnt; 0.71% X$vv £4$ rluj d^ixlw s^fyp'- 
£501/. Kee/ <Vbu, SpfAYiat 7rai<rob Yi dytXv rfl 

ct7ndavov cv *&?$ itthcnv. 

Oi «/£ (Zdonovnc, i(pv)?V> qgq ci7TiX5vv- 
Tt<;e4<;rlw7nXiv a7flifyeiX&v mtvia,}^ 

Kctj icPou y TWicnx y, 7dx.t<; cJ£wA$*v «C3 4 
ayuuctvrnatv irS l\iooi>' ^ iJhvnq cuutw, 
rrpxpi^XianM owg jMm.Cn *$7to iyj . 

e).C0VCW7$. 

KitpctXcyov S. 
A ?ifj,£a4 &tt; tv 7T?\g7ov 3 chi7rtQ^(n 3 
qcyviXSiv &$ <tLw iJicW 710X1V. 

Mar.i \. KctfiJhv , <cV£9(Tl $i£$V OJJVU tQhQcfLXV-z 

J«ic.j.«8. w 2v 'Oh xXivvh; fcGx*/v8jJ0V& Mv IV 
cviZrlw 7ngiv avrfi 3 €i7ri izS ^^Xvm- 

KtojQcLpTi TiZVOV , CttpiWTClj 001 Ctj CC/^p- 
TlCtfCOU. 



K 



Erat autem longe ab eis | 
grex porcorum multorum paf- 
cens. 

Da?mones vero precaban- 
tur cum , dicentes , Si'eiicis 
nos, ' permitte nobis abire 
in gregem porcorum illornm. 

Et ait eis , Abite.Illi vero e- 
grefli abierunt in illu gregem 
porcorum : & ecce, "ruit totus 
llle grex porcorum 'e praecipi- 
tio in mare, & mortui funt in 
aquis. 

'Paftores autem fugerunt:& 
'quum abiiflent in vrbem,re- 
nuntiarunt omnia,&'qua?da?- 
moniacis fa6ta fuerant. 

Et ecce , tota vrbs exiuit in 
occurfum Iefu:& quum vidif- 
fent eum,rop-ariit vt " diorede- 
retur a finibus ipiorum. 



30 



31 



J a 



33 



?4 



I 



Cap. ix. 

"NgrelTus igitur nauigium, 
traiecit, 6c venit in iuam 
vrbem. 

|Et ecce, obtulerunt ei pa- 
ralyticum in lc6to proieclum: 
quumquevidiiletlefus fidem 
eorum,dixit paralytico, Con- 
fide fiJi/'remiHa funt tibi pec- 
catatua. 



Erat autem non longe 
ab illis grex multorum 
porcorum pafc ens. 

Damones autem roga- 
bant eum , dicentes , Si 
eikis nos hi»c , mittc noi 
m gregem porcorum. 



Etaltiilis,Ite. At Mi 
exeuntcs abierunt in pcr- 
cos'.Z^ecce^magno impetu 
abijt totus grex perpr<e~ 
ceps mmare 3 & mortui 
funt in aquis. 

Tafiorti autem fuge- 
runt : & venientcs in ci~ 
uitatem,nuntiauerut hkc 
omnia , & de ijs qui dx- 
monia habucrant. 

Et ecce 3 tota ciuitas 
txiit obuiam jtfu : & 
vifo eo , rogabat eum 
vt tranjiret afinibweo- 
rum. 

Cap. ix. 

ET afcendens Iefu« in 
nauiculam,transfre- 
tauit, & -venit in ciuita- 
temfuam. 

Et ecce,offerebant ei 
paraly\tcumiacenttm in 
lec~lo:& -videns I ejus fi- 
dem iliorum , dixit pa- 
ralytica , Confide fiit,re- 
mittuntur tibi peccata 
tua. 



30 Longe, jty.*e? ! 'v Vulgata, .?/oh longe .-repugnante cjui- 
dem fide omnium Graecorum exemplarium ,qux no- 
bis videre contiginlcd tamen re<fhus(ni fallor)quam abs- 
que negante particula : quum teftentur alij Euangelifta? 

^ porcos i(tos inmontibus fuifle veluci inconfpe&u ficos, 
vt apparet ex articdo quad cA/xt»w»c adiudo. Porcos au- 
tem iJlic & quidem greg.nim pauiffemirum non eft,pr£- 
terquam enim quod Gadara & Hippon vrbes Pere^ vici- 
nas, (vtpote Galila?am interiefto IordaneabOrientefi- 
nientes teft e Iofepho lib. de bello Iud.3. capite 1. ) tefta- 
tur idem Iofephuslibro Antiq. 17. cap. 14. fuifTegr£ca- 
nici inftituti , conftat plurimis incircumcifisquosgene- 
raliter Grscos vocant plcrafque ciuitares refertas illis 
iam turn temporibus fuiffe rneipfa quidem Iuda?a exec- 
pta, qua de re vide Iofephum Jib. de beJlo Iudaico 1. cap. 
i<;.& to.Id autem eti.im ex eo apparet quod hk fitmen- 
tio monimentorum, vt loci fepulchris referti : quum Iu- 
dajorum infiituro ad feptem die? impurus haberetur qui 
in talibu.v locis verfiretur , vt diferte fcribit Iofephus , de 
Tibe'iade ab Herode Antipafub Tiberij nomine extru- 
1 fta dilferens lib.Antiquit.i6.cap.3. 

31 Eiic'tSy i)tC=tM«c. Vulgata addit Hinc .id eft vm u$w. 
^ Permitte nobis abire, '<&nif t-]ev h'luv tZmx^ui. VulgatJ,^/t-| 
te nos.id eft ™,u-\av »ija;. Vt etiam apud Marcum fcribi- 
tur.Ridiculi funt igiturqui permiffionem voluntatiop- 
ponunt, neque iniuftusDeus quum rebus quascondi- 
dit,ad funm ipfius gloriam , etiam cum ipfarum ex tio 

* coniuniflam, vtitur. Sedinfigneeft Te;tulliani diftum 
Jibro de fuga ,alioqui hyperbolice fcripto, qui ibi hinc 
elicit nullam efte poteftatem Satana? nifi ex permiflu 
Domini vel probation^, velreprobationis, velcoerci- 
tionis caufa .pojfumm, inquit, dicere porcorum quoque fctas 
fuiffe apud Deum numeratat,nedumfanElorum capillos. ^"for- 
corum i/lorum,^ ^i^v. Puto arciculum hie poni fwnvcaif, 
& gregem ilium quad in confpettu fuifle,quod exprimen- 
dum putaui. 

3 1 r\jtit ,u'f/jM7i. Vulg.Impe t u abiit.-non neceffaria peri- 
phrafi. Eraf. Fcrebatur. id eft t'$t'fiiv. ^ E pr£cipitio, 
x? to xp.uvsu. Vulg.& Eraf Perprcceps : nee id quidem La- 
tine,(vt opinor ) nee fatis appofice.. Ponitur enim ^ pro 



&7B } vt in illo Homeri OdyfT. f, *£ mifiis $*\tnv, defaxo 
deiicere. ^ in mare «c Sau«w. vide Marc. 5. 13. 
^Mortui funt,ttTri$rtvn. Erafmus , Terierunt , id eft aW^vw. 
33 T?aftores,'A£om.ovn<;. EraCmus,QHtp<ifcebant. Vide 

5 infra, cap. 19.4. ^Qnum abiijfent, ti.7n*2rorn<.Vii]g.P'enientes. 
id eft ipyoftyjoi, Eraf. Digrefii. id eft ^TaCavn?. ^ Omnia, 
maim. Vulgata , Omnia h&c. id eft Wra tootw. quod 
etiam videtur cum iis qua? fequtintur melius conue- 
nire. % Que dxmoniaticis f^ci^ fuerant , t±<W Sw^ua- 

10 n^o/uS^an. vel (vt Erafmus) qua; dajmoniacis accidif- 
fent. Sic enim rede Hellenifmus (alioquin obfeurus) 
illuftratur. Vulgata , De iis qui dtmonia habuerant.id eft 
/sfei^ j^fMvi^o/J^ui. Simili dicendi genere etiam vtitur 
infra,cap.n.ii. 

15 34 Digrederetur,/MT*C» .Vulgata, Tranjiret. \c\ eft JtctCuf. 
v»Eraf Decedcret.id eft ^7o^pV>i.& infra , cap.11.9, Pro- 
grei1us,id eft «woC^'.Sic quotidie viliflima etiam qua?que 
mundus falutis fux iadura redimit. 



xo 



IN CAPVT IX. 



I lngrefftn,l^S-4.Y\i\2,at^,Af<.endcns.\(\ eft t^nCaJvcev: & 

fe additj/c/Wl'offot;. ^Vrbemfuam, «'? i<A'<t» ota^. in qua 

videlicet veluti domicilium habebat,totam alioqui regio- 

25 nemobiens,nempe Capernaum, Mar.i.r. 

i Obtt<lcritnt,'!zeo3i$ityii. Erafmusj^cMa.vmfW.qua? in- 
terpretatio neque Gra?co vocabulo proprie refpondet, 
neque huic loco connenit.Neque enim ducebatur fed fe- 
rebatur paralyticus, & quidem in le<flo decumbes,vt nar- 

30 ratur Mar.t.i. %o_uumque -vid'ufet^ •c/iif.id eft , quum 
ex manifefto figno cognouilfet. Sic in hoc eode cap. verfu 
4,lJiiv iaf cvfiuaHJ^c.& txodin.18 , Omnis populw videbat 
■voces. ^Confide, SufxTrl. Erafmus Bono animo «/ro.Cic.in 

hac fignificatione dicere (blet Cofidere animo. 3>«^«y au- 

3^ tcm idem etiam valere quod apud Latinos Confidere,vel 
illud Herodiani confirmat lib +,%§*$* Ji «*7W 5i?xmv(ni 
tuJny JtfittSti.id eft Confidebat autem ei,vtpote iam pridem 
fui ftudiofo. f j^emijfafunt,ai<pimttn. Vulg & Erafm. 

ftjmittuntur, oi<p/«»T^.Sed eft in tempore perfe&o em j halTv 

40 minimt negligenda.Vide Mar. 1,5. 

3 BUj. 



KawiJkvo i'yiavu; tcci; cvCuuYHr&g cu>- 

on Toys yjtpJiajt; v/ufifc 

T/ yb %l-iv djzo7JZt)Ti^ov,ei7Ti7v , d- 

(piCtiVTOj GDI OUj Cl/U^piioLf^ Gi7Ti7v , i^lpCtf 

t'va <h €iJ$ivz on cJcovoictv iv/ o Iffg t£ 
a#Qe3°7ru 'o^T4? >W? dfiivcLf d/u^pnaA , 

("TOTS A?5^/ TZif O^QtAfTIXfie) , ) E >*p 



Key U7sxt2* en; 



\ 7 / 

T0V OMQV GOV 
i i 



euiih. 



I cpQVTlg eh. 01 0yX0l iB CW '//£5/mi> j%gj 
icft'^CtGrtV TOV C")?0t',TOJ/ Jhvvx CJC^OlcW 

liaf Tm^ef.yav o \v\ outs, iK/T&iv 3 &<hv 
a}>Qe??7ivv vjz^mjudpov 'fh to viXco.tov , 
McltS^ov My>jU&pov , HsH Ae'^/ cu/rsJ\ 

otv aurrti). 

Kctj ifyjiTv aim} aJctK/tifj&px zv <t.v\ ol- 
xlct,(£ lJbv 3 7io>^.ot VeX^vcuj ^ et/mgLp-m- 
As) ehdvirn$ ouj curtMivro t&T VtiGov ^ 

TDl'g/tjyiZjVTCUt; aJJTi. 

Kdf iJbvrtS ol ®CL?JLGWl0l,G4/JW TO^ 

%cy ci/ujtpzaiXcov iS-i&t o Si^clohclKoc, v- 



IO 



II 



SECVNDVM MATTH1VM- 

Et ecce, quidame Scribis 
dieebant apud fe , Ifte "blaf- 
phemat. 

Et quum vidiflet Iefus co- 
girationcs eorum,dixit, " Qujd 
cogitatis mala in cordibus ve- 
ihis? 

' Vtrum enim eft facilius, 
dicere,rcmiila funt tibi pecca- 
tarandicerejiuroe & ambula? 

Vt autem iciatis potefta- 
rem habere Filium hominis 
in cerra remittendi peccata, 
(tuncdicitparalytico,) Surge, 
attol e tuu ledum , dc abi do- 
mum tuam. 

"Tunc tile furrexitj abiitque 
domumfuam. 

Turbavero quum hoc vidif- 
fet,'mirataeft, & gJorificauit 
Deum , qui dedilfet ra'em po- 
teftatem hominibus. 

|Et" quiidigrederecur Iefus 
illinc, vidir quenda" fedentem 
"ad telonium qui Macthaeus 
dicebatur,& dixit ei, Sequere 
me. Arque^ furgens fequutus 
eft eum. 

Et factum eft quti Iefus ac- 
cumberec " domi illtm 3 ecce, 
multi publicani "& peccatores 
qui venerac, fimulaccubuerut 
cum Iefu & difcipulis eius. 

Quiimque id vidiilentPha- 
rifei , dixerunt difcipulis cius, 
Quarecum publicanis& pec- 
catoribus "edit doctor veftcr? 



to 



II 



4i 

Et ecce, cfwdam de 
ScriLis dixenmi intra /?, 
Hie blafthcmat: 

£' quum vidijfet /<•- 
fw CogiiAlioiia eorurn,di~ 
xit^t quid cgitaris ma- 
la in coxdibui ytjiris? 

Quid eft facilius , di- 
cere 3 dimittuniur tibi pec- 
cata tua:an duere , fitrge 
& ambula? 

V t autem fciatis quia 
Fititti hominu habet fo- 
tefiatem in terra ditnit- 
tendi peccata , ( tunc ait 
faralytico , ) Surge , tolle 
tuumle£lum 3 & trade in 
donuim tuam. 

Et fnrrexit,& abut to 
dutnum fuam. 

V identes autem tur- 
bte tumuerunt i & glorifi- 
cauerunt Deum , qui de- 
dit potejtaiem talcm ho- 
minibus. 

Et quum tranfiret inde " ar - 1 - '4 ■ 
lefm ,vidtt Imminent fe- '*' *" 
dentem in telonw 3 Mat- 
thceum nomine, &■ an il- 
liy Sequere me.Et furgens 
fequutus efl eum. 

EtfaBum rft,difcuben- 
te eo in domo, ecce , mul- 
ti publicani cJn peccato- 
res iien'toites difcumbe- 
bant cum lefu ey difci- 
pulu tius. 

Et videntes Tharifei 

dieebant difcipulu eiuiy 

Quarecum public anis &• 

peccatoribus manducrU- 

matrijhrvejter? 



3 Blafphemat, ^KetoxpHyAt. ideftimpie loquitur. Nam 
hac (ignificationepeculiari vfurpatur a facris (enptoribus 
noftris , quo modo etiam apud Piatonem bij> in Alcibia- 
depofteriore, & in excrcmode Rep.fecundo libroponi- 
tur. quum aliociui communi vfuapud Grscos difcrtio- 
residem valcat quod /SxaVav tLu> <p^lw ^ aiDto^Avreiv. id- 
eft calumniarijvel maledicere, fiue altcrius famam male- 
diftislajdere. 

4 Quumvidiffet, lJ)Jv. Chryfoftomus legit, tiJtacoi'n- 
OTi^QiJum fciretlefu.s. f Qmd,h%-n.} J ieor.T\0 X i[lav}mah'] 
pro Quamobrem,velQuprfum. 

5 Vtrumenimcfi, ti bpi^v^vO'nin^ hpigi. Vulgata 
ad verbum , Quid eft ? quod in Latino praefertim iermone 
nouum eftdeinde etiam omifit coniundionem. 

6 Attolle, *e?v. Id eft tolle in humeros, vt appareretde 
viribus penitus ipfi reftitutis: quod fimplici Tollendi ver- 
bo Latine non fatis exprimitur. 

7 Tunc[iUe]funexit , j($y s^3«c Pro ^ vertimus Tunc, 
quia ( vtfepe nobis dicendum erit ) Vau Hebrajorum 
ita etiam accipitur : & vidi eftmihi ha?c fignificatiohuic 
loco melius conuenire. Erafmus autem , quemfumfe- 
quutus,recl:e fecit quod relatiuum addiderit, vt tolleretur 
amphibolia. 

8 Mkata eft,<Aax<ua.<mv. Vulgata, Timuerunt id efte'Sr^e- 
Chotw y vtexift: mat Erafmus. Sed etiamfiita fenptum ef- 
fet Gra?ce,potius dicendum fuerat, Exbauerunt. Exem- 
plar quoddam ha.beti<?o£>iSmntv : quod potius legit Vetus 
interpres. 

9 Ouum dfrederetur, ^rwga'^'v.Hic d'yuv ponirur pro /?*- 
Sifrv. vt in illo Terentij , Quo te agis. Erafmus, Vrxte- 
riens , mtytiiv. Ponirur ergo hie ti ■m.&lyitv , multiplicis 
alioqui fignificationis , pro Digredi , ficut paulo poft 
verfu Z7 . id quod oltendit panicula Uh^v , domo vi- 
delicet egreflus. ita tamen vt in ipfo itinere id effe fa- 
ctum intelligamus. Alioquin idem valet quod?m£;^i/« 



& im&tvaj, vt infrk cap. zo<30. ^Sedcntem, i^t^m^r t 

Sic Vetus intepres. Erafmus, autem maluit vertere Defi- 
dentem.id eft otiofum fedentem, quod non probo. Nam 
& iudices K&Siitdpou eadem ratione dicas Defidere, non 

c Sedere. Deinde vix vnquam eft otiofum hoc hominum 
genus. ^ ~4df£lonmm'ofa Tbiw!iwr. id eft Ad pu- 

blic.inorum menfam , quo videlicet tnbutareferebantur. 
Memini porro me apud Chryfoftomum legere nxdiior 
pro fcriuio. 

10 10 Dominant} owa.. Matthaei videlicet, ficut liquet ex 
Luca. Quamobrem etiam Erafmus refte aididit rela- 
tiuum Illius. ^Ecce, xoj\ i<frv. Particular omnino 
abundat hoc loco,vt a Vulgato interprete merito fit pra?- 
termirTj. Sic etiam infra, cap. 18.5: apud Lucam autem 

15 fxpifftme cuius pleonalmi fimile prorfusexemplum ha- 

bemus Gen.n.l. ^ Et peccatores *& nLfjap-mhoi. Pu- 

b!icani,fiue potius publicanorum focij , qui fere prouin- 

t cialeserant,proprerea quod Iuda?a in prouinciam reda- 

cla, operam fuam ad exadionem tributorum Roma- 

20 ms locabant ( quibufcum etiam plerunque verfaban- 
tur)a ceteris Iudeis i'5tcr profanos cenfebantur , idco- 
queO'NDn [chataim ] (id eft peccatores & fcelerati) 
voc:bantur. neque in fynedria recipiebantur religionis 
quidem obrentu: quod cum incircuncifis communem 

z r vitaeconfiietudinem haberent, fed reuera Romanorum 
iugum exofi 3 quibus ifti operam loc bant. Qjjaverbra- 
pacitate publicani prouinciales exuijerent , ex luftoriis in- 
telliejtur. Sed nunc rairo quodam Dei iudicio fadum 
eftvt publicanis -His in regnum Dei ingreffis , ipfi Iu- 

30 dad inter Tineas fintfa&i publicani. t/a« propne dicun- 
tur Portoria, quae fignificatio conuenit huic loco. Gefta 
enim ha?c funt in Capernaum , frequentiftimo lacus il- 
lius'portu. 

11 Edit 3 iSiei..id eft(vt vertit Eraf.)5«w?V cibii. Vetuftum 
7c quoddam exemplar additum habet,^ vnvei, ty bibit. 

D.iij. 



Cap. IX. 4a 

O' 3 I'm wtc dacvartg &7rv\ aurolt; ■> Gv \ 
OA&w eyouaiv oli%yovnc, /aT£>u,aM 

n -pdjSivn$ Jt/t&dvn tj K^fj E"Aeov 

voiav. 

Tot* 'Zfrfjcnp')(P''r&l cwtzJ'qi jy&Swrcif 

aoti av vvi&iouwy 

q-ajct jo) tv vvjuQMvot; 7nvS&tv i<p ockv 
fjUtT ujuTfyf £$)v vvfjupioq'i thdjavvrctj eft 
Y\/uUc<tj otv.v drrapSfi dir eujr)/f W(X- 

Gvfuc, Jt'fki&dXkei '^n^Xv/^tpd- 
KC14 dyvevpti 'fhl /uynico 7rv.hctjCt)' aupet 



'5 



>4 



luc 



M 



EVAN GEL1VM. 

Iefas autem quum hoc au- 
diffet, dixit eis , lis qui yaltrnt 
non eft opus medico , fed male 
fe habentibus. 

'Ice veto & difcite quid fir 
" I Mifeiationem volo, 6c non 
'facrificium. non enim veni 
vocatum iuftos, jjfed peccato 
res ad refipifcentiam. 

Tunc adeunt cum difcipuli 
lohannis,dicentcs,|lQuare nos 
cxPharifad multu iciunamus, 
difcipuli vcro tuinonieiunat? 

Ec dixit eis Iefus , Num po(- 
funt 'filij chalami lugcre quan- 
diu cum eis eft fponfus ? Ade- 
runt autem dies quum 'tolle- 
tur ab eis fponfus,& tunc ieiu- 
nabunt. 

Nuilus ante indit " pannicu- 
lum nouum in veftimcntu ve- 
tus: 'illud enim ipfi 9 iuppleme- 
tum tollit ahcjtitd ex lilo vefti- 



ii 



r 3 



M 



\6 



'S 



16 



At lefus audiens tit, 
Non tft opus talent ibui 
nudum J'al male haben* 
tibus. 

Euntes autem c'ifcite 
quid eft , Mif rtcordiam 
oio/Oj fy twn facrificium. 
non enim -veni xciare iu- 
ftos,fedpeccatorcs. 

Tuc acceffcrunt ad tit 
difcipuli I 'ohannit \dicen- 
tes, Quare nos £r Phari- 
pci iciunamus frecjvetcr, 
difcipuli autem tut no ie~ 
iunani ? 

Et ait ilia Ieftu, 7^«- 
<juid pcffunt ftlii Jpo'ifi 
lugcre quandiH cum il- 
lis efl jponfus ? Venient 
autim d:es cfwim aufre- 
tur ab eis fponfus, &■ tunc 
ieiunabnnt. 

"Njtno autem immitit 
comnnffuram panni mdis 
in 'vcjiinicntum -yew. 
tollit enim p'enituait.ein 
eivts a vefttmento, &> pe- 



13 Itevero, vnp&iSivnt Si. Erafinus , Quia potiusite. obrem malui apud Marcum interprctari {&$*'?!?«, In- 

n£.*i\/ l f ) i7Tt>pAj5im< , ficut fcribic Euangclifta nofter infra, fuit , quam Afluit. Tertull. diuerfis Iccis vertit recondit, » 

cap. 10. 6. Sic autem Latini quoque Eundi verbo vtuncur, committit^adfuit^immittit. ^Panniculum^omC^n^fiiKait. 

reialicuius aggreflionem figniricantes. ^ Mijer*~ V u\%Zia J Commiffurayiifa>mi.YLrtfm\is i ~ifl'um*numi panm Bu- 

tionem ihtoi. Hoc ipfum eft quod ixw/JLoovwLij fupra vo- 5 da?us jidditamentu panniculi. vc TertulJi.aduerfui Marc.4. <• 

camt,cap.6.i. vbiJiximushac voce contineri omnia cha- qui tamen in Jib. De oratione i TUgulaminterpri.ta.\.\xr. 

ritjtisorncia, qua; inani externo cultui hoc in loco oppo- Exiftimat enim Budacus (ignificari ©^Ai'x^o , id eft addita- 

nunrur. f Sacrfiaum^na.Cauh ( vt o^ inor)non mentum 8c auclarium.quod mihi quidem non placet, ni- 

fuic cur hac inrerpretatione ofFenderetur Valla. Nam ecfi fi audarium voces quod hianri veftis parti farcjenc!sEad«- 

Thus La r mum vocabulum a Sw'a deriuatur, minime ta- 10 hibetur. Sic enim Luangeliftaipie poftea expoluitquum 

men indeefficitur 3-u'w&Sw«'/*de fufficibus rantum di- jrAu'e^M* vocauit : neque Aflumentum melius conuenit, 

Cquum tbSJ«it ma(5tare& occidere fignificet.vnde voca- quodetiam Latinum vocabuiumelTenonarbitror. Com- 

bih.im Gallicum Tuer. Deinde nihil prohibetquominus miflura autem non inepte videretur didionem Gra?- 

Smtiu. inteidum ipfii -n facrificium , interdumvero vifti- cam expnmere, nifi potius commifllonem ipfam & fu- 

mam dcclaret. f f«/fo^, <^^te. Id eft , eos qui iibi iu- ij turam declararet, quam illud quod infuitur, & hoc lo- 

fti vider.cur, fiuequi fe iuftos efle fbmniant , quod fuit codicitur 'fhiSMH?. Nos Galli(vt notatet.am Erafmus) 

Pharifiorumdogmirquibus opponuntur peccatores 5 id vulgo peciam vocamus, vne piece.TettulUib 3. aduerfus 

eft, qui Riorum peccatorum fenfu vulnerati ad vnam Marcionem,nouamplagulam eleganter vocat. Sedduo 

Dei mifericordiam confugiunt. Vtrorumque exem- vccabula Gra?ca vno Latino ftudui exprim re. Pawe- 
^ plum proponitur Luc.18,10. ^.AdrefipifcentiamAs zo nim,quum veftem detritam & laceram pro t rie declarer, 

funivcii*. Hsc neque vetusinterpres nee Syrus leg t, nee hie tamen eft pctius materia; vocabulum , & pannum 

Hieronymus qua; tamen minimered undant. Accufaba- fignificat : vt idem omnmo valeat 'HaShiiu» r ( '"« j atque 

tur enim Chriftus quod cum prophanis illis verfaretur fdn.ee VfoG**>Jfrf{M>. id eft pannus qui parti lacera; induur. 

nim s familiariter : acvelut dlis faueret. Fatetur Chri- nos vulgb diccrcmusTne fiecede drap. Quum autem 

ftus,(ecu illis !ibere& familiariter vernitueffe, fed vteos 15 panniculus Latiuis idipfumquod infuitur & eiuxprafterea 

ad bonifrugereuocaret At (irequiricis curad vospotius materiamdeclaret, vtrunque illud Gra;cumputauihoc 

non accedam: hoc idcirco ficioqubd vos videamini vo- vno Latino non inepte exprimi polTe. ^T^jnum, 

bis non egere refipifcentia, cuius tamen denuntianda; cau- ttyvdyw , vel ( vt Vulgata & Erafmus ) l\uihm. Buda?us 

liliim miflus a pa re. pra;eat enim refipifcentia oportet Impolnum interpretatur, eodem fenfu. Ad verbum, cui 
peccatorum remiffioni.Vtrumqueautemdonumlargitur 3° fullomanum adhuc nonadhibuit,ac proinde nouum, a 

Spiritus SancFus per Euanjelijprafdicationem: Lege qui- confequenti. f Inyejlirnentum ,^j \nsrdy. Supra 



dem oitendente.Euangelio verb purgante peccatum. 

If Filii thalamic y'A tv vvpqmioe. Vulgata, Filij fponji. 
Eralnus fili"s thalami interpretatur, vt ego in Marco & 
Luci.N.im(vt ipfe re<fte notat) n^ayoe appellatione non 
fi^nificatur fponfus , fed thalamus. Vocantur autem filij 
thalami quos fponfus in fuum vfque thalamum admirtit, 
vtfbdales & maxime familiares : ficut dicunt Hebraei fi- 
liosplag.Jrnm , filios mortis, & alia id genus quspaffim 



capite5.40. IjJtioi fumus interpretati pallium: hie au- 
tem & aliis plurimis locis pro omni veftimenti ge itere ac- 
cipi videtur. ^ illud enimipjius fuppLmentum tollit t 

35 dtfH cbp re TT^i^r/jta *o'-ii ifera'iv <V<aTi'cy. Vulgata , Tollit enim 
plenitudinemeius a yeftimento. Eiafmus , Aufctt tnim f,spple- 
tnentum illim a. trflimento. Buda?us , Aufertenim illud Jupple- 
menvi tiu-s a vf/fc.Hi omnes videtur exifiimaffe ri 7rA>'ty>f& 
pofitum quarto cafu,& coniungi cum verbo «//>«. Certe ita 



occurrunt, ficut annotauimus fupra, cap. 8. it. Horum au- 40 fenfilfe Veterem interprete apparet ex eo quod vertit pie 
tern ipouii foda.'iumexemplum extatlud. 14. n , Grarci nitudine:& Erafquoque,ex ipfiusannotationibus.Offen- 
mtottvvfjfpitu appellant , qui apud prophanas gentes epi- fus enim(iiiqiiit)diffitnilitudinenoui panni , po/tea detra- 
tlnlamium carmen canebant. f Tolletur,*.-r*f<S* Legitur hir,& deformiorfit ruptwra.Atqui Ti7r*»&>n*, (quo voca- 
invctere codice *jQ» , eodem fenfu. Vulgata , jfufeutur, buloide illud fignificatur qnod paulo ante vocauit UjTax- 
id eft a'*a^i6ir. 4j /t<o:,iliud videlicet quod ad implenda & farcienda ruptura 

6 I ndit&n &*.»>*. Ad verbum jimmittit, vt Vulgata & inditur) ponitur potius reftocafu, dicitiirque detrahere 
Erafmus. Budeus tame maluit interpietari Affiut.vel Ad- aliquidde veftedenira^uum ipfum fit nouum. cjuo modo 
ditjCiu non polfum affentiri. Neque enim ^Whoc loco no- poftea Vinum nouu dxitur veteres vtres fragete. Supple- 
tatftadiedionis ad iuftam menfuram , fed fupplcmen- mentii auteeius vocataquovidelicetinditu eft.Hoc enim 
turn potius dcclarat eius cui dcerat aliquid. Deni- 50 melius videtur conuenire quam fi ad pallium referas , quit 
que n VfoCttxMtr hoc loco idem valetquod «/<C«V«r.quam- ftatim repetatur nome ii^oMou. Preterea articulum cxprrf- 

fi,& 



\ 



SECVNDVM MATTHiEVM. 



4J 



G, & addidi cafum verbo, vt ambiguitatem iJlatn conftril- ta^^.EraCmus^uptur^.id e&fiw,'. Vulgata , to/for* 
aionu vuarem , a qua iIJos dixi fu.ffe deceptos. f F/|"»- jd e ft t^™, eadem tamen manente fcriptur*. 



GWfc fia,?&ovcnv olvov viov iic, douois 
TruXcLjOifei Ji/xyi^pylyvu/jfctf oi oi<mo) 3 
K.9j oUoq (M^Trof 3 vjy oi d(mo)"$m- 
^oiLorctf ' a./fy.a fiuMovcnv cTvov viov &<; 
aomovq t&jvoug, jyq dptpoTtgp ouuwm- 

Tcwto, cumf ^Xgwuvoi; clutoT^JJov, 

C/'tj ti di^yt-wp ingu apn inXc>(jjv\crtv' 
ct^Kct, iXQwv 'fhd^g tIcl ytlpgi o~ov i7T 
ai)Tou> 3 f(jy (rio-trey. 

Kaj eyep&}$ o l\ovu$ HKoXoiidyaiv 
aim*? Jim ci H&dnraj ctv^v. 

(K<*y icfbuy ajuspposGU. <hdJ\)*a.iTY\ 
'Zr^cnXdvZcrzt, 07nS-iv , rt-^ctvo 7$ Kpa,- 

GJOriSov T& I/U&TIOU CLVTZU. 

{ACij Td I/j&TIOV CtVT0V 3 OZi>^m0V^,Ctj. 

O J\l navur^tyh^ petty ^qhj iJtuvau- 
rlw 3 &7ri 3 '®cLpcr\ dvyivzp 3 n-msie ovv 
(Pcfftowt on. Kctf iotdSv y\ ywuti*$7r6Tw$ 
&>pa% <yn&ivn$) 

Kou iXSzov o\t\ onvc, &$ tIuj olxtauv tS 
at,p%>VTVs 3 !(gyiJ)vv'(QV<; avXmviq tyq tqv 
b%/\sv dvpuCovf^jov, 

Asyet oLvrvTs^vayapei'rt- « $, am- 
Bnvi to ttopjioiov 3 aMa t^diuAi . Kaj 
jf&nytXtov av'&v. 



men to, & fitpeior'filfiira. 

Neque iniiciunt vinum no- 
uum in vtres veteres: alioqui 
rumpunturj& vtres pcreunt: 
fed iniiciunt vinum nouum in 
vtres iecetes, & vtraque con- 
feruantur. 



I Ha?c eo loquente ipfis, ec- 
ce, quidam prxf e&usjjmgoga 
venit,& adorauiteum,dicens, 
Filia mea "' modo defun&a eft: 
fed veni & imponc manii tuam 
fupeream,& viuet. 

Tunc furgens Iefus fequu- 
tus eft eum,&: difcipuli eius. 

(Etecce , mulier ianguinis 
profluuio laborans a duode- 



17 



m 



20 



21 



11 



V 



14 



cim annis, accedes a tergo, te 
tigit fimbriam veftimenti il- 
iius. 

Dicebat enim apud fe , Si 
folum tetigcro veftimcntum 
eius, Jiberabor. 

Iefus vero conucrfus & in- 
tuitus eam,dixit, Confide filia: 
fides tua te feruauit. Et libera- 
ta fuit mulier, ab co ' momcn- 
to.) 

Et quum venilTet Iefus do- 
mumprefe&ifi^^o^, vidif- 
fetque tibicines & turba "tu- 
multuantem, 

Dicit eis, Recedite : non e- 
nim mortua eft " puella : fed 
dormit.Et deridebant cum. 



18 



19 



10 



II 



11 



z .^ 



14 



tor CciflUra fit 

TS^eque mitlMll vinum , C* 

nou^m in vtrcs i et, res: —4- ^X. iM VWr* 
ahoquin rumpitntttr u-CN JLJ^x. »" 
tres j &"vinuin ejj'undi~ 
tur,& vires pcreum : fed 
vinum nouum in -vtres 
nouos miitunt , & a/uLu 
conferuaniur- 

H£c illo locmente ad Mary. n # 
cos , ecce , pr weeps vnus lu c8. 41. 
acieftu , ey adorabat eit, 
dicens,D.>mine,fiaa mea 
modo defuntta eft \ fed 
rent, impone manti tuam 
fuptr eam}&<viuet, 

Etfurgens Itfuy feque- 
butur eum , ey difcipu- 
li eiwi. 

( Et ecce , mulie r qux 
fanguinis fluxum patie- 
batur duodecim annw^ac- 
cej?it retro y & tetigitfirn- 
briam vejlimenti eius. 

Dicebat enim intra fe, 
Sitetigero tantum -vejii- 
mentum ciw,falua tro. 

At Iefus conuerftss & 
ijidtns, dixit, Confide fi- 
lia fides tua te filnamfe~ 
cit.Etfalua faclu efl mu- 
lier ex ilia h(ira') 

Et quum -venifftt Ieftit 
in domnm princ ipts , c?v 
vidijjet tit'kines ey twr- 
bam lumultuantcm, 

Dicebat, Recedite: non 
efl enim mortua puella, 
f-d dormit.Et deridebant 
eum. 



17 Rjcentes,twvov<. Vu!gata& Erafmusj l^ouos. Ego 
diuerfum vocabulum qusfiui , propterea quod(vt anno- 
eauicErafmus) Euangeiifta vtitur duplici vocabulo , no? 5 
& xsuwt : quorum illud , eoruni eft qui ajtatem fenciunt, 
hoc opponitur vetuftati : vt yeV potius iuuenem figmficet 
quam nouum , quod tamen difcrimen non (emper obfr- 
uatur.Ifta_y_ero ycraqtie fimilitudine , fignificac Chnftus 
haberxJxmaanae infitnikatis ratiooem a Deo , qui non li^ 1 ^ 
natnos fupra vires tetari, ideoquepauJacim militia labo- 
nbus fuos- afluefacia i., quod in ipfis etiam Apoftolis prai- 
ftitiede moderarus lioitium fa?uitiem, vtprimiimqui- 
dem minis agerent,vnde aliquanto port ad verbera,ac tan- 
dem ad caedes perueiuum-eft , quo etiam re/picit quod J 5 
fcribitur Ioh.i7.H,& ii,& 1. Cor .10.13. 

t 18 Quidam prxfecltu [fyh*gogx ', ] */>^.» v ' Sic vul- 
go legunt , vt fubaudiatur particula -nc quam tamen 
reperimus expreflam in tribus vetuftis exemplaribuSi 
Vulgata, Trincepswus-.vt legilfe videatur «?. quod etiam l0 
fcribitur in quatuor exemplaribus :de quo dicendi gene- 
re diximus fupra,8.ip,ne quis putet vnuma plunbusdi- 
ltingui. Addidiauiemj5'>wg-0£«nonKn ex Marco 5.11. Ire- 
na?us latinus lib 5.cap.r^. fummum facerdotem perperam 
interpretatur , quamuis ^«/>«f interdum dicantur qui ex 1 ^ 
Aarone genus ducebar a Leuitis diftii.cli.^orfo^Tj.Qui- 
d mi non rede TSJtper. Nam illud maiorem emphafim ha- 
bet Cicero 6. in Verr.^>«^ dko nupertimu yen modo ac pla- 
ne paulu ante vidimus. 

20 Sanguinis profluuio laborans , ajjucf'poiiau. Qupd vno JO 
Verbo Gra?d dicunt pluribus neceifario explicuimur. 
Sicautem proprie fignificatur fangumis fluxus muliebri 
lexui peculiaris,& in ris qua? fana?funr, menftruus ,in hac 
vero perpetuus : quauis venas ani ha?morrhoidas appeliet. 
Vulgjta> Quxfanguinisfitixt'-m patiebatur. idift &,;..<*$ xy<u 



7m%cvort. Erafmus maluit interpretari £>u* fanguinis pro- 
fluuio laboraueraf. impropriejni fajlor.Nondum enim labo- 
rare defierat. ^ A duodecim annis , JiJ ■ k* t-m. Sicut 

Luc,8,43,ii7» itft JltJ\>(3c.Ad verbum,Duodeam annos- Sed 
pofcit Latina? lingua' ratio pra?pofitionem ,6 cum uj/Mf- 
foiau. iungasj fequutuvreeeptamleel:ionem. Nam fecun- 
dus codex diftindionem habebat pofl ajpuf^ira : & de- 
inde additum htbebat, <&&>&, t-n invert a t« ct&ivtitt id 
eftadverbum, Duodecim annos habens inea infirmi- 
tace.ficut dixit Virgilius, -vna ciigente tot annos Sella gcroi 

11 Dicebat,i\iyi.ld eft cogitabat Eft enim (vt ftjte ait 
Plato in Sophifta )jj </>etvt/a, 6\±hcy; 4f>"? «J^ hiyv. 

21 Momentoy *p*c. Vetus inteipres ad verbum, Hora. 
Erafmus , Tempore.id eii'^vcu. Mihi verb videtur mo- 
mentum melius huic iococonuenire. quum hie fignifi- 
ceturille temporis articulus quo hare dicta funt. quanuis 
Jtmi m agis proprie Momentum declarct. Refpondetau- 
tem Chaldaifo vocabulo Nr.yv [fchahatha'] quod vfur- 
paturapud Daniel.4. 30. & iignificat ipfum temporis mo- 
mentum quo aliquid extat , a verbo r\]?V [fhahat] , id eft 
Refpexit. 

23 Tibicines, md etuV.xw 3p»vuJW videlicet, & (jlcvojj- 
xcu, quos vocat Homerus in defcriptione funeris Hefto- 
ris ^tw^yj^i»y>it , Latini peculianter Siticincs vocant, 
quern morem proculdubio Iudaeia prophanis gentibus 
bauferant, vt & reliquas funerum pompas , hcet lnhibuif- 
fet Dominus in Lege. Hue fpeclat quod refertur intra 11, 
^Twnultuaman , SopvQovpfyvt. Id eftftrepentem 3 & ad fune- 
ris pompam concurrentem. 

24. Tuella , .Kopxoio*^ Auguftinus lib. de Confcnfu E- 
uang.i,cap.i8,monetin quibulda codicibus legi Mulier, 
quod tamen Mebraico morede virginibus etiam dicitur. 
^Dortmt KfiL&vJUflma nimirum a Mortuis mox excuanda. 

D.iivj. 



•M 



Cap. I X. 44 



EVAWGELIVM 



t 



Luc.11.14. 



rnfra,i2.24 
mar. 3. 12. 
Juc.11.15. 



» 



vnde Chriftianorum Mumi&i*. Sed hxc tamen etiam per raculum calumniatoribus 3 quafi non-mortuam , fed fopi- 
ironiam videcur Chriftus loqui occurrens etiam hoc mi- tarn exciraffet. 



z6 



19 



Kctj gfiiASw w <piifMi eurm et$ oAZu, tav 
ylm c/Heivlui. 

Ketf 7nt^cf,y>vn cM&Snv tz$ VyiovZ^ko- * 7 

E'aSoptj 'j en; rlw otaictVy^D^paTihdvv i 18 
dind oi TV<pXo) ■) K94 hzy&i auixnc, d IV j 

GiiSJUl&ViTi 01% dllXJCtfXCtj T&7D 7Foiiicrctf, 

Myaatv cuiirfiftHaj Kuqju. 

To 7i m-v[ato ^o'tpSaA^^ctJ'^f, As- 

2&>f , KfifcTW 7-Zo) 7HSIV U/ufy) fyunSt/TZe) 
V/UUV. 

Kctj etA'tcpy-Jfrismv cwrfi oi GcpSuX/mpi' JO 

O'gpTL (XYleh.'c; yiVCOOMTZe). 

Oi MJ%i/\$ovr $ Jiz<prljuu<7uv clutdv 
cm b\v) rvi yv) cm&vv). 

AuTtyJi e%ip%O/U$fJC0V a iJbv <2&£0O7J- 

33 
Kctj ott^AwSsvTDs 7$ £ctf/uyviov , iXct- 

?j)cnv o KCtxpoc;' 'tyuj iS-cw/^cnxv oib^Xot, 

teyivnt;-, Ovcfino-m(pavnovTut;(yKTtJ' 

I cr^jt^A. 

Oi'j$ctojLQ-cifoiitey>v>Ev7Gr dpygv- 
7j T^f £*jjwv'ia>v c4«/3aAA« izt &oj\- 



Quum autem fuiiFct eicdla 
turba ingrefilis "prehendit ma- 
nure eius: & iurrexit adoleice- 
tula. 

Et exiit "ha?c fama in totam 
illam regionem. 

Quumque 'digrederetur il- 
linc Ieius , fequuti funt eu duo 
ca?ci , clamantes , &; dicentes, 
Mifercre noftri fili Dauid. 



M 



z6 



I? 



28 



3i 

L 



3^ 



Quum autem veniilct do- 
mum , adierunt eum "ca?ci ilii, 
& dicic eis Iefus , Creditis me 
hoc poiFe facere ? Dicunt ei, 
Etiam Domine. 

Tunc tetigit oculos eorum, 
dicens, Secundum iidem ve- 
ftram fiat v obis. 

Et ' aperti funt oculi eorum: 
& "grauiter interminatus eft 
eis leiusjdicens, Videte nemo 
fciat. 

At illi 'egreffi Tparferunt e- 
ius famam in tota ilia re^ione. 

||Iphsaute egredientibus 3 ec- 51 
ceobtulerut ei hominemmu- 
tum,daemoniacum. 

Et eiedto dxmonio loquu- 
tus eft mutus : & mirata eft 
turba , dicens, Nunquamap- 
paruit "tale quidpiam in Ii- 
rael. 

|Pharifxi vero dicebant, Per 
principem darmoniorum eii- 
cit da^monia. 



19 



30 



J J 



IS 



34 



Et quum eicCla. efs'ei 
turba y intrauit , <&tt- 
nun m&num iitu , g^. di- 

xu,?ue!lj,furge.Etfur- 
rexit puella. 

Et exiit fama htec in 
vniuerfam te'rram, 

Et tranf untt inde /e- 
fu fequuti funt eum duo 
exci, clamant a , &■ di- 
centes j Mifercre nojlr* 
fill Dauid. 

Qv.nm autem venif- 
fet domum , acceffermt 
ad cu m aeci , &~licittis 
lefus , Credit it quia hoc 
poflum facere y>obis? Di- 
cunt ci,Vtique Domine* 

Tunc tetigit oeulot eo- 
rum , dicens j Secundum 
fidem -veflram fiat >o^ 
bk. 

Et aperti funt oculi 
eorum:& commmatus eft 
illlslefif, dicent^idete 
nequi-sfciat. 

llli aute exeuntes dif. 
famauerunt eum in tota, 
terra ilia. 

Egrefis autem i!Us,ec- 
ce obtulerunt ti hominem 
mutum , damoniumba- 
bentem. 

Eteiecio. dxmonioy lo- 
quutus eft mutus: <y mi" 
ratx funt turbte, dicen- 
tes , TSfjtnquam apparuit 
fie in I frail. 

Vharifei autem dice- 
bant , In principe da- 
moniorum eiicit dtemc- 
nes. 



if Trehendit,i>iQ$LT»(n. Vulgata & Erafmus, Tenuit.id 
(ft eijuv.Infra tamen cap.ir,n,Erafijius vertit , ^Apprehen- 
cto.Rurfus cap.i3.3,xf*-n)or« interpretatur Ca?perat. Voca- 
bulum autem ipfum proprie (Tgnificat vj adhibita aliquid 
t-prinere:vplnri qmim rrahiruas.rel.u£tantf m iniefla manu: 
ficut etiam Erafinus interpretatus eft infra , cap. 18,18. 
Hie autem & aliis locis muitis idem valet quod a77?«^,id 
eft prehendere,vel tangere. Marciautem7.3,& 4, prore- 
tinere,& ftuHiofe quidpiam obferuare accipitur.Poft hxc 
verba Trehendit manum eim Vulgata addit,£t dixit , Puella 
furge.xj f''m , no^ttnov iy»(yv.c\\jx tamen in nullis codicibus 
Grxcis legimus. Sunt autem petita ex Lues 8.54. 

16 H£c, aunx.id eft j huiusrei fama j vt Ac~t.i.6.Infe- 
cundo exemplaiifcriptumerat ouiS, eius. id eft de eo. 
Vide fupra cap. 4.24. ^Rjgionem, yUu, id eft,^»- 

e^v. Vulgata & Erafmus ad verbum, Terram : quod poeti- 
cum eft. 

27 Qwimque digrederetur illinc Iefus , j£ m».pdy>vn k«j!» 
•nJl'xOTu. Vulgata, F.t tranf eunte inde Iefu,id eft, J^ioyof^iJa. 
Erafmus,£t quum difcederet illinc Iefus.id eft *Ve/>^j^u'». Vi- 
de ftipra,cap.9.i>. 

28 Domum,ei; rhui oiiudjt. Dicitur Iefus domum venif- 
fe, earn nimirum in qnaconfueuerathabitare , quum 
in ea vrbe fibi domicilium delegiftet. Nam qum ita 
loquitur , ea demum fignificatur domusquamis incolit 
qui veniffe dicitur: nifi quidpiam addideris ex quo alia 
domus intelligatur : quod ex ipfa narration? fatis liquet, 
vt & fupra 9.10. ^Ceeciilli, oiti/*xoi. Illi videlicet 

quipaulo antcipfioccuiierant.itaque articulus nonfnit 
omittendus. 



19 Secundum,n$nu Erafmus , luxta. quod magis etiam 
eft infolens apud Latinos quam iliud. 

S 30 aperti funt, tLnuiyBinw. Quartum exemplar addit 
^e^Wjid eft illico.Hebrans autem dicutur ocuJi clau- 
fi,qui nihil vident , quibus opponuntur aperti. ^Et 

grawter interminatus eft, &) cuCe/f/.iiauTn. Addidi aduerbium 
Grauiter,ad vim vocabuli exprimendam.Nama' l Me'e<^(Sa/ 

10 fTgnificat , addita increpatione & cum ftemitu aliquid e- 
dice> e: vt plufculum aliquid declarer quam '£mi/u*v , quo 
vtitur infra, cap.t2.i6. 

$1 Egrefti «£t\.3omc, videlicet domo ipfius Chrifti. E- 
raf Quum abiiffent. id eft , aW&Bmc. f Sparferunt eiwfa- 

x 5 .mam, <f)ti»l/u»ow ajunv. Ad verbum, Diffamarunt eum , ficut 
etiam vertit Vetus intei pres. Sed pra?terquam quod hoc 
verbum raro a Latinis vfuipatur , etiam invitio ponitur 

pro <h&Gi.VkHv 8t (i-nnafc-tv. 

?5 Tale qmdpiam, outw. Vulgata & Erafmus ad ver- 
20 bum , Sk. Ponitur autem itw pro -mi-m , ficiit etiam 
Mar. 2. 12. & ommno hoc eft quod Hebrari dicunt DNIU 
l^otb] 

54 Trincipem dxmoniorum , mJ a^yoi-n 'ffi Jbuucviuv. Ap- 
paretigiturimpurosfpiritus cuidam etiam capiri fubii- 
1 ^ ci, ficute concrario caput eleclorum eft Chriftus, Quam- 
obrem etiam diabolus ab angelis fui.s diitinguitur infra 25 . 
4i.&noniL*n principatuum & poteftatuum tribuitur e- 
tiam regno tcnebrarum , Colofl. 1. j^ . Hie eft igicur qui 
& Satan, & Diabolus , & Tentator , & Princeps.mundi & 
1° Beelzebub vocatur. Sed in mco veturtiffimo codice ma- 
nufcriptototus hicverficulusnonlegitur.Eft autem illud x- 
quoque obicruandum tnbui ipfi idolo nomtn d.vmonij. 

35 I" 



SECVNDVM MATTHiEVM. 



Ka/ Gfettrfy) o iViirot? ra$ TioA&it; imr 

y^Xiov tyu; QctcnXeictAty S*gg,7nva)V7ni>- 
auv votov ngjj 7nlouv /mc/LK&naj} cv itS 
Aa&T. 

(iz&t. aJUTn>'.',OTi fi anv cMteXvfMpoi %cy if>- 

(WTCU. 

<hw/u&frij&(;cwT& ytJto'Vcv au- 

uztv vowi'f(cy7m<TaA) //^laolkiov. 

Trov n <&*> cfi)(g.*$7roso Awv TVLOvo/mg.- 
to £a TcuiTct. <sr£$oTt)£, "2.if/,a>vo X c .y>/U6- 

iwc cccftAtpog tlvni. 

QHKmircq^ Xj B^doAo/wa/oc'®&>/ua£, 
%cy McffduT: q tbAwmc ' VdneoGoq 78 



J< 



35 



J 7 



?8 



[|Et obibat Iefus vrbes om- 
nes ac vicos,docens in fynago- 
gis eorum, & pnedicans Euan- 
gelium regni, & fanans quem- 
uis morbum & quemuis lan- 
guorem "inpopulo. 

j| Quum vidiflet autem tur- 
bam, 'commiferacione intima 
commotus eft: Tuper eis, quod 
eirent difllpati'&difiediqua- 
fi oues non habetes paftorcm. 

Tunc dicit difcipulis fuis, 
I Ipfa quidem meUIs mulca, o- 
perarij autem pauci. 

Rotate ieitur Dominu mef- 
lis vt emittat operanos in 
meflTem fuam. 



[35 



3« 



37 



5S 



Cap. 



x. 



T" ||Vnc aduocatis duode- 
cim difcipulis fuis, dedit 
eis poteftatem "aduerfus fpi- 
ritus impuros, vt eiiceret eos, 
& fanarent omnem morbum 
8c omncm languorem. 

Porro duodecim ' Apofto- 
lorum nominafunt hacc. Pri- 
mus,Simon qui dicitur Petrus, 
& Andreas frater eius:Iacobus 
filius Zebedari, & Ioannes fra- 
ter eius: 

Philippus, Sc Bartholomews: 
Thomas , & Mattha;us ' llle 
publicanus: lacobus films A.\- 



Et circulhat Itfi> om~^^ r 6-6* 
nes ciuitates ep-cajlel/a, luc ''J'SJ : - 
docens in (yn%g«gi* eo~ 
rum,gr prxditans Euan- 
gclmm regni ty curans 
omnem langwrem & 
omnem infirm i tut em. 

Fidens autem turhat) Mar. 6.54* 
miferuw r ji eis : & quia 
erant -vexati,& iacentes 
ficut oues non habtntes 
faflorem. 

Tunc dicit difcipulis 
fuKyMeftis quidem mul- 
ta, ol>erarij autem pauci. Mj*»lO« it 
Fyogatt ergo dorn'mum l0 J *'' ' 
mefiis -vt mntat opera- 
rios in meffemfuam: 



Cap. x. 

ET conuocat'u duode- 
cim difcipul(6jltis,de M ar-U j_ 
dit illu potcftatem jptri- luc.j.U 
tuum immundorum , vt 
eijeerent eos , ty curarent 
omnem langaote & om- 
nem infirmitatem. 

Duodecim autem difci- 
pulorunonuna funt bac. 
Trimui, Simon qui dici- 
tur Petrw , & Andreas 
frater eittr. 7>hilippu> & 
£artholum<eu+: 

Iacobu* Zcbedici,eif> 
lohdites frater eius-.Tho- 
mas & MjLtibxuf jubli- 
canttf : & lacobus Al- 



35 In populoiiti ttS x«» Hsec 116 legit Vetus interpres,& in 
quibufda Gr^cis exeplarib.no inueirm'.Sed in quodaad- 
ditu erat,jt, mfhoiii>M\ii$utmv a^'TOf.Et multi (eauuti funt eu. 

36 Commiferatione intima commotus c^,s'a7rxa/^n'c&».. Vlll- 
gata j Mifertui efl , Erafmus , Affetiu mifericordixtatlus eft, 



miHus videti potuent.Sic apud Hebreos nbvlfihalachjta * 
de fimpiici miflione,tum de coaftione dicitur. 
I N C A P V T X. 
I Tuncaduocatt<,Kj <m0<>o<j>.Mi7vi/u!l{jis. Vulg. Conuocatts id eft 
5 ervyy^cKiauc.Evdf.^iccerfttis.\ciei\fJuiTet7n/Lf^ci^J0U ^ Aduer- 
Indicat hoc verbum (quo Gra?ci interpreter expreflerunt fm jj>iritus.ve\, injpiritm,^ irv&oj-mr. vt in duobus excpl. 
Hebra?um ur\"t [rachant]) fummani & vehementemcom- Icriptum inuenimusrfic eti.im TbcophyJ^cti codex Romz 
miferationem ex intimis vifceribusprofedamrvtexplicat imprerTuitvtomnirio ide fit k£ Tv^H<«Ttov,atque idt;uod di- 
ip(e Zacharias Luc. 1.78. qualis eft iliius qui apud Virgiliu cit Lucas Sdi /<*aovi*. & apud Syru interprcteadditur Vy 
lib. 10, Ingemuumiferansgrauiter,dextran:que tetendit. quod vt IO [/wfJ.AIij tamen codices non hab< : r ^ararfed omnino vide- 

jc. Tufc. turvel addendu,vel fupp!endi1,mli malimuseffe genus di- 



cxpiimerem , circumloquutionem adhibui ex Ci 
4, ?^jmo(]nquiT)parricid<efupplicio mifericordia commouetur. 
^ Super evirrfei cwtfd.id eft eorum caufii. ficuri Mar.14.z3. to 
<nfei wMa* 'cM.^uu!>(j${m,ic\ eft^.^'OT^Xav.SimiJemc6ftl•llclio- 
nem habemus Pral.io3.i7.Vulgata,£Af,Erafmus,J'y^ illos. 
^ DifiipatiMxtovfJtpet. Ad verbum 3 £xo/«t/. quia qua? foluta 
funt & deiunfta, eademquoque funt diftip.ua. Alioquin 
hocvocabulu idem valet quod verbum fimplex Soluere: 
veluti quum vires exo!urasdicimus,&a?salieniiexoIue- 



cendieinonabfimilequo vuljzo vrimur,vt fi dicas Impe- 
rid Galliae,proimperio in Gallia. Similis autem eclipfeas 
exemplum babes infra ,cap.n.3i,& Mar.«.7, 

z Ap(flolorum i 'fcn&hOLV- Vulg.(vt qusdaexeplaria ba- 
bent)Difcipulorfi,id eft KseSinwv. Nos Gra?cu vocabulfi(vt 
alia multa Ecclefi^Chrifti familiaria)putamus retinendu. 
Latine poflis legatos vocare.icTnVo^'c autem fimili en mo- 
logia Hebrseis H'Viy [fcbeliab] vocatur, Abdia? i.&hac 



re.Vulgatavertit F exati.id efteVw^Vquodetiamfcri- 10 Grseca voce pro legato vtunturetiam Herodotus & De- 

ptum eratinfex vetuftiscodicibus:item apud Cbryfofto- mofthenes. ^ "Primus y ir&>rot. Quid fi boc vocabu- 

mum,Hieronymum,Hilarium.Theophy]acirij ficut Eraf- Jumabaliquo additumeftqui Petri primatum velletfta-, 

musobferuauit Sedhocnotandum videtur,<rjujAK«^ pro- biliie? nihil enim (equiturquod coha?reat. Sed tamen hoc 

prie non de quauis moleftiu dici ,-fed de fatigatione & la£ idem obferuauimus alibi vfurpatum fimili ratione , vt di- 

litudine ex via:qubd facile (vtfpero)mihi concedentqui- V) cemus Mar.?.i6.Scd & repenmus itafcrijtum in omnibus 

cunquevfumhuius veibi obferuarunt. Itaquecommife- exemplaribus,& Theophylafto Romano, quidiferte ad- 

raturhic turbam Iefus, quod de via plericue eflentdefef- moner,primos idcircoreceferiPetrum & Andream quod 

fi: deinde, quod nemo ex lllisquos oportebat huic vnirei eflent irpttwxMToi. In hoc autem ordine nihil myftenj late- 

intentosefle. curam falutis eorum gereret.adeovt huc& re, velillud declarat,quod Marci?, & Luc.6,idtmprorfus 

ill uc errarenr.r.inquamouespaftoredeftituta?. ^Etdifie-}° ordonon obferuatur: & hocetiam 'ocoin Vetcre tranfl.i- 

ch, <^' s"po/.*^o'«. id eft , palantes : quodl dixit Plutarchus in tione Philippus &Bartholoma?us Iacobo & Ioanni pra?- 

libello De virtutibus mulieru,<OT:f»'<fku;ui,9iu. Sicauie ac- ponuntur. Sed& apud Paulum ipfum Galat.i. 9. lacobus 

ciderat huic populo quod deprecatus eft Moles Nu. 17.17. Petro pra?ponitur: vt plane fint ridiculi qui volunt hoc ar- 

38 Emittat,an0<tKn. vt infra, cap.n. ?5.VuIgata, Mittat. gumentotyrannidem Antichnfticonfirmare: etiamfipri- 

* Erafi£xrfrM^.-r(.Ad verbu,it^'a4f qua vocishui'proprietate 35 matum inter Apoftolos libenter concedimus Petro, fed 
fi fequi volumusjintelligemus operarios vel celerjter mi^- ordinis inter pares, non gradus fupra inferiores. 
tendosin opus Dei, v ^l eriam inuitos & cunflantes e^ tru- 3 Publicanus , to>m»( . fiue , vt Erafmus , Quifueratpu- 
dendos.Sumus enim omnes iniftis prarfertim rebus tardif- blicanw.Nort putaui tainen fupplen^um o>^oc,cum E- 

* fimi , adeo quide vt Mjiffsrria ipie porijkxjUrjtfiiSL-quini rafmo: quum fans intelligatur publicanum efle defiifle>ex 



Cap. 



X. 44 

quo fjftus eft Chrifti Apoftolus. 



EVANGELIVM 



f [ Cognominatus,'> 'fki- 



K^9»K.Vi:'g.tion legir totu illud, AiCCqcs S £3uo»dtic , quod 
tamen in omnibus Gra?cu noftriscodicibusinueni. Leb- 



ba?um verb poffimus Latine Corculum jnterpretari,quod 
fuit apud Romanos Scipionis illius Nafica? cognomen- 
turn. 



A^XQcljov %c?j Ai&Gajoc; o o^rwAwO^s 

%i{A6)v o KaJV0LViTV\(;,KW ^ov£oa I <nta- 
Qjcca-mi;, o ft) &$£y.cJbi<; cwtoV. 

Tov-rtu; rote J)v<Aj(jt ct7r4<&!Xzv o IV 
cnviyts^^SyiiKaA ouotdTc; , Xijcov >£!<; 6- 
cfbv iS-veav [Mi ctmAdim , K2j &Q mXtv 
^.cijVjzpri'mv /an eicriXdrm' 

Aft, 15.46. Uopdjiodrt j J^ot^OVZt^Q T&'&Xy- 

(BctTvt Ta^bTroXcaKovx o'utov I c^twA. 
Lucto.9. UopdtiOfMfioi (foiWbVosvvc^'hiyrtTii; 
on viFyixAVYi fictaiXetct r/Joupcuicov. 

AfQ-ivowurctf !zfrgcf.7r<4t>Z'rt , A€<^s>t$ 

CAtCctAXiTi ' JteptcLV iXctCzr* , Stopiow 
Jon. 

M>7 7LTY\0T1cQ-i %$U™ V i {M<h ObpyjopV, 

fundi ycLXniov &<; tvlq ^vou; u/uffi' 



Mar.tf 8. 

Iuc9.},& 

Mtf. 



piicci 3 6c Lebbams " cognomi- 
natus Thaddams: 

Simon Cananites, & Iudas 
" Ifcariotes , qui eciam prodi- 
dit eum. 

Hos duodecim mifit Iefus, 
&"addidit eis mandata 5 dices, 
" In viam Gentium ne abieri- 
tis, 6c in vrbem Samaritanoru 
ne ingrediamini: 

Scd proficifcimini potius|ad 
oucs perditas domus Iirael. 

ProfedH vero proclamate, 
jjdicentes, Appropinquauic re- 
onumcalorum. 

v£grotos fanate , leprofos 
purgate , "' mortuos excitate , 
damonia eiicite: dono accepi- 
ftis,dono date. 

j| Ne comparate aurnm , ne- 
que argentum , neque as in 
zonisveftris: 



8 



phxi j c5" 



T had H tens. 



Simon C.in.vnem , & 
luda-s ifcariotes, qui & 
tradidit eum. 

Hos duodecim mifit 

Iefrn y pr£cipiens eis, di- 
cens , In -viam Gentium 
ne abieriris, & in dicta- 
tes Samaritanoritm ne m- 
traueritu: 

Sed pottos ite adouet 
qua perkrunt domus if- 
rael. 

E mites autem prxdha- 
tCydicentes, Quia, appro- 
pinquauit regnum cxlo- 
rum. 

Infrmos curate, mor- 
tuos fufcitate , leprofos 
mandate , dxmones eijei- 
te:gratis accepifiis. gratis 
date. 

NolitepoJ?idere aurit, 
neque argil um,nequepe- 
I cttniam in z^oms i/efirts . 



4 Can mites, lt*x*vmt. Vulg ta & Erafinus , Canansus, 
id eft KuMtvqos , vtetiam fcriptum inueni in duobus vetu- 
ftis codicibus.Exiftimant nonnul'i potnis legendtmi K«»v/- 
7w? . Cannite^, vel Kctwdja , Canna^us : & re<fie eos fentire, 
veli'Jud declarat quod Lucis<?.i5,& Acft.1.13, (f»A«-rit^ vo- 
cat. zelus enim Hebra;is & Syris eft NJp [ kana']. Itaque 
(vt re<fte obferuat Canirius)nomen Cananaeorum , quod 
crebrb occurrit infacris libris, hoc loco vel librariis pa- 
rum doclis , vel expofitoribus Hebraica? lingua? imperitis 
impofiiit. Meritb tamen qusfierit aliquis curappellati- 10 cireclamfententiam peruertat.Nequeenimhicinterdici 



J 



& impios illarum mores:vt Ierem.10.3. ^^rbem,-m- 

uv. Vulgata , Ciwtates , nulla fenfus iniuria. Ponitur enim 
•aim indefinite,neque de metropoli videtur pofte intelligi, 
quum articulus non addatur. 

8 Mortuos excitate, viHfoiZiyttpiTi.Hccdefunt apud vote- * 

rem interpretem & Theophilaftu. ^ Dono Sbpiew. Terent. 

Eunucho, Hanctibidonodo. Vulg. Gratis. Erj.fmus,Gratuitd* 

9 7S(jt comparate , /u>l KTVKTHcik. Vulgata , Nolite poJ?idere t 

qua? interpretatio mala eft, vfque adeo vt tot.im huius lo- 



uum nomen HebraeumEuangelifta inflexerit Gra?ca ter- 
minatione , & quidem huiufmodi vt gentile (iue patrium 
nomen merito vidcripoflita Cana Ga!il£a?oppido dedu- 
ftum 5 & huic Simoni atldicu vt a Simone Petro diftingue- 



turharum rerum pofteflio, vtnonnulli Apoftolorum per- 
uerfi imitatores fingut : fed de hac vna profeclione agitur, 
ad quam vult Dominus Apoftolos accingi abfquevllis 
farcinis, atqueadeoabfque viatico : non modovtnullis 



retur. Sed hie rurfus duplex occurreritdifficultas. Vna, t . impedimentis retardentur, ftdetiam vt hac prouidenda: 



curdicatur Cannitesfeu Cannsus, quum Cana (implici 
litera N fcribatur. Altera, cur gentile nome Lucas appel- 
latiuo Gra?co f»A&-T»lc explicarit. ^ifcariotes , \<r>&.&tt>- 

7»f. Recepta eft ha?c leftio, neque dubitoquin verumfit 



diuina? quad deguftatione ad futuram illam funftionem 
Apoftolicampra?parentur. Ideo quaerit ex illis domum 
reuerfis Dominus ecquid illis in via defuerit ,Luc.:i. 3^. 
Kra^- verb magis proprie & frequentiore vfu idem vale- 



quod CaniniusfelicifTime coniecic, hoc nimiru eife quod 1<3 reatque quidpiamcompararefiueacquirere quod poftea 



Hcbraeis Binp-VJ'N [ ifch keruot] Vir Kerioth , id eft Ke- 
reoth'tes,ab vrbe Gc vocata iri tribu Iuda,cuius fit mentio 
Iofi^. i<), (Tcut Gallico idiomate dicimus , enfant de Paris, 
de eoqui fit Parifienfis.Meusille vetuftiftimus codex pla- 
ne admirabilis, in hoc noftroEuangeliftuite'mque Marco z 
& Luca fcriprum habet ox*e«»3>i« abfque I , corrupta faci- 
le voce Hebra^a a Gra?cis illius ignaris , quod accidifle vi- 
demus in a'iis vocabulis,.vtin Boanerges, Golgotha, Bel- 
zebul. Hinc faftum vt Syrus etiam interpres Gra?cam 
corruptam vocem vertens fcripferitNDin3a[/ek^/Mf 1 (] 
per Samech, Caph , & Theth pro Sin , Coph, & Tau, affi- 
nibus literis. Sed veram ledionem , & Ganinij fenten- 
tiamidem meus codex apertiffime confirmat , vbique a- 
pud Ioannem (quinque nimirum locis ) fcriptum habens 
^Tii K**j*nu in Graecis , & Latine a Carioto , id eft Cario- 
tenfis. A Iterum autem etymon a ^3^y & r\V)[natafcheker] 
vt is fignificetur qui accepra mercede effet defefturus , ne 
refutatione quidem videtur indigere.: nee eorum quoque 
fententia qui a tribu Ifachar dediicunt.Chryfoftomus cer- 



poffideas, extra controuerfiam eft: vnde KTDT7)c»apud Ari- 
ftotelem ars omnis qua fibi vnufquifque viftum parat : & 
illud Demofthenis Olvnth. i,Natura fie comparatum ef- 
fevtqua: habeas facilius fit <$v\a.Heiv , quam ura^ qua? 
non habeas. Pendet autem a propria huius verbifignifi- 
catione conciliatio huius loci , itidemque Luc. 9. 3, & 12. 
tfy cum iis qua? fcribuntur Mar. 6. 8 , 3c 9. Nam & apud 
Mattha?um & apud Lucam interdicuntur difcipulis ba- 
cilli & folex : apud Marcum autem iubentur baculum 
duntaxat geftare,& fandalii<; fubligatisitinerifefedare, 
quos locos Auguftmus &alijvt conciliarent, adallego- 
riisconfugerunt. Atqui non vetat illos Dominus in hac 
quidem'profetftione biculs vtiex comuni moreludseo- 
rum iter pedibus facientium,fic!it ex facrificij p.ifcha; riti- 
bus & aliisinfinitisficrarum hiftoriarum locis Iiquet:ne- 
'' que ipfos fimpliciter iubet abfque foleis ( pedibus videli- 
cet prorfus nudis))ftam legat onem obire , vt ex Marci 
verbis conftat:fed quum profeclionemaliquam inftitucn- 



tes fbfeant ea fibi ftudiofe comparare qua? ad iterquam 

teHomiliain Matth.?3,fica patria denominatum fcribit. a Q commodullme conficiendum requiruntur, contra iubet 

1 Trjdidit,-m&t<f}i<4.V u\ gat \, Tradidit: qua? propria etiam Dominus difcipulos nulla interpofita mora, abieclaque 

eft huius vocabuli fignificatio, fedhoc loco &alibi fa?pe prorfus rerum iftarum omnium cura,itavt erant,baculis 

accipitut *'vri <ni 'ztPoJbitZoj. videlicet quos manu,& foleis quas pedibus eo ipfbtem- 

^ ^fddidit eismandata,dicens 3 mtoftyy*iKeueeujmt,Myroi. pore geftabant contentos, fefe e veftigio in viam date. 

ideft,add tis mandatis, in ha?c verba. Vulg.ua, Pr.*c//>/«j.r .. Qiiamobrem etiam diferte dicitur apud Marcum illos 

eis. Erafinus, Quibmprtcepfrat. Nos fere ■m.^r-y^tiv inter- non fimpliciter mififl"e,fed binos, vt eo ipfomomentoiter 

pretabimur denuntiare : fed hie ftuduimus perfpicuinti. ingreffos fuifle intelligamu.v,quod ipfum de a'iis quoq; fe- 

Inmeoillo vetuftiffimo codice legitur $Myu» , Addidit- ptuaginta duobus cum eodem mandatoemiffis fcribitur 

que eis mandata, & dixit. ^rnviamGe>uium,Hco ! J$y Luc.iO.i. vbi etiam cb earn caufim additur ^i«wj™» 

»Wi. id eft, iter ad exteras & profanas Getcs,Ierem.i.i8. cuim, Antefaciem fuam.KwAt/ igitur hoc locofignificaue- 

Nam alioqui vias Gentium vocant Prophera? profanos rit,quodGaLlico idiomate dkhnus^faire p^rouifrt,^. of t ™ flc 



SE CVNDVM MATTHiEVM. 

•rfwc'/Sr, IrineHsfaciedicaufa, exiraordincm videlicetali- mena 3 neqtiepera,&c.id eft vllis 

quid fumere:& Luc. io.^.obferuada eft propria fignificatio f JEs y> *\w. TEnei enim eraftt 

verbi /2*s-«'£«v>perinde ac fi diceret Dominus,Ne vos cru- da ex Mar.u.41. 



47 

farcin sonera re. 

afia & quadranres. Emen- 



Mw 7fli p&v €4g oJhv^Yi<h efbo yrwvcLC, 3 

Elg hv <fC ow 7/oA/y *\ ywbvlw ftVsASfl- 
•n^tTttfjavi ng Cv cujTij dfyog 16£i ' act- 
ku juAvctvi Icog a]) e^eASfrm. 

JLlo~zpyoju&fjoi'jeigrlw olxiaM^cLcmct- 
aztc&z ewrlw. 

Kaf s&Vjufy )j m olxta, a£itf,gA$£TW y\ 

•> f / e op (> » » ' f / ^ ^ A> * * ' 

ttplUM V/Ufy) i7T CW^lW' (CtV di fJMt) ct- 

%ia, fiMplum u/uffi'Zir&g vixaX "fki<r^- 

1 
cpymv- 

Kctj 0$ tax jww Ji^yiTOi v(j.ov; } unde a- 

ohuctg n r tAg7ioXiCot cM&tvr\g 3 c//. r nva,^a. r n 
tov ttovioprov Tft7rr>J£iv ujufyj. 

^/Vi 'S.oJb /ucov ■£} ToiuLQppav Cv n/utpep %&.- 

(TcCOg^ TV) TJOX&i CM&IVA. 

fictja, Cv fMQ-cd Kv)tccv ' yvtcQ'i otjub $09- 
vi{A9Kogol otyeig 3 )(&) aiyji pajoi cogctf7n- 

et&paj- 

(yicftoovvGi jS v/xctg eig aiwt^Qj.ct 3 ttgj 
GMTcug oitxictyjaya^g ewrj/cJ ju^giyaauv- 
env Vfjictg. 



10 



11 



1/ 



'5 



H 



!.i 



re" 



'7 



Nequc peram ad iter,neque I 
binas tunicas, neq; folcas, ne- 
que baculum. | nam dignus eft 
operarius "alimento fuo. 

I In quamcunque veto vrbe 
aut vicum introieritis,exquiri- 
te quis in ea fit "dignus: " & il- 
lie manete viqucdum exeatis. 

Introeuntes autem domum, 
"falutate "earn. 

Et fiquidem fuerit domus 
digna,"venito pax veftra fuper 
earn: fin aute non fueritdigna, 
pax veftra ad vos reuertiror. 

I Erquicunquenon excepc- 
ricvos 3 neque audierit fcimo- 
ncs veftros 3 exeuntes ' domo 
aut vrbe ilia , (| excutite pulue- 
rem pedum veftrorum. 

'^men dico vobis,tolerabi- 
lior erit conditio terra; Sodo- 
morum & Gomonha?orum in 
die iudicij 5 quam vrbis iliius. 

I Ecce 3 eoo mitto vos vt oues 
in medium luporum: eftotei- 
gitur prudentes vt ferpentes, 
6c "fimplices vtcolumba?. 

Cauete ver6 ab hominibus. 
tradent enim vos in conleilus, 
& " in conuentibus fuis fiagei- 
labunt vos. 



12 



13 



H 



7<{on peram m ijiu,ne- 
gwe duets tunicas , ne- 
que calceamcnta , ncque 
'oirvam , dhmu mini eji '.' ,m ' * 
ope> arttts ciOojuo. 

In quamcunque autem L uc ,i ,$. 
civtitatem ant cafidlum 
inttatteritit , inte<rogate 
quis in ea digniMJit: &• 
ibi manete donee exeatis. 

Intrantts autem in cio- 
mum,falt*tate eam^dkm- 
tet,T?ax huic dowui. 

Et ft quid, m fuerit do- 
rnm ilia digna , 'vemet 
pax veftra fuper ea: ft au- 
tem non fuerit digna,pax 
■veftra leuerteturadvos. 

Et quicunque non re- Mar. (f.it. 
ceperit yos^neque audio- UC *M' 
rit fetmones yeftrvs,exeit~ 
tes for as de domoielct' 
uitateilla. excutite pul- ™ "-'M 1 ' 
utrtnt de pedibus vejtrtt, 
jimen dico vobis 3 to- 
lerabiltHS erit terra; So- 
domorit & Gomorrhteo- 
rum hi die iudicq , quam 
illi ciuitati. 

Ecce, ego mitto vos Jic- 
ui oues in medio lupo it: 
eflote ergo prudentes ficut 
ferpentts , gr Jimpliccs 
ficut colunib&. 
17 Ccitete autim ab ho~ 
minibu* . tradent enim 
-vos in coaliitjgr infyna- 
gogi* fuis flagellabZt ves. 



\C 



Luc. io J. 



10 Saculum j>u.S<hv. Hebr. VpD [Makel] vt Gen. 31. io, 
Exod.Uj 11. & i.Sam. 17,40: vnde vox etiam ilia Latinavi- ^ 
derur deduda. Vulg. & Erafm. vi^gam , qua voce quum 
Latini tenuius quiddam fignificent quam vt viatoribus 
magno villi eife poftlt, baculum malui interpretari , i, eft 
^otKi»g«i*,rce5t TO^a/'vHv , ficut etiam nonnulli p*.C<H» diclam 

Volunt, Tmgjt Tojiicv mteiv 0aoi£&v, f i *Alimento,rviS%9- IO 

«piK.Vulgata& Eraftnus, C^o.id cftoirov. Quodda exem- 
plar (criptum habebat iS^uAsy , (id eft mercede ) quod e- 
tiam legitur Lucse 10. 7, & 1. Timoth. <; . 18. C.Tterum mi- 
rifica hseceftdemonftratio ( quam vtinam plerique (atis 
intelligerent) Dignus eft operatius mercede fua. Ergo no- if 
bis merces non deerit. Nititur enim hoc promifluai iufti- 
tiaDei, qua; fallere non poteft : tanti eft vocationefua 
defungi.Sed meminerimus banc mercede(quod ad Deum 
attinet ) effe gratuitam , 6k ab seternse etiam vita? dono di- 
ftinguendam,& non aliisquam fidi> operariis Poluendam. 10 

11 Dignusyttt-UH. Erafmus in annotationibus putat d!^to* 
idoneum & commodum hofpitem fignificare. Ego verb 
exiftimoproprieaccipi, & ad minifterij Ecclefiaftici di- 
gnitatem hxc pertinere : qua?paucisquidem verbis, fed 
egregie,defcribitur Heb.n.;8.Sed dignus hie demum ha- tj 
betur qui fe indignum efle cofitetur,ficut paulo ante Cen- 
tuno , cap.8.8. ^ Etillic manete,****} ,£m't«m. Vetat 
hofpitem talemmutare: vt facerefolent quidiutius ali- 
quoloco manfuri, quam commodiffima hofpitia captant. 

li Salmate^.ami.(ra.Sn. Supra, 5.47, vertimus Comple- 30 
&i,quod hie fuiflet durius : quanquam hoc etiam vtrun- 
que feratfentetia huius loci. Domum enim vocat eos qui 
in eadem domo verfantur. lEarn^ou-d^. Quinque ve- 
tufti codices ha?c addunt, Myv-ns , Ei/jiou'w w tJ oixa toJ- 
«r»,id eft , Dicentes , Tax fit in bac domo. quod etiam legit 
Vetusinterpres.addit enim, Dicentes, Pax huic demui. Item 
fichabet Theophylacfti codex Romanus, quern Erafmus 
non vidit. Caeterum ha^c ililutationis formula ad Hebra?o- 
rum morem pertinet, qui Pacis nomine faufta &.profpe- 
ra omnia intelligunt. 

13 Venito^K^i-m. Aut(vr in vno exemplar! (criptum e- 
rat)«oix9?TO,introito:id eft,ei bene precamini,quod etiam 
ratum erit.fin minus:illis fruftra bene precati fuerir.is.Ita- 



J5 



40 



que nofter Vetus interpres,vt & Syrus, legit fucuro tem- 
pore,Veniet,& Reuertetur.vt Ccribic etiam Lu,io,6. 

14 Et quicunque non,*?! o's itu/uui. Quoddam exemplar 
habuitfenptum in pluraii , ^ 0^/ 4<y ^ ii^-rw^ ui^t p*- 
<fi d/u:uou)<nv,Et quicuque non receperint vos, neque audie- 
rint: eodem manente fenfu. ^Dcmo ms ci^W. Vul- 

gata addit Foras 7 id eft «"|o.,quod etia in vno vetere exem- 
plari legunus. <(^eftrorum } v[AfyJ Quondam exemplar 

addit «V ajjT^id eft ^r' <ujt>k. vt apud homer .Iiiad./3, t.V- 

ovi'tfh "Typicri uppwui/MXiVTi; A'-^o) E'v Tniito (Vkkto. 
I? Amen,dLfxbs>V>uo codices addunt hf y enim. 

16 In medium luporum, eic/MtrwxJKMv Sic Herodotus cic- 
\vk». vocat eum qui folus fit inter lupos relict us,quod ta- 
men veris Chriftianis nunquam cotigit.vt qui a Deonun- 
quam minus deferantur, acperinde nunquam minus foli 
fint,quam quu omni humano pra?fiJio funt deftituti.Ma- 
gnienim momenci eft pronomen Ego in hac lententia. 
Hue pertinet locus i.Reg.6.16', & 34.8. Ioh.S. 1 6, & 16, 31. 
&i. Cor.S. ^ SitnplicesyxMji-juot.velfynceri, & verfu- 
tia» atque calliditatisprorfus expertes, qua? folent fpecie 
prudentix nobis imponere. Virtus aute ilia puffim in his 
jibris dicitur a77As77)s,& ilia prgditi *57A:7,Simplices vocan- 
l,ur,etymo quoque Grarca; vocisid declarate ab a. priuan- 
te,&verbo;',t^ deducla?, vtfignificerurid cui nihil ajie- 
nufitadmixtu.quoadulteretur. Alij deducuntaba& ni&ic, 
vthominem iignificct nullinoxium, tranflationeabani- 
malibus fumpta qua; natura nullis ad viin vi repelleda aut 
ad nccedu cornibus armuait: qua; interprctatio eode pene 
recidit. Na & coluba? peculiari epitheto imbelles dicutur, 
& ouibus coparatur vere Chriftiani,lupis ferifq; ceteris a- 
nimatibus oppofiti. RequiritChriftusinfumma^»5T)i»7« 
ouuiou MK^c/uf^<Luu,vt loquitur Nazian. in fenariis, ad hunc 
locu alludens: nee alienu eft prorfus ab hoc loco illud P'a- 
tonis,interpreteCiceronelib. OfF.primo, Scienti.i queerfl 
remotaa Iuflitia,calliditas potius quam Sapientia app Hand a 
eft. Syrus interpres priorem interpretati< nem probat,.vc 
qui pro «k*^m verterit NO^n [thamime^Demque in illo 
meo vetuftatis admiranda; codic- pro a'^o/oj fcriptum eft 
«t77A2u'?z«7ii<,quod fortaffe legit Vetus interpres nofter. 

17 Ab homimbitfyliri -rfu w$&>Tmv. Eraf.addidit pronome 



Cap. X. 4 8 EVANGEL1VM. 

Illk,vtexprimeretarticuUvim: qua ego quidem hie non teria a ciuili foro diftingutintur. Sed tames hoc in loco 

agnofco.Vidctur ergo pctius additus articulus vt difcipu- vel awjtyxytZ accipit Chriftus pro conuentibus ordmariis 

li inceiWrent quam periculofam via mgrederetur,in qua ciuilibus quos a Synedriis,nepe 23 iudicum, & magno iilo 

potius abipfis hominibis quam aferis timendumelTet. in quo fedebat Pontifex Max. diftinguit, quadere dixi- 

Nam precipue in religionis caufa veriffimum eft illud 5 mus fupra 5,21. vel exiftimandum fuerit reus in fynedriis 

prouerbium,Homohomini lupus.ln conuentibu* fuis,v toft religionis caufa ad vciberum pxnaivi damnatos,fuifle ad 

* oixu*.y*>wi ajuffl.t-raCmm in conciUabttlv ve\ conciowbM,i\uz- fynagogam poftea dedudos, & ibi verberatos ex lege 

fi cvuiS-ziLi fint aliarum gentium , Syn igoga; verb Iudaeo- Deut.2 3,3. quod mihi tamen non fit venlimile. Huius au- 

ruiraquainrefallitur. Nam & ilia & ifta; Iudajorum fue- te prajdidionis Chrifti exeplum editu legimus in magno 

runt:il!aqiiidemiudiciisexercendis,etiamquumiamRo- I0 fynedrio Ac~t.4,$.& 5, 2.1.& 40. Deniquequum neque Sy- 

manis fubeflfent, vt ex iftishiftoriis liquet, deftinata: ifta nagogas allibi inueniam de iudicij domibus dici, vtlo- 

verb.'egendis & explicandis die Sabbathoru fcripturis quuntur Hebrari, neque in fynagogis fuifle fumptasciui- 

confecr;jta,ficut apud Chriftianos Ecclefiaftica presby te- les poenas.mihi fufpedus eft hie locus. 



Marc.13.11, 

klC.12. II. 



Mar im]. 
iuc.21.15). 



»Luc<J. 48, 
oh. i|. 16, 
& 15.20. 



Kctf 'fm Y\ytfjyvct£ <h %<y fiaaiheu; ct- 

TVig ycfJj TOlC, iSviOIV. 

Qj.fA.wmvi. note; >i tj ?&?>.iicniTc.cfbdii<r&ra] 
3$ vjuuv 6v ixavn ry copct ti AaAwcrfcTe. 

Ov ^b vju&7(; t<n 01 Xcl/^wuvu;, dXkci 
-mYlvdj/LyLTQ TKLTgesq Vf$$ TO Xct/\91UJ 
CV U/UAV. 

3at'ctTDi/j;^7nxT}ipi«wov %cy i7rttvct<pi- 

covfoLf ve'/.va. 'fh y>veig 3 %$.] Srtvcnztiacv- 

■> t 
env ctimit. 

Kctf 672 S- 1 fM7UVf.df)0l \%3t) 7TOV7WV 

?£$ Snk oztSYKFnoui. 

O'rauv Jt (ftcoyjxaiv vjiaco; a> tm tio A« 
Ttft»T«, ^pdj^Vi €ic; tLud ci^hlw. A fxlw 
y& Xiya U/LUV3 oufJLti TeMonvi ram; 7tvX{<; 
tv lagc/MiA icot; an gA-crvi i t cc; ih av- 
§gcp7rov. 

OvKsgi /mg.Swmi; \z$> rov J)Jk<7Kot- 
PWVjOuJiJbuP&c; \<zbjptvv xvgjLov cwtS, 

A'p^irV td /n&dyfYi ha fyum-oLf cog 



[0 



II 



21 



2-3 



M 



IS 



"Scd <Sc ad pradides ac reges 
ducemini mea caufa , vt hoc Jit 
" eis & Gentibus teftimonium. 
(I Sed quum trad en t vos, ne 
eftote foliciti quomodo aut 
quid loquamini. dabitur enim 
vobis iilomomento quod lo- 
quamini. 

Non enim vos eftis quilo- 
quiminijlbd SpiritusPatris ve- 
\iniseft qui loquitur "in vobis. 

Tradet autem frater fratrem 
ad mortem,& pater filiu:&: in- 
furgene libcri inparentes, tk 
"morte multandos eos cura- 
bunt. 

Eteritis exofi omnibus pro- 
pter nomen meum:j|verum qui 
iiiftinuerit ' ad finem vlque , is 
feruabitur. 

Quum autem perlequentur 
vos in ca vrbe, fugite in alia. 
Amen enim dico vobis,nequa- 
quam obieritis vrbes Iiraclis 
"quin'venerit Fi!ius hominis. 
I Non eft difcipulus fupra 
dodtorem , neque leruus lupra 
dominum fuum. 

"Sufficiat difcipulo vt fit ficut 



19 



to 



zi 



12 



5-3 



M 



25 



Et ad frafides & act 
reges ducemini propter 
me, in tejlimonium ill in 
& Gentibuf. 

Quum autem t rodent 
yos } nolite coqitare qiv-mo 
do aut quid loquamini. 
dabitur enim yobis tn ilia 
hora quid loquamini. 

T^p enim vof efiis qui 
loquimini , fed Spiritus 
Talris vrfirt qui loquitur 
inijobii. 

Tradet aut e frater fra- 
tre in morte , & pater fi- 
Uuid: g? infurgent filif in 
parcntes , &■ morte eos 
affcient. 

Et eritii odio omnibus 
hominibus propter nomen 
meum. qui autem ferfe- 
uerauerit yfque in fin em , 
hicfalmis erit. 

Quum aute petfequen- 
tur yos in ciuitate ijl a, fu- 
gite in alii.Jlme dico to- 
6>5, non confummabitk ci- 
uitates ifraet donee •*>«- 
niat Films hominis. 

7>{anes~i difiptdus fu~ 
per ma^iflrum, nee fcrutts 
fuptr dominum fuum. 

Sufficit difcipulo vt ft 



18 Sed&ad Vrxfides, ^ *£m My/uovnf <fi. Vulgata , & ad 
Tr<efid*s : non expreffa particula Si. Erafmiis> Qu<n-& 15 
adTrmcipes.iyifjuovcj: autem hie vocat Prajfides prouincia- 
rum.ficutaccipitur infra cap.27,& in Adis Apoftoloruru: 
quum alioquin hoc vocabulo in genere duces fignificen- 

tur. ^ Eis ty Ge>itibws> euoni; tyy td7c iSrviOiv.id eft ad- 

uerfuseos&aduerfus Gentes 5 vt liquet ex Luc.9,i). 20 

zo In yobis^at vfJutAd eft per vos,vel intra vos. 

21 Morte multandos curabunt. ^tvwrumuaiv. Vulgata& 
Erafmus, Morte affcient. Eft hoc vocabulum plerunque 
forenfe: hie autem accipitur veluti in coniugatione Hi- 
phil:quod declarat prarcedens illud , «'c SaWTnr: tamen illo z^ 
etiam modo accipi poffe non nego. Nam iure dici poteft 
interficere.qui mterficiendum curat. 

22 Jfd finem 'vfque, fit n'xoc.Vide infra, 24.13. Sic autem 
declarat neque momentaneam neque perpetuam hanc 
conditionem fore. jo 

2j In ta vrbe 6/ tSW^h Wt«. In ea videlicet quam in- 
grefti fueritis. Vulgata & Erafmus, In ciu:tatehac,yelifla. 
Exemplar vnum habebat , Smkuth U tit -mxtut -rouTxc.id 
cft.Vosabegerint exeavrbe. ^Fugite,<p&yTt. Id 

eftjProperateinaliam , nedum vt munus quod vobis im- 30 
pono perterrefafti deferatis. Potius enim hie de perleue- 
rantia quam de vitanda perfequutione difterit, ficut <p^>«» 
Gra?cis,& Fugere Latinis interdu de fola curfus celerirate 
* dicitur. quomodo accipitur verbum m3 [borah] Nehem. 
10.& Cant.8,14. Recleigitur Tertull. hunc locum citans, ^5 
cjuanuis alioquin in hoc argumento immodicus, None- 
rat,int]uit,tacite in ciuitatemaliam transfugiendum , fed 
qu.i(i vbique annuntiaturis, donee vbique replerentdo- 
ih inam fuam. f In altam 3 tit t£w aMfw.Exemplar quod- 



dam additu habebat, «£t hi touths cttfieel-ecm oy&t, q&j-pT* tit 
thjj'ine*v.ic\ eftjQubd fi ex eaquoque vrbe vos exegerint, 
fugite maliam.Alterum vero s & meum vetuftiflimum,«4» 
Ji w Tit it'».>i JiaiutHnv v/n&f q'&jyiTt fit thu cZkkIuu , Si verb in alii 
vos perfequuti fuerint, fugite in aham. Y.m bum autem 
Jicewn modo conuertimus Perfequi,modb Abigere & Exi- 
gere, propter additam variam conftru ' • ionem. ^Obit- 
1 itis.TiMmm V ul^dta,ConftiTimabitis.Ei afmus , Perambulaue- 
ritit. Ad verbum,/7»/'er»r*f. Exemplar quoddam,77A)>e»p»TT, 
ImpUueritis,quo modo etiam loquitur Paulus Rom. 15.19. 
Sed verbum Larinum quo vfushjm , videtur/atis com- 
mode Grarcum explicate : quia vtraque ficnificatione ac- 
cipitur,nempe pro Peragere & pro Circuire. ^-QS'*. 

iuteui. Videntur hare accipi pro <&p h » : alioquifignificant 
vfquedum : quo modo con. ertere fblemus. Itaque male 
Vulg. vertit>Donec i/eniat. ^ V enerit filiut hominis, 

s"a3»i tJH *»8e?°'7n>".Id eft, Qnin ego venero. Atqui,dicet a- 
]iquis,iam venerat,vtqui jn terris iamdiu eflet verfatus,& 
ifta ipfisloqucreiur.Hxc igitur vel no ad ipfum Chrifti in 
terras aduentum, led ad ipfius aduentus patefadionem & 
perceptionem referutnr , nee ipfius Chrifti fed hominum 
refpedu dicuntur : vel his verbis Chriftus fimpliciter li~ 
gnificauerit ferurfus illisaffuturum priufquam totam re- 
gionem peragrafTent : ne videlicet Ccfe a Magiftro ablega- 
n exiftimantes animum defporderent. Nam ha?c ad in- 
grefTum ilium Chnfti vltimum & celebeirimum in Hie- 
rufalem referre,mihi quidem argutum videtur. Pofterior 
meailla interpretauo eft Theophylacli , & fimpliciffinu 
videtur. 

25. Sufficiat, dpufdy. id eft,fufficere debet. Hanc vero 
de feruo fententiam fuiiie prouerbialirer apud Iuda?os 

Yfijrpatam 



SECVNDVM MATTH1VM. 



49 



vfurpatam docet Tremellius nofter ex Thalmude, in tra- abufum fuifle Cherinthum,adretinendum!ega!ium cere- 
c"tatudeBenedi(frionibus,cap.9.Hoc autem loco improbe moniarium vfum.docet Epiphanius. 



o Maumahoq <h?r£ > ^ o cftuAoe fl>? o XV- 
£/o? oJtS' «' top olytcehauoTlw ¥>t./\Qc- 
£«A i){J.Mcra.v 3 isoa® ^AAov icv; ohict- 
aatg cwtS ; 

M« cttw tpo&iSriTt cwtus' ovJiv yip 

Gi<rtij i K9 J l xpurtfovyb ov yvoicd-vwraj. 

T&f (pail' <& &$ TV 0l4 Cl%OViTi>XMpV%cLTZ 

Key juin (poCri^vn *&ro r/S^sFrvKreivov- 

TtVV TO OWfJ& , T"Ztt) </£ 4 y /t^ utl ° UV*- 

ju&jjw'ikrQXT&iVcu' (poCndrm c/^aAAov 
tqv £wJct(j&i)OV %cy <\wxJjuu)(m <JU>/mcf> d- 
r m'hiarOJ{U!)yiW$. 

vaxty iV c/£ cwt&v xmcriiraj '6ti\ iwvytiv 
ouvdj tS -mtTeSS uwcov 5 

YfA,COV J^Ctf T£t;$S T>\$ YJz$CL\y\C, 7J?t- 

attf jjg/OuM/M^o/ dot. 

no? iv bc,T\c, Of^Xoy\ 7a oV eju&i z/u- 



doGtor liuis , " & vt Cetuasjit 
ficutdominus fuus. \\Si ipfum 
patremfarailias BeeteebuJ vo 
carunt, quanto magis domefti 
cos eius ? 

Itaque ne eos timete: || nihil 
enim eft opertum quod no fu- 
rurum fie vt rctegatur,& nihil 
occultum quod non futurum 
fit vt cognofcatur. 
Quod dico vobisin tenebris, 
diciteinluce : &quodinaure 
auditis,pra?dicate in folariis. 
Et ne timete vobit ab iis qui 
trucidant corpus, animam au- 
tem non pollunt trucidare-.ied 
timete "potius eum qui poteft 
& animam & corpus pcrdere 
in oehenna. 

N6nncduo"pafIerculi"aiIa- 
rio vqneut,& vn 9 ex cis no ca- 
det in terra line Parte veftro? 

Veftri ver6 etia |!capiJJi ca- 
pitis omnesnumerati funt. 

Ne io-icur timete: vos mul- 
tis paiferculis pra?ftatis. 

iQuifquis igitur " agnofcet 



fie ut magijicr litis , t& 
fe\Uo ficut dotr.inus eius. Inf. u. 24 
Si patr/mpiinilias B-. cL- 
-zebub yocatttrunt q.ian- 
ioiriifi*, 



16 



to mains aomisucos e- 
uts'- 



Mar.4.20 

1;ic-8.i7, 
& u.z. 



17 



*8 



19 



3° 



3' 



3* 



7>(f ergo timuer'his 
eos. nihri enimefl. 
turn quod non teutlitnr, 
e^- oc> idt urn, quod non 
fiiatur. 

(tod dico vobis in te~ 
nebrh , dit-ite in lu-mne: 
ity quod in uurc aaduisj 
predicate Juper tecla.. 

Et nolut tttnere eos 
qui occiattnt i(,rpn>, /mi- 
nium autttn turn \10fjitut 
occidcre:ftdputiiis time- 
te eum quipotcji & ani- 
mam ty cvrjm perderi 
mgthennam. 

2V o'nne duo puff eves af- 
fe v&neunt , &■ -unus ex 
Mis non cadet fuperter- 
ramfine 'Patrevefiro ? 

V ejlri autcm <& ca- 
pilii capitis omnes numt- 
rati funt. 

"Njilite ffo^o timete: 
muliis pafferibus melio- 
res ejits vos. 

Ownk nfgn qui cofite Mar. 8.;S 



x Reg 14. 

ad. 27.34. 



Il 



.26. 



.nc 9.: 
CEt [■vt~\ uruus[fit,] w Stow. Dict-ndum potius fuerat, ^ vt hunc vnum potius timeamus quamillos. ^ Per- &12.8. 

"jJJW^Et feruo-.vtiihi cum fuperioribuscoha^rerent. & derejxwhia-duf. sternis videlicet fuppliciis, ac proinde neu- 2.tim.z.i2. 
ka legit Vetus interpres. f Be'l-xrbul^tth^tQvK. Vul- 5 trius fubilantia peritura, vt docet fol diifime TertulLIib. 
gata vbique .Beel^bub.'Nam etiam quoddam exeplar Jegit De refurreclione carnis. 

B«x^ s 'C:& fcribendum elfe £, non x, apparet ex 2. Reg.i. ip P afjennliwj&*. Vulgat^T'^Ir^.-non re#e quum 

i.Fuit autcmAcaronitarum ido!um 3 quod commode pof- magna hie fitemphafisdiminutiui. ^ ^'ffzrio, *&*.- 

6s dominum mufcarum appeHare : ac fi GalJice diceres ^"-Hoc vocabulum Romanum eft,cuius mentioneni fa- 
A/^re/Boii/t'/je.CuiufmodifuitGrecorum M^i>eyf } ab A- 10 cit Varrolibrode Analogiaprimo.Fuitautcm airaiiuv(vc 
caronitis profedus , vc teftatur Plinius lib. io:cap.i8. vbi dodiflimus Georgius Agricola primus, vtopinor, obftr- 

uauit)dimidiapars affis, nonlibralis illius veteris, fed ie- 
muncialis: quern teftatur percuiTum lege Papyria Plinius 
libro ^.cap^.adeovtaifarius tannim fuerit quarta vnciaj 
15 pars,quafi Afliculum dicas. Quamobrem etiam vncia di- 
citur a Cleopatra in Cofmeticis ntf -i.as*&y> Italicii. Vulg. 
j^/cErafmus vertit,^/»»fg ajje-.refcrens ad pretii vilitatc, 
vt vim exprimeretdiminutiui.Syrus interpres Latina vo- 
cem 1CH[afar] retinuit. & ex collatione multorum loco- * 
ipforuinnocentia,tumaduerfarioruimprobitasappareat. 10 rum in Gratis fcriptoribus videri poffugeneraliterhsc 
17 Infolariis,&ri ^</V«tTO». id eft,inipfisa:dium teftis, vox pro afTe Romano vfurpari. Vide Mar .11. 41. f In 
populo circunftanti autpra;tereunti. Erant enimolim terram } VtiTk»yt^ide{xxii'je£i.Vii\g.Superterram.Chryfo- 
(quemadmodum etiam hodie in illis regionibus ) ita fa- ftomus(vt annotat Erafmus) videtur legilTe «V imyi<fit,in la- 
bricata a?dium fumma , vt in illis ambulare & verfari pof- queum. Cadere autem humi, Hebrsorum more dicitur 
fent : ficut liquet ex Deuteronomiin.8,& 2.Sm.n.i,& 1^ quodperit& aboletur,vt2. Reg.10.10. ^Sin?,<u!&j. 

Aft.10.9. Itaque Gra?cis quidem fcriptoribus,c/ij«9E idem id eft,non interueniente decreto & voluntate. Alioqui vi- 

dei etur fignificari Patrem carleftem fimul cum paifercu- 
lis cadere, vt quidem folet ha?c particula plerunque vfur- 
pari: quo modo fumitur apud Dem. «fet Ttpai-.v, K«t/ mZva. 



tamenpro Acaronperperam legicur Achoiem , &apud 
eundemlib.29.cap.6, Myioden pro Mtj^dlw. ^Vo~ 

carunt,i^*<rav- Quidam vetus codex fcriptum habebat 
^stwuOT,vocant. 

z6 Quod non futurum fit vt cognofcatur , 2 »' y va>S»cn^). 
Vulg. Quod non fciatur, non exprefla futuri fignificatione,in 
quotamen pofitaeftvishuiusfententiaj. Erigit enimfuos 
difcipulos,admonensforevt tande vincatVeritas,& turn 



* omnino valet quodo;"«of, aut ea certepars domus intra 
quam habitarur. Sed vt obferuat Erafmus ex Hieronymo 



fignificat fupremam partem ajdium, quam Grxci vocant 

Tf'jpc,vel \hfy>ifov. Hebra?i verb 11 [G a g] fie enim hanc vo- 3° <rxosTa'-^w -nJ v*u«f>^» *3&j to Su/acu a'QIjjmuv, Et ha?c quidem 

a claffis pra?fe(fto comparata funt fincpopuIoAth i.noad- 

hibita aucloritate & cofenfu populi A theniefis. ^V cfiro, 

vfiX/S. Additquodda exemplar, ™ cut'exvcrc.i.quieftincariis. 

31 Atultis pijjerculispraftatisvos, -zmK.tov $pou$icev <heqtfiiTt 



cem Grarci verterunt paflim in vetere teft mento,vt Iof. 
i.^.Iud.o, &i.Sam.9.25.Soph.i.^.Plautus,/S/^rm/wvocat, 
quod manifeftedifiinguiturabipfao»>«' ? ,idert, inferiore 
domo.Mar.T:.i5,& infra 14.17. 

18 Quitrucidant,'rWXmx.Tttvortw. Vertimus^v5XTtiV«v 35 u^/hc. Vulgata, 3/«/f« paffenbtu meliores ejtis vos. Era fmus, 
trucidare,qubd melius vocabulum non haberemus; eft e- Vosplnrk efl^-quam mult i pjjferculi. Idan tamen fupra , cap. 
nim trucidare maius quidpiam quam occidere.Virg JE.n. 6.z6, vti maluit verbo Prxcellendi, quum illic Vetus in- 
z,Fit via vifumpunt aditus, primofque trucidant. <t>o»^«r verb terpres vertiifet <h*<i>t(mj?l uris eftis.Caftellio, Vospaffe- 
occidere, & <?oW cardem, J)a.^t^iSaf Intt rficere ^ aiajpeiv ribus multo eflisprxflamiores. quod non probo. Eft enim in 
Inteiimere: vtcuiqueGia^co funm Latinuopponamus. 40 Chnfti verbis e\a.'T?«9»? qua? fpecies etiam eft amplificatio- 
Videtur autem Chrillus vfurpafte vocabulum quo de- nisracfi diceretChriftus.Videtis tain vilesefiepafTerculos 
claretur ca?des cum fcPiiitia & crudelitate coniunclia , vt vt duo non amplius qu.im affario va?neant,qui tamen abf- 
doceat nuilosquantumuis immanes tyrannos effe nobis que Patris veftri decreto non intereunr. Quid ego me- 
metuendos. ^ Puthu^KKoM. Erafmus, Magt<: & fateor tuitis?nam certe hac ratione oportuerit mukos palfercu- 
hanc efl'e propriam hum? vocabuli declarationem :( fie- 45 losconiungi vtvo, pretio fuperent.Tertullianus lib.de fu- 
ut eriam fupra conuernmus , 6.30, & 7.11. ) fed hoc qui- ga vertit,Antiftatis. 

dem loco no eft dubium quin aliud declaret.Neque enim :^ yfynofcet^ iwohi-y^^i. Verbttm Confitendi, quod a- 

monet Chriftus vt hunc magis quam lllos timeanjus> fed lioqui vt Theologis familiare non repudio , vix inuenias 

E.j. 



Cap. X. jo 

cum cafu perform coniunclum.Verbum aurem Agnofce- 
di hac onminofignificauone a Latinis,prefertim iurifc.on- 
fulcis vfurpatur. Ell autem «/»*«»*» amplius quidpiam 
quam Agnofcere, vtapparet ex ifto Ciceronisloco pro 
Rabirio, Crimtnfufcipercm, <:gnofcerem,Confiterer. Sed iJJud 
quodfubiicitur, Cora hommibtu, fatis id videtur explicare: 
alioquin vertifTem Palam agnofcet.Hoc eft nimtru quod 
vernacula lingua dicimus j[duouerpubliquemtnt,<& veto- 



EVANGELIVM 



gnoifire. Vnde faftum vt confefliones vocet Ecclefia quas 
edunc Chriftiani fua; religionis profefliones.-ficut tiam fa- 
crihcia. Mxtwusi in Lege r\M]n [rWotfc]dicebanrur.C6- 
iunda; funt enim ifta; publics? profeihones cum eius lau- 
de cjuem nos agnofcere profitemur ^ Me,i* foul. Et 

paulo poft en ju»TT.'jin eo,pro Eum,conftru<5hone Hebraica 
cuius exemplum hjbemus Nehem. 9>i. Hie enim ev ref- 
pondetprspeficioni by [/w/.] 



Luc. 12.51. 



tys.t4.i6 



ya dv cwftjFiU'&epc&iv iS TflXf^c; /X8 Tit 

cV OVgt/LVOlQ- 

<&£9<&iv t£ 7ra.TC9C P$ v ^ & ov^.vo7e;. 

M» vofMwn, on yi\5qv fictA&iv apn- 
vtw&jnrtiuynv' ovmXSov fix>/\av &p>i- 
vlw } ctTsha, fAct-X^ ' 0J3 ' 

Mich. 7.6. yrttf^pr; OJUTiiy %CfJ\ $VytTig& t^C/LTO, TKSPM- 

r&pt; conns, %cy Wfx^lw x*} riig 7TivSlgcjic; 

Kzf i%Q&t T& etid-&>7T0V 3 01 OlKiCCKOi 

ouKtsi/uyu et2,ioe; %&j otyiAcuv Vfovn 3v- 

Infra 16. ytVt^. \.>zfy iUi 3 OUZ <c$l /U^V Ct^iOS. 
marc. 8.34 Kct/ oq OV KctjuSoLfGi WV Z&UOftV OUTA jk. 

luc 0.11 & ' _ r\ ~ ' ' ' >' >•'>» 

14.17. cuioA9u3*i ottkko us>v 3 x% i& fjyv a^ioq. 

Intra 16. Q* ^gepy rlui ^U^tlC CWlHy "&TO A iCTGi 

marc. 8.35 oJ/vliu <ZO^^\i'TZL(;n;lw^Vylw cUUTOU 

lUC. 9. 2 J, c i ■> ~ J' 1 , •> f I 

*i7-33. iVitteV i/UyVi&pHCrl OJUTiW. 

ioh. 12.20. „< r\ / e "' » \ a/ < 

Luc.10 16. O diyOIUtyOS V[AOA 3 i/JUi dt^TOLf' J(cy 

1 

Q> thjQ/ufyjoq'Gr&QYi'rtw tig ovoujf- 

itj Ayo/uSp:*; cfittfjov &$ ovo/4$c thi&jtSi 

Mar".s».4i, £«/ qq iOLV ^DTiVm gf CL rp/LWL&V TVU- 

TU)V 7T0TYiQJi0Y *\<UX&U UJVOV 3 £4$ OVQfAff. 

(j&'ZfflTX , AfxtiuKiya u/uiv, oJjU«^«yoAg- 



33 



34 



35 



56 



37 



58 



39 



" me coram homimbus, agno- 
fcam & ego eum coram Pacre 
meo qui eft in cslis: 

Quifqais aute abnegauerit 
me coram hominibuSj abne- 
gabo eum & ego coram Patre 
meo qui eft incxlis. 

.(|Ne exiftimate mevenuTe 
milTurum pacem in terram : 
nonveni "milFurus pacemifed 
gladium. 

j| Nam veni Fa&urus vt diffi 

deac filius a parre fuo,&filia a 

matrc fua 5 & narus a focrufua. 

Et inimici hominis tmnt 

qtiifitnt domeftici ipfius. 

"|Qui amat patrem aut ma- 
trem liipra me, ' no eft me di- 
gnus: & qui amat filni aut filia 
iupramc 3 non eft me dignus. 



33 



34 



4C 



41 



36 



b.iur me coram botnmh- 
buiy confitebor f£y t"0 «<J 
coram Tatre meo qui in 
cxIk eft: 

Qui autem negauerit 
me coram hominibm^ne- 
gabo & ego eum coram 
Vatre meo qui in exits 
eft. 

Tfylite arbitrari quia 
pacem yenerim mittere in 
terram : non -veni pacem 
mitt ere, fed gladium. 

Veni enimfeparare h» 
minem aduerfa patrem 
fuum, & filiam aducrfui 
matremfuam, &• nurum 
aduerfm (ocrttm fiiam. 



37 



41 



Et inimici hominit, do- 
meftici eiui. 

Qui amat patrem aut 
matrepius quam me , no 
eft me dignus : & qui a.- 
mat filium aut jilia fit- 
per me, no eft 'me «%„«,. 
r " l ■ <. r ■ - *8 Etqui no accifit era- 

iuam,ac pone iequitur me.no i tm^&f^iitmmu 

eft me dignus. non eft me di<rnus. 

" I Qui inuenerit animam 19 2«f *«»<»'* animam 
fuam,perdeteam: &quiperdi 
derit animam fuam mea cau- 
fa,inucniet earn. 

|| Qui recipit vos, me recipit: 
& qui me recipit , recipit eum 
qui mifit me. 

Quj recipit Prophctam no- 
mine Prophets , mercedem 
Prophets accipiet:& qui reci- 
pit iuftum nomine iufti, mer- 
cedem iufti accipiet. 

fEtquicunquepotum dede- 
rit vni ex his " paruis poculum 
frigicbe fblu,"nomine difcipu- 
!i, amen dico vobis , non per*- 
diderit mercedem fuam. 



40 



41 



4i 



J fuam , ptrdtt tllom ; &• 
qui perdiderit animam 
fuam propterme t mueniet 
earn. 

Qui recipit ros,Me re- 
cipit : &• qui me recipit) 
recipit turn qui me mifit. 

Qui recipit ProphetA 
in tiomi'te Tropnetx^met 
cedtmVrophtt£ accipiet: 
<&■ qui recipit lujlitm ;'» 
nomine iufti , mercedem 
iufl$ aicipiet. 

Et quicunque potu de- 
dtr'u -vni ex minimis iftis 
c alice aqua, frigid^ tan- 
turn in>.omine dtfipuliy 
amen dico tobis , no per- 
det mercedem fuam. 



34 Mi[f»rus.&<i*.*i*.Y{ebra\{.W2Vh [lchabia~\;vt fi dicas, 
Tourfaire ve»«r,aut "Pourfaire amuer. Sed tamen obferua- lo 
dum eft, hie non defignari caufam finalem quam vocanr, 
id eftfeopum )gentipropofitum:(edChriftu.n hie fignifi- 
care non quo tendat ipfius aduentus,fiue proprium Euan- 
gelij finem , fed duncaxat qua; ipfius aduentum , quanais 
non abfque iufto ipfius decreto, k£ ot//*€*S»kS{ erant fequu- 15 
tura, 65c qua; nos etiamnu qiocidie Euangelio noftra me- 
mori.t veluti renaro experimur. ^ Gladium^st-^^tr. 

Heb.3Tn [chereU] cum fex punclis, pro belli calamitate. 

tf Filw yii^fu-ni. Hebr. V^H [ifch] pro [3 [te»]vt Deu. 
x1.30.quo modo eciam accipitur DIN [adam] Prouerb.15. 20 
xo.Vulgata & Eraunus,//o?wiWm. ^ Nurw^uf*^. 

Erafmus.^ow/axn.Sed hie opponitur fbcrui. 

27 ^m» amat, i qikuv. Erafmus , Qui amauerit, i QtMauc. 
^ Supra nte, -Czfyifjui. vel prce me. Vulgata, Plus quam me. id 
eft 77*.s'sv« W,eodem fenfu.Horatius 2. Car.— tres [cyathos ] it 
prohibetfupra l^ixarum metuens tangere Gratia. ^ Non 
eft me dgnus , wt £V» ueu agios, id eft , mihi non eft idoneus 
feu conueniens,vc alibi de voce *!>« diximus. Na alioqui 
nemo fanemeangelis quide exceptis.dignus eftqueChri- 
ftus pro difcipulo adfcifcat,vel etijm adfeitum agnofcar. j 

28 ^iccipit,Ktjj.Q^H.lA eft: a me impoficam admicdt feu 
lecipit.Nam iih*i*.Q4pnr ^n WA'p*^,id eft Accipere pro 



Recipere fxpe accipitur:fed to <fi%3j nunquam nifi de re- 
ceptis aliunde oblatis memini legere vfurpatum. ^ ?°~ 
ne fequiturme,oL>u\<,vStia7riori> /uLov.Aclverbum^Rjtrome. Vel 
poft me } vt fupra tap.3.11. Quod eerie notadum eft 5 vt qui 
Deum colunt cultu a fe excogitato, intelligant fefe no fe- 
qui Chriftum, fed illi pia?ire velle. ItJque 'vmwn* fum in- 
terprecatus Pone me.-quia quum non Euangelifta prxter 
verbuma'xaxB^v addendu aliquid preterea iudicarir, hoc 
quoqueputauimusnecefrarbexpiimendum,quoda Ve- 
tere interprete 8c ab Erafmo fuit negledu. Muki enim fc 
Chriftum fequi dicunt, quu illi fbli (equantur qui pone fe 
qwucur:i.t]uiillum verbo fuo pra?eunte poflbnt oftendere. 

39 Quiinuenerit, I bXi^v. Vulgata, Qui inuenit. Animam 
inuenire(id eft, vitam fuam (eruare)diciturqui prxfenti 
vies cofulit. Videtur enim periifTe qui in certo vita; difcri- 
mine verfatur,& e cotrario veluti feipfum recuperare qui 
ex eo faluus euadit.Dicutur tame hare ex vulgari opinio- 
ne hominu,qui,quonia de furura vica no cogitant , periifle 
putateosquimoriuturj SceuafifTequiex morteelabutur. 

41 Nominees £voy#.i.ad verbu, /*; name.itc pro c* pofito. 
i.vt Prophera, Sc ebcp eftProph.'ta,ficutexplicatur Mar. 
p.4i.Debemus.n.Chnftu colere in ipfi 9 feruis:aliociui nihil 
pr<eftamus tp profana; quoq; gentes cumulate no praefter. 

41 Taruii } i*tx{KY. Vulg. Minimis, (ficut etiam legir Hi- 

feriiisj 



S £ C V N D V M M ATTHvE V M. 



Ji 



Jariu s, vt innor.ui: Erafraus ) id eft fra^fcwr, quod etiam femnr] vocant. J" Solam^aivn. Vulgata & Er finus, 

fcriptuminuenirausinvnoexemplari. ParuQsautemvo- Tanmm. Ego vero malui vr nom-n interprerari. Deeft iri 

ca: per conceft'i .nem fbos difcipulos, homines nimirum vno exemplari. ^ Nomine aifop *//,«$ Srq& (&&*&. Vi- 

coram mundo viles &abieiftos,quos Hebraji Oiyv[f/e- de Marc. 5.41. 




1 » ** /, » <~ 

puoseiV zm Tctjg Tmteotv ojut^>v> 

TKfei'^ Tag): }A 7& Xzi&Vtmy^at Juo t 

_» , p — \ * « > / >\ c' 

IT 3 : iC Sreirrtg iiTrex^^/As^ I aw?*? a ct- 

XlaT'A at i/uyt- 

Tcut&v <fi itpdboySjjcov 3 ri^ctiv 1 n- 
cku, xijetv &i<;o%Aoig <s%z I coclvvov } T; 



E 



Cap. xi. 

T factum eft quum fine 
fecilfet lefus "pre-cipiendi 
duodecim difcipulis luis,di- 
greilliseft illinc vt doceret,& 
prasdicaret in vrbibus eorum. 

I Iohancs auccm quii audif- 
fst "in vinculis "opera Chnlti, 
miflis dnob. ex di.cipulis fuis, 

Dixit ei,Tune is es qui ven 
turus eras, an ahum " expccca- 
bimus \ 

Et relpodens lefus dixit eis, 
Ire & renunriare Iohanni que 
auditis &"" videtis: 

Ca^ci " vifum recipiunt , Sc 

claudi ambulant,Iepioii mun- 

dantur,&: furdi audiunt 3 mor- 

tui excitanrur , &pauperibus 

euancrelizatur. 
o 

Et b.atus eit " qui non fue- 
tit offenfus in me. 

Iliis autem abeutibus 3 coe- 
pit lefus dicere turban de Io- 
hanne,Quidexiiitis in dellrru 
ipectaturifarundinem qua: a- 



C A P 



x ;. 



ET feclu-n ,ft q u »m 
con,nmm,jf 1 I j us 
prxapuni dwAecimAt- 
fcipulif fui-s, tranftit tide 
vt docertt & p # 1 axel 
in cmitatibus eorum. 

1 lohatmei aut m quit Lu e . 7.13. 
audiftet in vmcuIh aptra 
Chiiffi , mittttu am> de 
difctpults, 

Ait illt , Tu es qui 
■venture* es , an abvun 
eMfeSHdmuti 

Etrefyoudes Itftuatt 
ill is . EtMtes r w.k ia:e 
Iohanni qua: audijtisO 4 
■vtdjii*: 
j Cteii viaent , claudi 

ambulant lebreji mun- 
dantur , fufui audiunty 
mo-tu: r jn gunt, pxupe- 



(. 



res tuannch \ar.tur. 



Et beatus <ft qui von 
f-.tent \candtdi%atitt in 

me. 

I u autem abeimtibt**, 

c<ep 1 1 tefrts dicere a I H'.r 
bas d» iohanne , Qui i e- 
xiijiis in dfer:um ride- 



ls CAPVT XL 
I Q^ntm fi'itm fecijfrty ont7*A.ww. Vulgata, Quum ctnfum- 
maffer.auod refpondec m' r-xoTT>.ei>,& tranfitiuum eft. 
f Pra:apiendi } d"i*.Tdajar Vul^ata ad verbum,Triecipiens.E- 
rafinus, Mandamdi ) em».afSpot. Porro /**ra«j-«v edicere de- 



prefta pra;po(Tc one ai*. ^ic autem vfur, atur hoc verbum 
a Platone quoque & Anftophane , ita vr su'aire ationem 
fignificec: quum alioqui pro *»« qucjueaccipiatur, vcin- 
fraf4.i9. & interdum rcdundec, nihil aiiudiigriirican', 
qua;n = -i-TV>,\d eft, V"idere,abfi)iute,vel afpicer. yATuSct-n- 



clarac, vnde />ara'*Hc & ftz-niyucrnt dicunrurprincipum e- 10 yji ( . ^ E:txngeli\itur,ij *.■/■> •■? .>-*u id eft ; piupenbusan- 



di<fta,vt Heb.11.13.Sed hoc loco nihil al:ud dec'arat quam 
prscepcis aliquem formare & infticuere. Nam totailla 
condone Chriftus quales illos efTe opcrteret oftendit. 
^ Eorum ew-£r. Nempe difcipiilorum.id eft in Galilsa. vn- 
de plerique eranc oriundi, vr apparet ex A<fr.-i.^ . 

z In -vinculis, U W Jizu.>tT>ipjo.Erafmu'i,In carcere.Vocz- 
bulum Grscum (vt etiam notac Erafmu.s) 1 vinculis di- 
ctum eft. Q_uum igitur Latinis vinculorum appellatione 
famcompedes quam career ipfe(i2nificetur, a Veterein- 



nuntiatur Euangelium. Ca?terum Euingelium Euageliza- 
re, & ' uangelizari, vocabuia Gra?ca , tanquam m Latina 
Ecclefia iimpndem vfurpata, iibe:rer rennuimus. H<ec 
autem pertinent ad ilium Efaue locum 61.1, Adeuansej- 
15 zandum pauper:bus mifit me : cuius fit mentio Luc 4.18. 
vbi tamen legimus □'• i\> [hanwni] i. m mfuetiv, & us .jui 
homirubus fuperbis & elat;s opponuntur , non O^jy na- 
»^/«,]quos folent Gra^ci interpretes mix-nn & ■^v/.j, in- 
terpretari. Sed tenue eft hoc difcrimen, ft em ipfam Tpe- 
^erpretenolui di'cedere. ^ Opera, -nitfyt Erafmus, i? (ftemus.Vulg & Eraf Vaxve-tes eua^ei:xantur,sodeiT\ fenfa 

Facia, id eft, -a ■n\-?°a.y<M-±.<\u\ etiam hoc nomine VeJerem manente.-fedconftruciioiie paulo duriore. 
interpretem reprehendit. Atqui fipotius putauit Fafta 6 Qrunon fatri: o^cifus m me. ?< ;'o um w*K/it?.«-H -1* iuA. 

dicendum,cur toties in Epifto'is Pauli operum nomen re- id eftj^ui ex me non ceoent orTendicuii ac . roindc- me no 
tinuit,& de Operibjs hodie potiu? quam de Factis difpu- audiendi,occa(7onem. Vul 4ata, Qui. mnfu ntfamdali-^atu* 
taturrEtfateor quidem opera magisproprieefteofficina- 15 mme.f.rafnMis i Q*imnft$erd off,n r u.s per me: quod fie ccipi 
rum, vt «£?'«;«{ potius quamt"e>*, id eft gefta vel aftiones polfet, quafidca: Chriftus eosfjre beatos ljuos ipie non 
potiusquam opera Chnfti dicioportuent. Sed fubtilita- la?fer:t:quifenfus non conuenit. Sic autem vt verti, loqui- 
tem iftwn nihil moramur. tur etiam Cicero fa;pe, vtlibroi.ee inuenrione, Si quo in 

? D:x:t d h-z*j aiJ-n.ld eft,ipfi per eosdici curauit. •vitUeiunfffenderemur Infra,cap.ij.<7, Erafinus ve tit, Of- 

f Isqut Venturis era*,'. tiycuyH.\~u'2at2, Qui -venturus es:T\e- 3° fndebantur "uoer eo,iry.'u/s.'.i^'.tTo c!» rwr*. Et cap. 16.^13 Of- 
glec"to arnculo. Erafrnus perpra?(ens, lllequi^enrurnsefr: f..niuu'->n pa ■,,uaimeaci>. r a, m,aiJk*M&t rtSt ^ \ux.i. qui ta- 
Grxcum participium eft anceps ad vtruncue tempus :(i- men variam :lbm & mu!rip!icem interpretandi rationem 
cut 2) ud Latino? Venturus pote'r cum omnibus tempo- fa?pe,idque merico,reprchendit. 

ribi;s verbi fubftanrrui coniungi. Vifum eftautem mihi 7 lilts autem abtuntibn* , »'•». Erafrnus, 

imperfe&um optime omnium conuenire. ^ Expecla-lj Euntihus autem ill*, at ego cum Vetere interfere t 
1:ti--_ ■-, to:?*; ml'-.. Ad verbum , Expeclamm: quo modo ^'avexiftimo hie roni pro *-.'-■/. '■.*■>■ fQ^eagtce- 

Vn!gara& Era'mus.Mihi viJctur prarfens profuturo po- tur, n Si^nificat vocabulum Gra?cum rndarum 

litum.ficut fjHi pro t%*n fupra cap.5.46. Cajteriimnonfui m jrehuc & n'luc impe'Ii:quod poe'ta dicit vndante & flu- 
* fed difcipulorum abipfomct Chrifto coarguendorii can- <ftuan-e, vim Grrci voCibu!i exprimes-.GalJi vero, qui flot- 
fa, mifit fuos L hanncsiftud pcrcunftaturos, quod noob- 40 «.He!iodorus ^trh.hift lib.3,ri: -l^/f.- *u.~:n 
feruatumfefellitTertu lianum,:ndigni!Tima faftalohan- rrr. .id eft, An mo vtriufq^ex humido affectu 

niiniuria tribuslocis, nempe depra^fcriptionibus. -de ba- fluctuate. Latini quoque dicut fisetesfluauare, quu veto 
ptifmOjS; lib.^.aduerfus Niarcion. ti. ag'rintur.Vuig Antx-.a.Hoc auredicendi genere prouer- 

4 Fidttis,h.imTi. id eft ir.i-n. Vulgata, Q** audifiis &• biali.declarat re ludicram & vilem.cuijs fpeclandar caufa 
vidiflif. Sed de re pra?fena loqui videtur, &ineccouue- ^ nnllus merito pedemou'.at , potiusquam inconftintisac 
niuntomn;a exemplarii. leuis ingenij homine:id g; declaratannthefishommis opu 

5 Vifumr:c.or:in:,**i:i--*jryYu\°i!:a i T r ident i nonex- leti Sc cu.us luxuac mignificenciafpec'ure omnesgeftiac. 



Cap. XL 51 

ctot), oj t» fj&T&w qozouMVic, , Ok S^ oi- 
aoic TfySfiaciAzMV eicnv. 

A'Mtt 7t ciSpiAS*?* J«Afo; -z&gppwT&u; 

1 

(prnov. 
Ovwt; ytp ££i vfet » yiy^7rfctj jVbu, 
Ma'.j.i. gyy ^ro<^7^.(a tvv dyyeXov f/sv >zs^ 

tifAlw Kzya vfMVjHH. lyn ytprctj cm fyu 
vmtlc; ywuaLjucev ^/txe^cov Vcoai'vou t£ Ba- 
•nfigou. <h jMK^'n^Q cvrn (3a,aiA&ot, 

gst> giw^ «^j7i « [ieKnK&id Tp xpavcov pici- 

Ycoavva ztj^iQa vcvrntv. 
MaI-4 5- Ko/ &) $4teTe Ji^oLcbtq CUJTOg clpv H - 



EVANGELIVM 



.gitetura vento? 

''Sed quidexiiftisvifuri? ho 
minem mollibus "veftibusa- 
miftum ? ecce, "' qui gerunt 
molles veftes , in domibus re- 
gum funt. 

Sed quid exiiftis vifuri? Pro- 
phetam? certc dico vobis etia 
amplius quam Prophetam. 

Ifte enim eft de quofcri- 
ptum eft,|Ecce,ego micro nd- 
cium meum ante faciem tua, 
qui "pr^parabit viam tuam co- 
ram te. 

Amen dico vobis,non eft 
fufcitatus" inter genitos e mu 
lienbus , quifquam maior Io- 
hanne Baptifta : ' fed qui eft 
minimus in regno cxlorum, 
maior eo eft. 

(I Porro " adiebus Iohannis 
Baptifhe vfque nuc regno ce,- 
lorum 'vis after tur, 8c violen- 
ti "rapiunt illud: 

Nam omnes Prophetae 8c i- 
pfa Lex vfque ad Iohahnem 
prophetarunt. 
r 4 Et,fi vultis recipere,flipfe eft 



11 



ii 



\ re? arundinctn vents etgi- 
ta.ta.rn » 

Sed quid exijflis W- 
derc? biminem mollibtis 
vejiititm ? ccce, qui mo i- 
libm -reftiunri'.r , indv- 
7>:ibiMregnmfa»t. 

Sed quid exijfii* nde- 
reiVTOphetamietiam di- 
co fobn , Cr plus quam 
Trophetam. 
IO Hie eft enim de quo 
friptum eft , Ecce , ego 
mitto itn<relum meum an- 

o 

te faciem tuam, quipva:- 
parabit -viam tuam mi- 
te te. 

y€men dico -vobis, non 
furrexit inter natos tnu- 
lierum maior Iohanne 
Baptifta : qui autem mi- 
nor eft in regno cx\oTWn-> 
maior eft illo. 



iz 



13 



M 



^4 diebttf autem Io- 
hannn Baptifts -vfqut 
nunc regnu cxlorum vim 
patitur , & violenti ra- 
piunt illud. 

Omnes enim Vrcpliettc. 
& Lex i>fque ad lohan- 
nem prophet auerunt. 

Et, ft vultis recipcre,!- 



8 SeeL > dxKti..Sic vernaculo fermone dicimus.Mapsqn'eftes 
"vousallfzjvoirf Interrogat enim *V*.oi hoc loco. Eraf. ydgc: 
& pau'opoft, At. ^ Feftibu*,iust.Ti'.i; Accipitui i^ji- 

%tor generali fignificatione hoc loco, vt fupra cap.9.16. Vul- 
gan prs-termifir. ^ Qni gerunt, d (fo^ujum. Vulg.Qw 5 

molUbm vefhuntur,H nsf\a.Kcii( tiftQHr/Mtot. 

9 ^rnplim, <T$ejuxt(.Tf&v. Erafmus , Excellentiorem. Ego 
malui fie conuercere, fiue vt nomen fiue vt aduerbium ac- 
cipias. Ad verbu to t^yaric dicitur quod fuperat & abudat, 



occurrct. Qiuod autem fubiicitur 3 ccrf 0*oj\eia.'j i W>i&i><iY, 
apud Theophylaftum coniungitur cum /«»'£«» Z&v, quafi 
hafc defeipfoChriftusdicat.-quiquumreipfa fit maximus, 
atque adeo Rex in regno Dei , tamen opinione hominutn 
fit minimus, quern lenfumetiafequutus videtur Epipha- 
mus aduerfus Gnofticos. Sed in aliis omnibus codicibus 
adfenpta erar diftinftio poft k©«»o~», vt plenififimailJa lux 
qua? a Chrifti pra?dicatione mundo affulfit, cum ea veluti 
fcintilla conferatur qua; ad Iohannem vfque emicuerat. 



interduinlaude,vthic:interduin vitio,vtfupra,cap.5.37. 10 Idque videntureaqua? conlequuntur ,optime declarare. 

10 tf mfium meum, nt ei-fthov /mi>j. Vulgata, jingelum Neque enim hie comparantur inter feperibna;, fed impar 

meum: quod recle mutauit Erafmus, quum de homine hie dodrins csleftis difpenfatio , pra?coniu videlicet Iohan- 

agatur. f Prrtparabit^siTa.Jxha.aj.Hxc nimirum pen'ta nis cum Lege & Prophetarum cocionibus,& cum lllorur- 

funt a regum & principum confuetudine, quorum aduen- fus clariflimailla Euangelij pra?dicatio. Et regnu m ca?lo- 

tus multoante tempore foletnuntiari,vtipfis maiore'eum 15 rum declarat Ecdefiajftatum fub exhibito Meflla,in quo 

pompa occurratur. vera Dei gloria elucet.Sic etiam accipitur Maions appel- 

it Eftfufa'tatwyiytwmi.id eft (vt Erafmus rede expo- latio,i.Cor.i5,i^:& 14^. 

nit)exortuseft.Sed maluiferuato generepafliuo,interpre- iz Adiebw^&m <%$*&*&*. Hebraifmus. id eft,a tempo- 

tari.Sufcitatus eft,vt fignificetur ha?c Dei organa peculia- re quo Iohannes Baptifta prajdicare ccepit. ^ Vfque 

ri quadam numinisvoluntate in hunc inundum prodire, *o n«»r ,fW *jst7. id eft, Ad hunc vfque diem, quo modovertit 

veliam natos ex reliquorum numerofeligi: quamobrem Erafmus. At ego non video cur minus liceac dicere VC- 
etiam nolui cum verere interprete vertere Surrexit. 
^ Inter genitos e mulieribus, a/ yfyv>nu( yjjjofiwv. Vulgata ad 
verbum, Inter natos mulierum. Erafmus,/nf<reo5 quinafcun- 
tur e mulierihw. Ego verb putohic poni 7*1.5 -$fmmi'\n pro- 15 
pna fignificatione , nempe vt hocadvirum referarurqui 
prolem gignit ex vxore.-quo modo no poteft diet Chriftus 
^ovmtoj jxw^f, quum conceptus fit ex Spiritu fanfto. He- 
bra?is tamen verbum iV [/a/.W ] tamde patre quam de 

matre diciturrquamobrem Iob.cap.i5.r4,& 2.^.4 natus vel jo cut explicatur Rom.iiS.i^.Ideoque Luc.16.16, pro#ia£«T*f 

generatus ex muliere, homine declarar. infra quocjue Lu- fcribitur &j*.tft>j£naty ex quibus locis inter fe comparatis 

ca? Li3.de ElifabethadicitAngelusZachari^,^v»'^ wimt. intelligimus & quomodo nobis offeraturreceptio in re- 

Exquo liquet to ;^i^v etiam de matre dici. Sed quomodo- gnum cxlefte, nempe Euangelii pra^dicatione: & quo- 

cunqueaccipias, conftatintelligi ha?c Chrifti verba deiis modo nobis oblatuinrecipiatur, vi nimirum nobis ipfie 

qui confueto nature ordinegignunrur, ex femine viri vi- 35 ad crtdendumfa<fta,&zeliardoreperfeuerante.Necenim 

delicet : quod in Chriftum non cadit,quanuis natum ex dubium quin^/a^iT^ hie paftlueaccipiatur.Vulgata & E- 

muliere. Qii,od autem Erafmus annotat fibi videri >?cv»- rafmus Vtmpatitur: quod raihi vifum eft obfeunus. 

wt neutrum effe, mihi ne probabile quidem videtur.nam ^ Rapiunt, t^m^tm. id eft arripiunt, vel deripmnt. vt ci- 

quid tandem fecundum-naturam parere poteft mulier taturab Hilario,& vt teftatur Erafmus fe legifte inaureo 

prarter hominem? ^ sW,jV. Vulgara Jutem,x\ox\ fa- 4° codice. metaphora fumpta a caftris, aut ab arce quapiim 

lis commode expreffa particula Si. Erafmus .Aitamen, id qua; irrumpeiitibus hoftibus diripitur. Sic autem feruens 

eft /uSp-ni. f Minimus, yu^o-n^s. Vulgat3 & Erafimis, ilia vis Spiritus fignifitatur, qua correpti fideles, fummo 

ad verbum, Minor. Sed interdum folent Gra:ci ovyKfi-ny^ ftudio ad viram rternam feruntur. 

vfurpare 4.v'ti f^i^>^Tixai',& contra qnoquc h.Bc pro illiv 13 Trophetamnt , &f<n<t»iT\vcrw. Futura tantum vati- 

vfurpare:quam enallagen etiam in noftro fermone verna-45 cinati Hint, qua; nunc prarfentia claret perfpicue cer- 

culo vfurpamus. r ic enim hocexprimas,Iep/w/>«f/>,aut n'intur. Ca;terumhoc qu^ue vocabulum tanquam Chri 

// moindrj : quod dicendi genus frequenter etiam deinc cps flianoru auribus familiariffimum,n6 ifiuiti vfurpauimus. 

1^ £4*4! 



que nunc, quam Vfque fub, Vfque adhuc , Vfque ante: 
quorum exempla frequenter occurrunt. Sic ^"-n fupra, 
cap. 3.15, provtou pofitum efTe diximus,vt idem valeat 
iui(apTi atque <"«c vwu id eft (vt loquuntur Hebra?i)nny iy 
[hadhatiba.'] ^ Ft* ajfertur, fit^*itu. id eft,quafiim- 

petu quodam in illud perrumpitur. Eft enim veluti omni- 
bus expofitus, auide quibufuis arripiendus,hic Patris car- 
leftis thefaurus , quern videri poterat aiitea occultaffe, fi- 



1 6 



SECVNDVM 

^< >/ 9* ' / » ' 

O iX WV 6,TW ct -'HAVeiV i CUlOVZ r Ttt). 

T/V/ J$ ofj&Ltoovd rbuij fyu ictv tojutIoj ; 
oCz copyf(ou&-i' iQpluutiortjufyj VfMv 3 %#j 

H^ASS $> fcOOLVMg fXrJTi i&lCOV , fJWTl 

ifhSw o yog tS oJ^^ttov i&iw KW 
7nvcav' t(^ h&y>v oiv, lJbv cu> £(>$P7rvc;<p a- 
y>Qy^ ohoito-mc, 3 TiXcovMi> (piAgcqgL) ct- 
/mg.p'mXw '.i(SH ^K^\ fJ °^ M <n><pict$?T0 rfl 

To7?«p0aTD OVOicflfav TO? '/TO A«? OP 

oi? tfyjovTv cu 7rX&i<fctj JbvcLfjLetsavfii) 

071 Oil /U&ttV0HOZLV> 

Ovaufcri Xoccttyv , ycu an Btfoozt/Vav' 
on Gi cv Tupo) }(c/l) 2/JW/ ffyuovTv cu Jb- 
vufjLdg cu fyo^ocu c# u/AiVy 7m/\cu a} ov 



i8 



19 



M ATTH JE V M. 

"Elias tile "qui ven turns erar. 

'Qui habet aures ad audie- 
dum,audiat. 

||Sed cui alTimilabo " gentem 
iftam? "Similis eftpuerulisqui 
fedent in foris , & acclamanc 

fodalibus fuis, 

Ac dicunr, Tibia cecinimus 
vobisj&no (altaftis: Jametati 
fumusvobis,& non planxiftis. 
Venic enim "Iohannes nee 
edens nee bibes, & aiunc,Dae- 
monium habet. 

Venit Filius horninis edens 
acbibcns 3 &diciit,Ecce homo 
" edax & vini potor , publica- 
norum amicus 8c " peccatoru. 
Sed "iuftificata eft Sapientiaa 
filiis "fuis. 

j|Tuc"coepit "cii probris incre 

pareciuitates in quibus editas 

fueratplurima! virtutes ipfius, 

quod non refipuiilent , dicers, 

Vae tibi Chorazin , va? tibi 

Bcthfaida: na fi in Tyro & Si- 
done editq fuiiset virtutes que; 



*5 
id 



17 



1 8 



>s> 



zo 



ii 



53 

pfe eft Elias qui Ventu- 
ras iff. 

Qui habet aures au- 
diendi,audiat. 

Cui autem fimile jefti- . 
, * Luc.7.31. 

mabo gemrationem ijta? 

Similis ejl pneus fi den- 

tibus infra, qui clumX- 

tescodqual-b&y 

PicutjCecinimUS v^bis* 

C^ - ni> fait aft*!, lumeiux' 

uimut, /*r no planxijlis* 

V enit enim Iohannes 
neque manducans n eque 
bibens:& aiunt, Dxmo- 
nimn habet. 

V enit Tilim horninis 
manducans & bibens: (y 
dicunt j Ef re homo vnrax ■ 
&potator vini,f>ublica- 
norum <& peccatoru ami- 
cus. Et iufiificata cfi Sa- 
pientia a filijsfiiis. 

Tiic cctpit cxprobrare ci Luc. 1 c.ij. 
uitatibus in qu 1 bus fact £ 
fitnt plurim* virtutes e- 
ius, quia no egifent pa- 
nitentiam, 

F(t tibiChora r xain,-v<e 
tibi Bcthfaida: quia ft in 
Tyr* ey Sidone f^ilx ef- 
ftnt virtutes qua* f.*clx 
funt in vobti , olimin ci' 



14 Eliot, HAi^.Spiritu videlicet acvirtute Helia?fimi- roruhominu more. Eft enim figuraraoratio^aT'^foA^j. 
lisjLuca; 1,17. non autem ipfaillius l:lia»peHbna, I h.i.n. 19 £</.»*•,<** j«,feu come irator.VuJgati,/ ; 'or4.Vji.: eft /8o- 
^ Qui vent urui erat. i /mkuv if^Snj. id eft (vt fupra dixerat e?c.Erafmus, Comedonem. Sed hoc Comedonis vocabulum 
vno verbo) 5 ef^^ic Ha?c autem participia(vrrecT:eob- prxterquam cjuod eft oblbletnm , etiam plufculum ali- 
feruat Erafmus) ad 1 mperfeclum etiam pertinent. Itacjue J cjuid declarat, eum videlicet qui bona &facultates fuas 
nonrecl:e vertit V ulgdta,Qui -venturus eft. abiiguriat.ItaqueErafmus ipfe infra, Luc£7.34,Edacem 

15 Qui habet aures,ct-&>v Sim. ProuerbiaJedicendi genus interpretaturmon Comedonem. ^ Pecatorum, a/udp- 
quoinreb.feriisfummapoftulabittirattentio .-fpecialiter TOA&V.Vide fupra,9.io. ^ luflficata eji, iJin^mSsn. Hoc 
artemaChriftofa?pe vfurpatii, vt fignih caret, cuius po- 10 vocabulum Theologis admodum famili.ire,quamuis non 
tiftimumaudienu^ reicaufaDeus hominibus aures ad au eadem Temper fignificatione ace piatur,t.;men libens am- 
diendum tribuerit. pledor.Czteriim quod paulo ante hgc eadem verba repe- 

16 G'ntemiflam,-dw $W touutIuj.\c\ eft,hoc homind ge- rimus ftriptum Luca? cap 7.19, k. toc I \*oc etxavortt ^ «* n- 

nus, tamprafraclum & contunux.Nationis nomen pJe- xa»^ i £i>wte>mv tiv &6*'*, id ell, Et omn s populus qui audie- 

runquelatiuspatet:quamuisquum familiaremhuicgenti ij rat,& publicaniiuftificauerunt Dtum :id (ni falJor)<>pti- 

peruicaciam exprobret, nationem hoc quoque loco non me hunc locum explicat. Ait enim Lucas pub icanos & 
inepte poliisinterpretari.Sed vocabulum Hebra?um"in 
[dor] quod (vtegoquidem exiftimo)'huic opponitur,a?ta- 
tem proprie declarat:& deducitur non a generado,fed po 



turbam iuftificafle Deum.id eft,agnouiire Dei rapientiam 
& bonitatem in Chi ilto & Iohaniie elucentem: vt merii 6 
portea Chriftus Pharifa?is exprobras peruicaciain, dixerit 



tiusabincolendo&habitando.Itaquefignificathominum 2:) iuftificatam efte Sipientiam a filiis fuis.i.eos demumii ve- 



re filij fapienriareiTent i.f!ipietes(ex Hebrso idiot ifmode 
quo fipeiadiximus) Dei fapietia agnofcere in eoque Pha 
rifei conteneret.IuftificaturigiturSapietia a filiis fuis, quu 
Eu. ngeliu Chrifti recip:tur.eaq; intc rpretatio optime co- 



vniuerfitatcm, qua; eodem tempore in or'oe terraru degit. 
Qu^amobrem etiam ittatem conuertimusinfra,cap.t4. 
34. f Similis eft, o/JLci* 66. Genus hoc dicendi petitum 
eft e medio, ac proinde Ipeclanda eft difti fentetia, no au- 
tem didumipfum.Keque enim Iudancomparantur pue- ^J hsretcuprxcedentib.prarfertim 6 Lucas cuMattha?oco- 
rulisjfedi.squoscopellantpueruli, inhac fimilitudine : & iungatur. Quod etiam planiusfiet fi», verteris Sed,vt nos 
arguutur,vt qui neq.Iohannis aufteritate feft? & in ratione fecimus. Nam illud 1 [yau\ Hebiajorum (cui refpondet >^ 
ipfa docendi,&tu in vidu turn in veftituoftendetemeque Gra;corum)hanc etiam (ignificationem admittit,vtmani- 
Chrifti fefe ad communem captum accommodantis leni- fefie apparet Acl.io.i8, & infra, 11. -9. Cafiellio conuertit, 
tate,qua fingulos ad meliorem frugem tarn blande allicie- 3° Eflquefuis alkna fapientia : cui non affentior. Nam vt fi- 
bat,non modono commoueretur, fed etiam ad vtrunqUe t&iov&zu fatear a Paulo etiam accipi pxoit&Si&C&zu, id eft 
faltiffime& impudentiffime calumniandum abuterentur. hberari,Rom.tf.7: tamennemo non vidtt almd effelibe- 
Solitos autem fuiffe in plateis puerulos iftiufmodi cantiu- rari quam alienum fieri, & hunc fenfurn parum conueni- 
culis fe obleftare probabileeft, & Chriftum de induftria re. Neque verb (vt ipfe putat) cogimur in hanc fentcn- 
fic voluiffe Scribarum & Pharifeorum faftum deiicere. 35 tiam defcendere , quia fcriptumeft ten non 0^'. folent e- 
^ Sodalibus,-nii(iTalcpt(. Vulgata, Coxqualibw, id eft c/jmmj-i. nim ha? particular permutari,vt npparet infra, cap. \6,n.T- 
Quod autem legit, SedetiLus in foro,qui clamantes coxquali- tern Marci 8.31, Luca; 9.11, & I7-15- Sed & in veteribus fy- 
bm^dicunt, refpodet his Qrarcis qua? in vetuftiffimo noftro nodis Gra?ce fcriptis paflim reperitur ha?c formula, ten -m. 
codice leguntUTj'fjj'S^^'o'f « t>! a'jp^ci,* u»gf arpwivm Tiic i-mj- one mAoJbv t?J^§n, ^ Sun, olCvk. nempe -nit axxfidj;. Valla, 
e?t(,Kt-)<>uoiv. 4° £»'«4.refertenim ad ^«*»:fed perperam. 

17 Lamcntatifumus,iSplu»icm/bfyj,H\e{\, Lugubres cantiones ro CaEpit,"p~nv.Quoc\da. exemplar addito Twt;, Iefus. 

cecinimus. Vulgata, Lamentammus. Erafmus, Lugubna cecini- ^Cum probris incrcpare,cvti<fi£eiv. Alibi ide verbiiinterpre- 

tnus-.quod Grarcis fignificat SpLuuJi7y. Cuius verbi vis opti- tati fumus Conuiti irirque interpreratio huic loco no con- 

meexprimitur Hiftoria? j^thiopica? Heliodori lib. 5. his uenir. Sic autem hoc vei bum .efTe explicandum oftendic 
verbjs, fc&»7o yjjvcuKas haSfdHfii -n £) yfgfv, ohv ia^vit d.»fivoi »- 45 conftruclio cum quarto caul. 

Jfoi,a>w>fri/*v&vuSi.'>i(. it ChoraZsin^ePs'*- In vno exeplari legimus Xogc^iV, 

18 Iohannes,Xitti<i»(. Qiiodda exemplar addit <&efc vf**t> ficut Vetus interpres conuertit. 5 Bethfxtdan, BwflsrwiVW. 

Advts. ^ Ntc cdens^ijuini&im. comuni videlicet ca?te- In tribusexeplanbus fenptumerat B^ro^. quod Vetus 

E. iij. 



Cap. XL 54 

OZlKKCf) ngjj corona jU.i'TiVCMTttV. 

UXluu hiya Cjuiv 3 Tvpii) h) SiJtovi ctvi 

#tTBTS£$V l^dUf CM n/Mp-X K^/LOVa); M VfAAV. 



11 



<-f 



L K.IO-l, 



KoU 7vl\0t,7rifVCt.0V(Jl, V\iCa<; TUVpJtVOV 

C^ooStioTtftwc, a,Jtv /^Ta&bacQwvi .oil 
u cv 1o<M/uyi<; erf/JOVTO ctj ^wuctfj-aq ctf 

IlAnf Asj^J UfMV bi\ yv\ ^odbjucev avi- 

XTDT6£i V iTOj CA' YlJUUipCL Y-gJLttGdi; Yl GDI. 



E'y d%€iyco wrf ^pa^hivitQjL^ruQ o iV 
Xv^cLt; cwizt wmoiq. 

No/ 7KLTtfp 3 bTlOU7tt)$ ifyiZTV <£Jh- 
XiUi/bt'ZZTgpcueV CUV. 



EVANGELIVM 

ditr siit apud vos,olim ' cii fac 
co 3c cinete f detes refipuillet: 

"Quinctia dico vobis, Tyro 
&Sidoni tolerabilior erit codi 
tio in die iudicij quam veftra. 

Et tu "Capernaum, "quae > es 
vfquead c^lii fublata,vfquead 
inferos deprimeris. nam (i So- 
domis edits fuiii'ent virtutes 
qua; cditq Cunt apud te, ma.Cn- 
fent vique ad hodiernii diem. 

Qmnet ia dico vobis, terrae 
Sodornoiii tolerabilior eric co 
ditio in die iudicij quam tua. 

|jln illo tepore refpodes Iefus 
dixit, Gloria nbi tribuo Pater 
Domine ceji & terrae, cp abfco- 
deris h^cafapietibus& intel 



-4 



l f 



16 



ligentibus:& eadetexeris "in- 
fantibus. 

Etiam Pater, " quia ita pla- 
cuit tibi. 



zz 



*3 



M 



*5 



z6 



licio & cinere pemittn- 
lum egiffent. 

V i runt am en dico w- 
bis, Tyro & Sidoni rt- 
nvfiius ■ rit in die iudicij 
quarnvobu. 

Et tu Capharnaii, nu~ 
quid^fque in cxlum e.xal 
taberisfvfque in infernw 
defeendes.qni.iji in Sodo 
mn facia fuijj'ent yirtu- 
tes quae facia funt in te, 
forte manf.jlcnt vfque in 
hancdiem. 

Feruntamen aico vo- 
bis quia terra' SodomorU 
remifiiws erit in die iudi- 
cij quamtibt. 

In ill» tepore rejpodes 
lefts dixit,Confiteortibi 
"Pater , Domine ca-li & 
terrje,quia abfeodiftihtze 
afapientibm & fude 
tibits & reuelaJli eA 
paruulis. 

Ita Pater, quomamfic 
fuit placitum ante te. 



interpret fequutus eft. ^ Camfacco & cinere lfedentesf\ 
w <7tt<xi3 ^ ear.J'm Particular expr mo per <nu» 3 id eft Cum: 
& fuppleo ex Luc^io.!3, participium ^e3n<4><^, fedente?: 
quod etiain hoc loco adfenpeum erac in vno excmplari. 
Ilia autem enallage In pro Cum, ecfi nata videtur ex He- 
brxoruiu idiocifino,cuius exemplum habes prorftii finnle 
Nehern.io.i: umen(vc alibi oftendimuv) occurrit etiam 
interdfi ipud Grc^cosdifercio es.Cxcerum fuifle veterum 
quoque hac cofuetudine, inter profanas getes,vt in graui 



14 Tua y ml. In vno exemplari legimus C^v. id eft vo- 
bis. 

x ? ^f^onrfew, &7B^/3i/f. A r quinemo eum interroga- 
rat. Sciendum eft igitur verbum njy [hana] dici quoque 
de eo, turn qui incipit,tum qui continuat fermonem Sed 
tamen cognofcenda videtur hiftoria ex Luca? 10.17. Con- 
tigeruntenim ha?c poft feptuaginta difcipul'x; reuerlbs, 
quos verifimi'e eft cum Iefu variosfermones habuilfe.In- 
ter Joquendum igitur, quum Iefus ex difcipulorum fer- 

luda feieiacetespuluere & cinere afpergeretjvel ex Ho 10 mone intellexiflet plebem auide excepide verbum Dei, 

meri vei ilcuiiv liquet iliadjo-, quibus Achille lugente non 

tarn Je(cr;bit quam depingiteruditiffimuspoeca,Itemq; 

ex iftis Plutarchi ifyLfunStnut/iis verbis, quibus fuperfti- 

tiofum q jendam ita de/criwt,^« rJ,^nru,^n^,cntii!uo» t"^»,» 

f^/jic. i]us conCuecudo podexfuit dd ^aenitentes, quos vo- 
cu unt, (vtinam maiore cum ludicio 8c feliciore exitu) 
traducla. 
iz grilnetiam.TiK'jJi. Hebraice "|S[4f/j] Vu\g3t3,Verun- 



quoda principibus & Pharifaei'? partim concemntbatur, 
part m 'tiamoppugnabatur, tandem in lia;c verba erupit. 

f Cloriam tibi tribuo y i^ouo\t:y>v mu ovi- id eft, Agnofco 

coram te.Vel Gratia* ago, vtrede explicat Erafmus.Nam 
'5 apud Hebrajos fie etiam accipitur verbum TM^liadabYm 
Cv>niugarione Hiphii. Eft autem apoftrophe ad Patrem, 
quum antea Chnftus feptu ginta illos difcipulosalloque- 
retur. Itaque non tacet Lucas haec dixifleChriftumrpi- 
rituexu'tantem, &animiimpetu corre^tum, quod glo- 
f<t/rt'«.Erafinus.^«rt»f«.Fateor enimhanc particulam ao- i0 riam Patrisvideret mundopatefieri. ^ Intelligenti- 

fo.'ute pofitam plerunqueidem valerc quod o^e»;:((icut ac- bits awui-mi. a owuiivaf, vt recle obferuauit Valla. Vulgata, 
cipitur Lucx 10.11. 10, & zz.zz, 8c alibi aliquoties)fedin- Vrudemibus id eft, tp&viu&ic. Dicuntur autem ifti per con- 
terdum quoque pom videtur pro Sed (id eft VdN [,««/]) ceffioncm. Tales enim oportuerat efte Scnbas & Phari- 
vt Luca?6.Z4,& ii.ji,& 15.18. Hie autem vfurpatur in ea kos, qui tamen crant omnium maxime rudes. f In- 

fpecie corredionis qua vtimurquum fuperi >ra ouidem ^5 fanubu.uw7n <c id eftrudibusalioqui&indoclis , cuiufmo- 
minime reprehendimusvt falla.fed tamen amplific.nnus. di eft plebecula,y«'^ic Grarcis dicitur a ri & «Wv,ficut La- 
Sic etiam omnino accipitur ")N[<tc'j] Pf.i;,5»proa/^tKjt),& tinis Infans ab in, & fari , quod ad animum transfertur. 
hie quoque paul6pbft,verfu 14, & infra, z6.6i,. Nonnullis Vulgata & Erafmus ,Varuulis. Viderur autem Chriftus 
tamen placet illatiuam efte.pro eo quodGalli dicunt Man tranllatitie allulere ad illud D uiiJis, Pfal. 8.3, Ex ore in- 
po,**«<j^:Italiautem;«ro.quo modocommodiffimeexponi 30 fmtium & laclenrium perfecifti laud.m tu.un. 
po-T' videtur Luca;6.^. <f Tolerabilior erit conditio, z6 Etiam y M^'. Particula eft qua ttftatur ChriHius fe 

i"^ti:>ironsf..TitH^ \q inter cetera tolerare fignificacid- in Patns confiJio prorfus acquiefcere. f Pater, 

qu-(ni L al or)propria fignificatione.Vulgataj/?f>wi/?'W.E- • «»f. Pater vocandicafu, vt; Qio ( yxu, Marci. 1^.34. quo 
rafmus,Ty/eMi/j«i.Egoperfpicuitatiscaufamaluitolera- modo etiam a Paulo vfurpatur ad Rom. 8.k,& G1I.4. 
biliorem conditipnem interpretari. 35 6.(\c infra, Z7,t9,& 40. Fortaffis autem hie: eft Hebra?o~ 

tj CapcrnAum.K<*.tfiv<twfi. In vno exemplari fcriptum e- rum idiotifmus, qui fao illo n [lie'] vtuntur partim pro no- 
rat K*<?*?v*o<jfA, vt infra quoque cap. 17.14. *f Quees minatiuo arciculo, partim pro vocandi aduerbio. Sed & 

-v/i/-',»S"ac.lnquodam exemplari kgimus,<Mli(i>s Tvou&ttx u- Atticov italoqui obferuauimus. i^c enim AriHophan. in 
■\m .iuVii-, «%r -/'^o x^toSoVji id eft, Num vfque in carlum ex- Ranis . wra/c etjuxeudti /tug?. ^ Quia ita placuit tibi, fa 

tolleris? v/ljtie in infernum defcendes. ficut legit & inter- 40 tx-nKi-$fn™&&tii<tii*'s>&Siii aw. Particula«7j,quamexpun- 
pretarus eft Verus interpres. f Drprimeris,»smC»£*. xit Erafmus no puto abundare. Addit enim Chriftus cau- 

<9>(9-)i. Vulg. Defcendes. Ic^itenim ^tra?»VH.Porro verbfi ^s- lam cur Patris factum pr.ibet , earn videlicet qua; apud 
7wri^»,cft, Exaltodeiicio: vt4»'*3</3*>a)(quodeiopponi- Chnftianos omtiesplurimum valere debet: ideftPatvis 
tur)fignh'cat Inaltumattollorpnprie, Defcendere fa- ca?leftis voluntitem. Ca-terum faSt*!*. id declarar quod 
ci3,St Afcendereficio. Ittque milui vertere Deprimeris 4^ Gallice vocamus bon plaijir.&i-fatn 'A>J)>m*, vel periphra- 
quod & fecit Erafmus infra, Luca;ro.K. quo tamen loco fceft verbi»u:ft>Mi3f,dequodiximusfupia,3.i7:veldcclaiat 
Vetus interpres legiffe videtur <jtTai»5ja-)i.vt qui interpre- id faclumefTe quod Deo vifum fuit, cuius confiiij Jiuini 
terur, DemergeVis.VideturautemefTealJufio ad verba E- fcopus& finis iteinque caufa <zt>p9<9- »mti»« explicatur 1. 
faiae,i4.i4,&i5. vtappareatprouerbiaIiafuifTeha?c dicen- Cor.i.zr. &i7.Deinde alius eft Hebnifmus in if* t^tSi* 
di genera. f M.mfijfent.tfxetvdu **. Vulgata, Turtima- 50 <">«, coram te. pro quo etiam dicunt In oculis tuis pro 

fiJfcnt.Sed *» particula non femper eft <Aw»Ttx.»,v crc&e an- apud te , vej fimplicis pronominisloco, ficut Cimus in- 
notat Valla,exaliorum locorum collatione. terpretati. 

>7 Qmnim 



SE C VND V 

Uturm. fAs) Trapictidy vsro to tiut^i; 
fS v i KP) ovJuq 'tyfaytv comet rov uov &] 

. yt/.JI TrWinp Hdl TCV TrrtTiQ^ T\Q 07njiVCO- 
OK&i &t IXY\ If DC, ^ &> gW QoVtorctj tjOg 

Aion rzs^pqwz Twwnc, ol ttoynWTK; 

ff&f 7Fi(p0pW0-jL3{J0( jZa'^B tUctTTaXXJwC- 
^7? «7T i,(^U 3 0Tt 7TpCL0(;eifM,Hj 7U7TUVGG 

T*) f^f-pchce,' ifgjj dOpucnve cLvawouumvrctjg 

KiQctActfOv t@. 

-/OTt? tc?£ ottCQctcn Jig. ffiazroeipcov' 
oi a% .ttpSnritf ctvrS iTnivao-uv, (& yi'p^auv- 

Oi <h <$cty.Q-cijoi icf&vT&t; e\uov cwttJ, 

I Jbf } 01 ftgiSyraLf <mv 7T010V01V «X i%i& 

dl &i7ttV CWTOlC., OVK OLViyvCdVi 71 g- 
7TO/MO? Aa.QcJl 3 0TZ ivnivCLO-iV CUJTOg %cy ol 

/aat cwtS; 

Ylcoc, e-tonX^v en; rov otttov rQ ©iov 3 (^ 
rot$ aproit rtu; 'zs^p 5? rta>c:i(pctfy) 3 ou; XX 
cj£,ov hub ouijTZJt?(pa.yiiv ,tldiro7$ jl/l&t cturS, 
c-t w\ roli; hpsuat flpvoig > 

H' oux. aviyvcovi zv rzJ 'vojuw 3 on ro7g 



it 



ZS» 



M MATTH£VM. 

" Omnia rriihi tradita hint 
a Patrc meo : & nemo ' nouit 
Filium nifi Pater, neque Pa- 
ttern quiiquam nouit nifi Fi- 
Jius, & cuicunque voluerit Fi- 
ji us re tegere. 

Venite ad me omnes qui fa- 
tigati eftis &onerati,&eoro ; 'fa 
ciam vt requiefcatis. 

"Attoilite iugum meii fuper 
vos, 8c difcite a me quod mitis 
dm &' humilis corde:|| & inue- 
nittis requiem animabus ve- 
ftns. 

pugum wiim meum facile 
eftj&onu.s meum Jeue eft. 

Cap. xii. 

Ho tempore "ibat Iefus fab- 
| bathoper fara-.diicipuli ve- 
ro ipfius eiuriebat , corperunt- 
que vellere ipica.s,& edere. 

Pharifqi vero, quum hoc vi- 
diifentjdixerunt eijEcce^difci- 
puli tui faciuntjiquod no licet 
facereTabbatho. 

Ipfe autem dixit eis, No le- 
giTtis quid fecerit |]Dauid, quu 
efuriret ipfe, & qui erat cu eo? 

Qupmodo introierit domii 
Dci,dc panes propofititios e- 
derit, quibus vefci no erat ipfi 
licitum, neque iis qui cum eo 
erant, TedjjSacerdotibus foli s? 

Aut no legiftis|in Lege,Tab- 



55 

'i-7 1 Omnia tnihi 'tradita /of )-J-JJ>& 
\fmt a Tatre tneo : &■ 6- 4 < *- 
J nemo nouit Fiiium nifi 

Pattrmefjue P atremtjit k 

nouit nifi Filiiu , & cut 

voluerit Tilius rcuelare. 



iS 



19 



30 



I 



J 



I 



P'en'tte ad me omnes 
qui labor at is & onerati 
e fl^)& ego reficiawvus. 

Tollite iugum meum 
fuper vos , &■ difcite a 
me quia mitii fum& hu 
mi In corde: O" inuenietis 
rcquie animabus vefiris. 

Iugum enim meum 

fuaue efi , e£* onttt meum 
leue. 

Cap. x t i. 

IN illoternpore abut It 
fusper (atafabbathu: 
difcipuli autem eiut efu~ 
rtentes cxperunt vellere 
fp~ica*,& manducare. 

P bar fei autem -viden- 
tes dixerunt «, Ecce, di- 
fcipuli tui faciunt quod 
non licet eis facere fxbba- 
this. 

*A't ille dixit eis, Non 
Ifgiflu quid fea m Da- 
uid quado efuriit, ty qui 
cum eo erant f 

Quomodo intrauit in 
domii Dei,<& p.wetpro- 
pofitionis comedit : quos 
non licebat ei edere -neque 
iji qui cum eo erant , nifi 
folisfacerdotibus? 

^iut non legiflis in Le- 
ge, quia fabbathu Sacer- 



lerem. 4. 

16. 

1. Ioh. 5.3. 



Mar, 1. 1}. 
Luc. 6.1. 



Deut. jj. 



1 Reg. 11. 
6. 



Exo. 19 j| 

Lfui.8.52, 
& 24.9. 
num 28;. 



Z7 omnia, Trdvm. Ellcjuidem hoc vniuerfalicer verum, 
omnem aduiiniflrationem rerum eflecommifTamChri- 
fto, excepto eo qui fubiecit ei omnia : fed reftringendurn 
eft hoc loco ad id de quo agitur, nempe ad GJutem eleftis 
conciliandsm : perinde acfidiceret Chrilhis, Vtcunque 5 
ifti 3 quifibi lapere videncur, raeSc meos afpertientur , & 
fbla me plebecula auJiat : itcamen is vnus fum ego in quo 
fica funt omnia qua? adfehdtatem illamveram fpeftant, 
vt qui vnus verum ilium Deum Patrem meum patefa- 
ciam.Ttaque vos qui Tub peccatorum veftrorum onerefa- 10 
tifcitis>adefte. *f NouitMtyna<m». Ahbi vd fumus a- 

gnofcendi vocabulo pro ^jivaww ; fed hie videtur poni 
compoiitum pro fimplici. 

1 8 Quifatigati eftis, 01 KsmMi*. Vulgara & Erafmus, 
Quilaboratis. Vide fupra, cap.6.i8. Certe plus eft x*m£r 15 
quam Troynii, fi propriam vtnufque fignificationem fpefte- 
mus: ficutetiam apud Latinos plufculu decJarat fatiga- 
tum efle quam laborarerquanuis interdum ifta permuten- 
tur. Itaque animo delaflati dicuntur, qui fub peccatorum 
graui fenfu animo fatifcunt. f Faciam vt requiefcatis. *»<*.- 10 
rrooTM.Vulg.reficiam.fententiaexpreirajVoceverb nonite, 
qua tacite fignificatur irrequieta illorum omnium pertur- 
batio qui hue non confugiunt.Refpondet autem ha?c Grg- 
ca vox Hebif a? nu [Nitahjm coniugatione Hiphil. 

Z9 ^fttollite,<tf*Ti.'Vulvata.,Tollite. Videfupra,9.<S' 2.5 
5" Humilis corde, mntvoc t« yjeptfio.. id eft, ret7rwi<pput ,vt 
interdum Graeci vno vocabulo declarant, cuiopponitur 
x^»'<p*ri)c, homo videlicet fuperbus & ferox. Huius autem 
■tammoQ&ovA),; Chrifti explicationem , cui opponitur Pha- 
nfaicaruperbia,peteexPhilip.2.^,&deinceps. 3° 

10 Faci[e,-%>>i<?ic. flue commodum.id eft quod facile fer- 
ri & quo facile vti poffnx\\is,7meP™ ^?»t&aj.IIlud autem de 
quo tammulns diflerit Erafmus in nunc locum, nimirum 
qua ratione dicatur iugum Chrifti leue , plane cxplicatur 
i.Ioh.5 i,& 3. Mandata eius(inquit) grauia non funt : quia 3 f 
omne quod genitum eft ex Deo, vincit mundu : & hsc eft 
vicloriaqux vincit mundClidcsnoftra.Qiijifquis verb ex- 
iftimat ideo leue efle Chrifti iugu quod Dei dut axat amo- 
rem & groximi requirat ille piofe&o feipfumjgnorat,ae- 



que etiam nouit quod lit Legis & Euangehi difcrimeu. 
IN CAPVT XII. 

x Illo tempore, it h*eivu> V >&ipci. Gue Per id tempus. Ha?c 
autem verba fignificant hanc hiftoriam non narran ex te- 
poris ferie,ficut etiam conftatexLuca & Marco, ^ibat, 
tmp&$tiy id eft iC<tJi£i». Sic enim hoc loco accipitur hoc 
verbum , & aoriftus pro im> erfeclo pofitus videtur. Vul- 
gata, Abiit, i-mh^%t. Nonnulli vertuntperplufquamper- 
fecl:um,Iuerat: fed non fatis commode. ^ Sabbath-, 

■mis (ra,@/2a.<n. Erafmus interpretatur Sabbathis & Veterem 
etiam interpretem reprehendit. Atquipfuraleprofingu- 
lanpofifum efle,fatis in dicanc fequentia, vt etiam Marc.i. 
zi. Neque eft quod de hebdomade mtelligas. Nam de (e- 
ptimo demum die hie ag', & eo quidem folenni, Lucas o- 
ftendit.neque hoc murmur Iuda^orum alio die exoriripo- 
tuilfet: fiquide non violaiTent Legem difcipuli. Nam quod 
Erafmus ait fingulos dies hebdomadis fuiife fabbathaap- 
pellatos(quod etiam aflerit Theophylaftus infra, cap. 18.) 
etiamfi veru eiret,pra?fenti loco quadrare n5 pofTcc. ^Sa- 
ta,earoyi/jfi>v. ErafmusjS'wfw.lllud longius abeft a Grarco. 

■l Qvum\boc]vidi[fentj<Siw<:. Duo exemplaria adduc «««- 
•tvd. id eft eos. f Licct,i'i'-<^. Vetus mterpres addit euinTt 
eis: quod tamen videtur expun ;endum. Eft enim genera- 
le fabbathi mandacum. ^Infabbatho, or fiw/3/3*T». In quo- 
dam exemplai i legitur <i <n«/S/2a37,eodem tame fenfu: quod 
'tamen fans indicat fuperiore loco efle numerienallagen. 
quanuishoc pofteriore locoliceat interpretari fabbatiiiv, 
pluralinumero. Loquuncur enim Phanfaji ingenerede 
quouis fabbatho. 

4 l i ropofititios,'nco?nrta< . Hebra?i panes facierum vocat, 
quod coram Domino appefiri, tota ht-bdomade marterenc 
in aurea menfa huic cultui conlccrata: ficur edixit Domi- 
nus Leuit.24.6.Gr^ci,interpretes interdum etiam cvaiTnV?, 
interdum <n>e.<>^«4o''-'-5 funt interpretari. Quida Latine ap- 
pcfititios non inepte vocauit : maluimus tame .ippellatio- 
nem vulgo vfurpatam retinere. ^ S«d<eipM Hebr.N7"0K 
[//»-/c-]pro Sed,vt Gen.z4.38 \ T ide Gal.2.i6.Vulg.& Eraf. 
2vjy?,(encentia & hoc loco & alibi fa?pe deprauata. 

{ S*kb*th*s>e*liS*<n. Nulla bic eft nuraeri enallage,quia 

E. iiij. 



Cap. xll. 56 EVANGELIVM 



Mar.i 1. 

lut 6.6. 



ottQSucnv 01 Upe-i" oV T&f Upa) to crubba- 

A«^> Jtu/MvoTi T* n&vju&£a>v Sgiv 
each, 

E/ e/^ e^ v^y»«T« tj ^if > E' Agor 5iXc*> 3 

Ofe« tf.7. ^oJ dVGJOM i XX. CtA> f&Ttcftl&TZt'IZ 70t$ 
ttVSljTIOts". 

K Jg/o? ^«5 0^7 ^ tS aubQa tcu yot; 

Key /uucTU&ctA c/ueiStv 3 « AS"? v &i- rlw 
GXMja^^e&UTOTV. 

Ka/ jeftw , ctv^^07icq hub rhju%i,7gc/>. \- 
yonv fyogw' qey Z7M£!P~Wntv ctoTP^As'^Pt'- 
tsc,E/ 'fc^egi td/£ o-a&Gaoi Stgct.7nv&iv ; /- 

O Q CiTPiV CWTOIQ , T/£ ?Crf/ O? t//6ty) 

7ncry tZtv&i'c 0-a.CCctaiv €4$ fiodvvov, xyf 
€&wv ; a>;T6 g^?si 6% ozlGGcioi y^Acog 

7iZti t V. , 

ToTi Ki^i TtSctV^Pcp7rri>^}LT^iV0V T*IV, 

t»j< iC <«ch<2/Aw. 

O/ ^ Q}&eAO"cuoi ovfJ&ovhiov e?&(3ov 
xjir cwtS o%tKOvvvtg , birwS cuutvv "&70- 

XiOZiOGlV. 

j(cyii)toAoud7!o7LV aund o%Xoi ttdAAo/ , (^ 

O'W? <Ze? AUg^OOVl' TO j6«3*y c^J H'ozt'/B 



1C 



II 



u 



r? 



14 



16 



17 



I bathis Sacerdotes in templo 
1 abbathum " profanare, & in- 
culpabiles elle ? 

Dico autem vobis, attendant 
templo maiorem hie elle. 

Qupd fi nolle tis quid fir, 
jj Milcricordiam volo, 6c non 
(acrificium, non condemnaf- 
fecisinfonces. 

Nam Dominus eft ' etiam 
fabbathi Filius hominis. 

,[| Erdigrelfus illinc venicin 
fynagogam eorum. 

Ec ecce,cjuida tllic "eratmanii 
habesarida: 6v interro^arunt 
eii,dicctes, "Licetne fabbathis 
y&epta Ca.na.re} vc accufarec en. 

Ipfevero dixit cis,QLiis eric 
ex vobis qui habeat ouem v- 
nam, &, ii ea incident fabba- 
tho in foueam,non apprehen- 
dat cam & erigat ? 

"Quantu autem homo pr^- 
ftat oui ? Itaque licet iabba- 
( chis benefiicere. 

Tuncdicit homini illi,Ex- 
tende manum tuam. Et^ex- 
tendit: eltque reftituta Tana 
vt altera. 

Pharilad vero egrefll ' ccpe- 
runt conliiium aducrfus eum, 
"vteumperderent. 

Iefus autem quum hocnoC- 
Cet, feceffit illinc , fequutaquc 
efteumcurba multa ,fanauit- 
que eos omnes. 

Et'interminatus efteisne 
ipfum palam facerent. 

Vt impleretur quod diclum 
erat per Efaiam Prcphctanij 
' dicentem, 



3 



10 



;i 



12 



'3 



M 



'5 



16 



'7 



antes in templo fibl.tthU 
violam , &finecrimine 
'Jimii 

Dico autem ■volls quia 
templo trtMor cji hie. 

Si ati tern fcire tis ctn<& 
eft , Mifericordiam -voloy 
& non facrificium,nun- 
quam condemnajfetii in~ 
nocentes. 

DominM enim eft Fi- 
lius hominis etiam fib- 
hatiii. 

Et qtinm inde trcoijif- 
ftt } venit in fynagogam 
eorum. 

Etecce, homo manum 
habens aridaw:&inter- 
rogabant turn, dicetcs,Sf 
itcetftbbathts curare? vt 
accuf.trtnt eum. 

lpfe autem dixit illis, 
Qui? eritex -vobulyom* 
qui habeat ouem-vnam y 
Cr> (ice cider: t h&c[ai>b* 
this infvucx- nonne tene- 
bit& leuabiteam ? 

Q^anto magu melior 
efilhimo one: Itaque licet 
fabbathi) benefacere. 

Tunc ail homini, Ex- 
tendi, manum tuam. Et 
extendit: &-reftituta eft 
fanitat i ficut altera. 

Exeuntes autem Pha- 
rifci conjilium facie bant 
aducrjui eum , quomudo 
perderent enm . 

Itfus autem fiens re- 
cept inde , & fequuti 
fant turn m>Ati,ty cura- 
uit eos omnes. 

Etprjecepit eis ne mx- 
nifijmm eum facerent. 

Vt adimpltretOi quod 
dictum cji per Efaiam 
Trophetamfdicentem, 



de fingulis labbarhii hoc intelligitur. ^ Vroftnare, 

/3t3i)A^o7.Prophanari verb hie diciturSabbathu a Sacerdo 
tibus, non ipforii fed legis fabbathi refpec~tu, liabftj.exce- 
ptioneaccipiatur vt ifti velle videbaturqui neque Chrifti 
opera a quotidianis quorimiuis,neq.Chriltii a comuniho- 
minum forte difcernebat. ^ LuulpabUes ejfe,<tvajjici eiat. 
vt qui videlicet in Legem non peccent.Eft autem eiufmo- 
di argumentum. Sacerdotes quum Dei opus faciut fabba- 
tho,tamen Legem non violant. Itaque fabbathi Lege om- 
nia opera non prohibentur fine exceptione. Quod fi Sa- 
cerdotexquominusfibbathoquiefcerent excufabat tcm- 
pli cultus, multo magis lpfe templi & fabbathi Dominus, 
Dei opus faciens , fibbathi Lege non tmebatur. Apparet 
ergo Chrillu propofuahypothefin ad thefin reuocare : & 
meiitb quidem. Nam fuperftitiofe reprehenfi fuerant 
di'cipulia Pharifsis, acproinde nulla excuiatione ege- 
bant. 

6 Maiorem,[iui{mt. Pleraque vetera exeplam & Theo- 
phvlaftus quoque legunt/^i^w , id eft maius quidpiam: 
lubauditurenimTT. 

7 ?{j>n,iat !ti'.Vulgata,7N{_«>7(j»<«M.id eft«-Jii5n!T».Erafmus, 
l/e^wa^M'tw.Particula «w" fac t vt rlnitus modus pro optati- 
uo accipiatunneque quicquam addit fignificationi vel ne- 
gantis particular, vel (equentis verbi. 

8 Etiam fabbathi, xsi\ ii gv.fi~i.-mv. Deerat x& particul.i in 
vetenbusexemplaribus:nequeexprimitu a veteri inter- 
prete.Videturtamenemphafin habere minime ncgligen- 
dam.VideMar.1.18. 

jo £r»«.iw.Qtjatuor codices ad Jitum hubebant k«,il- 



licVerusinterpresvideturneutrumlegiiTe. ^ Licet- 

»e t H*%tst. Vuigacaad verbum,S<7»Vet.Sed «apud Grarcos 
farpe pro fifi ponitur : : quodimitantur etiam aliquando 
Latini, fed in fubiedione tantiim. Terentius, Vtfamfido- 
5 mi eft. 

11 Quantum autem, Tiivm «>. Particulam ou^non memini 
alibi iegere in alfumjtione argumenti pofitam pro«M* v , 
vel ii. Apparet tamen omnino ita eiie accipiendam hoc 
]oc<->,quum ftatim fubiiciatur argumenti conclufio. 

IO q Benefacere, >&K*fm>l(iv. id eft, hoc loCO,'6lfpy. T *7y, vtrecle 
vertit Erafmus: nifi mal mus in genere figmfiori legem 
deferiaSabbathi nullum n.&u opus, prions videlicet vel 
pofterioris tabu!a?,impedire. 

1 3 Homim illi.-nS wflgjoVa. Ad.litu m habebant duo exe- 
J 5 p'aria s ^qxj".^'^ '"^v-n TTiv ^t?^ , arcfadam manum ha- 

benti. quod tamen fatis mtclligitur pra?pofiro articuio 
quern expreffimus. Hieronymus annotat in hnnc locum 
quxdam hie inferiex Hebra?o Euangelio Nazararorum, 
quod nonnulli diditabant elfe Matthaci w'3h». Sed hoc 
10 nuiliuscftmomenti. 

14 C<eperiM,i\ci@ov. Vulgata, F*<rn*»f.Legimus etiam 
in vnoexempl.irieVouowv.id eft, confilium indixerunt: fic- 
ut dkuntGixciUio.MoiaAimiHy. Sic etiam JVlarci ?.i<5, cnu- 
Covxiov i-micujj. *\ y t . 05ror. V r el quomodo, id eft tttJ?, 

^5 indefinite acceptum. Sic Demofthenes t mt m '~n» , 7iut>n l } 

xiyv; tQftSoi. 

1 6 Interminatus eft 'Jmn \wrnv Jd eft,additiv minis vcruit, 
Vulgata, Pmcepit ad verbum, tncrepauit. Vide fupra S. 16. 
Terentius^iiterminattiffuHtnefacercs. 



I dcv o (&oujc /uyv,bv wpiTJazt'o ctytTtv 



SECVNDVM MATTHiV M. 

"Ecce "feruus meus.quem c- 1 



19 



20 



11 



to; fJt^v , ei$ bv XcfbxMO~Zv w \ww (AS>V 
criv Title, ivvieiv d-TwSyiT^t. 

aovcr\ tic; cV txjc, GtrXa.r&icuS tLuu tyofivtu, 
ourS. 

Ka?&uj>v (ruvTzT&iu/iAfjov ov %cf.Tia,- 

ctv iy)tCci,/\vi eiQ vIkgc. rlw %&.oiv' 

K«/ cy tca) ovo/j&ti cwtS e'3rn iA- %x 

Ton sz&egwvixSv) axm$ £ctf/uyvi^o- 
$< oc,Ti>(p/\9g KSM naxpog' 'tgjj l^n^L7rdj- 
<rtv cwrov, coqtz rov tvqXov ^ nedtyov ycy 

&£tj dufztvro tiwikc, oi oyT^i, %aj g Ae- 

Cl </fe fyctQjLOTLIOl ClMVfJTtVTfC. £47TZVy 
CVTDC. ML UllhClXK&l TV. S^Ctj/uyVlCt Gi fM\ Of 

EiJb'g 'jo Tnovu; rotg cidv{irio~eiC.cw- 
tuv 3 ei^iV twroic. , WcLotl fictatA&ct /iaaqjl- 



ri 



legi: dileclus metis, in quo ac 
quiefcit anima mea:pona Spi- 
ritum meum fuper cum,& "iu- 
dicium Gentibus annuntiabit. 

Non litigabitj neque c'ami- 
tabit, nequc audier quifquam 
inplaceis vocemeius. 

Arundinem quailatam non 
confringet,& '"'Jinum fumigas 
no extinguet:vfquedum ' pro- 
ferat ad vidoriam iudicium: 

" Et in eius nomine Gentes 
iperabunt. 

[[Tuc " oblatus eft ei da?mo- 
niacus caucus & mucus: & ia- 
nauit eum, adeo vt qui caucus 
ac mutusfuerat, & loqueretur 
& videret. 

Ec "obftupuit tota turba,di- 
cebatque, "Nonne iile eft fi- 
lms ille Dauid? 

Phariiaei ver6,quum hue au- 
dilTent,dicebat, |Ifte no eiicit 
darnonia nifiper "■ Beelzebul 
pi'incipem dcemoniorum. 

lefus autem, quufciret co- 
gitationeseoium,dixiteis,0- 
rane regnu diffidens adueiTus 



K 



*5 



V 



10 



I' 



11 



13 



14 



^ 



57 

Ecce pnermett* (jttee- 
Ugi:dile&Hs mem in quo 
bene complacuit aninrte 
me a: pana Spiv hum met* 
fuptr turn , $r indicium 
Gent ib m nuntiabit. 

Non con'.eniet, ncane 
damabtt Jin a audiet ali- 
quis in pLiteis vote eiw. 

Arwdinem Qnaffata. 
non confringet , & tinitm 
fumigans non extingttet: 
donee eiyciat ad iiicloria. 
iudicium. 

Et in nomine ciw Cen 
tes fber'abitnt. 

TuncobUtutejl eid&- Sup.j.j;. 
momumhabts yCeeats & Iuc.11.14 
mutuf : z/carauit eum y 
ita ft Loqueretur & vi~ 
deret. 



Etflwpebdt omnes tur~ 
b<e, & dicebdnt , Nun- 
quid hie efl filitu Dumd? 

Tharifiei am cm au- 
dientes dixerunt, Hie no 
eqcit diStnones mjiin Be- 
elzebub principe dxmo- 
niorum. 



Sup.f.-4 
mar .}. iz. 
luc.11.17. 



Iefus autem, fdens co- 
gitationti eotum , dixit 
eis , Omne regnum diui_ 
fum contra Ji , de[olabi_ 



18 Serum m> <m, ; . ?mjc w Nonnui'Ji filium conuercunt: 
alij piierum , ambigua voce, nam apud Gra?cos wajc vo- 
cabulum eftambiguu,n.Aiij& puerum & filium mterpre- 
tantur. Sicenim citat Cypri.mtis iibelloaducrfus Iuda;os, 
vt Erafmusohferuauit. Sed Cyprianum conftat hunclo- 5 
cum ita ciufle vtde verbis ipfis Propheta; non fuerit foli- 
citus:quod etiam Euangelifta? plerunque faciunt,ficut vel 
ex hoc loco apparet. Certe apud Hebra;os 13y [Netted] 
Temper pro fei'UO."'.inquam(quod fciam)pro filio ponitur, 
quanuisaliudfenriat Erafmus,qui etiam exiftimatfilij vo- 10 
cabuium melius Chrifto conuenire. Nam,inquit, non de- 
fuerunt apud Gra?cos qui ferui vocabulum vererentur 
tribuere filio Dei,quorum eft Chryfbftomu.s. Atqui ita lo- 
quitur ipfe Paulus Philip. i.7,quum dicit Filiu Dei fe exi- 
naniuilTe,forma ferui accepta. Neque verb a ferm nomine 15 
abhorruit Latinus Interpres,quoties in aliis eiufiicm Pro- 
phets locis Chnftus ttuj< vocatur. Et hoc quoque videtur 
ad immenfam ipfius bonitatem magnopere pertinere. De- 
nique nonpatitur Hebra?x lingua? ratio , vtfiliom ver- 
tamus. ^ Iudicium Gentibm annum iabit,xfioiv tt7c -"9vt- io 

<nv eL77uyTtxH .ludicli appellatione compofitum ftatum in- 
telligit:qui.i videlicet a Chrifto vera religio erat inter Ge- 
tes promulganda, eieclisfnperftitionibus.quod vbicuque 
fit , ibi regnare dicitur Dominus & iudicare , id eft rebus 
prseeffe & moderari. 25 

10 Quajpttam,atJUJTt'^i/uif/ifJcv. Virgil, primo ./Eneidus, 
Quaff atam mentis liceat fuhducere eUffem. Quaflatum autem 
Latinis eft quod vernaculo fermone dicimus froifse. Ter- 
tul.lib..iduerfus Marc.?.contufim vertit.& quaffaIuda?o- 
rum fide ita vult fignificari. Erafmns , Comminutam : id eft 50 
contritam.qua? propria eft verbi amj-nteeixf^jiti fignifica- 
tio.Sed hie accipi pro quafiatam indicat vcrbum fequeus. 
nam qui fieri poteft vtquodiamcomminutum eft & con- 
tritum,confringa,<; ? Itaque Grammatici Hebra?i ex hoc 
Propheta; loco dirferetiam efieoftedunt inter yyi &*>3UJ 3? 
[T\et!tafxJ&. Scibbar]i\uod illud no de« laret penitus cotere- 
re & comminuere. 5 t/njw^xrvovi.ellychniu, materia;- 

nomine pofito pro eo quod ex ea materia confeclum eft, 
vt alibi x7v<* dicuntur retia ex lineii feu tenuibus Jim's con- 
texta. 1 Trofer.tt c*&*.M?(vt infra verficulo^, pro U- 40 

mitA-ny yjy wcqipx ) id eft, pronuntiet & ferat, fed cum vi 
quadam,(fruftra videlicet obfiftcnreSatana & mundo)iu- 
dicium ac ilntentiam , qua fe vere 6k reipfa victorem de- 
clarct omnium inimicorum fuorum.Tuncenimrebellium 



colla confringet» non iam cJemens &humi!is, fed feueru s 
iudex, & maieftate plenus. Vulgata & Erafmus ad verbu' 
Eijciat.ln Hebra?o pro etc y?tu ( legitur nON'7[teeWr/-/]id eft 
hc *ad'3ii<w. Sed (vt ante dixi) EuangeJifta fentenciam fpe- 
dat,fingula verba non numerat. Iuftmus quoque in dialo- 
go ®p»c Tpuqasv*., duas afferthuius loci Grscas interpreta- 
tiones,quarumneutracum hacconfentt in verbis. 

21 Et in eim nomine,^ en Wo'.vs'/^-n twmo. Omifla eft hoc 
loco pars altera huius verficuliita vt legitur in Hebr^isrfi- 
ue quod Euangelifta; non foleant fingulis verbis iniiftere, 
fiue(vt fcribit Hieronymus ad A'gafiam,quaeft.i.) librarij 
eulpa,qui,proprereaqu6d nomen xfim* & fuperiorein ver- 
ficulum & iftiuy priorem partem terminat , idcirco facile 
potuit inter fir ibendum integram lineam pra?termittere. 
quodquam fspe librariis vfuuenerit, noruntoptime qui 
veteres codices manufcriptos cum excufis comparant. 
Deinde pro, Et in eius nomine Gentes fperabut,legitur in 
Hebreo, Et legem eiusinfuls expedabunt: fed eadem 
manente fententia. 

22 Oblatm eft, 'r^pcmn^H. Erafmus , AdduEius eft. id eft 
KwmtfH. Vide Mar.7.?2. ^ Qui exem ac mntM[fuerat,~\ 

tiv tvqmv nffij lueyot Vetus interpres ha?c non legit. 

aj ObflupHit,i'ZirttvTv.ide{ii&i7rA>itv»vTo. Latinum voca- 
bulum nullum habeoquo vno poftit Gra?cum illud i^i^t- 
SraLf fatis exprimi. Significat autem pra: admirationeapud 
fenonene,& de ftatu mentis deiia. Vide Marci 2.12. 
^ ^owaej^HTj.Vulgata.iVMw^W.Erafmus.iVMw-.qua; parti- 
cula?ita qua?runt vtfubintelligaturnegatio. Itaque no vi- 
denturhuic loco fatis conuenire. ^ TUimillej yVdn 

Complutenfi editione leguur cXexs^'.-ci'if'cif. id eft, Chnftus 
ille filius. 

24 Ver Beelzebul, cc -ref %to>£tC>i\. Vulgata ad verbum,/«. 
Beeixebub. Erafmus, Tra-fidio Beelzebub. Vide fupra, 10,21. 
Cur autem princeps d^moniorum dicatur, diximus fu- 
pra.9,j4. 

15 QuumfciretytiJ^i:. In vno exemplari legimus iJijV, 
quum vidiftet. ^ Diftidem, fM^d^m. Vulgata & E- 

rafmus,D/w(/?i>w. id eft Jicupt'iilffu.quod non fatis conue- 
nit, G Latins lingua; vfum fpedes. Nam w /**&&«% ( y t fu- 
praio,J5,To J>^/7w^).i. diuifum efte autpartitum, idem hie 
valet ac diftidere , fiue in varias facliones firilTum effe , vc 
rj. it Maro, Scindiiur'mcertum (india incontrariayulgwt. ficut 
e contrario dicuntur vnum efle quibus optime inter fe 
conuenit. Itaque n (*&({* hac fignificatione refpondej: 



Cap. XII. 58 



EVANGBL1VM 



Ka/ « vtxtu.vcl$ tdv owtvlv M> cV.feaA- 

Ka) Ci lyo cv B«gA£g£ouA o^^aAXw 
Tn^ctf/mpvict , 01 vjo) Vjufflcv j\vi QAtCctK- 
tevor, ff& tSto ou>tt>) CjuFfiiaovfcy XplTUj. 

E/ j lye or TT.'djmgLrn ©sou cmQclK- 
j2aaiA&a. tS ®;ov. 

If TTOuC, eftjVCtrCLf TtC, ei<Ti\3 , &iV &C, ~MV 

oltttauv t$ i%ygfi t )i> tw ckSja cwtS <%tp- 

7rWTVbj, (CUT JULY) <£7££>TD1> d J1(Tyi 7BP Iftlt&VjtQ. 

ion rluu olziajit oatx <£tcLp7rcLj^> 

O \xv\ w fAAT nuyvyj&r eftpu "£c\-i ^ 

A/a tStv Kiya u/luv , II ctort a /uyip- 

Marc.j.28 ^^ iyy (ZXcLTtpniudcL Cl<pidT1(7iTctf <£?£ 

i.ioh.j.ij. al§(>cpTm<; yi <h tvv tzrvaij/jgnvc, @Act- 

GtyYifJUCL OVX d<pi37i<rtTCLf TD% OL»$-(><p- 
7JX)tC. 

Kctf or, om &t7rn hoyzv y^thv\o\jth ctv- 
3-&7TGv,cL<pt!dyrtTKj cttmij'bc, c/[ ctv ei7ry 
yQ t£ Wv&j/ugLTct Th cLjiov^ovn etQidy'ji- 
tcii duurti) ovtz a/ tovtu> tt^oljcovi^ oim cV 



16 



17 



18 



19 



3° 



Ccfe "'' vaftatur : & omnis vrbs 
auc domus diffidens aduerfus 
feipiam,non ftabit. 

"Sed fi Satanas Satanam eli- 
cit , aduerfus feipfum diilidet: 
quomodoergo ftabit regnum 
eius? 

Et, fi ego per Beelzebul eii- 
cioda^monia, ' filii veftri per 
quern eiiciunt? propterea "ipfi 
erunt veftri iudices. 

Sin autem per fpiritum Dei 
egoeiiciodajmonia, " nempe 
peruenit ad vos regnum Dei. 

' Nam quomodo poteftali- 
quis ingredidomum potentis 
alicntuf>Zk "'* vafa eius diripere, 
nifiprimo vinxerit porentern 
illu,& tiic domii iilius diripiet. 

Qui non eft mecum,aduer- 
fum me eft : & qui non cogit 



z6 



V} 



z8 



*? 



necum,fpargit 



?! 



Ja 



Propterea dico vobisjquod- 
uis peccatii & blafphemia rc- 
mittetur hominibus: blafphe- 
mia vero in Spiritum non re- 
mittetur hominibus. 

Et quifquis "loquntus fucrit 
aduerfus FiJiii hominis, remit- 
tetur ei:quifquis aute fucrit Ip 
quut' aduerfus Spiritu fanclu, 
no remittetur ei neque' in hoc 
feculo, "neque in futuro. 



3° 



Ji 



tur. <& otanU cluitat i<el 
domus dinifa contra fe y 
non ftabit. 

Et ft Sat.-was Sata- 
nam eijtit j aduerfus fe . 
aiuifu* tH : quomodo 
ergo flabtt regnum e- 
itto ? 

Et, ft ego in Beelze- 
bub eijcio damones , filij 
yeftri in quo eijt mnt i 1- 
deo ipft indices yeftri e- 
runt. 

Si autem ego in Spiri~ 
tit Dei eqciu d&mones , i- 
gitur peruenit in vos re- 
gnum Dei. 

^Aut quomodo potejl 
qnifqnam mtrare in do- 
mum jort is, & raja eius 
dirifcre , nift prists alli- 
ir.meritfortem , & tunc 
domum illiw diripiet ? 

Qui non eft mecum, 
contra me eft : & qui 
non congregat mtcnm y 
frargit. 

Ideo dico -vobt* , Omne 
p*ccatum& biaftihemia. 
remittetur hominibusc 
Sptritus autim blafphe- 
mia nun remittetur. 

Et quicmique dtxerit 
verburn contra Ttlitn* 
hominis , remittetur ei: 
qui autem dixerit con- 
tra Sfintum fanfium y 
non remittetur ei neque 
in hoc feculo y neque in 
futuro. 



Hebrso verbo Tlfl [Parad.'] ^ Vaftatur. s/>» 1 iu>t/'nq.Erafm. 
Dejolatur. quod eft tranflaticium, &L/mvcZSsoji fignificat: vn 
lie juA/MvafJ/Jii dicitur vidua, qua; fbia relifta eft, i.Tim.5.f. 

26 Sedfi,wei.\iilg.&. EraCad verbum,£ry?.Ego vero 
omnino puto k, pro i'mk' pofitum, cuius particular vfus eft 
in aflumptione argumentorum. Vc autem valeat huiusar- 
gumenti conclu(io,oportet coniungere cum eie&ione dg- 
rnoniorum doftiinam cuius figillum eratmiracula,& qua 
pra;cipue deftruebatur Satang regnu.id eft tyrannis quam 
in homines exercet. Nam ahoqui non ex quauis eieftio- 
ne daemoniorum ex hominum corporibus poteft adftrui 
quod hie colligit Chriftus,quum ex pa<flo facile pofllt pa- 
ti Satan (e ex corporibus eiici , vtin animis eo facilius re- 
gnet , falfa fie ftabilita religione ex effiacia errons iufto 
Deiiudicio, vt de pfeuJopropheris admonetur populus 
Deuteron. 15. 1, & infra 19, 14. Itaque ovjjiyzv huius argu- 
metieftin his verbis, Aut facitearbore bona,&c.mfra 3?. 

2,7 filij ueftri,o'n]oi u/Jffl Heb.id eft veftri,fiue veftrates. 
De difcipulis autem fuis Chriftus hoc intelligit , quos re- 
uerfbs & edita a fe miracula narrantes turba audierat,po- 
tiusquam deexorciftisIud^is,quorumfit mentio Aft.is, 
i?.vt fit firmum argumetum.Nam potius cum iftis collu- 
fit Satan quam fcrio ab ipfis eiiceretur, & quod ilJo A<fto- 
rum loco refertur,verfute fecit Satan, ficutetiamquoties 
Chrifto gloriam tribuit:& idcirco ab eo tacere iuflus. 
5 Eiicinnt}iu.£'ii\r,u<TiiIn duobusexemplaribusfcriptu erat 
cKfa/iiOTjeiicient ? ^ Ipft eiunt -vcftri indices-, axiv\ ufxfyS"- 

miTOjj Kfira\. Erafmus, Ipftiudicabunt de vobis.ideft, tw-ntKyt- 
vkotvu/u-^. Familiaris autem eft he;cloquendi formula fa- 
cris fcriptoribus,quadicitur aliquiseumiudicare cuius 
vitia Cvx virtuDsexemploetiam faces coarguit: quo mo- 
do accipiendum eft quod paulo poft de Nineuitis & regi- 
na Auftri commemorarur. 

l8 Sin autem, A fi. Ita loquuntur Latini quum alteru 
3 T prarceflit, & hoc dicendi genus melius refpondet Gra;- 
cis quam illud Quod fi,quo vtitur Erafmus. ^ lS(jm- 
pe £&.. Vuigata,Ag/f«r,Eraf.£i^o.id eft xv. 

tp Nam,*i". Vulgata, .Aut: quod non conuenit huic lo- 
co. Erafmus, jflwqui. Particulam autem » interdum poni 
<iiTii\(,yiM)<; Buda'uv prolans exemplis oftendit. ^ Vo- 
ttntti\alicmws, ] n i<%'&6. id eft </lwa.m, fiue ad copias & fa- 



culta tes,fiue ad ftrenuu animii vel ad corporis robur refe- 
rs, quiHebraice TIDJ [ghtbbor] dicitur. quanquahic vi- ^ 
detur potius fignificarilqui Hebraice aformidabip& aliis 
noxia potentia vocatur yny [hams'] & alludit omnino 

' Chriftus ad locum Ef 49.14. Vu!gata,fcow rdequo dixi- 
muslupra,3.n. Caeteriim articulus fignificarionem habet 
qua Gramatici vocant «to'e^^v,id eft indefinita.Itaque adie 
ci particula alicuius. f Vafa, mAJn. id eft res & fupelle- 
ftilem omnem,fiue inftrumetum:quo modo vaforum vo- 

10 cabuluaLatinisaccipi conftat.Til'^taetia dixit Euripides 
in Andromacha,& Vafa Latini,vt Hebraeis ^D Keli. 

30 Mecum.fMT i/jurS.i.i meis partibus,fed ita vt ex meo 
pr^fcripto agat quod agit.na Ccfe huius partis duce confti- 
tuit.fignificat aute nullum inter fe & Satana,fiue inter ve- 

15 ram & falfam refigionem, dari pofle mediu.qua de re po- 
pulumetiam admonuit EJiaiReg. 18,11. Quidfietigitur 
11s qui religionis controuerfias. fcilicet compofituri, viam 
inuenire fe pofTe fperant qua concilietur carnis prudentia 
cum Spiritus fapientia? 

20 31 Blafhemta,^\a<rrp>iu'nt. Erafmus, Conuitium Quidam 
Maledicium. Voc^bulum Grarcum ciuid valeat, & cur fer- 
uare illud ma!uerimus,ante diximus $>.?. ^In Spiritu, 

tS nv&jfyt™' Vide- fupra,io.i.Quod fit autem peccatum in 
Spiritum fanftum.expofui !.Ioh.s;.i6. 

15 31 Loquutitsfnerit,ei-rv\^i>]/.VideCupr3 3 S.i. f/» 

hoc,w ixttka. In decern vetuffisexemplaribuslegiturcnJ 
vwu ojSvifid eft in prxfenti feculo. ^ Neque in futuro, vrt 
at tiS iu*Korn id eft, neque in vita,nequepoft mortem. No- 
tum enim eftcuiuis Chriftiano, duplicis feculimentio- 

' nem fieri in facris litem : quorum vnumabeo die uicipit 
quo nafcimur,& huius vita? (patio terminatur:alterum ve- 
rb proprie ab eo die quo morimur inicium capit, c'fti-ue 
infinitu.Cetenim quia peccatoru remiflio.quam quifpiain 
ipfo mortis articulo confequitur,proprie refpicit fwrurum 

li feculum, ideo (opinor) dicit Chnflus fore vt blafphemia 
in Spiritum fanftum neque in hac vita conftimtis, neque 
etiam morientibus (id eft nunqunm)remittatur:quiima- 
lioquin multapeccata in hie vitaremittantur } (vt i. Sa- 
muelis iz.i^.}& rurfus multorum abfolutio in extrcmum 

40 vita? momentum differatur. Pra?terea quaniii'; nulla pec- 
cata poft mortem proprie remittantur,fcd vel in vita, vel 

in ipf* 



SECVNDVM MATTHiEVM. 



59 



Notum enim eft ex H.'brseis vfitatiflima ^Ha'^huiufmo- 
di negationesin contraria maxime affirmare. Itaque 2vj>» 
remituturyide fuerit atque Ce> to & abfque vlla venia pu- 
nietur,tum in prajfenti vita,tum in futurarquod in his ipfis 
impletum eft quos hie alloquitur Chriftus. Itaque modi's 
omnibus ineptiflimi funt qui ex hoc loco fuum ilium Pur- 
garorium igneui,& preces pro defunctis extruere funt co- 
nati.Hoc autem vt magis norint veteribus quoque /anio- 
ns iudicij patribus non placuifle audiant quid in hunc * 



in fpfa mortertrune quia huius rcmifllom's plenum frudu, 
ron percipient fideles nifiabexcrcmoillo die iudicii fu- 
turi, videturquodammodoipfa peccatorum remiflioin 
ilium diem difterri, ac viciflim dedaratio eorum qua; non 
fuerint remilHi. Neque nouum eft hoc loquendi genus, j 
qu um fere fetr.per foleat Spiritusfanctus, quotiesagitur 
vel de folute noftra, vel de cxitio diaboli & reproborunl, 
nosin extremum ilium diem perinde reiicere acfi inte- 
rim neque Dei gloria fruerentur ele&orum anima?,ncquft 

cruciatum vllum fentirent reprobi. Hoc tamen vtrunque to locum fcr'ipferit Fulgentius ante annos mille & centum, 
quum falfum fit, apparet & remifltonem & con 'emnatio- & quidem hoc argumentum traclans ex profeflb in libro 
nera in futurum feculum non fimplicirer reiici, fed *p -n, de peccatorum remifliooe lib. i. 014, Hoc, inquit , verba 
quatenus videlicet Dominus eo demum die penitus ilia Domini** & Saluator nofter non aliqua peccata infuwoftculo 
iudicia reuelabit &. exequetur. Sic ergo loquitur Paulus dimittenda <p<* in hocfeculo dimiffa non fuerint, fed bene intelli- 
Rom.z.f, & 1. Cor.t.8, & f.^,& i. Cor.5.10, & i. Tim.4.8, 15 gentibus ojiendit non aUafedilla tantum in fuwro fewlo dimit- 
& alibi.Sic etiam Pecrus i.Epift.r.^. Itaque futurum fecu- tenda, qux inhoc feculo in vna & -vera Ecclefa C atholica fue- 
lum, fiue a d e mortis finguloru, fiue a die iudicii fupremi, tint vnicuiqut dimijfa. Use ille, dimittenda docens iam di- 
fiue ab vtroque,diuerfa tame ratione inchoatur. Sed & a- mifla, quod tunc peccator verum & plenum remiftionis 
1-ter & quidem fimplicius hue nodum expedire facile eft. peccatorum fruttu,vltimo ilio die videlicet, cofequetur. 



^ 'miYiOtLVi ro Jiv£&v 1&7\0V ,'^ 

\ \ > ■ f . / . >\ ' v 

TCW ^07iZV uJJTi }(CtA.OV >J TIOMSTUrn TOV 

div^QOV <JZCZ&£9V 3 (ft TVV )(£.p7T0V OUJTCU fftt- 

<z&t>)v c// pS T& }[$.ymli TO ehv^&v jivca- 
OKiTOj. 

yt^pa. XcthGiV 7WVV\pq) VYViC, : cm >t) tS 7ZZ- 

ciojJjm&tvs tm? yscipJicu; TV '<&ing> ActAe-;. 

O' d^ctdvg ctx^QopTroq cm tS ctytdov 

Svo-cw&u ty\<; nj£p<Ha£ o;f£aAA« tzlcl- 

yL§r}>' t(ety 7Tovne)$ av^Qcp7rcg cm tS 7ro- 

Aiyco Jt v/uav on ttw fMM& apy>v , 
lav ActAMawOTV ol avQ&TmiZ&TQeftowvoi 
<?&} cujt2 h'jy>v cv n/uMfet, %ejLO^coQ, 

E» pS ffixoyuv mv cfiqcyGtiSvi try, %cy 

Ton d7n%QjL^maa.v TivigrT^t/ujL^c- 
reav >&) < ^ci^o^m i Xiy>vvi^l\iatLaiicL- 
A^^'AoyM^u^TO odu m^eiov iJ\7v. 



?3 



J4 



?5 



5« 



37 



J« 



Au t facie c arborem bonam, 
Sc fru6tum eius bonum: aut fa 
cite arborem pucrem , dc fru- 
6lumeius pucrem. namefru- 
c5tu arbor cognofekur. 

Progenies viperarum, quo- 
modo pofTitis bonaloqai,quu 
fitis mali? (J nam "ex redundan- 
cia cordis os loquitur. 

Bonus homoe bono thefau- 
ro cordis profert bona: 5c ma- 
lus homo ex malo thefauro 
profert mala. 

Scd dico vobis,quodcunque 
verbum otiofumloquuti fue- 
rint homines, de eoredditu- 
ros rationem in die iudicij. 

E x fcrmonibus enim tuis "iu 
ftificaberis , "& ex fermoni- 
bus tuis condemnaberis. 

Tunc refponderunt quidam 
e Scribis ac Pharifazis , dicen- 
I tes, Preceptor, || * velimus ex 
' te lignum videre. 



S3 



J4 



3S 



tf 



37 



38 



I 



^A,ut facite ar bore bo- 
nam , &fritc~iH eius bo ■ 
nitm .' aut facite arborem 
malam> &• fruSittm eius 
malum, fiquidem ex ftu- 
clit arbor agnofcitur. 

Progenies uiperarunty 
quomodo poteftis bona lo- 
qu'hquum fitis mail ? ex 
ahmdantia enim cordis Liicf, *&. 
os loquitur. 

Sonus homo de bono 
thefauro cordis profert 
bona : & mains horns dt 
malo thefauro profert 
mala. 

Pico autem vobis quo- 
niam omne verbum otio- 
fum quod loquutifuerint 
homines ,redaent ratione 
de eo in die iudictj. 

Ex verbis enim tuis iu- 
pifcaberis ,<&ex vtrbit 
tuu condemnaberis. 

Tunc refponderunt ei 
quidade Scribis &7>ha. 
rif<£H}dicentes y MagiJter, 

\' voluwus a te ftgnumvi- Infr3i6V 
dtre. Lue- u.zo* 

- , ■• „«_ 1. Cor.i.jz 



55 Tacite-rwiiarrtTt. id eft, ponite vel ftatuite^in veftris torum maxima cum minimis : qua? tamen tarn parua efle 
videlicet de me fermonibus. Argumentatur enim Iefus io non poflint quin reddenda fit eorum ratio.'nifi Chrifti fa- 



tisfaclionem ampleftamur.Otiofbs autem fermones Ter- 
tullianusdepatientiarefte vocat vana& fuperuacua di- 
da huiufniodi:eft etiam il<T$>*;7tt»* quam damnat Apofto- 
lusEph.5,4. 

37 luflificaberis. JV^JSito-ii. id eft abfblueris. Opponi- 
tur enim tJ »«tTwJV<*£,&a/,Itaque inepti funt qui ex hoc lo- 
co & fimilibus conantur operom iuftitiam (id eft qualita- 
tem,qua in nobis cora Deoiufti fimus)ftabilire:quumiu- 
ft ificari hoc loco non fignificet iuftum fieri, fed iuftum de- 



(vt mihi quidem videtur ) ab efFeftu ad caufam. Quum 

enim ipfius opus, Da?moniorum videlicet eieftionem re- 

prehendere non pofTent , ipfum tamen vt magum accufa- 

bant. At enim,inquit Chriftus, quale eft opus talis eft e- 

ius au&or. Aut igicur fatemini bonum cum eife a quo bo- *J 

nu opus edatur,aut vtrunque maiilefleoftendite. Simul 

autem Chriftus eorum hypocrifin coarguit. 

34 VoftitisyJbJia.8K. VuIgata&Erafmus ad verbum, 

potejlu.Sed resipfaaperteoftenditindicatiuum pioopta- 

tiuo pofituin efle. Sic Ariftoteles , aWv -mm-d tfov £$6™, S J° clarari. Diuerfuni autem eft illud ex quo iuft >. fimus, ab i- 

70 /rf/j «c/ic «"^v itiyv £i1k,tU» Si tha-vci'M a'wtx. pro, a ti» <u tyor. pfius iuftitia? teftimonio:& Paulus prajfertim ex tota Scri- 

Gregorius de Baptifmate, ow'tAV t&T @k£ /Ayt « ^*m x) wtvn? <ti- ptura teftatur nos,quum in tiobis iufti non fimus,in Chri- 

tfiotn. pro Jhin *v.qu^ exerla obferuauit Budsus ille Gra^ca; fto tamen(qui eft iuftitia noftra)per fidem apprehen(b,iu- 

lin^ua; doft iflimus. ^ Exredundantia, e'x <r$ex<xt&wni. ftificari,id eft pro iuftis cenferi.ac proinde abiblui.Sed hgc 
Vulg& Eraf e,v^H»i/<iw/rt,nonfatisexpreire.eftenim hoc 35 fides ex ipfius frudibus(id eft ex openbus)cenfetur,nem- 

non generaliter accipiendum, quum neque femper intus pe vt vera diftinguatur a falfa & adulterina,vt docet laco- 

fit multum eius rei de qua (ermonem aliquis habe.it, ne- bus.Chriftus autem fermonis facit mentiohem,non vt c^- 

que femper animus & os confentiant : fed eft peculiariter terahominisoperaexcludat,fedadiddequoageb«turo- 

a Chrifto :n fuorura obloquutorum defperatam improbi- rationem dirigens. Et certe loqmjrio quum fit cogitatio- 
tatem didum, perinde acfi fcriptum eflet. Ex eo quod in 40 numindex& character, vna eft ex praecipuk hominis a- 

corde veftro redundat, os veftrtim iftam blafphemiam e - clionibus , & quidem maximi incer carteras moment! , vt 

uomit.Huc edam fpeftat Thefiuri nomen in proxime fe- docetur copiofe lac.j. ^ Et tx,K.*j in.In vno exem- 

quente verficulo, vbi generaliter dicitur,horhines id qqod plan fcripium erat » U^vel e*:fortaiTis reftius.Quanquam 

maxime lpfiwntus allubefcit, iibentervelut ex cordis pe- in hoc dicendi genere^pro» niterdum accipitur. Ari- 
nu reconditum depromere. 45 ftoteles, »' af'tTti (mto. >.v?mc km »'<ftv»s. Et contra « pro ^ , VC 

56 Otiofum^ apyv. In quodam exemplari pro *^>v fcri- Rom.4.13. 

ptum erat wov»g?Yid eft malum. R urfus in alio neutru fcri- jg j{e(ponderunt } a7rtK(i^niirTty.Erz(iti.lnterrogarunt. id eft 

ptum erat, fed receptam lectionem maxime probo.Argu- ♦^^j'twjw. f Vdimus^xa^i. Vulgata & Erafmus. 

mentatur enim Chriftus a comparatisj comparans pecca- y o/»w»«.quod nimium i/nperiofe diclum videtur. 



Cap. XII. 60 



EVANGELIVM 



O' JtonwMs &*%v eurnTs tTmW* . Ip^vertrefpondens dixit J* 

1 eis , Gens mala & actultenna j 



Ionz i.i. 



40 



Ioni 3.J. 



J.Reg 10. 1 



4i 



fxeiovl 'covet to ••3t£?£«to. 

iV'cTrtp $ k% ^covaZ oe rvt mi A/a to 
tw-rvLslptHS n/ut&t; my rp&tg vvxjus, ov- 
ttoq i<7QUj 140$ to aJ>$p°p7rov cV tm H&pJict 
vig ync, rpeiG v\fMo(f.t; itj rpa; vvktzu;. 

A'VcTp?? Wivd/irq cuvetfnovvTstf cv tyi 
%e}.ai $ tWc; fyeaZjcwmeiKSFj ifa.Tuy.tt.- 
vovoi'>' eturlw' oil /twnvon<mv t-ic, to mpv- 
yug. I* covet' ttyj iJhu 3 <ttrXeiovl covet to<h. 

YmmKiostL votvv eyepdriairetf vv TW^a 

2-par «M. X £^ fjft TvigfyjiCtf TfltWTWC, j£ ^pt7KKg/- 

v&tewrlu/' oti mA-S^ok ip 7rtgcpm>VT4Q 
yiq duovcrrtj tIw aotpictv "ZoAofACovTvq'jfjtf 
iVci),7rA«oj> 2oAojua>yTC£&>«A. 



fier 



(eci lignum | 



4J 



gnum requnit, L-. 
non dabitur ei nift hp-num il 
lud Ionar Prophets. 

[jSicnt enim fuit lonas in ve- '40 
tre ceti " tres dies & ties no- j 
cles,ita eric Filius hominis in 
corde terra? tres dies &c ties 
noctes. 

"Nincuite. " refurget in iudi- < 
cio cii gece ifta , " & condena- 
bunt ea: || cp ipn refipuerint ad 
pradicationem Ions: & ecce, 
pl 9 quamIonas*/?in hoc loco. 
[|Regina Auftri furget in iu- 
dicio cii geie ilia, & condena- 
bit ea: quod venerit a'cermi- 
nis terra; vt audiret lapientia 
SoJomonis: & ecce.plus quam 
Solomon eft in hocloco. 

Carterum quum impurus f 43 
- 



Qui refbotidetis ait ti- 
lts , Gena .itio mala <&• 
adulter a (ignwm (]ii£rity 
& fg" l, ' : - non dabitut 
et, mfiftgnum lonx Vro~ 
phet*. 

Sicut enim fiat Jonas 
in ventre c. ti tribm die- 
bin & tribm tioaibutj 
ftc erit Ttiitu bominii in 
corde ttrrx tribm diebus 
(y ttibtiinoElibus. 

V in N intuitu turret 
in indicia cum leneraiio- 
ne tfva, &■ tondnnnabUc 
tamtqma pxnitenttam e- 
gerunt in prxdicatione 
Ion* : 0- ei.ee plus quam 
Iona-s hi ■ 

J^tg-ina^ftifiri furget 
in iudicio cumgentratto- 
ne ijia , & condemn abit 
earn : quia 'vtnic iifni- 
bui tetrje andirefabi^n- 
tiam Salutnonis: &• ecc? y 
plnr> quam Salomon hie. 

CMiim autcm Immun- 



ol) Gensy -ftjii. Vulgata & Erafmus, Centratio. Ego il- bus folis inter Gnrcos notum,ideoc]ue cum fequente vo- 

lud malui vfurpare quod planum eft, & vocabulum Gra?- call connec"tendum,quod quum exprinure ac proinde ne 

cum opcime expnmit, hoc quidem loco.nam -^»* etiam fenbere quidem pofient excen Gra;ci ,co.ifti funt enii io- 

aliaiiKerdum declarat , vc alibi obferuauimus. hrafmus co in peregrinis vocibusfublhtuere & j.ronunciare modo 

nationemincerpretatus eft infrajLuca? 11.29. f Ma- j per u } vt mhis Hebraeis, moob per* inRomanii vocibus, 

la,7n>v»&l.ErdCmusyTraua. Ego verb malui Temper inter- vcinsWew & rTmiiibus, quern fonum imperiua randem 



pretari eodem modo:quanuisfortaffis reclius verterimus 
fceleratam. ^^4dulterina i uu>i^i\it.'Vulg.adultera.Al- 

*ludit ad locum EfaiX57.j. Vfitatum enim eft Scriptura?, 
adulteros vocare omnes eos qui a vero Dei cultu deficiut, 
inter qtiospra?cipuenumerandi funt hypocrita;. Mihi vi- 
dentur tamen hie potius Iudgi vocari ipurii & degeneres, 
q»os Hebrxi vocant 133 'Oa \_ben e na^ar'] 8t Gra?ci ge- 
nerali nomine at/xoi^'oi;. ficut Plalm. 144. H3J ^3 [ Bene 



10 



inuexitmliteram/2 Gr^corum. tthancqu dem caulam 
vel precipuam efle arbitror, non illam mere Iud.icam & 
fuperftitiofam , curnomen illudtetragrammatonludaji 
conuerterint KJg«?, qubdillud videlicet Gra?ce nee fcri- 
bi nee enuntiari pollit. f Keftrgent, tiac^ mv7ai . Vel 

Surgent,vt pro fimplici accipiatur, atque referacur'ad iu- 
diciorum confuecudincm:folent enim aflurgerequiin pu- 
blicis ccetibus aliquid flint difturi: quo re/pexir Chnftus. 



nekpr~\ ideltfilij extranea?dicuntur : quo fpeclant etiam 15 Malo tamen adipfam relurredionem hoc referre , perin- 

Chrifti verba,Ioh.8.3i?.& 44-Sed adulterij nomen opcime de ac fi fcriptum effet, refurgentes cum hac natione. nam 

conuenit. quoniam ratio h ibenda eft promiflionis Abra- certum eft hie agi de extremo iudicio,neque vtrtur Chri- 

hamo fada?, 8c eius foboli, videlicet legicima? non adnlte- ftus pracpoGtione <^,fed yu*7a,pro qua by rus interpres ha- 

rina?. f J^equirit.'^^ru.V ulga.ta.Sc Erafmus 3 C)M«wt. bet Dy [him.'] ^ Et condemn *bu::t , w xjcnuLfmn fuo 

Sed aliqua eftemphafij prspofitionis 'fni, adeo vt etiapro l0 videlicet exemplo,vt fupra 17. Vide Rom 1.17. 

defiderare, & fummo ftudio aliquid efrhgttare '6fa?m*h a 41 ^Aufiri, nnv. id eft mcridei. Ea vero 1 Re?.io,Re- 

Gra?cis,&requirereaLatinisvfurpetur. ^SedfignZ, gm.\ Saba; vocacur, quam nonnulli volunt fuifle Meroe's 

HX ff>,jw«oi'.Iterum ^proet^*.vt fupra,a.ip,& Acl.io.i3. infula? metropolin, ex Iofephi authoritate, qui hanc regi- 

40 Tres dies.Tfiif »' i u.«esiec.Vulg.& EraLTribus diebusScd nam ipfi quoque ./Egypto prarfuille tradit.At ego Iofepho 
miror cur eonftruclionem mutarint, quum prajfertim ^ non poflum in eoaflentiri,quum nihil impediat quomious 
Grammatici omnes teftentur tempus continuu(cuius hie ha? L potius accipiamus de Sabxorum regione , apud om- 
eft magna emphalis)quarto cafu declarari. f Incorde, nes authores ce!ebri:cuius etiam fitum (ti diligemer me* 
wth K<ie<ti*. Hebraice 3^3 [belib] id eft Intra. Nam apud tiamur)comperiemus elfe juceiufdem,aut certe no mul- 
Hebrxos cor pro medio accipitur, & ad res etiam inani- turn diuerfa? a ludara longitudinis : hoc eft,fub eodem fe- 
mas transfertur.vt Exodi i^.S.quod in vernaculo fermone re meridianoac Indaram : (squales enim locorum lon^i- 
imitamur. vt quum dicimus, Le cxurdu bois, le cxttr de la tudines definiunt Geographi , quum loca ipfa Tub vnoSc 
pomme. Sed & medium pro inrimovfurpatur omnibus lin- eodem meridiano fica funt) adeo vt Sabarorum reaionis 

guis. Cor autem terra; vocatfepulchrum , quoniam qui 
^ fepulti funt.velutin terrxvifceribusfiiDtabforpti. neque 
appofi.e Hieronymusin Iona,locuputauit hie fignificari 
inferorum. Docet itaque Chriftus nTurreftionem fuam ^ 
fore iftis perfidiv & impiis omnium fignorum vicejdque 
m eorum pemicie. Quod autem ad trinoclij fupputatio- 
ncm attinet , coniungenda eft nox cum die , cuius eft ap- 
pendix, ficut oftendemus infra 1^,17. 

41 Nineuit<e,u.icfpict<ivAilrBu.i\\uS avJ^h addere fere 10- 
lent Gra?ci,Latiiuprgrermittunt.Hebra;i quoque addunt, 
fed primitiuis, non dei iuat uiv.dicunt enim ViriNineua?, 
ficut Viri Ierulalem. Hoc autem annotaui, quia nonnul- 
los video parutn appofite, arrepta occaMone ex hac parti- 
cula,quibufdam locisde humans vita; ronditinnediflere- 45 ftuy fumptoabiis exempio quosa Dxmoniis reipfa cor- 

* rc.Ca?cerumiIIud?nx/:*'p;<«>f libetobferuare, lirerami/,qua; poreobfelTos liberal) it, vc poftulabatfermo ab lis ccrptus 

refpondec prupne litcr.e Latine eorum , non autem «,di ■ in quos horrendam hanc fentenciam ftringit, qui quum a 

phthongo, in hi$ vocibus Hcbms Nj»A-i«», Ei?*, Evih*., Sat.ma cipriui non corpore led amnio tenerentur, (de 

A&v,AttjJ«4, Euajoc , & czteris , fi quaeeiufmodi in his libris quibus Paulus i.Tim.i,ztf.)cognofcere, vel inmti, cc. 

& Grsca vetcris teftamenti editionc occurrunt, non co- 50 fueratw oblatam Hbi [icr Chrif^um liberntem,& c.uamuis 

hxrerecum «, vt efficiatdiphthongum <<b, fed refpondere non affe&u, intelligent a tamen & agnicione Chrifti fue- 

litcrx confonanti ! ,Hebra?orum, quxeft digammaxoli- rant illuftracij de quibus Ghriftus I0I1.7, z8. Itaque hoc 

Chn.Ut 



40 



'0 

fitus.habita ratione Iuda?a?,fic prorfus meridionalis. 

^ Terminvfy/n<>5e.Tw.iA eft extremis. Gcero,2w«»; nullum tot 
calamitaubus &&rumnn terminum irmenirtmus. Vu!g.& Eraf. 
finibtn, id eft o&ov. Indicant autem etiam ifta hanc regi- 
nam e Sabxa potius quam Meroe adueniffe.Sita enim eft 
Sahara & Saba eius metropolis in extremo Arabia: fclicis 
hctore,non procul ab lpfis finus Arabici faucibus. 

4} Cxurhm quum impurus , o'tw <fi td d-.&Svfnv. Docet 
Chnftus eorum quos alloquebatur exemplo,homines qui 
Euangelij luce ipfis illucefce'tem deftinara pixfertim ma- 
Jignicatefuffbc.irint.deteriores eoufque euadere,vt(ficut 
alibi dicirur) multoprxlHterit iplbs dunquam quinquam 
de falutis doclnna deguftalfe. Hoc autcm fignificat Chri- 



SECVNDVM MATTHiVM. 



3"tf *&TD TO 0LVd-POO7tVV, cT,tf<%$rcLj eft' O.VV- 

J'gaov Toimv 3 £v\tvvju aw&7Tauu(nv, >(cy ov% 

Ton. Xiy&i^L 7n<rp?y& «£ tov cikov 
floVy b'div c)c,)iK$vv. Kctf f A3bV Jj^icmei 

^oXctfyvT&rttTtt^PfjSyOV 3 if^j KtMcryM- 

ToTi TTOpdjiTCU j )(Cy ^^X^fuCctVei 

/Lte.$r gflttiTO iwfa, tngcf. <Grvdj/mg.Tn7ICVY\- 

' eyTeggt, iODTht' %cy iO^cX^OVpx :(C/iTC Iftii i~ 

%'JlI , <S? yl-tTctf -VX i%CLTU TO rf,vL 1 &P7KV g- 

Trifyv arzuTtirn Tixvnp-Z. 

E tj eh ouWi ?& Aouvtvc. toIc byfkoic,^- 

E/77% «A 7ic dura, I c/bi/j yj e fiyitoa cvv (s* 
o/ <z-h7\!poi ovu g£0J isY)qcj.Gi 3 tyrouZnc, 
ozii/\s(.}\no-ctf. 

O </«"^ox.£z5?*cfi^ TZtT&rTJvvTt euy- 
tc£,Tic %<frv n /u,}nwp ^pv, %cy nvic eicnv ol 
a,J\h<poi fj&v ; 

t(cty ol a<h\<poi m_QU. 

Cfqtii y€ cu> ->mmay\ to IhAw^ txtttl- 
Tfjc, </"f to or «g£.vo% , cwrve; /n$v a,J\X- 
<poV,<£ dAPifti,^ jttvnmp ^' 

KiQetAcLjov iy. 

EN c/e* tm njuipoi exeivY) cJ^-ASwy o 

££t t/o/ ^U/\Cf,0S0LV. 

Ka/ owjY\^§y\crav 'Z&&Q ojutw oyXoi 

ttc AAo) &>cre o/;tci/ «S to ttMTcv ?.[/.£ cur-m 

HgSn&ajt. % GrctA o 6%Xo$ 'On tvv ctfyta- 

Xov&twW 

Ka/ iXctXyxriv cwroic, TroAAa cc -svjSjt- 

CoXajt;-, teytov , iV^c^A^*!/ o coorei^pv 

i 
to cmapav 



44 



4^ 



fpiritus exierir a quopiam, am 
bulat " per arida JocajCjua^rens 
requiem,& non inuenir. 

Tunc dicic , Reucrtar do 
mum meam, vndeexiui. Et 
cjutim vcnit , inuenit eamxa- 
cantem, '' verfam&ornatam. 



44 



6t 

dmftirittu exlerit ah ho- 
mine j amlittlat per loot 
arida tjuartm requitm, 
& non inuenit. 

Tunc did: , h\euer- 



¥ 



4 7 



47 



4S 



SO 



Tunc abic & accipic Tecum 
feptem alios fpiritus peiores 
quam ipfe/r: & ingreffi habi- 
tant illic , flfitque vltima con- 
ditio hominis il'ius dctenor 
priore. ita etiam erit genti i'fti 
malx. 

[|Quu autem adhiic Joque- 
rctur turb.cecce, mater & fra 
tres eius adftiterut foris,qux- 
rentes eius colloquium. 

Dixit autem ei quidam, Ec- 
ce, marer tua & fr acres tui fo- 
i is adftant , qua^rentes ' tuum 
colloquium. 

lpie veto refpondens dixit 4 g 
illi qui hoc ei dixerat , Oua? eft 
mater mea, ik. qui film fratres 
mei? 

Et protenfa manu fua in di- 
fcipulosfuos , dixit, Ecce ma- 
ter mea & fratres mei, 

Quifquis enim fecerit quod 
vult Pater meus qui eft in ex- 
ists eft meusfracer, & foror 
3c mater. 

Cap. xiii. 

Llo vero die egrefliis Iefus 
domo,fedic apud mare. 



tar in dotniwi meam, -vn- 

de exiiH. Et venit ns, <n- 

uenit earn vacantcm,f<.o- 
pii mundtXtam &o<na- 

tarn. 
Tunc yadit , & affu- 

mit feptem alios fyiritttt 

fecum neqmori'S je : (ef 

intrantes habitat tbi: & 

fiunt notiiftima homing jj e j, r g . 

ill'.tis peiora prioribtis Jic Sc 10.26. 

erit & generationi huic l.pct. .20 

peRim<£. 

46 ^Adhut eo loquente ad Mar.?.}!. 
turbas , ecce, mater eius 'uc.8.10. 
& fratres ftabant forts, 
qmerentes loqui ei. 



I 



Et coa&a eft ad eum turba 
multa , adeo vt nauigium in- 
gre/fus federet. tota aute tur- 
ba fupra littus ftabat. 

Et loquutus eft eis multa 
" per parabolas , dicens, Ecce, 
'qfiidam fatorexiit ad fere n 
dum. 



49 



^ 



Dixit autem ei qui-< 
dam, Ecce-, mater tua &• 
fratres t»i forts fiat,qine- 
rentes tt alloqui. 

^4t 'pfe rrfpondes di-y 
centifiin a\t,Q^£ eft ma- 
ter mva, & quifunt fra- 
tres mei? 

Et extendms manum 
in difci pulps fuos , dixit t 
Ecce mater mea & fra- 
tres mei. 

Quiamque enim fe- 
cerit -voluntattm patrtt 
mei qui inc&lvefl, ipfe 
mtwfmtti & foror ey 
mater eft. 

Cap. xiii. 

12^ illo die exiens leftti 
de domo 3 fedebat fecHt 
mare- 

Et congregate funt ad 
eum turbo; multa, ita vt 
in nauiculam afcendens 
fedcret.gr omnis turba 
ftabat m littore. 

Et loquutus eft eis mul- 
ta in parabola , dicens^ 
Ecce, exiit quifeminat 
fminare. 



Chrifti didum nihil ad eos pertinet qui vera 7^^^^* 
funrdonati, vtpotecjuaefit^nt^'xxTOy donum, quum fo- 
ils de&is,nunc|uam cerce pericuris,donecur.Et tamen ne- 
celTaria eft ha?c dodtrin* imprimis, tu aduerfusoffendicu- 
la,quum ex nobis exeunt qui ex nobis efle quidem vide- 
bantur,fed non erant: turn vt ficut hrma eft e ! eftio,cuius 
inui<flum teftimonium eft vera fides, fie ea media fummo 
ftudiorerineamus quibus fides rerinetur. ^Tera- 

rida faca- <Ji' mivS'^y tottkv. Neque alle^oi iis neque curiofis 
fpeculationibus indulgendum, & Spiritus nnpuros res i- 
pfa oftendit nufquam efficaciuv quam frequenrilfimis lo- 
cis Dsmones r. gn ire. Sed & lftud mirandum non eft in- 
crepatos a Domino & extra hominum coetum ^uoties ei 
libuit ablegatos, infblitudinenouas redeundi occafiones 
qua;rereirrequietos. Quinetiamincultis & 'qualidislocis 
mirum eft, & tamen experientia ipfa contirmatam, figas 
& veneficas plerunque inneniri. Denique quantum dlic 
valeant Satan^car pra?ftigia? doccnt mala per Eremitas & 
Monachos iampridem iu Ecclefiam inuec"ta, 

44 V erfam, cnimg?>vfyov. 3. Verrendo , non a Vertendo: 
quo particinio idonei authores vtuntur. Vulgata, Scnpis 
mundatam.Era.fmUsy'icopKpMrgatam. His autem verbis,qu£ 
quum ad homines ipfbs reterantur , necefTe eft allegonce 



exponere, fecuritatem & otium videtur defignare: quo- 
rum ilia Satana? aditum pa tefacit, iftud autem eum etiam 
ad fe vitro allicit. 
45 Peiores, ■mv»&Tt&t. Ita vcrrimus, nea nobis diffidere 
5 videamur. Alioquienim fupra admonuimus,Tc»«e?» am- 
plius aliquid fignificarequam^»uy: vt mihiminime dif- 
pliceat Erafmiverfio,qui interpretatur Sceleratiores. Vul- 
gata, Nequwres:quod proprielibidinofiores declarat. 

5 Ingrefi «W^'vra.Erafmus',/»(£rf//W,fta*\39v: quod tefta- 
10 turfe legifle in luodam exemplari. ^Vitima con- 
ditio , -mi^uvx. Vulgata , T^ouifima hominis illius Erafmus 
Tftiemail/iiuhom-nisMihi verb vifum eft hocdicendi ge- 
nus perobfcurnm. 

47 TuumcoUi>quium,3zixa.hHaiuj. Vulgata & Frafmu.sad 
^ ve; bum Tibi loqm.ln vnoexemplari legimus <ri iJ^,vide- 

re te. Fratres autem appellantur eius cognat(,de quibus 
infra 15,5 S- 

48 Etqui,t&\ Tj'vec.Erafinus,^'^ ^M:'.id eft » -n'vtf. 
50 Meus f rater,* jikqci; fuu. id eft mihi comune genus, 

IN CAPVT XIII. 
z Supra littui,'@n -rev !«Jj«xov. loco videlicet fuperiore. 
3 "Per parabolas, in -rrtouCoAtuc id eft per comparanones 

6 fimilnudines. Vocabuium autem Gr^ecum r eruaui,ipfi 

F. j. 



^o 



Cm XIII. 6i 



EVANGEL1VM. 



etiam vulgo Tin's iam familiare. 1" [Q%Mm\ Sato?, I Hebrseos litera n [he] pra?fixa 'verbl? & participiis ) efle 

■nrHg^.Vulgata, Qmfenrinat.A.6 verbum,Semitians.Scien- *o'ew>v , icj ert iniefinitutn : quafi dixiflet «r«-;'ejo» to. id eft, 
dum eft autem articulum hoc loco, (cui refpondet apud quidam qui fementem faciebar. 



KaJ iv itS cmeip&iv cujtvv . a $j latere 
•nuep rbj) oJiv' vy) w A3* 7» 7ivmvet , *# 
^e/LTt^a.^v (Witt- 

oJjc £**$ 3*fv TK^kbJ) 3 H&j djfeaC oZ,aAi- 

TUteJj& TV fJlM %«V ^a^S J4JC" 



t<5 



H*a/« <^ aJvctniXaxTot; qmcw/jjlti^yi., 

i^ZOVTU-,0 J rojL'AKQVTVL. 



Inf. 2J ij 



marc 4 iz 

1 tic $.10. 

ioh.n 40 
aft ;8.26 
rom.11.8 



O i^»r &>TB6 CtJtOV&tViCtKOViTCa. 

Key 'z&ggavhSov'ttt; 01 /j_gt3wrctf eijrcv 
ojutzS, A.'a-n ;> <©^t,3oAtf/c AaA«c cu/- 

(ZclotXc'ioa rfiovgcjLVCov > cAt&voiq j ov J\. 
ootojj. 

(G c 'c7id;$£;£«>c^o37/:rs<Kty cwVJ,^ j 
«%/, osdjSwttrauf ot; t,q 'j ovx, i'%ei , ^/ 
r^« ap^ttT&i d.7T OJJfii. ) 

A^ j 071 (2>/\iMvn$ ov ^Xitilvot^ (C a>iou- 

0VT5C Gt/H. OLZCVCV QTV&th CWO10V01V. 

Kotj a,va.<GrXY\gc,v r raji tsy clutd7q y\ ?&gp- 



ic 



11 



11 



M 



Et interferendu alia quidem 4 
cccideriic itcundum viam:& 
venerunt vo;iicies,&deuora- 
uerunt ea. 

Alia vero cccideriic in pe- 
trofa , vbi non habebanc terra 
mulra: & ftatim exorta flint, 
pioprerea quod non habebat 
prpfundam terram : 

Sole ante exorto "ardore ta- 
<ftafunt,& "propterea quod no 
habebanr radicem,exarue'rut. 

" Alia vero ceciderunt in Ipi ' 7 
nas: & ' alcenderunt fpiij«e i & | 
furTocarunt ca. 

Alia vero ceciderut in terra 
bona:d<cediderunt fruclii.aliud 
quidem " centena, aliud vero 
iexa< r ena,al<ud vero rricena. 

Qiii habet aures ad audic- 
dum,audiat. 

Tunc accedences cjifcipuli 1 
dixerunteij Quare "per para- 
bolas Ioqueris eis I 

Ipfe vero refpondens dixit 
eis, Quia vobis dacii efl: nolle 

myfteria regni carlorum, illis 
autem non efl datum. 

' |!Quifquis enim habet, dabi 
tur ei>&' artiplius habebit:quif 
quis autem non habet , etiam 

quod habet tolletur ab eo. 

Propterea per parabolas lo- 
quoreisj quia vid' ntesno vi- 
dcnt,& audiences non audiiit, 
necintelligunt. 

(I Itaque completur in ipfis 



IX 



•3 



1. 



Et aumjemtfiat, en, - 
ddto ceciderunt feus 
viam: & t» netunt •>.-.- 
lucres cxli , &■ comaU- 
runt ea. 

Jflia autem cecid&ritt 
in f>etrofa,ilt non habe- 
oant terram mult am, &> 
cut'muo exortafitnty quia 
•ion \>abcldt altitudintim 
terra:. 

Sole autem nrto <eftna~ 
ucrunt, <*r quia non ha- 
bebant radium , aittc- 
runty 

^4lia autem cecidemt 
m jpma-s , u- r.iucrur.t 
fj'ihte, & fuffuc+iierant 
ea. 

^diiaame ceciderunt 
in terrain bonarn, & da- 
b.ait frufinm,a/ittd ecu- 
te/tmum, aliud fexage fa- 
ir, u;?;, aliud iri(efi,r,n?n. 
Qui bahet aura au- 
diendi,auciiat. 

Er ace'edentes difcipu- 
!i dixerunt ei, Quare in 
paraaolii Ioqueris lis? 

Qui rrjpcndens ait il- 
lis, Qttia yuhis datum eji 
nofle myftaia regni cg- 
lorum y illn autem non efl 
datuhi. 

(Qui enim habet dabi 
tur ei,& abi<ndabif.qui 
autem non habet,&quod 
babei^auferetur ab eo.) 
Idee inj/arabolis lo~ 
atwr en , quia videntes 
>,on-i>ident , & audien- 
tes non audiunt , nequt 
intellifunt, 

o 

Et adrrnpletur in eis 



a Infiiundndoycv tJ enreiprtr. Terenrius,rw agendo partem 
ofiend-.nt. VulgltiyDum feminat. Erafmus Quunrf minaret. 5 

5 Inpetr-'fa 'trkmxTmftfSn Er.ifmuSj/n foca fa.\ofa. Illud 
propi 9 abeft a Gr£CO,& frequeter etia apud Plin.occurric. 

6 Ardure tacia funt, cHcuiiwdS*. Erafmus , Exuflafunt. 
Vu!g.a:ftuarut:qiiod deftirpibus & huiufmotii rebus non 
meauni legere vfurpacum. Add" ou'od n nav^a ardorem J o 
declarat,a quo dedrcitur Kstv;j^Tt^iSm, id eft ardore ex- 
hauriri,&: torreri.Vertimus autem Ardore tada funr,po- 
tius quam ^.ftuarunt: quod ./Eftus proprie de alio caloris 
genere,humente videlicet eoque fuffoc.inre aur pra?foca- 

te die uur , luc eft , de eo qui vdo cslo fudorem nimium 15 
exprimendo , noftra corpora penitus rcfblu t. Vernacula 
lingua dicimus-^ne chaleur foubs nue ey efleujfee. ^ Et 

propterea qmdnnnwq Ji*. re^'Sicetia traf.fuperiore verf. - 

7 Alwi-verh, £i^a.Si. Erafmus, ^4liarurfus. id eft d'i\* 
TnLytv. ^ ^ffurrexeritnt, wiCuoxir. i. excreuerunt. Plin.(que 10 
fequor)hac fignific uione vtifoler Aflurgendi vocabulo. 

8 Cpw/e^^.s'if^m.fub.grana. Vu'gin, ^entcfvnnm. id eft, 
»VjeitcT9».Erafmusi r e»(/*/»/««».id efts^TOvw'^iu;, vt loquitur 
Thcophraftus. Ad verbum, Centum, vt pofta."^a fubau- 
diatur anipwm, & poft o(jS{J fubintellig itur iukkhc, propter x 5 
mutatum genus in Grafcis. 

10 Ter parabolas, ut mt&tCc,xdj<:. Intelligit qua? vocant 
Heb i a?i lV 7U0 [ Mfle] qua voce non tantiim fignificatar 
Comparatio fiue (imilitudo,quibus fa;pe non obfeuratur, 
fcdilluftraturfentetia, fed figuratumdicendi genus,indi- 30 
gens interpret uione,quauis flepe a rebus perum'gatis fine 
petit-v.cuiufmod (unt prarferrim Allegoria?. 

11 Q_uia,'l-n. Erafmus omifit hancpirticulam taqtiam 
redun an em,vt fxpe alias 77Aiova'^. Mihi autem videttfr 
caufo? vim habere hoc loco, & cum fupenorciiuerroga- J5 

' tiont coha^rere. ^Myfteria,fwiTi^i*. Hie quoque voca- 



bulum Giarcum fcru;-ui, quo frequeter Cicero etiam ipfe 
vtitur,quo vide licet arcana, nc n qua?uis,fed facra, & pro- 
phanis hominibus mini me committenda fignificantur: 
quamobrem etiam Gixcis ira funt vocati facii fymboli- 
ci,& figurati ( hriftianorum ritus, quos Latini facrameta, 
a folcnni,vtarbitror,iureiurant!o vocarunr. Myfteria ve- 
ro dici meminerimus , non qua? in Ecclefia fua Deus qui- 
bufuis patere velit, fed qua? foli Ecclefia? fua? patefacit Fi- 
lius,ca?teros iufto fuoiudicio deferens in tencbris: & pre- 
fertim hoc iudicium ( vrex hoc loco apparet) ineosfe- 
T' ns qui Dei bencficium funt pertimciter afpernati. 
^Tllis autem non eft datum, ckhycic <A' k JiJl-jz^. In duobus ex- 
emp'anbusfcriptumeracjiitf/n/f Jt 1 cVotc^Cha^s ,illis verb 
perparabolas,quod eft in Luca. 

1% Qmfquii enim habet, oV-nc ^fi*x H -Id c ^ qui "on Con- 
tempfit Dei gratiam , fed iainaliquantulum ftltem inea 
profecit. Huic opponitur qui non habet , nifi in fpecicm 
videlicet: cuiufmodi erant Iuda'i plcrique,qi:annis fibi 
fblis res diuinas "effe patefaclas gloriarcntur : idcirco di- 
gniquibus etiam ilia l':x qualifcunqueeriperetur,qua in 
genere cxteris gentibus pra?ftabant. «f Exuberabit, 

iSejioy>^^»Ti-m^.¥.r^m\is,Fyeddetur abnndavtior,vt oftenderet 
non fignificari abundantiam , fed incrementum. Sed qui 
non abundauitquomodo diceturabnndantior fadus? 
^ Quod habet oty^i.i. quod fe putat habere, S Luc.8. verf 18. 
Euatiida funtcnypi Dei dona inreprobis,de quibus nihilo 
minus fuperbiunr. Vide infra 25,29. 

15 Quia, on. In ftxto cxemplari fcriptum erat, h* 0\i- 

vnviic fjui $hV7mTt,Yg\ HiuoMTK «« ^Koi.'ee<n : u» ti aujt\oi. Km nrt 
7r\»z9> stn-m, funic. Id eft, Vt videntes (nam hicarcipitur 
/Sxswwvpro o^«i>)noti videant,&aodientesnon audjanr,ne- 
que intclligant. Tunc igitur impltbiturin cis.Egorece- 



ptam leclioncm fequor 



I4 ^itdijf 



I) 



SECVN'DVM 

<pmacL H crztiHn Xiy>vart , A>tori aitov- 

TvvfeVjJtf role; coat (iapiceqhytovauv^^v; 
otpSztX/uyug cwmy i^jUjUVauv'fxyi7rove i- 
Sttxji Tqic, o(p^xLXfJi$i(; 3 <t. (91c; ciocriv a,iU)V<m>- 

cn } i(c/>j tctortifxaj avrou;. 

T /Jfy J\ fjg.iig.Qj.oi 01 o<p^fnXfj(p) , on 

f-j I \ \ ^ « OOP r/ > / 

pXiTIOVOI Yj Ttt COTU U/Jjfi, OTl 0LK0V&1. 



16 



A'/uilw yd Xiya v/uiv on 7roWo) <&£p- 
<py\Taj qgj (hygjoi i7rtdv/LiYiaztv \<hlv a 

pXi7m2,7(gj0VKeid0V %gj ClKOVQ-ttj CL OL- 
XOViVc y t(gJ OUKYIKOUJZIV. 

nctVTog ujcou ovtvc 7ov ?' oy>v mc; fioiaj- 
X&tcu; f(gj wn awunvrog , ip^rotf 0710m- 



17 



18 



F9 



MATTH JL VM. 

prophetia Efaia: , qua: dick, 
Audita audietis,& no intel- 
ligetis : & videntcs videbitis, 
&c non cernetis. 

"CraHum factum eft enim 
corpopuli huius, Scauribus 
'grauiter audierunt, & "ocuJis 
fuis conniucrut: nequadocer- 
nant oculis, &auribus audiat, 
8c corde intelligat,&: '' fe con- 
uertant,& fanem eos. 

Veftri vero bead funtocu- 
li,quod videant: &auresve- 
ftra?,qu6d audianr. 

|| Amen enim dico vobis, 
multi Prophctae & iufti de- 
fiderarunt videre qua? vide- 
tis , & non vidcrunt : &c audi- 
re qua? auditis , 8c non audie- 
runt. 

Vos igi'tur audite parabola 
eius qui feminat. 

" Quoties quifpiam audit 



»5 



16 



19 



:,r 



fermoncm de regno illo,' & 



63 

I prophetia f.faU , Jicenr, 
Auditu audutis, <£r non 
intelligent : &> viden- 
tes videbUis, & non vi- 
debiiis. 

IncraJJatum eft enim 
cor populi huiw, & auri- 
bus grauiter audierunt: 
fjr oculosfuoi dan fe runt 
nequando\ videant ocuHt t 
ty auribtu audiant , fy 
corde inteffigant, & cb~ 
uertantur, tirfancm eos. 

Feflri autem beati d- 
culi, cfiiia vident: fy au- 
ra vejlr*,quia audiunt. 

^Amen quippe dico vo- Luc. re. 14 
bis quia multi Trophet<e 
& jufii cupierunt -»ide~ 
re qua; ~videtu y ty no W- 
demnt:&- dudire qu& aw 
dilisy&non audierunt. 

Vos ergo audite par a- 
bolamfeminantis. 

Omn'u qui audit ver- Mar. 4 ij. 
bum regni & no intelli- luc-8 n. 
git,ve nit MalHf>& rapit 



14 jiuditu aw. Sic reftius conuertit Vettis interpres 
quam Erafmus, qui auribus inrerprctatur, quad fcriptum 
(iti'w^ : & aptid Efiiam non D^JTIN \o%ewmf\ fed V 'CW 
[[cbctnoah] Eft autem ha?c Hebrai ;a phra(is,audiendo au- 
dire, & videndo videre, omnibus [vt exiftimo] fatis nota. 
^Audietis, aLKtv^r*. In duobus exemplaribus fcriptum e- 
rat, *i>e-JmTtx#{0\i-i-»n.ide;{ly audiatis& videatis: quod 
melius quadrat cum Hebra?is. Qnanquam ha;c etiam fu- 
tura indicatiui poflumus per imperandi modum vertere 



•/uhv pro wmtAvm Grarcis proprie de oculis dicarur, Mcut 
apud Latinos Conniuere. ^ Se conucrtant, '<?focp ^n. 

lam ante admonuimus 3W [febub] (id eft conuerti) idem 
valerequod^nwHir.i.refipifcere. Accipuurautem 'ohgpi- 
f 4«aj pafllone reciproca , vt (blent Hebra*i fa?pe accipere 
coniugationem Niph.iJ &HithpaheJ. VideAd.3.i<J. 

19 Quoties quifpiam audit , ram'c akouovtix. Vulgata, 0- 
mnis qui audit, id x£t i aixtvw. Erafhius , Quum quiuv audit. 
Ad verbum t Ommaudiente. Sed conftat huiufmodi cafus 






hocmodo. Auditu audite & neintelligite: & videntesvi- 10 abfoiutos in particulam Quum refblui folere. Hoc au- 
dete, & ne cernire. Eft enim familiariflima Hebrxis ha:c tern loco particula vniuerfalis, addita participio , expri- 
enallage.Quod autem attinet ad ««■■*, quamuis pleruque menda fuit.Itaque pro Quum dixi Qupties:& verbo prg- 
Mnt hx particula? negantes(licut annotat Erafinus, & Bu- pofui particuiarem Quifpiam : quoniam -ri x^^ov exifti- 
da?us quoque in Commentariis lingua? Gra?ca?)tamen in- 1 mo referri ad tempus, orationem autem ipfam, quod ad 
terdum etiam tLwppAmwt ponuntur. Euripides,* (j* «'/>«{. IJ fubieclum attinet,potius indefinitam effe quam vniuerfa- 
Nequaquam dixeris. Ariftoph. vt$i\*jt, Ov'jumoku-^ik i/unJi Jem. Nequeenim mcyn; ^'iuuovvk dedarat Omnibus au- 
miitts *<$> oltfuyJiuJifMnc Stzi. id eft, Nequaquam irriferis, dientibus, led Quoties aliquis audit. f Sermonem de re- 
' neque feceris qua? fa?culenti ifti dii fblent. Sic etiam com- gno Mo.™ \oyv tw< 0*.n\fi<tc. Vulgata,r*"eri^ r^wt.Erafmus 
modius accipi pofle videturGal. j.\6. m>{oncerne- ad verbum , Sermonem regni : c[\iod mihiviiumeft oblcu- 

tis,viuii'i^Ttve\, Non perfpicretis. Vulgata, Non videbi- to rum. Dicimusenim Larine Sermonem de re aliqua fieri, 
tis.Erafmusreclemihi videtur diftinxifleToJ/Ui-a ^ximu. non alicuiusrei:&rurlus, Sermoeius dicitur a quo, non 
Nam hoc quidem loco to 0\tTMt videturfimpliciteracci- dequohabetur.Itaquehaud fatis fcioqub relpcxerit ille 
pi pro eo quod Latini dicunr Videre,quod non longe mi- qui nuper Sermonem regium conuertit. Nam etfi ha?c eft 
nuseft quam!sA7v, id eft peifpicere & cernere. Hoc enim confuetudo Hebra?i fermonis vt genitiuos appellatiuo- 
cftpotiusanimi quamoculorum; ficut plus eft Intelli>ere 2 ^ rum proadiecliuis vfurpent, hoctaroenperpetuum non 
quamAudire. Sed tarn commodo & apto vocabulonon eft,quufa?peappelfuiua vim fuaconleruet. Deinde pra?- 
poteftnotarihec differentia in aurium fenfu.Nam <tw*/6'»^, termittendus nonfuit articulu ,ouooftenditur de certo 
Temper eft mentis,quum vtrunque illud de oculis proprie regno hie agj.nempe ca?lefti & a?terno : quam tamen em- 
dicatur. Fateor tamen hancdifferenriam perpetuam non phafinnon putauimusvbiqueobleruandam. ^ Non 

effe.Siquidem etiam duobus verficolis lequentibus iuuhv 3° attendit,/x» oxuitivnt. videlicet animum: id eft animonon re- 
dici videtur non de fimplici auditione , led de eo quod condit , neque apud fe auditum confident. Pro quo Sy- 
quum audieris , intelligas : contra to/8mV«», verficuloi^, rus interpres habet^bnDO H^lla meflacaC] a l —'.2X}[fcha- 
pro Cernere : verficulo autem i7.«A?v & #a«V«v de externa cat] Hcbra?o quod declarat non tantum animo perciuere 
vifione dicuntur, fine vllodifcrimine. Ha?c autem anno- fiue intelligere,fed etiam animum in aliquam rem circun- 
taui partim nequisremereputetquicquam mutaturmpar- ^ fpede confiderandamintendere, vrPfalmo4i, verfuL U 
tim quod ifta verborum notatione videtur hie locus non- taque verbum intelligent , etfi refpondet verbo Gra?co 
nihil illuftrari. cruutivaj in fignificationevfitati, tamen huic loco non con- 

1^ Craffum fittum efi ^t»x^"^\ Vule. & Eraf. Jncraffa- uenit. Nee enim hie agit Chrifiusde hominibus pror* 
turn eft: quod non memini legere apud idoneosaurhores. ftis rtidibus & qui nihil eorum qua? audiant intelligant, 
Teftantur autem phyfiognomi cor mignum & obefum 4° fed deiis qui audita nihil curent:quibusoppontintur quos 
declarare ingenium hebes & ftolidnm. f Grauiter moxdicit audita amplefti cum gaudio. Inter hos autem 

audierunt, filial; jKovmv.Hos vocantGra?ci papwalou. Latini hoc eft diftrimen, quod audita illorum auresftatim pra?- 
furdaftros appellant. Loquitur aute hicdeanimi furdita- teruolentSatana prohibente ne animo infirm tur: iftisau- 
teaffecl:ata,dequibus Galliprouerbia!iterdicunt,NuIlos tern paulb port effluant qua? animo quide\fed non fatis al- 
peiusaudire quam qui audirenolut.Sic dicuntur coniuere 45 te recondiderant:idqueita efle,nec Chriftumagere deiis 
nonnatura ca?ci, fed qui fe videre diffimulant, quod vel qui vel audirepenitusrecufent.v^l audita no pcrciniat,ap- 



inuiti vident. ^ Oralis fuis conniue runt, toi? o'^Swx/miJ 

wjTuv ;Vayiw«r. OGcJudendi vocabulum (quo vtuntur 
Vetus interpres & Erafmus) nimiii late patet.-quum K?fX~ 



paret ex eo quod iftis eripi dicit a Satana quod in ipfis fa- 
tum fueratfedin via ipfa,vbi quu (blum non litfubactum, 
a terra quidem excipitur, fed terra; finu recipi non poteft. 

F. ij. 



Cap. XIIL 6^ EVANGEL1VM. 

* /* '*• »2 ,AL>^,*6. nonattendit,venit'illeMa-l l^/'"-/^"^' 

f9c 5 € ctp7ntC&i to i <w dp w>ovcv e ry ng.p i r . n _ a- \deetui.ntc eft qutfectK 

V > ~. > ' w_ ^1L' V „/, i a'J^V- Uus,& rapit quod latum elt in _..._ r _„ ; _LV 



cfrv o tvv Xiy>v dxovw , i&j <£&> <; fivSra, 

O' Al uc rat; aaj. vSttt; tmctp&n; , ooto$ 
%gi OTov/^oypv d>tova)v t %2j w (aaqj.}iaicl 
ih auoovot; TtVTvu 3 ^ w cnrttTW Th 7rKov- 
tvv avyimvlyn tvv Ac>2S>v>K9j d^p^s^- 
Vtretf. 

O'y^TlujytivTVVitaXLuj carctpei^ 
iiTtc, %%iv o tvv \cy>v aacveov <£ awuiMV) 

Q i^rDCCVTZtyO JiTgAUZCVTZt* 

£^.vcovaJv3^$onsru> care-i^VTi %g.Xov azrip- 
/mg. cv TZua/} p^ctviQ. 

Q(v clCtQ 6 i%&?j<;,icj zazreipa l^t^cuiia a,- 
vai/utovvTh ottcv'iu cumK^nv. 

fmi^ffiyTon i$am %cy jtx Q^cwttx. 

ng>cr?.A-&oWc 1 ol S~ov7\oi tS olacth- 
emorr'j , wtju' curra jKxg/g, ovyt t^Aov 
apipfjg. Kmettyc, u> Ttefcd dypa$ 7io- 

^IV QUA) i^$i TO QQtMICt j 



pit qu 
corde ipfnis: is eft qui fecundu 
viam tcmen execpit. 

Qui veto in petrofa femen 
excepit, is eft qui fermone au- 
dit^ eum ftatim cum gaudio 
excipit: 

Non habet autem radicem 
in Ceie, fed "tcporarius eft : or- 
taque compreffionc velperle- 
quutione propter feumonem, 
ftatim ofFcnditur. 



ii 



*3 



14 



viamftm'matui eft* 

Qui autem fufer pe- 
trofa. ftminatu* eft,l)ii *ft 
Qt*i ytrbum audit,& eon 
tinuo cum gaudio aectpit 
Mud; 

1>{on hahet auttm infe 
radicem,fed eft tempora- 
lis :fatla autem tribula- 
tione & ptrfequutiont 
propter verbum, eontinuo- 
fcandali%atur. 

Qui autem feminatu* 

Qui vero in ipinas femen 2i ' ^ ■„ ^,- MMj hic e p ^ 
exccpit,iseftquiiermonemau | \verbumDeiaudtt:eyfo 
<jit: "led folicitudo feculi hu- 
ius, & 'fallaciadiuitiarum fuf- 
focat ' fermonem, qui Ht fru- 
dusexpers. i ? 

Qui vero in terram bonam 
excep v it femen, is eft qui fcr- 
monem audit & intelligetiam 
intedit, quividciicet "frudhim 
ferf.cditque alius quidemcen- 
tena,alius (exa«rena,alius vero 



l S 



16 



17 



tncena. 

Aliamparabolam propofuit 
eis^dicens/ Simile eftregnum 
cajlorum homini ferenti bo- 
num (emenin agrofuo. 

Quii autem dormiret homi- 
nes venit ei 9 inimicus 3 & feuit 
zizania inter triticum:&abiit. 

Quii vero germinairet her- 
ba, & frudum edidiilet, tunc 
apparuerunt etiam zizania. 

Accedentes aute ierui pa- 
trisfamilias, dixerut ei,Domi- 
ne,nonebonii femen ieuifti in 
tuo agio? vnde ergo habet zi- 
zania? 



M 



licit udo feculi ifiim , & 

fallaciadiuitiarumfuffo- 

catverbum, &JinefrH» 

eluefficitur. 

J ' ■ \ ■ * t 

Qui veto m terra bo- 

namfitrmnatHt eft, hicefi 

qui audit ytrbum>& in- 

telligit, & fruBU ajftrt: 

ey facit aliud quidem ce- 

lefimuw, aliud autnnfe~ 

xagtfimum , aliud veri 

trieeftmum. 

Aiiam parabola fro- 

pofuit tllts,dicens, Simile 

fatlum eft regnum cxlo- 

rum homini qui femina- 

uit bom feme in agrofuo. 

Quum autem dormi- 

rent homines, venit ini- 

micus eiw^ty fuperftmi- 

nauit •xi'xania in medio 

tritici;& abiit. 

jQuumauttm creuijfeC 

herba &fruclumfeci[- 

fet, tunc apparuerunt &• 

zjxflnia. 

Jlccedentts autemjtr- 

ui patii familiasydtxerut 

eiy Dcmine nonne bonum 

femen femtnafti tn agro 

tuv* rnde ergo habet £,*- 

Z^ania? 



1(5 



T-7 



5 



^lUe Malusyo myn^e.Era'.mus rede articulum expreffit.& 

haudfcio an in Dominica orationeaddendus fuerit. Nos 

tamen illic noluimus quicqua mucare, nequis nouitate no 

necelTaria offenderetur. f J^apit&m&.ln quodam 

exemplar] legitur ^H,tollit. ^ Semen 'xcef>it } ema?ei(. 

Ad verbum Satus Nam homo fatus hk dicicur eudem ra- 

tioncqua fatum agrum vocamus qui femen excepit , vt 

refte obleruat EraH ^ Qui e.\cipit,o \»yuC*»'av.i.Jt^'(u^of, 

vt loquitur Marcus 4.io.At W JV^je&a/ pro Ka^tum vix vl- 

quam inuenias. 

ZI Temporarius,<s^oTittj^ti.\u\^ ) .Teporalis:c\uo(\ etia vo- 
cabulu pro eo quod nonmfi ad tepus perfeuerat, a Quin- 
tiliano vfurpatur lib.tf.cap.zo IUud autem apud vtrunque 
Pliniumfrequenteroccurrit.Deinde quum vulgbin fcho- 
lis opponantur temporalia fpiritualibus, ftudui amphibo- 
liam vitare. ^ Comprt fiioneJ}hi-\*.ut. Vulg. Tribulatiune, 

id eft Tfe^w potius quam 6m'4s&>?. nutaphora fumptaa 
tribulis.Erar.^/y?/<f?/o»e.Sed Affligere (ignificatprolterne- 
re,& ad terram dare ita vt elidas: quod Gra:ci dicunt «#- 
nt^W w<B>efvp»-yvurn. Cic.in Pi bnem, Statuam deturbat, ZQ 



10 



Et vfus etiam erat Euangelifta in fuperiore membro par- 
ticula Ji:8i ita Vetus ip(e intcrpres conuerrit i.Iohan. cap. 
z.verf.io.Sed de hac enallage la?pe iam diclum eft a nobis. 
^ Faliacia y aWfii.A'jmTai fignificat Extra viam ducere , & 
facere vt aliquis a viaaberret, vtdocle annotauitEra£- 
mus:fed Latmum verbum non addidit:id autem eft Sedu- 
cere,eademprorfus tranflationis ratione. Sed fedudione 
profallacia vix Latine dicas. f Sermonem> ii* \oy>r. 

Quoddam exemplar addit ibTry.hunc. ^ Trutlus ex- 

pers^na.f.'mt.V IXQ.fteriles dominantur auenx. 

i} Qui%idelicet,i>(<f)i.Muor placuille Erafmo vtrela- 
tiuum reterretur ad xo'jpv, quum appaieat Chnftumnon 
de vno aliquo homine, fed de v no hoininum genere lo- 
qui, cuius poftea varias fpecies enumerat. Nam (vt ait 
Paulus I. Corinth. n. 4) vana lunt dona. ^Fruciutn 

fert, Mjtp-my op«. Hoc exprimunt Gra?ci vno verbo, pro quo 
barban dicunt Frudiiicare. ^ Tncena, <re*a.'jM»Ta. In 

duobus exemplanbus reperitur, ct-^y »ra a'tutlm, dKoutiw: 
id efl,Qu.i habet aures ad audienduni,audiat. 

14 Simile eft y o/uciuSmM /Sa<n\ein. Id eft fimile quiddam 



ajfiiguntyCimminuuitydijiipant. At SaiCoh fignificat 7n^fir>& 

tarn anfre aliquid ftringere vtopprimas:vnde Thlibi^ Eu- 

nuchi. quanuis interdum vehementiorcm duntaxat pref- 

furam dec!aret:vnde apud Paulum Rom.8.55,& *• Cor.4. 

8,& 6.4. 6/./4«leuius quiddam quam <^ia-)^.^La.\ta.^ue Ai- % . & vidctur melius cohsrere cumiisqua; proximeconfe 

fliftionis nomen exprimit quidem rem ipfam, fed non ita quuntur 

vidttur Gi a;co vecabulo refponderc. f V W,» v .In quin- 

to exemplari (enptum erat»«i<,&c. 

ii Scd,*^. Vulgata & Eraimus, Et. Rcfpondet autem 
particular Kebrajorum litera? 1 [yau] qua: interdum e- 



JO 



tiam ponitur pro ^—laK^^/Jid eft Sed : vt Genef.4i.10. piuntur,vt infra 6.5. 



accidit Regno C^lorum, Ecclefia: videlicet, fiue quum 
pradicatur Luagelium, atque quum quifpiam agrum, Sf. 
^ Sennit, ami&vTi. Vulgata. Quijeminauit, id eft am&tnt. 
quod etiam fcriptum inuenimusin duobusexemplanbus, 



1^ Inter, »\*uin». Vulgata, Inmrdio. Ad verbum, Per 
medium.Sic Gallice dicimusparw/. Hebra?i "pro [bcthoc\ 

18 SeminaJli,i<mH&i(. fLral.Seminaueras. id ei{<airctjv.iH. 
Sed frequentiftime aonfti pro plufquamperftftis acci- 



30 -«fe*. 



- » 



SECVNDVM MATTHJEVM. 



TzVTV i7fOMCTLv. Oi J\ JbvXoi Ci7T0V CWTzS-, 

O* eh i$v\, Co' ixniitvi avXKiy>m<; 
TvtQ^cWia,, iK&facniT* a/^gt, oJto?ctoY 
cnrov. 

ygj. tS ZneAO~W v ' *&f & TtJ'i^pc^TS $*~ 
^f.(T/npv IpcoToic, d*£jL$-ctjc; , ^uXXi^CLTZ 
(®%°p-Ttv to, Q^civia. j H$j J\)crmi oujt& hi; 

TtvJtatJvv oiwccytyiTi ^t^u&tdSti- 
%huu fJisv, 

K'T^Xluu c^^CoXhuu 7rttp£dntuv (W- 
tthc. , Xiyav 3 o'/uwia. '6%iv n fiacnXeict, ryJ 
CV^V&V KOXTtO) aivct>7nct)<; j ov Xg-Ccov clv- 
^^cplTQC, iCWeij-tV zv TzJ'oLypaouujQ' 

O' /ULM?JTZ£$V fJ^fJ cfc^l 7TUVTWV T CWip 

/u>J,tu>v' otolv Jt cw^Yid-y, {A&fyv fflxg.- 
%>vcov Zgi' K<Pi yvirctf ch.fr&V COqVe IX- 

V0WOzM"V)iC,)iXctShiC, UJUTei. 

A"?Xluu <3>foc/-£o''-lw tXuXn&tv cuj- 
tsi'i O'/Apict K^ii/ w 3<zaiX&ct vyfcugpvSJv 
Qiay\ , hub P&Codtra. yvuy\ u (zpv^iv&c; 



lX J lllevcro dixit eis, Inimicusj*8| 



*9 



quilpiam hoc feck, Serui aute 
dixeriitei, Vis lgiturabeamus 
& colligamusca? 

Ac iJle dixit , Non : ne colli 
gedozizania , eradicecis limul 
cumeis tritjcum. 



i 9 



V 



Q/\9V. 



TaZnx tt&vtcl iXaXHo-zv Inovtc, cv 

^■C'Xng «?t tXaXei cwtvTc. • 

O' W? 7r\y,pco 9- Jf to pn 9*Y fy& 7& <tz^$ - 

<pMTTt/,A€^P!/TOC 3 A VOI^O) ZM t&kty&oX'JJ, Q 
TO 90/<<pt tipu'tp4j^0jUiO] KAKpV/ULfXlfJCt&ri 

Ton ajp^rov; 6^X014 riXdw&crhui 
oiMciv I'nTot^ , %$\ ■z&£porjXdvv autmS 01 



5* 



Sinife vtraque fimul crefce- 
re vfqne ad meilem : 8c tem- 
pore meflis dica meifonbuSj 
Colligite pn'mum zizania , & 
ligate ea in fafciculos, ad exu- 
rendum ea : .tricicum vcro co- 
gite in horreum meum. 



jo 



_^3 



?4 



I Aliam parabola propofuit 
eis,dicens } Simile ell regnum 
carorum grano finapis , quod 
acceptum quifpiam ieuit in 
aoro iuo: 

Quod minimum quidem eft 
omnium feminum: quum aute 
excreuerit, maximum eft ole- 
rum: & arborcil if: adeo vt "vc 
niant volucres "ca?li ' 6V nidu- 
lenturin ramis ipiius. 

I Alia parabolam loquutus 
eft cis, ^V<f»/,Simile eftrcgnu 



:K 



fen 



)d ac- 



: ,s 



>6 



casiorum rermento,quo 
ceptum mulier " indidit in fa- 
rina; lata tria, vfquequo fer- 
mentaretur 'tota. 

Hsc omnia loquutus eft Ie- 
fus per parabolas ad turbam: 
|| & abfque parabola nihil lo 
quutuseft eis. 

Vt compleretur quod di 
ctum fuit per Prophetam, dg- 
cetem, || "Aperiam perparabo 
las os meuteructabo occulrata 
aiaclis fundamentismundi. 

Tunc dimiifa turba venit 
domu Iefus,&adierut eudifci 
puli eius , dicentes , Edilfere 



3: 



Ji 



J3 



M 



35 



H 

Et ah tyU } InimUus 

homo hoc fi cit. Serui an- 
tem dixetunt «, V n igi- 
tur imiu , ^> culligiwut 
ea ? 

Et ait , Non : tit forte 
coUtgentti ^^ima } t:ra- 
dicetif fimttl cum e# ^> 
triticum. 

Sinite ytracjue crefce- 
te vftjuead mejj(ni:rir in 
tempore meflis dica mef- 
joribut) Colligite primum 
"^Kjiia, Cr alligate ea in 
f.'ficulosad comhurtndu: 
triticum autemcovvr (ga- 
te in horreum mtum. 



^Aliam farabalam Mat.4.}». 
propofuit eis, dicens, Si- 1uc.ij.j8. 
mile eft regnum cxlorutn 
grano fwapu, quod acci- 
pitnt homo femmauit in 
I'gro fuo: 

Quod minimum quidt 
eft otfinibtts flminilui; 
quum autem creu rit,ma 
u*i ejl otnnibm oleribw.; 
& fit arbor : ita vt -polit- 
er es exit veniant & h*- 
^biti nt in ramis eius. 

sAham par^bclam lo- Luc.iJ.io. 
qtiutus eft eu , Simile (ft 
regnum cxLrum fermen- 
to, quod acceptum mulier 
abjcondit in farina fat is 
tribus, donee fermentatH 
eft to turn. 

Heec omnia loquutu* 
ejl lefus in parabolis ad 
turbos : & fine paraboltt 
non hqutbatur tit. Mar, 4.5^ 

Ft impltretur quoddi- 
ilum erat per Vropbeta, 
dicentem , ^Aperiam in 
parabolis os meum : ertt Pfaf.7j.l0 
ftabo abfeondita a conjli- 
tutione mundi. 



3* 



Tunc dimiflis turbit 
yenit in domum , &- ac- 
c-fferum ad eum dtfei- 



10 



30 Adexurendum, >n<ck to j^wjyct/aaj. Vulgata & Eraf- 
rr\Wi,Ad comburendum. VidefupraMi.Apud Epphaiiium 
adueiTus Manichx&s ciratur hie locus multis vocabulis 
irnmutatisjvt fatisappareat ilium habuifle non verborum 
fed f ntentia? rationem. 

$1 Olerwn,TW\*j<i\!a,v. Erafmus , Inter ohra. In tribus 
vetuflisexemplaibus additurWTOv Omnium, ficutetia 
legir Vetus inrerpres. ^ P'entant,t\$*'iv.ln Complu- 

tenfi editiore lesitur ^Tf\^7v.i.defcenda t. ^ Cdi. 

«recu'p«vK. id efr.ierea?,epitheton auium Hebrarisf:miliare. 
Sic tradir Herodotus in agroBabylonico mil um & fefa- 
mum arborefcere : & de Sinapi ludsa mirabiliter excref- 
cente pene incredibilia narrari reftatur nofter Tremellius 
in Syra inrerpret itione, ex Thalmudis tradatu De angu- 
lo agrijcap.i. ^ Et niduUntur,i&j KSfretm.lwovuj.Sic E- 

rafmus recle conuertit. Nidos enim fupra vocauit wm- 
»jti«;*'^,8.io.quafitabernacuIa vel vmbracula dicas :qua 
etam ratione a Gra?cis difertioribus wn^ dicuntur,qubd 
fintexbicillis & feluiciscompacl:i.Vulg.£f htbhent. 

3? Loquutw eft eis, i\Ahncft aiiizie. Qjjoddam exemplar 
addit^ey*/, Dicens : cuius authoritatem fumusfequuti. 
f IndidityitiUfu^.V ew(\i omnia exemplaria fcriptum ha- 
beHantt«fu4* v - t ' dem fenlu.Vulg../f&froM<fo.Erafmus,^£- 
fcodidit.Eoo verb quum re^uV«» interpretari (bleam Oc- 
cultare, hie malui Condendi vocabulo vti.Id enim oc- ** 
cultare vel abfeondere dicimur quod eo confilio feponi- 
mus Tt vbi fit, ab aliis ignoretur , quod huic loco non 



20 



quadratrfed quod cond:tur,auferrur/pe<5tantiumocuIi.s. 
^ Sata triayouru rei*. id eft, epha vnum, n*ue modios qua- 
tuor 3^ femis.Nam r!NO [ftah] apud Iuda?os menfurafuit 
rerum aridarum, fefquimodium capiens, quam ter conti- 
nebat epha. Sed exiftimo nonnullos intempeftiueinhtc 
menfura philoiophari. f Tota, I'm*. Vulgata & E- 

rafmus^o/MW.Ategorepetendum puto cla&j&v. 

35 Ape iam ptvparabolas,^Jd^us ii OTigftCtiAot/c.Hebraju di- 
cendj genus, pro Loquar parabo'as. ^Aiatlufun- 

damentHyim »*TziGt>\*u Vulgata 8c Erafmns,^ conftitutione. 
^£7aC<l^x l fvfignificatininferiorem locum iacere: (icin fieri 
(blet in a^dificiorum fundamentis. Vnde ^raCoA« qua; vox ' 
quum dequouis ex fuperiore loo in inferiorem iadu 
dicatur , videtur fubaudiri in hac locutione genitiuus ^ 
5tfu\itet, id quod exprimere ftudui. Veriim quia hoc loco 
non res ipfa , fed tempus rei gefta? (ignificatur , malui vti 
verborum ambitu : quern etiam probat Erafmus in anno- 
tationibus. 

3<5 Edifferc-, <p&tsvv. Id eft,declara & explica: quopo- 
fteriore vocabulo vtitur hie Er.ifmus, quum infra 1 5-x^> 
cum Vetereinterprete maluerit (implex Di/Terendi ver- 
bum vfurpare. Eft igitur <f>ea'i*w hoc loco diuerfum 3 m- 
ytv, vel h*htiv: vnde <j>e«'<"c Grarcis dicitur qui Latinis fty- 
Ius. Permutanturhsc tamen interdum, vt<p°?£eiv &>i*- 
xwidem valeant. Itaque Cicero Theophrafti nomen in 
Oratore interpretans, cum dkit a diuinitate loquedi no- 
men inueniiTe. 

F . iij. 



Cap. XIII. 66 



EVANGELIVM 



Ap r 4 ij. 



jujtSyircu ctvrS Xf)S>VTeg, Ogptcroy v/uav 
tLuj <s£fec/L&Xlu- 'ffify&viw to dy&v. 
O' j &rvx,oj.&ig etrnv cLvroig,0 card 

QPV TO i&/:OVCED'ipM& fSI>' OljOgrSctV- 

O d\ j.y?j?g-, e&v o >tocr^pg to ^ *££- 
Aoy ozr?pt(^5 0t/To< t.oiv 01 tjoi -mg fia.cn- 
Xhoa' rd <& fy^ctvia. , e*ow ol j o) rS r m- 

O c/g g -cr^c o cmti^g avja, 3 z$ivo 
£/g>;2oXog' o <h d*ejLo~/uyg , ouuinXeia. 

rt P '4 '5- ~ - ~ ' v-> . c A? a_ ^ ' « ^ ' 

ioei.j.ij 7* oj'jovog bgiv oi d\ zny.<;au\ , ay^eXoi 
&)cnv. 

£tg7Tlp OWU (TV ^i^TOj TO, Q^dJO ICt^tj 

'prvejat^ray^iTcif' krug \<r&j cv Til awu- 

TiXCiOL T& CUWVOQ TOUTOV . 

A TTO&Xu OUOgTX CLVy£CP7lVU (9XX, ay- 

yiXou, acurS } }(^j avXXi^cnv cm t#c; Ca.cn- 
Xztctf, ox>th 7ra.vvoL to. cmitVePa,?\gL 3 tyy rctg 
7nnouSjTO.gr Iw clvo/iaaclv' 

Kou fia-Xovcnv avrcugag rlwugiutvov 
rev 7rv£$g'uK&t i<^ou o KXajuQ/uyS <£ d {3pv- 
y/uyg rftoJbv'mv. 

ToTioiJij^oi fynXufx^ovcnv cegoh- 
Xiog, cv rvi fioLaiXacL^ra 7rar^guvTCi>v. 
O* i'ya>'; caret ditovetv,a>KQViTa. 

Y\a.Xiv O/Uj'ct '6giv v\ fiacnXeix ru>v ov- 
gp'oov !dyio~oLupci) x&x.pv{jL/ufyjct) a> rcf d- 
ypcJ' ov Sj&v axB-Qcpnog gW^g, %#) 
ten mg ^zyz a.u(£>uv7myet ,^sf 7rw- 

7K C<TO i/£l TWbAH j ^ a^P^t^fi TOV Ct~ 

y°$v cAt&iVov. 



37 



3S 



}S 



V 



Sap. ij. 



4- 



4 3 



44 



nobis parabolam zizaniornm 
a?riillius. 

Ipfevero refpondens dixit 
cis 3 Qnj feminac bonum femen 
eft Films hominis: 

Ager autem, " eft mundus: 
bonum vero femen , funt fi'ij 
"rcgni : zizania vero, funt filij 
llliusMali. 

Inimicus autem qui femi- 
nauitea, elt diabo!i:i:||mel7is 
vero, confummarioieculi eft: 
meilbres autem, Angeli funt. 

SicuterfTocolIicrunturziza- 
nia,& igni exuruntur : ita eiit 
in confummatione feculi hu- 
ius. 

Mittet filius hominis An^e 
los fuoSjCjui colligent ex ipiius 
regno omnia orredicula, 6z eos 
qui dant operam iniquitati: 

Proiicientque eos in forna- 
cem iwnis:iJlic erit Actus, ftri- 
dorqticdentium. 

jlTunc iufti fulgebut vt fol, 
in regno" Patris fui. Qui habet 
aures adaudicndum,audiat. 

Rurfus fimile eft re^num 
ca?lorum thefauro occuitato 
in agro: quern inuentum quii- 
piam occuluit, & "prae'gaudio 
quod accipit ex eo, " iubdu- 
cit fefe , & omnia qua? habet 
vend it, emitque agrum ilium. 



>7 



5 s 



59 



4 o 



4' 



41 



43 



44 



puli eituMctnttSy Hkf- 

fcrc noLv parabolam z,i 
%atnorum t.Qri. 

Qui relpondevs ait 
illii , Qui feminat bo- 
num femen, eji Films ho- 
mintf. 

~A<ltr autem, eft mun~ 
dui : bonum ■vercpmen J 
hifuntf.'Jj renni :*J\a- 
nia autem fiiijfum tie- 
quam. 

Inimicus aute qui fe- 
minamt ea, eft diabo'us: 
mifsis ■vcro, tonfumma- 
tioftculi eft:m<jp>res al- 
tera ^/fr,gih fttnt. 

Skut t y?o col/i?untur 
Z^iz^a*i:a, & igni oombtt 
rwitur : ftc erit m con- 
fummatione feculi. 

Mittet finis hominis 
an 'i el os fuos, & colli* it 
de regno eius omnia jca- 
dala , & cos quifauunt 
iniquity tern: 

Et mititnt eos inca- 
mirium i^HK : ibi tritfle-. 
tut zjrjtridor dent turn. 

Tunc iufli fulgebunt 
(rent fol } in re\no Tatrts 
eorum. Qui hab t t aures 
uitdiendi,uudiat. 

Simile fft re^mtm ce- 
lo. urn thefauro abfeondi- 
to in agro,quem qui mue- 
nit homo , abfiondit , & 
fits gauiio illtus vadit 
%y iiendit yniutrfa qutt 
habet, gr emit agrum il- 
ium. 



10 



^ j4yi illitU) -n J * je^el. id eft, qu£ in illo agro fata fu :fle di- 
xifti. Ell enim articuli vis hoc Joco *j-'a<poe*'t>i.fupr.i verb 6. 
z8,& ?o,aliter accipitur eijewS, nou addito articulo, nempe 
adiecliuiloco. 

38 Eft, sVv. id eft^ignificar mundum , in hac videlicet^ 5 
parabol . Sic enam quum fymbola tu Baptifnii :um Cce- 
t\z Domini , figaa fint earum rerum quibus lignificandis 
adhibentur, fimili metonymia dicuntur id eife quod figni- 
lic mt : quod qui negant, meram peruicaciam oftenduric. 
Scd hoc in facramentali metonymia non ei\ om:ttendum, 
non efTenudam facramencalem fignificationem , licut in 
iftis & fimilibus parabolis : fed quod vei bo promitiitLir,& 
fymbolis fignificatur, vere quoque a Deo prsberi fide fu- 
mendum. ^ R^egntyTht @Atn\elaf. Vide fupra S. iz.Fi- 

lios autem regni non vocat vt fupra 8.n, omnes in gene- jc 
re regni Dei incolas , fed eos demum qui fie funt in 
Ecclefia vt fint eriam ex Ecclefia. f lUiu* Mali, ii 

womejiJ. Vulgata, Uequam. Erafmus refteexpreffitarticu- 
lum, non modo quia de diabolo agitur, (qui v$.-m. Si^uni 
dicituro'TrovMeyc) fed etiam vtdifringuatur cafus. Dicitur io 
autem Diabolus iftos gignere , non fubftantia?, vt qui di- 
xerunt duos effe Deo.v,vnum bonum,alterum malum,ne- 
queitavtnoftra memoriafomniauit homo life damnata; 
memoriae Flaccius IUyricu.v : fed partim qualitatis con u- 
pta» refpeftu, partim qubdSatanar aftu talia hominum zj 
monltra in Ecclefiam irrepant, quorum videlicet vitia 
& crimina fequunttir ipforum in Ecclefiam ingreffum, vt 
fenbit Apoftolusji.Tim 5,i4.Filij verbillius malifunt,no 
tantiim qui funt ha?retici,fedquicunquefic vitam infti- 
tuunt vt, quantum in ipfis eft, & fefc & alios perdant : vt , 
mox exp^icatur verf4i. 

39 jtr.trtli y*yT*\oi. Male igitur hare parabola a non- 
nullisad ha:reticos ;>pplicatur qu.ifi illosagnicos&^'ro- 
^tutxfirotc euellere magiftratus piohibeitur , vt ipfis im- 
punegrafTan in oues liceat: quum hie non de humams i^ ^ 



huncvel ilium legitimis fiue ciuilibus fiue Ecclefiafticis 
iudiciisagatur,fed de mttgrafccclefise repurgauonein vl- 
timum ilium diem differentia. 

41 Qui dant operam iniquiiatiytni mtAwraf ihu *vi^u'o».De 
hocdicendi genere vide fupra 7.1;. Sic autem, pcrepexe- 
gefin explicat quid Scandalorum nomine iii'elligat , eof. 
dem poftea vocans srev^gfU. 

ax In fornacem ignis , hj >^/Mr,* tw&c i. in fornacem ar- 
dtntem,exHebra?orumidiomate,vtPi'al.zi 10. 

43 Tairisf.iu ii m^i tunuv. In quodam exemplari, pro 
i5 m&t ojJTw y fenptum erat , t$ xty-vw, caelorum, id eft 
ca?left.s. 

44 Quifpiam <t*3pa7nc.Hebr.pro Tij.VuIgata homo. 

% Occuluit, "xf «4*, id tftinuentum ac promdeipfi deteftu, 
rurfus uigt-da te;iaobtexit,ne quis videlicet ipfumrepa- 
tefada anteuerteret. Itaque hoc vei bo m.niuie fignifica- 
tur ver tatem aut alia Dei dona efl'e aliis carlanda, vti s 
fbli in finu fruamur,& pericula fubterfugiannis, quod da- 
mnatur in talenrorum parabola , & turn zelo gloria?, turn 
chantati incaneros, perpetuis vera?fidei comitibus,ex 
diametro n pugnat: fed declarat hoc vnum ( hriftus, in- 
uentoEuangelicse gratia? ihtfauro,fummo ftudiodadam 
operam , po/f pofins extern fine exceptione rtbus , & vi- 
tatis omnibus qua? nos obturbare vei ranto bono priuare 
polfunr, imped mentis , vt eo potiamur. Neque lonoms 
trahenda eft hxc fimilitudo,quafi vei obtingat nobis for- 
tuito Dei agnitio,vel emi poliint dona Dei,ac pi a?fertim 
veritatis cognitio. ^ ?ra>, "im. In hoc dicendi oencie 
1 bentius Gi'Xcivtunturpra?pofitionei.hrT: quanquamita 
etiam intcrdum loquitur Thucydides ille«tV//J™TBf. 

^Caudio quod accipit ex eoy-nit ^tp^tc ajunv. id eft,c!e eo the- 
fauro reperro: nifi malimusad lpfum inuentoi em referre, 
& vureciproco. Vulgataad verbum, Gaudio illitu, quod 
quia perobfcurumeftjcircuitione vfifumus. Erafmus, 
Q^od habet fuper eo. 

^Sitbducit 



SECVNDVM MATTH1VM. 



*7 



'48 



P^Vg /u^pyttf-TOUf 

7>iv , asm Xugdv 7n<zBimwi Ttm'TV. oozt &%$> 
yjy Yiypoprtv CLVTCV. 

UctAtv o/uyict'ggiv y\ (SctaiXeioL ffiov- - 

osauV) vjpj QMTrtLVTVQrftpM awjctyty>var\' 
H'V , ovi i<GrhYiejpdy , cLva.£i£a.azLVT*G 
\y7\1 tvv cuyictXov-,^^ y^nmtvnc, cwuite 

GuTzaQiS'c&jct'rri (PJLvn?<aoL tolcum 49 
VOq' cJ^iAXmvrctj 01 ayyt\oi 3 }(cy cLtyogji- 
ouai rout; 710 ivi&vg cm [aAtov iyJ cht^jjcov. 

Key SctXovcnv ctVTvvg &<; nrbx> ^c/l/mvov 
Tvv7w<y;* cM&ii^ou o zAouu3-/uipg 3 XJ£) 

kiyti ctvigHg o I ywjQi'Zvuuiftqjpn tuj- 5 1 
TttTvawA ", Kiy>vcnv aviZr^Netf Ku£/g. 
0° J H7PiV aCivlg^tet^vTV ttoj, Tpa/ut, 

7$l ovgyvtov ,o/mpiot; %%iv ax^^pirud olao- 
<hcmcTy\ , <5^T7^ cm&ol M« cm tvu Sjictcuj- 
£pt/ cwtov xjyvct yc/Lf TrztAcqct,. 



Rurfus fimile eft regnu ex- ( 4; 



48 



SO 



Jorum cuipia negotiaton,que_ 
renti pulchras margaritas: 

Qui inuenta quapiam "ma- U6 
gni pretij margarita, abien 
vennndedit omnia quaj habe 
bat,& emit earn. 

Rurfum iimile eft regtium '47 
carlorum fagena.* ia6ta:in ma- 
rc, " & quse res cuiufuis gene- 
ris coegit: 

Quam impletam piftatores 
fubduxerunt in littus:& Cede- 
tes collecerunt bona in vara, 
putriavero extra abiecerunt. 

Ita erit in con'.ummatione 
feculi: " prod i bunt Ahgelij & 
fegreaabunt maios " e medio 
iuftorum: 

Proiick'ntque eosin cami- ' 
num ignis : illic erit rletus & 
ftridor dentium. 

' Dicit eis Icfus.Intellexiftis 
ha'c omnia ? Dicant eijE iam 
Domine. 

Ipfe vero dixit cis, "Propter- ^ 
eaomnis Scriba cdodF in rc- 
crno caelorum,(imi!is eft cuipia 
patrifamilias, qui profert e 
thefauro fuonoua& vetera. 



v 



r > 1 



\ 



Iterumfi.mlc efl regnit 
odor .m '»c nlm ue- >tu.- 
ton quxraiti bona,! m.ir- 

Inutnta autem vna, 
pr?tioiamargiritu,al>iit; 
&• -vrndfi't omnia qux 
bubuit, & emit e*nt. 

Iterutn fimile eft re- 
gnum aelvrum fag'.'nte 
tmffx in rnare,& tx om- 
nigenerepifciu/n congct- 
ganti. 

Quam, auum impleta 
effet, editcentet, &fecti* 
littitsjedenteiy ele^emnt 
bonus in i/afa, mains ait- 
temforastttiferitnt. 

S>c erit in coi'fumma- 
tione fciultttxibunt An- 
gtli,& feparabunt malot 
dc me An ittjlorHm: 

Et mittent eos in ca~ 
minum ignis: ibi eritfle- 
tm grftridor dent mm. 

lntiUexiflu hxc omnia? 
Dicunt ei y Etiim Da- 
mme. 

An illis , lieo omnis 
Satba doclus in regno 
ctelorum.fimiln eft hoi ii- 
nit>atrifamilia.s,qi*i pro- 
fert de thefauro fuo ncua 
& vttrra. 



^ Subducit [fefef] u-rrxyn. id ell, clam diicedit. Nam v-mytt* vix po/fint in fagena dici incidifle. Itaque ra i&h*. potius 

idvideturdeclararehocloco, &ampliusaliquidfignifica- dicendii vocari pifces , <ra«^ au:e vocaii alga, (iiice.i,a- 

re cjuim a'^'^tccj, id eft Abire : quo modo fumus alioqui renulas,fbrdes deniq; tjuales foiec ex aqua; u funao 3 pi- 

plerunqueinrerpretat ■■. fcatoribusattrahi,:< rursu in aquas projici.-quauisforcaf- 

46 Qni inuenta , o(&es>>v. Vulg. Inuenta autem , id eft, 5 fe no fuerit inepcude ceteris ieb"s inuciiib 9 accipere,' ug 
6j £ «oi'Jt.quod fcriptuminnenimusinduobus vetuftisco- vnacum pifcibusex aquarufundo euerriculoatcrahiitur. 
dlClbus. f Magnipretii, WKv-auey. Hoc Gra?Cl vno 48 Inlittutjftiriv utyioi^or. Vu'g.le^it)^^ to '^j'j<*aov ^c- 
verbo exprimunt. VuJg.& Eraf. Tretiofi.id eft -nfuov. Oui- SiffwvTtcfet m tittore fedentes } eadem manente fententia. 
dius, Exerces pretiofa odia& conflantiamagno. 49 TrodibuntJ^:x6^^tnu, videlicet mifli a Domino. E- 

47 Sagcnx, auyLv*. Hoc vocabulo vtitur Manilius lib. 10 rafmwi,vement.\.i\6U^vm 1 .ne(.\ue id male. Nam Hebra;orii 
^.Eft antcm fagena, rets genus, a quo vernaculum voca- morefa;pe intelligitUrconC quens ex antecedence , vt fu- 
bulum^iwwe dedu(ftum videri pofllt. Erafmus ferrhulo: pra 4.). EtitaaccipiturTro^j^E/i pro f'x&:.)v,Liic 14.10, & i< 
quo nomine Valla (neque id reele admodum, meoiudi- Pet.?.i9,& infra 18.15. ^Emeiio,M uXnu. Sic Lacinidi- 
cio) interpretatur a^?i'^i>s7>av.vtfupfa4. 19. monuimus, cunt toil re erne iio, fed fine adieclu ne. Hocautemeft: 
exRuffi mtdici delcriptione lib.z.quo Jocode partibus 1$ auodincomunifermunedicimus d'entre, id eft de intra, 
oculorum agit. Ntm tunica oculi qua? Gra?cis medicis 51 Dicit eKlefus>toyenw nit oI'jwbi?. Vu!^ h.X'C no legit, 
*u<p£\tifpotifiK , a figura -re <tju^KilsT>s appellatur , omnino neque funt necefTaria , & in meo vetiift.ftimo exemplar! 
refert iliud retis genus quod noftn dicunt-vw eJpreuier y La- non adduntur. ^ HXi omnia,Taam -wunt Id eft has om- 
tini verb(nifallor)Fundam.Virg.lib.i. Georg. Atqueahu* nes para'oolas,quauis dua.po^t :no.-e^ ip(Ts- noexplicaffet. 
fundalatumiamverberat amnem, ^Altapetem.pelagoque alius to <\% Prop:erea-,di* tuto* Id eft, quandoqiinlc.n eo vfque 
trahit humidalina. Q30 locoSeruius Fundam interpreta- Video vos profeciflejVt per yos poflkis qu£E iic percipe* 
tur/2c'xov:Rom ihi quoqueiaculum. Atqueadeo noftripif- re,iam vos admoneo , vtrti^la verorum docl ru mmere 
catores^uodfuperiuvdiximusappellari/'e/^rcKscr, (id eft defungamini,quandoqLiideni vobisDominus fiiam fami- 
etfx.qi£\i?pov)vochznty>niet, vtraquelingua vim & etymon liam pafcendam committet ideft.vcfedulos patrt..>fami- 
Gra?ci vocabuIiretinente.Fundam verbdi&amvolunteo 25 liasimitemini , qui quarc m.jue habent feu pnus feu re- 
loco Giammatici quoddefuper inamnem fundatur, & cen^ congefta.in vfumfamilia?aLicriterdepromuut. 
moxcum prsdainfublimereferatunquomodoetiaGal- ^ Edotlus, i^^rrtv^U. Participium , non nomen, a verbo 
lico fermone dicimus,l'ejj>reuier fund (Cenham : nimirum de /^t^nJHv.i.fA^-wHv : quo vtitur infra 18.19 : quod tamen 
aue loquentes, quum toto impetu e fublimi deorfum fer- etiani neutra fignilicatione accipitur i^ro difcipulum eife, 
tur, &inpra?damirruit: vndeappellationem quoquelin- jo vt infra 17.57. Qu,id fitauteScribadiximusfupraz 4-Sed • 
gua noftra vernaculi habuit genus illud r^tis quod d/j.<pi- videtur hie in genere pro dodore accipi.quo cognometo 
Ca.h<7)9» Grsci dicunt. Csterum in fuperioribus Virgilij Efras etiamille fa ientifllmus appellatur. ^ in rrgno,c-ic ^ 
verficulis, Humidalina, omnes interpretantur Verricu- ^oKnxH**.Eraf Ad regnum. Ego maloHcproivpofitum efle, 
lum,id eft(vt nonnulli volunt) wwa.y£M.Qu3e quidem etii qua: permutatio etiam apud idoneos ;,.u<ftores locum ha- 
»wf>«f36)c,tamen libenter hoc loco annotauimus, quod pie- 35 bet. Sic enim Sophocles in Aiace, luoi ^j wmi tStdv Wc Jt- 
rofque,huiufmodi vocabulorum propriet.ues magnopere ^t; yty"*, pro 01 JifMtc. & vetuftiir.mum meum exemplar 
interdum obferuandas , parum intellexifTe videam. habet it r» @*<nMri*. Regnum autem cslorum vocar, vel 
^Et quae res cuiufuis generis coegit ,x) Ik soi-n;;^ ow*yzt>iwi. Ecclefiam in quaregnat Deus , veldoclrinun ipfam qua? 
Rursu igitur particula vniu,erfalis indehnite tatu ponitur, in Ecclefia regnat,per metonymiam. 5 Ttofn, ix?a>xrt. 
vtannot.iuimusfupra4.v.i3. Vetusinterpresadditpifciu 40 Velextrudit,vtfignificeturcopiofa &fumma cumalacri 

i nome,quonia videlicet depifcutioneagitur.necinde vide tateexhibita communicitio. Thefaurum autem penum, 



turT^TO^-rnep theton pifcibus conuenire. Sed perpauci 
funt pifces nullius vfus ,& h" qui forte in aq'iisipiisemor- 
tui computruerunr,quod rarb accidit,quum fupernattnt, 






appellat, fiue ccjlam , neque id tamen abfque emphafi, vc 
fii^nificet nihil efle tarn pretiofum quod vitro non effun- 
daturadfacrum sdifiotionern. 

F. iiij. 



Cap. XIIII. 68 EVANGELIVM 

Ko) V0M Oil mA^V I W T»C * Et fa<aUm eft ^ UUm finliret 



54 



Juc.4.24, 
ioh.4.,4. 



5* 



57 



58 



Ka/ eASwv e*c "wiv 7ra/r£i Jk aura , g'eft- 
Marc.6.1. J)&criiv currcit Iv vn <ruuu<xS'a , 'yv\ cwt£>v*u>g- 
T6 cMvrAYirnSztj aunt*,*} M")4iv,uodw 

jg w f*wwp avid Aiyercu Mag^af/ 3 ;>«/ o< ,yj 
dJ\X<po) dud IcutaGot; fyy Vcooyt; <& li- 
loh. (J.4:. ^wy ^ V Foo Jkg , 

Kay ofdthAQctj avftiov% 7jxtjntf '3^$ 

1 

o/x/aat'T5. 

Ka/ 8Jt i-minrtv okm ^uuucifA&s 770A- 
"Xaz ^tfyrlii cim&ax ojjtuv. 
Ki<pdhojov icf[. 

E1ST c%e<V6e) tz/ ^pdiizovcr&vll' pcoS^t; 
< <~r i f \ •> f \ r' "• 

•nl^Cf.p^^TUV CtKOUUJl. rIOTW. 

Xooaxvvu; o Ba,-xfi<pi$' cww.. Yi^pdfrT^n rp 
vat^v,^ tfg< t&to a/ Jbva,{/,C4<; cvtpynj- 

(TiVCf OU/TtO. 

i<h(m oujtvv, it) iSftro of (pvXetM) Sfe H - 
gopSjgJtL <rlu> ywudji^f, O/A/'ZinTCU tS a- 
thAQov chutS. 

tlXiyt $ eurnJo VcoaAivv\q 3 Oux e%e& 
ovtiygiv ouurlw* 



Mar.6.14. 
luc.9.7. 



I efus parabolas iftas, rranftu- 
lit/e illinc. 

||Et quum veniireftn'patria 
fuam, docuit eosin fynagoga 
eorum: Wfovtpercelleretur, 
ac dicerenr,Vnde huic fapien 
tiaifta& virtutes? 

None ifte eft ille fabri fllius? 
nonne mater eius dicicur Ma- 
ria, |& fracres eius Iacobus 8c 
Iofes & Simon & Iudas? 

Et forores eius nonne om- 
nes apud nos funt?vnde igitur 
ifti hxc omnia? 

Et offendebantur in eo.Ie- 
fns autem dixit eis, \\ Non eft 
Propheta ' inhonoratus nifi in 
patria fua & domo fua. 

Neque ; 'e4i c lit iJlic virtutes 
multas j propter ' incredulita- 
tem eorum. 

Cap. xiiii. 

L!o tempore audiuit Hero- 



55 



M 



55 



5^ 



57 



58 



1 



luc.5.19. 



des tetrarcha fama de Iefu. 

Et dixit pueris fuis,"Ifte eft 
Iohanes ille " Baptifta-.iple fur 
rexit amortuis, & propterea 
virtutes agunt in eo. 

(| Nam Herodes prehonfum 
Iohannem vinxerat 3 & con- 
iecerat incarcerem, propter 
Herodiadem vxorem Philippi 
fratris fui. 

Dicebat enim ei Johannes, 
Non licet tibi earn habere. 

Et " quu cuperet eum occi- 



Fjfafium eR quU con- 
fttmmafftt It •fits parabo- 
las ijfaf,tranjin Me. 

Et veniens in patriam 
fuam,doctbat eos injyna- 
v-o^/V eornm:ita yt mira- 
rentur,& dicerent, V ti- 
de hmcfapientia bxc 3 & 
rirtutest 

Nonne hie eft fabri fi- 
li tit fn dune mater eius di 
citur Maria 3 &fratret 
eiiis laeobw ey lofeph 
& Simon ty Iudas? 

Et fororet eius nonne 
omnes apud nos funt?vn- 
de ergo huic omnia iftai 

Et fcandalijabantur 
in eo. Itjni autem dixit 
eis,7Sj)n eft Vropheta fi- 
ne bonore nifi in patn.t 
fua & in domo fua. 

Et non fee it ibi virtu- 
tes muha>s,propter imre- 
dulitaitm torutn. 

Cap. xiiii. 

IN Mo tempore audi- 
uit Herodes telrarcha 
jamam Iefu: 

Et ait pueris fuis, Hie 
<(i lohannes £aptifta:ipfe 
fmrexil a monuis, & <■'- 
deo virtutes oferantur 
%neo. 

Herodes enim tenwt 
Iohannem, C alligauit 
eum 3 t2r pofaii in career e f 
propter Herodiadem v- 
xorem PhUippi fratrk 
fui. 

Dicebat enim illi lo- 
hannes, Non licet tibi ha- 
bere earn. 

Et "votens ilium occide 



53 Parabolas, 7iu&iGo\cu;. ErafillUSj Sermones , id eft, Xo- 

j 4 In patriam fuam, fit itul Trai&Jti ail™. Nazareth vi- 
delicet : vt apparet ex eo quod fcribitur illic non multa Ci- 
gna edidiflc. Nam quu duas etiam alias patrias habuerir, 
(vt loquitur Cicero) vni videlicet ortus, nempe Bethldfc 
alteram habitations , nempe Capernaum, vbi habitans 
plurlma figna edidit vt ei exprobrat Luc. 10,15: nee vnqua 
legaturin Bethleem venifle, (equitur ha;cde Nazareth 



5 



tauttempus. Hxc enim anteacontigeranr,&abEuange # 
lifta,quoniam mentionem mortui Bapullj fecerat , com 
modiflime funthic veluti per digrefllonem &parenthe 
fin inferta,a verf.^.ad 12. finitum: inde pofte t ad intermit- 
fam narrationem red;t. f Vhilippi,*ihi7mou .Deeit hoc 
nome in plurimis vet.cod.vt & Luc3.1p.fed fcribitur fum 
mo omnium exemplarium confenfu Marci<5.i7. & eft a- 
pud Syrum interpretem.Iofephus verb non Philippi vxo- 
rem fuifle tradit, fed Herodis fecundi, qui frater fuit o/aa- 



accipienda. Sed ha?c profeftio ab ea diftinguenda eft qua? 1 mteeot huius Herodis cognomento Antipa?. Sed abfit vt 



refertur Luc. 4. quamuis eadem de vtraque referantur. 
Nazarethanis priore reprehenfione nihilo fa&is meliori- 
bus. , ^\yided] vtpercellercntur,a><Tflu.7TX»T}tc&ct)Vicle 
fupri 7.2z. ^ Sapiential <n<$i<t. Qnoddam exemplar 

legit 7Tw<n* »' 5B4>/*jOmnis fapientia. ^ 

5 f ¥ratres,d a<Ax<^o/.Id eft cognati vt mox etiam fero- 
rum appellatione cognate intelligantur , excommuni 
Hebrxorum idiptifmo. 

57 In eo,£r culm!. Vide fupra H.6. ^ Inhonoratus,<t-n- 



Euangeliltarum potius quam Iofephi fidem in dubium 
vocemus. quu prsfertim apud Iofephu Gorionide eade 
h£chiftoriafimiliternarretur,Iib.6',c.63.Tresaute Hero- 
des ab Euangeliftis commemorancur. Vnus cognomento 
Magnus, fub quo natus eft Chriftus : alter Tetrarcha, di- 
ftus Antipas: tercius Herodes Agrippa, Mjgnineposex 
Ariftobulo filio,cuius Agrippa? fit mentio A cl.itNam al- 
teri Agrippa? filio iftius non additur auitum Herodis pne- 
nomen,Aci.25.i5 



- * 1 



fuc. Nonnulli, Inglorius, id eft * Ji^oc . Vulgata, Sine honore. 10 5 Quum cuperet, siim. Plus enim eft hoc loco to 3»\h» 
Erafmus, Expers honoru.In legibus autem fanciendis infa- (pro quo Syrus habet N2X[tfaba'] )quam fimpliciter quid- 
mem notatjiila formula,a7j^c '<&. piam velle. Quod autem fcr.bit Marcus de Herode qua- 
58 Incredulitatem,timgiM. Quidam interpretari malunt fi religiofe Iohannem metuente, cum hoc Matthxi diclo 
Diffidentiam.-quod non probo.Fiduciaenim a fide & diffi non pugnat. Ntc.n. Herodes vero pierarisfenfu.fed a con- 
dentiaabincredulitateficdifterunt,vteffe<fladiftinguun- 2 , fcicntia ipfa conuiclus Iohannem reformidabat potias 
tur a caufis. 

IN C A P V T XIIII 
VuerH,Tmimr.i& eft feruis,vely4»»74Ar,vt Eraf conuer- 



tit, iis denique quorum opera vtebatur. Nam de buius 



quam amabat: & quum illam inceftuofam perditc deperi- 
ret,a Iohanne reprehenfus.proculdubioid fecifiet quod & 
ira fuadebat. & quod eiufmodi fiemina ipfi didabat, am- 
phus aliquiaiam turn aufurus, nifi populum magis quam 



Herodis Antipa?filiis nihil traditur. f //?«,Sf.In fe- , Q Deum metuiflet, quaratione fepeDominuscohibuit ty 

rannicam faruitiem. Neque his obftat quod pofteadici- 
tur ver\9.Nam& hac eadem caufa necommouereturpo- 
pulus,&ipfiusreiindignirate,pri-ft'irim quum nulla pre;- 
miflct caufa? cognitio . fiue iudicij forma, perturbatus 



cundocodice feriptum enUfxM-n 5». id eft,Num ifte? 

^Baptifta,i Ba^ipt'f.Veteres duo codices additum habenr, 
•"» £y*awi*«^<*A/<rw, id eft, quein ego decollaui. ^ A 

^unt&ipy.foiY. Vide marci 6.\a. 



J FmxeratJfani.Vul^.jlUigAM. Erafmus rede mu- 35 videtur aliquandiu fubftitilfe 



Ti-iiutraty 



10 



II 



SECVNDVM 

Ttytovw h ci^p/u&fjw tS H pcoJbu 3 cop- 

Cf'dw uiS- opttcv (Ojm$/\oyy\crtv cuurri 
JbtuJctf b eajvctf-mffHTcq. 

CW :/lg^6c /WlyQ-OlV, COeh '(PklmVCLXltlu) 

KZQctAluji 'toOAvwiht ?>a,7rf.sov. 

Ka/ ehv7nJ37i o fictcnXuz' SJg. eh -mix, 

<rt Jbdrivcq. 

Ka/ 7ri{i«\&c aLTnwttpocXKFi tdv I coajf 

KafMi%3n w tcz<pa.?<Yi cwTzi 'fh-mvct- 

J/MT& cwmc. 

Kay <z&^<Pi'hbovvic,o\ /j^^duj ojutS 

W£0-V TV OWJUyi)^ iBtt^CCV CUJ70' <& iXS&V 

Vic, ct7Wyfe4hcLV TtSl r\avv. 

T , \ ■> i ' < T -> ~ > ' _ * 
Ka* clwovtuc o LncnugcLViyg&piicriv i- 

KZi&V CM TT'hOlCd HC eprl/UtfV TL7JVV )(Cf.T l- 

<$ia». <& ctKOMrcLvnc; ol o^Ao/ hxqXouSh- 

Ka) cJ£«ASt<>f olncnuc; mAtioXwu o- 

i!fc(>J.7rdjcrt Tgxjc, dppcogotg clutuv. 

(S-\ictA <& fyjOlftfJilC; 3 <Gt£$cm'k§OV 

ewitSol /fcta^TO/, ^£/ « cb(>p.nJ\i7ntpt!A- 

QiV'*$7TVAUCr0V TOVcb%Xoi$ , hot CL7FiX$T)V- 

*nc; tic Tctc KOd/mgLC, cty>gcf.(mcnv icwnlc 

O' Jil'ticrovc; tony ctvixnc; , Ov^najf 
i'yovotv amX§eiv'<NTiuvwi(; v^c<pct-\ 



M 



i<J 



MATTIUV M. 

dere, ''timaerat, "turba,||qu6d 
eum liaberent vt Prophetam. 

" Quum autem ageretur na- 
ralitia Herodis,faitauerat fi.'ia 
Herodiadis " in medio:& pla- 
cuerat Herodi. 

Vnde cum iureiurando Ipo 
ponderat/* daturum eiquic- 
quid petiiftet. 

Ilia vero ' produdta a rrfatrc 
iua,Damihi(inquit)hicin pa- 
tina caput Iohannis Bapti&e. 

Et contnftatus fuerat rex: 
Ted propter iufiuradu,& eosg 
fimul acciibebat, iulferac dan. 

" Et mifTo carntfiee decolla- 
uerat lohannem in carccre. 

Ec allatum fuerat caput eius 
in patina,datiimque puella;: & 
ipfa obtulerat matri iua?. 

Et accellcrat difcipuli eius, 
&fuftulerant "corpus 3 idque 
fepelierant : 8c venientes re- 
nuntiauerant lefu. 

| " H<ec igitur quii audiilet 
Iefus , fecefllt illinc e nauigio 
in delertu locum priuanm: & 
qiui hoc audiilet turba, pedib 9 
fequuta e(t eum ab vrbibus. 

Et egreifus Iefus vidit mul- 
tam turbam : &c mifericordia 
commotus eft erga eos , fana- 
uitque eorumaegrotos. 

llQuum autem ferum diei ef- 
fetf adierunt eum difcipuli e 
ius,dicetcs,Defertus eft locus, 
8c tepus iam pi'£eteriit:dimittc 
turbam, vt abeant in vicos, & 
emantfibiefcas. 

Iefus autem dixit eis, Non 
habent necelfe abire : date eis 
vos quo vefcantur. 



6$ 

re,t:'muit pof>H?:m: quia tali 
fi.atTrophetani ■ ,nu htt- 
bebant. 

D a'ire nataiis He- 
vnriisfilt.mn fAiaHtio-i 
aia.in in mt-dto : c -t- 
cutt Her oil m 

Cnde cum ittrinrnnto 
pollkitus eji ei Ai>e ^uod 
cunqne t»jli*ia.jjtt al eo. 



*At tUa prxrronha k 
matrefua , D.i mihiy <»- 
quit , h'n in dtfco caput 
loham.if Baplifix. 

Et conirijjtatto tji rex: 
propter iur amentum au- 
tem y <y eos qui paritel 
recumb,'l>ant,iu/?it dart. 

Misitquc fy dcol/a- 
uit lohannem in carcere. 

Et allatum eft ciput e- 
itts in dtfco, &■ datum eji 
pueHa , :Cr illaattulit ma- 
trif'x. 

Et accedentes difcipuli 
eiw tulerunt corpws , & 
fepeHerunt Mud ; & -ve- 
nientes nuntiauerut Itfu. 

Quod quum audtjfet h- Mar . g f u 
/««, /ec fit inde in noui- ]uc.$ jo. 
cula, in locum defcnum 
feorfum: & qr.um audif- 
fent turba , ftqunta r unt 
eum pedtjlres de ctuitati- 
| bus, 

x 4 Et exiens vidit turbam 
multam : & mifertUA eft 
ex, & cuxautt lanvuidos* 
eorum. 

Ve(bere autem fatto , . . 
, a- , j Jr Mar 635. 

/tccejjeruntad eum dijci- . " 

puli eiui,dicentes, Defer- ioh.6.5. 

t us efl locul) £r hora iam 

prxterift: dimtttt turbos, 

vt euntes in cafitlia emat 

fibi efcoff. 



10 



11 



12 



16 



lefm autem dixit eU 3 
Non habent neceffe iret 
date litis -vos mandiuare. 



^Timutrat,i<po£»$H. ^ Turbam,?%\ov.'E.am turbam intel- 
ligic qu£ lohannem aflfedabatur. Erafinus, Multitudinem. 
id cftjTO77A>TvBC. Vulgata,Po^»/MOT.i.-nJ|r <rtfuev Vel rov^aov. 

6 Quum autem agerentur nata itia,-$utoiM JV &p»/wtn. Sic 
Valla refte conuertit. Vulg. Die autem natality Eraf Quum 5 

• autem celebrareiur nataiis. ^ lnmedio.it TtJ [M7i?>.id eft f 

palam &fpeftantibusomnibus:ficutetiam Laiini Ponere 
in medio & Proferre in medium dicunt. 

7 spoponderat ,*iMiKojHirf. Proprie vfurpatur in mutua 
ftipulatione hoc verbum, fignificatcjue faftam flipulatio- 10 
nem reiponfo fuo ratam habere.-vt quu vnusqu^rit,Spon- 
des?a!ter refpondet, Spondro, pofterior lfte dicitur o'^oao- 
y7i-,id eft aflentiri, & confefllone fuafele ad id prajftandu 
oblisare. Indefadii v t pro um%vHSmu generaliteraccipia- 
tur,iicut eciam apud Latinos Spodere vfurpari coepit.Sed 15 
quorfiun hoc?nempevtintelligaturqua ratione o^xo^Tv 
toties verterimusconfiter', hie verb fpondere. ^ Pe- 
tqffet i ^-movTV4.Vu\^.addit,ab eo. 

8 ProduclayWc&Ccu&Htru. id eft indufta prius 8c perfua- 
fii.Pliniuslib.nono cap.quinto, Nulla fyonfione ad hoc prodtt- 10 
clus.Id autem verbum omnino Grseco refpondet : neque 
me deterret iplTus homonymia, quum Grxci vocabuli 
>oesGi£cLZt&eu non minus fit varia iignificatio. Vulgata,Pr«- 
monita.EraCmusyTriui inftruEla. 

9 Contriftatvs fueratyiwmiSm. Eraf. Indoluit. Sed ContH- 2j 
ftandi verbuin,quo vfus fum cum Vetere interprete,licet 
afperum fit, apud idoneos tamen authores inuenitur. 
^^e^A'.Vulgata^wtfw.Sed particula JV eft hoc loco dif- 
creciua.Erafmus,^«dw«w.id eft^' mi. 



10 Et miffo[carnifict,]iii w»A4*<'Vide fupra z.16. Addidit 
Marcus accu/atiuum quern fuppkuimus.Erafmus, Mijst* 
carnifictbus. 

iz Corpus, ow/^. Qupddam exemplar legit tt?^, id eft 
cadauer, ficutetiam loquitur Marcus 619. Pranerea in 
quibufd.im codicibus adoitur relatiuum aorw. 

1} [Hxc] igitur quum audtjfet , n& ti>u>ii<ras , id eft akcuotK ^ 
cuZ,fub.ToZm, lohannem videlicet fuifle mteremptum, & 
Herodem fibiminari. Reditenim Euangelifta ad narra- 
tionem abruptam,iam inde a verf.5. ^VnuaumyK^r 1- 
<A'<t». Vldgata & Erafmus Seorfum. id eft ■^oiojic. & fane ni- 
hil hie aliud fignificatur quamlefum aliquemremotum 
a comiQuni frequentia locum. reuerfis duodecim difcipu- 
lis.ca; caire,vt iilis confuleret, ficut ex Mateo & Laca co- 
ftare poteft. ^Vedibusym^. VuJg.legit 7^fi},pedeftres, 
eodem fenfu. Alibi nempe A ft. 20.15. n ' ^'C^i vertit per 
terram iter facere , vt etiam Syrus interpres accipit. Ec 
conftat Tviimfou; interdum opponi equitibus,mrerdum 
nauigantit-iis. Sed prior interpretatio & huic & alteri lo- ^ 
co accommodatior eft. Quomodo verb pedibus, 6 tra- 
iiciendus erat lacus ^ nempe ri m^pi non declarat ripam 
alteram , totius lacus, fed tantum firms h ibita ratione. 
Nam totaha?c regio cislacum fita fuitin Galilara infe- 
riore. 

14 Eorum ecgrotos, TtU d'f'pwfOii; uvtvv. Vulg. Languidos eo- 
rum.i.Tntpirtu; Eraffijr illis qui male -valebant. 

\6 Non habent neceffe y »' ^^tMtycvoif. Alibi conuertimus 
^««iVi Opus elfe,& Indigere. Sednecefle fuitinterdij 
Varia; cuuftruftionis habere rationem, 



Cap. XIIII. 70 E V A N G E : 



; 



€t fxn 7iivn apivv; itgji cftjo lyQucu;. 

vcu 'fht TtU^cpihg , ygyAc/L&w rote 7nvT* 

rov tigc/cvov dCXoyvitrt' ycy ytXaatx^iJhwi 

Tgic, b%Aote;. 

Ketj i$ctf)S>v 7ramvi<; , ycy i^opjztcd-ncrztv. 

Stochyg. xctpiyvG <7xrA>ipeiS, 

Oi eh i(&lOVT2$ flOZLV OATS' pit; MOtl 7TiV- 

Kctf Jj^ncoq nvcxyy^Tiv o Vncrous tqu$ 

/UpSinZM; CLUTK £{J,£lwcLf fi? TO 7TAo7oV ,}Lj 

Aocrw &u£0£A«c. 

o&c, yjLT \<hwt i<ZD^ G <£%&£$&}£) <\iaA Q 
Msr.6.46 'fbotflliriCyMpVOQ LtZ CMGi. 

Toj7rAoiovudti /utauvn/\<; SuAcLCsni; 

jS CVOMTlOt; OXifA9Q. 

TiTVtpTYl Q (PVACUW TVI$ VVZTVC; CLTtHA- 

3* <&&$ alii u, I'm j&c? i <dfejL7iv. r mv *£fa 



2.0 



zi 



12 



V 



*7\ "Ipfi vero djcunt ei,Non ha. 
bemus hie nifi quinque panes 
& duos pi fees. 

Ipfe autem dixit, Adferte 
mi In eos hue. 

Et iuffa turbaper herbas 
difciibcre, " acceptis quinque 
illis panib 9 ac dnobns pifcib 9 , 
fufpicies in caclii benedixit:& 
quu fregiflet , dedit difcipuiis 
panes,difcipuli vero turbaj. 

Ec comederut omnes, & fa- 
turati Tunc fuftuleruntq. "quod 
fuperfuerat fragmetorUjcluo- 
dccim "cophinos plenos. 

Qui aute ederant, fuere vi- 
ri quali quinquies mille, abf- 
que mulieribus "ac pucrulis. 

Et rtatim ades;it lefus difci 
pulos futfe infeendere innaui- 
giii,& prxirelibi in ripa alte- 
ra, "dum dimitteret turbam. 

Dimiira io-itur turbaafcen- 
ditin montem priuatiro,ad o- 
randum.flQuum autem ferum 
diei elfet,fohis etat illic. 

NauiHum vero lam in me- 
dio mans erat,vexatua flu&i- 
bus. Na ventus erat cotrarius. 



i' 



i< 



Quarta autem noclis vigi- 
lia abut ad eos lefus , ambulas 
fuper mare. 



17, ryc(ponJeruntei,tfon 
habcnui* hicnifi quinque 
pztus <&■ dttos -pipes. 



Qui ait eh , ^4<lfa:t 
mihi illos hue. 

Et quum iuftiffft tur- 
bam difewnbere juptrfce 
num j .xcceptts quinque 
p.mibus grdmbutpfci- 
bi*> , afyiciens in QxLim y 
bene dixit : cfrfrrgit , &> 
dedit difciputis fants 3 
difapuli autem turbis. 

Et manducauentnt 0- 
mnes & faturati junt.Ilt 
tulertint reliquiae ,duo- 
deeim cophinos fragme- 
torum plenos. 

Ma.nduica.nimm autem 
fuit numerw quinque 
millia virorum } exceptk 
mulieribus ac paruttlis. 

Etjiatim compttlit le- 
fus dijcipnlos afcendtre 
tnnaiticulam, grprxce- 
dere turn trans fretu, do- 
nee dimitteret turba-s. 

Etdimiffa turbaafce- 
dit in montem Jbluf,ora- 
re. V ejpere autem facia 
folus erat ibi. 

Nauicula autem in 
medio mart iafiabatur 
flufiibui : erat enim con. 
trarita -ventus. 



1} 



iX 



=M 



M 



Quarta autem vigilia 
noflis venit ad eos 3 am- 
bulans fuper mare. 



17 lpfi yero dicunt ei, «! Ji Ktyuut twfJ. Vulgata, T{efj>on- 
dtriint ei ) tim>cfiv*i>'n aura!. 

19 Hcrba4,-%pnLc,ve\ gramina.Vulgata,f<F»«w),quod(vt 
ego quidem cxiftimo) nonnifi de herbis refeftis diacur. 
In qua etiam fignificatione accipi videtur i.Cor.3.n. 
^ Et acceptu,w xa^'v.ParticuIa x) non erat ia vetuitis codi- 
cibus, neque reperitur in Vulgara verfione. f Sufti- 

ciens i <H^diC\i-^a.(. Aoriitus pro pra;fenti *ntSM7mT. Significa- 
tnr tnim prarcantis geflus. Csteriim t* dm€*.imiv fupra n, 
^. interprotati fumus Vifum recipere. Sed hoc loco »W i- 
dem valet quod **a> njrfi.im.Vulgata,^]^«u'ei,id eft/2At^. 
EraCSublatts oculn. id cflj'Va'g^f 71^ o<p§ax/uuLi>vt infra locjui 
tur Mattha^us 17.8. ^£cnedixit,'&>.oy*n». id eft, &%*- 

eeV»^>bene precatus eft, & gratias egit Deo Patri. ficut e- 
tiam loquitur nofter Euangelifta infra 15. 36. quod anno- 
taui , nequis rudior benedidionis appellationeintelligat 
crucis fignunf in aerem (parfum, aut confecrationemma- 
gicim. 

zo jQuod fuperfueraty-ro -r<fe««rtuov. Hoc eft omnino quod 
vernaculo fermone dicimus lepardiffw. Vulg.^c//^«»^.id 
eft xei^vit. ^ Eragmentorum,'fy' *\*-<ni.d.Tuv Vetus m- 

terpres poft «sSy<«« Jtv diftinguit,& hsec conneftu cum 7^>'- 
/»;, molliore certe iundura. Vertit enim, Duodecim «/;/;<- 
nos fragmentorum plenos. Eraimus poft 'ffix\ai<r[j&m* diltin- 
guitjficur& plerique codices,& interprets urDefragme- 
ris,id eft,^ tfusjiww: quii nufquam legatur addita praj- 
pofitio.Q_uinetiamlequenticap.!5.37,quodhoclocovfur- 
pauitjipfe repiuliat. ^ CophinosyKoibitiiQ.In hachifto- 

ria etiam apud ca'teros Euangeliftas fit mentio iu$itm, 
quod nonobferuauitErafmus,qui traditLucam nonco- 
phinos,fed carue/Jtu (id eft fportulas) vocare.-quum mveji- 
<fhv mentio fiat a Matthaio & Marco diitaxat, idque in al- 
tero miraculo quod proximo capirecommemoratur, & 
Marci 8.19. tft autem cophinus, menfura: genus vtralque 
res metiens , nimirum & aridas & liquidas, Iulio Polluce 
tefte. Et quod ad liquidas attinet, id« m tradit. tres choas, 
id eft (vt Latini loquuntur) congios tres c^pifle. Rerum 
autem aridarum quam capax fuerit , non memini legerc. 
Neque hoc curiose fcrutandum quafi de exafta; certs- 
quc menfura vafis hie agatur: quanius hoc vei urn videa- 



K6- 



tur,minores fuifle cophinos fportis, quum infra 16,10, i 
yivot & amv^S\i diftinguantur. 

zi QuafiiUtni. id eft,fere.Sic enim vfurpatur etiam a Ci- 
cerone & Terentio. Vetus interpres non legit , neque Sy- 
j rusinterpres.Erafmus,ffrwe.id eft ^tJV». Vide Mar^.rj. 
^Jicpucrulk) ne/!i'7m\Siay. Erafinus in annotationjbus legit 
^ajJh>v,8c Pueros interpretatur. 

22 ^degit^vdly^cn. Vulg.& Eraf.Cow»^«i/jf.Nam pro- 
babileeft Euangeliftamhoc vocabulumvfurpnlTevtofte- 

10 deret difcipulos inuitos a Domini latere difceffifle. 

^ Trtire fibi^eety-Hv euJnt. Vulg. & Eraf pra?cedendi ver- 
bo vtuntur. Vide fupra 2.s>.In quibufdam codjcibus deeft 
aujriv. Rurfus in aliis legitur •ogHm.jtit, fed mendofe. 
^In ripam alteram^ «'? tb m^v. oppofitam videlicet no tra- * 

15 ieclo lacu in pera?am, fed finu dutaxat:quod fignificare vo 
lens vetus interpres vertit trans fretum Tota enim ha?c re- 
gio cis Iordane eft fita. ^Dum y iw oi. Vulg.&Eraf.Z)o»«: 
non minus improprie quam fi ego (ita vt foieo) hie quo- 
que conuertiffem Viquequo. Neque enim hie declaratur 

to finis temporis ahcuius, fed medium potiusinteruallum, 
quemadmodum apud Hebraeos ~\y pro "iy vfurpatur.Si- 
cut fupra 5.25 pofirum eft twtoiw 3 & ab vtroque interpre- 
te recle conuerfum. Item loh.12.35, vbi iterum perperam 
verterunt Donee. 

15 25 VigiliarfvMXKii.'Proprjc cuftodia.Nemoautem(opi^ 
nor) ignorat veteres inquatuor vigilias diuififie nodes, 
quibus videlicet excubia agebantur, quas eademratione 
Graci yu\*>>ci<; vocanr. Has autem (ic diftinguic Amobius * 
in Pfalm.vt prima intipiat a vefpera: fecunda 3lA funrdn-nn 

3° pertingat : tertia ad gallicinium tranfeat -. quarta in ortu 
luminis adiinpleatur.Kimki contra,vrobferuat Ioh. Du- 
fius Htpe a me, & quidem meritb,in his libris ippellatus, 
tres tantum ponit. Fit autem prima: mentio vt idem citat 
Thren.i.i5»: medie Iiid.7, 10. matutina: rxod. 14,24. Sed 

35 quid fi media ilia diciaefl, non pi im.r& matutina?, ita vt 
tres tantum fuerintjrefpedtu , fed quod media node ter- 
minaretur? Nam vt diebus,ita etiam noftibus duodecim 
hora? femper attribuebatur , commodiffime in ternas bo- 
ras quatuor quadrancibus attributa'. Manifeftior tft hie 

40 locus quam vt de eo dubican poffit. 






S E C V N DVM MATTHiVM. 



Ko/ U&vttt; cuj-Tvv 01 /n#.$r,rcu trhi rUv 

Ai^vvt^O'Ti $aATa.u fj&'Gsi qcyixro tQ 

Ev$*a>4 eft ihctXticrt* cuj&Tg o l'wrot£, 
XeyMVyQaLpown' (ya>€iUA,utj <po£&4c&i. 
AVox£/3?)s Jiajjpti oUiriopi; M7rt,3 

¥.V£JLZ,& OV & 3 WiXdjGOV fAA <Z&£9$ en ?A" 

efttTOtiA^/v ?&£?<; tvv 1 navuti. 

BAg77wi> Atvv ouvifJSiv l%v&v > itpo&yi- 
Sn m (& ap<za<y$poc; }&TtL7n>vTi£itQ?XJ i w&/L- 

Eudf o>€ cPi \Y\OUtZ CMietVCLt ThjU^il- 

Kcu ifjiSctVT&v cwTwv £-tgT07rXo7ov3 g- 
O/ J^ of 7r<-JVAo*u> 3 eA$tr'nc ^o$»cr2- 

TiVVTiUZtpiT. 

Ka/ 'tyfayvGVrte; cwwv oitvd'pit; tQ ro- 

nmwctc, tov<; ){g.)Xt)Q i ^virtg. 

Key 7rapi)(cf.Xav cwrov Ivct /uyvov d^oov- 
tcu to yf^cari^a tS l/^cna cwtx, ygA o- 

KiipaXctfcv it. 
g/ariyo^Ae^mc;. 



26I 



18 



19 



jo 



31 



17 



19 



jo 



31 



3- 



34 



3< 



3« 



Et eo vifo fuper mare am- 
btilante,difcipuli turbati font, 
dicentes, Spe&rum efb&pra- 
metu clamarunt. 

Scdltatim loquutus eft cis 
Iefus , dicens , Confidire : ego 
fum,ne timete. 

Refpondes autem ei Petrus 
dixit,Domine,ii tu es,iubeme 
ad te venire fuper aquas. 

Ipfe vero dixit, Veni.Et quu 
defcendilict c naLiitjio Petrus, 
ambulauit iuper aquas vtve- 
niretad lelum. 

"Videns aucem vetum va!i- 
dura,timuit:& quum cOepiilet 
demergijcIamauitjdicenSjDo- 
mine ieruarue. 

Scacim vero IcTus , extenta 
manu,apprehcndiccumjdicit- 
que ei, O exigua fide pra-direj 
quid "dubitalh? 

Et quum ipli eftent ingref- 

fi nauigiiij "pacatus fuit verus. 

Qui autem erat in nauigio, 

venientes adorauerunt eum, 

dicenteSjVercDei lilius es. 

|Etquum traiecillent,vene- 
runt in terram "Gennelaret. 

Et quum agnouiilent eum 
viri loci lilius, miferunt in to- 
tamcircumiacentem i lam re- 
gionem:&obtulerut ei omnes 
male arleclos. 

Et precabantur eum vt fo- 
lum tangerent flmbriam "pal- 
lii ipfius. &quotquot cetige- 
runt, "liberatiiunt. 

Cap. x v. 

TU Vnc'quida qui I lierofoly 
Tms)ad/*enefatSctib^3cPha. 
ri(ci 3 adierunt Ieium,dicentes. 

Quarediicipuli tui trafgre- 
diuntWtraditi 



itione "Seniorum? 



71 

Et vfdentei eumfu~ 
per mare amlm!amcm y 
turbati pint , dicntes) 
£s!tia pbantafma eft : & 
prxiimore < lamauerunU 

St.ittHUjMC lejtto <r ott-'- 
cus ejl eis,uiitn-,H,ibtte 
fiduciatn : egu fum, rwlite 
timere. 

JyefprnJens autem Pr- 
tru4 dixit , Demim; Ji tu 
es, lube we ad teytnire 
fuper aquam. 

_Slt iff ait-, Feni. Et 
dcfendcnsTetrm dc na- 
uicula ambulabat fuper '• 

aquam -vt yeniret ad le- 
fmn. 

V iaevn yero ventum 
validum umutt: c? quit 
ctzp'jf t mtr«i , ctamauit 
diicns, Ddmine , Culuunt 
mef.ic. 

Et cotmun I^fm extP- 
dens manum , appr- hcu- 
dit eti,& ait t!li,Afodicte 
fdeiyiiuare aubnaj'if 

Ei quum ajcendtfj nt 
in naunulam , cejfiua 
ventui. 

(X^ autem in namcula 
erant , veuc r»«, e&* ado- 
rauerunt eum, aicentes, 

VerejitimDdh. Mar.tf.54 

Et quum transfretaf- 
fe.nt, venerunt in terram 
Gencfxr, 

Etquu cognowfffnt eii 
■viri loci iliitu , mfrunt 
in -vntuerj imtegiimem il- 
Lim, & obtulerunt ei 0- 
innttmale habehtes. 

El rogabuut eum vt 
■pel fimbria'!} -vefliinenti 
ciw tangerent . e^ qu: cli- 
que teagerunt faluijacii 
flint. 

Cap. xv. 

TVnc accejfirunt ad Mare.7.r. 
(um ab Itrsfohmit 
Scr.bx 0- 'Pharijxi , <u- 
canes . 

Qi^ire difcipuli tui 

tranh-e ''uiitm :raditio_ 
1 J" "* 



3' 



3- 



r\ 



fi 



catw> /wit, '-jM-m.nl. quaii videlicet fiando dt laSaius. Qiium 
enim /{.'ttoc ^rauem laborem declaret, videfur ni*«W^«» 
propriedeeademuni quicce dici quae vehemi nti 'in.Tn 
aliquam motionem confequatur:& hocvenbo (imiliter v- 
ti Herodocum in Polymnia obferuauit dodifltmus* ame- 
rar us, itidem agemem de eempeftace a Magis ( vi quide 



26 Spectrum, $*xTuopL*..Vu\s < .Gr£cam voce recinuit,qua 
eriam vfuselt Pliniusiuniorepiftolaad Suramelegantiffi- 
ma.Significat autem ha?c vox hoc loco. nonimag.nemali- 
quam animo duntaxat conceptam , aut cuiufrnodi nobis 
videmvir feu vigilantes feu dormientes videre,fed quippia ? 
pra?ter nature ordinem, forma vifibili fefe confpiciendum 

pra;bens: quo modo non tantum angeli fa?peap^aruerunt, tradi')fedata. Vulg.Cc//a«r.Erafmu.v,Co^«f. un. Syrus au- 
ied etiam Da?mones, mortuorum pra?fertim hommu for- tern interpres magis proprie n 1 ?*^ [fcheleiat.'] 
mam repra?femantes, fiue eliciti, vt ab ilJa venefica cuius 34 Gtnnefaiet,Tivv»(ra.(i r .In duobus exemplaribus 'egi- 

fit mentio i.Sam. 28, fiue vitro fie hominibus illudentes, IO mus rwnoTxgjt, Gennelara. In alio quodam,rtww/>s'S, Ge- 
quomodoproculdubioChriftum ipfum eitindefcrto ag- nefareth. VuIgarale.,'kr<vxsrwo, Geaefar: ik Ipfueii.2 proeo 
grefllis.Ideo in re mnili Lucas 2?.57,vtitur nomine wili^- quod Hebra?' habet n H33 [Kumerot](. haldxus paraphra- 
se vt& nosin vulgato idiomateGallico. Euripides aute lies habet "1^ J J rg*»»/ffe^r]quadereetiaantea diximus. 
Hecubarinirioidolum Polydori inducens, proquoLatini 55 Mifirunt ) xTi,-iiK4Ji.Erirmus,Mi j 'eran.:nuntio$, vt pie- 

Manes & Vmbram dixerunt, fimili fignificatione vtitur if naeffet conftrudio. Sed illam ellipfiri idonei authores i- 
ymnurnavx voce. mitantur : vt Terent Emiucho, m fit pr>m> ora: e vtadfe -ve- 

?o Videns.@\i?mv. id eft, Animaduertens, tranflatione niam. Et Cic.ad Atticu, Itaqm obmam itli mifimtts *4thena-r. 
a corporeadanimum. ^6 V tj'olum,h* (aovm. Vulgata, Viyei^t-nii quod non 

jt ^»/'(/,h'c -n.veljQuorfum. Ad verbu,^^»«V: quod leeitur hoc loco,fed Mar. 6. 56. ^ Fejlimenti, i/iseridv. 

vernaculo fermone dicimus sfquoyfaire? Vulgata, Quare, zo nempe fumma; vellis : id quod ad emphalin f ic;t,vt recle 
id el> <hi 77 Erafmus, Cur. Cic. Attico, Ad quid laboramtu 
res l{omanaf}Qu,em tamen locum fufpicor corruptum. 
^ Dubitafli} iSisztmcSkut Latine dubius dicitur qui ex 
duabus viis no latis nouit vtram fequatur, fie a Grscis di- 
ciitur Ji<r*i?eiv quoru animus nunc hue nunc illuc rapitur. 1 » 
Itique mihi no difplicuit hoc loco Vetus interpres: quum 
alioquiDubitadivocabuluetiarelpondeat id dyqiofiinu*. 
* jt Jpfi,«uJTwv. Clriftu. videlicet & Petrus. ^Ta- 



notat Erafmus. ^ Liberatifunt.V ul°. tk Ertf.Saluifa- 

ttifunt, id eft a morboliberati. 

IN CAPVT XV. 

1 Quid.im [qui] Hierofolyniu aduenerant, 0/, (id eft wk &7j * 
I'tes^xJjuoivyfub.'xSisvTK.vtex aiticu'itraicftioneapjaret. 

2 Seniornm,i3fi fofivTio?>t\'\d eft maiorum,vt Erafmus re- 
£ie interpretatus eft Mar.v.j.Nkebanturenim dlorum(vt 
hodienoftrorum) temporum Pharifiei, non vnico verbo 



Cap. XV. 72 



EV,ANGEL1VM 



Dei fcrJpto/a quo tame' neque ad dextram neque ad fill- & &n^« audore pr*cipuo:quas tamen Iofcphus lib. 
ftra d-flededum fuiflTe Dominus diferris verbis edixerat) antiq.i^vt aPhanfim ortas,negat probata* hiifle Saddo- 
fed tradironibus *>»'♦«« q« as adiiciebant.varia pretexe- ceis.ltaque Seniores hie non vocatur Sanhednn , vt qmdl 
tesiftiaudacia? & quidem mprimis longa?confuetudinis exiftimarut, quorudecretisvmuerfuspopulus tenebacnr, 
& Patrum auftoritatem , ipfo etiam impuJentiffime an- 5 fed veteres dodores,quos etiaa^V; fupra cap.* vocauit, 
numeratoMofc, quafifux Cabal* nugaciffim*dodore 



.1 rut. <.i6. ~ ' *\ / r\ ' 

ephef.L. n&xfiXoy»v -m-nty v\ \xv\vi& , Snvarcp 

I cut. 20.9. 

r. -i \ ■> \ ' \ ' 

(P^AH^VIC' W° y |WW T^M (7VJ TO)/ TTUTtgg. 



Exo.10.12 



10. 20. 



aura h TluufAmigg, aLuix. 



Kctt 'AKUgpOTLVc. tL/JO CVTOXlw tS 0gOf 



non enim lauant manus fuas, 
quum "edunt panem. 

At ille refpondens dixit 
eis , Quaie & vos tranfgredi- 
mini mandatum Dei per tra- 
ditioncm vcftram ? 

Nam Deus mandauit , di- 
cens, |" Honora patrem tuum 
&matrcm. &, | Qui maledi- 
xerit patriaut matri, " morte 
moriatur. 

Vos autem dicitis,Quicun- 
que dixerit patri aut matri, 
Donum<y? quocunque a me 
iuuari polles, ' injons ertt : & 
nequaquam honorauerit pa- 
ttern fuum aut matrem foam. 

Et irritum feciftis manda- 
tum Dei per traditionem ve- 
j ftram. 

Hypocritae, 'benedevobis 



nem Seniorum? non enim 
lauant manus fuas quum 
panem manduidr.t. 

If (earn em n-Jpondens 
ait illis , Qy.are & -voi 
tranfgredimini mandati 
Dei , propter tradttione 
v eft rami 

Nam Deus dixit, Ho 
nor a patrem & matrem. 
&, Qitl maledixerit pa- 
tri vel matri , morte me- 
riatur. 

Vo% autedic'tti^Qtti- 
I cunque dixerit patri vel 
matri, Munu^quodcun- 
que tfi ex mc,tibi prode- 
'rit : & non honorificabit 
patrtm fuum attt matre 
fuam. 

Et irritu feciftis man- 
d itum Dei propter tra- 
aitionem -vejlram. 



7 H'j pocrit*, bene pro- 



^ Edmitpinem,ti'nv s'£ja>>wji.cibum capiunt^ex Hebreorii 
idiotifmo qui paffim occurric. 

7 Vet traditionem, <hi -dw ■nv.&iJbaty. id eft Traditione.E- 
raf Propttr.Et certe hac fignificatione plerunque ha?c pra»- 
pofitio fecundo cafui iungitur: hk tamen potius fignifica- 
ri videcur caufaper quamaliqnidfit. Traditionisautein 
vo^abulum dottrinam dcclaracqua? Iudsis Cabaia dici- 
tur, ore videlicet traditam, & tandem abinfanishomini- 

b 

tine dicas,autconftitu lone vt cenfet Eraf.q 
terpretatur Marci7.4. Eiufdem autem capitis verficulo 
quinto,ritum traditum exponit: nono verb & decimo,co- 
ftitutionem.Ego verb retinu: vocabulum quod Gra?cO re 



io 



nein aftiuam, quafi^yv quarto cafu ponatur, conftru- 
clione Atticis fmiiliari, pro Jbo^. Erafmi verb interpreta- 
tionem non fequor, multa-. obcau(a .Prnniim enim ni- 
mium procul reredita Grajcis : deinde nouum verbuin 
adfeifcit, idqueper pra?terirum imperfedum explicat, 
nulla neceflltate. Quinetiamconiuncliuum intcrpretatur 
perprajfensindicaciui, quum potius per tuturum verten- 
dum fit: nifi propriam fignificationem feruare mnlis. Po- 



Grammatica conftruftio manifefte conuincit: & quanuis 
hasc ellipfis dura videri poffit, tamen nee raticne caret nee 
exemplo.Chriftus enim proculdubio ipfa traditionis ver- 
ba recitauit , in huiufinodi autem citandis teftimoniis fb- 



lusinblafjhemos T.ilmadislibrosrelatam. InftitutQ La- jr ftremb videturillud c/^e^vpoftarticulum collocare:perin- 
ine dicas, aut conftitu lone vt cenfet Eraf.qui etiaita in- de acfi fcriptum efiet,<>i** fu&v*ii;it*jd> a>$i\»§»ettwTtS. 

Quod autem in annotationibus dicit fibi videri potius le-- 
gendum elTc »<j>«aji8)", vt fit Iuuaris, (funt enim haec ipfius 
verba)plane non intelligo. f Infons erk,aJiajj-n^ird^. 

fpodetj&aGellioetiam vfurpaturlib.-j.cap.ii.ln hisaute %Q Supplendum aliquid effe ad explendam fententiam ipfa 
Jibris hoc nomine non aliqua dodrinx Chriftianae myfte- 
ria extra Apoftolorum fcripta fignificantur,vt falfo docet 
Antichriftiani,fed ipfa dodrina fcriptis Apoftolicis perft^ 
diffime comprehenfa:quanuispoftea traditiones Apofto- 
lica?(& quidem falfo pleruque)vocata? tint,conftitutiones ^ lent prxtermitti qua? funt omnibus nota, vt contenti funt 
antiquas ad certos aliquos ritus,pro circunftantiai um ra- Iurifconfulti prima ipfa legum y quasvocanr, verba profer- 
tione mutabiles,non ad ipfa dogmata fpedantes. re,aut earum particular^ auditore vel ledore .id totasil- 

4 Honora, Tj^.Honoris appellatione tntelligitur omne las infpiciendas ablegato.Suppleuimus autem id quod ex- 
genus officij aut potius pietatis filiorum erga parentes,fi- primitur fupra n. 5, & refpondet Hebi *orum formula; 
cut rede & pieannotauitErafmus. ^ Morte moriatur, jo np j^'/nn^lGen. 24.8. &Exod. 12.1$) cuiopponituro'<))«V*r 

a«eKtT» 9txAcn*T».Vide Mar.cap.7.10. & w-^( 2?t. ^ Et nequaquam honorauerit,)^ * (jm ti/jm- 

^ Dmum [efl,~]quocunqut a. me iuuari poffcs,J)Hyi «*» s£ i- <tk id eft , & ita fier vt, contra Dei mandatum , neque pa- 
^tM.ja!<p«>i»8iic. Donum[eft] id eft, Deo cui perfbluen- tri neque matri officii! m filiusprarftitei it. Honoris enim 

da funt omnino vota,& cuius prioresfunt partes(nec enim appellatione fignificatur quicquid liberi paretibus debet, 
dubium eftquineiufmodireligionisfpeciemiftiobtende- ,- Sunt autem ha;c non ipfius traditionis verba (vt.liquan- 
rent) iam antea confecraui id omne quo alioqui poffes a do exiftimauimus)fed Chrifti,ex Pharifaica traditione Gc 
me ex meis bonis in hac egeftate fubleuari. Haec enim in- violari diuinum mandatil colligentis, vt appart. t ex Mar- 
terpretatonuliam verbis vim affert, fuppletoverbofub- C07.12. 

ftantiuo, ellipfi Hebrseis pra;fertim vficatiffima:& lis qua: 6 Irritum feciftis,>!>t.v^aTtTi.Derhnturhoc verbum a w>- 

fequuntur eft accommodatiffima. Illud autem Siwi fatis 40 e^ c >q uo ple"3 audoritas ac imperium declaracur. Itaque 
notum eft fajpiffime vniuerfale menuntiationem declara- am^ouju proprie fignificat omni imperio &audoritate fpo- 
re vt Q^dcunque potius quam hmplex relatiuum Quod fi- liare. Apparct igitur eos qui Dei verbo quicquam dctra- 
gnificet:& &i><\h&j -n inw«,ideft Aquopiam aliqua reiu- hunt aut adiunguiit,quoconqueobtent(i id faciant,tamen 
uari,fiue emolumentum aliquod confequi,Gra?ce e'egan- non minus efl'e nocentes quam Si Deum ipfum conarentur 
tius quam tertio cafu dicitur.Deniquee'^s'iwJnonfimpli- 45 e fuo folio detrahere: quod vt melius inrelligcretur, pla- 
citerprouVs'itw r , fed proeo quod Gallice dicimusdema cuitindicarehuiusverbi etymon, Eft autem hoc referen- 
dum ad hominum conatus.Nam,quod ad rem ipfam atti- 
net , inuito Satana & ipfius organis fruiha laborantibus, 
ftant Dei pra?cepta in Ecclcfia ipfius. 
50 7 SeHC)Kgi\ue. Erafmus, J^ec7<?. id eft if$£c. 

^Trophctit'iit 



*«rr.Erafmus, Quicquid doni a me^profifiuru eratf[id tn tuum 
■vertitur commodum. Idem autem apud Marcum, Donum, 
qmd-unque ex me, in tuum cedet commodum. Vulgata, Munus 
quodcunque ex me, tibi proderit, mucata paffiua conftrudio- 



SECVNDVM MATTHjEVM 



£/ OjULdSv VL<TOA(tA->'hl')ti>Vy 

L'yjifa /uiQtoA&oi; Snx tzS SOfWn 

diet twTp uoppw a/m-^Gi am t/uyv. 

VlcvxIuu Ji (AfiovTctf fu j JiJcia)ton*c; 
d^chicniccXicLgyCVTztX/ii^Trz cLvd-&°7mv» 

Ka/ <zz%>9cr>icLMcrztjUtyJ0<; tov b%?&v 3 &t- 
7Tiv cwTol^tXwoviVi. i(cy awuiz'n. 

Ov TV &iO~ip%0/l$fJOV Gig TO SO /t^oc KOlVoi 
TVV aJSgoPTmVyCLTb.Ct, TO cWop d^OyMty/OV QM, 

i8 <p>(JjFTo<;sniTo zoivoTtov cOi^Qopmv. 

Ton fzz&crzhSvvTit; ot Mc/Ldnrcq duT% 
inmv curia, OlS'cu; oti ot ^ccqjlouJoi cLxx- 
crajmc; tov 7^y>v ioncUcftiXiS-maJ'i 

O eh*$?n>xejLd-&it;&7rtyY\a,o-a,<puTeict 
ld> x% t<pv Ttucrtv o 7ntrup /uyv o ovggt,vio<; 

A'cpm cwtovc, * oJ\iy>iGiai TV(p7ei tv- 
<pXav. 7V<p%9c;j 7V(p?\9v £clv oJfyyri ci/u- 

<pOTi£$l GtS fiodvvOV 7FiOVWUTCt{. 

P^aonQjL^eiq eft o Uer&t; Gimv cwtz$ 3 

®£pt,VDV YifAAV rlw <Gpbcf.fi Ohio) TOtVTLW. 

» / / 1 
CtOUUDiTOl i&l 

00 7K0 VOGlTt OTI 7T0J) TO Gig TTOpdjOfAJir 

vov Gig to so/m&^ic, tlw xoiAiav %t>pGi 3 t(cy 
Gig d$i£(>?>vci cKfiaWwreLfi 

Tct ch QMTIOpdjOfMjJCtQMT^ <& /U^TOC, > 

cm TYig xapeftcig d\\£p^rctj 3 Y>cLKtHVct yjoivdi 
tov tviSoynov. 

E\ $ f tf £ XcLp^'tCV; cJZipyOVTCLf <^i^£- 

jiVfAsit 7Jwvi&>) 3 povoi 3 /uyi%eicLf, 7wpvGtctfy 



10 



II 



It 



*3 



14 



M 



16 



17 



18 



19 



prophetauit Efaias,dicens> 

| " Appropinquac mihi po- 
pulus hie ore fuo ,, & labiis me 
honorat:cor autem corum pro- 
cul abefl a me. 

Sed fruftra me colunt 3 do- 
cetes doctrinas qu&funt man- 
data hominum. 

j|Ec aduocata turba dixit cis 3 
Audite & intellipite. 

Non quod ingreditur in os, 
poiluit hominem,fed quod e- 
greditur ex ore , hoc poiluit 
hominem. 

Tunc accedentes difcipuli 
eius dixcrunt ei , Nofti Phari- 
faros audito ifto fermone of- 
fenfos fin He? 

Iplc vero refpondens dixit, 
|lOmnisplanta quam non plan- 
tauit Pater ille meus ca^leltis, 
eradicabitur. 

MilFos illos facite :[j duces 
funt exci ccecorum.quod fi Ce- 
cils ca*cum per viam duxerit, 
am bo in foueam cadent. 

|| Refpondens autem Petrus 
dixit ei 3 Edillcre nobis para- 
bolam iftam. 

Icfus autem dixit,Adhuc & 
vos intelligentia caretis? 

Nondum'intclligitis , quic- 
quid ingreditur in os , in ven- 
trcm ' cedere, & in latrinam 
eiici? 

Qiiie autem proiicifcuntur 
ex ore a ex ipfb corde egrediun- 
tur,& ilia polluunt hominem. 

|j Nam ex corde egrediuntur 

cogitationes malx, ca?dcs s a- 

dulteria , fcortationes , furta 3 



IC 



II 



11 



I? 



14 



'T 



16 



17 



73 

phttamt it tobis Efai& 3 
dicens, 

Topultti hhlabiume El"a. 2J.1J. 
honor At:cor auicm eorurr. 
longe tjl a me. 

Sine caufa. autem t'o- 
lunt me , docentesdoclri- 
nat,mandata hominum. 

Et comocatif ad fe Mar. 7.17* 

turbiiy dixit e» , indite 
& inttliigite. 

Non quod intrat In or> 
coinquinat homintm,fed 
quod procedit ex ore 3 hoc 
coinquinat hominem. 

Tunc accedentes difci- 
puli eim dixerunt ei, Scif 
quia Vharifei , audita 
verbo hoc , fcandaliz^ati 
funt? 

At ille refpondens , ait , 
Omnk plantatii quam Ioh.ij.S. 
no flantauit Vater m<Hi 
eradicabitur* 

Sinite illos : catijiint Luc. 6. J9» 
duces c.ecorum. c&cp.s au- 
tem ficaco ducatum pr<e- 
flety ambo in foueam ca- 
dunt. 

Rjfyondcni autem? e- Mar.7 17. 
trm dixit ei, Ediffere no- 
hu parabolam ijlam. 

yttillt dixit , ^A.i- 
huc& ros fine intellect* 
ejfo? 

Tion intelligitis quia 
omne quodinos intrat, in 
■veninm vadit , ty infe- 
ceJJ'um tmittitur. 



18 



19 



Qu£ autem procedunt 
de ore , de corde exeunt 3 
&■ ea coinquinant homi- 
nem. 

De corde enim exeunt Gcn.tf.j.ft 
cogitationes maU , homi- si. 
cidia,adulteria, fornica- 



^Trophetauit , <&oot<p»r&jtnr. Erafmus, Pr£dixit.Ahj,P r atici- 
natm eft.Cicut etiam Erafmus vertit Marc.7.6. Egoneque 
volui,neque (vt opinor ) debui vocabulum tarn familiare 
Cliriftianorum auribusjimmurare.- Qupdfi mihinouitas 
placerei(vt quibufdam , qui vtinarii verbis tcnus Scriptu- 
ram profanarenc ) mallem vti Pra;dicendi verbo , quod 
Grsco vpcabuloprorfus refpondet, Nam Vaticinariop- 
rtomtur potius -n! (AdUTivtSm^. 

8 ApproffnquattyyZei. Apparet Veterem interpretem 
legifle d\*oc xtv<: -nh x^ Kl <" V* ""/** > Populus ijie labijsme 
honorat. Erafmus autem exiftimat ltudiofum aliquem 
fijppleuifle cseteraex editione Gra?corum. 

9 Tru(ira,pJ.Thx>. Vulgata male,5»»je caufa. f [.Q«<* 
Junt ~\mandata, cviwa^'to. Ha;cdicuntur per appofaionem, 
vt rede obferuat Erafmus.Simile exemplum habes Rom. 
8.13 .quia tamenid obfeurius erat , addidi[2«.e/wtt,]ad lo- 
cum illuftrandum. 

Tolluk , kcivoT. Kcitov ex Hebraeorum idiotifmo di- 



li 



citur quod Latini vocant profanum, quafi commune 
dicas,ideft, quod promifcuo omnium vfli veluciinqui- 
natum eft ac contaminatum , ficut exponitur Aft. 10. 
1 4. Inde deriuatur verbum k^iouu, pro quo nonnulli 
Communicandi verbo vtuntur, vt Vetus intetpres Marc. 
7-iS.&Tertullia.deparientia: fed quos nolim imitari. 
Vulgata vertit Coinquinare : nifi potius aliquis fie fcriben- 
dutn putauit pro Communicare. Erafmus in annotationi- 
bus,Impurum reddere. Itaque quod in ipfius verfione le- 
gitur Impurar,typographorum incuria accidit.Idem apud 
Marcum vertit Inquinare. 



14 C£cum per viam duxerit, iv<p\iv iSnyr!. Hoc fignificat # 
+if»y'iv.Vlilgata,Ducatumprx(let.EraCmus,DuxfHerit. f ^»" 
ueam 3 0l$vvo\i. In v no exemplar! legim us #c$pov eodem fen- 
fu.Notancrum eft autem vtrunqueaddiciexitio,tumeum 

^ qui pr£it,tum eum qui fequitur: ficut etiam dicit Domi- 
nusEzech.14.10. 

14 Tarabolam iflam,TLu mtftfioxLu rauu-duj .Id eft Iftud fi- 
gurate diftum,de eo nimiru qua?rens de quo Chriftus re- 
fpondet,quod licet fimpliciter diftum & accipiendu , Pe- 

10 rrus tameri idcirco figurate diftum fufpicatur,qu6d eo a- 
lioqui tolli ciborum difcrimenin legepofitum putabat; 
quadere multo poft exprefta etiam vifione ipfum doce- 
ri oportuit , quum tamen nondum ea de re ageret Chri- 
ftus, fed de Pharifhkis duntaxat traditionibus. 

15 \6 InteUigentiacaretH?cL<Tiuji-F>ii<^-,'Vi\)gita i Sineintctfe- 
tlu eJin?Et apud Marcum, imprudentes >fli*? 

17 lntelligithy vo«t». Idem eft hoc loco urs«» quod 
ewjiivt). Alioquin Cogitare fignificat & Animo verfare. 
J Ce^re,^^«.Vulgata,T^rf^ 5 ^acrr^?i.Erafmus,^46/r,9VojT. 

io <$ Latrinam, *<ptJh<Jvti:j feorfum fedendo, ficut Latinis vo- 

catur Latrinak lauado,feu latendo.Vulg.& Eraf. Stcifj'um: 

quod non memini Jegerehacfignificationeapud idoneos 

auftores.Gr^ci tame «V < fa , >qu a fi diuerticnlCfere vocat. 

19 CogitationeSifiavye-fMi. Hoc modo etiam interpre- 

25 tamurwMSljatt^cqubd melius vocabulu nonhabeamus. 
Poteft tamen dia^^a-^c quibufHamlociscouerti Ratio- 
cinatio,item Difceptatio: quod tame poftremum relpon- 
det t>? Jix-mtty. ^ C*des,qwi. Vulgata, Homicidia: 

id eft <^'«^i<s«p/^.Indicat Erafmm fcriptum eflein nonnul- 

G. ]. 



Cap". XV. 74 



EVANGELIVM 



\ 



lis codicibus *3ov«J , inuidia:. f SconationeSy-mpvcZq. 

Vu!gaca,luo morejForwcdt* w.Erafmus, Stupra: quo vo- 
cabulo magis videtur fignifican vis mulieri illata. 
f Makdifta* @\toTp»*i*r. id eft, fermones quibus aliena fa- 
ma larditur. Nam ha?c vocabuli Gra?ci vis eftjwwgjt to -rfoi 
'ff/m 0K<£rim.id eft,a ladenda fama & exiftiniatione. to- 
que Demofthenes & alij pafllm vfurpant pro Calum- 
nia,vt fupr.i annorauimus cap.9.3. Nos in rebus facris & 
ad Deum pertinentibus vocabulum Grarcum retinuimus. 
Hicautem Chrittus videtur eaduntaxaerecenfere qua? ad 



mutua hominum inter fe dilTiJia fpedant. Cic. ad Quint. * 
fratrem. Quum omnia maUdicia , (gr vtrfus etiatn obfc<£- 
mfiimi in Clodium , e£" Clodiam dherentur. Vulgata, 
Biajphemi*. Nos vernacula lingua vocamus blafmes, 

J Gra?co vocabulo per fyncopen contrado. Sed fane exe- 
cranda eft Caftellionis audacia quipropterea quod ob- 
tredationem alicubi Cicero zelotypiam interpretatur, 
Dominum aufus eft obtredatorem vocare : quum ob- 
tredator nunquam nifiinvitio, &eoquidem maximo, 

10 ponatur. 



Mar.7.24. 



X/\g7TcLf 3 ^djJb/u,ctpTvyL'Li> @hc(.<T<py)jUAaj. 

Tcwmt&i irtitoivoiwitt tvv ctvd-^cp- 

7K>v'toq aA'fxjfoii; ?$pcn tpctyavfi koivoitov 

Kctf cJ%iA$C0V £M&d*V l\tffo£ CLVi^- 
pV\<JlV GiQ TK yJpYi Tv&u ng\ IiS&voq. 

Kctf IJbv , yiwn XaJtcLvaujafizFi rpd- 
qjlcov dit&ivCtivcf^iX^ovcra.^ cyKpouu'yiaiVy 
cusm te^PVazL, E'AgWv/tfcfi KuQjLiy tfs 

O ch ou% ctTTt-noJi'd^ cwty\ 7$y>v '. Kctf 
<zzg$(FtXSov'&Q 01 jtyiSyrcL] dirt* Yigymv 
ojutvv , Mypvnt; , KttoKvctov cwrlw' oti 
*&-'£& bmc&iv njulfi. 

O' ch '~Sz7VXejid-€i<; &7IIV 3 OVK a,7TiSVt- 

Supe. 10.6. ^^ ^^ ^ ^\ tz ^^ a7rx Jt t%n}\.a>?w- 

TVLoi}LQVl<Tgc/LY\h. 

^vo-zliKv&lz (ZonS-ei /u$i. 

0> €}Xix3Xi%£jLSeic; &mv , Ova igi t(gL- 

%gv ?&%&tv tvv apnv T^'vixvav , ycy j2ct~ 
A«r tc?c xttvA^jLQit;. 

H j &7n,Nctj Ku&i'@: $ ttz xwucte/ci 



ro 



ii 



it 



tj 



falfateftimonia, "maledicta. 

Htec funt qua? polluunt ho- 
minem : illocis autem mani- 
busvcfci, 11011 poLluit homi- 
nem. 

||Et e^reirus illinc Iefus fe- 
celficin partesTyii & Sidonis. 
Et eccc^mulier' Chananara a 
finibus illis eo-i:eira,clamitauit, 
dicens ei,Mil*ereie mei Domi- 
ne, fili Dauid, filiamea ma- 
le a da^monio vexatur. 

Ille vero non relpondit ei 

quicquam. Tunc accedentes 

difcipuli eius " rogarunt eum, 

dicentes , Dimitte earn: nam 

clamatpofl: nos. 

Ipfevero relpondens dixit, 
I Non fum millus nifi " ad oues 
perdifas domus Ifracl. 

Ilia autem venit & adoniuit 
eum,dicens 3 Domine fuccune 
mihi. 

Ipfe vero relpondens dixit, 
Non eft ■"' bonumaccipere pa- 
nem liberorum,&obiicere ca- 
tellis. 
\t 7 \ lpfa autem dixit, Etiam Do- 



zo 



M 



Zl 



14 



aj 



16 



14 



V 



it 



17 



tiones ^furta^fulja tcjti- 
monia^blafyhemtdi. 

Hxc junt qua toinqui- 
rtant homintm : non lotit 
aute manibuf madncarAf 
no coinqninat homlnem. 

Et egreffu* inde Iefn4 
feceflit in paries Tyri & 
Stdonis. < 

Et ecce y mulict chana- 
n<ex afinib* itlU f greffit> 
clamauir,dicens , MiJ'ere- 
rt mei Domine , fill Va- 
uid,filia mea male adx- 
momo -vexatur. 

Qui non refoondit ei 
•verbum. Et accedetes di- 
fcipuli eim togabanteum t 
dicentes , Dimitte tarni 
quia clamat pojl nos. 

Ijfe autem reftondens 
ait 3 T{onfum m'tffusmfi 
ad ouei qua perierunt 
domw ifrael. 

jit ilia njenit & ado~ 
rauit eumydietnSyDomi- 
ne,adimame. 

Qui refpondens ait, 
T^ow efl bonum jumere 
panemfilionim , ^ mit- 
tere canibm. 

*At ilia dixit) Etiam 



H Partes,™ /Mpn.id eft,regiones vicinas Tyro & Sido- 
ni.Parces autem prorcgione ipfe etiam Cic. vfurpauit ad 
Atticum [lb.]. Sine fe,inquir, non effe nobu ilia* partes tetun- 
das,propter Anionium. 

ai Mulier,yj^»l. In Complutenfi editioneadditur tvV, 
qua?dam. f C banana, x<t»a>ui«..Legitixr Hebraice nuyia, 
Icheuahamtb] non autem TTJp^wVfo] a Cana inaiore,onr 
pido tribus Afer : quod tamen m hoc tradu fitum eft, vt 
apparet ex Iofue 10.18. Vt autem ita fentiam vel haec 



fto etiam ipfi tribuatur Apoftoli appellatio Heb.^.i.vt qui 
& ipfe fit oifxiovH miflusapatreieorumalioqui propria qui- 
bus illud fpecialiter conuenit, Sicut mifit me pater , ita & 
ego ntitto vos. 5 -^"^3«V.«'< <W wc k^h 3 quumiflud 

iy inanimatis,ilUid animatis vfinfius tribuatur 3 vt annotat 
Gaza Jib.Gramir;,ticcs ^. J Boinus Ifraelytinou t'g-QtitK. 
id eft gentis Ifraeiiucaj.Habebat enim omnes tnbus com- 
munem patrem Ifraeltm.quod non putode vlla aiiagen- 
tc dici pofle. Na improprie Virg.i. A neid. Romanos At 
ratio me impeilit,qubdXtwav«y'Kcvbique per ^fcribi inue- 10 faracidomum vocauit,fiSeruijinterpretationem fequa- 
nio : qua?fcribendi ratio non videtur locum habere pofle mur,in hoc.v.erfu , Quum domus ^ffiarMChthiam claiafque 
in altero vocabulo quod incipit a p. 5 ClamauitM- Mycenas Seruitioprtnut. 

cens v i l*?d»Y*<n,,w J TriMyvm.tlr3.[~m[is > Clamauit adeum , di- 15 Succurre , &oi$«. Graxu verbum (vt obferuat EraC 

censy. Egoveroputba Vetere interprete pronomen avnJ mus)fi<rnificat ad vocemalicuiusaccurrereauxilijferen- 
rede coniunduih'dum participio uyvm. In quodam 15 dicaufa.Itaque Latino ilio vocabulo proprie expnmitur. 
rxemplari fcriptum erstjijif^trimm *ot5. id eftClamauit Vulgata,_^ : «H.*,id eft,Vfoiuv(imv. 
a tcrgoipfius.quodindicat Iefumfeabillaauertine, aut 16 tionum t K$*h Era fin us, Ho»;y?«w:quod plerunque 

lpfam pia?pudorenonaufam in ipfius confpedum venire. pertinet ad d<. corum , quod Grarci ii uri-mt vocant. Nam' 
5 Male,^ Moc.Erafmus,-Mi^re,id eft <*.§\iu<;. ^Ad&- noneftum pro virtute apud Gra:cos dicitur -ni^Aov.adiun- 

monioYexatur, jtyutvifiTW. HocdicuntGra?ci vno verbo. 50 doarticulo: fateor tamen honeftos etiam dici quiboni 
Erafmusj^i/^woM/o^'f^Mj-. Caftellip,£/f/»Wrff<».-quam " funt & virtute prxditi. Sed quum hie agaturdceo quod 
verfionem non probo, nequis morbum naruralem faciat iuftum &faseft,& opponaturpotiusiJaVW, quam tJ«'- 
exmaloquodprqternaturame(t.Itaq'uemaluicrafllus& ^««pe?, malm Vetereminterpretem fequi. In quodam 
apertiusloqui,ficutdiximusrupra 4.14. exemplari fcriptum eratj^e^f^non licet. 

*? Qtticqi4am,Myi.\d verbum,Sermonem. Sed videtur 17 Etiam, ya/.Ell autem hxc particula in hoc loquen- * 

nicexHebr£orumidiotiimo(dequoalibidiximusfrpe) ^ digenereaitentientis, fed itavtobfecradoni fubferuiat. 
tiyc poniproindefimra particula,vt infra it.46. f )\o- ' Solent enim fupplices fi quid minus commode fib'; ref- 
garunty *&><$iM eftgjfttiqo. Nam ficut apud Latinos Ro- ponfum eft ab iis quibus fupplicant , blando quodam af- 
gandi verbum ambiotium cft,ita etia ni^T*, apud Gra*- fenfu gratiam eorum captare : vt etiam apparet ex fubie- 
cos:vt LUC.7.3.& i.ThciT!i.i.& infra 16.1.™ i^uj-h eadem da particula caufali. Qiunetiam fupplice interch:m par- 
iignihcatione accipitur. J Dimitte , ~&ri>>v<nv. De hoc 40 tim afTeuerationis caufa,partim veluti profpiciente.s quid 

fimus.Erafmus, ^ro/r^.-quodLatinum qui- fibi poflit in cotrariam partem obiici, vti fulent particula 



demeft,fed ambiguum. Quamobrem etiam idem paulo 
poit,verfu fcilicet^iJvertit XmJsvujyimitterc. 

H lionf 1 *™ miffwyw. £tt\t*.*1>*. Hinc fadum v t Chri- 



Etiam, vt apud Plautu in Aululana : & ad PhiIemonc,io. 
Sic Hebr.fuam particulam n a yfiirpantin vehementiore 
precatione.Ncc tamen Graecoi urn m dedudum arbitror. 

f Ennim 



SECVNDVM MATTHjEVM. 



7w avi cot; S^Ae^. Ka/ tctSyn dvynyip 

Ka/ /ueiztficu; oWJ^hf o Iy\oduz nAdn 

ajvaQcu; &t$ to og££>cW3?fTt> <yx&t* 

Ko/ t&zpoiiXdvv ourp'So^^9t7JX)?Q^o) 3 
syovnt; f/j$ icwW^a?svg 3 TV(pAx\ > vm>- 
<pot£ , xv?foovt; 3 (&iTe&i$ 9?t AAot/c';. i.ppi- 
^ctvcu/Tovi; nztgp, Qvq imJttc, tx Vnaov' Kj 

it'qvt feus o^Akc ^Ky/^crct/,/SA«7TCV- 
Tztt;)Ut)<p3v<;?\£t,/\9iu>Tttg 3 wtypyguyteig, 
^caMvg (^prwwwuTui; 3 (£' TV(pXxi;$M- 
*7ro\"iv.c l 'i{uJI iJh^ctauv to &iOV I <3-£a-tfA. 

O'cA Vtvrovt; -zd^pcq&teaztiufyjoQTovi; 
fAc/L^m ru$ oujtS ei7n 3 l7r?^F/vi^ofjuLj 'Gh 
rov o^Zgv'oTi n J\i mfM^c, Tp^e t&^sija- 
vouai/uyi.Xj ax zyovoi t\ QayjdcntigjfbTro- 

XVOtt) CLVVVC, WttlQ. OV 5*/\6t) 3 iAY}/TOTZ cm- 

XvSzaaiv cV tyi o^ty. 

Ka/ Xiy>vcnv ctvrd ol /jyi&vraLj uorju, 
TloSiv n/utv cv ipnjUAot aprot tooovtoi 3 

OOC^Te, %0piZt(7tLl C^AQV TOOlVTCV) 

Ka/ Ae>€/ &vtoiq o I not v$ 3 Uoavvg ctp- 



i8 



X9 



5° 



3i 



r- 



?3 



?4 



mine ? "etenim catclli vefcun- 
tur micis qua? cadunt c menfa 
dominorum fuorum. 

Tunc refpondens lefus dixit 
ei , O mulier , magna efi fides 
tua : fiat tibi vt vis. Et fanata 
fuit filia eiusab comomento. 

||Et digreiius illinc lefus ve- 
nit luxtamare Ga!ila?a?: & quu 
afcendifTent in montem,fedit 
illic. 

||Tunc adiitenm turbamul- 
ta, "habens Tecum claudos, car- 
cos , mutos, "mancos , & alios, 
muitos: & abiecerunt eos ad 
pedes lefu:& fanauit eos: 

Adcovt turba mirata fit,quu 
videret mutos loquetes, man- 
cos fanosjclaudos ambulantes, 
cecos videntes:& glonficarunt 
Deum Ifracl. 

fllefus autem aduocatis difci- 
pulis fuis dixit , Commoueor 
mifeuicordiaerga turbam:quia 
iamtriuuum "permanent apud 
me,& non habent quo vefcan- 
tur:& dimittere eos'ieiunos no 
lo,"ne viribus dcficiantin via. 

Tunc dicunt ei difcipuli eius, 
"Vnde nobis in deferto "tot pa- 
nes vt "faturemus turbam tan- 
tam? 

Dicit igitur eis lefus, Quot 
panes habetis?Illi autem dixe- 
rut,Septe,& paucos pifciculos. 



ta 



-') 



30 



Mar.7ji* 



3' 



J3 



54 



7> 

Domine : nam & catelli 
eaunt de micti que cet- 
diit di menja dominorum 
fuorum. 

Tunc refrondevs le- 
fus ait t//i, rriuhcr y ma~ 
gna eflfidrs lua :fiat tibi 
ji< hi ris. Et f niita <fi fi- 
Uu vim ex ilia hora. 

Et i]mu?» tr.i7;f>ft't in- 
de It fits, -vcnit [ecu* ma- 
re Ga!il<e& <(ff afcendcns 
in montem fedebat tbi. 

Et accefferrtnt adeum 
turbo' multee habentetfe- 
cum mitios,c&cosxlaudesy 
debiles) & alios muitos; EfMJ-5' 
& proiecertmt eos ad pe- 
des eiu* : & curauit eor. 

J tart imbce miraftn- 
tur j-videntes mutoi lo- 
quentes , daudos ambtt- 
lautes,( xcos yidentes : &• 
magmfcabant Dtum if- 
ral 

left- Aute couocatis di- f£ar.8.t« 
fci^ulitCuis dixit , Mrfe- 
reorturb<e: quia trutito ia. 
ptrfeuerat tnecft, /<; non 
haient quod man lucent; 
&• dimittere eos itiunoi 
nolo , ne dtficiant in via, 

Et dicunt ei difc:p<di t 
Vnde ergo nobis in defer- 
to fanes t ant. os , vtfam- 
remus turbam taniam} 

E t ait illit lefwy Quot 
habetif panes ? At ilh di- 
xerunt, Septem t & pau- 
tos pifticutos . 



f Etenim , wjyip. Vulgata , 7S(am &. id eft (vt in quodam ftis codicibus& extant in Syra imerpretatione.Sed in vno 
exemplar! fcriptum erat)j«tj yip >mj.Vide Mar.7.i8. vetere codice pro :tu><poJ;-\a.\ouvTU( , lcgiraus xxo^ol; *kow'»»- 

30 HabensJ%>mc. Eraf D»cc««i,Namid etiam(inquit) >mt, dKcihouMtxouuJTzv;. id eft 3 furdos au^ientcs , mutoslo- 
figniflcat i-M. Atqui nufqua reperi ab alio annotacam hanc quentes : ledione fortaflis ab aliquo deprauata qui >u.<por 
fignificationem.Obfcruantquidem Grammaticivfurpari 5 ignorauit pro muto quoque accipi , quoniam iidem funt 
«wtj i5 ^>e^o,vt in illo Hom.Iliad.s<,9t' l ufc*T'4'^v in xp<n Item hatura muti qui furdi,vnde apud Comitdos itaxfiv m>e?oxo7n>f 
pro i'xetJOKD.i.ago. Sed hx omnes fignificationes ad verbum ceribria indufta quideminprofcenium , fed cuus nuUx 
ha b e o referri commode pofTunt , atque etiam debent. ellcnt in loquendo partes. ^Glonficarunt , iJi%*ow>.'i. ma- 
Alioqui licebit hoc modo infinitas verborum fignificatio- gnifice extulerunt & colIau(iarunt.Vulg3ta,/M^M(yFw««^ 
nesfingere:quod video libeter facere eos omnes qui Gra? lip id eft i/Mythuuiu.. cuius fignificatio auteadem eft, autnon 
ca lexica {cripferut 3 non line temporisiaftura, & maximo muJrum diueria. 

ftudioforum incommodo : quum hoc modo Grarca lingua jz Vermanet apud me,ti>ti9f^jou<n (tw«.id eft,a meo latere 

non doceatur,fcd fadifllme corrumpatur. ]Mancos 3 non difcedunt. quod alio vocabulo dicunt Gra?ci ;m©«- 

»o^xcu;.Vulg.D^McJ•,c^£a^^«f. EklCMmHos, At ego exittimo t^etv, vnde Parmenones di6H ferui qui dominos afiefta- 
mancos hie vocari non quibus manus eflet truncata(ficut 15 bantur.Nam ha?c etiam vis eft prar ofitionis ^of.Vul^ati 
propriedicuntur infra 18.8) fed quorum membra debili- . & Erafmus. Terfetterant • id eftt/WMii/oj , vel Aayjepirpxin. 
tata eflentjVt paraiyfi , & aliis id genus morbisraut etiam Apud Marcum autem 8.r,Vetus interpres vert tSufiinent, 
naturse vitio.Id autem partim coniicio ex eo quod poftea id eft \j&v/u$iJcv!nv.Era{mus,Manent. ^Icinnos,»n<^(.id 

illis opponit tdi? J j<«?.id eft ianos : partim quod nufquam eft impaftos vt loquitur Virgilius. Nam ahoqin nihil dlo^ 
legitur Chriftus aut pedes , aut manus , aut alia membra ao cibi to: diebus fumplilfe ne verihmile quidem eft.Vfus eft 
cuiquam largitus: quauis id illi difficile no fuit. Etfi autem autem Chriftus hac etiam circunftantia vt miraculi ma- 
mancus proprie is dicicur qui m/tnu caret, tamen ad ca?re- gnitudo tanto magis apparerer,& vtfamelico.< cibum ca;- 
ra etiam membra id interdum transfertur, vt^e^v fignifi- ]eftem efurientes , nunquam ab ipfo defeti intelligamus. 
cet.Pra?terea pro eo quoque vfurpatur qui membra habet ^ 2\^c„o*i77i7t.Aliasvertimus Nequando, fed particula jmrt 
debilitata : perinde e. im eft ac fi illis careret. Sic Cic.prci 25 hoc loco TmpixuH. ^Viribm deficiaiUjiMAvSueiv.i.xenrf&xiZtri, 
Rabirioperduell.reo , Mancm, inquit, (Jr membrif ommbtt* vel swegywiw: 3d verbum , Exoluahmr. VideMarc.S.j. 
caputs & debt Lis qua. fignificationeaccipitur hoc loco.Ulud 3^ Fnie nobis , iti^tvi »'/u7v. Vulgata, V nde ergo nobis id 

autem obiter etiam < bferuare liceat , apt d Plautum in eft W^vkv '/my, ficut fcriptum legimus in vno exemplari. 
Mercatore, eadem ifta & quidem pari ordine pofita in ^Tot, vxstC-ni. Hoc vocabulo proprie figmficaturdi creta 
hoc verdculo inuenm, Ad mandataclaudusyCiectti, muttn, 30 quantitas.Vurgata,r«w»o*,id eft thw^vtt;/ , quod declarac 
membw omnibii* capita ac debilis. quantitatem contiriuam. Interdum tairen Tantus etiam 

31 Ft turbans* -nit, e^xow. In quodam exemplari addi- de difcreta dicitur pro Tam multus. Itaque cpdem verfi- 
tur mv-mx,. id tft, tota. ^Mancos fanos , xuNisc Jj<«c. jculo turbam tantam intcrpretati fumus. ^ Satunmus, 

Hieronymus ha?c verba non legit, nee etir.m Auguft. lib. ^-ra'ow.Hoc proprie dicitur dearmentis Nam ^'p' RV Gran- 
de confenfu E.. angel ftarum j.. cap. 50. & Eraf. fup. ofititia 3^ ci vocant gramen aut pabulum : fie Gallicoidiotifmors* 
effe arbitrattir: repenmus tamen in omnibus npftjris vetu- paiftrt & repM hontfte tnbmtfir etiam hominibus. 

G.ij 



Cap. XVI. 76 EVA 

Kctj ?&8>MV toiAi'nfa, aprvu; xj t«?<- 
YLtiujitpaow warns, x} ewnurunottv' 

majpkn^vaag TotX elites , w^»f «C to 

M4rc8.11. "jy'Af <st&<nXdvms ot $a°jLoryoiiij 

TY\OUV cwtov oy\jui&iov CM TV UgCf,VU &h- 
thl^df OjutvJc. 

» / 

Kay ©€9°i" • 'ZvifM&v Wl*t»v ' mppcz- 
AipS gvyvct^cov ou^vog.T tivkq/.tclj, 



K 



3* 



3* 



77 



?S 



3^ 



?8 



NGELIVM 

Turiciuffit turbam ■■•difcum- 
bere humi. 

Et acceptis feptem illis pari- 
bus ''acpifcibus, quum gratias 
egiflet, fregit , deditque difci- 
pulis fuis:difcipuli vero "hjrbae. 

Comedenintq.omnes, & fa- 
turati funt:& fuftulerunt quod 
fuperfuerat fragmentorum, fe- 
ptem fportas plenas. 

Erantautcm quicomedcrat, 
quater mille viri , "abfque mu- 
lieribus & puerulis. 

Tunc dimiftaturba infeendit 
in nauigiumrvenirque in 'fines 

'Magdala. 

Cap. xvi. 

Efl ; T quum acceiTitfent Pha 
rifei & Sadducan, "tentan- 
tes rogarunt eum vt fignum "e 
caz'o ipuY oftenderet. 

lpfe vero refpondens dixit 
eis, Quando ferum eft diei, di- 
citis "Serenitas era :rubet enim 
caelum. 

Etmane, Hodie w'/tempc- 
ftas : ruber enim caelum tnfte. 
Hypocritas 3 faciem quidem 



\9 



Et prxcepit titrlte vt 
difumberent Juper ter- 
rain. 

Et accifitnsfiptem pa- 
nes & f'fecs ,grat'ias a- 
geif regit, & d.dit difci- 
pitlisfutsi^r dfipuli de- 
derunt populo . 

Li cpmederunt omnes, 
grfaturati funr.cy quod 
Juperfuit de fragment i* 
tulerunt , J'eptern jjiortas 
plena*. 

Erant autem quiwan- 
ducauerant,quatuor mil- 
lia hominum, extra par- 
uulos air- mulieres. 

E.t dimiffa turba , af- 
cendit in nauuulatn : & 
■venit in fines Mageda. 

Cap. xvi. 

ET acceffcrunt ad eum 
Pharifni <*r Saddu- 
cxi, tentantes : & roga- 
uerunt eum vt fignum de 
ctilo oTtettderet en. 

At Ale refpondens ait 
illn.TnEio yxfptre dici- 
ils j Serenum cur : rubi- 
cundum eft enim cae- 
lum. 

Et mane , Hodie tem- 
peftas:rutilat enim trifle 
cttlum. Faciem ergo cs\i 



35 Difci*mbtre,*.i*.7n<n7v. Graecis(inquit Erafmus) <udtm- 
aut , fi^nificat humi confidere , non in le£tis : fed hoc qui- 
dem fateor me nufquam legiffe. Docet Athena?us lib.i. 
*»*77i7n«v, quum de animo dicitur , idem valere quod «'3u- 
ymiVjid eft animo concidere, vtBudsus ex Cicerone in 5 
terpretatur : quum vero de corporis habitu , dici de remi- 
gibusqui quum impellunt reirios,dicunturaGraecis <!»»>- 
*«J«v,quod corpore propendeant in caput: qum remos 
adducuntjau*7n'7i?e<ijqu6d corpus refupinent.Inde fufpicor 



quomodoetiam videcur moJJior verborumconftruclio. 
^ Tentantes , Treigfi^yns. id eft , vt experireimir ecquid hoc 
poflet prgftare quod perebant 3 fed captiose,& maio animo 
ad id petendum ipfos inftigante, nempe quod fperarent fe 
reperturos ahquidineo vndeiuftaj reprehenfionis occa- 
fionem amperent:veJ impeJlente ipfos djffidentia, aut cu- 
rioficateimportuna:quibusoiT)nibiis modi's dicitur Deus 
tentari, id eft aii iracundiam prouocari , quafi cum eo ve- 



faftum vt accipiatur pro *'«um,?aj,& *»<twr^,id eft,ac- 10 hnt homines certare. Ahoquin dicitur etia Dominus fuos 



cumbere vei recumb^re , vel in lec"ris,vel humi , ad cibum 
capiendum. quod fatisdeclaratureo q> 6d Lucas devlti- 
moillo Pafcha?conuiuio loquens , dtJimn inquit: Mat- 
tha?us autemj'mjt«vD,eadem prorfus fignificatione 



tentare 5 i.expk>rare: & Diabolus tetare, i.ad malum folici- 
tare. ^ Ko9arunt,i'm?J"mrw> .vel petieriitab eo: qcf alio- 
qui fignificat lnterrogare,vt fortafl'is ifti fuos maiores lmi- 
tati qui diccbatin defeito,N6 poterit melam nobis parare 



3<S jic pijeibus , yjti tSc i%6uat-. Hocdeeft in vnocodice,.i5 in deferto.huiufmodiapud Chriftu orationepotiusquam 



fortaflTequbdFrangendi verbum non conueniat pifcicu-^ 
lis. Sednede panibus quidem verbum illudeft prajcife 
accipiendum , quafi in totidem aut minutiffima fruftra 
fregerit , fed vt patresfamilias panes illos non ira foli 



blandisprecibusvfifuiftefigmficentur. ^£ c*Io,'<m 

tw s'e*tv«-quale videlicet fignu ediditlofue Solem iiftes: Sa- 
muel,tonitrua elicies:Iefaias,vmbra regredi iubens in fo- 
lariorvel potius Mofes quil Manam Deus ca'litus deplue- 



dos vtnuncfolemus,fedliborum inftar fuisdomeftictsdi- xo ret, quod effe venfimilius vidi turex verbis Chrifti Ioh.5, 



ftribuendos tradentes,primi decerpere folebant, ita Chri- 
ftus hie fecerit.reliftadifcipulis frangendi fruftulatim ac 
diftribuendi cura, crefcenteproculdub/o inter illorum, vel 
accipientium manus , panum copia , adeo vt longe etiam 
plures fupet fuerint quam ipfi fregiffenr. ^ Turb<e, tJ 15 

«^\».Vulgata,Det/er«»t populo. id eft t<fh»&# -nJ^aio. 

37 QuoA fuperfuerat fragmentorum, to -BS2/*ni7ov i$d Khtojj.*' 
•ra».Vide fupra cap.14.10. 

38 Abfque ,■%»&(. Vul^ataExtra y i^it. 

39 F/weve/<t.Erafmus,alicubi dicit fe ftriptum reperif 30 
fe^id eftmontes. f Magdala, Motj-cfttxa'.Vulgata, 
Magedan. Aliud autem exemplar M*yi<fb», Magadan. Inde 
fufpicor hunc tra<ftum effe qui Maceda fa?pe in libro 



colligi polfe. f Ofienderet , XhJligau, quafi nimirum 

tot miracula in tern's edita fatis illuftna n5 eflent. Videtur 
enim qua;da hie vis efle verbi VhAtwuirtt , vnde genus '6fa- 
thiinmr apudRhetores, quod Latini Demoftratiuu vocat. 

z Screnita4[trit]&S)*. Hafceadem prognoftica licet a- 
pud Aratum Jegere,communi etiam vfu obferuata, vnde 
illud Gallis vfitatum, 

I{ougefoir <&• b/anc matin, 
C 'eft le plaifir du pelerin. 

3 7 acicm quidem, -riufy ©foowwov. Hebraice D 1 jfi [panim] 
Quod fi verterimuv Vultum , no erit fortaflediclu illepi- 
dius quam illud Maronis j. ft neiA.Me ne falx placidi vultum 
fluclufq.quietos Ignorare i«ia?Nam ratio carminis ferrepo- 
teft Facie,quu tame poe'ta dif rtifllmus muluerit Vultum 



Iofue vocatu'-. Nefcioan ab hoc loco Maria ilia fumpferit 

Magdalenarcognomentum. Marcushabet Dalmanutha, ^ dicere:qua voce propriequide ipfa faciei conftitiitioaffe- ^ 

quod fuiffe videtur generalius illius tradus nomen. ftuu index fignificatur, fed interdfi quoqjfacies ipfa intel- ■ 

Syrus interpres'egit Maggeda. Hieronymus, vtobferua- ligitur , quern etiam transferre adbtuta animantia idem 

% uit Erafmus, legit Magedan, & locum effe ait intri- non dtibitat quum ait ,lnduerat Circe invultwai te-gujera- 

bu Iuda. rU. Adeoquide vt vani/fimu effe fomnium appareat quod 

IN CAPVT XVI. 40 nuperquidavoluerit Vultiide faciei taiiim parte dici qu^ 

I Et quumaccefti(fent,Hjt)'G>e?<nK$vvTif. Erafmus, Ltag- oculos,frontem,& fupercilia comp]e<ftirur,neque de cete- 

£«/?/. Vetus aute interpreslegit,^'!»<'<'c7M>.3Dva^TJ .'& par- rivquoque rebus dici poffe.Vulg.Frf^V^f-^o, tc^oum^- 

ticipium mteoi^'titt cum hisconiungit , addita >& con- cwtov. Erafprxtermifit cJju'.Ca , tcnimFacies(Hebra;orum 

iunclione. Sic enim vertit, Etaccejjerunt ad earn Phari- more)dicitur externa fpecies,& quafi vultus rerum om- 

fti (gr Sadducxi tentantes ; & roganerimt , w mt&ri\*.Zm 45 niu:quo modo etiam Latine loquilicere Gellius ofrendit 

lib.13, 



SECVNDVM MATTH1VM. 



11 



lib. 13. cap. a8 , Sed tamen ( ni fallor) ■n^au-my nonnifi 
de homine diftum inuenias apud Gra?cos difertio- 
res: quo modo eciam PJinius faciem tantum hominis 
effedicit , pro vultu:ca;tera etuni os ant roflrum habe- 
re dicuntur. Ariftotelcs autem Rhetoric.s.Lycophronem 
in eo reprehendit quod caHum vocarit mhu«s>z<otoTTtv , ar- 
gutius fortafie quam folidius , quum foleant poeta? re- 
bus qmbufuis performs induere , & prophani homines 
pro numinibus terrain ipfam & ca?lum coiere fele- 
renr. ^ DifcernereM^^wi. vel(vt alij vertunrjdi- 



iudicare.fed iJIud videtur Gra?co vocabulo prorfus ref- 
pondere. ^ Temporum iliorum , ^^gjcc.Illorum vi- 

delicet temporum de quibus tot extant prophetarum 
pradidiones , & qua?veftrum fuit potiffimum nolle & 

5 ceteris indicare. Itaquearticulum exprimendumputaui, 
& propria to <<^k notatio hie obleruanda eft, vt etiam 
Tempus apud Latinos vfiirpatur,nempe, pro ccrto & op- 
portuno temporis puncto. ^ TSljn poteflis** JW<&iiIn 

vno exemplari fcribitur «' <fhmn?£tn, TSjnprobaiii*. In qua- 

10 tuor aliis, a ovuiUi\,1Hj>n intelligitist 



to /«fy) ^e9azi)7Tvv 78 i^v* ytvuxmiT* 

r»w Troiwgjl tig) m<h%l?u$. oh/m7ov 

X^Trth ittoov ctv to tx, amn A 9"S. 

Ka/ sAStjWs 0/ mgftmal a:V« ft$ to 
7nQp.vj7ri/\d Scvtv ctpToo; tefietv. 

O' c/V iWt? «7HV CLVT07$ 3 O C gpTi ycr 

Ot A J)i^9}i^ovTv 6j ieuuTo7g, ~hiy>v- 
•ng 3 O cf Ti aprotg «>t if&fic/uyj. 

Tvovgjo Thot:; &7nv c/.UTo7<;,Ti <Sfe?&- 
yQ&i cm icwro7g 3 oXtymsoh 'cm ctpnv; 
8;t i?&£iii> 

OV7TW VO&iVe. , 8cA JAW (J$V djlVt TOtC. 

7rtvtt ctprvig r$ 7rtVTVL>u%}\iO0v , y^j7ro- 
cvu; KQtpivov; e?\sf. 6w> 

Go J\ tvu; \7tf0L aping rffl nr&wi^ 



r* \ 



I\Ce)g OV VOMT* 01% OV <&r&L ctpivV &i7WV 

VfJuv terpen %tiv*$7rv rug fyfJMg t)P$clqjl- 
azyoov f(cfj 'ZacPJbvxcuw; 

ToTO OUtH}(Cf.V 077 OUK &?&. 'Zt^Qai'^lV 
2XT0 TWg (VfMg TVV CLOTVUi&AA zm iv\g 



10 



It 



csli noftis "tlifcernere , figna 
vero "temporum iliorum "non 
potcftis? 

HGensmala & adulterina fi- 
gnum'requirit : Ted fignii non 
dabitur ei nifi " lignum illud 
||lon? Prophet^.Et reliclis ipfis 
"abiit. 

|Et quum venilFcnt difcipuli 
eiusin v teriore ripam,"obli- 
ti fuerantlumere panes. 

Iefus autem dixit eis,Videte 
& caueteafeimeto Phariiaeo- 
rum & Sadducsf orum. 

Ipfi vero difceptabant inter 
fe,dicentes, Panes non fum- 
pfimus, 

"Id autem quum nolfet Iefus 
dixit eis, Quid difceptatis in- 
ter vos, exigua fide piaeditij 
quod panes non Tumpiiftis? 

j|Nondum animum adiierti- 
tis,neque meminift s quinque 
iilos panes hominum quin- 
quies mille , & quot cophinos 
accepcritis? 

|Neque feptem illos panes 
quater mille hominttm 3 <k. quot 
(portas acceperitis? 

"Qiiomodo non animaduer- 
titis menon "dixiirevobis "de 
pane,"vt caueretisa fermento 
Pharifxoru 6c Sadducajorum? 

Tunc intellexerut eum non 
"dixiife vt caueret a fermento 



re 



ii 



(fiiudicxre no ftps ; fgna 
autem temporum non po- 
teflis. 

Generatio mala & Supra 12, 
adulter a fignum qmerit: )4» 
^r fignum non dabitur 
eintfifionum Iona Tro- 
pheta. Et reliftis ill» Iona». J I. 
abiit. 

Et quum -venijfent dtf- Mar. 8 14. 
cipulieius trans fretum-, luc- 1 *-'* 
obliti Junt pants acci- 
pere. 

Qui dixit Hits , Intue- 
mini &cauete a fermen- 
to Tharifieorttm ty Sad- 
duc£orum. 

-<ft lUi cogitabant in- 
ter fe,dicntes, Quia pit" 
nesnonacctpimvA. 

Sciens autem Itfw di- 
xit , Quid cogitatit inter 

"vos 3 modicx fidei } quia 
panes non habetis? 

"Nondum intcllwitis* „ 
^ ,•.•.*' Supra 14. 
mque rvco cl^mn'i qmn- I7 ; 

que panum in quinque iohan.fi.j. 

miliia hominum , ty quot 

cophinos fumpfijlut 

Tteque feptem pamm, $ , 
C^- quatuor milium bo- ?< .. 
minum , & quot Jporta* 
fumpftjin? 

Quart non intelligitit 
quia non depant dixi vo- 
bis j cauete a fermento 
Thanptorum fy Saidvt- 
cdtorum? 

Tuc intellexerunt quia 
non dixerit cauendum a 



4 t\equirit , i-mfyrei. vel infuper querit, tot aliis (ignis 
non contenta , vt prajpofitio ofa declaret adieftionem. 
^ Signum illud , ti <mfjn7ov. De certo illo & celebri fa- 
fto loquitur. Itaque articulum ab aliis rmiiTum ex- 
prefti. ^ ■Abiit i 'dimih%t. TraiecifTelacum cum dif- 15 

cipulis declarat aperte Marcus cap. 8, 1 3.quod notandum 
fuit , vt mtelliga^ur quomodo fequens verficulus cum ifto 
Coha?reat. 

5: Obliti fuerant, im\ai?nvTv.E{l etiam hoc dicendi genus 
petitum e medio , pro , Tunc demum animaduerterant fe i0 
oblitos eflfe panes fumererquod illos fie exercuit quafi pe- 
ne ipiis elfetfame pereundum. 

7 Difceptabant inter (e,<hiAiyl£cvn> a/isujTrJi;. E'v pro inter, 
non pro intra,feu apud.Nam venfimile eft de ea re inter fe 
eife Colloquuros. 15 

8 [Id~]autem quum noffet ,yvx<; H. Indicat fonaflishoc 
verbs'm Iefumhanc iliorum difceptationem noncogno- 
iniTe ex aliis : led (qua? vis diuinitatis ipfius erat)per fe co- 
gnouifle qua de re illi inter fe contenderent. Non dubium 
eftenim quinalij inal os cujpamreiiceienr. ^ Sum 30 
pfifiis,t**€tTt. In vno exemplai i fcribitur i'xn. id eft habe- 
tis:(icut etiam vertit Vetus interpres. 

9 Mtmin'fiis , fju>*(ju>vt£vfTi. Vulgata } r\ecordamini. id 
eft nvajuu/Miimt^i. Erafmus , Mtmoiia tenettf. id eft 
JVa f^in'fxm <%T£. ^ [Hominum ] quinquMS mille. rnvm- 35 
*f%\iw.id eft, quibus paui quinque hominum mi ha.quod 
genus dicendi a vulgi confueti;dine petitum eft 3 ficuc ple- 



raque alia. Vulgata, quia id obfeurius videbatur, verti^ 
In quinque miliia hominum. Erafmus , longiore circuitu, 
Quum homines effent quinqnies w///e:quaii •& ■mvTeuuj ! tMw po- 
naturabfolute. 

II Qj^nrtdo non animaduertitk>Tni<; oJvoh7t. mHn hoc loco 
non declarat fimplicem interrogationem,(ed cum admira- 
tione coniunftam. Vulgata , Quare r.on inttlligit is? id eft fi<x 
ii'jErafmus , elegantius, Qj.fit i>t non intelligatis? Ego craf- 
fiusmalui. quum prxfertim particula Quomodo, apud 
ipfum etiam Ciceronem, admirationem declaret. Sic e- 
nim fcribit lib.de Armenia, Quomodo(tt alia omutam^mor- 
temflq tulit? f Dixiffe vobh,ei7rcv J,u7v.Erafaddidlt pro- 

nomen illud, vt melius coha?rerent fequentia. Sic enim in» 
ter , retatur.Me non de pane dixiffe vobis illud ? quod fad? 
pel feintelligiyuto. Eft autem Hebraeorum more permu- 
tata negans particula in Grarcis. f De pane, «Sy «jcr».In 
ducbus vetuftis codicibus,4.& 8.videlicet,legimus tfyl <$- 
Twv,de panibus. <[ Vt cautretis a fermento Phar. woi- 

P^hv icTs toc &/J.W. Duoex vetuftis codicibus fcriptumha- 

bent , sti ot/' K&i<xfi'm emvv v/mv i&eoai^ett' iB>0?cnji$rt /t. id elij 

quod non de pane dixi vobis vtcaueretis: cauete vero. 
vel , fed cauete. ta vt repetas,«rov , & fit hie lenfus, quod 
non de pane dixi vobis vt caueretis , fed potius dixi vobis 
cauete a fermento. 

12 Dixifff rt cauerent^ttm -ofect'^v. Vulg.D xerit cauendum* 
id eft,i5w><>(™<TECiv,vel potius Qukaxrtcv. Erafmus, lufiffet caue- 
re,id eftf'uiu&xn ©£f^».Nam alibi admonuimus , Dicere 

G. iij\ 



Cap. 



XVI. 7 3 EVANGEL1VM. 

pro Iubere frpe vfurpai i in Hebraro fermone. f A" tentia vt -w {v/mm repetatur &t» <& tuttov, cuiufmodi ellipfm 

\fermento]do&rin*.Sk conuerto, vt videatui poftularefen- annotauimus fupra 5.20,8c i.Pet.1.7. 



Mar.8.27. 
Uic.«m8. 



loh.6. 6$< 



H»h.i .42. 



ojotQ 3 te'y^v , Tivet [M te^pvcnv 01 ctv- 

O/ Jt &7IW , O/ yufy) I ct)ctvvlw top Ba- 
7I?WV 3 afa0i j H"?JM 3 eTte2i Q Itpt/IMtUF, 

Ti %Q's 

A'sroxg^S-ftV eh Sif^cDvUiT^ct; am, 

Kctf'&TT>}tej.$-&i<; \y\govq etTnv etvnJ, 
Mcty^.£j.cg 3'2ifiACt)v 8apl tovctyOTi erupt; 
<& dj/mg. cv'A. dm^hv^k &oi 3 aM' -jtv.- 

Kaya <^t cvi My*) hixav ei nsrgps, 



<4 



'5 



16 



1? 



panis,f ed a fermento do<5h'ina? 
Pharifeorum & Sadduc^orum. 

flQiul veniffet aute Iefusin- 
partes"Ce_faree > cjttct dtciturVhi- 
lippi , interrogate difcipulos- 
fuos,dicens,Que'mediciit ho- 
mines eiTc, Filium hominis? 

Mi vero dixerut,Alij quidem 
Iohannem Baptiftam , alij vero 
Eiiam, a'ij vero Ieremiam,aut 
•vnum ex Prop hen's. 

Diciteis, Vosautem quern 
me dicitis efte? 

(jRefpondes vero Simon Pe- 
rrus dixit, Tu cs chriftus ille 
FiliusDei viuentis. 

Tucrefpondes Iefus dixit ci, 

Bcatus es Simo bar-Iona: quia 

caro & fanpuis hac non rete- 

xittibi, fed Pater meus qui eft 

in cadis. 

j| Sed & ego tibi dico,' Tu es 
PetruSj& fupcr hancpetrama:- 
dificabo meam Ecclefiam : & 



'3 



14 



u 



\6 



»7 



I? 



ftrtneto panum i fed a do- 
tlrma Vharifeorum ey 
Sadducteorum. 

V enitautem testis in 
partes Ctefarep Thlipfi: 
& intarogabat difctfti- 
losJuos,duens, Quem me 
dicunt homines tile , Fi- 
lium hominis? 

jit illi dixerunt , <Allj 
Iohantm Baptiftam, alij 
autem Eliam , alij verb 
Iertmiam , ant vnum ex 
Prophet is. 

Dicit il/islefui^-vos ait- 
tem quern me effe dicitis? 

}{ejj>onder,s Simon Pe- 
trn> dixit,Tn es C'hrifus 
filius Dei t'im. 

Refpondetis autem Ie- 
fus dixit ei,Beatus ei Si- 
mon bar-Iona : quia ca- 
ro <(<y fanvuis non reue- 
lauit tibi Jed Vatermeut 
qui in ctlis eft. 

Et ero dico tibi quia m 
es Peirttif (y \uper hane 
pttram ddifcabo Eccle- 



13 Cs:f>ire£[qu<£ dicttur]Pfi'ilipfh K.<q<ntpei<*4 , r r QiMTm>ov.Svp- 

plendum fuit aliquid ad articulum ilium exprimendum, 
quo videlicet diftinguitur ha:c CsHirea ad radicem Liba- 
ni a?dificata a retrarcha Philippo, vt Tiberiogratificare- 
tur, de qua Iofcphus Jib. 18, ab ea quam Herode.s Magnus 
condidit Oftauij Augufti memoria: , ad mare mediterra- 
neumrcuiusidemiofephusmeminit lib.ij. ^Me,^. 

In p'.erifque exemplaribus Veteris verfionis,& vno ex no- 
ftris Gra?cis, non repeiimus hoc pronomeh : & certe C\ fu- 
ftuh ris , mollius cum iftis conneclentur verba ilia , iiv i|o> 
<xi t-iS^rwj, Filium hominis. Et Hieronymum conftatex 
ipfius commentariis in hunc locum hoc pronomen non 
legifTe, adeo vt vel fu pronomen , vel hoc totum mOp* tw 
d.v6g^7nju,videii pofTitredundare , quum Chriftus de fe lo- 
quatur vt detertio quopia, ficutfolet, quoties Filium ho- 
minis fe vocat:adeo quidem vt excepto hoc vno loco nuf- 
quam(ni fallor)reperiasadditum pronomen.Imo Bernar- 
dusin Tndatu degradibushumilitatisexprefse annotat 
Chriftum populi carnalis fententiam de carneinquircn- 
tem nomen carnis(quod proprie e&Filitu hominis) pofuif- 
fe:Spiritua!es verb difcipulos de fua dignitate interrogin- 
tem,non Filium hominis fed fignatervWedixifie.Sed con- 
tra teftatur Eraffe in nonullis Gra?cis codicibus duntnxat 
reperiffe fcriptum,Q^p»» me dicunt effe?vt in fequente inter- 
rogationeverf.15. Itaque meritb fufpicaripollitquirpiain 
hoc pronomen ab aliquo annontum in albolibri, ne ilJa 
verba rii t)Vv -ni ow'Spaoreu perinde acciperentur acfi Chriftus 
nondefe, fed detertio quopiam difcipulo interrogaret: 
poftea ab aliquibus fuiffe contexrui infertum: ab aliis verb 
perinde accertum acfi aliqua efTet diuerfa leftio annotata: 
qui propterea tov t/o'v ii ^j^pdmu expunxerint. Neque verb 
id fuit fadu difficile , quum hare formula loquendi de fei- 
pfo quafi de tertioaIiquo,fita cofuetudine Latini & Gra?ci 
fermonis a'iena: plenque autc ex veteribtis etia erndi ifti- 
mis facrarii literaru interpretibus , Hebra^orii idi^ma not) 
modb non tenuerint f%d etia contepfcrint:qua? res fecit vt 
plerifque in locis miferabiliter fine ca?cutierint. Quia ta- 
men apud Epiphanu'i in Anchorato & m veteribus manu- 
fcriptis & unpreffis Iegimus,-nWut \iyvm o\ itB&mt V^.Tiv 
tjii iv **3p*7rot/;abfit vt qmcquadetrahamus. Iffrp vera per 
appofitionem hocerit expiicandum , aclidiceretDomi- 
nus, Videtis me nunc vt vnum quempiamex hominum 
numero in mundo verfari:quid igitur de me fentiunt ho- 
mines?Sed & omnia coha^rebunt fi poft Ti) non limplicem 
diftindtionem fcribas,fedaccenruminrerrogantem : & (ic 
interp' eteris, Quern me dicunt homines elle ? An Filium 
iIluinhominis?id eft,promifujm ilium Meftiam ? Erite- 
nim fubaudienda p.irtictila a n. quam ellipfin inuenio in 
frij 18.21 , in duplicietiaminterrogatione,ficut hoc loco: 



& -tov^Vktvi Jvbty'imv feru.ita vi articidi, pro iviefliapofitum 
reperioI.uc.i7.i<>. Sed tamenabfit vtapicem ex nuda 
5 conieduraimmutem , & fecundam lnterpretationem vt 
germanacomp!eclor,Syriprefertiniinterpretisauc"tonta- 
teconfirmatam. 

16 Chnfiws illeyoxe/sSt.ideftMeffias ille.ponitur enim 
hoc loco chrifti nomen pro ofF.cij appcliationemo proprio 

10 nomine vt alibi Hvpe , ideoque minufculis literis fenbi de- 
bet, quanuis hie chriftus ab omnibus aliis diftinguatur. 

17 Bar-Iona.Pa'p i'«y*. Qijum Grarce fcribens Eu nge- 
lifta,vocabula peregrina vfurparit , nosqucque retinui- 
mus. Annotat Hieronymus cnrruptum locum videri, & 

j, legedum fi*? Vanuvet : ficut etinm Iegitur apud Veterem in- 
terpretem inqiubufdam codicibus, & vetuftis aliquibus 
exemplar bus Gra?cis,Iohan. 1.41,8c 21 17. Syrus tame in- 
terpres Ionam fcriptum habet. ^Caro & fanguis,0Ttff; 

jtia£c(si..Carnis appellatione Hebraris fa?pe homines dicun- 

20 tur, vthumanaimbecillitas figmficetur , ficut Pfal. 78.39. 
quod & ipfum de equis dicitur Ef.;!.3 Sed in Nouo Tefta- 
mentoaliquntiescaro & fanguis totahumanam naturam 
oiwtxJhxwt fif nificant,eamqueinterduita vt eft corrupta 
& infirma ficut hoc loco,& uCorinth.if. 20 :vel fimplici- 
ter qualis eft in fefe , vta fpirituali videlicet & excellen- 
tiore natura diftinguatur. vt Gal. 1. 16 , & Ephef.6. 12 ,& 
Hebr.i, 14. & alibi fa:pe , quum de altera Chrifti natura 
differ tur. 

18 Sed & ego,K^/i <A'. Vulgata , Et <?£o,omifTa particuia 
30 <A; qua? etiam in vno vetere codice deeft. Erafmus , ^4tc»p 

viciftim.i. x-aya it [upn. vt (it fenfus , Sicut tu me profefTus 
es id efTe quod ego fum.-ita viciflim tibi dico,&c.vel,vt ad 
proxime pra?cedentia iftud referarur, perinde acfi dicerct 
C hriftus,Sed & iftud prsterea tidi dico.vel, ficut hoc tibi 

it p.itefecir pater, ira etiam epo tibi dico,&c. ^Tuis 

Petrt*f,^ftiperhancpeiranj,!riiHni'T^oc i )(!pi'fhircujTM tJ 77tTfc«. 
Dominus Syriace loquens nulla vfus eft agnominatione, 
fedvtrobique dixit Cepha : quemadmodil & vernaculum 
nome Vierre t*m de proprio quam de appellariuo dicitur. 

40 I" Grarcoquoque fermone 57*if»c & mTfi-non re , fed ter- 
minatione tamiim difFerunt.Scd videtur Matthaeus (aut(i 
quis fuit eius nterpres) lmc terminacionis difcrimine vo« 
JuiiTePetrum(qni pars eft ardificij) ab ipfa pctra,cui in- 
nititur a:dificiu(id eft a Chiiftoipfo) diftinguere, ipfuin- 

4^ queadep Petrum afideiprofeffione, qua? toti Eccltfjcefr 
communis.qut)d veteres etiam aperte teftaritur : vt plane 
fit ridiculus Antichrifttis,quum ex hoc loco tyrr.miidem 



M 



fuam conatur ftabilire. 



^£m lelt.im, itt^j'CT'av.Voca. 



bulo cKKA»cr»rt{ figmficari ciuium conuentum,ncmo eft qui 

^o igncret: quo modoctiam accipitur Ad.iQ.-2,& 39. He- 

brari my,& bnplhedab & ^/;<j/]vocatSed poftea comnm- 



»w 



SECVNDVM MATTH^ V M. 



nis lontienui confuetudo fecit vt pro eorum ca»tu accipia- 
tur qui Chriftu profitentur: ficut fynagoga de Iuda-is pro- 
prie'& peculiariter d.-ci coepit. Interdum vero pro Senatu 
ecclefiaftico vfurpatur.vt infra, tiU8 s quiammirum cogi- 
tur nomine tonus Ecciefie cui preeft. Alibi vocatur a Pau- 
lo mrfvTiv^i. Tim.4. . 4 . Nosigitur receptum vocabu- 
lum mutare noluimus , quanuis noftra anate nonnulii hnt 
qui cjuitatis & reipublieae nominibus vti malint: fed quos 
abfit vt vel in eo im>tari velim. 1 P»«* mf.rorum 

■y W^i'^.Euuripidesqiioque initio Hecuba? commemo- 
rat ito *«Wfed pro ipfis.locis inferis. Hie autem de ad- 
uerfariis Dei & Ecdefe perinde loquitur Dommus ac de 
regno munito : quod interdum wo'™? , interdum *<&* pan 
ratione vocat: cuius regni princeps eft Diabohts. Itaque 



79 

porraru appellatione vrbes & cofilio & prbpiignacijlis mu- 
nitas intel'igimus.id eft, quicquid vcl cofilio vci virib. po- 
teft Satan, tencbrarum princeps. id denique quod Hcbrai 
vocant n-\)XJO\j»ttfi4i!ab,~] & Paulus o.wjb>«tm,2 Cor. 10.4 

f ^Sttj>crffljuty.iut?i,wn%<>oiV<T>Ytu/m(. Vugaa j Trtualebunt 
aduerfta em.EYifmus,Fal(ittnt adutrfm dam. id eft \%vsw- 
c «&r iUs. Atqui certum eft valere illiquid Satanam ac?J 
uerfus Ecclefiam,.a quo fiepe grauiffime premftur fed ha- 
denus tamen vt nunquamopprimatur. Quarequuin ne- 

10 que(vt'exiftiino) Vulgata verfio fat is fit Latina , nequb 
Erafmica fatis expreffa.qua'rendum f uit aliud vocbuluin. 
lam vci 6 qunm nullum in promptu habercm quod Gra?- 
co& Harbraro -[h^Vltuchelnlpofftt opponi,vfus Cum fyno- 
nymo,quores eadem lignificatur. 



ryliOOVGlVcUJTVi;. 

Key Mow <nt tkc nX&ig w$ @e&n?*etciA w 
4$i ougpvavs %&ji tow JW*lc 'fin mc] 
^jtc-fl/ <h<foffy!>QV cv rote; ou&.vo7q. t&f I 
lax Xvayg'&n ins y*Q •> U*1 AeAf|$> o* I 



~ » 



Tote Jlt&iAgW ™ l <; H^^rafc lwtx 
i\ ct iuliAv) ei-moiv on avrog 'o£iv I motu$ 

A 7TO TVnrp^OLTV I wu^c d'HWUp Tilt, , 

ugSwiauis auTb on 6 &t avw a,7nA&etv 
et$ I' \(?5>(X>Xv </jl& j ^ 7iv?fr.at. TraS£tv*$m 

Tg/TV) Yj/uUpcL^tSlwaf. 

¥Lctj<afe9<r?\st£o:$t>OG cujtvv oUer&i; 
m C0C6TO 'fh-n/uciv amt$J&yav , TAga*? ot/ 
kJe/g.oJ /um e?"a/ 7 " T8T0. 

cmozdfj&v aztiava, 3 emoM Jute } v w> v H ' 
otj oJ <p&veis T&ihiOzGV , a'^a 7a ^ 



2t 



13 



poitx inferorum non fupera- 
bunteam. 

|Et tibi cfabo " claues regni 
Ccelorum : & quicciuicl ligaiietis 
in terra , erit lip-arum in ca?lis: 
& quicquid (oluerisin tcrra,e- 
rit folucum in ca?lis. 

Tunc inrerdixit difcipulis 
fuis vt nemini dicerent , iplum 
elfe Iefum iilum Chrillum. 

Ex eo tepoie ca j pit lefus in 
dicare difcipuiis fuis oportc- 
re fe abire Hierolo'vmam , 8c 
multa pati "a Senioribus & 
primariis Sacerdoribus , & 
Scribis , & occidi,& tertio die 
1 Tu (atari. 

Et prehenfum eum Petrus 
ccepit obiurgare, dicens, Pro- 
pitius tibi etro Domine:nequa- 
cjuam erit tibi hoc. 

At iile fefe conuertens dixit 

Petro, Abfcede a me Tatana, 

offendiculoes mihi : nam non 

Tapis qux f-.nt Dei, fed qua? 

itmt bominum. 



ty 



iO 



1] 



12 



fiarn meant : &■ port* in- 
pri non prxudebunt ad- 
uerjw earn. 

Lttibiiabo cLtuesre- | h.zo »i. 
gm c&Lrum : & quod- 
cunque lig.wcris jt*[>er 
tirraw, erit iignmm in_ 
cxlis: & qundfunqite hi- 
tter is (it per t errant , erit 

folutwn in calis. 

Tmc prtecepit difcipu- 
lis f.iis vt ncmtui a<.> e- 
rent quix ipfe c[Jet ltfnt 

Chriftus 

Exiudc carpil Iffu-- 0- 
jlendtre difapul* fuis 

quia oporteret eum :re 

Hur folymam > & m*l- 

t a pati a Setuoribm & 

Scribis, <& print ipibiis 

Sactfdotitm & occidt, & 

terra die relurgere. 
Et ajfionens eum Pe- 

trus , ccepit increpare «i- 

.'.-' yl'ccr.s, ylbfu ateDo- 

mincnon crtt tibi hoc. 

Qiti conuerftu dixit 
P.'tro , Vale pt,fl me fa- 
tana , fcandiilum es mi- 
ht : aui„ w>nfapi* ea cjn<e 
Do fitott ,feieA qu<e ho~ 
minum. 



19 Claues , Tt««x«f. Hac nutaphoricaloquutionefi- 15 gyvnc iidem qui ayt&u, vt Iliad./?. ^SitfcitaritiytpSluutti. 
gnificatur oeconomi poteftas (ficut apparet Efiiariz.n) Vu!g./?ej'i*i^ey<',*»'r«"fa/.Eraf; >?e;»/*V<j«.i.itcrum fufciraii. 
quafungunturomnes miniftn uiEcclefia Dd , vt apparet 21 Pn/7t«/ww,«>ec(rxaf^oc.i, manu prehelum feduxif- 

infra,i8.i8. Minifterium enim Euangelicumrededicipo- fet , vt folent famiiiarius aliquid dnfluri.Erafnius> ^Ibdu- 
teftclauis regni ceJorum,quum f.uangelium fit virtus Dei xiffet 3 id eft, d7rayj.yiv. qui tamen in annbtatibnibns in 
ad fa'utem cuiuis credeti: & vicjftim odor mortis in mor- to Mar.8.3;,adferteam interpretarionemquam fum fcqnu- 
tem cuiuis non credenti.Oftedatigitur Antichrirtus banc tus.Vu]gata,^j|/«»ze>7x, id eft , «^a-\«u.>i(>w. f Pro- 

claue,& nosillicredemus. Ca?terum quumpofceret me- pitidt'iiBifis } fhuii ^/.Sicrtcle Erafmus.latine dicas, P^e- 
taphoreanalogia vt Mattha?us vtereturaperiendi& clau- fyicete. Vulgata , Mfl:,\d tfCipMjfiSsin. Grarci in hac 6- 
dendi vocabulis.(ficur fecit Efaias , & poft Efaiam Iohan- gnificatione dicur.t bptaridi modo , inmcmc • & boc ipfium 
nes Apoc? 7.) maluitSpiritus fanclusligandi & fi)luendi 15 ngnjficauit his verbis Maro , Et fos mthi Manes } Eftefani. 
verba vfurpare : nempe vt intelligamus quam mi fera fit -li, abfcede a me, C-myi J™ ju> /jm. Vulgata , V adcpojl me, 

conditioeorum quibus caelum clauditur. id eft, quorum Erafmus,.^£</":/rme. Vide jM'.r. S.jj.' ^s tuna.n^ra.- 

retinentur peccata : (ficut Iohannes interpretatur infra, »«.Per .'ntonomafi.im pr; piie vocatur Satan ( id eft ad- 
10. 21) qui videlicet quum nolmt obiatum Ch:iftumfide uerfarius ) abHcbra'is, a verbo \W[fu: m ,~\ luia Gra?cis 
amplecli , manentobftri&i peccatorum vinculis: contra 30 dicitur -A«fa:r,id tft calumniator: & Ito^«», ideit ten- 
verb, quam beati fint illi quibus apertum eft ca?Ium,vt qui tator , Apoc.12 p,& 10. Sed hoc nomen m etiam accoiii- 
afilio Deiliberati , lint ipfius cohsredes, quia Euangelio modatur quiDcivoluntatiaduerfantur, velobftimta ma- 
crediderunt. Quorfum autem ha?c ad indulgentiarum fu- litJ3f(vtJbdas Iohan. 9.70.) vel incbgitatiaquadim aute- 
mos,& totam iliam Antichrifti tyrannidem? tiam arrogantia-vt hoc loco Petrus:cui in hoc quidem co- 

20 Vt nemini, iV* uH/t»».Erafinus.2v^c cut, id eft fti-mi. tf gnomine fucceffiire Antichnftum iibens conceflero , vt- 
^ ItfwniltMnChripit.Vwrtu.i'X&w • I" ribus e*empl.non cunqueclamitet feerrare nor poffe,8c a nemme iudican- 
Jegebatur Vnnuc & fane videtur abudare, vt annotat Eraf. dum. ^O/f'endiculo es iitibhthi'dScfiiMv juuv «.] In meo vctufti- 

21 A, Kin. ^Jiiprocw* iterum hie pofitumeft. dequa ffimoexemplarifciibiturV^ifT.vtctia vertit Vulg. & qui- 
enallage fupra diximus,n.i9. f Sentoribt^ i/af ,%o^xjTi^>^. dem rede Serif is eft autem, non ftareper Petrumquomi- 
Hebraice D^pT^^eoiwJvt Deut.2i.2.Eft aute nomenon 4° nus Chriftus caicis cogitatione perterrefac'ni^iterfue vo- 
tam etatis quam dignitatis:& eos defiant qui adieclo epi- cationis abrumpat : ficut iis accidit quibus aliquo profici- 
theto alibi dicuntur Seniores populi,penes quos,nimirum fcetibus imped imentu oblicitur quod ipfos pergere proln- 
Sacerdotibus & Scribis feledis adiunftos,erat iudicia,qug bear,aut etiam ad quod impingetes retrocedant. ^Sapis* 
Hebra'i Guccovocabulo vocant Sanhedrin,id eft mwiJpta.: Q&veit. Hoc verbo figmficaturPetruarrogatia & falfaqua- 
\ c ij plane fint ^e<^3oVf£?/ quos Latini cade ratione Sena- 45 da de fe perfuafione pcccanc.quaoB^/^PLndaru^"^^ , vo- 
tores vocant . Sic a^ud Homerum aliquoties dicuntur yi- cat.Et hinc lie- 1 animaduertere multiplier eti.uii eife co- 

G.iijj. 



Cap. XVI. 80 

gnitionis ipfius Chriiti gradus , quum eum agnofcens Pe- 
trus e(Te Da viui filium ( vt vocari folebat Mefllasex 
Pfal.2.)nihilominus n on illud csleftefed terrenum Meflis 



E V A N G E L 1 V M. 

regnum,communi& adhucapud Iudaeos perduranteer- 
rore } fomniaret.vnde factum fepoife ducem efle fuo ma- * 
giftro exiftimaret. 



Supra 10 
mar.8. 54 



*f 



%6 



To-nofviaoui &7rtTo7<; /&3mu7t;caJ- ■ 

Supra 10. q*£ ^ ^„ St^YI tLuu ^V^U^ CWTOU cm>- 
rrur. 8. 55. rjr^ 3 ")&T0?<,iCr4 SWrltJU. C% d[ CtV *&7T A«(7>l 

& ,7 jj. t/m) -\v-)(bjj (wnu mm e/wv > <£>prio-&i 

ioha 12. 5. ' ; ' 
mar. 8. 56. CUJTlw. 

luc 19.15 ^-/ ^ /y(pgA«TO/ (LvS-gopTWi; iCtV TDV 

td£ ?,i juio) Sri;}} ix <hc<j{ o,vS-£°P7JQc;clv- 

M//>v\« 3$ oijoc S3 clv3r&>-7rou £p- 
irt "?$ cLyyiXcov ctvwd' ngjj ram >c70"cfa>- 

<7^ l,{t£<ZU> i'^TXt T'JUU <&g2>%iv CLVTDV. 
%SV\YA~ZtV)Qi TlViQ « /UH ytVOWVTCLj dztVUTh! 

I'aq civ Idhcn tov vjov %v cLV§-&>mv i^o- 

ji/SfOV OV TV) (B U.01A&1CI aviS. 



P r a}Cin. 
rum z 6 



Mar. 9. 1. 
luc. 9. 17 



((Tunc Iefus dixie dilcipulis 
fuis, Siquis vulc" pone me ve- 
nire'abdicetfemetipfum,cx: at 
toll at crucem fuam, ac fequa- 
tur me. 

(IQuiiqiiis enim voluerit 'a- 
niimam fuam feruare , perdet 
eanr.quifquis atitem perdiderit 
animam fuammeacaufa, inue- 
I nieteam. 

Quid enim prodeft cuipiam 
fi totum mundum lucratus fue- 
rit, 'anima veto fiia muldtetur? 
autquadabit quiipiam "com- 
penfationem animal fua?? 

Futurum eft enim vt Filius 
hominis veniat cu gloria Patris 
fin cum Angelis fuis : ||& tunc 
reddet vnicuique "fecundum 
fa«£ta eius. 

I Amendico vobis,funt qui 
dam ex his qui hie ad(tant,qui 
nequaqua guftabunt mortem, 
vfquedum viderint Filium ho- 
minis veniente "in rep;nu fuum. 



14 



16 



17 



17 



Ut 



Tunc Itfut dixit dif- 
cipuitt fuis , Sit-juis rult 
pofl me -venire , abnegct 
[emetipfum ty toll at cru- 
cem fuam ) & fequatur 
me. 

Qui enim voluerit a~ 
nimam fuam faluamfa- ' 
cere,pcrdet earn; qui au- 
tem perdiderit animam 
fuam propter me , inue- 
niet earn. 

Quid enim prodefl ho- 
mini ft mundum vniuer- 
fum lucretur^animx ve~ 
rvfu<e detrimentum pa- 
tiatur ? aut quam dabit 
homo commutationem pro 
animafua? 

Filitts enim hominis t>c- 
turns eft in gloria. Ta.tr is. 
Jui cum ^ivgelis fuis : &• 
tunc rtddct ytiicuiqueft- 
cundum opera, eius. 

Jimm dico vcbis ,funt 
quidanide hie fiantibus, 
qui non guftabunt mor- 
tem donee fideant Filium 
homims-tseni entem in rt- 
'gnofuo. 



14 Tone me venire, inioat fJuit j\3h». id eft difcipulus line profunderecjuam Chriftum abnegare)is quum videa- 

meili die. Nee enim prseire (blent vere difcipuli magiftro j tur periifle,feipfum tande aliquando recuperabit : quippe 

vtcoeperat Petrus .q'iafi quid Chriftum deceret melius qui hoc modo feipfum feruauent , alioquin periturum. 

profpicerec quam ip!e Chnftus. ^Midicet femttipfwn y ^Inueniet earn, ib'pV« cw-duo.id eft recipiet ea,aut potius fei- 

tt-7Wf.»cTt2m>i'*i>™. id eft. nxillam fuirationemhabeat , qti£ pfum lucrifecerit: vr qui fibi. alioquin morituro, jecernam 

ipfum veltant: llumab iisquz Deo debet 5 abducat.Vulg. vitamparauerit: ficut Lucas ipfe exponitcap.17.3j. Nam 

& Erafmus , abntget femetipfum , admodum obfeure, & ni- 10 dj^cmw apud Grajcos etiam declarat Jabore fuo ahquid 

mium ambigue , quum Negare feipfum , dicaturdeeo con(equi,vtexponit VlpianusinorationeDemofthenis <™ 

qui quod ipfe dixerit autfecerit inficietur , vt z. Tim.2. Jtftox.&l'Tvf. & Inuenirea Latinis vfurpaturpro Pararefibi 

K. Itaque quamtiis ^v»isuj idem proprie valeat quod Ne- & acquirere,tefte Donato in Teretij Eunuchu. Erit igitur 

gare,cui etiam verbo videtur vim adiicereaddita praepo- vehementiorantitheiis,(i dixenmusillos, qui vt fibi con- 

fitio:tamena confequenti idem declarat aliquid pennde ij fulant, Chriftum abnegant, non modb lucrum non facere 

habere atquefi nihil ad featdnerequifpiam teftetur.quod quodcaptant , fed etiam eiusrei quam leruatam efle vo- 

fieri inficiatione confueuit : cuius exemplum habemus in lunt(id eft fuiipfius) iafturam facere , quod damnum eft 

Leui, Deut. 33 10 quodLatini videntur verbo Abdican- omnium maximum: iftos verb contra , qui pro Chrifto 

di optime fignificare. Talis fuit ilia vfitata in adultorum mori non dubitant , non modb nullum detrimentum pati, 

baptifmo formula, Abrenuntiai?abrenuntio. imprudenter zo fed feiplbs potius lucrifacere, alioqui perditos : quoJucro 

poftea ad infantium baptifmum accommodata , pro quo nullum maius poflit homini contingere. 

tamen Gra;ci verbo ^nra-Hi^ui non a.ntfiH$reLj vfi ftint, z6 Animavtrofuamuliletur t thu Si ■tyjyLv itu«n ^/^aflf ; 

& adhuc vtuntur. Noftrarinterpretationifauet etiam Sy- . id eft feipfum perdat,vt Lucas interpretatur. Vulgata£»- 

rus interpres. ^ Attoilat cructm fuam, a.pj.iw nt /i/«^ vertit Detrimentum pati.EraCmus, Iafturamfactre. E- 

t^uj^ji *ow.id eft : onerequantumuis duro & grauiin hu- %^ go verb non video cur peiiphra(isqua?rend.»fuerit, quum 

meros alacriter fublato , alacnter pergat aut currat po- d< iudicio Deihic agatur: quemadmodum proximus ver- 

tius ad metam,me pr^euntem fequutus. Heb. iz.z. Cru- ficulus declarat: & frfjuowi apud Gra?cos fit vocabulum fo- 

cisenim nomine in his libris notumeft affliftionumpro renfe, ficut mulftare apud Latinos. ^Compenfatio- 

Chrifti nomine genus omne fignificari nempejVtarbitror, mm animxfn, ■jj/Tzif^a.^* liJc 4u^j <w™. id eft , quo leipfum 

non tarn quod crux in genere Latinis etiam dicatur quic- 30 redimat:quod vernaculo fermone dicas, Queft-cc que I'hom- 

quid animum excruciat, quam vt Chr ftianorum cum me b*illera en efchange de ft ptrfunne ? Vulgata ad verbum, 

Chriftoin eiufmodi xrumnis confociatioqua;dam figne- Comm^ationem pro animafua? qua; interpretatiomihi vifa 

ficetnr.Vide fupra 9,6. eftobfeurior. Erafmus, Cuitt* permutatione redimat animam 

z<_ jinimam fuam feruare , iLu «\u^ui ojo'to suenq. id eft vi- fuam? perljiicua periphrafi, fid non prorfus neceflaria. 

tarn: nifimalimus anima; appellatione totum hominem 35 Itaque in annotationibus in Marcum interpretationein 

comprehendi. fynecdoche Hebrajis familiari. Et certe Veterem ampleftitur. 

ha?c eft ( nififallor ) huius loci germana interpretatio z7 Cum gloria , cvJ^h.cv pro auA>\vt alibi farpe^ Vide fu- 

quam etiam videtur aperte Lucas confirmare cap. 9. z<. < pra,6.t9. f Angelis , ayytwt. In fecundo exempla 

quumha?c Mattha;i & Marciverba, t£^' -oy*&J «'«*>■« £n-< riadditur ii.ym.id eft Sanctis. ^ suundum facia, ^WtW 
fxi!*§-ii, i. fua ipfius anima muldetur , interpretatur iaurii 40 m^pv. Erafmus, luxtafacla. Vulgata, Secundum opera. 

fiifjumSiU. id eft (i feipfo mul&etur. Belliflime ergoco- id eft k&™ t« *";>«, ficut etiam legimus in vno exemplari. 

ha;rebunt omnia hoc modo , Siquis feipfum voluerit 18 jtmen,iy.yj. Inquodamcodice additum eratj*/), 

feruare (loquitur enim Euangelifta excommuni ho- enim. ^Exhisquihicadftant ,'fflaJ\i<,-wti-mv. Vul- 

minum opinione , quibus nihil hac vita eft charius) gata,Dehuftantibns. Erafmus, Hie flames, id eft £<j\ igwnc, 
is feipfum perdet. hsc enim pra?po!teracupiditasina?cer 45 quod (criptum inuenimus in duobus veruftis codicibus. 

num exitium ipfum pra?cipitabit. Contva verb,qui Chii- f Gttflabutit mortem , y. Jjwvtb; Swv*'-re , id eft morientur. C\c- 

fti & Euangelij caufa feipfum perdiderit, (.ita enim rurfus ut Heb.z.j?. ^ /« regnum fuum , » t» 0a.tn\^a. obn.l* 

loquitur Euageliftaex eorum/enfii qui omniuhomnum exiftimopro «'c^pfitumefl"e. Ceteri ad verbum interprc- 

ftultiflimos & miferrimos eos efle opinantur qui vita ma- tantur , Inregno fuo. In vno vetcri codice !egitur,w t*T J£fH 



au iv. 



SECVNDVM MATTHIVM. 



81 



^.ideftingloriam fuam.quibus verbis ifta optimeex- fontrdequibusmagnifice fcribit PauIusPphef4.io, &i. 
piicanturdeChiiftiafcefioiie,&iisc]ugpofteaconfequuca Cor.is.23,&Dominusipfememinitinfra.i<J.i6,&28.i8. 



s 




K?<paAa/ov t£ 
'A I fjiSvitJUbpaJi i% etfeptepGeutei 
i o fyunvg to.' Ust&v vjfi I'dtwCov <£ 
VctHtivlw tov d<foX<pov >JjurJ 3 )((fy itvcMpepet 

'<7* \ 5 »/ c I . \ ' • r/ 

avCovc ZtC, O&C, V-^Y)A9V MJ.T IdictV. 

Ka/ /MBJWpQCtidn k'ft-Zfr&iQ-ev CLVTfl' 

t@) iP^L^e TO r&^aWWCV CtVTH 0)$ 

•A?dot;' JuJi I /H&JI CL CLV-TX ifyj^TO K^Jif^- 

&>C toQcoc,* 

Ka/ iJbu 3 d)<pSvi<mv olv%7c, Maxriic, h^ 

A'73T»te*Qe7c Jj o nff^c-g H-r* tzJI wo"*> 

7rjiY\att)[J$p otxhlpac, cmlu cm , col fxavi^ Kj 
Mceayj jLiiaMty /jacw H A/a-. 

E'71 at>^u p&PyvJj&cjtfbv repeAM <?^' 
T5/v>? s7Tuntia.oicv ctvjovq. a^ IJov (putvy cm 
TH^j/fetpgAi-.^j A«5P^aa,OfTD?t>af o ^? 
juyv o dyiTnnvg , or cj> djJbttMott' ctvrov 

OL'.lOViTi. 

Kcu diiovpTivTtc, ot fj(c/L^m\a^ vmoov 
*Qh '&gycrw7rov av-Yfi , ^ ityobnSriouv 
o~<poo^c/L» 

Ka/ <z&&foAdio<' o rWt^M-vfaTo ay- 

^ ei7nv,Tij4pdTnz 3 <& \m ®o€ei<&i. 

E y tGrctpM"ttQ j 'feoc, otpduXftpvg ctvryj, 
xJivct &Jbv>€4 pri tov l'w r: wu u^vov. 

Ka/ yjf.TctCoLfyovTMv etvr/J^7n tov 6- 
£pt$, cVm<'Aa-& cLvTs'i'c; o l\aouc } hiyav 3 



3 



4 



CAP. XVII. 

SExto veto p6ft die ailumit 
Iefus Petrum ac Iacobu & 
Iohannem fratre eius , 8c Tub- 
ducit eos prmatim in montem 
fublimcm. 

Transformatiifque eft co- 
ram cis,& fplenduit fades eius 
vt fokveftimeta autem eius fa- 
da funt "alba vt'lux. 

Et ecce , "confpecli funt eis 
Moles 8c Elias , cum eo "collo- 
quentes. 

'Refpondens autem Petrus 
dixit lcfu j Domine, bonum eft 
nos hie efte : ft vis,faciamus hie 
tria tabernacula,tibi vnum > & 
Mofi vnum,& E ! iaj vnUm. 

Adhuc eo loquente,eccenu- 

bes'lucida inumbrauit eos: & 

ecce vox e nube, dices, ||Hic eft 

Filius ille mens, dilectus ille 

in quo acquiefcoripfum audite. 

Et quum h*c audilfent difci- 
puli, cccideuunt in facie fuam, 
&c timuei'unt vehementer. 

Tuncaccedcrts Iefus tetigit 
eos,dixitque,Surgite, &ne ci- 
mete. 

'.Sublacis autem oculis fuis 
neminemviderunt, nifi Iefum 
folum. 

Et quum defcenderent de 
monte , mandauit eis Iefus di- 
cenSj'Nemini dixeritis "quod 



Cap. xvii 

ET pofldies fex ajfu- Mar. 9. J, 
wit Iefus Tetrum & toc.9.17. 
Iacobum & loh.mnem 
fatrestiutj &fubducit 
■llos in montem excelfwn 
feorfum. 

Lt transfiguratttf ejl 
ante eos : (<? refplendutt 
fades eius ficutfolreefti- 
menta autem eius facia 
funt alba ficutnix. 

Etecce , apparuerunt 
illis Mnyfei & EUat> 
cumeoloquentes. 

J{cfl>ondens autem Pe- 
trus dixit ad le{um y Do- 
mine , bonum efi nos hie 
efj<:fi vis, faciamut htc 
tria tabernacula , tibi -v- 
num, ty Mvjivnum, & 
Elue mum. 

Adhuc eo loejtiente y ec- 
ce nubes lucida obumbrd 
uit eos:& ecce vox dr nu- 
be, dicens , Hie eft Filtus Supra \.\f. 
meus dtleBuiyin quo mi- J.peta. 17. 
hi bent complacu'i; ipfum 
audite. 

Et audienlts difcipu- 
li ceciderimt in faciem 
fuam, ey timuerunt vol' 
de. 

Et accefiit Iefus , & 
tetigit eos , dixitque eis t 
S»rgite,& nolite ttmere. 

Lcuanus autem ociilos 
fuos neminem viderunt 3 
nif folum Iefum. 



Et defcendentibw Hits 
de monte,pi xcepit eis Ie- 
~us i dicens > T$jmini dixe- 



'/- 



IN CAPVT XVII. tuus.-nifimalimusecftaticamfui/Te vi/ionem.Sedhocqtii- 

Sextopofi die/is' >iwi»fti i'|.Vul.& Eraf.Po/? fex dies.Vi- dem certum eft veJ ex fermorubu>. ipfis , tjuorum etiam 

^Subducit,M*?ipH.ide{i<u/a.'yei:quodeua.m $ fenrentiam Lucas exponit, vel aliunde extra or^inem 



Mofen & Eliam fuifle ab Apoftoiis fpedatoribus agnito. 
Tertullianus Jib.de refiir. Camis , vult Mofen quidem fl 
imagine nondum recepta? carnis , EJiam veroirtveritte 
nondum dtfuncTse appai uiiTe. 

4 'Rj'lP on ^ ens ^ m,K e/^- Hebrai(mus,dequoaIibiiixi- 
mus.nam proprie reipondent qui funt rogati. 

5 Lucida,yaiuv*. In quarto codice fcriptum eratt* 7 '?* 
lucis, Hebraico idiorifmo. ^ Filius dlemeui-,1 tfo'c ^u.Ar- 
ticulum duplice exprefTi , cuius videtur hie elfe erphalis 



de Mar.9.2 

legimus in quodam exeplari. Nam qi(hv & ayw fepeper- 
mutantur:vt infra hoc eod<.m capite,verf.i7, &fupra,4-i. 
z Alba y \S)»J. Cmdidum , quod vfurpatErafmus 3 po- 
tius fi^nificat fplendidum & fulgens , id eft n x*/«®e/»: 
(quodquidem proprie de ignedicifolet, vtauftor eft A- 10 
riftoteles feftione odaua Problematum ) quauis id poftea 
dealbo colore dici quoque eg; it,omnium videlicet fplen- 
didifTimo. ^Lux,™ o>w;.In quodam exemplari legi- 

tur ^a : »,Nix:qnod (equutus eft Vetus interpres. Arifto- 

telesporro libro primo De coloribi-s, <f»? colorem ignis ie maxima,no tarn vt diftinguatur ifiliisaliis(quu fitvnige- 
efle fcribit his verbis , ti Ji yut Sti irv&s'fo^iJ&t^w c«i» nitus)quam ad dignitatis commendationem. N'senim 
fj.nJi/jiiu» a!<o.bjj » jau-dui tycy fayi'JKigRy jgitu y &c. id eft, non natm a , fed adoptione fumus filij : qua ratine etiam 
Quod autem lumen 3 autlux,iit color igns,perfpicuum ex Chriftusipie dicitur primogenitus inter mulrvs fratres s 
eoeft, quoniam nullum alium,pr$terhunc, habere colo- quia licet vnicus fit proprioiure,princeps tanen eft inter 
remreperitur,&c.<f>aKautemLucem vertimus,quanquam20 multos,quatenuiadoptionisfons eft ac capu-'- 
non dubitemapud philofophosdifferentiam lucis & lu- 6 Ceciderunt in faciem fiiam,i'7n>nv'i&'vzcmi'-ov*»-fflThr3.- 

niinisobferuari, qua? tamenapudreliquos fcriptores fere fisHebrsa. Dn'.'S-VK lVflJ [napheltt bei penehem] id eft- 

proni adorarunt. nifi malimus pra? metu cecidiffe qu.ifi 

femianimes,quamobrem etiam Dominus eo erexilfedi- 

% 5 citur. f Timuerunt } i<po£>i%now. Erafinus fuo more, 

rerr/'f?'j«wt,perpafliuum:quumtamenacl:iua?fit fignifica- 

tioilis TO<pO0H&[. 

8 Sublatv autem «W©w« <^» Vulgati, teuantes. Eraf« 
mus per periphrafin minime neceflariamjf^vcroyiy?^ 
tinos fcriptores : quanuis fabulari a fando deriuetur. Ail- 3° Uffent.Hoc intcrdum vnico verbo aia.C\tiffHv declaratur: vc 
dit autem Lucas de propinquis Chrifti perptflionibus fupra,r4.ip. 

fuifle cum eo colloquutos. Neqnehic curiofe quarren- 9 T^jmini, /xixAn'.Eraf. 7S[ecui , fj.Jmt,vt fupra,T6.io. 

dum, an vere in fuis corporibus Mofts& Elias .-pparue- ^Quod 'vidiftis,-mo^t,^.\.£H^ , vt fcribit Marcus?, 9. 
rintrquodfidicamus, confequetur Mcfen iam turn re- Vulg. & Eraf. adverbum , Viftonem. ambigue, articulo e- 
furrexifle 3 & videri poterit Elias numquam fuifle mor- 35 tiam prxtermilfo. Alioqui 0^/^ de vifis nofturnis pro- 



negligi folet. 

3 Con(beclifu»t,cl'$$m(7ui/. Vulgata , Apparuemnt. id eft 
tqnimmv. -^Colloquentes ,av>ktt.\otwTes. Er.lfmusad- 

monet in annotationibus,potius verti debuilfe Confabulan- 
^j.-aquotamen verbo qmdam merito refugiunt , quum 
neque refpondeat Grsco verbo t7uVha.\m , neque Scriptu- 
re maieftati conueniat, nequeetiim tritum fie apud La- 






Cap. XVII. %% 



EVANGELIVM 



Mai. 4.5". 
fijp. It.14. 
mai.9.11. 



Mar. 9. 14. 
lucp. 37. 



prie dicitut , & Haion vox Hebraea propheticis patefa- hie narrotur non procul abfuir , vt Vifronis etlam nomca 
ftionibusextraordinariis attnbuitur, a quibushoc quod retinerehceat. 



$• « ■> \ 



uvtS j Asjpmc , TiouZ ol T^f/,^n7g 
Xtyvaiv, on H'A/av JVi i\%£v to^vsy't 

H'a/ac /uSf) spwrttj Gr£apTov 3 y^7ro ncf.ro,- 

hiya 'j vjuuv on H Xiola yi JVj m A^ } itj 
xx. hiiyvci>(Tuv aviiv , aM monnaztv zm 
avraoazt Y\rjtAv\o~ztv nzsaKjOtJjogTiiaM- 

SgP7T0V fM?7\.ei 7tO>%JHV V7T UUTp. 

Ton ouuMt&v 01 /u&dwretf bit <z$qjl I co- 
avvou th RctTrfisou H7nv ccvtdTc;. 

Ka} zXdvvT&v avryJ ^f£pg toV o^Asis 



avr 



A 



7n>Xh.cix.ic; $ 7n7rFei et$ T07wp 3 t(^j TJO^kct- 
xit; hi; to vJfop. 

Key <z&e2WViy){g, ctvrov roic; /u&Sy\- 
rxfc; oDV.^guf ovx, Yi^iwnSvoT&v clvtwSi- 

^,7IVjO~IX\. 

mOTi iJD/LlCtj /UtS UUjft', g&>£ 7WTZ OMl^O- 

t <V}(> / / > \ V A 

fMtj VJUU\fi';<pipiTi fJ$ l CUUTVV COdi. 



ro 



n 



ii 



'4 



16 



17 



vidiftis, vfquequo Filius homi- 
nis a mortuis refurpat. 

Tunc interrogauerunt eum 
difcipuli iiii,dicetes ,Quid igi- 
tur Scribae dicunt, Jjoportere vt 
Eiias primum veniat? 

Iefus autem refpondens di- 
xit eis , 'Eiias quide veniet pri- 
mum & reftituet omnia: 

Sed dico vobis , Eliam iam 
veniire, quern non agnoue- 
riirit, fed feccrunt ei qua?cun- 
que voluerunt : ita futurum eft 
vt & Filius hominis patiatur 
ab eis. 

Tuncintellexenmt difcipu- 
\ieumde Iohanne Baptiftafc^f 
ipiis dixifle. 

Et quum veniilcnt ad tui- 
bam,adiit eum'quidam, pro- 
cidenseiad ^enua, 

Et dicens, Domine miferere 
fili) mei , quoniam lunaticus 
cftjck: male afficitur: nam fa;pe 
cadit in ignem, & Ispe ina- 
quam. 

|]Ec obtuli eum difcipulis 
tuis,nec potuerunt eum fana- 
re. 

Refpondens autem Iefus di- 
xit, O ges incredula & peruer- 
fa,quoufque tadem ero vobif- 
cum ? quouiqde tandem tole- 
rabovos? adducite mihi eum 
hue. 



n 



iz 



ro 



Q 



'4 



16 



17 



run vifione, iuttec Filiitf 
hominis a mortuii refur- 
gat. 

Et interrogAwrut eum 
di/cipuli , dicentesy Quid 
ergo Scrib* dicunt quid 
Eliam oporteat frimum 
"venire? 

-At ille rtjpondens ait 
eii, Eliot qutdem-ventu- 
rm eft primum, (jy refti- 
tuet omnia: 

Dico autem vobis quia 
Ehas iam 'uen'it , & non 
cognouerunt eum : fedfe- 
cerunt in eo quacunque 
Tjoluerunt. fie &• filius 
hominu pajfhrui eSl ab 
eii. 

Tunc intellexerunt di~ 
famuli quia de Iohanne 
Buptijladixiffei en. 

Et quum -vemffet ad 
turbam acceptt ad eum 
homo genibwi prouolutus 
ante eum 3 

Dicens , Domine mi ft-, 
rere f.lio nuo , quia lu- 
naticus eft , & mtii pa- 
titur '. nam jdpt cadit in 
ignem , & crebrb in *- 
quarn 

Et obtuli eum difcipu- 
lit tuny gy non potuerunt 
curare eum. 

Rejpondens autem Ie- 
fus ait , genet atio in- 
credula & peruerja, 
quoufque ero vebijrum? 
■vfquequo batiar yos £ 
aff.rte hue ilium ad me. 



1 



10 Ig'aur^t. Audita mentione refurrcclionis a mortuis 
'quod adduci non potcrat vt pra?ceptori tribuerent, vfque 
udeovt quid hoc fibi vellet inter fe difceptarent, ficut fcri- 5 
it Marcus) venit illis in metem quod in Synagogis doce- 
bturde Eliaeaduentu Mefliam pra?cefluri, quern quum 
nt>do colloquentem cum prxceptore vidifient, qusrunt 
quoam ifta quxviderant, &queexprxceptoreaudie- 
ban,cum Scribarum doclrina congruant. 

II Eiias quidem veniet. tthiae /uty i^tvj\. tpwnq prOs\fJ- 
fftTof^ eipyivfyjoc pro otAtuovfA/joc paflfim in his hbrisinue- 
niutin Hxc aute intelligenda Punt forma dicendi e medio 
petita perinde ac fi diceret Chriftus , Verum quidem eft 
quod 5-riba? dicunt , Eliam videlicet antegreffurum 1^ 
fuhTe IVeffiam , & fequuturs inftaurationi viam aperitu- 
rum,fe<& c . 

Il -^je»> non agnouerunt , xa)\ it I ynyvunw awiiv .In n®no' 
exemphricribitur,wi«jc '^n<^uav*auwn!,Etnon crediderunt 
ei f Et ^ )wnS. ad verbum,/» eo. In vetuftis duobus 10 

codicibus dteft prspofitio «- 

14 Quidtm. tti'd&>int. In duobus exemplaribusaddi- 
tur 7jc, id eft homo quidamrquod exprefllt Erafmus. 
^Procidens ei ad genua, ytvumTfyS iwid. Vulg.Prouolutus ante 
eum. id eft >u>\iv<htjfJlt><.siv<vnioyiwn. Erafmus > F leclms gt- ic 
nua ////.Atqui ywmnh ( vtipfe Erafmus obferuauit in an- 
notationibus) amplius aliquid fignificat, eumnimirum 
fupplicantium ge/tum quemdepingit elegantifllme Ho- 
merus Iliad. «t, inextremo , vbiThetidem defcribit Ioui 
fupplicantem. ?0 

ij Luna icus eft , mxlujixZnzq . Lunatici vocantur qui 
certis luna? tenijoribus comitiali morbo, lycanthropia, 
cynanthropia, & qui melancholia morbo iaborant, qua; 
Grajci": medicis 3«e^*<Aif (id eft fera & immanis)dicitur, 
aut alio furoris genere agitantur : de quibus poeta in hunc jr 
modumj QuammuUosetiamfim/s himfxpc •videmnf i fcxa- 



ri j fortemque animo indignamur acerbam. Quorum etiairt 
meminit IurifconfultusPaulusl. Bouem Tit.de vtdilitio 
ediclo.Carterum hoc ita accipiendum eft. hoc quidem Jo- 
co,vt admorbum , cuius caufa naturalisfuerit, fciamus 
diabolicum quoque furorem accefti/re , ficut indicant ea 
quarpaulbpbft commemorantur. Nee enim dubium ef- 
fe poteft quin Diabolus humores naturales perturbare 
& morbos quofuis incompertos quidem hominibus alios, 
alios verb compertos ciere facile poffir, Deoporefta- 
tem illi faciente : ficut ex vlcere quoque illo Iobi apparer. 
Minime eft ergo nobis admittenda Photij opinio , exifti- 
matis hunc dici lunaticum ex vulgi opinione.non quod ta- 
lis eftet,aut quod Luna; mutario quicquam in damoniaco 
efficeret. Sunt autem ha:c diftinguenda , neineorumer- 
rorem incidamus qui profane ridere folent qua-cunque 
de da?moniacis facra? liters teftantur, quafi ha'c omnia vi- 
delicet ad mere naturalcs*morbospertineant:quum fu- 
pr.ij4.14 j aperte lunatici a da?moniacis d;ftinguantur : & 
profanailla opinio mfimtis Scriptura: locis pofiit couinci. 
1\ Male affcitur,nsc>ucc W%e^. In vno codice leglmus , yjtuvc 
•;t«.Vulgata,ad vcrbum,AJ4/c^f;VMr.Era(hius , Male affli- 
gttur yaLfaias §M@ent4. 

16 Obtuli, *ieQ<rlwiyn#.. In duobus veteribus codicibus 
legitur >n>09<rLuiy,)(siv , id eft obtulerunt , pro oblatus eft.de 
quo dicendi genere alibi diximus. 

17 Ttrurrfa^iseyd./Afj.ivn. Sic Cicero, Rofcij oculos per- 
iierlirTimosfuifTedicitjid eft <Pug>afx/xuLju o-^it.kruf. Diftorta. 
cuiopponiturquod fimplex & reclum eft. f To- 
lerabo , aii^sn '• vel ad verbum , Suftincbo. Vulga- 
ta & Erafmus , Patiar. Sed aliquid amplius vide- 
tur fignificare d.v v s^t^ quam ml^lv. Multienim eiiam 
inuiti & repugnantcs inulta patiuntur. «s^t<% autem 
dicuntur tranflatitie qui volentes onus fubeunt , & fub eo 
perdurant. 

18 Incr^.t. 



K 



SECVNDVM 
K«/ iymnumffiv awtSd lv\ox>£; 3 ^ cJc%- 
xaSw a.7r uitJ'tv ^oj/upviov ' KSM ^^~ 
irdj^m 7rcqc,'%7rc ™S ^e^S cnetwis* 

Tot? f&zs&tT&oWic, ol /u&Zmraj rcS x 9 
Vy\oout(j£f "i£iaJir,€47iW3&ia,7t yi/umc, xkyi- 

O c/ft li)0TLGe47nvcurwi$ 3 Atctrlw ol- -° 
•msiajff vjuFjo. etfjLCw yo Aiyti vjmv , tzv 

zytfVe Tiigiv U>C, KOJiZOV OtVCtTThac, , ipH- 

TS7Z«r opei TvurMy M«Ta/3n3j cVT?i/£fcy 



21 



1Z 



A'vets-p&po/ufyjav <h ewTyJ evrri Tot,- 

AlACLjCty &7nVCWTUC, clVlffBlS, fiM?AeiO 

t\o\ vQ cwS-esPTfcv <s^a^iJbSrtj $\c. x$i- 

t&gpoyiAdvv o'rnx frlSpaxtigt' A&fifiot.- 
vovTic li TrSU.irpu>'y L gui&i7rov,0 JW^erca- 
?&$ vjuffi » tsA« Ta & l <tyaLXf4&'-> 

Aiy&jNcif.KctfO'neioTiAttveic, roi- 

'jtiOUVj^^i^^ttenv 0LOT0V I HffDlS, Asjaw, 

T/'cnji c/bx«, XifJLW ; ol fiaaiA&c, mc, yijg 
"&ro livcav A&pfiaMQvat t?A« ? w xlwow; 



^ 



MATTH1VM. 

Et 'increpauit dazmonium 
Iefus 3 exiitque illud ab co : & 
fanacus eft puer ab iilo mo- 
menta. 

Tunc adeuntcsdifcipuli Ie- 
fum priuatim, dixerunt, Qua- 
renosnon potuimus illud eii- 
ccre? 

Iefus autem dixit eis, Pro- 
pter increduhtatem veftram. 
|jamen quippe dico vobis , ii 
habeatis fidem " quantulum 
eFl granum finapis , dicctis 
huic monti, " Tranfgreditor 
hinc iliuc: & demigrabit : &c 
nihil impoilibile vobis ent. 

Hoc ver6 g-enus dcrnoniorum 
non'egrediturniii per preca- 
tionem Sc ieiunium. 

jj "Vcrfantibus autem ipfis 
in Galila?a , dixit eis Iefus, Fu- 
turum eft vt Films hominis 
tradatur irt manus hominum. 

Et trucidabunt eum, fed ter- 
tio die fufcitabitur.Et contri- 
ftati funt vehementer. 

Quum autem venilfent Ca- 

pernaum,venerunt ad Petrum 

qui didrachma accipiunt:dixe- 

riintquejPrxceptor vefter non 

foluit didrachma? 

Dicit, Etiam.Etqnum in- 
greifus fuiilet domu , prxuenit 
eum IefuSjdiceiiSjQuid tibi vi 
detur Simo?Reges terra a qui- 
b" accipiiit ttibuta hue cefum? 



18 



i) 



to 



83 

Et thrrepauit ilium fc- 
futy& ex ill ab co c.xtno- 
niutn:& curate tjifuev 
tx ilea hora. 

Tunc acccjffiunt ai- 
J'ip«li ad lefum feat' 
to j &• dixerunl } Qj^a.'ft 
nos non poiMmm tiiiert 
ilium? 

Dixit illn lefusy Tro- 
fter incredulitattm vc- Lac.17.tf. 
firatn. amen quippt di- 
co vobis tjihflbi 1 ,.- 
dem Jlctit granittn ft it- 
pit y dicetu monti h.M, 
Tranfi hinc illuC : £? 
iranfibit 3 & nihil impof- 
Jibile erit -vobts. 



2,1 Hoc autem genu* nun 
I eiii'.tur nifi perorationem 
& ieiunium. 

Conmrfantihus ait- i nfr JOil7# 
tan litis in CaiiUa , di- ma rc.9.;i. 
xit lUu Iefus j FiliMi bo- luc.9.44. 
minis tradaidus eft m 
m»ntti hominum. 

Et Occident cum , & 
tenia, die refurgrt. Et 
contnjlati funt vehemen- 
ter. 

Et quum veniffmt Ca- 
bharnaum , accefjerunt 
qui didrachma accipie- 
bant.ad Pttrum : & di- 
xerunt ei) Magifler ve- 
fter no foluit aidrachma? 

Jiit , Mtiatn. Et quum 
intraffet in dcmu,pr<tene- 
nit eum Iefus } diteSyQitid 
tibividetnr Simon y Hj- 
gesterrx a qutbits aici- 
jiunt tributuvelcenfum? 



-4 



^ 



18 Increpauit damonwm t tm-ri/uwmaunTJ. Hoc exprimit 
diferte Lucas infra tf.4x.vt neque ambigere debuenc Hie- 
ronyrmis, neque recl:e Theophylaftus ad puerum retule- 
ric.Eft autem ex Hebra?orum idiotifmo relatiuum prx- 
pofitum antecedentijVt infra zfi.zj. 

Quantulum \_tft~\granum fimpityus kcxkoy onttmuc.Vul- 



5 



2.0 



10 



r ) 



gata&Erafmus ad verbum , Skut granum finapis: quod 
quum nobis Videreturobfcurum & ambiguumin Lati- 
no fermone, coaftifumus a verbis Grxcis aliquantulum 
defleftere, vt planius loqueremur. f rr^w^rc^;'- 

tor,fum@>i5ty vel , ^fbi.mm Digrediendi vocabuJuirij quo 
fblemus vti in transferendo hoc verbo,nullum hie locum 
habet. 

21 Egridtturyhcmf^itwi. Vulgata, Eikitur. id eft U- 

22 V erfa.ntihuSyi**cf*Qo/uS{j a»,vel fortaffis Reuertentibus' 
qua; (Tgnificatio huius vocabuli etiam vfTrataeft, &non 
male conuenit huic loco. Nam inde digrefTus rediit Ca- 
pernaum per Ga(ila;am ) vt conftat ex Marci 9. 50. Hanc 
autem pofteriorem interpretationem fi fequaris, a t» 
TnKixafd. pro «'c tUH r*\i\aj'j* pofitum erit:& ita (criptum 
inuenimus in vno vetere codice. ^ Hominum , ^J^gjp- 
Tmr. In vnoexemplariadditura/u^fw^, id eft peccato- 
rumrquo vocabulo Gentes intelliguntura fcedere Dei a- 
liena?. Augetenim ha;c quoque circunftantia fcelerisa- 
t rocitatem. 

2j Contriftati funt , i\umi$nrxy. Erafinus , M-afore af- 
fttli funtiqui tamen vcrterac iVvmi'Sfr, indoluit,fupricapi- 
te r^.ver/u P. 30 



to 



14 Non,iv. Ha?c parricula nihil hie negat, fed in- 
terrogat , vt alibi fa^pe.Erafmus, Num. quo tamen ad- 
uerbio vtimur quum negatum efle volumus id de quo 
qua?rimus. f Soluiurwii id eir foluere folet. f Di- 

drachma? -mi tify-tx^ ; Hoc ell fich Sanftuarij djmidium, 
quod Ifraelita? pendebant ohm ex Lege fenpta , Exodi 
3o.i3.Romani verb poftea exegerunr, Iudsa fu^acla: qua 
dere fcribit Iofephus, de Velpafiano loquens. Stipen 
dium vbicunque degerent, Iuda?is indixit , quosbinas 
drachmas (ingulis annis inferrein Caritohumiuflit , ita 
vt antea Hierofblymorum templo fblebat. Sed hoc poltea ■% 
faftfi . Itaque quod hie agitur intelligiturdeCapitarione 
cuius fit metio infra 2z.17.vt apparet etiam ex fubfequen- 
te verliculo.Impofuit autem Auguftus prouinciis, fubla- 
tis veftigalibus omnibus , tnbuti ordinaria : alia in ca- 
put,qua; hie vocantur -ha* , cuiufmodi fuille lftnd de quo 
hie agitur, apparet ex eo quod certs fumn.ue fitmenno, 
nempe ftateris , Chrifti & Petri nomine pei foluti : alia in 
agros,que; propterea Cenfus nomine fignificatur , Roma- 
naeciam voce, rum hoc loco, turn infra, zz. 17 :quaniob- 
rem etiam iufiit Auguitus omnes prouincias cehltrj Li\c. 
X.I. Hoc autem tnbutum (ingulis a?dibus mie familiis 
impofitumdiferre fcribit Iotephus libro antiq. 19. cap. 15. 
Agrippam maic;rem fub Cl.iudio Iuda-is remiftife. Huius 
Verb numijid eft dimidij ftateris argetei,qui integer qua- 
tuordrachmaruerat,qua!esip(i luda?i olim fignaranr, ve- 
ramimaginem hie exprimenda curaui , expreffam ex ve» 
ro & puri puti argenti nuino,mihi a fido iilo Chri/h feruo 
& beats memoria; viro , Domino Ambrofio Blaurero, 
donato. Habet autem hie numus Samaritanis htens in- 



* 



ap. XVIII. 84 

fi enis,vna ex parte vrnam illam ficram, in qua recondita. 
fuit Manna, fuperpofitalitera Aleph,qua dedaratur fim- 
plex hie fuifle fic!us,duarum videlicet drachma™, quum 
duplus eflet drachmarum quatuor , cum mfcriptione 



EAVNGELIVM 



*■— iNi^ 1 VpV [schekfl 1 1 s r a e l , ] id eft ficlus 
Ifrael: ex altera verb , virgam illam Aaronis florentem, 
cum inferiptione TTUHp CZD^WV [ibrvschauim 
k o d s c h a H,]id eft Ierufalem San&a. 





\iy$i avmo Uirg$t; , "^o rp aMo- 

St&iHOlV 01 tfOJ. 

Y'vct 3 jww oxflw 'Jkhioa/ufyj uviti^y tpo- 
f>dj&&<; tit; rlui Suty.osaA > /3aAg a^/Jt/- 
S"£?f * ^f to" cwetf&ctv-m <®Z9>TQV lyQwij o\- 
&v' nyi axoi^ctA to SOM& <wt£, Ajpna&iQ 
szt-riigp,' cxeivov p&fitovJbQ ovutoHq own 1- 
/^pu jyy ovu. 

Kftpahctjov m. 

luc?. 4«. J£j 3^ Tc ^ jitfi\oou , htypvne , Tf<f agJ 6 

Ktf/ <Zt^OTCa,KiffZl/^fJ0^ I *1<7014 7J»f- 

infr.19.14. Ko/ftiaw, P?nlwMya v/mv* *m wi 

i.corh.14. cpatOyin , *ai«$J*i& , e «5 te» 7iw<ha,)0v 

/uw «<reA9>n* e-;? t&u paoiAeiav rp ov- 






X6 



17 



a filiis fuis,an ab alienis? 

Dicit ei Petrus , Ab alienis. 
Ait ei Iefus, 'Nempe igitur li- 
beri Tunc fili j. 

Sed ne " ofFendiculum eis|j. 7 
praebeamus, profectus ad ma- 
re, micte hamum : & eum pif- 
cem qui ' afcenderit primus, 
tolle : & aperto ore eius inue- 
nies ftaterem: acceptum ilium 
da eis pro me & pro te. 
Cap. xviii. 

EO ipfo tempore adierunt 
lefum difcipuli , dicentes, 
Quifnam maximus eft in re- 
gno caelorum? 

Et quum aduocallet "pueru- 
lum Iefus>ftatuit eum in medio 
eorum. 

|Et dixit, Amen dico vobis, 
nifi vos conuerteritis, & fiatis 
vt pucruli , nequaquam ingre- 
diemini in regnum caelorum. 

Quifquis igitur demiferit 
CeCe 'ficut ^/?puerulusifte,is 



a fHiii /mm, an ah alientf? 

x6\ Et Me dixit, Jib alie- 
ns. Dixit Mi refits. Ergo 
liberifmtfilfj. 



t? t autetn non fcJttda- 
liz,emus eos , wde al 
mare , & mine hamum: 
& eum fifcem quipri- 
mu* afcenderit tolle : &• 
aperto ore eius , inuentes 
Jiaterem : ilium fumens 3 
da eifprome 0- te. 

Cap. xv rr r. 

IT^illahora acceffemt 
dijcipuli ad lefum, di- 
centes, QuKpnta6 maior 
eji in regno cxlorumi 

Et aduocas lefus par- 
uulttm,ftatuit turn m me- 
dio eorttm, 

Et dixit , ^Amen dico 
vobis, nifi contttrfi freri~ 
tis , & efficiamini ficnt 
paruttli,non intrabitu in 
regnum uelorum. 

Qmcunque ergo hn~ 
miliauerit ft [nut par- 



i*. ^filiis /m#,&to $fi} Svcuiffl.id eft: a familiafua. Hie 5 lis.a Normanis autem & Picardis,Z)or«dicitur,Rom2ab 
enim dubium non eft quin filiorum nomen propneacci- hachiftonapifcemS. Petri vocari, nempe vt nihil fit in 
piarur. Nam fi Hebrajorum more rilios intelligi dicas pro Euangelio quod Roms non fit ludibrio expoficum.qui 
veris & naturalibus,quos vocant,fubie(flis, quibus oppo- de ie vide,fi liber,Rondeletium de pifcibus,lib.xo.cap.o. 
nantur populi vi armorum fubacli , falfa fuerrt Petri re- I N C A P*V T XVIII. 

fponfio, quum &ipfiRomaniciues tributa (bluerent : vt 10 1 Quifnam, ii< cL'&.V algzut Qui* puta* Erafmus , ^«? 
docet Dionyfius libro Antiquitatum quarto , vfque ad L. omifta particula expletiua , quam tamen Latini vi.lentur 
Pauli Macedonici trium k >hum.Sed hie quxritur primu m exprimere,ip(b etiam approbante infra 14. 4?. J Ata ~ 
quofenfu fit accipiend im quod dicit Chriftus, fe Regime ximHs,/xti£a>i Id eftprxftantioreaceminentiore gradudi- 
efle famiJia?,ac proinde huius tributi lege no teneri.Dein- gnus,ac proinde ceteris prarponendus. Somniabant enim 
decur pro Petro etiam perfolui didrachma, ac non etiam 15 Meflia; regnum quoddam terrenisimperiis fimile, ficuc 
pro reliquis vndecim difcipu]is,qui& ipfieranteiusdo- tandem etiam eft in imaginem beftix, id eft imperij Ro- 
meftici,iuu*ent. De priore refpondeo, fi de tributo templi mani.ab Antichnfto transformata Ecclefia. Contra vero - 
iftanarratioaccipiatur,ChriftovtipfiusDeifiJio& vero Chriftus ad virtutem ambitioni contrariam fuosdifcipu- 
templi Domino , debitum potius fuiife tributum , quam los reuocat,non quod ciuilium Magiftratuum gradus,auc 
ipfe illud deberet. Sin verb de tributo intelligatur quod 10 Ecclefiafticarum funftionum fan<ftam diftin(ftionem,i. ad 
Romani,vtIuda?orum domini,exigebant,ad Chriftum,vc diuini verbi amuftlm exa<ftam,damnarer, fed vc diuerfam 
regia Dauidis familia orrum , potius quam ad Romanos eife prorfijs doceretadminiftrandi regnifuirationem, & 
vfurpatores regiii ius pertinuifle.De pcfteriore verb dico, eiufmodi difceptationum caufam tollerer. 
Petru,vt apparet ex its qua? narrauit Mat.fupra 7. ^.8t 14. z Tuerulum, ■naj<fin.Vu]^ l ita,Paruulum: quod non tam 

habuiffein ilia vrbedomicilium & familiam , quod dere- 15 eft a?tatis quam ftatura'.itatjue meritb reprehendirur. 
liquis Apoftolis non dicitur. Exacl:a autem fuifle tributa Erafmus, Vuellum. NonnulJi p.irum probabiiiter ftribunr, 
dubium non eft vbi familia? fedem habebant. hunc fuifle Ignatium ilJum infignem fub Traiano Chi ifti 

16 ISlJpe igitur, *©«>*• Vulg.& Eraf.£r^o.Videfup.7.xo. martyrem. 

•17 Offendicutitm cisprabeamtti,ttTi^Jit^i<rvj(^}jlujT^(.<^uaCi J Pos conuerteritis, sp*<pii-n. Phrafi Hebra?adi<ftum eft 

videlicet Pubiec"rosdoceamus Magiftratibus eflerebelJesr^o proRefipueritis, vr alibi doeuimus. & vbiquein hislibrit *, 
autnealij hoc exemploabutantur. Vnde ergo Anrichri- <7»'<peA^ paflione reciproca vfurpatur.Vide Acl.j.zd. 
ftiani pontificis pottftas ciuiiis fupra Magiftratus? 4 Demiferit ,-mirHititt,. VuJg.ad verbujiumiltauerit. Na 

5 ~4[iendi'Yit,tp*!iviTi,\& hamum videlicet.Eraf. Vrodieriu vanwi gramatici diftu volunt quafi iJblqtmr : ficut humi- 
quodrefpondet Taf »s«>oiiK^,vel tfi&ty. f Statertm, ra- lis Latinis abhumodicitur.Sed humiJiadi verbu.ipud ldo- 

•we?. Is igi urnumuserat tetradrachmus, ficut etiam ve- jy neos authores non legi, vnico.Cic. loco exceptolib. i. de 
teres eftanrur : ita tamen vt a ftatere aureo diftmguatur, Nat.deoru,vbi Hunuliaca animantia quxda appellat.De- 
quorumalij'vnciales, id eft octo drachmarum , alij di- miflumaute eundecflecum humili, vcl illud Cic.indicac 
drachmi fuerunr. 5 ^ r9 > * ; '" > id eft w$>.Nam pro- ex y.Tufc.T^w eft aufui inquit,elati gr ample hcjui. quum hu- 

prie etoV-iivoc fignificar Locoaut vice alicuius. Vide Marc. miltter dem-fieque fentiret. C^uid fit autem puerulofimilem 
10.45. Portaftis autem ab re non fuerit hie annotate pif- 4° fieri, docet prophetafuocxemplo Pfa!.i;i. f Sicutefl 
cem quia PhnioFaber , &Zeus a Narbonenlibus Ga4- pMcrulutiflt,»{riimiiiaitir9. Id eft eo vfque vtpucrulum, 

qualis 



SECVNDVM MATTHjEVM. 



8; 



^ualis h''c rft , moribus ambitionis & f ftus nefciis refe- 
rat. Ideo addidi verbumE s t : nequis videlicet putet 
huncpuerum fpecialiter commendari , quumpotiusm 



iftiusexemploproponaturpueriliseras Jftiufmodirerum 
adhuc ignara , vt & aliorum mulrorfi affe<ftuuni,quorum 
femina adhuc in pueris felenon produnt. 



<ttov fSrb , ovtvi; l&v a fMi^m cV t? /3a- 
cite taffi xpivw. 

Kcuoq iaJv Ji%maJ{ -7irtJ(Jiov toiovw 

O c 'c J{ av ffKMHhttiarq *vtt «#T fu- 
<pep?i cwrd iva xpiMp&Y} jUt/Aoe: cvi-. 

»04 c^J TVV Te$W?$V CLUlS, K$4 )&TZt7KV- 

tj<0->i cV T<af 7rtA£?<i to? duteasnt;* 

Ouoif TftT K0(T(JLCf) *£tix> 7$f <ntcu>Jtt.\tov. 
ajioLyXM yip %£iv iXSthv Ttt cnta^JkXct' 
•nfhuu ova) raf aw&gpTrrjd cAcetvq> chovio 

<7KcWcf)Z/\9V *{>?$?*{' 

E< Jirijgtptroyn ovrotA ovv (maxeht- 
XiQi at , eweo-vfov avid *&■! /3<*Ae *&n 
orv. vj/l?&v ovt &riv acnXS&y W tIw 

fvo 7rd Jet; i^ontt fiXv&iva} «$ to ?/vp 



to alooviov. 



oijtfyte aviw , KM &d,te'&ri gvO. >^A$v 
tog rhuu ytivvav 7$ 7zv?$$. 

/ULIX&3V TGVTti)9 . Mj&fi V/UAV Oil 01 OLy- 



IO 



eft maximus ille in regno cre- 
iorum. 

Et quifquis exceperit ali- 
quem puerulum talem nomi- 
ne meo^me excipit. 

iQuifquis autem offendicu- 
lo fuerit alicui ex paruis iftis 
qui in me credunt , "praeftiterk 
ei vt flifpendatur mola aiina- 
ria in colio eius,acdemergatur 
in profundo maris. 

Va: mundo ab ofFendiculis. 

necelle eltcnim vt eueniant 

otfendicula : veruntamen \x 

homini illiper quern oftendi- 

culumeuenit. 

|| Si vero manus tua vel pes 
tuus facit vttu orrendas , ex- 
cinde'ea, &abiice abste. ho- 
num efttibiad vitam ingredi 
claudum aut mancum pottm 
quam duas manus vel duos pe- 
des habetem coniici ini^ncm 
a?ternum. 

Et fi oculus tuus facit vt 
tu ofFendas , erue eum , 6c ab- 
iice abs te : bonum eft tibi 
luicum ingredi in vitam, po- 
tivu quam duos oculos haben- 
tem coniici ingehennam ignis. 
Videtene contemnatis ali- 
quein ex paruis iftis : ||dico e- 
nimvobis,"angelos eorum in 



uultif tfte , hie eft maiet 
in regno cMorttm. 

F.t qui fufceperit v- 
num paruulum talem 
in nomine meo, wefuf- 
cipit. 

Qui auttm fcandM- Mai*.? 4t. 
\aitcntytiMin de pufi/iit Iufc»7.i. 
ijth qui in me credunt, 
expedit ei vt fufpenda- 
tur mola a ft nar ia in col/o 
eim , <#- dtmergatur in 
profmdum martt. 

Va mundo it ftanaa- 
/<*. neceffe eft cnim yt 
veniant fcandala : ve- 
runtamen y& homini iUi 
per quern fcandalum ye- 
nit. 

Si autem manus tm y Su P - 5 ' ? °* 
vel pes tuus fcandali- a ' 9 ' **' 
z^at te, abfeindetum, &• 
prohce abs te. bonum ti- 
bi efi ad vitam ingredi 
debilem -vel clan ■lum ) 
quam duo* manus , vel 
duos pedes hal>enttm 
mutt in ignem ster- 
num- 

Etji cculus tuns fcan- 
dali'xat te , erue eun , & 
frotice abs tt:bonum tibi 
efi vmm oculum haben- 
tept in vitam intrare, 
quam duos oculofhaben- 
teth tnttti in gehennam 
ignis. 

yidtte ne contemna- 
tis vnum ex his pujillis: pfol. ja.S. 
dico tmm vobis quiaan- 



f Vmerulum talem , Trajifi'A-nu-n. Id eft quempiam , vt 
dixi,ita fefe demittetuem vt puerumreferar. Ntcenim 5 
proprie. de pueris agit: fed hoc adiecit aduerfus eos qui 
de modeftia recmenda admoniti, &: vtdeiure fuopotius 
vltroctdant quam altiora cogitent, obu'eere vulgatum 
illud prouerbium confueueriic , Eum qui fe(e ouem faciat 
luporumlaniensfefeexponere. Iftosigitur contra maxi- r o 
me fibicurjee{Te,Dominusteftatur: nee impure laturos 
- quicunque in fimplicitate incedentesinterturbarint, pra?- 
bita ipns impingendi occalione ; tantum abeft vt eos vi & 
iniuriis opprimi patiatur. 

6 Varuv i 'ftSfuzey'-Vu]g.8ttra.f.TuJil!is. Rurfumau-i^ 
tern paruos fideles non a?tatis , (ed Ta-mvo^^ovme ratione a 
Chriftodefignari arbirror. Qupdfiquis tamen conten- 
dat de a?tare pueri'i hie agi,quam etiam no nego peculia- 
ri qu.ida Dei prouidentia regi, non rede tame concluferit 
infantes eife fide prsditos qtise non fit ex anditu , quoniam io 
adiicitur lftos pafuos in Deumcredere,quu de its deinum 
fateridum fit Chriflum diflerertiqui malis diitis aut faftis 
polfent a fide & refto curfu auerti , quod in irifanresnon 
cadir,nulla dii intelligent pra?ditos. <if Prxftiierit ei,rtp- 
<f«(iH iwnJ.Ad verbum , Confertei. Sed hoc videtur tompa- « 
rateaecipiendum,ficutfecimus, mutato etiam tempore: 
Sic etiapaulo poft videtur yjtxo'y vfuipari pro<t^i»o».Vulg. 
* & Erzf. Expedit Hunc autem fuilTe tunc Iud^orummorem 
teftatur in hunc locum.Hieronymus, yt fie mergerentur 
atrociumfceleru conuidi : cuiufmodiquiddam in pan ici— 
di j poena fuit conftiturunr. ^^4fiitaria 3 iyUii.id til gc*n- 
dis:vt «*pponatur trufatili,hcut annotat Hilarius. Nonulli 
de mola inferi ore intelligunt , quajo'vo? vocatur, & craC- 
fior effe foler, quum fuperiori iubfterrntur. In vno mahu- 
fcripro exerriplari fcriptum inuenimus m'^oc jmkivJk , lapis 
inolaris. f;« 'Pd. Vetufta exemplaria pletaque fcri- 55 



3o 



ptum habebant «c:in vno tamen legimus i^ij circa. Lati- 
ni in hoc dicendi genere fere vtuntur pr^epofiuone De, 
vel Ex. ^ Pr fundo-,m\*yii'ideL\nSfi<*.$ti. Diciture- 

nim <9i Ktyt quod Latini Altum vocant. poftea verb pela- 
gus pro ipfo mari coepcueft vfurpari : & iza. interpretatus 
effem nifi adderetur t>k ^m^cctn. 

7 T^eceJ?e *i?,*»V>«m'9Ti'.Ec tamen nemo inuitus eft al- 
teri offendj cu!o,fcd vel per incogitantiam y vel »« 'oen^i- 
tnux. Difcrimert eft igitur inter Neccffitattm & Coaclio- 
ncm.Item non eft ha?c necefritas a Deo , fed ab homine, 
corruf-tione voluntaria; Ergo neceffitas non inuoluit 
Deum peccato. Item quanuis offepdicula neceffario eue- 
niantrva; tamen eft mundo propter offendicula. Non eft 
igitur vei a con/equurio , Iniufte puniri peccatores , fine- 
ceflario peccant. 

8 Facit vt tu offenda-Sy miuJbhifes n. Vide fupra, 5-i0,& 
30. ^Ea,'tunu.V a\2,ztZiEuni.id eft«u»W». f\P otitis] 
quam H. Aut^txov pofitum eft pro */mii*y, aut fubaudi- 
tur/K^^ov, ficut apud Homerumin illo veificulo.foJxo^' 
tyii\tcv nwi/u/Mvttf,)} UmAiSey, lib. Iliad, at. Etinillo impio 
fenario, Si\u> -rvyyt ^uxxy/Mt « 'iqptvav 7ri<3vv. Sicquoquea- 
pudHebribs ferefubauditurparticub nnv [hiker] ante 
|9[»«n]Vt Pfa ! m.u8.8,&i>.itemProuerb.3.r3. ^"/», 
tit. Vulgata& Erafmus> ~Ad. id eft ©e?'?. Nam etiam 
permutantur fa?pe iftsepnepofi:iones, ficu: apud Htbrfos 
3 pro^N: 

9 Lufcum,/jix>vo$$ah[Ao*. Vulgata , Fnumoculum haben- 
tem. Plautus Vnioculum dixit. Ego autem cum Erafrno 
Luftum interpretari malui. Na lufcus Latinis dicitur qui 
alcerocaptus eftoculo, nonisqiiem Galli vu'go vocanc 
vnloufhc, Latini ftrabonem,Gra;co etiam vocabulo. 

io J[ngelos torttrh , styyt wu, luwffi. Id eft Angcjos ipfi.s 
peculiariter adhibuos cuftodes aducrfu* Satana, & impu- 

H.j. 



Cap. XVIII. 86 



EVANGELIVM 



rosfpiritus,vtex plurimis veteris pra?fertim teftamenn 
teftimomis liquet. Necenim depueruli duntaxat state, 
quam tamen Deus peculiar! cura dignatur,fed de vere pus 
omnibusagit, quos cur paruulos vocet , prspofito puerili 
exemplo.antea diximus. f "Pet omne\tempw^ JW mum. 5 
Subauditur ;tfoW,quod ego exprefli.Neque video cur mi 



nus Latitie dicatur Per omne tepus,q'.iam Ad omne tem- 
pus. Vulgata & Eral^ interpretari foient , Stper, id eft *'W. 
^ Intueri facie patru meio-n G>iiravai ri <rs&wmv 1* mtkit /uuu.ld 
eft apparent coram patre meo vt mitiiftri, ab eo feruandis 
piis omnibus, quantumiibetvilibus in hominum confpe- 
&u,deftinati,& ipiius iufla fingulis momentis expectances. 



twc.19.10 ifAdsjS otjOGTh au>$gp7izv awattf 

TO*&TOAfc>AP£. 

Lucij. 4. T/ ujuuv Jbx,i7; lav «$oWcty *nw ctv- 

via 3 'tfiniaopvi 7ivpdj^>)g £wm to <zsrAa- 

Key tew fywraj djpav ai>iv } a,{tlu) Ae- 
ytiVfjuv on %cwp« iGr cusrd /ytMor « 

*&kl TO?£ cvViVYDbOVTMVViCt TO/£ (Utf 7T«7rA«t- 

VfXfJT^sc, v/u^iQ cm vgc/LVo7g)vct "^toAhto/ 

Leu..9i7- EWc/e da^pmcn} ei<;crzo dckXtpoc 

luc. 17- y onVyVTmyii^iMy^ov cwtvv ju^tu^v atv 
iac.5.18. \ » r / » / ' / ■> / (v ■ 

}(g!J) OJJVi JuyvOV.iCLV OVV CtTOOUOYl , iKApdn- 

ozlc, rov acfoXtpov gw' 

in hah Jiio'ha tyh so m&tvq Jbo/^gip- 



a. cor. 13. 1. 
heb. 10.18. 
1. cor,s 9. 
j.thefj.M- 



11 



11 



EW Ji &$£(},}icv(n\ cwrfi) wn th cm- 



>4 



'5 



\6 



17 



cadis per omne tempm intueri 
faciem Patris mei qui in cxlis 

eft. 

I "Venit enim Filius homi- 
nis vt feruecquod perierat. 

(|Quid vobis videtur ? fi fuc- 
rint alicui ' homini centum 
ones, 8c errauerit vnacx iis, 
nonne relictis ipfis nonagin- 
tanouem, profe&u.s in mon- 
tes , quan'it earn que aberra- 
uerat. 

Quod fi accident vt inue 
niat eam,amc dico vobis , gau- 
det fuper ea magis quam fuper 
ilis npnagintanoucm qua; non 
aberrarant. 

Ita non vult Pater vefter qui 
in caslis eft , vt pereat vilus ex 
paruisiftis. 

H'Sivero peccauerit 'in te 
fratertuus, ito,& argue eum 
inter te 8c iplum lo'uin: fi te 
audierit , lucratus es fratrem 
tuum. 

Sin vero te non audierit, af- 
fume tecum adhuc vnum aur 
duos :j| vt "ex ore duorum aut 
triumteftium confirmetur res 
tota. 

Quod fi ne^lexerit eos au- 



n 



u 



[4 



[6 



17 



geli eorttm in calls /<"»*- 
per vi-dtnt faciem Patris 
mei qui in talis eft. 

Venh enim Filius ho- 
minis §aluare quod perie- 
rat. 

Quid -vobis videtirr? 
ft fuerint alicui centum 
oues&< errauerit vna ex 
eis,no'nne rtlinqitit nona- 
gimanaiHm in < montibm 
& -vadit quxrere earn 
quxtrrauit? 

Et ftcontigerit -vt in- 
uemat earn, amen dico 
vobh qua gauciet fiipiT 
earn magis quam juper 
nonagini an u uem qu£ non 
errauerimt. 

Sic non eft -voluntas 
ante Patrem -veftry.m qui 
in cxln eft , vt pereat 
~vnwi de puftllis iflis. 

Siautem pe<caueritin 
tefrater turn, made , ry 
corripe eum inter te (Jf 
ipfumjolnm : ftteaudie- 
nt, lucrattu itisfratrtm 
tuum: 

Si autem te non au- 
dierit , 'adhibe 'tecum 
adhuc vnum ■vel, dm$: 
■vt m ore duorum vd 
triumteftium ilet omne 
verbum. 

ihiod ft non audierit 



11 Venit enimjix?* y*f. Tota hare periodus in nohnullis 
Graecis codicibus non reperitur. 

ix Homini,*foe?>7r(e. Vetus interpres vel hoc non le- 
gir,velpra:tefminr, fed nulla (enfus iniuria : quanuis,nifi 10 
exprimas, fubaudirinecefTefit, vt vis comparanonis in- 
telligatur. ^ "Profeclus in montes , %ii t» fy* -mpAjStit. 

Erafmus Veterem interpretem fequutus vcrtit , In monti- 
bttsy&i/adit. Coniungit enim i^rao'f;) cum pra?cedenti- 
bus:quomodo etiam legit Theophvlatftus , per Montes if 
Caelum intelligens. Sed hoc dicendi genus- non ita eft 
vfitatum, & in plerifque antiquis exemplaribus ha?cita 
diftin&afiintvtSM-Mepi coniungatur cum participio^- 
fA/Sut, quod melius conuenit , vttantomaius quarrenda? 
per iolitudines medias abcrratis ouis ftudium demonftre- a0 
tur. Syrus tamen interpres vultoues 99.in motibus relin- 
qui ipaftore,abcrrnntem ouem alibi qua?fituro. 

14 T^J>n iiu It Pater -veftcr , iti y fi $1*11/411 t/wnrgp&ii t« ira.- 
fyfti/Jty. Vulgata & Hrafad verbum , non ift voluntas coram 
Patre veftro. qui Hebraifmus mihi vifiis eft obfeurior. if 
^J r llus,Ht. Itafcriptum reperimusin veteribusepdici- 
bus.Erafinus autem mauu'tlegeresv, vtfubaudi !tur7w/ r 
JVsv.Idem autem valet «V atque, vel Vnus, id eft Vllus , vc 
fenfus ip/eoftendit. 

15 Si-verbjtw'fi. Optime ifta coherent. Vbi enim de 
iisdifleruitquifunc aliis ofTendiculo, nunc quid fit its a- 
gendum declarat quibus obie<ftum eft brTendicuIum: quos 
ita vult eiTe comp-.raros vt Htluti fratrum confulant, & fit 
eorum zelus fraterna charitatefTc tefnperatu's , vc ad ex- 
trema remedia nonnifi tentatis mitioribus omnibus re- 

% mediis deueniant. ^ /»/•<?>«'* Ti'.id eft, tc veldiclo, vel 



jo 



>5 



fado'lafferit. La?ditur autem quifpiam non tantum in pi i- 
uaco fuo negotio fiue (vticaloquar ) dire<fte 3 fed etiam o- 
mni iniufte m a'terum, ac in primes in Deum,c!i«fro vel U- 
•flo.Itaque non cam in hoc Chnfti mandato fpedatur 
vnus an plures (Tnt orT<-nl',quam,priuanir. & aliis comuni 
orTendiculoadmiila, a palam& pub.'ice ^efti.s caftinguun- 
tur:monente Chrifto vc contra quam r.icere coniiieue- 
runtqui ex alK>rum reprchenfionibus laudem ze!i ca- 
ptanr, alij alios humane redarguences leniter in viani re- 
uocare ftudcamus, nt c laciw.s fparg;!mus mala qinbus fns- 
deri priuatis remediis pommuis, IsJam in publico ofFendi- 
culopeccantes quo modorint arguendi docuit Apoftq- 
Jus j Tim.c.io..& fuoquo^be exemplp oftendit Petium 
Antiochia?reprehendtns 5 Gal. 1.14. Sea &iniis peccint 
qux tarn priua<a Tunc & occulta^ vcqui ea inn"cie : .u'r nuliis 
teftibus ppifitcpnuinci , vel nullus,vel peiexigunsjocus 
huic Chnili di<fto reiinqiutur. 

\6 Ex ere, Ifm cB.^atToc. ^ebraice , ^"^J? [W.-pi]id 
eft fermone ac ttftimonio. Sic enim accipi' urinterdurji 
QrjS'Voc.;bu ; uin pro fermone & loquutione:vc r^i4m.^.i<5. 
3C()iij_ai.l(.'opro tacicoe:iam t*il-imonio, id eft quum res 
ipi'i perle loquitur, vt infri.zi.if). ^ (Jqi\fin»>-tttr , rw- 

3-7.nl eft ratum tii nuinque habefitiir,, vc ad EcclelTii.nvvo.- 
catus reus pert inax infician tac^d fa ptrtiii.ici.i non poiik. 
quoJHebrci' cxplicatur veibo 3>p 1 [/.ty«w» : ]^r v f > < tota, irai 
(»!*.?.. Hebraice "\3"\[dabar']id eft neg<itvim c\c quoagituh 
. 17 . T^jg'csfrit audire , mexKtueiv.'idel} t non fit aruiire 
dignuus, jut feaudiie difllmu.' nit. Nam lioc. ^gni 
wwfyxsJ.inlicut Tmcofiv dicuntur qui non dignanutr upk 
cere, vel tingunc fe non videre. V'ulgata & Erafmus, Non, 

auiiierit. 



SECVNDVM MATTH1-VM. 



S 7 



auJierit. id eft /xii aW™. ^ Eccle/ix, imo,nna..Qmdam modaflet , quis eum Joquentem inre/fex/lTet ? Quod/i 
nuper conuertit Rcipublicr, hue fortafle reff-iciens quod quis excipiat , ryrannicum fuifle illam confueiudmem, 
iiiludicum confortium eriam Leuita: & Sacerdotes olim neidquidem vere dixerir, ciuumChriftus (icioqu nopo- 
in repub. Iftaelitica Jegebantur, autqniaexiftimauit de tuerit quineummorem vtlegirimumapprobarct.Neque 
negotiis forenfibushicagirquod eriamfiilli concederem, < verb quum ha-c dico, Oligarchic velimin Ecclefiam De4 
minime tamen ipfius interpretarione approbarem , quum inuehi,qua? illam tantopere deformauir, atque adeb peni- 
Reipub!. vocabulum proipfoSenatus aut populi couentu tus transfbrmauit : led doceo Ariftocratiam Chnftianam 
vfurpari non foleat : vt quid illud fit , dicere Reipub.vix a non effe nouum aJiquod inftitutum , Dei verbo & Demo- 
quoquam intelligi poflTe vidcatur. Scd de animi offenfio- cratia? Ecclefiaftica: repugnans:ficutnonnulli ex vnic'a vo- 
nibus Inc a?i& l-enatu ecclefiiftico , (cuius iurifdiclioa 10 culatemerearrepta funt arbitrate. PouVembobfeiuadum 
Policici magiftratus fun<ftione,in Ecc!cfiapre;fertim Chri- etiameft Ecclefise nomen hoc vno locototius noui Te- 
ftiana , apertiffime diftinguitur) velexeoconftatquod de ftamenrideluda?isdiri • quorum ahoqui generales ccetus 
Ji^ando & foluendo poftea commemoratm;. Nequeenim folent Synagoga? peculiar! nomine vocari. quanuis Grae- 
Chriftus politicas leges prarfcrib;r.H«ec autem poteftas ac ci interpretes in vetere Teftameco aliquoties Hebra?a vo- 
jujriCiiclio penes eoserat qui dc%mujay<:y) propterea vo- rj cem br\p[cahal]verterint tmnxiaidu ,&quidemdehoc iplb 
ontur Mar f.22. & huius confuerudiniv exemplum exrat coetu agentes vt i.Paralip.i3.i.& o.Itaque Euageltfta pro 
apud Iohan. 9. 12,, item 12. 41, item 16.1. vtapud Iuda?os Seniorumcollegioc**A>tOT**d!xit.Lucasautem^e(70ime.<<>i' 
iai fuifTe videatur pcena? genus,&79c7tuj*'y«>3f.v y-ynfy, atque <™ *a»,22.66. Vide inf. Mar.^.21. ^Qui[tfl~\Ethmcu6,i E9- 
apud Chriftianos Excommunicari. Porro deecclefia? vo- ww.id efto't'3v<>cocaVNam alioqui certus quifpia videbitur ^ 
cabulodiximus fupra 16.18. Sed notandnm eftturpiteno intelligi, nifi Enallage numeri ponamus. Ethtricus autem, 
errare oui ex hoc loco confici volunt , de fingulis rebus ex ilia vecere diftindione Ifraeiis a c£teris,;yui sflwi & Gen- 
referendum elfead totius inultitudmis caecum. Aiunte- tesdicuntur , diciturquipiofanus eft& morfusalienusa 
nim Ecc!efia? nomen nufquam aliter accipi : quod veJ ex reJigione. Na folent facri fcriptores «flv/& s3wm« Gra?ce 
hoc ipfo loco talfhmefle conuinotur. Nam certe tan- vocareeos quiHebraice OUQ>otf/»]dicuntur,ideft,qui e- 
quam de Iuda?is h.tc Jk i apparet faltem ex eo quod addit, 25 rat alieni a Republica.llraelis,& fced-re promiflionis non 
Sit tibi ficnt Rthnicus & public irus.Sed iudicia de his re- comprehendebaturrvt ait Paulus Eph.x,u. Latini theolo- 
bus penes Semrres fuifle apud Iudeos, nee Temper cogi gi poftea (quorum auctoritatem libens fequor ) Fthnieos 
confiieuifle totfi populi cnecum, omnesillarii rerum fcri- Grarco nomine appellarunt. Articulfi autem conatietiam 
ptores teftantur.&ccrtenifiChnftusad fuorum tempo- fumus expnmere , qui hocquidem loco eft <£owv;. 
rum confuetudinem totum hunc fei monem accom- 30 



\ 



XCOVHC. 

Ky.luu Kiya Cjulv y oau ictv JVio>m 1- 
(^ cart iav hu<r/m 'fhx -mc, y\ Q>i<?aj MXv- 

UctMv Ki^co v/uuv ov la) Jtio u^Tj 
(Gr£p,y HSt-To $ ov ia) cuTYicmvrctf ^unai- 

ol yip &<n <^o m <Tp£i<; ouDwyfAA- 

V01G4Q TO ijJ$V 0V0/U(& 3 <yX,&t &fM cV (MUM 

T oTi <zrg9(rtX$Zi>v Ainu) oYlirg$G &~ 
dJiXtyoq fJi$v,i{gj\ cttyriozt) UD7Ztf> ico$i- 

i'nid'MC, ol?&C 'Imq i&cfoimwtovTziiiis i-xfet.. 
, AictrxTOOo/uyicoSiiY) ^ctoiX&iet 'Tpn- 

vzyQn avid &-iq oQ&AtTWs f/,VQjLO)v ttl- 



18 



19 



10 



XI 



XX 



13 



M 



^ 



dire, die "Eccleiis: cjuodiiEc- 
e'efiam audirc neglcxcrir , fit 
tibi veJut qui eft Ethnicus & 
quieftpublicanus. 

Amen dico vabis[!,qua?curi- 
que liganeritis in terra, erunr 
ligata "in caelo : & qua?cunquc 
fo'ueritis in terra, erunt foiu- 
tainca^Io. 

Rurfijm dicovobis, fiduo 

ex vobis "confenferint in terra, 

de omni re quam peticrint, 

fiet eis a Patre meo qui in ca;- 

liseft. 

Vbi enim funt duovel tres 
coaQi in nomine meo,iilic Turn 
in medio eorum. 

Tunc adiens eum Pecrus di- 
xit , Domine, quoties peccabit 
in me frarer meus,& remittam 
ei?^»(| vi " t l ue ^ e P c i es? 

Dicit ei Iefus , Non dico ti- 
bi vfque fepties/ed vfque fe- 
ptuagies iepties. 

|Propterca limile eft regnum 
csIorumregi,qui voluit con- 
ferrerationemcum (eruis fuis. 

EtquumcoepiOet confene, 
oblatus eftei quidam debitor 
decies mille takntorum. 

Quum autem is non poffet 



18 



10 



XX 



t3 



H 



v> 



e os nic k.Klefi*:fi autem 
Ecdejiam non audierity 

fit tibijlcut Ethnicus (ff 

[■ubLUtrnw. 



ftf-fr&SP 






ye w Pic**** 






<Amen dico yob 
cunque alligaueritfs fu.- 
per terrain, erunt ligata * q t/TvV' 
& in cslo:^ (ju&ctmqu* ^^ 

filueritis fuper terram 
erunt (oluta & in cxlo. 

Iterum dio vobu^uia 
fiduo ex -vobu confenfe- 
rint fuper terrain , d* 0- 
mm re quacunque petie- 
rint,fiet illis a Patre meo 
qui in cxlu eft. 

Vbi enim funt duo vel 
tres congregati in nomi- 
ne meo 3 ibi fum in medio 
eorum. 

Tunc accedens Vetrui 
ad eum dixit , Domine t 
quoties peaabit in me 
fratermem^tydimittam \ M t,\'j.jL^ 
ei? vfque feptiesf 

Dixit illi hfus , 2^o» 
dico tibi -vfque feptits, 
fed vfque feptuagietfe- 
pties. 

ideo af.imilattim eft L ue ., 7 .^ 
regnum calonm homini 
regi,qui ■voluitrationem 
ponere cum f eruis (uis. 

£t quum caepijfet rd- 
tionem pontic, oblatus rji 
ei ynusqui debebat ei de- 
cern millia taiepta. 

Quum autem non, ha- 



18 Inc<elo,a> nJov&viS. Qu,a? hoc loco philofophatur 
Origenesinhocgeneredicendi,quum pauloante Chri- 
ftus Petrum alloquens,i6.is>,dixenr plurali numero, i» tw 
•u'e^voTf, (fi quidem hare funt Origenis ) non modb inepta 
funt,fedetiam Hebrarorum lingua; fummamarguuntim- 55 
peritiam. Appellant enim Hebrari caelos plurali numero 
, DVJ[/f/www«'w»]& in vno vetere exemplari diferte fcri- 
ptuminuenimus w nit ovyaiic . Res ipfa deniqueoften- 
ditiftas fpeculationes prorfus vanas efle & inanes. 



additur i^b* , amen. ^Confenferint, m,fx$w>lou>oi. 

Tranflatio eftacorpore adanimum.namdevoce &can- 
tu proprie id dicitur. f Fiet »'; -^jin-m^ ^-rt'v.nem- 

pe,ficutipetiennt. 

li Septuagiesfepties ,• i C cfyu*i>w»Tw';uc iidtt. Adverbum, 
Septuagiesfeptem , videlicet peccata; Sed tamen potius vi- 
detur tV* pro tVa'wc pofitum exHebra?orum more, apud 
quos y2~0[fchebd>] vtrunque dedarat. 

ze 2Vj)» pofjet reddere , /** «"#vtoc &7»JW«#. *y$i pro 



19, Rwfm , niiuh In anticjuis omnibus codicibus 40 <tai*&uj, (id eft habere pro polTe) frequenter ponitur 



Cap. 



XVII. 8S E V A l N G E LI V M. 

Itaquehajcinterpretatiofimpliciilimaeft. Vulg.7^oK ha- Tt))x>nJ)>iw*i. «f Reddi[debitum ,] &m«ft)5^. Subaud. 

beret -vnde redderet. Erafmus etiam longius a Graecis rece- t» i$tt\lfApn> vt loquitur infra jo.Erafmus , Fienfolutiontm, 

deus,2(on tjfetfoluendo. quod Gra?cis fignificat oufcJe'm fenfu re&e expreiro. 



16 



19 



i&jrluj yvw&iw cuutHiKc/l} jtt tiymo. > xjy 

l/Li 7TCIVTX Ovf$VTOeJu)OZ0. 

cMtoW , etTTiXvcnv clvtov,*} vs Juvetov cl- 
t^ovju^ovX^v a.vTh 3 o c &>(p{Mv ctordi - 

^TOV &llVCL£JLCL'Yy XgC/L TH OXLC, OLV T»V €7Tvt- 

UicmvouZo aui)£ov?&t; ctUTi: &t<; tow, 

7JCehL$UVThi > 7rWp€^A« CtUTOV , /gJAW, 

MaJfc£$6f j^jktoj/ ITT i/upt 3 w^\ 7ntV7zt&rv- 

O* A ovz w^Agv'tf AA' d^A3»r g£a- 
Agf CfcUTDf £iq <pv/\£f.Mlv , icog ov *&nw\i) to 

TiC, <hi<JUjpv\GW) T£ef HVgJLO) CLVTp TtUtiTZ 

ToLfyjOfjftfja.. 

Ian 'ZEr^sarAd'K'irrau^og aviovo w- 
£jlo<; ctuT£ 3 Xey>ii civva, a£a« 7JDVHpg,7ra- 
aztv rlu> otpethlw cm&vIw aqwxji evi , g- 

TPit 7rttpg^A?(7a^ fUJi 

Ov^tehl Xj OS g'AsifOTi/ TOf OlwSoV- 



30 



31 



33 



tacreddere , iu/Iic eum domi- 
nus eius venundari, & vxorem 
eius , & liberos , & omnia quae 
habebat,& "reddi debitum. 

Procidens er»o feruus ille ^ 
"adorabat eum , dicens, Domi- 
ne,"cohibe iram erga me , <k o- 
mniatibi reddam. 

Commotus autem intima 1 
mifericordia dominus feruiil- 
lius/'dimiliit eum, 8c "muruum 
remifit ei. 

Egreilus ver6 feruus ille in- 
uenit vnum ex confcruis fuis, 
qui dtbebat ci centum dena- 
nos:& preheiiim eum "furibca- 
baf,dices,Redde quod debes. 

Procidens er<;o conferuus 2 
eius ad eius pedes, precabatur 
eum,dicens, Cohibeiram erga 
me,& omnia reddam tibi. 

Ille verb noluic :Ced abiens 
c5iecit eum in carcerem , quo- 
ufque redderet debitum. 

Quum aute vidilFent coferui 
eius qua? fa 6la fuerant, do'ue- 
runt vehementer: & quum ve- 
nilTent , "declararunt domino 
fuo omnia qua? facl:a fuerant. 

Tunc eo aduocato dominus 3 
ipfius dixit ei, Seruc male, totu 
debitum iilud remifi tibi , quia 
precatus es me: 

"Nonne oportuit & te mi- 1 
fereri conferui tui,vt & ego tui 
mifertus fum? 



31 



beret vnde rfddtret,inpit 
eum damintti eiut vewtn- 
dari,& v.xorem eius, & 
film, & omnia c^ha ha- 
bebat,fy reddi. 

Troddens autem fer- 
uus ille oralat cum , di' 
cens-, Patientiam habe in 
me , ty omnia reddam 
tibi. 

Mifertui autem dvmi- 
nm fcrui il/ius ciimijit 
eum , & debitum dimi- 
fit ei. 

Egrcffut autem feruus 
ille inuenit -vnum de con- 
Jeruitfuif, qui debebat ei 
centum det'arios: &te- 
r.ens Juffocabat eum t di- 
cen>,fyedde quod debes. 

Et procidens conferuus 
eiu* regsbat eum y dicens y 
P aiiew i am hube inttte t 
<&■ omnia reddm tibi. 

Ille autem noluit : fed 
ali t & mifii eum in lar* 
term, donee redderet de- 
bitum. 

Videntcs autem con- 
ferui eiMquafebantfCo- 
trijiatt /«nt i,atde:& re- 
nerunt , & narrautrunt 
domino fuo omnia quit 
faciei fuerant- 

Tunc yocf.iiit ilium do- 
minu?fi*uf i & ait illi y 
Serue neqaam, omtit de- 
bitum ditrifi tibi , qua- 
ntum rogajii mt; 

2$j)nne ergo oportuit 
ty te mi fereri conferui 
tui , ficur ty ego tut mi- 
fertus fum} 






26 Ergo , tui. Vulgata & Erafmus , ^futem , id eft Si. 
^Seruusille, o'JWxoc. Intribus vetuftis codicibus, addi- 5 
turtiuiw, ille. quo modo etiam legit Vetus interpres: 
quauis appofitus articulus {atis declarer *»'«^ogjt'v. ^Ado- 
rabat,<raef emujJH. Admonet Erafmus feinnonnullis exem- 
planbus Jegiffe wfw« » id eft precabatur. pro quo Ve- 
tus interpres , Orabot : nificorrupta fint exemplaria. Sed 10 
fufpicor corruptum fuiffe locum a quopiam, qui ciui- 
lem adorationem in Oriente paffim vfurpatam , non po- 
tuit a Dei cultu diftinguere. f Cohibe iram erga me, 

H?K&Bu/jixovt iV iuoi. Hoc loco Sv,twc iram fignificat , & 
quidem pra;cipitem , quam Galenus proprie H-uSv/uuiu ap- if 
pellatrirz acerbitatem & pra?cipitationem dicere pofTu- 
mus : quod Cicero excandefcentiam commodiffime m- 
terpretari videtur : animum autem Horatius in illo verfi- 
culo, ha furor breu is efi , animum rege. Vnde & animofi 
Graecis dicuntur Sv/<a'^*c , vel bujueeiJue , atque adeb Svfu- 10 
xei. Eftautem Galenonon parua differentia inter o'fuflJ- 
fjuDu, njfJi^iufjjiSUt : quo modo etijm apud Latinos non tan- 
turn inter ira? prxcipitis,fed etiam inter acerba? vehemen- 
tifque iracundia? homines , & animofos , differentia ma- 
xima eft. Ira iguur qui cohibere &. veluti procul abiicere 15 
pofiuntdicuntur^iief&^'^iuos nonnullilonganimes vo- 
cant,vocabulo parum Latino:& /jam ^3v,ui* idem pene eft 
quod isfaitiK , lenitas & clementia:qua? tamen & a lentitu- 
aine.i.ucpyvai<t,8i. animi defponfione & denufllone (quam 
Grajciquoque /mx&Svim*» 81 dSuuda* vacant) diftinguitur. ' 
VuIgata,"P<j««7»f/tfw habe. Erafinus,E/?o patiens,qus: eodem 
recidunt. Sed Tertullianus & Cypri^nus eum fequutus, 
n,on recle vertunt Magnammkatem , qua? fMyt\t^x* 
dicitur. 



%7 D$mifit,<iir$\u(rtt. Nempe qucniam vinciri & va?ni- 
re ipfum iufferat.Eraf_^&/o/»/». Atqui (ni falloi ) abfolue- 
re dicitur debitor qui fbluit quod debet.-non creditor, qui 
debitum condonat. ^ Multum. Jhitatv. Vel , vt Erafm. 
JEsalienum. quum alioquifignifket proprie quodmutuo 
fumptum eft. Hie autem accipitur pro eo quod ex bonis 
heri feruus interuerterat,ac proir.de cui reftituendo tene- 
batur,id eft vt iv.ox fcribitur to tuyttK'fj^Jii. 

z8 Suffocabat ,\miy>. Eraf.longo vfus circuitu, Obtorto 
collotrahebatfenfu tamen fideliterexpreffb.Necenim eum 
ftrangulatum cupiebat,fed faucibus abreptum ita preme- 
batvtftrangulaturus videretur. 5'^«'</,o ) T7.Ino- 

mnibus vetuftis legitur mt,fiquid:fed perperam. 

10 Ad pedes eius , tie me mSbti ojutH. Ha?c omiffa funt a 
Vetere interprete & ab 1-raf. qua; tamen in omnibus no- 
ftris vetuftis codicibus Gi a?cis reperi. f Omnia, otcvtw. 
Hocdeeftin fex vtteribus codicibus, nee tamen videtur 
redundare. 

jo ^Abiens , *Wsw. Vel abundat hoc participium ex 
vulgata loquendi confuc tudine,(icut pleraque alia:vel fim- 
plicem motum <!eclarar.Neque enim exiftimadus eft cre- 
ditor abillius latere difcedere, fed potius ilium per vim 
raperein carcere.Itaquerec"tius fortaftis verterimus Pcr- 
gens quam Abiens ,ni(T inalimus intc I'igere , abiiffe cunt 
eo.videlicet quern ipfemet in carcerem rapiebat. 

51 Quae fsc~ia fuerant, -mi fyjtfjfj*. In quibufclam codici- 
bus legitur yniffyj*. , Quafebant : quo modo vertit Erafm. 
& Vetus interpres. f DecLirari}t,<hiou<fiiw. Vtilg. 

Narrrarunt-.id ed,S)n^jw7r>. 

?j j\pnne oportuit , wts<A«. In qucdam exeivplari ad- 



ditur 



oiAu^rgo. 



fS *-'lf'« 



SECVNDV.M MATTH£VM. 



Ko/op^c&-«C KUQJLOQ CUJTh 'rpxpi cPtV- 

Wiv cwvjv to7$ (Zctorvii<rauc. } soot; ii^mS'co 

7m,V TO Q$&i^9/t$fJ0V (WTCy. 

OvTcV H&fO 7TWmp fJ$V i7ftV(yt,VlO$ 

7rviraiv/uuv , la) jun cZtpnvi e%cf.soc. re? ar 

"ehhtpd OMTx'Sm iffi q^pcftofv V /uffi TO, 
C^Kf.'xfditfaTOL ewffi. 

AI ty4vzTo 3 oTZ ittMetv o lytcwgriss 
XthalaA) %cpj w A$sv etc tol qqjlcl to£ I'oy- 

S'CUCtfiTnagLV TH I OpJblVOU. 

Kct) Y\Jto?£v%Y\o-a.v alum) o%Aoi ttdX- 
?&i'i&f z$t(yt.7Fiuatv a-UToit duet. 

Ka} <z&(>9<mX5r>v ouurrJ ol <ba,gj.<mjoi 
7rtie$.£ovTig ctCrov , %gj\ 7\iyymc, otCro), 

y CU}(Cf. CLWX'S i^TOC 7TCtaZtV OUTIOX}, 

O' cfb % &jv Kg/Sen; &7rtv a,VTc7g,Ovz &- 
\>iyvooTzbTio7iuM<nL<;ot.7r apywt; » ajpatv 
Hgjj&tiXv Itiu^g^v ctUToiti 

Kctf &7nv ,L'viK£v Tcvnv %c/.Ttt.XH"\ei 

OJliS&TIOQ TOV vmtM^ IfCjJj tIw fXiWi^y 

%<y rztr£p<TitoXh.r\dyo-iraj Tvjywuiux) at* 

Tti'iOi iCVVTcLj Ol chiO &1Q (JZtp)(Cf, jUACLVi 



?4 



35 



Et iratus dominus eius tra- 
didit eum tortorib 9 , vfquequo 
redderet id omne quodilbi de- 
bebatur. 

Ita & Pater mcus csleftis fa- 
cict vobis , nifiremiferitis iuo 
quifque fratri ex cordibus ve- 
ftrisj; "lapfus eorum. 

Cap. xix. 

ET|fa<5tum eft:,quum finiir- 
fet Iefus fermones iftos 
"digreifus efl: a Gali]a?a,6f venit 
in fines Iudes, Tccus Iordanem. 

Ec fequuta eft; eum turba 
multa, fanaui^que eos illic. 

Tunc adierwit eum Phari- 
faei, tentantes eum, & dicentes 
ei 3 Licetne homini "dimitte- 
re vxorem iuam " quauis ex 
cauia? 

Ille vero reipondens dixit 
eis, "Non ]egiltis| opificem ab 
ab initio " feciile mafculum & 
fceminam? 

Et dixiife, |Propterea "dere- 
linquet homo patrem & raa- 
trem, &"ag«lutinabitur vxori 
fuae : 6c" qui duo fnerant , aunt 
vnacaro? 



s 9 

Et iralta dominus eiut 
tradidh eum tortoribw, 
quoadufque redderet vni 
uerfum debitum. 



Y, 



Sic & "Pater mew c<t- 
leTlis faciei yobn , ft non 
remiferitu" "ynufjuifqu'e 
fratrifuo de cordibus r ui- 

ftrit. 

*■ 

Cap xix, 

ETfatTumeft, quum Mar>1 ° *' 
cunjummafjet . Ieftu 
Jermonei ijlos ," migrattit 
aCahUa > & Tietnt in 
fines Iud&& trans Iorda- 
nem. 

Et fcquutx font eum 
tmbx mult <c : & cur. wit 
eos ibi. 

Et accefferunt ad eum 
Pharif<ei tentantes eum, 
& dicetes } Si licet homi- 
ni dimittere vxore fuant 
quacKnque ex caufat 

Qui refpondens ait tit, 
1>{onUgijiiiqHiaqutfe- Qcn.U l^j 
at ab initio , mafculum 
(p fasmina m feat eos f 

Et dixit , Procter hoc Gen.t.«4. 

dumittt homo patrem & I - C ° r - 6 '* 6 ' 
matxem^adheercbifv- * ' 
xori fua , ty erunt duo 
in came una? 



5< Lapfus eorum , to m&nflieusiTa aunf/S. H^c non legic 

Vetusincerpres,net]ueHieronymus:fed,nifi;iddas , abio- 

lute ponetur verbum eiqiuq : quod vix alibi reperias. Prse- 

terea in omnibus Gr.rcis codicibus hare fenpta inueni. 

IN CAP. XIX. 

I Finiiffet,iTiM?iv. Vulgata & Erafmus , Confummaffet: 

quod melius refpondet compofico ouubn^v. Interdum ca- 

nienetiamconfummandivocabuio vtimur, prajfertim in 

^ pafliuo,vtamphiboliam vitemus. ^Digrcffmefi if M^~ 



Larino fermone. 

5 Dereltnquet > >ufmxti-\i. V.u!gara, Dimittet : quod ref- 
pondet irS ttVsV^.Erafmusi£>e/im. quod d.urius efl,& me- 
lius videtur refpondere V iynsL-tuxHmti. Hocautemloco 
j nihil aliudfignificacur quam liberosdu<!l:a vxore nouara 
familiam inlhtuere , reli&o videlicet paterno &macerno 
conui(ftu,vt rede verbum Hebrxum quo vfus eft Mofes 
Gen.i.i4.expofuerit Chaldaicus Paraphraftes ,cubilepa- 
tris & matris,ideft(vtegointerpretor) babitationem do- 



mv. Vulgara , Migrauit. Erafmus, Demigrauit,iiied/M-m>u- io mefticam delerere. ^ ^ggltttinabitur^'s^mo^h^snTi'rdj, 

<m:vterque iniproprie 3 quum hie non agacur de domicilio Vulgata, jtdhere\>it,*i$i% i T<H- Erafmus,quem hie iequor, 
mutando, velutiquu Nazaretha venitCapernaumamha- optime expreffit Gra?cum vocabulum,quofigniricatur ar- 
bitatum. ^Seru>Iordancm,ve&tv>n> I'o^e/Wvcu. Vulga* c^iflima coniunftio viri & vxoris , quafi giutineconiun- 

>, ta & Eraf. ad verbum, Trans Iordanem , quafi per Persam ftorum. Huiufmodi firmiftfmam & tenacifllmam coniun- 
fiue Tranfiordaninam Chriftus traiedo Iordane vellacu ^5 clionem, iignificauit Plato in Conmuio verbis nuuti^dufi 
Tiberiadis in Iudseam venerit ex Gallila?a , quod verum av^uarn «'? mewri, oi^J^-j ovicu; «« -pyviiaj. 1 Qui 

non eft, quum rurbadicatur eum fequuta , nequerurfum duo [fuerantf\erunt -vna caro, iODv-wc; oiJiioeis empi-jf. (xfu . Vul- 
dicaturfluuium traieciife quumlud^amingrederetur.Si- gata& Erafinus ad verbum, Erunt duo incarnevna, ve/ k 
gnificatur ergo Chriftus non per Samariam, (edeaaddex- incarnem -vnam. Syrus interpres tci? Jti* accipit pro ap.- 
tram reliclaitertenuifle fecundum Iordanem. quadere to Qb^mbo. Ego putaui primiim explicandam eife vim 
diximuser.iamfupra4.1s. articulio*, quo fignificatur conditio coniugum ante ma- 

,1 Sanauit,i$te? 7nu <™' Id eft »V*ow, vt loquitur Ari-. trimonium •. quod commodiitime exprimeremus to- 
ftotelesrquum alioquinonquifquis^©<7rn/Vi,etiarh (anet. tidem verbis vernacula noftra lingua , les deux ferontvne 
5 Dimittere , IxtdkCouj. De hoc veibo diximus fupri ^er/oKwe.Latine verb non item. Deinde illuftranduseft o- 
l.ip.htdfmus.Dipiortmm facere : periphrafi minime neceifa- 15 mnino hie Hebraifmus, quo vix quicquam did poteft ob- 
ria. <f Quauti ex caufa* xst.-v± msw od-nwt; Nam oaTi'*qui- fcurius in Latino fermone. Iraque fciendum eft verbum 



dem & caufam & crimen declarat : & in vno exemplari 
legimus */<s<f"nav,peccato.Sed caufa? nomen potius conue- 
nit,quumetiamob deformitatem Iuda?i dimittere faepe 
folerent vxores,vt Deut.i4.i. 

4 Non,™. Id eft , Annon ? de quo diximus fupra,ca 
pite 19, verfuij. * Opificem ,0 mttiemt. Vulgata & 

Erafmus ad verbum , Qui fecit: quod perobfeurum eft, 
nifi addideris «t»3ej»^v , id eft hominem. Placuit igi- 



t"jD»Ttt<,erunt,accipi pro^)i'^yTttj,ideftfient : vt inillis di- 
cendi formulis , Efto mihi in proteclorem , Eris nobis 
in caput. Pranerea pra?pon*tio i Latinis exprimi non 
jo folet in hoc dicendi genere , ntfi quum dicimus , Eife 
proamico, ideftamiciloco: quod Haebraji dicerentEf- 
fe in amicum , qui fenfus huic loco non conuenit. De- 
nique vna cfro nihil aliud declarat , quam vnum cor- 
pus:vt explicaturi.Cor. 7.16. quern Hebraifmum reti- 
gitur potius ex Hebrso iHiotifmo accipere pro parti- 35 nuimus , quia non eft tarn obfeurusquin facile inrelligi 
cipioabfbluto,id eftS"i13n [habore] vel myyn [haho- poffit: quum frequentiilime foleat in Sacris fcriptori- 
£th, ] vt loquuntur Hebron. Gra?ci difertiotes dicerenc bus occurrere. Hie ergo fenfus eft , Qui ante duo. erant 
«' <h\fjurjfy>(. Latine autem verbali nomine hoc expli- homines: incipiunt quafi vnus homo effe, quod ipfepoft- 
candum eft. Sicenam TupraS.jj, appellatione 'fty fctmcv- ea explicat. Mofes autem duorum non meminit, nee pro- 
Twvintelligunturpam)res. f Feciffe, <!-niiniti<m. Su- 40 pterea(vt volunt qui polyg.imiam audentadftruere)ad- 

ftulieius pronomen IwtoU, Eosjqniafic redundat ex Hebr. ditum eft quicquam verbis Mofis, quum de duobusibi 
idiotifmo, vt fenfura hums loci poffit etiampertui bare in agi,nonde piunbus conftet. 

H;iij , 



Cap. XIX. 90 EVA 

6'ottS Q®to( awji£d>&v> di&eywet** 

Deu.j 4 .i. \lyvmv atari y Ti otw Maws &i- 

oyCK*£$K9.$$<w vffi iTrirp^tv v/lmv d- 
7n>*.voxtf wV yvuxu-W W^' *PW$ 

$«mri,4 j. Agya Jt ujuuv y on b$ w ^fcro Av<ni rlw 

/^Zw t ytfAYiaai; 3 f^i^vctj. 4 

hkynuow cwitS 01 jL&Syraz duni , 
Ei cutwc ^§iv w ff/7ja to axSgcpTmv 

(>$\)0\ TOP A9JPC tStOV j (Lt^K o'lq chJb- 

rctj. 



HGEL1VM. 

Itaque non amplius funt_jj£ 
duo , led vna caro. quod ergo- 
Deus'coniunxit, homo nc "fe- 
iungat. 

Dicunt ei, Cur ergo||Mofes 
mandauit darelibcllum diicef- 
(ionis a & earn dimittere? 

Dicit eis,Mofes pro duritia 
cordis veftri permifit vobis di- 
mittere vxores veflras: ca?te- 
rumaprincipionon fuitita. 

Dicoautem vobis, ||quicun- 
que dimiferit vxorcm iiiam, 
nifi " ob fcortationem , & a- 
liam duxerit> cum mcechari: 
& qui'dimilTam duxerit , mcc- 
chari. 

Dicuntei difcipuli eius, Si 



10 



n 



tale eft negotiu hominis cum 
vxore, non expedit vxorem 
ducere. 

Ipfe vero dixit eis , Non o- 
mnes funt capaces huius fer- 
monis , fed ij quibus datum 
eft. 



IC 



ItatjHt iam non funt 
duo ,fed iJtta caro. quod 
ergo Deus coninnxit, ho- 
mo nonfepartt. 

Dicunt illi, Quid ago 
Moyfes mandauit dare 
Ubdlitm repudu, Qr t^n 
dimitterci 

-Ait ill is, Quonia J>Uy- 
fi's ad dun t iam cordis 
veftri permifit Tobu di- 
mittere -vxores reflras: 
ab initio autem non fuit 
fie 

Duo autem fob is quia 
quicunque dimiferit »- 
xortmfuam, m(iob for- 
nicatiuritm , &■ aliam 
duxerit, mtxehatur : & 
qui dimiffim duMrtt,r>,a~ 
chatur. 

Dicunt ei difcipuli t- 
iuf,Si it a eft caufa homi- 
nis cum fxore, non expe- 
dit nubere. 

.Q»* dixit illy, : Hon 
omnes capiunt rerbum 
ifiudyftdqmbus datum 
eft. 



6 Dtus^ ©»<>{. Hinc fit vt quum caeteri contra&us hu- 
manae focietatis , ficut confenfu mutuo contrahuntur , fie 
ettam diflbluaturrconiugij tame vinculum ipficoiuges fol- 
uerenequeant, fed foJus Deus qui coninges concihauit:ac 
proinde leges deconiugiornm dh-emptione ne Impp.qui- 
dem ponere^prxter Dei verbum licuerit. ^ Con'mnxity 
ow>i{&>Z*r. Iride coiuges didi,& coniugium.-quod vocabu- 
lum Grseco penitus refpondet , fcruata etiam trandatione 
a iugo.Erafmus>Cof ulauit. ^ S«««g4t,^*>e<? | ' TO -Vulgata 



potiusj quod dunraxat tolerant , ^ogente hominumim- 
probitate. Sic etiam Dominus per Mofen ciuiles leges 
condens^non prscipit diuortia : (ita enim fuillec fibi con- 
trarius ) fed lis a qoibus impetran non poterat vt vxores 
retinerenr 5 pr;rcepit vt vxonbus darent diuortij IjbelJum, 
nempe vt iis aduerfus maritorum fsuitiam confuleretur. 
Nee tamen propterea definebant adulteri efle coram 
Deo,qui vxores repudiabant. 

9 Ob fcortationem , 0^7 mpiti*. Vulgata , Toinicztioni w, 



& Erafmus , Separet. quod vocabulum melius exprimit ti 10 a fornicibus in quibus Roma; Tolebant meretnees proila- 
«(foei^«v, vt alibi diximus. Neque tamen ignoro,feiungere re, fblet interpretari. Eft autem -nfiflac nomen hoc loco 
opponi W "im^Suyww , quo verbo vtitur Euripides dehac generate, ita vt/Mt^t-* comprehendat : non exceptata- 
eadem re (id ert de matrimonij diflolutione) loquens.Sed menfcortatione,quu ^ccideretur etiam ea qux quum pro 
quum neceflarib quxrendum elfet fynonymum , illud prar virgine ducla fueratjftuprata fuifie comperieba; ur, & fme 
carteris delegi quod cumfuperiore ov£&ywtn pugnat ex ty diftindione ante velpoft (ponfalia efietvriata, ideft vel 
diametro.Sic autem antiquari legem illam Mods conftat, fi (cortata effet,vel fi adulteriiim commififlet.Sed hoc for- 
largiore videlicet Spiritu Dei nobis per Euangelium con- taflis non addidiflet Chriftus,nifi vel erepta Iuda?is, vel ne- 
cerfo i vt plane repudianda fit eorum (ententia , qui nunc glecla tunc fuiffent capiralia in adulteros iudicia , ex Mo- 
quoque illam valere pofle in Ecclefia Chriftiana cenfent: (is prxferipto. Neque enim repudio locus erat vbi capita- 
etiam fi nonnulli inter eos qui Chriftiani funt nomine, J o lifiippliciodirimebaturmatrimonium. Vide i. Corinth, 
reperiantur non minus duri 8c iniqui quam olim luda?i 7,15. Sed tamen quum,etiamfi viguiffent leges in adul- 
fuerinr. teros pofitaf,poflet fuga, aut latitando eft ugere iudicij co- 

8 Pro duritia cordis •veilri, n&t tJou on.\»&nsfySia» v/fifi. gnitionem adultera, & apud gentes inter quas di/per- 
Hocloco-a^f accipitur velpto^ ,vt apud Plutarchum, fi erant Iudxi , pleriquemigiftratus adulteria capitenon 
«wfc *}tiLo , id eft,habita virtutis ratione , & pro meri- i<t punirent , horum etiam confeientiis , vt St hodie confii- 
tis : vel pro e)W , vt apud Ariftophanem «»« -me/rat, lendufuit. ^ Diini(fam,)^n\iKui^Liu. Extra cau/am adulte 
pro , <hx tujta , id eft idcirco : qua? vtraque fignificatio rij videlicet, & ita vt paftim fieri a Iudsis confueuerat. 
conuenit Latina; pra?pofitioni Pro. Dicunt enim Lati- 10 TaleeftycHrmftiv. Vulgata ad verbum y ita eft. Te- 

ni , Pro amore mutuo , id eft, Amoris mutui caufa : &, rentius v in Phormione , Ita ingenium eiwfuit. Erafmus,./* d 
Proloco & tempore, id eft, quod inepte dicitur , pro Io- 3° iflummodttmhabet. a»t»'« verb non conuerciCaulam, led 
ci & temporisqualitate.nifi malimus fubaudirepartici- Negotium , vt perfpicuitariftuderem. ^Vxorem 

pium,vt dicamus rtfpiciens ad -veftri cordis duriticm, Vulgata 
& Erafmus ad verbum,.^ duritiem cordu yeftri. ^Ver- 
7»i/ff,i7rtTfi4tv. Lex moralis,quam vocant,fimp!iciter pra?- 
cipit bona, &prohibet mala, quoniam confeientiam Ipe- 35 
ftat: leges autem ciuiles,fi bene funt conftitutaf.nihil qui- 
dem pr^cipiunt quod Deus prohibuerit,& nihil prohibent 
quod Deus prxcepent, fed improbitate houiinum co- 
gnntur muita duntaxat moderari,qua? penitus tollere non 

poflunt:& ha?c funt qua? permitti legibus dicuntur.Exem- 4° fed ambigue. ^ Huiu*fcrmonis , riv \cyr nv». Id eft 

pli caufa, Foenerari prohibet Chriftiana chariras : faenus iftius quod dicitis, nempe (propter varia videlicet im- 
tamen, propter hominum commercia,multi magiftra- pedimenra, non quod regnum Dei alioquipofitum fie 
tus vident fe fimpliciter prohibere non pofle. Inque per fe in ccelibatu vel coniugio) expedire vxorem non 
(quodvnumreliquumeft)foenoris modum certum con- ducere , quod copiofe exponit Patilus 1. Corinth. 7. 
ftituunt. An verb proprerea foenerari bona confeien- 45 ^[lilquibm datum eft,c7 ( t"<A>3»).Diuinitm|rideIicet,exmcra 
tia licet ? Alinime profeflo. Neque enim a ciuilibus le- gratia, eaquc in plurimis ad tempus : non quod in nobis id 
gibus fed ex Dei verbo petenda eft confeientia? regu- fit pofir urn , vel quod in fide peti poffit: nifiquisfortafTe 
la. Imo ne ciuiles quidem leges probant, fed damnanr peculiareinhabucritpromifTionemJcaqueperpttn^ con- 
tinent^ 



duccreyyt/xireu. Grecis yj.fji.Hi proprle de maritodicitur,(i- 
cut yxfAHfot) de vxorerquo modo etiam Latinis vir vxorem 
ducere dicitur,mulier verb nubere. Vide infra,cjp.iz.3c 
11 Sunt capaces , yv&Cm. Id eft. Non ita funt compara- 
ti,vt hoc pra?ftare, id eft vxore carere poflint ; ficut angu- 
ftum locum dicimus non poffe resmultas eapere. vnde 
ypt^ locus dicitur. Alioqui quum neutrum eft -n^fHv.i- 
liuddecjarat, vt fupra 15.I7. Vulg, capiunt } te£tt) quidem, 



SECVNDVM MATTH^VM. 



9i 



tinentfa? voturn pra?terquam quod merae eft remeritatis, totiam feculis experientia comprobauit: quume con- 
peccatum etiam eft , quu ex fide effe no poflit,ficur etiam trario coniugium omnibus qui vruntur, neaipe vc ad con- 
omni pra?cepto & .purajEcclefia; exemplo caret, vtip/a iugium a Deo vocatis>pra?cipiatur. 



E'en >B Xvovyoi olnvig cm KOiXiOA 
unr&g ifyjw3naa>v ol'-7ts' t{cy elaiv e£- 
vov^oi oi fivig dCvovyitrwonv \%sr> iy) 
avB^07mv* KM eicnv divovyot o't wgc 
Xvovyioztv lauurovg Jfg, rluj fia.oih.etou/ 
t^ov^/lvcov. O' ^iwctjudfjosy&peiv , %a>- 

Ton ttzgoywi^w cujtzS 7rtLjehct ,'i- 
yat rotg X^Zy-S o^j3-m ewroTg^^ ^^~ 
crtv$;HTaj' ol J\ MpSyrctf i7m\^moTtM 

CU)Tv7g. 

O* eh Iterate &7rtv > K'tpvn to, -mtjehct, 

f&j jUH KQ)XViVc CWTZL ZX&&IV f &€2C l fAA. 

T^TpS rciotJTtav t^iVri (ZoLcnXeta 'Tyfou- 
gpveov. 

Kctf Hyhv&ig auTolg Tztg "xfi&c, > t7n>- 

Kctj iJbv ,etg z?e$cri\§wv et7nv ax/rtS 3 
&tJ)za%a,M ayt^tTi ctytdvv 7it>Mow 3 tvcL 
t^a> ^celwcucoviov'i 

O' Ji €imv ewrrJ, T/ fM xi'^eit uryt- 
&ovjoveh)g cfytSvg ei fxn etg s o &tdg. el 
A diheig ciothBeiv e\g rluj £colu, 3 mpti- 
oz>VTi%ga/Tv?&g. 

\iy*t atncji , Wo cm ; O* eft Vnmtt 
*t7rt, yTOyOv Qardjo-eiSi Ov /uy trailer eig 3 
Ov %Xt«\,ea; 3 Ov "fdjcfbjup propria- etg. 

T/yt^s top 7xrm£pfc cvv jyy rlwjutm- 
(£,.*&}) Kyx7n\o~eig v>v 7rXv\o\QV odv tog 



'5 



14 



(PbCLVTVV. 



IX 



If 



16 



17 



19 



Sunt enim eunuchi qui ex 
matris vtero nati funt ita : & 
ftint cunuchi qui caftrati Cunt 
ab hominibus : & flint eunu- 
chi qui feipfos caftrarunt pro- 
pter regnum aelorum. Qui po- 
teft capax eife, capiat. 



Tunc oblati funtei pueruli 
vt man 9 eis imponeret , & pre- 
caretur : difcipuli autem obiur- 
garunteos. 

lefus autem ait,Sinitepue- 
rulos , &ne prohibete eos ad 
me venire, 'talium eft enim re- 
gnum carlorum. 

Etquum impofuilfeteisma- 
nus,profe£his eft illinc. 

|Et ecce , quidam accedens 
dixit ei, "Dodtor bone,quid bo- 
nifaciam vthabeam vitam x- 
ternam? 

lpievero dixit ei, Cur me 

dicis bonum ? nqllus eft bo- 

nus,niilvnus , nempeDeus. Si 

vis autem ad vitam ingredi, 

fcrua mandata. 

Dicit ei , " Qux ? Iefus au- 
tem dixit , I " Non occides, 
Non moechaberis , Non fura- 
beris , Non dices falfum tefti' 
monium, 

Honora patrem & matrem. 
Et 3 Diligcs proximum tuum 
vtteipfum. 



fj 



12. 



'4 



17 



18 



19 



Sunt cntm e unuchi qui 
de matrtt ft no fie nati 
funt : & fltnt < unuchi 
qui faSli funt ab htmmi- 
bm : (jr funt tunuchi qui 
feipfos caflruiterunt pro- 
pter regnum cxlorum. 
Qui pottfi taptre , ca- 
piat. 

Tunc oblati funt « Supril g.j. 
paruuii , vt manut eu mar. 10. i) 
imponeret , & ora- Iuc. A. ij 
ret: difcifuU autem in- 
crtpabant eos. 

lvfui -vero ait eis , Sinite 
paruulos : &• nolite eos 
prohibere ad me renire. 
talium ef? enifn rtgnum 
calorum. 

Et quum impefttijjet 
eis manusyabiitylnde. 

Et ecce -vnus acce- Mar.10.17. 
dens ait Mi , Magifier luc.ig.a8. 
bone , quid bomfacum 
•vf habeam yitam tter- 
nam? 

Qui dixit ei , Qufd me 
intcrrogas dehorn? -vnitt 
eji bonuf,DetPs.Si autem 
•vis ad vitam ingredtjer- 
ua mandata, 

DiciiiUi^Qui? tefut 
autem dixit, T^on homi- £xo4. ie. 
cidtum facie s.^jonadtil- ij. 
terabis > 7>(on fades far- 
turn , 7$j>n falfum tefti- 
monium diets. 

Honora patrem tuum 

fir matrem tuam. Dili- 
ges proximum tuum f cut 

teipfum. 



ii Eunuchi , &vovy:t. Eunuchi nomen eft proprie 3- 
ftionis & muneris ,eorum videlicet qui in gynecajoad- y 
hibebantur,quafi fajminarum cubilis cuftodes: qui quum 
plerunque deligerentur caftrati , hinc fadum vt de ca- 
ftratis quibufuis diceretur. Hunc autem morem funt qui 
volunt a Perfis coepifie, nominante etiam Stephano pa- 
gum quendam Perfidis Spadam,inquocceperitiftiufmo- IO 
di caftrationis confuetudo. ^ Ex ytero> U x^txiau; . 

Proprie & ad verbum , E ventre. Certe nemini dubium 
efle poteft quin de vtero loquatur , vt catachrefis lfta in o- 
mnibus linguis locum habet : fed quia paulo durior erat 
Latinis,vt fere fit poetica , fequutuifum Vcterem inter- 15 
pretem 8c Erafmum. tuaU porro &ytf»V non modb a- 
pud medicos, verumetiam apud reliquos omnes fere firri- 
ptores, nunc pro ventriculo, nunc pro ventre proprie di- 
do, nunc pro vtero accipiuntur. ^ Cafirati funt , &'- 
tot/^aWav.Vulgata & Erafmus , Eunuchi facli funt: vt citat zo 
etiam Cypr. tradatu dehabitu virginum, vbi mendofe 
Jegitur Coacfi pro Sic facli funt , in nonnullis codicibus. 
iidemtamen paulo poft interpretatur ttJiou%get* Caftrare* 
Mioujct autem Gra?cis medicis^ quod etiam inftitutiones 
Graeca;libroprimo de Adoptionibus teftantur) generis ij 
nomen eft,quod in fpadones , thlibias, 8c caftratos diuidi- 
tur. f Seipfos caftrarunt , A/'vsi/'^owc itunii Id eft , i 
coniugio abftinent , & continentiam feruant , ex Dei dono 
videlicet,vc Deo/eruiant liberius, acfipartibus illisca- 
rerentquibus viri funt : qu.iiis eft etiam amputatio ma- 3° 
nus,aut pedis, & exoculatio , quarum fupra meminir. 
14 Talium , tmo»to». Id eft & horum & fimilium , vt fu- 
pra 18. 

16 Dotlor,chJbim.xht. l iue Prac eptor. Nam Prsecipere 
potius eft Docerequammandare.vtapud Flaccum, Quic- V 



quid pT4cipies,tfto £*v«A.Vulgata 8c Erafmus,A/^/}?ey: quod 
generalius eft , & praefeduram etiam quandam declarat: 
quanuis illud non vbique repudiarim. 

17 Dkifyxiyktc, In duobus vetuftis exemplaribus & 
meo vetuftiflimo legitur,Ti m iycrZe. «%i ^s <tya.^n\j ■> «c 2?i» 

i £yi$is.H Ji $j\m. id eft , Quid me interrogans de bono ? vnus 
eft bonus.Sivii autem, &c.quam kdionem fequutus eft Ve- 
tusinterpres, interpofito untum Dei nomine, fie enim 
vertit i^nit* efibonu>,Deus. Pro quoraallemdicere, V- 
nusDettf bonus e(1:vei addere particulam T^empe , ficut 
fecit Erafmus , ad illuftrandam fententiam. Appofi- 
tiflimus autem eft hie locus iis qui fuis mentis vllo 
modo gloriantur, ad perfedionem dodrinx legalis, ex 
legiflatoris maieftate, non ex iis qua; fe pra»ftirifTe Coai- 
niant 3 ajfiimadam,reuocandis,nedum vt fuast'3tAo3p*0XH'« 
in hunc album referant, 

18 Quf ? iniac , id eft ■nudc-y Nam to iruo* proprie de 
qualitate qusrit. Sic in veinaculo fermone vtimur in- 
terrogantibus particulis, quels & defquels , etiam quum de 
fubftantia quserimus. ^ < K.onoccides i ri 7 ov 4.0^- 
tntcid eft , Ne occidito. qua? ratio in ceteris praeceptis 
locum habet. Vetus interpres & Erafmus verterunt per 
periphrafin , *^£o« facieshomkidium. Quod autem attinet 
ad voculam -ri , ibletA Gra?cis pra?poni iis qua?7r>**^»f 
accipiuntur. ^ 1>{onmoechaberis,Ov /Mr^uaHc. Nomi- 
ne twc fMt^iocc quamuis (cortationem i{itelligit. 

19 Matrem, /jmrie*. In quodam vetere exemplari e- 
rat aJdium pronomen 0^, id eft tuam. ^Et yK g^. 
Vetus interpres hanc particulam non legit. Origenes 
autem totum hoc fuppofititivm effe arbitratur, >&t<tyx- 
■maeie -ni 7TA»oiov ovv et( pftuiriv : primuin , quod apud 

Mircum& Lucam nihil addatureiufmodi : deinde,qub4 

H. ii«j. 



Cap. XIX. 92 



EVANvG'ELlVM' 



res eadem iteretur. Poftremb , quia quum ( vt teftatur 
Apoftolus Rom. 13. 9. )his verbis tota Lex contineatur, 
nonconuenit vc dicaturadhuc aliquidei deeflequihxc 
omnia pra?ftiterit. Refpondeo , Si hoc pra?fcriptumfe- 
quamur, vtquse in eadem hiftoria explicanda apud o- j 
nwesEuangeliftasnonreperiuntur, ea vt adulterina re- 
pudiemus , fore vt bonam Euangeliorum partem delea- 
mus. Deindeha?c iterationis fpecies facile excufari po- 
teft, non modo fi^dixerimus poniin epexegefi , (vt 
inillo Virgilij , Judicium Paridis, fyretteque iniuria forma) \q 
fed etiam fi rem ipfam fpe&emus. Loquitur enim !><?*- 
■nx&Tte?* quidiligere iubet quam qui vetatdamno affice- 
re. Pra?terea quanuis in loquendo & fcribendo frequen- 
tius (bleat pia?poni totum quidpiam , q«od deinde in fuas 
partes fecetur: interdum tamen contrarius ordo infti- ij 
tukur t quum nulla ratio prohibeat quominus id refte 
fiat.vt i.Corinth. 10.32. Quod autem ad poftrematn ra- 
tionem attinet , ea fatis indicat Orfgenem non vidifle 
quid ageretur. Neque enim iuuenis ifte vere refpon- 
dit leie prscepta ilia omnia impleuifle : neque fua re- 20 



fponfione hoc illi concedit Dominus : fed quum lon- 
giffime abeffet ab eo quod fefe exiftimabat confequutum, 
hunc morbum in ipfius animo latentem detexit Domi- 
nus, propofito illi peculiari charitatis mandato ad per- 
fonam Chrifti & hoc tempus accommodato, ex quo is 
demum intelligeret quam temere refpondifTet. Sed hie 
quoque hallucinatum effe Origenetu nemo mirabitur, 
qui ipfius in Epiftolam ad Romanos commenta legerir, 
quibus pra?cipuum religionis noftra? caput vir illc fcs- 
diffime profanauit. Nee minus hallucinantur qui hanc 
Legis interpretationem accipiunt pro confilio Euange- 
HcojVtvocant , quod certos quofdam perfeclos obligee 
Quafi verb Chriftus venerit vt Legem aliquam nouarai 
conderet, ac non potius vt a Legis maledi&ionenosli- 
beraret. Sed & illud notandum eft , Chriftum hie arguere 
Pharifaicam fuperbiam ex pofteriore duntaxat tabula. 
Quidfi igiturpriorem juffiffet?& hue fanepoftea ilium 
reuocat, veram charitatem in proximum docens eius effe 
qui Deum fupra omnia diligat , quod ex obedientia appa 
reat,quacunque ilium via Deus incedere iubeat. 



ii 



Aeytt twrd oveavionoG » nana tuvtu i0 

i$V?&%cLlAlw CM ViOTVlTOc; H$V. 71277 tJ- 

Tz!<pn avrtfo layouts 3 Ei 3«Ae*c toAwoc 

1?) , V7TCt^ 3 7mMCf6v GQV TZt V 7mp%0VTU 3 

gcfivq'tt, J\ugp ctaofav d*t ftp*- 



e.V. 



O 3 1 yiovu; &t7rt 70% /y&Sivrajc; (Win', 23 
hfjwv \iyu> C/uuv 07i JbcmoXcoc; wXov- 

itpa,vatv. 

Wcthiv j.Xeyo v/juv , djKcrTmvt&v 60 ■ 

A^KQVouvTit; 3 01 jbyiSnirctf cwtS dz,t- ■ 
7T.XnosovTO o-tpoJfictjMypvrtg 3 T/5 cigp 



Dicir. ei adolefcens 3 Omnia 
ha;c " obferuaui a iuuentute 
mea: quo adhuc deficior? 

Ait ei IcfiiSjSi vis perfe<£tus 

efTejabi^ede'qua: habes, &.da 

pauperibus: & habebis thefau 

rum in cxlo : &c adefdum , fe- 

quere me. 

Qiuim audiffet autem ado- 
lefcens cum lermonem, abiit 
contriftatus. " habebat enim 
bona multa. 

Iefus autem dixit difcipulis 
fuis , Amen dico vobis 3 dines 
difficultcrintroibit in recnum 
cxlorum. 

Rurfum vero dico vobis^ 
' Facilius eft ' camelum per fo- 
ramen acus tranfire quam di 
uiteminrcgnum Dei ' introi- 
re. 

His autem auditis difcipu- 
li eius " perculfl funt valde, di- 
centes , Quis 'ergo poteft fer- 
uari? 



zo 



II 



*i 



2.4 



*5 



Dicit illi adolefcens, 
Omnia hsc cufiodiui a 
iuutntttte mea : quid ad~ 
hu cmiki decjl? 
Ait illi tefm-Si vis per- 
feclui^effe, fade , vende 
qux habes, & da paupe- 
rism: & habebis thefiw- 
rum in c<xh:^r 'venijfe- 
cjUere me. 

Qjnim audiffet autem 
adolefcem yabmn , abiit 
trifiis : er'at enim habens 
multa* poffefiionef* 

Iefus autem dixit <lif- 
fcip ulis fuis , Amen dico 
ijo'oisqui-a diues difficile 
mtrabit in.r'egmm <xl*~ 
rum. 

Et iter urn dico yol.'t, 
Facilms efl camelum per 
foramen acus tranfire: 
cjiiam dmitem intrare in 
regnum calorum. 

Auditis autem his dif- 
c'tputi mirabantur ralde 9 
dicentes, Quis ergo pote- 
rit faluus ejj'e? 



20 Obferuaui } i.yv\*\lii.ljj. Vulgata Cufiodiui , ficut & 
nos folemus ti <f»A*'i?«y interpretari , fed diuerfa figni- 
ficatione. Nam cuftoslegum dicitur qui impedit quc- 
tninus ab aliis violentur. f Quo adhuc deficior ? -a 
i-n t<&&\ t"<nfHi fignifkat atergo remanere } & tardius 
venire. Inde faclum vt etiam pro defici accipiatur , neu- 
tri abfbluti fignificatione. Vulgata & Erafmus , Quid adhuc 
tnihi deefi} 

21 TerfeBufjiixHot. id eft fi talem vis re ipfa te demon- 
ftrare qualem efTe te iaftas. Ha;c enim Chrifti verba 
non in quo pofitafit perfe vita a?terna declarant, quum 
hxc vocatio non fit vniaerfalis : fed hue fpeclant vt iftum 
falfa fua? iuftitia? fpe deceptum redarguant. f Qua 
babesjsou m wa'/>;<jvTO.id eft,bona tua & facultates. ^Pau- 

* pertbu* y -mooy^H. UTuyCi fi credimus grammaticis , proprie 
dicuntur qui mendicando propter fummam egeftatem vi- 
dlum,fibi parat,'^«ept m -rldamv, quod ad pedes diuitu acci- 
dant: 7nt»TK autem,pauperes,id eft,qui honeftaminopiam 
tolerant.Itaque nonnulli fupra H,& Luc^ 4.8,8c 6.zo 3 -£ce- 
j^u'f malum conuertere mendicos quam pauperes. Sed 

* hxc differentia non eft perpetua : nee vtique obferuanda. 
Nam vere quide dicitur Lazarus fuiffe7i7&';#c Luc. 16,20. 
Atchriftus potius wmc, quanuis dicatur 5rTw^'jBy,2. Cor. 
8.9. minime certe iftorum mendicabulorum fimilis , quos 
locuftarum nomine Spiritus fancf us fignificat Apoc. 9, J. 
Videtur aute pauperes hie vocare qui a Solomone dicun- 
tm D'Vt [dallim] Prouerb.22. 9. id eft , quos inopia xotos 
exedit, qui alia ratione D'JVaN^ioww/jdicuntur.nifi ma- 
limus egenos generaliter intelligi. 5" adefdum, Jivy. 



Ad verbum,d^fc»Cj fcilicet ades.tAX«7riw?c. 

22 Habebat enim. Iwhp *■#.*. Vulgata & Erafmus ad 
verbum , Eratenim habens : quern Hebraifmum minime 
necefTe fuit hoc loco retinere. ^Bona,x.T^-m. Vul- 

i^ gata & Erafm.ad verbum,TofieJ?iones : fed (ni fallor ) apud 
Latinos non tarn late patet hoc vocabulum quam qua: 
Grarcix'n!ft*7avocant,illisenim pofTeffio tantum fundos 
&loca non mouentiadeclarat, quum «w/«iw appella- 
tione intelligaturquicquid abaliquopoffidetur. 

30 ^4 Facilius , 6^KC7ruTf^v t id cdfAov. Nam Grecorum 
copiamafTequinon poffumus. Itaque fi'pius quam veli- 
mus vti cogimur fynonymis.Ad verbum , Lemoris eftlxbo- 

K ru. 1Camelum,K3iiuM\!>r. Prouerbialis!oquutio,quarn 

apud Thamuldiftjsobferuauit Caninius. fed de Elephato 

,, cuius loco Chriftus Camelum vt animal Syria? notius fub- 
ftituitjConiecitvirdiligentiffimus Dufius.Sed fortaffisita 
vulgus etia ipfum in Syria loquebatur. Ariftophanis fcho- 
lijftes ait K?tM\ot per/, fignificare rudentem fiue funem 
nauticum, quod non reperiovlla fcriptoris idoneiaufto- 

40 ritateconfirmatum. Sed & Syrusinteipresde Cameloa- 
nimaliinterpretatur: & ita magis etiam eft hyperbolic* 
comparatio. ^ lntroire,ti<nx&eiv. Erafmus, Ir.gredi. 

quo modo etiam nos plerunque.Sed hie ftuduimus ferua- 
reparanomafiam o» <As\3hv &&&*.§ A* Vtroque tamen 

4r loco legimus «WSi<V,quinque vetuftis codicibus. 

15 Percutfifunt,i%t7iAii<wivn. Virgilitis 9 , J£ neidos , Ob- 
ftttpuit magno laudum percufu* amore Euryalus. Vulgata, Mb- 
rabantur,\d eft I'SwJ/^dfcy.Erafmus, Expauerunt , id efttd«/<- 
Gujw Vide fupr,7 28, f Ergo,iQt. Hoc loco *qx non 

tantum 






SECVNDVM MATTH1VM. 



91 



tantum eft parcicula interrogans , fed etiam illatiua , vc fcriptum eftet etJ : quanuis Erafinus in annotationibus 
grammaiiei loquuntur. Itaque recle conuerfa eft quafi maJit imerpretariiiU&yQuifnMn. 



*7 



iS 



3n<myj;j avi.n a^t z$~clj nfuvi 

O c/g I W(7Dt£ «77SV CWTOlQ-y A yU.tfV Afc^O) 

cv T)1 ■nu^t'^piaictjbvxv ncf-Sio-ft o vfot; tS 

Sicnt&i yjy MfA/iic, "On chixhyg, &g$vot4> 
jt^jtvovng 7zt<; <ho<h^, q>v?&(; r iV^tnA. 

Key 7ruc; o$ apwwv oixct4>n cLJiXQQiS, 
y\ cidiA^cv; } n 7tvltzo(jl 3 yi fjwttgcf,^ ywuaf-. 
^jWTewtf, w ay^cu^ivimvTh ovijctgnvt; 

CUC0V10V }lXv\&V0!M(r{- 



^9 



KiQctXcuov 



X. 



1.vpt,<pcovvi(xtt<; eft /jajix, r/j ipytrpaH 

S'lwO.eJioU thuu Y\fAA^LV , 0>7li<7itXiV cw- 
TVV$ €4$ TOV d,fX7TiXCt)VCt OLVlQ. 

Kct) cJEfeA$r»f g&ltLlu retrlw 6)(>c/lv 3 



jo 



3 



Intuitus autem eos Iefus di- 
xit cis,Apud homines hoc im- 
poilibile eft:apud Deum autem 
omnia poflibiJia funt. 
flTuncrefpondcns Petrus di- 
xit ei, Ecce, nos reliquimus o- 
mnia,& fequuti fumus te: quid 
ergo erit nobis? 

Iefus autem dixit eis, Amen 
dicovobis, voscjui fequuti e- 
ftis me>"in regenerationcquum 
fcderitFilius hominis in thror 
no "glorias fua? , fedebitis etiam 
vos inquam fuper thronos duo- 
decim , || iudicantes duodecim 
tribuslfrael. 

Et quifquis reliquerit "do- 
mos,aut fratres,aut iororcs,aut 
^pattern , aut matrem , aut vxo- 
iem 5 aut liberos J autagrcs,cau- 
fanominis mei 3 cetuplicia ac- 
cipiet 3 & vitam arternam " ha;- 
reditatis iure poffidebit. 

|Multi autem primi, erur.it 
vltimi : & vltimi^primi. 
Cap. xx. 

Simile enim eft regnum ce- 
loru patrifamilias,qui ex- 
iit cum prima luce ad condu- 
l cendos operarios quos mitteut 
in vineamfuam. 

"Pa6tus autem cum opera- 
riis'denario' in diem , mint eos 
in vineam fuam. 
Et" egrellus circa horam ter- 



6\ ^ffpiciens autem Iefus 
dixit illisy^fpud homines 
hoc impoffibUe eji : apud 
Deum autem omnia pof- 
fibiliafunt. 

Tunc rejpondtns Te- Mar io.»i* 
trus dixit ei,Ecce,nos re- 'UC.w . 10 . 
liquimus omnia , C^- fe- 
quuti fumus te:tjuidergo 
ei it nobis? 

Iefus autem dixit Mis, 
Amen duo yobis , quod 
yos quifequuti efi'u me, in 
regeneYationt,qt*Hmfede- 
rn Filius hominis in fede 
maieftatisfit* , fedebitu 
& -pos fuper fedes duo- 
decim: iudicantes duode LuciJ.j*- 
cim tribus Jfrait. 



29 



Et omnisqui relique- 
rit domum , vel fratres, 
autforor<s, autpatrem t 
aut mitrem^aui yxorem, 
autfiltos, autagros, pro- 
pter nomen meum, centu- 
plum accipiet , <&■ vitam 
tternam pofiidebit. 

Multi autem erunt pri- Mar w '* u 
■o- ^ ■/?■ 1uc.ij.jo. 
mtynumjimn: Qr nouiju- ' ' 

mi,prtmi. 

Cap. xx. 

Simile ift reqnu calo- 
rum homim paU'ifa* 
milias , qui exiit primi 
mane conducere operarios 
in vineamfuam. 

Conuentione autem fa- 
cia cum operariis ex di- 
nar to diurnoymifit eos in 
■vineamfuam. 
3 \ Et egrefius circahoram 



%6 Oww'<j,Wt«. Apparetexpropofica hypothefi dilu- 
tes hie excludi a Dei regno, no omnes, fed eos qui a diui- 
tiis pendent,quod omncs faciunt,nifi quoru mentes Deus S 
immutauit. Sicut ergo talis quifpia diues, quadiu talis eft> 
ingredi nequit in regnu C£lorum,ita neque camelus qualis 
eft naturajingredi poflit per foramen acus:ille quide quo- 
nia per peccat fijifte verb quonianatura talis eft. At Deus 
Vtrumqueimmutatum, & ilium quidem docensabipfb J o 
vno totum pendere, iftum verotam gracilem efficiens 
quam fieri necefieeft, invtroque infinitam fuam virtu- 
tem re ipfa demonftrauerit. Inepti funt igitur qui ex hoc 
loco colligunt Deum efficere pofle vt Chrifti corpus, ma- 
nensverumcorpus,eodem tempore fit totum fue multis i^ 
fiue omnibus locisefl'entialiter: neque tamen quumhoc 
ijegamusjDeum natura: legibus alligamus, fed in fuo pro- 
pofito femper eundem effeaflerimus. 

27 Ecce,i<i)>iJ. In quodam exemplari Iegimus 3 «c/W,Kt/e«> 
id eft, ^cceJ)om\ne. io 

%% Inregeneratione,lt'Ti;iTtt\iy-^fJi i nj.. Ha:c ita diftinfta 
funtinquinqueveteribus codicibus vtad fentcntiam fe- 
quentem pertineant , quo modo etiam fere legi folenr , id 
quod magis ampIe<fror : in aliis autem fie vt cum pra?ce- 
dentibus cohsreant. Si prior ilia leclio magis arridet, 15 
mxtyfyan*. pro eo die fumirur quo incipient electi re ipta 
totinouam illam vitam viuere, quum videlicet corpore 
& animo fruentur ha;reditate ilia caHefti , in (eculo ventu- 
rojvt explicat Marc.Sed fi cum pra?cedentibus,id eft cum 
participio aiu\ov^7vw7t<: coniungamus , regenerationis 30 
nomine intelligemus Euangelij pra;dicationem , quod 
ipfe Chriftus in terras attulit , quia turn veluti de integro 
conditus eft mundus : nee aliter folet Propheta: de Meffise 
aduentu Ioqui. ^Tkrono,$&vcv. Vulgati & Erafmus, 

SedeAd eft j(5t9t'e^^.'Throniis autem auguftius aliquidfi- ^ 
gnificare videtur. 5"G/or;'<f } eAi|ȣ.Hebraifmus ) id eft 

gloriofo & maieftatispleno. 



19 Domos, cIjm'o*. In duobus codicibus legimus cIkmu, 
id eft domum. ^Centuplicia,*^™™^*^*. Vul- 

ga'a& Erafinus,ff»/««/>/«n».Vit!eMarci 10.30. f H<e- 

reditatis iurepojiidebit 3 io,>i^vo/uuiffxi.\ide fupra.f.f. 
IN CAP. XX. 

1 Simile enim y o'ficia. yap. .Vulg. male omittitparticulam. 
caufalem. Omninoenimadhibetur ha?ciimilitudocon- 
firmanda?proxime pr^ecedenti fententia?, vt etiam liquet 
ex eius conclufione,verAj 16. f Pafrifamilias,iu^^- 

<©•» oixo/tazTOTii. Abudat ow'^gpoVai.vel pro w5 ponitur ex He- 
bra;i fermonis confuerudine.Sic etiam Herodotus in Tha- 
lia dixit ***p etMtti, Homerus fiovwi&y oJiJhu.. Et Sal'uftius, 
Mulier ancilla, pro Ancilla qua?dam. ^ Cumprima lu- 

ce,*nsr. -arg^i'.Sic loqui fulet Cicero. Nam hoc eft quod ait 
Demofthenes *(& riih/Mpa, Ad verbum , Cum mane. Vul- 
gata, Trimo mane. ErafmusjD/7»o«/o.id eft op$pu>. f [Q»os 
mitteretyn vineam fuam, tit liv aiy-m^yct euuiv. Illud fiipple- 
uimus quoniam deeft ex Hebr^orum idiotifmo,cuius ma- 
nifeftum exempluminuenio Gen, 45.4. 

i Paclusym/uyavJmt. Vulgata & Erafinus , Conutnrione 
fatla.mpKpmeir (vt diximusi8.i$>)vocabulu eft muficorum 
proprium, quum exdiuerfisvocibus vnum erficiunt con- 
centum. Indefadum Jw.r^^onj^tjrejic.cipiarur > & in 
coruxaJLibus f^ci^dis ^omQ ^nj confenfu aliqTJidpacilci: 
quo modo etiam Erafmus infra interpretatur.verfu 13. 
^Denario, inJiuja^iov. Vulga'a ad verbum , Exdemrio. 
Sed(vtannotatEra'mus) Latini non exprimtintprsepo- 
fitionem. 1jln diem y -duo »' ( u«V(t».Subauditur^jtTn diftri- 

butiua particula : fed cuius non videtur propria fignifica- 
tiohic vfurparijquumde vno tantum dieagatur ^cuitota 
vita hominis confertur.Sic Ouidius , Inqnt diem alipedum 
ins & moderamen cquorum. Itaque non male conuenit Ve- 
tus interpres /)iW«o,fi fenfum fpe&es. Erafmus autem non 
item,qiu intei prctatur,lnfingulosdies. 

3 Egrcjfusy s|«aSu'». Quum ter repetatur hoc ver- 






Cap. 



bumin,..v.„ , — l 

malui, quam modoper pamcipiumEgrefiu^modoper 



ANGELIVM 

lerterc verbum Exiit : fi< 

quem fequiturErafmus. 



XX. 94 E V 

, hac (mvlirudine , eodem Temper modo couerterc verbum Exiit : ficuc video fecifle Veterem imerprctem, 






\ « 



Sup. i*. >} 
roar. 10.31 
Inc. ij- 40. 
infra. 22. 



&g 70V dyrnKw*, & eW ? ^KSH 0V > <&>- 

czo vjluv. ^ 

Oi <& afltfASov. riaA/v cJ£«A3t» v ^ 

X\i&.<&<vhxi zvch>(J.rluj co&iv ci^sA- 

3z»V ivctiv aAAoi? igtOTvu; af>y>v> 3 K&f As- 

o-« 0^70%, 'Xiuxh \<ji\){gsvi hxlw rlwn- 
■ 1 »■■ '. 

Aiy>vcnv cLwrq 3 Q> tj of J w^w^s tjM- 

(Q-caamv.Kif&t ccvto7c; 3 T nmye-TL Xj vfxen; 
at; tvv a.\Jimi7\oovct, jyqbiew w Jt^ov Aw- 

0'4<a^ ^ fyjo^nt; "ktf&i xvejioi; tS 
dfjL'MXcovog TflfeJ7e$V&> avtS^ciMgov 

tvU ip'j&TlX*; J&'&rQcPot; CWTViQ TVV /M<&0V 3 

<Gr£<p-mv- 

Key ihSovTtc; oi (tskX rlw heh^Tlw 

d)aot,V 3 i^f.CoV OXcl ^LuuCLgJiOV. 

E'A3oVt?C & 0' <B£5PTCl O/0/UUOTtV bit 

7rX&iOvct 'hn i \ovTctf <& i?\g.&ov Jtj ctvro) d- 

VCt,£lu>ClgJLOV* 



ActCovns <A ly>yyo(pv t^.iu tQ olzo 
chazroTXy 

Aiy>vng 3 0Ti ourotot iG^roi /uliolv oo 
gc/!,v t7n>in<ruv, ngj \czt£ njuuv czvtoic} hfom- 
<jztq,Tmq (Zclsilouoito (Bd^cmsn fMpct£ , 
;£ Tx>vytgA)oz*)VcL. 

O 'j'&TQxgjiS-eii; ei7Fiv ev) aur 3 E Taj- 
pt 3 ovtl ccJi}ta> ai'ovyt &Iul>cl£jlov OTlLiitpa- 
VYhtzu; /uyh 

A^v to gov 3 <£ v-jm^i^si Xco Jirovru) 

TCOiG^TU) JotUfOj CO; %£J GOl. 



10 



<J. 



tiam, vidic alios ftantes in foro 
otiofos: 

Et lliis dixit, Abite & vos in 
vineam,& quodcunque iuftum 
fiierit,dabovobis. 

Ilii autem abierunt. Rurfum 
egrellus circa fextam &c nonam 
horam 3 fecit itidem. 

Circa horam autem vndc- 
cimam egreifus , inucnit alios 
ftantes otiofos , ac dicit eis, 
Cur hie ftatis totum diem o- 

tiofi:' 

Dicunt ei , Quia nemo nos 
coduxit.Dicit eis,Abite & vos 
in vineam : Sc quicquid fuerit 
iuftum accipietis. 

Quum autem ferum diei ef- 
fet, dicit dominusvineae pro- 
curatori fuo 3 Voca operarios, 
& redde eis mercedem , inci- 
piens ab vltimis , vique ad pri- 
mos. 

Et quum venilfent qui circa 
vndecimam ' horam condnBi 
/iterant, 'acceperunt finguli de- 
narium. 

Venicntes autem & primi, 
exiftimarunt fe plus elfe acce- 
pturosrfed acceperunt ipfiquo- 
que finguli denarium. 

Et quum accepilfent , mur- 
murabant aduerfus patremfa- 
milias, 

Dicentes , Ifti vltimi vnam 
horam 'opw fecerunt , & eos 
arquales nobis fecifti , qui por- 
tauimus pondus diei 3 & xftum. 
Ipfevero refpondens dixit 
vni eorum , "Amice , non facio 
tibi iniuriam : nonne denario 
paclus esmecnm? 

Tolle quod tuum eft, & abi. 
volo autem huic vltimo dare 
vt&tibi. 

IIAnnonlicetmihi quod vo- 



10 



13 



'4 



II 



u 



'5 



H 



is 



tertiam vidit alios ftan- 
tes in foro otiofos: 

Et dixit illii , Ite & 
■vos in -vineam , & quod 
iuftum fuerit Jabo vohis. 

llli autem abierunt. 
Iterum autem exiit cir- 
ca fextam & nonam ho- 
ram-dr fecit ftmiliter. 

C ma vndtcimam tc- 
ro exiit, & inuenit alios 
Ti antes , & dicit ill is y 
Quid hk ftatis two dit 
otiofi? 

Dicunt ei , Qf£a ne~ 
mo nos conduxH. Dicit 
illn, Ite &yos in vi- 
neam. 

Quumfero autem fa' 
Bum ejfet, dicit domi- 
nus vine* procuratori 
fuo, Voca operarios , & 
rtdde illis mercedem, 
incipiens a noutfimis 
vfque ad primos. 

Quum "veniffent ergo 
qui circa vndecimam ho- 
ram xenerant , accepe- 
runt fmgulos denario. 

V ententes autem & 
primi arbitrati funt quod 
plus effint acctptun: ac- 
ceperunt autem (y ijjl 
fingulos denarios. 

Et accipietes murmu- 
rabat aduerfus patrem- 
familias, 

Dicentes , Hi nouiftimi 
vnam horam fecerunty 
(ff parts illos nvbu feci- 
fti, qui portauimus pon- 
dus diti,& aftm. 

~4tille reffodeni vni 
eorum dixit, Amice,nm 
facio tibi iniuriam: non- 
ne ex denario cumenifti 
mecum} 

Tollequod tuum eft, 
(*jr i/ade. volo autem & 
huic nouiftimo dare ftcut 
<& tibi. 

Jtul non licet mihi 



W77cx«&>f:vtetiam interpretari poffimus, Vnam horam 
peregertint. Certe non procul ab eftab ifla phrafi De- ^ j 
mofthenicum'illud ^Iwi ipinttit wt ©gi/pjuatn. ^JEflum, 
Hauawya. In duobus excmplanbus fcriptum eft hoc voca- 
bulum cum nota interrogationis ant indignationis po- 
tius, t&u'owi/* ^aeftum? Solet autem particulaxoj & cT™ in 
eiufmodidcendi genere, peculiar! quadam fignificatio- 



7 V ineam , dfATnxwtt. In duobus exempJaribus addi- 
tumerat^v ideft,meam. Qu,a? autem fequuntur.^tjii** 
n ^^^c/y.xjt^^j id eft , Et quicquid fuerit iuftum 3 accipietis:ne- < 
queapud Veterem interpretem reperitur, nequelegitur 
apud Hieronymum,vt obferuat Erafmus. Legiturtamen 
apud Syrum interpretem , & in omnibus noftris vetuftis 
codicibus.excepto vetuftifllmo,cuius fxpe memini. 

9 Hi>ram,u&y.Subauc\itur /4t&cu$*rn( id eft,quicondu- 10 nevfurpari. Sic V irgihus-& quifquam numen Junonis ado- 
ftifuerant. ^Acceperunt finguli denariu>n,t\*.€ov tint. ret Prtsterea} 

Jbuiyivi. Hoc loco av^fignificat xqualem diftnbutionem, 13 Amke^-xw,^. Proprie hocvocabulo lodalis intel- 

quomodo etiam vfiirpatura medicisinmedicamentorum ligitur. Neque verb quifquisfodalis eft, amicuseft: no* 
compofi:ionibus -Vulgata, Singulos denarios. tamen alios fequuti , amicum interpretati fumus: quod 

ii [Optu] fecerunt, i-mm-jw. Hebraice nay [U«f»]. ij hoc fere vocabulo foleamus ignotos etiam compella^ 
fubaudirur autem f 1 ^) vt fit periphrad's , ipro Hfyiwn. re. Sic in vernaculo fermone quempiam ignotum corn- 
Sic vulgo d icimu s, Qui ontfaicl vneheure. Vulgataad ver- pellantes 3 vocamus interdum compa^non, Grarcam phrafin 
bum,Fecerur.t.Frafmus, Fucrmit inopere. Eftautemillael- imitati. Sed & Chriftusipfumludam vtfuum domefti- 
lipfisab Hebra?is orra, qui in verboinchidunt verbale no- eum& fimiliarem ficcompeltatin^i-a 26.50. ^Tattn* 
men:vrPnjl.':.4, Ne dormi^m mortis, videlicet dormf- 20 e s meeting eruuttpvynm^ /Mi;ln vno codicelegimus,cwA»^a'«<r« 
tioneir. Alibitamen deremporis fpatioperaclo fimpli- mi^pacluf fum tecum? 
* circr dicitur,v AA.i<.^,& i8.zr,& io.;,& 2.Cor.n,i5, & is Inmeis ? it mtifu't ; Si vitare velisamphiboliam, 

^acob.4.13. Tale eft &illudBafihj, Tfeiol/xifac miija* '<fh addcappellaciuumcum Era.{\no,tn[r.luf]mi». id eft , de 

meoi 



SECVNDVM MATTH1VM. 



meo: ficut Auguftinus interprecatur Sermone jj>. de Ver- 
bis DonWni,vt obferuacEr ifinus. Vetus aucem interpres 
hoc nonlegir. C Malm , Tmn&r,. Id eft, Aninuides 

iftis benignirare me.l. Nam Hebrews nyn \iy[hen raha) id 
eftjoculus malus, inuidentiam dedara: , quoniam videii- 



95 

cet elucenthuiufmodiaffeiftus potiffimuminoculis. Sed 
fupra.6. zjoculus malus pro vitiofb in genere accipi vi- 
detur,cui opponitur fimplex,id eft purus & fincerus : qua- 
obrem etiam difceflia Vecere lnterpretc, qui oculum 
nequam conuertir. 



on tyco aytdvt; &i/uu > 

Q'JTU>$ iOnVTOLf 01 iO~^CLTOI i >Zir^S p r0l'f^ 

01 (n^cpToi) io-%cLTvi. ttoAAo/ ytp eicn jcAm- 
K«/ cLVctj2ouvcov o I'wctdi/c &$ I z&odXv- 

tJbv a}ct(3cuvof^j «5 I^^otAu/^,^ 
o vjo^tS ayS^pTiov Gfl^JbdiicrtTcLf roic, 

vovcnv clutov Suvara' 

GiC to i/U'7rtu^ctf,t(c^ M^tgi'^(O(xrtj,f0^ grtv- 

Qopo-TtfKj TW Tg/Tfl Y\jMpCL CLVCLSfjtFiTCLf. 

Ton <?&£<) on A3^v cwtz$y\ [mumo ry) 
.xuvovffzt )(iy cljtSo-u, ti yrctp' clutS. 
raJLt7rt \vct qadiorexnv ovTOiqi Jbovoi 

jUCOV, O/ TW @>CtT,AG-iaL OOV. 

JolTiTl CUTii&i. £lu)CL<&i TTl^iV T07I0tY\- 

qjlov b iyjo fJL&y^w TnveiVy tu to Qccwto~^t 
6 ly* (Bct'^i^oju^Qot.'^fto'drJvcif j Aiypu- 
aiv aiiTzfoS'uxjciju^drt. 

Kdj Xf}4i auTo7t;\To fitfy 7ioiy\gj.o'v fX$v 

~ Tm&i 3 y^ji'TO ^cc^fto-f4ff.6 $y*} (3a,7rfi- 

{^o/uutf, ficmfto'dyiaie&e' ro<hy^.^Fio-aufzM 

$iv ijuyv JbiuioLfy aAA o\q HTot/t4&<?ctj \zzv 
TX7Trtre9$Mpv 



l6i 



t7 



18 



19 



ao 



ti 



lo facerc "in meis ? an oculus 
tuus maius eft quia ego bonus 
Turn? 

Sic vltimi,erunt primi:& pri \i6] 
mijvltimi.multienim funt vq- 
caci^pauci vero elecli. 

Et afcendes lefus Hicrofoly- 
ma, alliimpfit duodecim difci- 
pulosfuos puiuatimin via j & 
dixit eis, 

||Ecce 3 arcendimus Hierofo- i 
Jyma 3 &Filius hominis tradc- 
rur primariis Sacerdotibus ac 
ScribiSj^cT condemnabunt eum 
morte: 

||Tradentque eum Gentibus, jp 
vt illudant,^: iiagellet , & cru- 
cifieant :T"icd tercia die refur- 

t. 






in 



H 



g e 

||Tunc venit ad- eum mater zo 

filioiu Zebedxi cum filiis fuis, 

adorans & petes aliquidabeo. 

Ipfevero dixit ei , Quid vis? M 
Ait ei, Die vt fedeat ifti duo fi- 
ll] meijVims ad dextra tuam, &: 
alter ad finiftram,in regno tuo. 

Refpondens autem lcius di- . 
xit,Nefcitisquid petatis. pote- 
(kis bibere poeulum quod ego 
bibiturus (um, 8c baptifmate 
quo ego baptizor, baptizari? 
Dicunt ei,Poflumus. 

Tunc dicit eis, Poeulum qui-.a. 
dem,meum bibetis, & bapti- 
fmate quo ego baptizor, bapti- 
zabimini:(edere autem ad dex- 
tram meam & finiftram meam, 
'non eftmeum' darc,fed dabi- 
tur quibusparatum eft a Patre 
meo. 



^uodvolu faccrdan och- 
lus mm necjitam tjl quia 
ego bowufwni 

Sic erunt nouiJ?imi t 
primi : & primi,nouif- 
(imi. multi enimpmt -vo- 
catiypaucivcro tlecli. 
. Et afcendens hfua le- 
rofilymu, ajjumpfit dw- 
Jecim difcijjulos fecreto, 
<&• ait ilhiy 

Ecce,afcendimus Itro ^[ 3r lo j t . 
feljmam i &' ViXiw homi- luc.ib'. ji. 
tin tradetur fiiiicipibm 
SacerdotHiv, & Scribis, 
&• condemnabunt et*n> 
morte: 

Et tr.ident eum Geti- Ioan lJ -3 s » 
bus ad illudendum , &■ 
flagtilandumt & cruci- 
figendum : ejr tenia die t '*^«**1m*. f» c~[ 
re forget. 

Tunc aaefiit a-i eum Mar.io.jJ. 
mater filior.im 1 ebedti. 
cumfilinfutf adora>tf,& 
petensai'quid ab eo. 

Qui dixit ei, Qutd iiis? 
Ait i/liyDic ft ftdears hi 
duofilij meiyvr.w ad dex 
tt ram tuam , &■ nrmi ad 
jimsirain,in reguo tue. 

Tytjpondens autem Ie- 
fm dixit y l^jcitis qu id 
petacif-potejih bibere ca- 
licemrfuem e?o bibiturm 
fum ? Dicunt ei , Toffu- 
miiiy 

Ah illu, Caljcem qui- 
dem mtitm bibetvs .-fide- 
re autem ad dexter^m 
meam,ty finiftram , -aon 
eft meum dareybi.1 , fed 
quibus paratum eft h 
Patre meo. 



17 Triuatiminyia , jysr' i<Six* cv oij iJtkim £-mr.' In hem,vt P/a'.rff.f. rranfladonefmnpta a familiis in quibus * 
vno exemplari legimus ^I'tfi-u v&t cv rZifv httw : id eft, provaria domefticorum condhione d.ifti'.'buucurc buvac 
priuatim,& in via (id eft inter eundum) dixiteis :quam potus.Porrb Erafinus Verereminrerpretem meritb in eo 
leclionem maxime probo. Vetu^atuem interpres i'.lud reprehendit quod Trom&cy ver'tat caJicem , id eft $*>&.. 
orocTafnon legit. Sed.&c*- oVe/ nialim aedpe-pe pro «'? -dw 10 qlrbdtimenipfenoheirvendauir Infra, 16.-9 ..Bapti.fmi au- 
6cft'v,vt fitfenfus , Chrtftumhos duodecnn feorfim feleclos tern nomen refero ad metaphoram Scripturis f.un ilia rem, 

ac prsfertim Dauidi,qua comparacuraffjiiftiones, gur^i- 

tibus aquarum , qu bus veluti 'fubmergan'tur qui imftriis 

& calamitatibus vexantur In fumma vero declirat Chri- 

■jr7tr/u& ) &c.Intribi'sexemplaribi!s-}egirinj>s,c ' e-firntu'tl -re 15 ftus,regrium fuumrion e'fle niunJaiuini impcriuin vt i/ti 



^ voluifle iftorum qua: mox erantfequutura admonere. 

19 Sed tertiad'eyi&j ry'r&iTyi H/utsx. Vide fupra if. iz 
•li Quod ego bibitnrtu fum , oWy.i /juixkee riptMug) to /?*'- 



• y6*V»cw* , &c. quod ego bibo : autbaptifmate: iifaliisau 
tem,duobus,ha?c omnia,^TC ^^iT^^iy^.^niSi^i^f, jSa.- 

.■£i£iuj<tfr8i baptifmate quo eg.bbiptiror , baptizari ? Hfc- 
queinhoc verficulo, neque in proximo habentut: & fU' 



cum Iudaris fomniab'.nt:& qua via Rexipfein huius regr 
pofleffionem mittitiir,eadem oportere illbs incedere , qui 
gIoria:' ; pnus particij e^ fieri volunt,quod per (l -ftiontm ad 
dexti-am intelligitur. 
Ipicantur nonnyili addita ex Marco, quum apud veterem 20 x^ 7\^"» eft mcuw, ovx.'<ftv i f ji». Loqnitur Chriilus ex eo- 
interpretem non legantur. SUntaiitem quafi "prouerbialia rum'fententii aquibus comj)ellabatur : & quimundanuni 
hxedicendi genera, quibus fidelium condiaoexplicatur. Media? regnum fbmnia'bant , quod delirium ue poft re- 
Nam primiim omnium. meto/iy mice poeulum pro eo ac- 'furreclionem qtiidem ante d em pentecoitcw depofue,- 
cjpiturquod pqculo continetur. De.nde pocUli appella- ' "runt. Vult igiturrllos & ad ca;lefte regnum fubi;ehcre,& 
tione intelligitur -apud Hebraros modus vel-pa??ue-qftaj ij ad patrem , vt mediator,.ittf)l'ere. ' D.tre. A^ , In 
,peccatisnoftrismmgitu-r,(vtPf;d. ii. <?,& infra c;ip. iij.^p. tribtiscodicibuslegitur , tS.t> it>uo<q, id eft hoc dare. He- 
vbiDominus perfbnam nofrram fuftinet) vel afliclioms, briica repetitionerehrim. Vetus interpret addit prono- 
, qua: ad nos piobindos & confirmandos immittitur a menou' v >Vobis:qiiam leclionem fi (equamur , nihjl.fijp- 
Deo,vt.hoc loco: vel Lrtitiaj, quacumulantur fideles 1 , vt plcnJum erit in proximo mebro.fed neque in GrecijcoJi- ^ 
Pfai.23,5.Significatdeniquecuiufquefortem & conditio- ?o cibtfSjnequeapiidSyrumintcrpretem,extat:&omnino vi- 



*• 



Cap. XX. 96 

detur addi no debuifle qui* minitne voluerit difcipulos ex 
eorum numero eximere quibus eratregnum deftinatum 
ipatre. qp*bitur]qwb* 9 M. Erafmus,J*«»»»n- 



EVA.NGEL1VM. 

getcjuibus: quod vocabulum quoad licet libens.refugio. 
Verbum autem e/b9»t'jn*(,quod in Gra?co <upp!etur,Latine 
cxprefti.Vide Mar.10.40. 



15 



17 



Mar 10. Koj dxtVOUVTH; 01 (&>& MJAVOXWOTH' ^ 

fj« is. «;. <i&£fi<Mowh>$w» 

tvUy^Tnv , OlJkt* on oi jvfevrcc $17- 

Ov%ov7u<; cfi trey cv VfMv'dtfC b; 

Kajogicul 3*A*1 vvvfMV */) <®e2>Tce,, 
&';7rtp oqoe 7$ 09$-e$p7nv ovx wA-r 
phii.». 7. «To"X>o/ t/«/ 4^/C^ flU/r * ^ ur & v cMV 

Key GM7Fopdjojufyjw cwrfl^&n I *£*" 
,^* J >jxrAflty3>Iff^l' au/x&f op^A9C 710^14- 

KOLf}^OV,efiJo'IV<P^ ^^fljU^JOl'TtnL- 

pp. rhxo^ov 3 a.KCVoTtvng on I mo"«c 7rrt- 



|£cquu fc«audiircnt'Wy dc- |M 
cem, idignati func de duobus 
fratribus. 

lefus aurem quum cos aduo- 
cafTet,ait,Scitis principes Gen- 
tiu 'in eas dominari, & magna- 
tes poteftatemexercere in eas 



*5 



Mar- 1«. 
luc iS-55- 



Vcrum non ica eric inter vos: 
fed 'quicunque voluerit inter 
vos magnus fieri , efto vefter 
minifter: 

Et quicunque voluerit inter 
vos prim 9 efle,fit vefter feruus. 

S icutFiliushominis nonve - 
nitvt (lhi miniftretur, fed vt 
miniftret , Udetque anima luaro 



19 



30 



< j. »/ 



~ ti 



O *j 0^A9$ gTrtTI^WJI^f CtOTO/C /va OIA)- 



in redemptions prccium p ro 

m ult is . 
""fEgredientibus autem ipfis 

ex lcricho , iequuta eft eum 

turbamulta. 
Et ecce, duo czeci fedentes a- 

pudviam, quumaudillent le- 

iiim prxterire , clamarunt , di- 

centes , Miferere noftri Domi- 

ne,Fiii Dauid. 
Turba autem obiurgabat eos 

vtiilcrent: ilii vcro magi.s cla- 
mabant,diccntes,Mi(erere no- 
ftri Domine^FiJi Dauid. 
1% Ec quu fubftitiftet lefus, vo- 



Et andientes decern 
indignati fnnt at dttvbnt 
fratrtbu*. 

hfuf autem yocauit 
eos ad ft:& ait , Sitits 
quia principes Gentium 
dominantur eorum : (g> 
qui maiorti funl,potefla- 
i,6 Jlatetn exerctnt in eis. 

2\£cn it a erit inter ves 
fed quicuncjue Tolittrit 
inter -vos maior fitrhfii 
vt-fler mimjler: 

Et qui 'voluerit inter 
vosprimm rffe,crit vefitt 
feruus. 

Sicut Fill m h. minis no 
■venit mtnij(tari,ftd wm- 
niji.are 5 O" dure ani~ 
mam fuam rsa'irnftio- 
nempromuitis. ■ 

Et egredientibut ill is 
xb lertcho , J.quuta tjl 
turn turba mult a. 



17 



x% 



z9 



3C 



Et ccce^ilwi t£ci fede- 
tssf.Ctu warn auditrnnt 
( L uia I j'm tranprtt & 
clahiauemnt , dice»tei y 
Domme n.if.rere nofrt^ 
Fill Dauid. 

'1 urba ante incrtpa- 
b.tt. eos rt tacerenr.Jt d- 
li m.igk dauia.ba.nt , <iV- 
ccnti i , Dowh:e mijtrere 

1rioJiri,F, Li Dauid. 
Etfretit Jefw.fey -voca 



V 



V 



134 [MifiicccmiiiSiiitfL. Addidi particulam ^41*/, vt blicum in omnium dilute procuraodayeruumetfe.Kaque 
vim articuli Gra:ci exprimerem j &amphiboliam JLatini 5 hallucinantur inhocexpJicandoloco qui m'oneri pufant 



paftores vt modeftia? exeplum car te'rij prxbeant (quod 6c 
jplinn tamen vt neceffarium paffim pi e€ipirur)c7ufi hie de 
ipfiusminifrerijnafara & rationequaaCiuilispouHg for- 
ma diirir.guitur,C hriftus occafionem nscrus dillerat. 

28 [In]redemptionispretivm,*.v'i<r. Vulgata, r\£<itmptie- 
ncm. Verum(vtobrerua4Erarniii , i)r<; ^t/t^iplamreccm- 
ptionem non declarat, fed ciusprc tium:id ti} , quicntiid 
datur ad eos redunencioi qui ciptuim ^nentiir.H< me, us 
^Pro munis , ctri^AA. vide N'.arjci 



enntr* vocat. 



fermonis vitarem 

15 In eas dominari , wrawsjn6jw<nr 'twrV. Cicero de Se- 

neclute, Ita enim fenetl** honefla eft,fi ad extremumjpintum 

iominatm in [uos. Itaigitur volui exprimerevim pra?po(i- 

tionisjytw, turn in hoc verbo, turn in eo quod fequitur lo 

proxime,refbluta compofitione , quod etiam placet Eraf- 

tno in annorationibus. Vulgata , Dominantur eorum : dupli- 

ci errore, quum repetendus fit genitiuus Gentium:& hoc 

verbum agud Latinos tertio cafui ifigatur. Sed quod idem 

Erafmus'tncet acerbiorem aliquam dominationem hie 'S 10. 4?. Hie initio meo adniirands veiufia^is codite ifti 

fignifican , nen probo.vtitur enim Lucas verbis fimplici- inferutur nofiiiTdem veibis 'proffi:s,ciuahuis eadem pror- 
bus non compofitis , & hos dicit vocari Euergetas , quod fus fentenifta fcripta Luc. 14. 8 * */Mti Si f»ri-n l* {mk&o ku- 
* Tyrannisnonconuenit. Deinde fi itaefTet, Chriftusabu- %»<T*ii>(& U /&{£<>*>< «'a«ttcv4j). eJot^^oi fi ><aj ^ajaxAoSi'p- 
fumduntaxatpoteftatisdamnaretrquafi vt inter Ciuiles n f AfmtiSmu , n* .»'**M'*ti8t fit -mi i^i-^vw rwntf, /aun-MU 
Magiftratusnodanatur resipfiijied Tyrannis,ficin Euan- *o uJt^orf^t nu t'W-^>i>w i*x>trn?jr*v JfywutMliiiy ht>i»b/, tin 
gelica funclione fit eiufinodi poteftatilocus 3 qua vtiheeat xeiiw x^t^'iw wm"%uj£*eri.i*.i<i<i littinvfc «'? iw i\n>* -n- 
non abuti. At hoc ipfum eft quod redarguit Chriftus , do- »f , wimd* aw H<nu v, *)« nn'J\ixvcKMiny , 3umx^ i-n »V 
censnulli licere in Ecclefiaftico?n utiere quodK£gibus-A *,?$&! <*> wto tt"W- id eft , Fes vero- quxritis ex fitrnax 
principibus inTu os fubieflos licea t/Omnes enim efte.v- ategtri, &exeoq»od mains e(f ,nur,ui. Ingrep'i vro tyal- 
mus legtllatons SfDomini feruos , inter quos is^demum 1-5 nocati ad pr^nd'um y ne accumbite emintnttoribus locu , 
excellat j_c uji fuerit o mnium diligent iflimit?> &ab qmni . ne quifyUm tt honorxtior fcfenteniM 'f & Jnnhueor atce- 
ambitione in alios conferuos vfurpanda_j^motiflixiuis. de-"* t'bi dicat recpe tequoqne infer nu: & pudefias. Qwd 
Vnde igitur duplex iHe gladius, Ipii-Ttualis videlicet & finferinre loco atc.mkn.enij ±&quifyixm te hfrior fuptrue- 
temporalis , quern fibi papa & alij quim plurimi vfurpat, mrit dkettibi tnuitaur , colligetequoqhefu^erius : eritanetl~ 
qui tamen neutrum habent? Quid igKur,inquies»nul]am- 30 bixtile. 

ne habent poteftatem diuini verbiminiftri"' nullam certe 19 tfywlienMlttf * i»Tnf'&j6f£{jm. Invno excnplari le- 

ipfi ne in confeientiasquidem, quibus tamen funtdeftina- girur in nuniero lingular! , i%K-mfi .*^'iy«i/ii : id tft >Egie- 
tirfed Chrifti dutaxat (tint legati, vt eius nomine dicant & dienre eo. 

agantiacra, non ciuilia. penes quern vnum eft omne ius ^o T>ra'ierire } im^t-u- Vcl Pra?tergredi , vt fuprai> 9. 

imperandi,illosquidem audiri, fedvtlegatos nonvtdo- ^ Sic autem venovt melius expnmasut pra'politio w^'. 
minos,iubens.i.Cor.7.3S &i.pet.^.}. Vulgata & h.raimus,Trunftrei:id ei>yK'fx>™- 

\i Quicunque -uolucrit , '(idiiSiM. Nequaquam docet jl ^utimfitbjiitijfrttcvte' Ad verbum. O^ww l?et'jj't:quun\ 

Chriftus quibus artibusjfimulata? videlicet modeftij?,aiTi- tamen caf hoc loco non opponarurfedenri nut iacenli, 
biiiofiibleantfummum gradum aliouem (quaambirio- (edambui^mi f Vocamt, •"*»w^ ! . V<ce videlicet, rion 

he turn laborabanc ipfiZebeda?i filjyadipilci, fed contra 40 per a'ium. Hoc enim potiu.s fignificar T5^A."»,qui'i dequo- 
docet in Ecclefia cminere in terris, idem eili atquepu- piam prar/ente: & n ,iMTa.r^7n^ , quum deabfinte.ay ituv. 

J 4 Oui't 



SECVNDVM MATTH1VM. 



€i7rt 3 Tt fate™ 7ivtyiaw C/luv; 

kiy>vaiv currrSfKtjQjLi, 1va,avoiy@a<nv 

Xts-^dy^vtS-eii; Ji o l'novu; irvfaTO 

"\ctv auujwv ol otpldmAjuyi , /£#/ yikqXovSm- 
oztv aurm), 

KitpaActjOV Ttet. 

KAt on yiyyouv ei$ l'e&ovXv/t&t (£ 
nXdovetg Bw3 <p&yvi ^s^sq to o&q 
t P^'iXcLjCov,Ttimol , no^iig a,7n<?&ite 
Jbo/L^t^HTccg } 

Kiyav cwtoTc;, Tlopdjdvn e-tq rluu YMi- 
fxlw tLuj clmvcLvn v$p 3 ifcy c£S*c*)t; dj- 

mOlTl OVOV chehfj^jlw , K^ 7l£>X0V fAAT 

c&x&i cujtov;. 

To? to j oKov yty>viv Iva, <stA«£^3-ji 
TopnSsv $j& rS <z&€2(pv\Tov 3 teypVTvt;, 

E'lTTOL-n tm dvyzre) ^tm 3 tJbv o @cl- 

piteUovu tp")($ Taj l ff01 'Vptei'Sy K&f , ^ n ~ 
faCnttaie; ffinovov, n^7m>Kov i\oV\zzo- 
Qtytou. 

YlcpdjSwnt; ch ol /tsg.drircU)t(cq 7toiy\- 
ffztvng %g,da>g-z&e9GtTtt,$;ev cwToTg oln- 
cvu$> 



ca.uk eos 3 8c ait,Quid vultis f& 
ciam vobis ? 

Dicunt ei,Domine, vtape- 
riantur oculi noftri. 
34 Commifcratione autem in- 
tima commotus lefts tetigit 
oculos eorum: & ftatim vifum 
J recepcrunt "' oculi eorum, 8c 
ipji fcqiuiti funteum. 



Ca 



P. XXI. 



3> 



?4 



ET I quit appropinquafTent 
Hierofolymis, & veniflet 
ad Beth-phage ad montcm 
Oleaiii , tuc Iefus mifit duos 
dffcipulos, 

Dicens eis, Ite in vicum qui 
vobis eft exaduerfo,& ftatim 
inuenietis ahnam li»acam,& 
pullum cum ea: ioluite m,ad- 
ducitemihi. 

Et fiquis vobis "aliquid di- 
xerit, dicite, Domino his o- 
pus eft: : 'ftatim autem remit- 
tet eos. 

Hoc autem totum fadu eft 
vt impleretur quod dictum eft 
per Prophetam,dicentem, 

||Dicite "filia: Sion, Ecce,rex 
fuus venittibi mitis , & ind- 
des afinxj acpullo "fcetui fub- 
iugis ajtn<£. 

Profecti autem funt difci- 
puli , feceruntque ficut impe- 
rarat eis Iefus. 



97 

I uit eos, &alt,QuidyHl- 
tts vtfxciamvobis} 

Dicunt illi,Domine,yt 
aperiantur oculi nofiri. 

Mifertus autem eorum 
Iefus, tetigit oculos eorti: 
& confeflim yiderunt,&» 
fequutijunt cum. 



Cap. x x r. 

ET qttum appropin- 
quaffent Ierofolymis, Mar .11 1. 
&-yenifftnt Beth-phage [ucl 9*9* 
admontetn Oliueti, tunc 
Iefut mijit duos difcipt*- 
los. 

Dicens eisjte in cajlel 
turn quod contra yos eft, 
& ftatim inuemetis aft- 
narn alligatam, &pullii 
cum ea:foluite&' adduci- 
te mihi. 

Etftquis uobu aliquid 
dixeritAtcite quiaDomi- 
ntt* hts opus habet:& co- 
feftim dimittet eos. 

Hoc autem faElum eft 
yt adimpleretur quod di- 
ctum tft per? rophetam, , 
dkentem, 

Dicite filial Sion, Ecce, Z a ch-9.9. 
•' . ,„. efa.6i.il. 



rex tuns venit tibi man- 
fuetus,& fedens juper a- 
ftnam, & puUum,filium 
fabiugalis. 

Emtes autem difcipu- 
lifecerunt Jicut prxcepit 
illis Iefus. 



ioh.12.15. 



34 Oculi eorum,cwmv 01 o<p$u*juai. Hsec defunt in duobus 
vetuftis codicibusj neque etiam reperiuntur apud Vete- 
rem interpreter)"!. Vulgata, Viderunt : id eftt£\« \cu. Solent 
autem Hebra;i oculos claufos vocare qui videndivfu ca- 
rent,acproindedicunturiisaperiri quibus videndi vfus 

reftituitur. 

IN CAPVT XXI. 
1 Ad Seth-phage,z»S<pct^.ld eft,non procul Beth-pha- 
ge. Antiqua omnia legUnt Bs9ay)*>»,id eft Bethfphage.He 



te,in ipfbrum difcipulorum perfbna. f T{emittet'ibnst- 
*£. Eraf.emittit, fonsitKei de quo modo diximus. Vulgata, 

munitttt. Senilis poftulat vt pro Remittere accipiatur,cuius 
fignificationisexeplaex Demoft.citatdoclirfim 9 Budgus 

5 5 Filia Sion, t;~ Svyn&c 2/w. Id eft, Ciuitati Sion. Nam 
familiare eft Hebraris filiarum nomen vrbibus lpfis ac- 
commodate : cuius phtafis exempla plutima vel vnus 
Thtenorumhbet fuppeditabic, & aliquoties ita loquitur 
Pindarus. ^ Infidens aftnx , '6h*tCnyjas 0^7 cVov. Non- 



brxaenimha?c omnia varie funt a Grxciscorrupta.Syrus lo nulli, propterea quod hoc loco non additur foemininus 



interpres fcrbit MS_rP3 [Beth-phage,^ & domum fontis 
interpretatur nofter Tremellius,vt phage fit quod Graecis 
■mi*, cuiufmodi Gra?cas multas voces vulgus iam turn v- 
furpabat. ^ OUarum,iXdLjiv. Vulgata,0/iMt«'.ideft»'- 

Aa^aivocjficut etiam vocatur Aft.i.iz. 

x Ex aduerf,i-nviaj>-n-\c\ eft.e regione,<A«i«Tiw?c. Sicut a- 
pud Virgilium 1. ^En. Carthago dicitur fita Italiam con- 
tra. Sic ab Hebrsis quoque vfurpatur "1JJ [neghed.] 

3 Aliquid dixerit,ei7rYi -n'.In quodam exemplati fcribitur 



articulus, vt paulb pbft, non de afina, fed de afino hoc di- 
dum intelligunt, vt illud yju 7tuKov,&pullum,per epexege- 
fin dicatur , quia Chriftus diferte ab aliis Euangeliftis me- 
moraturfuper pullum ledifle, vtpote cuinullus vnquam * 
15 hominum inlediffet, quod de ipfa afina intelligi no poteft. 
Etfateor nomen ^^ttn [chamor] quo vtitur Zacharias 0.9, 
quanuis toti Ipeciei tribuatur,tame magis propne de ma- 
re intelligi : quum jlterum habeantvocabulum Hebra:i 
quo afina fignificatur,& quo etiam vtitur Propheta in po- 
«V>i, T» 7tvtHTi,dixerit, Quidfacitis* ^ Statim autem At- lo fteriore membro.Sed non temere eft quod Mattheiis turn 

3»'a>£ Si.VvA^.C on feftim. Male. Nam vetusquidem interpres afinse turn pulli dilerte facit mentionem. Iam verb quum 
putauit ha?c efie verba Chnfti prarmonentis difcipulos, intota hachiftoriadiftinguanturo'k«&wwAO{, neceflenon 
fore vt Domini afina; & pulli ftatim facerent illis eos ab- fuit foemininum articulum femper exprimere. Quod igi- 
ducendi potefiatem, quod etiam euenit. Erafmus autem tur dicere videtur Propheta Chtiftu fuper afinam & pul- 
qui pro ^n^KH legit i^jV^H (vt etiam Theophylaftus & M lum fedifle, nemo non videt quomodo fit intelligendum. 
nonnulli veteres codices) putauit ha?cdiciabEuangeli- Nam quia pullo,quemconfcenditDominus,adiunftaerat 
fta', Chriftum videlicet his diftis uuTifle vt difcipuli fta- aiina, pulli videlicet comes,ideo dicitur & matte & pullo 
tim fefe darent inviam. Vertit enim, Et confeflim emittit vecl:usfuifl"e,conimuniloquendiconfuetudine,ficut etiam 
eos. Atqui particula Si, oftendit ha°c quoque a Chrifto vernacula noftra lingua dicitur aliquis ire tubus aut qua- 
mandari & praHcribi diftipulis qua; illis refpondeant a 30 tuorequis, fitotidem habeat comites. ^.Txtnifub- 

quibus rogentur 3 curjilla inuenta , non interpellatis prius iugit [afina','] tfep liawf uyiou. Hoc eft quod Latinis eft Iumen- 
dominis , foluant & abducant : quod videlicet id faciant tnm. Nam fubiugalis nomen quo vtitur Vulgata, barba- 
Domini mandato,cui fit illis opus,& qui ftatim fit eodem rum eft.Subiugesautem equas memorat Plinius,fed adie- 
illos remiffiirus. Sic etiam vertit Syrus interpres hunc lo- ftiue. Filij verb vocabulum etiam vfurpat Columella, de 
cum ,adieclra particula £& hue ,qua;etiam legiturapud 33 onagris loquens,libri6.c.37.vt etiam Marocaprumvocat 
Marcum. Dicuncur enim hxcfM^mmQ Hebrajorum mo- virum gregis.Sed malui quod eft vfitatius retinere. 

I. j. 



Op. XXI. 93 



EVANGELIVM 



Vi'yxyv rluuovovit^-, tvvttuiXov,}^ 
t7Ti^n\^V iTvaVOdCLU'mV t» t/^Ttct cwmv, 
ygi i7Tii{g£!\'raLy i7ixtvco cwmv. 

VVOV CAT TV, oS* a. 

Oi Ji oyfXoi ot <Ze^say>vnz %cy ol ct- 

fj%)Oc,zMQVO(Ji t g. r n Ku£j.ov, cocruvv a cv tv7q 
£"\t,soi<;. 

Kouj eicn^dvvTvg uuuvl etq I e&ovAv- 

Oi Ao^Oi tXiyOV } OuTvgZgiv iV 

GQV$0 7T£(}$YnY\(;0^7rO Nct^OLpid' TA$ ToL- 

A/Aa/cw. 

Kcu&ioiiA&iv o Iy)<jqv<; at; tv h&v t£ 
Qzou 3 ^ cJ£i£aA« 7p*vtol<; (gv/;7rct)houu- 
jag %cy dypgp^ovTix.G cv izfUpqo' ^ iztg 

T^TT-XctJ, T$ KO?^U@l<p£v ifjrn^pl^i, 
^ T&$ y&^l&^C, T^TTCOXOWJTWV TOLQ 

Key M^i ctJUTGit; Tzypct7rfctj,0 o\va<; 
fjyu 3 olKOQ 'Zt^(nv^iq xhnSiicnfl'cLf' vpag 
Ji, cwtvv Z7ro.yioiz'rt cmnhijov Aviswe. 



Mar.it.Jr. 

Inc. 19 45. 
ioh.2 i). 
Deuc.4.2; 



Efa.tf.7. 
Iere.7.11. 

Mar. 1117 



10 



ii 



ii 



UK* 



ii 



Et adduxerunt afina & pul- 
Jum, & eis impofuerunt vefti- 
menta fua , 8c " collocarunt i- 
pfttm " fuper ea. 

Piuriraa aute turba ftraueriit 
veftimentafuain via:alij vero 
ca;debat ramos ex arboribusj 
& fternebantin via. 

Porro turba qua; pradbat & 
qua; fequebatur,clamabat 3 di 
cens r 'Hofanna Filio Dauid: 

benedi&us " qui venic in no- 
mine Domini: hofanna " 6 am 
esvn c&lis alciilimis. 

Et quum introilfet Hicro- 
foIymamjCommota eft vniuer 
fa vrbs,dicens 3 Quiselt hie? 

Turba aute dicebat, Hie eft 
lefus ille Propheta ortus Na- 
zaretha vrbeQz\\\xx. 

||Et introiuit lefus in tem- 
plum Dci,& eiccitomnesjjve- 
dentes & ementes in templo: 
menlafque numulariorum, & 
cathedrasvendentium colum- 
bas'fubuertit. 

Et dixit eisj jj Scriptnm eft, 
Domus mea , domus precum 
'vocabitur: |j at vos fecifris ea 
fpeluncam Jatronum. 

|Tunc vencrunt ad eum eg- 
ci & claudi in templo; &fana- 
uiteos. 



10 



11 



11 



'3 



14 



Et adduxerunt aftnam 

& pullum , e£* impofue- 
runt fuper ens veftimcnnt 
fua ,& eum defuper fe- 
derefecerv/n. 

Tlurima autem tiv> l.t 
fltauerunt njejiitveta fux 
in -via : alij autem c&dc- 
bant rxmosde arbor ii m y 
&• flerneba.ni m via. 

Ts-.rbx autem qux pnt- 
cedebant & ejuxfec^ue~ 
bantur, clamabant^di ce- 
tes , Hofanna Filio Da- 
uid : benedicim qui ve- 
nitin nomine Domini: ho 
fanna in altiRimk. 

Et quant inlrajfet Ie~ 
rofolymam , commota eft 
ytriticrfa civ.it as , diceys, 
Qm< eft hie r 

Populi autem dicebat t 
Hie eft Iifm Trophcta a 
Nazareth GalUxa. 

Et intrauit lefus in 
tcmplum Dei , &■ eiicie- 
b.tt ornnes vendentes & 
ementes in templo : & 
menfat numulariorum, 
&■ cathedra-* "vedentium 
columba-s euertit. 



EA dicit ei*,Scriptii eft 9 
Domus mea, domw ora- 
ttonis vocabitur: vos au- 
tem feciftu illamftclm- 
cam latronum. 

Et accefferunt ad eum 
cxa ey claudi in templo: 
ey fanauit eot. 



Ji Dauid, vel if v aat^i^,Filiu Dauid.Acego maJo^propriam 
verborum declarationem fequutus,interpretarijOpitula- 
re qua;(b. Nee enim Chriftum pro Deo habebant, cui fe- 
ftum hoc celcbraretur, vcpote quern poftea prophetavo. 
cant.Deindequa; proxime fecjuuntur fatis oilenduntharc 
omnia ex Pfalmo 1 18 etfe petita,& huiufmodi acdamatio- 
nibus plebem profperum fucceiFum fuo Meffia? a Domi- 
no petiiile. Neque eft curifta conftruclio nos moretur, 
quum fa;pe etiam reperiatur verbum y^TI \hofckiah~\ ab- 



M 



7 CoUocarunt^m-A^mi. Q3a?daexemplarialegunt,t7n- 
K2.St<nv,mjedtt. Et aha rurfus ax.*.§i7w,feJii. ^Super ea^lmL- 

* y» ctuTOi.Vulg legit t7r&v!i> twtivy videlicet TBif i'»ot>uu. cui le- 
clioni fauec Syrus interpres,vt eft lane fimplicifilma.Fro- 
benius txcudit imm cul-nit, fuper earn ,a(inam fcilicet. 5 
SedexaliisEuangeliftis liquet Dominum veftum fuiffe : * 

♦it non afina,led pullo. Lego igitur vel <w-riv fingulari nume- 
ro, cum vetereinterprete, vel (vthabent Gra»ci codices) 
wu-mv plurali numero s & ad veftimenta refero,quibus ftra- 

tisin(edit:veladafinam&pullum.vtcon(entiatMatth^us 10 folutepoiitum pro Opituljri& Salutemadfcrre : ficut Ii- 
cum Zacharii. Qu,omodo autem intelligendum fit Do- quetexmultis locisjipfoqueadeo verficuloPialmin8 3 ex 
minum vtroque veftum fuiflej quum reliqui Euangelilhe quo ha?c effe petita diximus. Qumetiam prorfiis fimilij 
pullitantum meminerint,paulo antediximus. conftruclionisexemplum habemus Pfalmo %6.t6. 

9 Qu<e prxibtttj <rooo*.y>m%. In quodam codice additur ^ £enediclw,<>u\cy»(A<!{JGs. Hebraifimis, id eft, Laudandus & 
«x/w,ideft,ef. ^Hofanna i o.ortnd.Ve\ciauii,Ho\ana. l , extollendus. fiue, Bene fit ei qui venit in nomine Domini: 

Itaenim inquibufdamexemplaribus legimus.NamHe- quern videlicet Dominus Regem nobis dedit. f -Q*<» 

Tf«/f,o«^W f-Ve],Isqui venturus erat.Nam(vta)ibian- 
notauimus)hoc verbum etiam tnnpore prxTpaftim de 
fuiurodicitur 3 quafideeoqui iamfirin via Dicituraurem 
j c in nomine Domini venire,Hebraico idiotifmo, qui pecu- 
liaris eft Dei veluti legatus. ^ [O qui es~\in[cJis]nlvf- 

fiinus, onus u-iA&tc . Hebraifimis. Quia verb obfeurum erac 
alioquihocdicendi genus,ideopurauialiquid fuppltdnm 
quo illuftraretur.^uppleui autem quod max i me vifumeft 
qui rurfus in Thefei vita fimile quiddam refertde A the- 2 ^ accommodatum,quum pntfertim fimilisellipfisexemplu 
nienfiumfeftojquoda^xt^a^geftandisramis^ocabant: reperilfem Pfal. 148.1, &7. Qnodfim.igis placebic altera 
fi modoficracuprofanis licet comparare. In illo igiturfe- fentetiade falicu ramis, quos teftaretur fe in Dei honon? 
fto quum hanc vorem identidem multi ingeminarent, geftare,c6uertes,HojjW[<i^w'f/?]i'» [f<7«]<»/<y/?;>w«.i.Dco. 
tandem eb ventum eft vtipfos etiam falicum & ca?tera- n Subnertit, ^t-n'^ £•>)*• Idem hie valet >£ quod xj.v». 

rum deinceps arborum ramos Hofanna vocitarentrficut 3° Vulgata&ErafTZMfmt. 
Caninius , vir eruditus & diligens , obferuauic ex Rabbi- 1? Vocabitur, «xn&i)Vjray. Id eft,erir : de quo He braifmo 

* nrtnimlihric fr ftn-)i|j pt-nrfiir mnm iiiiIto M-iVnf vnrinf fop e diximUS. f La(ronum,Xrigw*. Pietdte videlicet pO- 

■jrhnrpc, gu y C n ^' n n'i'iF "j rvA ' r 'Af nr j^ ^"im -ydlUliY puli adquafftumabutentium: cuiufmodi flmt quos Na- „ 

certis magno cum !uxu plantari. I taque exiftimat hacli- 2ianzenus^/^<?7n)\s« & ^rt/wro'e?'? v< c.it.Alluditautem 
gnificatione hoc e(Te accipiencium perinde acfi gefties tur- 35 Chriftus ad Pharifa?orum nomen de quo dix mus fupra, 

ba declararet Cefe hos ramos Filio Dauidis ferre.eumque j,7.*:leganti paronomafia ad BiW)E>[phernfii»]id eft,Pha- 

Deum ac Meffiam agnofcere.Nam a!ioquin(inquit)fi Ho- rifa;os a verbo V1Q Iparafth.] & D'yns [perufjrim] id eft, 

Cinna fignificat Salua quxfo>quid eritSaluaqua'fo, Filio latrones fiue TDi-^puyoi^i vetbo Jf lb [t>arat{\ vr eruditifti- 

JK>awid?Vi,dccur cnim potius dicendum (uifft: iji A«tfW|,Fi- mus D.Mercerus gbleruamt, 

16 EIi.vh 



braice fcriberetur NJyU?in [hofthahnx] vocabuloex duo- 
bus corruptis,& per fyncopen contradis compofito: quu 
potius dicendum fuerit Nj'iiy'UJ:?! [hofchihx-na~] id eft, 
Serua, velopitulare,qua?fo. Fuit autem ha?cfolennis for- 
mula acclamationis, ideoque Hebraice exprefia ab Euan- 
geliftis : qua vtebantur Iudxi in fefto Tabernaculorum, 
quum ramos geftarent ex Domini mandato, Leuitic. 23. 
40. Hac de remulta nugatur Plutarchus 0^^^007*^4.5. 



SECVNDVM MATTH^VM. 



VJbiTiS Jlol Apytepug t(t£f oi T^g/j,- 
M&t&c, tm ScwtfJ><na. ct inomoty %$j -rive; 
wajjttg Kgpfyvvxg cv W hpd 3 ngj As- 
y>V7ug 3 £l'aru,vva) tzS y d &a,G c/l 3 viyt- 

Kai h7tcv ouutdJ', A'jtQVeK; -n ovtdi Ae- 

cJiTwn cut y wove, Oti cm go/t/avog vnmwv 
qcy dyActtyv-mv qgwipTiom ojvov 5 

Key ngjjviKinzidv cwrvug, cJtyiAdlV i^co 
'nig 7ioAiCjt)geiC RyiQcivictV, Jy hvAjcStj c/aot. 

W&HcLt, eh iTTVMCLyOOV &g t!w 7T0 All', i~ 
KOLj lJh)V OVlthjU jLUCLV 'trkl IMg Ochv,Y)A- 

Srzv hr cwrlw, ^guj ooJtv Sjpiv a> amvi & 
jUiicpvAAci juyvov' ng] Aiyu auT>7 3 Mji fcg ti 
cm ovv }(g.p7Wg fyjnraj &c,Tp a\m>cL. Kcty 

KctfiJbvTig 01 //jn.^HTCU iSztV/ngtuuv, 
Aiy>vng, Ylcog <s>fy.%$ji/4& d^H^vdn n 
cvjw, 

A , 7iZi7t£jidi)<; eft I'rtO^vg £i7Fiv a.v%7g, 
A \AUUL> Aiy*> v[mv , iox zyym 777511/ y (Cftw 
tfgM&jfim'tt , ov /ujvov to -nig ovtwg 7iciti- 
<rtm , ctAAciKctv tCv opet toutu) ei7P/\Te^ 
A"Jd3h7J, ngJj fiAnSrrm &g tIw SuActoscw, 
fyjyicnrctf' 
Kctf TruvTztQazt ctv oywioyn zv Til <z&£9g- 
^XV ' >7n^voy , ng,An'^iiQ , i» 

Kcu iA$ovii avraag Toiioyvy-zwyoYiA 
Sov avroS chehtonovn oi A'pytipetg jyq oi 
furpio'Cvn^t iQ Aat,ov ,Aiy>Wig, E v irotct, 
cfcpvmcL jttvvx 7iii&tg ; %cy Tig <m iJh)X& 
<vlw ofe.ovoiciv TUilvlw , 

A y 7n>KQjL&ig eh IVjodvc &t7TiV CtVTc7g, 
JL'etpv'iazi) vfj.au; Kayca Aoy>v ha,' ov iouv 



99 



J 5J Qujum vidiffent aute prima- Uy ! Videntesauumprm- 



17 



18 



19 



10 



XI 



<jicLTU.U7&7Klto' 



ov- 



*To(ZaL7rfiQ-juyt.lL(*)aAivov TrdSftv lw, c% 



XI 



13 



rij Sacerdqtes 8c Scnbx mi- 
randailla qua; fecerat,& pue- 
ros cJamantes in rempIo,& di- 
cenres , Hofanna Fiho Dauid, 
indignaci funt. 

Et dixcrunt ei , Audis quid 
ifti dicanr? lefus autem dixit 
eis, Eriam. nanquam Iegiftis, 
I Ex ore infantium & laden- 
tium perfecifti laudem? 

Et eis reliclris , abiitBetha- 
niam extra vrbem^&diuerfa- 
tus eft: illic. 

Mane autem rediensin vr- 
bem 3 efuriit. 

Et quum vidiflet ficu quan- 
da apud via, venit ad ea, & ni- 
hil inuenit in eaniii folia (b- 
liim: tunc dicit ei^llNe amplius 
ex te frudtus nafcitor in ster- 
num. Et cxaruit illico ficus. 

Quum igitur hoc vidilfent 
difcipuli, miratiiunt, dicetes, 
Qupmodo illico cxaruit ficus? 
Refpodens autem Iefiis ait 
eis, Ame dico vobis,fi habue- 
ritis fide^neque addubitaueri- 
tis no i olum hoc quodfaffH eft 
ficui , facietis , verumetiam ii 
montiifti dixeritis, Tollitor, 
& "proiicitor in mare,fiet: 

(|Et qua^ciiq. "precadopctieri 
tis, 'ft crcdideritis jaccipietis. 

Quuaute venillent in tem- 
pju^primarij Sacerdotes Sc fe- 
niorespopuli "eti docentead- 
ierunt, dicentes," Qua auclro- 
ritate facis ifta ? Sc quis tibj 
deditiftam aucl:oritatem ? 

Refpodens vero lefus dixit 
eisjnterrogabo vos & ego re 
quanda : quam fi dixeritis mi- 
hi,dicam ckegovobis qua au- 
ctoritate ifta faciam: 
l< > "Baptifma Iohanis vnde erat? 



17 



18 



ctpet Sacerd<>t h & c «-/- 

bx tnirabilia qua- fait, 

& pueros itamunta in 
j templo &dicentes,Ho- 
j fauna filio Dauid 3 mdi- 
j t nat 1 funt 
l & Et distrunt ei, ^t'tulis 

quid ijii dicHtn ? lijtn 

autem dixit en, Vtique. 

nunquam legiflis , Quia 

ex ore infantium &• la- Pfal.^.jr 

cientium perfeajit lau- 
dem ? 

Et rclitlis Mis, aiiitfo 

raf extra ciuitatem in 

Bethaniam, ibujue maw- 

Mane autem reutrtes 

in ciuitatem,efuriit. 
19 Et videtiifia arborem 
I •vnamfctti njiam , -venit 
| ad earn, & nihil inuenit 

in ea mfi folia latumtty 
' ait i(li, T^jtriquam i-x te Mar.n.iJ 
, frucim nafaturinfem- 

ptternum. Et art facia eji 

1 continuo jiculnea. 

10 Etwdentes difl'f-uli 

. mirati funt, dichei, Q^o- 

\ modo cotitinub aruit f 

ir RefbondeiH auiem Ie~ 

ftu ait eis , ^Amen <iica 
I vobtf jl habueriris fide, 
I &non hafiaueritk,non 
' foium de ficulnea facie- 
! tis, fed&Ji rnonti huic 
j dixerhn, Tolle,& tacia 
' te in mare,fict: 

*•! ht omnia ciucecunque .. 

, . . . * 7 Mar.n.ij, 

: peticruu in or at 1 one, ere luc.io.i. 
. dentes,aicipietis. 
1} Et quit vemjfet in te- 
plum,accejftrunt ad cum 
docetem principes Sacer- 
dottt &■ ftmores popitli^, 
dicentes,In quapoteftatt 
ha-cfi isi& qiM tibide- 
dit hanc pottftattm? 
1 4 Rjfpnndens Iefttt dixit 
eis,Interrogubo vos <& e- 
go vnii {errr.oHem : quern 
(i dixeritis mi hi , <&■ ego 
t bis dicam in qua po- 
tejlateha'cf.oo. 

Baptijmws Iohannk 



is! 



\6 Etiam,vaj.'Vu\g.Ftique.'ErJLC.Quidni} id eft 5 wwc tV o«. illudficut. Vide fupra 8.53.Erafinus,.^»oe/ acoditf.cui. 

^ ?erfecifti,ncttnpnew.'\.iTi\iov.<.. Nam m c$'tiov idem hie valet <f Vroiicitor, /?w»3in. Sic Erafmus in annoucionibus. VuJg. 

quodn\e<e».i.quodomnrbusruispartibusconftat,ita vtni- laclate: paifiuo per aftiwum expreiro, ficutetiamancea 

hilnequedefitnequefuperfitrfumptanimirummetapho- ««p3«-n vertit Tolle, pro Tolluor, quod relpondec Hebraice 

ra a numero quem ti'awv appellant Geometry , qui tok s- ^ coniugationi Huhpahel. 

ioTO fufum iai>( «"p».Nam upw; aytllfjuK Humerus par dicitur, it Trccando , 61 t« <&e?Tfj%»> Id eft, inter precandum. 
is nempe qui in duastantum a?quales partes diuidi poteft: Vulg. & Eral.ad verbum,/« oratione,nimium obfeure. 
etpiux aute a»'Sprt>7rcc pro roa'j» vfurpatnr 2. Tim. 3. 17. Vnde *f SicredideritK,7n&uovTsc.lk& yerbum,credentes : fed partici- 
^iw/)Ti'f«v, dmpTig'<nt,il;*p-n£eti/, qux frequenter occurruntj pium hoc loc cooditionem in fe includit. 
interdum proTrxootco.i.perfeftum & integrum reddere: i 25 Eum adierunt^jisYixZw au-nJ. Hoc ordine ha?c verbi 
interdum pro af/M^w & sTWi^'^M.aptare & prsparare, vt colloco,PrincepsSacerdotum & Seniores popuii eum do- 
Rom. 9.22,2. Tim.3. \6, & alibi. Csterti quod in Hebra?o centem adicrunt : idque propter amphiboliam qua? eft iti 
iegiturn^D , [yjfadta,] ab interpretatione non diffentit. Latina vetere verfione nam alioqui videripofTet Piinci- 
Na qua? funt perfeAa etia funt firmifllma. Sed &Oris vo- pes quarto cafij dici. ^ Qua aucloritate, a/mi*.i£ju<n<ti 
cabulu pro voce &teftimonio accipitur. Vide fupra 18.16. 15 fiue Qua poteftate. nam inter lit i parum intereft. Quajfiui- 

19 Ficum, nntlw ,-arborem videlicet. Itaq.Vulg. & Eraf. mus autem quod minime ambiguum videri poffit.mu'* ve- 

per periphrafin interpretantur Arboremfci : a qua tamen rb pro -n'« annotauimus fuprd,i9,i8. Vide i.Cor.i 4,29. 

periphrafi hoc eodem verficulo difcefferunt. neque certe 24 T{cmquandam,xoyi int. Ad sexb\im,Sermo)iemynum. 

neceffaria erar,quum amphibolia omnis poftea tollatur. Sed Hebra?is(vt iam ante monuimus) n31 \iabar\ rem o- 

21 Addubitaueritis , <Aaxf«$im. Qui ha:fitat,altercanti- 20 mne ingenere fignificat , atque adco pro parcicula indefi- 

busfententiisfecumipfequafi litigat,& difceptat, vt an- nita vfurnatur: pro quo Gra;citheologiinrerdumx9TPv, in- 

notat docliffimus Budseus in Commentariis.-quamobrem terdum ft^g. vfurpant.Poni aute iv*(ia eft vniOpro Tiv*,fae- 

etia alicubi vfi fumus difceptandi verbo. Sic etia accipitur pe ia eft a nobis annotatu.Hoc lgituromnino lllud eft,quod 

Rom. 4.20. & Aft.io.20.Denique JieuyinSnq eft quod ver vernaculo fermonedicimus,/e vont demanderay ynmot, 

mculofermonedicimusjfiiredifficulte. ^fioc[qundfailum j,e 25 Baptifma, to lH-miay.*. Sic vocabatur ovMtx<h%>a>>s 

ffttyrii 7 * ws sv*«. fub.^e*t^«v.Vulg.£>ejfcM/nf<i, Ad verbu, lohannis prardicatio , totiimque adeo eius miniiterjunj'; 



* 



dp. XXI. ioo EVANGEL1VM. 

Praedicabat enim Baptifmum refipifcentiae ad remiflio- vkiflim interrogans. Sic enim eos ad [ohannis teftimo- 
nerapeccatorum,Mar.i.4.VideAft.i9 3.Nectemerevel niumreuocat, ex quo difcere ipfos oportuerat quiseflet 
quafi tergiuerfans Chriftus de bapcifmate Iohannis iftos Chriftus,& quo lure haec ageret. 






Sup. 14.15. 



ax^r^p7mv\ OiehJitXoyi- 
fyvTo 7rxp' lawmq , tey>vrt$ , E av &7m- 
/uSfjyE 7 ^ ovgpvS' ipptYifMv, A/ot-n cuo ovk 
'6fa<?djoztTt axnrS '■> 

axvLu cut; <ts^9 pyrLuu. 

olSttfAp. E"<pH CWTxTiC, f((tyCWTV<;y QvJ\ 

lya "hiya u/mv cv Ttoict c^ovaict toujtu, 
710100. 

T; J\ vfJuv &0YAi\ A' v^r^'Troc, et%$ ti- 

7T&-, TiXVOV U7TW>6j OH/tU^V ipyiQl CM 7&f 

afXTTiKroyi fj$v. 

gpV 'j [AATV.fM'fcft&etC, Ct7TH X$t. 

Ko/ <3>&(nX3z0v~fdcflu'rtpG> i cjynv 00- 
crttVTttx;. O j')k>n)xeJ-3*h£*7rtV3 1 E')<oi)ffl 
(>/? J(CfJ) ovx aTttlXS*. 

Tiq on rp cfb'o iTlVlHOI TV ^ XVIfJ^, iQ 

•nztrt°9<; > Kiy>vcnv oujrc?,0' (?zmp\9<;» Ag- 
yeicus'Q^o I views, A iauul) Xtyoo v /uav oti 
Gtvz/.&vcLf qg-jcbj 7K>pvcy <^r^gcty>\Joiv V- 

(JtCL^HC, rLu>J fiaoiX&IClM t£ ©got/. 

eh^oouujtii; i&i ovk , 6ki<?ix)ou.'n avroS'oi 

V^LlHQ eh IcNlVViC, « /UUHKfJU&Xldl\T& U&&V, 
7» 7n<ZiVT0J\ (LVrCf)> 

A/folw gZ^GoXIw dLKAVOUTt , A'v- 

0£^>97O^ tjc Iuj oinocficaTOTVic^og'ng itpurtij 
wc. 20.5. aiv df/jnhava,, yg\ Q&tf/mpv avrd '/£%/?- 

SWOi, (£ &pU%iV <ZV CISJTCtiXtuoOV-, %cy coko- 

S&uvKFt 7tvpy>v %cy dz^Jbio avw yioop- 
y>7$ tfofjf d7nS\\fxvi<7iv. 

O'tc j viyytcnv J(gJ\°$$ 7Wf ^ptp^ryv 
ctm^iiM tou; <fovXoi$ clvtx <&&/; rots 
ytoopy>u; ?&£eiv roi$ ^pjfot^ aviS. 

KctfAct£ovTZ$ oly6co^y>) vats JbvXots 



16 



18 



19 



3° 



Efa.si.y. 
iere. *. it, 
mar <•■. 



"e cado 3 an ex hominibns ? At 
illi ratiocinabatur "apud fe,di- 
cente?, Si dixerimus 3 E caelo: 
dicet nobis, Quare ergonon 
credidiftisei ? 

Sin autem dixerimus. Ex ho 
minibus,tirnemus turbam.|o- 
mnes enim habent Iohannem 
vtProphetam. 

Et refpondentes Iefu dixe- 
runt, Nefcimus. Aiteis&i- 
pfe,Nec ego vobis dicam qua 
auftoritateifta faciam. 

Quid autem vobis videtur? 
Quida habebat duos filios : & 
accedes adpriorc, dixit,Filia- 
bi,hodieoperarein vineamea. 
Ille veto refpondes air, No- 
lo :fed poftea " quum relipuif- 
fet abiit. 

Et accedes ille ad fecundii, di 
xit itide. Is vero refpodes ait, 
"Ego^tdomine.Sed noabiit. 
Vter e duobus fecit quod vo 
luit tint pater? Diciit ei, Prior. 
Dicit eis lefus, Ame dico vo- 
bis , publicani & merctrices 
' praeeunt vobis in regtiu Dei. 
Vcnit enim ad vos lohannes 
'via iuitiria?,& noncredidiftis 
ei : publicani vejo & meretri- 
ces crediderunt ei. vos autem 
qui hoc vidiftis, non refipuiftis 
poftea,'vtei crederetis. 

I Aliam parabola audite, Tuit 
quidam paterfamilias qui pla- 
tauit vinea , & fepem circum- 
pofuit ei, foditque in ea torcu 
lar,& ajdificauit turrim, 8c "e- 
locauit earn agricolis : ac pere- 
gre profeitus eit. 

Quum autem tempus fru- 
druumappropinquairet, mifit 
feruos fuos ad agricolas , vt e- 
ius frudus percipcrent. 

Agricola; vero , captis eius 
feruis,aliu quidem cascideri.it, 



16 



17 



iS 



15 



31 



3' 



<i 



33 



34 



35 



33 



54 



3i 



vnde trat : e cxlo 3 an ex 
hominibw? Jit illicovi- 
tabantmterfe, dicemes, 
Si dixtrimufyEcalo: <f»- 
cet nobis, Quare ergo non 
credidiftis Hit? 

Si autem dixerimus, 
Ex hominibm : timemut 
tmbamomr.es enim ha- 
bent Iohane/n ficut Tro- 
phetam. 

Et refyondentes Iefu y 
di.\erunt y N efcrmits. ^iit 
itln £r tpfe,Nec tgo dico 
•pobts in qua potejhtfe hac 
facio. 

Qjiid autem volts vide- 
tur-Homo quidam habe- 
bat duos filios :& accedes 
ad primum , dixit , Fili 
vade^hodie operare m ■vi- 
nea mea. 

Ille autem refpondens 
ait,Nclo:pcftta ante pee- 
nitauia moms abiit. 

Accedes autem adal- 
terum^dixit fmditer. JLt 
ille refpondens ait, Ego 
aomincty non'unt. 

Qun ex duobus fecit 
volant ate patrit} Dicunt 
t'uTrimw). Diet illxle- 
fus,*Amen dtco -vobis quia 
publicahi gr meretrices 
p rtcedut yr si regnitDei. 
Venn enim aavos lo- 
hannes in via iujtitia, & 
>.on c edidifits ei:publica- 
ni autem & meretrices 
crediderunt et.vos autem 
videmes, nee pcemtetiant 
habuiflis poftea, vt cre- 
dere! a ci. 

Aitam paralnlam au- 
dite : Homo erat paterfa- 
milias qui pluntauit vi- 
neam,o- fepe circundedit 
eiy&fbdit in ea torcular, 
& jedificauit turrim, ty 
locauit earn agricoln : (tf 
feregre prof c~tx> ejl. 

Qui aute 'tempus fru- 
Eluu appropinqusffet mi- 
fnfcruosJHOs ad agrico- 
lasvt acciperetfruci ei 9 . 

Et agrkolx^tpprthen- 
fii feruis eius, aliumexci 



^ L delo,i% ou'e$Kv»:id eft a Deo.Ita enim melius apparetan- 
thithefis.& ca?lum pro Deo Syriace vfbrpari,quidam Sy- 
riaea? lingua? perivusobferuat: quod tamen eft ad lmpe- 
rium referendum, vtfurfum homines mentem attollnnc 
quum de Deo agitur. ^ \atiocmabantur, J)fKtyi£cvn. 

Id eft, Rationes conferebinc in vtranque partem, vt con- 
ftat exfequente dil mmate. Icaqueficconuertere malui 
quam Cogitabant cum Vetere interprete, quern fcquitur 
Erafmus. Supra camenidem verbum (/WojVfs^conuerti 
Difceptare, id eft 'fium.i-^i^tf. vbi de mutua colloquutio- 
ne agitur , quam Latini Dialogum vocanr Vide Mar.2,6. 

^ ^pudfe,zvf>' :cui-n>7'.'Vu\Q,nta,Intcrf did eft in iojjiuc. 

Z9 X£uun> rvfpuiffst, f/*Tv/M\»3%i<. Vu gata & Erafmus, 
per periphr3iin,7 > aMf>e»fi<t motus Hie autem & paulo pbft 
/M-m/MnQBC l pro/j>'m'OHv ponirui :de quo fupradiximus 3.1. 
Hoc eft quod dieimu vern.)culofermone,]er<j«i/er. 

30 Ego [ab'o^tyi. Subauditur m>pAic/jtaj,qvioc\ exprefll. 
Origr nes legir,v<^ >tu^i,Eti im domine: & meum veruftif- 
fimum exemplar,s'}« r.6^% t/Wjw.f^ojDowj/nfj aleo. 



31 Trxeiit vobt*,<s>ee(ty>vtri\> t///*?.i.ceflantibus & recufan* 
5 tibus vobis, properant ad regnum Dei, vt vos opoi tuerit 

faltem eorum exemplum imitari.Iraquepigireimproprie 
hk dicuntur quos nemo fequatur. 

32 Via iufiitio',^ Uu, A>wg<wuj»c. Erafeodem fenfu, Tir 
viamiuftittx.i. vita & moribus integer, in quo nihil reprc- 

10 hendi poflet.nam "l*n [<& m/>]pro vua S: moribus accipi- 
tur. Sed Scccis/f/poflumusaccipere prowfo'cTov, vtfit ha-c 
fententia, Iohannem veniiFe qui eos in viam iufti tix indu- 
cerct. Prior tamen fenfus magis eft genuinus. ^ Ft cre- 
deretis ei, i« TnTiSoTt^ ajj-nf. Iter igiturad ride edfxira^'xeix, 

iy quoniam cogit morbus vel inuitos ad medicfi cunfugere. 

33 Ehcauit,f^(JhTv.Cic.^.in V erre, Xenonad fe pertinere 
negabat, elocatum ejjefundum diceb.tt. Vulg. & Era£ Locauit. 
nulla quidem-fenfus iniuria : fed oiK-nJere volui nullartt 
efte caufam cur limplex procompodto vfurpemus. 

20 35 Cxcidcrunt, tf;t°?v. Sic lego ex fide vetufti codicis, 
non sV^e^v a Jiyp quod fi^nificatpellem detrahere. Sed & 
Syrus interpres S; Vulgata noftra fie legerunt. 

37 l{cH<.r* 



SECVNDVM .MATTH^VM. 



^ 



37 



ouny,ov /u^Jid y\Qc/iv 3 ov d\ ccTrtUTtivaP, ov 

r&X&ovaA ity gs^jptuv' H&j Itidiyijuv (W- 

.if ov avr .tejWjb vipaTrticvvlctfruov (J.x. I 
icuuTvT^, Oi/to? ££w o KhnQyvd/uyt;, <hvve, \ 
yiXy&vofAAax awiS. 

KCU /\ct€6vTZ<; AUTO'.' dZ^l&zXoV i%(*)1$ 

dfJL7nXcovoi; %ey atTniiretvav* 

G'tolV owo ^aOh o "ituQjioq 7$ a^TrtXco- 
voQiTi 7it>Mo-\ to7q y*ct)p2s>7$c,x.eivotG ; 

Ae^uatv auTzJ' 3 K<x;toug ngtxcoC&iv- 
~7\z<r{cLWTvvt;' y^t a^7nXwctoMJ)no~ircLi 
aiXkoit; yecoyy>7c, :) oiTivic; s $7rdStt) acvcnv ptx>- 

TZftTOVC, }(JZ.p-TVVC OV TD?£ l^QQiC, CtWTZdV. 

K%yti etvw7g o I y\aovq i Ova% 7tzn ctvi- 
yvwn ov Tcuc,y^.(pauLc, 3 Aidvv bit ctTnJb- 
viftg-oTtv ot oiytoS"o/u(ottvTit; , outvq g«$ow- 
Bvei$ wtQcthbuj yavi'X^' Trrx^t Ku&.ove- 
fyiiiv oLta , k$j esi 3uv/n$t,<pi 6v c'<pSuX- 

A/a7«TD A£>a> v/luv gti ctpdnotrxf a<p 
vjuftfln ftcLo-iXeio, to Giov^^f JhSyiwrcLf 

. *0V£< 770/Ot/Im TDUC t^pTTOVQ clvxai;. 

YLctj o 7ncmv 'On r Xtdvv tStvv 3 3vvvXu- 



P 



4 o 



41 



41 



43 



44 



'alium vero trucidarunt, alium 
autem lapidarunt. 

Rurfum mific alios feruos 
plures prioribus, & fecerut eis 
itidem. 

Poftremo aure mificiad eos 
filium fuum,dicens, Reuere- 
bunturrilium meum. 

Agricola; vero viib filio di- 
xeruju "inter fe,||Iftecft hqres, 
venite,trucidemuseu, 6c ob- 
cineamus ha?reditatem eius. 

Et captum ei\ ciecerunt dx- 
tra vnuam,& trucidarunt. 

Quum igjtur veneric domi- 
nus vineae, quid fackt agrico- 
lisiliis? 

Dicuc ei, 'Malos ipfos male 
perdet:& vinea fuam elo...abic 
aliis agricoJis , qui reddenc ei 
fru6tum temponbus fuis. 

Dick eis Iefus, Nnnqua le- 
giltis in Scripturis,||"Qt-ie lapi- 
dem reprobarunt sdiricantes, 
' is factus eft caput anguli : iV 
Domino fa&ii eft iftud, 5c eft 
mirabile in oculis noftris ? 

Propterea dico vobis , fore 
vt tollatur a vobis regnji Dei, 
&deturgenti qua; flrat eius 
fiudtus. 

|Porroquiceciderit fuper 
lapidemiftum, con fringe mr: 



lot 

deYuntyatium occidtrum^ 
ahum vero UpidaMerHt. 
3° Itcrum mifit alios fer- 
uos plures frioribia : & 
fecerwnt illu JimiliteT. 

3/ lyouifiime autem mi fit 

ad eos fili& fuur/tydiccnSi 

V ertbuntm fiUum metf. 
38 ^4gricol<ea t utem i >i~ 

dentes FHiutrt , dtxemnt 

intra, fe t fficefl b&res 3 

■vtnite , ocadamifs eum, Infra i5.| ' 

& habtbitnm baredita- * 27-1 

loh.uSj 
tern eius. 

Et appreb*nfum eum 
etecerunt extra yineam t 
& iccdnrnnt. 

Quit er-'o venerit do- 
rninns vincx, quid faciei 
agdalu Hits? 

^4iunt Hit, M Jos ma- 
le perdet: &■ vinettm fuX 
locabit aliis agrkolls,^ui 
reddent eifruc~lvmtem- 
poribttsfuti. 
4 1 DicitillisIefui,Nun- 
quam legiftu in Strtpttt- 
tis, Lapidem quern refro ?CMl - 
baueruntxdifcartes,bic a ^ ' 
facliM eft in caput an*u- rom j,.jj 
/;.♦ A Domino factum eft a. petr.a./ 
iflud , &■ eft wrtabde in 
\ oculis noftru} 
4J, Idea dico -vobis quia 
auferetur a vobu regnii 
Dei, & dabitur gentifa • 
cienti fruiltts eius, 

I44] Ltqui ceciderit fuper 
J I lapidem ifliim,(Onfringe- 



19 



4° 



4^ 



57 J^euercbuntur.ciTfdTmtnvmi.i.til^avvmi. Orta (ignifica- 
catione ex eo quod ij quos puder, foleant facem ab iis a- 
uertere quorum afpedum non furtinent.NonnulIi addunt 
parciculam Fortafle,vel(vt ipfi loquuntur) Forte, quia a- 
pud Lucametiadiferteaddicurl'swc. Alioqui.n.(inquiut) 
videtur Deus ignorare quid Gt futurum, quum Iud*ei Fi- 
lium ipfius no fint reueriti. Vnde poftea cUribfe qua'ftio- 
nesOrtsfuntde prouidentiajdequibusmulta Erafm.hoic 
loco. Ego in nullis Grarcis Cod. reperi particulam tout vel 



omnino huius relatiui inrerpretaciones, quantum intelli- 
gere poflum. Nam alii cenfent enalJagen efle Hebrsam 
foeminini relatiui proneutro, quoHebra?icarent,& pe- 
rindemterpretanrur acii wn fcriptum eHct, quod refera-. 
5 tur ad complexum orationis : vt fit bic fenfus, Lapis reip- 
dus ab archicedis caepit efle caput anguli : qua: res fada 
eft a Domino, & cum fumma acimiratione a nobis lpeda- 
tur.Ha?c e-ft, jnquarri,quorundam interprets tio,quxmihi 
limplicilli ma videtur. Plerique tamen ^x Gratis & Lati- 



■tvix* additam hoc loco:& quod ad qugftiones illas attinet, 10 nis interpretibus (inter quoy pagci omnino fuerunt He 



puto manes eiTe argutias.Loquitur enin\hic Deus ih per- 
fona patrisfamiliasjhominurn more affirmas quod eft ve- 
rifimile futurum : fiv.ut poenitere quoque Deum dicimus, 
quum tamen confilium non mutet. 

38 Inter fe, aiiavmn. Vulg. Intra fe, id eft Apud (e. No- 
ftram inte:pretationem Er^inannotationibusafFert , & 
(equentia etiam conformant. Nam alioqui aittw-nh vtro- 
quemodo verti poteft,vtdiximusfui'raj.9. <f Obti- 

neamuf, ^tw^w^u.Idem hie valet %hv quod «f *7w.i.vi ot- 



brajailingu^perit^velad caput, vel adangulumreferunt. 
Nam vtriirique, & >uqctM, id eft Caput,& j«n'i, id eft Ari- 
gulus,Gra?cis foeminimum eft, cam reritiuo cbniieniens. 
Hanc poftremam fententiam fi fequamur, vertendum e- 
jr rit, A Domino fact us eft ifte,videlicet Angulus:quo mo- 
do explicat Theophyladus, & poftea 5*o,<«tsw, Mirabilis. 
& ita citatur hie locus aC ypriano,lib.De oratione.Si aute 1 
referas ad w^ax^,iJ eft Caput,vertes quidem neucro ge- 
nere,(icut fecimus,fed diuerfo fenfu.Neque enim relatiuu ! 



cupatum aliquid retinere,quod etiam H^^x r ' ir dicitur. z G pertinebit ad totum orationis complexum : fed ad Caput 



41 Malos male perdet, xjikciI n^icut foroteoi. Tranfiltapud 

Grgcos hoc diftum in prouerbiu,ex ipfius natur^comuni 

fenf u : vt apud Arifloph. in Pluto, &>n! r o\u ^yJyjisiiaoCfVt 

v *& alibi paflim ex hac pracjara fententia, » Ji ham /$oum tiS 

$cv\&Jowni Hef,VA<pt\' . • . i 

42. Quern lapidem,\idn cv. Mutaui cpllocationem ver- 
borum, quia Latini ab hoc dicendi gehere abhorrent. Na 
illud Virgilij , Vrbem quam (iatm, veftra eft, plane eft poe- 
ticum. f J£dificantes,ddKoShiM>ul)Tts\.ttchite€L\,iic\xt 



duntaxat. Sed(quod veterump.icedixerim) vtraquehsc 
interpretatio mihi videtur incommoda,neque aliude pr,o- 
fetta quam ex Hebraica? lingua? ignoratione. Auguftiims 
quodam locohabetj faciumefiei, (smj'tiT,) &■ eft admit abi'tis, 
jc quod non probo. 

4? Quaferat eius fr actus, vnuiuvTi 7vU Kstfmii «u/w.VuIg. 
& Era£ad verbu, Faciemifru&us eius. Nos verb, quia de re 
iam praefenti non loquitur , in participioconuertendo vfi 
fumus periphrafi,& noftro more,ferre frudum maluimus 
fupra 19.4. ponitur e 7ro<>fW pro Tniti-nS(„ve\ i SH/juovpysiex 3° dicere quam fruftum facere. Ca?terum fruclus regni Dei 
Hebrarorum confuetudine.Familiaris eft autem iftatran- ferre dicuntur qui tota fua vuafe regni ca?leftis ciues efle 
ilatio facris fenptonbus, quoties agitur de Ecclefia.i. de comprobant,& frudus illos edunt no carnis,red'Spiritus> 
ca?lefti Ierufalem. f is facltts eft caput anguli,^ i-fani- dequrbus agit ApoftolusGal.^.iz. 

3w «'c x.t<p«L\L6 ywia?. Vulg.& Erafm. ad verbum, Hicfailu* 44 Confringetur , (nu&\<L§ri<mujt. Vetus interpret & E- 

efl in caput anguli -.quod dicendi genus Hebraicum eft , pro y- rafiuus conuerterunt Co»<p.*/7 r '!&. ; r«r,apud Lueam, cap:io. 
Coepit efle caput anguli. Nam ita hie accipitur verbu yi- 18. fed hie redius verterunt,Co>//"«;igrt»r.Nam -3Aotrot funt 
yn&ui, vt It) fupra cap. 19.5. Cai>ut autem anguli dicitur Ariftoteli qug in frufta difliiiunt, vt glacies,vitrum,tefta: 
lapis in angulo pra?cipuus, qui totius ardificij iundurara quaflari verb pofliint qua? tamen non confringuntur.Ca- 
fuftiner, ac proinde alibi dicitur *xfiy>vttjot. qua de re vide dendi autem verhohkvtiturde iis qui ad Euangelij pr*- 
Ephefa.io. 4 Factum eft ij} u d,i-%ji-n culm. Tres funt 40 dicationem velut ad fcopulum irapingunt. 

J iij. 



Cap. XXII. I02 



EVANGELIVM 



Ltic, 
apoc 



4S 



46 



3-rio€fcq'e<p ov «T' ax Trid^'kiyifmtri ainvv. 

Ka) drvovartvnc oi apytepeis tyy oi <&&- 

etaujoi rat; G>$)p£o/\oU cum! 3 zyvcocmv 

Kaj QnouvTic, olutdv K^THcTttf 3 g<po- 

tIw ojutov &%pv* 

Kitpcthctfov k£. 
hi) j 'XT' Al x, )>?n»iptdi)c, olyutov$ 3 7ivL\iv&i- 

H'jmpicodv Y\fioLoiK&cL ryJougp.- 
vw ax§(>SP'7ru> fi 0,01X^30 cue einvmcrt yx- 

Key cbTiisliAt tvvc, cTouAo^ CUlTh }{g.- 
xicmjf rove, WtiOwf&iiQVc, &c. tqu£ yxjuyuq. 

%g\ov% tldihOV iAdliV. 

Uct^tv dmvatev dM«c £ovXovc. 3 \i- 
yav 3 E'/ttbits Tsis k&kTw/uDjjoiqX £ov tx> cL- 
dLSOv inSiV mvi mgiotL 3 oi Tcw&i/uyu <£ to 

■> \ r 

Ti ac rove, yxfjyve,. 

Oi J dfA/t7\Y\0~tLVTeC d,7iy\K^J3V 3 o jU${J &tg 
T)V IdlOV CtlepVjO J &iC <TUUU ifX7W£yLCLV CWr. 

Oiq Xoi7n>) 3 %gp,TYieuvn$ tovc. £xXac 
ourd 3 v&qjl(tbw it) afmwnivax. 

Kwovaxu; Jlo fictottevc. oopji&n' %jy 
TnfA^ou; t» ^■^.tSj/h^.tol cuutS 3 aiim- 
teai tovc, <pov£i<; GMeiVVQ,*j tLuu 7T0hlV cw- 
7w; cvt7rpn(ri. 

ToTi htyti tv?c JbvXotc ojutQ 3 O* /dtp 

tianv a%ioi. 

Tlopdji&t owu *£kiTO,c, <hi%oJbv; ffi 
oStev 3 f(cfj b'ovtt av <&pYm 3 ^Xio-wn etc, 
"msyt/uyiS. 

K.CLJ d%ih$QVTZ$ oiJhvXoi OK&tVOl&C, 

Titg o<Jbu$ > auAMyx<y>v 7mv7nc.o<rot4 Jj^$v 3 
mnm&U™ <& dytdvU' @ sVawo&w 6 yi- 
H$c, ctictK&t,v^ja>v. 



IC 



fuper que vero ceciderit, : 'diC- 
fipabiceum. 

Etquii audilfent primarij fa 
cerdotes' acPharif^i parabolas 
eiuSjCognoueriic h<eedefe dici. 

Et quu ftudcrent eu prehen- 
dere, timuerunt turba 3 quonia 
vt prophecam eum habebat. 

Cap! x x i i. 

TjjVnc "refpodes Iefus,rur- 
ium '"' loquutus eft eis per 
parabolasjdicens, 

Simile eft regnu cqlor u cuida 
regi q fecit nuptias filio fuo: 

Et mi fit feruos fuos qui vo- 
carent'vocatos ad nuptias:fed 
noJuerunt venire. 

Rurfus mifit alios feruos,di- 
cen s^Dicite vocatisjEccejpra- 
.dium meu paraui, tauri mei & 
altilia 'madratafunt 3 & omnia | 
parata:adefte ad nuptias. 

Ilfi autem quum hoc negle- 
xiirent,abierunt,alius quidem 
"'in agrum fuum, alius vero ad 
mercaturam fuam. 

Reliqui vero prehenfos fer- 
uos eiuscontumeliisaifecerut, 
& trucidarunc. 

"Rex autequum fctf^audif- 
fetjiratus eft : & miflis copiis 
fuis, perdidit homicidas illos, 
& vrbem eorum incendit. 

Tucdicit feruis fuis^Nuptia? 
quide paratae funt: fed qui vo- 
cati fuerantjnon erant digni. 

Ite ergo ad "compita via- 
rum, & quotcunqueinueneri- 
tiSiVocate ad nuptias. 

Et egrefli ferui illi in vias, 

congregarunt omnes quos in- 

uenerunt,ma;ospariterac bo- 

nos : 3c impleta: lunt ' nuptias 

conuiuis. 



45 



46 



8 



tur: fuper quern rerl ceci- 
derit,contereteum. 

^ Et quu audiffent frin- 
cipes Sacerdotum & -pha 
rife farabolat \ tiui, co- 
gnomrunt quod de ipfi 
dice ret. 

Et quterentes eum te- 
nere, tunuerunt turbo*: 
quoniam ficut propbetarn 

turn habitant. 
Cap. xxii. 

ET refyondens Ieftti^ . 
dixit iterum in pura- 
boltt eisidicens. 

Simile faclum ejl re- 
gnum cxlorum bomini 
regi, qui fee it nuptias filio 
Juo: 

Et mifit feruos fuos 110- 
care 'inuitatos ad »«-• 
ptia-s:^ nolebantyenire, 

Iterum mifit altos fer~ 
ttos,dicens,Dicite inuita- 
tts,Ecce prandiummeum 
paraui 3 taur: mei &■ alti- 
Im occifaptM, & omnia 
paratarvenite ad nuptias. 

lilt autem tieglexerunt'. 
& abierunt, alius in vil- 
Lm fuam , alius 'vero ad 
negotiationtm fuam. 

i\eliqui yen tenuerunt 
feruos eiw, ey cotumetiit 
affeclos occiderunt. 

I{ex autem quum au~ 
dijfet, iratm efi y & mif- 
fis cxercitibw. fuis perdi- 
dit homicidas tlios &ciui 
tat em illorutn fuicendit. 

Tunc ait feruis fuii y 
TSljiptix quidem parage 
funt, fed qui inmtati e- 
rant nonfuerunt digni. 
Ite ergo ad exitut tia- 
rum , Cr quofcunque in- 
ueneritis , vocate ad nu- 
ptias. 

Et tgrefii ferui tins in 
via*) congregauerunt o- 
mnes quos inuenerunt t 
malos & bonus : & im- 
plel*funt nuptix difcum 
bentiutn. 



10 



<(DifiipaI?it, \iKuiji.Vu\g.8i. Eraf.Co»teret. Ad verbu, Ven- 
tilabit:id eft,ita comrainuet vc minute partes in auras di- 
fpergarttur.Intelligiturenimex confequenti antecedens. 
Cic.in Pi{bnem,Statuam deturbare.amigere.comminue- 
re, dilfipare. vt fit hoc verbumetiamvehementiusquam 

45* ^Ae Tharifei, my o\ **yi<Tqot. In quodam exemplari 
fcribitur hsh oi T&tufi%rut,& Scribx. 

IN C A P VT XXII. 

I t\e(pondens,'£m>ift$ti<. Aut improprieaccipitur hoc 
Vt'rbum,ficutapud Hcbraros fiepe njy Ihanah] aut (quod 
verifimilius eft ) varij hinc & inde agitati funt fermones 
quum ita caepit loqui Dominus. f Loquutus eft^-mv, 

i.ik*M<nv Hoc enim commodius eft propter fequenspar- 
ticipiumw'yov. 

j Vocatost MXKiifjSfJitx,. Vulg. & Eraf. inuitatos. Atqui in 
Grajco idem eft verbum ingeminatum : & vocandiquo- 
que verbum in hoc arguneto Theologis eft peculiare,ad 
res videlicet fpirituales tranflatum. Sed & apud Hebra?os 
O'Nnp [{eruim]pro inuitatis conuiuis accipitur,vt I.Sam. 

9-13- 

4 Altilist, t*t «77?w.a orA^Hi, quod declarat cibare & a- 
lere,ficuti annotar Eraf.vnde etiam apud Iren^um Jegitur 
Saginata,riiiufmodi funt Athena?olib.9.^jinc k,ilu>%<>) <nnv- 
■ni. f Maclata nSu^i'a.Hoc verbum bom quum de fa- 
crificiisproprie dicatur, poftea ad alias etiam epula* tra- 



dum eft. Sedhocquoquecertumeft, profanos eriam i- 
pfos principes ohm folennia conuiuia fuifle afatrificii* 
aufpicatos. 

5 In agrum fuum, ej ( lit iJioy Jyu'v. Vel, rut fuum. Vulg. 

J F//Z<ttw,quod Erafmus improbat in annotationibus. 

7 Xfx> /3aojA««. Incodicibus vetuftis additur e*«Vef, 
ille. <fy ^ Copiis fuis,tnisp!tTiv\tfstin auuii. Notandus locus, 
vt fciamus Deum quidem non efle vllius fcelerisaufto-_ 
, rem f fed tamen fceleratorum etiam operam exequendis ^ . 

10 juftis Cms iudiciis adhibere. fi quidem copias hkfijaTapT ^^^ 



.-pgllarRon\a.nQ,vrfirronps > qui licet infeij diuinornm de- 
jcretorum , Ierofolyma deuaftarunt. Copias autem quam 
^Exercitus dicere maJui ex Latins lingua; vfu. 

9 Compita, </hf l<hn. Vulg. & Erali ad verbum, Exitus: 
J J quod mihi vifum eft obfeurius. Copita autem Latim vo- 

cant laxiora in vrbibus fpatia, \v qn^ viri plut-pg fvf^ f '" 
definunt.Alij interpretantur vicos vrbis frequentes, quos 
vernaculofermonevocamus/eirM(!i/i^//infe.f.i.qi)ibusple- 
rique prauereuut.Sic autem allegorice intclligit Cftriftus 
*° gentes.per orbem terrarum di/perfas,pra?dicatione Euan- 
gelij aggregatas. 

10 /i7«'jc«.«ni«.Vulg.£/<«,id eft <*or«,'quod etiam repre- 
hendit Era£in annotat. ^ T^w^i^ja^t, id eft nupta- 
le c6uiuium.In vno exemplari legicur vu^t*', «• thalamus, 

' quod melius conuenir. ^ Conuiuis, a*at«.«,aV'»v.Vulg.& 
Eraf ad verbum, Ateubentibua. Sed fxpe iam dixinuis ilia 

participia 



SECVNDVM MATTH1VM. 



KctfMyi curia, Lrcup£>7m$ctcniX3v$ 
uxh txr) iyoov evJb/Lyt yt/u^v, Q> eh £<pt- 

Tots eiTrtv o (Bctcntevc Tc7g JfexAvotc;, 

AWOUVTei; CWTS 7I0<fbL<; %<y ?$7{yt.$ , CLggjVe 

■> \ \ ■> P I \ ' * ' t \ >K ' 

cuutov, i(cy QMhcLMVc etc to o~kotoc; to ojqca- 
tcqqv' cm&i t^ctf ox.Xauu$tA$<; i^ 6 fipu- 
y/uyg'tyJ'oJbvTav- 

rioMo/ ytp eon k\y\toi> oKiyi <h qm- 

hiXTOt. 

Ton 7ivp<<L>dwTt<; oi ^>aQjL(jwioi avju- 
CovXiov iXct&:v 07mq ojutov Txu'\i$'4j<mow 

Kcu *i>m<r&?X.cv(nv owrtA tvvq j^gcdn- 
tolc. <wtuv$ 'ffiH'epSfe.vav , xiy>vnc„ 
Aithtonctte > o'lcfot/ufyj bnctXYi^mq&t,}^ 

tLuJ^vtS SiOUCV dXndtia. SlehtOlt&iQ, 

Xffjj » /uuihi ovi vfei ovehvoi; £ y& ^Ximic, 
tic, zs^pati)7nv cu)$g°p r mi>v° 

TLl7Tt OVU) »/UUV, T\ CPU dCH.il y ity^l 6 «-' 

vouj mvoov Kcuartej-ih ov > 

Tv£<; J O Vnooi's tIu> 7tUW£JLttV ouuTtvv, 

MTrtyTi/ut 7ni&J^iT%,\zmYL£pra4 > 



tl 



II 



'4 



'5 



\6 



17 



18 



Ingreiliis autem rex vt fpe- 
claret conujuas, vidit illic ho- 
minem no indutum vcfle nu- 
ptiali: 

Tuncdicirei, Amice, quo- 
modo hue introifti non habes 
veftem nuprialem ? "At illi os 
occlufum eft. 

Tunc dicit rex mmiftris,Li- 
gatis pedibus &manibus eius, 
'tollite eum,&:coniicite in te- 
nebras exteriores: |j illic ent 
fletus & ftridor dencium. 

|| Mulci enim iunt vocati, 
pauci vero electi. 

||Tunc profe&i Phariiari co- 
lilium ceperunt " vt illaquea- 
rent eum in fermone. 

Itaque mittunt adeumdi- 
fcipulos fuos cu " Herodianis, 
dicentes,Pra.'ceptor,fcimus te 
veiacem efle, & viam Dei in 
veritate docere, ncc quequam 
curare : non enim reipicis ad 
perfbnam hominum. 

Die ergo nobis , quid tibi 
videtur ? licet " cenfum dare 
Ca?fari,an non? 

Co^nita autem Iefus ma- 
Jitia eorum, ait, Quid me ten- 
tatis,hypocritae. 



Intratth autem rex vt 
yidcrit di{cnml/cntes: & 
vidit ibikomintmnove- 
jlitHtn -vefie nuptial: . 

Et ah illi , ^Amiee t 
cjuomudo hue intra jit no 

habens yejtem nupaale? 
^tilleobmutun. 

Tunc dixit rtx mini- 
JirHj ligatu mapibtti &• 
ptdibui eius rruttif. eum 
in tenebrat exttriores. ibi 
exit fletw, & ftridor den ^ P" 8 ^* 
ttttm ' ini.15.jo 

1^1 Multi enimfuntyoca- Sup.ao. >£• 
ti,pauci verb electi. 

Tunc abeuntes Thari- Mar.n.ij 
fei confilium inter unt yt luoao.id 
caperent eum tn fermone. 



16 



Et mittunt ei difcipulos 
fttus cum HerodianUf di- 
centes, Magifter> fctmut 
quia vera* es , &- viam 
Dei in >< rit at e doces, & 
non eft tibi cura de ali- 
quo: non enim rejbicH per- 
sonam hominum. 



j_ Die ergo nobis, quid 
tibi videtur? beet cenfum 
dare Cafart,an non? 

Cognha autem left* 
nequitiaeorum ait, Quid 
me tentatnynypocritxl 



panicipia apud Hebrseos,!oco vet baliu nominu vfurparf. 

ii M illi os occlufum eft,i Si i^nm^m. Ad verbum, Capi- 
ftratus eft, id eft,prorfus obmutuit,quafi capiftro aut fre- 
noiniedo. Vulg. & Eratobmutuit. Sed hoc eodem cap.v. 
54,Vet.incerpres conuertu «>i'/Mi(rE,Glentium impofuit.E- 
raf.ox obtu rauit.Cette inrerdu pro cnonrL accipitur tranfla- 
titie.etiam mariaccommodatum, vt infra Marci 4.39. 

13 Miniftri.<,J)i.MvoK,id eft,iis qui conuiuis miniftrabat. 
Alioquipotius dixiflet imc vmpi-miejVt fupra 5.2^. 
^ Tollite eum, tt©m aviiv. Hjec non legit Vetus interpres: 
reperimus tamen in omnibus vet.codic.atque etiam apud 
Theophyla&um Romanum. 

15 Vt,om>s. Vel, Quomodo. Poteft enim vel coniundio 
efle n\txM t vel pro infinito fubiunfto accipi, vt Linacer lo- 
quitur. ^ lHaquearentyirttyS^uaam. Vulg.f«^ev*»t,l. 
6fa\d.£axnv,vt loquitur Lucas 20.10. 

\6 Herodiann, n '&>fiM iv . Quinam Herodiani vocen- 
tur a Matthso & Marco, non fatis conftat. Quidam, au- 
ftore Epiphanio, quod etia ante ipfum fcripfit Tertullia- 

* nus de prsfcript. ita vocatos efle arbitrantur quofdam ex 
Iudseis qui velut ex Iacobi prophetia Gen. 49,10, Hero- 
dem haberent pro Meflia,quod alienigenarum primus a- 
pud Iuda^os regnarit.Id verb quu de Herode magno An- 
tipatri filio fit intelligendum > qui iampridem obierat, 
quum hsec agerentur , & ipfi etiam Iuda?oru m genti ma- 
xirne fuerat inuifus , non video qua ratione ha?c opinio 
probabilis v deri pofllt. Alij igitur exiflimant Herodia- 
nos apellari qui cenfereut tnbuta Csefan foluenda, quibus 
videlicet colligendis rexHerodes Antipatri filiusab Au- 
gufto eflet conftitutus. At ego fateor me nufquam hoc le- 
gifle : quanuis non negem Herodem veluti precarib re- 
gnum pofledifle : idque '6m <?o&i; Ttm^ivoK , vt ait Appia- 
nus E'fA<fvKt»y lib.^.Sed vthoc concedam, quorfijm tame 
iftanunc faftiocommemoraretur,mortuo lampride He- 
rode,& Iudsa in r-rouinciam redafta? Fortaifis igitur,He 
rodiani ab Herode illo magno cognominati funt , qui, vt 
eratillehomoprofanus, noumi quandam religionem ex 
Paganifmo & Iudaifmo conflabant. Nee dubium eft quin 
Herodes Antipas & reliquiillius liberi paterna veftigia 

* (equerentur. quam fententiam videtur confirmare quod 
Io.Dufius, homo in his perfcrutandis eruditus & fumme 
diligens,citatexLexicoiuris,nempeHeiodem regem Ce- 



cum ex deferto adduxifle Gra?cos , quos in terra habitata 
fouerir, qui feftam fecerfic,& ex eius nomine funt Hero- _ , . 
diani appellati; Dorfiothita?quoque fiue n " r (Luzijjj ! q^?o- J/<^t/*^-^ t 
damTalmudis loco appellati, videlicet a locovnoTaEdu- 

y fti fuerunt.Hxc ille,de quibus, vt ^dmodum irjcertis,«V«- r 
yo>. Sed & illud facile coniici poteft fiquis conferat Matth. 
i5.<S,cum Mar.8.^,Sadduca?orum opinionibus fauifle He- 
rodem cum (uis. Denique probabile eft eos qui ributum 
Csfari dandum non efle defendebat (quorum ie<5ta? prin- 

to cipes fuerunt Iudas Gaulonites,& >adducus quidam Pha- 
rifsus, vtfcribitlofep.li. Antiq.i8,t.) ab Herode & auli- 
cis aflentatoribus fub publics libertatis fpecie fuifle de- 
fenfbs,quatenus quidem id tutb facere poterant.quum vi- 
delicet paterno regno fe fuifle magna ex parte a Romanis 

1^ fpoliatos a?gerrime paterentur magniilliusHerodis libe- 
ri. Hinc illud fermentum Herodis, Mar. 8.1 5, & forraflls 
ilia? fimukates quarum fit mentio Luc.23.11 qua? hue tan- 
dem deuenerunt vt Herodes Antipas proditionis accu- 
fatusLugdunumdeportaretur.Sedexpenfis omnibus pla- 

xo cet mihi Syrus interpres, qui Herodianos interpretatur Ajn 
crannn n^l, [dtbeth Hiraudu] id eft Heiodis domefti-[^*f^ 
cos, fiueaulicos, a Pharifeis nimiium idcirco adfcitos vt[ 
in quancunque partem refpondiflet Chriftus, irretitus te- 
neretur.Futurum enim vt G cenfum Romanis foluendum 

25 eflfenegarer, pro feditiofoab ipfo Herode inGalilaea a- 
ptus poenas daret: fin verb foluendum diceret, in Herodis 
maleuolenthm incurreret, qui & ipfe libenter iilorum iu- 
gum eatiifliflet. ^ Viam Det,-rlwo<hi™&ioS. Heb.id 

eft, qua via fit hominibus incedendum vt ad Deum & fe- 

30 licitatem anernam perueniant. ^ln -veritate, <» *a»3wV, i. 
vere & Cincere: quod apud Demofthenem declarat in-' **- 
*»9W*?,apud Hebrxos P0N3 [beeme h.~] ^ jid ptrfenam, 
fit woa'swmiv.Id eft ad externam hominum fneciem,fi;ne vi- 
delicet quifpiam diuesan pauper, vtad eius voluntacem 

3 j (ermonem infledas. 

17 Cfw/«»»,KSv9cv.Vocabulum eft Latinum,quo proprie 
fignificaturfacultatum fftimatio,pro cuius ratione, prout 
tempora tulerunt,prouinciiles,audoree!us rei Augufto, 
fublatis omnibus veftigalibus , tributum penende unt. 

40 Q, u 'd autem iftud rei fuerit,vide fupra 17 i?>& Mar.12.1 4. 
18 MaUtia™ ■mm&aii. VulgiVegw/r/^vt & alibi fa?pe,ni- * 
raium angufte. 

1. iiij. 




«5B / 



19 



10 



II 



Deut.25.5 






11 



2-3 



M 



Cap. XXII. 104 

Rom. i}. 7 ak/toT^ A7ro«Am otw in&*}ff*>&Si *«*" 

nnc, cujTov a,7fflhdvv. 
Iuc.24.j7 ■ ', . , , / > \ 

EW 77? *^T03avM MW g^V TOWa , '^7- 

%& aimf, t(cq axa^nai (Wip/np i~zJ&<hX- 

(pdcUJTh. 

yctv <mipjui£i> ^ a/QWJt t!w yiwajqg, aovsu 

TZS cL<hX<pCfi MTV. 

T'&epV Ji 7IUVTIVV a,7Pt^UVi K&j W| l 7 

yiwih. 

EV tm ovZ avctgricri 3 woe Tyjiwfoit- 
g-ctj yvuuvi ' 3 vnivvi c, yb i%pv ojutLu. 

Rhzva(&i,iuL}iei<foTi$T&gygp<pa4 > iu,ncti 

EV^otu zvctzztai ouvt ya/uyuoiv, ov- 
ti caiyt/uu farcy , aM- cat; ayyiXoi iQ 



EVANGtLIVM 



*5 



to 



ij 



:i 



2' 



2.4 



18 



19 



10 



Oftendite mihi numifma ' 
cenfus. Ipfi vero obtulcrunt 
ei'denarium. 

Tunc dicit eis, Cuius eft i- 
mago ifta & inferiptio ? 

Dicunt ei , CxLns. Tunc 
dicit eis, "[| Reddite ergo qua? 
flint C^efaris , Ca^fari , <k qua: 
funt Dei,Deo. 

Quum igitur hoc audifTent, 
mirati funt: & omilio eo apie- 
runt. 

|| In illo die adierunt eii Sad- 
duca'ijUquidicut no eflc refur- 
reclionc: & interro^arunt eu, 

Dicetes,pra?ceptor, |Moles 
dixit , Siquis morfuus fuerit 
non habens filios 3 eius fiater 
ducetarlinitatis iurevxoiem 
eius,& fufcitabit Tobolem fra 
tri fuo. 

Fuel ut aute apud nos fepte 
fratres: & primus vxore ducla 
obiit:& quii no haberet feme, 
reliquit vxorem fua fratri fuo. 

Similiter etiam fecundus & 
tertius, vfqueadiilos feptem. 

Poftomnes autemmortua 
eft &mulier. 

In refurreclione er^o cuius 
e (epte erit vxor ? omnes enim 
habuerunt earn. 

R e fpondens aut e Iefus dixit 
eis 3 Erratis , neque Scripturas 
{cientes,neque potentiaDei. 
Nam in refurreclione neque 
"vxorcs ducunt, neque nuptii 
datur: fed funt vtjJAngeli Dei 
in ca:lo. 



il 



26 



17 



19 



' Oflendite mihinumif- 
ma census. _yft illi obtu- « 
lerimt ei denarium. 

Et ah ill is leftn^Cuhn 
eft imago kxc & fiper- 
fcriptio ? 

Dicuntei, Cafarit. 
Tunc ah illis, Reddite 
ergo mx funt Ctefarit, 
C*ftrh& qujefitm Dei, 
Deo. 

Et audietitei mirati 
funt : <&■ rtllFto to abie- 
runt. 

In illo die accrffcrunt 
ad turn Sadd»i£i(qm di- 
cunt non effc refurreilio- 
nt.ni) &• wterrogaKeriit 
Mm, 

Dicentts, ALigifler, 
Moyfei dixit, Sim. amor 
tutu fuerit non habens 
filium } t>t ducat fiat er c- 
itus vxcrem iUius, ty (li- 
fe itet femen fratri fuo. 

Erant autem apud nos 
feptem fratres:&frimus 
•vxore ducla junclua eft: 
tynon habens femen^re- 
liquh -vxorem fuam fra- 
tri fuo. 

Similiter fecund tis & 
tertiuty-vfcjue adfeptimu. 
Nouij?ime autem om- 
nium <& nmlier defun- 
Elaeft. 

In refurreilione er^o, 
cuius eritde fepte -vxor? 
omnes enim habuerit ta. 
Rif]>iir>den> autem Ie- 
fus ait ill is y Errati*y ne- . 
fcientes Scriptures neque 
r uirtutem Dei. 

In refurreilione enim 
neque nubent, neque nit- 
bentm -.yd ftmt fiiut An- 
geliDetinado. 



agidefpecie, non denumero, quum litis efTet velfilium 
reliquiiTcvc idem Eraf.re&e oijferuauic. ^F ratcr y l a.'- 
cfUfif. vd, illo recufante, proximus ugnatus,vt ex Rutha; 
hiftoria liquet. Hoc autem intelljgicur deeoqui maritus 
f no eflet,vt apparet ex his legis verbis, Si quum habitarinc 
fratres pariter. Nam coniugati ieiunclam familiam ha- 
bebant. <[ Ducet af) nitatis iure,Vhyx/xCfdb(7^. Vulg.& 

Erai'mV t ducat. Hoc vocabuIumrelpodetHebra?oCrrD» 
[iabam,] quod non dicitur dequauis vxore, fed deea de- 



-Jr. 



19 DenarimrhJbMAeAov. Numus hie Romanus eft,cuius 
loco in Oriente drachmis fere vtebantur , per€x:guo in i- 
Ris ponderis difenmine. Iuda?i Verb ficlis vtebatur, vt nu- 
mo ^b^e/^> cuius quarta pars itidem fuic drachma. Vide 

fup.17,^4- 

ii i\eddite, ^iJhrf.i. Perlbluite, vt fupra 5 . %6. Admo- 

net Erafmus hoc conuerti etiam porTe prsfenti tempore, 
Redditis:vt intelligamus Chriftum arrepta occafione no- 
tafTe illorum vitam : quafi diceret, Redditis Cxlari quod 

illius habet imaginem, & illud reddite Deo quod Dei ha- to rrium qua? ex hac lege ducitur, quia videlicet cognata eft, 

bet inferiptionem atque imaginem, nempeanimam. Sed ideftaffinitateconiuncla : vtmagfsfpechle quiddamvi- 

fateor me no videre quomodo ha?c interpretatio cum re- deatur hoc quidem loco figniheare ti VhyatAfytim, quam 

gulis Grammatical coha?reat. Omnino enim fcribendum 7t)x«^J«».quo pofleriore verbo vtitur Eunpid. in Hecuba 

fuilfet) iicrojA'cAiTt TaKeiftrufye K.eu<m&i, "ibiijhn olJj ^ to t« Qto J pfoeoquod Latinidicunt Affinitate cum aliquocotrahe- 

itS esJ.nec enim ha?c refponfio cum interrogatione ccha?- je re, & Sibi .irfinem afcifcere, Hebra^i verb (rn [cbathan.')!- 

reret. Eft autem hoc a Chrifto additum adpungendam taque adhibenda fuit periphran"s,vt vishuius verhiexpli- 

corum confcientiam,allufione fimuJ fafta ad ea qua; tern- caretur. Nam etiam y*.p"&s Gra?cis non modb generum, 

plo Dei ex legis prarfcriptoperfoluebantuninnuens etiam fedaffinem etiam ingenere iignificat, atque adeb vxoris 

ipforum peccatis hanc feruitutem acceptam ferendam> interdum fratrenijVtapudSophoclein in Tyranno. 

cuius tamen onus patienter ipfis efTet ferendum, niB Deo io ^ Sobolem,aiTifi/^. Hebraice yni (^rah] quo nomine figni- 

vellent obfiftere. ficaturin gewerepoiteritas. Sed quum in Hebra?o Hat me- 

14 Filios , tikvol. Ad veibum, liberos. riMut autem ap- tio non feminis , fed nominis , corlfi^ de mafcula tJiuurn 

pellatione coftat etiam filias intelligi. Sed hie agi de maf- prole hoc loco accipiendum. 

cula tantum prole , colligi videtur ex ratione condenda? zo Totemiam Dei,tiw JuA a^ t« 3» J,a qua nimiru pen- 

Legis. Namfiquis filias duntaxat reliquerit, perinde eft, 15 detcorporum refurreftjo & futura ilia vitaomntm hu- 

quod ad familia? quidem nomen attinet, ac (i orbus decef- manum captum fLiperans,Philip.j,n. 

fiflet: quum nomen ad pofteros per filias tranfire non pof- 30 Vxores ducunt, ya/j.oSmv. Erafin. MxttimonUm corJra- 

fit. Praeterea Deut.i^.7, non fit mentio feminis.i. pofteri- f;»»t:quod tarn mulieri quam viro conuenit. Vulgata,ATM- 

tatis in genere(quod Erafmus tamen arbitratus eft) fed fi- 6e»;;quod eft mulieris tantum. Atqui ww de viris dici- 
lii & nominis. Canerum quum Vetus interpres conuer- 30 tur, ficutja.MM^ de mulieribus, vtfuperius monuimus. 

teritfilium, & Erafmus quoque, vt quidem extatimpief- itaque neutram interpretationem fum fequutus. DifR- 

fa eius verfio , ego plurali numero verti filios, Grarca fe- rentia tamen ilia inter ja^wn & ja^H&o/ perpetua non eft: 

quutus: quod tamen itaintelligendum eft vtfeiamushic (quu veJitPaulusmulieresviduasja^ej/ji. nubcrc,i.Tim. 



c.14. 



SECVNDVM MATTHiEVM 



105 



5.14:8c i.Cor.7.?4, mulier dicatur i^mou pro y*./M$uirtt) 
fed hoc tamen Joco & pJcrifcjue aliis videturobieruanda. 
^7S[uptum ^«f«r-,cK^t,ui'foviw/.D;cutur cv.yciuigt&zq quas pa- 
rentes Uyt/M&Tiv, id eft nuptum tradtint,in aliorum pote- 
ftatem,!. Cor.7.58. vt vel ex hoc verbo. colligendum fit in 5 
filubuspra?feriim collocandisrequiri eorum confenfum 



in quorum funt poteftate.Sc eas dfci ja^i^a/ pafliua figni- 
ficatione, eorum refpeftira quibus nuptum dantur. Vui- 
gata, 2vj<6e»f«r.-quod barbarum eft. Erafmus, Elocantur,id 
eft USifbvmi. f Ahgeli } £'yTtK»t. nempe quod ad nuptias & 
reliquashuic vita; proprias conditiones attinet,nonqubd 
fint corporei futuri:qua de recopiose Paulus 1 Cor. 15. 



Use* JiwG-a#&<&o*M$ Tflvei'&pv x;j 
dveyvcdT* to pnSiv v/luv x'zsotS @a« > M- 

'JS'VTDt;, 

£y*) &}/uu Oeot; AC^a^x ^ Ozot; 

Sioq vrt&v y d?<Kci favTitov. 

Kctj miovTu.vnc, 01 o'fcAoi cJ%i7rMosGir 

TO %7Ti TM J)J)cf)(Yi UVTS. 

Ot Si $ciQjiOTyoi a'/zvavLvnc, on api- 
fxwen (gi$ SadV^^y ore, ow.wjrQyiomr lm 



TOCtOTO. 



Y.aLfi7fltg2PT/)0iv ex; vc, clCtuv vojllvioc 3 
7Tti&i^cav u.VT0V)f(ey teyov, 

A/cAz.'o7taAg , nolo, cjtoAw (AiyiAn cv 
r&Jvo/utq) 5 

O' Jtl'noou; H7Tiv ctvral ' 3 h^yt7i^ai; 

KVQJ.QV TOV QiOV GOV rjl oA>1 TYl }(Cf,pJiOL 

cot) : t(0jzv oAm tm 4 y /t? GOV , %£] QJ, OAY\ 
TY\ SfgWQlCf, GOV. 

&djTi(yL 'j ot^piot cturvj , A yzim g4<; t 

7TXy\010V 000 ( *>Q OlOUJTCV. 

^.VTOLVTcaQTctfc; Jbcnv unoXaufq oAog 



De refurrectione vcro mor 
tuorum nonlcgiftis quod vo- 
bis di&um eft a Deo, dicentej 

I' Ego fumDeus Abraham 
& Deus Ifaac & Deus Iacob? 
Deus non eft Deus mortuo- 
rum, fed viuentium. 

Et quum Waudiilet turba, 
perciilia eft ob doclrina cius. 

||Phariia*i ver6,quum audif- 
fent eum 'occlufille os Saddu- 
ca:is,coa&i funt in vnum: 

Tunc intcrrogauit eum qui- 
dam ex lphs " Legis interpres, 
tentans eunv>cx: dicens, 
Prc,ccptor,quod eft manda- 



33 



54 



55 



56 



17 



3'S 



3V 



40 



turn maonum in Lege? 

Iefus autem dixit ei,|Diliges 
DominumDeum tuum ex to- 
to corde tuo , & " ex tota ani 
ma tua, " & ex tota cogitatio- 
ne tua. 

Iftud eft primum & magnii 
mandatum. 

Secundum autem fimileeft 
huic, I Diiiges proximu tuum 
vt teipfum. 

" Ab iftis duobus mandatis 



?i De refurrecHcnt au- 
tem mortmrum nun le- 

giftis quod dlElwm eft a 

Deo, dkente vobis, 
51 Ego fum Dttis Ahra.- Exodi ]»4*. 

bam g? Dew ijaac & 

Deys Iacob ? Non tfi 

Dem mortuorwn } jed "»*- 

Uentiutn. 
53 ; Et atidientes turh* 

mitabantur in dotlrina 

eiw. 
Pharifei autem,audie- Mar.12.2S 

tes quod file ntium impo- 

fttijjet Sadducteii, tontte- 

nerwit in vnum. 
35 Et intern gauit eum 

vnw ex eis Legis dvilor> 

tentans eum. 



$6 



v 



?8 

40 



Mag ifter,quod eft ma- 
datum magnum in leo-ei 

^4it tlli IefwyDU'ges Deut.g.j. 
Dominum Dcum tuum luc.1c.27. 

ex toto iorde tuo , 0- in 
tota animatua 3 & in to- 
ta menu tua. 



Hoc eft maximum <&• 
primum mandatum. 

Secundum aim m fi- 
mtle eft huic , Pd'gts Leu.19 it. 
proxttnum tuum ft cut te- roar. 12. j*. 



ifft 



iphtm. 



In hi* duobu* manda- 



31 Vobis, v/mv. Vulg.hanc particulam ponit poft \iy>i- 
7c?iDicente vobis. 

jt Ego fum, E'yifi/jLi. inHebraeo non additur verbum: 
quod quum fuppleri etiam poftit prxrerito tepore,viden- 10 
tur regererepotuiffeSadduca?i Deum his verbis teftatum 
efle non quod effet, fed quod fuifietiJlo.um Deus,quan- 
diu videlicet fuperftites in v ; ta extitiflent. Tota vis igirur 
argumentipendetaredaexjlicatione horum verborunl 
Deum efle Deum alicuius, quibus nimirum fignificatur 15 
vbique in Cicris literisnon temporarhim quoddam , fed 
perpetuum beneuolentia; foedus , quo Ecclefiam , id eft e- 
lettorum coetum, a reliquo mundo feiun^ it Deus. Quod 
liquisexcipiat neficqu-dem ftabiliri corporum refurre- 
clionem, fed fignifican duntaxat piarum animarum im- to 
mortalem beati-atem, imb (ic euerti corporum refurre- 
flionem,quum illos corpore mortuos efle conftaret. dica.t 
autem C hriftus Deum non efle Deum mortuorunv. res- 
pondendum eft primum, Sadduca;os id non potuifle exci- 
pere, vtquinegarem etiam aliquem efle Spiritum a mor- 15 
te fuperftirem, vt teftatur Lucas Ad.i?,8. Deindejaliud 
efle Abrahamum quam Abrahami anmam,ilIo enim per- 
fonam,ifto alteram t.int,um ems partem (ignificari:ac pro- 
jnde fie futurum vt Deus altera tantiim ex parte dtci pof- 
fit Abrahami Deus,quod abfurdiflimum eft, praefertim fi 3° 
fpedetur quo tempore & quibus confolandis hoc dixerit 
Deus apud Mofen, turn videlicet quum de viuis Ifraelitis 
ex j£gypto hberandisageretur,quod didum mmime co- 
ueniret fi Deus eflet dun' axat animarum feruator Supe- 
reftalia obiedio ex Rom. 14,9 , vbidicitur Deus etiam 35 
Dommus efle mortuc rum.Sed ne ifta quidem repugnant, 
imb fie confirmatur corporum refurredio.Quinamen:m 
Chriftu<; impei ium obtinere in mortuorum corporidiei 
pofletjfimors rllis perpetub dominaretur? Noneftigitur 
mortuorum Deus ex Sadducarorum hypothefi,qui corpo- 40 
ranunquam refurrectura fentiebanr, quum Deus tamen 
did non poflit eorum refpeftu qui nequeexiftain,neque 
fint vnqua extituri. Sed eft Deus etiam mortuorum, ex 



PaJi hypothe(i,qua? ipflufmetChnfti rcfurre&ione nici- 
fjnquoniam videlicet corporate mortua quidem, funt in 
nihilum redada, & C hriftus ilia fuo tempore animis rur- 
fum adiuncla in aerernum viuificarir, vt fit verax in foede- 
re cum patribus His fimcito. Quomodo enim felices (in- 
quit Tertul. de refurre&ione carnis)fi ex parte peritu 1? 

34 Occluftfft os,i<pi/M»crf. Vide fupra 11. ^ In -vnum 
'finmajun. Ad verbum, In idem : id eft,fimu!& eodeloco. 

35 ^^« interpm v.(juk.o< id c ft TQv/^j.cfr.u, Scriba: vt di- 
ferte dicit Marcus 12. zS Hebrsi m C[wo*-<r/j] vocani.Vn- 
de & m .ri[/or4/5]ficut Grid's vi/xik2; & mouc funt 7ra^vvf^. 

36. Magnum,fMyaM.i.omn.um maximum. Nam alioquf 
nihil paruum eft quod Deus mandat. Hi nc autem appa- 
ret cuiufmodi fuerint lfti legis inrerpretes,pra?cipuum vi- 
delicet ipfius finem ignorantes, vt &noftn huius ieculi 
Pharifei. 

37 Ex, cv. Ad verbum In : quod miror in hoc primo 
membro fuifle mutatum.in duobus fequentibus feruatum. 
a vetere interprete & Erafmo. ^ Et cx totet toghatlo- 

ne tua, K& ct I'm t* hand* <sw , In Hibraro legimus,Et totis 
yiribus tuis. Apud Marcum autem & Lucam fit mentio 
ifjuo: &<Aiwo/a?.Qjjatuoreniinpartium meminerunt. nem- 
pe wpJixs, 4"^ <^i"w«'«*»w l%vot, quum in Hebra?o Deur. 
6.5 tres tantuni commemorenrur, nempe T iNO \iJS3 roV 
\\ebab ncphefch m<od'] id eft,j(5f^)a,4^>*i.<^ «9-u,fiue Jlulifjut. 
'i%<4 hie pranermittitur, & <A»Wo* at'dunt Marcus & Lu- 
cas, nempe vocabula non numerantes, feii fententiam i- 
pfam explicantes, quum <S)«Lmx fit ipfius & mentis & vo- 
luntatis virtus. 

39 Simile, ifxx.U. Id eft fimilitervniuerlale. ^Troxi- 
tnumj Tiiv Tr^tiuiov. Vide Luc 10,29, 

40 ^ib iftis pendent, zv raoTMj? Kfi^iTtf. Vetus & Eralm. 
ad verbu In his. Gc n.apud Hebra?os cor.ftrtiitur verbum 
nbn [talah^vt i.Sam.iS.n^Na iihn[taluibat!ah]fed in he 
pra?fernm fignificatione Latmi ita no loquuntur,Fortaflis 
aire hafc refpicn'it ad nl£W:lO [totaphoth,~\i\\x& appedi iuf- 
ferat Dominus vt legis fjumfM****i&e quib* dicemus infri, 



Cap. XXIII. 106 

016/uLpq t{^ ot <z^$rirq Kpi/tsjtvrctf. ^ 
Mar.n.tf. Sumy/Aim n <y$ae^' &,v ' >i7m ~ l 4 ' 

Asj^i oyTO/^, n«? Sv k&QJl Of 7rr<i6- 
Pfal. 105.1 E<W Kvpio$TzfKvejL(f> fA9^i Kct-fov 

XZSnTTCiJioV Tp7JZcfhfV <TOU. 

E/ om/? Aa£/c/2, %g.AeicwTW KvejL0v> 

TIMS VIOC, uJJTtl %£l J 

Ktf/8«AiC. iAiVCLTO ttJM^ %rOY,QJL^ff]V OUj 

Xoy>v. x<h iTvX/uwrtTu; ctir cateiVYig Tng 



EVANGEL IV M. 



43 



44 



t: 



SfcEfd.?.*. 



K«cpaAo/of %y. 
O ■nc I'jjcrot? zXctAncrt ro7g 6%\oi<; 

Myav ,E to tvjc. Maxre u> c, KgSn&paA i- 

qpSicmv oi T pct(A./uyt r rt7g ^.ol^aQjiawfoi. 

UcWTtt iv bcrucd &7iw<nv vjtMvmpeiv, 

TMp&iTZ <& TTOMVi' Ky'JTVt ip^Ct CUJT&V f/« 

*mieive. \iy>v<n >b,<£/ ov TtnioZm. 

bJe^lXchaai yb (popnct jSctpza, %<y Jbg- 
CcLgzLKTA j it) 'fhmSictoiv 'fhrovg Odfjyu, 
e rfyJ'cuv3-&>7ia)V. Titfj J)zktvAc*) ew r mv ov 
Sihovai Kivriavui outcl. 

TlcLVTU 3 Ttt ipyt CLOT THHUOX -2&£PC TO 

Uum.1^8 S*a£mvcL) Tc7g a»Sgep7n>tt; TrKwnwatn j 
deu .6.2, 7n <ppXci)ny]e/& ewrtvv , tyq jLtzyzXwjxcn 



ift.15.10. 



& 22.31. 



7» z^carieht rp\fj(cf.nk(jOV cw'mi 



tota Lex & Propheta? pendet. 

||Coa£tis autem Pharifaris, 
interrogauit eos Iefus, 

Dicens,Quid vobisvidetur 
'• deChrifto illo? "cuius filius 
eft? Dicunt ci,Dauidis. 

Diciteis, Quomodo ergo 
Dauid "' per Spiritii vocat eum 
dominum? dicens^ 

I Dixit Dominus domino 
meo, Sede ad dextram meam, 
vfquedum "' ponam inimicos 
tuos'fcabeHu pedum tuorumJ 

Si ergo Dauid vocat eii do- 
minii, quomodo filius eius eft? 

Et nemo poterat ei refpon- 
dere ' quicquam : neque aufus 
fuic quifquam ab illo die am- 
plius eum interrogare. 
Cap. xx hi. 

TVncIcflis loquutus eft tur 
ba; & difcipulis fuis, 

||Dicens, In cathedra Mohs 

fedent Scribae &; Phar'ifqi: 

Omnia ergoqu^ dixerint vo 

bis vt feruetis.feruate & faci- 

te : fed fecundu opera eoru ne 

facite. dicunt. n.& no faciunt. 

|" Ligantenim onera grauia 
diflticiliaque portatu,& impo- 
nutin humeros hominu: digi- 
to aute fuo nolunt ea mouere. 

Omnia vero opera fua fa- 
ciunt "v t fpeclentur'ab homi- 
nibus. "dilatant enim "|phyla- 
cteria fua, " & producunt fim- 
briaspalliorum fuorum. 



41 



42- 



43 



44 



45 



±6 



tit vniuerfa Lex pendet 
& VropheU. 

Congregatit autePha- 
rifitis, interrogauit cosle- 
ft*s. 

Dicens, Qujd yobtt ■vi- 
dctur deChrifiofcuiwp- 
lius eft''. Dicwt ei } Da»id. 
Ait illn.Quomodo ergo 
Dauid in Jphiti* vocat 
eum Dominum' dicens, 

Dixit Dominus Do- 
mino meo, Sede a dextris 
meis, donee ponam inimi- 
cos tuos fcabellum pedum 
tuorum. 

Si erzo Dauid vocat 
eum Dominum, quomodo 
filius eius eft? 

Et nemo poterat ei re~ 
jponderc verbttm : neque 
aufwfuit quifejuamex il- 
ia die earn amp'utu inttr- 
rogare. 

Cap xxii t. 

TVnc Iefus loquuttt* 
eft admrba-i c^ ad 
difcipulvs fuos, 

Dictns,Suptr cathedra 
M oyfi federunt Scribx ey 
Tharifxi: 

Omniaergo quxcunqut 
dixerint vobit,fcruate & 
facite : fecundum opera 
vero eorum nolitefacere. 
iUut enim^ nonfac'iut. 

^dlligant enim oner* 
grauia & importabiliay 
&■ imponmt in humeros 
hommum : digito autem 
fuo nolunt ea mouere. 
^ Omnia vero opera futt 
faciunt vt -videantur ab 
homtnibus. dilatant enim 
phylafleria fua, tty ma~ 
gnificant fimbrias. 



41 De Chrifto illo, cfeJ tS }\<n J.i.illo promiflo Meflla.po- 
nitur enim hie Chrifti nomen, appellatiue fimul,& anco- 
nomafticejVt Ad.i7,j.& alibi fspe. ^ Cuius filius efi,ti- 
vos jo's '6b; i. Ex cuius gente & familia ilium oriri oportet? 
Ex Hebra?oru idiomate,qui pofteros oinhex vocant filios. 5 

43 Ter (f>iritum,a/ 7iySif4stit. Vide Mar. 12.35. 

44 Ponam,%u>: id eft, Faciam vt fine. Hebraicum dfcen- 
di genusjde quo alibi diximus.Sic quoque Euripan Hecu- 
ba, tyici 3iiowt5 <f[ i\Aj$t&v qoQou. f Scabellum, -ismim- 

<toc*. lnduobus exemplaribusfcribiturwOT^'TO, id ellfub. 10 
Vide fupra 5.35. 

45; Vocat,x#.\ii. In quatuor vetuftis codicibus repeti- 
tur ct ^U/^n:ideft,Spiricus prophetici impulfu. 

46" Qjdcquam,\iy>v . Vide fupra ij.23. Neque verb dun- 
taxat apud Hebrsos nDn[ dabar] pro qualibet re ponirur, ij 
led etiam ao'jpc niri tdJ is^j^aLTK apud ipfos difertiores 
Grxcos. Sopho.in Trachiniis, i« h.ly>v J^od ^« ^^b'vov Tuu'^ 

IN CAPVT XXIII. 

l Sedent,'<M*!biav.v.Vulga.ta. ad verbuirijS'ec/eraKr. Sed v- 20 
furpatur aoriftus pro prxfenti, vt fupra 3.17, & alibi farpe. 
Significat autem Dominus hunc ordinem interpretandaj 
Legis(cuius fit mentio Numer.u.i6) diuinitus efle confti- 
tutum,ac proinde audiendam efle veritatem,eti<im ex ore 
mercenariorum & hyprocrirarum doclorum: ficut etiam 2J 
noftra memoria in Papatu Deus conferuauit Verbu fuum 
& Baptifmum.Sed quid G etiam ifti Verbum deprauabk? 
an eis erat credendum? Minime. Ha?c enim non eft Mofis 
fed Satan^ cathedra. Vult ergo credi Dei doftrine.etiamfi 
vitiofuTimi fint docl:ores:ftd ita vt a fermento caueaturii- 30 
cut dixit fupra i6.6.hx quo loco reftringenda eft particula 
vniuerfalisqua: hie vfurpatur. Quod fiquis roget an pro- 
ptere.itoJcrandi fint mercenarij : certa-eft refponfio, tole- 
|andos quidem efle pnuatis, quibus i!lo« coercere non li- 



cet, addita tamen diflinclione vt fiqui funt finceri doclo- 
res,& fi qua? pura? Ecclefia: in terris,cum iis nos aggrege- 
mus.Itaque non refte faciunt hodie qui a Papiftispetunc 
vel dodrinam Verbi vel Baptifmum,quum alibi,Dei gra- 
tia, pure adminiftrentur. Sed interea fidelis magiftratus 
ofrlcium eft non modb hsreticos , fed etiam vitiofosdo- 
dores feuere coercere , & purum Dei cultum inter fuo* 
fubditosftabilire. 

3 Vtfermtis,'nfHi. Vetus interpres hoc non legit: dee- 
rat quoque in vno veterc exemplari. 

4 Ligantenim, <frc]j.&jou7jyzf,. In eodem exemplari fcri- 
ptum reperimus,</tc^5f:n Ji: id eft,ligant verb.Cxterum 
non eft hoc accipiendum de Verbi diuini corruptelis,quas 
omnino vitare oportuitrfed de externa ilia Legis exaftio- 
ne, inquaplerunquefuntimmodici qui fibi maxime in- 
dulgent. 

$ Vtjp'eclentur.'st&t ti 9ta3iJ»a/. Vulg.ff videantur.id eft 
Ivx o'^3r»c7. ^ Ab hominibus,roi( aiSpu-mtt. Hoc eft quod 

vernaculo fermone dicimus, desgens, id eft palam & ab o- 
mnibus. ^ Dilatant enim,7rA*-nwou(n <A':id eft faciunt 

quam ampliflima : quod nimirum in his rebus quafi fum- 
mam pietatis collocarent: in quo errore etiam noftro hoc 
tempore Iuda'i vetftntur. Csteriim particulam Si tan- 
quatn cauf.ilem fum interpretatus. nam comodius fie ae- 
cipi, res ipfa oftendit:& ytp in vno exemplari legimus. 
^ Vhylafleria, ^vhtx-nt"- Ita fignificauit qua? Mofcs Exo- 
di i?.i<S,& Deut.6.8,nlSl51B [totaphotlo] Rabbini Chaldai- 
ce vocant pV'Sn [tcphilin] His igitur vocabulis exiftima- 
uit Epiphaniuv fignificari limbos fiue fafchs quibuspra?- 
texcrentur veftes. Ego verb cenfeo fuilfe potius lami- 
na.v,autmembranulasquafdam,quas hodie etiamnum Iti- 
da?i coiio inclufas partim fronti alliganc, partim biachio, 
inferiptis quatuor quas vocant TWO~\£[parafthot\)\ id eft 
k&ionibui facris. Eaj autem Grarci (nouo nomine non* 

rci cjwe- 






SECVNDVM MATTHiEVM. 



107 



rei. quifitoVocarunt <$vx*xm&it,a. conferuandorquod nos 
quidem immurarc noluimus. Erat enim hie ritus (quern 
poftea luda?i fins ; fuperftuionihus contaminarunt) a Do- 
mino conftitutus,vt eflet veluti/jjm/jijin.-Mov Legis & bene- 
ficiorum qui' Dominusin ipfbs contulerat: nifi maJimus 
lie dida , quafi cautiones quafdam , quod iis fe tutos cre- 
derenc fuperftitiofi. Vult enim SofipaterGrammaticus 
hzceffe qua? Amolita ipfe, a!ij verb Amuleta, ab Amo- 
hendofiue AuertedoLatine vocat. quod&ipfum refpo- 
det verbo ? t/>taT?s<8j. Scd hoc mihi fubtilius videtur. De 
his qui voice piura cognofcere, & qua? fit in his rebus Iu- 
da?orii ca?ciras,legatPauli Fagij,hominisdiligetiflimi,an- 
notationes in cap.Exodi rj. Huiufmodi funt qua? fuperfti- 
tiofi quidanj etiamnum hodie pro Amuletis ex collo fu- 
fpendunt, inferipto prajfertim initio Euangelij fecundum 
Iohaunem : qmm magicam fuperftitionem iam ohm da- 
mnauit Amiochena Synodus, expreffo etiam nomine <pu- 
xax7j)£(«v. ^ F.t produmnt fimbria; , >&) u.tytxujj'iojj va 



KfcLtm'Jii. id elf, Faciunr quam fongiflimas,vcl (Vt alii in- 
terpntari malunt) Ma^mfice ladant &efferunt, quafi 
certum pietatis argumentum. Sic en m etiam accipitur 
verbum ixiytxiwi&y apud ruripidem in Bacchis:& Ma- 

5 gnificare apud Varronem & Plinium. illam tamen inter- 
precationem magisprobo,qu6d cum fup' riore vcrbo ^* 
tujo'hv melius confentiar. Ca?terum xfxaxrtJhv appellatione 
inteJIiguntur contorti quafi cincinnifilorum qua?abex- 
trema veftium ora pendebant, & ra M 3C [tfitjith] vocanrur, 

10 Num.15. 38. cap. verb Deut.zi.n.D' |l ?"U[|;«M(»),]quanuis 
non defint qui inter ifta difcrimen aliquod conftituant. E- 
rat autem hac veftium forma a Deo conftituta Ifiae'itis: 
qua? tamen profanis etiam gentibus non fuit ignota. fiqui- 
dem non diflunilem veftem tribuit Neftori Homerus I- 
j. liad.K.Galli vocancfranges. Cic.inPifcnem,£jww illicom- * 
pti capi!li,& madentes cincinnorum fimbria. Et ita certe vi- 
di in antiquiffimo numohuius Pifonis flmbriatam co- 
mam. 



(friAovoi vt rluu <sr&>TOY.At(ncLV zv td% 

ePilttVGig 3 iigjf TOLC, 'Zfr&TV'ig.&io QJLOA (Jit 

Tcuc owtjctyjoycui; 

Kcu tou; ctair 'ixa /uyv c, ~/i rcu g ce,y>pxt^ 

tV«c <h jutj xXnSrnn pct€£i. &$ ytp 
t£iv u/Jftfio 'la-dvyn t>ic, XejLSvg' itm-n^ 

Kctf 7TZtVi(j>Ct, fXn ^XiOTIVe V ,W\fJ tyfa 
~ ~ . ? ( v( c \ ' nop* ' TV. 

tyic^c; e-ic yep bgiv OTiumpviuJ/) oovigiq 
%gp,vo7c. 

MyiehnXn^VVc^dnytiTctf' &q yb C- 
VOQ. 



10 



11 



liAmantcjueprimos accubi- 
tus in ccenis: &c "primos con- 
CeiYus in conuentibus : 

Et in foris faiutationes , &: 
vocari ab hominibus Rabbi, 
Rabbi. 

Vos autem ' ne vocemini 
Rabbi, vnus e(t enim " dodtor 
vcft.er,"i7empeChril\\jis:"omncs 
autem vps, fiatres eilis. 

IJEtpatrem veftrum nemi- 
nem vocetis in terra : vnus ei\ 
enim Pater vefter 'qui inca?- 
\is eft. 

Nee vocemini doclorcs: 
vnus enim vefter eft docl:or, 
nempc Chriftus. 

Sed qui maximus eft ve- 
ftrum, "fit minifter vefter. 



10 



11 



[ slmant autem pritnos 
ncubiim in eanis , & Mar.ii.38. 
primas cathedra* infy- " c - u -4?- 
nago?n: 

Et faiutationes info- 
ro y <& -voca^ab homini- 
bus J{abbi. 

Vos autem notite vo- 
cari J\abbi.vnusej}enitn 
magift'.r vtftertownes ait 
tern ros,fratres rftn. 

^^remmiiteyoed- UdxX l 

re-vobi* Juper tcrram:v- 
nw efl enim Pater refier 
qui in calis eji. 

Nee ■vocem'ni ma«'t- 
firi^uia rn.iirifler vefter 
vnus rfiyChriJius. 

Qui rnaior eft vcfirum, 
erit minifier vefter. 



6 Trimos confeftui, >Bf><int»&3iJbi<tf* quafi pra?(identias di- 
cas, vt rede explicat Erafmustqui tamen maluit interpre- 
tari per modum infinitum , Primofedere loco. Vulgata,P>-/- 
tnas cathedra*. ^ Conuentibus , owjtyji-yijc. id eft, 
quando coguntur conuentus & concilia. Neque enim hie 
defignari puto locum ipfum: alioqui retinuifiem vocabu- 
ium Synagoga?.Vide fupra 6.1. 

7 I{abbi, Rabbi, |>*CC},paCsi.3")[r;ik] eminentem decla- 
rat,& eum qui multorum fit inftar.Erat ergo valde faftuo- 
fus hie titulus. Qijod eciam intelligitur ex repetiuone, 
quanwis vulgata earn negligat : ficuti hodie qui Pharifa?is 
& Scribis fuccerTeruntjnullare magisafficifltur quam qufi 
falutantur Domini magiflri noftri.Obieruarunt pra?terea 
nonnulli titulum an [rab] iis finfle attributum qui in Ba- 
bylonicis Academiis magifterium confequebantur : ^T 
[ rabbi ] autem iis qui in regione Ifrael per impofitionem 
manuum Hipientes eflent declaratirtitulum denique PJ3T 
[r 1 tit>e«m]peculiarem fuifTefapientibus domus Dauid. 

8 Ne vocemini, p* x*»$nn. id eft, Ne ambiatis hunc ho- 
norem. Neque enim vetat Chriftus ne fuum honorem ex- 
hibeamus magiftratui,vel dodoribusrfed ambitionem da- 
mnat, vtdeclarat Auguftinus Sermone de Verbis Domi- 
ni, ex Matth.11.quod rede annotauit Eraf. <f Dotlor, 
^a3ti>ini»'c.!n duobus codicibus legimus S\Stim.*.ro<;y eodem 
fenfu:& fortaffe, redius , ne poftea videatur eade inculca- 
re : quanuis aut nullum , aut certe exiguum fit in re ipfa 
difcrimen. Videtur autem Dommus refpicere quod fcri- 
ptumeft Efaia? ^4.15,84 Ierem,ji.34. f [Nempe~\Chri- 
fiwy o'Xe<^c.Hocneglexit Vetus interpres: quod tamen 

fcriptum inueni in omnibus noftris vetuftis codicibus, ft* 
duos tantum excipias. Erafmus autem rede addidit par- 
ticulam Nempe,a.d illuftrandam(ententiam,ficut etiam fti- 
pra 19.17. , ^ Omnes autem vos.firatres efih } 7mvn; <A' i/'^hc, 
*«ft?i<foifft- Totum hoc-deeft in vno exemplari,in hoc qui- 
d.em verficulo:fed additur fequenti,cui etiam videtur me- 
lius conuenire. 

y V fftrum ncminem vocetis, pi* whlmi* vp&$, Vulgata & 



Erafinus, N elite vocare vobis. legerunt enim J^v.Sed in o- 

to mnibus manufcriptiscodicibus,& Complutenii editione, 
atque adeo Theophylado Romano, legimus u/%o°: exce- 
pto vno vetufto exemplari , in quo neutrumlegebatur. 
H^c autem refpiciunt Iuda?orum conftietudinem : apud 
quos non modo ni:)N[>W>,]id eft patres,fcd etia UflON 

x 1 ) [ abothenuy] id eft patres noftn, falutabantur Rabbini qui 
prouedioris erant a?tatis. Itaque quanuis inter mii&v- 
l^fit aliquid interiedum , tamen non puto ut^f pro v/m» 
pofitum,(ed pro uuirt&v, per traiedionem. cuius aliud e- 
xemplum habesfupra 8.8. neque referendum ad ^<nu t 

io fed ad 5raWe«.Particulam autem ^couertiquafifenptum 
fit fx*Jitx , vt perfpicuitati ftuderem. % Qui w cxlis 

eft, iuToit ov£*v<.7t. In quodam exemplari hxc verba, srw'me 
J'i vfAHt a.J\\p'ji i<rty id eft, Vos autem omnes,fratres e/?«,ex lit- 
periore verficulo in hunc erant tranflata : & fane videntur 

35 lfti melius conuenire qu jm fuperiori. 

10 Dofloreiy nct«my»Ta\. Hebraice DH'O [ morim] vel 
p 1 nO l 70[w//rf7n^ W :]deqiiibusagituri.Paral.i7.s>.Greci 
a pra?eundo yjt.^y»nts vocant, qui & 0<hLm.*KH dicuntur, a 
docendo. Apparet autem huiufmodi titulos perlibtnter 

40 fuilTe a Scribis vlurpatos. Neque enim tcmere eft quod 
Paulus inter ca?tera hoc quoque illis obiicit , quod fe con- 
fiderent c'rf>ijj>i; Tfi Tvf^»v,id eft,ca?coi um effe duces, Rom. 
i.iprqub etiam videtur Dominus refpexifle fupra 15.i4.Sc 
hoc eodem capite,verficuIo 16. 

45 ii Sedqw maximus eftyi<!iy.H?t,w. Particulam /ipreter- 
mittunt Vetus interpres & Erafmus, qua? tamen eft ne- 
cefTaria,& additur in omnibus exemplaribus. Earn autem 
conuertimus tanquam *'»*, vt melius intclligaturqua? fie 
vis ipfius hoc loco. De enallage comparatiui pro fuperla- 

50 tiuoahbi djximus. f suj^. Vulgata & Erafmus ad 

verbum, Erit. Conftat autem futura pro imperaduis fa?- 
piffimeab Hebra?is vfurpan-.quamenallagemnififeruesj 
certe obfeunor erit hie locus.Adde quod etiam in manu- 
fcripto vno exemplari fcriptum erat.ijw, vt fupra quoqut 
55 io.z^.& a 7 .. 



Cap. XXIII. ioS 

Lt1c.14.15. O'Vns 3 v-^otj ecwn)V s Ttt7rtivtodTi<rt- 

CTiTttf. 

Qvauj J$ CfJuv T^tfjiju^fniq %cy $&&.- 
Luc. 11.5s. A«tf* ffiovg/Lvaiv iix<zz&&iv r$a$&>- 

7KDV' VfX&iQ ft ov% eiaip%i(Qri 3 Scft ^U H- 

Oucuv/uuv r^fJi/t^tTiTg (£ QctejLorqoi 
Mar.il 40 ^ztfMorrcu , 071 ya.ttt&im TO? oWlctA 1$ 

fjfyjoi' <%gi 7b^ Am'4^ 2 /s^oJOTS^r 

OvaJj vjuuv TpetujugntiG KSH ^ciQjLOttjoi 

qgyrlw %v\gg,v,7nmiTOJ\ wet zt^aviXvTtv' 
ycy bvxv r fyL>nrcLf,7n)i&t'n cwtov v t 6v yawns 

Ovojv/uuv oJ\]yi>i TVtpXoi , 01 tejpv- 
tiCO'V a* o/ujtrvi <Zv Tafvatd, ovJ&v {fav ' 
? </£ aj) o/uytTYi cV ttJ'^vo-cV'tQ vctou 3 o- 

opfivovt;, n o vetoq aytaQcov tvvwvoqv > 



\% 



13 



EVANGELIVM 

flPorro qui CeCe "extollet de- 
primetur : & qui fefe demife- 
rit,extolIetur. 

Sed va* vobis Scribe & Pha 
rifeihypocritae, quonia pra?- 



'4 



16 



17 



cluditis regnum cadorum ho 
minibus: | vos cnim no introi- 
tis,nec "introeuntes finitis in- 
troire. 

| Va? vobis Scribae & Phari- 
ia?i hypocritae,quonia" exedi- 
tis domosviduarum, idque in 
fpeciem vtentes longis preci- 
bus : propterea "auferetis gra- 
uiorcm condemnationem. 

Vas vobis Scribaj&Phari- 
faei hypocrite;, quonia circum- 
itis mare & " aridam,vt facia- 
tis vnum profelytum:&quum 
fuerit factus , facitis eum " fi- 
lium gehenna: duplo magis 
quam vos Jit is. 

Va; vobis duces casci, qui 
dicitis,Quifquis iurauerit "per 
temp!um,nihil eft: quicunque 
aute iurauerit per aurum tem- 
pli, reus eft. 

Stuki&ca;ci, vtrumenim 
maius eft,aurum, an tempium 
quod fan&ificat aurum ? 



11 



15 



14 



H 



\6 



Qui autem fe exaltau e 
ritjmmiliabitm: ty qui 
fe humiliauerit , exalta- 
bitur. 

Fx autem robis Scri- 
b& ty Vharifxi lypocri- 
t<t,qwa clauditis regnum 
cxloiwm ante bofninet: 
■vos en'im non intratis 3 nec 
introetmtes finitis in~ 
trare. 

Vrtvobii Scribx & 
Thariftd hypoiritx^stta 
comeditis dvmos -vidua.' 
rum j orat tones tongas 0- 
r antes : propter hoc am- 
plius accipieth judicium* 

V x -vobis Scribs. & 
Pharifxi hypocritx, quia 
circumiti-s marc & art- 
dam, vtfaciatis vr,u pro- 
felytum: &qnum fuerit 
fatlttsyfacitk eum jiltum 
gehtna duj>lo quam vos. 

V ' &v>bis duces cteciy 

qui d'nitis, Quicunque in 
rauerit per tempium, ni- 
hil ejl: qui autem iuraue 
rit in auro tcwpli 3 debet. 



17 



Stulti & aeci, qnide- 
ntm mains vfi,aurum, an 
tempium quodfantlificat 
aurum ? 



ii ExtoUetJ^dai. vel(vtvertit Vulgata& Erafmus) 
Exaltabtt. Ad verbum, Sublimabit : quo vocabulo vtitur 
Plinius. Videtur autem Ghriftusalludereadipfum Rab- 
binorum nomenjqui fie dicuntur a verbo 22~)[rabab,~\qua.- 
fi Magnum dicas. ^ Deprimeti4r,iti7nivu:ivTfr^. Vul- f 

gata & Erafmus, ad verbum, Hwniltabitur. Videfupra.18. 
4, vbi Dem rterefumus incerpretati, aftiuo verbo nimi- 
rum,ficuc hie quoque in proximo membro. 

13 T>r<eclitdnk, xxeitTt. Videtur mihi Chriftus alludere 
ad illud traditionum genus quod Thalmudifts vocant JCO ro 
minV [figletorah'jid eft fepimentum Legis, quibus arceri 
dicunt homines a tranlgreffione Legij.Contra verb Chri- 
ftus dicit a vit£ a?terna? ingrefiu Gc prohiberi homines, 
quia nimiium in illis externis fubfiftant. ^ Cdomm y 
nfli! oj;'e5<v»v.In vno codice fcribicur ti QtoJ, Dei. ^ Ho- 15 
mimbm, tfAwocbiv -i$ tufyunmn. Vulg. & Erafm. ad verbum 
Coram hominibus. Ego vtparticulam i[Atv&3iv exprimerem 
Prajcludendi verbo vtimalui. Eftautem variaeiusfignifi- 
catio , vt etiam oftenditin Elenchis Ariftoteles. Itaque 
nonnulli pro temporis aduerbio accipiunt: vt fignificetur, io 
iftos qui vidcri volebant ceteris adi turn in cslum patefa- 
cere, non modb id non facere, fed etiam multo ante prae- 
cludeie eglorum fores.Ego verb malo opponsre tJo^7<9ic, 
vt fores coram hominibus claudere dicantur qui alioquin 
ingrefTuris coram 3c in 05 ianuam occludunt: quod verna- 1.? 
culo fermone dicimus/erw?r I'huis auvijage. ^ In- 
troeuntes,HTt?-£jfy-iuc,-\\ eit,iam habentes pedem in limine. 
Erafmus, vt plahius loqueretur, vertit, Aduenientes. id eft 
tngftnpyefdpoit- 

14 Exeditis,^n%&iert* Qu2Pvis fitprspofitionis ^.rtt in 30 
his vcrbis,fupra expofuimus.Vulgata & ErafmuS)Ce»j«/i- 
tis . ^ idque in fyeciern vtentes , iyq ^f^paiai ^gm^di t*oj- 
cwyLdSpoi. Ad verbum, Et prxtextu lougumprxcantes. Vetus 
interpret, Orationes longas oranteswt plane videatur,expun- 
cla^particula, legifle/(<se«f* tertiocafu,&«if^*OTi! inter- ^ 
pretari TMywftv, id eft oratiunem: quum id potius decla- 
ret quod illi obtendebant auaritia? fua?. Opponiturenim 
TH«\*9c/at, etiam apud Paulum Philip. 1. 18. Etnegligenda 
non fuit coiun<ftio w, quam Erafmus refte interpretatur. 
Idque, acfi duplex noteturiftorum improbitas: vna, quod 40 
facultates viduarum vorarent:altcra,c]ubd t.intum fcelus 
pietatisftu'lio tegerent. Inaliquibus Veteris editionis e- 
xeinphribusnon hoc tantum loco, fed etiam vcrficulo fu- 
f>eriore & .iliquot fequentibus,nempe 2j.i5.z7.i<?.kgitur 



Q_ui,n6 quia,id eft,c'i,non I'-n, qua; fortaffis eft vera leftio. 
Sic enim paulopbft.verfu fcilicet i6,dicjtur,«u'^ C^i^iyl 
tv<$hot 01 xe'jpvm. ./Equipollent enim oi m'jpvtic ) & olxiytrf. 
^ Auftretts grauiifs iud.xi-^kSn <tiatosoTt£fv Hfi/jst -id eft(v t ver * 
tit Erafmus)Grauius puniemini.Vulgata ad verbum,^- 
cipietts amplim iudkium. Sed accipere iudicium apud Lati- 
nos aliud fignificat.K^V^ verb manifefte hoc loco pro >&- 
7B*fi<7ijaccipitur,vt alibi fa;pe.& <nfetaroTte?)'quodinterpre- 
tamur^u'neyir, id eft grauius,fic dicitur hoc loco, vt Ci- 
cero luculentiorem plagam dixit. Sed obferuadum eft to- 
tum hunc verficulum 14, nee Origenem,nec Eufebium,vc 
ex eius canonibus apparet, legifle, quern etiam non habet 
meus ille vetuftifllmus codex.vt videri poflit ex Marco & 
JLuca fauc tranflatus , quum in nonnullis etiam vereribus 
Latinis codicibus defit,nifi repugnaret diuerfa coftrudio. 
Syrus autem interpres hunc quidem habet fed proxime 
prgcedenti pispofitum , quo etiam ordine legit & inter- 
pretatur Chryfoftomus. 

if ^/tridam,Thjj %>>&Lv.\t3. dicitur Hebra:is ea terra? por- 
tio ex qua Deus noftri caufa aquas repulit:cuius beneficij 
recordatio fecit vt hoc nomen non inuitus retinerem.Sed 
& Phanias in Epigrammate Wci^u^, T^^-n £ Epigram- 
matii Gra?corum,§»£jiv aut £t&vita vfurpat in hoc verficu- 
lo, A*nTa i'ji\*[MUTa inni s'.&v i aS' ~&n 7riTf04 : dixit autem 
|se?" p ro %»&* poetice.-quod etiam Latine verti poceft Sic- 
cum.Virg.Poy?^;«tw exhaufla palus,terr*que ardore dehifcunt, 
Exilit in /tecum. E t alio in loco,Dowec roftr.t tenent ficcum, & 
ftdere Carina: Omnts innocux. ^ 7 i rofelytKm,>&g<>cniKuTT>y.ltl 
Gra?co vocabulo nuncupabantur,c]ui patriarelicla fuper- 
ftitione Iudai;mum erant amplexi, quafi Aduentitios di- 
cas:quod vocabulum,Theologis etiam Latinis fatis fami- 
liare,recinenduputauimus.Hebra:i quoque fuum illud "1JI 
[ghtr] quo omnis aduena fignificatur, ad iftos peculiariter 
transfertint. ^ FUium gehennx^h ■^ivm.'ni eft exitio & 
interim dignum. Vide fupra 5.12, & 8.n. ^ Duplo ma- 
gisyft-nhwyi. Ad verbum, duplicius. Colum.libro primo, 
capite odauo, fie vtitur ab(bIuto.Z)«/)//c;rf,inquit,jcrrij>Mt»- 
ta } quamfeYUoru?n numcrus extgit.id.dupio plura. 

16 Per, cv. Ad verbum In ; qui Hebraifmuv eft a nobis 
annotatus fupra 5.74. f l{eus e^,-'<f i\?i. Vulgataad 

■Verbum Debet: ficut a Graecisij quibus impofita eft mul- 
ta,dicunturJo'^M;ntc,velo'<fA»wnc,fub.pa;nam.Droquo La- * 1 
tinijDamnum efto.Sed ba?c pra-ftat ad Syriacam d aledo 
referre, quavfuseftDoinuius. Synaceaiucm.qui p?ctat 

dici ur 



SECVNDVM MATTH1VM. 



109 



dicitur 3T!, [ih.uaL,] id eft debitor : & pec< atum l*>*3 , n, 17 Quod fanclificat, *.' j«'<faiv. id eft, facit vt aurum pro 

IP|7/wtaJ id eft debitun^vt apparet ex Chaldaica pai aphrafi re fan<fta habcatur , diuinis mm;rum vfibus confccratum„ 

Gen. 50,17, & Pfalnw.i.Vnde ortumillud dicendi genu*, Ha?c autem vna eft exfignificationibus verbiHcbr. V~p> 

Et remttte nobis dtbhanoflrajfcut @r nos ramttimus debitoribus [k^adafch'] quod Gra?ci vertunt a-pcifc-tv, & Latini quoque 

nuflris- 5 



Theologi Sanctificare. 



xJiv %%v'og cf£ ov o/jyyy) cv irfSapa j^f 
rtrwia ca>ToV)Q$GiX€i* 

Ma op) %cy TVQXoi , t% yb ueityv , to 
JhHopv j » to dvcnct<piQjLQV to ctytctCav TO 

O « y o/jj>aztg ov T5tT dvcnz. TUBALS ° " 

UVl%il> CLUTZS(£. IvTMUJl WK ItIWM OUITVU. 
KcU OOU&JUQZV TufvuQ , OMVUGiZV 

cunrSxjy at rcffiptvomo'^OTi cujtov* 

Kctj 0/jJ>TCtg C.V 7&F V^plVCt), i/UVV&t ZV 

Vu> g-raW CLU1VU. 

Ovcljv,uav V?gi!Ai{giTUc(£ Qctztaryoi 

"^GftX&'TCU , Oil "^T/oJV^ptTOOTg TV'/lJbo- 
0"/-/i?l' *££■/ TO 0W>1SVV yjf-j TO "AV/MV0V,%cy CL- 

(JSv^gtTe Tctpapvvi^gL nr vo/.{gu ,T0ujuej.~ 

<hl TTCliKJZlfilLCf-ltSiVCl AW CltyiiVXf* 

OJ\Y)Pt wpAo) ,01 cftvAifyvng toV 
Ova) vfJuv Tpctu/JSfiTiTc; <S 0>oc,£jl7t£joi 

\ZZOK(>JLrCU O'Tt %C/,VZl£lQ' n TO i^CO^iV T 
7I0Tt)gj.X J^cy 1) l ,g-7tf.^c-^iJb<; - iawdw cfi 

ytjuyvoiv cJ£ op myy g %$y dx^piaictg. 

Oag/trctfs Tf<pAg»^a9a£ / teroi' ^n^Toi/ 
ToofTO^T TtvvAQjMify Tvig7ra^'^l<fog 3 1vct 

^UMTO^ ^ TO C/XTD£ CttfTWJ' >{C{,due$V, 

Oval vaiv Tpxu/j&-r«7$ (&$ctpj.(7ztpi 

x^xyLT cq ,oti -mgS ft9 lot, 'iTZT&Q oi gxt- 
uovicL/uftfjoig) oiTivig i^cadiv /Ap (pcyvov 7 ) 
wpxjoi , iawdw h yt <Jtsvo-iv 096 ay vix^v 



18 



19 



10 



XI 



IV 



ii 



2-4 



^5: 



Et,Qujl*c]uis iurauent per al- 

tare, nihil elV.quicunque autern 
iurauerit per don 11 m quod eft 
fuper ipfum,rcus eft. 

"Fatui accqcijVtru enimma- 
iuseft, munus an altaie quod 
fanttificat munus? 

Qui ergo iurauent per alta- 
re,iurac per ipfum &c per omnia 
qu«eiuper i'lud iunt. 

(I Et qui iurauerit per teplum, 
iurat per ipfum 8c per cum qui 
habitat in eo. 

Et qui iurauerit per ca?lum, 
iurat per thronum Dei 8c per 
eum qui fedet fuper ipfum. 

|| Vx vobis Scnba?&: Pharif^i 
hypocrita?,quoniam decimatis 
mentharn 8c anethum 8c curoi- 
,num,& omittitisquxgrauiora 
funt Legis , iudiciii 8c miferi- 
cordiam ac "ride: hxc oportuit 
facere,& ilia non omittere. 

Duces exci , qui percolatis 
eulieem : camclum autem de- 
gJutitis. 

(I Ve vobis Scriba? & Pharifxi 



18 



19 



20 



IX 



13 



M 



V 



hypocrite , quoniam purgatis 
exteriorem poculi "patinaeque 
partem, intus autem ilia plena 
funt 'rapina & intemperanh'a. ^ 

Pharifase c^ce,purga primum 
quod eft intra poculum 8c pati- 
nam,vt id quoque quod extra 
eft,purum fiat. 

Vq vobis Scribae & Pharifad 
hypocritas , quoniam " aflimiles 
eftisfcpulchris "dealbatis , qua; 
extra quide apparent fpeciofa, 
j intus vero plena funt oi r ib. raor 
tuorum,omnique "immunditia. 



Et t Qv.icu<jue iurauerit 
in altarijiibil tft:quiam 
que aute iurauerit in do- 
no quod eft fi per iUndy 
debet. 

Caci^quSd enim maiu* 
efttdonttm ana'tarequod 
fanSiijicat doniwii 

Qui ergo iurat in al- 
tan, turat in eo &■ in 0- 
mnibiM qu£ jitper Mud 
funt. 

JLtquicunqut iuraue- 
rit in templo, iurat in it- 3. Reg f?.ij 
lo & in eo qm habitat in a- par-6.1. 
itfo. 

Et qui iurat in cslo y 
iurat m tbrono Dei &■ in 
eo qui faiet fuper eum. 

V te robin Scribe & 
Ph.irifei hypocrite, quia *- uc - "4 1 
dacimatu mentham &J2ftyju+ii* h 0rnir 

auethum&cyminumy&rb. Cx^.,1 '_^ 

reliquifiis qii£ grauiora- 
funt LcgH , indicium & 
mifericordiam gr fdertf. 
hfec oportuit fai ere , ej^ 
ilia non omittere. y 1 

Puces c<ec:,excolantes jc^wvV?*- <C)^JPa>i^, 
ai'.icem, camelum autem 
glutientes. 

Vs. -nobis Scribx & 
Thar if ai hyfocnt<e,quia 
mundatis quoddeforv eft Luc - "•** 
caiuis &■ paropfidit in- 



X 

e^**^c rt' v 



%1 



tus autem plena junt ra- 
pina gr immunditia. 

Vhatifxeca:ce. nitinda 
prifii quod intus efi call- 
en &parop(idis, ft pat 
& id quod deforit efi, 
mundum- 

V ee vobu Scribx & 
Th*rif<eihypocrtt<£, quia 
fimiies ejitsfepi'Jchris de- 
albatis, que a fori* paret 
homitubtti Jpcciofa, in: m 
vero plena funt ofiiltu 

1mortuorum,&- omni fj-'ur. 
mi a. 



19 Fatui acy/Mo^oi *&. Ha?c non !egi in tribus exempla- i^ Paunx>zv.^\iShi. Vulg.Taropfidis : quo vocabulo v- 

ribus,neque etiam extant apud Veterem interpretem.Eft tuntur etiam Latini poeta? Sed paropfis videtur hie gene- 

auteraellipfise medio petita, ac fidicas, O fatuos & ca;- raliusaccipi : &induobus vetuftis exemplanbus legiair 

cosjVtapparetex fubie(9:afentetia,desripta exExo.29,57. t5 tuvolkoi. Qu.ire deparopfidis vfu & forma nullusefthic, 

* 2,3 Decimatis^&K&'KTi.ld til decimzm foluitii,eciam jo (vtopinor)diirerendi locus. Vide (fi iibet)nthena?um ini- 

ex minimis qua; decimari alioqui non confueuerant, nihil tio iibri noni,& Erafmumin hunc locum. ^VUnafunt 

interim de lis in quibus proprie pofita eft pietas, fblliciti. yifMym. Plena funt, videlicet pocula & patina;. N;im alio- 

Decimas autem etiam iftos (bluiflc mirumnon eft. Nee quidicedum fi.eratpraepofito art .culo,T»d{«"5M3tv,interio- 

enimerantneceflTario ex Sacerdotfi online: & Leuita? etia ravero, ficut loquitur Lucas 11.r9.aut certe pro '■yiyxom 

ipfi decimas decimarum foluebanr facerdotibuv,Num.i?). 15 fcribenduin erat ye/um.Ideo ^pleui relatiuum. f P y a~ 

x8. Decimandi autem verbum fimiluer accipitur Luc. 18. pina,it afrm.yK.ln quatuor antiquis exemplaribu.s- legimtis 

ix, non pro decimas exig re, vt Hcb.7.5,fed pro .iecimas ^^OTtjticconrunde^ (nifallor)rec"tius.Refporu!ec autem 

accipere,firut vtrunque a ; ud Hebreos c<jdem verbo t:;;; hoc vocabultim Hebra^o oon [cbamesfQuo omne fceleris 

[k?/7i)-](ignihcatur. ^ Omittiw itnyjtn. Vel(vt Vulg. & geniis figniheatur ad interuertendas res alienas compara- 
Era.£)l\eliquiflis. Apparet tamen ex pra?cedente verbo >*n- zo tum.Itaque latiirs patet quam Grgcu aut Latintim nome. 

Ji^reitjprxterituni locoprajfentisp'ontuefle. ^ ludi- ^ Intemperantia,*>y*.>ni4 .In feptem vetuftis codicibus fcii- 

cium.rUu xfitnv. Id eft quod iltum & a?quum eft,in commu- bitur aV«(«, iniuftitia. Vulg.legitjhic quoque ai»jf.inp<nxe. 

ni vita; vfu. ^ Mhftnicordiam,tivi\ioi. Id eft humamta- i. immunditia, vt infra i7.Ca:terum raping & intemperan- 

tisofficia. ^"F/W(vw.Tiu/OTj7v.ideft,dj.cl:orum & conucn- ria; nomine dapes intelJigitexalienisjnteiuerlisfaculcati- 

torum conftantiam ac veritate'm, vc rede defiriit Cicero: 15 dus ad luxum comp.iratas . 

quod exp'icandum putaui, ad vitandam homonymianj. vj ^/s , imileseftis,nttf!>/M>t*£tTe. A.dditaliquid fignifica- 

Nam folet alioquin accipi pro fiducia que in Chrillum .e- tioni prajpofitio Trog^.quam non putaui negligend.-. Vulg. 

cum ; 'ir. hie autem Chriftui agic Juutaxat de mutuis ho- & Er&f.Simileseftis.ld Gvxci vno verbo exprimunt: Latini 

mir.um inter fe officiis. affimilare quidem dicunt, ic;d acliue. ^ Dealbuti.^ «,'.- 

tfl'ut. Id et , opere teAorio induftis:i wk, quod calcem & te^on'.im opu? dec] rat 
V>™«n&«,«V^3«^.VuJg.& Era^*r*«M:cJbod pottu^efpondeCTyfw^. ' 



t^vt expos 



Cap. XXI II. no 



EVANGELIVM 



> « /_ \ » •/ 

Ovetj vjuuvY^fx/^ariTt; Kj<&cLQj.aryoi 
VTBDXgATa/ , 071 ohtoS"Ofxfm too; 7&(pot4 

?$ ' <Z&ep<PmZi>V3 <& K0f7^&m TCtUVY\[A&CL 

Kaj hiyeVi. 3 E/ yj/^f o* 1 retfg YifAApcufq 

cap / < ap C> > ^ <?• o \ 

?yJ 7rrtTigcpv «/>y/i , «>t an njunp zotvcovot 
cwTtov a/ <ra aujju^Lii t$ 'zz&tpn'mv. 

II qn /JUtpTV CGlVi iOJUTQlC, OTX t| 01 296 

Kcu vfx&tq TrAH^ozm to juzr&v t/J 

TlttTigcpV V/t/Jft. 

O '<p&t;,<fyvri /u&tol lytfrvcovtTiwq <pv- 
ynTz^ro ty\s KgjLcncoc; tWq yawns > 

A/a t£td IJbv , lyco'^o^cT^Kca ^m^sc, 
Vfxaj; 'Zfr&qy'm.qjim ovtpots, %& T^t^- 
/y&TzTg, rtj dq (WTTAV^bzTOwnv&Vc. <it guv 
gcpcriTt <& cJc, avTcev /uyistyctxmz c/Jajjc: 
awjctyoyajQ £$$> j^j (hd^vvCixm m- 
Xicoc; etc, noXiv. 

O 7WdC, gAoil i<p VfJ&C, 7KLV Oj/JC/L dl- 

cuju^Tv.qK'QiX tS chqcyov toor, tS ctj/u^.- 
toc; Z,a,yaLQjLx 140U Bapct^ta y bvztpovdC- 

^Par.24. rjwVi. jUATU^V T$ VttOV (^ r dvoiCL<p1gJ,i4. 

A fxhxi Ki^ut v/uuv, h^a tuvtu ttomtol 
'tykirlw fyjictb tuvtIw. 

I i^ovaztX^fx li&uoziXntArf'&mx'rti- 
Vi4ozt(gt4 <z&€2q>Y\TVLQ ■> f(cfjf Xi$o£o?<5azt 
rots ct7r&guh/fyoi$ <z&gp/; cwrluj 3 7iVcrzL- 
zit; *j 3? A Mont 'fkioiwcLyayuv tu Timet 
4.Efd.i.j. mtJ C ° v t&tkv Tfh'JWJOLyei bpviq to,vd<t- 
enct icWMg vzzo rcc; 7rfipvyctq 3 ^ ax n- 

&6XY\0~UTt > 

V^Xydpti^) v/utv ohiosVtufyfepYijuipe;. 
hiycayb v/uuv, Ovjuyj jui )'J\)T2 chr 



21 



Lu 



.ij.} 4 . 



18 



19 



JO 



3' 



J a 



3? 



r 4 



35 



3« 



37 



3 8 



Ita&vos extra quidcappare 
tis hominib 9 iufti 3 int 9 autc pie 
rii eftis'hypocriri &iniquitare. 

Vq vobis Sciiba: & PhanTasi 
hypocrita-jquoniam coificatis 
fepulchra Propherarum,& or- 
natis monumenta iuftorum. 

Et ciicitis,Si fuilllmus tem- 
poribuspatrum noftrorii , noir 
fuiflcrnus eonim focij in ca-de 
Prophetarum. 

Iraque tcftamini aduerfus 
vofmcripios, vos eife filios eo- 
rumqui Prophecas occiderut. 

"Vos quoque complete me- 
furam pacrum veftrorum. 

Scrpentes 3 progenies vipera- 
rnm, quomodo erfugere polli- 
tis codemnationem gehennq? 

Proptcrea ecce,efro mitrto ad 
vos"Propheta.s 3 &Sapien tes 5 & 
ScribaSj&'ex ipfis r,c,mllos trn 
cidabitis &crncih^etis: Sc ex 
ipfis ncnnullos flagellabitis in 
conuentibus veilris , & perle- 
quemini "oppidatim. 

" Vt veniat fuper vos omnis 
"fanguis iuftus, eiliiius fuper 
terra a ian^uine Abel infti vf- 
que ad (anguine Zachaiinr filij 
Barachia?,!|quem occidiftis in- 
ter templum 6c altare. 

Amen dico vobis , venient 
ruec omnia'*' fuper a'tatem ifta. 
|Ierufale,Ierufa!e 3 trucida- 
trix Prophetaru , & lapidatrix 
eorii q ad te miffi sut^quoties 
volui congres;are liberos ruos 
jlqueadmodii "sallina c6"reeat 
pullosfuosfubalaSj&noluiitis? 

Ecce, relinquetur vobis do- 
mus veftra defe na. 

Dico enim vobis , necjuaqua 



28 



19 



55 



5<5 



37 



Sic & vos a for Is qul- 
deparetU hominibiu ;r<- 
fii, inttis ante pleniejlif 
hypocnfi &ini<]nitati'. 

V <e vobis Scribx &• 
Vhariftti hypocrite, aula 
<edifii\itn fepulchra. I'ro- 
phetaru i & ornatis mo- 
numenta injtoritm. 

F.t dichis,fifuijfemtts 
in iiebus patrum nofiro- 
rumMo ejlcinu.) focij co- 
rum in fanguineTrophc~ 
tar urn. 

Itaque teflimonio eflis 
vobfmetipfis , quiafilij 
ej\n eoruqui I'rophetas 
occicierunt. 

Et -vos implete menfit- 

ram patrum vtflromm. 

Serp elites s genimintt 

viperarum,qno)nodo fu- 

gietv a iudicio 'rebemuc^ 

laeo ecce,e>ro mitto ad 
vos TrophetM & Sa- 
piete s & Scribas, & ex ' 
Hits occidctis &-crucifi- 
%etis: & ex eis flagella- 
bitis in fynagogis ve~ 
Jhis, ey perfequcmini 
ex cmitate m ciuitate. 

Vt veniat fuper -vos 
omnis fanguis iufius,ef- 
fujus flip' r terra a fan- 
gu'me ^Abel iujli vfque 
ad fangitmem Zacharix 
fili; Barachix, quern oc-Jf 
adiftis inter teplum & 
altare. 

^imen dico yobis, ve- 
nient hcc.c omnia fuper 
nationem ijlam. 

lerufalem, Ierufalenij 
quA occidis Prophet of, 
& lapidas eos qui ad te 
mififunt, qv.otUs ^oltd 
congregate fdios tuos, 
quemadmodum gallin* 
cogregat pullos juosfub 
alas, & nolufti ? 

Ecce, relinquetur vo- 
bis domm veftra deferta. 
Dico enim vnbisjNor* 



18 Hypocr:ji } unroxfi'tn^i.fimulatione: ft-d Grscum vo- 
eabulum vfitacum retinere malui. 

Z9 Aedifcatis^ (i*d<fyuem. Id eft Extruitis. Nam certc 
fepulchra non funt a?des.Sic dicunt Grarci oivo^jeiv uc%. 

30 In c&de y i* tu> *jnsn\. Ad verbii In fanguine^uod fuif- 
feCjhoccjuidem Ioco,obfcurum. 

51 Vos quoque complete ,K) u/ahs 7fr.»Z¥>ouT*.lror\].te diclu. 
Eft autem Hebms familiareiftud dicendi genus.Pergite 
vos quoque imitari maiores vtftros,vt ta^idem veftra im- 
probitasad fummum gradum perueniat. Meus codex ve- 
tuftiflunus habet t57A»e^own,impleuifti.«. 

33 Qnomodo ? toV. In vno vetere codice fcriptum erat 
77tJ,ideft 3 qu6. 

54 Prophrta-s, s^^H-Btt.Vtitur nominibus Iudaroru geti 
vrTtatis , cos defignans qui funt aliis poftea nominibus ap- 
pellaci.iiprophec.irum appellationem excipias. Lucas aute 
rTcut pro t jw obfeurius in tenia perfona dicit «' -re 3»«t; myU, 
Dei fapientia , ita apercius Apoftolos pro Sapientibus & 
Scribisdicit:&itafit vtviciifim vnusexalteroexpJicetur. 
^Ex ij>fu[nonullos'],'l% axmav Subauditur wa?: id eft,Nonnul- 
lo.s : quod expreflinuis etiam in hoc membro. Vide infra 
cap.27.9. 

^ Oppidatimf&ii 5tbai»c Hcw.fif.VuIg.obrcurius ad verbum, 
Ex ciuitate m cimtatem,GcUt vulgb dicimus deville en ville. 

3? Vt veniaty 07ru>;Miu Hebronim dicendi genUS,quod 
imuanrur quodammodv) Latini iurifconfultr, quum dic:it 
noxam caput fcqui.Eft autem ha?chuius loci fententia,Vc 
rci Scobnoxij Jitis: vcl,vt in,veftrum canut red undet fan- 



guis iuftus. ^ Sanguis iufiw^ij^ cf>^jv:;d eft.iuftorum 

& innocentum ca?des. ^ Occidijin i iw£Jov.Ti. In quoda 
exemplari icgimus «V l "^s , « l, 30cciderunt.Arrentior autem 
iis qui ha?c referunt ad ea qua; icripta funt Paral. 14.30, & 

5 Ioiadam binomium fulfeexiftimant. Quod enim de Za- 
chana Iohannis Baptifta; patrea nonnuliis licet veteribus 
interpretibus dicitur,ne probabiJe quidem videtur,& ido- 
neo teftimonio caret. 

39 Super atatem iftam,'<Pn fyta* iwVui.SoIeo •$Otwiinter+ 

10 pretari gentem in hoc dicendi genererfed hie puto aliquid 
amplius notarijfore nimirun v t cius ipmis feculi plerique 
hoc horrendum mdicium Dei experircntur. Incidit enim 
ipfius vrbisexcidium poft alias plurimashuius getiscala- 
mitatesjin annum a Chnfti morte circirer quadragefimu. 

ij Eft igitur fat* lioc loco quod Til [dor] Hcbra?is. Vide fu- 
pra n.i5,&c. 

37 Trucidatrixy « &ro« Ttlvovov. id eft qux trucidare con- 
fucuifti, quod vt exprimerem,f)C conuertihoc participiq 
vt & alteram iequens,ac fi verbalia client noinina s qua»E- 

10 pallagc eft Hebrxis familiaris. f Adte, w<k wjtLuj. 

In vno codice fcriptum erati?e?c en, eodem fenfu. pofitum * 
enim illud fuent pro JT«u/Ttw. <f Valuta's i x- 

ternominifleriolotjuitur , & quatcnus ipfcin renere fne- 
rat huic genti (eruandx promifTus.de qua etiam fuit pecu- 

z 5 liariter,iam indca pvomiflione Abrahamofac^a,fbJicitus. 
5" GaUinay i'fvic. Hoc enim vocabuJum generalirer auem 
declaransjgallinajperantonomaftamtnbuitur 3 qua:alio- 
qui proprie dicitur «' kw-tdw . 

55 Ab I i 



SECVNDVM MATTH£VM. 




apa '1:oq ojd ii7W&,H:.u\oyyi jl3jjo<; o i$yo- 

KiOxzActfOV %d\. 

AT c/i^ASwV o fnmu; 67iop/uiTo 
"$7roT& h&v" (£: <<&(>$ owXSvv o\ /Jisf- 
dyrcij cwtS 'ffaJV^cq cwtgH jotg 

O d* I Wffot; Gi7rtv ouwrvit;, Ou pAi7Pt- 

%gf''idioui> i MfovTVt;,YLl'7rt yi/mv,770t& vxu- 
t» i^ctf ; ^ 7i to anuiiov -vac, one im^u- 
cnctAy^j r,% aitjj r nK&-KtATi ctfcovo^ '■> 
Ka|"&ro^of»50 I Herat; «7W afTO%, 

OcAAoi $ IxJjotjV^) '6m <rdovo[jj?r 
i 7i /(pWjAgjpirn^ E'^a & jlu o Xej.$o g K&] 

" MeVAno^T? j &koj<Iv 770X2 /uyu;, <£ a- 
&ca$ 77cXiixo)v.opuvi,fxyi v&&i£-2. dYiyb 

77WJVL ^UiSztj' aM 0U771V 6h TV TSAOC. 

crtXeia'tdri (Zclo-iXhcUi' K94 ecovra] A/#p/ 

J(gjj X0l.m9! 3 t£) CrtKTjUSi X*} 707701$. 

UctVTU j TotVTot, ctpyy o>Jivcav. 
Ton <®5^Mco\)o~>v vfj&s etc, 0A/4'f 
j&j'favvrevoucnv Vfxou; <& zcri&z fJAaou- 



I me videbitis ab hoctcpore vf- 
quedu dicatis, Benedidhis qui 
venit in nomine Domini. 
Cap. x x i 1 1 r. 

ET I egreflus Iefus e tepJo, 
abibat: & acceilerunt di- 
fcipuJi eius, vt oitendcrent ei 
ardificia templi. 

Iefus aute dixit eis, Nonne 
videtis hxc omnia ? amedico 
vobis,no relinquetur hie lapis 
I liper Iapidc,q. no 'diftbluatur. 
Sedenteaucem eoinmonte 
Olearum, adierunt eum difci- 
puli priuatim,dicentes,Dicno 
bis,quando hsec erunt,&quod 
ertt fignum aduencus tui , & 
conlummationis icculi? 

Etrefpodens Iefus dixiteis, 
||Videtenequis vos ieducat. 

Multienim venienc Tub no- 
mine meo , dicentes, Eeo fum 
Chrillus: multoique feducent. 

Futurii eft autem vtaudiatis 
be!la,&:'rumoresbelloru: vide 
te,ne turbemini.oportet n. 01a 
hue fieri, fed nondu erit finis. 

Infurget enim gens in gen- 
tem, 8>c regnum in regnu: ik. e- 
runt peftilentiae, & fames, &; 
terra*motus iingulislocis. 

Hxc autem omnia principiu 
emnt 'dolommpamt*. 

(|Tunc tradentvos compref- 
fioni, &trucidabunt vos: & 



39 Jib hoc few^r'j*VVn.Hebraifmus nnjJD[me/?4tra] 
Ex nunc. Vulg.ad verbum 3 ^4'//jo</o.Vide infra 26.29. 

IN C A P VT XXIIII. 

I E teml>lo,dhibar,i-7n:p&tTr> ~&ri to \%pj J. QlJoddam exeni- j 
plar legit,^7o i5 it&Jyimt&Jrn : qua? lectio melius conuenit. 

2 Iefus autem dixit tifyiSi Vxavii H7w «a/'To?;.In duobus ve- 
tuftis codicibus fcribitur, ' Ji &n>>q> i3»i? «77»v euro!;, id eft,i- 
pfe verb refponJens dixit eis. Earn le&ione fequitur Ve- 
tus interpres, quern hoc locoimmentb flagellat Erafmus: 10 
quum idem lpie fupra annotant verbum Refpondendi ab 
Hebra?is Hepe improprie accipi, & habitum inter eos fer- 
monem conltet antequam ha;c diceret iefus. f N6n- 
neyou.Hmc particulam non legit Vetus interpres,& deefle 
comperimus in quinque vetuftis codicibus. f Dijfol- 15 
uatur, ^ctat\uS7»^TO(. In xdificio coniun&i lapides & coag- 
menta'i dicuntur dilfoluiquum diruuntur. Sic loquitur 
Cic.de Seoe&.Ojw-r ipfafuum eadem quae coagmenUuit natura 
diJpjfait.Vulg.tk Eraf.incerpretantur,C>e/Jn^tMr. 

3 TriuaumyWT »<ft'*v.Vulgata & Erafmus,5ecr^fo':id eft to 
&70p|J;'7t«. ^ ^4duentnty?mgyvtriat .3. 7rafw<tjy id cil Ad- 

cfie, pro Aduenire,(icut etiam infra accipicur verf 27. Na 
proprie non aduen:um, fed prxfentiam declarat Sed hie 
quifpiam non imtnerito qusefierit , quinam ha?c interro- 
gatioiis conueniat , qui non aliud Media? quam mundanu ij 
regnum fomniarent, vtexplurimis hiitoria?Euangclica? 
Jocisliquet? Refpondtohuic interrogationioccafionem 
prarbuilte ChriAifermonem pra?cedentem, qui proculdu 
bio non ita paucis verbis fuit ipiis loquutus de templi ex- 
ci(iio,fed nonnulla quoque de altero fuo aduentu & mun- j 
di totius inft^urationc difleruerat, qua?cupiunt ipfifibi 
poftea copio(i;is explicari, vtpote qua; non fatis intellige- 
rent, ac proinde quibus non ita crederent , vt rebus bene 
intellects affentimur. Huius autem refponfionis & totius 
concionis Chriftifumma doftiffime fimul & breuiflime 35 
declarat his verbis Tertull. libro de refurreftione carnis. 
Interrogates a difcipulis qn*n io cuentuva. effent qux interim de 
templi exittt ernpcrat,ordirte>n temporum. primh Iudakorum vf- 
qne *d excidium Itritfilem: debinc commimium vfqh* adeondH- 



III 

me y>!dtlitU amodo , do- 
nee dicitny Benedttlus 
qui venit in nomine Do- 
mini. 

Cap. x x 1 1 r i. ., 
T egreffm Itfm de luc „ ? 
templo,ibat:tyac- &j^. + ^. 
cejferitt difcipuli enistit 
ojhndereit ei xdifica- 
tiones templi. 

Ipfe autem refpondes 
dixit illiiyFidetii hec b- 
mnia ? amen dico vobity 
non relinquetur hie lapis 
fupcr lapidem y qui non 
deflruatm. 

Sedete aute eo fuper 
monti Oliueti, accejferut 
ad eum dififuli \ecretb 
dicetcs, Die nobis quado 
haec erunt ? & quod ft- 
gnum aduentu* tui,& 
(onfummationis feculii 

Lt nfpideusltfus di EfM $g 
xit eis ,V ' idete ne qua C olof,2.a$ 
■vos feducat. 

Multi inim veniet in 
nomine meoydketesy Ego 
fum Chriflm : & multos 
ftducentt. 

yfudituri enim efiis 
prglui & 1 ptni'jnes prx- 
lioYun):i>idetey>ie turbe- 
mmi: oportct enimbec 
fieri fed non efl flnts. 

Cofarget enim [ e> inge 
te,& rcgnu in r gnu:& 
trul pej7deti&y&f<mes 3 
ey terrttmotutper loca. 

Hxc autem ommayini- 
tiafunt dolorum. 

Tunc tradentvos in s,1 P r 3'«' 
tribulatione, & accident j u ^ ai . n< 

- ioh ij.i«. 
&16.2. 



fionem fecidi digerit. 

4 Seducaty 77Aet»*'(™. Hie 7rk<w*v accipitur forma coniu- 
gationis Hebra?a? Hiphil : nam proprie neutrum eftjideo 
verti oportuit perinde acfi fcriptum efTec stTOTj)<r«/Homer. 
llud.fijCtiMfM^a. 7TX*£ovot.id ert 3 a'»aTW77.vnde apud Latinos 
Planus pro impoftore. 

^ Sub nomine meoy'fm -ni an^-n.Vulg.in nomine meo, am- 
bigue. Sic enim fere in his libris fignificatur, qui (e a Chri- 
Ito mandatum habere feu vere feu falfo dicunt.Hic autem 
veturos iftos dicit Chriftus.fub ipfius nomine.id eft ip(iuf- 
met Meflia? fiue Chrifti nomen vfurpantes, vt Dofuheus 
ille,cuius meminitTheophylacius,item Simon.Theudas, 
^Egyptius ille , quorum fit mentio in aclis Apoftolicis : & 
port hos etiam Manes, deleftis etiam fibi duodecim quos 
Apoftolos vocibat. Sic & noftra memoria Monafterienfes 
Anabaptifta? idem auli flint comminifci : & poft illos Da- 
uid Gcorgius,Libertinorum pnnceps. 

6 I{i4mores,*iLiv;. Vulg.Opir.ionesiid eft </!>f s^.Nos fupri 
4.24.« iuUii 3 Famam conuertimus. Sed quia plural; nume- 
ro vtendumerat, fynonymum qua?(iiiimus. ^Vidtte, 
ogm. Recle monet Scephanus nolK-r, poft o'ejtTt oport ere 
\sam<n^Hiy veleft, inquit,legendum//*i q>o»^ztf. Egomalim * 
fxi spoil&i . ^ Qmnia-,Tro.\T*. In quodam exemplari addi- 
tur TWJTUyHtfc: quod expreflimu?. ^Erit,fti Annotat 
Eraf.fefe alicubi legiiTe t^, er<>:quam leftionem maxime 
probo.Eft autem ha?c fententia , neillis quide pera&is fi- * 
nem fore malorum , vt fubiefta? pra?diftiones oftendunt, 
& adhuc probat experientia. Idem autem erit omnium 
malorum qui & mundi finis. 

7 Singulis Iocu,kP n>7n>^.id eft pafiim.Nam %p hoc loco 
diftributiuum eft.Vulg.PerZof<i,prepo{itionenon fatis ex- 
prefTa.Eralmus^^rtWM loa*. 

% Dohrum[partus,](t><fivaev.Mlindo videlicet fefe ad iftos 
eiiciendos comparante,quos ramdju velutin vtero gefta- 
uerit,vt loquitur Paulus Ro.8.22. nifi per parte intelliga- 
mus fignificari Judicium illud horrendum fubfequuturum 
quum ha?c antecedet, ficut partus dolores ipfum enixum: 
fiue ha?c Chrifti verba ad vltimum ilium diem, fiue ad Ie- 
rofolymorum excidium referas. 

K ij 



Cap. XXIIII. m 

Key tot* o%a»(ht,\i&Yi<Tovr(y tjvaaoi" 
jy) aTtJiAoit effepJlvowcn, <& [MoiI\odv- 

covrctj -,i(cy 7rAavyicn>vot 7K>aaoi$. 

Ktf) «^t tv <sr Atidvvdvi vttf rlw ovo/lu ax 3 

O j "c®v(Aeivat &$ TiAog 3 outoc; awzm- 

KauxMpvy§Yi(rt'rcLi tSto to djafytAiov 
tac, fictoiAeicu; Of oayi rvj oi>COU/L&{JYI €ig 

Luc.ii. io * ^ v , ^, , 

Dan.?.»7 O TUV OWU /<Am TO ficnAUy/b&, TV\q i- 

mixuxrtodc, to pn3^v Sfe A^j'iwA tH tzt^s- 
q>rnw, igw<; cv Tv7ra) aytu)' (o ct^ctyvo)- 

CKMVO&iTtt)) 

Tot* ot cv t« I^cTct/a (pdjyeTuxruv i- 
7maopn 

dpau t\ cm life o\%ia£ clutS. 

KctjocvTzSoiypdy fJw'£ki<?pv\&TZt> o- 
snrory a pay to, t/m&TicL cwm. 

Ovctjjrctji; cv yt<?eJ- e;^W/£,<£ tcu$ 
^HAa^ovo-ctjt; cv cyxavcut; Tcugn/utpctjg. 

U/uffl ^mACOVOSifAHtft cv oixCCciTo). 

"E'tcU >S TOTS 8A/<\],;£ /tMJCLAtl j O/'ifc OU 

ytypviv cL7r apxris KOO~/ms>v \(*>g tS vwu, 
Kcu ei/uYi iooAoCcoOncmv ctjn/M pea Ihm- 



EVANGEUVM 



10 



II 



II 



At i n 



■4 



'5 



ericis exofi omnibus " genti- 
bus propter nomen meum. 

Et tunc offendentur multi: 
& alius alium prodet,&: odio 
habebit "alius alium. 

Et multi pfcudopropheta; 

excitabiitur,acfeducct multos. 

Etquoniam " mulciplicata 

crit iniquitas,refrigeicet cha- 

ritasmultorum. 

Sed " qui fuftinuerit ad line 
vfque,is feruabitur. 

Et pra?dicabitur iftud Eua- 
gelium regni "in vniuerfa ter- 
ra vt lit tcllimonio omnibus 
2etibus:& tunc veniet "rinis. 

jlQuum ergo videntis abo- 
minationem illam vaftatrice 
qua; didfca eft |j a Danielc Pro- 
pheta, pofitam in loco fanfto: 
(qui legit, animaduertat) 

Tunc qui in ludxafiterintt 
fugiantin montes: 

Qui in folario,non defcen- 
dat " v t fumat quicquam e do- 
mo fua. 

Et qui ill agro 3 non reuerta- 
tur "retro vtfumat veftimeca 
lua. 

Vx autem pra?gnantibus &c 
lacl;antibus per illos dies. 

Orate ver6 ne fiat fuga ve- 
ftra hyeme,|neque"fabbatlio. 
Erit enim tunc compreflio 
magna, qualis non fuit a prin- 
cipio mundi ad hoc vfque te- 
pus," ncque erit. 
Etnilidecurtatifuifsetdiesil 



io 



ii 



13 



14 



16 



17 



i3 



19 



to 



ii 



"Jos: &eritif odioomni- 
bu-sg&rtibiM propterno- 
menmeum. 

I'.t turn fiandaliz.a- 
bunlt*rmulti:& inuici m 
tradent, &odiohaBtbiit 
inweem. 

Et multi f-fmdoprefhet * 
{urget^&feducetmultos. 

Et quoniam abuu da- 
bit intauitas, refriitefcet 
cbaritas multorum. 

Qui autem perfatera- 
uerit vfque in fitiem, hie 
jliluu* erit. 

Et prudicabitur hoc 
Euagelium re^m in mi- 
ner fo orbe , in tefiimun'iH. 
omnibw gentibtu:& titc 
veniet confummatio. 

Quum t>go videritii 
abominations dcfolatio- 
m , qu<£ difta tfi a Da- 
nielc Vrophcta,ftantan 
in loco (4>ic7o:(qui lenity 
intclligat) 

Tuc qui in Iudaafunt t 
furriam ad monies: 

Et qui in tefro,non de- 
fcendat tollere aliquid de 
domo fua. 

Et qui in "gro, non re- 
uertatur tollere tunicam 
fuam. 

V& autcm prje^'n.v ti- 
but cy nutrimiibit) m 
illii diebm. 

Orate autem vt no fiat 
fuga vef,ra in hyeme^el 
fabbatho. 

Erit enim tunc tribt*- 
latio magna, qualis non 
fuit ab initio mundivf- 
qut modo^nequefiet. 

Xi Et nifi breuiati fuif- 
fent dies dli , non fet t 



16 



■7 



rS 



19 



10 



11 



9 Gentibusjbvoiv. In vno codke non additur hoc voca- 
bulum 3 quo etiam fublato videtur plenior eiTe fentcntia. 

io TrodetyTTTtestJ^inuat. Vulg. & Eraf.ad verbum, Tra- 
dent.Sed t£ nrtfa.J)Ji>eu exiilimo pofitum *»tt t* ioecdi<)'i>r*j> fi- 
cutetiam infra ap.i6.i6. Sic etiam Hebra?is \ri}[nathan] ^ 
non modb tradere, fed etiam prodere fignificat, vt Ier.38. 
18. f Odio habebunt,iu<n\nvm.\\oC quoque commodius 

Grxci vno vocabulo exprimunt quam Latmi. ^Miu* 
alii*m,!tf^iixou. Hoc Gra;ci vno vocabulo exprimunt. Era- 
fmus addit, lnuica.1 : quodabundat&magisrefpondet W 10 

Ii Multiplicata ew'f,jj*.)>3u»3i!x*/.Vuig.& Etuf.^bundabit, 

li Quifuftinuerity ivxsn>/ui*ct(. Vulgata & Erafinus , Qui 
perfeuerauerir.ide&othitHjtpTffiiout. IJ 

14 In vniuerfa terra,cv Sm vrj 'Atuvf^ti. Ad\erbum,/« v- 
mutrfa habitabih. Vulgata, Invniuerfo orbe : id eft, a »A« V 
xu'kAm mc yic. Vocat autem Euangelium regni , felicem de 
regno cslorum nunciationem. ^ Vmisyjiiixtt. Vul- 

gata & Erafm us y Confummatio:id eft owTiKetet. 20 

1^ ^4bominationem illam vajiatrictm, ft/Vxi/^u* -nt ifMjjxo- 
nut.Vel^bominaodamvaflationem.nd verbum ^ibominatio- 
nem defolationis: qui Hebraifmus eft obfcurior.Sic etiam in- 
fra Apocalypfc»scap.i7.i,legimus,Kf«<<$tTwc'OT/>»i!{ i.damna- 
tionem meretneis llliui, pro Damnatam illam meretri- iy 
cem. Eft autem locus hie petitus ex Dan. n. 11, vbi He- 
braice legimus OOHU ypTU [fchi\^utsfchomem] quod etiam 
interpretaripoflumus, Abominationcm ftupendam. Sic 
autem defignat Propheta profanationem templi,col!oca- 
caibi aquiia , & multispatratisqua; per Legem non lice- 30 
bant : vnde etiam mox liquutum eft & templi & vrbis & 
gentis excidium, vt ex hiftoriis apparet. ^ Animaduer- 
tat,iotiTu>:ve\,fecum confident. Vulgata & Eraftnu.v,/«/f///^: 
qua? interpretatio non fan's videtur conuenire huic loco, 
^uaniiii interdum pro nwtinu vfurpetur, vt fupi a ca.1j.i7, 



& i6.11InM.1rco autem 8.i7,akeriimabalteroaperte vi- 
detur diftingui. 

17 lnfolario, Uti a? JtJyjt-n; : id eft, In fuperiore a?dium 
parte.Vuigata & Eraimus,/» tefio. Vide fupra 10.17. 

^ V tfumat quicquam e domofua^afOj -n !m ■msoiu.iat auiS.In ve- 
tuftis exemplanbus legitur,«fay -mUvK chum, (quo modo 
etiam legit Theophylactus & Valla) id eft,ad tollenda ea 
qua funt e domo fuamempe res fuas quas domi haber. 

18 t\etro,imav>.\ el.rMr/i^.-ficut dixit Virgilii!s.J(Mr/<*< & 
incipiant in corpora ^elle reuerti. ^ V tf\in:enta, vi Ija.-n*.. 
Veftimenrum hoc loco generaliteracopitur, cuius late 
patetfignificatio, vt teftantur iurifconfulti. Carterum in 
quacuor vetuftis exemplaribus legitur in fiigulari mif&- 
Tor, id eft pallium , nimirum quod fugienti in primis ne- 
ceflarium eft aduerfus aeris iniuriam.Idem ergo de cete- 
ris eiufmodi rebus ftatuendum:& fjgnifkatur fumma trc- 
pidatio & neceflit.is fugx. 

- 10 Hyeme^iiMiytx. nempe propter rempeftares alieno 
a fuga tempore. ^ Sabb.ith -,«• gv@€*Tu.in quatuor co- 
dicibus legimus <rx£S<i-mu fecundo cam, ficut p.>uloanre, 
Xi/M*><>f. Fuit autem fabbatho indicta quies minimead res 
fuas colligendas & fugam idonca. Hoc ipfum autem lu- 
daris contigit, Azymorum fefto obfeflis. 

ii ISjque erit, tiJi «' fjui -flon-m,. Triplex negatio eft adhi- 
bita(vtannotat Erafmus) em^hafeas caufa, quumLa- 
tinis contra vel duplex negatio affirmet. Cenftt aureni 
idem in annotationibus, verti poffe, Nequefiat: vtfita- 
bominantis. Atqui fi hoc recipiamus, potius'feribendum 
fuerit, cu ^h'^/tt. Ex infinitis vero exemplis apparet 
Coniundiui pra;fens in hac conftru&ione pro futuro In- 
dicatiui vfurpari ab hoc Euangelilla. Id iutem vere pra?- 
dixilfe Chriftum,exitus oftcndit,qmim in eaobfidione te- 
fteturIofephuspra:tercaptiuorum97 miilia, pcriifTe ho- 
minum vndecies centum miilia, cui fimilisclades nulla in 
vllis hiftoriis commemoratur. 

ai Otnnu 




fe*M SECVNDVM MATTHiEVM. 



1 C|iu.<» 



U/, 






Mutou; H/)XoQo)^fncr)v^)ctf n/u&patftK&vci/. 
Ton ictv t%q V/U4V &t7n\ , I Jbu , COch o 

*Pb'Z&£s<prircLi , ^ Jtocvoai oyi/ueicc /Myx- 

Kci <& Tt^lXt' (OgVi. 7TX0LM(JW\ ( £i '^ULVCL- 

7vv) t(cq Tnic, oJtAfxvrtc. 
\Jov i <Zf^peipy\i{cf, Vfx7v. 
h ctvowu et7m>cnvv^JVji-ciov-cv tm ipv\- 

€l'<pnpybv\ a,<zp&7fl) c/£,ip%$<rctf*&7rv 
i<fctj Yy r\ Tfupaoict Th ifov tS ctvd'gjpTrou- 

yOtiTcvrct) ol aiToi. 

Ytv^iwi; j $ rluu 0Ai-\|,/f t Y\iuA£fpv 
zM&vodv o hhioc cMOTtcdrncn^) > %$jj yickXyi- 
vyl a cDvci tv Qifyx; ctuDK , ngj ol d<?tpz$ 

7TeOVU.Ur(tj' > i7rO Td 0'.'gcf,VOU , ttguj CLj S'WUO'- 

Kty tut? (paumarzrcLj to onju&tov Th lj « 
t£ ax^Qopziv zJvmS ' ovoxvu)' t^jj-rovt wb- 
«\,ovrcLf iwidUj ay tpvXcu -nig ync,<£: o^ov- 
TCLfTVV VIOV TS CLV^^cp7lOV ip%o(jb\jov '(Phi 



H 



2-7 



18 



*-9 



3° 



li,periret"omnis caro: fed pro- 
pter eiedtos decurcabiitur dies 
illi. 

Tunc fiquis vobis dixerit, 
||Ecce, hie Chriftus, " auc hie: 
ne credite. 

" Excitabuntur enim pfeu- 
dochrifti &pfeudopropheta?, 
' & edent fiona maona&mi- 
racula:itavt "feducant (li fie- 
ri poflit) etiam electos. 

Ecce,pra;dixi vobis. 

ltaque fi dixeiint vobis, Ec 
ce,in defertoefhne egredimi- 
ni.Ecce,fc6clauib.ne credite. 

" Sicut enim fulgur exit ab 
Oriente, & apparet vfquein 
Occidetem : ita etiam ent ad- 
uentus Fijij hominis. 

|| Vbicuquc.n.fuerit cadauer, 
illuccongregabuntur "aquila?. 

I'Statim autem poft com- 
prefllonem dierumillorum Col 
obicurabitur, nee dabit luna 
fplendorem fuum 3 & ftell^ ca- 
dent ecajlo,& potentates c^- 
lorum concutientur. 

Tunc apparebit fignu Filij 
hominis'in ca?lo: & tuc " om- 
nes tribus terra;"plangent, |& 
videbiit Filiu hominis venien- 



« 



H 



--I 



18 



a? 



3P 



"3 

fafua omw can>:fc>i pro- 
pter clecioi breiuabuntHt 
dies illi. 

Tunc Jiauii vobis di- 
xerit, Ecce, hie ejl Chri- 
ftus, ant tllic: nolite cre- 
dere. 

Surgmt cnimpfeitdo- 
chrijii & pfeudoprophe- 
t£, & dabunt {igna ma- 
gna & prod'giaiita vt in 
trrorem inducantur (ji 
fieri poteji)etiam eleclt. 

Ecct,prxdixi -volis. 

Si e.go dixerint vobis t 
Ecce in deferto efl, nolite 
txire. Eue 3 in penetrali- 
buf.nolite credere. 

Sicut enim fulgur exit 
de Oriente , ey paret rf- 
que inOccidentcm:ita e- 
rit & adttetus Filtj ho- 
minis. 

Vbicttnque fuerit cor- 
pus, illuc congrtgabumur 
& aquilte. 

Statim autem bcfl tri- 
bulationem dnrii tllorU, 
fol obfiurabitur, & lima, 
no dabit lumen (i*um,<f<r 
fldlx cadent de aelo, & 
'virtutes ctlorum lOmmo- 
uebunmr. 

Et tunc parebitfignum 
Tilii hominis in c<elu : & 
tunc pl.ingtnt omnes tri- 
bus terr£,& vidtbutfi- 



Mar rj jr 
luc.17.1j. 



Luc. 17. ft 



Mar. 1M4 
Iiir.ii 25 
efa r 10 
eicch.32.7 
inel.a.51, 
&J15. 



Apoc.1.7 

dan.7.ij 

xach.12.11 



xx Omnis caro beriret, »'* «w' sVa ; S« t»7w ot*/;; . I.tota gens 
, * funditus interiret.vel,Nonj'eruaretury>Uacaro. Duplex He- 
braifmus, Non feruaretur,pro, periret. Eft enim ^hWc. 
(nam in his loquutionibus negans panicula non coha?ret 
cum figno vniuerlali o m n i s, fed cum verbo, vt liquet 
: * ex tph.4.ip)& Caro pro homine fynecdoche, paruspro 
toto : & homo pro Iudso, fynecdoche generis, ex quibus 
ilium mutauimus,vc obfeunorem : hunc vc fatis vficacum 
retinuimus. poflis tamen non inepte mterpretari, tfonjer- 
uafctur vlla. caro } vel,l>{ulla caroferuaretur. 

x 3 Aut hic,»£j\.\n quodam codice legicur S c*«,aut il- 
lic-.idque melius. 

14 Excitabuntur,iytf>?m<nvj?ii:i.eiiorientur, vt fupraii.n, 
f Et tdent figna,K?i Jbsnuai o^fnt. Vulg.& Erafad verbum, 
Et dabunt Jigna.Idem autem valet JiSivaj quod vrocftoc Jhum. 
palamaliquid defignare iniigne,quod omnibus fpeclandu 
proponatur.Sic enim vfurpant Hebror verbu |n3 \nathan\ 
interdum,vt Nehem.6.10. ^ Seducat^Trhunozy.ln quo- 
dam exemplarifcribitur77A.<M»)3ii^:i.vt feducantur,vel,(vt 
conuertit Vetus interpres)In errorem inducantur. 

17 Skut tnim,tos<tft> rty'.De fulgore Euagelij accipi debet 
no de prxdicationis cel.ritate : & feruada vis eft particu- 
lar caufalis.Opponitur enim lftud deferto ac conclauib.ac 
f\ diceret Chriftus , fore vt pevfpicue lucem fuam vbique 
pate faceret poft vrbisprgfertimexcidium,ac proinde ca- 
uendos,qui,Chrifti nomenmentiti,(eorfim difcipulosco- 
gerent. Rede igiturPaulus,i.Cor.4.3 5 Siopertum eft E- 
uangelium noftrumjiis qui pereunt opertum eft. 

28 Cadauer,™ ^wjt.Vulgata, Cor^cid eft tc <r^^. qua 
occafione arrepta nonnulli Ecclefiam quam falsb vocant, 
pro Chrifto ipfo fubiUtuut:quod quidem facile refelli po- 
teft etiafi legainus to o-wk^. Sed certe omnes codices quos 
mihi videre conti^it , fcriptum habebant to tBu^. Ica e- 
tiam habec Theophyladus Romanus, 8c Theodonius -bSs* 
T^ptrJai xoyat,Sc ita diferte vertic Syrus interpres turn hoc 
loco turn Luca? i7,:7.Sed ft>»non legit 5 nec Vetus etiam in- 
terpres. Ego verb retinendum cenfeo, & caufaleelfe, ita 
tamen vt non proximo verficulo attexatur,fed & ifte ver- 
ficulus & proxime pra?cedens,ad admonitionem verf 16. 
comprehenfam referantur, & ica coha?reat fententia , Si- 
qui infufurrarinchicaut illic quafi lacicantem Chriftum 
quarrendum , ne credite. Palam euim fefeconfpicienduin 



pra?bebit Chriftus vt fulgur ab Oriente ad Occidenrem 
emjeans & terrarum vniuerfum orbem irradians : & ficut 
aquili ad cadauer ftacim aduolant mira fagacitate,ita piis 
omnibus arquedemum eritconcurrendum vbi viuiiicum 
j mortis Chfifti nidorem percipient. Eft autem prouei bia- 
lis quidem h^c loqueodi forma quam etiam iliuftrat locus 
Iobi j9.3o,(ed mire conueniens Chrifto crucifixo, vera: & 
vnica? nota; ex qua licet veram Ecclefiam,cui nos oportet 
adiungere, afalft internofcere, quam vitarenos oporcet. 

xo f ^4qudie,ci aitroi. Vulgata } Et ayuiU: redundante copulati- 
ua. Nee temere vocantur aquila; qui Chrifto aggregarur, 
quum nemo cum illo vniacur, nifi qui eius carne & iangui- * 
ne vefcitur 3 fed mente non dente, id eft , fide & fpe } quibus 
velut alis ad ipfum in cados, porcis deorfum relnftis^eue- 

15 himur.ColofT.3jr. 

z£ Statimf&jSiaK.Hoc eft quod dicitur 2.Pet.3.9, no tar- 
dare Dominum. Ncc enim ha?c referunt ad id tcpus quo 
dilcipulos alloquebatur Chriftus,neque ?d tempora mox 
fequutura Ierofolymorum excidium, quern feinionem fi- 

xo niitverfii.inchoatum verfi^.iedperfcquutiones tllasre- 
fpicit quibus exerceri Ecclefiam oportet ad ilium vfque 
diem de quo nunc incipit diflerere Chriftus,ita vt non fint 
ifta figna metaphorice fed proprie accip eda. ^ Votefta- 
tes ctelorum,a\ Juutiy.^^ nf$*£c/Lirh. Auc(vt alij vertiit)Virtu- 

%* tes, modb intelligas non uftixs, fed c^Wjuhc fcriptum eife. 
Csterum exiftimoex Hebrsorum idiotifmo Poteftates 
carlorum pro ipfis caelis potentibus dici. Nolui tamen te- 
mere quicquam immutare.Sed potentesca?los dici exifti- 
mo turn ob illorum corporum inenarrabilem firmitate, 

i turn etiam ob illorum minime vanamin moderanda in- 
fenorum corporum tempene facultatem. f Concu- 

titntur,auK^>^mjx>vm^: vel vacillabunt.inftar flucluantisnauis 
in mari.Vulg.& Eraf c ommcuebuntur-.quod non tantam ha- 
bet emphafinrrefpondetenim t&F ca-^wvH,^/. 

3? 3° Signum,iii(nfjieioy. Qm hoc referunt ad crucis figu- 
ram,mihi quidem videntur finerationeloqui. Defcribitur 
enim mox quod fit futurum hoc fignum, ftimnia g loria vi- 
delic.ct.&. m.iiefta cjquy rpif-ihinp- Chriflum ilium dnini- 
pmn cx-W x rprrg^ ( qui, quo tempore ha»c dicebar, in- 

40 tervulgares homines cenfebatur, acnuncquoqueinfuis 
membnscontemnitur ) aducntare, vt orbem terrarum 
iudicet. 

K iij 



St 



T 



M 



n.cu 



r^< 



Cap. XXII II. 114 



EVANGELIVM. 



^ In cxlo^ -nS ovguJ.ln vno codice lcgim 9 ,™ a Toito^ntc, 
Qiy ' ft 111 cadis. "f Omnes tribus, rnitmi ^ <j>y\:«,i.omnes 
geces,feupopuli.Al1udit.n.veladdirperfionequgrefertur 



Gen. 10. 8c n,vel ad Ifraelitica? geris diftributione. ^Pla>:- 
irentjyJi-^tvTui.Ouid.Plaiigere nuda me is cunabar peUora palniit. 
Indefaftu vt prolugere accipiatur abfoluta (ignificatior.e. 



i.Cor.15. 

jii.thek 

4.16. 



J 1 



Marij.Ji 



ZviJIwU 67LhtWl4 OUT OKT TtOSapWCt- 

vi^cav^dir dx,poov ipttA&v k'cag aUpav cun. 

on ifyug tv Steps' 
Ovtw )i) u/uieit; } bmv)'J)/m mnvTU tux>- 



ti^juu Mya CfMv->y>[JM 7rapgA9v) n yt 

ViCl CLOW) iOOC, CtV 7VtXVTTL TOLVjlX fyjHTCtf. 

O ȣ$iroc tyyriyii -nrtpfadjwraf oil 



8 



34 



Luc. 17.1! 

i.pct-5.20 



UiQjL'j -VAC, Y\fJJtg<jLC, QMC-iWQ J&] TY\Q C0- 

££S x<h)c; oiJ\v y a<^ oi ayy&AOl TjfixggL- 

VMV 3 9i (AYI TfZtTAp /ULQV /uyVOG. 

C£c,7np 'j etf r,iMpouj ih N««,«7z»c i ^ ct } 

n. c?rcp y& ri oxlv u> rcy <; nfA^poujQTouq 
t&e} tS %gL7ux}\vo-/uts>u <re°py>vTi(; <tm- 
vovnt; y yetfj^wavic, <& cMyct/iAA^ov^, dffi 
hc YifjAptA o-toiiAS* Nwg Git; thV yu&oorcv 

Kflty H7liyVO>(jZtvku>QYl\^lV0^Cf.TaZXv- 
0~/J$C;J&Y\piV OLTrnVTUQ &TZ6C, i^OLj <& M %tt- 



Luc.17.3s ToizJbo zgqvt&i cv T&faypa)' o eiq 

1 i.thcf.4.17 or ^ pi \ *?'■>/ 

G&>&XcttAbcu>iTcij } %(fy etgcttpiirctf. 



It 



V 



?8 



p 



40 



tern in nubibus casli cum po- 
tentia & gloria multa. 

\\/s vero mittet Angelos fuos 
cum tubas voce magna, & co- 
gent e!e£tos eius a quatuor 
vetis, acarlorumextremoad 
eoi'um extremum. 

A " ficuautemdifcitc " pa- 
tabolam : quum iam ramus e- 
ius "teiier fit, & folia " gerrair 
nat , noftis propc ellc xfta- 
tem: 

Ita & vos 3 quum videritis 
ha?c omnia, fcitote ilium pro- 
pc elie$* ad fores. 

Amen dico vobis , ncqua- 
quam prqterierit a;tas hxc vf- 
quedum omnia ifta fa<5ta fint. 
I Ccelum & terra pra:ceri- 
bunttfermoncs autem mci ne- 
quaquam praeteribunr. 

De die autem illo : 'oc hora 
nemo fcit , ne Angeli quidem 
ca^lorii, fed pater mens folus. 
Sicut zinc er at dies Noc,ita 
erit&aduentusFilij hominis. 
||Sicut enim diebus qui prc- 
ccireriit diluuium edebant & 
hibebat,vxores ducebat& nu 
ptum dabat, ad eum viquc die 
quo ingreifus eft Nocinarca: 
Nee " agnouerunt diluuium 
vfque dum venilfet , & fuftu- 
lifTet omncs:ita erit & aduen- 
tus Filij hominis. 

jjTunc duo erunt in agro: v- 
nus accipietur, & alter relin- 
quetur. 



J J 



J3 



?4 



H 



$<$ 



Hum hominis vettientem 

in nubtbui c.cli cum W/- 
fiite mulia <& t,tai<ll.ite. 
lit mittet .Jn<ylof fuos 
cum tuba. & -vvie ma- 
gna, & congrtgabunte- 
lecloieitts'u quatuorve- 
ti-s , a (untnus citlvrum 
vfrue ad terminoi im-um. 
^ib arbore auttir, fici 
difcite parabolam: quum 
iam rarntti tins tetter fite 
rit, & folia nat a , jctn 
quiupropi- (fit: ft as: 

Ita ey tot, quum W- 
atritH htec omnia , fci- 
tote quia prope eft in ia- 
nuis. 

Amen dico vobis quia 
non prxteribit irtncratio 
heec donee omnia ]>cec 
jiant. 

CxUtm & terra tranf- 
ibunt : verba autem mcA 
non prateribunt. 

De die autc ilia & bo- 
ra nemo fut.nefue .Ange- 
li cxlorii , niji ftlm pateY. 



17 



J« 



39\ 



4° 



Sicut autem in diebut 
Noejta erit &■ aduentits 
Filij hominis. 

Shut enim era tin die- 
bus ante diluwu comede- 
tes & bibentes, nubevtts 
(if nuptuitradetes ,vfrrue 
ad eum diem quo intrau.it 
2\[_oe in arc am: 

Et non cognoueruntdt' 
necyenit diluuium, & 
tulit omnes : ita erit & 
aduentus Filij homtuif. 

Tunc duo erut in agro'. 
vnw affumetur, <&■ vr.ur 
reltnqnetur. 



^ lnnubibui,'6H ity v($ikuv. vel,fupra nubes.i.nubibusinfi- 
dentein:quomodo etiam fublatus eft in ca?lum, & diuinif- 
fime defcribitur Pfal.50, & 104. Eft autem totus hie locus 
tranflatus ex Danielis 7,8c Zacharice ix. 

31 Foce,<})«vi)f.Iiic]u.]tuor codicib.vctuftis fcribitur /wi- 
Ttt <nt\7n>foc yjy <pcfvii( twmHc, cum tuba & voce magna: cjuo- 



tranfitiue : quum apud Plinium lib y.cap.6, dicatur fcetus 
capillu geiminare:metaphoraab arboribus fumpta.Vulg. 
Nata.Era.C.Enata.i.h«wj.Ego verb malo acliiue accipere, 
34 ^Amen, ai[xlw. In quibufdam exemplanbus additur 
Ji,autem. f JEta*,$Jt<i. Vulgata ad verbum Genera- 

tio. Sed #«* (vtobferuat Eraf.)proeohic vfurpatur quod 



modoconuertit Vetusinterpres. f A ctelorum extremo 10 Latini jetatem vel (cculum vocant : velut quum dicitur 
ad eorum extremum, *V ttKfui t/gjtviv i'ws a!xfa>v ajiiwii. i.ab vno Neftor t^«c o*? '^, tres aetates vixifle. Vide fupra 11.16. 8c 
extremo ad alteru. (iue,a toto terrarum orbe qui cxlo te- 2^.36. f Omnia htec,rmvnt raJum,c\U3£ videlicet de gen- 

gitur.Vulg.& Er&r.obfcme,^4fummisc*lorum-rfque adter- tis tk vrbisexcidio prardixerat : fiquidem exdfa eftvrbs 
minos eomm,c\\i3. interpretationem meritb Valla reprehen- annoa morteChriftijS. Quod fiqnis vrgeat particulam 
dit.Hocdicendi genus etiamreperiesDeut.4.3i.& 28.64. J 5 vniuerfalem, vertere licebit Fiant, omnia videlicet qua? 
32 Ficu, irvm. Vulg. ^fr^orfyJ'a.-quomodoetiam fupra vltimum ilium diem prsecelfura dixit. Namabeotem- 
n.ip.quiaficusLatiniseftanceps.Sedhancambiguitatem pore caeperunt fieri , & adhuc peiTeuerant ilia figna, fuo 
tollunt ea qua? fequuntur. ^ Varabolam,-dxu nu&tCoKbjj.E- demum tempore filio hominis venture 
tzC.Similitudinem-.neqms (ait) (binniet ficu parabolas dice- 3<5 Ft hora, ^ -nit oio^t. In vno codice Tcribitur, Sm el- 

re. Sed ha?c certe ambiguitas vocis vix cuiquam in men- 10 e^c,vel hora. ^ Sed^uti.Vul^.&c Eraf.ad verbum,A r ^. 
tern veniat,vtj>ote nimium abfurda.neque eft hie amphi- Vide fupra 124. 
% bo'ia , qua? eft conftrudionis , fed homonymia vocis iWo, 38 Edebant, tfci-^vrn:: id eft t3ic\ns,c\uuin illud propria 

qua? non dorentem,fed doftrinamipfam (eudoclrina?ma debrutisdici velinc Grammatici : vt etiam videatur ma- 
teriem declarat. Quum autem articulus& hoc loco& gna efle huiusverbi emphafis , quo fionificatur homines 
Mar.i3,28.contraGra?ca? lingua? vfum exprimatur.vtmi- 2 S brutoruminftarfore ventri deditos.Namalioquiedere& 
hi concedent omnes vel mediocriter Gra?ce periti , puto bibere,per fe non eft vitium. 

ilium omnino ex Hebra?orum idiotiftnorefpondereliterf 39 Agnouerunt, -i'ymaov. Vulg Cognouerunt, Atqui Ncc 

n[^/f]quam notificatiua vocar, vt idem valeat atque rcw- quern Petrus (2.Petr.2.j)pra?conem inftitia? vnc.ir,hoc il- 
7i/j,fius parabola? commendanda? caufa. ^ Tener, am- los mininie celarat,arcam etiam foam illim extruens.Co- 
xo'crvelpotius la?uis.Hoc enim referoadcorricem cklibrfi, 30 gnouerunt igiturifti diluuium (equnturum dici a Noc, 
cuius la?uor indicat fuccum ilium vitalem e radice ad li- fed ;dij irriferunt non credentes,alij fuiv vo)u\ tatib.iiucn- 
brum euafilTe: quo<l vernaculo (ermone dicimus, qumd la ti non animaduerterunt; nulli denique illorum quod vel 
fem eft montce.Eraf.ad gemniam refert code mancnte (en- inuiti norant.agnoucrunr. 

fii.Tern1J.cleganterI1bjxu.dc refurrecl.vertit,7'cwere/?/>. 4 Accipictur,-m^tXrtfxC*itTt/^. Prxlentia pro futum, vt 

f Germinal, swft/j • vel EditrAccipitur autem illud ttiaui 55 apparet ex Luca,i7.:4. 

41 7'^W.f 



SECVNDVM MATTH1VM. 



Hj 



<5,v 



Tpnyjp^TZ otto j 077 ov/C oiSctn 770/a 

HfUtVO j JtVCOCKiTt , 077 £* M'c/W OiXO- 

JiazTGTHr7roia,$vhcixYi o y.h.iTiffiqkpy^ 7 ), 
iymy>pv\GKv out 3 <£: vx. ai> ^toLTi. cftopvyn vclj 
tLuj cr/Jctv cw~^' . 

A/a t£to (^ (//ut*g jiVi&i iTOifjX on vi 
tvpci. « cTo%.*7ts, c' qo£ t£ ai^^ir^v ^p"/^ 1 }' 

T.'c ag# &stV o 7n90qJov/\o^ 3 (£' Zf'yvt- 
//j>S , 01/ j^tifnatv o yjUQjLOQ auvA 'fh tyh; 

JZZcjf.TTtiaA cWTei , Tii JtJoVA) UUTOs't; <rltJJ 

r&zl/jjzvyjypz; 

McuytejLOt ocfou^ci; zrA^vog,bviA^tt)v 
o xog/o$ au/nj cAjpvoi Trziovjj-m htuc,. 

A u'mj ?^ya v/jav oti ofnurxtTi tc/cji/- 
7m.p/0vnv ajjT<< va-rzKpi <r\ cwtov. 

icJt&iV j'C.TP £iV fMTTL Tp /U/edv QVKt)V' 

K £</ o' M/giog 7%; Jov?gv iuiivov a/ 
w/uuipcL vi oJ <zi7£?<;cfoy.ct 3 vujj cv <ap a V) oJ 

Key 4iyc-niuY)7<{ clvtov , ^o/to JUi<>j$ 

, r v> * sp " r ' , * >/ 

tttT« ,0*716 r// v2Tt)X^r/v ,JV?7?/* c//6< €- 

«^a/ o y./\cf.v9/uyg t&j I (opvyysq tfj oJov 

TtdV. 

k gav-t'V Jexg. ■nttp'-TiVGte; } xinvic; 
p^t^«yaf jut; /\ctpt.7J7tcfa<; clCtuv cJfythdOp 



44 



4^ 



V 



43 



45 



t' 



4^ 



4> 



to 



)- 



44 



Dua: molcntes in piftrino: 
vna accipietur , &: altera "re- 
linquetur. 

j Vigilate ergo, nefcitis e- 
nim qua hora Dominus vcfter 
venturus fit. 

i Illud autemfcitotcfi fciret ' 
paterfamilias qua vigilia fur 
venturu" fit, vigraret ,nec li- 
neret perfodi domum fuam. 

Propterea & vos eftote pa- 
rati : quia qua hora non puta- 
tis,Filius hommis veturus cft. 
Quis igitureft fidelis fer- 
uus & prudens , quem confti- 4S 
tuit dominus f 'uper famulitju 
fuum,vtdenll!salimentumin i 
tempore? 

Beatu: feruus il!e ,quem, ^ 
quum vencnt dominus eius, 
inuenerit ita facientem. 

Amen dico vobis, omnibus 4 
bonis fuispra?ficiet eum 



Duo? rmieiites in mo~ 
lar*na afjuynetur,^- ina, 
relinauttur. 

V wUie tr'/n. "v.isith- 
fcitii <jua h'rra dnminw Mar.n jj 
reflt r venture fit. 



Illud arttifcilotp,qi(r>- l, i( . r2 , ^ 
niamfi fcirel palerjutni- i ih-.f.yz 
liSi qua htrsfwryeturtu a P°c- 16.18 
•fftjTrigilarei v.ique- {? 
nun fineret perfodi uo- 
mum fuam. 

Ideo fy -vos iflote pa.~ 
ra.li.quiu qua nefcitu hn- 
ra,Fi[tu* hoihinit -ventu- 
re eft. 



Quis put as eft fidelu Luc. 11.4* 
fcrut*6 0- pru ens, euem 
Conftiutlt dnrmnus fun* 
fuper famtliamfuam, vt 
d( t iUii tibum in leporei 

fieatm iUeftrum que, 
quum^cntTitdamiriM e- 
iw ,'wuene-rit ftc fatter.:?. 

Jfmen duo vobw quo- 
niam fuper omnia b'.na 
fuaconfinutt turn. 



49 



Quod lidixerit feruus ille4 8 , Siauumiixakmalut 
malusin corde fuo, Differt 
dominus meus aduentum: 

Ca j peritque verberare co- 
feruos, 'quinetiam edere & bi ™ ferms fms y mmducet a»- 
bereCumebni->: ttm eybib t <H elrnofis: 

Veniet dominus feruiillius S° Pmei domkm ferm 
die quo non expedfcac, & qua 
hora non nouit. 

Et fcparabit eum, ac partem 
ei adignabit cum hypocricis: 
ll ic ent rictus 8c flridor den- 
tium. 

Cap. xxv. 



V 



TVnc erit fimile regnum 
cxlorum decern vinjini- 
bus,qux fumpti? lampadi- 
bus fuis exierunt inoccurium 



ferum tile in corde fuo 3 
Alora famtdomiriHs mint 
ventre: 
Ltcceperit pen cuter e v>- 



ratjtr hora qua tgatrat. 

Et nimdet turn, par- 
ttrj.qnt eiu6 ponet ei* hy- 
' p',critv:illtc eru fletMQr 
ftridrr denttum. 



fponfi, 



Cap. x x v. 

TVncfur.'le erit re- 
gnum udarum de- 
cern yirgwibuf ■ qua; ac- 
aVientes lamfedt f fttas 
■ exierunt obuiam [p'-nfu 
Cr fponfe. 



Supri fj. 

4 1 

infia 25 }j 



41 Piflnno,wJ>.u,i. In tnbus codicibuslegitur^u'xfi, eo- 51 Separabit tumJ"/ : -nuATi <rjJ^,.\'u'.'j.Diuide: Lr-fDj- 

dem fenfu.Vuig.& Erzf.Alola.i.uJun'.ConCatu\(\e veto mu- ftcabit. Et certe hsc eft propria huius vcxabuli (ignifica- 
lieres turn apuci Gre<os,tum apud barbaros, mole-re & co- tio : vnde !una fiy.-r./M'. dicitur, quum d midiata Jucer.Std 
quere,aperteconftatexPlutarcho,quiin Jibroproblema- quod proxime fequicur, omnino declarat fijgnfuit hoc 
cum Romanorumqua?riccur ;d apud Romanov fieri n&n 5 loco vfurpari pro aV-e/fiy. Significarur enim fore vtDo- 
Ibleret. ^ }\elinquetur,^<iifmi i ftffSfeO.Qtndaoi co- minus eum feruum non habeat in reliquorum numero, 

dex addicVJ: '-.~- s, '.,'■ uj*;' £t ■m^.^.y.inji iTvu it ig «; aoiiraj, fed (epararum iti tracftec vt dignus eft. Horn. Ii;ad.v ro; 
Duo trunt in lecio -vno : -onut accipietur , ty alter relinquatur. @:i,>ij7Vfn 4'r^.;;i: id eft, Jiiyt. i-JS?r rvrauum propne <f «- 
Relinqui vero fignificat,defen pericurum. <ru»ynt declare: n, Ay^ftm.iJhttu9fen n&iA j putat 

45 QuiivigiliziinU ?v>.ax*.Ad verbum, Qua cuflodia. Vi- io graunTimumfuppIicium hoc vocabulodeciarari: cuius e- 
de Tupra 14,15. Vu!g.&Eraf.^tt<i/jor«.^/4'«=t. xemp.'um habemusi. Sim.fv^3,& Dm.j.zo. fed vcraeft # 

44 7^j-Mpit:atii,« Js'Mn. Vulgata,JVej f c;':«, -ic uJan. Vi- prior expli :atio. 9 yfc partem ei afignabit cum hypocri- 
de fupra j.£. tii,y& v, m&: tv m una jft bwcfflw .'rTir^.Hebrairmus,pro,I- 

45 2*u igittir.Ti- *oa.Vul%ati t £)HifpMas.Enf. Qjnfnam, ta traftabit vt foiet feru: qui boni videri malutquam t( r c. 
Ego vero exiftimo particuiam n^iits. adbiberi inhuiuf- 15 Videtur autemfumptum hoc dice Ji genus adominorum 
modi interrogatione vt fuperions fermor.is nafcentem co- confuetudine in demenfo (eruis & ancillisa.'Tigr,.r!o,proL!t 
c!ufion:-m aeclaret,vt fupra r^jZ^.alioquinno video quo- fefido$prgftabat.Vu!g.& Ettt.Ponet parti <w. tv. 
modo b.2C cohsereant. ^ Varmliuumym^.7r\inj;\n quo- I • C A P V T XXV. 

dam co-icelegitur-.(-^-n'*f,eodem fenfu. Vulgata,F<«wi7;i: 1 Lamoa"ibM,z^'*u-rri<>'j<:.Gue luctrti; ' nmiaca 

nimium genera'i nomine. Nomine vero -ri{ij*«?demen- io G.-. rr'iir)i'.\i :nrei:igi r.oua»ramf n etiam lamrsc'um nomi- 
fura fignihcp.tur. ne apud Grarcosmteiligunturjfed easiucernas qug va!"cu- 

Differt aduentum, s°/.,i?tii>.5vi, Vulgata, Moramfacit Jis impofico eiychnio,o!eofouenrur. Sco: us aucem huiui « 
%emre. Erifmu%,CunciMur ventre. parabola? atqueitern fequentis eft, oOendcre <: id Mtpiis 

49 Ctafermot, atui Avxou. Qu,atuor codices addunt *»■>. ;ndum,tantifperdum aduetanrem Domi •. txpccunt. 

Suos.vt vertit Vetusmrerpres. * Quinetiam tdere^- 15 Primam quidem vt vniifqmfniir fir fnz ; uenda? ficic-i m- 

t'^iH, -. -.S:c puto vertendam hanc particulim hocioco : in tentm. Deinde vt don:s pro vocation!* rarione a Deo - 
quodicendi genera diferciores Gra?cid:x;ffent,v^tcji?i»/i. bis conceffis fedu.'o adipfius gloriam lucrifaci^ndo 
Erafmus in annotat:on:'DL;s 'eg!t,i'sJ7?i»r». In quatuor au- mosexercendis vacemus. f sp'.rf^r.u :i;i. ^Q 

tern exemplaribus & Jbeopkylaclo r cnbitur tJbn o't ^ yrin, ta addit, L: fyonft,yai -*-. . opfz Sclffcjr.ii ir^,-; r> 1 : r r ■_ 

3 BOCtB fere ri !phran :i,-:-ie j pqelliis/Pr-r Vi- :- yl r^'-~- 

K iiij 



F.dat autem & bibat:quod ,egi; Vetoi untrpres. 



jo jOmpa 



Cap. XXV. ikS EVANGELIVM 

verbChriftum ipfum intel!ige,vt vocatur paffim a Paulo, meditatione verbi Dei & precibus fouere, & (vt loquitur 

ac prarfertim Ro^*4,& Eph.s>vt & a P uc ^ Prophetas.Vir- Paulus z.Tim.1,6") wa^wwwfav deftirerint in medio itinere, 

Sinum denique appellatione fignihcantur omnes Euange- fidei elichnio extinct,) deficient, ceteris Chrifto occurfu- 

fium profefii , qui adueniente Domino partim refurrexe- ris, & cum eo in erernum regnaturis,i.Thef 4. 17. Itaque 
rint , parrim viuifuenntdeprehenfi, omnes hie di&ivir- 5 pari rationc,lampadunoxi4H4effi-»^m-ine verbu Dei Hde in 

eines quod idololatria? & huius feculi pollutionibus fe re- cordibus noftris veluti accefunij& greffus nofhos diriges. 

nuntiafTe profeffi fuerint2.Cor.u,in quorum numero qui per oleum verb Spiritus fandi gratiam affiduis precibus 

temporaria duntaxat fide habuerinr,& pre negligetia fide in nobis perfeueratem,qua fides hfc fouetur,intelligimus. 

Q^unque autem ex eis 
erant faux, & quinque 
prudentes. 
3 S ed quinque futuee ac- 
ceptu lan-padibus , non 
fumpjerunt oleum ft cum. 



Ainv^fxwpsLj^Covatim iuc, ^ct/LLTm- 
£a.e, IcwtuV) ov% t?&8ov [M& itwmv I- 
houof 

A\ Ji (p&vt/mpi t'hg&ov ikctfov cv roit) 
nyyiioit) cwiwv jumia ffi P&[A.7nzJ)vv cuj- 
ruv. 

oivcUrfl}. 

Tots nyepSnozLv imtiwi ctf vmp^voi 

At Ji juLOopa] <v£j; QgsvifJisic, ebmiVy Ac- 
ts YlfMV CM Th iAcLfX V[AW ' 071 Ctf XctfX7lZi- 
thc, Y\\XU>V O-CwVLVTOj. 

( A i 7Ti)ieJ-Sm(ra.v <h ctf Qogvi/ngt , As jpv- 

f^W^civ . rv> . Q-a^ Mhtizts q vx ctpntcry) n/uuv <£ v/uuv' Tto- 
pdji&i j fj&T^hov <z&epg toic, -twd^owutol^ 
Hey cLytQy.TzniiaujTUjt;. 

ti7rtpyo[J${)Ct)v <h cwmv a,^s>^cf.an{, 
wXSkvo vu/utcpio<;' tgy ctf i-rotinpi ttcmXSov 
fur oJuriiGjg ToUyzjuyit' f(cq okA«c9-ji w 

T^^V Jl ipyOVTCtj }L) ctj\oi7rctf 7ntp- 
SWOI) MAPUTO]) KUQJLi MQJLS , Culoi^OV Yl' 
JUUV. 

O 'fittK&b*tt;&7nv 3 AiJLlujXiyu)u- 
Ypv\y>pein ovuj ^otiovk o'leP&Tzrlw 



10 



^upraz4. 

43- 
rave. «J»- 



it 



ii 



'3 



Qinnque autem ex eis erant 
prudences, & quinque, fatuae. 

Qua? eiant fatna? , acceptis 
lampadibus fuis,non ceperant 
oleum Tecum: 

Prudentes vero ceperant o- 
icum in valis fuis vna cum fuis 
lampadibus. 

Morante autem fponfo, 
'nictarunt "omnes^ac dormie- 
runr. 

"Media vero node clamor 
ortus eft dtcentinm,'Ecce, Ipon 
fusvenit,exiteinoccurfume- 
ius. 

Tunc furrexerunt omnes 
iUae virgines , &"adomarunt 
lampades fuas. 

Fatuae vero prudentibus di- 
xerunc , " Date nobis ex oleo 
veltro : quia lampades noftrar 
extinguuntur. 

Reiponderunt aute pruden- 
tes illafjdicentes, "Nequaqua, 
ne non furHciat nobis & vo- 
bis: ite vero potius ad eos qui 
vendunt, & ipfae vobis emite. 

Quum autem irentemptum, 
venit fponfus : & qua: parata? 
erant, introierunt cum eo " ad 
nuptias: claufaque eit ianua. 

Poflea vero veniunt &re- 
liquae virgines, diccntcs, Do- 
mine domine,aperi nobis. 

Ipfe vero refpondens ait,A- 
men dico vobis,non noui vos. 

(I Vigilate itaque, quia neque 



V ruclentes >ero acce- 
pcrunt oleum in vafujuif 
cum lampadibm. 

Moram Mtttmfdcitn- 
te fyonfo, dormiauernnt 
omnes, <&• dormiernnt. 

Media autem nocle 
clamor fallw cjl , licet, 
jJ>vnftM venit , extte ob- 
uiam ei. 

Tunc ftirrexemm 0- 
mnes yiYg'nesilla:- ) & or- 
nautrunt lampades [not. 

Tjtux autem fapitn- 
tibm dtxerunt^Datc no- 
bis de oho vejtro: quia 
lampades nojlne txtin- 
guutur. 

t\e(^>onderuvt prude- 
ttSfdictntcs N e forte non 
fufftciat nobis & whit 
ite potiut ad yendentcs 
& emtteyobn. 

Dum autem ircnt ente- 
re, venit Jponfm ; ey qu/e 
pdrate erant,intraueriint 
cum eo ad nuptial : & 
clan fa eft ianua. 

Nouifrme veniunt (<f 
rtliqus 'virgines, dicen- 
tes.Domine domineaperi 
nobis 

At ille refpondens ait, 
Amen dico vobu,nefcio 

I'VOS. 
V igilate itaque, quia 



it 



1 I 



5 Nic~tarunt,ctvsTt.!;*.Kdormitari4nt,vt Vulgata, & Era£- legimus inquatuorcodicibus),u«7ro7t uHtfxafwV^.Eftautein 
mus, (enfure<fteexpreflb.VtinilloFlacci,^«^»*eio»»« 10 (jxttot* particula non ram percontantis quam addubitan- 



; yut-vSfiAt <ti dormitat HomerM,& Plutarchusin vitaCiceronis, vufw^y, ris,vtob(eruatdoc>iiTimusilleBud£us,prolarisexemp]is 

-T in 

'LC^rif^, 5{U(ftv,proprium verbum Latinum vfurparemalui. ^0- 15 teruimn vno codice pro ot^Tj's^ Jt^A\ov,rcri;'itur,7TO/iA/'e<&i 



yXiifCjl '->} inquit, quandoque videtur Demofthenes Ciceroni. Nos vul- Ego verb prseterea puio ellipticum efledicendi genus, & 
. ,, O godicimusjjoOTWJe^r.tTNamTcn/rw^K, eft proprie ocu- fupplendum aliquid prorationc eius de quoagitui: ficut 
, "vf ) ^ty^tM. j ls f omno p r auatis conniuere : 1 



tamen quum fequaturs^- fecit Erafmus hoc loco. Vulgata, # ef,r:e nnnfufficiat.Cx- 



fwwr/jflravnc.Quisenim vigi!atvtoportuit?Sed excitati ta- ^^xevrquam leftionem fi fequamur, nulla eritellipfis. Ita 

men elefti.animum recipiunt,vt qui hodie voce veluti re- enim licebit omnia conneclere, Ne nonfuf> ciat n»bi<s & vo~ 

nati Euangelij ferlbexpergtfiunt. bn,ite potius, &c. Sic autem fignificarur tempus illud prar- 

* 6 Media vero noc~le,uiow </t\uK to'c. id eft profundifilma, teriifle mutua: fidei communicationis. lam enim aduenire 
qualem videlicet Mahumedes in orientem, Antichriftus 20 ilium apud quern vnufquifque fit fua fide victurus. 

Romanus in occidentem inuexit.vtcompleatur quod di- f Ite potiu*,-m>^iSn Ji^KKm. Salfa elt derilio non cohorta- 

xit Domiuus Luc.18,8. Quod autem in nunc locum fcri- tio. Nee enim pecunia emitur hoc'olefi,fc-d gratuito datur 

bit Hieronymus fo]itoiXhriftianosJavig4iaPafche,pro- in tempore beneplaciti, Ef ? 5 .1, & 61.1. vt (i hodie Chri- 

pterea non dimitti ante-mediam noctem exaftam, idque fto adueniente rcuiu ^rtiam dies o on procul videtur abeH- 

ex Iudaicatraditione , quajdxitur ChriftttsJnedia node ^ f^)pij,rogitancibus hvpocritisChrilhanis, gratiam Euan- w 

Jp v^px tiruy , f i in da4Tientocaret. quanuis Chriftumquidem gelij a feiam pertinaciter neglecli, fibi comUiunican, rc-yi 

is conftetveniflejideftnatumefTenofte, vt ex hiftori.ili- fpondeant, Nobis nunc non de vobis fed de nobifipfis co- v 

v ,quet Luc.i, 8. Sed a'tenus aduentus nemo fcit diem ne- gitandum eft. Ite potius ad veitros illos Sacrificos & P6- >i 

v que horam.fupra 24,5*. tifices:& venias ac merita fanftorum ab ipfis emite. " 

7 Adornarunt,'tMoapM<TWi.\.Ky.-n9)t&ja.irar. IndejtggjtBT^^i Q 10 Adnitptias, «V TO15 j«'f«u. pra?pofitio«cdeclarat no- 

x*«rapud Homerum dicuntur Duces, abinftruendisac mine ^yi/^>y h'ic fignificari (vt cti in vercit Syrus inter- 

difijonendis copiis. 8 Datc t ±in.Sic fruftra doceripe- pres)locum ipfum celebrand\siftis nuptiiv.i.beata: vita: in 

tent qvi prxdicationis tempus neglexennt. fempiternu fruendardeftinatu.quinobi'v nunc eft(duranti- 

9 \T^jcqttaquamf\ ne non fuffi 'ciat,' ptimn *x tfnirpiyel (vt bus adhnc nimiru fponfaJibus) oculis fidei confiderandas. 

13 Qua 



SECVNDVM MATTHiVM 



nfj.^^v ovdz tuju ca^v wyo vpe, tov ctv- 
^roopia,v\p'^vaj\. 

C£'Q7rtpy& aX§gcp7iQc; ^tvJ^^jo cW- 
te(rtivU IJicu; JhoAoti; 3 %$j -mtpichvwiv 

KoU CO fJ^J ichdUft TFcVVk TzXcWTU^ J, 

efboy a> Ji,tv' ZKy^y *y rhjuiJicw Jbva- 
fuuv' qey 3>7FhJ)l unotv Aj^ioiq. 

Uopd/^it; eh o TVL7Ftvvi tolXoxtu Act- 
Ccov^pyclamv cyy cwvoii;,^ im>mo~iv ctX- 
/\g.7nvn TxtXaMWL. 

CLacwmt; ycy o tw, Jbo, QMipch\cn )(cy 
cwtoc ob?^hct Jbo. 

O'JtTVtv XaCcov , ctTTcASzav topvfyv 
ov Tij yvt 3 ngj\ dymtpv-^i to apyugnov tvv 

ZVQIX CUiTd. 

Mijrj, cA %25-vov ttsXwu ip^rctt o vx>- 

cufTcov 7\o"y>v. 

Kou <zt?^>9<nXSiov o ra Tnvtz TaXaMja. 

P\g.^,COV, f <^0<niVif}tiV d?<Kct 7TiVTi TCtXoW- 
756 XtyCOV ,KvejLt 3 7F&v™ TZt\cLV7&, /Utfl TIZl- 

pl<fodi(g.(; , Kcfe , clWcl 7nvvi TOiXajna l- 
x£pd%7zz vtt clutoTq. 

E'Vm 3 oLtcSo kvojloc, cujTh: 3 EvJbuM 

TtoXXcov o~i f^jrx.<piaze>'eimX^ etq tyiv y<t>- 
gpvrS XVQJLX GVU. 

n^cO^X5t*>V eh ffOUf 7a Jbo 7ttA&TTO 
XCL&COV Qi7Ti^LvQJ.i,ch>0 jttXdVTtx fA9^ 7m- 
pieha^c, 3 Ych , aMa Jbo ittXaMTO. zxt p- 
chart i7r cwjuiq. 



<4 



I) 



\6 



17 



!> 



lO 



11 



2Z 



ilium diem neque illam hora 
fciris, qua Filius hominis ve- 
niet. 

\\'/ra enim efl vtquum quif- 
piam peregre proricifcens vo- 
cauic ieruos fuos, ik " tradidit 
eisbonafua. 

Et huic quide dedit quin- 
que talenta, alij aute duo, alij 
vero vnum : vnicuique fecun- 
dum ip(iusfacultatc:&pere- 
grc profedus ell ftatim. 

Profeftus autemqui quin- 
que calentaacceperat, nego- 
natus eft exiis: & fecit altera 
quinquetalenta. 

Itide & qui duo acceperat, 

lucratus eft & ipfe altera duo. 

Qui autem vnum acceperat, 

abies defodit ill ad in terra,& 

abfconditpecunia domini iui. 

Poll multu vero tempus ve- 
nitdominus feruorum illoru, 
& confert rationem cum eis. 

Tunc accedens is qui quin- 
que talenta acceperat, attulit 
altera quinqj taleta,dices,Do- 
mincquinque taleta tradidifti 
mihi, ecce, altera quinquc ta- 
lenta lucratus fum ex lis. 

Dixit autc ei dominus eius, 

Bene ^/?,ferue bone & fidehV. 

in exiguo fuifti fidelis , luper 

multa te conftituam : ingre- 

dere in gaudium domini tui. 

Accedes aute & qui duo ta- 
lenta acceperat, ait,Domine, 
duo taleta tradidifti mihi, ec- 
ce , alia duo lucratus fum ex 
iis. 



117 

tiefcittf diem neque ho- 
ra.m. 

Sicut enim homo pre- l, U e, i«, \^ 
gre profiafiens vocauit 
(erttos fuos , & tradidit 
Mis bona. fun. 

Et "vni dedit quinque 
talenta , alij autem duo, 
alij vero -vnum : •vnictti- 
que fecundum propriam 
virtutem : &profeftui 
efifiatim. 

Jihvjt aute qui quitl- 
que taleta acceperat, & 
operatuf efl in eis,& lu- 
cratttf efl alia quinque. 

Similiter gyqui duo 
accepcratylucratu* eji a- 
liaduo. 

Qui autem -vnum ac- 
ceperat, abienx fodit in 
ten am, & abfeondit pe- 
cuniam domini [ui. 

"Pnfl multum vero te- 
ports venit dominus fer- 
uorum illorum, & pofuit 
rationem cum eis. 

Et aa edes qui quinque 
talenta acceperat y obtulit 
alia quinque taleta, di- 
c ens, Domine, quinque to. 
lenta tradidifti mihi 3 ec- 
ce,alia quinque fupertu- 
cr at us fum. 

Ait illi dominut tins, 
Euge ferue bone &fide- 
lu, quiafuper paucafui- 
flifidelu , fuper multa te 
conftituam: intra in gau- 
dium domini tui. 

Acceftit autem & qui 

duo talenta acceperat,ey 

ait,Domine, duo talenta 

tradidifti mihi: ecce 3 aliit 

i duo lucratus fum. 



if? 



'7 



IS 



19 



10 



1} Qua Filius hominis veniet , w vi etjo? to ttiSpd-mu ip^-ntf. 
Hx'cnonlegic Vecusinterpres, neque reperimus in tnbus 
vetuftis codicibus. 

14 [/ra] enim [eft] -*>f,&c u!<i$> hf &c. Res ipfa oftendic 
hocdicendi genus peutumefTee medio, ac proindefup- 
plendum efle aliquid vc i(,fta fit loquutio.Vulg.& Eraf Si- 
cat etiim }><w.<o:admodum obfeure. Vide Mar.1j.74. ^ Pe- 
rrgre projicifccnst'&mJMfjLfjJ. In caelum videlicet afcendens ad 
patrem , ac proinde a nobis corpore abfens , qua ratione 
dicimur viciflim ab il!oabefl~e 1. Cor .5. 6: fide tamen cum 
illo per fpiritus an hubonem coiunftifTimi. ^ Tradidit eis, 
vn*.p.ifo>iuY av-nlc. Afcendens enim in ca?lu dona dat homini- 
bus i.Cor.u.7,& Eph.4.8, quorum rationem exiget vlti- 
mo illo die. 

15 Ipfius faatltatem,-dv) \<ft*i Jkjixfjjv.Yulg.V irfMte:quod 
non conuenit huic loco. Facultate enim hie appellat pru- 
dentiam & peritiam in negotiando:humano more loqucs: 
quum alioqui vt gratuitum eft donum , ita non nifi per al- 
teram gratia eo bene v tarn ur.»^'<w autem, quod alij inter- 
pretanturpropriam, malui prorelatiuo *Jt5 accipere,vi- 
tato etiam reciproco propter amphiboliam. Hoc eft aute 
quod G;;]!icoidiotifi"nod)cimusj/e/o«/r/)orfef. 

16 Negotiants eft , c-ipytoTt-m. Proprie tfya^i^nj, in hoc 
generedicicurnonc]uifquisneeot!atur,fedis dermim qui 
lucrum facir.id eft 3 de ipfius laboris frucl:u, ficut etiam ac- 
cipitur infra Luc. 19 16". & Herodotus in Clio, ,«*}«** x»'- 
{ja,ra f'^affw'^ot-Hic autem generalirer accipitur pro <&£$.- 
y/*andi£m], Plinius medicos dicitanimasnegotiari,eadem 
fignificatione. At&.i'MctciMKM $,ti Jixji-nv ui&l 7r*f iyjiwo »*- 



X«|S», to«c <A' kemtt oH.ihAj<n)> ipyetfi&uf. & Demofth.jytTttAn- 
tuoi'f'.Jic Kf t&k ipyctort^ztf rtJ kuixJ ifytgjiu. vnde inpy* ^gil/mscm, 
quibus opponitur apud Iurifc. otiofa pecunia. Keque ta- 
men faenerationes iniquas magisapprobatChriftus,aut 

f Euangelijcauponatores, quimfurtumlaudatquumdicit 
(e venturum vtfurem. Vulgata ad verbum, Operates eft: 
quod verbum Latini hac fignificatione (quod fciarn) nun- 
quam vfurpant.Galli dicum,trafiqueroupraiT^quer. % Ex, 
ijs,i»'ajj-rH;. Vulg.ad verbum, In ets.ErzCm.Verea. ^Fe- 

10 cit, i-minTi*. Cic.4-in Veirem, Quibufham, inquit,rebus in ex 

prouincia maximum vno anno pecuniam fdcere p'ftfet. Eraf.Cow- 

fecit. In duobus autem exemplaribus fcribitur Mi«/><to:™,lu- 

Ciatus eftrficut conucrit Vet.interpr. 

18 Abiens^Tnhtriv.Rediindzt ex heb.idiotifmo,& deeft 

15 in duobus codicibus. 

to Ex iis,W (wrote :vel per ea, vtrefte vertit Erafmus. 
Nam in quibufdam etiam codicibus fcribitur, i» auu-n7c. I- 
taqtie nolui £&> interpretari pro5jte^»,i.pra?ter. Vetus au- 
tem interpres ha?c non legit : quia videlicet non UipS)nm 

10 fed jW*p JVtirw fcriptum habuit, ideftSuperlucratusfum, 
vt ipfe connertit. 

11 Bene[rft~\£. id eft, >ytv*f i^w-Nam fubauditurver- 
bum,quod expreffimus declarationis caufa. Vulgata, Eu- 
ge:- A eft,dT}*:quod nufquam reperi fcriptum in Gra;cis co- 

4 5 dicibus. ^ Ingredere in gaudium, eienx^t h'« tiw %?•&■*• 

Hebrxum dicendi genus, quaii diceret , Adefdum vt fru- 
Aum percipias benignitatis mea?,& reipfa lentiasquara 
gratnm fit mihi officium tuum. Simile dicendi genus ba- 
bes Pfal.6?.i8. 



Cap. XXV. 118 EVANGEL IV M. 

t!<pv\ cuiTtJo xuetos **rf$£v <&*>** *- 2J 



ycL&v Th %vzjlx ovv. 

Tl&aiXSwv eht(cy OTvev ttlXoxtov 

p&<; 3 ycf) au/jctycov bSzv a chiaitopmoixg. 
Kct} (po&i&iit;, a,7TiX3wv ix,pv^ct TO 

TahttJVTCV OOU CV TYl yYi idi,i^lgTO0DV. 
A'TrOXQJLdVS dt KOejLOG <JJjr£ CiTTiV 

ewTcfy Uovyipi JbvAe jyy 0Kvnpe>y£&tc; ot\ 
S^qJl^co ottov «x iari^/L,^ ouuuccyo b- 
G«f « J)<cmop7iio-cC 

~£S~ei0iw aw (ZctXw to apyugjLov juov 
TolQV&Tn^ncLiQ'qcy iXSwv lya cmojuu- 
aztixuxj etv to ifjyVyOiw tokco. 

R' gg.Vi OWL) cltt <hjJUTOTtxKouf&v><& 

Jb-rtrOutyOVTl Ttt <A,<£p!.7tt\fiU>Ta. 

fiupriij.u ( ToT$ g^oi'TJ waim JbStio-xtraj , ^ 
Il,c ' 8 ,8 ' f^ic^dj^vo-irau'^7ro h tS fxri tyonoSju 

»ar. 4 .t$. ™y "7 , ^ < A, *J7 

& 19.26. oey€4,ap"jno~ircL)CL7r OJUTV.) 

Kdf TOV Ct^P&iOV JhiiXoV CM@Ct?^iTi 
Supra 8.12 > \ / ' 'K ' . > ~ >/ « 

&2J.13. «C 70 (TKOTOg TO dZ^MTi&V QM&i igOUf 

k\cwQjl{9q ng\ Spvym)g <ffi od%vmv> 

O'tuv q e/\9v) yog tS ajfo&irov cv 
tm <fb% v\ <wt3 3 qguj 7ntVTi<; ol kyoi alfyt- 
Aoi f/AT cwThWtt qgndi'oi 'Qh^oyyx 6%- 
fyg cWJh. 

7ra>VTtt Trt zQvh 3 t(cy d(po£jL& cwTctA aV 

a,XkY\\C0V 3 cbS7Fip TlOlfxhjJ d^oQjL^i Tt% 

0T2 ipn \6a,m\iw, 'ioig cm di^icov 



*1 



16 



Aiteidominus eins,Bcne 
^/?,ferue bone & fidelis, in exi- 
guo fuifti fidelis,fuper multa te 
conftituam: inguedere in gau- 
dium domini cm. 
j, 4 Accedens aute& quivnum : 
1 talentuacceperat 3 air,Domine, 
! noueram te homiiie durum ef- 
fc, qui merasvbi non ieuifti 
"8c inde cogas vbinon fparfifti: 
25 Itaque times abij & occulca- 
ui talentum tuum in terra: ec- 
cejhabes quod tuum eft. 
16 Refpondensautemdominus 
eiiii dixit ei, Serue male 8c "i- 
anaue , Iciebas me metere vbi 
non feui 3 8c inde cogere vbi 
non fpariK 

Oportuitergo te commit- 
tere pecuniam meam menia- 
riis: vcnies autem ego reccpif- 
fem meum,cum fccnore. 

Tollite ergo ab eo talentum, 
& date eiqui Iiabet decern ta- 
lenta. 

(| Omnicnim habenti dabi- 
tur 3 & exuberabit.qui vcro non 
habet,etiam "quod habet, tol- 
leturab eo. ) 

Et inutilem feruum eiicite 
|in tenebras extimas : illic erit 
fletus 8c ftridor dentium. 



~7 



18 



19 



30j 



j4h ilii dcmlnm e'lw* 
Luge j \;n" bone ejrfidt- 
lis, citi.i fuper peima ful- 
fil fnielh , fuper mult. x :e 
conftiiu.m>: intra in «an- 
duiin dorriini tui. 

^fccetltm autem & 
quivnum taletum acce- 
perat, ait, Domine , f ; o 
quia homo Autim es^nn- 
tis ybi r.onftminaflij &• 
congreg asvlin ojparffl i: 

E t timens abij ey a.bf- 
eondi taUnium tuum in 
terra : ecce , hibes quod 
tuum eft. 

J{tj^ondens autem do- 
miriHi eius dixit ti, Si r- 
ue male &piger,fciebas 
quia junto ybi non femi- 
no , ty cor.vrego y>' i non 
ftarfi: | 

Oportuit ergo tecom- 
mittirc pecuniam meam 
nunrnlatiu,&' veniem e. 
go recepifie iitiqt*e quod 
nieum eftjtum vfura. 

Tollite itaque ab eo 
talentum, & date eiqui 
I habet decern taUnta. 
29, (Owm tnim habenti 
dabitur, ty abundubst: 
et autem qm non hal)ct y 
& quodvidetur habere t 
av.f\retur abeo.~) 

Et inutiitm feruum e- 
iicite in tenebra-s exterio- 
res : illic erit flettis ©* 
flridor dentium. 



2-7 



18 



$1 



31 



3* 



33 



?4 



Quum autem venerit Filius 
hominis'cum gloria fua , 8c o- 
mnes S. Angeli cii eo,tunc (ede 
bit fuper thronum glori* fua% 

Et cogentur cora eo omnes 
gentes,& feparabit eoSjalteros 
ab alteris , vt pallor feparat o- 
uesabhadis. 



Etftatuet,oues quidem ad 
dexcram fuam, ha'dos autem 
ad finiftram. 

Tunc dicet Rex ijs qui ad i 34 



33 



Quum autem venerit 
F'liui hominii in m.iie- 
fi ate fua , & omnes jin- 
geli cum eo, tunc fedebit 
fuper fedem muuflatu 
fue. 

Et con<rregabutur an- 
te cum omnes gent es, &• 
feparabit eos ab ijuiicem, 
fuut paftor fgregat oues 
ab hizdis. 

Etfla'uetnues qu'tdem 
a dcxtris f'-is^hndos au- 
tim a fmifiris. 

Tunc dicet rex his qui 



X4 £T inde cogatiwrnwiyt* o?w. Bis idem exprimit 5 Hi- 
uerfis modis.Hebrsorum morernec dubito quin ha:c fue- 
rint vulgo prouerbialiter vfurpata. Semen enim difper- 
gendo feritur, & metendocumfructu velucirurfum col- 
ligitur. Sumptum eft autem hoc prouerbium ab auaroru 5 
moribus qui duri femper funt in operis vrgedis. Et ita fi- 
gnificatur Deum feueriffime afturfrefle cum iis, qui do- 
norum ad ipfius largitoris veluti propagandas in proximis 
lucrifaciendis opes acceptorum, fanftam quandam nego- 
ciationem neglexerint. Neque hinc concludi poteft ope- 10 
rum dignitas,fed domini benignitas,in eos qui pro virili & 
ex gratia fuerint officio fundi. 

26 Ignaue,on »»f>(. Vulg.& Eraf.T , (^r,id eft j>i'$vfM. 

17 Committere,$*\Hv, vcl ponere:ficut Alphius i!le foe- 
nerator apud Flaccum in Epodo, Quxrit calendk ponere. l 5 
^T>ecuniam,d?ylzto*:id eft: ^H^m.Nam latiore (Tgnificaiio- 
nehic accipitur.- ficut vu!godicimust/e/,.tygew/, proomni 
* pecunia:quo modo etiam Hebrai fjDD [c-fo*/apfo]dicunt. 

29 Omni habenti, to' ?«/> s'^ovti otivti. In meo vetuftiffimo 
exemplari deeft wav7i, quod etiam non legit Syrus inter- 2 ° 
pres.Csterum eadem quidem fentetia vfus eft fupra Do- 
minus I5.i2,fed fine diuerfo. Nam ibi agitur de iis qui fibi 
per fuperbiam arrogant quod nonhabent, quanjjerbia 
ofFenftis omnium donorum auftor , paucula etiam qua? i- 



pfis Iargitus erat 3 eis eripit, ficut Pharifi^s & Scribis acci- 
die : contra vero iis qui in timore Domini ambulant cu o- 
mni modeftia, & in eo toti vt Dei gloria? pro fuo modulo 
feruiaii[,magis ac magis beneficum fe prabet. Hie verb 
diileric depigris &. deiidiofis, apud quos doni Dei inuti- 
lia lacent. Itaque hie dicitur habere is qui iam diues eft, 
quoniam donis aDeofibi coceflls bene vfoside nugis ac 
magis Jocupletat. Contra verb dicitur non habere qui eo 
quod habebat no minus caiuerit quam (1 116 habuifTet:qua 
neg'igetia Deus ofTenfus,illi vere eripit quo (ic eft abufus. 
^ ^», d habet, * j'^h. Nam & ifli habent quod a Deo acce- 
perunt, fed quum id defodiant dicuntur poftea id non ha- 
bere , ficut auaris dicitur tarn deeflequod habent quam 
quod nonhabent. Innonnullis Graxis codicibus pro*t- 
jrti fcribitur S Jh^i^v, quod videtur habere:& ita legit e- 
tiam Vetusinterpres,proculdubioexLuc S.iS.fed perpe- 
ram. Neque enim iltud huius parabola: icopo conuenit, 
ncc legitur etiam apud Syruminterpn.tcm. 

31 Cumgloria,s» tm Ji^.i./j^Ji^xc, ficut loquitur nofter 
Euangehfta fupra 16. 27, & 24.30 .Refpoderigitur particu- 
lar illi 3 Hebrajorum, cuius multiplex eft fignificatio; 
quum etiam idem valeatquod cvm : vt Exod.15.19, dici- 
tur Pharao irigrefTus in curru fuo & equiribus fuis. Vide 
inf. a,AcT:.i.io. 

34 £ cut dully 



SECVNDVM MATTHjEVM. 



clutS , Atv-rt ol &hojvi/u$tJOt t£ 7rztre9S 
fjyv , KXYl&VOfMcmTi tLuu Y\TCl M&G fM- 
vlxu v[mv fictcnAeicu/'&io yj/iTa^oAtig xo- 

i i , 

on, (i.lmoyJ^ctcQ-i (*z 'or Qv?&mJ tifwv, 

Tovi'STFOKZJiZmovv'rcy cujtzJ 'oiJiujy- 
ohhey>yrtc-, K^'g/2, TtoTi en &Jbft\u 7rtt- 

hwnozttsJp ; 

HoVe Jt 0% GiSbpfk) %iVOV-> ffC/Lf CWJY\- 

yzy>?j$fj y vi yu{Avov,K&) <z$kti£ciAo/uft{j ; 
Ylovt tfi o-2 &Jbmfyj ctcd-tvYi , w op (pt»- 

Ka/*&7t>xe/$s<c o SctcnXitc, zp& au- 

TOlQ.^fxltV MyA Vf/AVy r e$ OCTOV Z7JVtYiOZL 
•n h) TCVTttfV Tp dchXtyMV MCV t sA#- 

Tote g'p^ W ^6 ^ <4&yvuf>t«v j Ilo- 

cdji&i «V i/<A9V 01 f&'TVlecf./utpOl , GiC, TO 

two to ctjmioV) to riTT'ij^ttr^joV TZeTJia 
CoXca ngjj Toic, ctyytMiQ ojutS. 

TzmtvctTDL $>, (£ i% eJto^Ti /upt tya- 

"Eivoi; victual ngj\ a aiwYiytyiVc fM' 
Ton %zvKet3»mvrcLi cujid^: cwTOt, 

"KZ^VTZC, Wvgjii 7rOTi CTi &Jb/ufyj 7T<{v6)V- 

to 3 h eA^,(Wj/Ta 5 w sew* w yu/xvov i w a- 
e&gvwjw cV<puA«wi j ^ow (PimiovYioTx,- 

ToTz)woJtgji2m(rtr<tf aJiToic, , Xiyav, 

A/ulIw My*) v/uav , sp ocrof «^ i7roinazfn 

iv) tovt&v W iAoL%$tt)v > ovJz s/uy) z- 
i 

7r0lHGZLTi. 

Key a,7nXdjoDVT9tj &toi &tq ttoActertV 
cuioviov' ot Ji chqgijot &U £ct)Luu ajcovtov. 



^ 



37 



S S 



J 9 



4° 



ciextram ipfius eruat > Venite 
bcnedidi Patris mei 3 po/Iide- 
te regnum pararum vobis "a 
iadtis fundamentis mundi. 

(jEfuriui enim,& dediftismi- 
hi ^ovefceter : fitiui, &dcdi- 
ftis mihi potum: holpes cram, 
Sccollegiftisme : 

Nudus , & amiciuiftis me: 
j| "asgrotaui , & inuififtis me :in 
career e era,& veniftis ad mc. 

Tunc refpondebunt ei iu- 
ftijdicences, Domme, quando 
te vidimus efurientem , & " a- 
luimus?aut{itientem,&' dedi- 
mus tibi potum? 

Quando autcm te vidimus 
hofpitem,& collegimus te?aut 
nudum & amiciuimus ? 

Aut quando te vidimus x- 
grotumj aut in carcerc, & ve- 
nimus ad te? 

Et refpondens Rex dicet eis, 
Amen dico vobis, quatenus id 
feci (lis vni ex iftis fratribus 
meis minimis, mihi feciftis. 

Tunc dicet ctiam iis qui ad 
finiftra emnt, |Execrati,abitea 
me in igne xternu, qui parat 9 
eft diabolo & Aneelis eius. 

Eiui'iui enim,&non dediftis 
mihi quo vefcerer: (itiui, & no 
dediftis mihi potum : 

Hofpes erara, & non colle- 
s:iftis me: nudus & nonamici- 
uiftis me:aegrotus,& in carcere 
fr^w,&noninuififtis me. 

Tuc ipli quoque refpodebunt 
ei,dicetes,Domine, quando te 
vidimus eiudente, agtfitien- 
tem,aut hofpitem,aut nudum, 
aut acgrotum,aut in carcere,& 
non miniftrauimus tibi ? 

Tunc refpondebit eis, di- 
cens,Amen dico vobis, quate- 
nus id non feciftis vniex iftis 
minimis,nec mihi feciftis. 

jl Et abibunt ifti ad iuppliciii 
aetemum: iufti veroadvitam 
azternam. 



41 



4- 



45 



?8 



3V 



40 



219 

a Aextrts this tTUttt, Pe- 
nile bemdithPatiismei^ 
p jsidete partition vobts 
ngnum a. conjiitutione 
mundi. 

Efuriui enim,& dcil- 

ftis mihi mandvearc: {iii- a '* '7' 

■ v j j-,j- i Li «ec.i8.7 
w,& dtdijtis mini bwe- 

rt : hofyts eram>& coUe- 
giftis me: 
26 Nudt*f , & opcruiflis 
me:infirmm,&' -vijitafiis 
me : in carcere tram , & EecWlJfc 
■veniftis ad me. 
\j T unc refpondebunt ei 
iufti , dicentes , Do?nine t 
quando te vidimus efu- 
rientem, & pauimu)?Jt- 
tientcnt, & dedimw tibi 
potum? 

Quando auteni te vidi- 
mus hojpitem)& collegi- 
mus te ? aut nudum , & 
cooperuimut te\ 

Aut quando te ■vidi- 
mus injirmum,aut in car- 
cere, ty yenimus ad te? 

Et refpondens rex dicet 
illis , Amen dico robis^ 
quandiu feciftis vnt de his 
fratribus men minimis mi 
hi feciftis. 

Tunc dicet & in qui a 
fmiftru erunt-Difcedite a „, . , 
me maledicliin ignem £- f U p r j^. 2., 
ternum , qui parutus eft luc.ij.i7t 
diabolo «y Jfr.gelis eius. 
Efuriui enim , & non 
dediftis mihi manducare: 
fttim & non dediftis mi- 
hi potum: 

43l fit 'ji''- s eram ' & non 
collegijiis me.'"ftduf , & 

non vperwjtis me : mftr- 
mus , & in carcere , <g? 
non vifttaftis me. 

Tunc refpondebunt ei 
I & ipft> d'' entes,Domine, 
I I quando te vidimus efu- 
rientem , am ftiienttnt 
aut hofpitem, aut nudit, 
aut inftmium,aut in car- 
ter e.^r non rranifttaui- 
mus tibi} 
a< Tunc refpondebit illis, 
ditenSiAmen dic« vobis, 
quandiu non fecials vni 
dt minoribus hu,nec mi~ 
hi feciftis. p., 

46 Et ibunt ht m fuppli- 10 h^ 9 . 
I cium octernum: iufti au~ 
I tern in vitam teteruam. 



4 i 



34 Beijediflk'&jW)»"ty°' i.beati & felices.quos Pater mens 
fuis bencficiis cumulauit. Videfup.5.44. Dicuncur.n.ho- 
mities Deo benedicere quum eius laudes predicant: con- 
tra verb Deus benedicere hominibus, quum illos beat. 
^ .A iacli-s fundamentis^fri >(*.rnCo\iic. V ij!gata,^f conftitutio- 
ne.i.'^i wtuTu<riac.Era.Cmus,Ab exordio:ld eft,«V <*?■%!!. Vi- 
de fupra 15.55. 

36 Mgrotauiyi&irmoTt id eft,»Yp«Vw(rtt. Sic PJinius libro 
8. cap.51, fucm igrotantern vocat inualidam. Vulgata, 
& Erafinus, Ivfirmus : quod nuiquam legi pro jcgroto po- 
fitum. 

37 AlmmiiA'>i?ipi-^,o?{j.'Ve\.Nutriitimu)iVu]gzt3. &Eraf- 
mus,Pauimui}id eftyiCoawiov/uty. 

40 Quatenus eV o«v.Vulg.%w«^'»:perperam,quali fub- 
audiatur^s'vov. 

41 Qui paratus eft,n niiijAaoy.lvor. In vno exemplari fcri- 
biuir, inToiy&m -wiA? u«t/,qucm parauic pater meus. 



^ DiaboIo,TtJ thu&xui Nunquahoc vocabulum numeromul- 
titudinis dicitur,& quum hie ei adiungantur ipfius Ange- 
Ji, liquet quempiam efle iftorum principem & caput, o- 
mnium videlicet irnpurorum fpirituu , qui darmonia paf- 

5 Mm dicuntur:is nimirum qui Satan paflim dicitur Hi Beel- 
zebub fupra 12. 2.4, nifihunc non fummum ilium princi- 
pem, fed ex inferioribusprscipuisda?moniisvnummjli- 
mus exiftimare. Nam & iftorum aliquos eife fubordi;iatos 
gradus liquet ex Eph.6. 11. Sedin his rebus cauendum ne 

10 verbi diuini Iimites tranfgrediamur, de bonis fiue malis 
fpiritibus philofophantes.Diabolum autcm inde vocatum 
arbitror, quod is primus fit Deum apud Euam calumnia- 
tus.qui & Satan id eft hoftis Dei & hominu capitalis dici- 
tur. Luciferi verb nomenquum ex falfiflima & inepciffi- 

15 ma Efaia?loci, ex cap. 14.12, interpret.: rione fit ortum,mi- 
rari f'atis non poflum a no«iiullisilJud crafTum delirium 
intelleentibus retineri. 






Or. XXVI. 120 EVANGELIVM 

14.1 Ty^AI^ rfi/jvio on i-nteoiv I; 
Jl\ 7rav7ac TOt«\ Ao'-jpt* to UTotr , «tt 



Mat 
lnc.22 






Ioi.tr.47 



Mar.14.3 

ioan.11. 2 



>7nzvjz£$ roig. Adapts 
mpSnrcug cujtS. 

OUkn on ytf^J cA/o wV^'e^S to 7ra^a 
ytvtrctf , ^ o* tf'os re aJA^opmu ^^t J>- 
Jbrctj nS tv gzLV&odiivaj. 

Ton ottowtfyiouv 01 ap%ipei$ n$d 0; 

fiS tZm) cwXluu re A pytipzcos rod Xiy>- 
i$f)ovY±(xict'pcL» 

KOf OIWi&OVXdjTZLVToivcL TOV^YIOVIW 
KgpTVHmOl cfb AO), ^ V570XTE/J/dyo7l'. 

E Ae^PV ^g,yUM OP TM SOpTM, <V# f>«M -C70- 

pv£o<; <$)r\roLf or TzfiXcLCti. 

TGV cfofYIOQU fyiOpfljJOU cv&Yi$ztvict> i 

\\p^ar\K^n,v ^ coxa yjvy dhdCag-^v 

C^J t!w MCpcthlw dLJUTif CJWCLK&lfJ${!)U. 

IcfbvTZt; <h 01 /tpSwrcu oujtov ny&- 
vclktavzlv j tey>wc<; 3 El$ nn dymXau 
eu>TY\! 

Y\!JvVCLTX)'}bT0V70T0tAVgJL0V ctd&^M- 

ra/7JoAAouj^ Jbd7ivoij7r[ct)%o?<;. 

1 i/ot£ jo I HV01G &i/7iv ouuwig , Ti vjo- 
iiotA tc piy$n tm ^!/£«;ci ; gp^oy 5b %g.- 
AoV cipyzozLTo etg $fJm* 



IC 



.Cap. xxvi. 

ET | factum eft qnum finif- 
iec lefus omnes 'iftos fer- 
moneSjdixit difcipulis fuis, 

Scitis "poft biduumPafcha 
fore,& Filius hoministiade- 
tur vtcnicihoatur. 

(| Tunc coacti funt primarij 
Sacerdotes " & Scribe & fe- 
niores populi "in aulam Ponri- 
ncis maximi qui dicebaturCa- 
lapha. 

Et "iimul confultai'unt vt Ie- 
fum dolo prehcnderent, & tru 
cidarent. 

Dicebant autem , " Non in 
fefto, netumukus hat in po- 
puloJ 

I Quum autem lefus effet 
Bethanias in domo Simonis ic- 
profi, 

'' Veneratad eum mulierjia 
bens "alabaftiii vnguenti'era- 
uis pretij , & emtderat (uper 
caput iplius accumbentris. 

Videntes autem" difcipuli 
eius indignati func , dieentes, 
Quorlum perdino hxd 

Pocuitenim iilud vncrnen- 
turn venundari magno, & dan 
pauperibus. 

Quum autem hoc cognouif- 
Cet Ie/us , ait eis, Quid " mole- 
(tiam exhibetis ilti mulieriS o- 
pus enim bonum operata eft 



Cap 



X X VI, 



ercra me. 



10 



ET factum tfi quum 
cnnfummajjet 
otiesbos omnes dixit 
ulufuUf 
Scitu quia pojl biAuum 
Tajcbafiety&filin 

tradeiur yt cruciE' 

garur. 

Time corgregaii funt 
pr'mcipes Sacerdotwn & 
Jenkires populi in atrium 
prindpn Sacerdotum gW 
dicebatm Caiphas. 



Et confilium fecenmt 
vtlefitm dulo tenerent t & 

occidenm. 
Dicebantia(ttem 3 Not 

in die ,ffio ne forte U- 
multus jieret inpopnlo. 

Quum autem Icfas ef- 
fet in £ethania , in dornt 

Simonisleprjfi) 

^c cefiit ad turn rr>i>- 
/.( >• habeas alahafirum 
■vngue/ni pretiof t c (£- 
faun fupjer c, 
recumiferitts. 

Videntes aw 
wdignatifitnt, dtcentes, 
V tqwd perditio h*c? 

Vomit eum ijiud ve- 
nmtd iri multo t &• da.i 
paupen bus. 

Scian autem lefus ait 

illis , Quid iiK/Ujii eflx 

mulieri £ opns enim 

bonum operata eft in me. 



IN CAPVT XXVI. 



a PoflbtJuttm i /jpchio»fMfit.'Vid<zMar.%.$i. ^ Tore, 

><V«r^.Vuli;ata,in fncuro,F/ef:ideft -fipyinm). 1 1 paulo pofl 
Tradetm, pro tradicur : vt obferuat Eraf. Apparec tamen 
enilJjgen efTe temporis,ex Vulgata loquendi confuetudi- 
ne petitarrij cjua dicitur id iam fieri quod mox omnino fu- 5 
turum eft. 

^ Et Scribx, n^ d v^ix^ATUi. Hoc deeft in f^eriftjue ve- 
tuftis codicibus, nee eciam exeat apud Veterem inrerpre- 
tem. ^ ln Julatrheis ibv omkIuj. Vulgata & Er.ifmus,/« 

atimm.Vidc Luc.1t.2r. 



to 



4 Simulconfultarunt, muutCcuK^Jouvn. Vulg. Confitiwnfe- 
runt : id eft, 



tetunt : id eltjm-^bcuA/oy itk inea.v. Erafmus quoque per peri- 
phrafinjConfiiium inierunt. * 

J ?{on in feJio } {j.» ct <rri top™. Ve\ 3 Ne infj7o,vt fit prohl- 
bentis. Carterum nomine w to/>T«c non vnus dies aliquis 15 
certus, fed totum Azymorum (patium hie intejligicur, 
quorum primus & cnflauus dies ita erant facri vt effet ab 
omni opere abftinendum. Ideo nolui diem feftum dicere 
cum Vetere intcrprete.Ca?terum non temerea^ iftis imi- 
citurdierumieftorum mentio.Namquiafcriptuell Dcur. 10 
I7.i2,& ijj ita puniendos eife qui Pontificisautiudicum 
maieftatem befennt , vt totus populus e^rum poenis eru- 
diatur,idcircohic mos obtinueratapud Iuda:os(ficut ob- 
feruat Fagius ex Maymoni,in tracl:.derebe]Jibus)vt in hu- 
iufmodi reos Tub tribus illis foJennibus feftis animaduer- ^T 
teretur. Delibcrant ergo Sanhedrm cum primariis facer- 
dotibus 3 anfint hue moremfequuturirquodquanuis lis no 
placui'jtamcn Dei frouidentia ac voluntate ita accidie, v* 
Chriiiusaterni fui facrificij teftem totum Ifraelcm habe- 
ret,& figure Veritas per omnia rcfpondei et. 3° 

7 V emrat ad eum, <r?ocoyi\SfV iw'ttS. App.ireC ex Iohanne 

i2..2,hxcgeftaeircantcquam Chriftusingredereturlero- 
folyma. Nam ccite circunftantiarum varietas tanta non 
eft vt uiucrlam banc hiftonam ab ilia pcfliuui* conftitue- 



re,cum Ofiandro.Sed quum Euagehfta accederet ad nar- 
rationem prjoditionis, diltulit in hunc locum hiftoriam e- 
iusfac"ti,vnde ludas occahbnem arripuir prodendi Domi- 
num. !deo conuertimus <a&oii}&tv & <<z7TF^?vperp!ufquam 
peiftclum: cuius enallages multa palTim cxcinplaoccur- 
rum, vt Gene r2.i,& fupra 1^.4. & hoc codem capite ver- 
fu 48. ^ jiUbaflrum vnguftni, x\d£*cz!,v y-ti^cu. Alaba- 

ftra dicla funt vafcula v nguentarii, quod alabaitritena la - 
pidem veteres plerunque excauarent ad eos vfus , quonia 
optime kruare vngtienta incorrupta triditur , vt refert 
Pliniuslibio 13. cap. 2, & rurius Ubro^jrap 8. quanuis e- 
tiarhfi ex alia materia fiercnt, alabaftraex communi vfil 
dicerentur.quum apudTheocrirum etij.m jc%u<n* ■ixxZa^pt. 
legamus. Aliametymologiam pljne (vtexi(timo)ndicu- 
lam adfert Erafmiis,quaiiuis ex Suida 1 epetiram.Sed ha-c 
ad noftrumfcopum non pertinent. Herodotus quoquein 
Thalia,inter munera qu.t Cambyles per legatos ad regem 
itthiopum mifit,recenfei fjuiefv **.*€*&&. ^ Grunts 

pretijyIZzfuiifjuv. Sic loquitur SaIluftius-,Cart>« (inquitVntae 
pretinm per otnnem prou'mci am fruFi ibiu ifje.Nam olim(vt re- 
«ftc hoc loco annotatErafuius) a?s apperidebatur, non 1111- 
merabatur: ex qua confuetudine 01 ta funt multa dicendi 
genera. Idem tamen maluitcumVeiereinterprete pre- 
tiofum interpretari, ideft jifHot. In tribus vetuftis codici- 
bus rciibitur7ro/yT7yx;u,m3gnipret)j,.vt fupra 13, \6. 

8 Difip!il','.iya5timj. Sic vulgotribuituraliquibusin * 
genere,quod non eft tamen fingulorurn. Vnicus enim lu- 
das hoc reprehendit. Sicinfia -7,44. dicuncur lactones 
conuitiati fuifle Chrifto. f - Perditio i d-nuK0ta. i id eft in- 
utilisprofulio. 

ro MoLfiam exhibit is ^o-mu impi%Tt ; vel,eflis laboi j: id 
eft, moiefti tftis , vt vtrterunt Vulgata &: Erafmus,(( nfii 
expreflb.Ad verbu, Laborempr<ebetis,f\iie ( vt loquitur Li- 
uiiis)f«row. I.aborem eaitnappellatanimimoUfti 

II Jumper 



SECVND 

tS oraM&Tvg/uyv 3 <&£p(; to ovTn$id,att\ 
A f/,l/jo teyx> v/mv,o7ivu iav wnpvyQri 

TO djCtltyKlOV TfeX9 OV bA'j) TZtT }t6<T/UlCt) 3 

Ton nopdj^mc, et$ ffiJhJAqp, o 
te^/ufyog I'oucfbigVana.Q/MT:^ , >Ze^pg 

E/V%,T/ SiMtz juyt JhuutJOLj^ udya v- 

Tt^TQjLctzQVTCL apyugj.ce.. 

Key "&ro tot? ityfei <£j%gj[Zj.(V) ivct 
cturov ©^e^ftT. 

T>? j <&(><pTYi rp dfyuw tfrgpoiix- 
dvv 'A /i/jcdtiTctf TzJ'l'noou, }.iy>VTiC] (W- 

ytiv to na^at ; J 



V 

III 

12 
13 



f * 



tj 



ei tnginta 



argenteos»^W2<jj. 



1(5 



'7 



Et ex eo tempore qua?rebat 
opportunitatem vceum "pro- 
deret. 

I Pn'mo autem die Azymo- 
rum venerunt difcipuli ad Ie- 
fum , dicentes ei , Vbivispa- 
remus tibi ad edendum Pa- 
fcha ? 



M MATTH^iVM. 

I Semper enim pauperes ba- 
be bids vobifcum:me vero non 
Temper habebitis. 

" Quod enim ha?c vnguentii 
hoc iniecic corpori meo, ' ad fu- 
nerandum me fecit. 

Amen dico vobis , Vbicun- 

queprxdicatum fucrit hoc E- 

j uatigelium in toro mundo,e- 

i tiam quod ha;c fecit , dicetur 

j ad " memoriam ipfius. 

|| Tunc profedhis vnus ex 
duodecim, quidiccbaturludas 
Ifcariotes, ad primarios Sacer- 
dotes : 

Ait eisy Quid vultis mihi 
dare , 8c ego vobis eum tra- 
dam ? Ipli vcro " appenderunt 



11 



u 



121 

Nam femperpauperes Dcu.t;u 

habttu vol/ifcum : me <«<_ 
tern nenfempcrhabetis. 



M 



'5 



\6 



17 



Mittens enim htec -un- 
guentum hoc in corpus 
meum,adfepellendum me 
fecit. 

jimen dico yobii, V- 
bicunque prddicutum fue 
rit hoc Euangelium in to- 
to mundo, dicetur Cr quod 
hue fecit , in memoriam 
eitet. 

Tunc abijt vntu dc duo- j^ ar u „ 
deeim qui dicebatur lu- luc.j?.7 
daslfariotes, adpnnci- 
pes Sacerdotum. 

Etait iUUyQuidyultk 
mihi dart , <& ego -vobis 
eum vra Aam>^4t iUi con- 
Jiituerunt ei triginta ar- 
genteos. 

Et exinde tju&rcbat 
opportunitalem iit cum 
traderet. 

Trima autem yfzy- M».»4 «* 
morum acceflerunt difci- u<;,2 * , 7* 
f uli ad lefum , dicemes, 
V bivis paremtn tibtco- 
meclcre Pajcha f 



n Semper, Tru.vwn.Hxc particula & de loco & de tem- 
pore dicicur : qu^ poftrcma fi^nificatio conuenit , com- 
mode auteina'tero Latino adutTbio(qiiodfciarn)exprimi 
no poteft. Itaque fbleo veitere perir de acfi fenptumertet 
«'«. ^ Habebitis «"^n.Vu]gata & Erafmusad verbum 5 

Habctis-Sed pra'fens pro futuro manifefte poniturjficut e- 
ciam fupra i.4<J,& 6.1. 

II Quod enim huec i»lecit,@dxx<rt fi^ tu!-m. Vu\%,.Mittens e- 
nlm hxc : qua? inrerpretatio obfeura eft, neque Gra?cis re- 
fpondet. Icaque Erafini verfionem Turn fequutus. Ponitur 10 
enim 0z»,eu pro U^ietv, quod Iniiciendi vucabulo videtur 
melius exprimi. ^ ^4dfunera»d»m me, twit w> zym^ta.oTt{ 
(m. Vulg.& Erdf.ad me fepelie»Jum,ma\e. Nam aliud elt Sw- 
7i7«v quam c#r*qt*.geiv , vt Latinis Sepelire eft fepukhro 
condet-e,Funerare vero 3 vel pollincere.cad-iuer fepulchro I? 
mandandum prius curare, vnde pollinctorej a libitinariis 
diftincti. Ha?c autem diftinctio ad rem facit. Vnctionis 
enim hk fir mentio cuius ha:c mulier diciturvelutiprje- 
fcia fuirfe in funeratione Dom ni breui (equurura , quauis 
ita diuina prouidetia ftatuete, illam omnem curatioiiem io 
relpuerit Dominus j cadauere ipfius feftinanter intra fe- 
pulchrum concHto, & ipHun mortem ac putrefaclionem 
fuanonillorum aromatum virtuteeuifturo. Ablutioni- 
bus autem & vncl:ionibus jiftis mortualibus vCi funt He- 
bra;iabomnia?uo, quafifequuturajrefurre&ioniscorpo- 2 r 
rum pignoribus : vnde quoque fumpfic argumentum Pau- 
lusi.Cor.15, 19: qui ritus poftea a plerifque populis& 
prsfertim i£gyptiis profanatus eft & exe^teratione & 
operofiftimis condituris au&us, vt videre eft ex Gen. 50, 
%6. vbi vtitur Mofes pro cvw^ia'^W verbo Hanac. quade 30 
re plurima Herodotus in E uterpe. 

13 Hoc Euangelium,-™ 'Ant-JiMw iSto. Syrus interpres ad- 
dit pronomen Meum. Itaque Euangelium fuum vocarit 
Dominus totius fua? predicationis hiftoriamon hanc dun- 
taxatparticulam. ^Dicetur^Ahh^mn-nm id eft xep^i)^- 3^ 

tttj EraCmiis^^arrabitMr. ^ Memoriam } /ju/>i(M<jiu>ov:id eft 

fMiixiw^vt etiam annotauit Erafmus.In quodam exemplari 
fcribitur jt«e/iTve«ov,id eft teftimonium. 

if ^4ppendem>u,i<r»mi. Vulgata & Erafmus, Conflitue- 
r«»f,id eft,pafti funr,non exprefla vi Grseci vocabuli.Nam ^0 
ii kmtj hoc loco refpodet Hebrso verbo u — \\.V [fchacal.] 
vtlerem.3t,9. & Zachar.if,n. Neque huic interpreta- 
tioni obftat quod Marcus vtitur verbo imr/eihturn pollici- 
tifunt, Ma:-.i4,i^. Agitenim Marcus deipfa}>roditionis 
prima pactione: Matthaeusverode pecunia? pafta? fequu- 45 
ta numeratione. f ytrgmteos [numos,] a) jv£<*.Ita le- 



giturin omnibus Grajcis codicibus : necdubium eft quia 
apyC&a, vocet qus Hebra^i D^OD [chefaphim]f\ue denarioS 
Romanos mtelligas, fiueficlos Hebra?os, due Stateras te- 
tradrachmos, vt hunc locum citat Eufebius lib.io,'&mAl- 
Ztat. Iolephiis autem Jibro Antiquuatum fecundo apyu&t 
meminitjiio *pyj&m: idque rectius fortaflls,vt aliquid fub 
audias. Sed &Symmachus & Aquilaapud Zacbariam *j- 
1<j&Cc, fcnbunt,non a/^^a.Soletcerte Iofephus asyt^y ap- 
pellationeficlosinteiligere, (vt liquet exlibrop. cap.i.fi 
conferancur qua?illic commemoratde fame qua? in Sa- 
maria erat,cum capite <-.fecundi Reg.jeofq.TTTf^p^ac^, 
vt lpfe diferte elicit libro Antiq.^.c.p.quam rationem G fe- 
quamur, a?ftimabimus rri^inta lftosargentos numos te- 
tradiachmos frarcicis libris plus minus xxi. Ioachimus 
autem Camerarius beata; memorial v r,&que fa?pe hono- 
ris caufla appello,quuiamolim in libello de Gr^coi urn ac 
Latinorum numis fcripfiflet fe ex Grxcorum commenta- 
rjis didicifle^Ve^* idem valuifleatque minam Atticam 
cencenariam videlicet, id eft centum Drachmarum Arti- 
carum>fiueRomanorum denariorum,quod nim rum pa- 
rum admodum inter illas & hos fntereflet,ac proinde hoc 
caiculo, (qui eft Buda?i decern coronatis francicis minam 
a;ftimantis)Chriftum proditumfuifte coronatis Francicis 
trecencis, hoc nomineab illo execranda? memoris IUyri- 
co.Ecclefia; Cridiana? feculo noftro renouata? pefte,in illo 
partim ex plagiis,parnm ex putidiftimis commentis con- 
futo volu mine,cui ntulum fect,Sacr£ fcriptura? clauem, 
exagitatus , poftea fuis in nouum ttftamentum notis anno 
1572 Lipfia; editis,inferuit fcholion ex vetuftifllmo codi- 
ceGra?coBudaallato, &anonyn/0,in quo fcribitur fuifte 
quofdam argenteos numos Jibralesjimaginibus regum in- 
fculptisinfignes, centum videlicet denariis sftim.itos, qui 
folerentdenariis & affariis (affaria vero fepten;- denarium 
valuifle)acollybi11ispermutari.Rem autem qur.nn in me- 
dio relinquat, & mendofum etiam fit iftud fcholion , quid 
attinebat vel Camerarium vel me quafi abfurda? rei au- 
ctoresab iftoreprehendi. 

16 Troderet,mx.&tS i (S.Vu}gZta&'Erafmus,Tr4deret Mi- 
hi in tou hac hiftoria videtur to mta^Mita; pofitum nx-n ^ 
<M>n>&JiJb'v*i excepto verf. fupenore, in quoTudasjpfe lo- 
quensintroducitur, quern probabilenon til fuumfcelus 
proditionem appellafie,& infra verf.46,(ic poilulante co- 
ilmctione. In vno exemplari additur mvih,eif. 

17 Primo autem die ^Kymorum-TyJi wot* ftS A'^wcuv.fub. 
MfMfKt. Is autem erat decimus quartusmenfis Nifan,an- 
teccdens decimum quintum qui ex diuina inftitutione Le- 

L. j. 



Cap. XXVI. 122 



EVANGELIVM 



# uinj sS> & 7 , fertuscr.it, 5; primus feptiduani fefti Pa- 
fch.e. Quart um decimum autem huncintelligenonab i- 
pfius initio, id eft ab occafu diei decimi tertij finem exci- 
piente: fedab vlrurja eius patre,quam confecjuebatur de- 
cimi quinti iuirimn. r i.i c ante \ oftrema parsdiei ab He- 
brans ESWyn JO , id ell ibatmin inter duas vefperas, 
nomiiiatur, incipiens, tefte fofrpho, Jib.beJliludaici 6. a 
nom ho; a ad duodecima n, id eft, ad Solis occafum, qui 
fequentem diem incipiebat. Harum verb trium horarum 
dua? pnores, nope decima & vndecima facrificio vefper- 
tino,fiueilli quoridiano, fiue alij fliperuenienti, puta fab- 
bat 'rio, vel neomenis , vel ahcuius fefti impendebantur: 
vltima verb coenis domefticis , vel etia epulis eucharifti- 
cis commuter quidem vt probabileeft,in Azymoruaute 
fefto, Agni afTationi , & reliquo apparatui ccena; illius da- 
batur : qua; coena ex Dei mandatooccafum,id eft fine de- 
cimi quirti diei excipiebat, ac proinde a crepufculo inci- 
piebat diem decimum quintum. Itaque decimus quartus 
hie dies diftinguendus eft a reliquis feptem (quorum pri- 
mus,nempe decimus quintus menfis Nifan , & vicefimus 
primus erant fefti,intermedij verb quinque impyi) & pri- 
mus Azymoru vocatur wia%>>isiw< & auMix,<h%>wc : quod 
nimirum inter duas eius vefperas, fiue poftrema ipfius 
parte, Agnus ille Pefach ma&aretur, & fermento ex om- 
nibus a»dibus eliminato ad eius demum diei occafum , a 
quo decimi quinti nox incipieb it, Agnum comedere cum 
Azymisincipiebint: quofenfuaccipiendum eft quod lo- 
fephus lib.Antiqu.z,c.f Azymorum fefto dies o&oattri- 
buit: quod tamen fuiflfefepti iuanum(initio videlicet,non 
a pra?p .ratione Agni, qua.n diximus in decimum quar- 
tum diemextremum incurrere , fed ab ipfius Coena? Pe- 
fach celebratione, fua ipfius Agni domeftica manducatio- 
ne,fumpto)non tantum ex ipfb Mofeconftat,fed ex ipfius 
etiam Iofephi difertis verbis Antiq.lib.n.xo. Hinc verb 
apparetillos magnoperehaliucinatos qui diem ilium de- 
cimum quartum oboccafu decimi tertij incipiunt : qui 
error duplici ratione manifeftiflima refellitur. Primum 
enim fpatiumilludquod inter duas vefperas appellatur, 
& Agnipartim madationi partim afTationi erat deftina- 
tura Leuit.ij,^. (vbiexplicatur vocibuluma i"y3,id eft, 
in vefpera,quo vfiis erat Moles Exod.n,i8)nuoquam in- 
cipiebat diem fequentem, fed praecedentem femper finie- 
bat,vt ex plurimis locis, ac prajfertim ex iugis,fiue quoti- 
diani faenficij inftitutione liquet,Exod.2s>,39,& Num.28. 
4. Pra?tereainlegedifeitis verbis pra?cipiturfeptiduanus 
tantum ^zym-^rum vfus : qui tamen oc~bduanus fueric , fi 
quartus decimus dies,non a poftrema, ficuti facienduefle 
diximus , fed a prima fui parte, occafum decimi tertij ex- 
cipiente numeratus,aliis feptem -nit iof-nn accenfeatur.Iu- 
da?orum autem Doctores contra quam norinulli exifti- 
man^arbitrorreclepervltimumduarumvefperarumfpa 
tium non ipfam duodecimam &c vltimam decimi quarti 
diei horam (qua?,ficuti diximus,afTationi Agni,poft illius 
in templo iugulacionem, & vefpertinum faenficium , ne- 
ceffarib dabatur,quum die fefto coquere , vel vllum opus 
feruile facere nefas eflet ) verum de crepufculo occafum 
diei decimi quarti excipiente, & noctem,fiue primam diei 
decimi quinti fefti partem inchoante,fuifl"einterpretaos: 
quod o-4«*e nomine infra verfao. fignificacur. Cseterum 
grauiftima hie exoritur qusftio : quinam videlicet Chri- 
ftus diei poftit Palcha celebrafle ex legis diuina?pra?fcri- 
pto,id eft decimo quarto d/e exeunte,iiue in- er duas eius 
vefperas,quum,(i ita eft,fequetem diem , id eft; decimum 
quintum feftum efle oportuerit, vt exprefse in lege caue- 
tur Leuit.13,5 & 6. Feftum autem ilium minime fmfle ex 
eo liquet manifeftifTime , quod eaipfa node Chriftus ca- 
ptusfuit,ad Iudices pertrac"t.us,& crucifixus, & fepultus, 
quorum nihil omnino Sabbatho vel vllo die fefto,fac~lum 
fuiflet. & quod etiam conftet Iudaos pofterum demum 
diem,nempe decimum fextum,feftii habuifle. At contra, 
preterqua,qubd impiu fuerit exiftmare Chnftum aLegis 
prafcripto,vel tantilludifcefliire hsc Difcipulorum ver- 
biyV bt vn ytparemm tibi ad edendwn Vafiha t & illud Mar- 
Cl 14,11. <rf tsftiTyi ti/Mjx* ffi K^\>imt i'nri 7iu%* *$wi. Id 



eft, p rimo die _^zymorwn quanio Tafihtt maElabart.Zl. illud 
Luca? ii. verfic.7, h''h$*J£'i)iu*i>ct'i ! fc fi'^JfMit in % «cA(flt/'»- * 
i&tt/ to Trd^a. yidusnn autem dies yfz,ym<>rum quo oporubat 
maciaxi PafchatOw.nino oftendunt nihil hie noui,& a Legis 

5 pr|(cripto aberrans,vel a Difcipuhs fuifle cogitatum, v el 
ab ipfb Chrifto factum. Stat igaur illud, Legem prorfus a 
Chnfto fuifle obferuata. Num verb etiam a Iudajis? Hjc 
variant (ententi^, Nam alij contendunt Iuda?os ex vetere 
traditione diem decimum quartum mends Nifan (qui eo 

l0 anno fuit Iudans quinta Sabbathi, fiue hebdomadis>nobis 
autem quarta feria , fiue dies Iouis, quo delinente come- 
dendus erat Agnus ex Legis prajferipto ) propter fequti- 
turamaJioqui duorum Sabbathorum continuatonem in 
diem fequentem tranftulilfe, ita vt eo demum die txrre- 

15 mo, quo Chriftus pallus eft.id eft fexta Iudacorum, quin- 
ta verb noftra feria, fine die Venei is cxtremo, Allium 
manducarint. Alij verb contendunt diem quidem feftum 
qui ex lege decimusquintus erat,;v ab occafu diei decimi 
quarti incipiebat , fuilfe a Iuda?is ex ilia antiqmfllma tra- 

io ditione, propter duorum Sabbathorum continuationem, 
tranflatum in alterum diem fequentem, nempe decimum 
fextum , qui propterea (ilyt oiifZ0<tdmi a Iohanne vocatur, 
cap. 19,51. nobisautemfucrit fexta feria: ac proinde Chri- 
ftum & Iuda^os volunt eadem die , nempe decima quarta 

25 inter duas vefperas, Agnum ex pradcripto Legis mactaf- 
fe,& diei fequentisineunte crepufculo, comedifle. Defe- 
fti verb tranflatione propter duorum Sabbathorum con- 
tinuationem nihil attinet hie qua?rere lici.ane fueritan 
illicira. Fateortamen mihi vfqaeadcbiuftam,acptne 

jo neceflariam illam videri, vt diuinitusinftitutam & fem- 
per ab illo populo obferuatam fuifle mihi quidem eredi- 
bile videatur. Quid enim illos alioqui iacere oportuit 
duobus coniun&is diebus, quibus nihii coquere, nee vl- 
lum opus ferude exercere ipfis fas erat? Sicut autem quo- 

^ ties ita ferebatdierum calculus, primum diem feftum qui 
ex Lege decimus quintus erat,in decimum fextum, id eft, 
«'c ou@0<rmv {My*, rransferebant , itane in idem incommo- 
dum in huius fefti exitu inciderent , necefie fuit iljis , vel 
fextum nihilominus a decimo quinto diem feftu habere, 

40 qui femper erat vicefimus primus Nifan, vel dies ftfti 
Azy morum,non a decimo quinto,fed a decimo fexto nu- 
merates , ad vicefimum fecundum diem vfquedefinen- 
tem producere. Itaque quoties ha;c tranflatio incidebat, 
de qua ex Hebrxornm hbris manifefte coftat, vel feptem 

47 tantum diebus,vt Lex pra;fcribebat,nempe decimo quin- 
to ineunte non fefto,decimo fexto fefto, decimo feptimo, 
decimo odauo, decimo nono, vicefimo ittpyit , & vicefi- 
mo primo fefto Azymis vefcebantur , quod quidem mihi 
venfimiliusvidetui: vel,fi,vt primum diem feftum, fie vl- 

*o timum transferebant, & nihilominus Agno vefcebantur 
ineunte decimo quinto die, turn < erte nouem diebus totis 
illos a fermeto abftinere oportuit, nempe a decimo quin- 
to ineunte idvltimum feftum diem, nempe vicefimum 
fecundum exeuntem,fiue alterum Sabbathum^M>i. Ego, 

cj quum graui.limos a' : chores habeat vtraque h^cfenten- 
tia, rem totam in medio relinquo, & vrpriorilla melius 
intelligatur quje Chriftum & Iuda;os ftatuit noneodem 
die Agnum manducafre,ipfiusreigefhediagramma,addi- 
tis et am nonnullis , qua: ad huius hiftorise explicationem 

60 pertinent, fubieci. Mnime tamen diffimulo magispro^ 
babilem , & Euangeliftarum verbis aecommodatiorem 
videri eorum fententiam , qui tranflatum quidem feftum 
diem, Chnftum autem & Iudeos nihilominus eodem die, 
nempe decimo quinto ineunte ( id eft , fexta Sabbati Iu- 

£r duorum, qui nobis dies eft Veneris a pra?cedentis d ei, id 
eft ludsorum quints , noft. x verb fens occafu incipien- 
ce) Agnum Pefach manducafle, ita vt typicu', quidem A- 
gnus inter duas vefperas m clatils , & aflatus fuent illo 
primo die Azymorum: ineunte vero'fpfto,crepu culo vi- 

70 delicet primi diei fefti comeftus: aedcinceps nouisnoui 
foederis facramentb in veterum locum eodem conuiuto 
fubft tutis. verusille Agnus ea node & die fequente vere 
per feip'um oblatus, vt impleret qua? a Daniele pra-dicla 
fuerunt>"p.9 ) 24,&i7. 

Huiut 



SECVNDVM MATTH1VM 



130 



«* 1 *» 1 1 

•5 2 '5 » s £ 
2 1 i> ^ 3 

'* * l- 5 cS^ V s " 



Triduu in tri- 

TttftlO lUilitU In- 
tl. to rum mere. 

Dies bebdoma 
*lif qua faffu* 
tji CbriJtM ,tx 
tonfitctudtnc lu- 
dttoium. 

Dies fepteji* 
■tymorunt ex tra 
dititne ludxis 
ekfiruata. 

Dies ji yw»r» 

txL'gerjud Chit 
jiutjtruuuit. 

Suppututio die 
rumprimimefis 
tx more ludxo- 
,HmaV(j]>traad 
ytiieram. 
Sufputatio die- 
rum f»rmi "'<[" 
more lii.ddxo- 
rttm, abort* ft- 
in .idorf-im. 

Durum IkI>- 
domads <i('i»t- 
latio ex nostra 
confueiudme. 









_a«is ^ 






S.fabbathi 



6.1'jbbaihi 



Para'cir- 
uePafehi 



Parafceue 
Pafch , in- 
ter duas vef 
peras i- die ( 
t^.finiente. 



Pafcha Fe 
flusdies. 

I 



fabbachu 



PifchaFe 
ftusdies. 



»-fabbathi 



3 



+ 




4 



S 



/ 



o 



Peftiv 
dies. 



<r 




Diet Mercury . 



lours. 



Veneris* Sabbathi. Domini. 



Lu/)A» 



"Ma, tit. Merturij. louts. Veneris, 



[8 



19 



10 



Ipfe vcio dixir, Abireinvr- 
bem "ad quendam, & dicite ei, 
Preceptor dicit>Tempus mcii 
prope eft, apud te "facia Pafcha 
cum difcipulis meis. 

Et fecerunt difcipuli ficut 
prxceperat eis Iefus : & para- 
uerunt Pafcha. 



fee 



Quum autem ferum diei ef- 
difcubuit enmduodecim. 



18 



t9 



2.0 



^4t lefus dixit, Ite in 
ciuitatem ad quidam, & 
dicite ei , Magifler dicit, 
Tcmptu meum prope tft, 
apud te facio Pafcha cum 
difcipuli* meis. 

Et fecerunt difcipuli 
pent ccnftttuit illu leftist 
O paraueruiit Vafcha. 

Vefpeie autem fafle 
difcumbcbat cum iuode~ 
cim dtfeiputis fu-is. 



O 1 &i7JiV,T liixye. li &i<; T7TOAiV *&%$(; J 
(Ji7!Z)lCiJ T0l\ci<fcL $ rfi pjldWTcVV jUH. 

Kitj iwitianv oi /L&3nT<tf coc, awa- 

TU%tv ai>Tr>^ lW£' KSM nvsl/tstcmv 
\ __ / 

JcVch^. 

18 Ad qncndam,<ne}; w» Jliva. Rede fie conuertitur A~t- Sciendum eft Jgitur, prodete Iofepho,lib.de beUo Iudai- 

vct. Defignatenim Chriftusfertum quempiam libibene co6jCap.ji.agitatafuifTeharc conuiuiainpriuatisgdibus. 

noturrijCuius tamen, vt ex Marco & Luca conftat, tieque *£ ^e^w^ji.per c6rubernia 3 no pauciorum quam denum 

nonien ncque domum difcipulis expreftit , fed ex iis qua? virorum, interdum etiam vicenum , qui nifi pedibus de 

iplis in vrbcm intrbeurwibus occurfura diuinitus prsdi- 5 more locisjtocis etiam nonnuJli corponbus, no fedebant, 

cit,ab ipfii cognofci voluit : nempe vt magi.s ac magis in- fed difcumbebat, Agno ilio fblidojCu panibus azymis ve- 

telligerent difcipuli nihil temere in vrbe magiftro euen- fcentes.Hac autem coena perac"hxon(urgentes altera pe- 

turUIDjfcd quae ad minutiiTimasvfcjuecircunftantiaspe- dumablutione fefe-rurfum difcubentes,ad fecudasmen- 

nitus perfpe&a haberet:vt ita aduerfus tam propinquum las comparabant. In has vero fecundas menfas,pro bella- 
illud grauifllmum crucis offendiculumjhoc etiam diuinse 10 nis 3 inferebatur m tnblio acetanu m ex intybis & laftucis 

prouidentiaeexemplo confirmarcntur. Quod autem ex agreftibus:quarum amaritudinem.adhibito quodam em- 

rancida nefcio qua traditione repetit Nicephorus, has ni- bammate, quod nonn in Can' ne Iudaeorum ricuali vo- 

mirum asdes fuiife Iohannis Euangelifta?, quas paulo an- catuntemperabant.Tum verb paterfamilias panem azy- 

te permutatis amplis bonis qua? in Galilaea pofTulebatj ex mum integrum in duas partes diuidens,fic vni benedice- 

Caiapha pontifice emiflet (fomnium proculdubio'inde 15 bdLt,Benediclw cs Domine Dewnofi r,R < exvniuerft%ieju pants 

ortuoij quod in paflionis hiftona fiat mentio diicipuli ax.ymi. Alteram auteiri panem fub mappa reconditam ad 

qui poncifici notus fuerit, cuius tamen nomen retice- finemconuiuij feiuabat:quo peracl:o,idem paterfamilias 

tur) ne verifimilequidem videtur,quum ipfequoque Io- totam lllam alteram dcpromens,in tot frufta frac"ta,quoc 

hannes cum aliis rediilfepoft Chrifli mortem adfuam erantinillocontubernioconuiuatores,pnmusipfefume- 
pifcationcm dicatur. Quod fi quis hie eft coniecluraelo- to bat,reliqua verb frufta, figillatim 8cordinedifcumbenti- 

cus, fueruntha? potiusaedes Maria? matris Iohannis , co- bus ceteris porrige bat cum his verbis : ifleeflpanti&rum- 

gnomentoMarci,incjuibusdiciturccetusiEcclefi3?,fa?uil- n<e y quem cemederunt tnaiores nofln in terra ^€e?ypt't. Qufquis 

fimae illius perfecjuutionis tempore congregatus, Acl.12. efuritytcccdat, & TafchatiKef- cuicunque opw Cfl accedai , & 

n,vt infignem fuifle illius familie pietatem oporteat.Sed 'Pafch.<ti%et . deinceps poculum acceptum ^deguftatum, 

quid attinet lefe in iftis nullius momenti quaeftionibus fa- 15 pra?eunte hac benediftione , Benedklus es Pomtne quifm- 

ti^are ? ^Faciam } -!rvtu. ali j, Facio. Ego m.do pofitum efle thm iiitu creafti,idem paterfamilias proximo tradebar, il- 

pro futuro, ficut paulo ante dixi verficulo 11. le fecudo, donee poculum per totum conuiuium circun- 

19 Prxccpcrat, awji-ra^fv. Aoriftus pro plufi.;u.iperfecl:o. ferretur :quibus omnibus abfolutis Pfalmus if}, cuquin- 

t, zo Seriidui,o'\i*;. Vide fuprai7. f Difcubuit^iMiTo. que aliis proxime fequentibus canebatur, que folennem 

Atqui Exo.ii.u,iubet Dominus .- gnu a ftantibus,calcea- 30 hymnu adhuc hodie magnu Hal.eluia vocant: neque poft 

tis,&ad iter accindis^cilftflin-iione.comedi.Sciendu eft hoc poculu,quodpropterea VVn D12, i.pocu!uhymni,(i- 

igituriilaj vt& mandatum de p< <hbus,& fuperliminan uelauda:ionisdiccbatur,comederequicouriiha node fas 

xdium (anguine afpergendis j adillam vnicanuftem per- erar. Ha?cigicurijli,qtue partim Paulo Burgenfi in Pfal. 

tinuilfe, quafuit Iftaelitis quam celerrimeex ^Egvpto 112. partim a dodifl^mo Hebraeo Emanueli Tremehobea 

migrandum : quod fummoebfenfu DoctoresomnesHe- ,- tar memoria? accept a ferd, partim ex magni illius Iofephi 

brarorum teftantur. Qjjis verb fuerit huius facriconui- Scaligeri,amiciiIimimei,hominisa recondita doctrina & 

uij peculiaris ritus , iam inde a primo in Chanamtide in- tumiudicij acumine,tu mdefatigabilidil getia,nunquam* 

' grefTu,ficuti probabileeft.obferuatin, & ad otic.s'apparft fttislaudati, libro deemedatione temporu fexto,no im- 

exhac hifloria Chriftum H -dulo reipexifle , oprarpretiu meritb deicripfi. Ex livenim demuinrelligitui-cur Marci 

eft ex ipfis Iudxorum vetuftiflfKiis fcripus cogn./fcere. 40 '14.15 ,& Lucas it;n,medo fiat fcenaculjmagni ftrati:qul- 

L. ij ; 



Cap. XXVI. 124 

nam Ioh.15.z5. dile&us ilk difcipulus in firm Chrifti di- 
catur recubuiffe: fie nimirii fercnte cliicubitus lllius anti- 
qui ratione,quid <him* •%*&* nomine intelligatur,Ioh.i$ 
z:cur a menft cofurgens, & pedibus difcipuloru in medio 
c6uiuio,r otra camuhem more abkitis, rursu difcubuerit: 
quod G: illud trybhu in quo intirtxit offula Iuda? prodicori 
porrc#a:qu2?na ilia panis benediftio,fracT:io,& porreftio, 
rttde'mq.pcculimutua pra?bitio:quomododeniq;Iudaico 



EVANGEL1VM 



feu veteri /tw» &t«m;wj> , fubftitutisnout foederis facra* 
mentis,finemimpofuerit , totiusPafchaliscoiiuiuij figu- 
ram reipia poftridie Tui mac"tatione & oblatione imple- 
turus. ^ CHmduodecimytA?T$ JioJiKft- In tjuocjani 

^ codiceadditur -fW/<st3jtra'i',D*/"c(pM// i s. Vetusinterpresad- 
ditpronomen Sun: neque hie fit vlla parrisfamilias , in 
cuius edibus coena hxc peracta eft,aut ipfius domeftico- 
rum mentio. 



Mar.14.18 e c ,/ *»«*■• *L rv'—l 

lui .12.14 j&j vfjuv on etg dc, vjaujv t&jgcf J dCt)<F{ ui> 

auxdt'w&g our 3 M» tj iylb eijuUiXuejLt, 

f/A'v ijuyv cm 7&F rpvGAit? tIw^7^ 3 

O /utyi yog th ajyv&'mv V7rotyei,)(cf.- 

7P3U ^^LcficfbTCtf' yj.?$V ItZ &MZi> H*K 

ifywSw a^^r^cpTioq <yneiVog. 

A'7/c>t&*3*ic 3 iWcAc^ <5sfey>cftJbi$ 
fltwwjMOTjMiiTi e>» 6tjuu 3 ptt^Qi ; Atyet 
co/m^v &i7ittg. 

E'c8-i0V7wi/ 3 cwTwVy ^gtCcov I WOTtc. 
Toy apv>v'qcy (£/\gyyou<;y HXeun, t&j l- 
Jlcfbv iv7g M&dyTtqg')^ &7rt, Aa^STSj 
<payen'7hTo %%i to oto^ /uyv. 

mctus) iJbiHAv oujToTg j xiyav 3 n/gTe cl% 

Touto ^ap 60 to a/A($6 /t^pt/ , to nig 



11 



ii 



14 



t£or. 11. 



*s 



t5 



>7 



(|Et " edendbus ipfis,dixk,A- 
men dico vobis , vnus veftrum 
meprodet. 

Tiic contnftati vehementer, 
cceperunc finguli eorum ipii di- 
cere^Nu ego is ium, Domine? 

Ipie vero refpodens aic, Qui 
intingic mecum raanura in ca- 
tino,ifte me proditurus eft. 

Filius quidem hominis abit, 
ficuc fcriptum eft de eo : vx au 
tern hornini ilJi per quern Fi 
litis hominisprodicur:bonii erat 
"hominiilli li nacus non fuiilet. 
Refpondens aute Iudas " qui 
prodebat eura, dixit, Num ego 
ium,rabbi? Dicit ei,Tu dixifti. 

"IJEdedbus aute eisjefusquu 
accepillet panem: & benedi 
xillet , fregic eum t deditque di- 
fcipulis,&ait,Accipite, come 
dite: hoc eft corpus meum. 

Et accepco poculo, ac gratiis 
adds, dediteis,dicens, Bibite 
ex eo "omnes. 

" Hoc eft en im fangnis men s , 



11 



iz 



13 



M 



*5 



16 



*>7 



Et edentibus illii, dixit y 
ami dico voba quia intus 
vefiritm me traditurm 
eft. 

Et centriflati valde y cat 
periit finguli dicere, 2^_m- 
quid egofuniyDomini? 

_yft ipft rejpondens ait t 
Qui intin^it mecum ma~ 
num inparopfide , heme 
tradet. 

Filiuf quidem hominii 
vadit) fit ut fcriptum eft 
de illo : -vx autcm hommi 
illi per quern Filitu ho~ 
minu tr.iditur : bunwn e- 
rateifinatwi non fuiffet 
homo ille. 

T{ejj>ondi's autem Iudas 
qui tradidit eum, dixit, 
Nunquid e^ofltm, rabbi? 
ait ill i ,7" it dixifti. 

Cxnantlbtts autcm eis, 
a cepit Iifu-i pa»e:&- be- 
nedixit, ac fregity dedit- 
que difiipulufuU) & atty 
ytcap'ne , & comedite, 
hoc eft corpus meum. 

Et acupiens calice gra- 
tis egity&dcdit iUu*di- 
censy bibite ex hoc omnes. 

Hie eft $nim fartguis 



* zi Edentibm ipfisyiSiovncv au-mi. Nempe quu ad (et. udas 
mefas difcubuifiet, coena prioreiapera&a, vtapparetex 
Ioh.ij.z,& ii. vide fupraio. 13 QuiiMixgit.iifAGd^. 
Erafiad verbu,^«i iminxit. Ego tame malo couertere per 
pnfens , vt fit Qui intingic , ide atque Qui intingere co- 
fueuit. Sic enim vulgbloqui (blent: &attingere videiur 
quod ait Dauid Pfal. 41.10, Qui comedebat pane mecu: 
i. a iSiay /mt i'^c J, vt loquitur Marcus : is videlicet quern 
cade menfa dignabar. Sed&in quodaexeplarifcribitur 

, iifjtCitirlifjSi^c : ficut legitur Mar.i4.1c: quod tamen no eft 
ita accipiendu quafi eo ipfo tepore quo ha?c a Domino di 
cebatur, Iudas manu haberet in patina, (fuiflet enim hoc 
manifeftu & indubitaru fignu,vt re<fte obferuat Eraf.) fed 
ad mutuu conuiclii referendum eft, ficut paulo ante dixi. 
^ ^In catinoyit tJ rfuC\ii?. Sic vocatur vas efirarium. Vulg.2« 
paropfide,Gtxcnm voce altera Graeca interpretatus,quam 
etiam Latini nonnulli fcriptores vfurparunr. 

14 Homim itli,ajJnS. I Jebraifmus,vt fiipra 17.18. 

l V Q»i prodebatyi ^egjttftJbti;: i. qui ineoiatotus erat vt 
proderet :i/>Vbu tame paulo pbft vfurpatur fignificatione 
aorilti (ecundi. 

* 16 Edentibus autem eity iohlvrm 4% aunty. Vulgata, 
Coenantibus. Jit?noujJruv , male. Eft enim hoc faftum ^ -n 
«^<7vi?3a<,Luc.xi.i9,& i.Cor.n.z^. Itaque Jumot in hac hi- 
ftoria vocatur Coena legalis , quam abrogans poftea Do- 
minusjfuu TOJwe'^'^^i'jC'iadfines vfque (eculoru fub- 
ftituit. Verbuauteta'JjMtr ad vtraqueaftione videturper* 
tiaere. nifi malimus aorifti fecfidi fignificatione interpre- 
tZri.Quu autem cibu fumpfijfent. ^Benedixifftt^cyiouu In 7. 
cod. vet. legitur 6^ 6 cs7»«c» gratiis aftis.eodem fenfu : & 
Mar.8.<j,&7,ha?c duo &%<iyi<rih »jq faxoyuv pro code vfur- 
patur, ficut hoc loco actipere necelfe eft : nifi veiimus no 
poculu fed panedunraxatfuifleconfecratu. Sedhocqui- 
de veru eft , nos C6(ecrationis voce tot-i aclrione intelli- 
gere,qua resalioquin comunes in facramenta mutaaiits:) 
agentes qu.-»j pra-ccpit Dominus:cuius facra?a<ftionfspars 
eft duntaxatiftud quod hie benedi<ftionis&gratiarum a- 
<iionis,id eft folennium precum nomine intelligitur. Ita- 
que non eft cur Con(ecrationis ( quam vocant) vocabulo 
magicam aliquam verborum facramenulium murrau- 



rationem intelli^amus. Hoc tamen cei turn eft,ratam ef- 

10 fe in ca;lo cereinoniam quae ex Dei pra?cepto in facra- 
mentorum vfu peragitur : ac pxoiad.p panem ^LyJnujn 
jp lacra il ia, -•"^•■'onf iq»al'taTf '•""p" , quum fiant corpo- 
ris &(anguinis Domini fymbola: quodnequc ex fui na- 
tura, neque ex virtute certarum vocum pronuntiatarum 

15 habent , ffd pv-Filij r>pj inflimrin np , qua? recitari & ex- 
plicari debet, vt habeat fides quod ampledatur, turn in 
verbo, turn in dementis. f Eft, S?i,metonymice : in 
tamen,vt fciamus prarter fignum a credentibus vere per- 
cipi perfidem (pirituaJi mocioidquod externofymbolo 

10 repri(cntatur,totum videlicet Chiiftum cum fuis donis. 
neque tamen vel tranfiubftantiatio , vel realis (quam vo- 
cant) comundiojvel transfulio, aut commiftio cogitan- 
da,fed figni & ra coniuncl:io (ymbulica & facramentalis. 
Nam ilia neque confiftere pofiunt cum veritate humani- 

a 5 tatisChnfti, neque ad falutem funtneceftaria. Neque e- 
nim vtChnfti participes fiamus, eius corpus oportet rea- 
literin terris adefle, fed nos potius Spiritus fancli virtute 
& fide in co?lum afcendere , & illic cum amplecl:i,vt cum 
eo confideamus in cadeftibus. In fumma , ver<? no< con- 

?° iungi & vnum.firrj rum roroX ^J2lJji£LlJ£Il^j2r!iJ2i" prip - 
cefl£ £ft,vt falui fimus : q uod no alio quam (pirituali mo- 
do fit per fidem. Ha?c autem fides in nobis creatur & co- 
firmatur perSpiritum fanftum: idqueprxdicatione ver- 
bi Dei,& adiunftis prardicationi fymbolis, quibus omnes 

3$ noftri fenfus excitantur &percelluntur,vt vere mittamur 
in Chnftiipfius pofleffionem. 

27 Ex eo„i£ cuun. Vulg.& Eraf.Ex h«c : id eft e« tcvtcu. 
^OwneSyiruvTK. Numigitur habendi (untpro Ecclefia? pa- 
ftoribus qui (acramentum dimidium fuftulerut illis quos 

40 Jaicos vocant ? fcilicet,quoniam Apoftolis hoc prxbetur 
non laicis : qua? re(ponfio C\ quid valet , toti certe huic a- 
clioni conueniet.Quo igitur iure Coena Domini facta eft 
toti Ecclefia? communis ? 

28 Hoc,™to. Vulgata & Erafmus , Hie .• referentes fci- 
4T licet ad *Tw*,ideft fanguinem.Atqui (iitainterpretemur, 

nullum ent huius propofitionis fubieclum, prarter ipfum 
languinyn qui Chrifti effe dicatur. Panem autem & vi- 
nu eflefubic^ta dequibus prcdicltur Corpus & fanguis, 

apertc 



SECVNDVM MATTH1VM. 



us 



apertc liquet ex Luc. n.zo , qui acidic nomen vvmyiev : ita 
tamcn vt continens proconcentoaccipiatur , vulgata & 
trita omnibus linguis confuetudweloquendi.Clamitabuc 
3iitem(facfeio)nonnulli.facrilegameifemeamaudaciam: 
fed ego contra non dico fed vociferor,fraude Satanc; & in- 
cogitantia paftoium factum vt Iiocerrarum inEcclefiam 
inueheretur ,eaoccafionearreptaqubd quum in Gra?cis 
fubiecljm nroin vtriufque fymboJi enuntiatione fit gene- 
ris neutrius,ficut vcrunque attributum (nempe -m atvf^. & 
n d^usti<\uo<\ in Latina quoque enuntiatione priore vfuue- 
nicin Corporis vocabulo) interpretes in pofteriore cnun- 
rationeeandem interpretationem fequutifiint, quum ca- 
men nomen attributi, nempe Sanguinis, genere varietin 
Latino fermonea fubiecto. indc factum v: ha? enuntiatio- 
nes perinde fint accepts ac C\ effent identica?,id eft corpus 
tantum & fanguis , prxte; ita fubiectorum , id eft panis & 
vini,mentione,a Chrifto demouftrarentur ita certe loqui 
tur Lucas vc a'mbigi non poflit quin Chr ftus porulum in- 
dicant quum ha?c diceret,vt,velint nolint, tropum agnofi- 
cere cog.intur in pronomine demonftratiuo. Omnino igi- 
turdicendum eft,ficuti dealtero Symbolo, h o c, id eft, 
Hie panis,eft corpus meumrita in hoc dicto, h o c,id eft, 
poculum feu vinum hoc quod manibus teneo , & vobis 
prxbeo^sT sangvis. m f vs : f&cramen talker ni- 
mirum - id eft ea fignrficationis fpecie qua res fignificata? 
non minus vcre prajbentur fide fpiritua'itcr fumenda?, 
quam Symbola ipfa corporcis organis percipienda tradu- 



tur. Denique ne quid hie innouafle primus videar , apud 
Cypnanuui lib.z,Epift.^.Jegitur,Hoc eft fimgui.s meus,in * 
bona? fidei codicibus,nonnullis. Neque etiam neghgendu 
illud videtur quod Syrus interpres*in h ic inftitutione , vt 
5 & Ioh.6,vt:tur voce N1.I£ [P<»gtvt]qua? cadauer declarat: 
Videloh.6,51. f Fcederis^aZniim.Vulv & Erafm. Tifia * 
menu, qua? propria eft not.itio Gra?c£ vocis , fed quam co- 
ftet hie refpondere Hebra?o nomini beri TK,ideoque 
ffuuSrnubjj dec!arare,qua? eft conuentio inter viuentes imta, 

10 quomodo etiam Hieronvmus inlerem. 11, &N alach.2, 
teftatur Aquilam& Symmachum Temper Hebr^umjllud 
vocabuhim fuifle,magis certe propne,interpretitc>s.qua- 
uis to <ft*Ti5tgKy interdum in genere, pro ftipulatione pa- 
cific! apud idoneos etiam Gra?cos auclores accipi prolato 
15 Ariftophanis exeplo doceat Buda?us. Denique apud ipfbs 
Veteris foederis interpretes , Sia-'bim pro aiu-Shx* accipi in 
humano quoq; negorio coftat ex i.Sam 1 i,t.&aliis paiTim 
Jocis. Neque obftat quod fcribitur Heb.s>, rtf.vt ibi dicam. 
Deus certe dure diet 9 fuerit duo codidiile teftameta,qua: 

10 ratafuerint , quum morte demu teftatoris teftamentu ob- 
tineat, bis autem non fit Chriftus mortuus : vetus autem 
foedus valuerit vfque ad Chrifti mortem: acproinde Te- 
ftamentum dici proprie nequeat, ac ne donatio quidem 
mortis caufa. Foedus autem quam pactionem ideointer- 

15 pretari malui,quonia pactio generis nome eft,foedus aute 
proprie iniri inter eos dicitur qui prius diffidebanr , qua? 
circunftantia 111 primis in hoc argumento eft obferuanda. 



10 



hiyj? di VfJAV Tl OV (Xyi 7HU) CL7T CtpTI 

f'at; "vnc, wjLtepjLsdntHVWt; bvxv ainomvco 
iy) tXouw. 

vwif^jct,^ JfoeKopTn&nrtTau tcl 'u^p~ 
Mera e/^TO syep$yvcq /aa , <&g$ct'%co 

V/U[S)i$ &$ t!w ToLMsXCLfctV. 

E' $n currzSo Vnovvt;, PC^lIuj Myco otiiy J4 



3' 



?2 



3? 



Naui "fa:deris,qui pro mu ri s 
' efiuiiditur in rem iffioncpe c- 
cacorum . 

Dico autc vobis,Non bibam 
' ab hoc tempore ex hoc fru- 
ctuvitis, vfque ad diem ilium 
quumipfum bibam vobiicum 
nouum in regno Patris mei. 

Et ' quum hymnum cccinif- 
fent, exierunt in montem O- 
learum. 

[|Tunc dicit cis Icfus,Omnes 
vos ifia nocte ' orfendemini in 
me.fci'iptumeft enim, |Percu- 
tiam paftorcm,& diipergencur 
oues gregis. 

Poftquam autem refunexero 
Iprajibo vobis in Galilaeam. 

Refpondcns ver6 Petrus di- 
xit ei, Etiamfi omnes offendan- 
tur in te, ego nunquam orfen- 
dar. 

Dixit ei Iefus, II Amen dico 



19 



30 



31 



?» 



y 



Noui. teflantenti , qui pro 
muhis effundetur in re- 
nt iffionem peccato rum. 

Oico autem vobn, No 
bibam amodode hocgeni 
mine vitis vfque in diem 
ilium quum illud bibam 
vobifcum nouum interna 
Tatrn mei. 

Et hymno dicio exierilt 
in montem Oliueti. 

t 

Tunc dicit Ufa lefus, 

Omnts vos fcandalum pa- "* p «'4'*t 
. . . ' . - n l »oh.i6. :o« 
ttemim m me m ijta no- & ,g g 

tie. fcriplu efi enim,V er- Zach. 13.7 

cutiam pajiorem, &di- 

jpergentur ouesgregu. 

To ft quam autem re~ 
furrexcro,pracedamvot Mar 14.18 
&16.7. 



in Galilteam. 



34 



l{eft>ondens autem Ve- 
trtu ait illi , Etft omnes 
fcandali%ati fuerint in te t 
ego nunquam fcandalixjt- 
bor. 

^4 it illi lefus , Amen 



% Tro, «$&.: i.CtSf. Vide fupra 9.36. 
^Ejfunditur, itt^c'^ov. id eft effundetur. Loquitur enim 
de re mox futura.tanquam iam prxfenti.vt Ioh. 10,17. Po-30 
noanimam meam:qua? enallage in linguis omnibus lo- 
* cum habet. Sed prsterea mihi videtur Dominus in huius 
myftenj inftitutione, licet de re futuraloquens, tamen 
pra?fentis temporis Verba vtrobique vfu palfe, vt admo- 
Herenturdifcipulihunceffeiftorumfymbolorumvfum vtj^ 
oculis fidei res mox futura? quafi iam prsfentes n i s fpe- 
c1:arentur,ficut nos illas, licet iam oJim pei aclnv,& non rei- 
pfa fed recordatione praefentes fide in hac actione 1 quafi 
oboculos obiacentes, contemplari oportet : totam vide- 
licet paflionH hiftoriara', ac fiipfis oculis ipfius corporis, ^ 
pendens,& confolTum Chrifti corpus, & fanguinem ex i- 
pfius vulneribus ftillantem cerneremus. 

19 ^ib hoc tempore, *V ai-n : id eft iirn t5 vwj Nam stp'-n i- 
dem etiam valet quod viw.vt fapra diximus cap.j.T5.Vulg. 
barbare,^-rf"w"(/o. f Frnc7u,-ftjv>ivsLTo<:.A >^«*Ax/,id eft tf 
Gis ri e r) do,dicirur ^Jw*, quod eriam ftirpibus conuenit 
Latini (quod fciam)aliud commune vocabulum non 
kabent quam fru<2um:id eft ^/jttcV. Nam genimen, quo 



vtitur Vetus interpres, barbarum eft. Columella Proge- 
niem vitisdixit,fedaIiofenfii. Quantopere veio fint hac* 
voceabufiEunomiani oftendit BafiliusJib.aduerfus Eu- 
nom.i. ^ Bibam,7n\ai.Itttum prsfens pro future Hie 
autem Chrifti fermovel metaphorice accipienduseft in 
pofteriore membrode conuiclu,ac fi diceret Dominus, 
Adhuc vobifcu vixi vt homines cum hominibus confue- 
ueruntrab hoc tempore vero delinet iftius vita? confue- 
tudo , fiquidem vobifcum non ero nifi in regno illoa?- 
terno,vbi aliam vitam viuemus:vel,hoc referendum ad iA 
quod fcribit Lucas Adorum initio, Chriftum videlicet ad 
faciendamrefurrectionis fua?fidem, quadraginta diebus 
cum fuis difcipulis cibum etiam fumpfiffe , non neceffita- 
tc,neque quotidiana? tamen vita? vfu, vt qui infirmitatern 
omnera corporis iam exuiffet: quod hie fignilicatum fue- 
rit regni patris nomine, quo etiam videtur referendum * 
quod fcribitur fupra,nS,i8. 

30 Qumn hymnumxeciniffent, v/jj/uiravTtt. Vulgatajft^w- 
wo<iic?</:qiiodrec~te mutauit hrafmus, vt intelligatur Apo- 
ftolos ipfosvnacUm Chrifto hymnum ceciniffe. Dehac * 
vpv,iff4 qua conuiuium foJuebatur,vide fupra. to. 

L. iij. 



Cap. XXVI. 125 



E V A N G E L I V M. 



cwj ODi*$mduvciv , ov jum &t a,7rapvvao- 



&7I0V. 



Mtr.14.31. Ton tp%4TCL) fiUT CW7WV o\v\aovq 

luc. «.> ^g^ojiov teytjufyjovTiS-CW/H&vyi' i^j 
tey& ro7g >jjj, ^TUTCLjq 3 KctSioziTZ dirrJ, 
iccga dvnXdzvv <zs^cnj^ojuct) oxa. 

Kctj -G>^Qt A a Qu>v tov Yli'T&v %#} Tqia 
cfbo ijoug Zij3i£aux 3 r!p?cLT0 hV7ii7&vu 

%pf CldYlfJpveiV, 

Ton teyti CWTo7cSlifJ.hV7fD<; %%1V W 

4 ,u !$ M$ v e®$ Suvcltov '[/.eivacn cbAty 
ypy\y> pent /umr ifj&v. 

KCU <ZS^piK^fWV /LlM?J-V,i7riO~tV l£fa 
'Z&€90Tt)7IVV OJUtS , s&PjttV^GiU&fJOf; J^Jj 

Mycav Tlccvip fj^u , et Jbvcnvv %£i 3 7rrt- 

piAZmW (17T ijUf^V TO 7T01Y\QJL0V TUTO 

7TXIu> ou% cog iyco 2nAco,a,?VC cog av. 

Kaj ip^To) <&&(; Toog fj^^mraig , (^ 
JjejLOK&t ctuTovg %ct3w<fb'Tttg' ngj\ Ae 
yn T^l\irpco,Oinrog an l%v ozltc jmav 
co^c/lv y p'Ay>pY\oru\ fAAT ijngv ; , 



?5 



3* 



37 



33 



39 



4°; 



tibi , ifta node antequam gal- 
lus vocem mittat, tcr me abne- 



oabis. 



Dicit eiPetrus , Etiamfi o- 
portuerit me mori tecum , non 
te abnegabo. Similiter Sc om- 
nes difcipuli dixerunt. 

[|Tunc venit Iefus cum eis in 

Jocii qui dicitur " Geth-fema- 

ne: & dicit difcipulis, Sedete 

hie , vfquequo abiens precatus 

fuero illic. 

Et adumpto Petro &c duobus 
filiii Zebedari., ccepit contrifta- 
ri,& "grauiflime angi. 

Tunc dicit eis Iefus, "Vndi- 
quaque triffcisert: anima mea vf- 
que ad mortem: manete hic,&: 
vigilate mecum. 

Et progreffus paululu, proci- 
dit in facie fua, precas &: dices, 
Pater mi,(i poflibile eft, "abeat 
a me poculu iftud: " vcrunrame 
non vt ego volo,fed vt tu. 

Tuncvenitad difcipulos, & 
reperiteos dormientes:& dicit 
Pctro, "Itanenon potuiftis "v- 
nam horam vigilare mecum? 



55 



36 



37 



$* 



V; 



40 



alto t'bl, qui A in hac m- 
He antequam gallm can- 
tetjernienegabu. 

Ml illi Tetrus , Eliaft 
oportuerit me mori tier. , 
nontenegabo. Similiter 
& omnes difctpuU di.\e- 
yunt. 

TiuicvenitlcfM cum 
ilia in villam qua dicitur 
Getbfemani: & dixit di- 
fcipulis fuis , Sedete hie 
donee yadam illuc , & o- 
rem. 

Et ajfitmpto Vetra & 
duobitifiliis Zebed*i,cac- 
pit contnfiari (y mafitu 
eft. 

Tunc ait tills, T rift it eft 
ammo, mea mfque ad mot 
tern: fnftinete hie, fy -vi- 
gilate mecum. 

El pregrejfw pufillum y 
proadit infaciemfuam o- 
rans <& diuns, Pater mi, 
ftpojiibile eft, tranfeat a 
me calix ifte : ■vtrmta- 
men nonficut ego -uolo,fed 
jicut tu. 

Et venit ad difcifuloi 
fhos , & inuenit eos dor- 
mientes : & dicit Tetro, 
Sic non potniftu vna hor* 
vigilare mecum f 



^ Offendemini,'m.'ivJit.xt^T(^,V ide fupra II, 6. 

l<j abnegabo, x7inpv>>i7r>f**j.Inqiiatiior vetuftiscodicibus 
ftribitur in fubiun&iuo a'^>v»'(7w/x.o!/, abnegauero. Vulgata 
& Er3fmus,lS(jgabo,!ifv>iavF*tti. 

]6 Locums&yin. Sic VaUa,& quidem rede,vt opinor. e 
Vulgata & Erafmus,! 7 ' «'//<»». f Geth-femane,yc9m[4st- 

v».Variis modis hie vox,vt & alia Hebraea nomina,in co- 
dicibus Grscis fcribicur- Hebraice verb vallis ifta Hie- 
rofolymis proxima fcribiturC^JOU^N 1 .! [ghe-fchema- 
nini] quafi vallis pinguium ab vbertate (bli didi. Syrus IO 
autem fenbit |0D— U [ghed-fiman] vt pro fl fenbere opor- 
tuerit <T. 

57 Grauiftime angi,*<?HiuJvtiv Vulg. MccftuseffeJLr3.{m\is % 
jtfftcimceftiiudine. Prudenter verb hasc funt intelligenda. 
Nam to dSwtjwvm fignificat Pr£ moeroreconcidere anirao 15 
& Inopem contilij efle : qu.t omnia fie in Chrifto fuerunc 
vt tame ab otnni peccato fuerit immunis: has autem hor- 
ribilespoenasruftinueritqubdlueret iramDeimnos ac- 
cenfam, quorum peccata in ipfo vlcifcebatur Pater. Vnde 
ctiam profe&a eft vox ilia , Deus meus, Deus meus, cur io 
dereliquifti me? Alioqui,nifi hoc diligenter obferues vide- 
buntur multi martyres ipfo Chrifto conftantiorcs:quod 
abfit vt cogitemus.Exhorruit ergo Chriftus non mortem 
per fe,fed iram Dei in peccatum, cuius podusillieratno- 
ftra cauHi fuftinendum. Qn,id verb miferis illis fietquos 15 
Chriftus non fubleuabit ? lam igitur Chriftus inferorum 
atrium ingreditur,vt fuos inde liberet. 

38 V iidiquaqitetriftHfrrfyLwini;. Prajpofitio rn%* auget (I- 
gnific itionem. Declarat enim animum vndique maerore 
obfeflum Sc circumuallatum. Vulg.Triftis.Eraf.Alafta. , Q 

59 Abeat, mpixSi-m: id eft, Prsetercat me,& inta<ftum 
relinqnat. Vulgata & Erafmus ad verbum, T ranfeat. quod 
fortiffistolerari poflet.nifiadderetutpr^pontio.Nameo- 
dem dicendi genere apud Senecam Iib.de Benef.z.cap.2.8, 
dicitur grando peAimi cuiufqueagros tranfire:id eftinta- ,-• 
£tos relinquere. Hoc idem exprimunt Hebrari verbonay 
[ habar,] duplici ramen , caque contraria , fignificatione. 
Nam aliquado idem valet quod accedcre & capiti incum- 
berc,vt Thren. cap. 4.21, Etiam (inquit Prophera)fuper te 
trafibit calix.Id eftetiam ad teperuenietira& furor Do- 40 
mini.Aliquando verb contra idem valerquod Pratermit- 
tere& In caelum relinquere, vt hoc loco :& Infalutatum 
pra?rerire, vt G^n. 18.3, Ne cranfeas ( inquit Abraham) a 
feruo tuo. Id eft, ne me infalutatum prstereas. Sic apud 
Cracos accipitur to ^wfu.^7y,vr in litis Anacreontis vcrfi- 45 



culis fane perlepidis.O'^lTtJc ti'yt ^umSti £»» miSyt 6v>m?c, 

mili dicendi genere petit lobus a Deo vttranfirefaciat 
peccatum fuum,Iob 7,11.8c Nathan z.Sam.iz,ij.Sed me- 
minerimus tranfire peccati poenam a nobis in noftrum 
redemptorem, Elavil, ficute contrariodiciturira Dei 
manere fuper incredulos,Iohan ^,}6. 
f Toiulum,-mii£iov. VuIg.Sc EraC.Calix. Quum autem pau- 
lo ante Erafinus Veterem interpretem flagellarit quod 
vocabulum Grarcum tfuShUi aho Gra?co vocabulo con- 
uertcrit, & fupra etiam 20.12 , diferte hanc verrTonem e- 
mendarit, miror eum hoc loco idem non fecifle. Quod (1 
profanis picloribushic quoque credendum eft , ha:c om- 
nia fcilicet ad execradum illud non Chrifti,fed Antichri- 
fti facrifidum pertinent. Nam quia calicis hie fit mentio, 
inepti piclores totam hanc aclionem ita pingunt vt Chri- 
ftus procidens MiflTam illamexecrandam obire videatur: 
nee iftospudetimperitorum vulgus , tamimpiis & tam 
craftis erroribus, in fuperftitionis tenebris retinere.Pocu- 
li autem appellatione ex Hebra?orum idiotifmo fignifica- 
tur ira Dei,& fupplicium pro peccatis noftris.Vide fupra 
lO.ii. f Vext mt - amen^ 7i^l>M. Obferuandum eft hac 

particula non corrigi fuperiorem petitionem , (ita enim / 
fnifTet in Chnfto vitiuin) fed explicari qua conditione id 
pereret. Quod autem additur, non fignificat repugnan- 
tiam volumatum qua? peccato non caruifTet.-feddiuerfita- 
tem qua; per fe vitiofa non eft,ne in homimbus quidem, fi 
modb hominis voluntas cognita? Dei voluntati libens ac- 
quiefcat. At hanc, inquies, optime norat Chriftus, quam 
toties etiam predixerat difcipu!is.Concedo:fed ira; pater- 
na?in noftra peccata, & magnitudinis poena; apprehenfio, 
qua nulla rerribilior effepoteft, humanam mentem ad 
tempus haftenus ita totam rerinuic vt in earn vnam effet 
defixa , donee fefe crigeret.qua; lu^ta vt injiobis yjx ac ne 
vix quidem vino careat , tamen in C hrifto, vero quidem 
homine.fed omnis peccati experte-rp-ura.ftut ab omni pec- 
cati labe. 

40 Ita'ne, Smt. Vulgata»^«. Erafmus, \Aded. Quinque 
Veteres codices Gc diftingut irwc, oi/V iyjicran /xl*' a'e^» ^ «- 
yipnavy/M-r i'fjx>J;'id eil, ltine?non poruiftis vnam horam vi- 
gilare mecum? Qua; repeticio interrogationis, aut expo- 
ftulationispotius, magnam videturemphalin habere- 
^ Vnam horam,fJiu a'/^f. Vulgata & Erafmus,A'«<t /jorrf.Fgo 
maluivertere quarto cafu, quo videlicet tempus conti- 
nuum declaratur. 

41 Hjtrjitm a 



-U 



V 



41 



&01 A37JTB &]g 7Ptlpct,<T/UtJ)V. TO fJ&p 7THV ' 

tfcn <zfr0jdvf4pv 3 ii j ffztp% d&ivyig. 

tiv^ctm , Myu>v, Yldnp mcv, h ou efuvct- 
ry^To TOTKTYi&ov 7nxpth$t7v clir i- 
fjj)V 3 iov /uti "cluto mo) y fyjndy tw to di- 
Twfjc/t, ckv. 

Kcu iXSzov dj£io%ei cuuT&vg twlXiv 
%cf,d*u JbvTug.MTctv $> cujtc&v oiotpSrztX- 

•jT^ohv^ccto cm tqjltov 3 tov cujtov Xoy>v 

Ton ec^ArcLf ^j^g rov<; ju^cdnTocg 
(UtS , '{ay Azyn ojutoIq 3 KctfcVchn TO 
hoi7}vi> 3 t(cy cLVa,7TTXVi<Q-i' icfot/ 3 iiyyiK6v v\ 
%j'^ o yog t£ avi&TWu <®j£y.JiJo- 
Ta/ &g %&gc/Lg cl /jgipT&Xcov. 

E ycipi cd-i, ctyafj^j iJhv , hyywcv o 
t&fytJidbvg /u£. 

KctjiTi cuutQ XdXoitvTOg^lJhu, fou- 
efotg &ig rftotiJitgLJixS*, ngjj jumr ouj- 
iS oxAog -noXvg $ M&X ci J&' v K3H ?f'- 
Xcev ,"^ro r"p A ' p^zpzeev tyy 7rpzo-&vn- 
£9°f tS Kctou. 

O Q GhfyLcft^Hg CUJTOV 3 iJhd'UV CbV- 

To7g onuaoViMycaVyU y ctv <pi?Jio~ti) 3 av- 

Ttg Z£l'Xg2.TVOZtTl CtVTOV. 

KcU djd 1 i£t)g'Z!^pcn?\^Z0VTc]fVyj(JDV 3 

eimJX.ajpspaGGt'jbj wn<pitoioiv a, vtov* 

O eh I YlGOUg HTTiV CtVTcS •> EtcuCSj 

t<p o) mtpeii Ton Tr&cnhdvvng \71i- 

CctXoV TU,g X&eSt-S 'tdn TOV l\oDWU , qgy 
CXgfLTttOZlV cwtov. 

KctjI£ou i eig'ffi/t$ tnaw 3 cMnlvctg 
tlai X&esf- j a7rtcwctcF& rluu /uiayaji^v 
avToV j@f 7m.Tvi%ajg tcv £qvAov ih A p- 
%epz<*>g 3 a$etfcv d^ 'to utiov. 

Ton Xiyei ctv-nzfo I modus, AWs-pe- 8 
-\qv an tv\v n£xa4&v «? t T07IUV otv-nig. 
•nwing p!b 01 XaCovng /jyl^cupau) , cv ' 



SECVNDVM MATTH1VM. 127 

Vigiiate 8c orate, ne introea- 141/ Violate & orate, vt 



-|4i 

tis in centationem.fpiritus qui- 



dem promptus, feci caro infir- 
ma eft. 

'" Rurfum fecundo abiit , & 
precatus eft,dicens, Pacer mi^ii 
non potefthoc poculumabire 
a me " quinbibamipfum, fiat 
voluntas tua. 

Etquumveni(Tet "reperit cos 
rurfum dormientes: erant enim 
oculi eorum grauati. 

Etreli<5Hs eis, rurfum abiit: 
8c precatus eft tertio, eundem 
fermonem dicens. 

Tunc venit ad difcipulos 
fuos,&dicit eisjDormite quod 
fiipereft J & requiefcite:ccce,ap 
propinquauit fiora ilia, & Fi- 
lms hominis traditur in manus 
peccatorum. 

Surgite 5 eamus : ecce appro- 
pinquauit qui me prodit. 

(| Et adhuc eo loquente , cc- 
cejudas, vnus ex duodecim* 
venit , & cum eo turbamulta 
cum gladiis & fuftibus, " a pri- 
mariisSacerdotibus & Senio- 



46 



47 



48 



VJ 



V 



43 



44 



45 



46 



47 



ribus populi. 

Is vero qui prodebat cum , \% 
dederat eis fignu,dicens 5 Quem 
ofculatus fuero is eft: ' prehen- 
diteeum. 

Itaqueftatimquum venilfet 49 
ad lefumjdixit, "*' Aue rabbi, Et 
deofculatus eft eum. 

At Iefus dixit ei , Amice, 
quorfum ades ? Tuncaccelfe- 
runt j & manus inieceruntin 
Iefum,&: prehenderunt eum. 

Etecce,vnus ex iis qui erant ' 
cum Iefuj extefa manu diftrin- 
xitgladium fuum:& percuifo 
feruo Potificis maximi , abftu- 
Jit auriculam eius. 

Tunc aitei Iefus, Conuerte 5 1 
gladiu tuum in locu fuum.|jqui- 
cunque enim " acceperint gla- 



I nem.Jpiritfu quide firom- 
ptM eft, caro atttem infir- 
ma. 

Iterum fecundo aHh ,&> 
rauit,dicens,T>atcr mi, ft 
non potefl hie calix tranfi- 
re nip bib am Mum, fiat 
voluntas tua. 

Et venit iterum, & in- 
uenit eos dormientes : e- 
rat enim oculi eorum gra- 
uati. 

Et relitlii illk, heium 
abiit:&- orauittertib,eun- 
dem fermonem dicens. 

Tunc venit ad difcipu- 
los fuos, & dicit illu,Por 
mite iam , & requiefcite: 
ecce,appropinquauit hora, 
& Filius homims trade - 
tar in manus peccatorum. 

Surgiteyeamus:eece,ap- 
propinquauit qui me tra- 
dit. 

jidhuc co loquente, ec- 

ce,Iudas,vnusde duode . ar,, 4'4? 
. , luc 21.47. 

am,vemt,<& cum eo tur- j^ ,g , 

ba multa cum gladits & 
fuflibws, mifli a princt pi- 
bus Sacerdotum &fcnio- 
ribus populi. 

Qui autem tradidit 
eum,dedit illisfignum,di- 
cens,Quemcunque cfula- 
tus fuero , ipfe efi : tenete 
eum. 

Et confeftim acceder.s 
ad Iefum, dixit ^4ue rub- 
bi'Et ofculatus e(i eum. 

D ixitcj[ue illi Iefus, A- 
mice,ad quid venifH?Tuc 
accefferunt,& matiut in- * 
iecerunt in Iefum ,(ff te~ 
nuerunt eum. 

Et ecce vnw ex iis qui 
erant cum left, exieniens 
manum, ex emit glad mm 
fuuw:& percutiens firuio 
primipis Sacerdotum am' 
putamt auriculam eius. 

Tunc ait illi Iefis,Co- 
uerte gladium tuum i,> Gen 9.6. 

locum fuum. ontnes enim a poc. ij» 

10. 



4* Kttrfum fecundo,vd\iv U Aun e t > v.Erafmus,T{urfus al~ nulla exemplaria obfcruat Erafmus fcriptum habuifle «V 
teravice.Sic etiam Latine Plautus dixit,Rurfum clenu6. 0* & noiie vfurpatum efle articulum pollpoficiuum, pro */- 

i" 2^j e**,un. Vulgata, & Erafmus > Nifi. Vide Marcum w,vel Ti'.quum tamen Mc etiam apud Thucydidem vfurpe- 
cap.io.jo. . turj gj 3 p UC ) Herodotum Jegerim iV ofm pro tjuamobrern. 

4? K*pwiteosrur{'um-,foyt.m.n tiom; ;m'x<v. In duobus co- S Fateor tamen tcp'cTplerunciue indefinite poni pro mn, vel 
dicibus iegimusjjtfcjsAawOTa,,,,^,, tw-nU ^c^t/'/bvia<:id eft, idem valere quod In quo, vel quoad : id t-ft i<p' S m r. Syrus 
Et quum rurfum veniffet,inuenit eos dormientes: ficut cornier- autem interpres poftremo loco ponit i-mjpi, & ad verbum 
tit Vetus interpres. ' habet,Ob iftudne v.enifti,mi focie?vt fit fenfus,hoccine il- 

45 Quodfup e reJ},mwd\/. Ve],De actero. Vulgata & E- lud-eft cuius caufa venis?id eft,an venifti me (alutandi auc 
rafm. lam,*SM. Eft autem ffufn&ojuo,;, quo egebat difcipulo- 10 alterius rei caufa? fiue,me'ne ofcularis,de mea falute an de 
rum torpor. re a jj a co gitansJ 

47 ^,f^7i». Vulgata & Erafmus addunt participium 51 ^Abftulit, *^«Aev.Cic. ad Quintiim fratrenijlibro?, 
Mirhj^^wmcrquod facile fubauditur. Auriculam f or taffe mordicus abJluhjfet.Vvlgata, & Eraf.^wj- 

48 Tvthendite, xf*.-mirvm, vel retinete, ita vt elabi, ne fi putauit,id eft ctrnx^v. 

velit quidem,po(lu. Nam vocabulo Grsco fignificatur a- 15 jx Qt*jjlcc€peri»t,ot\*€imt:id eftqui vfurparint.Ita enim 
iiqua vis afferri. accipitur interdum apud Hebra?os NUJJrquod refpondec 

49 -yfue,^ft.Ad verbnm,Gaude.Latini Salue aut A- id \*(ASi*M,vt Exodi 20.verf.7,& Pfal <[o.ver.!6.Sic etia in 
lie dicunt.Fuic autem hie ritus ofculo falutandijOrientali- vernaculo noftro fermone./netrre la mair, a. I'eftee, id e(l ma 
busfamiliansjCuius fepefitmetio apudPauluminextre- nu enfiapponere, fipnificat giadiumexercreferiei J i caufa. 
mis epiftolis. 20 Dicuntur autem ipfi acciperegladium,quibu5 a Domino 

50 Quorp<m,if rT-.id eft ei;ii 3 vt fupra dixit verf. S.Non- nou traditur,id eft,qiii prstcr yocationem gladio vtuntur 

L. iiij. 



Cap. XXVI. 123 

/^yeupoL'^TroXotjujrctj, 

H ,N Jo vt?$ on o'l £wua.[JLcLf etfTt <5>S^fc- 

*}i\a>v ; 

E V OKW'VI TVI OOpCt &7TIV I nffOlC, TD/C 
CMtoV cv TTj^UpcI^ XX, tK^CTrlOWn' fJUi. 

Suprijr. (nvcuygptpcLfr 'zrrgpQYi'mv. To-nol/u^t.- 
ijttTcu 7iuvn$ a,<pivT$$ cujtov t<puy>v. 

Msr.r4.5j. ®* ^ X&lTMe&VTii; TOV I Y\O0WD ct7m~ 

fotuLu. V 1 ^ ^&$ KcL'tdvajy TOV A'p%tpiz,o- 

7iovo; Y tyfAfj\j?.Ttiq qgjj ot<Grpto~€uTS&i 

O^ Vuxqcc, vkoXov${ e&vreS'&ro /jyt,- 

x^^Bf, icoi; taq ewAnc; t% A'p^< picas' <& 
einXd&v zcra> , i&driTo/uip r U7mpiTaiv, 
iJYivTOTzXo;. 

Mur.14.y5 O/ ^ A'p^sD h% Xj of vrpto-GuTSspi , Jtf 
TO OVUbt^plOV b/\$V i^rlTOUX) ^diJh/u^p- 

iv OJ.U/ itp ih r«aot) j qtiwc, cujtov Sztva,- 

TtdtJtdOT* 

Kaj u% &j£pv.<& mX\eov ^djJb^p- 



EVANGELTVM 



v> 



u 



55 



dium gladio peribunt. 

An putas me non poif. nunc 
precari Patrem meura, ' qui 
hue fiftat mihi piures quam 
duodecim " legiones Angelo- 
rum? 

"Quomodoergo "implcren- 
cur (j Scriptura? , qn& dunnt fie 
oportere fieri ? 

In ilia hora dixit Iefus turbae, 
Vt "aduerfus latronem exiui- 
ftis cum aladiis & fultibus, ' vc 
coprenenderctisme.quotidiea- 
I pud vos fedebam docens in te- 
I plo,necprehei>diftisme. 
61 Hoc autem totii factum eft 
J vt|j" impleierur Scripture Pro- 
phetarum. Tunc difcipuliom- 
nes,relic"to eo,fugerunt. 

||Illi vero prehenium Iefum 
abduxerut ad Caiapham Pon- 
tificem maximum, vbi Scnbae 
& feniores coa&i erant. 

Petrus autem fequebatur cu 

longointeiuallo vlquein au- 

lam Pontificis maximi , & m- 

grelTus mti6 , fedebat cum mi- 

niftriSjVtvideret finem 



5, 



M 



V> 



57 



53 



5 9> Primarij vero Saccrdotes 

I & Seniores & totus confeifus 

I quaere bat falfum teftimonium 

1 contra Iefum, vt eum "motte 

multarent: 

60 Et non inuenerunt : ""' etiam 



5« 



r/ 



J8 



59 



60 



cjul accrpirlnt glaiium 
gladio peribunt. 

^inputM quia nonfof- 
fum tnodo rogare Vatrem 
meutn, <gr exhibebitmbi 
pl'M cju'am duodecim le- 
gtonti ylngeiorum? 

Quotvodo e:go implc 
buntut Scriptitrfrftiia fic 
oportet fieri} 

In ilia hora dixit Iefnt 
tnrbis , 7 ar.quam ad La~ 
troneexiijlis cwm gladiis 
<&-fuJlibui comprehende- 
re me , quotidte apud 10s 
fedebam doctm in templvy 
Q-nvn me temtiftx. 

Hoc atttem toumfaclS 
eft Tt adimplerentur f<ri~ 
ptuneTropbetaru. Tunc 
difcipuh omnes reliclo eo 
fugetunt. 

^4t 'dliuntntcs Iefum t 

duxtrunt ad Ca'pham 

primiptm Saa rdotum } -v~ 

bi Scribte g; jeniores con- 

-ucnerant. 

Petrw autem fequeba~ 
tut ev.it! a ivnge, yfqic in 
atrium pnncipk Saccrdo- 
tum:& ingreffm imro.fe- 
uebai i.u/,i muujlrhyvcvi- 
deretfiaem. 

Pr napes ammSacer- 
dotum &cmnc com ilium 
quxrtbant falfumteflimt- 
mum contra L fum,iit turn 
morti tradtreut. 

Et non inueneruntj 






^Veribura^m\nuu-m\ In quinque vetuftis codicibus^5w- 
vstuirai.morieiirur. 

53 gnu hucfijiat mihi^jtf va&tpioifiui. Vulg.& Erafm^d 
verburn Et exbibebitm-h :quanuis Exhibere potius refpo- 
deat 7nf Tup^xc-iv. Csterum anirftaduerti Hebrsos in hu- 
iufmodi iraufitionibus perfonarum fsepe vfurpaiecopuia- 
tiuam coniunftionem, contra Gracoruin & Latinorum 
Confuetudinem,qui fimpiici prouocabulo potius vtuntur, 
vt ex hoc Joco apparet. Sic etiam infra 17. v. 53,8c alibi fe- 
pe. ^ Ltgiones KtyLwou;. Vocabuluui Latinuni corru 
ptum,dequo alibi diximus. 

54 Quornodo ergo,-7m; ouZ. Prarcifa eft loquutio.-neque e- 
nim cum fuperiore verfu videntur ifta pofle connrcti.Ref- 
pondet igitur tacita? ob edioni,cur fubfidium a Patre non 
petat in extremo ^eiiculo: & ita quidem refpondet vt in- 
terrogare videatur. quod fchema Rhetores vocant»7n€j<>'- 
t»(ni. ^ I uipiereniur^TrKx^^mnv.In vno exemplari le- 
gitur 7rKx^^imvmi, Implebuntur. ^ Sic, I'-n im. Su- 
baudiend m videtur participium >iy>vmti: quod exprefli- 
nnus, vt particula bti accipiatur «'<JWc,ficut annotat Era(. 

55 ^i'du<:rfiu;'tfm. Vulgata & Erafmus,_y£/,id eft wit. 
^ V t compYehenderetis me, (w'r^ctS^ fM. In vetuftis < mnibus 
exemplaribus adfenpta erat nota interrogationis, vel po- 
tius expoftuJationis. 

f 6 Implgrcntur. 7rh» ynimnv . vel impleantun fi malimus 
cflcipfiusChnrtiqiiain £u :ngcliftie verba. 

5 8 Longo inten.alloy'&ro yjtxfidiv.Vulg.ad verbify? longc, 
barbare'. ADun : at Vot, uodet'.fmnoneratin tribu? vetu- 
ftis codicibus.Sic tamen repcrias apud Homerum *V«e*- 
rs'dtv. Vrccul autem elr ambigua vox. Itaqueperiphrafin 
quceiTui.Sic Virgihus ALneid.<;,longo fed pr ximus wteruallo. 
* Plinius \1b.7 e langinqiio dixit. vt vmendum eft.nfar.15.40. 
^ V f°i ue l" anlam, ut: t«c «jux«s. Vulgata, in atrium. 'Et certe 
fuerunt priu 'tis a?Jibos atria,auod aula? magnatibus,are£ 
videlicc t Tub dio int r veftibulum *i interiorem domum. 
Nov Galiice vocamus Curiam. Gallica enim vox licet e 
Gra;co & Latino fermone pecita, ynefale, non eft lotus 



vard/Sp«cf,fed teclus,c]uemGtfca yoce bafilicamLatim vo- 
carunt. 

59 Totws corfjfw, to' aui Ijbtn St ok Scriba? videlicet flue 
Jegifperiti,plerunoue ex Leuitis felecli. Fuit enim hoc co- 
S cilium m gntim illud quod ex feptuaginra & vnoiudici- 
bus conftabat,& in quo de cauiis grauifllmis cognofceba- 
tur , velutide blafphemia , cuius Chriftus infimulaba- 
tur, vt fupra dixim s cap. 5. In meo exemplari non legitur 
w>i <af>io@Jneyt,8ii Senio es nulla fenfus iniu i.i,quum po- 
lo ftea torius concilij fiat ment o. Seniores autem populi in- 
tellige,id eft qui ex tribubus,quum id licuit. allegebantur 
primariis Sace r dotibus & Scnbis, f Morte muttarent, 

SwxTuorun . Vulg.& T- raf morti tradertnt. Vide fupra 10. 21. 
Inquodam codice fcribituri^tiAe^CT.perderent. 
15 ^o Eiiamquum wM/f/.^7n>M»» In vetere quodam exe- 
plari non repetitui *'x &&''m hoc membro, nequeante 
sreMwvadfc ibritur ^ : quam ledionem fequutus eft Ve- 
tus interpres Latinus , & Syrus quoque. Mihi tamen non 
videtur ociofa repet tio. Vetuftiffimus autem ille meus 
locodtxhichabetnouum &adm rabilequidpiam,nempe, 

'>W *X ^€9vm ijrnt ■>#> ,yroh\i) '?rw"'cn')A3TJV "\tcvJhttfi'fTvpi(, *jU *% *C- 

e^vro s*»c. Latina verb inter j-retatio^ne 7redVc, in eodem 
codice haber repetitum,c>»o» inuenerunt fequentia:ex quo 
liquet prorfus pro SSfyvn \% »«, fcr bendum fuiffe &&> m t- 

ij !;*(, & ita ha?c effe couci tenda,Et non inuenerfit qua? co- 
grueret. i.falfa quidc teftimonia facile repert<3,fed non in- 
uentaeiufnodi vt inter fecoha?reret,quu videhcervel i- 
dem prorfus dicuntteftes.vel falrem quumquod vnusdi- 
cit, a'terius teftmon o fequitur , quod ad probationem 

5 requiritur. Marcus ?<«? ^imgi's? eleganter vocat. Cau- 
fam tamen non video curarecepta leftione Gra?ca fiue 
Latina Vulgata difcedatur. Sed hie potius obferuandum 
eft quod ad rem maxime pertinct , < oluiffe nimirum 
Deum vt omnibus modiv liq> eret nobis de Chrifti inno- 

3S centia teftatifTima.prius quam de damnationervt fciamus 
ilium non propter fua,qux nulla fuerunt, fed propter no- 

ftra peccata fuiffe damnatum. 

5 Toflremi 



SECVNDYM MATTH£VM. 

qaummultifalfi teftesaccefTif- 
(eht»noh inuenerunt. Poftre- 
rao vero adueniences duo faifi 
teftes, 

Dixcrunt,Ifte dixit, ||Po(rum 
deftruere templum Dei,& tri- 
du6 ipfum 'aediricare. 



gcy eft <arg}<rthdome gMo ^stJhjt^p- 



E?W,oSto$ l'<p», buvafActf ^tTOAf- 

prtf TVV VOLOV TO ©£»)%9Ef <^ T&l&JV Y\fM- 

popv oiKOcfbunatu ainw. 

Ka/ cuhi$u.g o A p%ipae\eimv cutfW, 
OwdAWwoxeivyij'n ovioiow Kg.jztf4&p- 

A'p^pets «;w euflof, £%opxi£a> ctity 

TO ©SOU TO ^cmOQ ivct YlfAJlV «7f*l$ Gi OV 

A«t« v/juvtdf® apn 6'-^i<rSt Ttv yov to 

Jbvct/uuiWQ j vjh epyofjfyjov '£ki r rfi vi<pe~ 
Jkgov to ovgyivov. 
Ton o Pip%tpJjG cAsppwffe to i/wnet 

aun <rlw fiXao-<pr\fM(U) cu/nf. 

Tt vjuuv Jhitsi', Ot c/V&70X£*3m?e 
&7rov,Evo20$ duvcnvv %£l. 

Tore zMi7rfvmtv «'; to <&$$<wmv cw- 
i8j>(gy QMQ?\£t.$i<ftiv cujTvv'oi efi ippam- 
tnsLVi 



6\ 



6z 



Et exfurgens Pontifex maxi-» 



63 



ft 



6i 



*l 



6l 



6+ 



66 



6? 



mus dixit ei, Nihil refpondes? 
quid Hind ejl quod'xiti " aduer- 
fum teteftificantur? 

Iefus autem filebat.Et refpo- 
dens Pontifex raaximus dixit 
ei> "Adiuro te per Deum viuen- 
te vt dicas nobis an tu (is Chri- 
ftus ille Filius "Dei. 

Dicit ei Iefus, "Tu dixifti: 
quinetiam dico vobis, ' Abhoc 
cempore videbitis (jFilmm ho- 
minis iedentem ad dextram 
potential c Dei i ^c venientem in 
nubibus cxli. 

Tunc Pontifex maximus 
dii'npit veftimenta fua , di- 
cens, Biafphemauit: quid am- 
plius egemus teftibus ? ecce, 
nunc audiftis blaiphemiam e- 
ius. 

Quid vobis videtur?Ip(i ve- 
ro reipondentes dixcrunt, Te- 
netur.mortis poena. 

||Tunc infpucrunt infaciem *6 7 
eius,& colaphos ei inflixerunt 
alij vero ' baciliis eum cecide 
runt. 



125^ _ 

quum mtiki fa'.ft tepcs 
act effijfent.Nou'feiint au- 
tem -venerunt duojalfite- 
fteii 

Et dixer»nt,Hic dixit, 
i'offHM defiruer? temfbun Iofa-Jj'5* 
Dei,&pofl triduum re&- 
dificare tllud. 

Etfurgem princess Sa- 
cerdotum nit ilti, Nihil 
refpondes ad ta qu# ijli 
aduafum te te(lipca»tttf? 

Iefftf autem tacebat.Et 
princeps Sacerdotum ait 
UUy ^Adiwiote per Deum 
"viuumvt dica4 nobis fitit 
es Chriftui Viiius Dei. 

Dicit illi Iefus, Tu <//- 
xij}i:veriintamen dico vo~ 
bn^yimodo i)idebitis Fi- 
hum homitw fedentem a Supra i€~ 
dtxtru virtutii Dei , ^ 27- 
venietem innubibm deli. rom v 4» 

iO 

i.thcff.4. 

Time Trinceps Sacer- 14. 
datum Jcidit yrjiimenta 
fud,dicetis,BUJ}hcr;.auit: 
quid adhuc egemw tefli- 
bm>ecce,nu,c aud'tfia bia- 
jbhemiatn. 



66 



Quid -vbu ■videtur? 
^At illi r<$ondentes di- 
xerunt } Reus ejl mortis. 

Tunc exfutrutit in fa' Efa.jo.6. 
ciem eius,G' colaphis eum 
cei iderttnf.alij autem pal- 
ma* in fa cum eim dede- 
runt, 



^Poftrembveroifa&iJi: id eft> J'sww JV. AfTentior enim E- 
rafmojqui comparatiuum pro fuperlaciuo pofitnrriputac. 

61 reJlruere,n«.-mKu9zti. Ad verbum Jtffoluere.vide Cu- 
pra 14.1. f Tridub.J)* i&aiv H^e^.Sic vuJgo Galli en 

troK iours;vt fit JW poficum pro w.PJin.lib.o,cap.5i, C^tte- 
reefocmhut in tnduo excludunt. Vctus incerpres Pojl triduum: 
id eilycMTw. ^=Hf x'^'e^c . quomodo eciam accipicur Marci 2. 
i,& Galat.2.1. Ideminfra Marci 14.58, interpretatur, Per 
tres dm : & Erafmus, Tnbus diebus. f M.dificare,oiiw- 

J)>fji»ouf. Vuigata,i<j?<e^(/jc4re; id eft (tvwwcfyatiow^quia men- 
tio facia eft deftructionjs. 

6z Quid [iliud eft quod]™. Vulgata,.^ eaqux : id eft> 
-ore^ajnuilaadfcriptadiftinclione poft i^TB^e*^ : quum ta- 
men in omnibus codicibus, quos mihi videre licuit , ifta 
dirimantur duplici interrogatione hoc loco. Erafmus ad 
verbum,Ow'rf?Nos verb aliquid addendum putauimus vc 
magis perfpicua effet fententia. f ^4iuerjum te tefti- 

ficantw?avS *$.v3.{/&pwz$Z<nr, EnCTeflimtnium dicunt adutr- 
fum te ? Videcur enim particulam ii accepiife pro aduer- 
bio : vc fit hie fenfus, Qji; fit vc illi aduerfum te ceftimo- 
nium dicanc? 

6$ Adiuro, l^oful^ce: id eft,.,Interpofito iureiurando & 
Dei aucloricace ptxcipio,vcintelIigas te coram Deo co- 
fiftere, & veluc a Deo ipfo rogari. Grjecis tamen fenpeo- 
ribus hoc verbum figniheae Iureiurando aliquem aftrin- 
gerejquod non videtur Caiaphas a Chrifto poftulalTe,auc 
fi poftulauit , Chnftus recepiffe. Sic etiam a Theologis 
accipi confueuit pro eo quod Coniurare dicunc,id eft,per 
Dei noiaen adhibicum pneipere, Vndeinillisprimis 
Ecclefix incunabul s Exorcift« dicti qui miraculoru do- 
no pollentes, inuocato Chrifti nomine, diabolos eiicie- 
bant. ^. Deiy-nQioJ. Quoddam exemplar ad- 

dit t» ^>Toj,viuentis, formula loquedi admodum vfitata. 

64 Tu dixifti , mj etTtrtt. Vox eft aflentientis atque vel 
modefte refpondentis, vc quum ex aliquo quidpiam quse- 
fitur quod agnofcere non poteft quin fibi aliquid cribuere 



magnum videatun vel eum cuirefpondetur exipfiufmet 
ferrrfone conuincentis. Itaque Marcus pro Tu dixijli , ha- 
bet diferus verbis,£^o %tfum. Fuifle veio hanc aflentiendi 
formulam apud Graccos etiam vfurpatam docec D- Ca- 
5 merarius, proiatis exEuripide & Xenophonte txemplis. 

5 QuinetiAm,77%.Uji. Vulgata & Erafmus, V eruntamen. Vide 
fupra H.C.Z2. ^ ^Ab hoc tempore, aVo^Ti.deincepSjfi- 
ue pofthac. Ide enim hoc valet quod ^nWrardift inguit- 
que ha'c particula priorem Chrifti aduentum a pofterio- 

10 re quern expeclamus.Vulgata & Erafmus,_^woofo. 

^ Ad dextram potenti* [Dei,"] cm, <S\%im wis t/lwoi/utetc. Nomen 
Dei fuppleuimusex Luc.tz.69. Idem autem valet Ad 
dextram poteftatis Dei,atque,Ad dextram potentis Dei: 

6 Deus hie nobis inftar principis alicuius proponitur. 
X J Nam qui affidenc ad dextram principis, ij funcprincpi 

longe chariffimi , acque adeo veluti principis college, vt 
qui honoratiore loco fede^nt. Vulgata & Erafmus, yt 
dextru virtuth. ^ In nubibm, tyi t$ vKfikw. Vide fu- 

pra 24.C.30. 

zo 6<j Dinipit,<f)tf^i. Hand confuerudinem omnibus fe- 
re prifcis gentibus in luc~tu fblenem fuiffc, ex multis Ho- 
meri locis conftat: maxime vero ex illo Iliad. ^, in quo 
PriamusHeclorem defler:quod etiam Virgilius imitatus 
eft 5. AEneid.his verficulis,J"wr»/>d«i- ^AEntat humeri* ab- 

i > [cindere veftem, ^Auxilioque -vocare deos,&LC. Atque adeo ll- 
ludidem Perfis commune fuifie oftendic Herodotus in 
Thalia, Cambyfse morcem Jefcribens.Sed & Iudsei id fa- 
cere tenebanrurfiablfraelita quopiam audiflent blaiphe- 
miam in Deum : idque ex traditione qua? fcripta extat in 

J° Talmud.volumineDe magiftratibus,Tit.Dequadruplici 
morte. 

66 Tencturmortu peena,huy : <. Swxwu '(&> Cic. ad Q^fra-i 
trem,libro x,Vt cjui nondifcefliffent,ea poena qu& eflde vi,tene- 
rentur.16 eft obnoxij efTent pcena? . Vulgata & Erafm. Rjus 

35 eJlmortu.Vide fupra 5.11. 

67 Becillii (tcibrtnt > ifftimavf. Vulg. Pulmas infaciem 



Cap 



.XXVII. 123 EVANGEL1VM 

t\m dederunt Atqui hoc ipfum'eft » ****»'f«M quo mani- F«W«» verb impingi explicata manus palma, quod vul- 

fefte hoc ipfo loco d'ftmpuitur ii f^mXide fupra 5.2*, go vocamus vnfiuflet. Syrus autem mterpres pro fc ro £ w 

& Marc.14.69. Ouidam tamen xiwqwv idem efle volunc vtitur verbo NtlO [werfw] quod figmficat in genere re **- 

d*cVUo,/iftum videlicet pugno in genaminfliftum, mami>,id eft ca;dere,liue ferire. 



quoc 



Marc.14. 
65. 

luc.21.55 
ioh.i8.JS- 



» ' n ^Jr^unrwuitAvTCoic^ \ 6i \ Dicentes, Vacicinare nobis 

( Chnfte,quis fit qui te percuilit. 

® flPetius autcm fedebat' extra 

in aula:& acceflit ad eum quae- 

dam ancillula 5 dicens 3 Et tucum 

lefu Galilieoeras. 



ouu- 



E'^eASovja Jl cwtw &$ tov m)Xc*>vct 3 
&Avcujtov aMfl'x) 7\iyn it>7t; QAtti&aj 

Kay 7ra Aiv «pfwff»70 ^3- bpMVyOii 

OVKolcht, T0VOAI$(>5P7I0V. 



70 



71 



; vero negauit coram o- 



Mar.15.1. 

luc.2i.66 

ioh.18.2S 



gtdTtt; ^7TOV TZefUiTpd, A'/WjSb)? /£$y fft; 

To-rt »p?tfT5 lUTwaSi/b&'rig&v, KM I 74 , Tunc c<*P»t> "feipfum deuo 
ouvvGiVyO 1 -* «WJk top a*#e^"- K^ I »ere,& iurarc,^«w 3 Non no- 



7* 



73 



Ipft 

mnibus,diccns,Nefcio quiddi 
cas. 

"Eum autcm egredientem in 
vcftibulum vidit alia ancilla: & 
dixit lis qui erant ilhc,Et ifte c- 
rat cum IcfuNazareno. 

Tunc rurfus negauit cum iu- 
reiurando , dicensy " Non noui 
hominem. 

'Paulo pod: autem acceffe- 
runt "qui aftabant, & dixerunt 
Petro, Vere & tu ex ipfis es:nam 
cV loquutio tua te manifeft,um 
facit. 



68- £>icentes yTropheti^A 
nobis Chrift'-) quis eft qui 
te percufiit. 

$9 "Petri** vero fedebat fo- 
risin atrio:& accefit ad 
eum vita ancilla } dictnsy 
Et tu mm lefu GaliUa 
trot. 



70 



71 



7 1 - 



73 



74 



\ ' 



ill 



aims 



• Keif t/jLvYicdv TlirgfGiTJ fW/Lynv$iTi 

nVcoiou; Ji^jQfjS^j-^yTVfxQovKiov 
Z?&£oV TT&VTiC, 01 A'p^2p«? Yy 01 

7rpi<r£vTi£$t tS t&ouxj) t£ Ih- 

eVVjCo'sTi ^UVCtTcV'tTttj CWTOV» 

Kctf S\\UZtVViQ OJUTVV SC7tT1 yu^s>v , K<H 
7iTtpiJte)^V CUUWV l\OVTl(j> Hl^Tty izf 



75 



ui hominem. Et llatim 
niifit vocem. 

Et recordatus eft Petrus ver- 
boLii Iefu 3 quidixerat ei,Priui- 
quamgallus vocem mittat , ter 
me abnegabis. Et eqrelfus ex- 
tra, "fleuit amare\ 

Cap. xxvii. 

Ml) ' Ane autem quum elfet, 
:onfiltu ceperunt omnes 
prinunj Sacerdotes & feniores 
populi aduerfus Iefum,vt eum 
mortemultarent. 

Etvinctiieum abduxerunt, 
ac tradideiunt Poncio Pilato 
"prasiidi. 



75 



yit ille negauit cor.tm 
omnibta , dictns , Nefao 
quid diets. 

Exeunte autem illout- 
nuam , -vidit eum alia &• 
ait iis qui erant ibi,Et hie 
erat turn lefu Na-xgreno. 

Et iterum negauit cum 
iuramentO)Quja non noui 
hominem. 

Et poft pufillum acxef- 
ferunt quiftabant) &• di- 
xerunt Petroy Fere & tu 
ex Win er.nam <£r luquela 
tua manifejium te facit. 

Thc capitdettflari>& 
iurare quia non nouijjet 
hominem. Et continuogal~ 
lus cantamt. 

Et recordatm eft T?e- 
trm verbi lefu quoddixe- 
ratyPriufquam gallw ca- 
tet , ter me negabis. Et e- 
greffwtforat. jleuil ama- 
re. 

Cap. x x v i I. 

M^Ane auttm fail* 
confilium mterunc 
omnes principes Sacerdo- 
tum & feniores populi 
aduerfus lefum , yt eum 
morit traderent. 

Et yinilum abduxerunt 
eum & tradiderunt Pon- 
tio Pilutoprafidi. 



6% Faticinare,<n>ef<fi)Tivjx>v.Vide Mar.14 .6<. 5 Quod non nnffet:quiCi fcripcum fi*r,o-n im aA. Ego verb po- 

69 Extract;®. Extra porticum videlicet in qua confe- tius exiftimo particulam o-n abundare, & fubaudiendum 

derat Pontifex,no autem extca domum,fiue foris,vt Vul- participium Dicens,ex Hebrsorum idiotifmorde quo di- 

gata & Erafmus interpretantur. Erat enim in cortem in- cemus Mar.10.33. 

grefTus,vt diclum eft fupra verfu 58:8c paulo pbft ex corte 75 TleuitamarejKKaun ■mn.^e. Hue fpeftat tlegans il- ^ 

dicitur fefe in v'eftibulumrece^ifle. 10 lud Auguftini dictum DeCiuir.lib.i4,cap.ij. Audeodi- 

71 Eum autemegredie»tem,i$;tK$irHL Si kcw. Deeft pro- cere,fuperbis vtile elle cadere in aliquod apertnm mani- 



nomen iotiy in vno codice:& certe quum poftea addatur, 
abundabit fecundo loco,nifi vertas tanquam abfolute po- 
fitumjficut Vetus interpres quern in eo quoque fequutus 
fum, quod i'|«\Sonw fum interpretatus pra?fenti tempore. 
Exiftimo enim ha;c contigiflfenon iam egreflb Petro> fed 
in ipfo egreflu. ^ lis qui[erant] illicy -nlc Iu.m. Tria e- 

xemplarialegunt, xiy-.i axnu^.y E'lUi^ovnt.duit eUylllic gr 
ifte. 
72, Non nouiyi'-n ht oi-fuln vno exemplari fcribitur,idque 
(ni fallor)re<ftius,>.?'-<»i',Ou'K JjkydicenSyNon noui. qua.* tame 
itoH'+K eit Hebra-is farruliarifllma. 

73 Paulo pofl,(Mnifun e?V:id eft ^t" ohiy>v. Vulgata & E- 
rafm V.S,Poft pufdlum. ^ Qui aftabant,ol i$um: id eft 01 



feftumque peccatum vnde (ibi difpliceant, qui iam fibi 

placendoceciderant. Salubrius enim Petrus fibi difpli- 

cuit,quando fleuit:qu.xm fibi placuitquando pri'fumpfir. 

1 N C A P V T XXVI I. 

1 Mant autem quum eftet, na^lou; Si •faiyfyitc. Ad verbu, 
Mdtutino autcm fado tempore. Nam fubauditur u&c. 
Latini plerunque fimplicit«f dicunt Mane. Vulgata & E- 
rafmus, Mane autem fMo. 

1 Pr<efi<liy>YjuxH.T>romifcue vtuntur Euangeiifte voce * 
HysfMvot , quum alioqui nons"wtt^^o{ fed 'Pn^yinf id eft non 
Pra?fes Ced Csfaris Procurator,Pra*(idi Syria* obnoxius, 
in Iuda*am mitteretur.vtexhiftoria Cumani & aliorum 
apud Iofephutn liquet. Erant autem duo iftorum Procu- 



C7ty«5i3n?,vt loquitur Marcus. Vulgata & Erafmus ad vei- 25 ratorum Cxfaris genera Nam alij Rationales propriedi- 
bum } QHiJ}abant. cli (olis vetftigalibuscolligendis vacabant : alij pneterea 

74 Stiffum deuouere, ncnw>*.5tijsni£m. Ita exprimo vim prouinciis minutioribus vice prxfid is prxcrant cum ali- 
pr.i'pofitionis; <Z", quafi fcriptu fit »jt$'icwn.<i»a!$%/4#. Gr^ci qua poteftate,& iurifdiclionem fibi aliquam, nullo pra»rT- 
Thheologl vocant quod Hebrsi mn [r/;er«»w.]Vndc «»*- de prxleiue, inter prouinci.iles fumebat,quum alioqui a- 
Stf<sni£w. id cft,cxtremis din's & execrationibusdeuoue- 30 pud folos Magiftratus prouinciafuni pra*fides,puta pro- 
re. Vulgata, Dtteflari.Erdtmus.E'cecrari. Vide Rom.9. 3. confules & proprxtores lege agcre licercr. Tacitus aute 
^ Non noaiyin iy, 4>Sx.. Vulgata,^*'* non notiiffetEnCmuSy lib.i j, decree PUacum. vocat Tjberij £>ro r uratorem. 

3 Prvdideut 



SECVNDVM MATTHiEVM. 



Ton IJbov I ovJkc o aJj^efiefbuG ctv- 
tov,ot\ lymx&SiliJMTBi/tMtodtss ct7n- 
9"pe4 g 7Z3L rex&xaVTu apyuejLct ro7g A'p 
%tpiVoi,%cy td% '3rpg0-£We?/£, 

Kiyay, FT uapiov G&x^Jbu; of/up a.- 4 
yapyicrt'qcrj ajriK^mv a/my%cL70. 



O/c/g A'p^<?p«C /\Cf-£oVTtC TztCLpyj 

rov KO>^ctvaji'lmi jiju.ri zf/byuog Z$i. 

2f / ab»A/ov 3 Adorns , riypggujuv 
. cJc, a. vrp-m aX^v t& fcsgpjuitoCy s]g ju~ 
<pw to7$ £sj/o/c. 

A/o okAw3» o #>^c cW-ji/oc, ctyoyt; 
djju(^.ioq 3 iCdq TAg otijumocv. 



(Tot? gVAng9>3fl to jOa-foV J)^ I'gpg- 
TovTi r nfXY\/u8^ov, bv iTifjLtiffuvTo'&iv t\cov 

I 0-£$£V)A. 



Tunc Iudas qui cum prodi- M 
derat , videm eum damnatum 
elfe, paeni tens,' rerulit triginta 
argenteos numos ad primarios 
Sacerdotes,&: feniores. 

Dicens, Peccaui prodito fan- 
guine "innoxio. Ac llJi dixerunt, 
Quid adnos?tu videris. 

Ipfe vero proie&is ittis nu- 
mis argenteis in templum, ' fe- 
ceflit ; & abiens |" ftrangulauit 
fefe: 

Primarij autem Saccrdotes 
acceptis nnmis iliis argenteis, 
dixerunt , Non licet eos mitte- 
rein "corbanan, quoniam pre- 
tium faiifjuinis eft. 

Confilio autem capto, eme- 
runt ex eis "ajji'um ilium figuli, 
ad fepuituram hofpitum. 

Quapropter vocatus eft: ager 
ille , I ager fmguinis , vique in 
hodiernum diem. 

(Tunc impletum eft quod di- 
ctum eft per Icremiam Piophe- 
cam,dicentem,||"Et acceperunt 
triginta numos argenteos,pre- 
tiume_ft:imati,qui ^ftimatusfuit 
a riliis Iirael. 



f Tunc -videns Iudai qui 
[ eum tr.tdidit , quod darn- 

natm effetpcenitentia du- 

c~lui , rctulit trginta ar- 

genteosprincipibu* Saier- 

dotum,& feniortbia, 

Dicem, Peccaui tradens 
fanguinem tuft urn. Jit tlii 
di\erunt,Quidad noshu 
•videris. 

Etproieilu argtnteum 
templo,reccftit:& abiens 
laqueofefitjpe»ait. 

A&.i.iS. 

Vrincipes autem Sa- 
cerdotum accept is argen- 
teii,dixerXt,Non licet cos 
mittere in corbanan:quia 
pretium fanguinis eft. 

Confilio autem inito, e- 
me runt ex ill is agrumfi- 
guli } in ftfulturam fere- 
grinorum. 

"Propter ho c yocatus eft 
ager iUe,Hacel-dama,boc 
eft ager fanguinu , yfque "**•*•'$• 
m hodiernum diem. 

(Tunc implctu eft quod 
diclum eft per lertmiam 
propheta : dicente,Et accc- ZachiIIi ,.. 
perut triginta argenteos t 
pretium appretiati, quern 
appretiauerunt a fdtii 
Ifracl. 






j Trodiderat,r7ztpjt<?iJbii : figmficatione prsteriri plu£- 
qiiam perfefti. In vno codice Jegitur myuhu, & quidcm 
reftius. Vulgata , Tradidit. ^ Vaenitens , ^to//«\»- 

Jh/c. non/y^7«voxat/f. Nee enim refipifcit quemcunquepoe- 
nitet, fed fa?pe in detenus ruit.Vidr Tupra j.z. 5 

f Rjtuln , *Tncp*-\i : ib Hebraeoa^'n \hefchib] idfftRe- 
iticuic. Sic in quibufdam Gallia? partibus vu'go di- 
cuntretounur l' argent , pro eo quod redius dicitur, rendre 
I' argent. 

4 Innoxio^ dbwot. Vulgata, luflum : id eft <fi>w»> ficut in 10 
quodam codice legimuv,eodem fenfu.Eft autem Hebraic 
mus , quo lignificat Iudas nihil commeritum hominem a 
feproditumidcardem. Nam SwiuJvocant Grxci poenam 
atque multarn qua? perfblui debeat. 

5 Seceflit,<t>wif»iTi:id eft abiit ex hominum confpeclu. 15 
Nam fecrcttim aliquem locum qua?(iuifTe no dubium eft, 
torquentc ipfum confcientia 3 & adigentead fufpendium. 
Vulgata & Erafmus, T^ecefiu. ^ Strangulauit [fefe, ] 
*5n)V£«fn>.Vide Aft.l.v.18. 

6 Corbananwpfiweu-.id eil templi ajrarium.Vocabulum to 
eft Syriacum: quod quum Euingelifta; Gra?ce fcribentes 
noluerint mutare, ego quoque retinui. f Sanguinis, 
dju&Toc id eft vita? , aut cardis. Tanti enim a?ftimant vitam 
Filij Dei, religiofi ifti homines, noftris Pharifa?is plane fi- 
miles,quibus religiq eft iudiciis capitalibus interefte,quu 25 
interim pios omnibus modis perfequanturad necem,& a- 
liis tradanr iergulandos quosfuispra?iudiciisdamnarunt. 
NonprorfusdilTimilefadumde Ch isrefert Herodotus, 
qui quum Pactyam quen<kmif>(bnim opem imploran- 
tem Harpago pi a?fecl:o dedidiirent,& proditionis merce- jo 
dem accepiflentagrum Atarnenlem, nihil penitus ex eo 
agro diis rite offerri pofte ftatuerunt. 

7 nigrum illumfiguli,Tov dyvv <n M&t/Max. Quum articu- 
lus &quidem duplex a Gra?cis addatur, putamhocnon 
temereerTefadum.fedEuangeliftamde hoc agro loqui vt 3^ 
celebri & omnibus noto,vt .ipparet ex verbis Petri,A#.i. 
ip.quem etiam defignarat Propheta Zacharias H.2J. cu- 
ius oracu'Ium poftea recitat. Itaque articuli vim exprefti. 

<f f/»jj>itum,Tz,h iwn. Ad verbum, hofpinbus : id eft pere- 
grinis & exteris : veluti Romanis & aliis , quibus , etiam 40 



mortuis,coniungi religio erat Iuda?is. 

9 Ieremiam, l'tpuJou. Sic habent conftanter omnes co- 
dices: & hie nodus vetuftiflimos quofque interpretes tor- 
fit : quia videlicet teftimonium ex Zacharia fumptum eft, 
non ex Ieremia, vt plane videatur efTe d^afni^ /jumjuoytw: 
ficut cenfet Auguftinus libro De confenfu EuangeJifta- 
rum tertio cap. 7 : itemque Eufebius VmAi%tas libro 20. 
Quod C\ quis hunc errorem malit vel hbrariis tr:buere, 
vel ( quod potius arbitror ) alicuius imperitia?, qui Iere- 
mia? nomenadferipferit, quum Euangelifta,vt alibi ia?pe, 
ita etiam hoc loco tantum fcripmTet <A* t5 <oec<p>!v>v : ne- 
cefle tameneft vt fateamur iam olim hunc errorem infa- 
cros codices irrepfifle , quod exprefTe dicit Hieronymus, 
De Opt. genere interpretandi, Ad Pammachium. Alias 
multas rationes adfert Erafmus ex veteribus fcriptoribus 
tollecTias. Sed in ifta poftrema conieftura illud quoqu^ 
me confirmat,qubd in Syriaca paraphrafi, (quam fane co- 
ftat non pofle non elfe vetuftiffimam) non adferibitur vi- 
llus Propheta? nomen. Deinde in literarum compendiis 
facile potuit £T in <s mutari. f Et acceperunt,^ huSo* 

Quia ha?c pra?di«flio, vt Gra?ce fcribitur , parum videtur 
relpoudere Hebraica? veritati,in primis tenendum eft. ita 
plerunque citari folere Vetus teftamentum a f icris Noui 
teftamenti fcriproribus,vt fenfum refpexerinr,&Prophe- 
tia? potius implerionem quam oraculi iplins verba re- 
cenfuerint. Id autem nemini mirum aut temerarium vi- 
debitur, qui (ibi perfuaferit quod res ipfa conuin#t, eun- 
dem Spiritum ore Eu 'ngeliftarum loquurum efTe , qui a- 
perueritos Prophetarum. Deinde Prophetarummunus 
fuiilequid futurum effet pra?dicere:Euangeliftarum verb 
quid fit fadum narrare. Itaque quum Spiritus Dei illoru 
pra?didiones in nouo Teftamenro non exfcribat,fcd inter- 
preretur,minime certc debuit itidem enumerandis voca- 
bulis adftringi. Deinde % hoc notandum eft verfionem ilia 
Gra?cam Prophetaru qua?exrat Tub nomine Septuaginta 
interprctum, vel fuppofititiam e(Te,(quod r* "-rim ex loA - 
pho, partim ex infinitis, & iii quide n craffiflimi? errori- 
bus licet intelligere) vel ccne aliam & plerunque d:ucr- 
fam ab ea qua vtuntnr noui Teftamenti ft ;prores : quod 
vel ex hoc loco licet intelligcre : quem tanien conftut ya- 



Cap. XXVII. 132 



EVANGELIVM 



riismodisfuifleconuerlum. Nam vt cetera omittam,de 
quibus copiofe agit Eufebius libro ^mJ\i^*utT, Septuagin- 
ta interpretes , & Symmachus , pro eo quod Euangelifta 
mencionem facie xA&tpla>;, verterunt ■%>'&™et< > '} id eft For- 
nacem:in qua videlicet aurum & argentum expIoratur.A- 5 
quila verb re confentiens cum noftro Euange!ifta,77**s-ki' 
interpretatur. Sed nunc age.ad rem accedamus.Zacharias 
fie habet ad verbum, Etappcndemntmercedem meam triginta 
ar<renteos. Et dixit Dominus ad. rne,Troiice illud adfigulum, bo- 
neflum pretium quo aftimatus \um abet*, ^icctpiigitur triginta \q 
argenteos,& proiecieosin donu Domini adfigulum.Nunc cum 
illis conferamus Euangelifta? verba,qus fie hzbent,Etac- 
ceperunt triginta argenteos, pretium Mint xftimati, quern filij /- 
frael <eftim*runt, &)dtderunt eos in agrum figuli,ficut coafittiiit 
mihi Dominus. Hsc aiuem fiquis conferat, intelliget Euan- if 
geliftam nonram vaticiniumipfum Prophets repetere 
quam eius impletionem narrarerquauis videatur in ipfius 
Prophets perlbna loqui. Itaque Zacharias de feipfo lo- 
quens,vritur prima peribna,.^^ & Proieci. Euangelifta 
verb contra,narrans quod abaliis eft facl:um,tertiisperfb- ^o 
nis vtitur t'x*&» &€"<A<)(atv. vt legiturin Grxcis & Latinis 
codicibus,fummo confenfu. SedAafo* potefteciam verti 
Accept: dt Syrusinterpres legit iSfoxs. Dedi , quoderrore 
fbrtafTisalterolibrariorum mutatu eft inic/i^v. Sed age, 
a recepta ledione ne recedamus.Narrauerit igiturZacha M 
rias quid ipfe fecerit Domini tumi. Euagehfta verb neque 
de Zacharia Propheta,neque de Iuda loquitur, fednarrat 
quid fecerint Iudsi : eos nimirum accepifie triginta illos 
argenteos a 'uda proieftos in domum Domini: & ex iis a- 
grumemifTea figulo quodam. Explicatigiturquomodo 30 
impletum fuerit illud quod a Propheta diftum eft,Proie- 
ci eos ad figulum:id eft.quos futurum erat vt darent figu- 
lo. Ex quo etiam apparet T!CV [ iotfer~] accipi a Propheta 
propria fignificatiooe: & eos falliquiKimhi luftoritatcm 
iequuti, putant in eo vocabulo mutatum efTe N in J, vt fi- JJ 
gnificet eum qui prserat templi srario; id eft Seniores & 



Sacerdotes quibus reftituti fuerunt triginta argentei. Ne- 
que enim melior inrerpres que;rendus,quam Euangelifta, 
quidiferte facit figuli mentionem : ita vt hsc verba Pro- 
phets, Adfigulum, Gallice verti debeant , pour vn pot ier t 
potius quam an potter. Cxief am hsc verba Prqphetx t ff</- 
ncftum pretium quo a-ftimatus fum ab ei*\, Euangelifta his ver- 
bis expofuit, V fttmm 1 (I ins teflimati , quern filij Ifrael xjiitna- 
runt: mutata prima perfonain terriam,quia inducit Pro- 
pheta Deum lpfum loquentem : Euangelifta verb ipfe in 
perlbna fua loquitur. Deinde paffiuum dicendi genus in 
a&iuum transfert. Poftremo explicat emphafin relatiui 
Eis, quo vtitur Propheta ad rei indignitatem amplifican- 
dam. Significatur enim Doininus triginta tantum ars;en- 
teis a?ftimatus:idque ab iis ipfis quos Dominus pro popu- 
lo peculiar] complexus erat. Et hsc quidem ha&enus de 
hums loci explicatione Csterum quod ad verborum in- 
terpretationem attinet,hsc verba, » i-npAwn &tb ij»y lV- 
e^«'A)interpretatur Erafmus,2««w aftimatum emerunt (Pha- 
rifei videlicet) a film ifrael.iA eft a Iuda Ifraelita.Vulgnta, 
Quern appretiauerunt a filiu Ifrael. At egoputo commodius 
fie verti pofte, Quern tflimarmt qui funt ex film Ifrael:id /ft, 
qui sftimatus fuit a filiis Ifiael •. perinde acfi dixilfet, imV, 
vel 01 Km Lfat lVg^n'A.Nam ita conueniunt Grsca cum He- 
brsis Deinde -n/^^/,pro Emere rem sftimatam^ufqua 
legi. Prsterea prspodtio Latinorum A, in il'o dicendi ge- 
nere quod vfurpat Erafmus,fere refpondet t« ;?»©*'. Vix e- 
nim dicere licet tty>&l£i&ctj "Sen -nvoc > fed potius -rog^' mot. 
Itaque mihi videtur fubaudiehdus nrticu'us ot,vel T7ytf,an- 
re^wijVthsc verba, X^b iju>i iVgj<HA, ordine conftruclionis 
prgponantur vei bo^'-n/^'(r«v7B,non llibfecjuantun^Tjautem 
idem valeat quod «'|, vt infra zi.In quo dicendi genere e- 
tiam hsc ellipfis eft bisvfupata fuprazj. 14, i^^ajumf 
&7BH7>v«n,^tf t£ au'iwv $ztv&cnn,pro -ma(i^ uv-mv.id eft Oc- 
cidetis ex ipfis, & crucirigctis ex iplis , pro Nonnullosex 
ipfis. Sed