O)
100
'CD
CO
=^Fi=
^Toronto ^anibersftg Hiftratg.
PRESENTED BY
The University of Ca7nbridge
through the Committee fifrmed in
to aid ui n
^'- c^ 4^^ ^^^ caused'- ky ihe Dkasfrpus J^r£.
of February tJie^Hfh^ SmO.- -^
1
THE
THEOLOGICAL WORKS
OP
ISAAC BARROW, D.D.
(SambritJge:
PRINTED BY C. J. CLAY, M.A.
AT THB UNIVEESITY PRESS.
^.
THE
THEOLOGICAL WORKS
OF
ISAAC BARROW, D.D
MASTER OF TRINITY COLLEGE, CAMBRIDGE.
IN NINE VOLUMES.
(SliiUt for tj^c ^fintiic^ of tj^e Unibtt^it^ J^w^g
BY
THE REV. ALEXANDER NAPIER, M.A.
TRINITY COLLEGE, CAMBRIDGE, VICAR OF HOLKHAM, NORFOLK.
VOLUME IX.
CONTAINING
THE OPUSCULA; POEMATA ; TWO DISSERTATIONS;
SERMONS &c. ATTRIBUTED TO BARROW.
WITH A NOTICE OF BARROWS LIFE AND ACADEMICAL TIMES
BY W. WHEWELL, D.D.
MASTER OF TRINITY COLLEGE, CAMBRIDGE.
CxVMBRIDGE :
AT THE UNIVERSITY PRESS.
M.DCCC.LIX.
VIRO AMPLISSIMO
JSTATALIBUS ET VIRTUTE
CLARO
D.D. JOANNI MONTAGUE
MAGISTRO DIGNISSIMO
COLLEGII
S. S. TRINITATIS
APUD
CA NT A BRIQIENSES;
NECNON
VIRIS SPECTATISSIMIS
EJUSDEM COLLEGII
SOCIIS SENIORIBUS;
T. BARROW
OPUSCULA KLEC POSTHUMA
IsAAci Barrow Filii sui
D, D, D.
B. VOL. IX.
CONTENTS OF VOLUME IX.
B ARROW AND HIS ACADEMICAL TiMES
PAGE
i— It
INDEX CAPITUM.
QucestioTies Act. Moderat. April. 1651
Oratio Moderatoria in Auspiciis Termini, April. 30, 1651
Oratio ad Academicos in Comitiis ....
Oratio habita Quinto Nov. anno 1651, in Aula S. Trin,
Collegii .......
In Comitiis 1652. Cartesiana Hypothesis de Materia et Motu
haud satisfacit proecipuis Natures Phcenomenis
Prcefatio cum opponeret die Cinerum, Feb. 21, 165f
Epistola ad reverendissimum Magistrum et dignissimos Socios
Collegii SS. Trin. Cantabrigice, Anno 1655 .
Epistola ad Eosdem. Anno 1658 ....
Pro Lectore Humanitatis Oratio [1659 ?] .
Oratio cum OrcBCce Linguce Cathedram ascenderit, 1660
Oratio Sarcasmica in Schola Grceca [1661]
Oratio habita in Lectura Geometrica Collegii Qreshamensis
Londinif 1662 ......
Oratio Prcefatoria in Schola publica Mathematica, Mart. 14.
1664
Procancellarii Electi Oratio, 1675 ....
Oratio habita in Comitiis [1676] . . . •
Vicecancellarii Munere defuncti Oratio [1676]
De Tribus Symbolis ......
De Spiritu Sancto ......
De Potestate Clavium ......
De Regimine Episcopali .....
Animce Humance Corporibus non prceeccistunt
1—18
19 — 34
35—47
48—78
79—104
105—110
111—119
120—127
128 — 136
137 — 154
155 — 169
170—188
189 — 212
213 — 216
217 — 229
230 — 233
234 — 243
244 — 277
278—309
310 — 330
331 — 354
VIII
Contents.
Concio ad Clerum
Epitome Fidei et Religionis Turcicce .
De> Sestertio ....
SPARSA QU^DAM POEMATA.
Mundus nequefuitf neque esse potuit ah ceterno. Anno 1649
Creatura non potest creare. Anno 1649 ....
Dantur rationes Boni et Mali ceternce et indispensabiles. Anno
1651 .
Dantur Substantias incorporece natura sua immortales. Anno
1651
Dantur formce substantiales. Anno 1652 • . •
Conscientia erronea obligat. Anno 1652 ....
Christus per mortem fuit sacrijicium proprie expiatorium pro
peccatis. Anno 1662 . . . . ,
Obedientia Christi non tollit obedientiam Christianam. Anno
1652
Terram esse in mundi centro sitam nullis argumentis evincitur.
Anno 1653
Hypotliesis Cartesiana de materia et motu haud satisfacit prce-
cipuis Naturce Phcenomenis. Anno 1653 .
Reverendissimo Magistro, et dignissimis Sociis CoUegii SS.
Trinitat. Cantdbrigice. Anno 1655 ....
Iter maritimum a portu Ligustico ad Constantinopolim. Nov.
6, anno 1657 .......
De Religione Turcica. AKE^AAON. Anno 1658
In obitum dignissimi Domini Spenceri Bretton, illustrissimi
Consulis Anglorum SmyrncBj anno 1569, Elegia .
Augustiss. Regi sico reditum gratulatur Britannia. Anno
1660 . . . . . .
Ulustrissimo domino Georgia MonJcy regis restitutori, regni
liberatori. Anno 1660 . .
In obitum Henrici duels Olocestrensis et Marioe principis
Arausionensis. 1660 . . . .
Blegioe in eorundem obitum. Anno 1660 . ' .
Epigrammata in eorundem obitum. Anno 1661
Epitaphium in Henricum Hammond, 1660
Epithalamium R. Caroli et R. Catharince, 1662
PAGE
355 — 385
386—410
411 — 415
419
421
423
426
429
432
434
437
440
441
444 — 457
458 — i80
481 — 510
611 — 514
615 — 622
523 — 527
528
630 — 537
638
640
542
Conte7its, IX
PAGE
In victoriam navalem. Anno 1665 ..... 545
Ratio secundi Prcecepii in Decalogo est immutahilis. Anno
1668 549
Divinitatis TOY AOrOY constat ex Initio Evangelii secundum
Johannem ....... 652
Elegia in Eeginam Henriettamr Mariam. An7io 1669 . . 555
In obitum ducissce Aurelianensis. Anno 1670 . . . 558
Epicedium in ducem Albcemarloe, Anno 1670 . . . 559 — 568
De S. Trinitate, Jul 1670 569
Ad Johannem Tillotson, cum Lihro Lect. [1670] . . . 572
Ad D. D. Chr, Wren. [1670] ih.
In Psalmos a reverendo Decano Petroburgensi Homerico versu
donatoSi anno 1674 ...... 573
TWO DISSERTATIONS,
FROM MSS. IN THE LIBRARY OF TRINITY COLLEGE,
CAMBRIDGE.
Dissertation I. Relating to the Dissenters . , . 577 — 586
Dissertation II, Whether the damned after the last judgment
shall live in everlasting torments, or be utterly destroyed 587 — 607
SERMONS, &c. ATTRIBUTED ON DOUBTFUL GROUNDS
TO BARROW.
L FOUR SERMONS FROM MSS. IN THE LIBRARY OF
TRINITY COLLEGE, CAMBRIDGE.
SERMON I.
the prepared servant.
Matthew xxiv. 46.
Blessed is that servant whom his Lord, when he cometh, shall
find so doing . ,•..,. 611—618
X : Contents.
PAGE
SERMON II.
thou shalt love the lord thy god.
Matthew xxii. 37.
Thou shall love the Lord thy God with all thy hearty and with
all thy soul, and with all thy mind , . . . 619 — 625
' SERMON III.
AGAINST TOO GREAT CONFIDENCE IN OURSELVES.
1 Corinthians x. 12.
Let him that thinketh he standeth take heed lest he fall . . 626 — 631
' ' ' SEKMON IY:
the foretelling our lord's sufferings to his disciples.
Mark x. 32.
Jesus went before them, and they were amazed; and as they
followed, they were afraid; and he took again the twelve,
and began to tell them what things shoidd happen to him 632 — 638
II. SERMONS, &c. FROM MSS. IN THE UNIVERSITY LIBRARY,
CAMBRIDGE.
SERMON I.
on doing to others as we would be done by.
Matthew vil 12.
Therefore all things whatsoever ye would that men should do to
y(m, do ye even so unto them : for this is the law and the
prophets ' . , 641 — 663
SERMON II.
on the resurrection of the same body.
1 Corinthians xv. 3d.
But some man will say, How are the dead raised upf and
with what ^' kind of " body do they come? . . 664 — 675
Contents, xi
PAGE
SERMON III.
let your light shine before men.
Matthew v. 16.
Let your ligTit so sJiine before meriy that they may see your good
workSf and glorify your Father which is in heaven . 676 — 693
SERMON lY.
the unfruitfulness oe sin.
Romans vl 21.
What fruit had ye then in those things whereof you are now
ashamed? for the end of those things is death . . 694 — 710
FRAGMENTS.
on the DISPENSATIONS OF GOD TO US IN THIS LIFE.
Job n. 10.
Shall we receive good at the hand of Ood, and shall we not
receive evil? . . . • . . . 711 — 721
On the Resurrection ....... 722 — 725
Prayers — Maxims ... . . . , 726
General Ln'dex ....... 729
Index of Popes, Fathers, &c. ..... 796
Index op Editions, &c. ...... 804
BAEEOW AND HIS ACADEMICAL TIMES
AS ILLUSTRATED IN HIS LATIN WORKS.
IN the first volume of this Edition is given the Life of Barrow
which was prefixed to the early edition of his works, with
such additional particulars as we have been able to collect. The
Latin writings of Barrow, printed in this present volume, contain
much that illustrates his history and that of his academic times;
for these writings are mainly exercises and orations produced on
academic occasions. I will point out some of the illustrations
thus supplied.
It is interesting to us to know what were the usual studies
pm'sued in the University in Barrow's time ; for they must have
had a principal share in his mental culture. And this is the more
interesting, inasmuch as the time was a time of revolution in
those studies ; and we have the great advantage of having this
revolution noticed and characterized by a person living in the
midst of it. Several of Barrow's Latin writings (not intended by
him for permanent publicity) were published by his father after
his deaths and supply us passages of this kind. One of these
(p. 35 of this volume) is an Oratio ad Academicos in Comitiis^
to which no date is appended. It must, I conceive have been
delivered in 1654, up to which period Barrow appears to have
been involved in University business. It must at any rate have
been delivered before 1655, for it contains a highly encomi-
astic notice of the Greek Professor of the time : and this must
have been Duport, who vacated the office in 1654, and was suc-
ceeded by Barrow's rival Widdrington. We have an indication
^ Isaaci Barrow, S. S. Theol. Prof. Opuscula ; viz. Determinationes, Concio ad
Clerum, Orationes, Poemata, dsc. Lond. 1687. Dedicated to the Master (Dr
Montagu) and Seniors of Trinity College.
B. VOL. IX. a
ii Barrow and his Academical Times.
of the times also in the exordium, in whicli the orator describes
his academical audience as, " adhuc a bellorum rabie incolumes,
et a tot mutationibus Reipublicse inconcussi." He goes on to
speak of the learning of the University as being in a very flou-
rishing condition. For the Greek language, he says to the Pro-
fessor, " I appeal to you, the foremost figure of this Attic chorus,
the very cream of virtue and erudition, the lofty pinnacle of our
literature, the highest ornament, not only of our University but
of our age : a little man, but a great Professor." . ..." It is," he
goes on to say, ''about twenty years since Greek erudition began
to rest on your Atlantean shoulders ; and if you should withdraw
yourself from this position, what ruin would fall upon litera-
ture it is impossible to say. Who would not be ashamed to
tread in your steps — to mount your chair? It is my greatest
glory that I am your scholar, and whatever I am I owe all to
you." In a very short time (in 1654) Barrow was a candidate
for this chair. He goes on to speak of the improved condi-
tion of other branches of learning, and of almost all with some
ingenious turn. Hebrew, he says, used to be looked upon as so
hard that no one could attain to the knowledge of it except by
the aid of the devils : but now many, even of our young men,
may be found who are fit to live in the primeval paradise, and
would have understood Adam when he gave names to every
creature !
He says, too, that Cabalistic learning is studied; and that
'' there are Arabic scholars among us. But we have to lament," he
adds, "the premature loss of a person very eminent for his dili-
gence and learning in this department. We must not, however,
despair that with your lively vitality, under the fertilizing in-
fluence of oriental heat, some new Professor of the Oriental
Languages may spring up from the ashes of the Arabic Phoenix
now dead, and may enable us to penetrate the land which is said
to be rich, not only in gems and spices, but in wisdom and hid-
den learning." (Wheelock the first Professor of Arabic died in
1654.)
He adds, further, that the study of French, Italian and Spa-
nish ("leve quidem sed non inutile studium") was greatly
increasing.
Barrow and his Academical Times, iii
I would, he says, praise your academical eloquence, if it were
not absurd in me to do so when I am speaking before you so
poorly and awkwardly. However, he adds, your other speakers
will mend that fault.
But far better than eloquence, he goes on to say, (in my
quotations, I very rudely reduce the dimensions of Barrow's
rhetorical sentences,) is the love of sound philosophy. And this
is the present disposition of our University, as we see by many
indications. Our predecessors bestowed a stupid ingenuity upon
trifles ; they disputed de entihus ratioms, de materia prima, and
the like scholastic chimseras : which are baseless and worthless
speculations. I congratulate you on having attained to a larger
and juster view. I congratulate you on having shaken from
your necks the yoke of this silly superstition. You are animated
by the love of Truth. This any one may see by the zeal with
which you have quite lately taken to the study of Mathematics.
God prosper you in that career !
It would be a great pity, he says, that these studies, so
valued by the greatest of the ancients, should not be cultivated
here. And we may now hope that this will happen ; since your
minds are now getting over that softness and timidity which takes
fright at any appearance of difficulty; which can hardly bear to
look at the letters of the alphabet, which even children do not
find so very formidable; your intellects are now stronger and more
robust, and a few can not only look in the face these bugbears
of the feeble, but venture to attack them. The names of Euclid,
Archimedes, Ptolemy, Diophantus, once so horrid to you, many
of you can now hear without your ears tingling.
He then goes on with a more special reference to the Are-
narius of Archimedes, which some, he says, have mastered; while
others venture to trace the p^ths and motions of the stars. "And
many brave men among you have marched in triumph over that
horrible monster which they call Algebra, utterly subdued and
routed^."
" Many have looked at Optics with direct vision. Others have
penetrated Dioptrics without refraction of their intellectual rays.
^ Sanfe de horribili monstro, quod Algebram nuncupant, domito et profligato
multi a vobis fortes viri triumph&runt.
a 2
iv Barrow and his Academical Times,
You are not ignorant of Catoptrics and Mechanics ; and so you
know how Archimedes could burn the Koman fleet, and how he
could have stirred the stable earth.
" But you ought to hear of still higher studies ; of Natural
Philosophy, the most delightful and instructive of studies. I
do not flatter vou. You read those who have written on such
subjects ; not Aristotle only but more recent writers^; whoever
have shown most ingenuity and most diligence."
He then goes on to expressions which show more distinctly
that he really means the parts of philosophy which work by ex-
periment and observation; such as Anatomy and Botany. "You
get your eyes to help yom- ears : you make experiment the com-
panion of reason. Since the foundation of the University, did
anatomical curiosity ever cause the death and cutting up of so
many dogs, fishes, and birds? A most innocent cruelty! And
as to the history of plants, your freshmen^, almost before they
have themselves struck root in the Muses' nursery, know the
name of every plant in the neighbourhood better than Dioscorides
would, if he were alive."
Ray, the great English botanist, was Barrow's contemporary
and friend, admitted first at Catharine Hall, and then at Trinity ;
and elected a Fellow of the latter College at the same time with
Barrow, (in 1649). Probably Barrow had him in his mind
when he spoke of the frequency of herbalizing expeditions in the
neighbourhood of Cambridge.
He goes on to say that Chymistry also was attended to :
that he has known men whose minds glow for chymistry with a
more than chymical heat : others who had read and understood
Lully, Villanova, and even Paracelsus. And others whose mag-
nanimous boldness did not hesitate to adopt, with generous faith,
the tale, true or false, of the Philosc^her's Stone — de Chrysopceo
Lapide. ''To this study you must be animated by example, not
by feeble eloquence like mine."
We know that Barrow's great successor, Newton, was an ex-
ample of this which he, not perhaps without a touch of banter,
' Tester libros quos jugi Industrie pervolvitis, &c.
2 Quid plantarum historiam dicam, etiam a neophytis vestris sedulo explora-
tam, &c.
Barrow and his Academical Times. v
calls "magnanima audacia" and ''generosa fides." Many cir-
cumstances have come down to us whicli show that the greatest
of philosophers bestowed no small thought on the art of making
gold.
Finally, Barrow mentions Moral Philosophy, as a flourishing
study in the University ; and then concludes very consistently :
*' I sink into a safe silence." " Vos autem, Academici, tot linguis
clari, tot artibus conspicui, tot scientiis ornati, Yalete et Gau-
dete."
Making all allowance for the rhetorical style and formal
occasion of this composition, I think it cannot be doubted that it
proves a very considerable degree of literary and philosophical
activity to have existed in the University at this time ; and some
considerable influence to have been then propelling the study of
Mathematics and the N"atural Sciences.
It was very natural that there should then have been at
Cambridge this forward movement in Natural Philosophy ; for
the intellectual air of England was all astir with the motions of
active and inventive minds. The precursors of the great New-
tonian Epoch, of whom Barrow soon became one of the most
important, were trying to carry onwards the explanations of
natural phenomena which had been begun by Galileo, Gilbert,
and others. Above all, the bold promises, connected system, and
mathematical skill of Descartes could not fail to draw the notice
of all eager students of such matters. His writings had become
familiarly known at Cambridge, and were a common subject of
debate in Barrow's time. It is amusing to see the manner in
which this circumstance has been taken up by adverse critics
of the English Universities. The Cartesian system, meaning by
that especially the system of Vortices as an explanation of the
planetary motions, was for a time the rival of the Newtonian
system : and in the eyes of the Englishmen of the eighteenth
century, what opposed the Newtonian system was not only false,
but stupidly and ridiculously false. Yet the mechanical and
optical explanations of natural phenomena given by Descartes
were the best which the world had then seen ; and his philosophy
of the universe held in its grasp for nearly a century the minds of
men in other countries who all but rivalled Newton in mathe-
vi Barrow and his Academical Times,
matical skill. If Cambridge men had become Cartesians to the
fullest extent, they might have been admired, as the Bernouillis,
Leibnitz, Huyghens, Fontenelle are admired. They must have
been very prompt in embracing novelties if they had done so ;
for in England the Cartesian system was in a very short time
extinguished by its successor. But in fact, the System of Vortices
never made any converts in Cambridge; nor was it generally
thought of when the Cartesian Hypothesis was mentioned. What
was meant by that phrase was the system of accounting for the
phenomena of the universe by Matter and Motion. This will
appear from another of BaiTow's comitial orations: but in the
meantime, I may remark that when Whiston, a very silly man,
who was condemned by this University for heresy, says that
while Newton was publishing his system, "we at Cambridge
were ignominiously studying the Cartesian system," his perver-
sion of the fact and of its character, may be accounted for by his
folly and his anger. But those who, quoting this expression,
have founded on it a charge against the University, of not
promptly accepting the Newtonian system, have disregarded all
better evidence, even Whiston's own, who heard Newton lecture
on his system, as he himself relates ; and who himself lectured
afterwards for Newton, and on Newtonian principles, and pub-
lished a work on the Newtonian doctrines. In fact, Newton's
discoveries were accepted in England in general, and in Cam-
bridge in particular, with warm and universal applause.
There is, as I have said, an oration of Barrow delivered " in
Comitiis, 1652," on this Thesis : " Cartesiana Hypothesis de
Materia et Motu hand satisfacit prcecipuis Naturce phenomenism
Out of this I may extract a few sentences.
He explains what he means by "Cartesiana Hypothesis;"
and his explanation contains no mention of Vortices, but delivers
certain Laws : That nothing changes or moves without a cause ;
That things tend to move in straight lines ; That if one moving
body meets another, it is turned back, or goes forwards retaining
part of its motion, according to the relative forces of the bodies :
and from these principles alone Cartesius professes to explain
the phenomena of the universe.
These Laws are, as we see, the three fundamental Laws of
Barrow and his Academical Times. vii
Motion, though not very precisely expressed; to deny them
would make Barrow an anti-Newtonian as well as an anti-Carte-
sian ; and his rejection of such a system might seem to be a rejec-
tion of modern science altogether. But Barrow limits his denial
so as not to be open to this charge. He says, in denying the suf-
ficiency of the Cartesian hypothesis, " I except the motions of
the heavenly bodies, comets, planets, and the rest. We all agi'ee
that these are to be explained in some such way as this. Also
mechanical experiments : the motions of projectiles : even the
flow and ebb of the sea: which I allow is very prettily ex-
plained this way : and so, what relates to colours, light, images,
and the like. These must be accounted for mathematically, as
all agree. But by 'the principal phenomena of nature' I mean
the generations, properties, and specific operations of animals,
plants, minerals, stones, and other natural bodies." Now that
the Cartesian and all other merely mechanical explanations of
these things are insufficient, is a doctrine of the soundest philo-
sophy : and we may assent without scruple to Barrow's thesis.
But as bearing upon the history of science and of education,
the arguments are naturally more interesting to us than the thesis :
and some of Barrow's remarks are worthy of notice in this view.
In order to refute Cartesius, he says, *'I pit against him the
Chymists, the teachers of Natural Magic, as it is called, those
who profess to understand natural sympathies and antipathies ;
but especially as (Trpo^axos) the foremost champion of this bat-
tle, our Verulam, a man of great name and of great judgment,
who condemned this philosophy before it was born." And he
then refers to Bacon's warning against mere hypothesis : and his
declaration that all such schemes of the universe are mere stage-
tricks. '• And though," he says, " Cartesius has dressed up the
stage of his theatre more prettily than any other person, and
made his drama more like history, still he is not exempt from the
like censure." He then goes on to criticize, very judiciously, the
a priori method of Cartesius : but perhaps the most noticeable
part of his argument is that where he again refers to the Novum
Organon. He quotes from Bacon the list of various kinds of
motion {Nov, Org. Lib. ii. Aph. xlyiii.). The motus lihertatiSy
motus nexus, motus conttnuitatts, motus ad lucrum, fugce, unionis,
viii Baiirow and his Acadeinical Times.
congregationis ; and the explanation of electrical attraction (about
which Gilbert and others had talked so much) as motus ad lucrum.
He then discusses the question of a vacuum ; and finally brings,
as a decisive argument, the Hermetic Philosophers, the Chymists,
who hold that bodies consist of gross matter and a subtile
spirit.
These traits of the habits of the University during the Com-
monwealth, give a favourable view, as seems to me, of its con-
dition in reference to the progress then going on in the natural
sciences. There are traits of some other characteristics which
may also be collected from Barrow's academical exercises.
We learn from Ward, that Dr Hill, the Master of the
College, skreened him from the resentment which some of the
Fellows manifested towards him on account of his royalist prin-
ciples. In the Life, by Abraham Hill, we are further told that
the offence was given in a speech on November 5, the anniver-
sary of the Gunpowder Plot ; and that when the oration which
he then delivered was found fault with, the Master said, " Let
him alone, Barrow is a better man than any of us." Now we
possess this Powder Plot speech (p. 48) ; and we may see
what he really did say.
This oration was delivered in the Hall of Trinity College, on
November 5, 1651 ; and therefore when Barrow was already a
Fellow of the College. I do not know in what capacity he had
to deliver this speech, for no such speech by a Fellow is now
delivered. The speech begins with the formula, '' Reveren-
dissime Prassul, Nobilissime Juvenis, Gravissimi Yiri, Juventus
Academica." The "Prassul" was probably the Master of the
College, Dr Hill; but who was the " Nobilissimus Juvenis,"
Was he some young nobleman of the College, who was
treated with this distinction, even during the Commonwealth?
The beginning of the speech appears to imply that the festive
celebration to which it belongs had for some years discon-
tinued, and was now resumed; and we may add, was to be
kept up late ; for he says, " Declinavit jam dies, ne sinite ut
vester etiam lastandi impetus consenescat." And speaks of
*'nox" and *' tripudiis," in reference to the festivities. The
part which gave offence was of coui'se that in which he spake of
Barrow and his Academical Times, ix
the Royal Family whose safety had been menaced by the plot.
This he does in the same fanciful vein which I have already
noticed. " There was the King most prudent, the head of the
Realm. There was the Queen, a beautiful face to that head.
There, like serenest eyes standing out of that face, were the two
Princes," "Regii liberi, Angliae aurei partus, gentis deliciee,
Junonis pueri, spes et vota sequentis gevi (heu, dilecta olim
nomina) Henricus et Carolus." This, it must be allowed, was
very broadly royalist, and it is creditable to the tolerant spirit of
the ruling powers that it was not visited with severity.
As I have this speech before me, I may give from it another
specimen of Barrow's conceits. He speaks of the letter sent to
Lord Monteagle, whom he calls Montaquilius, which gave an
indication of the plot, and thus saved the nation ; and supposing
this to have been written with a goose-quill, he exclaims, " O
semper bonas aves anseres !" " Geese are still good birds." He
means to say, Again they have saved the Capitol.
Such flights as this must be ascribed in part to Barrow's
youth ; he was then only twenty-one ; and in part certainly to
the taste of the time and of the place. It was then expected
that a person who made a public speech in the University should
be ingenious, and even facetious. We have curious evidence
of this in another speech of Barrow delivered the same year :
Oratio Moderatoriay in auspiciis Termini^ Api\ 30, 1651. The
office of Moderator was not formally instituted till 1680, as
appears by the University Grace Book, in which there is a Grace
of that date, on that subject. Perhaps the effect of the Grace
was that the Moderator was required to be a Master of Arts. In
1651, Barrow was only B.A.
But there is nevertheless repeated mention of Moderators at
an earlier period ; and from the exercises now before us, the office
must have been exercised by a definite person in a formal man-
ner: for besides this oration, there are elaborate " Determinations"
on certain theses. In the oration, the Moderator bewails the
hardship of his position, which he says, according to the ex-
pectations of his hearers, requires him to be merry as well as
wise. "If," says he, "I say anything sedate and solid as my
office requires, there is a host of persons about, hungry for wit,
X Barrow and his Academical Times.
chameleons who live on that kind of air, who will then be balked
of their game, whose stomach will rise, and whose lungs will
bark. Light nimble fellows as thej are, they will scud away
forthwith, imprecating nobody knows how many curses on the
head of the stupid Moderator, and meditating some unheard-of
revenge. If they meet on the road anybody who is coming to
us, they will tell them that they are both slow fellows and crazy,
to go and hear (I use their own words) a rhetoric-mongering
ass, or a talking block [namely the Disputants], or probably the
very stupid Moderator himself, prosing in his sleep. And if any
one relaxes a little and attempts a jest or two, he is still more
roughly handled." He then goes on to give his hearers a sound
scolding for their love of the ridiculous. "What! is it come to
this," he cries, "that this literary hall is turned into a comic
theatre, and we into buffoons ! Then I must take off my gown
and put on the comic pallium, doff my hood and don the sock."
In this strain he goes on for a considerable time, with great
fertility of imagery and allusion, and in a style which, if not
purely classical, has the merit of compelling the Latin to express
whatever he wishes to say, however bold and fantastical.
There is another of his academical compositions which
belongs to this period, but I do not see clearly in what
capacity it was delivered. It is given at p. 105, and entitled
Prcefatio cum ojyponeret die Cinerum, Feb. 21, 165f. In some
public ojfice, as it would seem, he speaks of proceeding
"in banc aream vestram, Florentissima Academia." He says
that in selecting a subject for his speech, he finds his mind
pregnant with pleasure at the good fortune which had befallen
the University; which he congi-atulates as " sospitem ab in-
sultibus populi, infestisque rumoribus superstitem :" and he goes
on to describe the University as left to the secure and tranquil
study of learning and science. And apparently there was, about
this time, good reason for those who had been alarmed and dis-
quieted at the danger which threatened the University from the
popular party, to take heart and hope for better things. Crom-
well had, on July 1, 1652, issued an Order " To all the officers
souldring under my command," to this effect:
" These are to charge and require you upon sight hereof, not
Barroio and his Academical Times. xi
to Quarter any Officers or Souldiers in any of the Colledges,
Halls or other Houses belonging to the Univ"® of Cambridge,
nor to offer any Injurie or Violence to any of the Students or
Members of any of the Colledges or Houses of the said Univer-
sitie, as you shall answer the contrary at your Perill." And in
1653, just before the dissolution of the Barebones Parliament,
most extravagant and fanatical changes in the constitution of
the University were proposed, in the spirit which is indicated
in the Eump Songs :
"Wee'l down with all the 'Varsities
Where learning is profest,
Because they practise and maintain
The language of the Beast;
Wee'l drive the Doctors out of dooi-s
And parts where'er they be ;
Wee'l cry all Arts and Learning down,
And hey then up go we\"
To proceed with the biography. The Biographer says that
Barrow, when elected Fellow, at first intended to pursue physic
as his profession, and made great progress in anatomy, botany
and chymistry : but afterwards thinking that profession not well
consistent with the oath he had taken when admitted Fellow, he
quitted medicine and applied himself chiefly to divinity. As the
Statutes of the College require the Fellows in general to be
ordained at a certain period, it was natural that when Episcopal
ordination was abolished, the application of the law should be-
come doubtful. Different courses were probably taken in different
Colleges and at different times. I am enabled, by reference to
the " Conclusion Book" of Trinity College, to show the manner
in which the law was then interpreted, for a time at least. There
is a Conclusion of June 17, 1650, to this effect:
" Whereas in the Statutes, Chap. 19, circa finem, we find
these words — Porro statuimus et ordinamus ut socii qui Magistri
artium sunt, post septem annos in eo gradu plene confectos
Presbyteri ordinentur, Quod si Noluerint," &c. The penalty
is the loss of their Fellowship, '' Upon consideration of this
Statute it is concluded (at a meeting this present 17th of June,
* Cooper's Annals of Camhridge, it. 454.
xii Barrow and his Academical Times.
1650) by us the Seniors of Trinity College, that after examination
we find that bishops and all their powers are abolished to all in-
tents and purposes by ordinance of Parliament, and moreover
finding that the power of Classical Presbyteries for ordination
of Preaching-Presbyters to be expired the 28th of August last
past : since which we cannot find the said Power by any Act of
Parliament renewed to or invested in any ; but by several Acts
of Parliament (for other places) another way is held forth for
approbation of persons qualified for the Propagation of the
Gospel of Jesus Christ ; We conceive that no person can now
be Legally ordained a Presbyter, and therefore that the penalty
of the said Statute, which is expulsion to those only that Refuse
the said order of Presbytery, to be utterly void and in no wise
to be exacted."
This is signed by five names, but not by the Master.
It is succeeded by the application of the rule to a particular
case by means of the following declaration :
" I William Croyden do upon these words of the Statute
above, Quod si Noluerint, declare to this meeting, that I am
no Refuser ; but seeing the formality of this statute cannot be
obeyed for the reason above, yet I will obey the purport of the
said statute as far forth as it holds parallel with the present
Reformation, that is, I will use the utmost of my guifts and
abilities for the Propagation of the Gospel of Jesus Christ in
Trinity Colledge whilst fellow there, and for the Outward
Call I shall be made to seek and imbrace it as it shall be
held out by Parliament.
hereto I have sett my hand
Wiir. Croyden."
This interpretation, so far as it ever had force, must have
been in operation at the time when Barrow had to deliberate on
his course of life. I do not know what alteration in the ordi-
nation of Presbyters took place in England between 1650 and
1658. But in the latter year we find another view taken by
the College: as shown in the following Conclusion:
" October 2, 1658.^ It was then upon debate concluded and
1 This Conclusion stands at p. 244 in the Conclusion Book, where in the order
of time it should be 1656: and in fact, both in the heading and in the margin, it
appears to have been written originally 1656, and then the last figure altered to 8.
Barrow and his Academical Times. xiii
resolved that notwithstanding the conclusion for the dispensing
with taking of Orders passed June 17th, 1650, the master and
seniors do conceive that the local statute of the CoUedge im-
posing a necessity of taking orders at the time appointed is now
in force."
This is signed by John Arrowsmith, who had been appoint-
ed Master of the College in 1653, James Duport, who had been
Professor of Greek, and three others.
Duport, whom Barrow, as we have seen, rejoiced to call his
master, and who spoke with pleasure of Barrow and Ray, as his
favourite pupils, had resigned his Professorship in 1654; and
for this office Barrow was, as I have already said, a candidate.
He was recommended by Duport himself: but the person elected
was Ralph Widdrington, of Christ's, the Public Orator, whose
opinions were more consonant to those of the ruling party. This
disappointment was thought to be one reason, at least, which in-
duced Barrow to travel. In order to execute this design he was
obliged, we are told, to sell his books. In June 1655 he left
England and went to Paris. There he found his father attend-
ing the English court, and out of his own small stock lie made
him a seasonable present. He continued in France the following
winter, and sent the Master and Fellows of Trinity College an
account of his voyage in a Latin poem and some curious de-
scriptive and political observations in a Latin letter (p. Ill),
both of which pieces are published in the volume of his Opus-
cida, which we are examining. The verses give a lively ac-
count of his voyage, clothed as usual in conceits and mytho-
logical allusions. The prose of his story is, that he embarked
in a vessel which was hardly seaworthy: that though the sea
was calm he was very sea-sick : that he was well again as soon
as he landed at Dieppe : that he was astonished at the number
of ugly women whom he there saw: and so on. The things
which mainly attract his notice and occupy his descriptive
powers are an immense bell at Rouen called George of Am-
boise, and the cherry-orchards of Montmorency. His prose
letter, bearing the same date, treats more of political matters.
He speaks of Cardinal Retz, the Jansenists, Antony Arnaud,
and their controversies. The most noticeable portion of the
xiv Barrow and his Academical Times,
letter, for us, is the latter part, wlien his thoughts turn back to
Carahridge with a liveliness of affectionate recollection which
gives us a favourable impression of the College life of those
days. The Colleges at Paris, he says, no longer contain great
men. " The Petaviuses, the Sirmonds, the Mersennes, and alas !
the Gassendis are all gone. And even in the Colleges them-
selves there is nothing which Cambridge need envy. If the
Sorbonne, the College of Navarre, and the Clermont hospital of
the Jesuits were all put together, they could not rival Trinity
College alone in size and splendour." And, he goes on to say,
addressing with fondness his Academical Mother thus called to
his memory, " if I were to go to every land that the sun beholds,
I should find nothing to equal thy beauty." And he then
speaks with delight of the companions whom he has left there,
and their conversation. "If I go to Lethe," he says, "I shall
not forget it ; if I visit the Lotos-eaters I shall find nothing to
prefer. I think a hundred times a day of your candour, guile-
lessness, freedom, moderation, learning, virtue;" and so on, in
the same strain, which, if somewhat high-pitched, at least im-
plies good qualities on both sides.
Barrow travelled in France and Italy till Nov. 6, 1657,
when he sailed from Leghorn to Constantinople, which voyage
he has also described in Latin verse. In this piece we have
an elaborate and spirited description of an obstinate battle which
the ship in which he was had to maintain against an Algerine
Pirate, which they beat off. In this conflict Barrow took an
active part. We have also a lively picture of the captain of the
vessel, Mervin ; an immense, jolly, but withal able and good-
natured sailor; who when healths went round the social table
used to tell Barrow that he had no mistress and must drink to
the health of his College, which the poet declares made the
draught very welcome. They refitted at Melos, and sailed
thence to Smyrna, where Barrow met with a kind reception
from the English merchants, and had much friendship shewn
him by the Chaplain, whom he calls a second Polycarp, and the
Consul, Spencer Bretton, whose death he afterwards celebrated
in a Latin Elegy. From thence he proceeded to fresh places,
which called up at every step his classical recollections ; Lesbos,
Barrow and his Academical Times, xv
Imbros, Samothrace, Tenedos, the Troad, Sestos and Abjdos,
the Propontis, to the City of the Seven Towers.
From Constantinople he wrote another letter to the Master
and Seniors of his College, dated August 1, 1658\ in which he
describes his travels after the date of his former letter. He
relates that he had gone from Paris to Leghorn and Florence ;
had been prevented from proceeding to Rome by accounts of the
plague; and in order that his travels might not be quite in-
terrupted, had taken advantage of a ship which was leaving
Leghorn for Constantinople. He proceeds then to give an ac-
count of the Turkish empire ; and he again speaks with affection
of the "souls, learned, honest, ingenuous," living in his College,
whom he values the more, the more he sees of other people :
but asks leave to stay longer, and promises to come home within
a year. He studied the state of Turkey with great diligence,
and we have the result of this in the Opuscula, both in prose
and in verse. We have there an unfinished Latin Poem, Be
Religione Turcicd; and an Epitome Fidei et Religioms Turcicce,
He returned by Venice to England in 1659, as he proposed :
and the time being now arrived when he must take Orders or
lose his Fellowship, he got himself episcopally ordained by
Bishop Brownrigg, as his biographer tells us. . It would seem
that this was before the Restoration.
At that period it was the practice of the College, as it still is,
that those of the Fellows who reside, generally the younger ones,
should fill in successive years, various offices established by the
Statutes. Thus Ray, Barrow's contemporary, was Greek Lec-
turer of the College in 1651 ; Mathematical Lecturer in 1653 ;
and in 1655, Humanity Reader ^ say liis biographers. I presume
this must be the office which our Registers call Lector Linguce
Latince^,
1 Not published in the Opuscula, but in Ray's Philosophical Letters, edited by
Derham in 1718, and in Ward's Lives, 1740.
2 The Register is discontinued, in the Book now remaining, from 1642 to
1660. In the years preceding the former date, we have, among the oflficers sworn in
every year, sometimes a Lector Humanitatis, sometimes a, Lector Linguce Latince, but
never both. In 1667 we have both ; but I conceive either that one succeeded the
other during the year, or that for that once, a special officer not known to the sta-
tutes was appointed. For the same year we have a Lector Topicorum, an officer
equally unknown to the Statutes.
xvi Barrow and his Academical Times,
However this may be explained, I think there can be no
doubt that a piece which occurs in the Opuscula, (p. 128), en-
titled Pro Lectore Human. Oratio, was delivered in College by
Barrow, on his holding, I think in 1659\ the office of Humanity
Reader, which his friend Ray had held four years before. The
piece is marked with Barrow's peculiar vivacity and vigour;
and is worth notice to us, for the light which it throws on
College practices.
The first part is an acknowledgment, I suppose addressed to
the Master and Fellows, of the honour done him by his appoint-
ment : the burthen of which is, he says, all the greater to him,
because it is the first office which he has held. He has not
learnt to caiTy a bull by carrying a calf. He allows that this
was the most generally acceptable of such offices. " Your Prse-
lectors," he says, ''though they may speak you fair, are not
pleased with their work. They do not like to be roused from
their sweet slumbers and dragged out of their warm blankets
into the dark morning air, shivering with cold and choked with
fog; and then to have to encounter the smoke and grime of
tallow-candles, while they expound to hearers hardly awake,
and unwillingly distm'bed in their dreams, the less welcome
dreams of some old dotard. This office of mine, on the contrary,
is much desired, and deals with the most agreeable subjects.
Yet I am not fit for it and did not wish for it. It is gainful too ;
but I dislike a gain which arises (like a plant from a dungheap)
out of the penalties and mulcts of transgressors. I rejoice in it
only because it shews your kindness, most grave and most dear
men, and 1 will do my utmost to show my sense of this."
He then turns his discourse to the young men, whom it seems
he had to direct and superintend in Latin composition. " You
know," he says, "what you have to do, where to come, how to
listen, what to write. I am sure you are willing to do it, so I
need say little. You will attend your daily lectures; for we
now invite you, not to Aristotelian subtleties, but to the deli-
cacies of humane literature ; to Attic honey culled from many a
flower ; to sweet milk distilling from the swelling breasts of the
1 It could not have been earlier, for he was not returned from his travels ; nor
later, or his name would have appeared in our Register.
Barrow and his Academical Times. xvii
Muses ; the generous nectar of ancient CEnotria. You will have
offered you, for your morning refection, the wholesome juices
which distil from the ever- verdant olive of Minerva." He then
says that he shall lecture upon Ovid, whom he praises with his
usual vivacity.
"As to your Themes," he says, " what I particularly request
is, that you will attend to the argument, and make that your
pole-star. What is the use of my setting up a mark for you, if
you do not take pains to aim at it?" He then gives very good
advice as to the style. "The same," he says, " about your verses :
and recollect that they are to be epigrams, and must have some
grace and point in them. And take care of the rhythm of your
verses. Far be it from me to suspect that any one of you will
make a false quantity ! In vain does that man think he is making
verses, who goes wrong in that very thing which makes the dif-
ference between verse and prose. At least that sinner who
makes short syllables long, must not grumble if the Prselector
makes his quantum long at the butteries ; and he who shortens
what is long, must expect to be taken short up himself. I will
only add," he says, "in conclusion, take some pains with your
writing. It is a piece of good breeding to do this. To give a
person an illwritten paper is to treat him with contempt. Fur-
ther, I must beg you carefully to put the proper stops to your
sentences ; your periods, your colons, your commas. And finally,
be not too short, and be not too long in your compositions ; and
that I may follow my own precept, Farewell."
I have in this, as in other cases, abridged Barrow's style,
and retained only what appeared most characteristic of him, or
of the habits of his time.
The practice of classical composition was then continued
through the life of an university man. The habit of writing
Latin verse, as well as prose, was cultivated by academical per-
sons, not in youth merely, and as a disciplinal exercise, but
later, and as a means of giving due honour and importance to
various occasions which might occur. In the volume of Ban*ow's
Latin Opuscula are several pieces in various kinds of Latin
verse. Thus we have among compositions of this kind, two
letters to his College written during his travels; one describing
B. VOL. IX. b
xviii Barrow and his Academical Times.
his transit from Dover to Dieppe; the other, narrating his
voyage from Leghorn to Constantinople. We have also, as
connected with these travels, a metrical account of the Turkish
Eeligion. There are besides verses sent on particular occasions,
as to Christopher Wren and to Tillotson, with printed copies
of his Lectures ; and to Duport on his metrical Greek Version
of the Psalms. But the main portion of this Latin verse con-
sists of two kinds of composition ; Academical Exercises, and
Addresses of congratulation or condolence. The former kind
of pieces are on theses such as were maintained by those who
had to take some Academical Degree : as, for instance, Mundus
neque fuit^ neque esse potuit ah jEterno: Creatura non potest
creare ; and among these, the thesis which he had also treated
in prose, but apparently a year earlier. Hypothesis Cartesiana
de materia et motu haud satisfacit precipuis naturoe pihenomenis.
We have from other persons, as well as from Barrow, examples
of the prevalence of this kind of composition. BaiTOw's friend
and Master Duport was a great performer in this way : and we
have many such pieces in his volume of Latin Poems published
in 1676, with the title Musce Suhsecivce seu Poetica Stromata.
Authore J. D. CantabrigiensL In this volume we have about
thirty pages of what are there called Carmina Comitialta; and
I notice them here, because they are, I conceive, more exact as
to their Academic form than Barrow's : for the thesis is in them
kept prominent, and after a series of verses in some way con-
nected with it, is brought out at the end with an Ergo, Thus
on the thesis. Licet sacerdoti civilem potestatem exercere^ after 33
verses we have this couplet ;
Ergo
Idem Rex hominum poterit, Phoebique sacerdos
Esse ; magisfcratus populique, Deique minister.
Perhaps also the Latin verses which are still every year pub-
lished along with the names of the Commencing Bachelors of
Arts are remnants of the like exercises. At present the list of
names to which honour is assigned by the examiners, to which
list such verses are appended, is called the Tripos; but formerly
the person who spoke on this occasion was called the Tripos, or
on some occasions the Prcevaricator,
Barroiv and his Academical Times. xix
The Prcevaricator is said to have been so called from his
varying the thesis on which he had to speak. Thus we have
recorded, the variations which Duport, in 1631, extracts from
the thesis Aurum potest product per chymicam ; such as aurum
produci potest / aurum product non potest ; aurum, est sed non
prohatum. A remnant of the like practice exists at Westminster
School. There, on the day of Election of Scholars to Oxford
and Cambridge by the ' three Deans ' (the Dean of Christchurch,
the Dean of Westminster, and the Master of Trinity), while the
three dignitaries are at dinner in the College Hall, they give
out, or are supposed to give out, subjects for epigrams ; and not
only are a swarm of epigrams on these subjects produced by the
scholars immediately after dinner; but the subject is varied from
positive to negative and modified in other ways, as in the
example quoted from Duport.
The metrical exercises of Barrow have the following subjects
and dates :
1649 Mundus neque fuit neque esse potuit ab setemo.
Creatura non potest creare.
1651 Dantur rationes Boni et Mali setemae et indispensa-
biles.
Dantur substantias incorporeoe Natura sua Immortales.
1652 Dantur formae substantiales.
Conscientia erronea obligat.
Christus per mortem fuit sacrificium proprie expia-
torium pro peccatis.
Obedientia Christi non tollit obedientiam Christianam.
1653 Terram esse in mundi centro sitam nuUis argumentia
evincitur.
Hypothesis Cartesiana, &c.
1668 Ratio Secundi Precepti in Decalogo est immutabilis
— Divinitas toy AoroY constat ex initio Evangelii
secundum Johannem.
1670 De Sancta Trinitate.
I may here note one or two of the thoughts which occur in
those of the above questions which bear on the history of science ;
the mobility of the earth, and the Cartesian hypothesis. On the
h2
XX' Barrow and his Academical Times.
former subject lie exclaims that " Men are too ready to measure
celestial things by their narrow sense ; to bound them by the
range of their little vision. It is the vision which makes the
heavenly bodies appear all at the same distance. So while
Delos was floating about in the sea, all appeared ocean to
a person looking from its summit ; so if any one could be carried
on goose's wings to the moon, he would still think himself in
the middle of the world, and that the stars revolved about him
in equal orbits. And thus the sphere of sense is narrow, that
of heaven is wide ; let reason judge ; and as there is no reason,
farewell."
The "Hypothesis Cartesiana" verses are Alcaics. Carte-
sius himself is highly praised, though not servilely followed.
"Pardon us, great Cartesius, if the Muse resists you. Pardon!
we follow you. Inquiring Spirit that you are, while we reject
your systems. As you have taught us free thought, and broken
down the rules of tyranny, we undauntedly speculate in oppo-
sition even to you." The arguments which are expressed or
alluded to in the verses are much the same as those which occur
in the prose Essay on the same subject already examined.
Another class of Barrow's verses is, as I have said, con-
nected with occasions of general joy or grief. On each such
occasion each of the two Universities produced a volume of
Congratulations or Condolences, as the case might require ; and
all the most eminent Academical persons of the time did not
fail to contribute to this expression of the general sympathy.
Among the persons whose names constantly occur in these col-
lections are those of Duport and Barrow; and I am able the
more easily to refer to the cases in which their names enter,
from having before me two volumes, which Duport had formed
by putting together the collections published at that time, and
had given to the Library of Trinity College to which they now
belong. The following are occasions on which verses of Barrow
of this kind are found :
1660 Congratulations on the Restoration of Charles 11.
Congratulations to George Monk Duke of Albe-
marle.
Barrow and his Academical Times,
XXI
1660 Condolences on the death of Henry Duke of Glou-
cester, and Mary Princess of Orange, (mother of
King William III.)? two children of Charles I.
This is in Greek Elegiacs.
Elegies (six) on the same occasion, in Latin.
1661 Epigrammata : on the same subject.
1662 Epithalamium of Charles II. and Catharine of Por-
tugal (Greek).
1665 On the Naval Victory of that year.
1669 Elegy on the Death of Henrietta Maria, Queen of
Charles I.
1670 Elegy on the Death of Henrietta Maria, Duchess of
Orleans, daughter of Charles I.
Elegy on the Death of Monk, Duke of Albemarle
(Latin Hexameters).
To these may be added, more of a private nature :
1659 Elegy on the Death of Spencer Bretton, the English
Consul at Smyrna.
1660 Epitaph on Dr Henry Hammond (prose and verse).
It is not worth while to copy at length the titles of the
volumes which contain these poems, which are of the usual form.
The gratulations on the Restoration are Academice Cantahrigi-
ensis iSwoTpa; the others, Epithalamia, Epicedia, Threni^ La-
crymce, and the like. Nor is it necessary to enumerate the
names of the contributors : but I may notice that Cudworth (the
Master of Christ's) celebrates the death of Charles I. and the
return of Charles II. in a Hebrew poem ; and the deaths of the
Duke of Gloucester and the Duchess of Orleans in the same
language; nor are these the only Hebrew exercises. And in
1669, on the death of Queen Henrietta Maria we have verses
from Pearson the Master of Trinity, whom Barrow succeeded in
that office, and from Widdrington, whom he succeeded as Pro-
fessor of Greek.
It will easily be imagined that in such large assembled masses
of expressions of joy and grief, there will be many forced and
many fanciful. "We might quote some of them as illustrating
both the intellectual habits of Barrow and the taste of the times.
xxii Barrow and his Academical Times.
Thus the Duchess of Orange having died at Christmas ("Dec. 24,
1660,) he says,
The death of Mary coincides with the bii-th of Christ,
Thus Yenus vanishes ere Phoebus rises.
And again, the Oxford verses having appeared first :
Oxford wept before ; Granta weeps now ;
That sorrowed sooner, this, more strongly.
And at last, as ashamed of this trifling, he adds, as what he calls
Epiphonema Autoschediaston,
The matter requires a lamentable poem, and so the performance
is what it ought to be.
But this is, we know, an ancient pun of Julius Csesar.
In somewhat a like spirit Barrow has added a subsequent
epigram to his Elegy on Queen Henrietta Maria ; he says ;
I composed these verses as I walked the streets of London :
Do not wonder if they run ill ; the pavement was very rough.
In general, of course, ingenuity and command of classical
phrases were the merits aimed at in these compositions. But as
we have seen how facetious even the senior members of the
University could be in their public orations, we cannot wonder
that liberties, sometimes in a satirical vein, were taken by the
junior performers, the Tripos and the Prcevaricator. These,
according to Dr Peacock, (Statutes, Appendix p. xxvi.), were
different persons, the one appearing at the lesser, the other at the
greater Comitia. I have already mentioned the supposed deri-
vation of Prcevaricator : the origin of the other name. Tripos, is,
so far as I am aware, not known. The liberties which these
performers took in their verses were commonly only smiled at, but
sometimes provoked censure and punishment. Seth Ward, after-
wards Bishop of Salisbury, on taking his M.A. Degree in 1640,
was appointed by Dr Cosins, Vice-Chancellor, to be Prcevari-
cator, (the same officer, adds his biographer, which is called in
Oxford Terrce filius;) and he took so many freedoms in his
speech that the Vice-Chancellor suspended him from his Degree ;
however, he reversed the censure the day following. There are
Barrow and his Academical Times. xxiii
in the University Statute Book (p. 494) severe decrees against
this license.
Still the Prcevaricator or Tripos, if he were witty, was likely
to be admired ; and this is implied in an expression at the end
of the Oratio Moderatoria of 1651. Barrow there announces to
his hearers, as intelligence likely to be welcome, that they will
soon have two Moderators very much to their liking. *' One,"
he says, " your last Tripos, who was, as you marked, a jewel of
a joker ' ipsas jocorum delicias.' The other, not indeed a tripos,
or tripod, but a biped ; and of all the bipeds I have ever kno^vn,
the most pleasant. And this being so, I would not with any
scraps of jests which I could offer, in any degree spoil your
stomachs for much better fare."
This jesting, it is to be recollected, was in the time of the
Commonwealth, at Cambridge, which was entirely in the hands
of the puritan party. We have now, however, reached the epoch
of the Restoration.
Soon after this event, Widdrington resigned the Professor-
ship of Greek. Perhaps he would not have been allowed to
retain it, (yet he was Margaret Professor of Divinity soon after) ;
he was a relative of Sir Thomas Widdrington, the Speaker of
Cromwell's Parliament. Barrow was elected into the office with-
out opposition. And we have in the Opuscula, the speech with
which he opened his Professorial acts : Oratio cum Grcecce
lAngum Cathedram ascenderit (1660).
This Oration takes a line which, as he observes, is com-
mon on such occasions: — that of describing and praising his
predecessors in the office. He declares that he is rich in the
subject of such discourse, and especially in being able to claim,
as the first of the list of Greek Professors, Erasmus, thrice great,
a prodigy, a miracle of a man, in genius, learning, judgment,
and eloquence. Upon his merits and services he declaims en-
thusiastically. '' And on your name too I call, most ingenious
Faber [that is Smith], a name destined to literary merit; [it is not
easy to say with certainty which of the Fabers, Smiths, Favres
and the like, he means principally to refer to] : to whom I doubt
whether Greece owes more cultivated by your labours, or England
described by your elegant pencil : the Schools to your lectures,
xxiv Barrow and Ms Academical Times.
or the State to your counsels." Dr Smith was of Queens' College,
to which he was a benefactor, and where a picture of him hangs
in the College Hall. He was Greek Professor from about 1533
to 1539; but afterwards had a large share in public affairs,
under the title of Sir Thomas Smith. It is his " Commonwealth
of England," published in 1565, which I presume Barrow refers
to as a picture. Smith was associated with his contemporary
and successor Sir John Cheke in producing a very important
revolution in the literary world, of which we still feel the effects.
This revolution is Barrow's next topic, in speaking of Cheke:
" To him," he says, " besides other literary achievements, we
owe a mode of pronouncing Greek peculiar to the English, and
doubtless very good, and most conformable to antiquity. To
him we owe it that we utter the Attic Greek, not with a bar-
barous mouth, but with the very sounds with which the voice
of Pericles formerly thundered through Greece, from which
Platonic honeys distilled, of which the Demosthenic charm
fascinated the souls of the Cecropids." Whether the new pronun-
ciation introduced by Smith and Cheke (following, in a great
measure, Erasmus) deserves this praise, or has been a benefit to
English scholars, may be a matter of great doubt. Probably
our pronunciation of Greek, and also of Latin, has changed since
that time : but it is a great and real misfortune that it still pos-
sesses so strongly the character here claimed by Barrow, of
being peculiar to us English ; for this being the case, the learned
languages cannot be used orally as a means of communication
with the scholars of Europe. To which we may add, that our
pronunciation has not the merit of being consistent with itself;
since in the case of every one of the vowels, the long sound is
something quite different from the prolongation of the short
sound of the same letter.
He then refers to Downes, whom he calls Dunmus, who had
lectured on the Greek orators ; and to Crichton, elegant and
learned ; and to his immediate predecessor, Widdrington, whom
he praises ; but says it would have been better if his health and
his other business had allowed him to lecture more frequently.
And he then turns to his own College Tutor, the object of his
especial admiration, Duport. And here, as in the moderatorial
BmTOW and his Academical Times, xxv
oration which he had delivered ten years before, he does not
abstain from referring to the smallness of his person. " He was,"
he says, " a great as well as a good man, though your eyes told
you the contrary:" and he goes on to expound this thesis
of multum in parvo with his usual copious variety. He then
dwells at some length on his own deficiencies, and ends with a
few congratulatory words on the Eestoration.
Perhaps it may be worth while to notice his characterization
of the various nations of Europe at that time. " I should not
be afraid," he says, "if I had to address the brains of Germans
clouded with yesterday's drink, or Batavian ears stuffed with
their own stupidity, or the skipping French, or the Italians,
who know little of either language ; but with you the case is
different indeed."
Barrow had praised Duport for the assiduous diligence with
which he administered his province, and blamed Widdrington
for lecturing so seldom: he doubtless intended to give frequent
lectures ; and probably he did so ; but from the next piece in
the Opuscula, we learn that he had to address his remarks to a
very small audience. This piece is the Oratio Sarcasmica in
Schold Grcecd, delivered, I suppose, in 1661, a year after the
Inaugural Speech just noticed. This sarcastic oration is so
curious a specimen of Barrow's humour, vigour and fertility,
that I will quote some passages of it.
It begins by saying that there is a laudable custom of the
persons who hold that office making an annual speech. " Which
custom," he says, "I the more willingly conform to, that it
brings to my sight friends whom I have not seen for a long
year. [The sarcastic tone already breaks out.] Further, I have
a great debt of gratitude to acknowledge to you ; for you have
made it quite unnecessary for me to take any pains with my
lectures ; I might safely say whatever came into my head. But
by your coming to-day, you give me hopes that once in the year
there will be at least two or three persons that I may speak to
and wish them health, and have their good wishes in return.
" For since in the beginning of the past year, at the end of
my speech, you bade me a long farewell, I have sat incessantly
XX vi Barrow and his Academical Times,
alone in this chair, (I know well that even if I lie in this, no
one of you can contradict me as an eyewitness,) like Prometheus
chained to his rock ; or like some supreme judge in that City of
the Onlies, which a certain person lately invented." This is
an allusion to a fiction entitled Monarchia Solipsorurriy which was
published at Venice in 1645 and again in 1651. It was, in its
main purport, a satire against the Jesuits, who were called
Solipsi, as wishing to be the only persons of consequence. In
this fiction the king was described as being never seen to eat
and always served in secret \
He then goes on to accumulate a vast quantity of images
and illustrations of this his solitude: ''I murmured my Greek
figures and phrases, not montihus et si/lvis, (alluding to Virgil's
line Montihus et sylvis studio jactahat inani)^ but to these walls
and benches; like an Attic owl shunned by all other birds.
I and my Sophocles Pie had lectured on Sophocles] acted in an
empty theatre ; we had not even the rptTaywvtorrTfs, the third
actor of his scene ; we had no chorus, not even of boys. If some
wandering Freshman, or some shipwrecked Soph., urged by
some casual impulse, or carried by some unlucky breeze, was
swept to these coasts (which I hardly recollect to have happened),
he just took a look at the land, or heard three verses which had
a tragic sound ; and then, as if afraid of being devoured by a
Greek barbarian if he staid, he made the best of his way out of
my cave of Polyphemus, and took to his heels." He then goes
on to explain, with persevering irony, how little reason he has
to be vexed at this. He says, " I do not complain of solitude.
I do not assent to the saying. Wo to the lonely. Like Scipio,
I am never less alone than when alone. I am mightily
pleased with myself when I cannot displease any of you. I am
far from blaming you for that which I acknowledge as so great
a boon. I do not ask your company to my poor fare. On the
contrary, your room is better for me than your company. I am
very well off. I have this large domicile which I inhabit alone,
with nobody to incommode or disturb me ; with a pure air free
1 Notes and Queries, second section, No. 215, p. 217.
Barrow and his Academical Times. xxvii
from the smell of frowsy crowds : no noisy clamours to din
me, no wrinkled foreheads to threaten. No Momus to laugh at
me, no Zoilus to criticise, I rest in a whole skin, in complete
peace, in profound silence, a king without a consort, on my lofty
throne, in my empty hall, I am monarch of all I survey," and
so on. And again, he takes another turn : " Stay you at home
if you are wise ; follow your own private reading. Turn over
your own choice books. Stay in the pleasant shade. Wrap
yourselves in your soft dressing gowns. Sit comfortably by the
fireside. Take care of yourselves : indulge your genius. Why
leave the comforts of home ; break the thread of your reading ;
change your dress ; take a troublesome walk ; expose your
tender skins to wind and weather : to shiver here for an hour
in the cold or melt in the heat, to hear a silly lecturer rake in
the dunghill of antiquity, poke after the crotchets of critics,
retail the silly stories of mythologers; collect the quillets of
grammarians?" This would be thought a strange tone for a
Professor to take now. But we have already seen, in his mode-
ratorial oration, how strongly the expectations of academical
audiences in that day required something lively and facetious ;
and we must recollect the amusement which scholars receive
jfrom seeing or hearing the most homely and free thoughts put
into good idiomatic Latin. Barrow is very ingenious in doing
this, and also in finding occasion to introduce unusual Latin
words.
After having gone on in the above strain at great length,
he gives his reasons for the selection of Sophocles to read on
during the past year ; and says that he shall now take Aristotle
as the subject of his Lectures. This is followed by a long
rhetorical commendation of Aristotle, in which the most remark-
able point is a condemnation, as I conceive, of Descartes,
especially of his Vortices, in comparison with Aristotle. '' The
philosophy of the Stagirite," he says, "opens an admirable field
for the disputations of our youths : there they butt like bullocks
with budding horns in playful fights and with mock anger....
This philosophy is not moulded on figments of the mind: it
does not recur to immaterial causes ; to extravagant hypotheses.
It does not feed the fancy with chimseras, torment the mind
xxviii Barrow and his Academical Times,
with subtleties; whirl the imagination of the hearers in a
giddy round. It does not labour to produce globules as by the
turning of a lathe; to gather together the dust of a subtile
matter ; to twine together moving threads of currents ; to invade
the chambers of the sky, to scrutinize the bowels of the earth,
to dig down to new worlds : it is content to contemplate this
world." These expressions ut Iceves glohulos detornet^ suhtilis
materice pulvisbulos corradat, and the rest, refer, I think, plainly
to the Cartesian hypothesis, according to which the universe is
full of particles which by turning grind off their angles and become
spheres surrounded by a more subtile matter \ And thus Barrow
rejects this part of the Cartesian system, the Vortices by which
the planets are supposed to be moved ; and, as I have already
said elsewhere, I do not believe that that hypothesis was ever
accepted at Cambridge; though, as Barrow's thesis in 1651
shows, the Laws of Motion as explanations of mechanical facts
were accepted. And thus the Cambridge men adopted the true
and rejected the false part of the Cartesian Natural Philosophy
from the first.
From Barrow's account of the non-attendance of students
at his lectures, one of his recent biographers has inferred that
the lectures must have been bad: an inference implying a
simplicity of belief in good lectures which perhaps would not
so readily have occurred in a person who had lived in the
University. Duport's lectures undoubtedly appear to have
been much esteemed and followed: but Duport was a Col-
lege Tutor (in which capacity Barrow and Kay were his
pupils) , as well as a University Professor ; and when his lectures
are spoken of, it is not certain in which capacity they were
given ; or whether the College lectures, in general, did duty in
part for the Professorial lectures of the same person, as has
sometimes been the case in modern times. Barrow appears to
acknowledge the prudence of lecturing in such a way that there
should be some accessory motive, besides the literary merit of
the lecturer, to bring hearers to the lecture-room : for after
announcing that he shall take Aristotle for his subject, he in-
culcates upon his young hearers the usefulness and necessity of
* Cartesii Princijpia, P. in. Art. 48, 49, &c.
I
Barrovj and his Academical Times. xxix
the study of this author in their University career. We can
easily believe that an audience so fond of and accustomed to
entertaining and witty orations as we have seen that Barrow's
contemporaries were, would require some strong inducement to
study Aristotle. The Rhetoric however, which was his subject,
might be made attractive, and apparently was so ; for his written
Lectures on this subject were lent and lost.
I believe the main reason why it is supposed that Barrow
was a bad Professor of Greek is, that he was one of the principal
mathematicians of his time, and it is deemed unlikely that the
same person can excel in both these departments. His profes-
sorial labours were soon transferred to that which he himself
speaks of as a more congenial field. In 1662 he was appointed,
by the Mayor and Commonalty of the City of London, Professor
of Geometry at Gresham College. This College had been
founded by Sir Thomas Gresham, by his will, and endowed with
a portion of the rents of the Eoyal Exchange built by him. It
was to occupy his mansion on the west side of Bishopsgate
Street, after his death ; and there lectures were to be given by
seven Professors ; those of Divinity, Astronomy, Geometry and
Music being chosen by the Mayor and Commonalty of London,
and those of Physic, Law and Khetoric by the Mercers' Com-
pany. The scheme came into operation in 1596 ; and for a long
time the lectures were important and valuable. In the case
of this Professorship also we have Barrow's Inaugural Oration
{Opusc. p. 90, p. 170 of this volume). The topics in this are the
obvious ones : the praises of the Founder, of those who had held
the office before him, and of the sciences which he professes ; and
protestations of his own unworthiness. Of his predecessors, he
notices Henry Briggs, the improver of Logarithms, Christopher
Wren, the universal genius, and Lawrence Eooke, whom he suc-
ceeded. This oration is, as usual with him, written in a very
exaggerated and declamatory strain of rhetoric, which cannot fail
to weaken our confidence in any statements which it contains.
He says, in declaration of his unfitness for his task, that he has
little talent and has had little opportunity for those studies ; that
he has long been an exile from letters among Barbarians and
Scythians, travelling over land and sea, encountering the danger
XXX Barrow and his Academical Times.
of "both elements, and the more formidable storms of misfortune ;
that when he at last came to a condition of rest, he was thrust
into the grammatical tread-mill, made a word-catcher, compelled
to take leave of Mathematics and Philosophy ; almost to war on
them, at least bade them an eternal farewell; so that he had
now everything in that department to learn. As I have said, I
conceive that this is probably more rhetorical than true. He
ends this declamation with an epigrammatical turn, which he
appears to have been much pleased with, for he repeated it in
his inaugural lecture for another mathematical professorship :
''I will not any longer weary your patience, yet students of
Geometry ought to be very patient ; and I ought to obtain an
indulgent pardon from you, if (may the augury be happy!) I
have shown myself to-day a very good Geometer, that is, a
very bad orator."
The Gresham Professorships were active and useful for a long
time after their first foundation. The cradle of the Royal So-
ciety was in their apartments. Afterwards the mansion of Gre-
sham was otherwise disposed of, and the lectures were given in
a room in the southwest corner of the E-oyal Exchange. They
still continue to be given with variable popularity and effect.
Barrow was soon removed to another mathematical professor-
ship, which was more distinguished, in this respect at least, that
it was held, immediately afterwards, by no less a man than
Newton. In this case also we have Barrow's Inaugural Lecture;
and being the first who held the office, he has given an account
of Henry Lucas, theFounder. Stripping this composition of its
rhetorical dress, we learn that Lucas studied at St John's Col-
lege, and was then taken into the family of the Earl of Holland
(who was Chancellor of the University from 1625 to 1648) as his
Secretary. Here by attention to business and economy he made
a fortune ; and continuing unmarried, resolved to make posterity
his heir. He represented the University in Parliament from
1640 : and as his end approached, considered and consulted with
his friends how he could best promote its interests. The result
was that he determined to give encouragement to Mathematical
studies ; which though admired always and especially in recent
times, had hitherto had no patronage from the University. This
Barrow and his Academical Times. xxxi
he did by founding that which is called from him the Lucasian
Professorship, which he endowed with the rents of an estate in
Bedfordshire, amounting at present to £155. Barrow then goes
on to extend his laudation to the two trustees of Lucas's Will,
Kobert Kaworth, a lawyer, and Thomas Buck, a resident in
the University, whom he refers to as well-known to the hearers :
"the same whose stately person and dignified countenance is
every day before your eyes ;" and to him he ascribes the sug-
gestion of Lucas's benefaction. These two, in conjunction with
the Heads of Colleges, and especially the Vice-Chancellors of
1663 and 1664, carefully and diligently took the proper steps
for carrying the bequest into effect.
He then proceeds to speak of himself a little more in detail
and a little less rhetorically than in his Gresham oration. " I
took," he says, " the Professorship of Greek, not a desirable office,
being one of great labour and small or no pay; I took it re-
luctantly, thinking that the condition of the place would im-
prove, and then better men would be found. I now see no
reason, nor will it inconvenience you, why I should not gratify
my genius, and quit the Grammatical mill for the Mathematical
Hall;" ("e Grammatico pistrino in Mathematicam pal^estram me
subducerem;" the same expression which he used in his Gresham
oration). "For," he says, "though I always liked Philology
much, I always liked Philosophy more : I do not despise pleasant
word-catching, but I take heartily to the serious pursuit of
things : I was not bound to Grammar as a slave ; I have left
her as I had a right to do ; with no offence, I hope, to you, my
dear friends : and here I have a position with which I am per-
fectly satisfied." He then goes on to say that he intends to
make his office effective: "If, as a private man, several years
ago, I tried to restore Mathematics from their exile, I shall now
work all the more zealously at that task. And 1 do not intend
to restrict my work to my legal duties. I shall be glad of
familiar converse with you. I invite you to it. I shall not
open my doors once or twice a week only, I will open my bosom
to you every day. Consult me about your Mathematical diffi-
culties." He then proceeds to praise Mathematics as a study,
adducing the usual ancient names: Pythagoras, Democritus,
xxxii Barrow and his Academical Times,
Plato, Aristotle ; all whose books he says, " are illustrated every-
where with Mathematical examples as with stars. No one can
open their secrets without the Mathematical key. Who can
strike the Organ of Aristotle without the Plectrum of Mathema-
tics ? Who can understand the Platonic Socrates, who talks of
square numbers with a child ( — alluding to the Meno — ) without
Geometry, shall I say ? or Arithmetic ? or can understand Plato
himself, when he discourses of the world made conformable to
Geometrical relations ( — in the Timceus — ) , or even when he re-
duces the State to exact Mathematical laws ( — in the Republic ?)
Not to mention those moderns, resembling the ancients in acute-
ness, and almost equal to them: Galileo, Gassendi, Gilbert,
Mersenne, Cartesius, and others of the present age, whom fame
reports to have extended the boundary-line of natural science
beyond the former landmarks, by the sole aid of Mathematics :
at the sight of whose writings, everywhere glittering with the
rays of Mathematical diagrams, those ignorant of such matters
shudder like owls at the light of the blazing sun." He proceeds
to exhort his academic audience to admire the royal state which
the new sciences are taking upon them, and to endeavour them-
selves to take a share in the progress of knowledge, and thus to
silence their detractors. This he does in language which may
remind us of Francis Bacon. " They object to you," he says,
"that you spend your lives in learning languages, as persons
who are always children ; or that grubbing out idle fables from
the rubbish of antiquity, you reject the labour of the search for
truth ; or that, never consulting the nature of things, never
using sound reason, you affect the empty trappings of words
and the impostures of rhetoric :" and so on. To extinguish this
calumny, he exhorts them to the study of Mathematics ; which
study he then proceeds to praise with his usual fertility and
fancifulness. And he then ends with the same conceit which
he had used in his Gresham oration : "I have tried your pa-
tience : but Mathematicians ought to be patient. I have given
a good augury that I shall be a good mathematician, for I have
been a very bad orator."
The Lectures thus inaugurated have come down to us, or the
greater part of them. Those delivered in 1664, 1665, 1666,
Barroiv and his Academical Times. xxxiii
were on the General Principles of Matliematics, and were not
published till after his death \
In these three annual courses of lectures, Barrow deals with
questions which would now be generally described as meta-
physical; such as the evidence of axioms, the propriety of
definitions, the source of the validity of geometrical reasonings.
Thus in the fifth Lecture, for 1665, we have a discussion of
Euclid's Eighth Axiom ("magnitudes which coincide are equal");
Proclus has denied that the converse ("magnitudes which are
equal would coincide") is true generally; and Barrow undertakes
to refute him. And in the Lectures for 1666 we have discus-
sions respecting questions of which the interest is not exhausted
even in our own day ; as Euclid's Definition of Proportion, its
merits and demerits. These Lectures must, I conceive, have
had some popularity in their time ; for an English translation of
them was published^. But I am obliged to say of this transla-
tion, that it is so detestably bad that it could not possibly be of
use to an English reader. For example, the Axiom that if the
extremities of two straight lines coincide, the lines themselves
coincide, is replaced by this. Two Right Lines having the same
Terms are congruous : and in the Lectures about Eatio, the word
Reason is used instead, thus : Of the S])ecies and Differences of
Geometrical Reasons: That Reasons are not Quantities: and so
on. If it were important to introduce these Lectures to English
readers, a new translation would be necessary.
But the Lectures of these three years did not belong to that
progressive kind of Mathematics to which Barrow had alluded in
his Inaugural Oration, and in which he was destined to take so
important a part. He began his professorial labours by doing
full justice to the ancient geometry. Along with the lectures
of the first three years of which I have been speaking, were
^ Isaaci Barrow, Lectiones Mathematicce, XXIII. ; in quibus Principia Matheseos
Generalia exponuntur : Habitse Cantabrigise, A.d. 1664, 1665, 1666. Accesserunt
ejusdem Lectiones iv. in quibus Theoremata et Problemata Archimedis Be Sphcera
et Cylindro, Methodo Analytic^, eruuntur. Londini, 1685.
2 The Usefulness of Mathematical Learning explained and demonstrated ; being
Mathematical Lectures read in the Publick Schools in the University of Cambridge,
by Isaac Barrow, &c. Translated by the Rev. Mr John Kirkby, of Egremond, in
Cumberland. London, 1734.
B. VOL. IX.
xxxiv Barroiv and his Academical Times,
published, as may "be seen from a title-page which I have
quoted, four Lectures in which the Theorems and Problems of
Archimedes on the Sphere and Cylinder were investigated in an
Analytical Method. These Lectures are, the editor informs us,
of an uncertain time, and have no year affixed to them. The
Analytical Method here adopted consists mainly in the use
of algebraical letters and symbols, by which the reasoning is
much abridged. At a later period (in 1675) he published, along
with Archimedes, Apollonius's Conies, and Theodosius's Spherics
abridged in the same manner \ Montucla regards this as a
relapse into geometry after his theological period had begun ^,
but probably it was only an expansion of Lectures, which, as we
have seen, he had given on the subject while he was Professor.
Indeed there is extant a letter of his to Collins dated March 3,
1665, in which he speaks of an intention on which he was then
deliberating, to publish Archimedes, Apollonius and Theodo-
sius. He says, " But till I be necessitated by some engagement,
I shall hardly ever induce myself to take the pains, and spend the
time requisite for the reviewal of them ; although within two or
three months I think I could perform that. If the stationer you
mention should make me a round offer, and propose fair con-
ditions, I might perhaps be moved." He also speaks of " a little
Euclid which ten or eleven years ago I writ very hastily," and
which he would wish to revise. This publication must have
been about 1654, before he went on his travels^; and therefore he
had good ground for saying, as he said in his Inaugural Lucasian
Speech, that he had already at a previous period shewn his
desire to promote the study of Mathematics in Cambridge. In
another letter about the same time (Feb. 1, 1666-7), it appears
he had engaged in the usual employment of resident Fellows :
" having business enough (which the last year hath been in-
creased by divers gentlemen being committed to my care.)"
1 Archimedis Opera, ApoUonii Pergaei Conicorum, Libri iiil. ; Theodosii
Sphcet'ica, Methodo Nov^ lUustrata et succinct^ Demonstrata. Per Is. Barrow,
exprofessorem Liicasianum Cantab, et Societatis Regiae. 8vo. Lond. 1675.
2 Hist. Math. II. p. 88.
3 This Euclid of Barrow is refeiTed to pp. 66, and 79 of ''The Diary and Cor-
respondence of Dr John Worthington, Master of Jesus College," &c. (published
by the Chetham Society of Manchester). It there appears that the Euclid was
published before Feb. 26, 1655 — 6.
Barrow and his Academical Times. xxxv
But though the giving an algebraical form to such investiga-
tions was a step forward, he soon went on to more decidedly pro-
gressive mathematical speculations. In 1669 were published his
Lectiones Ojyticce^ ; and soon after, his Lectiones GeometriccB^,
Both these works are noticed as important in the history of
Mathematics. In his Optical speculations, says Montucla,
Barrow quitted the beaten track, and discussed questions
hitherto imperfectly treated; as the theory of the foci of spheri-
cal surfaces and lenses; the apparent places of images, and
the like. He also explains the Kainbow, simplifying Cartesius's
calculations ; and, seeing that the Cartesian explanation of the
colours is not satisfactory, proposes one of his own. (Lect. xii.
Art. xvi.) It remained for Newton later to give the true
explanation. Newton already begins to appear upon the stage.
In the Epistle to the Reader, Barrow says that he was weary
with the care of this Treatise, his offspring, and had not heart
to lick it into shape : but that he had given it to his friends to
nurse: of whom Mr Newton (" peregregiae vir indolis ac insignis
peritiae") had revised and corrected the copy, and added matter
of his own.
But the principal part which Barrow plays in mathematical
history is as one of the immediate precursors of Newton and
Leibnitz, in the invention of the Differential Calculus. He gives
rules for drawing tangents to curves in general, which approach
very near to those afterwards given by the Calculus. Thus, he
takes an arc of the curve, as he says, indefinite parvum. Draw,
he says, two ordinates to the curve at its extremities, and com-
plete the small triangle by a line parallel to the abscissa, and
then calculate the ratio of the sides of the small triangle, and the
consequent magnitude of the subtangent, by algebra. The two
small differences of the ordinates and of the abscissas he calls a
and e ; and the first abscissa and ordinate being q and m, the
proximate abscissa and ordinate are q — e and m — a. The special
property of the curve being expressed by an equation between
^ Lectiones xvni. Cantabrigise in scholis publicis habitae ; in quibus opticorum
Phsenomenwn Genuinse Eationes investigantur ac exponuntur. Annexes sunt Lec-
tiones aliquot Geometricae. Lond. 1669,
2 Lectiones GeometriccBj in quibus (prsesertim) Generalia Curvarum Linearum
Symptoniata declarantur. Lond. 1670.
C2
xxxvi Barrow and his Academical Times.
these co-ordinates, lie rejects all higher powers of a and e, as of
no value ; also all in which a or e do not occur, as destroying
one another; and thus finds the ratio of a to e, which is the
ratio of the ordinate on to the subtangent. The mathematical
reader will see that this process required scarcely anything but a
fixed notation to make it become the method of drawing tangents
furnished by the Differential Calculus. A like approach to that
Calculus had however been made by others, especially by Fermat,
who in, 1636 had proposed a method of finding Maxima and
Minima^ of the same kind as Barrow's, and had had a quarrel
with Descartes on the subject. Perhaps it is to these previous
attempts that Barrow refers when he says that he hesitates to
publish his own. Lect. x. p. 80. "Quanquam hand scio post
tot ejusmodi pervulgatas atque protritas methodos an id ex usu
sit facere. Facio saltem ex Amici consilio ; eoque libentius quod
prse caeteris quas tractavi compendiosa videtur, ac generalis."
In the copy of the Lectiones Geometricm which belongs to
the University Library, there is, in manuscript, on the reverse of
the title-page, the following Latin quatrain : —
Juventuti Academicse.
Quae tibi dicta fuit dicendave fratris opella
Ista tui, tibi nunc jure dicata venit :
Tu potes ex ilia si quicquam discere, fiet
Lseta tuo simul ac tuta patrocinio.
I presume these are the verses to which he refers in a letter
to Mr Collins dated April 23, 1670 : *' I request you to blot out
those four verses inscribed Juventuti Academicce: for a friend
whose advice I asked, hath persuaded me that they are not
proper." It is difficult to see in what the impropriety consists ;
except they were considered as too deferential from a learned
Professor to the Academic Youth.
In his address to the Benevolent Reader he calls the Geo-
metrical Lectures Quodammodo postJiumas ; meaning that he had
ceased to be Professor. Ward says, " These lectures (the Lec-
tiones Opticoe) being sent to the learned Mr James Gregorie,
Professor of the Mathematics at St Andrew's in Scotland, and
perused by him, he give us (in 1670) the following character of
the author in a letter to Mr John Collins ; ' Mr Barrow in his
Barrow and his Academical Times, xxxvii
-Opticks showetli himself a most subtle geometer, so that I think
him superior to any that ever I looked upon. I long exceedingly
to see his Geometrical Lectures, especially because I have some
notions on that subject by me. I entreat you to send them to
me presently, as they come from the press, for I esteem the
author more than you can easily imagine.' But when his
Geometrical Lectures, which were published in the year 1670,
had been some time before the world, having heard of very fcAv
who had read and considered them thoroughly, except Mr
Gregorie and Mr Slusius of Liege, the little relish that such
things met with helped to loosen him from these speculations,
and heighten his attention to the studies of morality and divinity.
For with a view to his design he had, on the 8th of November,
resigned his mathematical chair at Cambridge to his learned
friend and successor Mr Isaac Newton, Master of Arts and
Fellow of the same College."
It will be seen by the facts and testimonies adduced above,
that Barrow was a very considerable mathematician. He was
also well acquainted with mathematical literature, as we see in
all his works, and especially in his letters to Collins. He there
discusses Kersey, Descartes, Mersenne, Torricelli, Alsted's Ad-
miranda MatJiematica, Bartschius his Planisphere; Thomas Albi
("that is, in plain English, Mr Thomas White") his Chrysasjpis ;
Huyghens, of whom he says, " I exceedingly esteem his writ-
ings ; and if true that he hath set out an Algebra, I should be
glad to have it, though I kenn no Dutch ; and would try what
I could divine out of it." He also speaks of Mengolus, a writer
noted for his obscurity, in which judgment he agrees ; " his
language is so uncouth and ambiguous, his definitions so many
and so obscure, that I think it were easier toward the under-
standing any matter to learn Arabick than his dialect." He
says too, "I was familiarly acquainted with Kenoldinus at
Florence ; and he was then working upon his Algebra." In July
1669, Newton communicated to Barrow his tract entitled Ana-
lysis per jEquationes Numero Terminorum infinitas; which Barrow
sent to Collins, who transcribed it ; and afterwards to Oldenburg.
This is one of the first pieces in the celebrated Commercium
EpistoUcum, a collection of documents published by order of the
xxxviii Barrow and Ms Academical Times.
Royal Society in order to throw light upon the controversy re-
specting the invention of the Differential Calculus. And at this
point we may conceive that Barrow quitted mathematical for
theological studies.
Perhaps he was partly led to this by the statutes of his
College, which make certain theological exercises necessary in
order that a Fellow may become "College Preacher," and in
that capacity hold ecclesiastical preferment, which he soon after-
wards did. This appears to be the import of Ward's account :
"In the year 1669 he wrote his Expositions on the Creed, Lord's
Prayer, Decalogue, and Sacrament, which was a task enjoined
him by the College; which as he says (in a letter to Collins,
dated on Easter Eve, 1669) so took up his thoughts that he
could not easily apply them to any other matter." I do not
find in the College Register his name entered as Concionator
electus ; but omissions in our lists are common. The Statute
says (Cap. xi.) " Statuimus idem et volumus ut nemo in Con-
cionatorem eligatur qui non antea Catechismum, id est, Symboli
Apostolici, Orationis Dominican, Decem Praeceptorum, Baptismi,
Eucharistise, et Potestatis Clavium explicationem, domi iis qui
in CoUegio sunt docuerit." We have dissertations on these
subjects in Barrow's works. And the exposition begins thus,
" The order prescribed to this Exercise directs us to treat upon
first, the Creed ; secondly, the Lord's Prayer ; thirdly, the De-
calogue; fourthly, the Sacraments; fifthly, the Power of the
Keys." The first four expositions are in English, and published
in his works : the exposition De Potestate Clavium is in Latin
in the Opuscula (p. 278 of this volume).
From this period we must look upon Barrow mainly as a
divine. He took the Academical Degrees of Bachelor of Divinity
in 1661, and Doctor of Divinity in 1666. The last kindness
and honour he did, to his Mathematic Chair, says his biographer
Abraham Hill, was to resign it to so worthy a friend and succes-
sor as Mr Isaac I^ewton, which took place in 1669.
In a few Latin verses which he sends along with his Lec-
tures to Tillotson, he appears to imply that if he had any suitable
employment as a Theologian, he would quit geometry: he says
"While you, my dear friend, deliver the mysteries of sacred
Barrow and his Academical Times. xxxix
trutli to the people in powerful eloquence; and shut the mouths
of petulant sophists, and carry on successful controversy for the
Law of God; I, as you perceive, am so unhappy as to be fixed
to the books which you see here; and so waste my time and my
power. I might easily explain the cause of this my hard lot ; but
in spite of my lot I will be modest." These verses must have
been written in 1669, for in that year he published his Lectiones
Geometricce; he had already given up the Lucasian Professor-
ship.
Abraham Hill gives us an account of the way in which he
selected subjects for his sermons : " Those subjects which he
thought most important to be considered for his own use, he cast
into sermons for the benefit of others, and herein was so exact as
to write some of them four or five times over." Tillotson, who
edited his works in 1683, gives us the dates at which some of
them were preached. "The first," he says, ^\The Pleasantness of
Religion) was preached at St Mary's Cambridge, June 30, 1661,
and was, I think, the first that he ever preached;" probably a
sermon on the occasion of the "Commencement," an annual Uni-
versity ceremony which takes place at that period of the year.
Tillotson goes on: " Those two excellent Sermons of Thanksgiv-
ing were, as I am informed, the next. The fourth in order was
the first that he preached before the King's majesty." He had
been appointed Chaplain to the King soon after the Eestoration.
He held a sinecure in Wales given him by his uncle, the Bishop
of St Asaph, named, like himself, Isaac Barrow; and a prebend
of Salisbury given him by Seth Ward the mathematician, who
was bishop of that See. These ecclesiastical professions he
resigned when he was made, in 1672, Master of Trinity College,
on the promotion of Pearson the Master, to be Bishop of
Chester. "When the King advanced him to this dignity, he
was pleased to say he had given it to the hest scholar in England,
His majesty had several times done him the honour to discourse
with him, and his preferment was not at all obtained by faction
or flattery: it was the king's own act."
It has been customary among his biographers to quote in a
sympathizing vein, a couplet which Barrow wrote soon after the
Restoration of Charles II. ;
xl Barrow and his Academical Times.
" Te magis optavit rediturum Carole nemo
Et nemo sensit te rediisse minus."
" None more warmly had wished that Charles might return
to his kingdom ;
No one less has felt truly that Charles is returned."
And they speak of the great things which his friends ex-
pected for him who had suffered and deserved so much. I do
not know what his sufferings were. Charles took the best way
of making himself acquainted with his deserts, and of acknow-
ledging them, by appointing him his Chaplain; and if he wished
to make him Master of Trinity, which was certainly a most
appropriate and valuable recognition of his merit, he must needs
wait for a vacancy. Barrow was a zealous and active Master of
that noble College; and it is especially recorded of him, that '* h6
had always been a constant and early man at the Chapel, and
now continued to do the same; and was therein encouraged not
only by his own devotion, but by the efficacy his example had
upon many others of his College."
As the Head of a College, he soon had to serve the office of
Yice-Chancellor of the University. He was appointed to this
office in 1675, in the usual way, Nov. 4. On assuming his place
as the head for a year of the administration of the University
business, the Vice-Chancellor makes a Latin speech, and that
made by Barrow is given in the Opuscula, p. 130 {Procancellarii
Electi Oratio). A great part of this oration consists of topics,
usual in such speeches, but probably uttered with great sincerity
by Barrow: his repugnance to the office from the consciousness
of feebleness and want of skill in such business; his love of
retirement and private study ; and the like. There is one passage
from which it might appear that the Vice-Chancellor was ex-
pected to look and speak in a very awful manner on certain occa-
sions — I suppose, when he rebuked evil-doers: "I call to witness
(for my repugnance) my natural shyness, which fits me little to
wrinkle my brow with frowns, to raise my voice authoritatively,
to repel and repress effrontery with a look, to fulminate impres-
sively scoldings threats and censures ; that is, to handle the
government with due majesty." He proceeds however to speak
Barrow and his Academical Times. xli
well of the state of the University, and begs that he may have
the help of those whom he addresses in keeping all well.
There is another oration in the Opuscula, midated, but plainly
belonging to the Commencement ceremony of 1676. It is en-
titled simply Oratio Habita in Comitiis; but, besides that in it
he speaks in the name of the University as only its Head
could do, there are other notes of time. The unfortunate Duke
of Monmouth, the illegitimate son of Charles II., had been elected
Chancellor of the University in 1674, on the removal of Villiers,
Duke of Buckingham, by the King. He had been sent with
troops to share in the military operations of the French against
the Dutch ^; and this circumstance gave a fair ground for
ascribing to him a share in the successes of that war. Barrow
mentions, among the circumstances propitious to the University,
the influence of the illustrious and exalted Chancellor, than
whom none has ever been more able and willing to benefit the
body^. He adds that his eyes are dazzled when he looks at the
heroic splendour and glittering greatness of his spirit ; that his
voice trembles to refer to thunder-stricken Meuse, and conquered
Maestricht (Trajectum), a monument of Monmouth's courage
and glory appropriate to the pen of history. The orator proceeds
to praise, in large and varied terms, as his wont is, all the per-
sons and things about him : the Professors, the Academic popula-
tion, the Disputants who were about to perform their part in the
ceremony, the young Nobleman who also took his share ; the new
buildings rising in every part of the town, the liberality of the
friends of the University which he has to acknowledge and to
announce. He goes on to note the Universities as a peculiar
feature of England. Every nation, he says, has its London, but
what is to be found like Oxford or Cambridge in delicate Italy,
in grandiloquent Spain, in boastful France?" But all this is not
1 Macaulay's History, Vol. i. p. 250.
2 This praise was not altogether undeserved. Monmouth procured a letter from
the King in 1674, in which he engages to limit in future his recommendations of
Students to Scholarships and Fellowships, by Royal Letters, which had been issued
in numbers prejudicial to the University. "We do hereby declare," he says, "that
we shall not expect the compliance of any of the Heads of Colleges any otherwise
than where the persons recommended shall be by learning and other endowments
fitly qualified." — Cooper's Annals of Cambridge, in. p. 563.
xlii Barrow and his Academical Times,
idle compliment. He has an object at which he is aiming in
thus praising the splendour of the University : " Something is
still wanting to complete our pile : a Theatre which may free this
sacred edifice (St Mary's Church) from the wrangling of dis-
putants, and may be a properer scene for the follies of buffoons ;
a Library which may receive our large collection of books ; and
public Schools worthy of the University, by which we may come
nearer in beauty to our dear and beautiful sister, Oxford."
The efforts of Barrow and his friends to procure the erection
of these new academical buildings were not successful. The
Public Schools of the University then existing (said to have
been built in 1443) contained also the Eegent and !N"on-Eegent
houses (in the upper part of the north side). It was not till
1722 that the foundation stone of the new Senate-House was
laid ; and when that was finished, the whole of the upper part
of the quadrangle of the Schools was appropriated as the Uni-
versity Library.
But though Barrow failed in his proposal of a University
Library, he had better success in his College. Eoger North, in
his Life of Dr John Norths Barrow's successor in the Mastership,
gives us the account of the connexion of these events which was
current in his time. He says, '' The tradition of this under-
taking runs thus : They say that Dr Barrow pressed the Heads
of the University to build a Theatre ; it being a profanation and
scandal that the speeches should be had in the University
Church, and that also be deformed with scaffolds, and defiled
with rude crowds and outcries. This matter was formally con-
sidered at a Council of the Heads ; and arguments of difficulty
and want of funds went strong against it. Dr Barrow assured
them that if they made a sorry building they might fail of contri-
butions ; but if they made it very magnificent and stately, and,
at least, exceeding that at Oxford, all gentlemen of their interest
would generously contribute; it being what they desired, and
little less than required of them ; and money would not be wanted
as the building went up, and occasion called for it. But sage
caution prevailed, and the matter, at that time, was wholly laid
aside. Dr Barrow was piqued at their pusillanimity, and de-
clared that he would go straight to his College, and lay out the
Barrow oAid his Academical Times. xliii
foundations of a building to enlarge his back court and close it
with a stately library, which should be more magnificent and
costly than that he had proposed to them, and doubted not but,
upon the interest of his College, in a short time to bring it to
perfection. And he was as good as his word ; for that very after-
noon he, with his gardener and servants, staked out the very
foundations upon which the building now stands ; and Dr North
saw the finishing of it except the classes, which were formed, but
not done in his time ; and divers benefactions came in upon that
account ; wherewith and the liberal supply from the College the
whole is rendered complete ; and the admirable disposition and
proportion of the inside is such as touches the very soul of any
one who first sees it."
The accounts of the subscriptions to the Library of Trinity
College and the payments for the work are extant in the College
archives. It is there stated that the Library was begun Feb. 23,
167|-; and therefore cannot have been a consequence of Barrow's
Oration, which was delivered at Commencement, that is in June,
1676. And the foundation of the Library is ascribed in other
accounts to other causes ; as, a donation of a collection of books,
and certain funds, by Hacket, Bishop of Litchfield, and the like.
Indeed Barrow's " staking out the ground," implies a plan more
matured, than an impatient and indignant impulse could produce.
Still we see that Barrow did exhort the University to build a
magnificent Library, and about the same time begin the erection
of one in his own College. Barrow's applications to the friends
of the College on this occasion are spoken of as having been
eminently copious, appropriate and varied. " He writ out quires
of paper," says his biographer. In the book containing the lists
of subscriptions we see that they were on a liberal scale : for ex-
ample, £100 each from Barrow, Duport, and Babington the
Bursar, Chamberlain the Vice-Master, Marshall and Neville,
Senior Fellows, occur on the first page : many sums of from 10
to 50 pounds as a "first payment;" £200 from Pearce, Bishop of
Chester, who had been Master : several of the Fellows give their
College dividends for the year, £25 or £50. Later (1679), Dr
North, Barrow's successor, gave £100; and again, by his will (1683),
£100 more. Up to Feb. 26, 1684, the expenses were £12213.
xliv Barrow and his Academical Times.
Sir Christopher Wren, then in the zenith of his reputation
as an architect, was employed to furnish the designs for the
edifice. These still exist in manuscript in the Library of All-
Souls, of which College Wren was a Fellow. Some, but only
slight, alterations were made in erecting, from these designs,
the noble structure which was the result of Barrow's activity.
The building proceeded rapidly; for we are told that when
North became Master, in 1677, it was already advanced three
quarters of the height of the outward wall.
Barrow's office of Vice-Chancellor came to an end Nov. 3,
1676, and on that occasion also he had to deliver an oration,
and this we have in the O^uscula, p. 230 {Vicecancellaru
munere defuncti or alio). This also is marked by his usual fer-
tility of fancy. He rejoices that he can return to quiet and
private study ; says that during his office nothing of a sad or
tragical or any adverse kind has happened : is sorry he has done
so little ; and wishes his hearers all prosperity.
We have some traces of Barrow's activity as Vice-Chancellor.
We find two orders of the Heads of Colleges (Feb. 11 and 28,
1675—6), from one of which it appears that the village of Barn-
well near Cambridge had then already acquired its evil repute ;
and in both the scholars are forbidden to have any intercourse
with certain persons, mentioned by name : a mode of discipline
which still subsists under the name of discommoning such per-
sons*.
Barrow had now reached the summit of an academic life.
He was not destined by Providence to dwell long on the de-
scending slope. He went to London in April 1677, to discharge
an annual function of the Master of Trinity, by assisting, along
with the Deans of Christ Church and Westminster and three
others, in the examination of the scholars of Westminster School
for election to Scholarships at Christ Church, Oxford, and Scho-
larships at Trinity, Cambridge. On this occasion also he
preached at Guildhall Chapel (April 13) a sermon Upon the
Passion of our blessed Saviour^, "This," says Tillotson, "was
the last he preached but one ; and I think the occasion of his
* Cooper's Annals of Cambridge, Vol. iii.
2 Serm. xxxii. Tillotson's Edition.
Barrow and his Academical Times. xlv
death, by a cold he then got, which in all probability was the
cause of the fever of which he died to our unspeakable loss.
This he sent to the press himself, but did not live to see it
published."
He had learnt at Constantinople the habit of taking opium,
and believed in its medicinal efficacy : he tried it as a remedy
in the present case in vain. He visited Seth Ward at Knights-
bridge during his illness. Dr Pope says that he died in his
usual lodgings in the house of a saddler at Charing Cross. Dr
North, his successor, visited him when dying in a small room
in one of the prebendal houses in the cloisters at Westminster.
His biographers find a discrepancy in this; but it is easy to
conceive that the Master of Trinity, though lodged in the
cloisters for the few days of the Westminster examination,
would have another lodging for the rest of his stay in London.
The reflexions which occurred to him when his end ap-
proached were probably those which are congenial to a Geo-
meter-Theologian. He had already expressed such reflections
in an autograph inscription written (in Latin) on the flyleaf
of his AjpoUonms, still preserved in the Royal Society :
'O 6eo<s ycco/xeTpci.
"Thou, O Lord, how great a Geometer art Thou! while
this science has no end ; while there is room for the invention
of new theorems for ever, even by the powers of the human
mind ; Thou seest all these at one glance, by intuition, without
the chain of consequence, without the tedium of proof. In
other subjects our Intellect can do almost nothing; like the
phantasy of brute creatures, it seems only to present some doubt-
ful and dreamy notions, and thus there are as many opinions as
there are men. But in this subject all agree : in this the human
mind sees that it can do something ; something even great and
wonderful ; wonderful indeed, for the faculty which is in other
things so helpless is here effective and successful. Thee there-
fore for this as for other blessings I love with gladness ; to Thee
I look up ; and I long with strong yearnings for the day in
which with a purged mind and with an unclouded eye, I shall
not only see all such truths without this successive and laborious
xlvi Barrow and his Academical Times,
process of representation ; but when it will also be granted me
to see and know many more and greater truths through Thy
goodness, Thy infinite and most holy love."
This strain of reflexion is not new, though here very strikingly
expressed. It naturally led him to look upon death as the pas-
sage to the bosom of a Divine Master, whence he should see
new truths, mathematical as well as others. He is said to
have expressed this sentiment when he saw death approach.
Montucla, in his History of Mathematics, states this; and in
his Index calls it "Consolation singuli^re qu'il ^prouve en
mourant." I do not believe the view would have appeared
singular to English thinkers of that time ; — to Newton, who in
his celebrated Scholium says of the Deity, ''-^temus est et
infinitus, id est durat ab astemo in jeternum, et adest ab infinito
in infinitum : omnia regit et omnia cognoscit quae fiunt aut fieri
possunt. Non est ^ternitas et infinitas, sed aetemus et infinitus ;
non est duratio et spatium, sed durat et adest. Durat semper
et adest ubique, et existendo semper et ubique durationem et
spatium constituit." Still less would this train of reflexion
have been regarded as singular by Samuel Clarke and his
school. Indeed the doctrine that the Divine Intellect is the
Supreme Source and Depositary of All Truth ; and that Truths
apprehended by the human mind are rays of this central light,
has always had a strong hold on reflective minds. It is one of
Plato's favourite notions, and is still in like favour with many
religious thinkers. In the Book of the " Wisdom of Solomon,"
this conception of the divine natui'e of ''Wisdom" is prominent.
The passage Wisd. vii. 22, &c. is often quoted by the theologians
of this period :
'' Wisdom, which is the creator of all things, taught me : for
in her is an understanding spirit, holy, single in its nature,
many-membered, subtil, lively, clear, undefiled, plain, invul-
nerable, irresistible : loving the good, and ready to do good ;
kind, steadfast, sure, serene, having all power, overseeing all
things, penetrating all spirits... Wisdom is the breath of the power
of God ; a pure influence flowing from the glory of the Almighty
. . . the brightness of the everlasting light ; the unspotted mirror
of the power of God ; the image of his goodness."
Barrow and his Academical Times. xlvii
Barrow liimself quotes the sequel of this passage in the con-
clusion of his sermon On the Pleasantness of Religion : and adds,
concerning Wisdom, as thus described: " God loveth her as most
agreeable to His nature: as resembling Him; as an offspring,
beain, and efflux of that Wisdom which founded the earth and
established the heavens : as that which begetteth honour, love,
and obedience to His commands, and truly glorifies Him ; and as
that which promotes the good of His creatures which He earnestly
desires. And the paths she leads in are such as directly tend
to the promised inheritance of joy and bliss."
With such views as these, it was natural that when death
approached he should find comfort in regarding it as a passage to
the presence of the Supreme Wisdom : though I do not conceive
that Montucla had any more special ground for ascribing such a
sentiment to him than the above reflexion written in his Ajoollo-
nius.
It is cui'ious to remark the tone which Montucla takes, in
ascribing to Barrow this sentiment. He not only calls this re-
ligious thought " consolation singulifere," but implies that to
most of his readers it would seem absurd and ridiculous. In the
France for which Montucla wrote, all reference to positive reli-
gion was considered as matter for ridicule : and to such a view
Montucla seems verbally to assent ; but with an irony which is
very transparent. He says, after describing his dying reflexions :
"We see that Barrow was a poor jphilosophe, for he believed
in the immortality of the soul, and a Divinity distinct from
the universe." Yet transparent as the irony is, one of the bio-
graphers has taken this expression quite seriously, and says that
Montucla calls Barrow a poor philosopher because he believed
in God.
A character of Barrow is given in the Epitaph, which, along
with his bust, is placed in Poet's Corner in Westminster Abbey.
Though very laudatory, it does not appear to go beyond his
merits. It says that he was " Truly great, if there be anything
great in Piety, Probity, Faith, the most consummate Learning,
and Modesty no less consummate. Morals entirely unspotted,
xlviii Barrow and his Academical Times.
Manners most engaging." His English works contain tlie evi-
dences of liis theological learning and logical ability, on which
his reputation has hitherto been usually founded ; but we have
seen in the preceding pages that his learning and knowledge
were remarkable in other departments, as well as in theology ;
and that he had not only great argumentative skill, but inventive
powers which placed him among the discoverers of his day. The
sweetness of his disposition and the kindness of his manners are
spoken of with admiration by his friends ; and seem to shew
themselves in many of the expressions which occur in these
Latin writings ; while at the same time it is plain that this gen-
tleness was mingled with a strong sense of humour, a power of
sarcasm, and a courage and vehemence sufficiently energetic,
when the occasion demanded or prompted such feelings.
In Barrow we have, so far as we can judge, a striking ex-
emplification of the saying, that the written style is the living,
man. Charles II. is reported to have said, that Barrow was the
most unfair preacher he knew, for he never left anything for any
one else to say on the subjects which he handled. This royal
mot describes not ill the remarkable fertility of thought and
copiousness of phraseology, which Barrow brings to bear on his
subject. In his paragraphs we are constantly moved to wonder
at the number of terms which occur in his developments of his
thought, each marked by some bright image or pointed expres-
sion. As an example we may take the noted description of
Facetiousness, in the Sermon xiy. against Foolish Talking and
Jesting : " But first, it may be demanded what the thing we
speak of is, or what this facetiousness doth import ? To which
question I might reply as Democritus did to him that asked
the definition of a man. It is that which we all see and know : any
one better apprehends what it is by acquaintance, than I can
inform him by description. It is indeed a thing so versatile and
multiform, appearing in so many shapes, so many postures, so
many garbs, so variously apprehended by several eyes and judg-
ments, that it seemeth no less hard to settle a clear and certain
notion thereof, than to make a portrait of Proteus, or to define
the figure of the fleeting air. Sometimes it lieth in pat allusion
to a known story, or in seasonable application of a trivial saying,
Barroiv and his Academical Times, xlix
or in forging an apposite tale: sometimes it playeth in words
and phrases, taking advantage from the ambiguity of their sense,
or the affinity of their sound : sometimes it is wrapped in a dress
of humourous expression: sometimes it hn-keth under an odd
similitude : sometimes it is lodged in a sly question, in a smart
answer, in a quirkish reason, in a shrewd intimation, in cunningly
diverting, or cleverly retorting an objection: sometimes it is
couched in a bold scheme of speech, in a tai*t irony, in a lusty
hyperbole, in a startling metaphor, in a plausible reconciling of
contradictions, or an acute nonsense : sometimes a scenical repre-
sentation of persons or things, a counterfeit speech, a mimical
look or gesture passeth for it : sometimes an affected simplicity,
sometimes a presumptuous bluntness giveth it being : sometimes
it riseth from a lucky hitting upon what is strange, sometimes
from a crafty wresting obvious matter to the purpose : often it
consisteth in one knows not what, and springeth up one can
hardly tell how. Its ways are unaccountable and inexplicable,
being answerable to the numberless rovings of fancy and wind-
ings of language. It is, in short, a manner of speaking out of
the simple and plain way, (such as reason teacheth and proveth
things by,) which by a pretty surprising uncouthness in conceit
or expression, doth affect and amuse the fancy, stirring in it some
wonder, and breeding some delight thereto. It raiseth admira-
tion, as signifying a nimble sagacity of apprehension, a special
felicity of invention, a vivacity of spirit, and reach of wit more
than vulgar : it seeming to argue a rare quickness of parts, that
one can fetch in remote conceits applicable ; a notable skill, that
he can dexterously accommodate them to the purpose before
him ; together with a lively briskness of humour, not apt to damp
those sportful flashes of imagination. (Whence in Aristotle such
persons are termed 'ETriSefto^, dexterous men; and Evrpoiroij
men of facile or versatile manners, who can easily tui*n them-
selves to all things, or turn all things to themselves.) It also
procureth delight, by gratifying curiosity with its rareness or
semblance of difficulty ; (as monsters, not for their beauty, but
their rarity; as juggling tricks, not for their use, but their
abstruseness, are beheld with pleasure ;) by diverting the mind
from its road of serious thoughts ; by instilling gaiety and airiness
B. VOL. IX. d
1 Barrow and his Academical Times.
of spirit ; bj provoking to such dispositions of spirit, in way of
emulation or complaisance ; and by seasoning matters, other-
wise distasteful or insipid, with an unusual, and thence grateful
tang." Vol. II. pp. 4-6.
The like copiousness distinguishes his Latin style, in at least
an equal degree. Every page supplies examples : but I will take
the description of his predecessor Duport, who was remarkable
for the greatness of his learning and the smallness of his stature.
He says, '' he was a good, and also a great man, though your
eyes told you the contrary. In the small nut was a kernel of
the most varied learning; in the narrow casket was a large
literary treasure ; in one little volume was comprehended a com-
pendium of all existing languages, arts and sciences ; an accurate
epitome of the Erasmuses, Budaeuses, Stephenses. In his
diminished body dwells a gigantic mind ; there all Athens is a
guest ; there the whole breadth of Greece has its abode ; with
him who from the earliest time of most of our memories has been
the Atlas of Greek literature ; has sustained the glory of the
University on shoulders, not large indeed, but strong ; and like
a star, minute* in size, but wide-spread in efficacy, has shone
with its rays to the ends of the world."
Barrow's learning, like the other parts of his character, ap-
pears in his style. He seems always to have present to his
mind the whole of ancient literature ; and thus, in referring to
an author he perpetually makes some remark or gives some turn
to the reference, which shews that he was thinking of the ori-
ginal passage, not of some translation or derivative authority.
And hence it is that in his Latin style he is, as I have said,
fond of introducing unusual words. Expressions which occur
once only in Cicero, or Plautus, or Seneca, are favourites with
him. And when he quotes the Scriptures he very often gives
new point and force to the translation. For example, he says
{Sermon on the Love of God), " It is, as St Paul speaketh, to
Te\o9 T^9 7rapayye\La<;, the last drift, or the supreme pitch of the
evangelical profession and institution, to love.... St Paul saith of
the love toward our neighbour that it is ifKrjpwfjLa rev vofjuov, a
^ I read "velut stella mole arcta, virtute diflFusissima :" the editions have
"mole awcfa."
Barrow and his Academical Times. li
full j^erformance of the law concerning him, and that all com-
mandments dvafcecftaXacovvrac, are recapitulated or summed up
in this one saying, &c."
An editor can hardly fail to become familiar with the style
of the author; and when he has done so, he may perhaps be
allowed some weight in deciding from the style of questionable
compositions, whether they are or are not genuine. If I may
apply this rule to the Sermons published with Barrow's name
by Dr Lee, I should certainly pronounce them not to be Bar-
row's. It is difficult to convey to another person the perception
of differences of style ; yet even this may perhaps in some degree
be done. In regard to tbe Four Sermons published from the
Trinity College manuscript, this task is the more interesting
because though different from Barrow, the Sermons have con-
siderable merits and beauties. And the comparison is the more
easy, inasmuch as one of these Four Sermons is on the same
subject and text as one of Barrow (Matth. xxii. 37) : 'Jesus said
to him. Thou shalt love the Lord thy God with all thy heart.'
(Serm. xxv. xxvi. of this edition).
The Four Sermons, in the first place, have no trace of Bar-
row's exuberant copiousness. The Four Sermons are short ser-
mons. Barrow's in this as in other cases are long ones. Or
rather, Barrow has drawn from the text two Sermons, each much
longer than any one of the four. Nor have the Four Sermons
the multiplication and variation of expressions and images which
is so constant and prominent in Barrow. They are in a simple,
brief, rapid style. Nor have they the learning of Barrow ; nor,
more characteristic than the learning, the ever present recol-
lection of Greek and Latin originals which Barrow manifests.
The Four Sermons, as well as Barrow's, are full of rapid
turns and images approaching to the character of wit. It is
difficult to mark differences in such things ; but I may perhaps
venture to say that Barrow's turns have more of wit ; those of
the Four Sermons more of fancy. Thus in the Sermon first
referred to, Barrow says that the lawyer answers the question,
*What is the first and great commandment? and is therefore
commended by our Saviour with a Becte respondisti •" an allu-
sion, I think, to a custom of the schools at Cambridge. Again,
lii Barroio and his Academical Times,
* It was indeed the great commandment of the old, (or ratlier
of the young and less perfect) religion of the Jews:' again,
^ The covetous person, who dotes upon his wealth, let him
be pinched with, the want of conveniences; let his body be
wearied with toil ; let his mind be distracted with care ; let him
be siirromided with obloquy and disgrace ; at mihi plaudo ipse
domi: he nevertheless enjoys himself in beholding his beloved
pelf.'
I do not think there is in the Four Sermons any cumulative
sentence like the last, of which the form is in Barrow so fre-
quent. But I am here merely comparing lively turns of thought
in the two writers. I will now take some examples of them
from the parallel Sermons of the Four. I take the following
instance :
" We love Him, therefore, invited thereto by a double argu-
ment : because He pitied us ; because He would be loved.
*' 1 Because He pitied us. We do not love ourselves, if we
. love not Him on whose supporting hand we entirely and inti-
mately depend. Nay, had not He who every morning repos-
sesses us of what the night — not so much the shelter of thieves
as thief itself — had stolen from us while we slept, given us every
moment to ourselves again, we had no selves to love."
That the night is not so much the shelter of thieves as thief
itself: that the night steals us from ourselves, while God gives
us back to ourselves every morning : and that if He did not, we
should have no selves to love ; these are pretty conceits, after
the manner of the preachers of Charles II 's time; but not like
Barrow. The four sermons are full of such ; and in spite of
those conceits there is a good deal of warmth. Thus take the
next sentence to those which I have quoted : in which I mark
the characteristic traits with Italics:
'' 2 We love Him because He would be loved, because He
would condescend to represent to poor humble human nature so
august a glory amiable. It is less wonder if He would be loved
and obeyed by angels' hierarchy, by cherubim and seraphim,
tJiose with their wings despatching his commands, these pointing
up their flames towards the glorious throne; but would He be loved
also by such as we are ? Would He be loved by dust and ashes ?
Barrow and his Academical Times. liii
Would He expect, require, or accept such 2i flame from ashes?
Would He be loved by those whose horrid, deep-dyed, cloudy
guilt, had thunder-struck down to the deep ? by those who are
afraid even of their own dreadfully deformed selves?"
I will quote another passage : (p. 621)
"For these two passions, love and fear, combined m one
[St John,] mutually endearing each other, are such undivided
friends, and with a kind oi point of harmony^ do so echo to each
other in one breast, where the music is all antiphone ; that I had
almost forgotten to distinguish them, and was apt unawares to
say that both of them do mutually love each other. If I had
said that fear loves, it had been a pardonable error. A poet
must say so if he would tell you that the same person who pays
reverence, loves : ipse 7netus te noster amat. 'Tis true, the lover
and the beloved St John, competent arbitrator, said that true love
casteth out fear; but, reading on, you will discover the discom-
posed features of a fear, creeping with its bolts and chains, even
to itself. Such a fear is peremptorily commanded never so much
as to steal within the verge of love."
If Barrow had had such thoughts, he would have bestowed
more words upon them. If the images had presented them-
selves, he would have expanded them into more developed
illustrations.
From such indications I judge the Four Sermons not to be
Barrow's. The other sermons published by Dr Lee are also
very different from Barrow, and as seems to me, inferior both to
his and to the Four.
* That is, counterpoint.
CORRECTIONS AND ADDITIONS.
Page xvi. Date of Barrow's Oratio Pro Lectore Human. It has
been pointed out to me by Mr Edleston, Fellow of Trinity College,
that the Register of admissions to offices from 1645 to 1659 was kept
in a separate book j and from this book it appears that Barrow was
elected Humanitatis Prcelector, Oct. 2, 1654. In 1645 and 1646 this
officer is called Lector Humanitatis sive Linguce Latince.
liv Barrow and his Academical Times.
It appeal's also that Widdrington was appointed Professor of
Greek by the direct authority of Cromwell. In the register there is
the following entry :
"Radulphus Withrington Coll. Christi socius admissiis est in
munus Lectoris sen Professoris linguae Grsecse Jan. 2Q, 1654, virtute
literarum patentium Oliveri Domini Protectoris."
This stretch of authority is the more remarkable, as going far
beyond anything claimed by the Kings of England. In the Royal
Statute concerning this and the other Pegius Professorships, this
passage occurs: "And if it should happen that we or any of our
successors, or any of the magnates of this realm should by letters
command any one to this place who is not the most fit person for it :
then we will and order that the electors without any regard to the
said letters shall elect the person who is the best and the most fitted
to instruct his hearers."
Barrow's patent for travelling granted him by the College, 1655,
March 25, may be noted. It is in the form which was common at
that time on the like occasions.
"Toall,&c. :
" Whereas Izake Barrow doth earnestly desire for the encrease of
his learning to visit foraigne cuntrys and there in some serteyn
universitie to bestow his time in studdy and learning. We therefore,
&c. . . .have granted to the said Izake Barrow for the whole profits of his
Fellowship the allowance of sixteen pounds a year... for three years...
And if it shall happen the said yearly allowance of <£ 16 to be behind. . .
it shall be lawful for the said Izake Barrow... into our mannor of
Barrington to enter and there to distraine... Provided that the said
Izake Barrow after the end of the said term may peaceably reenter
into the same estate and seniority and all other profits due to him for
his Fellowship together with his chamber... provided also that the
said I. B. during the term of his absence shall every year write
letters to the Master and Senior Fellows, in which he shall acknow-
ledge the benefit and shall fully and truly shew to what studies he
doth devote himself. In witness whereof," &c. This sum of sixteen
pounds was the ordinary minimum of a Fellowship of Trinity College
at that time. But when the dividends of other Fellows were greater,
Barrow also received the larger dividend.
Page xii. With reference to the appointment of Fellows to
Livings during the Commonwealth, I may note a presentation as
recorded in our muniments.
Barrow and his Academical Times, Iv
1657, Aug. 13:
"To the Ho^'® and Reverend Comissioners for the approbacion
of ministers :
" These are to certify that we, &c. do by virtue hereof (with all
due respects) present James Mablison, minister, to the Vicarage of
Roxton, in the county of Bedford. And we do humbly desire you
to admit him into the said Yicai'age...the same being now void and
the right of presentation undoubtedly belonging to us. In witness
whereof," &c.
w. w.
i
QUiESTIONES ACT. MODEMT,
APRIL. 1651.
Hahitus humani acquisiti non sunt reverd diversi a
memorid hominis.
Visionem Jieri posse absque specie, aut imagine sensihili,
prohahile est.
De priori.
I TTABITUUM naturam rite et distincte explicari
-'--^ multum interest Philosophise. Hac etenim rite
et distincte intellecta, cum res plurimse varii et pul-
cherrimi usus propius est ut cognoscantur, turn etiam
confido fore, ut satis foecunda inutilium qusestionum
seges hinc continuo amputetur; plurimi nodi et diffi-
cultates cum suis fundamentis et vestigiis penitus
evanescant; et ipse animus noster tot entium a se
invicem, non reips^ solum, verum et specie etiam diver-
sorum, hospitio et sarcin4 liberetur.
2 Ut rem ipsam aggrediar, innuo imprimis me
non de habitibus infusis, sed de acquisitis tantum
qusestionem instituere, ne scilicet confidentius quam
tutius extra Philosophise pomoeria evagatus, Theolo-
gorum, quorum sunt partes de habitibus infusis agere,
in meum caput objectiones accerserem.
3 Moneo iterum me minime paratum fore in
qusestiones alias de modo memorise, verum etiam
sensationis efBciendse meipsum induere. Neque enim
B. VOL. IX. 1
2 Habitus humani acquisiti non sunt
istud aut mei officii esse, aut ad prsesentem causam
pertinere existimo. Seu memoria nihil aliud sit, quam
imaginum quarundam intentionalium capaci cerebri
cerae impressarum retentio, seu per crassiores quasdam
et corporales picturas fiat, sive per membranulas illas
Lucretianas, summo de corpore rerum diremptas, et in
capite asservatas; seu potius memoria sit tantum motus
illius, per quern sensatio facta est, vestigium in cerebro;
seu alio quovis modo, aut medio existat; satis est,
modo hoc constet et concedatur, actuum ex quibus
habitus ponuntur generari, in apothecis cerebri manere
reliquias; quas phantasiam respicere, et ab e4 intel-
lectum sumere, maliem ceu experienti4 cognitum
supponere, quam operose ut dubium demonstrare.
4 Nihil etiam morabitur me ista Platonicorum
sententia asserentium quosdam habitus, virtutes prseci-
pue et scientias, actibus no vis non acquiri, neque in
recente saltem memoria consistere, quippe quas non
tarn de novo discimus, quam veterem de iis scientiam
repetimus, pulverem et rubiginem menti obductam
detergentes.
5 Neque de ilM quaestione valde solicitus sum,
utrum quidam habitus non tam acquirantur, quam ab
ipso initio connascantur.
6 Neque ad rem nostram aliquid momenti habet,
an simplex tantum, an vero (ut quidam volunt, re-
clamante Aristotele) duplex sit memoria, in sensitiva
parte una, in intellectu altera. Et si qua sunt similia
dubia T^9 aXkt]s cr«:6\//€aj9, iis nos minime immiscemus.
Quocunque ilia modo sumantur, et constat memoriam
dari, et in ea ego, vel in aliquo ipsi dvaXdyw habituum,
essentiam constituo.
7 His prsemonitis, ea quae ad propositae theseos
explicationem ulterius desiderantur, et paucula sunt
reverd diversi a memorid hominis. 3
et breviter expedientur. Supponitur enim dari habitus :
id quod cum experientia satis luculenter ostendat, turn
etiam obiter postea ratione probabitur. Ipsius autem
habitus hoc in loco definitionem exhibere incongruum
esset, quippe dum sub judice lis sit de ejus essentia.
Satis vero mentem theseos intelligit, qui habitum
mente conceperit esse earn rem, qualiscunque sit, quae
hominem ad aliquas actiones obeundas promptiorem
reddit, ad quas alioqui non adeo facilis et idoneus
erat. Penitus autem omittendum censui, si quid in vi
vocabuli hujus, aut etiam Grseci (e^ew^), homonymise et
diversae acceptionis occurrat; quare enim opus esset hoc
facere, quum quisque probe cognoscat qualis ea acceptio
verbi sit, de qu4 agitur?
8 Quoniam vero potentiis operatricibus habitus
omnes adjungunt, utile erit quaedam de iis annotare,
praecipue ut divisiones habituum, et subjecta ipsorum,
secundum aliquorum sententiam, admodum calleamus.
Aristoteles in secundo Nicom. cap. 5, ea quae in anim4
sunt omnia in tria genera dispescit, efet?, cvixxficLs, TraOrj^.
Tas ^uvdineis (quibus accedunt reliqua duo) idem et in
Ethicis, et in Physicis libris saepius \//i;x5? /mopia vocat,
qu4 appellatione et veteres omnes gaudent. Dividitur
autem in partes anima, nunc in duas a Platone, nunc in
tres a Zenone, nunc in quinque, et in sex a FanwtiOj in
septem a Sorano, etiam in octo penes Chrysippum, etiam
in novem penes AppoUophanem ; sed et in decern apud
quosdam Stoicorum ; et in duas amplius apud JPosido-
nium, qui a duobus exorsus titulis, a principalis quod
aiunt i^yefioviKov, et a rationali, quod aiunt XoyiKou, in
duodecim exinde prosecuit^. Ita et Seneca animam in
[Xa €V rfj "^vxj] yivofxeva rpia earl, Tradrj, dvpafieiSy f^fis. — Etliic. II.
5. 1.]
^ [Tertull. de Anim. cap. xiv. 0pp. p. 273 b.]
1—2
4 Habitus humani acquisiti non sunt ^
membra dispertit, et partes ministras; Galenus et alii
communiter ixepr}, fxopia, luoipa^, aliquando elStj nuncu-
pant. Elegantissime omnium Tertullianus noster in libro
de Anima ingenia nominat; Non membra, inquit, sunt
substanticB animalis, sed ingenia; neque tarn partes
animcB habebuntur, quam vires et efficacicB et operce,
sicut de quibusdam et Aristoteles judicavit^. Sic ille
exprimit ea, quae ipse Aristoteles et sui interpretes
^vvainei^j ilioTriTas, evepyeias efFermit. Sane Aristoteli
neque anima Si/iepi^^ est, ut Platoni, neque Tptnieprj^, ut
Galeno, neque oKrafxeprU, uti Chrysippo et Stoicis, verum
afxepn's potius, uti in tertio de Anim^ disputatur. Quae
reliqui partium loco habent, to riyeyiOviKov et to vTrrJKoov
vel TO OvfiiKov, TO eTriOv/uLtjTiKoVy ot TO XoyiaTiKOv, vel ut
alii dividunt, to ^mtikov, t6 alaOrjTiKov, to kivtitikou, to
vorjTiKov, TO opeKTLKov T^s ^^x^^^ liSQC, mquam, etsi
aliis sint, et Aristoteli nomine tenus, tamen non sunt
animae reverb partes philosopho. Non sunt illae certis
corporis partibus et officiis distributse et disclusse, sed
ita singulae in toto diffusse, ut sunt proprietates in rebus
naturalibus, quae in his localiter disseptae non sunt,
verum qualitate tantum distinctae, uti e.g. in igne
siccum, calidum ac leve, quae non loco distincta sunt,
sed proprietate. Has igitur Aristoteles Swdfxeis, poten-
tias, facultates appellavit, nomine aptissimo, quod
etiamnum merito Scholae retinent. Harum etenim
distinctiones, quae reverb prope infinitae esse possint,
pulcbre ostendunt quot modis anima apta sit nata vel
agere, vel pati; et vel se exercere, vel aliquid ab
extrinseco recipere. Ei proculdubio bae a natura
insunt, vel ipsius potius natura et substantia sunt; et
^ [Cap. xiv.^Verbatim. Non tarn partes animce habebuntur, quam
vires et efficacise et operse, sicut de quibusdam et Aristoteles judicavit.
Non enim membra sunt substantise animalis, sed ingenia. — 0pp. p. 272 b.]
reverd diversi a memorid hommis. 5
hisce instructa anima idonea censetur su^ sponte, ad
actiones sibi a natura concessas et debitas, modo adsint
caetera requisita, in lucem proferendas.
Yidentur nihilominus has facultates ad qusedam
objecta, etiam contraria, e sua indole indifFer enter se
habere; ad quosdam actus 'laoppoirw's tendere; ad
neutrum duorum se determinare, verum ex captu et
ingenio suo ad utramque partem inclinare. Hinc ad
ipsarum banc a^La<popiav eximendam, alio quopiam opus
esse experimur, quo quasi natur^ alter^ restriction
agens ad unas partes alacrius, ad alias difficilius pertrahi
contingat. Hoc quicquid sit isto modo facultati
adjectum, ad ipsam in limites et ordinem cogendum,
habitus titulo apud omnes dignoscitur.
9 Hinc facultatum multiplicem, imo infinitam
divisionem esse posse perspicuum est; ilia vero quae
nostrae rei prsecipue conducere videtur, hsec est, qua
altera animae facultas cognoscens, altera appetens
dicitur. Secundum enim hasce partes (ut distinctius
agatur) utile erit et habitus dissecare. Quarum utramvis
si habitus disponet secundum naturae suae debitam
perfectionem, et ad consentaneam ejus operationem,
virtus vocetur, sin aliter, vitium.
10 lUud vero ex ordine praesuppono, dum de
habitu loquor, illud tantum me intelligere, quod in
animo situm est. Ita scholastici de habitibus dispu-
tant; in facultatibus animi aequalitates quasdam ex
crebris actibus nasci statu unt, quas habituum nomine
indigitant. Ita et ego velim. Si quid ad corpus, aut
organa quaevis, vel instrumenta, vel requisita pertineat,
non ingreditur habitus vel naturam, vel nomen. Sed
infra pauca de hac re ex alter4 occasione.
11 De memoria illud tantum efflagito, ut conceda-
tur, eos nempe actus, quos in aliquo genere virtutis vel
6 Habitus humani acquisiti non sunt
vitii, seu in mente sen in appetitu residentis, agens
exerceat, alicubi ita retineri et reservari^ ut eos itemm
mens quasi perpetua qusedam simulacra respicere, et
secundum eos agere queat. Hoc facere memoriae esse
patet; et tales actus esse quasi particulares quasdam
reminiscentias seu retentiones potius; in his ego
liabitum collocare profiteor ; quern reliqui plerique
qualitatem quandam vel simplicem, vel ex pluribus
conflatam, potentise rfj evepyrjriKfi vel TraOnnKri inhse-
rentem, et actibus frequentatis productam constituunt.
12 Quod ad Aristotelem attinet, antequam ad
probationem ulterius procedam, meum esse contendo,
et ex eo memoriae terminum elucidandi occasionem
desumo. Quum liceat pluribus, hisce tantum locis illud
probo. Sunt in libro irepi /uLVt]txri<^ Kal dvafivrjaeoDS.
Habitum etenim et memoriam ille isthic vel plane
(TwcovvimcD^ vel aliam per alium effert. Semel sic loquitur :
aiaOrjTiKov fxopiov efi? r? fj^v)]firjj capite primo^; in alio capite
baec sunt ejus verba: orav yiverai rj €^19 rj TO iraOo^,
iJivrifxri earri^. Videto, confundit baBc nomina. Actum
vero etiam scientiae ex habitu profluentem alibi me-
moriae tribuit '. ovTct) juefXPrjTai Ta9 tov TpLycovov, oti cucriif
opOais icrai^. Ex bisce et similibus Aristotelis verbis
animadvertere mihi videor triplicem esse quasi me-
moriam. I Ilia est, quae saepissime sub memoriae nomine
in Scbolis venit; scil. potentia animae, qua ilia capax
est a natura speciem rei intellectae aut sensatas apud se
retinere, ut in ejus iterum cognitionem regredi queat.
2 Ipsa retentio, et quasi habitio hujus speciei in anim^,
quod, etc. Hanc Aristoteles memoriam, i. e. [ivij/nrju
semper vocat : etiam dicit modo irdOo^, modo e^iv, nun-
f [?J ...,,.
[Cap. 2. Verbatim, orav de eyyevTjrai ?) i^ts koL to nadosj rorc rj
vfniri eariv.] ^ [Cap. 1.]
reverd diversi a memorid hominis, 7
quam animae ^uva,uiv. Verba ejus quarto Parag. primi
capitis, de Mem. et Remin. co-tI fiev ovv ri ixvy](xyi ovre
aiaOriai^, ovre V7roXf]\j/i£, aXXa tovtcov tivo? eft? ij iraOog, brav
yivrjrai y^povo^' et in initio : riv\ twv rfj^ y^v'^^rj'S jULOpiwv (juiu-
fSaivei TovTo to ttclOu^. Quid sit fxopiov '^vs(rj^y visum est
prius; facultas nimirum. Aristoteles igitur per memo-
riam minime designat facultatem; sed ei avixfiaivov n,
accidens ejus ; habitum nempe aut passionem. Liberum
mihi puto ita usurpare hoc verbum, ut ipse philosophiae
nostrse magister, 6 irdw, uti voluit. Hujusmodi igitur
et ego memoriam intelligo in thesi, et expresse hoc
commoneo ne ahquod de terminis Htigium suboriatur.
3 Ipse actus memoriae seu recordatio, To7<i e^wOeu, ut
ita dicam, ssepe memoria dicta, at rarius ita in Scholis.
Nominari poterit forte hand inconcinne triplex hsec
memoria, potentialis, habitualis et actuahs, e quibus
mihi cum secund4 solum res esto, (quarum unaquseque
priorem perficit, et habet se ad earn tanquam actus ad
potentiam) .
13 Ne nimium curiosus videar, breviter haec the-
seos mese mens, hie sensus est ; agens ex habitu operari,
nihil aliud est (quod solam mentem, seu partem
imperativam et primariam spectat; organicam et
instrumentalem prius amovi) nihil inquam aliud, quam
in aliqua specie actionis reminisci illorum actuum, quos
prius et saepius in ea specie ediderit; qua mer4 avajuLvtjaei
sine aliqua alia qualitate promptius et paratius redditur
ad eum actum iterum iter unique exerendum. Haec
theseos meae est explicatio ; quam, si non urgentissima
brevitas me oppressisset, subtilius forte elaboratam, et
variis conjecturis uberius stabilitam habuissetis; nunc
satis, imo necesse fuerit dilutius et popularius, addo,
parcius et desideratius currentibus quibusdam argumen-
tis confirmare. Et,
8 Habitus humani acqiiisiti non sunt
14 Primo, Primi vice se in conspectum sistunt
ipsa experientia et inductio; per quam prsecipua
habituum genera diligenter excutiendo, constabit nihil
eos aliud esse reverb, quam quasdam memoriae partes
vel species. Pertinent habitus omnes, ut videtur, ad
facultates, vel rriv yvwaTiKrjv^ Vel Trjv opeKTLKYiv. Eas
ordine inspiciemus. Intellectivae partis quinque esse
habitus a Philosopho traditos nemo ignorat; quibus et
sua vitia analoga opponere facile fuerit. Enumerem
hos, et videam. Quid igitur aliud est ars, quam
exemplarium vel idearum quarundam opus aliquod seu
TToirj/iia respicientium comprehensio in mente, quae
exemplaria opifex semel vel saepius plene ac dilucide
exploravit, et in memoriam reposuit, vel suo ipse
ingenio prius excogitavit, deinde perfecit, et in alta
mente etiamnum ipsorum notitiam reservat? Eum qui
sic fecit, etsi quidvis ahud absit, communibus omnes
suffragiis in artificis censu collocamus. Quid hie a
memoria nostra diversum aut alienum? Pari modo
scientia habitus est mentem apposite instruens ad unam
aliquam conclusionem, vel totam conclusionum molem ac
compagem faciliter cognoscendam. Pecte; nunc et hie
habitus est tantum reminiscentia istorum principiorum,
in quorum virtute haec conclusio necessario delitescit,
et e quibus eam vir sciens aliquoties elicuit,.et ita se
fecisse meminit; ideoque eodem iterum ordine elicere
valet; quae principia, qui actus, si e memoria dilabe-
rentur, nonne actum esset de habitu isthoc, et de
scientia? Sic et ille intelligens est et voepos, cujus
animus principiorum et theorematum locuplete penu
instruitur ; qui ilia in numerato habet principia ; quae si
aut minime adessent, aut aliquando effugerent, esset
forte — prjixarwv TTOTajuo^, vou ovci araXay/uLOS' idem m
sapientia; at in prudentia adhuc clarius, nihil eam esse,
reverd diversi a memorid hominis. 9
praeter memoriam quandam ob plurimorum annorum
usum omnigenis exemplis, factis, responsis, monitis,
legibusque luculenter refertam. Hinc prsecipue senibus
ob sevi spatium tribuitur, ut illi in secundo Odyssese,
*0s St; yTjpa'i Kvcftos trjv koX fxvpia rj^r]^'
methodusque ilia est, qua se acquirere sapiendi habitum
profitetur Telemachus,
cyw 8' €TL v7]TrL0<s -^a,
"Nvv S' oT€ Brj fxkyas cT/xt, koX aXXmv fxvOov aKovwv
JlvvOdvo/xaL, Kol Stj jxol ae^erat €v8o6l 6vfx6s^-
Discebat, rogabat, inspiciebat, retinebat ; hsec metbodus
est animum praeclaris babitibus imbuendi. Merito
igitiir Cicero memoriam enumerat inter prudentiao
partes; latias scilicet inventivam et conjectivam partes
in prudentia complectens. Jure Mnemosyne mater
Musarum a poetis constituta. Non indigne Apollonius
liymnum Memorise cecinit. Haec scilicet via est scientias
comparandi ; distincte intelligere, et fideliter retinere ; id
dum facimus, ecce (ut Prudentius),
Tardis semper processibus aucta
Crescit vita hominis, et longo proficit usu.
Eodem modo in vitiis oppositis, acppove^, avoi, arexi'ot,
dveTTia-rijixoves, gYjWi, et bardi, per inopiam scilicet et
incuriam memorise evadimus.
Ad morales jam babitus recensendo devenimus.
Virtutes et vitia quomodo a memorid non abludant,
exemplo uno aut altero discamus. Proj)onitur in me-
dium vice reliquorum temperantia. Nonne eum omnes
temperantem nominamus, qui quam legis illius, qua
buic vitio interdicitur, probe meminerit, simul etiam
^ [Od. II. 16.] ^' [Ibid. 313.]
10 Habitus humani acquisiti non sunt
oblate luxurise opportunitate ab e4 aliquoties tempe-
arit? quae abstinentia reflectentis in se animi oculo
]3erspecta, cum grat4 animum oblectatione perfundit
ob honestam victoriam, turn etiam docet, quomodo
deinceps abstineri poterit; hinc fit continuo ut hoc
actu ssepius repetito, et hac memoria firmat^ facilius
ab illius voluptatis illecebris avertitur, et virtus ilia
radices in animo altiores agit.
Vice versa vitiorum instantia sit ebrietas. Ille
tandem ex habitu ebriosus evadit, quern quum allectrix
crapula semel et iterum ad istud to XwpoTcpov irlveiv
impulerit, occupetque adeo sequutur4 occasionis vice
phantasiam residens in memori4 praegustata ilia vini
dulcedo, subit animum, quam benignis usus est sociis,
quam grate et blande hilaris esse soleat,
Cum bibitur concha, cum jam vertigine tectum
Ambulat'.
Haec memoria, sensim per renovatos actus magis
magisque invalescens, ita demum totam mentem obruit,
ut nihil aliud, quam foecundos calices concipere et
cogitare possit, blandae tyrannidis vinculis irretitus.
Adeo difficile est, quod subinde jactitabat lepidus ille
Rhetor, quorundam oblivisci. Liceret in aliis omnibus
vitiis instare, quomodo haec TeKevruxja (pvai^, et — quam
multos
laqueo tenet ambitiosi
Consuetude mali^
Verum supersedebo hoc argumento, postquam uni
objectiunculae ex experienti^ desumptse respondeatur,
quse suadere velit aliud quid praeter memoriam ad
habitus, puta ad artes, requiri. Supponatur enim qui-
cunque cujuscunque artis regulas et ideas apj)rime
1 [Jur. Sat. vi. 304.] ^ [Ibid. vii. 60.]
reverd diver si a memorid hominis. 11
callens, Musicae forte, vel Scrlptorise; neutiquam foret ut
hie homo, si desit praxis, et exercitatio, tam peritus
Musicse evadet, ac ille, qui aliquos citharae pulsandse
annos impenderit; neque erit scriptor noster Ausoniano
ilU Taxvypa(pM artis facilitate et promptitudine conferen-
dus, de quo dicitur,
Currant verba licet, manus est velocior illis,
Nondum lingua suum, dextra peregit opus,
habeat ille prius dictus quantamvis memoriam, et
tantam quantam habere possit. Sic etiam fieri potest,
ut ebriosus ille (de quo antea dictum), diuturno tempore
Baccho sacer, etsi omnem pene memoriam immersit
poculis, pergat tamen fortius genio et vitio suo indul-
gere, habitu ebrietatis vel ipsum corpus obsidente; ut
nulla legum virtutis quanquam exactissim^ cognitione
ad bonam frugem retrahi possit. Kespondeo, i Quod
spectat musicum et scriptorem, eos qui ideis artium
harum mentem plene instructam habent, et meminere
quomodo omni modo organa artis tractare et applicare
debeant, seque esse, quod spectat substantiam habitus,
artifices, ac quosvis alios quantalibet praxi aut usu
eximios. Sin vero ita ipsam artem exercere nequeant;
est quaedam accidentalis, extrinseca^ et minus ad rem
pertinens ratio; qualis est vegetior vis imaginativa,
corporalium membrorum habilitas, organorum dispositio
aptior ; manus scilicet, et partium habitui inservientium
torpor, firmitas, moUities, flexibilitas, robur, quibus
organa artis et habitus imperatis obsequentiora reddun-
tur. Haec autem ex accidenti se ad habitum habere,
qui in animo situs est, jam antea praemonitum est; ad
mentem enim dirigentem et imperantem, non ad manum
habitus pertinet, cujus facultates perficit, facilitat et
determinat; corpus vero et reliqua agentia mere
12 Habitus humani acquisiti non sunt
naturalia, quae sub arbitrio et nutu alterius sunt, quod
su4 natura ad unum propendeaut, et passive solum
indifferentia sunt, habitus incapacia sunt, imo potius
ipsa sibi habitus sunt; facile id apta nata facere, ad
quod a natura diriguntur ; et quod contra est tentare,
inepta et inidonea. Hse dispositiones corporales, habitus
quidem exequutioni extrinsecse multum inservientes,
non tamen magis pertinent ad ipsam naturam habitus
proprie et prsecise dicti, quam modulatio et integritas
citharse arti citharoedi conducat. Ebriosum quod
attinet, si ex vitiosorum actuum frequenti4 corpus suum
Isesum, et imminutum, et immutatum est, induitur ille
nova potius substantia quam novo habitu, syncrasia
corporis alteratur; quicquid vero in eo profluit ex
habitu, idem etiam ex suavi memori4 ebriosorum
actuum. Actuum memoria, non regularis virtutis prse-
stat homini habitum virtutis. Sed ecce secundum
argumentum.
15 Secundo, Actuum habitum procreantium dari
memoriam conceditur; hanc autem sufficere ad omnia
habitus munia commode obeunda patefiet. Si hoc
sufficit, notum est Naturam in superfluis non redundare ;
et ulterius quicquam requirere, quam id quod necessari-
um est, curiosi esse ac satagentis animi. Non est ideo
absque ratione temere nova quahtas confingenda, si hsec
satis fuerit. Sufficere memoriam inde probo; quia
quum hsec habitus sola sint officia, facultatem disponere
et determinare ad hoc potius quam illud, promptam
reddere operationibus producendis, agentis vires augere
et corroborare, activitatemque ejus suo influxu promo- '
vere, et simiha : hsec omnia memoria perficit, etiam sensu
teste. Qui enim recordatur quomodo, quo ordine,
quibus mediis et instrumentis ahquis actus edatur,
modo non desint extrinseca requisita, quid illi deest
i^everd diver si a memorid hominis. 13
quin possit quam paratissime et facillime operari?
Saltern prope est, ut facile operetur; et accrescente et
validius radicata iM memoria poterit adhuc facilius
agere. Ego certe nihil video, nisi si hoc privilegii
fictitia ilia qualitas sibi proprium usurpet, ut agentis
cujuslibet actioni pro sua auctoritate intercedat. Sane
prseterea quicquam expetere videtur merus e^opv^icTiuLo^,
iiiutiliter accurata subtilitas. Satis est artis pictorise
perito, si simulacro semel effecto, prototypi penes se
speciem et figuram retineat; ad quam se denuo con-
vertens, simile efformare potest. Nee opus est ei
veteriori qualitate. Idem est et hie; agens ssepius
actus produxit; eorum reservatur in animo similitudo
habitualis; ad ejus effigiem quidni agens viribus prsedi-
tum alium actum procudere possit?
1 6 Tertio igitur probatur, (idque ex ortu et inter-
itu habituum, simul et memorise ex accremento et decre-
mento, ex dependentia invicem necessari^,) idem esse
horum utrumque, agere ex habitu et ex memoria. Nam
quis eadem esse ilia non agnoscat, quae eodem modo,
iisdem vicibus, eodem semper tempore oriuntur, et
occidunt, vigent, increbrescunt, minuuntur, abolentur?
Nam ex quibus signis evidentioribus aut magis authen-
ticis rerum vel unitatem, vel identitatem concludere
erit? Si hoc tam illi par et omnibus adjunctis simile,
ac cooi/ cow, ac Sosias Mercurio, quid erit in caus4 ut duo
esse arbitremur? Videamus utriusque semina, dein
funera. Aristotelis effatum est secundo Nicom. cap. i.
e/c Twv avTwv, /cat cia tcov avrwv Kal yiverai iraaa dpertj, Kal
(pOeiperar ex actuum, scil. frequenti multiplicatione
generantur habitus : a ^el fxaOovTas iroielvy ravra TTOiovvres
fxavOavofx€v\ Similiter ex actuum cessatione denascuntur
^ [Arist. Eth. ii. 1. 4.]
k
14 • Habitus hiimani acquisiti non sunt
iterum; eos usus i3rocreat, otium interimit; consuetu-
dine comparantur, desuetudine labefactantur. Inchoan-
tur primo, perficiuntur pauUatim, postea confirmati
suam amriv et culmen obtinent, a quo eodem ordine
praecipites descendunt, deficiunt, expirant. Exige ad
has leges ipsam pariter memoriam. Ecce easdem ob-
servat, iisdem progreditur vestigiis, pari modo aetatem
suam acquirit et retinet; indiget omnino consimili pa-
bulo, exercitatione augetur — et increbrescit eundo, ali-
tur familiaritate agendi, intermissione deletur, enecatur,
extinguitur. De memoria dicit Fabius"", Omnis dis-
ciplina memorid constat; disciplina, id est, habitus
qui discuntur. Quin eadem passim utrique horum tri-
buuntur. Miratur Cicero, qua ratione memoria in suis
thesauris tarn multa tamque diversa recipiat, neque ea
tamen confundat, sed discretim sincera conservat; qua-
lia sint illi spatia, in quibus ilia continet, ita suis sedibus
disposita, atque etiam ordinata, ut et unumquodque
separatim, et cuncta confertim, et singula ordinatim
promat, statuat, digerat ; quomodo cuncta in se reci-
piat et recondat, ad ea recolenda, et cum opus est
retractanda, gravis memorise recessus ; commune hoc
promptuarium et repositorium, disciplinarum custos et
index, ut ex Platone Tertullianus noster : Sensuum
omnium et intellectuum salus^. Hsec mira memoria non
se habet per modum actualis rei; ibi species in tenebris
et silentio quodam latitant, quasi in vagina su4, aut
arcula, vel in somno tranquille feriantes. Educere inde
in actum, in usum, in lucem, si opus est, licet. Sane
haec ipsa est habitus effigies ; est hie specialium actuum
suorum quasi penu quoddam, et praesens atque mirus
*" [Id est Fabius Quinctilianus, Instit. xi. 2.]
^ [De Anim. cap. xxiv. 0pp. p. 281 a.]
I
reverd diversi a memorid hominis. 15
thesaurus. Habet se et hie ad instar potentiae cujus-
dam dormientis et otiantis : loKel yap evlex'^aOaL koI KaOeu-
o€tv e^ovra TTjif apeTrjv, rj airpaKTelv Sid (iiov, ID. OCtavO Ethl-
corum. Et Eustathius ad sextum Eth. >; efts tt/jos Ttjv
ciTrXajy Svuajuiv €VT€Xe-)^€ia Xeyerai, irpo^ Se Ttjv evepyeiau kqI
TTpoaipecriVi ws ev tw Koiixwfxevct) yewiierpr] yccojuieTpir].
Ut quamvis tacet Hermogenes, cantor tamen, seque
Optimus est modulator, et Alfenus vafer, omni
Abjecto instrumento artis, clausaque taberna,
Sutor erat : HoR. Lib. i. Sat. 3.
Ut pugnam se habere ad inducias Gellius ait: Non
pax est inducicB, helium enim manet, pugna cessat; ita
actus habet se ad habitum; ita et memoria ad actum
suum; est ille habitus quidam (ut Aristotelem vocare
visum est) wSivei Se evepyeiav, uterus est ex quo plerique
actus nascuntur. Jam et a se invicem etiam dependent,
et sibi mutuo respondent; integra enim mente, memo-
rise vel ex usu, vel ex temperamento cerebri, habitus
manent et vigent; hac languente et labefactat4 mar-
cescunt et decedunt. Vigent ergo in viris et habitus
simul et memoria; in senibus disparent. Quum enim
memoriam humiditatis modicse alumnam, siccitatis ini-
micam, trudunt \a\ewv iralSe^, et senibus vena omnis
exaruit, et superfluus humor excoctus est, memoriam in
illis debilem esse, aut nuUam consequitur ; pari passu et
ab iis evanescere scientias et habitus compertum est, ut
iterum quasi pueri videantur, tabula memoriae derasa.
Exemplo sit Hermogenes ille acutissimus juvenum,
senum ex oblivione ignarissimus. Item insignis ille
memoriae Rhetor, qui in hbris controversiarum se duo
nominum millia ordine prolata recitare potuisse tradit,
cui tamen in senect^ simul ars et memoria valedixere.
Jam Themistoclem ita valuisse memoria, ut intra annum
Persice quidem prompte loqueretur, historiis constat;
1() Habitus humani acquisiti non sunt
detraxisset quis illi memoriae munus, non habitum
loquelse reliquisset. Idem de Cyro, qui militum suo-
ram nomina tenuit; de Mithridate, cui duas et viginti
linguas, quot imperabat nationibus, traditur notas fuisse;
de Theodecte, qui semel auditos quamlibet multos ver-
sus dicitur reddidisse; de Crasso divitis etiam memorise
viro dicendum : quippe si quis rationem horum habituum
reddere e vestigio juberetur, quid aliud responderet,
quam excellenti illos viros memori^ valuisse, quae si
perire contigisset, et reliqui illi habitus evanuissent?
Sane si qualitas ilia ex actibus progenita ab e4 diversa
est, proximo tamen illi baud dubie est av/uLCpvrjs, et cog-
nata; arctissimam habent avfiiraOeiav,
Equiclem credo amborum certo (fcedere)
Consentire dies, et ab uno sidere duci.
Non est igitur aequum ilia iis separare naturis, quae
suis omnibus attributis tam prope cohaerent et quasi
coalescunt ; quae adeo a se invicem mutuo dependent.
Satis superque hie versatum est.
1 7 Ultimo, A ratione brevissime defungar. Hu-
jusmodi ea est ; habitus non est qualitas aliqua, aut
forma actibus crebris genita, et facultatibus operatricibus
inhaerens; ut communiter ponitur. Ergo non differt a
memori^. Aliud ergo medium non novi. Brevissime
et festinantissime hoc ostenditur. i Habitus ex acti-
bus generari asseritur. Facultatem autem ipsam agendo
in seipsa aliquid producere, est valde obscurum, et nescio
an absonum. Facultatis est actum elicere, et in aUud
plerumque quippiam agere. Quomodo igitur seipsum
agendo disponit, quo pacto actus e facultate impatiens
egressus in ipsam revertitur ? Urgeri hoc possit. Sed,
2 Monstri simile narratur, quod una simplex qualitas
tot actibus variis et centies conduplicatis generetur.
reverd diversi a memorid hominis. 17
Excedit hoc ipsum prodigium Bacchi ^tjui^rofjos, ut
centum eadem res celebret natales, ut ex mille oriatur
seminibus indivisse res naturse. Unusquisque enim e
tot actibus genitoribus illi pater est ; imo idem pater
qui et filius. Qui enim ex habitu agit, idem habitum
agendo ulterius producit, stabilit, roborat, complet.
3 Quoniam non ex uno actu producitur habitus, sed e
pluribus ; An primus actus ahquid producit, vel nihil ?
Si ahquid, num habitum ? Hoc est contra hypothesin
plurium actuum. Num ahquid praeterea ? Quid, quae-
so, est ? Nemo, inquis, novit. At quodcunque est
secundus, idem producet et tertius et deinceps ; et sic
quahs erit tandem lepidus ille habitus, ex tot entibus
nescio quibas coagmentatus ? Si dicitur primum actum
nihil producere, recte, et idem secundus producet ; ratio
enim non obstat; et ita olim emerget nobis bonus hie
habitus ex mille nihilis conflatus. Dicis hie idem
evenire quod in guttis, inque lapide contuso evenire
decent Aristoteles, Scaliger, alii. Multee, scilicet, ca-
dentes gattse nihil auferunt de lapide, sed una tan turn,
puta centesima in aliarum virtute partem tollit, quae
tum tota simul aufertur, non autem particulatim ; sic
est de lapidis fractione per malleum, quse fit tertio aut
quarto ictu minus valido, aut ab uno valido satis. Se-
cundum hoc ne tantillum quidem habitus a prioribus
actibus producitur; verum adest tandem fortis aliquis
actus, qui et suis, et reliquorum actuum vicariis operis
et viribus instructus totam rem conficit; et educit in
lucem habitum toties antea irrito conatu tentatum.
Hoc cum intellectu perobscurum sit, ego tamen nolo in
eo evertendo laborare; sumat id sibi pensi Suarezius;
qui hoc efficit in Disp. Met. prolixe quidem, sed effica-
citer. 4. Datur habituum intensio, extensio, immi-
B. VOL. IX. 2
18 Habitus humani acquisiti non sunt, etc.
nutio, contractio, remissio, cessatio; omnia haec per
gradus quosdam et scalas. Horum singula fieri non
]Dosse, prolixe nee hujus est operas demon strare ; etsi
fieri posse non dubitaverim. Interim quis credat tot
facies diversarum conditionum, tot personas, tot status,
tot mutationes, puram aliquam et simplicem qualitatem
sustinere ac subire? Mira de horum singula instanti4
in pulvere scholastico occurrunt litigia, quae sane nemo
nisi bene patientis stomachi tulerit sine taedio pervol-
vere. 5. Dantur etiam in brutis non obscure habitus
quidam. Quid enim ahud ilia canis, elephant! et cse-
terorum animalium docilitas est? At nemo aliquid in
iis idoneum habitum praeter memoriam concipere potest.
6. Taceo dubium valde esse, an hujusmodi entia a rebus
diversa, quae tamen sine aliis esse nequeant, omnino
dentur; et annon haec sint ipso sono contradictoria.
ReHqua quae erant plurima necessario dicenda (etsi et
quae dicta sunt, remitius sunt dicta) omittere libet ; turn
ut propriae festinationi, tum ut auditorum patientiae, turn
ut opponentium diligentiae consulatur. Conclude igitur,
Habitum non esse a memoria diversum, etc.
ORATIO MODERATORIA.
IN AUSPICIIS TERMINI, APRIL. 30, 165 1.
IN vestris aspectibus omni gratis florentissimis ; in
vestro vultu, vivam literarum virtutisque effigiem
referent! ; in vestr4 indole ad optima quaeque atque am-
plissima comparata, dum prsesentis seculi gaudia, et tri-
umphos, spes, atque omina posterorum Isetissima stu-
diose contemplor, erumpit e gestienti pectore, non dico
invita, sed tamen prseceps, et quodam quasi impetu
extorta^ hodierna gratulatio. Scilicet, cum ubique alias
terrarum literas oppressas, virtutem dejectam, trium-
pbantem barbariem, luxum atque ignaviam difEuentes,
omnia tenebris, strepitu, sordibusque oppleta, attonit^
diu mente tacitaque perlustrassem ; quamprimum ex
isto squalore oculi in suum hoc vestrae prsesentiae ely-
sium emergentes tarn grati spectaculi avido se pastu
reficerent, sensi et linguam stuporis sui vinculis vixdum
liberatam, cujusdamque lasciviae impatientia correptam,
praepropero conatu in plurimam salutem vobis dicen-
dam prosilientem. Salvere igitur vos jubeo, Academici,
etiam atque etiam omnes. Quae salutatio prout e pec-
toris mei fundo et penetralibus, ex intimis praecordiis,
e promptissimo affectu nata, atque effusa est; ita uti-
nam nulla earn doloris mistura cum ob vestras omnium
vices, tum ob meas suscepti aliqua ex parte corrumperet,
ipsamque adeo e sui auctoris ardentissimis votis pariter
cum ipso e vestro conspectu retractaret; neque enim
aut mihi ingratior necessitas, aut vobis immanius infor-
tunium obtigisse potuerunt, quam quod iniquus nobis
2—2
20 Oratio Moderatoria
omnibus infestusque Apollo me vobis hodie conscivit
moderatorem, vos mihi auditores; ego sane (ut mei
ineptitudinem ingenii, ut peritise inopiam, ut cseteros
meos defectus conticescam) ego, inquam, unicus vestris
tot discrepantibus sententiis, tam dispari genio, tarn
diversse expectation! satisfacere eMem oper^ possem,
qu4 simul et semel Jovis et Momi, Ulyssis et Thersitae,
Democriti et Heracliti, partes agere; aut in eadem
scen4 Catonis et Boscii personas sustinere. Facilis est,
6 Hercules, bivii tui ingressus. In prompto tuae literse
anxios calles dignoscere, 6 Pythagora; aenigmatis tui
perplexitates. Sphinx versutissime, solvendo sum; at
quibus ego technis, quo artificio eiFectum darem, ut per
eundem spiritum, in eadem loquela, gravis pariter essem
et lepidus, serius et facetus, dicaculus modestusque, hoc
est nimirum ut vestram omnium laudem et benevolen-
tiam promererer? Haec est ea difficultas quae me cru-
ciat, haec quae me vestrae omnium indignationi, dicteriis,
censurisque torquendum propinabit. Si quid enim ego,
quandocunque sermones meos nostri officii et hujusce
instituti rationes exegerint, honesti et sobrii, bona scilicet
mente, protulero; ecce tot illi famelici jocorum chamae-
leontes, hujusce loci, hujusce aeris parasiti, su4 spe, sua
praeda, suo venatu multati, indignanti stomacho, latran-
tibusque pulmonibus! qua sunt pedum, cerebrique
levitate, hinc se continuo proripiunt, obtusissimi Mode-
ratoris capiti quot imprecantes diras, quot furiarum
atrocissimas vindicias illi meditantes. Revertentes
autem si quos recta iter ad nos conficientes nacti fuerint,
quantae confestim bardos illos arguunt insaniae qui pro-
ficiscantur audituri (utor eorum verbis) asinum rhetori-
cantem, truncum loquentem, aut ipsum potius stupidis-
simum Moderatorem prolixe somnlantem. Sin ex altera
parte aliquid de severioris styli rigida gravitate relax-
I
in auspiciis Termini, Apr, 30, 1651. 21
ando, operam quis dederit oratiunculam suam amoeniori-
bus facetiarum condimentis temperare ; illico, quae nostra
est fortuna, — ex ipso fonte leporum surgit amari ali-
quid — mirum ni in ridiculi hominis caput mille imputa-
tionum calami collimentur; ni tergum illud puerile
inclementius vapulet; et ineptissimi humeri tot nuga-
rum, cavillorum, stoliditatum, et univers^ ill4 levium
quisquiliarum farragine degraventur. Ita me misere
ambiguum conspicitis, Academici, inter serium et ridi-
eulum, inter iram et jocum, inter sacrum et saxuni
solicita distractione hsesitantem. Ex hujusce anxietatis
aequilibrio ut me expedirem, quum ad vestri judicii
aram confugio, ad vestra provoco consilia, quam belle
mihi consulatur, quseso vos obnixe, ut animum adverta-
tis. Nil aliud e vobis plurimi quam sales, facetias, fes-
tivifcates; id est, si mentem rei scrutemini penitius,
nugas, scurrilitates, ineptias; perpauci ration es honestas,
serias, solidas, austeras nimirum, sordidas torpidasque,
sibi et buic loco deberi vociferantur. Alius me super-
cilium strenue contrabere jubet, alter explicare; hie
tetricae fronti serumnosam nubem induere; ille expor-
rectse serenum. Est qui me malit esse hilarem, est
etiam qui tristem; hie ad lasciviam hortatur, ille ad
severitatem: ut videam clarissime, vestris modo mori-
bus et voluntatibus obsequi vehm necesse esse, vel me
puerum prsestare, vel senem referre, vel plane ludere,
vel disertissime insanire. Ita quum intelligam vos
omnes erga me hodie esse animates, quid mitius restat,
quam ut in vos indignabundus aciem stringerem, et in
haec ingentia opprobria liberse orationi habenas effun-
derem? Eone tandem evaserint res nostrse, Auditores
lepidissimi, ut vestris etiam suffragiis hie ludus literarius
in scenicam, hse Scholse in theatrum, haec subsellia in
tot tabernas vertantur; vos autem ipsi ex Academicis
22 Oratio Moderatoria
in spectatores, nos omnes in mimos atque histriones
transeamus ? quin ego protinus togse huic renuncio,
comicum induor pallium ; cucullo me exuo, recipio
soccos ? Huic ipsi pileo larvarum praestigias sufficio ;
pudet enim hujusce vultus, hujusce habitus, si me in
hunc locum importuna adegerit necessitas, non ad vir-
tutem evehendam et propagandam; non ad veritatem
inquirendam et propugnandam ; non ad vestras egre-
gias laudes meritissimis encomiis celebrandas, verum ad
agenda coram Yobis ludicrorum propudia, ad theatralem
plausum mercenario ineptiarum dedecore emendican-
dum. lUud si verum sit, quod fama loquitur, stoma-
clios vestros solidi omnis cibi pertaesos, et dapium rhe-
toricarum nauseam et salubrioris philosophise grave-
dinem usque adeo invasisse, ut prseter futilia quaedam
bellaria et putidissima nugarum fercula palato vestro
nihil sapiat; ne ipsa sapientia, nisi insipida, neque Veri-
tas, nisi jocis condita, neque ratio, nisi ridiculo tincta;
maM profecto sorte ego vobis coquus sum datus, ad
ilium inanium deliciarum apparatum neque ingenio
factus, neque studio institutus. Si vel ipsse serenissimse
Musae non alio quam deformes cachinnos attollentium
ritu pulchrae vobis et decorae videantur; non ipsae gra-
tissimae Gratiae praeterquam ridentes arrideant, quo suo
amplius merito hie locus Musarum antrum, regnum
Apollinis, domus literarum, templum virtutis, veritatis
asylum, aut vos horum numinum longe amplissimorum
ministri, mystae, sacerdotes audiatis? quin potius novo
numini Joco; numini inter tot Atas, Pcenas, Parcas,
Yejovesque jam tandem annumerando, augustissimum
hoc delubrum cum appositis sibi aris, hostiis, statuis,
sacrificuHsque consecrentur. Aris, dixi, hostiis, statuis,
sacrificulis? Ecce quam sine ullo negotio haec omnia
(an vobis, sophistae, architectantibus ?) praesentia atque
in auspicns Termini, Apr. 30, 1651. 23
parata sunt! vestrae omnium aures sanctissima sunt
joci altaria; pro molae salsse sacrificio plerique astan-
tium sui medullas cerebelli, et fumigantis phantasise
nidores certatim obtulere. Uniuscuj usque vestrum huic
in mente Deo mille idola et simulacra eriguntur. Sin
requirantur sacerdotes, ecce pro sua in jocum devotione
procedunt in medium haud pauciores sexcentis tam
sacrosancti muneris candidati; in quibus tamen ego
nomen non profiteor meum. Quin potius videor mihi
noil immerito indignari, si in hoc suo quondam imperio
tam stramineo numini fasces submittat Kegina scienti-
arum, Mater artium, coelestis Philosophia ; coelestis, in-
quam, Philosophia, nostri lux ingenii, mentis ambrosia,
dux et magistra vitse, medicina monim, animi Paradi-
sus, donum deorum longe optimum; si ut huic ficto deo
locus et successio prsebeantur, ex hisce Scholis quasi
quodam ejecta ostracismo exulabit divina Veritas ; Veri-
tatem, dico, Coeli filiam, rerum legem, deorum autogra-
phum, supremum testem, proximum mentis affinem,
imo ipsius intellectus parentem, sobolem, conjugem,
essentiam. Hoc nisi esset manifestum, si non ipsa res
aperte pronunciaret, vix ipse mihi etiam prsefracte affir-
manti fidem acquirendo fuissem, apud homines eousque
ingenuos aut hsec tam prseclara potuisse rejici, aut ilia
tam indigna, tam absurda obtinere. Quae, quaeso, omnia
quid aliud sunt, quam tot spurii mentis incestae abortus,
aBstuantis ingenii spumae, purgantis sese intellectus ex-
crementa, vagabundae errores phantasiae, pinguioris Mi-
nervae sudores, insulsi sales, invenustae veneres, msticae
urbanitates, horridae, barbaraeque elegantiae ? in quibus
nihil sancti, nihil sani, nihil solidi, nihil rari ; nihil, deni-
que, in quo aut vis ingenii, aut vigor phantasiae, aut
subtilitas acuminis, aut fides memoriae, aut laus indus-
triae eluceant, reperitur; imo ne ipsius quidem aliquid
24 Oratio Moderatoria
inventionis ; nisi hoc sit egregie invenire, sedulo nempe
obsoleta jocorum scrinia excutere, sophisticorum actuum
archiva recolere, sepultas excitare facetias, antiquatas
interpolare, alio donatas vultu edere; saltern novas
quasdam et inauditas e tot communibus locis, e tarn
plene instructo promptuario coUigere, e tarn vari^ ma-
teria procudere, e tarn diffusis campis excerpere ; e tot,
demum, catenarum nodis, lancium capulis, baculomm
manubriis, ipsisque oUarum auriculis, aliquas arripere
jocandi ansas. Sin in hisce rebus quisquam plurimum
levitatis et ineptise, stultitise et vecordise, flagitii, ob-
sccenitatis, injurise, et ipsius (proh dolor) impietatis
desideraverit, nimium (heu riimium) barum fsecium.
depreliendet ; etiam et expertus mirabitur fuisse usquam
aliquos, in hoc olim gravissimo castissimoque Musarum
hospitio, nugarum institores, talem audentes et gestu
et lingu4 profiteri immodestiam, qualem vix, aut ne
vix publicorum morion um projecta licentia, neque scur-
rarum de trivio efFraenis protervia, neque ipsa Cyni-
corum perfricta impudentia prse se tulissent ; qualem que
non dico severior aliquis Aristarchus, sed vel ipse Mo-
mus, horum licet non longissime absimilis, suo confix-
isset obelisco. Certe quis hisce ferat audire in locis
tantam verborum turpitudinem, quantum stupendum
fuerit aut castam mentem concipere, aut pudens os pro-
ferre, aut honestas aures aliquo gratulationis testimonio
excipere potuisse ? Quis non commotior sustinuerit
aspicere eos viros, quos absque sollenni quadam reve-
rentia cogitari non debere ij)sa virtus judicaverit, vobis
non quidem frementibus, verum ridentibus etiam, ac
applaudentibus, totis conviciorum plaustris oneratos,
immanisque petulantise spiculis impetitos ? Etiam nos
quam hie virtutem non temeratam, quam innocentiam
illaesam, quern pudorem non explosum, quam sacrarum
in auspiciis Termini, Apr. 30, 1651. 25
reriim majestatem illibatam quorundam facinore, om-
nium favore, vidimus et audivimus ? Cogitate, Juvenes,
serio, et despicite, quam graves ex err ore is to vos ma-
neant contumelise ; quam dura et infesta de vobis judicia
apud omnes excitetis ? Videamini vobis audire, id quod
res est, plerosque ita de vobis statuentes, macilenta
oportere esse ea ingenia, quae tarn inanibus vescantur
alimentis; conspurcatissimam indolem, quae sordes istas
scurrilitatum tam avide et oblectanter deglutiat; pu-
dendam esse illorum animorum scabiem, quos adeo in-
fimse stimuli voluptatis pungant titillentque ; lubricum
esse et inconstantem mentis habitum, quem leves adeo
venti moveant et concutiant; hebetes, languidosque
sensus, ad quos tam apertao insulsitates sub ingenii
sapore et coloribus veniant abeantque. Illos, demum,
homines, vos, inquam, non optime esse moratos, quos
ita perspicuum est a gravissimis bisce morum pestibus
et certissimis pudoris corruptelis non abhorrere. Inno-
centes jocos, tempestivos sales, liberales facetias (ita me
Mus8e omnes et gratiae ament) nemo est usquam qui me
sincerius diligat; nemo qui tetricam illam et inanem
plerumque austeritatem vehementius detestetur. Erat
festivitatum qualecunque genus, quod neque infra suam
majestatem Reges gloriosissimi, neque citra suam digni-
tatem Consules eminentissimi, neque contra suam gravi-
tatem sapientes cordatissimi sunt arbitrati: exempla
Philippi, Regis fortissimi simul et lepidissimi; Csesaris
illius Octavii, augustissimi non minus jocatoris quam
bellatoris; elegantiam Scipionum decantatissimam ; et
consularis scurrae M. Tullii tres facetiarum libros. Tot
deinde Socrates, Diogenes, Zenones, Democritosque sua
seria his ludis vertentes quid attinet commemorare ?
Res ipBa loquatur. Ecqua sit a strictioris disciplinse,
cui nos potissimum incumbimus, molestiis suavior
26 Oi^atio Moderatoria
respiratio ? ecqua ab hujusce pulveris intensissimis su-
doribus relaxatio utilior? ecquid a literario labore otium
bonestius ? an aliud quippiam condimenti austerius
pabulum philosopbicum jucundius temperet, quam mo-
derata festivitatum tinctura, quam honesta leporum
amoenitas? Hsec nempe languentes spiritus reparat et
recolligit, haec tristes solvit afFectus, bsec ab immodica
animum attentione avertit; de satietate reficit, de fati-
gatione renovat; adimit languores, vires redintegrat:
exitum, denique, bsec oj)tatum superfluis phantasise
fumis subministrat^ quibus si non libera concedatur ex-
piratio, redeunt in sese, et in spissum obstipati coagulum
sua animum densissima ubertate obstruunt suffocantque,
ut dum induere gravitatem quandam et moestitiam
juvenes videamur, bilios^ extemplo quadam insania
imprudentes implicemur. Istos vapores festivitas dis-
cutit, recludit meatus, exhilarat spiritus, animum laxat
et distendit, ut jam mobilior alacriorque, sibique non
impar suis ipse officiis defungatar. Enimvero tumidum
illud supercilium, compositos ad serumnas vultus, Cle-
antheam faciem morti concolorem, verba afFectatam
quandam gravitatem et fastuosam prudentiam osten-
tantia, tragicos gestus Erynnias potius quam Musas,
Eumenides quam Gratias, Rhadamanthum aliquem
quam Apollinem addecentes, et nostra setas et hujusce
loci genius repudiant. Vivimus nos non in Sto4, sed in
Academia ; non in Areopago, sed in Lycseo ; in vita nobis
ora nulla adhuc senectas corrugavit, ut urbicos potius
patruos quam juvenes academicos sapiamus. Utamini
igitur, si cui vestrum allubescat, per me jocis castis
quidem illis, modestis ac innocentibus, reliqui modo in-
jurii, obscoeni, sacrilegi, quo digni sunt, eant ad corvos.
Estis tamen monendi, ut caetera facetiis vestris loco, tern-
pori, personis congrua adessent, modum quoque esse
in auspiciis Termini, Ap7\ 30, 1651. 27
adhibendum : quern sane liactenus defuisse, testetur ilia,
quse mentes vestras occupavit immodica nescio quae
voluptatis titillatio. Intra nullos sese terminos conti-
nebat hydropicus ridendi appetitus. Ad hunc locum
frequentes confluxistis, an discendi, an audiendi, an pro-
ficiendi, imo vero sola hinc ridendi, illinc jocandi gratia?
Quasi non alibi quam hie suam celebraret aulam ipsa
stultitia, suas bic ageret nundinas, et universale nuga-
rum emporium ; scommata, convitia, barbarismos bibul4
aure sorbetis, mox evomitis rursus omnia probe in auri-
culis concocta, et su4 plausus bene aucta Echo, quasi
8era Dodonsea resonatis. Nihil est ab omni adeo levi-
tate abludens aut sejunctum, quod vos statim, qua3 vestra
est alchymia, in risus et jocos non commutetis. Risit
Zeuxis anum a se pictam; risit Chrysippus asinum ficis
vescentem; uterque ridendo obiere. Vos etiam quoti-
die, omnium horarum homines, inspicere licet, anilia
qusedam deliramenta et ficu non digna asinos edentes,
tan turn non ridendo emortuos. Ilia ex orationibus de-
man tur, nihil placet : non dignitas, non concinnitas, non
gra vitas, non elegantia, nee pondus, nee ornamentum;
neque nervi, neque aculei, neque robur deinde, neque
pulchritudo. Non delicatos nares vel fragrantissimi
rhetoricoe flosculi ; non palatum mellitissimae verborum
illecebrae; nee oculos lumina ulla, nee pigmenta, neque
lenocinia oblectarunt; ipsse figurse deformes erant; ipsa
argumenta arguebantur, ipsse rationes obbrutuerunt,
omnia pr^eter unicum jocum rejecta, prseter unicum
ilium petulantem Cupidinem, qui vestra omnium corda
animosque tyrannico aliquo telo fixisse, vulnerasse, do-
muisse videbatur. Ab indecor^ h^c effuse ineptiendi
libidine illud saltem vos coerceat, quod minime sint in
illo ridendi loco res nostrse constitutae. Et nostris sus-
picionibus, et plerisque aliorum calculis exitio addicti,
28 Oratio Moderatoria
isfco modo Academise funera curemus, ne minime alii
nostram misericordi^ calamitatem prosequantur, dum
nostris ipsi instantibus fatis Sardonio hoc risu quasi
gratulari videamur.
Et jam vestra mihi vicissim, Auditores humanissimi,
opus est indulgenti^, ne forte minus arrideat vobis hsec
mea prolixa declamatio potius, quam oratio. Quin
redeamus pariter in gratiam, inque ilia, quae ad nostrum
omnium decus promovendum, ad illustrandam Academias
gloriam, ad eluendas prsesentis infamise maculas, ad rei
literarise (heu jam afflictissimse) solatium faciant,
unanimi industri^ contendamus. Solenni vos obtestor
desiderio, Academici, virtutem imprimis et modestiam,
integritatem vitse, morum comitatem, animi linguseque
temjDerantiam et castitatem amplecti, prosequi, venerari.
Erigite vestros de hodierno torpore vivaces animos;
turpissimum ilium desidise somnum et veternum excu-
tite. Peculiarem horum temporum ignaviam corrup-
tricem morum, decoctricem ingenii, nutricem et lacunam
vitiorum, magni cuj usque et egregii solam pene et
certissimam hostem, procul in suas regiones facessere
jubeatis. Quin omnibus diligentise nervis, forti animo,
fervido conatu, invictis studiis, sudoribus et vigiliis
obite literas nobiles, eximias, immortales, mentis vestme
vitgeque castissimas delicias, suavissimas epulas, ditissi-
mum thesaurum, tutissimum prsesidium, pulcherrimum
ornamentum. Ament sua deliria, indulgeant suis
somniis fanatica secula; suam ipsi lucem manibus
pedibusque eant extinctum : de vit4 et statu innocentium
literarum, acclamante et hie justitiam popello, extreme
sententi^ statuant; absit ut vos ea contaminati insani^
virgineo renuncietis choro, eas deseratis literas, per
quas steterunt hactenus, et in aeternum stabunt sua
inviolata numini reverentia, sua virtuti laus, suus
in auspiciis Termini, Apr. 80, 1651. 29
veritati locus : per quas liucusque perennarunt limpidis-
simi hi Castalidum fontes, per quas effloruit hoc
Musarum Elysium ; per quas vestra Academise praestet
virtus, ut ex hoc inglorio atque infami seculo eluctetur.
Harum utcunque auxilio literarum supra importunse
plebeculse perpetuo jam vobis obstrepentis despectissi-
mam sortem vos attollite; harum ope de popularis
sestimii ingratissimo contemptu, de public! obloquii
flagellis, de injuriis temporum vos vindicate; ne forte
existant baud pauci faleras vestras non immerito
detractas, nuperimaque ista tributorum onera vere
asinis imposita asserentes. Harum, denique, prsesidio
freti grassantem inscitiam ejicere; succumbentem
veritatem excitare; renascentium errorum et novitatum
indignissima monstra profligare; nostramque adeo
Academiam in sui honoris pristinum fastigium revehere
connitamini: nullo non genere literarum feracissima
vestra ingenia excolite; nuUis circumscripta finibus,
nuUis inclusa angustiis, nullis emensa spatiis, nusquam
aut ripas aut obices agnoscens in immensum evagetur
vestra cognitio : in ardua Naturae ascendite ; in abysses
Yeritatis vos immergite ; in adyta Scientiarum penetrate :
suppudeat vos ulla esse omnino in Scientiis arcana
vestrse diligentiae inaccessa, ullos calles vestris non
impresses vestigiis, uUas tenebras vestri intellectus
fulgore non illustratas, uUam aut linguam tam absonam,
aut dialectum tam difficilem, ut vestri aciem captus
effugiat. Nempe dum vos assidue legitis, subtiliter
disseritis, facunde peroratis, quis pudor est utilissimam
simul et pulcherrimam Mathesin su4 obscuritate quasi
obsignatam intra prodigiosos characterum cortices
delitescere; divinam Geometriam paucos ultra super-
ficiem attingere; in solidum, in profundum, in ipsa
Scientiae intima, ubi lateant usus magis quam ostentatio.
30 Oratio Moderatoria
neminem descendere; quod csecos illos et implicatos
numerorum labyrinthos acuminis industrii Ariadneo
filo extricare satagant vel duo vel nemo : in Geographic
terras incognitas, et nihil ultra relinqui; illustrem
astrorum scientiam, miramque OjDticen irrefracto con-
stantis animi radio perpaucos intueri; patentes et
foecundissimos Arabismi agros ignorari; sanctse linguae
mysteria caeca devotione coli potius, quam cognosci;
Graecos a Barbaris, in mediis hisce Athenis, pluri-
morum judicio non dissonare; reliqua omnia quamlibet
optima, quanquam praeclara, modo inesse aliquid
difficultatis summa species ostentet, sicco pede praeteriri?
Ecce, dum haec loquor, tacito obrepens incessu, in suos
fontes labitur, in suum caput pervenit nostra paraenesis :
ad sacrosanctam Philosophiam, Scientiarum parentem
dixero, an deam quandam, degentem in Coelis, metien-
tem infinita, scrutantem profundissima, contemplantem
singula, complectentem universa; cujus ego nunquara
fuerim confertissimas divitias, eximiam utilitatem, miros
effectus, digna encomia celebrando; quo pacto nempe
animum formet et fabricet, vitam disponat, actiones
regat, pellat vitia, expugnet passiones, errores discutiat,
liberet ab aerumnis, solicitudines detrahat; per ancipita
fluctuantium dirigat cursum, agenda et omittenda
demonstret; in Dei, in Naturae, in Yeritatis sinum
perducat, det animo latius regnare, omnia possidere, et
in suam originem redire; admoveat tamen ea ambigua
vitae, et seer eta rerum discernantur, eaque efficiat
pleraque, quae stupor potius, quam loquela, religio,
quam laudes, silentium quam praeconium, mens luculen-
tius, quam lingua docebunt, et explicabunt; de quibus
loqui est temeritas, et loquendo detrahere sacrilegium.
Ad talis tantaeque disciplinae studium acriter capessen-
dum me vos incitare dedecus fuerit; aequius erit sperare
i7i auspiciis Termini^ A'pr. 30, 1651. 31
vestram indolem vice esse stimulorum; apud vos rei
pulchritudinem pro centum precibus, necessitatem vero
pro mille fore argumentis. Ducem nobis, et perpetuum
in Pbilosophia dictatorem multi tractus, et praescriptio
temporis, continuse veneratio antiquitatis tradidit nobis
Aristotelem, digniim mehercle hoc principatu ; acerrimi
ingenii, omnigense doctrinae, indefessae industriae virum ;
quern non immerito et ego dubitem cum clarissimo
Bhetore an scientia rerum, an scriptorum copi4, an
eloquendi suavitate, an inventionum acumine, an
varietate operum clariorem putem. Stet illi (per me)
sua integra et inconcussa in his locis auctoritas ; maneat
suum imperium, fruatur suis fascibus; revocetis vos
modo in animum neutiquam constare, an ilium unum
genuerit Philosophia, in quo omnes suas vires experire-
tur; neminem unum tot arduis, ambiguis, secretis, imo
ne manifestis quidem pervidendis sufFecisse; Naturam
in unici pectoris angustiis infinitos suos thesauros,
difFusissimasque opes nunquam conclusisse; libero
demum vos ortos esse judicio, intellectu sui juris,
mente nuUi imperio obnoxi4 ; aptos natos vos esse tam
imperare, quam subjici, tam praeire, quam sequi, tam
probare quam credere, tam invenire quam doceri.
Solius ingenium vestrum -veritatis jugo et arbitrio
permittite. Exerceat ilia quandam in vos, si velit,
tyrannidem; ejus numen colite, ejus altaribus lit ate;
in hunc vestros oculos scopum dirigite; in hanc iter
cynosuram intendite ; sit haec vestrae palma victoriae,
vestri brabium certaminis, vestri trophaeum praelii;
eliciat nobis coelestem hanc flammam vester disputandi
conflictus; emergat haec harmonia e vestris tot disso-
nant ibus sententiis; in hunc vos portum contrariis
hisce ventis, stabiliente cursum sinceritatis et modestiae
saburra, tenente clavum periti4, sedulitatis remis
32 Oratio Moderatoria
promoventibus velificamini. Obstet Veritati apud vos
nullum sectse studium, nulla sententise pervicacia, nullus
amor novitatis, nullum vetustatis praejudicium. Quan-
quam noUem vos (nisi sacrilegi esse velitis) antiquitatem
plane aut respuere^ aut aspernari : debetur sua illi religio,
sua reverentia ; hsec nobis prseivit ; hsec faces prsetulit,
hsec artes et prudentiam invenit, hsec calles Scientise
indicavit; id autem, ad quod et hsec et csetera refe-
rantur, Veritas est; hsec ditat, hsec perficit^ hsec nobi-
litat animam ; hac nihil prius^ nihil antiquius, nihil
sanctius esse debet; vetustatem igitur oportet jure
suo dihgere, veritatem venerari; hanc sestimare, illam
prseponere ; huic studere, illam sectari. Gravissime
pudeat vos novitatis studio, vel quodam potius consuetse
veritatis fastidio prisca et vera contemnere, hesterna et
falsa aucupari ; putidse hoc est levitatis, nefarise injurise,
pudendse ingratitudinis ; levitatis, inquam, veritatem
agnitam, injurise dudum obtinentem, ingratitudinis
aliorum oper4 inventam et traditam rejicere et abdi-
care. Quam etiam turpe fuerit vos, morbo quodam et
fanatica ambitione agitatos, tumulata obitu feliciter
errorum portenta e suis nobis cineribus resuscitare;
Epicuri intermundia, Democritum inane, Deos in otio
et desidia feriantes, animam Galeni aut Dicsearchi
quandam e nescio quibus elementorum Syzygiis con-
temperatam, et consimilia his falsa, explosa, absurda et
impia dogmata novo apparatu, recente pomp4 in has
Scholas postliminio reducere. Sin quis signatum prse-
sente nota nummum nobis velit procudere, licet hoc
per me, semperque licebit, modo non fictum, non
fucatum, non adulterinum. Veritati enim novae, et
hactenus inauditse primum apposuisse calculum, Verita-
tem tot secula latentem e tenebris eruisse, laudandse est
inventionis, invidendse libertatis, sempiternse gloriae.
in auspiciis termini^ Apr. 30, 1651. 33
lUud autem serio vos commoneo, ne Veritati sit fraudi,
neutiquam earn in ornatu semper eleganti, nee perpetuo
aut pexam cincinnis, aut calamistris comptam, nee
unguentis delibutam, nee exoticis luminibus decoratam ;
nuUis fucis, nullis vocum lautitiis inquinatam, non in
amoenis continue viretis, nee tarn in Platonis alicujus
aut Theoplirasti mellitissimis sermonibus, quam in
scholasticis spinis et salebris, in quMam vocabulorum
barbarie liorridam, incultam, invenustam versari et
residere: non sunt illi e vestris manibus squalidi
Scholastici omnino deponendi; habent illi suum si non
cultum, at fructum; utilitatem, si non concinnitatem ;
habent suum in pectore, si non in lingua Mercurium.
Quid etiam si illi ingenio plus quam arte valuerint; si
suas ipsi umbras aliquando fortiter debellarint, et larvas
confoderint acuto nimium pugione; si nuUi experientise
multas scientias, exili fundamento operosas structuras
insedificaverint ; si denique e Naturse visceribus paucas
telas, e suis ipsorum plurimas et subtilissimas con-
fecerint? ut raro Veritatem sint assequuti, fungentur
saltern vobis vice cotis; proderunt si minus materia, at
mode utcunque disputandi ; Veritatem in suo et simplice
babitu dignoscere, presse stricteque disserere, sagaciter
inquirere, circumspecte explorare, ambiguitates t oiler e,
difficultates enodare, scrupulos diluere, involuta evol-
vere, flexanimis syllogismis et infirmare falsa et vera
confirmare, vos instruent atque edocebunt. Ulterius
vos ego institutes, pluribusque admonitos voluissem ; at
ecce jam incipio vereri, Academici, ne immodicus vestrae
lascivise vindex nimio prolixitatis tormento patientiam
vestram exercuerim; ne auditorum jam tandem pleros-
que probe obtusos, ipsoque adeo illepido suo Moderatore
reddiderim stupidiores. Retraho idcirco meipsum in
salutem tarn dissitis jam orationis intervallis disjunctam
B. VOL. TX. 3
34 Oratio Moderatoria, etc.
iterum mihi iterumque repetendum. Salvete. Valete.
Dixi.
Yos autem, doctissimi, respondens pariter et oppo-
nentes, efficite, ut dum externo huic actui inesse aliquid,
imo plurimum bonitatis aperte demonstretis, tu pro-
priam ipse thesin defendendo evertas, vos arguendo id
probetis, quod argumentis evincere non possitis. Vide
etiam tu Veritatem rerum divino conformem esse intel-
lectui valide et perspicue astruendo, ut tua etiam
sententia ipsi Veritati conformis esse videatur. Ita fiet
ut tuse virtuti et diligentise cum Veritas ipsa, tum et nos
omnes plurimum debeamus ; ilia, quam in divinam adeo
originem retulisti ; nos etiam, quos ad tam excelsam et
coelestem rem ardentissimo conatu amplectandam
animabis.
XJnicum est, Academici, quod me fugit perorantem ;
cujus vos etiamnum participes facere, nescio an gratum
fuerit. Habituri estis propediem ex voto vestro et
sententia animi Moderatores duos. Unum nuperrimum
Tripodem vestrum, ipsas, ut probe meministis, jocorum
delicias. Alterum autem, non Tripodem quidem ilium,
verum omnium tamen (quos ego quidem cognovi
unquam) bipedum lepidissimum. Quod cum ita so
habeat, noluissem ego ufccunque exiguis meis, si quae
adfuissent, facetiarum ferculis tantas lautitias minimi
ex parte antevertendo stomachum vestrum fregisse.
Valete, et strenue expectate. Vos autem agite. Dixi.
ORATIO
AD ACADEMICOS IN COMITIIS.
QUOD faustum felixque sit, Academici, anno in se
redeunti, mensibusque circumvolutis, cum serpente
isto ^gyptio, veteri pelle deposita, viridem resumit,
et quasi renovari se sentit Academia. Eursus in
hanc quasi Jovis ^gyptii sedem solennes ludos acturi
confluxistis. Adhuc a bellorum rabie incolumes, et a
tot mutationibus E-eipublicae inconcussi, adhuc ab impor-
tuuis querelis et conviciis ingrate contra vos lascivientis
populi superstites persistitis. Nonduni aut fortuna3
fluxa instabilitas, aut oppugnationes publicse, aut
clandestinee molitiones improborum hominum, saluti
vestrse insidiantium, efficere potuerunt, ne etiamnum
applaudere vigentibus et florentibus Uteris, et ne divino
favori almo nostrse Academise Statori et Protector!
gratiarum anniversarium debitum persolvere possimus.
Enimvero quasi inesset periculis vis qusedam salutaris,
nunquam magis quam per has tempestates et lubricas
rerum fluctuationes, bonarum literarum omne genus
crescere et germinare videbatur: de qua re prsecipue
opportunum fuerit vobis impense gratulari ; nee quidvis
succurrit cogitanti, et sanctitate hujusce loci, et temporis
solennitate, et meo genio, et vestr4 omnium illustri
frequentia gravissimaque expectatione dignius dicendi
argumentum : ex quo et Dei Opt. Max. prsestantissima
dona et beneficia agnoscere, et vos ad ulteriorem
studiorum profectum excitare, et clarissimos hospites
vobis benevolo omnia prospera optantes felicitatis vestrse
3—2
36 Oratio ad Academicos in Comitiis.
qualicunque amoena repraesentatione recreare valeamus.
Unde autem vobis gratulari incipiam potius quam ab
iis, per quas loqui concessum est, Unguis, istis totius
literaturse quasi stabilibus fundamentis, et nucibus quas
frangere oportet quemvis nucleum intimioris doctrinse
devorare cupientem? quarum singulari gloria, sive
peritiam sive varietatem spectemus, nulla Academise
tempera cum nostris fuerint conferenda : adeo ut quas
antiquior Academia vix intellexit, nostra expedite loqua-
tur, et quarum ilia famam vix audivit, bsec mentem
familiariter intelligat : imo et quas grande aliquid fuit,
provectiorem aliquem magistrum doctoremve mediocri-
ter callere, eas nos vixdum egresses e matrice academica
inque suis cunis vagientes infantulos distincte pronunci-
antes audiamus. Grsecos auctores omne genus, Poetas,
Philosophos, Historicos, Scholiastas, quos non ita pridem
tanquam barbaros majorum inscitia verita est atfcingere,
jam matris nostras etiam juniores filii intrepide pervol-
vunt, ipsorum lectionem in levis negotii censu repu-
tantes; nee minus prompte Lyceum aut Academiam
adeunt, quam si remeantibus seculis cum Platone et
Aristotele in mediis Athenis versarentur. Te appello,
chori hujus Attici praesultorem, eximias virtutis ac
eruditionis delicias, grande columen literarum, nostrseque
non tantum Academise, sed et prsesentis seculi lumen et
ornamentum, parvum hominem, sed magnum profes-
sorem: cui nempe debemus, ne frustra tuis Anglis
sues Itali Politianos et Hermolaos Barbaros, sues
Galli Budseos et Stephanos, suosque Belgae Erasmos,
Grotios, Heinsiosque exprobrare possint. Enimvero jam
viginti plus minus anni fluxerunt, ex quo tuis unius,
tanquam proceri Atlantis humeris innititur Graeca eru-
ditio; quos si te meritissimae tuse celebritatis saturem,
et quasi supervacuse ingrato seculo benefaciendi curse
Oratio ad Academicos in Comitiis, 37
pertaesum, subducere contingat, rem literariam quam
irreparabiles invasurse sint ruinse, baud facile est ariolari :
quern enim reperire erit, qui tibi in hoc arduo munere
succedere audeat? et quern non pudebit, tuis vestigiis
insistentem, Cathedram istam tui nominis claritate
nobilitatam conscendere? cujus promptissimam ingenii
facilitatem, felicitatem memorioe, peritiam omnigenae
bumanioris literaturse, indefessam diligentiam et inex-
pugnabilem constantiam, tarn imitari fuerit arduum,
quam assequi et exsequare omnino impossibile. Macte
consiliis tuis, optime et doctissime vir, sive te adbuc
cupidae juventuti inclytam facem prseferre, seu tanquam
emeritum ducem in tibi non ingloriam quiet em secedere
juvet, te immortalis bonos, te indulgentia Numinis, te
propensa benevolentia bonorum omnium, te profusis-
simus plausus tibi grates meritissimas exolventis
Academise, perpetuo consequantur ; et prgecipue oratoris
tui, quern dicentem in tarn augusto loco et te cele-
brandum suscepisse, ingentis audacise fuit, et illaudatum
praeteriisse improbae fuisset ingratitudinis ; utpote qui
se totum, quantus, quantus est, tuse institutioni debere
agnoscat, et qui in tuis alumnis nomen suum posse
profiteri summa cum animi alacritate glorietur.
Quid Hebraeas literas commemorem, reliquarum
parentes, quarum intellectum adipisci, olim supra
humanam sortem, et non nisi dsemonum ope atten-
tandum videbatur? Jam vero multos apud vos etiam
tyrones invenire est, quasi idoneos qui in primseva
Paradiso versarentur; et qui primum omnium parentem
sua rebus universis indentem nomina fuissent intel-
lecturi.
Nimirum tam insigne beneficium priori Academise
obsignates divinorum oraculorum fontes vobis reseravit,
quin et arcanos cabalisticse doctrinse recessus, et si qua a
38 Or alio ad Academicos in Comitiis.
venerabili antiquitate tradita extant sincerse sapientise
nionumenta, et mysteria, vobis patefecit.
Nee desunt inter vos, qui Arabicse linguae prseclaram
operam impenderunt, nee indigna vestro genio diligentia,
nee ingrato erga istos homines consilio, penes quos
aliquando, diluvio barbarorum orbem terrarum inun-
danti, rei literariae imperium stetit; et qui veterum
seientias, librosque alias forsan temporum injuria
perituros, sua industria qualitereunque eonservatos
posteris transmiserunt. Qua in re tamen ad versa nobis
fata caussari possumus, quse intempestiva erudelitate
virum in his rebus industrise ac peritiae laude eminen-
tissimum nobis prseripuerunt. Nee tamen omnino
desperandum, ne vestrae indolis vivida agilitate,
tanquam solis orientis almo calore obstetricanti, e
demortui Phcenicis Arabiei eineribus novus aliquis
Professor hnguarum orientalium nobis repuUulet; eujus
praeclaris auspiciis duetuque, divitem, non magis gem-
marum et aromatum, quam, ut nonnuUi perhibent,
sapientiae et areanae eruditionis Orient em, tuto per-
agrare et penetrare possimus.
Ut praeteream exterarum linguarum, Gallieae praeser-
tim, Italieae et Hispanicae, leve quidem sed non inutile
studium, jam apud vos magnopere gliscens et grandes-
cens. Quarum benefieio non tantum cum nostras nimis
angustae regionis hominibus eolloqui potestis, sed reli-
quos omnes mortales ubivis gentium sapientiae laude
florentes, viros optimos et doetissimos vobiseum dis-
serentes, suasque vobis eogitationes leetissimas commu-
nieantes exauditis; eoque paeto sua sapientia, suisque
inventis reliquas gentes spoliatis, quibus Britanniam
vestram, tanquam alienis divitiis vestrum aerarium, et
alieno melle vestra alvearia, loeupletetis.
Jam eloquentiam vestram, Academiei, praediearem,
Oratio ad Academicos in Comitns. 39
si id possem prsestare eloquenter; nee vererer affirmare
niillibi gentium in quovis literarum plirontisterio, Rhe-
toricam aut frequentius aut splendidius triumphare, nisi
id absonum foret, me orationum academicarum facun-
diam ac elegantiam laudare, etiam nunc temporis
coram vobis tam indiserte et parum eleganter peroran-
tem. Quanquam, quod mea imperitia glorise detri-
mentum vobis attulit, id omne aliorum ornatissimorum
virorum per hos dies rhetoricantium luculentae orationes
resarcient, et vobis tam eximise arti debitam laudem
abunde vindicabunt: qua nempe loquelam dirigente
et mens rationis lumine illustratur, et cor ineluctabili
violentia ad assensum pertrahitur, et afFectus mellitis-
simse cujusdam voluptatis blanditiis demulcentur; et
aures gratissima quadam harmonia oblectantur; et
universus homo in facile obsequium, et sibi ipsi non
ingratam servitutem subjugatur: ne dicam inesse
eloquentise occultam quandam et quasi magicam potes-
tatem elimandi hominum mores, ipsorumque animis
dulcissimam quandam comitatem et exoptatissimam
Civili Societati urbanitatem instillandi; ita ut nulla un-
quam gens fuisse memoretur, in qua non una cum
facundiae studio et morum elegantise et sapientiae gloria
elucescerent. Quo magis vos amplissimis laudibus
atque elogiis estis decorandi, qui divinam banc et
flexanimam facultatem usurpatis, non ad promovenda
insanse ambitionis studia, non ad seditiones in Republica
commovendas, non ad imponendum credulitati vulgari,
ac idiotarum simplicitati fucum faciendum; sed quo
animos hominum, sal u tar i sane suadela, a putidissimis
vanitatibus et a sordidarum voluptatum illecebris ad
verse virtutis et sapientise studium abducatis. Sed non
magnum, Academici, neque decorum fortassis fuerit, iis
de rebus felicitati vestrse gratulari, in quibus etiam
40 Oratio ad Academicos in Comitiis.
improbi stolidique homines plurimum excellere possunt ;
quibus nonnunquam tenacem memoriam, qua multas
linguas addiscere, et dexteritatem ingenii, quo concinne
et copiose eloqui possent, liberalis natura impertivit : at
sincero ardore ingenuarum Artium, et excellentium
Scientiarum aviditate inflammari, divinissimas Philoso-
phise contemplationes deperire, atque adeo bonse menti
acquirendas sedulo incumbere, id non nisi bonorum et
sapientum virorum fuerit, non tantum egregiis dotibus
a natura instructor um, sed propria indole ac judicio
spontaneo ad res optimas contendentium. Atque illam
esse prseclaram indolem hodiernae Academise nostrse,
non pauca aut obscura indicia contestantur : siquidem
quae majores nostros nimium sane et fere omnino occu-
pabat, futilium nugarum infelix curiositas, ea apud vos
magnopere declinare et defervescere coepit : quibus scili-
cet jam non admodum allubescit, in nescio qua de entibus
rationis, de materia prima et consimilibus chimaeris
scholasticis, otiosa et puerili contemplatione, divinam
aciem ingenii obtundere, bonasque horas male collocare
in ea Philosophia prolixe considerandgt, cujus nulla sunt
principia certa et evidentia, nuUse conclusiones firmo
fundamento innixae, nulli effectus ratiociniis responden-
tes ; in qua nihil solidum, nihil perspicuum, nihil volupe,
aut ingeniosum, nihil non aerea subtilitate et sophistica
vanitate corruptum ac contaminatum.
Est vero quod vobis gratulemur, Academici, sublimio-
rem genium, et favente Minerva, nobilius sanctiusque
studendi institutum ; ad scopum hunc nobilissimum col-
lineatis, ut quicquid verum sit, quicquid pulchrum et
elegans, quicquid humanas mentis consideratione dignum,
quod intellectum vel utiliter instruat, vel fideliter exer-
ceat, vel sincero ornatu condecoret, vel pura voluptate
oblectet, id omne ut flagranti oper4 discatis, in id assi-
Or alio ad Academicos in Comitiis. 41
duam meditationem impendatis. Gratulor, inquam, vobis
siquse hie adestis, adestis autem ut sperare fas est,
complures excelsse et liberales animae, praeclarum hoc
vestriim propositum. Gratulor vobis justam illam et
generosam judicii Hbertatem, vestris conatibus, vestro-
que exemplo nobis et posteritati assertam. Gratulor
excussam vestris cervicibus stultam illam et sordidam
superstitionem, scientiarum validissimum obicem, et
fidissimam nutricem ignorantise et improbitatis : quae
dum ingeniis hominum methodos quasdam angustas, et
certos quasi sententiarum cancellos prsefigit, ut ea,
nullo habito discrimine, quae a majoribus nostris tradita
sunt, et quae e non nisi levibus praejudiciis hausimus,
obfirmate credere debeamus; prout usum rationis a
divina bonitate nobis indultae aut valde imminuit, aut
plane aufert; ut purissimam voluptatem, si qua inest
liberalibus disciplinis, poUuit et subducit; ut sapientiae
profectus et scientiarum impedit augmenta ; prout efficit
ut nos eo pacto docti, quo Hispani et Itali religiosi sunt,
hoc est, non nisi memoriter et perfunctorie evadamus;
ita ingenii obstinati, pervicacis et arrogantis invictissi-
mum est argumentum : quam potius haec genuina sit et
laudabilis modestia, quae erectum ac generosum animum
decet, se unius Yeritatis justo imperio subjicere, eam
ardentissimis votis expetere, et ubivis latentem, quovis
pacto, sive scrutinio experientiae, seu rationis indagine
expiscari.
Erga banc Dei Opfc. Max. pulcherrimam filiam
quam sincere vos sitis animati, vel propensus iste
afFectus indicare potest, quo nuperrime Mathematicas
Scientias veritati unice caras dilectasque colere coepistis.
Macti estote, Academici, tam insigni et laudabili studio.
Jam tandem vos serio Philosophiae operam daturos bona
spes est, Yeritatis inquisitionem non tantum a dialecticis
argutiis, sed quod antiquis Philosophis solenne erat, ab
42 Oratio ad Academicos in Comitiis.
iis nobilissimis Scientiis auspicantes: quibus discendis et
percipiendis dum attente invigilatis, non tantum multi-
farise cognitionis uberrima supellectili mentes vestras
ditatis et exornatis, nee solummodo inexplebilem sciendi
appetitum, sane ingeneratum omnium hominum animis,
at in vestris potentius ardentem, variorum subtilissi-
morum theorematum non fluxo et imaginario, sed solido
et durabili pabulo satiatis ; verum etiam, quod maximum
est, ingenia vestra hdc dura quidem sed minime aspera
cote acuitis, quin et ilia in tam illustri palaestra agi-
tantes, sincero usui fidelis ratiocinii assuefacitis ; adeo-
que et phantasias vestras ad res quaslibet etiam ab-
strusas et intricatas facile ac distincte concipiendas,
nee non et intellectus vestros ad altissimarum rerum
diuturnam contemplationem patienter perferendam
praeparatis.
Enimvero indignum, et vestris auribus proculdubio
ingratissimum auditu fuit opprobium, suavissimas illas,
ac omni elogio potiores disciplinas, quibus reperiendis a
majoribus nostris tam portentosa sedulitate ac mirabili
felicitate insudatum est; quas divinus Plato, et magnus
vester Aristoteles, et subtilissimus Democritus, et vete-
rum sapientum chorus universus tanti fecit; per quas
potissimum quantum a brutis animantibus distemus, et
quam mirificse sint vires rationis humanse, tot tantisque
indubitatis speciminibus coUigimus ; quae hominum
vitam tantopere ornarunt, et adhuc ulterius ornare pos-
sunt ; quae denique animos hominum tam suaviter recre-
ant, sanctisque adeo et intaminatis deliciis perfundunt ;
indignum, inquam, fuit et summe deplorandum, has
utilissimas jucundissimasque disciplinas, in florentissima
hac sede Musarum, et veritatis omnifarise delubro sane-
tissimo, in frequentia hac lectissim^ optimorum ingeni-
orum, neglectas ab omnibus, et plerisque etiam extim4
superficie tenus incognitas jacuisse.
Oratio ad Academicos in Comitiis. 43
Aliter se rem mox habituram nunc equidem
sperare convenit, quum deposits hac moUitie et
timiditate animi, quae ad difficultatis cuj usque spe-
ciem emergenteni refugere solebat, et quse nee sim-
plicium alphabet! elementorum non adeo formidabi-
lem vel pueris aspectum sustinere non poterat, robus-
tiora jam facta ingenia vestra et quasi confirmatiora,
terriculamenta ista degeneris ignavise, non tantum fixa
acie intueri, verum et generose aggredi, et feliciter
superare valuerunt. Nempe Euclidis, Archim^dis, Pto-
lemsei, Diophanti horrida olim nomina jam multi e
vobis non tremulis auribus excipiunt. Quid memorem
jam vos didicisse, arithmeticse ope, facili et instantanea
oper4 vel arenarum enormes numeros accurate compu-
tare, etiamsi illse non tantum, ut fit, maris littoribus
adjacerent, sed etiam ingenti cumulo quaquaversus ad
primum mobile et extremas Mundi oras pertingerent :
rem vulgo miram et arduam creditu, at vobis effectu
facilem et expeditam? Quid, quando Geometrise sub-
sidio, non solum terrarum longe dissitos tractus, sed et
patentissimas Coeli regiones emetiri nostis, interim ipsi
quietem agentes, nee loco omnino cedentes, ad prselon-
gas regulas catenasve immenso spatio applicandas?
Quid referam alios, sublimibus alis ingenii supremum
sethera conscendentes, astrorum vestigiis presse inhse-
rere, paratos districtim dicere, quam magna, et quam
alta sunt; quantum sui circuli, et quo tempore confici-
ant, et qualem orbitam describant, quasi non cum nobis
in hisce terris, sed cum superis in palatio Dei omnipo-
tentis setatem transigerent ? Sane de horribili monstro,
quod Algebram nuncupant, domito et profligato multi
e vobis fortes viri triumpharunt : permulti ausi sunt
Opticem directo obtutu inspicere ; alii subtiliorem Diop-
trices et utilissimam doctrinam irrefracto ingenii radio
44 Oratio ad Academicos in Comitiis.
penetrare. Nee vobis hodie adeo mirabile est, Catoptrices
principia et leges Mechanicse non ignorantibus, quo arti-
ficio magnus Archimedes Komanas naves comburere
potuit, nee a tot seculis immobilem Vestam quomodo
stantem terram concutere potuisset.
Yerum Seientias istas nostris eneomiis longe
celsiores, quamvis pro rei dignitate, et vestrae indus-
trise debits laude paree, uteunque tamen pro tenuitatis
mese et temporis modulo nimis liberaliter eelebravi :
praecipue eum orationem nostram alio pertrahere,
vestrasque aures quasi vellicare videantur, adhuc
siqua sunt majora studia prospere apud vos vigentia,
vestrseque immortali gloriee imputanda. Naturalis^
inquam, Philosophise studia, sanctissima, suavissima
et utilissima: cujus curiosa contemplatione, me4
quidem sententia, nihil dignius est, in quod vestri
acuminis solertia se impendat; nihil ad excolendum
ingenium, ad eompurgandum animum, ad afFectus
regendos et eompeseendos, ad perpoliendos mores,
vitseque innocentiam comparandam et eonfirmandam,
aptius aut effieacius esse possit. Quid enim, obtestor,
humanas mentes magis distendet ae amplificabit;
quid ab rerum sublunarium immodieo sestimio, sor-
didaque solicitudine fortius abducet quam immensam
magnitudinem mundi eum harum exili parvitate contu-
lisse? quid ad abjecta et humi repentia se ignobili
cura ineurvantem animum ad heroica desideria validius
refleetet, quam mirabilis illius sapientise ae potentise
seria eonsideratio, quarum ilia in condendis, haee in
ordinandis rebus elare elueeseit? quid aut tumores
superbiye facilius eomprimet, aut morsus invidise refrse-
nabit, quam de perfeetionis divinse divitiis, et ineompre-
hensibili exeellentia in politissimo speeulo naturae relu-
centibus, jugiter meditari? At eximiam illam boni-
Or^atio ad Academicos in Comitiis. 45
tatem cogitantes, quam initio res universas condidisse,
et singulas tenero amore complecti, ipsisque vigili cura
indesinenter prospicere, rerum continuus tenor ad pro-
priam felicitatem et mutuum subsidium conspirantium
nos edocebit; banc, inquam, inefFabilem benignitatem
dum animo profunde imprimimus, annon quasi rapido
quodam instinctu ad effigiem tantae pulcbritudinis con-
formabimur, et necessario ipsi comes, affabiles et bene-
fici evademus? Jam Naturae studio quid suavius? aut
quo potius se intellectus sua sponte appelleret? ubi
otium suum et turbulentse vitse tsedia quis fallat pru-
dentins? quae varietas gratior? quae speculatio profnn-
dior? quod theatrum magnificentius ? quis campus
patentior, uti luderet ratio, et se recrearet, et placidis-
sime lasciviret? ratio, inquam, non ideo tantum nobis
concessa, ut necessitatibus bruti corporis et vitae hujusce
mortalis negotiis procurandis inserviret, sed praecipue
ut in quotidiana consideratione rerum sensibus obver-
santium, et praesertim in sui auctoris dulcissima recor-
datione animose exultaret.
Neque dum de divin4 hac scientia, nuper magis
serio excoli ccepta, gratulor Academiae, palpum obtrudo,
aut Gnathonis partes ago, vobis de re falsa et incom-
perta turpiter adulantis. Annon vera res sit, testor
libros, quos jugi industri^ pervolvitis, rationem quam
assidue torquetis, experientiam quam frequenter con-
sulitis: libros, inquam, quicunque aut solide aut inge-
niose de arcanis Naturae perscripti sunt. Neque
enim Aristotelem solummodo, quamvis vestr4 lec-
tione dignissimum, et reliquos antiquiores Philoso-
phiae magistros; sed quae vestra est laudabilis solertia,
etiam recentiores, quicunque aut ingenii acumine,
aut diligentia in perscrutandis rebus praecelluerunt,
et saepe inspicitis, et caute examinatis. Quin et oculos
46 Oratio ad Academicos in Comitiis.
auriculis succenturiatis, ac duci ration! comitem ad-
jungitis experientiam. Quando enim, obsecro, a con-
dit4 Academia in tot canum, piscium, volucrumque
neces ac lanienas sanguinolenta curiositas sseviit, quo
vobis partium constitutio et usus in animalibus inno-
tesceret? O innocentissimam crudelitatem, et feritatem
facile excusandam! Quid plantarum historiam dicam,
etiam a neophytis vestris sedulo exploratam? qui vix-
dum ipsi in Musarum viretis radices egerunt, antequam
plantarum omnium, qusecunque aut in agrorum liberis
spatiis, aut intra hortorum septa adolescunt, et vultus
dignoscere, et nomina recensere possint, quorum bonam
partem, ut denuo in vivis esset, ipse Dioscorides igno-
raret.
Quae, quamvis in se magna, vobis parva esse vide-
rentur, nisi et Hermeticae Philosophise arcanam, et prae-
stantissimis cuj usque aetatis ingeniis in deliciis habi-
tam eruditionem affectetis: quae sane ars sola, praeter
Mathematicas, stupenda opera non dubia fide histori-
arum comprobata, experimentorum varietatem jucun-
dissimam, et mysteria pulcherrima jactat, quaeque sola
non Medicinam tantum, sed et universam Philosophiam
valde perficere et illustrare possit. Equidem novi
quorum animos ad haec studia igni chymico ferventius
desiderium inflammavit: alios qui se Lulhi, Yillanovae,
et quae ejusdem farinae Philosophorum extant monu-
menta, imo et ipsius Paracelsi obscurissima scripta se
capere et comprehendere non dubitarent; ne memorem
alios egregios viros, quorum magnanima audacia de
Chr^T-sopcBO Lapide nobilem sive fabulam sive historiam
generosa fide amplecti non pertimesceret.
Sane quo vos incomparabile hoc studium, conjunctis
viribus, nee languidis conatibus capesceretis, utinam
animis vestris et praegrandis ilia spes et fortissima am-
Oratio ad Academicos in Comitiis, 47
bitio insiderent, quibus ipsam ingenerare magnorum
aliquot virorum illustria exempla, non verba queant
fluxa, et torpida oratoris. turn mali, turn patientiam
vestram lacessere metuentis.
Unica superest Moralis Philosophia, quam vobis,
Academici, si vestris auribus non esset importunum,
prolixe gratularer. Ad quam si quid Platonicae Phi-
losophise, si quid Peripateticse, Stoicse aut Epicureae
peritia, quam vos ex Platonis, Aristotelis, Ciceronis,
Plutarchi, Plotini, Epicteti, et Senecse voluminibus
hauritis; si quid optimorum virorum luculentse prsecep-
tiones, accuratse dissertationes, aut prsesentia exempla
conferre possunt, eam necesse est ut vos optime calle-
atis: illud saltern tacere nequeo, mihi quam certum et
exploratum, inter vos multos eximios viros versari, hoc
genere Philosophise etiam animitus imbutos, ea vitse
puritate, e4 sinceritate morum, ea constantly et magni-
tudine animi, ea fide, eoque candore prseditos, ut nul-
libi terrarum similes, nedum pares sperem reperire.
Quos tamen omnes illaudatos, etiam et insalutatos
dimittere prsestat, quam vestram patientiam ulterius
irritare : quam sane vereor ne graviter oifenderim, dum
vestro genio inconsulto, meum nimis presse consectatus
sum, cujus culpse cum me valde pudeat et poeniteat,
vestr4 tamen venia prius implorat^, in tutissimas silentii
latebras me recipio. Vos autem. Academic!, tot Unguis
clari, tot artibus] conspicui, tot scientiis ornati, valete
et gaudete.
ORATIO
HABITA QUINTO NOV. ANNO 165 1. IN AULA S. TRIN.
COLLEGII.
Reverendissime PtcbsuI, Nobilissime Juvenis, Gravissimi
Viri, Juventus Academica,
ULTIMUS jam tandem Iseti nuncii prseco fores
vestras pulsat, et si non intus perstrepens gaudium
omnem vobis foris oberrantium ademit conscientiam,
benevolarum sibi aurium introitum recludi precatur.
Jamdiu est ex quo diurnse solennitatis moram perpessa
Nox haec longe augustissima suo tandem ordine suc-
cedere gestit, suasque adesse jam vices jubila vestra
excipiendi sibi pariter ac vobis abunde gratulatur.
Enimvero dignior baud immerito sibi visa, quae exul-
tationis vestrse potissimas partes sibi vindicaret, utpote
quam non eo usque ac hodiernam lucem tam immanis
tragoedise designatio inquinavit ; quseque infandi faci-
noris (horribile dictu!) peracti modo ac perpetrati fu-
nestissimis eiFectibus suum primo tenebrarum velum
obduxisset. Fuerit certe hujusce rei fidelem memoriam
in tot annorum vertentium vestigiis altius impressam,
luculenta toties, hodierna prsesertim, facundissimorum
virorum commemoratione renovatam, vegetiores Isetitiae
vestrse appetitus exsaturasse; minime tamen fastidiosa
res est gaudium; dum pascit animum, irritat acrius ad
recentes continuo succos e pabulo suo exugendos, et
hujusce hydras, quam excisam hodie et profligatam cele-
bramus, illud ingenium est, ut quantumvis innumeris
Oratio habita quinto Noverab. Anno 1651. 49
-sui capitibus detectis et amputatis, novi tamen semper
aliquid monstri subnascatur; in quod vos gaudii et
gratitudinis triumphos ageretis. Declinavit jam dies,
ne sinite ut vester etiam Isetandi impetus consenescat.
Quod restat, Celebris curriculi festis tripudiis alacrius
absolvite. Descendens sol vester major appareat, et
fortior gaudii flamma in tenebras modo abitura.
Sed quid ego frustra curiosi molior, dum illos in
pectoribus vestris igniculos acrius inflammo, qui ut lan-
gueant unquam aut deficiant, non est verendum, dum id
solum fide in animo recolatis^ quantum hoc sit beneficii
quod accepistis, qualis ilia calamitas fuerit quam evitas-
tis? Beneficium inquam non simplex aut unicum, verum
tot foetum et prsegnans beneficiis, quot poterant nobis
prsestare continuata pax, conservata respublica, stabilita
religio, optimi principis, sobolis regime serenissimae,
consultissimorum procerum, universi adeo regni salus
imminentis exitii faucibus erepta; quin et per ipsum,
ut olim, restituta vis legibus, judiciis auctoritas, rediens
cultus agris, sacris honos, hominibus securitas, suo cui-
que rerum suarum possessio; tanta vero depulsa calami-
tas, quanta fuisset, tam ingentibus beneficiis semel nee
opinantes excidisse. O inauspicatam miseriam, quae
tot nos tantisque bonis spoliare potuit! Potuit? imo
tentavit. O infaustum scelus, cujus tanta miseria effec-
tus extitisset! Scelus! imo omnium scelerum caput et
fastigium, cujus respectu reliqua omnia juste et sancte
admissa, et quocum coUata, dirissima parricidia excu-
sanda, imo laudanda viderentur. Evolvamus monu-
menta temporum, fidem historise appellemus, arcbiva
gentium, acta curiarum, barbarorum instituta scrute«
mur; prodat nobis intima veritatis conscientia, quod-
cunque flagitii aut foras lux protulit, aut opacse tenebrae
obruerunt; quin et in conspectu nobis statuamus ex-
B. VOL. IX. 4
50 Oratio habita quinto Novemh. Anno 1651.
quisiti aliquam facinoris efEgiem, quod nee suspicio ma-
jorum somniare, nee posterorum queat eredulitas ad-
mittere; quod qui prsesenti seeulo intersint, non nisi
stupidi et exanimes videant, videant tamen: compin-
gatur in unum quiequid exeoetse et conquisitse ssevitise
Thracia stabula, Taurieae arse, Thyestsese epulse, Siculi
eruciatus ; quiequid Marianse, Sullanee, Antonianae pro-
seriptiones, denique quodeunque immanitatis exemplum
aut verae historia, aut fietae tragcedia repraesentat. Ecee
hujusce diei irigeniosam carnifieinam, in qua haec omnia
cum amplo foenore convenerint et conspiraverint. Ecce
seelus, quod nullus unquam successus cohonestasset;
quod illi ipsi, quorum suseeptum est gratia, prae se
ferunt odisse! En proditionem, quam vel neuter Phi-
lippus amasset, nee Maeedo, nee Hispanus; eujus arti-
fices primarii Loiolitae, quum caeteros mortales pangen-
dis technis, dolisque eonsuendis vincere dicantur, in hoc
seipsos multis parasangis videntur superasse. — Eece
vero quo me importunae et intemperantis loquelae prae-
postero ordine rapuit sceleris nondum perspeeti aut
explorati detestatiol Cautius vos maturiusque con-
siliis usi eousque vehementiores affectus protrahite et
inhibete, donee extraetis e suo cinere hodierni qua mali,
qua emolumenti originibus, vestra baud injuria sanctis-
simumque gaudium gravissimaque indignatio suos im-
petus accipiant. lUas igitur ut et rescire queatis accu-
ratius, et dignius aestimare, indulgete, quaeso paeem
vestram et patientiam, bumanissimi auditores, oratori
vestro, si usitati moris pomoeria prsesentisque officii
quasi oleas transgressus, vobis ob oculos illorum tem-
porum (quorum haec pestis summam felicitatem oppug-
natum ibat et eversum) imaginem quandam proposu-
erit; equidem rudem illam et imperfectam, sed quae
pulcbrior longe atque augustior videretur, si nacta esset
Oratio habita quinto Novemh. Anno 1651. 51
oratorem, earn non dico exornando, sed enarrando
idoneum.
Agebant halcyon ios dies insulse hae fortunatse, iis
omnibus bonis, copiisque florentes, quae aut liberali
indulge ntia numinis, aut optimorum principum solertia
et cura in aliquam unquam gentem exundaverint. Quae
bona plurima sane atque amplissima, altae et diuturnse
pacis beneficio firma et quasi perpetua reddebantur.
Gives omnibus amici, sibi mutuo fratres cum exteris
foedera, inter se concordiam coluerant; nee tam ilia
Concordia fuit quam caritas, non in cessatione armorum
publica, sed in intima animorum conjunctione sita.
Augusti in hoc orbe altero tempora revocata aspeximus,
quum solse Jani sedes occlusse, reliquorum numinum
fores starent apertse. Descenderat pridem e coelo As-
trsea, suasque in curiis sedes fixas posuerat, certa dudum
apud se nisi invita non redeundi. Hinc vis pulsa, pro-
pugnatum fas, securitate innocentia, armis imbecillitas
donata est. Judicii sellas occupabant viri graves, sci-
enti4, dignitate, integritate prsestantes; per quos stetit
ne plus ipsa potentia posset quam jus, et ne fortunse
potius quam merito praemia cederent. Nee delinquere
impune, nee immuniter mereri fuit. Etiam infimae sortis
viris per virtutis scalas gradum ad honores facere tuto
licuit; et qui culmen dignitatis obtinuerant, ab invidiae
telis securi eminebant. Nee egenis ab injuria, nee locu-
pletibus a rapina periculum imminuit. Nee in foro
strepitus uspiam, nee extra forum querelas auditae sunt.
Isto pacto coeuntes inter se Pax et Justitia miram om-
nium ordinum opulentiam procreaverant. Per banc
facile, per illam tutum erat ditescere; quum in acquisi-
tas opes nee grassare aperta vis nee occulta latrocinia
auderent. Crimen videri potuit tunc temp oris pauper
esse; et tremendae cujusdam ignaviae tam facili clivo
52 Oratio habita quinto Noverrib. Anno 1G51.
opimiorem statum non ascendere. Tutum et pervium
mare mercatoribus (quod facile indu stria Principis effe-
cerat, nee minus Exterorum propensus favor, tam beatse
genti prae pudore non adversantium) indigenas nobis
Indise ac Arabiee gazas comparaverat. In sinum agri-
colse sursum terra uberes proventus, aureosque desuper
imbres placidum coelum fundebat. Opifici deesse citius
manus, quam merces poterant ; cseterique passim Ordines
hominum suis quisque opibus affluebat. Ita fixas pace,
fultasque res aequitate Britanniae prosperas, divitise
etiam splendidas prsestiterant, ac multo sanctiorem
ornatum, honestiusque prsesidium literse late trium-
phantes contulerunt. Meminerant tunc homines Musas
Jovis filias esse, suoque illas honore fraudari sacrilegii
esse ducebant. Etiam qui eas ambire non possent,
devote tamen colere didicerunt, inque aliis suscipiebant
non inviti quas in se cum moerore desiderarent. Nimi-
rum artes tunc dierum certa spes aluit et impinguavit,
lautisque Minervalibus cultores sues remunerando erat
ipsa eruditio. Tum sapientise studere non erat desipere ;
nee ad fastigium doctrinee aspirare, projicere se fuit in
abyssum paupertatis. In liisce templis sapientiae, quam
venerabilis mystarum, quam candidatorum spectabilis
frequentia versabatur? In singulis liisce orbibus litera-
riis quam conspicuus siderum globus fulgebat? Quoti-
es seipsam Regia Majestas ad aras Musarum vene-
rabundam demisit ? Quoties nostram banc Rempub-
licam Platonis Rex Philosophus invisebat, et quasi ga-
visa est Aula se degere in Academia? Quot sacris pedi-
bus palaestra baec terebatur? Quam tunc nituit toga,
et nostrum insigniter lauretum effloruit?
Felicitatis nostrae infimos gradus, et prima quasi ru-
dimenta accepistis ; qui restat apex et cumulus redun-
dantis gloriae excelsiori nos invidiae subjecit^ qui nostram
Oratio habita quinto N'ovemh. Anno 1651. 53
coronando erat, imo consecrando felicitatem. Religio-
nem nostram dico, sanctam illam et intaminatam ;
puram fide, pulchram ordine, venerandis ritibus deco-
ram, qu4 nulla unquam gens vel usurpare potuit vel
exoptare aut veriorem aut pulchriorem. In quai vix
aliquid fuit quod superbia contemnere, vix quod calum-
nia accusare, nihil fere quod desiderare sequa et mode-
rata ingenia possent. Nee veteres ilia corruptelas, nee
besternas ineptias admittebat. Summe simplex fuit;
nee nuda tamen iis ornamentis, quibus antiqua pietas
et consulta prudentia Ecclesiam honestaverant. Quic-
quid rebus sacris spissae caliginis praeeuntium seculorum
infelix ignorantia infuderat; quicquid lutulentarum sor-
dium turpis avaritia affricuerat; si quas fraudes artes-
que malesanas ineifrsenis quorundam hominum ambitio,
aut si quid luxus perditique moris fomites gula et cra-
pula invexerat; ilia jam olim omnia rejecerat. Sacri
ministerii cervicibus jugum externse tyrannidis depul-
sum, publicisque officiis inutiles pompae eliminatse;
faciem ubique erat primsevi temporis agnoscere candi-
dam et immaculatam; eosque qui a pietate olim pro-
fecti eo iterum redirent, matremque suam auctiorem
redderent et foecundiorem. Publica Ecclesise adminis-
tratio non in tali fastu aut fastigio constituta est, ut gra-
vis aliquando Principi, Reipublicae periculosa evaderet ;
nee tamen ita projecta repebat humi, ut impune illam
inepti ac importuni homines contemnere aut proculcare
possent. Dignus scilicet habitus est Sacer Ordo, qui
dignitate aliqua prsefulgeret, ad res suas tuendas simul
et amplificandas. E-erum gubernacula tractabant quam-
plurimi Prsesules, viri prudentia conspicui, doctrin^
eximii, pietate praecellentes, setate venerabiles; qui tarn
illustri officio ipsi erant ornamento, quantumque acce-
perant lucis, tantum vicissim splendoris refundebant;
54 Oratio hahita quinto Novemb. Anno 1651.
quos vel aspexisse erat pudorem didicisse et tantum
non induisse virtutem. Hse eos prseclarissimae dotes,
quum suis caros et colendos facerent, etiam alienis
non ingratos, nee ipsis quidem hostibus invisos, servare
debuit, quern exhiberent omnibus, modestissimus candor
et pene divina animi moderatio. Aliis illi facilius
quam sibi ipsis errantibus ignoscerent; nee statim quos-
cunque a se sententia disjunctos, suo exturbatos coelo
infelici orco addicerent ; sanse nimirum mentis virtutem,
non subtilis in genii [vires exercentes.]
Quam segre patior me a jucundissima hac materia
divelli? Quam recreat me animitus et exhilarat illorum
temporum recordatio ? Quam illis non illibenter immo-
rarer diutius, imo et immorerer ? Sed vos, Academici,
adeo luxuriantis fortunae taedium cepit : qui vestra olim
bona vix audiendo estis numerata, quo modo ea ferendo
fuissetis ablata ? Interim id strenue incubuit optimus rex
Jacobus, ut ampliora nobis haec omnia et stabiliora reti-
neret. Satellitem ille pacis nostras, patronum justitiae,
opum custodem, fautorem literarum prsecipuum, etiam
et reveri fidei defensorem egit. Princeps in ea tempora,
quae deberent esse felicia, quasi fato quodam reservatus,
in quo omnes regiae artes et virtutes, quae reliquos
sparsim acceptae commendant principes, conjunctim
elucebant. In quo pietas Numae, sapientia Antonini,
amor erga Ecclesiam Constantini cujusvis, quodque in
ilia fortuna arduum est, ipsa Alphonsi eruditio conveni-
rent ; qui erat non magis ex vetere acclamandi formula
quam reipsa Trajano melio7% Augusto felicior. At si
licet dicere, caeteris ejus regiis virtutibus palmam prae-
ripuit invicta quaedam animi dementia et moderatio;
qua etiam infensos sibi et perduellos benign^ qua licuit,
tractaret, legesque in eos latas necessario parce tantum
stringeret et coact^; censuit enim ille Titus oportere
Oratio hahita quinto Novemh. Anno 1651. 55
neminem e sua praesentia tristem discedere; maluitque
Augustus ille amari, quam metui ; pacis admodum stu-
diosus, nee qui vellet inutilibus se bellis immiscendo
aureo hamo piscari. Didicerat a Tiberio illud semper
ducere gloriosum quod esset tutissimum, et ante consci-
entise suae consulere, quam famse; illud vero prsesertim
a Trajano, duas res aliis insociabiles creditas arcto inter
se conjugio divinxisse, libertatem et principatum.
Talis ille tantusque rex in eo jam erat, ut procu-
randse pacis et salutis erga Ordines regni universes,
viros quoscunqu^ nobilissimos, etiamque e singulis pro-
vinciis, civitatibus, municipiis, pagis deputatos ad se
convocaret, viros lectissimos, consultissimosque. Vi-
dere esset illic ex omni coelo quacunque diffunditur
Britannico, in unum sidus compactas clarissimas stellas,
suavi luce et benignis influxibus serena nobis omnia
prsesagientes. Nusquam terrarum erat spectabilior
consessus, nee quem deceret magis totius orbis mode-
ratio. In unum hunc confluentem vis se omnis et con-
silium regni derivaverant. Florem illic et compendium
Anglise, imo ipsam Angliam conspiceres, totiusque
corpus reipublicse. Caput illuc regni eminebat Rex
prudentissimus ; cui quasi facies pulchra inserebatur
nobilissima Kegina, ex qua itidem duo oculi serenissimi
prominuerant, Regii Liberi, Angliae aurei partus, gentis
delicise, Junonis pueri, spes et vota sequentis aevi (heu!
dilecta olim nomina) Henricus et Carolus. Comme-
asset illuc quasi in unam venam sanguis regni, nobilitas
purus et illibatus, illustrissimi Duces et Comites, Barones
Equitesque fortissimi. Illic et Judices assidebant sen-
sus reipublicse acerrimi perspicacissimique, quid salutare
accideret reipublicae, quidve noxium, indicare paratissimi.
Penes reliquos Provinciarum Delegatos erant vigor
strenui cordis, validae manus, humeri onera reipublicse
56 ratio habita quinto Novemb. Anno 1651.
portando pares, singula membra ad speciem pulchra,
adque usum necessaria; quibus postremo omnibus pii et
venerandi Prsesules ceu sanctior anima diviniorque
Spiritus assistebant. Partes hse omnes unius consilii
concordisque inter se voti commissuris nectebantur;
quibus cunctis id studii ac muneris unicum dabatur,
vita ac salus universi.
^des antiqua erat praecipua veneratione sacra,
Themidis vetustum sacrarium, locus habendo senatui
e prisco usu destinatus. lUiciti quiddam videretur
lapides ejus vel tangere per tot annoS' sanctorum con-
siliorum participes; suo vero loco quem multis seculis
occupaverant movere, non injuria tantum sed sacrile-
gium. In earn nonis Novembris, conventui dies dictus ;
ille ipse bodiernus, quem quum in fatis positum prae-
videret Fortuna fore aliquando faustissimum ; diu tamen
quasi ambigere se simulaverat, quo eam lapillo, matrisne
an novercse, numeraret ; tandem evanido atri fundamento
permanens album induxit, inque illam, quam conspici-
mus liodie et gratulamur, evexit celebritatem. Ita
rebus Anglia indormiens praesentibus, nihil futuri anxia,
eo potissimum intenta erat, felicitatis suae curae potius
quam tutelae incumbere, quae unde amittendi periculum
contingeret ignoravit. In suo rege se populus tutum,
in su4 se rex innocentia incolumem arbitrabatur. Ex-
ternis periculis aditum fida sanctio foederum praeclusit,
ab intestinis vires regni integrae, legumque salubres
cautelae prospexerant. Quis sub hoc lapide latere scor-
pium suspicari potuisset? quis tam roseo vultui, tam
libero et temperato cerebro, tam vegeto cordi, tam
incorruptis pulmonibus, tam validae et robustae corporis
compagi subesse virus inscrutabile, cujus maligna
efficacia, unius instantis paroxysmus omnia dissol visset ?
Ecce quam nihil nobis fortunae est fidendum? Quam
Orattd habita quinto Novernh. Anno 1G51. 57
facile sit illius blanditiis succumbere? Amat ilia ludos
nos jocosque facere, gaudetque votorum apicem nactos
inde prsecipites deturbare. Solet invidise fumus pul-
cberrimas quasi fortunas persequi, neque dignatur ilia
sua jacula nisi in altum collimare. Quae felicitas tarn
est modesta, ut dentes effugiat malignitatis ? Scilicet
tunc oppugnamur validius, turn opprimimur facilius,
quum nosmet nihil sequius timentes extra omnem aleam
discriminis collocamus. Quam almam meridiem luridae
noctis confinio unicum instans disterminavit ? Quam
in non nubilo et serenissimo ccelo dira vis horrendse
tempestatis parabatur? quam prope erat ut ex altissimse
tranquillitatis somnio in luctuosam pemiciem evigilasset
Britannia? In composite sequore lascive progredientem
reipublicse ratem, ridenti ccelo, velis expansis, nautis se
per fausta celeusmata cohortantibus, parvae et paucse
remorse, momentanea procella, quantillus scopulus,
evertissent et conquassissent ! Proh Superos immor-
tales! quam exigui pulveris, quam nullius sudoris res
est, humana omnia quantalibet firmitate fundatissima,
conveliere et labefactare ! Ecce totius regni consultissima
capita unius cerebelli versutia pene elusisset, magisque
hsec consulendo perdere, quam ilia servare, potuisset!
Tantas vires et copias innumeri militis, ducumque
illustrissimorum, unica perpusilla manus facili ictu
expugnasset! Tam solida aedificia, tot ingentes appar-
atus, tam vastas moles, adeo magnificas aularum et
atriorum structuras, tenuis spiritus perexigui pulveris
difilasset et diruisset! Tot denique annorum oper^
curaeque, constabiliendae paci, ornandae religioni, con-
firmandae reipublicae insumptae, unius moment! temporis
prostrata impressione succubuissent.
Hactenus ambages secutum est scelus ; tenerae nimi-
rum frontis, nee sese ausum prae misero pudore in vestri
58 Oratio hdbita quinto Novemh. Anno 1651.
conspectum proferre; nunc in apricum exeant malis
avibus, nunc nefaria sua capita exerant in lucem seterni
tenebrarum filii Catesbius, Percius, Fawkius, et csetera
innominanda nomina, opprobria humani generis, monstra
naturae, pudor seculi, quos in seternum erubescet Anglia
se in dias luminis oras protraxisse. O Anglia, csetera
favore Numinis felicissima, in hoc summe misera, quod
e tuis reperti fuerint, qui suam aequo animo ferendo
non erant felicitatem : quod ex utero tuo illnd genus
viperarum prodierit, quae absque ruin4 tua superesse
vel non poterant, vel, quod plorabilius, non voluerant.
Illi salutis tuae domini esse malunt, quam suam non
prodigere ; amantque tuis malis privata vulnera operire ;
ut sua esses, obrutam te volunt. Satius ducunt cum
public^ ruina proteri quam propria ; ut si forte quas voto-
rum summas quiets republica consequi desperent, eas
perturbata consequantur.
Primarius hujusce nequitiae arcbitectus Catesbius,
perniciosae machinae fidelis ille Daedalus; cujus turgido
livore pectori patriae suae prosperi casus jam olim imme-
dicabile vulnus inflixissent : certus jam diu animo erat,
quocunque pretio sceleris, rerum nostrarum ita ex voto
fluentium exuberantes successus interjecto obice frae-
nandi. Quum vero ex irritis saepenumero molitionibus
animadverteret tandem, apertam vim parum proficere,
etiam nunc Hercule suo Hispano humeros suos subtra-
hente, leoninam protinus deponere, astutaeque vulpis in-
star; dolis nos occultisque cuniculis subruere et supplan-
tare, secum agitavit. Quum igitur profundi meditatione
defixus diutius cerebro suo laborasset, aliquid videbatur
egregium armatae Palladis contra Angliam parturire.
Nihil ille modici sceleris spirare, nihil quod superiori-
bus seculis invento vel patrato facinori simile quicquam
haberet, aut commune. HumiUs esse ingenii autumabat
Oratio hahita quinto Novemh. Anno 1651. 59
imitari. Illud demum sua arte dignum esse, quod abs-
que exemplo foret, cuj usque excogitati penes se solitari-
am laudem jure possit asserere. Quid, regem tolleret?
hoc perfidise genus multi ante se ausi, nonnulli exe-
cuti fuerunt. Perditorum hominum manum contra
rempublicam armaret? obstat frequentis exempli prse-
judicium, et forte videri hoc posset a Lentulo quopiam
aut Catilina magistris hausisse. Minor um se gentium
proditoribus aggregare ? id vero tanquam vile ac inglo-
rium serio detestatur. Quin et operse pretium non
explere existimat lent^ morte perimere Angiiam, aut
simplici eam plag4 consauciare, unde unquam spes foret
earn convalescere. Maluit potius cum Domitiano non
per intervalla aut spiramenta temporum, sed continuo
unoque ictu rempublicam exhaurire. Postquam igitur
vir ille, de quo, ut de Hannibale olim, nunc quoque
dubitari possit, pejorne fuerit, an ingeniosior, hoc pro-
posito fretus, subdoli capitis cellulas saspius excussisset;
postquam quascunque furias aut infra Orcus suppeditare,
aut intra se accensi vindictse cupiditate pectoris rabies
coUigere potuerint, in partes consilii adhibuisset, virtute
talis solertiae palmaria haec fraus undecunque suggesta
emersit, in qua sibi votorum omnium summa inesse,
quoque confecto tot incassum pertentata molimina
redimere, videbatur; cuj us sol4 ope spes sibi ex imo
Tartaro affulsit fore, ut regem et regnum, prsesules et
proceres, pares communesque, pacem, justitiam, pietatem
uno haustu absorberet.
Quid dubito dignum perpetui silentii tenebris con-
silium clarius enunciare? Cogitaverat secum Catesbius
(furto enim opus esse) sub domum senatoriam, eoque
(quum proxime Ordines considerent) ductis cuniculis
magnam vim tormentarii pulveris subjicere, accenso, fre-
quentes et universes, cum rege, regina, regiisque liberis,
60 Oratio habita qui7ito Novemh. Anno 1651.
proh lugubre nefas! unius ruinae involvere ruderibus.
Hoc mirificum inventum cum parent! suo admodum ad-
blandiretur, quae est pesti indoles, non diu se consilium
intra privates parietes continuity ne violenti halitus con-
tagio capaces quosvis, eodemque humore imbutos afflaret.
Edocti igitur a Catesbio, eodem ovo exclusi nefarii ho-
mines, Percius, Winterus, Treshamus, reliquique, quid
fabae procuderet, citius promptiusque arripiunt sceleris
flammam, quam aut eam pulvis suus aut sulphur conce-
pissent. Pene prius accipitur consilium quam offertur;
quid enim erga eos opus est ullis suadelae artificiis ad
inducendum facinus, cujus continuum in suopte ingenio
argumentum secum gererent, ad quidlibet sequius au-
dendum nunquam non parati homines, quorumque ob-
torpescens in pectore invidia sponte se in nefas, ut aqua
in glaciem aut crystallum, gelatur. Alii plerique mor-
tales ad nudam talis ausi mentionem prorsus exhorruis-
sent; alii suggestorem ejus tanquam aliense personae in-
volutum cacodsemonem fugissent; unos hosce reperiri
potuisse crediderim, qui illud non audire solum, sed et
aggredi sustinerent.
Ergo postquam omnes consenserant, de fide secreti
mutuo obliganda deliberant: timuit enim proditio ne
seipsam proderet, adque fidem confugit ipsissima per-
fidia quo se tueretur. Juramenti solennitate sanciunt
secretum, ipsumque Numen quod vindicem sceleris
pertimescere deberent, ejus testem appellant; coeli lucem
Tartarei arcani consciam implorantes. Admodum jam
securi in csecam fraudis officinam subterraneam pergunt,
ibique improbe laboriosi totum Acherontem movent, ut
fundamenta curiae suffodiant. Subinde specie vini, quo
suspicantium animi inebrientur, plusquam triginta doHa
comportant et coDgerunt; tot Orci galeas, tot pixi-
des omni genere.mali refertissimas, novum serpentino-
Oratio hahita qiiinto Novemh. Anno 1651. 61
rum dentium proseminium. E.egio throno maximum
et principale dolium supponunt, quo sive certius, sive
augustius periret. Tunc ministras csedium immanes
ferri lapidumque massas et, pallia insidiarum, ligneas
strues injiciunt. Rebusque sic ordinatis modesti scili-
cet Nerones sese in diversa spargunt^ subtraliunt oculos,
jubere caedem contenti, non spectare. Solus Fawkius
relictus, ilia luna ad quam botrus sua maturescere
deberet; thesaurarius ille inferni, horumque Eleusinio-
rum sacerrimus liierophanta, qui huic ovo, quousque
accresceret in partum, incubaret.
Positam dramatis scenam aspicitis, Academici, et
jam videor fidem meam liberasse, qui praepropere potius
quam injust^ ab ingentis flagitii vituperio vocem non
tempera vi. An non jam videtur praesens crudelitas
omnis seculi exempla, fictane sint an vera, supergressa?
quid regem regni caput amputare ? quid regiam prolem,
oculos regni, effodere ? quid proceres universos, hoc est
sanguinem regni spiritusque, efFundere? quid judices et
prsesules, sacra omnia et justa simul ac semel perimere ?
quid denique illud quod Caligula voverat tantum,
revera efFectum dare, et tot capita Angliae una veluti
cervice nixa defalcare, reliquique corporis trunco vitam
eripere? Quo fonte lacrymarum deflendum, quo expi-
andum odio est hoc piaculum, quo pacem nostram uno
vulnere interimi, uno praelio debellari, quo ipsam
Astrseam quasi supplicio affectam exulem in coelum
relegari: quo religionem nostram notari carbone, con-
taminari pulvere, in que cineres redigi contigisset? Quid
tantum in hos homines delinquere Anglia, quid com-
mittere clementissimus Jacobus? nisi forte quod erga
improbos homines indulgentior quam oportuit animos
iis faceret tam enormia audendi. Quid ille leges quas-
dam in eos latas refigeret? fixas etiamnum mitigaret?
62 Oratio habtta quinto Novemh. Anno 1651.
moderate semper ac comiter ingi-atos homines exciperet ;
quid in pertusa vasa gratiam suam infunderet? lUi
sunt hi homines quorum invidiam auget benignitas, qui
irritantur dementi^ ac beneficiis efferantur.
Nunc in moliminis prosapiam ascendite, et oderitis
eam vehementius. Facilius est vobis audire, quam
credere, et credere quam non acerrime indignari:
Tantum suasit malorum et peperit religio^: Dii honi,
quam Candida mater quam nigrum ^thiopem! Quid
igitur non audere iniqui intemperans zelus potest et
furiosa religio ? quid non solet informis vultus sub tam
speciosa larv4 dehtescere? quid non intus turpissimi et
detestandi tueri queat sancti veli protectio? quid cseco
hoc igni urit acrius, consumit flagrantius? Ecce quo
loci, in quae itinera ignei currus prsecipites abripiunt
zelotas? Rapit coelum nunc dierum altera violentia,
non operum, sed facinorum, non virtutis sed vis, non
precum, sed proditionum, violenta non caritas, sed
crudelitas. Pium enim credebatur religionis causa adeo
impium esse; pium Deo hoc scelere litare: in lucrum
Ecclesise esse sceleratum ; hoc enimvero, non scelus, at
meriti pondus, et instar erat. Non est illud malum
quodcunque mali dictavit religio: religio dixi? quae
vero? non Christiana, Candida, mitis, et benigna; sed
Hildebrandica, sed Bonifaciana, sed Duacena; ilia
religio, quae fortissimum regem Gallise Henricum ter-
tium manu monachi, sica parricidse, percussit; ilia quae
in Cardinalium consistorio facinus tam prseclarum elogio
suo, auctoremque ipsius martyrii corona insignivit:
ilia religio, quae Castellum^ primo docuit os optimi
magnique Henrici (os in quam illud augustum, quo
Loiolitas ipso facto damnatos placidissimus rex pronun-
[Tantum Religio potuit suadere malorum. — Lucret. i. 102.]
^ [John Chaste! attempted the life of Henry IV. of France in 1594.
Francis Ravaillac murdered that king in 1610.]
Oratio hahita quinto Novemh. Anno 1651. 63
ciavit), dein feralem ilium Ravilliacum cor sacrum
impetere, e cujus virtute florentissimi regni salus eman-
asset. Tua, O Mariana*'; tua, Becane; tua, ementite
Bonarsci; tua, sancte Garnete, religio ista persuasit;
ilia eadem quae mactare principes, evertere respublicas,
campanam ad lanienas, ad bella classicum canere, quae
permiscere jubet omnia et perturbare. Ad aras non
Dei sed omnipotentiae papalis offerendum erat hoc
holocaustum. Sacrificium hoc suum non sane incruen-
tum Latiali Saturno perfidi hi Poeni immolassent : Late-
rano Jovi operati sunt hoc fulmen Cyclopes nostri in
-^tna sua subterranea, quo ille summos montes, i.e.
capita principum feriret. Quis proditores nostros alius
per regii cruoris Stygios lacus, quam Charon ille Cisal-
pinus ad suum Elysium transfretasset ? Quid non per
hos annos turbarum in Europa, quid non csedium, et
piarum fraudum ab ilia scaturigine profluxit ? quo minus
miremur nostram banc inde originem duxisse. Constat
enim a Brevibus pontificiis, et in nomine Domini omne
hoc malum incepisse: constat peracute sic arguisse
Catesbium: Quern Papa vult excludi, extrudi etiam
vult: quern non admitii, eum etiam ejici; quern mdlo
modo recipiy eum omni pacto expelli. Hinc telse hujus
texendse initium, hinc illse lachrymse. O mores, O leges
pudendi seculi! nulla jam regum vera est purpura,
quam non Bomanse Curiae tinctura infecerit: principum
throni consistere nequeunt, si non Pontificis Cathedrae
innitantur: vibrare nemo justitiae ensem debet, quam
non ex Bomana officina desumpserit: frustra ab illo
^ [Mariana, the Spanish historian, wrote a book De rege et regis
Institutione, in which he justified Jacques Clement, the Monk who assas-
sinated Henry III. of France. Becan supported Bellarmin in his con-
troversy with James I. Garnett had a share in the Gunpowder-Plot,
for which he was executed. Bonarscius was the assumed name of
Scribanius who defended Guignard, the regicide Jesuit writer.]
64 Oratio habita quinto Novemh. Aniio 1651.
principe regnatur, cujus non obsignatur auctoramentum
sub annulo piscatoris. Cedunt nunc dierum sceptra
pastoral! jDedo; nee nisi sub tiarae episeopalis umbra
tutse induuntur eoronae. Ilia jam auetoritas est clavium
claudere regna et reserare; admittere principes et
excludere. Illuc evasit solvendi potestas, ut su^ sub-
jectione debita subditi liberentur; illuc ligandi, ut prse-
torise regum triremes Sancti Petri piscatoriae scaphse
alligentur. Qui se patris Papse correctrici virgse subdu-
cat, e gremio matris removetur, ejectus ab Ecclesia, ipso
facto principatu excommunicatur. Quem Papa judica-
verit indignum regnare, mirum ni indignus quoque sit
vivere. Ecce illos precarii dominatus gradus : si gene-
rosior quispiam Nuncium remiserit, ecce statim terribili
armatam sententia Bullam prodeuntem; jam quid non
aggredi insani zelotse bruti hujusce fulminis afEatu
siderati? Si Janus ille Italus, qui scilicet coeli foribus
prsesidet, coelestes aditus mandata sua exequentibus
patefecerit, quid non illi discriminis prompte subeunt,
ut queant vel per montes regiorum cadaverum illuc
aspirare? Quis crederet tarn suum genium evilescere
cuipiam, tam obesae naris inveniri aliquem, qui se tarn
crassse ambitionis praebeat satellitem ? Miseret pigetque
homines ingenio nimis quam saepe subtili et perspicaci
prudentes sese scientesque tam infami ministerio manci-
pare. Quod vobis toxicum propinavit, O Jesuitae nostri 1
quo cerebrum vestrum evertit philtro adulatrix curia!
Quam Yos contigit venenatam lotum apud Laestrygonas
illos devorasse, ut nee possitis meminisse amplius patriae
tot periculis expositae, nee famae vestrae omnium odiis
ac obloquiis objectae, nee ipsius vitae vestrae tot quoti-
die discrimina incurrentis, quo pestilenti paucorum
superbiae atque enormi typho consulatis ?
At nimis diu, Academici, moratum est Pomae ; rever-
Oratio hahita quinto Novemh. Anno 1651. 65
tamur nunc opportune in Angliam, visuri ecquid adhuc
illos sanioris propositi tangat cura, an duri pectoris cal-
lum subegerit, an feros animos edomuerit poenitentia?
Minime vero, aiunt, obstat religio percepti sacramenti,
pigetque tarn Sanctis auspiciis coeptum opus destituere :
proh fidem coeli et Superum ! quo non audacisa provehere
homines lippiens furor potest ? quid sacrse rei non potest
inconsulta temeritas in repugnantes abusus intervertere ?
Ecce mysteriis coeli sanctissimis arcana inferni involuta !
ecce inferorum pacta sigillis Superum munita! Non
sufficit parricidis praesentis conscientiam Numinis ag-
nosci : adhibetur et testimonium ; nee teste Deo satis
est ni in partes quoque consilii advocetur. Quasi vero
secum ipsi coelites in perniciem nostram conjurassent,
et vere sacra esset hsec militia, dicitur Deo sacramentum,
et se creduli volunt perfidiae satellites sub signis et
auspiciis coeli militare. Quod pacis inter suos mutuse
symbolum clementissimus Dominus instituit, fit inauditae
tessera ssevitise: quod lUe nutriendse animae coeleste
pabulum paraverat, fit ineundae carnificinae obligamen-
tum. Fit signum charitatis, crudelitatis signaculum, et
fidei vinculis nectitur proditio. Quin vos ne sanctum
hunc panem convertatis in lapidem ; et post hunc san-
guinem nostrum ne sitiatis; hujusque borrendae Eucha-
ristiae loco alteram sumite, vestrum poenitentiae sacra-
mentum. Ita vero, nondum vos absistere! ita plenis
velis scelus in exitum properare 1 Qua id admiratione
dignum, repertos esse non solum qui hoc facere cogita-
rent, verum etiam tam longi temporis intervallo neuti-
quam a cogitatis resilirent: subiisse cito animum tale
facinus, eum illius poenitentiam nunquam sub ire potu-
isse? Non est summa criminis, molitum esse hoc
crimen; adjicitur crimini obstinatio; nee erant in hunc
gurgitem nequitiae praecipites devoluti, sed lentis ac
B. VOL. IX. 5
66 Or alio habita quinto Novemh. Anno 1651.
libratis passibus, ac quasi difficulter, in Avernum
descenderunt. O deformem fetum, quern non in meli-
orem formam tarn jugis meditatio lambendo redegerat !
Quo diutius premitur hoc ulcus, eo in saniem purulen-
tius maturescit^ ac recoctum in pectore scelus evadit ob-
duratius. Excedit elephanti parturientis moram hie
adulterinse prolis labor, jamque in proditorum utero
totos tres annos gestatum est. Proh ! non venisse illis
in animum, aut, si venit, non mutasse institutum,
quantae atrocitatis res esset quam molirentur! Proh
siccis oculis observari potuisse tot damna, tot ruinas,
tot funera! quot illi innocentes immerito supplicio
multarent! quot infantibus datam mox adeo yitam
auferrent, in sui quemque sanguinis prsecoci lavacro
baptizantes? quam pulchram urbem devenustarent,
quot millibus hominum omnium promiscue ordinum,
setatum, sexuum, munerum, charae lucis usuram adime-
rent? Non tetigisse illis animum, ut vel antiquarum
sedium majestati, vel basilicarum splendori, vel sanctitati
templorum parcerent? nee cordi fuisse justitiam, cujus
non solum primario ministros, verum delubra ipsa et
atria funditus destruerent, ne essent aut a quo, aut ubi
jus diceretur. O ferrea pectora, imo plusquam ferrea,
qu86 prseconceptse hae in animo flammse nihil emollive-
rant! O excisas h caute animas, quae suam quotidie
conscientiam alluentes hos sanguinis fluctus repulerant,
nee poterant toties incidentibus guttis omnino excavari !
Cujus enim non expugnasset animum, cujus non perter-
ruisset conscientiam, illius stragis vel fictum exemplum
ob oculos statuisse ?
Miseri ultro paulis peresse velimus, Auditores, vos
audiendo, ego narrando. Facite mihi nunc veniam
criminis (crimen fuerit huic auso successum tribuere vel
fingendo !) quo in posterum opimius sit meritum, quum
Oratio habita quinto Novemh. Anno 1651. 67
ex figmento hoc miserise in veram felicitatem emergatis.
Favente igitur Lucina, obstetricante Fawkii manu, ex-
oneret alvum suam triennali pondere scrobs subterra-
nea. Prodeant ex equo suo ferales [faces] dirse csedis
instrumenta, ferrese massse, ingentes petrae, ligneae
congeries. Admoto fomite, explicent sese torrente im-
petu in suos orbes gravidus pulvis, hactenus brevibus
se arctatum spatiis indignatus. Effundant quicquid
unquam conceperant irarum, suasque extento ore eruc-
tent furias sui impatientes flammse. O tetrum spec-
taculum! O secundi Chaos horrorem informiorem
vetere; etiamne ad versus ipsam naturam conjurasse
hos terrse filios, nee solum ordines regni, sed etiam et
rerum ordinem solicitare voluisse ? En miscentur iterum
omnia, dissolutis concordiae vinculis ruunt avide in
antiqua jurgia! ecce grassantur invicem totius mundi
elementa. En vix suopte se pondere Hbrata sustinens
tellus ab imis usque radicibus contremiscit, propriisque
emota sedibus altiores in sethere provincias affectat!
En aer jam non perspicuus nee inquilinis obsessus fumis,
ardentes in visceribus suis flammas cogitur comprehen-
dere ! Fit ecce aether summus Campus Martius, in quo
ferri moles pugnace licentia inter se prseliantur, et modo
nativi torporis obliti lapides, vigore repentino a flammis
inspirati, in bella et intestines conflictus exardescunt.
En tectorum parietes olim oppositos sibi, nunc inimica
vicinia collisos ; et proximae undique domi fundamentis
evulsae jubentur ipsao exules in coelo habitare. Cernere
est illic privatas aedes seu ambulatoria incolarum vehi-
culae igneis rotis sublatae trepidos secum lares attonitos-
que penates abripientia. Ecce et sacros templorum
lapides dempto discrimine idem sacrilegus pulvis violat;
et jam non ficte transportantur sacella suis numinibus
viciniora. Ipsae ecce arae fiunt sacrificium, ipsi foci
5—2
68 Oratio hahita quinto Novemh. Anno 1651.
absumuntur, tarn scelerati ignis ulterius non patientes.
Sentiunt hos tumultus ipsa coemeteria, et quasi evigi-
lant; in suis minis sepulchra tumulantur; in cineres
redactae urnse suas urnas desiderant ; complent suum
seculum annosse sedes ; vix supersunt sibi ipsa regum
monumenta, et de tropliaeis eorum jam triumphatur.
Non stare amplius statuse, non se qusevis propugnacula
tueri, non banc sibi illatam vim domicilia juris ulcisci ;
non omnibus undis vicina Thamesis adversas flammas
restinguere valet, ne intus sestuet ac sitiat, suasque
extra se aquas sursum pluat expuatque. Parcendum
est vestris, Academici, tenellis auribus, quas alta solet
silentii tranquillitas, saltern non alii quam novem virgi-
num argutati cantus obsidere, nee hujusce casus asperos
et inauditos plane bucusque seculorum strepitus licebit
coram resonuisse; ad quos omnis civitas, quin et tota
insula, imo universus orbis obsurduisset. Quis tam
Pericles est, et fulminare lingua didicit, ut referendo sit
confasos bujusce turbinis fremitus, mugientis coeli, eju-
lantis terrse, sibilantis spiritus, stridentis ferri, flammse
coruscantis, e conilictu lapidum, conquassatione muro-
rum, gemitu bominum, conflagratione omnium natos
fragores? Demiratus est Jupiter aemulos sibi Salmoneos
dari redivivos, sua tonitrua imitantes; fremuitque in-
dignabundus, quod haec novorum Caligularum profana
petulantia sibi retonaret.
At quid illarum rerum immoramur stragi, quae pati
possunt miseriam, non etiam sentire, quorum a seipsis
indeplorata jaceret miseria, quae suis ipsa funeribus ne-
queunt vel lacbrymis vel dolore parentare? Per bosce
gradus paulatim vobis animi ingentioribus curis prae-
parandi fuerant ; nee licuit statim puppim vestram in al-
tissimos dolores deducere ; utinam illic mitior clades ste-
tisset : restant nobis allacbrymanda funestiora funera,
Oratio habita quinto Novemh. Anno 1651. 69
hominum non aedium, regum non regiarum, non templo-
rum tantum et curiarum, sed et prsesulum, judicumque.
Comminisci pene nullum genus supplicii, nullum tor-
ment!, nullum martyrii, aut justa ultio aut iniqua rabies
potuerant unquam, quo non lisec clades miseros mortales
affecerit. Non satis erat simplice interitu occumbere; in
unos eosdemque homines multa mortis genera irruebant.
Jacobus miser et densa nube saxorum lapidatur, et suo
in sanguine mergitur, suspenditur in alto, suffocatur
fumo, et vivicomburio crematur, quin et varia mole
premitur, inque singulas cceli plagas distractis artubus
dilaniatur. Fas sit dicere, ecce Osiridis nostri sacrum
corpus in tot jam dispertitum frusta quot ante provinciis
imperaret ! en alio caput regium recidens, alio coronam
devolutam, non triplicem jam sed multiplicem! Non
se ipse rex regendo est, attollitur modo, modo deponitur
Jacobus, nee sceptrum habens, nee baculum suum cui
innitetur. Sic Caesar in curia, sic Hercules in flagrante
CEta, sic Phaeton noster flammarum diluvio circumsep-
tus habenas regni cogitur dimittere. Sciscitantur statim
Superi, quem diutius non inviderant terris, quicquid
ad se serius avocare statuerant, cur quasi pertsesus
humanse sortis maturior hospes ad suas oras appelleret.
En Kegiam Sponsam ejusdem iniquse fortunse conjugem,
suprema regi oscula non sponte jungentem, mox inter-
ponentibus se flammis divortio separatam, quam dum
recipere in ulnas rex avolantem conatur, ecce Ixionis
instar, non jam Junonem suam, sed nubes ac inania
captat et amplectitur. Ecce Sobolem Regiam non im-
perii jam paterni, sed rainse vestigiis successive inhee-
rentem; et sic Britannicse spei germina intempestiva
sestate adusta. Ecce habitat nunc in coelo, sine lege
uUa aut ordine utraque Domus Parliamentaria ; dubium
utra superior, quique in sublimi pares fuerint imparesque.
Habent jam astrologi quo duo amplius recenseant in
70 Oratio habita quinto Novemh. Anno 1651.
coelo malse fortunse domicilia, auctumque jam stellarum
errantium septenarium : licuisset jam indagatori Galilsei
tiibo plusquam quatuor circa Jovem Satellites adnotasse.
Ecce consimiles majorum suorum statuis et ceris Patri-
cios, undique fumosos et semesos; quorum generosus
sanguis dudum per tot discretos generis canales ductus,
nunc strictioribas laxatus alveolis, in communem una
amnem confunditur, ripisque nullis circumscriptus per
camp OS setheris liberius diiFertur. Prudentissimi hie
Consiliarii suae saluti consulere nesciunt; et contra
suam mentem inscii plane et imprudentes sursum rapi-
untur; nee jam concordibus suffragiis, in unam pedibus
sententiam discedunt, in suas quisque partes seorsum
abeuntes. En Equites lapidis jam citati [Astulpbones*^]
insidentes tergo, insolitum stadium in campestribus coelis
decurrentes, et Deputatos Provinciarum in suum quem-
que comitatum impetu turbinis reductum. Ecce gravis-
simos Judices ; ipsos tam insperatae executioni addictos,
qui dum [comprimere] vindicem injurise suae manum
nituntur, ecce distracti a se invicem digiti gladium jus-
titias sinunt decidere in terram ; En jam divites quoque
ubique jacentes, pauperesque ultra suum gTadum dam-
noso incremento elevates. Ne sola lueret respublica, et
simplex scelus audiret hoc facinus, non etiam sacrileghim,
ecce sanctos praesules corripit profanus sulphur ! en aho
sestu pia pectora ardentia; en indivisi hactenus animi
patres suae quemque viae insistentesi Emitte nunc in
sublime galerum tuum ovabundus, illustrissime Bellar-
mine; ecce nunc vere toto errantem coelo Ecclesiam
Anghcanam, disparentem prorsus et invisibilem. Ecce
pseudoepiscopos nostros vere jam sua opinione falsos,
vestrisque e votis suis sedibus excussos, vere saltem jam
schismaticos, totque in sectas disgregatos, in quot vel
olim Alani, Sanderi, Suarezii vestri fingendo, aut tunc
^ [Ed. Asturconis.]
Oratio hahita quinto Novemh. Anno 1651. 71
Catesbii, Winteri, Percii spirando distrahere eos, aut
dissipare potuerint. Ecce tibi, eminentissime purpurate,
tot controversias brevius et lucidius, quam in tot tuis
elucubratis voluminibus, decisas atque discussas. Ag-
noscimus nova argumenta, quibus subinde evidentius
demonstretur Papse in ordine ad spiritualia potestas;
in ordine, inquam, ad nitrum, sulphurem et caetera sedes
senatorias attoUendi spiritu prsedita. Novis, fatemur,
allucet nobis bodie indiciis purgatorius ignis : quis post
tot Senatores combustos Limbum esse Patrum; aut
infantum, post tot innocentes ustulatos; aut etiam
inferos suas in coelum colonias emittere, inficias iverit?
At bene nobis succedit, O Loiolitse nostri, quod seque
hodie Vulcanus vester atque Ignatius claudicaverit :
bene quod conjuratores vestri ilium spiritum non excita-
verint, quem nullus unquam exorcista vester e circulo
abegisset pontificio.
Hactenus, Academici, sponte nostra prolixe miseri,
nunc aliquando beneficio coeli felices esse velimus ; hac-
tenus, conductitia face fabulosa sseviit Erynnis; jam
quid sincerse et salutaris fortunae praesens e coelo Numen
attulerit, videamus. Hucusque grato hostibus, nobis
terribili somnio versamur, dent modo Superi in pro-
pitiam lucem expergisci. Ecce vero adhuc proditores
nostros nihil de sententi4 sua retractare; quid illi ad
hos horribiles strepitus, quam gratulabundas aures
erigere? quid ad tam diras strages, nonne ridere potius,
quam obstupescere ? Interim tuta et inflatissimi suc-
cessus spe turgida procedunt in Trophonii specu omnia :
adesse jam libertatis suae instans credulus pulvis, vix
usque se continuit. In suis ad hoc insidiis praedabundus
ignis praestolatur, crudis nostrae caedis epulis cupidus
fore ut mox satietur. [Quo^] magis versipelles ipsius
tragoediae hypocritae sibi de provecto negotio sibi con-
' [Ed. Qui.]
72 Oratio hahita quinto Novemb. Anno 1651.
gratulantur. Quid? submergi in vadoso portu puppim
suam tantum jam secundi aequoris emensam? abortire
foetum tantum non in lucem prolatum ? nunc quum in
acie novaculae res consistat, acumen suae astutise ob-
tundi, erumpere tandem in fatali puncto, quod tot
annos celaverant, hoc vero ut crederent? Quin potius
adesse Deum suis consiliis, seque ex hac orca ipsius
Jovis lapillos emittere; quomodo enim tam feliciter
cessisse et processisse facinus, ni pro se Superum provi-
dentia excubias egisset?
O homines fato quodam fatuos! O oculos maliti4
non pulvere occsecatos, qui latere posse scelus ad ex-
tremum sperant, cujus participem Deum effecerant!
Saltem cognitum Deo nefas certo ad eventum per-
duci posse non soliciti sint. Itane leves vobis Superos
et inconstantes videri, tamque in benefaciendo mature
fatigatos, ut quam gentem ipsi tot bonorum acervo
ultro cumulaverant, eam quibus ipsi condecorassent
ornamentis, exui a vobis tam facile et denudari pate-
rentur? Lentos esse tardeque ad vindictam obrepentes
divinse Nemesis pedes, fninantis ante quam ferientis,
suggessisset pietas. Qui igitur voluisse nos eam, ne
prsemonitos quidem, prius percellere fulmine, quam
fulgure terruisset ? Equidem ille non pei'petuo in suis
cunis, statimque ab initio, serpentinos conceptus pre-
mere et strangulare amat; at e contra miseris, cumque
extrema sorte luctantibus, e proximo potius quam e
longinquo auxiliari videatur. Arduis interesse nego-
tiis, picese illucescere caligini, ictumque jam inter
malleum et incudem versantem intercipere Numen
solet; et desperate segris Briarei manus accersuntur.
Ita nunc instanti inevitabili naufragio sacram ille
admovit anchoram; solvitque Angliam digno jam se
vindice nodo. Quum pauci dies restarent, nostrique
periculi criticum punctum tantum non impenderet, ecce
Oratio habita quinto Novemh, Anno 1651. 73
suo se sorices indicio produnt: en majus suis ripis
intumescens scelus, suoque e fonte ultro ebulliens arca-
num! Kumpitur immodico felle repleta vesicula, nee
amplius subsistere potens demersum scelus sese in
summum ejaculatur. Dediscit pro nobis tacere [ipsum]
silentium: O dilectam Superis Angliam, cui non
prodesse hostes etiam inviti nequeunt ; ne inopes simus,
fert opem juratissima inimicitia; ne simus multis
beneficiis devincti, plurimum vel adversantibus est
debendum; ne ignoremus, magistram se dabit garrula
contra se proditio. Ea dextra clypeum porrigit, qu86
vulnus erat impactura; a virulentis livoris manibus
poculum salutis propinatur.
Ecce, index doli inanimatus, advenit epistola, con-
jurati alicujus manu dixero, an digito Dei exarata? Ad
Montaquilium, an ad Angliam missa? certe in eo plu-
rima salus Angliae dicebatur. Neque illo scriba impu-
rior aliquis, neque hoc scripto unquam sanctius extitit.
Nunquam largius meruerant paucae lineae; O semper
bonas aves anseresi O Mercurialem pennam vere
deorum nunciam! plus unus calamus Anglise profuit,
quam omnis instructissimi armamentarii supellex pro-
fuisset. Quam pontificiis perpetuo Scripturse adver-
santur! quam hie ipsa non Traditio profuit! At ecce
venit epistola; et adhuc utrum venerit dubitatur:
editum hoc scriptum videtur, nee editum tamen: quis
enim facile intelligat divinam hujus oraculi crypto-
graphiam? Durum oportuit esse putamen, cui adeo
salubris nucleus includeretur. Natatore Delio opus
est, qui quod in eo latet salutis expiscetur. Videtur
enim sphinx ille conjuratus inaccessi securus arcani,
aenigmaticse formae integumento ipsum in medium
proposuisse; pactus perniciem, suam si quis solveret,
ahorum vero omnium, si nemo enodaret. Quo igitur
feratur hie griphus nisi ad GEdipum, quo dubium
74 Oratio hahita quinto Novemh. Anno 1651.
nisi ad Apollinem! Non humili egemus interprete;
exploratore regio hae insidise nobilitandae sunt. Con-
niveat in hoc palmari casu vulgaris acies prudentiae.
Quis sustinere ex aperto sensu literarum emicantes
flammarum radios prseter regiam Aquilam potest? quis
in pauxillis atramenti maculis praeter principes sensus
subodorari pulverem pyrium valeret? Actum fuisset
de Britannia, si quod Neronis votum erat, princeps
noster literas nescisset. Non citius chartae applicat
oculos sagacissimus rex, quam flammas ! flammas !
clamat ; non citius nasum, quam pulverem ! pulverem !
vociferatur. Sic uno ictu oculi regius hoc monstrum
Basiliscus lethaliter confixit. Quae non tunc gens
Angliae regem suum' invidisset? quis non eum Deo
fuisse a consiliis largiatur? Adesdum hue Epicurea
natio, eque indicio isthoc disce Deum agnoscere. Quid ?
an caeco impetu fortunae occursantes hterae in illam sese
epistolam ordinaverant ? An fortuita volutatione flue-
tuantes atomi in Montaquilii manus eam obtulerant?
An ex ejus manibus in regias incerto flumine ignavae
sortis delata est ? Jam an humanae illud prudentiae fuit
in tam abditi negotii recessus statim penetrasse? aut
alius oculas scintillantem chartam percepisset quam
divinae lucis jubare illustratus?
Re isto pacto patefacta, et super veteratorias artes
genuina prudentia triumphant e, placuit nocte mitti
quis domicilium nequitiae, suamque supellectilem ex-
cuteret. Ibi in sua provincia excubans repertus est
mali ominis noctua Fawkius, ille draco harum Hespe-
ridum vigilantissimus. Dein amotis fascibus, detrac-
tisque illis pejoris oUae operculis, altum absconditae
patuere insidiae. Quam puduit dolia in ea statione
esse deprehensa? Et ipse pulvis licet minime inflam-
matus quasi erubescere videbatur: simul atque mo-
ventur loco, mutata etiam sunt ingenio; et poenitere
Oratio habita quinto Novemh. Anno 1651. 75
prse se ferunt ipsa destinati sceleris instrumenta. Li-
quari se in bombardas ferreae massae, vestraeque hodie
inservire laetitiae desiderant. Amat captivus pulvis
festivo nunc et innocuo strepitu vestrse ovationi acci-
nere. Ipsi illi fasces solennitatis bodiernae gloriae lucem
Bubministraturi asservantur; adeoque et lapidum isto-
rum est [destinatio] in felix extrui vestrae liberationis
monumentum.
Solus Fawkius secum immotam mentem in carceres
asportavit. Keliqui perturbato sane ordine ad manifes-
tarn mortem, hoc est e cineribus in prunas se proripiunt ;
O ingens ausum, cujus apertum bellum exiguae tantum
reliquiae sunt ! cujus in publica vi languentes jam cona-
tus expirent ! quod qui moliti sunt non nisi victi ad arma
confugiunt, tanquam extremum desperationis asylum.
Nee illi facile sibi Martem conciliaverant, quos Mer-
curius fefellerat; qui, a quo dolis adjecerant animum,
virtuti prorsus renunciaverant ; a paucis igitur se oppo-
nentibus in alterius palaestrae pulvere certantes, nullo
negotio fusi et profligati sunt. Aliis captis res ad restim
rediit; eorumque scelus diminuta ut poterat poena ex-
piavit, non talio ; par enim supplicium crimini, dempto
ipsius merito, non reperisset in sua pharetra justitia,
etiamsi omnibus eam telis evacuasset. Jam quis Garneti
tot mendacia fando percurrat? Quis Fawkii et Winter!
obstinatas mortes dime defleat?
Quin exitum illorum tristissimum, utinam dedisset
Deus ut cum bono omine nocti et sepulchro committa-
mus; idqne nos potius quod superest cogitemus, quod
sit potissimum gratitudinis suffimentum ad aras bene-
fici Numinis adolendum. Bruta fuerit haec nostra et
insipida exultatio, nee aliud de hodierna laetitia quam
dolere poterimus, ni permeans eam et pervadens gratae
agnitionis spiritus condiat et sanctificet: accendat ille
luctuosus ignis, quem eiFugimus, praefervidum in
76 Oratio hahita qiiinto Novemb, Anno 1651.
praecordiis nostris agendi gratias zelum. Satius enim
fuisset innocentes perisse, quam ingrate salvos super-
esse; et exoptatius longe fuisset in illis ruderibus
contumulatos esse, quam Sospitatoris Dei eximiam
benignitatem in turpi oblivione sepelire. Nimirum
ille quamdiu in dextra sua amatam sibi tenuerat An-
gliam, noluit earn facile dimittere ; nee passus est quam-
vis importuno invidentium nisu suse beneficentiae sibi
fructus extorqueri. Eecepit ab illo sua omnia Brit-
annia, imo seipsam sibi restitutam; imprimisque opti-
mum suum principem pariter et parentem; cujus ilia
erat mira et decantata politicis felicitas, regnum cum
pace accepisse; at major in seternum laus acceptum in
continua quiete administrasse : cujus promeruit prudentia
ut felix esset, nee unquam memoria ejus sit intermori-
tura, donee in albo suo Britannici fasti nonas Novembres
complectantur. Proximam a rege, a munifica manu
Numinis accepit quasi renatam sibi Begiam Sobolem, ne
hisce primogenitis filiis misera mater orbaretur. Ac-
cepta etiam est Nobilitas, atque inde praestitum Anglise
ne ignobile regnum efficeretur ; ne errabunda sine Duci-
bus, desolata absque Comitibus, absque Dominis, heu!
libera nimium et in licentiam soluta, absque Equitibus
vero abjecta humi, et cuilibet conculcanda jaceret dere-
licta.
Dum opes nostras ad manum et ob oculos aspicimus,
in iis prsesentem tunc Dei opem advertamus, dum
copiam rerum et affluentiam, redundantem ejus boni-
tatem recognoscamus. Tutse nobis ab hac clade privatse
sedes evadant in tot templa piis laudibus et officiis
consecranda ; et ipsa templa in ccbIos quosdam, coelestibus
hymnis atque harmoniis personantes. Quid commemo-
rem justitiam sui juris factam? Quid liberatam nobis
ipsam libertatem, quid pacem nostram non inquieta-
tam? quanquam hsec non minutula, aut aspernanda coeli
Oratio habita quinto Novemh. Anno 1651. 77
munera; occupentilla suumin nostra gratitudine locum,
dummodo suminum, facta et nobis et sibi superstes
nostra E-eligio. Hsec ille scop us erat, in quam prae-
sertim hodierni furoris spicula collimarunt ; illud vallum
tutela coeli munitissimum, cui hsec invidia subruendae
concutiendseque vineas suas arietesque applicabat. Nam
ut hoc scelus prosperum fuisset, quo ilia locorum pro-
scripta evolasset et vagabunda ? quae ut apud nos diutius
hospitaretur, calidum nimis efFecisset locum hodierna scin-
tillatio. Quos in ejus caput sanguinis imbres roscidus
ille vapor destillasset ? quae excepisset tragoedia tam
minacem prologum ? cui adversus pietatem in sequent!
prselio hsec sseva velitatio prselusisset ? Non sterile,
credo, aut infrugiferum fuisset hoc facinus ; et cum sui
generis facile Phoenix fuerit, interque reliqua scelera
familiam duxerit, vereor ut e cineribus suis execrando-
que traduce longam nobis malorum propagasset seriem.
An aliqua injuria timendum fuisset dixerimus habituram
Angliam ex sua Elizabetha alteram Mariam; absit ut
vitio suo dicam, sed tali satellitio stipatam; quando
enim non Marianse succenturiat Maria, et coesis princip-
ibus succedunt occidendi martyres? Quid enim? Qui
cruentum ilium Garnetum, ob hujusce facti meritum,
post tot^ Campianos, Clementes, Guignardos inseruerat
coelo, et rubris calendarii sui Uteris ascripserat, quo ilium
in loco habit urum fuisse perfectam hanc clad em, conjec-
turam faciamus ? An non inter tot Siculas Yesperas,
Parisienses Lanienas, Mariana supplicia, tot Galileos,
Anglicosque triumphos, in Constantini aula, imo in suis
potius Lateranis parietibus, depingendos curasset, ut
^ [Edmund Campian, a Jesuit, was hanged for treason at London in
1581. Jaques Clement was the murderer of Henry III. of France. John
Guignard, a Jesuit, defended the murder of Henry III. and Henry IV.,
and was executed at Paris in 1595.]
78 Oratio habita quinto Novemh. Anno 1651.
haberet singulo mane Pontifex, quo jejunos oculos nos-
trse csedis spectaculo pasceret.
Quo vos proprius, Academici, hoc cura pertingat,
fiiisset certissime ut hoc omnigense sapientise fanum
in stupidse superstitionis delubrum, ut hoc [doctrinse]
asylum in carcerem ejus et ergastulum, ut hoc antrum
Musarum in Loioliticum nidum; ut haec vestra Canta-
brigia in Duacum^ quoddam aut monachium perverte-
retur: vidissetisque etiam hoc ipso die, et fortasse in
hoc ipso loco extantem gloriose Jesuitam, nostrseque
petulanter insultantem miserise. Quam igitur religio-
nem benignus Pater sartam nobis et tectam conservavit,
eadem et nos hodie uti velimus in gratiis ei referendis ;
ne quae ab hostibus perire non potuit, ea per nos ipsos
videatur periisse ; enimvero videtur jam ohm quod ali-
quando eveniret persentiscens divina sapientia, etiam
nostris hisce temporibus lucidum hoc beneficii inter-
vallum adornasse; quo nos, a funestissimis temporum
nostrorum casibus abducentes oculos, parum respiremus ;
quo lapsos pene et comminutos prsosentium malorum
sensu animos hac prseteritorum memoria erigamus ali-
quantum et reficiamus: ut quum nihil coram aut laeti
aut grati prospicere esset, non illicitum foret hac respec-
tando caligantes oculos recreare. Levabit enim illud
vix tolerabilem hanc sortem ferreorum temporum, si
fuisse aliquando et Keip. et Ecclesise aurea secula recor-
demur. Et si prsesentis imago justitise nimium nos per-
terrefaciat, hoc non adeo remotae exempla clementiae
animorum nobis quiddam redintegrabit. Quin dabit hoc
tot annos ferventibus inter nos discidiis aliquas inducias,
si in reddendis Deo qukm alacriter amphssimis gratiis
consentiens omnes studium adhibeamus. Nee ego un-
quam opportunius esse putem quam in tam fausto omine
desinendum.
^ [Douay.]
IN COMITIIS 1652.
cartesia:n^a hypothesis de materia et motu
haud satisfacit pr^cipuis istaturie
PHiENOMENIS.
XT' YETERIBUS Greecis, qui se primi omnium
-■-^ Naturalis Philosophise studio addixerunt, quum
vellent quam libentissime omnium effectorum appa-
rentium in Natura promptam inire rationem, dedit
unusquisque operam sive ingenio proprio, sive observa-
tionibus fretus, principia qusedam generaha et verisimilia
investigare^ quorum ope universam Naturam et singula
ejus phsenomena plene et perspicue explicare posset.
Ex quo instituto prolatse sunt in medium quamplurimge
et quam diversissimse rei naturalis hypotheses; dlidd
aUis elegantiores, atque concinniores, prout quisque vel
judicio magis poUeret et ingenii acumine, vel feliciore
experientia uteretur. Hinc Anaximander Materiam
infinite extensam, Anaxagoras Homoiomereias suas;
Atomos Leucippus, Democritus et Epicurus; Empe-
docles Litem et Concordiam; Pythagoras Numeros et
Symmetrias; Plato Deum, Ideam, et Materiam;
demum Aristoteles Formam, Materiam, Privationem;
alii alia rerum principia excogitarunt ; ita tamen ut
sua quisque commenta pro veris ac genuinis Naturae
principiis, a quibus deduci omnium apparentiarum
ratio et posset et deberet, venditare atque asserere non
dubitarent. Atque ita se rem habuisse constat, intra
ducentos plus minus annos ab ipsis nascentis in
80 Cartesiana Hypothesis hand satisfacit
Grsecia hujusce Philosophise initiis. Post Aristotelem
autem sive jam detrita antiqua simplicitate, sive effoeta
in hominibus inveniendi curiositate, et fatiscente indus-
tria, seu potius quoniam prsestantissima quaeque ingenia
partim studia Moralis Philosophise, partim Bhetoricae,
politicseque curse ambitiosse prseoccuparent, Naturalis
Philosophia vel penitus neglecta jacuit, vel satis
habebant ejusce studiosi in Platonis, Aristotelis, Epicuri,
aut cujuspiam e vetustioribus placitis et principiis hserere
ac acquiescere, de ulteriori inquisitione securi: unde
decursu temp oris effectum est, ut apud pauculos
Platonis, apud quam plurimos vero solius Aristotelis
principia et dictata obtinerent ; reliquorum omnium non
tantum auctoritas, sed et scripta interirent. Equidem
hoc fluxus tenore per continua aliquot secula procede-
bant res philosophicae, donee pene ad nostra usque
tempera perventum est : quando quasi e somno quodam
profundo aut veterno excitatis hominum animis, cum
Medicina, Mathematicis, cseterisque artibus honestis
cceperit quoque Naturalis Philosophia reviviscere, et in
se excolenda et restauranda multos ingeniosissimos vires
exercere. Coeptumque est statim deliberari de prin-
cipiis, nimirum quia recepta Aristotelis non solum a
rudi prsecedentium seculorum sophistica corrupta vide-
rentur, verum etiam in sua licet sinceritate atque
integritate accepta, non usque adeo omnibus satisface-
rent. Quare continue aggressi sunt complures viri
ingenio ac eruditione prsecellentes, alii veterum quorun-
dam Philosophorum principia, qua licuit resuscitare et
recolere: alii nova et inaudita suo Marte comminisci.
Atque isti quidem, ut nostis, Epicuream Gassendi*,
Magneni^ Democriteam, novam Peripateticam Digbsea-
* [Petrus Gassendi, De Vita, ^c. Epicuri, 1 647.]
^ [Johannes Chrysostomus Magnenus, Democritics reviviscens, 1648.]
prcecipins Naturm Phcenomenis. 81
nam*^, et Aristarchi Samii"^, Philolaicam® Philosophiam
nobis pepereruntj hi vero, ne Telesium et Campa-
nellam memorem, Magneticam Gilberti, Fluddi Ther-
mometricam, denique multas easque varias Chymicorum
Philosophias in lucem prodiderunt. At qui prsesertim
m hoc choro Philosophantium prselucere reliquis non
immerito visus est, adeoque profusissimum plausum
universi orbis literarii promeruit, tandem Penatus
Cartesius extitit; vir proculdubio optimus atque
ingeniosissimus, ac serio Philosophus, et qui videtur ad
Philosophise hujus contemplationem ea attulisse auxilia,
qualia fortassis nemo unquam alius; intelligo eximiam
in Mathematicis peritiam; animum natura atque assue-
factione meditationis patientissimum ; judicium prseju-
diciis omnibus, et popularium errorum laqueis exutum
extricatumque ; quinetiam plurimis iisque non nisi
certissimis et selectissimis experimentis instructum;
abundans otium, ab inutilium librorum lectione, et
avocamentis seculi electione propria immune; ne
memorem incomparabile ingenii acumen, et facultates
quibus prsestabat eximiis tam clare et distincte cogi-
tandi, quam mentem suam paucis verbis admodum
plene ac dilucide explicandi. Ab eo itaque viro
recepimus Philosophise systema, quod nollem alias
commendare quam dicendo tale ipsum esse, quale
possemus jure a tam consummate Philosopho expectare;
eaque principia Naturae, ad quae si quis serio appellat
animum attente paulo examinanda et perpendenda, nisi
vel nimium abundet afFectu, aut intellectu deficiat, non
dubito quin ipsa omnium quae audiverit clarissima,
[Kenelm Digby. Tnstitutionum Peripateticarum Libri v. &c. 1651.]
^ [GillesPersonne de Robertval. Aristarchi Samii de Mundi S^/stemaie,
partibiis et motibus ejusdem, 1644, I.]
[Ismael Bullialdus. PhilolauSf slve de vero Systemate Mundi. 1638.]
B. VOL. IX. 6
82 Cartesiana Hypothesis hand satisfacit
simplicissima, imo et verisimillima sit pronunciaturus ;
tanta statim in ipsis facilitas, sinceritas, atque elegantia
elucebunt. Nihilominus ne aut nimia viri admiratio
obsedisse animuni nostrum, debitseque examinationi
aditum praeclusisse; et ne videamur existimare, unius
cujuscunque hominis sufficere ingenium divinae sapientiae
potestatisque vestigiis in Natura persequendis ac inda-
gandis; denique ut de ipsius rei veritate rectius conjec-
turam faciamus, nobis id negotii assumpsimus, eas
exponere difficultates, quibus principia hoec nova
obnoxia esse videntur; per quae prsecipue obstat, ne
hypothesim banc, tanquam Ariadnseum filum, quod in
Naturae totius intimos et labyrinthi recessus ducat nos
reducatque, admittamus : id quod conabimur hac
methodo prosequi quam possumus succincte et per-
spicue : nempe ut Primo hypothesim ipsam proponamus,
ne quis forte Cartesiana principia haud inspexerit:
Secundo ut rationes quasdam generales contra illam
afferamus, praecipue ex singularum sectarum di versa
sentientium pharetris depromptas: Tertio, quaedam
principalia phaenomena enumeranda veniunt, quibus
Cartesiana hypothesis haud faciat satis, rationes insuper
cur ita suspicemur, adjungendo.
I. Primo itaque hypothesim ipsam quod attinet, ita
se habet. Adverti potest innumera objecta externa,
quae corpora dicimus, sensus nostros variis modis
afficere; atque ideo mentem nostram ipsa tanquam
variis qualitatibus praedita percipere, quibus nomina
imponit duri, ponderosi, colorati, aut similium. Prae-
terea considerari debet, ea accidentia, quae sentiuntur in
Materia corpore4, vel singulatim omnibus corporibus
non competere, vel potius omnia immutari posse, et ab
ea penitus tolli; ita tamen ut ipsa non sit naturam
corporis amissura, sed in sua essentia ad hue integra
L
prcBcipuis NaturcB Phcenomenis, 83
permaneat : at in extensione aliter se rem habere ; quia
nullum omnino corpus imaginari possumus, quod non
extendatur in longum, latum et profundum. Unde dici-
tur naturam corporum a nullis reliquarum qualitatum,
scilicet fluxarum et corruptibilium, sed a soM extensione
dependere ; et cum non detur alia notio corporis diversa
ab hac, et hgec sit ab idea corporeae materise omnino
inseparabilis, dubitari non debet, quin natura corporis
in sola extensione consistat. Ex quo supposito cum
nonnulla alia facile deducuntur, scilicet quid sit spatium ;
non dari vacuum, vel spatium inane; neque corpora
prorsus indivisibilia, et tiujusmodi alia; tum prsecipue
illud, ununi esse Mundum sibi ubique cohserentem, et
spatia omnia imaginabilia occupantem; cujus universa
materia una et eadem existat, utpote quae omnis per
hoc unum tantum agnoscatur, quod sit extensa;
atque talis est natura Cartesianse materise; ex quA, sic
exposit4, liquet ipsam in multas portiones diversse
magnitudinis ac figurse partibilem esse. Circa quas
observandum est den no, eas in duplici modo exist entise
consistere posse, scilicet in motu, vel quiete. Motus
autem nihil re vera est aliud, quam translatio unius
partis materiae, sive unius corporis ex vicinia eorum
corporum, quse illud immediate contingunt et quies-
centia spectantur, in viciniam aliam. Hujusque ab-
sentia est quies, quum coi-pus respectu aliorum omnium
adjacentium eundem locum situmque retinet. Neque
circa naturam motus et quietis praeter hsec quidpiam sub-
tilius notandum videtur. Tantum adhuc causas motus
et quietis in corporibus considerare oportet primarias
et secundarias. Deus motus et quietis primaria causa
censendus est ; qui materiam simul cum motu et quiete
creavit in principio : ad cujus perfectionem divinam
cum spectem, quod sit immutabilis, et quod modo quam
6—2
84 Cartesiana Hypothesis haud satisfacit
maxime constanti et immutabili operetur, rationi est
consentaneum putare, quod diversimode moverit partes
materiae, quum primum illas creavit; jamque totam
istam materiam conservet eodem plane modo ; eademque
ratione, qua prius creavit, eum etiam tantundem mo-
tus in ipsa semper conservare; ideoque etiam regains
quasdam legesque figi ac constitui posse, juxta quas
causae secundarise et particulares motus istos efficiunt,
qui in singulis corporibus reperiuntur. Leges ista9
generales tres sunt. Prima : unamquamque rem, qua-
tenus est simplex et indivisa, manere quantum in se
est in eodem semper statu, nee unquam mutari, nisi a
causis externis. Ut si pars aliqua materise sit quadrata,
manebit perpetuo quadrata ; nisi quid aliunde adveniat,
quod ejus figuram immutet : si quiescat, neutiquam
incipiet moveri, nisi ab aliqua causa ad id impellatur :
et si moveri supponatur, non unquam sua sponte et
a nullo alio impedita motum ilium suum intermittet.
Secunda lex bujusmodi est : unamquamque partem ma-
teriae seorsim spectatam non tendere unquam ut secun-
dum uUas lineas obliquas pergat moveri, sed solummodo
secundum rectas. Tertia lex est: ubi corpus quod
movetur alteri occurrit, si minorem habeat vim ad
pergendum secundum rectam lineam, quam hoc alterum
ad ei resistendum, tunc deflectitur in aliam partem, et
motum suum retinendo, solam motus determinationem
amittit; si vero habeat majorem, tunc alterum corpus
secum mo vet, ac quantum ei dat, de suo tantum
perdit. Et se ita Cartesiana hypothesis habet: nam
ex hisce solum suppositis, materiam, sive extensionem
dari, et in partes dividi; easque partes moveri vel
quiescere juxta leges nominatas; his inquam solum
suppositis et concessis, quaecunque in rerum natura
mutationes, generationes, alterationes, et quaecunque
prcBcipms Naturce Phcenomenis, 85
universim Naturae phaenomena observantur^ satis expli-
cari posse censet Cartesius, ita ut demum pronunciet
nulla alia Physicae principia vel admittenda esse vel
optanda. Quod non ita se habere, illud demum est
quod mihi incumbit propositis rationibus ostendere.
Itaque cxxvn prcecipua Naturce plicenomena dico, ne-
cesse est ut excipiam ea quae corporibus coelestibus,
Cometis, Planetis, reliquisque conveniunt; quoniam in
iis nihil fere praeter motus, colores et figuras depre-
hendere possumus ; quae non solum Cartesius sed reliqui
omnes hac aut simili vi4 necesse habent explicare : et
pari jure ea excludo, quae in propinquo observantur
directe et ad sensum, vel motus locales, vel colores, vel
figuras respicientia ; qualia sunt mechanica artificia ;
experimenta de motibus projectorum; imo et fluxus ille
ac refluxus maris; quem agnosco hac vi4 admodum
eleganter declarari; et similia, colorem, lucem, plias-
mata, spectantia, &c. — nam neque in his aliquid
peculiare erat, et in harum apparentiarum rationibus
reddendis omnes Philosophi simili methodo insistunt,
hoc est, Mathematicae potius quam Physicae. Sed per
praecipua Naturae phaenomena intelligo ea, quae Naturae
penetralia propius attingunt, scilicet generation es,
proprietates et operationes specificas animalium, plan-
tarum, mineralium, lapidum, et reliquorum naturalium
corporum, praecipue eorum quae mixta vocantur.
Rursus per illud, liaud satisfacere, non intelligo,
quasi quispiam caput suum torquendo, et ^ovXevwv rrj
vTToOeaei quod dicitur, non possit complurium effectuum
ex hisce principiis qualemcunque reddere concinnam
rationem; quoniam et in hac re, et in aliis, innumerae
hypotheses confingi cudique possint, haud facile falsi-
tatis, saltem non contradictionis alicujus arguendae:
de quibus nihilominus promptum foret dignoscere, et
86 Cartesiana Hypothesis hand satisfacit
judicare rem jiixta illas se non habere; prout per Ptole-
maicum Systema, saltern aliquatenus emendatuni, non
dubium est quin ratio coelestium apparentiarum reddi
possit satis accurata ad calculos motuum, eclipsium, et
reliquorum eventuum construendos ; et tamen vix jam
sanus quispiam hanc^ quod rem ipsam spectat, tanquam
veram admittet, quae tarn intricata, et minime elegans
sit. Itaque hoc volo per illud, non satisfacit ; quod
hypothesis haec multarum apparentiarum causam satis
idoneam reddere non possit^ cui vir philosophus ac-
quiescat, atque existimet summe esse probabile rem
juxta ipsam se habere.
Non est igitur expectandum, ut contra Cartesium
agam alias, quam rationes quasdam generales et proba-
biles sive conjecturasproponendo, quae inferant Naturam
non juxta viam istam mechanicam omnino procedere;
atque adeo ipsius hypothesim Naturae non usquequaque
satisfacere. Id quod tentabo efficere, committendo im-
primis reliquos philoso]Dhos cum Cartesio, ea tantum ex
eorum ratiociniis seligendo, quae videbuntur nonnihil
ponderis atque momenti habere. Committo autem cum
eo Platonem, Aristotelem, Democritum vel Epicurum,
Chymicos, et Magos Naturales quos vocant, sive eos
qui de sympathiis et antipathiis naturalibus scire profi-
tentur; at imprimis ac prae omnibus tanquam Trpofxa^ov
hujusce praelii, Verulamium nostrum, virum magni
proculdubio judicii et nominis, qui Philosophiam banc
nondum natam damnavit. Is enim aliquoties in suo
Organo contra hujusmodi omnes universim hypotheses
admodum prudenter cavit, et praemonuit non esse mag-
nopere ab iis principiis metuendum, quae violenti argu-
mentationum conatus ex singulorum hominum cere-
bello parturirent : nam prout super phaenomena aetheris
varia Coeli themata construi, ita et super phaenomena
prcecipuis Naturce Fhwnomems, 87
Universi multo magis complura dogmata fundari et
constitui posse; qu8e tamen non nisi commenta sint;
ei quot hujusmodi Philosophise extant, aut extiturse
sunt, ex nndk speculatione oriundae, tot ille reputat
efFectos esse mundos fictitios et scenicos. Nam Ucet
Cartesius plerisque ahis, imo hand injurie dixero, om-
nibus scenam suam elegantius instruxerit, concinnius-
que composuerit; et forte fabulam narraverit, quam
nemo prima specie non concesserit ab liistorise veri-
tate haud multum abludere; non tamen videtur peni-
tus eorum numero eximendus, qui in censurse istius
aciem incurrerunt. Nam ex proprio ore constat, eum
philosophandi ordinem, qui et utilissimus videtur et
soHdissimus, plane invertisse, dum non a rebus discere,
sed rebus leges suas imponere ei visum est. Ita enim
processit, ut primum quas proposito suo idoneas cen-
suit metaphysicas veritates colligeret et stabiliret,
nempe ex notionibus natura menti suae insitis; deinde
ab iis ad generalia principia Naturae descendit; et inde
gradatim progressus est ad particularia quaeque expli-
canda, ex principiis scilicet quse ipse inconsulta natura
struxerat: nempe hoc modo potius privatae mentis
ideis, quam theatri publici constitutioni attendendo;
non ex singularibus exemplis, atque experimentis dili-
genter tratinatis axiomata colligendo; sed ipsa ex
proprio discursu gonfingendo, iisque quod Aristoteli
praesertim vitio datum est, Naturae efFecta pro libitu
suo accommodando : quae ratio philosophandi a viro
magno improbatur ob rationes minime contemnendas.
Nimirum quia hoc destinare est nimium de viribus
nativis rationis nostrae praesumere, mentemque nos-
tram longe supra justum suum modulum mirari et
extollere; subtilitas Naturae a subtilitate mentis aequari,
ejusque operationes per syllogismos comprehendi existi-
88 Cartesiana Hypothesis haud satisfacit
mantur. Quinimo prseterea per inanem hujusmodi
conatum sperare videmur, posse nos modum quo omnia
qu8e ubique in modo accidunt, pernoscere; id est,
seque ac ipse rerum Conditor; qui nobis minime con-
sciis ilia omnia mira sapientia ordinavit (nee mira
tamen, si nos ipsam nostra assequi possumus) : et sic
idola mentis nostrae cum ideis divini intellectus conferre,
quae suas rebus signaturas impressere. Denique quia
experientia compertum est, bujusmodi dogmata a meta-
pbysicis cogitatis, caute licet et curiose conquisitis,
ortum ducentia, quia experientiam semper fere negli-
gunt, revera in medullas Naturae non intrare, ejus scopes
non attingere, atque adeo pbaenomenis minime satis-
facere; ideoque neque Cartesiana, utpote quae plane
hoc modo inventa atque exculta fuerint: et baec est
prima ratio generalis contra banc bypotbesim.
II. Secundo contra Cartesium confertim e specu
emittam Platonem et Aristotelem, et qui cum iis in bisce
rebus paria sentiunt ; qui cum bypotbesim banc perspex-
erint, inque ea nihil prorsus de anima, nihil de seminibus
aut rationibus seminariis, nihil vel de formis vel finibus
rerum, aut appetitu, vel instinctu naturali contineri
notaverint, atque adeo de causarum suarum quaternario
fere plusquam duas excludi, credo baud facile querelas
stomacbumque tenebunt. Scilicet res omnes a Deo
conditas virtutis innatae expertes; effectus quoscunque
cum vi et luctu peragi; interna agendi principia, bac-
tenus a Philosophis magno consensu admissa, una cum
intentione finium rejici; et loco horum principia mortua
ac temeraria, cpvaiv a\l/vxoi^, naturam absque anim4, id
est, corticem absque nucleo proponi exclamabunt sub-
irati. Sane aliter antiquissimus ille pbilosopbantium
Tbales dicitur tradidisse; cujus illud, iravra dewv clvai
irXijptj, Longe aliter ipse Aristoteles; qui omnia fateri
I
prcecipuis Naturce Phcenomenis. 89
videtur animabus esse plena, iis verbis, capite 2, libri
III. de Gener. Anim. : ev yrj VTrap-^^eiu vypov, ev ^e
voari Trveufiaj er oe Trvev/xaTL OepiioTrjra yj/v^iKtiv' w^ Tpoirov
Tiva, iravra "^v^m e'l^o' TrXi^prj. Insuper Platonici et
Stoici, videntes Mundum tarn pulchr^ partium harmonL^,
et quasi organizatione constare, omnia tarn sapienti
dispositione, quam mirabili consensu et indefessa con-
stantly in mutuum subsidium beneficiumque conspirare,
et hujusmodi pleraque animadvertentes, non verebantur
asserere, j^rout ipsorum mentem Manilius reprsesentat,
Yivere mundum,
Et rationis agi motu, cum Spiritus unus
Per cunctas habitet partes, atque irriget orbem
Omnia pervolitans, corpusque animale figuret.
Itaque tarn longe aberant illi primitivi antistites Philo-
sophise ab hoc, ut Mundum inanimem et nuUo vel prin-
cipio vel intentione agendi prseditum supponerent, ut
contra vel animabus referta esse omnia, vel Spiritum
quendam vitalem catholicum, qui per universum diffu-
sus omnia conservaret atque foveret; qui custos rrj^
evTa^ias, et contrariorum Seanos awayooyos existeret, et
qui multis stupendis atque latentibus phsenomenis suf-
ficeret, comminisci et perhibere non dubitarent. Ut-
cunque sit de communi hac anima, non per brutos et
fortuitos motus confici omnia, sed speciebus singulis
corporum naturalium suas inesse animas vel formas,
hoc est, interna specificse essentiae principia, facultatibus
agendi juxta fines a Natura destinatos instructa, et
appetitui proprio obsequentia, id est, quod non absque
ratione et necessitate quadam affirmare videntur hi
Philosophi.
Nam imprimis, videtur de supremo rerum Con-
ditore indign^ sentire, quisquis autumat, eum solum-
90 Cartesiana Hypothesis haud satisfacit
modo unam materiam homogeneam, eamque hebetem
et inanimem, per tot jugera immanis spatii extensam
creasse, ac cum unico prgeterea motus instrumento
ludos hosce solennes, omnemque mundanam comoe-
diam dispensare; quasi fabrum, aut artificem x^^P^~
vaKTo, technam banc suam singularem neurospasticam
ad nauseam usque repetentem et ostentantem : at multo
augustius de eo cogitare videtur qui credit ipsum, im-
mensa sua bonitate ac beneficentia impulsum, innu-
meris speciebus suam singularem essentiam communi-
casse; singulis peculiares appetitus, propriasque facul-
tates agendi impertivisse, et universas apta serie ob
mutuum auxilium in suos gradus classesque distribu-
isse, aliisque alias Kara fxoipav subordinasse ; nimirum
videntur bsec sanctius honestiusque ab bominibus de
Auctore suo cogitari; sed neque minus utile et neces-
sarium est ita sentire, phsenomenis Naturae urgentibus.
Nam si totius Naturae theatrum uno ictu oculi perlus-
tremus; in eo quasi innumeras personas animadver-
tamus, specie, qualitate, opera valde discrepantes ; sin-
gulas sibi unas et continuas, quasi se unius spiritus
vinculo et regimine continentes; quin et quomodo se
unumquodque tueatur et foveat, et crescendo multi-
plicet; non erit valde dubium quod asseritur.
Nam ut ordiamur a perfectioribus, id est, ab ani-
malibus, etiam dempto liomine ; annon faciKs experientia
commonstrat inesse illis spiritum quendam naturalem,
non solum cognoscentem et sentientem, sed se sponte
moventem et promoventem? qui nempe tanquam tute-
laris genius corporis, cordi vel cerebro affixus, a nemine
impulsus aut concitatus, seterni perpetuique motus prox-
imam effigiem repraesentat ; qui provinciam totam nutu
suo moderatur, et disponit organa ad agendum; qui in
primsevo nexu, perseverante consensu et jasta temperie
I
prcecipuis Naturm Phcenomenis. 91
partes continet et tiietur; imo qui per multos annos
integram corpusculi fabricam, fluxa materise suae con-
ditione, externorumque agentium impressionibus ac
violentiis non obstantibus, ab omni periculosa et lethi-
fera vicissitudine^ ab omni putrefactione usque ad ter-
minos a Creatore designates defendit et protegit; abs-
que quo foret corpus bidui intervallo foeteret pessime,
in que dissolutionem spontaneam ex sui corruption e
festinaret. Annon haec Cartesius prseclare explicuit,
dicendo corpus meram molem esse homogeneae naturae,
in partes varia figura prseditas divisam, quibus diversi
motus insint sane caeca lege fluentes, nuUo spiritu prae^
side, nulla sapienti^ operis directrice, nulla intentione
finis, aut quovis alio efficiente praeter concursum Dei
ordinarium interveniente ! Illud vero omnium est
maxime admirabile, quod cognitionem ipsam atque
appetitus animales ad motus locales retulerit; quos esse
omnino alterius altiorisque generis, nemo certe non
imaginari potest.
Si quis autem instet non constare utrum ad haec
effecta Cartesius hypotbesin suam extenderit; neque
enim viro acutissimo et perspicacissimo baec tam inania
et veri baud similia satisfacere potuisse; respondeo,
quod Cartesius bypotbesin suam generaliter proponat,
quasi universis phaenomenis Naturae explicandis suffi-
ceret; istis quae animalium sunt non exceptis: deinde
manifestum est quid ille intelligat, ex verbis Hegii,
sequacis sive discipuli sui; qui decimo capite suorum
Fundamentorum ita expresse loquitur: Motus ani-
malium sensitiviis et locomotivus Jit in animalihus, eodem
modo, ut automata agitantur et moventur; sine ulla
cognitione vel vero appetitu. Haec Regius^: quae liausis-
se ipsum ex tractatu Cartesii de Animalibus bactenus
^ [Henrici Regii Fundamcnta Physkes, 1646. Cap. x. De AnimaL
p. 153.]
92 Cartesiana Hypothesis Jiaud satisfacit
inedito, ipse Cartesius auctor est^ in praefatione sua ad
secundam editionem Principiorum suorum: dein ne-
cesse est ut ita statuat, scilicet, bruta animantia null4
cognitione, imo nullo appetitu esse prsedita; aliter enim
de Motus sui Lege maxime generali erit conclamatum ;
quae pronunciat tantundem motus continuari peipetuo
in rebus, quantum initio fuerit; quia quantum corpus
de suo motu dat, tantum perdit, et vicissim. At omnis
avTOKivriGia novos motus, eosque satis vehementes pro
suo arbitrio introducit : et sane motus tot animantium
multum conferet ad statum rerum, motuumque propor-
tiones immutandas, atque adeo ad banc hypothesin
susque deque pervertendam ; et nibilominus baud bene
video quomodo ipsum hominem a fatali lege ignorantise
et violentiae bujus excipere possit, ne eadem sequantur :
quo tamen nibil fingi possit vel incredibilius vel indig-
nius.
Hactenus de operationibus animalium jam in lucem
editorum, organisque idoneis instructorum : at se ille
spiritus, materia inerti altior ac animosior, adbuc si
fieri potest clarius in generatione animalium prodit ac
manifestat; dum sibi magnificum domicilium struit,
pulcberrimamque corporis macbinam efformat. Etenim
non est perdifficile agnoscere, automaton postquam
egregio artificio factum est, su4 sponte mira ac stupenda
rei ignaris officia obire ; at nemo ideo sanus concesserit,
istiusmodi macbinam ullam absque ingeniosi artificis
cur4, aut opera manuum diligenti et prudenti, suopte
arbitrio in lucem unquam emersisse: nimirum tarn
mirifico operi erigendo adesse debet internus aliquis
arcbitectus, vel su4 intentione, vel directione divina
admodum sapiens, qui tot diversas partes e rudi semine
effingat, temperie exquisita donet, situ convenienti
disponat, figur^ decenti expoliat, lineamentis bene
congruis et gratis coloribus exornet, denique qui in bis
prcecipms Natiirce Fhcenomenis, 93
omnibus et reliquis optimum scopum et petat semper,
et feliciter assequatur. Eoque magis hoc venit anno-
tandum; quia hoc opus naturalium sit naturalissimum,
ut aiunt; nee quod scire possumus ipsi, aliquis cognitio-
nis expHcitse actus intercedat; quod ostendit etiam iis
operibus Naturae, quae apparent brutissima et scientise
expertia, consiHum et appetitum non abesse.
Utcunque autem de cognitione, locomotive facul-
tate, et generatione animalium se Cartesius excusaret,
tamen in plantis videtur pene eadem difficultas versari,
quae jugulum hujus controversise pari impetu petat.
Nam inesse etiam iis quod Hippocrates appellat to
e/x/3ioi/ Tri<i <pua€(os, hoc est, spiritum quondam et recto-
rem intrinsecum, energiarum vitalium praesidem, gene-
rationis fabrum, qualitatum simul et effect orum mira-
bihum fontem et originem, permulta ostendunt: et si
quis eas plantas intueatur, quae absque omni cura aut
cultura, aairaproL Kai di^tjpoTOL, sua sponte proveniunt, si
figuras ipsarum varie decentes, colores aspectui gratos,
potestatesque opportunas contempletur, an apud se
facile reputabit, effecta haec sane stupenda ex sol^ divi-
sione Materiae, et motu particularum nonnisi per gene-
rales admodum regulas determinato procedere; et non
potius semina quaedam, sive fermenta fuisse initio sin-
guhs soli locis ab Auctore Naturae implantata; quae
coelesti fotu evocante parata essent suae speciei corpus
prodere? juxta Virgiliana ista,
et
Continuo lias leges, seternaque fcedera certis
Imposuit natura locis :
Quippe solo natura subest^.
Adhuc eas plantas, quae ex certis seminibus oriuntur,
quod spectat, admodum verisimile est iis etiam semini-
[^ Georg. I. 60, et ii. 49.]
94 Cartesiana Hypothesis hand satisfacit
bus inesse animam quandam sen spiritum vitalem, qui
sit, non dico conscientia aliqua actionum suarum, sed
utcunque imaginatione cert4 licet subobscura, appetitu
pertinace, et potestate idoiie4 donatus, ea quae imagina-
tio et appetitus juxta Dei atque Naturae praescriptum
jubent exequendi, pjlane prout in animalibus facultates
phantasiae et passionibus obediunt; etsi non eodem
gradu neque adeo manifeste. Amat enim Natura a
supremo apice rerum usque ad scalae infimum pedem
apto ordine et quasi harmonicis intervallis descendere.
Ex angustiis pusilli seminis quam robustae ac procerae
arbores se explicant? quam solerte prudenti4, qua ap-
paratus euriositate, necesse est ut infervente ist^ officin^
omnia procurentur? Imprimis moles corporea terrae
matris visceribus per radices suas innascitur, tum ut se
in sinu ejus sustineret, tum etiam ut ex parentis tenerae
uberibus pendens succum sibi alimentarium exugeret:
dein tellure egressa pro corporis sui firmamento truncum
satis crassum ac nervosum obtinet, externo cortice bene
loricatam fibris spisse interius contextam; deinceps
medulla centrali pervadente, quasi quodam thesauro,
ex quo in membra reliqua per exiles venularum ductus
necessarium alimentum depromitaret, distribuitur : prox-
ime ex se satis numerosam ramorum ac surculorum pro-
paginem emittit; quarum extremitates nunc floribus
pictae cernuntur speciosis ac fragrantibus ; vel folia ipsis
naturales arborum comae, vel vestimenta, aut saltern
fructus appendent, gustui gratissimi et aspectui, singuli
in suis penetralibus spem novae arboris gerentes,
vivified virtute inspiratam ; et caetera quae commemorari
possent, omnia alia potius quam inscium et temerarium
motum Materiae, nihil autem magis quam distinctam
phantasiam et fortem appetitum indicantia.
Nam observari potest Leges Motus Cartesiani adeo
generales, laxas et indeterminatas esse, et tamen minime
prcBcipuis Natures Phcenomenis, 95
ad unum hoc vel illud producendum limitatas, ut quse-
cunque juxta illos eveniant, jure optimo non nisi per
easum quendam et fortuito evenire putare debeamus;
nam inesse illis nihil amphus quicquam consilii agno-
scitur, quam quod leges istse generales initio sancitae
sint; quod non magis fortunam aufert^ quam Epicuri
hypothesis, docentis Mundum ex atomis cert^ lege
fluentibus fuisse constitutum, et adhuc perseverare; qui
tamen eum plane contingenter et fortuito fuisse factum,
et modo perdurare, esset proculdubio concessurus.
Hand injuria itaque contra hanc hypothesim, haec quo-
tidianse sapientise et consihi singulis rebus invigilantis
indicia objicio. Nam de plantis, verbi gratia, si ex
motu a)s ervx^ proveniunt, interrogo, i Quare tam
decentes figuras, qualitates omnibus sensibus gratas,
virtutes salutiferas nactae sunt ? 2 Si hoc ex motu
Materise juxta leges suas contingere possit; quare non
fere omnes uniformiter se habent, cum leges paucse et
determinatse sunt? 3 Aut si valde multse species sua
sponte hoc modo emergere possint, quare non singulis
annis novae plantarum species exoriuntur, ob variatas
Materise partes, atque ob easdem rationes, quae faciunt
ut jam tam multse existant ? et quare fixus et determi-
natus est plantarum numerus in Mundo, quasi motus
eousque valeret, ad id quod rehquum est esset effoetus?
4 Quare non contingit plantas saepe imperfectas et
mutilas apparere, causis suis titubantibus ? 5 Quare
saepe sub iisdem figuris, coloribus et complexionibus
plantarum diversae et contrariae virtutes latent? annon
forte hoc a Spiritu interiori, materiae suae ministerio
alias atque alias utenti ?
Porro metallorum et mineralium eadem ratio est,
etsi juxta regularum descensum naturae id minus
manifesto appareat. Yidetur enim generatio horum et
96 Cartesiana Hypothesis haud satisfacit
constitutio nativa etiam per spiritum suum in semine,
aut aliquo semine analogo residentem peragi ; per quern
scilicet ad suos colores specificos, proprietates ac vir-
tutes valde uniformiter disponuntur atque determi-
nantur: unde non sine causa dixit Severinus, non esse
majus artificium in formis atque figuris animantium
quam in proprietatibus et qualitatibus metallorum ac
gemmarum; et seque mirandum esse colorem sapphiri,
duritiem adamantis, perspicuitatem crystalli, pulchritu-
dinem auri, ac organa vespertilionis : quo referri possunt
figurae adamantis octoedra, hexaedra crystalli, quae et
salis communis, notante Gassendo ad vitam Epicuri.
Quinetiam tradunt Metallici mineralia non solum cre-
scere et renasci, verum et nutriri, maturari, sese purgare,
atque indies in melius disponere, quod spiritus intus
hospitantis praebet indicium; prout et illud, quod ada-
mantis corpus durissimum, solidissimum, purissimumque
in terrse superficie spatio biennii, imo ipsum aurum in
Westphalia quadriennii intervallo nascatur et perficiatur;
quae absque interni agentis excubiis perpetrari nimium
esset: itaque hsec, et quae conformiter hisce in Natura
eveniunt, ita Formae necessitatem et praecellentiam os-
tendunt, ut prae ea dixerit magnus Verulamius Efficien-
tem ac Materiam res peifunctorias esse et superficialeSj
et nihil fere conferre ad Scientiam veram et activam^:
circa quas tamen solas haec hypothesis versatur.
Proximo notatur haec hypothesis a praedictis Philo-
sophis, quod nuUos fines naturalium agentium, nullos
appetitus, nullos instinctus rebus ab origine insitos
agnoscat; sed cunctos amores, inimicitias, contrarietates,
^ [Efficiens vero et Materia (quales quseruntur et recipiuntur, remotse
scilicet, absque latenti processu ad Formam) res perfunctoria; sunt et super-
ficiales, et nihili fere ad Scientiam veram et activam. — Nov. Organ.
Lib. II. Aph. 2.]
prcecipuis Natures Fhcenomenis. 97
sympathias omnes et antipathias prorsus exulare prae-
cipiat ; quum tamen liceat plurima ejusmodi appetituum,
instinctuum, similiumque affectuum vestigia in rerum
natura deprehendere ; ex observatione, scilicet, et relatu
virorum gravissimorum ; inter quos Verulamius^ noster,
ex variis motus generibus, quos existere in Natura
diligenter consideravit, fere omnes a vari^ intentione
finis determinandos judicavit : alios enim motus liber-
tatis, alios nexus, alios continuitatis, alios ad lucrum, alios
fugae, alios unionis, alios congregationis ad suum corpus
dici voluit; atque ita ideo, quia viderentur naturalia
corpora ex instinctu innato ad hosce status propendere,
motusque suos ex intentione finis suscipere. Verbi gratia,
ita ille instat in motu ad lucrum; inquiens: Electrica
op^eratio (de qua Gilhertus et alii post eum tantas excita-
nmtfdbulas) non alia est quam corporis per fricationem
levem excitati appetitus; qui aerem non bene tolerate sed
aliud tangihile mavult, si reperiatur m propinquo^, Et
liceret ex Naturalis Histories Scriptoribus permulta
sympathiarum ac antipathiarum exempla depromere,
quae proculdubio difficile esset ex mecbanicis rationibus
declarare, nisi si forte juxta istas explicandi methodos
liceat quidlibet ex quolibet deducere. Qualia numeran-
tur animalium atque plantarum ingenitse amicitise,
inimicitiaeque ; delectus, sive dijudicatio ciborum quam
animantium foetus juniores faciunt; proprietates rerum
quae magicae, quaeque magneticae appellantur; philtra
unguenti bopliatrici, sympatbetici pulveris, et similia;
de quibus quum non vacet luculente despicere, omittam
aliquid dicere; et licet consulere quae sparsim de iis
tradunt Naturae interpretes; et quae confertim affert
Helmontius in tractatu elegante de magnetica vulnerum
curatione. Hie loci etiam commemorari possent quae
« [Cf. Nov. Organ. Lib. ii. Aph. 48.] ^ [Ibid.]
B. VOL. IX. 7
98 Gartesiana Hypothesis hand satisfacit
de venenis, et quae de alexipharmacis, et de medicinis
purgantibus medici ab experientia edocti nos docent;
venena enim in minima quantitate non quidpiam leve
detrimentum aut tenuem sensum afFerunt, sed plane
execant : quid illud est magnae rei quod phalangii ic-
tus, vel infixus scorpionis aculeus demittit in corpus,
ut corpus adeo ingenti atque inusitata mutatione affi-
ceretur? cum ^liano narrante, libro de Animalibus,
morsus vestigia, quae aspis imprimit, tam obscura et
parva sint, ut indicia vix acri oculorum acie deprehend-
antur : et exigua rabidi canis spuma diu in corpore latet,
tandem quasi expergefacta vim diram et fortissimam
exerit: jam si quis putet tantum non exilem atomum
unicam, quae posset facile per pori alicujus cutanei
patens ostium evadere, vel inhserentem alicui membro,
vel corpus rapidissime pervolantem ac pervadentem,
tantas strages edere, omnem motum machinse perver-
tere, ipsamque compagem dissolvere, is paria Epicuro
et Asclepiadi facere videbitur, qui Galeno advertenti
ejusmodi efFectus et reliqua omnia ex primis qualitati-
bus elementorum exponere tentabant, ita ut tandem
cogerentur vel rationes afferre plane ineptas et ridiculas,
vel ea negare, quae certissima experientia confirmata
essent. Itaque inesse venenis spiritum vitalem admodum
potentem nostro spiritui vitali inimicum, ubi alexiphar-
macis et cardiacis amicum atque benignum, satius sit
ingenue confiteri, quam sapere velle per impuden-
tiam; et manifestae improbabilitati aocpov (papfxaKou ad-
bibere.
Sed hactenus Philosophis istis satis superque indul-
tum est; proximo post eam nititur descendere in arenam
alterum agmen sapientum, Democritus, Epicurus, Heron
Pneumaticus, et similes ; scilicet, ut contra nova lisec
principia causam suam agant, propterea quod e rerum
prcecipuis Naturce Phcenomenis. 99
natura omne vacuum penitus excluserint; quod tarn en
videtur multis Naturae phaenomenis egregie satisfacere.
Nam si rebus interspersum inane concedatur, ponderis
in eadem figura majoris minorisve facillime ratio reddi-
tur; et quomodo corpusculis subtilibus per meatulos
inanes transitus prsebeatur; et quo pacto rarefactio et
condensatio fiant; et fere necessarium est ad intelligen-
dum quomodo motus omnino dari possit, hoc supponere :
ut Lucretius eleganter,
Quod si non esset (vacuum scilicet) nulla ratione moveri
Res possint; namque officium quod corporis extat
Officere, at que obsfcare, id in omni tempore adesset
Omnibus, haud igitur quicquam procedere possit,
Principium quoniam cedendi nulla daret res.
Nempe si universus mundus confertissima esset moles,
continua materie stipata, nullis spatiolis vacuis inter-
ceptis, si quodpiam corpus ex iis quae intra banc molem
disposita sunt moveri e suo loco incipiat, locumque
alterius invadere, necesse est ut id alterum corpus
expellat; quod corpus quo concedet? expellet nempe
aliud, atque illud itidem aliud, et continuabitur expulsio
ad infinitum non solum spatii sed et temporis; quum
aut nullum principium hujusce nciotus esse possit, aut
saltem nuUus finis.
Rursus finge moveri corpus per aerem, id ut
contiguum aerem pellat, debet sane pilimi quod
aiunt sua superficie versus ipsum procedere; at tan-
tulum spatium, quantula pili crassitudo est, occupa-
tum est, quare se in eo sistere non potest, nisi prius
aerem ex ipso depulerit. Quonam autem ipsum depel-
let? an per latera ad locum retrorsum? at nondum est
ullus retrorsus locus, quando ipsum nondum antrorsus
processit. Igitur cum tantillum spatii, quantilla est
pili crassitudo, procedere non valeat, quia locus non est,
7—2
100 Cartesiana Hypothesis hand satisfacit
quo aerem ilium occupantem protrudere possit, neque
habebit consequenter unde aerem ulteriorem propellat,
sed necessitate revinctum in eodem loco semper haerebit ;
quae absurditates per argumenta non airoleiKTiKo. inductse
facile omnes a vacui positione elevantur? Quin hoc
idem ostendunt experimenta trivialia seolipilae, bom-
bardse pneumaticse, aliaque innumera, quae apud He-
ronem in Spiritalibus, Gassendo ad Epicurum, et
prsecipue apud Helmontium in Discursu de Vacuo
Naturae, occurrunt; sane ex iis nonnulla pulcherrima
atque vividissima. Nee tam Philosophi hoc eximii
inane suum extrudi, quam id fieri argumento inani, seu
potius metaphysics quadam subtilitate, indignantur:
nempe hac; vacuum imaginamur esse extensum, at haec
Materise proprietas est; nee vacuo^ hoc est nihilo, com-
petere potest : ergo vacuum dari repugnat. At similiter
tenebrae non dantur, quia ipsas tanquam nigredinem
quandam concipimus; quae color est corpori conveniens:
et caecitas non datur, quia necesse est ut ejus ideam ab
aliquo positivo desumamus : et multa geminatis. Dein
juxta hoc argumentum res suae existentiae veritatem a
nostra phantasiS petere debent; et quae nos perperam
cogitamus, ea vel non sunt, vel non aliter quam nos
concipimus. Quinetiam quid si dixerim, Deuni ubique
esse absque vera quantitate; et animam toti corpori
coexistere absque proprie dicta extensione? quidni
igitur et vacuus esse possit absque extensione reali?
Denique divina potestas valet universam Materiam prae-
tor eam quae est hujus templi annihilare: id exempli
causa fieri supponatur; retinebit certe templum in hoc
casu fines quos jam habet: at non possemus non imagi-
nari ultra terminos hujusce templi exporrectum aliquod
spatii; igitur juxta hunc argumentandi modum revera
dabitur spatium, hoc est, quantitas corporea sive mate-
prcecipuis Naturce Phcenomenis, 101
ria, quae tamen omnis jamjam annihilari dicta est : imo
pariter concipimus ante conditum mundum in gens
expansum extitisse; neque aliter cogitare possumus,
utcunque aciem intellectus nostri intendamus. An
inde sequitur revera tunc temporis immensam quan-
dam materiam fuisse? quod nemo absque manifesta
cum impietate, turn absurditate dicturus est.
Nunc ad triarios deventum est, et nostrum agmen
claudant Hermetici Philosophi; qui sive interpretes
sive tortores Naturae audire debeant, saltem semet ipsi
a secretioribus consiliis, et mysteriorum omnium intime
conscios esse jactitant. Ab eorum singularibus experi-
mentis, quae huic hypothesi manifesto refragantur,
recitandis consulto me temperabo, etsi liceret fortassis
ex unico auctore plusquam sexcenta hujus generis
depromere; cum ut meipsum ex infinitis prsestantissima
seligendi tsedio sublevarem, tum praecipue ut patientiae
auditorum consuleretur : proponam itaque non nisi gene-
ralia quaedam observata, quae cum hisce principiis an-
tithesim habere videntur.
PrimOy Itaque observant hi Philosophi omne corpus
naturale mixtum, quaha sunt animantia, vegetabiHa,
mineraUa, lapides et simiHa, ex duabus partibus omnino
diversis atque distinctis constare ; non secus ac hominem
ex anima et corpore : nimirum ex spiritu subtih, puro,
potentissimo, et corpore opaco, foeculento, impuro atque
imbelli : atque haec duo ignis beneficio separari, et seipsa
seorsim ostentare.
Secundoj Spiritum istum ita rectificari, depurari ac
perfici posse, ut nihil sordium habeat in se reliqui, neque
ideo ignem sibi im merit o importunum perferre amplius,
sed in superna avolare : quod siquis eum apicem perfec-
tionis suae adeptum, faecibus suis, vel corpori derelicto
restituere et remiscere moliatur, quasi priscum suum
102 Cartesiana Hypothesis hand satisfacit
contubernalem impurum aspernatus, atque abominatus
refugit; et vix difficili arte ac multa industria cogitur
post multas prolatationes et circulationes descendere, et
corpus illud suum purificare.
TertiOj Observant hosce spiritus in quantitate valde
exigua, omni totorum suorum virtute esse praedita, ad-
modum potestatibus validos esse, atque ingentia opera
patrare.
Quarto, In corporibus per artem reseratis, forte
singulis, si res innotesceret, at certe multis, specificas et
proprias virtutes, per quas corisensum suum sub rebus
quibusdam aut dissensum extremum testentur, reperiri :
unde et quaedam medicamenti loco propinata egregie
membris vel visceribus quibusdam prodesse, qusedam
vero pessime officere deprebendantur.
Quinto, Compertum habent, spiritus praedictos in
mole angusta alterius materise longe uberiori copise
immissos, ipsam totam in suse speciei tincturam et
qualitatem convertere, et sibi ex ea quasi novum corpus
efformare: ita ut seminum ratio, virtus, natura hisce
spiritibus congruere videatur, dum speciem suam pro-
pagant et multiplicent ; et sane bsec basis esse videtur
philosophicse fidei, et huic fundamento mysterium lapi-
dis inniti.
Sexto, Notant res omnes vi suae artis in aquam
ultimo reduci claram et insipidam, ipsum durissimum
adamantem, arenam, vitrum, terramque originalem non
excipiendo; seminibus nempe omnibus, ex quibus
sapores, colores et similia profluunt, quae prius inerant,
per arcanum quendam carnificem confectis ac inter-
emptis.
Septimo, Penes se reperiri menstrua qusedam, quae
vocant, pot estate corpora dissolvendi, atque intimius
penetrandi, quam ignis noster longe potiori instructa;
prcecipuis Naturce Phcenomenis. 103
quorum ope rerum nudas essentias facile inspicere licet;
per quae rerum ipsae vitae ac spiritus intaminati nullo
negotio eruantur: et quae praeterea noxia corrigendi,
et pessime venenata reddendi innocua, imo salutaria,
mirifica vi pollent.
Annon haec omnia, et multo plura, et impensius
miranda, quae Philosophi isti se vidisse atque ex-
pertos esse persancte affirmant, Hypothesim Cartesii
prima specie reddunt suspectam? annon diserte sig-
nificant inesse rerum naturae quidpiam arcanius, di-
vinius, ac excelsius, quam quod rudi hac methodo
mechanices queat attingi? Saltern materiam diversi
generis extare; corpora mixta ex suis specie discrepan-
tibus principiis consistere, hoc est ex aqua, et spiritu
aquam impregnante et coagulante ; spiritus in corporibus
singulis esse valde homogeneos; ideoque ignem non
corpus persecando, atomosque spirituales ex materia
corporis sua acie fabricando, spiritus separare; at so-
lummodo aperiendo ostia, per quae spiritus evadant,
prout gladii acies exitum animae praebet se in auras ex-
piranti : dein ea corpora quibuscum nostri oculi versan-
tur non nisi rerum cortices et operimenta esse ; et nihil
ad virtutes ipsarum conferre, imo istas potius impedire,
diminuere, retundere et retardare. Et reliqua aliquam
multa ex his consequuntur, quae huic Hypothesi partim
directe repugnare, partim ipsam transcendere videntur,
et quiddam altius prae se ferre ; quae tamen particularius
persequi et demonstrare non vacat; ex quibus inferri
potest quod tutius atque consultius sit, potius experi-
mentis fructiferis ac Naturali Historiae diligenter incum-
bere, ex quibus multa efFecta sat clare perspicere, et
juxta eorum normam similia sperare atque dirigere
licet, (quod abunde ex usu humani generis erit,) quam
ex remotis praesumptionibus cum inani operae dispendio,
104 Cartesiana Hypothesis, etc.
causas rerum fortassis inaccessas et sciri vetitas anxie
perscrutari; atque interim pie credere ea sapientia
Divinam Majestatem hsec omnia condidisse, ut magis ea
mirari, quam percipere possimus, ut inservirent usibus
nostris, dmii contemplandi vires superarent; ideoque
demum ad causarum naturalium in puteo Divinae Sapi-
entiae latentium comprehension em nullmn humani in-
tellectus nisum aspirare posse, nisi si quam ipse, ex
beneplacito suo, dignatus fuerit demisso coelitus radio
illustrare.
III. Restat jam ultimo, Philosophorum sententiis
atque argumentis adductis, ea phaenomena districte indi-
care, quibus per Hypothesim baud fiat satis : quod cum
ex magna parte in prsecedentibus obiter sit factum ; nee
liceat absque prolixitate aliqua hac parte pro rei digni-
tate defungi, non par est, ut patientise vestrae, human-
issimi Auditores, ulterius aliquod molestiaB crearem.
Quapropter concludo, Hypothesim Cartesianam de
Materia et Motu baud satisfacere praecipuis Naturae
Pha3nomenis.
PRJIFATIO
CUM OPPONERET DIE CINERUM.
Feb. 71, i65f.
UTCUNQUE in hanc aream vestram, florentissimi
Academici, sterilis admodum cogitandi, inopsque elo-
quendi processissem, haesissemque animi pendulus, quam
mihi ansam sumerem dicendi, et in quern se praecipue al-
veolum expectatisermonis cursusderivaret ; ex quotamen
in praelustrem hanc frequentiam oculos hinc inde ani-
mumque versavi, sentio tandem eos pervasisse animi mei
uterum blandae voluptatis aculeos, qui sic ipsum foecundo
onere imprsegnaverint, ut si quam facile hanc mentis
sarcinam conceperim, tam ipsam possem tuto ac perite
deponere, non vererer sane, ne in me hodie seu copiam
verborum, seu vehementiam essetis desideraturi. Enim-
vero ea modo intumescit pectus nostrum sensuum
ubertate; eo sestu concitatur fluctuantis affectus, ut
quum se certo nequeat intra suas ripas coercere, dubium
tam en feratur, qua port4 se debeat prodere foras, et in
quas potissimum partes extra se ruens in terminos
vestros ebuUiret. An gratulari debeam vobis hodie
sospitem ab insultibus populi, infestisque rumoribus
superstitem Academiam, et retinentem adhuc satis non
solum ad testimonium salutis, verum etiam ad glorias
suae in tam celebri congressu ostentationem ? an pro
tutelae hujusce fausta diuturnitate statori hujusce nostrae
Reipublicae et sospitatori Deo supplicia vota nuncupare ?.
106 PrcBfatio cum opponeret Die Ciiierum.
an ut compositis verbis moneam vos abhorrere a diris
infortunii vestri suspicionibus, animumque avertere ; an
denique expediat prius potiusque his omnibus, illius
vobis qua cseteros mortales antecellitis felicitatis, speciem
ob oculos collocare; turn ut in hac suavi reprsesenta-
tione paulisper defixi oblectetis vos ipsos, turn ut disca-
tis, ex tarn pulchrse rei memoria, dignos vobis ipsis
gerere spiritus, hoc est, excelsos et generosos, temerario
contemptu ignobiUs vulgi, minisque ferocis seculi supe-
riores. Et sane quern non hujusmodi admoneret cogita-
tionum, quern non in haec verba prsecipitem impelleret,
solennem hunc vestrum hujusce diei conventum suis
ocuhs conspexisse ? Cui parem ver4 dignitate et genuino
fulgore conferendum sibi ostendere, si quis eousque
esset curiosus ut universum orbem terrarum appellaret,
use ille omnis ad hanc quaestionem vel obsurdesceret
ingratus, vel quasi attonitus obmutesceret. Audivimus
de Grsecorum virtute judicium, prolatum ore barbari
hominis, revera ipso Athenarum genio et suffragio
dignum, generosi in ilhs ingenii non aliunde petens
indicia, quam inde; quod scilicet Grseci inter se virtutis
ineuntes certamina, non auri, argentive acervos, non
aereos dominationis titulos, non quidpiam illorum, quae
humana solet afFectare cupiditas, in prsemium sibi forti-
ter gestorum proponerent; verum exilem solummodo
olivse ramum, perenne symbolum florentis fortitudinis,
aut tenue apii folium, in id tantum sufficiens, ut virtutis
ei nomen inscriberetur. Eadem vos, Academici, potior-
que laus manet, qui in Pisseos hos agros, in palsestram
hanc pulcherrimorum certaminum hodie descendistis, ad
conserendas manus viresque attentandas, non corporum
sed animorum; ad contorquenda argumentorum jacula;
non ut motu et pernicitate pedum, verum ut discursu
rationis, ingeniique agilitate contendatis; cujus praecla-
Prcefatio cum opponeret Die Cinerum. 107
rissimae contentionis nee ilia a vobis, quanquam summo
jure debita, expectatur merces, ut triumphales capita
vestra induant laureas; at suis ut sertis victrix Veritas
coronetur. O dignum vobis et vestris studiis, curisque
vestris et consiliis accommodum ! O congruum humanae
indoli, nativisque dotibus coelestis animse institutum !
Cui simile si alibi terrarum inquirimus, ubi tandem loci
reperiemus, ut reliquos coetus mortalium, sive civium,
sive agrestium, non dico nundinas et emporia negotian-
tium, castra militum, subsellia litigantium, quin ipsas eti-
am aulas principum, politicorum phrontisteria, comitia
judicum, senatorum concessus, et si qui alii famigerantur
inter homines specie quadam gloriosae majestatis, atque
exteriore purpura conspicui, consulamus. Nimirum ad
creandas molestias, inferendasque sibi invicem calamita-
tes, ad decernendas Bellonse furias, ad corroganda ex
visceribus populi vectigalia, quibus ad proprium seu
luxum sive fastum abutantur; ut loco alter alterum ac
auctoritate submoveat, et coetera erga se mutuo patrent
maleficia; et si non ferino isthoc, alio saltern pecudum
ritu, ut pabula sibi ac vestimenta conquirant, et univer-
sim huic pygmseo corpori inserviant, ex terrena prosapia
oriundo; in hos fines cogunt se in unum, et congregant
quasi agminatim reliqui confluxus mortalium. A vobis
interim colitur societas, inter vos celebrantur commercia,
ut sum me innocua, ita minime mercenaria, neque mo-
lesta aliis, nee vobis ipsis turbulenta; illisque Deorum
Epieuri baud absimilia; quippe semoti longe a civilibus
undis, rerumque humanarum anxia solicitudine sejuncti,
tanquam in supercoelestis convexi aureo pavimento
otiantes, sevum vestrum summa cum pace transigitis,
pascentes vos eontinuo suavissimarum contemplationum
ambrosia, inque avidas fauces nectareos Divinse Yeritatis
latices imbibentes. Nempe de Conditore universi et
108 Prcefatio cum opponeret Die Cineruin,
E-ectore Deo, ej usque ineffabilibus bonitate, sapientia,
virtute, quas in tarn variis multiformis materise particulis
ordinandis, inque innumeris illis rerum dissonantiis in
suavissimum hunc concentum redigendis, demons tra vit ;
de inconcussis legibus atque decretis Naturae; de inde-
fessis motibus coelestium corporum, occultisque astrorum
influxibus; de raptu setheris, aestu maris, situ elemen-
torum, ortu et interitu rerum sublunarium, de multiplici
genere atque diversa indole animantium; de arcanis
plantarum facultatibus et signaturis; de mirabili quali-
tate et utilitate mineralium ; denique de natura hominis,
usu rationis, ordine et progressu Scientiarum; de vitse
turn privatae tum communis moribus et institutis; de
his, inquam, iisque omnibus, quae aut positu sublimia,
aut comprehensu ardua, aut cognitu jucunda; quae aut
animum juvant aut delectant, aut digne occupant, et
disseritis in propatulo, et in secessibus vestris cogitatis;
ad quas cogitationes, ad quae coUoquia nisi admittere-
mur, nee praeoptandum fuisset nasci, nee operae pretium
natos hue convenisse. Et revera videtur ad haec natus
factusque initio animus noster, ita in eorum investiga-
tionem curios^ aspirat, in consideratione placide acqui-
escit, in comprehensione triumphaliter exultat; ita sibi
obviam forte factarum veritatum, tanquam et cogni-
tarum olim familiariter et impense desideratarum, avide
in amplexus traducitur. Quo praesertim nomine debetis,
Academici, summe vobis ipsis gratulari, aut potiori jure
aeterno Numini immortales gratias habere, cujus benigna
dispositio id vobis negotii dedit ; dignum ea mente quam
vobis indidit, iisque sacrosanctis propensionibus, quas
vestris ingeniis implantavit ; cujus quasi singulari arbi-
tratu imperturbatum hoc otium, excolendae bonae menti,
vestrisque affectibus supra vires suas erigendis tantum
jaon necessarium recepistis; quo pacto videri queat
Frcefatio cum opponeret Die Cinerum. 109
divina beneficentia ut reliquis hominibus animas ita
animos etiam vobis, aut animorum saltern usum et
exercitium indulsisse.
Nee debent eximia haec et selectissima in vos collata
CcbH munera ad vestram rem magis domesticosque usus
recondi, quam in publica commoda, et universam bu-
mani generis salutem redundare; et si fideliter ingenuas
artes didicisse, si rebus maximis et pulcherrimis inten-
disse animi aciem, tempusque impendisse, emoUivit vo-
bis animos, vestrisque ingeniis candorem, modestiam^
prudentiam, benignitatem ingeneravit, non tam debent
hse sanctissimse dotes in pabula cedere privatorum pec-
torum, quam in totius bumanitatis condimenta. Duces
vos vitae, et magistros virtutis dedisse orbi videtur et
designasse Coelestis Providentia, ut vestris tam illus-
tribus exemplis, quam fidis institutionibus caveatur, ne
in reliquos homines vel ignoratio veri bonique, vel pe-
dissequae hujus feritas, barbaries, et omnimodo confusio,
invaderent et inundarent.
Neque enim ita hactenus bene cum rebus humanis
comparatum est, ut norit maxima pars mortalium suo
Marte rectum iter virtutis arripere; ut queat vulgus
hominum vel semper praetextibus alienis inconsulte
credulum, vel propriae cupiditati ineffraenate addictum,
vera et verisimilia, sincere justa et quaesitis tantum
coloribus blandientia, quae sequenda ipsis sint, quaeque
evitanda, internoscere ; vel se a laqueis pravarum con-
suetudinum, et male feriatorum bominum impostura
expedire. Vestra autem contra in eo se jugis exercuit
diligentia, quid ab orbe condito gestum sit, a fida teste
Veritatis, Historic, inquirere; fontes, principia et fines
rerum omnium ac conciliorum explorare; puram ab
adulterino, a specioso solidum secernere, et quid in
unaquaque re sanctum vel honestum, quid vero iniquum
110 Prcefatio cum opponeret Die Cinerum,
ac perversum dispicere : quin et circa multifarias senten-
tias ingenia vestra versando, rerumque in quascunque
partes momenta expendendo, de omni proposita materia
libere et sincere judicare; et sapere altius et de vobis,
deque Deo Optimo Maximo melius sentire didicistis,
quam ut possitis facile vel judicia vestra imperitorum
jugo subjicere, vel pravis seculi moribus consilia manci-
pare : ex qua vestra nobilissim4 immunitate illud vobis
conscivistis nullo pretio aestimandse felicitatis, ut pos-
sitis quam paratissime et sectari ipsi optima, et viam
aliis ad ilia praemonstrare.
Quae omnia cum vera sint, Academici, et liquido
apparentia, potestis non difficulter illorum sive infirmi-
tati, sive invidise ignoscere, qui in vobis bsec bona aut
non satis aut nimium animadvertentes, hinc credula
simplicitate, inde praepostero livore abducti, eo non illi-
benter contulerunt studia, ut vos ab hoc apice felicitatis
deturbarent. Equidem non indigna censuerim vestra
studia, quae magis hac splendidam sustinerent invidiam ;
quaeque non immerita universi orbis, siquidem ita con-
tigisset, impeteret aemulatio. At nee illi quidpiam alie-
num a suis moribus perpetrarunt, qui desiderantes in
seipsis ea bona, quae in vobis nimis clare resplendent,
juxta humanae fragilitatis modulum, non potuerint vos
integris oculis contueri. Nee vos etiam a dignitatis
vestrae orbita ullo mode aberrabitis, si propositae vir-
tutis strenuo insistentes tramiti, et simul benefici Nu-
minis praesidio innitentes, non eorum solum ingratos et
imprudentes contemptus, verum et impotentes minas
negligatis. Dixi.
EPISTOLA
AD REYERENDTSSIMUM MAGISTRUM ET DIGNISSIMOS
SOCIOS COLLEGII SS. TEINITAT. CANTABRIGI^.
ANNO 1655.
Reverendissimi, et ornatissimi Viri,
AD vos tandem pervenient lise literae, ventis benevole
-^ aspirantibus, equidem pro officii, quo vobis obstric-
tus sum, magnitudine, et pro modo forsitan expecta-
tionis vestrae admodum serse, licet si aut mittentis
propensio, aut scribendi spectetur materia, nimis quam
tempestivse. Etenim si propositum hoc ad animi mei
genium exegissem, eo usque dum aut ipse bene scribere
didicissem, aut saltem donee attentione vestr4 digna se
obtulisset occasio, etiam scripturienti calamo ultro
temperassem. Quarum rerum cum unam prorsus im-
possibilem, alteram magnopere incertam perspicerem,
quo nisi ad Musarum prsesentissimam opem confugerem,
in earum licenti4 latebras reperire confisus, cum scrip-
toris imbecillitati, tum argumenti inopiis celandis
idoneas. Hoc quicquid erat consilii misello^ embryoni
originem dedit, qui hujusce chartae quasi secundinis
involutus detractis fasciis in vestram lucem prodibit.
Epistolse (efMnierpov pariter ac dixerpov) quoddam rudi-
mentum est, nondum integram membrorum conforma-
tionem adeptum, eorum quae in hoc satis curti itineris
decursu spectasse vobis acceptum refero, qualemcunque
descriptionem fronti suae insculptam repraesentans.
* [See the poetical Epistle hereafter.]
112 Epistola, 1655.
Yarise viae difficultatibus eluctatus ad Lutetise maenia
tandem perductus est, hie viribus fatiscens seu potius
rerum sibi objectarum multitudine oppressus, respirandi
intervallum tantisper postulat, donee progressum suum
aut vestra approbatione animatus absolvere, aut reprae-
hensione deterritus abrumpere eogatur. Et siquidem
hunc foetum juxta ideam in sui opifieis proposito prae-
figuratam omnibus suis numeris perfeetum fuisse con-
tigisset, ulterius oeulos vestros hac agrestis styli ineon-
dita barbarie laeessere ex usu non fuisset. Nune mutili
earminis infaeliees abortus aliquatenus supplere, et unius
epistolae defeetus altera non minus imperfeet4 cumulare
oportet; in qua pauea ilia, quae hujus seriptionis generi
maxime aeeommodata videntur, etsi pessimo penicillo,
et satis perfunetorie delineata, bono uteunque animo
aecipitote.
Kes hie in Gallia externam rerum faeiem speetanti
admodum in tranquillo versantur. Pax ubique sereno
vultu arridet, per universum regnum nusquam armorum
strepitus auditur. Externis suecessibus adblanditur for-
tuna, intus delieiis afEuunt omnia. In aula potissimum
splendor et exultatio regnant, eontinuo tenore luditur,
saltatur, festis, eonviviis, eommessationibus indulgetur,
animo mos geritur, nihil sinistri timetur, aut expeetatur.
Sed quae tantae faelieitatis stabilitas existat, qui in peni-
tioribus sali reeessibus tempestatum aestus bulliant, et
quae in clandestinarum consultationum cavemis vis ven-
torum eonfletur, penes prudentiores esto judieium. Ma-
lorum semina, tenuis glebae superfieie tantum obducta,
sua nondum germina in aprieum emiserunt, verum con-
tinuis imbribus irrigata, quas intra radices longe late-
que spargunt, lyneeis istis o^v^epKearepoi faeile depre-
hendunt. Nam ubi status rerum violentus est, quis
durabilem spondeat ? ubi avaritiae sitis plusquam hydro-
Epistola, 1655. 113
pica dominatur, quis afflicti populi patientiam prsestet
inexpugnabilem, cujus viscera perpetuis exactionum
hamis exenterantur ? ubi infesti in j)oteiites animi,
praeteritarum injuriarum memori^ et prsesentium rerum
sensu exacerbati, innumerseque suspiciones et cruentse
simultates saeviunt, adversa vota^ atrocesque susurri
passim audiuntur: ubi administratio legura et justitise
dispensandae cura non vitae integritati, non scientiae
juris, non famae honestati conceduntur, sed quae virtu tis
esse praemia deberent, pecuniae praeda reputantur: ubi
in praefecturis militaribus nulla fortitudinis, in politicis
nulla prudentiae, in aulicis distribuendis nulla dignitatis
ratio babetur ; sed salutis publicae propugnacula quae-
libet venalia existunt, nee ab eo, qui plus meriti, sed
maximam auri vim obtulerit, certissime reportantur:
ubi ipsis militibus, pro tutela publica vitam prodi-
gentibus, pro stipendiis verba numerantur, agiturque
cum iis bene, si miseris decima annuae mercedis portio
persolvitur : ubi denique non benevolentiae propenso
afFectu, nee amoris attractrice illecebra, sed sola vi, et
injecto metus fraeno populus in officio continetur: ubi
haec dedecora civium oculos incurrunt, creduntur, praedi-
cantur, omnium animos percellunt, quae potest esse firma
pacis spes? quae diuturna tranquillitatis possessio?
Kerum potitur quidam gigantum patria oriundus*:
qui ex obscurae conditionis angustiis tandem in eccle-
siasticae purpuras amplitudinem enixus, cum principi-
bus regio sanguine claris, fortitudine, consilio et favore
popular! subnixis, irepl irpwreicov authoritatis et poten-
tiae certare ausus, ex imparl congressu superior eva-
sit. Mox cum adversa fortune conflictari sustinuit,
* [Cardinal Mazarine, born in the Abruzzo in 1602, was, on the death
of Louis XIII. in 1643, placed at the head of the government, by the
Regent, Anne of Austria. He was banished by the Parliament, but
returned to Paris in triumph in 1653.]
B. VOL. IX. 8
114 Epistola, 1655.
et suo culmine deturbatus, fugatus, hostis Reipublicse
pronunciatus, reditum suum procurare, amissa guber-
nacula recuperare, adversarios successu exultantes repri-
mere, eorumque quosdam in ordinem redigere, alios ex
arena abigere potuit. Nunc in authoritatis sedem re-
positus, in ea stabilius firmatus videtur; prsecipuos
principum et nobilium sibi affinitate et necessitudine
devinxit^; provinciarum rectores ab ejus nutu pendent,
et limitaneis munimentis prsefecit, qui cum ab eo fortu-
narum initia acceperint, ab eo earundem incrementum
et tutelam sperant. In ejus areas universi regni
reditus confluunt, ab eo omnia officia et ministeria
militaria, politica, aulica, juridica venduntur et dis-
pensantur. Ejus verba vim legum, ejus voluntas
normam obsequii, ejus mandata fatorum jussa semu-
lantur. Sane eum, qui e fumo et tenebris in hunc
fulgorem emergere, qui hsec tanta aut animo desti-
nare, aut destinata exequi potuit, ingenio abundare,
nee aliis praeclaris dotibus destitui oportet : verum
hujusce auri pretium multiplicis scoriae inquinamentis
evilescit. Magnas virtutes non minora vitia corrum-
punt : dum magnus, potens, felix babetur, generosi
animi gloriam nondum consecutus est. Dexteritatis
laudem fidei defectus obfuscat. Egregia gesta inex-
plebilis avaritise dedecus commaculat. Nee ad ex-
tremum sapere posse censetur, qui pecuniae tam insane
amore tenetur. Hsec ilia machina est, quae Marpesiam
banc rupem loco excutere, quae Delon banc movere
oLKivrjToi/ irep eovaav, quae fortunam tam bene fundatam,
tam fortiter stabilitam labefactare queat. Scilicet dum
^ [One of his nieces was married to the Prince de Conti ; another to
the Duke of MoJena; another to the Duke de Mercoeur. Another,
Olympia Mancini, was long admired by Louis XIV, married the Comte
de Soissons, and was mother to Prince Eugene.]
Epistola, 1655. 115
ingruenti salo nimia moles opponitur, altius intu-
mescunt et violentius impellunt insultantes aquae; nee
ssepius morbi, quam medicinse violentia mortis impetus
prsecipitatur. Dum nervos j)otenti8e suoe corroborandse
undique conquirit ; dum populi venas sanguine exhaurit;
dum omnigenis artificiis immensas opes corradit, cum
auro odium in crumenam comportat, gratise paupertate
laborat, et num sua lucra revera sint dispendia eventus
indicabit. Interea conjecturam facere potestis^ ex eo
quod nuperrime accidit, nescio an Mercuriis vestris
evulgatum. Quasi prsesentibus vectigalibus cardinalitii
loculi non satis turgescerent, recens pecuniae corrogandse
commentum excogitatum est. Novum auri et argenti
genus signare consilium erat. Lilia appellant. Id
priori monetae puritate impar, pondere circiter sexta
parte inferius, sequum tamen valorem obtinere debuit.
Huic proposito populus obmurmurare, Parlamenta se
opponere, mercatores contra obtestari: Curia Pari-
siensis (pro jure quod in stabiliendis et verificandis
regiis edictis sibi asserit) assensum detrectare, et de
remediis malo applicandis deliberare. Hoc cum in
Aul^ compertum esset, primo ne Parlamentum se con-
greget, et ne de ea re sermones habeantur, edicitur.
lUi nihilominus convenire, consilium capere, regem
ultro accedere, orare ne rem adeo omnibus ordinibus
invisam ultra promoveri sinat. Hex Cancellarii ore
eos graviter increpare, mandare ne edictis suis refra-
gari audeant; minari si procederent, se illos in rebel-
lium et seditiosorum loco habiturum, velle se edicta
suum effectum sortiri. Cum adhuc negotium ultra
propellere non dubitarent, ex eorum numero quinque
consiliarii ab urbe excedere coacti; ita impraesen-
tiarum desistitur ; sic tamen ut haec quies quovis
motu periculosior sit, nee magis ex metu, quam ab
Ibstinatione proveniens; nam interim reliqua quaeque
IIG Epistola, 1655.
negotia tractare recusant, et justitise cursus prorsus
intercipitur, quae res non exigui momenti est, et pro-
pediem nescio quid monstri paritura videtur.
Nee dum in Kepublica strepunt querimonise, dum
Curia cum Aula, et leges cum arbitrio contendunt,
penitus a dissidiis feriatur Ecclesia, et suis quoque rixis
commoventur Scholse. Quae enim super Cardinalis^
Eestii in hac urbe autboritate recruduerant lites, vix
dum bene sopitse sunt, et etiamnum vigent; et de-
ceptationis animosissimo ardore in Sorbona agitantur
pertinaces controversiae. Yersatur in ea doctor qui-
dam, Antonium Arnoldum vocant, nomen vestris
opinor auribus non ignotum. Is libros quosdam et
epistolas conscripsit (rem totam ab initio pertexere
prolixissimae esset operae), in quibus se ab eorum
partibus stare profitetur, qui Jansenistse appellantur.
Hosce libros Jesuitse eorumque asseclee, scrip tis con-
trariis plerisque sermone Gallico editis, oppugnandos
susceperunt. Quibus ille, nee sine plurimorum ap-
plausu, docfce et eleganter reposuit. Et ssepius reci-
procata est serra; tandem Antonius in judicium ad-
ducitur, coramque Sorbon^ haereseos ac pravorum
dogmatum postulatur. Is se Augustini doctrinam
sectari affirmans, petit diserte exprimant, quas sen-
tentias in suis scriptis reprehendunt : vix unam aut
alteram indicare possunt. Has in Chrysostomo et
Augustino expresse totidem verbis contineri demon-
strat. Tum articulis ab Innocentio decimo damnatis
adhaerere clamant. Negat, locum ostendi postulat ;
nequeunt : tandem in eo consentiunt, temeritatis
nomine incusandum esse, quod alicubi affirmavit se
propositiones a Papa perstrictas tanquam Jansenianas
* [Cardinal Retz was nominated coadjutor to the Archbishop of
Paris in 1643. Antoine Arnauld's books on the Jansenist and Augus-
tinian questions were published about the same time, and led to the.
events here referred to.]
Epistola, 1655. 117
in Jansenio reperire non posse, quasi Papa in dictis
aut sententiis cuilibet affingendis decipi posset. Rem
ridiculam! quasi vero ut JSTasoni olim habuisse ocu-
los peccatum erat, ita nunc iisdem carere in vitio
ponendum sit. Si in Jansenio revera occurrunt ista,
socordes, ne dicam stupidi sunt, qui locum non indi-
cant, nee reum convincunt non tam culpae quam csc-
citatis. Si ipsi locum reperire nequeunt, aut seipsos
manifesti arguere mendacii, vel saltern eodem cujus
Arnoldum insimulant crimino implicari, necesse ha-
bent. Utcunque magnis utrinque animis res gesta
est. Ac ipse Regni Cancellarius per multos dies Se-
natui Academico quotidie interfuit, ut sua pr8esenti4
Arnold! amicis animos adimeret; tandem partim prae
metu recedentibus qui ab eo stabant, partim Fratrum
Mendicantium ingentibus cater vis confluentibus, lata
est sententia, Arnoldus temerarius decernitur. Is nihil
moratus protestationem interponit, et sententiam nul-
1am esse declarat, hisce potissimum argumentis; quod
suarum partium fautores (qui ultra sexagenos e prae-
cipuis Sorbonse doctoribus numerati sunt) metu ac
terrore abacti ; quod ex Fratribus Mendicantibus plures
adessent, quam quos ex Academiae instituto oportuit
ad suffragia admissos esse ; denique quod prseter natu-
ralis aequitatis dictamen de eo judicium ferre sinerentur,
qui se causae suae inimicos scriptis contra ilium evulgatis
palam professi sint. Ita quidem qui unitatem tantopere
jactant, nonnunquam ipsi levissimis de causis in acer-
bissimas factiones fundi non gravantur; et qui sibi solis
caritatem assumunt, ipsi partium studiis vehementis-
simis abrepti, inter se atrocissime digladiantur.
Sed securi statds Protestantium in hoc regno aliud
indicium esse non potest eo luculentius, quod ex con-
clavibus regiis in medium proferemus. Archiepiscopus
Tholosanus, vir eruditionis caus4 apud sues magni
118 E'pistola, 1655.
nominis, postquam nuper Lane urbem accesserat,
ad Reginam salutandam statim se contulit. Peractis
officiis, sermonibus ultro citroque habitis, tandem ad-
versus Reformatse Religionis professores invehi coepit,
quos in provincia sua nimiam congregandi licentiam
sibi arrogare conquestus, contra eorum molimina E.e-
ginse opem imploravit, subinde bsereticos et seditiosos
appellitans. Quse ingerentem excipiens Regina se, illo-
rum fidem expertam affirmavit, et fideliores subditos
comperisse, quam qui seditionis ipsos insimularent. Idem
qui Reginae astabat, Francise quidam Mareschallus,
sustinuit. Tandem ipse Rex interveniens, et argumen-
tum disquisitionis edoctus, se in eadem esse sententia,
et velle libertatem antecessorum suorum edictis con-
cessam ipsis prsestare significavit. Tale pro suis elogium
meruit illustris ille^ Francise, qui coronse intestinis tu-
multibus pene attritse, exiguis copiis instructus, pugnas
artificiose detrectando, rem restituit, eandemque jam
inde ab aliquot annis eadem arte conservat; militaris
militise summus magister, daturusque e sua schol^
quod tota forsan posteritas admirabitur.
Sed quam initio causabar rerum inopiam, nunc prae-
sertim sentio, cum qui in hac insigni Academia lite-
rarum gloria celebres viri versantur recensere velim.
Arnoldum prius laudavi : alium, si in Mathematicis ex-
imium Robervallum excipiam, anxia inquisitio nullum
invenerit. NuUi hie ampliusPetavii, nulli Sirmondi, nulli
Mersenni, nulli jam, proh dolor! Gassendi comparent.
Numerosa Collegia pedibus peragranti, oculisque per-
lustranti, prseter tecta nihil eminens, pra3ter parietes
nihil conspicuum se objecerit. Quanquam hisce, si
oculi mei sequi sint arbitri, Cantabrigia non inviderit.
Nee si Sorbonae ipsi, una cum collegio Navarreno, in
unum conjiciatur Claromontanum Jesuitarum Hospiti-
* [Turenne.]
Einstola, 1655. 119
um, totus ille acervus unicam S. Trinitati dicatam
a3dem, vel amplitudine vel magnificentia exaequare, ne-
dum excedere qiieat. Immo nee si quascunque quotidi-
anis oculis sol aspicit regiones perambularem, tuse pul-
chritudinis (charissima mater) simile aliquid aut sequa-
le reperire sperem. In tua memoria quam recreatur
animus ? quam exhilaratur cor ? quam exultat mihi
spiritus ? Prse vestra conversatione, dulcissimse ani-
mae, mel omne prorsus insuave est, cujus desiderium e
praecordiis meis nulla Lethe excutiet, etiamsi ipsos
Lotophagos accessero. Vester ille candor, vestra in-
nocentia, libertas, moderatio, eruditio, virtus, millies
animo, centies ore repetitse, quam semper impense
placuerunt ? a vobis corpore diremptus, mente quo-
ties interfui ? et colloquiis istis lepidis, ingeniosis,
proficuis quoties me immiscui ? quoties foco vestro
assidere visus sermonibus vestris avidus inhiavi, nee
non ipse pro more meo raras voces, plerumque ad
rem parum spectantes interserui? Si alicubi gentium
qui tot probos ac ingenues viros calore suo foveat
focum aliquem investigare potero, nae baud infelix
viator fuero. Prse isthoc spectaculo, pontes quivis
natatiles, portentosae campanae, statuae immensae, quae-
cunque monumenta antiquitatis et recentis magnifi-
centiae ostenta omnino sordeseunt. Quam aegre a vobis
di veil or ! quam difficile jam alienas cogitationes ad-
mitto ! eras Italiam, postridie Germaniam cogitem !
hodie vestrae soli recordationi defixus immorabor, a
vobis auspicatus sum, in vobis desinam. Suo praesidio
coeleste Numen vos protegat, inque sinus vestros,
copiam, concordiam, virtutem, sapientiam liberaliter in-
fundat. Valete.
Vobis in aeternum devotissimus,
Parisiis, 1. i3.
Feb. 9, 1655.
EPISTOLA AD EOSDEM.
Anno 1658.
Reverendisswii, Doctissimi, et ConsuUissimi Viri.
QUOD tamdiu officio vobis testando abstinuerim, et
silentio meo adeo longinquam epocham temporis
inscribere debeam, admodum vereor, ne aut vestri
minus memor fuisse, aut ab observantia debits, desci-
visse videar, saltern extremam quandam socordiam
mihi obrepsisse, ne suspicemini. Quibus criminum
maculis abstergendis, nescio an chartse istse sufficiant,
quas olim vestris oculis dicavi, et quas modo devotis-
sim4 mente consigno. Quibus nugis, non sane sine
qualicunque industri4, compingendis, quum studium
observantiam meam vobis probandi penitus in causa
fuerit, a benignitate vestra obtinere non omnino
despero, biennium integrum dormisse, vestri meique
oblitus, apud vos, sequos rerum arbitros, ne reus
peragar. Reverentiae autem, qua vos prosequor, exile
quidem, et inconcinnum, sed quale mea tenuitas fabri-
cari potuit, monumentum extruere conatus sum, non
merito suo, nee pretio operis, sed ofFerentis animo,
vestraque, siquam indulgere arris erit, acceptatione
sestimandum. De quo mihi abunde satisfactum erit,
si quod ille a Pythia, ego a vobis {inclyto licet ex-
puncto) audivero,
'AXA,a fxoL cvaSe ;j^ov8pos ayaKXvrov EipjJiLovr}o<5.
Sin ut absolvi capax sim, adhuc alia defensione opus
est, penes me nuUam fore agnosco, nisi ut peregrina-
Epistola, 1658. 121
tionis mese, ex quo Galliam reliqui, rationem, sincera
et succincta narratione perstringam.
Postquam a Luteti^ auspicati, Gallia ut potuimus
celeriter transcursa, Etrurise portum attigimus, Romam
jam inde ab initio prsefixam itineri metam, propere
contendimus ; progressum intercepit Florentia, urbs
claritudine sua promerita, cui dierum aliquot moram
impendat etiam festinus viator. Ibi vix triduum com-
moratos, dum in urbis situ amoeno, sedificiorum elegan-
tia, et magni Ducis prodigiosis thesauris perlustrandis
oculos pascimus, animos oblectamus, fama occupat de
peste ad Neapolim grassari incipiente. Unde ansam
arripiunt Itali (qui prseter reliquos mortales pestem
oderunt cane pejus et angue) nos ab incoepto cursu
deterrere, RomaB cum JSfeapoli commercia et necessi-
tudines obtendere, facillime serpens malum istbuc
propagatum iri; quod si ibi versantes deprehendat,
multa et magna incommoda se objicere, quibus difficile
remedium, nullum fore effugium ; itaque consultius
esse paulisper Florentise transigere, rei eventum op-
perientes; si Neapoli deferbuerit calamitas, nee ultra
processerit, posse propositum tuto urgeri. His con-
siliis salutaribus obtemperatum oportuit. Subsistimus.
Post mensem unum aut alter um eodem contagio la-
borare Pomam, ex allatis nunciis certiores facti sumus.
Hinc praecisa nobis spes, perplexa consilia. TJtcunque
menses duos vel tres, an transitura esset tempestas,
prsestolamur. Quum increbrescere constaret, et unius
urbis tsedium nos caperet, simul brumse (quse ibi aspera
et incommoda esse solet) propinquitas discessus mo-
neret ; quo nos vertamus ancipites consulimus. Pegredi
in Franciam non placuit : Genua nos satiaverat : ad
Venetias vise prohibitse, clausse, interruptae erant ; nee
eo, nisi per longas ambages difficilesque anfractus, per^
122 JEpistola, 1G58.
veniri poterat. Ne vobis autem per hoc intervallum
salutem ofEciose impertirem, et instituti carminis seriem
persequerer, obstabat, quod nondum id a me exigi cre-
derem, quod illinc abundaret, hinc deficeret materia ;
praecipue vero quod interveniens occupatio, cujus, opinor,
non inscii estis, meditationes meas abrupit, donee alio
abeundum esset. Etenim quo dirigenda esseiit vestigia
dum ambigeremus, forte innotuit deliberantibus, navim
quandam robustam in portu Liburnico consistere versus
Constantinopolim mox vela ventis daturam. Hanc,
opportunum rati, conscendimus : quippe commodum se
offerre diverticulum fatiscentibus ; prsestare apud Tur-
cas paucos menses terere, novi aliquid contemplantes,
quam Florentise otiosos desidere ; spem fore pestem
brumali frigore temperatam interim dessevituram, tum
repetentibus Italiam itinerum obstructa iri reserata.
Cujus velificationis cursum, pericula, circumstantias, ut
potui accurate, versibus descripsi, quorum spero ad
vos jampridem pervenisse exemplar ^ Etenim ubi hue
appuli, quid mihi incumberet, perpendere coepi, quan-
tum vobis deberem, quo pacto me exolverem. Con-
sideranti nihil melius visum,' quam si, quae per huj us-
ee digressus curriculum observanti occurrerent, metris
commendarem; etsi quantum humeri s meis fascem
imponerem, non me fugeret. Protinus accinxi ad opus
destinatum; et primo ipsius transitus modum, ordinem,
discrimina perpetuo contextu expedivi, quorum, ut mox
innuebam, vobis pridem copiam feci. Dein paulisper
respirare mihi concesso, aggressus sum, quae de Tur-
carum historia, moribus, regi4, religione pauca colle-
geram, in carmen conjicere; molimen arduum, et nescio
[This poem, Iter Maritimunif &;c. is given further on in the vo-
lume.]
Epistola, 1658. 123
an viribus meis expugnabile, quodqiie ad exitum per-
ducere valuero; utcunque, ut attentarem, Vicit amor
vestri. Ne frustra hsec dicere, et vobis vana specie
illudere videar, hoc ex opellse meditullio discerptum^
aVoo-Trao-yuartoi/, quod licet stylo impolitum, inventione
humile, dispositione indigestum, partibus mutilum (ut-
pote aK6(pa\ov, Kai ctreXes, et multa interponi desiderans)
vobis tamen offerre ausus sum, veluti arrham reli-
quorum, nisi impar coeptis conatus, et interjectae vise
asperitas cursum sufflaminet. Minime judiciis vestris
satisfacturum (cum meo ipsius displiceat, et relegentem
scripsisse pudeat) hoc tamen nomine boni consulturos
spero, quod ex animo vestri studioso proficiscatur. Nee
aliud quicquam habeo, quo diuturnum silentium ex-
cusem; si hsec veniae impetrandae suffecerint, mihi e
votis successit.
Superest pro reliquis hunc locum spectantibus pa-
tientiam vestram deprecari, donee, quae super his
meditor, ahquatenus absolvere datum erit.
Sed ne potius tanquam reus causam egisse, quam epi-
stolam scripsisse videar, de praesenti rerum statu pauca
subjiciam. Yastissimum hoc Imperium, sub Kege ju-
vene, administrat Prorex (Vezir Azem i. Supremum
ConsiHarium vocant) vir pene septuagenarius, sed miro
corporis, animique vigore praeditus. Plus biennio ef-
fluxit, ex quo ille e mediocri conditione ad hoc fastigium
evectus, regiminis habenas suscepit (raro horum tem-
porum exemplo posse quenquam tamdiu in hoc officii
praecipitio immotum persistere, quod plerisque instantis
ruinae praeludium esse consuevit) intra quod spatium
tot tantasque res gessit, ut suis unius vigiliis se debeant
huic regno instauratae vires, splendor restitutus. Foras
Ottomanici nominis terrorem, qui in contemptum exole-
^ [This poem, De Religione Turckdy is also given hereafter.]
124 Epistola, 1658.
verat, resuscitavit ; domi majestatem prostratam erexit,
ordinem expulsum revocavit; Insulas Tenedon, et Lem-
non, Turcis nuperrime tanto cum suo dedecore extortas,
recuperavit; Venetae classis impetum retudit; Molda-
viam et Yalachiam, defectionem molientes, in ordinem
redegit^ provinciarum istarum principibus dejectis^ novis
substitutis; Transylvanos ad pacem, veniamque orandas
perduxit, nee supplicum conditiones admisit : palmarium
est, quod factiones intestinas, quibus graviter convulsa
et quasi obruta imperii majestas, vires pessundatse
erant, penitus repressit ; equitum peditumque primores,
quibus solenne erat potentise suae subnixos Reipublicse
statum permiscere, qui anteliac multarum seditionum
authores extiterant, et subinde novis excitandis intenti
erant, bos palam authoritate sua, illos clam et astu
adortus interemit; quorum mille circiter, principes fac-
tiosorum, e medio sustulisse fertur, et vix paucos super-
stites reliquisse, qui dehinc mandatis regiis obniti, aut
obmurmurare audeant; quo opportunae severitatis re-
medio in praesens principi suum obsequium asseruit, et
futurorum tumultuum radices excidit ; ut hie ab imperio
Turcico elogium meruisse videatur, quod a Romano
Trajanus, tribuente Historico, Quce omnia eo major a
videhantur, quoniam jper multos atque atroces tyra7i-
nos perdito atque prostrato statu Romano, in reme-
dium tantorum malorum divinitus credehatur opportune
datus"^, Habetur autem ut exquisitae prudentiae, maxi-
maeque experientiae, ita ingenii perspicacis, animique
excelsi ; admodum propositi tenax, et consiliorum conti-
nens (quae impertit paucissimis) ; temperamento cho-
lericus, et irae vehemens, nonnunquam violentior; prae-
cipue omnium providus, ac vigilantissimus, ut quamvis
ipsi continuo tanta moles negotiorum incumbat, par-
cissime, idque vestitus, dormiat. Severitate sua, vel
"" Aurel. Vict.
I
Epistola, 1658. 125
crudelitate, et tantum sanguinis profunclendo, ab omni-
bus metui, a plerisque odium consequutus est. Hostem
infensiorem vix habiturus est Christian ismus, utpote
potentiae Ottomanicse promovendse acerrime intentum:
quo stimulo accensus, (etsi quidam politicis altius im-
mersi, causas longe subtiliores assignant) Regem per-
suasit, ut propius coeptis suis patrocinium accommodans,
ex Imperiali sede Adrianopolim commigraret, dein
coacto exercitu numeroso contra Transylvanos expedi-
tionem suscepit. Bello causam prsetexit, quod Princeps
Ragotsi, Turcarum stipendiarius, ac proinde subditus
cum esset, suo injussu Poloniam invasisset, sibi regnum
affect^sset ; hinc bonori Ottomanico accessisse detrimen-
tum, nee talem injuriam posse dimitti inultam. Dudum
in Transylvanise finibus versatur. Transylvani, cum
precibus nihil profecerint, vi illatae se strenue opponunt.
Adhuc de successu armorum nihil admodum constat.
Christianis imminentem procellam avertat Deus; ne
vota respuat spem facit, quae nuper in Asia emersit, et
continuo invalescit gra^issima rebellio, ex hujusmodi
origine: Hassan, Aleppo urbis praefectus, vir magnse
famse atque authoritatis, multisque, quibus prsefuit, re-
bellionibus clarus, a Prorege cum suae provinciae copiis
ad bellum citatus, cum simul advenisset, vitae suae
insidias parari, suspicione an certis argumentis coUi-
geret, periculum propulsare animo certus, primo iter
protrahere, deinde saepius provocatus, imperium de-
trectare coepit. Interim dum Proregem occupant Tran-
sylvani, valido exercitu Asiae incumbit, regia tributa
exigit, officia distribuit, omnia e mente disponit, ut po-
puli favorem aucupetur, justitiam accurate administrat,
militum suorum (quos habet ad quinquaginta millia
promptos et expedites) licentiam coercet: a Rege
hostis, perduellis, infidelis promulgatus, ita se perman-
126 JEpistola, 1658.
surum respondet, nisi justis postulatis satisfiat; Rever-
tatur Rex Constantinopolim, imperii status reformetur,
fuso sanguini vindiciae persolvantur, a bellis non neces-
sariis abstineatur, provincise desolatse redintegrentur, et
(quo votorum summa continetur) Visirius ambitiosus
ac sanguinarius, una cum consiliorum participe Mufti
(Legum Supremo Interprete) loco amoveatur, vita pri-
vetur. Hunc obicem Yisirio divinitus injectum credi-
mus, ne is propriae saluti prospiciens, ulterius Christianos
bello persequi, et gladiis quam pactis malit decernere.
Grsecis, ex quo hie commoror, nihil novi accidit,
nisi quod superiori anno, ipsorum Patriarcha supphcio
afFectus est. Parthenius ei nomen, et ex optimis fuisse
dicitur, qui a multis annis hoc officio functi. Insimu-
latus est communicati cum Duce Muscoviae consilii;
quem Graeci nunc fidei suae columen primarium, futu-
rum aliquando libertatis vindicem existimant, Turcis
proinde suspectiorem. Patriarcham plerique facinoris
insontem arbitrantur, confictum ab aemulis sedem suam
conscendere gestientibus, ut est hisce sacerdotibus in
re angusta grandis ambitio. Utcunque Yisirius re pa-
rum expensa, in terrorem reliquorum, si qui talia agita-
rent, virum e vestigio in publicum produci jubet, utque
erat Pontificio habitu indutus, laqueo spiritum praepe-
diri ; ita biduum lugubre spectaculum pependit.
De religione ipsorum impraesentiarum supersedeo.
Tantum festis alacriter celebrandis incumbunt ; sub
acerbae servitutis pressura hilares animos praeferunt,
cantant, saltant, et adhuc (uno verbo) pergraecantur.
Ultimo restat, ut a vobis veniam implorem absen-
tiae ultra justos triennii limites excurrentis. In quo
non diffiteor me favore vestro fretum (quem et aliis
indulsisse memini, et mihi non denegaturos praesumpsi)
securitati et commoditati propriae consuluisse. Qua3
Epistola, 1658. 127
mihi ad impensas sustinendas rerum angustia sit, vobis
satis perspectum; et quantse abhinc in Christianum
orbem redeunti difficultates et pericula sese opponant,
ego experienti^/ vos conjectura assequi potestis. Ita-
que quod hie loci, quasi extra commercium humani
generis, longiores moras extraxi, id mihi non tarn vo-
luntatis propensione, quam ex cujusdam necessitatis
prsescripto accidisse, fidem, reor, astruenti prsestabitis ;
cujus veritatis testes invoco, quotquot hactenus vo to-
rum mihi conscii sunt: utinam vero cui tantis terra-
rum spatiis disjuncto obversantur
Ovped T€ (TKLoevTa, OaXacra-d t€ yxV^^^^)
e re esset optare, votisque inesset efficacia ; equidem extra
pomoeriavestra ne unam horam perdurarem. Neque enim
alibi terrarum liberius aut suavius rei literarise, cujus
amor mihi crescit in horas, — vacare, aut usquam tot
animas eruditas, honestas, ingenuas reperire potuero.
Quse sententia, quo mundum familiarius introspicio,
eo penitius animo insidet. Jam igitur, quum ex divi-
nse Providentise benign^ dispositione mihi de reditu,
ut videtur, incolumi nee incommodo prospectum sit,
antequam sol unieam revolutionem emensus, in suam
Libram se denuo restituet, me vobis prsesentem sistere,
et coram pro tot acceptis benefieiis (quorum nunquam
mihi exeidet memoria aut sensus) gratias persolvere
spero. Quod si pro venia prseteriti temporis vos ex-
orari sinitis, et novi licentiam, quantum revert enti
competat, prorogare non gravamini, eo magis benigni-
tati vestrse divinctus, alaerius honori vestro studebo,
felieitati applaudam: pro quibus tamen (ut merita
vestra, mea officia postulant) vota, precesque fundere
non desistam, cum quibus valete.
PeR^ CONSTANTINOPOLITANiE,
Cal. Avf/usH, 1658.
PRO LECTORE HUMANITATIS
ORATIO.
[1659?]
IN GENS onus, dignissimi viri, humeris meis in-
cumbere sentio, debiti vobis hodie persolvendi reus
et veri et magni. Onus eo magis suo pondere me
premens, quod jam primum gratitudinis tyrocinium
ineam, nee vires babeam ad id sustinendum usu ali-
quo aut exercitio firmatas. Adeo ut quod bactenus
in febcitatis meae abqua parte ponendum censui, ilia
omnia bujus generis officia declinasse, quae nonnulli
beneficia dicere solent, sed revera nemo non onera
ac impedimenta reputaret, jam tandem ignorem an
improspero cuidam fato imputare debeam, quo scili-
cet factum est, ut grandis bujus ac improvisi bene-
ficii collatio me accipiendi imperitum inveniat; quod-
que nondum vitulis istis ferendis sensim assuefactus,
necesse habeam indocta cervice ingentem bunc taurum
suscipere. Nimium gravis mibi militia contigit jam
primum bellanti; et vos artis mese rudimenta non in
figulino vase, sed in pura argenti massa experiri
voluistis. Perite igitur quum nequeam, saltem cordate
exequar id quod est bodierni muneris, et quam sincere
agnoscam beneficium vestrum, patefaciam proiStendo
quanti aestimem. Quotusquisque vero est Praelectorum,
qui, licet multa salute atque officiosa verborum comi-
tate vos exceperit, quam tamen vos ei sortem dedistis,
ilia contentus legit? Adeo male curant plerique se
primum ex dulci somno excitari, deinde de calentium
stratorum blando circumplexu educi in apricas tenebras,
JPro Lectore Humanitatis Oratio. 129
cum horrido frigore, fa3tentibus nebulis, et mox cum
pingui lucernarum fumo ac fuligine pugnaturos, quo
apud nondum bene expergefactos, atque ab insom-
niorum placida perturbatione sibi redditos auditores,
super segroti alicujus vetuli altemis somniis nescio
quid sibi ipsis ridiculi edisserant. Contra plerique
hunc locum tacitis desideriis expetere; quidam ultro
ambire; nemo fere, (pene dixissem, nemo) contemnere
aut repudiare solet; quem quisquis acceperit, is non
tantum vobis gratias, sed et sibi quoque ipsi gratula-
tionem prsestare potest, debere existimat. Enimvero
demandastis mihi provinciam, non inter siccas steriles-
que arenas, non inter frigora sitam plagse borealis, non
ubi cum barbaris gentibus de salute et tranquillitate
est contendendum ; sed in ditissimo solo, in florentis-
sim4 regione universee literaturse ; in iis locis, ubi tem-
perati coeli almseque telluris conspirante oper4, placide
omnia nee invita proveniunt. Hortum non immerito
quis dixerit omnifarise doctrinae, pulcherrimis rhetoricse
flosculis depictum, linguarum vernantem Isetis berbis
atque radicibus, jucundaque et salutari fruge histori-
arum refertum, quin et ubique antiquitatis venerabili
umbr4 interspersum, perfusumque limpidissimis amni-
bus, deductis e perenni scaturigine Musarum, atque a
poetici Heliconis sacro jugo derivatis. Adeo ut quic-
quid in omni eruditione amoenum, quicquid lepidum,
quicquid venustum, quicquid humanum, hoc est, ho-
mini aut utile aut delectabile, aut bumano dignum sit
ingenio; quicquid suo ambitu excelsi atque divini
potentissima scientiarum latifundia complectuntur, id
fere omne hoc munus suum sibi vendicet. Ut praeter-
eam provinciae hujus satis ampla esse ^'ectigalia, quae cum
in reliquis vix suis publicanis alendis sufficiant, in hac
abunde suppetant etiam praetori suo splendide ornando.
B. VOL. IX. 9
130 Pro Lector e Humaniiatis Oratio.
Denique humanitas vestra Spartam mihi assignavit
curse omnis et periculi immunem, nee corpori nee animo
ingratam; uberrimis proventibus loeupletem; earn obti-
nenti nee indeeoram, nee inbonestam ; et reips4 talem,
qualem quis legend! eupidus sibi voto ae imagine con-
cepisset.
Haee non ideo assevero, quasi ipse ex bae re mul-
tum obleetamenti eaperem; aut quasi offieium mibi
eommendatum valde menti mese arrideret; aliter eniin
ego curas animi mei, aliter vitse rationes disposui, quam
ut Musarum basce delicias admodum persentiscara.
Multo minus spes sordida, aut cupiditas lucelli alicujus
pectus meum valido unquam verbere pulsavit ; prsecipue
infamis illius, quod tan quam berba succrescens e sfcer-
core, visu spectabilis, sed odori ingrata, e poenis et
mulctis nocentium querentiumque corrogatur. Equi-
dem re ipsa tam parum acceptum est mibi boc oiEcium,
quam parum ipsum concupivi, quam parum expectavi,
quam minime de eo antebac cogitavi; aut si forte cogi-
tassem, quam minime mibi debitum censuissem. Verum
e4 solum de causa quam non vibpendi, imo quam
magni fieri dignum arbitrer, significare volui, quo cum
amplitudinem favoris vestri, tum mentis mese sensum
affectumque cordis non ingratum indicarem. Alioqui
nee borum aliquid dicere aut agnoscere voluissem, si
non persuasum fuisset mibi, omne illud apparentis
beneficii prseter spem et vota in me coUati ex bona
vestr4 in me voluntate profluxisse. Quid plura? Qui-
cunque est e vobis, (gravissimi cbarissimique viri) qui
mibi aut in bac re, aut in quavis alia bene voluit, aut
bene optavit, ei ex animo publice et sincere gratias ago ;
si facultas et opportunitas non deesset, acturus plus-
quam gratias, imo acturus quidvis, quod penes me
fuerit, quo ostendam bonse vestrse erga me voluntati,
Pro Lectore Humanitatis Oratio. 131
bonam erga vos gratamque in me voluntatem respon-
dere.
Et jam prsecipu^ parte orationis mese defunctus
videor. Nam dum vos, praeclari adolescentes, prout
hujus muneris institutum postulat, potentiusque ea
ipsa, quam profitemur, humanitas nos invitat, alloquar
et compellem, equidem non multa uti ambage verborum
satius duco. Quid enim? an officium vestrum, quo
venire, quando audire, quid scribere, quid componere,
vos edocerem, quae omnia, opinor, unius aut alterius
anni prseterlapsi usu et consuetudine probe didicistis?
an ut ista vobis bene perspecta diligenter exequi velitis,
multo suadelse artificio provocarem, etiamnum ex nativ^
indole et propensione spontanea ad id agendum promp-
tos paratosque; ut quidem sperare fas est de ingenuA,
juventute, liberaliter nat4 et educata; versanti in liac
luce praestantium exemplorum; et quasi in sinu tenero
Musarum rerum optimarum studiis innutrita, quorum-
que ipse vultus adhuc primsevo pudore rubens virtutem
ac modestiam spondet et promittit? Condonate igitur
mihi hunc laborem, vos quod spectat, forte supervacuum,
mihi ex usu necessarium, non aut solicite aut prolixe
urgenti et inculcanti ; verum tenui solummodo et quasi
nud^ enumeratione, quae a vobis petam, quaeque ex-
pectem recensenti.
Lectiones quotidianas ut frequentetis, non est quod
vos stimulem. Ad eas lux clara, aer compurgatus,
vegetus corporum habitus, mentes bene praeparatae, et
praecipue genus negotii nee inficetum, nee ab indole
vestr^ abhorrens, vos commovebit abunde et proritabit.
Siquidem non ad nectendos inutilium argutiarum laque-
os; non ad nodosas perplexitates Aristotelicarum sub-
tilitatum, quae tenera vestra torqueant et excruciant
cerebella, extricandas, vos evocamus; non istas vobis
I
Q o
132 Pro Lectore Ilumanitatis Oratio.
adhuc jejunis apponemus duras atque acerbas dapes,
quae denies frangant manducantium, stomachos fati-
gent concoquentium. Sed quas humanior literatura sub-
ministrat ciborum delicias; mel Atticum ex Yariorum
scriptorum floreis apicibus coUectum; suave lac dis-
tillans e turgentibus mammis Musarum; generosum
nectar veteris CEnotriae; et quos exprimere est e sem-
per virenti Minervse oliva sapientiae salubres succos, eos
vobis pro matutina refectione degustandos propinabimus.
Ex omni choro autborum, quern una legeremus,
segregavi Ovidium. Torvum enim illud et morosum
Virgilianae majestatis reveriti, incertum et intricatum
Papiniani tumoris abominati sumus; et Horatium saepe
suaviter nequam, dictisque elegantibus et praeceptis non
raro lasciviae, ac intemperantiae virus admiscentem re-
spuimus. Quin et ipsum praeterire ausi sumus Cicero-
nem, subinde dum largo flumine verborum exundat,
rebus et sensibus parcum. Quidni igitur Ovidium in
manus sumerem? Ovidium dixi, imo potius genium
quendam ingenii ac eloquentiae in humana specie luden-
tem. Cujus versiculos nee mortalis aliqua cura finxisse;
nee studium expressisse ; neque ars concinnasse ; sed vel
natura ipsa sponte efFudisse, aut divinior quaedam Musa
dictasse videatur. Ovidium, lactea ubertate eloquii,
facili proprietate verborum, sincera puritate sermonis,
sententiarum apposito lepore, utilique acumine; aequali
calore, et continuo styli spiritu, cuivis conferendum;
caeterum inexhausta inventionis copia, Candida sensuum
perspicuitate, lauta supellectile historiarum, varietate ac
divitiis omnigenae doctrinae, et mirifice suavi, facili,
laevi, ac rotunda compositione carminum, cuivis longe
praeferendum veterum poetarum. Cui nihil unquam
aliud vitio datum est, quam quod intemperantis ingenii
fuerit, quodque vir amoribus alioqui nimium deditus.
Pro Lector e Huma7iitatis Oratio. 133
sui quoque ingenii niniius amator extiterit. Ex Ovidii
tot libris ejusdem genii, etsi disparis materiae omnibus,
elim secrevimus, quern enucleatum dare potissimum
opersB pretium censebamus; in quo nihil ad historias,
nihil ad antiquitatem, nihil ad philologiam omnem, imo
fere nihil ad philosophiam, omnesque scientias liberales
pertinens desideremus; quern dum legimus, juvenes,
non nisi ferias agemus, nuUusque nobis occurret dies
non inter fastos annumerandus.
Themata vestra quod attinet, prsecipue flagito ut
ea argumentum suum, tanquam fidelem Cynosuram,
perpetuo respiciant. Quorsum enim mihi ilia scopum
prsefigendi cura, nisi vobis altera incumbat ad earn ex-
quisite coUimandi ? Nempe is haud immerito tanquam
erro ac vagabundus tractari debet, qui extra oleas sibi
praefinitas in alteras materias excurrit; nee debet aliquo
jure id hodierni thematis vice censeri, quod poterit cras-
tino argumento seque adaptari. Bonam mentem sensum-
que rei propositse congruum, puro et proprio, nee non si
fieri potest, compto ac eleganti sermone vestiendi, prox-
imus conatus esto. Turpe enim fuerit pulchros conceptus
sordido habitu tectos incedere; et magnopere injustum
bene natas cogitationes plebeio amictu dehonestare.
Sententias gravitate et acumine temperatas vellem;
easque nee raras in vasto gurgite natantes, nee im-
portune densas, alteramque alterius vestigia nimis arete
prementes; sed tanquam stellas eo intervallorum ordine
dispositas, ut hujus lumen illius radiis minime con-
fundatur. Totam orationis seriem apta methodus con-
nectat, pulchrse similitudines illustrent, apposita exempla
confirment, casti lepores condiant, molles ac modestae
metaphorse exornent; nullique non flosculi et col ores
rhetoricae pingant, condecorent, perficiant. Absint ob-
soleta vocabula, phrases alienae atque absurdae; duri ac
184 Pro Lector e Humanitatis Oratio.
audaces tropi; sensus obscuritas infeliciter surgentis; et
prsecipue ineptorum salium insulsa et inverecunda af-
fectatio; suumque unusquisque proferat, ac propriae
inventionis penu depromptum ; ne forte furtivis colori-
bus nudatus, seipsum prorsus implumem ac inopertum
plectendum prsebeat et deridendum.
Eandem legem carminibus vestris dictam volo, eoque
impensius; quod ista horum indoles existat, in quibus
mediocritas ipsa vitium sit, idemque jure habeatur de-
flectere a summo, atque ad imum devergere. Ne memo-
rem ideo poeticam artem vobis magis cordi esse debere ;
quoniam hsec setatis vestrse propria reputatur; siquidem
in flore isto crescentis adolescentiae agilitas phantasies,
sublimitas spiritus, validus calor, impetusque ingenii, mo-
tus animorum acer et promptus, afFectuumque viget
atque exultat vehementia : adeo ut qui hac setate Musa-
rum ineptum se prodat, eadem opera palam faciat, aut
sibi nunquam affuisse ingenium, aut si quod affuit,
praematuro fato consenuisse.
Quinetiam vos attendere oportet epigrammata esse
quae scribitis; nee sufficere quod sensus quadrat, quod
proprietas vocabulorum respondeat, quod carminis ratio
et metri leges accurate observentur; nisi insit etiam
quiddam salsi et lepidi, aliquisque aculeus qui mentes
legentium grata voluptate pungat titilletque : et quando-
quidem aures prius suavis symphonise placido ictu ferire,
quam animos, quibus natum est juvandis, inventionis
deliciis afficere solet poeticum modulamen, id tale exigo,
quod composito amne fluvii instar nuUo obice interrupti
decurrat. Ea enim carmina, quae aut testudineo gradu
incedunt, aut crebris caesuris claudicant et cespitant,
Vulcania rectius quam Apollinea, et vetulis nescio qui-
bus potius quam semper virginibus Musis videntur ascri-
benda.
Pro Lectore Humanitatis Oratio. 135
Absit vero ut suspicer quemvis vestrum in syllaba-
rum quantitate peccaturum. Frustra enim is se putat
versiculos condere, ill4 in re, quae a prosa versum dirimet,
aberrantem. Saltern peccator iste, qui syllabarum na-
tura aut usu brevium quantitates producit, Prselectori
ne obmurmuret, si etiam quantum suum in promp-
tuario invenerit prolongatum ; ut et ille dignus est
longas corripiens, qui alteram ipse ferat correptionem.
Denique, ingenui juvenes, e carminibus vestris de-
monstratum date, vos quibus Minerva nascentibus favit,
quantum ars perficere, vos quibus ilia minus propitia
fuit, quantum solertia naturam possit superare.
Unum aut alfcerum superest, quod vos insuper mone-
am, et peroravi unum, ut iis quae componitis nitide ac
distincte scribendis curse aliquid adhibeatis. Bene nio-
ratorum hominum est hoc praestare. Nam cui quis char-
tam oifert male depictam, is ilium palam prae se fert con-
temnere. Nee sua aut legi, aut intelligi, aut probari
cupit, qui foeda maculis et lectu difficilia objicit. Sane
dum facile et prompte legimus, dum scripti nitor spe-
ciosus oculis legentium adblanditur, nescio quo pacto,
sensus ipse tanquam minime molestus hospes in pronas
mentes illabitur: contra difficultas et deformitas scripti
et taedium et praejudicium pariunt; ut necessitas sit
quod vel scriptor aliquatenus, vel lector non ita fiat
industrius.
Alterum est quod admonitos vos velim, nempe, ut
scriptis et sententiis vestris suas periodos, sua cola,
sua commata caute et curiose affigatis. Quae omit-
tere semper incuriam, plerumque imperitiam arguit;
quorum utrumque aeque vobis indignum. Et nescio
an alio indicio satis innotescat, utrum quis ea quae
scripsit, aut fecerit ipse, aut intellexerit. Sane cum
debita punctatio desideratur, non tam scribentis est
136 Pro Lector e Humanitatis Oratio,
sensus qui elicitur quam legentis; ut dum e tripode
ambiguae voces funduntur, ssepe dubium est, an eadem
oraculi mens sit, quae interpretis. Nam ut vocabulo-
rum intra certas septi alicujus angustias constrictorum
facilis est comprehensio, ita si non irrita, saltem baud
expedita est venatio intellectus, in campestrium spatio-
rum indiscretam libertatem evagantis ; utque is pessime
exercitum instruxerit, qui nullo signorum discrimine
turmas a turmis, cohortes a cohortibus disterminaverit ;
ita non melius disponitur oratio, sic nuUis periodis defi-
nita, ut verborum omnium soluta congeries unius sen-
tentise speciem repraesentet ; atque assequi difficile eva-
dat, an singula vocabula ad prsecedentium seriem, an
potius ad subsequentium ordinem sint referenda. Huic
igitur monito obsequium praestabit, qui in iis quae con-
scribit, omne punctum ferre desiderat.
Ultimo vos hortor, ne nimium curti, neve admodum
prolixi sitis; qua in re ne ipse exemplo noceam, pro-
priumque praeceptum primus violem, valete.
ORATIO
GR-^C^ LINGUA CATHEDRAM ASCENDERIT.
A.D. 1660.
PROVINCIAM aliquam qui suscipiunt, aut munus
auspicantur (spectatissima corona) circumspicere so-
lent^ illustre quodvis argumentum si aliunde compareat,
in quo dum vim ingenii sui ostentant, et facultatem
explicant dicendi, bonam spem de se, reique in poste-
rum bene gerendae felix augurium imprimant auditori-
bus ; gnari scilicet, auribus tanquam ansis arripi animos
hominum, neque ullo ipsos apparatu vel invitari facilius,
aut lautius excipi, quam disertse linguse opiparis deliciis,
et suavi nectare profluentis eloquentise. Inde fit ut
pars iliorum, professionis quisque suae, fundatores atque
fautores prsecipuos, quorum ilia aut instituta coepit
auspiciis, aut opibus sublevata stetit, aut aucta crevit
beneficiis, enix^ studeant cum in solenne gratitudinis
testimonium commemorare, tum honestis encomiis in-
signire. Alii in eodem stadio praecursores, viros eru-
ditione conspicuos, et fama celebres, officio suo functos
egregie, deque republica literaria praeclare meritos, ex-
plorata seculorum ultima conscientia, ab oblivionis tu-
mulo exsuscitatos, uberrimis laudibus cumulant, amplis-
simis decorant elogiis.
Reliqui fere artis, quam colere et pertractare prae
se ferunt, ut necessitatem exponant, utilitatem incul-
cent, dignitatem praedicent, bisque quasi subditis stimu-
lis ad illi strenue incumbendum auditores provocent et
1 38 Oi^atio cum Gtcbccb Linguce
cohortentur, id sibi potissimum negotii datum credunt :
ut prseteream singulares rerum, temporum, locorumque
circumstantias, quas ut flamma stipulas, sic in fomitem
orationis arripere soleat dicentiuin aut avidus fervor,
vel sedula circumspectio.
Mihi quin haec omnia contigerint dicendi argumenta,
in suo genere egregia, et plane summa, ut diffiteri non
ausim, ita nee fateri ut non magnopere erubescam, adeo
imparem me sentio tam excelsis rebus vel enarrandis
apte, nedum dignfe exornandis. Siquidem instituti nos-
tri auctores babeam percensendos, non tantum fortitu-
dine, sapienti4, pietate, et omnigena virtute inclytos
proceres, sed et maximos principes, ac reges gloriosos,
qui licet maj estate imperii, et rerum gestarum magni-
tudine tantopere excellerent, non alienum tamen a se,
nee suo fastigio indecorum sunt arbitrati, bonas literas
dum honore debito prosequerentur, et literarum cul-
tores subsidiis foverent, liumani generis sibi vota gra-
tesque obstringere. Quorum ego nescio an debeam
magis eximiam munificentiam, et prseclaram erga studia
voluntatem encomiis celebrare, an vero potius tempo-
rum infelicitatem dicam, vel hominum iniquitatem in-
crepare, unde factum est, ut vix alendo homini, neque
ad necessarios sumptus sufficiat, quo generosse illse
animse non solum idoneo commeatu abunde instructos,
sed et splendide ornatos voluerunt. Utcunque non est
mei aut rudis styli, aut humilis ingenii, tantorum
heroum melioris historiae utramque paginam implentia
persequi av^payaOrifxaTa, nedum virtutes tantas graphice
depingere, quarum immortalis famse sublimibus alis
evecta gloria tam infimi despicit atque dedignatur prse-
conium oratoris.
Nee si recluso temporis tbesauro, illorum qui banc
Spartam excolentes claruerunt, exinde memoriam extra-
Cathedram ascendent, 139
aaifiiis, sese unquam dicturo obtulerunt materia justior
laudum aut copia uberior. Attestor tuum omni laude
majus, omni luce clarius, omni encomio celebratius
nomen, qui literatorum olim per universum orbem
antesignanus, etiam nunc Grsecorum in tabulis nostris
agmen ducis praelectorum, prodigiura illud, at que dsemo-
nium hominis, ingenio, doctrina, judicio, facundia, ter
maxime Erasme ! Tu qui collapsas literas felicibus aus-
piciis instaurasti, sepultas excitasti, profugas reduxisti :
qui sordido seculo obsoletam barbariem eloquii tui pu-
rissimo flumine eluisti : qui ineptia putrescentem mun-
dum salibus tuis condivisti : qui sub cucullorum dolosis
tegumentis latitantes tenebras inscitise protulisti in apri-
cum, tuseque multiplicis literaturae radianti fulgore dis-
sipasti: qui superbae ignavise superciliis incedentem
fastum, ceu alieno tecto inauspicatam avem, mordacium
joculorum facets petulantia absterruisti ; inque validis
erroribus profligandis plus unus potuisti ridendo, quam
mille alii (serii, scilicet, et solidi homines) disputando,
pugnando, saeviendo valuerunt. Tu Latine loqui, Graece
legere, prompte, proprie, nitide scribere a mille annis
primus, vel certe praecipuus, humanum genus docuisti.
Quinimo tua in posteritatem ampliora fuerunt merita,
quam ut ilia unquam agnoscendo, nedum ut ego expri-
mendo sim.
Tuum etiam appello, consultissime Faber, fatale no-
men Uteris demerendis, cui nescio an Graecia tuis labori-
bus exculta, an Anglia tibi eleganti penicillo descripta,
utrum scholae plus debeant eruditis praelectionibus illus-
tratae, an prudentibus consiliis adjuta respublica.
Nee minor hunc doctrin^ vel dignitate excepit am-
plissimus Cbeekus, optimi regis Edvardi ad tantam spem
institutor; vir pro ratione suorum temporum prodigiose
doctus, cui praeter tot libros antiquos mirabili industria
140 Oratio cum Grcecce Ling ace
enarratos, emendates, traductos, totque eximia proprii
ingenii monumenta, etiam nobis Anglis peculiarem de-
bemus pronunciandi morem, laudatissimum proculdubio,
et antiqiiitati maximopere conformem; quodque sermo-
nem Atticum ore efferamus non barbaro, sed eodem
illo, quo Periclea olim vox Graeciam pertonuit, ex quo
Platonica mella destillarunt, quo Cecropidarum ani-
mos Demostbenica suada delinivit. Cui sane viro, ut
merita sua postulant, digne celebrando, disertiore lin-
gua opus est, quam mea esse possit, et oratione, quam
nostra esse debeat, prolixiore.
Quid alios, dum vita suppeteret, florentes fam4, nunc
placide quiescentes, ab umbrarum tranquillo bospitio
producere in scenam? quos certe omnino tacitos prse-
stat, quam male tractates inficeta concione, et mutila
cum laude memoratos. Te saltem, fato licet defunctum,
penitus tacere nequeo, clarissime Dunaee, quern adistis
forsitan, ornatissimi auditores, qui Oratores Grsecos
maxima sui cum gloria et vestro fructu audivistis expli-
cantem : quemque non alia accepimus contrahere pacta,
alloqui bospites, consalutare dominam, ancillas objur-
gare solitum, quam Attica dialecto, adeo baec illi fuit,
vel citra metapboram, familiaris. Quin vivit adbuc, et
suo utriusque linguae perfundit orbem diluvio rapidis-
simo ille torrens facundise Cricbtonus, de quo merito
dubitari potest, an linguas calleat doctius, vel eloquatur
uberius; quem proinde ac vos immani injuria afficerem,
si arentis styli inopi4 ipsum coUaudando aures vestras
Isederem, quas ille toties melliflua oblectavit atque per-
mulsit eloquentia.
Et causa consimilis ni obstaret, etiam multis venire t
preedicandus, doctissimus ille et disertissimus vir, Pro-
fessor simul nuperrimus, atque Orator Academicus,
quem una sua vobis, etiam de se quae nihil dicat, quam
Cathedram ascenderit. 141
mille mere, plus commendaverit oratio ; quo certe baud
alius quisquam de hoc loco, deque hisce Uteris prssclari-
us meruisset, si quam bene legit, tarn legisset et ssepe,
atque illi per valetudinem aut saltern per graviora nego-
tia id licuisset.
lUustre vero agmen claudat baud postremus merito,
quin ausim dicere primus, ut qui nemo banc cathedram
aut teuuit tamdiu, aut tantopere decoravit, mihi perpetuo
obsequio colendus, nee vobis minus omni honore suspici-
endus, vir optimus, et oculorum licet judicio renuenti,
etiam maximus Duportus. Exiguo quippe cortice ob-
volutus omnigenae eruditionis nucleus; angust^ capsule
inclusus ingens thesaurus literarius ; volumine parvo
comprehensum quotquot sunt linguarum, artium et sci-
entiarum compendium; tot Erasmorum, Budseorum,
Stephanorum accurata epitome; cujusinmodico corpore
immensus animus habitat, giganteum versatur ingenium,
omnes Athense hospitantur, tota quanta quanta est
Grsecia diversatur : qui a nostra plerorumque ultim^
memori^ Atlantem agens Graecarum literarum, Aca-
demiae decus humeris non magnis adeo quam validis
sustentavit, et velut stella mole aucta, virtute diffusissim^
lucidissimis radiis universum mundum circumfulsit ; a
quo habet Anglia nostra, ne aliis gentibus literarum
gloria cedat, nee suos Galliae Scaligeros, Salmasios, Pe-
tavios, suosve Belgio Heinsios, Grotios, Yossios quod
invideat. Quis enim Graecas literas perspexit intimius?
quis Latinas extulit purius vel copiosius? quis poeticam
facultatem felicius coluit, et coelestis Musse diviniores
raptus heroici carminis maj estate propius adsequavit?
quis tot unquam orationes habuit concinnas, lepidas,
eruditas ? aut dum tot annos, imo tot lustra juventutem
academicam instituit, adeo grammaticam austeritatem
critica varietate condivit, rhetorica venustate expolivit,
I
1 42 Oratio cum Grcecce Linguce
amoen4 urbanitate tempera vit ? Quis denique tarn fideli
opera, tarn indefesso labore, tarn assidua diligentia sus-
ceptam provinciam administravit ? adeo quidem ut suc-
cessoribus suis tarn insigne exemplar sequi difficile fece-
rit, assequendi vero spem omnem prseciderit, et ademerit
potestatem. At quid ego loquacis linguae insulsa teme-
ritate tantas dotes minuo, tantis virtutibus detero, tanta
merita obfusco, quae (nisi loci hujus et temporis ratio si-
lentium damnaret, nisi illius in vos magna merita, in
literas eximia, in meipsum infinita, etiam invito mihi
verba extorsissent) satius erat tacita admiratione fuisse
veneratum? Quin vos evolvite scripta, recolite dicta,
qu8e autliores interpretanti, elucidanti, conferenti, quae
prselegenti et peroranti exciderunt, in memoriam revo-
cate, ut ex profectu vestro magis discatis quam ab elogio
meo tantum virum aestimare, cui similem professorem
multa vobis non dabunt, parem paucissima invenient,
majorem nulla unquam secula parient, nulla pepererunt.
Hosce viros cum cogito, antecessores meos, eruditione
consummatos, operibus insignes, sempiterna fama coro-
natos, inde in meipsum oculos retorquens, tenuitatem
ingenii mei, memoriae debilitatem, studiorum diuturnam
quasi desuetudinem, squalidem rubiginem styli, et quae
mecum habitat literaturae omnis curtam supellectilem
contueor, tum vero borribilis me consternatio incessit,
desperatio animum obruit, vario affectu discolorem vul-
tum pallidus rubor suffundit, reputanti quod facinus ag-
gressus sim, quale onus bumeris meis sustulerim, quanto
discrimini caput meum objecerim; tum praeceps consilium
damnare, et audacis incoepti me poenitere, pennis cereis,
iisque male compactis, qui ausus fuerim in tantum fasti-
gium assurgere ; qui quantumvis aspera repulsa confusam
juvenilis impetus ferociam nondum edomuerim, adver-
sosque ventos et repugnantes aestus jam ante expertam,
Cathedram ascenderit. 143
jactatam fluctibus, conquassatam tempestatibus, et alli-
sam scopulis, rursus irato pelago naufragam ratem
coinmittere non dubitarim, infausti ominis prsesagium
aspernatus, nee indignantis fortunse tam acerbum prae-
judicium reveritus. At quanto consultius fecissem,
pristinse sortis memor, si intra propriam pellem con-
tinuissem me, nee velut asinum Cumanum, iterate risu
excipiendum, calumniarum fustibus csedendum, et ob-
trectationum aculeis dilacerandum propinassem? aut si
tam inquieti ingenii sum, adeoque otii impatiens, ut ne
aliquid moliar, mihi nequeam imperare, quanto sapu-
issem magis Homerici Patrocli prudentem modestiam
semulatus, de quo princeps poetarum in praelium exeunte?
EtAcTO 8' aXKLfxa Sovpa, rd ol 7raXdfxr)(f)LV dprjp^f
''Ey;(OS 8' ov^'^'iXeT olov dfXVfJU)vo<s Ata/ctSao*.
Quid enim? ego Acbilleam bastam invalidis brachiis
vibrandam attrectarem ? Herculeae dextrae quasi clavam
extorquerem ego, imbellis pumilio? Ego cicadis vespa
accinerem ? cycnei carminis suavitatem anserine stridore
exciperem? post tot philomelas Atticas ineptula pica
Grsecanicse elegantise delicatos modes attentarem? Ego
denique Phoebeo curru conscenso imperitis manibus
tanti muneris babenas moderarer, tot summos vires,
tot magnos ApoUines bactenus improbo nisu quod ex-
ercuit? qui plures authores legerint, quam ego viderim;
plura scripta ediderint, quam ego intellexerim, plures
in memori4 libros circumtulerint, quam ego unquam
in musseolo asservarim? quibuscum ego neque ingenio,
neque doctrina, neque facundid ullatenus comparandus,
neque cum illis eodem die (quod aiunt) sum nominandus.
Neque illorum fulgor duntaxat luminibus meis offi-
cit, qui me antegressi, vel potius supergressi sunt, at vel
magis praelustris ille coetus doctissimorum hominum
* [II. XVI. 139.]
144 Oratio cum Grcecce Linguce
et juvenum eximi^ indole praeditorum prsestringit atque
percellit, quos subinde dicendorum perspicaces arbitros,
acresque Ari starch os sum habiturus, quale opinor non
alibi extat terrarum, tarn venerabile dicam, an terribile
auditorium? Est enim jam terrori magno recordari,
quod olim observare summsG voluptati fuit, fortunae
inipetu abreptus dum varias regiones oberrarem, ut
nullibi gentium tam magnifica conspici et spleiidida
Musarum domicilia, ita nusquam Uteris seque fidelem
operam dari, ac fervidos conatus impendi, non alibi
genus studendi adeo virile, liberum atque animosum
vigere; nusquam tantum cum acumine leporem, cum
doctrina ingenium conjungi, neque cum multijug^ eru-
ditione mores, ut probos, temperatos, ingenues, ita
salsos, amoenos, atque festivos conspirare. Equidem
apud Germanorum hesterna crapula obnubilata cere-
bella, in Batavas aures pingui Minerva obstipatas,
coram desultoriis Gallis, aut ad Italos ultra vernaculum
idioma parum sapientes, nihil admodum morarer verba
facturus. Nunc velut in Martio pago reus capitis
causam acturus, aut tanquam ad Lugdunensem aram
rhetor consti tutus, illorum judicia experiri debeo, qui
curioso examine singula perpendere, et exquisite cen-
sure notare solent, castigare falsa, fastidire inepta, ab-
surda exsibilare; Grsecarum prsesertim literarum qui
tant^ notitia poUent, ut mihi in solo antique, lonios
inter JEgeosque fluctus diu multumque queesita nee
inventa Graecia, periisse prorsus, nisi quod tanto tra-
jecto terrarum interval! o hue commigrasse, apud vos
sedem refixisse videretur. Ego igitur a vobis, hoc
est, ab omnibus bonis literis qui tamdiu exulavi, qui
tot annos extra patriam, nunc in ips4 videor peregrinus,
qui a Graecis procul, apud Barbaros plurimum versatus
fui, cui peragranti terras, trajicienti aequora, cum utri-
Cathedram ascenderit. 145
usque elementi periculis atque procellis conflictanti,
tantum temporis detritum est, tantumque defluxit stu-
diis horridis, agrestibus, incultis, nee ab eloquio minus
quam ab usu communi alienis occupato; ideoque cui
mentis aciem difficiles nug83 obtuderunt, pbantasiae calo-
rem frigidulae speculationes suffocarunt ; cui siquis un-
quam fuit aut alacer impetus animi, aut vigor fervidus
ingenii, diuturno negiectu deferbuit omnis, aut otio
contabuit; fortunse angustiis elisus concidit, aut rerum
fastidio expiravit; cui denique neuter unquam favit
Mercurius, nee qui facundos prsestat, nee qui opulentos,
utpote qui a libris, a facultatibus, ab omnibus studiorum
adminiculis, nedum oblectamentis, improvisus, inops,
destitutus, pauperior Iro, nudior sum leberide; Ego,
inquam, talis vos aliquid docere profiteer, a vobis qui
omnia discam paratior? ego cathedram occupem^ baud
dignus qui in communibus vobiscum subselliis consis-
tam? nee in tam erudita frequenti^ qui sim
OVr€ TpLTO<Si OVT€ T€TapTO<S,
OvBk SrwScKaTos, ovT iv Xoyo), ovt iv apiOfiQ.
Hoc nempe est quod aiunt, ajua^a fiodv, hoc incongruum
'7rpw0uaT€pov, ut ego viam prsemonstrem, facem prseferam
vobis, quos duces sequi, et directrices aspicere Cyno-
suras, dictasset prudentia mihi, a me modestia exegisset.
Enimvero ex hoc arduo loco in tam augustum conses-
sum pudibundos oculos demittere nequeo, ne tremula
caput meum vertigo corripiat, ne immane periculum
perhorrescam, ne illius, quae me hue evexit, incredibilis
audaciae conscientia stupeam. Quanquam audaciam
meam non est, quam facilitatem nimiam quod tanto-
pere insimulem, qui nulla gloriolae ambitione inflatus,
nulla lucelli cupiditate accensus, (quibus eheu! vitiis
hie locus exilia subministrat irritamenta) imo timidus
B. VOL. IX. 10
146 Oratio cum Grwcce LingucB
atque invitus, refugiente simul ac reluctante genio huic
meipsum negotio implicui, nee tarn animo meo morem
gerens, quam aliorum qui apud me amiciti4, et bene-
ficiis, et dignitate plurimum potuerunt, quorumque ego
nee benevolentiam erga me ignorare, nee autlioritatem
aspernari, nee voluntatem negligere debui^ eonsiliis,
hortatibus, imperils obseeutvis. Neque esset profeeto
honori vestro ita pessime prospeetum, si ego apud
duros quidem et prsefractse obstinationis homines, sed
doctiores multo, et huie muneri aptiores preeibus, jur-
giis, aut minis quicquam profecissem : uteunque de illo
quod meo mihi jumento aecersiverim, eTna-irdo-rit) kukw,
ut queri vanum, ita nee resipiseere opportunum fuerit,
eatenus progresso, undo pedem referre pudor vetat —
Nee deferendum est tam solenni arbitrio praestitutum
vadimonium; jaeta est alea, transivimus Rubiconem,
Credidimus fatis, utendum est judice ferro ;
ingresso pugnam jam nee reeeptui canendum, nee ab
assignafca statione reeedendum est. Quin potius cum
hostibus fortiter eonserendse manus, abjieienda despe-
ratio, propulsandus timor, spiritus confirmandi, nervi
intendendi, omni ope enitendum est mihi, acceptis
partibus ut defungar strenue. Studio supplendus est
defectus ingenii; quod ab usu deest, eura compensan-
dum est. Litandum est audentium adjutriei fortunse,
et eontrahendum cum Superis, siquidem vera aiunt,
omnia labori vendentibus. Subsidio denique mihi eom-
paranda est dihgentia, vestro quatenus in me est decori
ut eonsulam, vestris studiis inserviam, meo officio satis-
faciam ; prsecipue vero, consultissimorum virorum, quo-
rum eonsentientibus suffi:agiis huie provinciae obeundae
delectus ac deputatus sum, ne de me conceptam spem
omnino deludam, aut prolatum judicium dehonestem;
Cathedram ascenderit. 147
quorum proinde amplissimum favorem quam verbis nunc
parce agnoscam, tarn animo imperpetuum vehementer
abunde persentiscam, banc saltern quoad potero factis
gratiam relaturus, ut officio praestando dum graviter et
pro virili incumbo, efficiam aliquatenus, ne videantur
ipsi de me aut sperasse temere, aut perperam statuisse.
Quin omnes Pierii cbori cultum profitentes ut eri-
gamus animos, acerba calamitate temporum depressos
jamdiu atque dejectos, et acri protinus alacrique studio
Musarum sacris operemur, in feliciorem statum con-
versae Reipublicse invitat et allicit nos sereniori vultu
arridens facies; compressa scilicet rabie Uteris infensae
plebeculse, obturato ore indignis conviciis, improperiis,
et minis nos lacessentium ; detectis fraud ibus, frustratis
consiliis, et attrita potentia improborum hominum nos-
tris redituum sacrorum miseris reliquiis inbiantium;
debellata licenti^ militari et populari barbarie trium-
pbata, sub auspiciis optimi Regis, quem ut libertatis
publicae vindicem, legum assertorem, authorem pacis,
tutorem fidei, et Ecclesise instauratorem ex boni Nu-
minis mirabili beneficio, quasi coelitus delapsum, accepi-
mus, ita literarum patronum summum atque fautorem
futurum, est quod speremus et spondeamus nobis;
veram quippe et vivam effigiem magni patris, eique
ut jure ditionum, sic et indole virtutum haeredem, quo
principe nuUus unquam literas aut dilexit impensius,
aut constantius propugnavit; a cujus proinde genuine
sobole quidni prospera omnia bonestis studiis atque
propitia ariolemur? Saltem transierunt ilia nubila, te-
trica, et inimica Musis tempera, quibus si unquam uUis
apprime convenerunt ista, quo horridius inculta, eo
magis apposita, Enniana carmina,
Spernitur Orator bonus, horridu' miles amatur.
Bellipotentes sunt mage quam sapientipotentes.
10—2
148 Or alio cum Grcecce Linguce
Non erit, ut nuperrime, quo doctior quis, quoque hones-
tior, eo magis suspectus atque obnoxius^ per omnes alias
quam bonas artes, ad immodicas vires opesque illi citas
grassanti nequifciae. Non amplius ut abjecta faex populi
impune insultet nobis, famam nostram laceret, jura violet,
bona diripiat, professionem temnat, conculcet, ludibrio
habeat ; neque quo minus frigore opprimamur, aut inedia
nos perimat, ut ab illorum instabili nutu ac arbitrio in-
solenti pendeamus, qui cum moribus priscis, et legibus
patriis, etiani scientiis liberalibus inexpiabile bellum in-
dixerant, genus hominum csedibus, rapinis et violentiae
penitus addictum. Cessabit ille tubarum clangor, studi-
orum placidse tranquillitati obstrepentium ; a sago ad
togam redibit sanguineo dudum murice nimis inquinata
purpura, plus poterit subinde acumen ingenii quam
gladii, vim ratio compescet, mens brachiis, robori sapi-
entia antecellet. Emarcida diu laurus ApoUinea laetius
reflorescet, et amoeno virore Martiam superabit. Eluc-
tata angustiis eruditio latius se diffundet, et tanquam
disrupta nube clarioribus radiis emicabit. Nee incolu-
mitas tantum bonis artibus et justa securitas prsestabitur,
sed quasi a postliminio restituta solatia, et debita legibus
praemia persolventur. Erit aliqua merces industrise,
virtutem dignitas compensabit, authoritate meritum ful-
cietur.
Quod si aliqua sunt, ingenui Juvenes, digna indole
tanta, et florem industrise vestrae quae jure sibi vindi-
cent, ilia profecto Graecae linguae sunt studia, de quibus
ut merentur copiose dicere, non fert ratio temporis, non
instituti, sed nee facultatis meae; ast omnino intacta
praeterire, ut officio meo minime consentaneum, ita for-
san expectationi vestrae injurium fuerit. Scilicet, ad sa-
pientiam comparandam quam utilis, imo quam necessaria
sit linguarum cognitio, praeter infantes neminem, nedum
Cathedram ascenderit. 149
vos latere potest. Siquidem hsB interpretes et quasi
claves animse sunt, quibus enunciantur consilia mentis,
et arcana reserantur, quibusque doctrinae omnis et disci-
plinse commercium stabilitur. Ostia sunt, per quae in
adyta penitioris literaturae unicus ingressus patet. Cor-
tices quibus sensuum medullse obducuntur, vehicula veri-
tatis iter ad aures capessentis; vestes, quibus amictse
res se sistunt oculis percipiendas, quibus nudae aciem
fugiunt intellectus: fundamenta denique, quae subster-
nat oportet, solidae eruditionis structuram quisquis mo-
litur ; in eo divinae dispensationis metbodum imitatus,
qui primum hoc Apostolis coelestis doctrinae magistris
tanto muneri adimplendo necessarium donum impertivit.
Quanto magis incumbendum Graecae linguarum principi,
reliquas omnimodae excellentiae quae tanto superat inter-
vallo ? Si aetatem ejus spectamus, praeter unam humanae
loquelae coaevam Hebraicam, antiquissima est, imo sci-
entia omni non alifcer quam parens sobole, radix surculis
vetustior. Si usum, is amplissimus est, ad omnis sa-
pientiae studium, ad omnem ingenii cultum se exporri-
gens ; si commoditatem, vim aut gratiam respicimus,
nullam arbitror extitisse unquam mortali spiritu modu-
latam, hac quae fuerit aut explicandis sensibus aptior,
aut demulcendis auribus gratior, aut affectibus commo-
vendis efficacior. Hanc beroum ora protulerunt. Mu-
sarum haec et Charitum, Sopbiae pariter ac Suadae, ver-
nacula dialectus fuit. Hanc in lucis oras emergentium
disciplinarum infantia balbutivit, adultarum provectior
aetas elocuta est. Haec historiae veteris prima nobis
monumenta consignavit, priscae virtutis exempla tradidit,
et veteris aevi illustria facta ab oblivionis injuria vindi-
cavit. Eloquentiae haec nativos fontes aperuit, ejusque
in omnem posteritatem limpidissimos amnes derivavit.
Hujus in utero conceptus est, hujus uberibus lactatus
150 Oratio cum Gi^cecce Linguce
adolevit poeticus lepos, ille dulcis magister, ac fortis vic-
tor animorum. Hsec superum laudes lyrica suavitate
concinere, epic4 grandiloquentia res gestas regumque
ducumque et martia bella ebuccinare ; tragica gravitate
humanse sortis affectus, casus, SBrumnas depingere, et
comico sale vitia docuit perfricare. Haec diicem vitse,
pabulum animse, solamen curse, et medelam segritudinis
philosophiam coelo devocatam gremio suo excepit ; illam,
quae rationem nostram subtilibus artificiis format, disse-
rendi methodum edocet, argumentorum nodos nectit,
dissolvitque ; illam quae mores instruit, officia distribuit,
fines commonstrat, actiones disponit, afFectus moderatur,
nosque fati immunes, et a fortunae insultibus tutos in
supremum apicem felicitatis evehere pollicetur. Illam
denique philosophiam, quae naturales effectus observat,
causas perscrutatur, facultates dispescit, quae elemento-
rum qualitates, vires, misturas expendit, quaeque totius
mundi originem, ordinem, harmoniam contemplata in
summi Numinis notitiam enititur atque assurgit ; haec
societates publicas foederum vinculis copulavit, legum
authoritate sanxit, poenarum ac praemiorum dispensatione
munivit, humani corporis fabricam inspexit, organorum
usus et temperamenta perquisivit, sanitatem tuendi,
morbosque depellendi facultatem procudit, juris celebres
pandectas condidit, et salutares medicinae aphorismos
definivit. Eadem numeris leges praescripsit, sonorum
discrepantias ordinavit, figurarum proprietates indaga-
vit, momenta ponderum libra vit, temporis fiuxam seriem
digessit, radiorum subtilem efficaciam explicuit, terreni
orbis faciem delineavit ; quin derehcta humo adivit Deos,
et per aethereas regiones spatiata syderum vagos circuitus
certis periodis circumscripsit, sphaerarum ingentes machi-
nas conflavit, detornavit eccentricos, epicycles edolavit,
totque inde nobis scientias subtilissimas, utilissimas, pul-
Cathedram ascendent. 151
cherrimas incredibili solerti4, mirifico acumine concinna-
vit : ne enumerando molestior sim, ilia scientise omnis et
sapientiae humanse fundamenta stravit, principia elicuit,
regulas adaptavit, methodum contexuit ; ilia artes et dis-
ciplinas omnes quas colimus, invenit, auxit, perfecit et
propagavit. Quid enim morer illorum hominum nullo
fultum probabili argumento superstitiosum commentum,
qui ^gyptiis et Chaldseis, nescio quibus, artium inventi-
onem ascribunt ? non habentes interim unicum vel philo-
sophicum axioma, vel theorema mathematicum, ab illis
magistris quod acceperint, obtendere ; saltern prsestigias
magicas, et vanitates astrologicas, incertas quasdam tra-
ditiones et vagas observatiunculas si excipiant ; quum e
contra Grseci nostri quibus temporum intervallis grada-
tim singula repererint, in prompto est unde irrefragabilis
histories luculentis indiciis comprobemus. Quid enim
an Homero, Pindaro, ^schylo Poesim ; Hippocrati
Medicinam ; Pythagorae, Platoni, Euclidi, Archimedi
Aritlimeticam et Geometriam ; Eratostheni, Hipparcho,
Ptolemaeo Astronomiam et Geographiam; Empedocli,
Anaxagorae, Democrito Physicam, Aristotelis divino
ingenio Dialecticam, Khetoricam, Etbicam, Politicam, et
disciplinas propemodum omnes repertas, ampliatas, or-
natas, aut in ordinem redactas abjudicare ausit quispiam
sanus cerebri, et qui nolit tantis beneficiis ingratum,
tantis meritis injurium sese profiteri ? Anne magis quic-
quam liquidis constet indiciis, quam hos Graeci oris, si
minus stirpis, omnes, scientiarum fabricam ab imo quasi
solo ad tantum fastigium evexisse ; neque ab Eupbrate,
nee a Nili incompertis fontibus, sed ab Heliconis pel-
lucida scaturigine ipsas promanasse ? Tester ilia tot quae
nee irrumpentium Barbarorum diluvio absorpta, nee vo-
racis aevi maligno dente absumpta etiamnum supersunt
in omni genere scientiee praeclara inventa, gravissima
152 Or alio cum GrceccB Linguce
scripta, monumenta veneranda, quorum nullum fere
extat insulsum, vel inutile, aut indignum animis vestris
concipi, manibus ten, memoriis insculpi ; saltern si vobis
potius est, doctrinae incomiptos latices a puns fontibus
imbibere, quam longo decursu contaminates rivulos et
lutulentas lacunas ingurgitare. Et sane nisi his literis
perspectis, nuUius artis ut non origo investigari, ita nee
nomen ipsum intelligi, nee tennini innotescere possunt,
adeo impares fuenint alii homines non tantum invenien-
dis artibus, sed et exprimendis : addere licet, nee sine
hujus subsidio ullius alterius linguae exquisitam notitiam
obtineri : ne Latinse quidem, quae ab hoc penu ornatum
petit, ab hoc thesauro opes suas mutuatur. Etenim
quis ignorat Romani eloquii parentem TuUium, quantus
vir fuit, dum Graecos rhetores et philosophos legit, ex-
cussit, imitando expressit, seipso fatente tantum evasisse?
Quis Latinse Musae caput, Mantuanum vatem, ex Graiis
lauretis sibi tripHcem corollam decerpsisse ; a Siculo pas-
tore Bucolicas nequitias hausisse, Quidfaciat Icetas segetes
ab Ascraeo sene canendum didicisse, eque filis Homeri-
cis praecipue divinae ^neidos telam pertexuisse ? Quis
Terentium a Menandro, quos gessit, politulos soccos, aut
Senecam ab Euripide sublimes cothurnos furto abstu-
lisse dicam, an mutuo accepisse ? Quis vero Catonem
negat meritas poenas dedisse, Graecae linguae elementa
dum sexagenarius disceret, maximus ille quidem impe-
rator, senator, orator, sed major futurus, si quibus stu-
diis languentis senii curam adhibuit, iisdem juvenilis
ingenii impendisset ardorem, et meliorem aetatem im-
buisset ? Quid quod florente cum imperio lingua, etiam
a cunis medio Latio innutriti, et a Romanis parentibus
oriundi summi viri egregia sensa animi Graece protule-
rint, et exscripta posteris commendarint, patrii prae illo
sermonis sterilitatem atque inopiam confitentes ? e qui-
Cathedram ascenderit. 153
bus conticendos non existimo, par nobile Csesarum, M.
Antoninum, et Julianum, imperatorum ingeniosissimum
hunc, ilium sapientissimum. Nee immerito illi, quando
hujus linguae tarn locuples varietas, diffusa copia, im-
mensa amplitude sit, quam nulla inventionis fcBCunditas
exhaurire, nulla difficultas torquere, nulla novitas elu-
dere queat, felicissimae compositionis facilitate crescentem
semper, et ultra omnes terminos se protendentem ; tanta
autem vis et efficacia significandi, affectuum vehemen-
tissimo ardori accendendo simul et sopiendo, mentis con-
citatissimis motibus effundendis, conceptuum altissimse
sublimitati exaequandae quae omnino par atque idonea
existat, eaque in alium sermonem, nisi ut robur suum
amittat, ac genuinum imminuat vigorem, nulla transfun-
denda versione, nulla simulatione detorquenda. Quibus
autem aliis coloribus quam suis, eloquii Attici nitida
mundities, venusta gratia, dilucidus splendor rite adum-
brentur, quibus orationem luminibus collustret, flosculis
pingat, aculeis infigat, quam Candida ubertate dilatet,
quam arguta brevitate astringat? Ut necesse habeam
praeterire non alio ore effingendum pronunciandi magni-
ficum decus, augustique soni cum incredibili suavitate
conjunctam ineffabilem majestatem, auscultantis aures
quae grato horrore feriat, incantet dulci harmonia, et
quodam quasi tonitru percellat; ut quod invidiae oestro
percitus ^schines Demostheni olim objecit, non minus
idem in Graecos omnes quadraverit, nimirum loqui illos,
ov prifAaTay aWd Oaufxara. Verum hujusce linguae prae-
stantissima laus est, eaque extra omnis controversiae jac-
tum posita quam longissime, quaeque sola sufficiat affec-
tibus erga illam vestris conciliandis, et acerrimis studiis
asserendis, quod quae semper nobilissima, pulcherrima,
utilissima erat, ea jamdudum linguarum sanctissima
quoque fuerit, utpote quae divinioris scientiae cimelia
154 Oratio cum Gt^cecce Linguce Cathedram ascenderiL
conservarit, sublimioris veritatis oracula fuderit, sancti-
ons sapientise mysteria recluserit, et illud humano generi
gratissimum salutis seternae prseconium evulgarit, ut
quam antea nescire stolidum et absurdum fuit, earn modo
ferme profanum, et pene impium sit negligere. At quid
operam meam frustra abutor, et vestram lacesso patien-
tiam, humanissimi Auditores, rei praestantiam dum de-
prsedico, vobis usu, familiaritate, peritia abunde cognitae
et exploratse ?
Quin potius supplicibus votis divinam benignitatem
imploro, mihi ut suscepto muneri exequendo promptum
animum^ idoneas vires, propitiam valetudinem indulgeat,
vobis faventes aures, et candidam judicii aequitatem
praestet^ conatus meos qualescunque ut boni consulatis,
nobisque omnibus banc mentem indat, haec et reliqua
studia nostra ad suum honorem amplificandum, et nos-
tram salutem promo vendam, ut serio ac sedulo confera-
mus. Dixi.
ORATIO SARCASMICA
IV
SCHOLA GR^CA.
[a.d. i66i.]
QUOD moralis disciplina docet, res ipsa loquitur, et
quotidiana experientia confirmat, frequentis allo-
quii pabulo ali necessitudines, easdemque diutumae
airpoatjyopias quasi tabe quadam perimi; id forte spec-
tans superioris sevi prudentia, ne quae ex mutui officii
societate inter nos coaluit amicitia, omnimodse familiari-
tatis quasi resoluto vinculo dissiliret, nobis qui hoc mu-
nere fungimur, legem imposuit, longa jam consuetudine
sancitam, vosmet quotannis, spectatissimi Auditores, in
hoc seu abeuntis anni decessu, seu accessu venientis, so-
lenni ritu compellandi. Quod majorum laudabile insti-
tutum, mihi, cui antiquitate ips4 nihil antiquius habetur,
et qui vetusto usu probatos mores prsecipu4 quadam
reverentia prosequi soleo, alioquin segni licet, et inhabili
ad dicendum, seu viol are retentum, seu intermissum non
revocare, religio est. Eamque modo provinciam ut Isetius
obeam lubentiusque, facit id imprimis, ut quemadmo-
dum amicos a multo tempore absentes, qui fuerunt aut
qui futuri sunt, eo charius solito complectimur, lautius-
que excipimus, ita nunc incumbat mihi vos ab integro
minimum anno prseterito neutiquam visos, nee ante elap-
sum alterum, opinor, denuo videndos, ut impensiori
quadam comitate, uberiori oratione consalutem. Accedit
ad hunc nodum fortius stringendum, non uno nomine
156 Oratio sarcasmica
debita, nee exiguis in me beneficiis vestris obstricta gra-
titude, non ilia quidem verborum liberali apparatu, ne-
dum exili quapiam et perfunctoria agnitione, (siquidem
pro merito,) digne exsolvenda. Levastis enim me (huma-
nissimi quotquot estis Academici) gravissimo onere; a
maximo periculo liberastis; labori, solicitudini, pudori
meo abunde pepercistis; jugi scilicet ilia et pertinace
absentia, qua has scholas refugistis. Eximio itidem
honore cumulatis, singulari laetiti^ afficitis, incredibili
quodam solatio me recreatis hodie, nova hac vestra et
inopinata praesentia, qua locum liunc, tamdiu desertum
et vacuum, repletis quodammodo ac decoratis. Fecistis
ilia, ne mihi esset in adornandis praelectionibus anxie
desudandum; ne acuminis vestri severum judicium re-
formidarem; ut otio meo indulgerem libere, mihique
quicquid venerat in buccam, securus famse, immunis a
censura, intrepide effutirem. Facitis autem lisec, ne
perpetuo mihi putem in hac moest4 atque ingloria soli-
tudine setatem fore transigendam, ne desperem penitus,
hujusce diei fretus augurio, futuros semel in anno duos
saltem vel tres, quos aspiciam, quos alloquar, quibus sa-
lutem feram, a quibus referam.
Enimvero ex quo in anni decedentis auspiciis longum
mihi vale peroranti dixistis, desedi continuo solus huic
cathedrae (nemo vestrum sat scio vel mentienti avroirrriq
testis fidem derogabit) tanquam rupi suss Prometheus
affixus; vel ut arbiter quidam supremus in ilia (quam
non nemo nuper excogitavit) Republica Solipsorum ; non
montibus dico aut sylvis, sed parietibus istis atque sub-
selliis sententias Grsecas, figuras, phrases, etymologias
undique conquisitas admurmurans ; plane ut Attica noc-
tua ab omni aliarum avium commercio segregata. Egi-
mus ego et Sophocles mens in vacua orchestra: defuit
illi etiam suus rpiraycovKTTtjs, chorus affiiit nullus, ne
in Schola Grceca. 157
quidem puerorum; qui canentibus accineret nemo erat,
nee qui saltan tibus applauderet, nee qui obstreperet lo-
quentibus. Quod si forte vagabundus quispiam Recens,
vel naufragus Sophista (unus aut alter) temerario aestu
abreptus, vel infelicis aurse cujuslibet impulsu deportatus,
in has aliquando (quod perraro tamen memini accidisse)
eras appulerit, vix obiter is inspecta provincia, aut tri-
bus verbis acceptis, tragici quippe nescio quid sonanti-
bus, quasi a barbaro Grseculo, si perstaret, propediem
devorandus, e meo repente Polyphemi antro in pedes se
conjecit. Non eo haec dico, quasi sortem meam deplo-
rem, aut illud vcb soli ad me pertinere existimem; qui
Scipionis illud allegare queam quam verissime, Nun-
quam minus solus sum (hoc prsesertim in loco) quam
cum solus; quique ita comparatus sum, ut mihi nun-
quam impensius placeam, quam cum nemini vestrum
displicere me scio. Nee ut improperem vobis, quod
maximi beneficii vice duco, profiteor, agnosco. Neque
ut ad tenues epulas nostras ambitiose invitem prsesen-
tiam vestram, quae spatio, quod occupatis, neutiquam
gratior est, quod dici solet ; imo ob contraria his omnia.
Meas imprimis ut laudem atque deprsedicem fortunas ;
amplissimum hoc et commodissimum domicilium qui
tamdiu solus incoluerim, nuUis hinc inde mentis, tru-
dentis, tumultuantis popelli factionibus perturbatum:
qui liberrimi aeris spiritum hauserim, non halitibus
tetris oscitantium, non sudantium foetidis nidoribus in-
fectum. Qui vociferantium nuUis clamoribus lacessitus,
nulKs caperatarum frontium minis perterritus, a Momis
procul omnibus et Zoilis, in tut4 pelle, in tranquilly
pace, in alto silentio placide conquieverim ; qui sine ullo
demum consorte imperii, sublimi solio insidens rex in
vacu4 aula, longe fuerim lateque dominatus.
Quinetiam, beneficio vestro, quam in prospero statu
158 ratio sarcasmica
positus, quam animo laetus et contentus agam, docente
me et demonstrante certiores facti, ut mihi nee misero
prorsus nee ingrato acclametis: optatissimam denique
felicitatem banc ut mihi sartam tectam conservare,
meumque suavissimum somnum ne velitis importuno
strepitu interpellare, quo a vobis impetrem precibus,
argumentis evincam. Enimvero manere domi pergite,
si sapitis; privatis studiis incumbite; versate libros,
quos babetis, lectissimos; in amoena Mussei umbra
delitescite; delicatis stragulis vos obvolvite; foco in-
columes et bilares assidete; consulite quieti vestrse,
valetudinem curate, genio indulgete. Quo domesticas
delicias relinquere; lectionis filum abrumpere; vestes
commutare, ad molestum iter vos accingere, coeli soli-
que injuriis tenellas cuticulas exponere? eo scilicet ut
per integram hie horam obrigescentes frigore, vel aestu
tabefacti ineptulum quendam in obsoletse vetustatis
sterquilinio ruspantem, Criticorum ludicris argutiis inhi-
antem, Mythologorum putidas historiolas recensentem,
Grammaticorum inanes quisquilias corradentem sentiatis
prselectorem. Mihi serio hsec optanti obsecrantique
nuUus dubito quin toto capite annuatis. Utcunque ut
circumspecte agam, omnesque tranquillitatem meam
invasuris aditus intercludam; ne qua vos, quid hie rei
agatur ignaros, pernoscendi cupiditas trahat, aut prse-
postera illiciat curiositas, frequentius nos, quam vellem
et par esset, invisendi; quid nostri consilii fuerit, quid
sit, quid egerimus hactenus, quid porro acturi sumus,
non gravabor vobis fideliter simul et luculente exponere.
Mihi sane, simul atque banc Spartam pro virili mea
ornandam suscepissem, cum de authore prselegendo
deliberandum esset, et ejusmodi aliquem deligere in
animo fixum haberem, qui cum nuUi antecessorum
lectus publice, nee incommodse molis, ac facile parabilis
in Schola Grceca. 159
esset, turn antiquitate etiam venerabilis, et existima-
tione clarus; dictionis quoque qui puritate, inventionis
elegantid, sensuumque hand inficeta gravitate plerosque
si non omnes excederet ; hisce cunctis nominibus egregie
commendatum Sophoclem, animo non potui oblatum
repudiare; veteris Tragoedise omnium fere suffragiis
Coryphaeum; ab eloquii sincera suavitate apis Atticse
cognomento honestatum; de ingenii gloria, dum viveret,
multis certaminibus susceptis, multisque palmis repor-
tatis insignem; concinn4 quoque dispositione ojDeris,
personarum decor4 repraesentatione, maj estate styli,
sententiarum copia, pondere, fruge, et sapientia omnes
a tergo poetas relinquentem. Neque ille tamen talis,
quantum scire potui, et conjectura assequi, plerisque
arrisit; nee miror admodum non arrisisse. Quippe
antiqui seculi indolem quisquis cum nostri genio con-
tulerit, immane quantum comperiet illam ab hoc ut
in habitu, in gestu, in moribus, et institutis vitse, ita
in sensibus animi, judiciisque cum concipiendis, turn
enunciandis discrepare. Illis conceptuum aut nervosa
vis, aut vividum acumen, aut magnifica sublimitas,
aut temperatus lepos in deliciis erant: nobis elumbes
et dissoluti sensus, futiles argutise, inanes pompse,
improbi et importuni sales prsecipue cordi sunt. Illi
humanae vitae imaginem afFabre effingere; vivis colori-
ibus depictos mores ob oculos ponere; aptam rebus et
personis congruam orationem adhibere; e dictis frugis
aliquid bonae decerpere, meliores unde possent vel sapi-
entiores evadere, imprimis satagebant. Nos nihil de-
lectat nisi rarum ac insolens, ab usu communi abhor-
rens, praeter morem ac supra fidem dictum; a quo ut
aliqua forsitan voluptas, ita nulla certe utilitas un-
quam emergat. Mundus illis sermo, dilucidus, aequalis,
adstrictus; nobis fucatus placet peregrinis lenociniis,
160 Oratio sarcasmica
nebulosa caligine oifusus; salebris prseruptus, diflluens
ambagibus. Currentis illi impetum ingenii arte regere
solebant, frseno compescere, intra certos cancellos con-
tinere. Laxamus illi nos habenas, stimulos subdimus ;
extra orbitam sinimus temere evagari, in spatia quae-
libet effundimus. Duras illi denique, audaces e longin-
quo petitas metaphoras, portentosas hyperbolas, turgida
epitheta, veluti nsevos quosdam et corruptelas eloquii
respuebant; ejusdem quae nos tanquam sola lumina
prsecipuaque ornamenta omni studio captamus et aucu-
pamur. Quidni igitur qui veterum palato tantopere
gratus fuerit, nostro Sophocles insipidus videatur, nobis-
que nullo in numero sit, qui illorum calculo optimis au-
thoribus accensetur?
Utcunque mihi, cum non tarn standum judicio pro-
prio, quam vestrse voluptati obsequendum, versandum-
que existimem vobiscum, ceu cum regibus, ^ w? ^^lara,
Tj (vs YiKiara, vestra causa et gratia abdicare statui deli-
cias meas ; de pedibus cothurnum, e manibus Sophoclem
abjicere, ipsamque adeo de nostra hkc scena tragoediam
exterminare. Ejus vero quemnam loco substituam?
magnum Homerum ? at cui non ab annis plus bis mille
tritum, excussum, evisceratum? amoenum Theocritum?
at divinis baud ita pridem clarissimi viri prselectionibus
illustratum, salsum Aristophanem ? at apage nequam
istum cum suis rancidis facetiis eU KopaKa^, ek /aaKapiav
suam. Itaque suadse fulmen Demosthenem, melle
Attico stillantem Isocratem, ingenii lima politissimum
Lysiam? at quibus ille dulcis, cultus, splendidus poeta
fastidio fuit, horum qui sperem stomacho jejunem prse
illo, aridumque rhetorem adblandiri? Quern igitur?
nullum: imo aliquem: imo omnes, hoc est, in omnibus
summum ; seculorum ex quo orbi faustum sydus illuxit,
omnium consonis suffragiis, literarise reipublicse per-
in Schola Grceca. 161
petuum dictatorem; a.ssurgite quotquot estis Musarum
alumni, tantoque debitam nomini reverentiam prsestate,
Aristotelem ; ilium certe supra jactum invidise omnis,
extraque periculum calumnise in arce summa sublimis
sapientiae tuto collocatum; cui nemo erit, opinor, apud
nos tarn improbse mentis, qui velit, tam perfrictse frontis
qui ausit, detrahere aut obtrectare. Utcunque ne
licenti^ nuperorum temporum, ille qui politicum statum
turbavit, nequam genius, literarium quoque regnum
pestilenti spiritu afflayerit, suoque per vim et tumultum
legitimas in Philosophia potestates justo obsequio spoli-
averit; banc tam belle oblatam occasionem non sinam
prseterlabi, Philosophorum quotquot imquam fuerunt,
(forsitan et quotquot futuri sunt,) merito suo, et orbis
consensu, et academicarum legum praoscripto, indubi-
tato principi, jus suum, suumque honorem asserendi;
vosque Juvenes, si qui hactenus, aut novitatis cestro
perciti, aut pravse institutionis fascino incantati, ab
officio descivistis, quatenus monendo licet et cohor-
tando, in ordinem reducendi. Quod molientibus, illud
imprimis fundamenti loco ratum nobis fixumque sit,
imperitse juventuti studiorum iter longum et anceps
primo ingredienti, necessario ducem viae quendam prse-
'stitui; in omnigenae scientiae vastum pelagus solvent!
cynosuram quandam obversari; aliquo filo per intri-
catos calles philosophici labyrinthi vestigia dirigi; sub
certi imperatoris auspiciis scholastici tyrocinii debere
fieri stipendia. Id nisi sit, per avios tramites, aut falsos,
aut dubios, ut incerto errore distrabatur palabunda; ut
nullum versus portum recto cursu delata per ingens
aequor fluctibus variis ventisque adversis circumagatur ;
ut in caeca caligine perplexisque in angustiis versetur;
ut denique nee in hostem arma expedire, nee ab adver-
sarii insultibus seipsam valeat protegere, necesse erit.
B. VOL. IX. 11
162 Oratio sarcasmica
Alienam fidem sequi debet, quae suo judicio diffidere;
ab alio manuducatur oportet, quae marte proprio nequit
gressus suos sustentare. Acquirendus est magister ali-
quis et fidus Musagetes, literarum alumnis abdita qui
retegat, aspera laeviget, obscura elucidet ; qui in decursu
studiorum ignaros dirigat, haesitantes incitet, vagos co-
hibeat, errantes revocet, quoinodocunque procedentes
ductu fideli regat et moderetur. Ubi autem gentium,
in qua parte temporum, qui hoc tarn arduo fungatur
officio, dignum aliquem atque idoneum reperiemus?
Nostras plagas scrutemur, nostramque banc consulamus
decrepitam mundi senectutem, prse junioribus seculis
quae plus sapere sibi videtur, aliis plus delirare : at vi-
detur hie, qui dicitur, senior mundus, quod setate pro-
vectis usu venit, non tarn nova proferre, quae ipse nuper
adinvenit, quara, quae olim juvenis didicit, Vetera effu-
tire. Quotusquisque enim est recentiorum, quascunque
literas tractantium, ex antiqu4 aliqu^ scaturigine qui
lacunas suas non derivavit, qui prioribus saltern funda-
mentis fabricam suam non superexstruxit ? Solenne est
nostro seculo consepultas e ruderibus Philosophias eru-
ere ; naufragi temp oris tabulas colligere ; priscorum non
sanctorum modo, sed et philosophorum reliquias vene-
rari: Zenonis Porticum hie collapsam instaurare; ille'
nutantes Academiae muros suiFulcire; emarcidum alter
Gargettii senis Hortum reseminare; dispersas nonnemo
Democriti Atomos recoUigere ; plerique vero perenni et
illibata hactenus gloria florentis Lycei recolere aggressi
sunt doctrinam et perpolire. Nee defuerunt, qui ut
veterum in veritate indagand^ conatus sugillarent, en-ata
detegerent, authoritatem convellerent, ingenii nervos
omnes intenderint; de novo interim ipsi, quum aliena
destruxissent, erigendo artium systemate non admodum
soliciti. Totius enim sapientiae integram compagem,
in Schola Grceca. ' 163
membrorum apto nexu coliserentem, speciosa methodo
digestam, certis principiis subnixam, novatorum hacte-
nus nemo extitit, studio quidem nostro aut imitation e
dignus, qui efFormaverit. Quo igitur nos conferamus
oportet? unde, quam expetimus, institutio haurienda
est? unde, nisi ab antiquitatis limpido fonte? ab illis
qui veritatem nudam, nativaque specie oblatam primi
occuparunt; qui e rerum fideli archetypo, non e falla-
cibus scriptorum apographis naturae ideam exsculpserunt;
qui sui ingenii virtute, non alieni subsidio, ab experien-
tia domestica, non a peregrin^ fide sapientes evaserunt.
Ast illorum, quia multse sunt, cui potissimum sectse
nomina addicamus? ad quam scholam discendi causa
dociles adeamus ? An ad Academiam, Platonis veterem,
Arcesilse mediam, novam Carneadis? at ab illis qui
speremus discere aliquid, qui se nihil scire profitentur?
illis quomodo credamus, qui sibi ipsis penitus diffidunt?
qui pro certa scientia aTroplav ancipitem, pro valido as-
sensu timidam eTroxrjv, pro aperta veritate nubilam nobis
dKara\r}\l/^iav substituunt : qui cum null4 spe inveniendi
queeritant; sine assequendi proposito ad scopum coUi-
mant; absque studio vincendi, pro vero nihil refert, an
contra verum, pertinaciter decertant; quorum denique
nullis principiis fulta, nullo ordine disposita, nullis ter-
minis circumscripta exorbitat semper, vacillat, fluctuat
oratio. Num Stoa igitur studiorum nobis sit pro vesti-
bulo? at verborum confuso strepitu illic quoque res agi-
tur: terminorum perplexa varietate irretita Veritas deti-
netur ; nullo systemate constringuntur artes ; nulla me-
thodo disserendi licentia cohibetur; eadem subinde ad
ravim usque millies ingeminantur : tetricis quoque sen-
tentiarum prodigiis, immanibusque paradoxis discentium
citius obruatur fides, quam ratio illastratur: quid ergo?
in Epicuri stabulum, magnifice nuper refectum, acade-
164 Oratio sarcasmica
micam pecudem agamus? in illam nempe haram, quae
dijudicandse veritati sensum prseficit, non rationem;
qu8e pro accurata Logica rudem nobis Canonicam vendi-
tat ; quae dolore miseriam, non vitio ; voluptate beatitu-
dinem, non virtute metitur ; quae a divino Numine con-
ditum mundum negat, a fortuita atomorum concussione
asserit generatum; eundemque cseco impetu ferri, non
a provida sapientia gubernari. Ut prseteream rebus
inane nescio quod interspergi, sponte sua omnia conti-
nuo in prseceps ruere; e corpusculis animas conflari;
materiae effluviis objecta repraesentari, sensus affici, cere-
bri loculamenta compleri; reliquasque lutulentae istius
Philosopbiae sordes, miserum quibus esset profecto sin-
cerum indolis vestrae candorem deturpari. De aliis non
est quod admodum laboremus : etenim Democriti pute-
um oppilavit aetas, Empedoclis litem decidit, Anaxago-
rae liomceomerias {ofxoioinepeia^) dispulit, Pythagorae sem-
piternum silentium indixit; antiquorum fere omnium
cogitata, scripta, monumenta Saturnino dente devoravit.
Superest ut in unum Aristotelem spes nostrae velut
in sacram anchoram reclinent: ut ad Lyceum ceu ad
arcem sophiae munitissimam, portum studii certissi-
mum, sanctissimam aram disciplinae confugiamus. Non
hie unam aliquam scientiam a reliquis avulsam, sed
omnes liberali ingenio dignas arct4 inter se societate
connexas et uniformi filo pertextas habemus, ut aliunde
opus non sit ad supplendum defectum subsidia corro-
gare. Hinc ad prompte inveniendum, ad perite judi-
candum, ad subtiliter disserendum, ad sophisticas prae-
stigias caute eluendas, optimis legibus mens nostra,
certissimis praeceptis, fidissimis praesidiis munitur: ad
persuadendum apte ornateque dicendi artificio lingua
imbuitur; ad bene beateque ex virtutis praescripto vi-
vendum privati mores informantur; dispensandae fami-
m ScJiola Grceca. 165
liae, reique publicao administrandoe accurata ratio de-
scribitur; Naturse accidentia, vires, principia mirabili
solerti^ eruuntur; Naturalis Historiae thesaurus ingens
expanditur; de anima, de intelligentiis, de Deo, qua-
tenus fas est, et naturali lumine fieri potest, erudite
atque nervose disceptatur; problemata denique innu-
mera, perjucunda, perque utilia summo cum ingenii
judiciique acumine pertractantur. Perfecta ex hoc ar-
mario scholasticse militiae panopM instruamur Hcet; ad
veritatem muniendam valla, ad paralogismos propul-
sandos scuta, ad profligandos errores tela, ad animos
inflammandos faces, ad acuenda ingenia cotes, ad ora-
tionem denique corroborandam nervos, ad illustrandam
lumina, ad locupletandam opes, ad exornandam coiores
et flosculos depromamus. Omni pariter aetati insti-
tuendse deservit; literarum jacienti fundamenta pueri-
tise; ad perfectum eruditionis statum enitentibus viris;
ad summum senectuti sapientise culmen aspiranti. Amoe-
num aperit prsesertim studiosse juventuti patentemque
campum, in quo cum animi innoxia quadam petulantia,
ceu in laetis pascui juvenculi, exultent, curtis cornibus
se invicem petant, ferocule concertent, ira leniter ses-
tuent, semulatione incendantur, voluptate lasciviant.
Non ut novitia qusedam philosophemata meditatione
nimi4 obtundit aciem, frangit vim, retardat impetum,
alacritatem extinguit ingenii pubescentis. Ut artium
modo usitatos terminos addiscat, vulgares regulas com-
mendet memoriae, faciles nodos expediat, leves quaesti-
unculas ventilet, ludicris velitationibus ut in palaestra
vires exerceat, dat illis negotii quibus
KpaiTTVorepos [xkv yap re v6o<s, XcTrni} 8e re jxrJTLS^.
Philosophia quippe haec non ad figmenta mentis
* [Horn. II. xxiii. 590 ]
166 Oratio sarcasmica
arbitraria exigitur; non ad insensiles causas recurrit;
non ad absonas hypotheses delabitur; nuUis chimaeris
pascit animos, nullis tormentis ingenia cruciat, nulla
vertigine phantasias rotat auditor um. Non ut Iseves
globulos detornet, subtilis materiae pulvisculos cor-
radat, minutulas strias intorqueat, sethereas arces in-
vadat, telluris viscera perscrutetur, novos denique ut
perfodiat mundos, allaborat, sed ut hunc contempletur.
Ad natursB indolem apertam, ad mentis insitas species,
ad experienti83 infallibilem normam, ad popularem sen-
sum, ad captum se discentis accommodat. A vocabu-
lorum pervulgata acceptione definitiones expromit; a
primis notionibus elicit principia, ex observatione regu-
las Gondii, ex rerum inter se diligenter collata per-
spectaque habitudine argumenta venatur; a praejudicii
scopulis non minus, quam scepticismi syrtibus decli-
nans ; nee incertis temere credi vult, nee proterve mani-
festis repugnari; non anxie fluctuat semper pendetque
animi, quasi ad veri aspectum perhorrescat; sed nee
praefracte quidlibet affirmat, subinde sapientum ilia
^rjXou, (pavepov, ^eSeiKTai, persaepe vero prudentum iaw^,
Ta-xa, SoKclj dictis intertexens. Methodum adhibet, nee
laxam et nimis solutam ; neque quam ut ei juvenilis pa-
tientia assuescat morosius, sed expeditam et liberam,
ad disciplinae juxta discentisque genium conformatam ;
enucleate propositum explicans, presseque persequens,
si res ferat; sin abnuat, crassiori Minerva, oXocrx^pws Kal
ftJ9 €1/ TUTTM perstringens. Utcunque nee inanibus prooe-
miis captat unquam, nee molestis ambagibus detinet,
nee vagis diverticulis circumducit auditorem; ad rem
ipsam continuo se accingit, prompte aggreditur, stricte
adhaerescit; rebus semper quam verbis densior, argu-
mentis quam sententiis uberior, rationis quam orationis
affluentior; curto ut plurimum pugione dimicans, non
zn
Schola Grceca. 167
praelongo acinace, uno fere praelio debellat, unico ictu
prosternit adversarium ; Pactoli quidem cujusdam instar,
aut Tagi, (quod de eo Latini prsedicat eloquii prin-
ceps,) fliimen orationis aureum fundens^ non torrentem
luteum, ripas intra suas, nee justos canales excedentem.
Judicii porro liberrimi est Stagirita noster, nee invere-
cundi tamen ; animi excels! sed minime superbi et arro-
gantis; ab antiquioribus istis ut saepenumero dissentire,
errantes eos nonnunquam refellere, forsan et repre-
bendere non vereatur; nusquam tamen inique carpat,
aut acerbis conviciis lacessat; interdum vero prseclaris
elogiis ornet dilaudetque adversaries. Cujus modestise
a recentioribus quibusdam, magni alioquin nominis
viris, justas utinam vices reportasset : totius antiquitatis
fidem qui posthabentes suae, nedum ut de posterorum
judicio solicit! essent, tantum virum, de liberalibus
disciplinis tarn op time meritum, nee unius duntaxat
Ciceronis sententia, sed omnium pene hominum con-
sensu, PhilosophicB 'principemy omni authoritate exuere,
suoque a throno praecipitem deturbare baud content!,
exutum nudatumque infensis plagis persequi; jacentem
atque prostratum immundis pedibus obterere ; fastuoso
supercilio despicere, scurrilibus dicteriis impetere, op-
probriorum venenatis spiculis transfigere non dubita-
rint: (irrito quidem conatu illi, ut faculis suis lucem
commodarent, solem euntes extinctum.) Parco nomi-
nibus; crimina praetereo quae objiciunt sycopbantae:
(quidni enim sycopbantae mibi audiant, Aristotelis qui
toties venerandum nomen Sopbistae titulo aspergunt?)
neutrorum recensione debonestabo orationem meam.
Istorum certe jam satis videor cum demonstrasse insci-
tiam, turn iniquitatem arguisse ; siquidem veluti admoto
recto curvi eo ipso enormitas detegitur, utque immisso
lumine sponte sua tenebrae evanescunt, ita veris bujus,
168 Oratio sarcasmica
quas recitavi, laudibus, putidse illorum, quas intendunt,
calumnise diluuntur.
Quibus unicam superaddo, forinsecus quidem ad-
natam, nee eo tamen minus eximia prseditam vi et
efficacia, vestrisque quae per se sola sufficiat non
conciliandis tantum et alliciendis hue animis, sed
impellendis fortiter, et plane eogendis. Quod nem-
pe cum haee Philosophia diuturn^ consuetudine tem-
porum, hominumque acerrimo studio per sinus inti-
mos omnimodse scientise seipsam defuderit; suoque
disciplinas omnes subtilissimo spiritu pervaserit, et
quasi animaverit; eum nulla non faeultas methodum
ab ipsa suam, sua principia, suosque terminos mutu-
etur ; cum sine illius ope et subsidio nee Jurisprudentige
subtiles apiculos attingere, nee Medicinse salubres suc-
cos degustare, nee ipsiusTheologise sanctissimis mysteriis
initiari, nee academica ullatenus munia obire possitis,
peritia ejus qualiscunque non jueunda tantum vobis et
optabilis, sed summe utilis sit, et prorsus necessaria.
Nolite igitur, lectissimi Juvenes, tanti Imperatoris, cui
Academiae Albo quum inscripti essetis, solenni Sacra-
mento fidem obstrinxistis, e just4 militi4 in faetiosorum
castra transfugere; nolite ab antiquissimi clarissimique
praeceptoris disciplina ad novam aliquam et ignobilem
seetam defieere; nolite denique e tritissima probatissi-
maque semita ad salebras istas digredi studiorum, tem-
poris dispendia, ingenii cruces, industrise offendieula.
Saltem in Aristotelis assidua lection e, si non materise
gravitas, sensus acumen, doctrinse utilitas, at orationis
retineat vos eximia dignitas, et singularis eloquii prse-
stantia. Ab illo si minus sapere, at dicere saltem ut
discatis, ne dedignemini ; nee si ab eo mentem instrui,
linguam quoque ideo poliri recusetis. Est enim is
certe, si quis alius veterum, Grseci sermonis gravissi-
in Schola Grceca. 169
mus author, optimusque magister dicendi; dictionis
exquisita proprietate, venusta puritate, nitida elegantia,
lepid4 suavitate, nervos4 vi, nativaque mirifice pollens
ubertate. Ut vel hoc nomine prout a clarissimis ora-
toribus amplissime meruit celebrari, ita manibus vestris
teri dignus sit, mentibus concipi, memoriis insculpi.
In qua facultate hand adeo mirum sit si tantopere
excellat, ejus artem qui tam intime perspexit, tarn
perite tradidit, tam diserte, tam copiose. Eum ut
merito ceu prseviam facem oratorum ille rex et parens
facundiae prae omnibus sequi se, suspicere, imo admirari
disertis saepe verbis confirmet, et fateatur.
Hujus itaque prseclarissimi authoris scripta, prae-
sertim e^corepiKd, cum pro officii nostri ratione legenda
mihi ac interpretanda proposuerim, ab iis, qui de Arte
Rhetorica ad Theodecten communiter inscribuntur, libris
auspicabor; iUorum aemulatus morem, qui os solent
prius ad loquelam, quam aut animum ad scientias, aut
ad virtutem mores informare.
Expectatis jam forsan, imo metuitis, ut de Rhetorica
dicam aliquid; ut eloquentiae diutius immorer encomiis
celebrandae: quasi vero ipsa se satis Khetorica non
esset dicendo; quasi non ad laudandam eloquentiam
ipsa imprimis opus sit eloquentia ; — a qua ego tam
longe absum, tam vehementer abhorreo, ut ad ejus
vel stupeam nomen, ad solam mentionem obmutescam.
Dixi.
ORATIO
HABITA IN LECTURA GEOMETRICA
COLLEGII GEESHAMENSIS, LONDINL
A. D. 1662.
SI quale mihi hodie a fortuna argumentum dicturo,
talis quoque ab ingenio dicendi facultas obvenisset,
ne digna, quam sustineo, persona; digna loco, quern
occupo; digna vestra, quam verecundis oculis obtueor,
spectatissimi Auditores, illustri prsestantia contingeret
oratio, non esset profecto quod vebementius addubita-
rem. Qusecunque enim, provinciam qui suspiciunt ali-
quam aut munus auspicantur literarium, in praefationis
potissimum materiam sibi expetunt dari ; seu fundatores
professionis suae fautoresque (quorum ilia aut instituta
coepit auspiciis, aut opibus sublevata stetit, aut aucta
crevit beneficiis) virtute praecellentes viros, et dignitate
spectabiles, suoque adeo jure amplissima sibi elogia vin-
dicantes: seu in eodem stadio prsecursores, eruditione
conspicuos et fama celebres, officio suo functos egregie,
deque republic^ literarid optime meritos, quos justa non
minus quam magn4 laude prosequantur ; sive suo deni-
que artem demandatam studio, cujus effuse possint cum
utilitatem exponere, turn dignitatem prsedicare, bisque
eloquii velut illecebris audientium animos permulcere;
ilia quin omnia obtigerint dicendi argumenta, in suo
genere egregia et plane summa, ut diffiteri non ausim,
ita nee fateri, ut non magnopere erubescam, adeo im-
parem me sentio tantis rebus enarrandis apte, nedum
pulchre exomandis.
Or alio habtta in Lectura Geometrica, dc. 171
Instituti siquidem nostri auctorem habeam corn-
memorandum, (de quo nisi flagitiosum tacere, incon-
sultum foret dicere, adeo nostrso laudis conatus ille
omnes longe supergreditur, ejusque mente potius co-
lendse, quam ore celebrandae, virtutes, non tenuitatis
mese verba modo, sed vel disertissimi exuperant prse-
conia oratoris :) virum, gradu quidem eminentem et censu
prsecipuum (prseturam quippe, hoc est, summum qui in
hac urbe, omnium quas sol aspicit maxima, certe opu-
lentissima, obierit magistratum^, suseque Crassus aetatis
obtinuerit reputari), animo autem magnificentiorem
multo, et benefactorum gloria insigniorem : quod me ta-
cente ultro eloquentur saxa, claraque setemum voce pro-
clamabit vicina moles ista^ mercatorum congressui di-
cata, privati hominis plusquam regale opus, quodque non
tantum linguae nominantis, aut oculo intuentis, sed et
cogitantis animo, nihil non regium, nihil non augustum
obversatur : pulcherrimum in eo genere Londini nostri
dicam, an totius Europse ornamentum: quale quid si
vetustae innotuisset setati, septenarium ilium miraculo-
rum adauxisset numerum, vel (quod crediderim potius)
sublata omni reliqua demirandi causa, superbum illud et
pene impium humanis operibus miraculi titulum ade-
misset. Neque enim non cessisset magnifico huic atrio,
(permultoS nobis Joves, divinos e verticibus fundentes
radios, sceptrisque pariter et fulminibus instructos exhi-
benti,) Olympicum illud simulacrum; neque cum tot
venerando regum Mausolseo unius istud Carii reguli
sepulchrum meruisset comparari: quinimo portentosae
istae (ut missa faciam caetera) Phariarum strues pyra-
* [Ward corrects this inaccuracy: Sir Thomas Gresham was not
Lord Mayor of London. See Lives of Gresham Professors, Append, p. 44.]
^ [The Royal Exchange, built by Sir Thomas Gresham, the Founder
of this Lecture, and opened in 1670.]
172 Oratio hahita in Lectura Geometrica
midum, vanse ostentationis labores^ et otiosse specimina
opulentiae, quantum inepta magnitudine excederent,
tantum decora maj estate infra hanc fabricam et com-
modo usu subsiderent. Enimvero non ille mortuo sibi
tumulum, in quo gloriose putrescent, sed vivis sedem
posteris extruxit, in qua profutura reipublicse consilia
agitarent; non cadaveri suo invidendam quietem, sed
vagis antea commerciis mortalium certam sedem pro-
curavit^ centrumque defixit stabile, quo universi orbis
confluerent undique negotia et convenirent; ubi quic-
quid naturae liberal itas tribuit, aut artis confert indus-
tria; quicquid abdito sinu terra efFundit aut patulum
mare advehit opum; quicquid India impertit gemma-
rum, Arabia profert aromatum, aut pretiosse supellec-
tilis Persia suppeditat, reciprocis bine inde contractibus
coUigitur atque distrahitur; quin et excussa humani
generis conscienti4, quid ubi vis terrarum novae rei ge-
ratur, quasque in longinquis etiam regionibus fata
casuum vices moliantur, collatis ultro citroque literis,
sermonibus atque sententiis disquiritur, dignoscitur, di-
vulgatur: ut merito videatur vir ille consultissimus,
non tam unius regni exponendis mercibus forum, quam
generale toti mundo emporium, historiae speculam, for-
tunae templum, famaeque palatium erexisse.
Nee eo loci perstitit, sed vero ulterius progf essa est il-
lustris nostri (annuite, assurgite, quotquot estis Auditores,
tantoque debitam nomini reverentiam praestate) domini
Thomae Greshami munificentia, urbem suam tam ex-
imio ornamento decorasse, suorumque civium tam im-
pense cum gloriae tum commoditati prospexisse, baud
satis arbitrati, ni artium quoque cultu illorum exornaret
animos, et liberalium disciplinarum luminibus collustra-
ret: ne afEuentes opum scilicet, externoque liabitu
splendidi, intellectus autem inopes, animoque intus
Collegii Greshamensisy Londini. 173
sordidi, tanquam in pompa auro omisti, phalerisque
insignes, asini incederent. Scientiarum itaque profes-
soribus, non unius alicujus, sed fere omnium, quae vel
ad usum vitse aut ad voluptatem faciunt, praemia
constituit (ut tunc ferebat ratio temporum, et mos
vivendi postulabat) equidem satis ampla et liberalia;
nee non suas illis, quas incolerent, sedes suprema
moriens voluntate attribuit. O praeclarum fautorem
literarum! qui sibi Musas, non in facultatum modo
hsereditatem ascripsit, sed in familiae veluti succes-
sionem adoptavit; qui non ssepe tantum, dum esset
in vivis, literates comiter tractavit, sed et perpetuo
eos etiamnum defunctus hospitio excipit: nee idoneum
solummodo pabulum, unde vitam sustentent, at locum
etiam ubi commorentur, non vile utique tuguriolum
aliquod, sed magnificum hoc, charum superis, et homi-
nibus colendum, palatium assignavit. O dignum unice,
quem sui literse genium loci liabeant; sui larem domi-
cilii colant, suae statorem arcis uno omnes ore ao^nos-
cant! O virum denique mirifice sapientem! qui suo
sacras olim incolatu aedes a vulgaribus in posterum
inquilinis noluit profanari ; virtutisque maluit perdurare
gymnasium, quam prostibulum voluptatis, veritatis ex-
quirendae scholam, quam explendae cupiditatis officinam;
doctorum virorum collegium, eruditis praelectionibus
canorum, quam improborum vernularum nidum, disso-
nis conviventium clamoribus obstreperum; tot musaeis
refertas aedes, quot distinctas cubiculis, totque a scientiis,
quot ab hominibus habitatas: qui conservandae suae
memoriae ergo non cognominem sibi aliquem undicun-
que magnatem accivit, verum immortalibus Musis no-
minis sui custodiam commendavit; quas non ab hac
sede sua spes unquam avara lucri eliciat, non luxus
exspuat, non infortunium extrudat. Prius intereant
174 Oratio haJnta in Lectura Geometrica
oportet literse, extinguatur lumen omnis memoriae, et
profundissima rerum fades barbarie obruatur, quam
Greshami cesset inclarescere nomen, bisque indies sub
tectis solenni cum laude personare. Attendite, sultis,
ad hoc egregise documentum prudentise, immensos the-
sauros qui sedulo conquiritis, at frustra possidetis; quis
usus sit laudabilis, qui fructus durabilis aggestarum
opum; cui certo semitse ad sempiternam laudem con-
tendentibus insistendum sit^ ut ex caducis bisce emarci-
disque floribus perennis glorise corollam decerpatis ; quo
denique pacto posterorum simul utilitati consulere,
vestrumque possitis ab oblivionis injuria nomen vin-
dicare, ab hoc magistro ediscite. Cujus toties concul-
catis ambulacra, illius nonnunquam vestigia quoque
premite; cujusque quotidie suspicitis opera,, ejus respi-
cite aliquando exemplum; neque committite omnino, ut
minus is a vobis, vestrum extruendo ad commodum,
quam instruendo ad officium commeruisse videatur.
Yerum de tanto heroe (quem ob praestita humano
generi beneficia, prisca sane, modo illis interfuisset,
secula divorum clioro accensuissent) sentio tandem,
quanto proclivius sit nimium dicere quam satis; quod
hoc assequi non potuerim, cum a rei ipsius magnitudine,
tum ab imbecillitate propria me excusatum volo : quod
illud patraverim, a vestra veniam oportet suppliciter
implorem indulgentia.
Jam illustrium genere et indole virorum, (quos
praesens videt aetas ac veneratur,) qui benigna volun-
tate favere nostris studiis suaque subinde hoc col-
legium honorifica praesenti4 illustrare dignantur, quod
OS tarn impudens fuerit, quae lingua adeo temeraria,
ut percensere nomina audeat, nedum laudes exequi
conetur? Quorum uniuscujusque vel referendis meritis
non dico integra oratio, sed justa historia debetur ;
Collegii Greshame7isis, Londini, 175
quorum Artes ipsae gloriari purpura, titulisque viden-
tur superbire ; quorum Veritas se auspiciis in lucem pro-
tralii gestit; quorumque Natura latebris ultro prosilit
suis ad serenos aspectus invisendos; nee ardentius illi
hanc, quam hsec illos cupit contemplari : quibusque adeo
debent studia literarum, ne diutius evilescant, ne igno-
bile posthac fuerit ultra vulgum sapere, et scire aliquid
proletarii opus bominis, et res plebeia babeatur; quos
mundum abbinc pudeat non sequi duces, non semulari
comites, non revereri authores in omnimoda eruditione
permovenda ; quorum denique qua lucidis experimentis,
qua acutis ratiociniis, qua felicibus inventis grata se
posteritas seternum obstrictam profitebitur. Styli certe
mei aciem retundit tarn ardui dignitas argumenti, men-,
tisque praestinguunt obtutum tantus fulgor nobilitatis,
tanta claritudo virtutis, tam nimia vis coruscantis in-
genii. Sufficiat igitur nobis, nobilissimse delicise Musa-
rum, clarissimaque seculi nostri lumina, militiae vestrae,
qua Naturae difficultates subigere, et Scientiarum prove-
here fines connitimini, gloriosae, quod apud nos metari
castra, et velut stativa ponere voluistis, honor em ha-
bitum nobis, tacito potius cultu animi et grato silentio
agnoscere, quam rudi nostri obfuscare infanti^l, humi-
lique eloquio temerare.
Nee si, recluso temporis thesauro, illorum, qui
banc Spartam excolentes claruerunt, inde memoriam
extrahamus, sese unquam dicturo obtulerunt materia
justior laudum, aut copia uberior. Attestor tuum,
quod nostris agmen ducit in tabuhs, omni laude ma-
jus, omnique encomio celebratius nomen, doctrin4,
acumine, solertia praestantissime, Briggi. Tu, qui
Logarithmorum illud praeclarissimum artificium, non
tu^ quidem (quod ad gloriam maxime fecerit) reperisti
fortuna, sed quod aeque laudem meretur, consummasti
176 ratio hahita in Lectura Geometrica
industria, atque omnibus numeris absolvisti; quod inutile
forsan adhuc et imperfectum jaceret opus, fundamenti
sui ruderibus obvolutum, nisi subtilissimi tu limam in-
genii, et indefessse diligentiam manus adhibuisses : qui
densas istas numerorum phalanges dum velut in aciem
ordinatim instrueres, totque immensos nobis canonas
concinnares, tui temporis dispendio nostri otium rede-
misti, tuo labore nostrum sublevasti taedium, nostro ut
somno parceres, aerumnosis teipsum vigiliis macerasti ;
dignus propterea, qui innumerabiles a nobis, neque per
tuos etiam Logarithmos computabiles gratias reportares.
Quid alios, dum vita suppeteret, florentes fam4, nunc
placide quiescentes, ab umbrarum tranquillo bospitio
producerem in scenam? quos certe omnino tacitos prse-
stat, quam male tractatos inficeta concione^ et mutil4
cum laude memoratos.
[Unum saltem gratitudo publica vetat omnino intac-
tum praeterire, stupori etiamnum nostro superstitem,
geometricam hanc^ qui nuperrime, (ni fallor, et sane
fallar baud invitus,) nunc astronomicam Oxonii cathe-
dram meritissime occupat ornatque, a facillima nescio
divinitate ingenii, an a suavissima morum humanitate
magis commendandus (id certissime constat ut praeco-
ciores neminem unquam praetulisse spes, ita nee ma-
turiores quenquam fructus protulisse) prodigium olim
pueri, nunc miraculum viri, imo dsemonium hominis;
atque ne mentiri videar, sufFecerit nominasse ingenio-
sissimum et optimum Christopherum Wrenum: de quo
ne plura addam, cum virtus facit ejus toti spectata
mundo, vobisque intimius explorata, meisque adeo atte-
^ [Wren was never the Gresham Professor of Geometry; he was
Gresham Professor of Astronomy, and afterwards Savilian Professor of
Astronomy at Oxford. See Ward's Lives of Gresham Professors, Append.
p. 47 (note).]
Collegii Greshamensis, Londini, 177
nuanda potius, quam amplificanda encomiis, turn delica-
tum viventis ne rudius ofFendam pudorem, meamque si-
mul in tarn luculenta materia prodam tern ere infantiam.]
Praesertim quando, omnem hodie qui*^ apud me
paginam jure reple turns videbatur, supersit adhuc,
et ah ! utinam laudi potius nostrse, quam luctui su-
peresset, antecessorum ut tempore postremus, ita nul-
li merito postponendus; vir infelici, ne dissimulem,
mihi non nisi de longinquo et famse tantum beneficio
cognitus, famse tamen baud vulgaris, aut dubise, sed
optimorum complurium et sapientissimorum virorum
consona autboritate subnixse ; quo paratiorem mea verba,
non ab afFectu privato dictata, sed veritatis vi expressa,
non amicitise juri debita, sed virtutis reverentiae data,
sibi fidem deposcant. Quid enim ? qui virtutum suarum
segniter animos irritanti fama non admodum credulse
facilitatis homines admiratione perculit, corripuitque
amore; qui sibi necdum visos, penitusque ignotos studio
devinxit sui, et desiderio inflammavit, qualem quantum-
que esse virum oportuit? Tui certe similhmum, divine
Laurenti; utpote in quo cum omnigen4 scientia rerum
incorrupta probitas morum, cum intelligentia magis
quam virili plusquam virgineus pudor, cum sagacissim^
prudentia candidissima simplicitas, cum profunda soH-
ditate judicii perspicax acumen ingenii, cum vivida ala-
critate mentis invicta laboris patientia, cum iUibat^ deni-
que severitate vitse suavissima conversandi lenitas, raro
quodam et vix credibili temperamento conspirarint.
Non unius is scilicet, aut alterius scientise tenui rore
aspersus, sed omnium fuit denso imbre perfusus; nee
extimam duntaxat cutem rerum perstrinxit notitia, sed
^ [Lawrence Rook, of King's College, Cambridge, elected to tho
Gresham Professorship of Astronomy, which he afterwards exchanged
for that of Geometry, in which he was Barrow's immediate predecessor.]
B. VOL. TX. 12
1 78 Oratio hahita in Lectura Geometrica
abstrusissima viscera pervasit ; ut prseter Mathesin, pe-
culiari jure suam, ultraque quam dici fas sit sibi per-
fectissime intellectam, nuUam non potuerit liberali dig-
nam indole disciplinam profiteri. Theologise imprimis
mysteria diligentissime perscrutatus est, sacrarumque in
secretiores recessus literarum, ut pauci fere alii, altissime
penetravit ; ad id prsestantissimum genus studii, non, ut
plerisque usu venit, spe quapiam mercedis allectus, sed
bonae tantum mentis generoso impetu abreptus. Medi-
corum, etsi non filius, familiaris admodum fuit, prseclarae
istius facultatis cum peritissimo quo vis baud injuria
conferendus. Juris quam consul tus fuerit, non perinde
compertum habeo dicere: illud audacter pronunciem,
justitise fuisse prudentissimum, nee legum omnino scripta
ignorare potuisse, quarum fuerit prsescriptis tarn integre
obsequutus. Jam Linguas (quod in bomine pbilosopbo
quis miretur impense) ita percalluit eruditas, adeoque
ab omni bumaniore literatura exquisite instructus fuit,
ut egregius omnino criticus meruerit censeri, nisi quod
a supercilio prorsus omni et paedagogico fastu nimis quam
alienus. Historias enim plerasque omnes non oculo
tantum perlustraverat, aut manu triverat, sed menti
penitus insculpserat. Oratores et Poetas praecipuos evol-
verat sedulo, perpenderat acri judicio, et fideli erat me-
moria complexus. Fastidio sim, si levioribus istis (quae
tamen alii gravissima ducunt) sigillatim immorer com-
memorandis. At Pbilosopbiae omnis quam apprime
gnarus, quam in Naturae fuerit observandis pbaenomenis
solers, in causis pervestigandis sagax, in detegendis
erroribus promptus, in confirmand^ veritate certus, in
alienis dijudicandis sententiis ingenue accuratus, in suis
discutiendis rigide circumspectus, vos cito testes, vos
appello judices, quorum novisse ilium propius, et saspius
pbilosopbantem auscultasse, tam dandum est felicitati,
Collegii Greshamensis, Londini. 179
quam meo deputandum infortunio, tanti beneficii per-
mansisse exsortem. Unicum occurrit dilaudandum
nescio magis in eo, an reprehendendum, saltern maximo-
jDere deplorandum, quod scientiae parandse cupidior,
quam curand^B valetudini intentior, dum nimio veri-
tatem studio quaereret, vitam amiserit, et sapientiao ma-
luerit occumbere martyr, quam naturae mori debitor.
Immodicis quippe vigiliis dum fugitantia consectaretur
astra, in medio quasi fatiscens cursu defecit; dum per-
plexos syderum gyros explicaret, lethalibus ipse laqueis
concidit irretitus^: animam ut videatur coelesti luce com-
mutasse suam, in que illos, quos contemplatus est, orbes
transmigrasse. O vanos semper, et mendaces astrolo-
gos! O funestum Jovem, Jovisque comites luctuosos!
O coelos immites, et stellas enormiter ingratas! banc-
cine vestri studiosis observantiae gratiam refertis? hac
cultores vestros mercede compensatis ? buc tot insomnes
vobis curas impendisse ? revelasse vestram invidendam,
scilicet, et inconspicuam mortalibus pompam; vestros-
que in ordinem incompositos cursus redegisse? ut
Galilaeum detectorem lucis vestrae, illorum, quibus vos
primus aspectavit, oculorum vivum etiam spirantemque
mulctaretis usu; bunc Galilaei supparem, digestorem
motus vestri, vitali penitus, vixdum senii ingressum
confinia, aur^ privaretis? Yaleatis itaque per me licet,
et sempiternis postbac immersae tenebris, erroribusque
implicitae, nuUo observante, inglorio stipatae satellitio,
iners curriculum transigatis; dum vestris nos interea
puriores radiis, constantiores motibus, benigniores in-
fluxibus, occidui nostri luminaris mores contemplamur.
® [Ward says: "One very unfortunate accident attended his death,
that it happened on the very night, which he had for some years ex-
pected wherein to finish his accurate observations on the Satellites of
Jupiter." — Lives of Oresham ProfessorSy p. 92.]
12—2
180 Oratio habita in Leetura Geometrica
Etenim ut aliorum is scientiam sua, ita suam ipse vide-
tur scientiam virtute supergressus ; non Musis acceptior
quam Gratiis, imo (si tantas indivulso res connexas foe-
dere committere fas sit) a morum amabilior dulcibus
illecebris, quam ab ingenii eximiis dotibus mirabilior.
Reticebo quas cum aliis, opinor, paucis communes obti-
nuit, justitiam, temperantiam, constantiam animi, et
sordidarum rerum despectum ; illas saltern virtutes levi-
ter perstringam, quae singulares in eo et infrequenti
prorsus exemplo emicuerunt. Modestiam imprimis, in
tant4 indole, in tam consummata eruditione, in tali opi-
nione hominum, summam et plane incredibilem. Aliis
quippe qui ad invidiam usque sapere, sibi quasi desipere
videbatur; cui nemo non esset secure innixus, suo ipse
solebat judicio diffidere; suasque ultro dotes silentio
obtegebat, quas intempestiv4 plerique student garru-
litate ostentare : profundo flumini baud absimilis, tacito
labenti alveo, magnamque vim aquarum nullo cum
strepitu deferenti. Thesaurus illi inerat locuples, sed
(ut fieri assolet) alte defossus, non quidem perfunctorie
inspectanti obvius, sed nee curiose scrutanti inaccessus :
neque enim suas suppressit invide facultates, sed occul-
tavit modeste; non opes animi avare detinuit, at provide
dispensavit ; ut non importune cupidus alieni sensus, ita
sui non temere prodigus; liberalis tamen, et paratus
sciscitanti respondere, idque accurate, et paucis, oraculi
instar, non effutientis multa, sed certa prodentis. Lin-
guam stricte cobibuit, non animum penitus occlusit,
quem saltem pulsanti facile aperiret: apud se mansit
potius, quam a se alios prohibuit, nedum domum suam
communivit ab hospitibus, quos tamen lubentius adven-
tantes excepit, quam jactantius invitavit. Sane e re
esset humana, ut multos habemus dicendi magistros,
ita nonnulla quoque tacendi documenta extare: propo-
Collegii Greshamensis, Londini. 181
namus igitur hunc nobis saluberrimse disciplinse praecep-
torem: neminem maledictis incessere, nedum conviciis
quempiam proscindere; nuUius detrahere merito, aut
famse obtrectare; non efferre se insolenter, nee inaniter
altercare; non in aliena se ingerere negotia, nee malig-
nos undique rumuseulos aucupari: non indigestos prse-
cipitare sermones, nee prsepropera veloeitate linguae
mentis sensum anteire ; ab hoe fructuose licet addiscant
exemplo, qui dieendi metbodum eallent, modum igno-
rant. Sed vero modestiam nisi ab animo recte eompo-
sito, et a sineer4 judieii aequitate profeetam, aut tacitur-
nitatem nisi cum summa fide conjunctam, aut gravi-
tatem quis nequicquam laudibus efFerat, nisi insigni
quadam comitate temperatam. Atqui illo a vetera-
toria nemo astuti4, a malitiosa fraude, ab improbo erat
fueo immunior; judieia nemo sua exaction trutin4 pen-
sitabat ; affectusque nemo strictiori frseno compeseebat ;
null4 bilis sestuabat intemperie, nuUo livore turgebat,
expers degebat omnis odii, et a discordi4 vehementer
abhorrens; mente semper plaeidus, vultu serenus, con-
victu innoeens, mansuetus alloquio, neminem ut unquam
aut aspectu terreret, aut facto laederet, aut dieto laees-
seret.
Hominem plane diceretis ad Stoicae virtutis ideam
normamque efformatum ; detersa tamen ist4 morositate
inconcinna, et rigid^t morum asperitate perfecte delae-
vat4: ad conversantium quippe nutus, quasi stabili
semper ipse in sequilibrio positus, facile semet ineli-
nabat; non tam suo promptus indulgere genio, quam
alienae voluntati obtemperare; nee alias sibi unquam
impensius plaeens, quam si quando eonvictoribus suis
minime displiceret. Quo minus mirandum sit cum tot
amplissimis et ornatissimis viris tam arctani illi necessi-
tudinem, intimamque adeo amicitiam intereessisse ; ut-
182 Oratio habita in Lectura Geometiica
que reliquis omnibus aut cultoribus virtutis, aut fautori-
bus doctrinoB, sic excellentissimo imprimis Marchioni ^,
Msecenati pariter maximo, et peritissimo mystse lite-
rarum, non gratam modo consuetudinem ejus, sed et
charam extitisse.
Cui tanto placuisse viro licet ultima non sit laus,
supremum tamen merito in tanto laudum cumulo
fastigium occupasset, clausissetque agmen nobis, nisi
qu8e reliquas ejus coronavit imo consecravit virtutes,
eximiam in Deum pietatem, impium esset praeterire.
Hunc pr?esertim unum hodiernorum gigantum inso-
lescenti possimus protervise obtendere, contemptae reli-
gionis suo exemplo assertorem, suo suffragio vindicem
acerrimum. Nam divini numinis non dico abdicare
cultum, sed inficiari existentiam; mundum autumare
non ab aliquo sapienti opifice conditum, verum sponte
nescio quo pacto su^ emersisse, csecoque impetu ferri
omnia, non a provido consilio gubemari; hoc est, secu-
lorum omnium liistoriae derogare auctoritatem, nulli-
usque non sensus nostri apertis testimoniis refragari;
unicum jam specimen baud vulgaris ingenii, unicum
habetur (proh superum hominumque fidem!) divini
prorsus acuminis argumentum. Quod si millies mille
convicti indiciis, milliesque adhuc totidem beneficiis
devincti, nee mtritam illis fidem, nee debitum Lis
profiteri obsequium recusamus, ludibrium statim debe-
mus, acutissimis scilicet istis, (imo omnium potius inep-
tissimis moi'talium,) ceu stipites, ac asini hebetes ingenio,
expertes judicii, solennia delirantes. Atqui horum,
' [I presume the Maecenas here referred to is Henry Pierpoint, Marquis
of Dorchester, who used to receive Rooke at his seat at Highgate, and to
bring him every Wednesday in his coach to the Royal Societv, which
then met on that day of the week at Grcsham College. See Ward's Lives
of Gresham Professors, p. 91.]
Collegii Greshamensisj Londini, 183
opinor, nemo exstat usquam, qui, quam fuit pientissimo
huic pliilosoplio, aut captiim queat sublimiorem ingenii,
aut confirmatius exercitium rationis, sine immani sibi-
met cum stultitid turn superbi^ arrogare. Desinant
itaque, hoc experimento submoniti, spurii isti philo-
sophastri, credentibus Deum omnibus colentibusque
stuporem imputare mentis, judiciique inopiam expro-
brare; cujus non poterant non semulari eruditionem,
non agnoscere prudentiam, non suspicere integritatem,
illius pudeat illos sententiae tam impotenter obloqui,
tam ferocule insultare ; evadantque tandem talis intuitu
exempli vel magis pii, vel modestius impii. At theo-
logico rectius e suggestu meruit pietas ilia luculentis
exornata encomiis humano generi ad imitandum pro-
mulgari, quam ab humilioribus hisce rostris meo infimi
oratorculi dehonestari prseconio. Imo ignoscas oportet
mihi, sanctissime /txa/ca/o/ra, tuas quod ego virtutes, fide
creditas tantum, non usu cognitas, ullatenus attigerim;
hoc est, quod csecus clarissimam lucem depingendam,
surdus suavissimam harmoniam susceperim depra^di-
candam. O si viventis intueri vultum amoena luce
circumfusum, si observare gestus placid^ gravitate
compositos, si degustare sermones tuos mellea salu-
britate conditos; si jucundissima tua consuetudine frui,
istoque guttulas aliquot ab inexhausto gurgite scien-
tise mihi depromere licuisset, tuo forsan pectus im-
praegnatum afflatu concepisset aliquid simile tui, tuo
OS imbutum nectare te dignum aliquid profudisset !
Nunc vereor admodum, ne satius fuisset amaro tantum
fletu, quam insipida tibi oratione parentatum. Suf-
fecisset utique nuda mentio tui non excitasse mentes
modo, et commovisse afFectus, sed universis confestim
audientium oculis lachrymas excussisse, quam ex prse-
maturo obitu tuo irreparabile damnum sustinuerint
184 Oratio hahita in Lectura Geometrica
Literse, quam insolabili moerore affecti sint familiares
tui, quam immedicabile vulnus inflictum sit huic So-
cietati, tristi secum memori^ recolentium. Damnum,
inquam, irreparabile Literis, et huic eruditse Societati
vulnus insanabile: neque enim de me in ejus locum
utcunque suffecto aliter debetis existimare, quam infan-
tulum Herculi, pumilionem Atlanti, Phaetontem Phoebo
quendam successisse. Ego tuam, Laurenti, imbelli
dextr4 clavam contrectem ? Ego oneri tuo invalidos
humeros supponam ? Ego currus tuos conscendam ar-
duos, istasque tanti muneris, tuum quae exercuerunt
brachium, imperii^ manu habenas temperem ? Te ego,
totque alios consummatos eruditione, claros scriptis,
immortali fama prselustres viros misellus tenebrio exci-
piam ? cui ad haec feliciter attrectanda studia captum
natura perexiguum, occasio pauxillulum otii, subsidium
fortuna plane nullum subministrarit ; nee ullus cui fue-
rit unquam aut alacer impetus animi, aut vigor fervidus
ingenii ; sin aliquantulus fuit, diuturno neglectu defer-
buit omnis, et languid^ incuria contabuit ; sponte sua
interiit, rerum fastidio ceu febre correptus, aut sortis
angustiis praefocatus expiravit : cui ab omnibus bonis
Uteris tot annos exulanti, barbaros Scythas inter et in-
cultos Sarmatas versanti, peragranti terras, trajicienti
sequora, cum utriusque elementi periculis, cumque gra-
vioribus infortunii procellis conflictanti, tantum temporis
detritum est, tantumque defluxit, exilibus nugis occupa-
to : qui ex quo, infausto errore perfunctus, conquiescere
coeperam, in grammaticum mox pistrinum detrusus, et
vocularum miserabili aucupio damnatus, Mathematicis
protinus Scientiis, et Philosophise omni (unam forsitan
Moralem excepero) nuncium remiserim, imo bellum de-
nunciaverim, vale saltem (ut mihi videbar) seternum dix-
erim : cui proinde a multo jam tempore nil lectum novi
Collegii Greshamensis, Londini. 185
hue spectans, nil de industri^ visum, ne quidem per tran-
sennam, nihil omnino auditum, nisi tenui fama, et ad
invitas aures perlapsum : nee eui aliquid modo novi non
adest, sed nee integri quiequam superest, praeter rudera
quaedam dudum coUapsse aedieulse, et miseras veteris
naufragii reliquias: ut plane videar mihi, tanquam ex
Platonico specu, in hane tot elarissimorum syderum in-
solitam lucem emersisse, non equidem ut doeeam aliquid,
sed ut omnia stupeam; illud autem praecipue, in me
conjiei oeulos vestros, ad me dirigi aures, me expeeta-
tionis vestrae seopum designari; cathedram denique
hane a me obsideri, indigno, qui in eommunibus vobis-
cum subselliis eonsistam, qui diseipuli vestri privilegio
gaudeam, nedum professoris titulo insigniar. Enimvero
ex hoc edito loeo in istam tot subinde tritam doctissimis
viris aream pudibundos oeulos demittere nequeo, ne
tremula caput meum vertigo corripiat, ne immane dis-
crimen exhorreseam, ne illius, quae me hue evexit, inere-
dibilis audaciae eonscientia percellar. Quanquam auda-
eiam meam non est, quam facilitatem nimiam quod
tantopere ineusem; qui timidus hane provinciam et
reluetanti genio invaserim, non tam animo meo morem
gerens, aut proprio fretus judieio, quam illorum, qui
apud me et amieiti4, et benefieiis, et dignitate pluri-
mum potuerunt, eonsiliis adduetus, hortatibus impulsus,
imperiis coactus. Uteunque de illo, quod meo mihi
jumento accersiverim, malo, ut quiritari vanum, ita nee
resipiscere opportunum fuerit, eatenus progresso, unde
pedem referre pudor vetat. Non deserendum est tam
solenni arbitrio praestitutum vadimonium; jacta est
alea ; transivimus Kubieonem : credidimusfatis, utendum
est judice ferro^; ingresso pugnam jam nee receptui
canendum, nee ab assignata statione temere reeeden-
^ [Lucan. Pharsal. i. 227.]
186 Oratio hahita in Lectura Geometrica
dum est; quin potius cum hoste fortiter conserendse
manus; abjicienda desperatio, propulsandus timor, spi-
ritus confirmandi, nervi intendendi, omni ope enitendum
est mrhi, acceptis partibus ut defungar strenue. Studio
supplendus est defectus ingenii: quod ab usu deest,
cura compensandum est. Litandum est audentium ad-
jutrici fortunae, et contrahenduin cum Superis, siquidem
vera aiunt, omnia labori vendentibus. Subsidio denique
mihi comparanda est diligentia, vestro ut aliquatenus
decori consulam, meoque ut officio satisfaciam; prse-
cipue vero, consultissimorum virorum, quorum consen-
tientibus ad hoc quicquid est Spartse administrandum
sufFragiis delectus et deputatus sum, ne de me concep-
tam spem deludam penitus, et prolatum judicium de-
honestem ; quorum proinde amplissimum favorem quam
verbis nunc parce agnoscam, tam semper animo prolixe
persentiscam, banc saltem quoad potero, factis gratiam
relaturus, ut officio prsestando dum gnaviter et pro virili
mea incumbo, efficiam quadantenus, ne videantur ipsi
de me aut sperasse temere, aut perperam statuisse.
Quinimo institutum hoc nostrum quo lubentius ag-
grediamur et persequamur Isetius, animos addat timidis,
et tardis subdat aculeos, iUius, cui operam addicemus,
discipHnse ingens utihtas insignisque prsestantia. Neque
enim spinosis tenellas mentes subtiUtatibus excruciare,
aut futiUum tricas argutiarum innectere; non steriles
conserere rixas, ludicroque cum larvis certamine veH-
tari: non volaticas insequi chimseras, evanidasque pas-
sim per lubricos calles venari conjecturas : sed manifesta
adstruere principia, certas conclusiones ehcere, utiles
regulas condere, jucundasque nobis incumbet qusestiones
expedire. Curse siquidem nostrae fundus committitur
excolendus, tot artium foecunda parens, tot scientiarum
inconcussa basis, tot in rem humanam commoditatum
Collegii Greshamensis, Londini. 187
perennis scaturigo, Geometria: cui scilicet uni aiquum
est, ut praecipua vitae oblectameiita, prsesidia salutis,
incrementa fortunse, operseque nostrse compendia ac-
cepta referamus: quod eleganter et commode habita-
mus; quod tutis ab hostili incursione vallis protegimur;
quod per infidos fluctus secura commercia celebramus ;
quod agrorum pacifice fines dispescimus ; quod momenta
ponderum sequa lance expendimus, justaque suum cui-
que mensura dispensamus; quod vastas susque deque,
quo volumus, levi digito moles versamus, immanemque
rerum perpusilla vi resistentiam profligamus; quod
speciosis spectaculis et concinnis ocellos simulachris
oblectamus; quodque harmonicis auriculas concentibus
delinimus; quod terreni faciem orbis delineamus ac-
curate, remque mundi publicam nostro universam con-
spectui subjicimus; quod temporis fluxam seriem apte
digerimus, et rerum vices agendarum debitis intervallis
distinguimus ; quod coelestium radiorum in usus nos-
tros subtilem efficaciam derivamus; quod mente de-
mum super osaccedimus; imo superos admovemus nobis ;
nostraque neutiquam a tellure disjuncti per sethereas
libere regiones spatiamur; leges ipsis prsescribimus in-
violabiles coelis, et vagos syderum circuitus certos intra
cancellos coercemus. Ut praeteream in palaestr^ ration-
em nostram geometric^ cum ad valide intorquenda argu-
mentorum tela, turn ad caute declinandos sophismatum
ictus, cum ad nervose disserendum, turn ad solide diju-
dicandum, ad prompte inveniendum, ad recte disponen-
dum, ad dilucide explicandum, utilissime exerceri; nee
non ad attentse meditationis perferendum teedium, ad
alacrem cum objectis difficultatibus conflict um, ad per-
tinacem in studiis solertiam, usu componi mentem, et
robore confirmari: instabilem hac et insequalem phan-
tasiam, quasi saburra, librari ; hac fluctuantem anchor^
188 Oratio habita in Lectura Geometricaj &c.
figi; liac desultoriam orbits contineri; luxurians hac
ingenium, ceu falce, castigari ; obtusum hac cote exacui ;
prsefervidum hoc frseno reprimi, torpidum hoc stimulo
excitari; null4 clarius lampade per caecas Naturae am-
bages, nuUo certius filo per tortuosos philosophic! laby-
rinthi anfractus vestigia regi incedentis ; nee aha demum
bohde veritatis fundum facihus explorari. Ne dicam,
hinc quam vari4 rerum cognitione ditetur, quam multi-
plice perpoliatur ornatu, quam salubri pabulo nutriatur
animus, et quam sincera voluptate perfundatur. Nam
illius quae coelos, quae terras, quae maria permetitur sci-
entiae, nulla juste limites describat, nulla plene complec-
tatur utilitates, nulla penitus laudes exhauriat oratio.
Et alioquin in materia decantata ab omnibus, et vobis
intimius perspect^, improbe stolidus sim, si aut meam
frustra abutar operam, aut vestram ulterius violem
patientiam. Quanquam haud mediocrem jure meo pos-
sim in Geometriae auditoribus patientiam exigere ; faci-
lemque debeam utcunque a vobis veniam impetrare,
si (quod felici cedat augurio) optimum me hodie
praestiterim Geometram, hoc est, pessimum oratorem.
Dixi.
ORATIO PRiEFATORIA
IN
SCHOLA PUBLICA MATHEMATICA,
MART. 14. 1664.
UT conquieverit paulo solennium negotiorum sestus,
et restituta tantisper rebus vestris tranquillitas
dandis accipiendisque novis animos apparaverit vobis,
aures patefecerit; attendite, sultis, Academici^ insolitse
rei quiddam, et prodigii non absimile denarrare gestienti.
AfFulsit nuper : quidnam ? inquietis : an dirus Cometes
funestorum casuum prsenuncius, cujusmodi plusculos
indies (vel invito coelo) fanaticorum capitum distorta
contuetur acies? imo novum, at beneficum sydus, vero
pariter ac fausto jubare scintillans, quale nullum con-
stat a multis annis supra borizontem academicum emer-
sisse ; cujus ego nunc ut dimetiar magnitudinem, motus
explicem, prsesagiam eventus, non vanus utique hue
prodeo astrologus. Yultis edisseram clarius? Quam
iniquum sit in Literas, erga Literates invidum ingratum-
que audiat hoc seculum, ignorare nemo potest, qui vel
ad illarum calamitosam sortem obverterit oculos, aut ad
crebras horum querelas non prorsus obsurduerit. Quo
demiremini magis, qui tristes hac tempe state Camoenas
respiceret; istam infami seculo labem abstergeret; elan-
guentibus studiis vigorem inspiraret; obductam longa
desuetudine, nuUisque jamdudum vestigiis signatam
benefaciendi semitam retegeret, eximium tandem com-
paruisse Msecenatem; nedum titulo tenus, ut fit, sed
190 Oratio prcpfatoria in
ipsissima re Msecenatem; non qui nudam ostentarit
gratiam, at solidam operam impendent Literis, non ipsas
benevolo tantum afFectu, sed munifica quoque manu sit
prosecutus : cujus ego viri ut laudes efferam, ut virtutes
deprsedicem, utinam mihi congrua tantis meritis verba,
par tali materiae eloquium obtigisset; neque de adeo
prselustri argumento tarn mihi arduum esset digne fari,
quam nefas est omnino tacere. Utcunque cum publicse
gratitudinis intersit, meique prsesertim id exigat officii
privati ratio, etsi facultatem prsestare non possum, vo-
luntatem tamen ostendam, aliquo saltem (imperfecto
licet et inconcinno) elogio prseclari benefactoris memo-
riam cohonestandi.
Fuit is (assurgite quotquot estis Auditores, tantoque
debitam nomini reverentiam exhibete) Henricus Lucas;
Lucas, inquam, Martiam simul virtutem effulminans, et
Palladiam sapientiam blandius expirans nomen; belli
togseque laudibus utramque paginam bistorise repletu-
rum, futurumque apud posteros an heroicse fortitudinis
nescio, vel divinse munificentise exemplis celebratius.
Henricus Lucas; vir a prosapise dignitate prolixe com-
mendandus (utpote qui praenobiles familias proxima
sanguinis agnatione contigerit) nisi quod amplitudini
generis potior animi magnificentia detraxerit, et vir-
tutum excellentia natalium splendorem obumbrarit.
Modicas illi facultates nascendi sors attribuit, quasque
etiam pupillo litigiosi fori subtraxit importunitas, juris-
que injuria surripuit; prospera fati iniquitate, ne scilicet
inconsultse fortunse potius, quam laudabili solertise sua
vel honeste vivendi copia, vel gloriose benefaciendi fa-
cultas posset imputari. Etenim a parentibus transmi^-
sas possidere divitias, purse felicitatis est; acquirere sibi,
perfectaB laudis : quse aliunde quis acceperit, aliis imper-
tire justse restitutionis speciem habet; suo autem labore
Schola puhlica Mathematica. 191
parta comiter elargiri, titulum merito prse se ferat libe-
ralis beneficii. Maximam inde partem glorisB casus de-
cerpat, integrum hinc sibi virtus adjudicat. Talis noster,
sortis auctor proprise, suse virtutis hseres, privatse soboles
industrise, ex angusta re ad amplas opes enisus, ab
humili statu in spectabilem gradum evectus est. Quo
pacto, sciscitemini, quibusve fretus adminiculis? anrapi-
nis grassando, fovendo lites, merces commutando, illibe-
rales qusestus exercendo? nulla harum, sed innocentissima
ratione, probatissimis artibus, quibusque natura homines
ad propulsanda vitse incommoda sanctissimis armis in-
struxit, elegantia ingenii, linguae suad^, morum probitate.
Amplissimo nempe CoUegio Sancti Johannis, (quod
cum innumeros addixerit Ecclesise, permultos Keipublicae
commodarit insignes viros, nullum, reor, Academise
enutrivit utiliorem alumnum,) huic, inquam, feraci se-
minario implantatus, adeo feliciter adolevit, ita bonis
artibus ingenium excoluit, probis animum imbuit mori-
bus, ut cum nuUi non aptus muneri, quavis promotione
dignus videretur, id saltem assecutus est, ut in illustris-
simi Comitis HoUandise^ (viri prsecipua apud serenissi-
mum Kegem gratia florentis, et Cancellarii vestri summis
etiam proceribus invidendo, tunc bonore prsefulgentis)
familiam ascitus, secretioribus ejus consiliis et Uteris
(qui potissimus est et perquam honorificus apud opti-
mates clientelse locus) admoveretur; quam adeo singu-
lari dexteritate, sinceritate, diligentia Spartam exomavit,
ut neutiquam mirandum sit, dum patroni res procuraret
optime, suis ipsum non pessime prospexisse, bonseque
frugis aliquid e tam copiosa messe proprium in borreum
reportasse. Sic amplificato per honestam solertiam
censu pari prudentia decrevit uti, nee egregii laboris
[Henry Rich, Eaii of Holland, and Chancellor of the University
from 1628 to 1648.]
I
192 Oratio prcefatoria
in
fructum sibi passus est elabi turpiter, infeliciter abortire.
Non in splendidos ilium luxus erogavit, nee in foedas
profudit Yoluptates : non (sicut plerisque nunc usu venit
opulentis) otiosorum vernularum stipavit se frequenti
satellitio, nee magnifieos conviviorum apparatus ador-
navit : non popularem impendiose captavit auram, nee
politieis semetipsum factionibus immersit : at vitae genus
frugale, modestum, tranquillum amplexatus, sapientiae
ae pietati vacans unice, modici temporis erga se parsi-
moniam coluit, ut sempiternam versus alios liberalitatem
exerceret. De prole suscipienda, vel stirpe su4 propa-
ganda parum solicitus, patrem se egenis prsestitit, suis
Musas penatibus ascripsit, universes sibi posteros velut
adoptavit ; neutiquam id sibi pensi datum arbitratus, ut
unum aliquem efficeret signiter locupletem, sed ut plu-
rimorum necessitati subveniret, omnium industriam
compensaret, nee ut privatam domum adimpleret copia,
sed ut totum genus humanum scientia collustraret.
Quanquam baud videri debet vel familise suae neglexisse
decus, aut famse sui nominis ullatenus offecisse, quibus
adeo durabilia constituit monumenta, quarumque me-
moriam immortalibus Musis commendavit. Nam accu-
rata mode lance rem perpendamus, non alia quacunque
y\k generosae propaginis gloria seipsam disseminet latius,
aut radices suas altius infigat aeternitati, quam Literarum
sibi favorem demerendo ; quibus ipsum scilicet tempus
suarum rerum custodiam assignare, conscientiam solet
accredere; quarumque semper indefesso spiritu canora
famae buccina inflatur. Intereant oportet Literae, lumen
extinguatur omnis memoriae, diffusissima barbarie rerum
facies obruatur, quam Lucasianum cesset inclarescere
nomen, inque hoc perpetim illustri gloriae theatre solenni
cum laude personare.
Sed neque justitiae minus in hoc proposito quam
Schola puhlica Mathematica. 193
prudentise specimen elucescit: aliquid a prosapia sor-
titus est lucis, plus in illam splendoris refudit; tenue
23atrimonium a majoribus accepit, larga cognatis mu-
nera redonavit; amicorum benevolentise fcenus amplum
retulit; neminem de se bene meritum non vicissim
bene faciendo superavit. Quod si literarum praeser-
tim auspiciis suprema cum fortunse suae prsesidia, turn
animi ornamenta consecutus sit ; si Academise, parenti
vitae melioris initium; magistrsB virtutis, qu4 emicuit,
disciplinam cultumque, quo excelluit, ingenii; fautrici
demum, eximium dignitatis suae debuerit incrementum;
quamobrem non meritissimo jure parem illis repen-
deret gratiam, mutuis banc officiis devinciret? Quid
enim, Academiae nomine semel atque iterum ad su-
prema regni comitia destinari^; senatoria purpura de-
coratum literati populi causam agere, tutelam suscipere,
personam sustinere; vestrum (hoc est, ipsissimum sapi-
entise) corpus reprsesentare ; vestro gravissimo judicio
probari, deligi, claris competitoribus anteponi, num parvi
pendendum decus est? imo quolibet pretio pluris aesti-
mandum, nullis non fastuosis titulis praeferendum. At-
que, utinam, Academici, sic perpetuo cum rebus vestris
comparatum esset, quos educatio sua in sublimiorem
extulit gradum, quosque consimili benevolentiae testi-
monio afficitis, ut ii pariter evadant erga vos animati ;
ut saepius judicia vestra tam auspicato colliment, bene-
ficia vestra tam recte coUocentur: non ita liberales Sci-
entiae pabuli inopes, honoris exsortes marcescerent ; nee
dignis modo praemiis, at necessariis etiam subsidiis de-
stituta studia languerent. Enimvero solus ille jam a
plurimis annis ab injuria literas protexit, a contemptu
^ [Henry Lucas represented the University in Parliament from 1640
to 1663; in conjunction with Thomas Eden till 1645, and afterwards with
Nathaniel Bacon.]
B. VOL. IX. 13
194 Oratio proB/atoria in
asseruit, ab inopia liberavit; oper4 sua adjuvit, opibus
adauxit Scientias. Iniquis siquidem illis et infaustis
temporibus, cum proventibus Academicis avida barba-
ries inhiaret, onera cum imj)oneret omnibus, et gravis-
sima undicunque tributa corrogaret, causam ille vestram
tutatus est acriter, immunitates vestras strenue propug-
navit, annisus est vehementer, et multum eiFecit, qui
consilio, qu4 eloquio suo, ne toga sago fieret vectigalis,
ne Martis furor Miner vse fundum depasceret ; ne hones-
tis artibus fovendis dicatse opes ad sustentandam nefa-
riam tyrannidem, ad improbos ausus promovendos
perverterentur. Ita clypeum se vestrum tunc objecit
importunse nequitise, gladium postea vobis adversus
inscitiam accincturus; averruncavit a vobis exitiale
damnum, mox insigne lucrum adjecturus. Quippe mor-
talis curriculi cum extremam pene metam se attigisse
preesentiret, ut beneficio saltem perduraret superstes,
nee prodesse vobis cessaret etiam cum vivere desiisset,
ccepit animo versare secum, et cum amicis consilium
inire qua potissimum ratione studiis vestris quam op-
time posset consulere ; cumque qua parte debiles essetis
maxime, idoneis illam prsesidiis firmare, vulneribus ves-
tris opportuna remedia applicare, defectus supplere,
damna resarcire statuisset.
Omnia circumspicienti succurrit imprimis dignissima
beneficentise materia, Mathematicae disciplinae : quas cum
insignis commendet utilitas, ingenuse delectationi ad-
juncta ; cum ipsarum peculiaris difficultas auxilii pluri-
mum efflagitet; cum ipsas veteres sapientise magistri
prsecipud cur4 excoluerint, omnis aevi homines ingente
plausu exceperint, praesens autem setas in extremis deliciis
babeat; mirandum nescio magis an dolendum sit, in Lac
omnium disciplinarum foecunda matre, omnium studio-
rum benigna nutrice Academia, nullum ferme hactenus
Schola piiblica Mathematica. 195
illis concessum fuisse locum, nullum assignatum prae-
mium, nullum patrocinium indultum. Tantum dedecus
amoliri studens, et quo jacentes Scientias instauraret,
adjutricem illis subministravit manum, Professione Ma-
thematic4 suis auspiciis instituta, suis opibus liberali sti-
pendio dotat4. Quinetiam cum Bibliothecae vestrse sub-
lati libri Lambethani acerbissimam plagam inflixissent,
persanavit illam (saltem valde mitigavit) substitute su4,
minus laut4 quidem, nee perinde magnifica, sed seque
lecte, pariter pretiosa suppellectile librari^, insigni illo tarn
eruditionis suae monumento, quam adjumento vestrse.
Quae benefacta cum nullis amplificari verbis, nullis
queant coloribus illustrari ; idemque plane sit ilia simpli-
citer recensere, ac fuse celebrare ; vobis potius commit-
tam gratifico mentis sensu recolenda, quam mihi desu-
mam rudi encomio temeranda. Adnotare saltem liceat,
(obiter atque strictim,) quum (sicut assolet fieri quod
praetermiss^ matre benignius tractentur filiae) plures
in singula Collegia pronum affectum contestati sint,
praegrandia dona contulerint, nullum hactenus universae
Academiae tam officiosum filium, gratum alumnum, mu-
nificum patronum obvenisse : quorum tamen illud tanto
angustioris animi, tanto exilioris est meriti, quanto pub-
licus sol domesticae lampadi praelucet, quantoque augus-
tius est beneficum influxum ad omnes diffundere, quam
in paucos derivare. Itidem, ut alii majora praestiterint,
nostrum sua prudentius dispensasse, siquidem opportu-
nissimo tempore, cum res vestra (diutius neglecta) con-
spicui favoris indigeret, et deplorata conditio literarum
validam opem imploraret, ad usus summopere necessa-
rios, quibusque nescio turpiusne fuerit an damnosius vos
hactenus caruisse: alios denique beneficio plurimum,
neminem aeque de vobis exemplo meruisse : quando ni-
mirum illi pro temporum ingenio, et seculi sui moribus
13—2
196^ Or alio prwfatoria in
obtemperantes, vigentibus gratia Uteris acclamarint;
hie adverse suae setatis genio obnitens, invidia laborantes
et expositas opprobrio literas ausus est favore complecti,
dignatus est prosequi reverentia : tritum illi callem in-
gressis comites se vel pedissequos adjunxerunt; per
aviam hie solitudinem dux sibi, nemini socius incessit :
spes isti vegetas foverunt studiorum, hie prostratas
erexit, pessundatas restituit, pene sepultas exuscitavit :
florentem iUi suorum temporum famam sustinuerunt
aliquatenus, aut tantillum promoverunt ; suum hie se-
culum nedum insigni honore affecit, sed a gravissima
infamia vindicavit: a vulgaribus adeo benefactis vul-
gareni ilh laudem adepti sunt ; singularem vero noster
a singulari beneficentia consecutus est (certe comme-
ruit) gloriam: antecessorum is utique merita super-
gressus est longe, palmam certo prseripuit succes-
suris : ei juxta debemus, quae fecit ipse, quaeque
deinceps alii similia facturi sunt debebimus ; quibus, ut
patrocinio sublevarent literas, faustum omen prsebuit,
lucidam facem prsetulit, apertam viam praemonstravit :
neminem ut posthac pudere possit impensse Musis
liberalitatis ; omnes vero pudere debeat viri talis auc-
toritatem non sequi, tanti ducis vestigiis non insistere.
Yerum in immensse orationis pelagus improviso de-
vehor longius, et plane sentio quanto proclivius sit (ar-
gumentum nacto tarn nobile, tarn spendidum, tam libe-
rale) nimium dicere, quam satis : contraham igitur vela :
sic tamen, ut vestram prius, praestantissime /uaKapira,
suppUciter implorem veniam, tuas quod ego privatas
laudes, eximiam in Deum pietatem, versus amicos
observantiam, in omnes benignitatem ; illibatum can-
dorem animi; inculpatam morum probitatem; singu-
larem in conversando comitatem, in agendo peritiam, in
judicando perspicaciam, in disserendo facundiam; in
Schola picblica Mathematica. 197
officiis colendis iidem, in factis soquitatem, in dictis
modestiam, in proposito constantiam ; sincerum amorem
veritatis, ardens sapientiae studium, excelsam indolem,
et consummatam eruditionem ; reliquasque innumeras
tuas divinas animi virtutes^ praeclaras dotes ingenii,
egregia vitse facinora, verecundo potius obtegam silentio,
quam importuno prseconio dehonestem ; quas ego certe
cum (ut radios non directo eursu delatos, sed medii den-
sioris inter] ectu refractos et conturbatos) acceperim, non
usu proprio perspexerim, ast aliena fide subnixus, et
solius famse beneficio cognoverim (famse licet certse et
indubitatse, multorumque optimorum et sapientissimo-
rum virorum consonis suffragiis munitse) si dicendo
persequi vellem, quid aliud quam csecus clarissiraam
lucem depingendam, surdus suavissimam harmoniam
susciperem emodulandam ? O si viventis intueri vultum
amoena luce circumfusum ; si contemplari gestus placida
severitate composites; si degustare sermones tuos mel-
lea salubritate conditos, istoque guttulas aliquot ab
inexhausto gurgite facundiae mihi depromere licuisset,
tuo forsan pectus imprsegnatum affiatu quiddam con-
cepisset simile tui, tuo os imbutum nectare te dignum
aliquid profudisset : nunc satius esse duco tantas vir-
tutes omnino non attingere, quam injuria male pertrac-
tatas afficere, vel inficeto sermone contaminare.
Una tantum superest laus (nee ilia tamen postremis
accensenda) quam nulla ratione debeam ego intactam
prseterire ; felicissimae, dico, laus prudentiae, illis in deli-
gendis et deputandis adhibitse, quibus supremam suae
(voluntatis exequendae dicam? vel) dispensandae chari-
tatis curam commendaret. Quippe cum irrita saepe
fiant, et sperato excidant successu vel optime ab hom-
inibus destinata, istorum, quibus committuntur, vel
improba perfidia, vel ignava supinitate, vel insipiente
198 Oratio prcefatoria in
vecordia, id abunde cavit, ne sibi eveniret, cum testa-
mento suo prseficeret duos incorrupt^ fide, invicta dili-
gentia, spectata prudentia viros ; quorum utcunque non
grata recordatione prosequi nomina iiagitiosum esset
mihi, ipsorum cum erga vos summam observantiam,
tum singularem in meipsum humanitatem experto.
Unus baud perinde forsan cognitus vobis, (dignus ta-
men qui pernoscatur ab omnibus colaturque,) ornatissi-
mus et spectatissimus vir, Hobertus Raworth, -^lio illi
Sexto (jurisconsulto^ Ciceroniano) geminus et persimilis:
egregie cordatus homo cautiisque, qui cum insigni juris
peritia non inferius justitiae studium conjunxit, cum
magno rerum usu raram mentis integritatem sociavit :
in eo praecipue mirabilis et felix, quod cum ad sequitatis
normam dirigat omnia, nee unquam honeste faciendi
voluntatem bene audiendi gratise postponat, optimi ta-
men viri apud omnes consequi potuit opinionem, et cum
rect^ conscientia integram famam conservare : quadratus
homo plane, inque eo, cui ipsum ratio affixit, situ incon-
cussus : antiqui moris, apertse sinceraeque indolis, nulla
involutus nube, nuUo fuco incrustatus. In dijudicandis
rerum momentis acer et perspicax ; in amplectendis
consiliis maturus et circumspectus ; in retinendo pro-
posito constans et gravis; ut qui nee temere suscipiat
aliquid, neque se facile patiatur a probabili institute di-
moveri ; talis denique, cui cum tuto summa fides haberi,
et gravissima negotia recte committi possint, tum in hac
administranda provincia, tam fideliter, dextre, sapienter
se gessit, ut non ego tantum, et qui mihi in hoc munus
successuri sunt, sed et universa Academia, bonaeque
adeo omnes literae sint immortales illi gratias debiturae.
Alter autem, nemini vestrum, non ab honesto, quern
"" De Orat. I. et Tusc. Qu.
Schola pichlica Mathematica. 199
tot annos, imo tot lustra sustinuit apud vos, loco notis-
simus, a virtutibus suis commendatissimus, ab egregiis
erga vos meritis colendissimus, Thomas Buck: idem
ille, cujus quotidie vestris oculis augusta species corpo-
ris, et oris veneranda dignitas obversatur: cujus indies
promptissimam humanitatem persentiscitis ; cujusque
toties in procurandis gravissimis negotiis vestris, asse-
rendo honore, commodis provehendis, gnavam, fidam,
prosperamque operam experti estis: vir sane, qui cum
omnibus bonis artibus baud mediocriter excultus sit,
cum prudentia vel fide primas concedat nemini, tum
vero laudabili Industrie plerosque (pene dixissem omnes)
longo intervallo post se relinquit mortales. Difficile
mihi sit (imo ]3rorsus impossibile) quos ille vestra causa
exantlarit la bores, quales pertulerit molestias, quot sus-
ceperit itinera, quanta devorarit tsedia, verbis explicare,
vel ipsius in agendo diligentiam me^ assequi diligentia
dicendi. Testis eram (quatenus, inquam, admiratio
permiserat, testis) quanto ille, dum rem vestram typo-
graphicam urgeret, cum suae salutis et rei familiaris
dispendio, honori vestro prospiceret, commodo deser-
viret : quae nempe laus ejus, nitidis impressa characteri-
bus, ad infimos usque posteros perennabit, ipsisque
adeo cum sacris (quibus pretium adauxit quodammodo,
gratiamqueadjecit) Bibliis seternitati permanebit conse-
crata. Cseterum in hoc ipso, quod prse lingu4 habemus
negotio, non absque vegrandi stupore mihi licebat ob-
servare, virum eetate ingravescentem, nee firma satis
utentem valetudine, tantas aliense rei vigilias impendere
vel potuisse si vellet, aut si posset voluisse, quantas
nemo forsan alius, etiam setate validus et corpore ro-
bustus, suae praestitisset. Tantus ilium ardor inflam-
mavit de vobis bene merendi; tale perficiendi quod
occepisset egregii facinoris incessit desiderium; ut cum
200 Oratio prcBfatoria in
annis accrevisse vires corporis, cum setate vigor animi
provectior evasisse, et quo ad vitse centrum propius
accederet, eo ferri videretur incitatius. At quid ejus
in hac conficienda re commemoro sedulitatem, quum in
auspicanda potius enixum studium, et impensam erga
vos benevolentiam debeam prsedicare ? siquidem illi
tantum non primas ingentis hujus beneficii partes referre
debetis acceptas ; cujus excitatus admonitu, consilio per-
suasus, hortatu compulsus, mirificus ille Maecenas noster
cum Mathematicam banc instituerit Professionem, tum
lectissimo librorum tbesauro Bibliothecam vestram dita-
rit ornaritque. Quid enim? annon jure beneficii auctor
censendus est, qui benefactorem ipsum conciliavit, et
quasi donavit vobis; qui aliena re, sua vero sapientia,
sua profuit voluntate; qui aliorsum exundantes munifi-
centise rivos in aream vestram deduxit? absque quo
certe fuisset, non esset hodie quod tantum ego studiis
adminiculum, tantum Academiae orn amentum, tantum
saeculo exemplum gratularer accessisse. Hseret profecto
lingua, deficit ingenium, coUabascit animus verba per-
quirenti tanto beneficio quadantenus adsequata; cujus
magnitudinem vos cogitando facilius sestimare, quam
ego dicendo possim exprimere. Ab insuperabili proinde
conatu subducam me, postquam id unum fuero protes-
tatus, illius commeruisse viri eximiam in me benignita-
tem pulchrius longe atque uberius gratitudinis testimo-
nium.
Huic igitur obeundo officio designati, par illud vi-
rorum tale tantumque quid? an adhibitam sibi fidem
violarunt, de se conceptam spem deluserunt? num pro
more nimis quam recepto, privato compendio intenti,
vel desidise suae indulgentes, speratum beneficii fructum
in plures annos distulerunt ? imo nee unum permiserunt
excurrere non liberatae fidei suae, non absoluti propositi
Schola publica Mathematiea. 201
testem. Quin ad opus semetipsos accingunt ocyus; li-
bros propere curant ad vos deportandos; Professoris
exsolvendo salario terras redimunt, officio definiendo
leges praescribunt ; nihil non expediunt, quo minus
tanti beneficii sensum expectandi mora corrumperet;
at vero potius ut spem vestram sua celeritas anteverte-
ret; vix ut prius vos scire tis habituros, quam habere
sentiatis. Leges, dixi praescripserunt ; illas vero quam
ex se sequas, quam studiis proficuas, quam rerum cir-
cumstantiis accommodatas, sententiam proferre nolo,
neque tantae rei temere mihi censuram arrogabo : illud
saltem ausim affirmare (liquido mihi compertum) e
viris, qui viderunt, judicio valentibus, et nuUo pryeju-
dicio occupatis (viderunt autem permulti dignitate juxta
ac sapientia praecellentes), modice dicam plerosque
omnes admodum probasse, nee paucos illas qualicunque
laude dignas censuisse; dignas utcunque visas, quas,
reclamante nemine, authoritas regia sanciret, et ratas
faceret. Ita partibus suis absolutissime perfuncti, non
tamen eo processisse content! substiterunt, at voluntate
bene merendi potestatis suae limites quodammodo prae-
tergressi, privilcgia bene multa, huic loco seu valde
utilia, seu plane necessaria, quae praestare non possent
ipsi, a regi^ dementi^ ultro impetrarunt; quo nomine
quicunque posthac hujusce Professionis munus amplec-
tentur, tenebuntur eos ceu fundatores alteros, certe
fautores palmarios, lubenter agnoscere, grate profiteri.
De ilhs porro, quorum praecipue res haec gesta est et
ordinata consilio, reverendis Collegiorum Praefectis, mihi
quantum aetate praecedentibus, et antestantibus digni-
tate, tantum judicio praevalentibus, et elogio superiori-
bus meo, nihil audebo quicquam enarrare; id unum
dixero fecisse illos, quod rem publicam spectat, ut tales
Iviros decuit, sapienter ac moderate ; a me autem cunctos
202 Or alio prwfatoria in
hand exiguam iniisse gratiam, seu quod abunde fave-
rint, seu quod non nimis adversati sint: duobus prse-
sertim (cum elapsi turn instantis anni) dignissimis
Procancellariis pro sua erga me propensa comitate,
benevolently, favore, quas possum maximas debeo, ago,
habeo gratias.
Ita qualitercunque persoluto gratae commemorati-
onis debito, de meipso forsan expectatis ut nescio quid
edisseram: quibus praesertim causis inductus, priori isto
me abdicarim munere, novum hoc denuo assumpse-
rim; quippe cum propterea ceu desultorise levitatis,
aut fluxse fidei homo, mei decoris nimium incuriosus,
vestrique parum reverens arguar forsitan aut insimu-
ler a quibusdam; quos tamen (si qui sunt) rectius
facturos autumo, si judicii sui acrimoniam maturiori con-
silio temperent, nee alieni animi statum Lesbia sortis
regula metiantur; cum subinde vel firmissimse rupes
reciprocos aestus subeant, at constantissimi plerique viri
variis rerum vicibus exagitentur. Rem ipsam quod
attinet; Graecam ego provinciam, nemini sane tunc
optabilem, et immane quantum laboris exigua (imo
nulla) mercede compensantem, qui renitenti animo sus-
cepissem, cum in melius demutata loci conditione plures
augurarer futures, qui id muneris cum aggredi vellent
lubentius, tum dignius exequi possent, nil plane quic-
quam obstare deprehendi, quo minus, nullo vestro in-
commode, genio meo prorsus obsecundarem, permo-
lestum onus leviculo penso commutarem, e grammatico
pistrino in mathematicam palaestram me subducerem.
Etenim sicuti nunquam a Philologia prorsus abhorru-
erim, ita (ne dissimulem) Philosophiam semper impen-
sius adamavi; ut vocularum ludicrum aucupium morose
non despiciam, ita seriam rerum indaginem magis cor-
dicitus amplector; omnis taedii non usquequaque im-
I
Schola puhlica Mathematica. 208
patiens, modici vero otii appetentior sum; omni versus
alios injuria sic abstinere studeo, salvum ut velim mihi
legitimum mei arbitrium; voluntatis denique vestrse
cum observatissimus perstiterim, studiosissimus digni-
tatis, libertati tamen mese nunquam renunciarum peni-
tus ; non insolubili servitutis nexu dominse me Gram-
maticse obstrinxeram, nee aures ultro meas Unguis
obtuleram perforandas, ut non licuerit honestam occa-
sionem arripere memetipsum emancipandi, nedum ut
debuerim amicis ad munus invitantibus, minus equidem
lionorificum, at multo commodius, genio meo acceptius,
et liberal! otio abundantius refragari. Quid multa?
jure meo usus sum, non alienum invasi; possessione
me4 decessi, neminem extrusi su4; honore mei]3sum
exai, meritum meum excedente, non indigna quenquam
afFeci contumeli4 : nedum ut vobis (charissima mihi et
colendissima capita) dedecus inferre meditarer, quos
pronissimo semper aiFectu complexus, devotissimo cultu
adveneratus sum; quorum que honori, si quis alius, pro
exili modulo virium, cupida mente, prompts oper4,
dictis factisque nunquam non attentissimum me prse-
stiterim, addictissimum demonstrarim. Nee e consuetu-
dine vestra longe mihi dulcissima exoptatissimaque, nisi
sontica quadam necessitate adactus, prseduraque con-
strictus inopia, vel ex parte recessissem. NuUis certe
machinis impulsus a vobis divelli penitus, nulhs condi-
tionibus allectus perduci poteram, ut e vestris omni no
castris. transfugerem ; nee sub aliis uspiam gentium
quam insignibus vestris militavi : quinimo non tam fines
vestros dereliqui, quam ditionem prolatavi; nomen ves-
trum protuli longius, baud ignominiam vobis accersivi.
Neque tam sponte me4 demum, quam fato quodam
abreptus videor, futuri provido praesagoque ; ut in alia
quadam obscuriore arena, quod in hoc celebri Circo
204 Gratia prcefatoria in
nunc initurus sum^ certamini prseluderem. Me quisquis
igitur banc ob rem ceu perfidum desertorem aut fugiti-
vum mancipium sugillat inclementius, viderifc ipse quam
justas, quamque probabiles irae suae causas praetexat.
Utcunque nequeo non efFusa mibimetipsi cum Isetitia
gratulari, tot erroribus defunctus, tot ereptus fluctibus,
tot vicissitudines permensus, quod in hunc tandem pla-
cidissimum portum appulerim, in hac tutissim^ statione
requiescam ; ubi cupiam scilicet ancboram defigere geter-
num immobilem, nuUaque (quatenus per fata licet) vi re-
vellendam. Nee enim fere votis meis congruentius quic-
quam potuisset evenire, quam in Almge Matris sinu, om-
nimodis innocuis deliciis refertissimo ; in vestro (boc est,
bominum indole perquam sincera candidoque pectore;
sublimi captu, et excellente doctrina prseditorum) regi-
bus, opinor, ipsis invidendo consortio; in pulcberrimo
Musarum palatio, sanctissimo templo virtutis, amplissi-
mo bonae mentis gymnasio, illustrissimoque prsestantium
exemplorum tbeatro ; ingenio expoliendo, moribus effor-
mandis, componendis afFectibus, Hberalibus Scientiis una
vobiscum condiscendis intentum; satis bonesta, nee ad-
modum exonerosa servitute mancipatum vobis, et mi-
nime aspernanda conditione perfruentem, quod aerum-
nosae superest vitae transigere: id quod sane, libera
modo concedatur optio, centies malim, quam aut aulicas
inter pompas, aut tumultus urbanos, aut rusticas solitu-
dines, in re quantumvis lauta, quibuscunque ceu copiis
afiluens, seu diffluens voluptatibus, sen titulis insignitus,
commorari et consenescere. Quam proinde felicitatem,
non sine propitii Numinis (meis meorumque rebus per
nuperas istas calamitates gravissime afflictis benigne
providentis) singulari misericordia mibi concessam, qua
par est, erga Divinam Majestatem bumili reverentia et
pia mentis devotione percipio: turn vero optimorum
Schola puhlica Mathematica. 205
virorum nullo ambitii conciliatam, nulla solicitatam
prece, sed purissima sponte mihi delatam benevolentiam
grato sensu mentis amplector et agnosco : cui cum ne-
queam omnino parem, banc saltem adnitar referre gra-
tiam, ut efficiam scilicet quadantenus, demandatum mihi
officium gnaviter exequendo, ne aut collati in me bene-
ficii poeniteat ipsos, aut concepti de me pudeat judicii :
quod non eo dico, quasi tenuitatis mese parum conscius
sim, aut aliquid arrogem mihi (quum imbecillitatem pro-
priam intime sentiam, indignitatem palam confiteor) ;
at quo stimulos subdam industrise mese, labantem ani-
mum sustineam, auctor fiam mihi ne desperem ingenii
mei defectum studio supplere, quodque ab usu mihi
deest, cura compensare.
A vobis autem (ingenui quotquot estis Alumni
Literarum) nihil non spero, non poUiceor mihi, candore
vestro, vestra humanitate dignissimum. Nee ullatenus
addubito, quin et faventibus me votis hactenus prose-
cuti, nunc et alacri porro gratulatione sitis excepturi :
minime scilicet immemores, quam ante plures olim
annos indicaram, bonae voluntatis Mathematica hsec
studia seu in exilium procul ablegata revocandi, seu pro-
fundis tenebris demersa in apricum retrahendi. Enim
vero si tunc privatus homo, nee alioquin obnoxius,^et
sola rei pulchritudine accensus, ita me comparaverim,
ut Scientias istas qualicunque studio meo vobis exopta-
verim summopere commendatas, non est quod nunc
ambigatis, pro ratione publici muneris et sanction vin-
culo constrictum, iis (pro tenui facultate mea) promo-
vendis acrius incubiturum; quando nimirum, quo tum
propendebam animo, eo jam propellar officio.
Quod autem a me jam leges districte postulant, id
quovis injussu praestare quam liberrime semper fui pa-
^B ratissimus, ad familiares vos congressus ut non modo
I
206 Oratio jprcefatoria in
prompte admitterem, verum ultro cupide invitarem ; ut-
que non semel tantum vel bis qualibet septimana cubiculi
fores aperirem, sed vel intimi cordis indies penetralia re-
cluderem, et patulum adituris pectus exhiberem.
Quin accedite, sultis, jugiter, studiosi Adolescentes,
nullo metu inhibiti, nullo pudore retardati; quod jure
vestro potestis, et me facietis baud invito; (imo adlu-
bescente, gaudenteque ; ) consilium audacter expetite,
exigite, prsecipite et imperate ; jussis utique vestris non
aversum me vel refractarium, sed officiosum, atque mori-
gerum percepturi. Si qua vos studii Mathematici sale-
brosum iter ingredientes obstacula prsepediant, difficul-
tates avertant^ dubia remorentur, facite me, obtestor, par-
ticipem, illud omne, (quousque vel usu valeo, vel Industrie
consequi possum) quicquid est offensionis submoturum.
Hisce vero disciplinis ut strenuam navetis operam,
inque pulvere Mathematico baud segniter desudetis, si nil
aliud impellat, illud saltem honestarum mentium vos cal-
car exstimulet inflammetque vebementius, qui generosi
semper animis alte insidet, ardor illustria quseque exem-
pla persequendi.
Namque ut veteres illos prseteream, mirificum Py-
thagoram, sagacem Democritum, divinum Platonem,
subtilissimum prudentissimeque doctum Aristotelem
(quos omnis hactenus aetas agnovit et suspexit merit6,
sapientise antistites, artium corypbaeos) quorum quan-
topere judiciis arriserint haec studia, cum luculentse
proclamant bistoriae, turn ipsorum arguunt prseclara
monumenta Matbematicis passim interspersa ratiociniis,
Matbematicis exemplis, ceu stellis, illustrata: quae pro-
inde frustra speret quispiam, non in bis Uteris medio-
criter versatus, penitus intelligere, vel illorum abditos
sensus, non adbibita clave Matbematica, reserare. Ec-
quis enim Aristotelicum nisi plectro Matbematico feli-
Schola puhlica Mathematica. 207
citer Organon pulset; aut ad Philosophi Physicas Aus-
cultationes, Geometrise ignarus, non prorsus obsurdescat ?
Quis Platonicum Socratem capiat expers (Geometrise,
dicam ? an) Arithmeticse, de quadratis numeris vel cum
puerulis balbutientem ? aut ipsum Platonem assequatur
nedum de mundo ad Geometricas rationes conformato,
sed de Republica dissertantem, et politicas etiam lege»
ad Matliematicam amussim exigentem ? Nee ut recen-
tiores illos commemorem, acumine similes antiquis, et
prope pares, Galilseum, Gassendum, Gilbertum, Mersen-
num, Cartesium, quosque alios prsesentis sevi fert fama,
Matheseos unico fretos subsidio, Naturalis Scientiae
pomeria priscos ultra terminos extendisse; ad quorum
scripta, Geometricorum diagrammatum radiis ubique col-
lucentia, barum rerum imperiti, ceu ad solis lumen co-
ruscantis noctuae, exhorrescunt. Ad illas potius scien-
tias, quales hodie se ostentant conspiciendas, obtutum
dirigite, magnatum purpura redimitas, principum se
titulis venditantes, ipsorum regum soliis insidentes;
neminis fere generosa stirpe prognati, qui vel ingenii
laudem ambiat,aut operam Philosophise seriam devoveat,
non opinione magnifactas, studio qusesitas, prseconio
celebratas '^ : quos omnes in genere quolibet ingenuse
Literaturse indecorum sit sequiparari vobis, turpissimum
antecellere: prsesertim cum Universitatis, quod profi-
temini, nomen adimplere, decus sustentare, non alia
ratione valeatis, quam si omnigense Scientiae, liberal!
ingenio dignse, non vulgarem vobis peritiam vindicetis ;
et nisi vel invidentibus felicitati vestrse, vel famam
semulantibus, ansam detrahatis obtrectandi, quod vel
in linguis ediscendis, ceu semper infantes, setatem con-
teratis; vel, ex obsoletse vetustatis ruderibus putidas
fabellas eruentes, veritatis indagandae curam respuatis;
[^ ed. magnifactam, qusesitam, celebratam.]
I
208 Oratio jorcBfatoria in
vel inconsulta rerum natura, sinceraeque rationis usu
postliabito, verborum inanes phaleras, et fucati sermo-
iiis praestigias afFectetis; vel sophisticis demum tricis,
et futilibus argutiis impliciti, steriles rixas conserentes,
lubricis inliserentes conjecturis, et incerta dogmata
ventilantes^ otium abutamini, operam ludatis, ingenia
vestra vexetis et torqueatis.
Quae in vos (improbe fateor et immerito, saepe tamen
et serio) congesta opprobria vel eluatis facile, vel omnino
devitetis, divinam modo Mathesin qu4 par est diligentia
consectemini : Mathesin, subtilitate non spinosa, difficul-
tate neutiquam perplexa, disquisitione minime contentio-
s4, studiosos animos exercentem valide, non vane deluden-
tem, non misere discruciantem ; sine pugn^ vincentem,
sine pompa triumph antem ; absque vi cogentem, citra jac-
turam libertatis absolute dominant em; non imbecillae fidei
subdole struentem insidias, sed armatse rationi apertum
Martem infer entem, integram palmam extorquentem,
inevitabiles catenas injicientem; quot verba, tot oracula
fundenfcem; quotque opera patrantem, tot edentem
miracula; nihil effutientem temere, vel inepte molien-
tem; sed universa perspicue demonstrantem, prompte
peragentem; non Scientiae fallacem umbram obtruden-
tem, sed ipsissimam animo Scientiam ingerentem, cui
adhaerescat firmiter, quam continuo possideat, a qua
nunquam aut sponte discedat, aut uUa vi depellatur:
Mathesin denuo, principiis menti claris, experientiae
consentaneis suffultam, certas conclusiones elicientem,
utilibus regulis instructam; jucundas quaestiones eno-
dantem, mirabiles effectus producentem; artium (pene
dixissem) omnium foecundam parentem, Scientiarum in-
concussam basin, in rem humanam emergentium com-
moditatum uberrimam scaturiginem ; cui saltem uni
aequum sit, ut praecipua vitae oblectamenta, praesidia
I
Scliola puhlica Mathemaiica. 209
salutis, incrementa fortunse, compendia laboris accepta
referamus: quod eleganter et commode habitamus; de-
coras sedes extruimus nobis, augusta Numini delubra
statuimus, admiranda posteris monumenta relinquimus :
quod tutis ab hostili incursione vallis protegimur; arm a
dextre tractamus ; aciem scite disponimus ; arte quadam,
non ferina rabie belligeramur : quod secura per infidos
fluctus commercia transigimus; recto per csecas maris
vias itinere progredimur; incerto ventorum impetu pro-
pulsi designatos ad portus pervenimus: quod rationes
nostras vere subducimus, censum familiarem recte con-
jicimus, negotia versamus expedite; numerorum dispa-
latas phalanges in ordinem redigimus, tabulis includi-
mus, calculo supponimus; arenarum quamlibet ingentes
cumulos, imo vel immensas atomorum congeries, facile
computamus : quod agrorum fines pacifice dispescimus,
momenta ponderum sequ^ lance perpendimus, just4 suum
cuique mensura dispensamus: quod vastos hinc inde,
susque deque, quo volumus, levi digito moles protrudi-
mus, et immanem rerum perpusilla vi resistentiam pro-
fligamus: quod terreni faciem orbis delineamus accu-
rate, remque mundi publicam nostro universam con-
spectui subjicimus: quod temporis fluxam seriem apte
digerimus; rerum vices agendarum debitis intervallis
distinguimus ; tempestatum varies recursus, annorum et
mensium statas periodos, alterna dierum et noctium
incrementa, dubia lucis ac umbrae confinia, exquisita
horarum et minutorum discrimina rite censemus, et
internoscimus : quod radiorum solarium in usus nos-
tros subtilem efiicaciam derivamus; visus spheeram in
immensum exporrigimus ; vicinas rerum species ampli-
amus, semotas adducimus, occultas detegimus; latebris
suis naturam excutimus, et sua callide dissimulantem
arcana revelamus: quod concinnis simulacris oculos
B. VOL. IX. 14
210 Oratio prcefatoria in
nostros oblectamus; artificia Naturae perlte semulamur,
opera pulchre exprimimus ; semulamur dixi? imo supe-
ramas, dum nusquam existentia jucunde effingimus,
absentia sistimus nobis, prseterita repraesentamus : quod
harmonicis concentibus animos reficimus, aures demul-
cemus ; aerei fluctus inconstantiam certis modulis attem-
peramus; arido stipiti festivam vocem indimus, a rigido
metallo dulcem elicimus facundiam ; non disson4 laude
concelebramus Deum, et beatos Coelitum choros baud
absurde imitamur: quod inaccessas nubium sedes, dis-
sitos tractus terrarum, devias sequoris plagas, elatos ver-
tices montium, radices infimas vallium, profundas mari-
um voragines, abstrusos telluris recessus attingimus et
perscrutamur : quod ipsos mente Superos accedimus,
imo Superos admovemus nobis ; sethereas arces conscen-
dimus; per coelestes campos libere spatiamur; astrorum
emetimur magnitudines, interstitia deiinimus; leges
ipsis prsescribimus inviolabiles ccelis, et vagos syderum
circuitus strictis cancellis coercemus: quod mundanse
denique machinse portentosam molem animo compre-
hendimus, divini opificii stupendam pulcbritudinem rec-
tius aestimamus, sapientius admiramur; nostrse mentis
incredibilem vim et perspicaciam certis experimentis
addiscimus, ut pio afFectu agnoscamus. Ut omittam
rationem nostram in palaestra bac Mathematica cum ad
valide intorquenda argumentorum tela, tum ad caute
declinandos sopbismatum ictus; tam ad nervose disse-
rendum, quam ad solide dijudicandum; ad prompte inve-
niendum, ad recte disponendum, ad perspicue explican-
dum, utiliter exercitari : nee non ad attentae meditationis
perferendum taedium, ad alacrem cum objectis diflScul-
tatibus conflictum, ad pertinacem in studiis solertiam,
usu componi mentem, robore confirmari.
Quinetiam his disciplinis assuefactam mentem a ere-
Schola puhlica Mathematical 21 1
dul4 simplicitate penitus liberari; contra scepticam vani-
tatem fortissime muniri, a temeraria prassumptione valide
cohiberi ; ad debitum assensum facillime inclinari ; legi-
timo rationis imperio perfecte subjici, iniquse fallacium
prsejudiciorum tyrannidi contumaciter obluctari: insta-
bilem porro phantasiam hac veluti saburra librari ; hac
fluctuantem anchora retineri; obtusum ingenium hac
cote exacui; luxurians hac falce castigari; prsefervidum
hoc frseno reprimi; torpidum hoc stimulo excitari: nulla
clarius lampade per Naturae caliginosas ambages, nullo
certius filo per intricatos philosophic! labyrinth! anfrac-
tus incedentium reg! vestigia; nee alia demum bolide
veritatis fundum felicius explorari. Ne dicam quam
varia percognitarum rerum supellectile ditetur, quam
multiplice poliatur ornatu, quam salubr! pabulo nutri-
atur animus, et quam sincera voluptate perfundatur.
Sin prseterea dicam, dum a materia sensibili mens abs-
trahitur et attollitur, puras distincte speculatur, pulchras
ideas concij)it, congruas proportiones investigat, ipsos
mores corrig! et concinnari; affectus componi et com-
purgari; phantasiam sedari ac serenari; intellectum ad
divinas contemplationes erigi atque excitari; nee solus
id, nee primus dixero, sed maximorum in Philosophia
nominum sententiam meam authoritate defendero, suf-
fragiis confirmavero.
Dies me, vox, et spiritus deficerent, vel summa
rerum capita cursim perstringentem : nam illius quae
coelos, quae terras, quae maria pervagatur et perme-
titur, Scientiae, nulla juste limites describat, nulla
plene complectatur utilitates, nulla perfecte laudes ex-
hauriat oratio. Et alioquin in re decantat^ ab omni-
bus, et vobis (opinor) satis intime perspecta, improbe
desipiens sim, si aut meam immoderatius abutar ope-
ram, aut vestram importunius exagitem patientiam.
14—2
212 Or alio prcefatoria, etc.
Quanquam baud ab re, nee prseter instituti mei ratio-
nem fecisse videor, quod vestram modo patientiam stre-
nue exercuerim, cum ipsa patientia nulla sit ad Mathesin
aut aptior aut utilior introductio ; nee alius quisquam sit
ad has disciplinas op time comparatus, quam cujus aures,
(orationis nee insipidae fastidio devictse, nee jejunse tsedio
delassatsa) per integrum ad minus biliorium toleranter
vapulare didicerunt : orationis merito dixi jejunw, eoque
magis tempestivae (quis enim ab esu piscium eloquens
sit, aut immunis culpse sermone jam luxuriet?) quam si
vobis sciero vebementer displicere, facile me consolabor ;
quinimo magnopere congratulabor mibi, validum inde
deducturus argumentum, certum augurium desumpturus,
quod optimum me hodie preestiterim Matbematicum,
boc est, pessimum Oratorem. Dixi.
PROCANCELLARII ELECTI OMTIO,
A.D. 1675.
I
77 ATI quodam impulsu devolutam in me provinciam
J- quam segre subeam, testor illam conscientiam imbe-
cillitatis propriae, et imperitise rerum, quarum hactenus
ab usu curaque, homo deses et umbraticus, libenter
abstinui, ne dicam vehem enter abhorrui; testor ingeni-
tam ori meo Svo-coiriavj ad front em torve contrabendam,
ad vocem granditer attollendam, ad effrontem audaciam
vultu repellendam reprimendamque ; ad increpationes,
minas, censurasque viriliter effulminandas, hoc est, ad
rempublicam magnifice tractandam, minime compara-
tam : adtestor et hunc rerum statum ancipitem at-
que lubricum, in quo etiam prudentissimis expertissi-
misque viris, nedum inconsulto tyroni, perdifficile sit
indeflexo gressu rectum agendi tramitem insistere. Vos
denuo testes appello, charissima Libertas, amoenissimum
Otium, exoptatissima Quies, dulcissimseque ante omnia
Musse, quibus abdicatis in splendidulam banc servitu-
tem, in turbida negotia, in molestas cursitationes, in
obstreperas lites et importunas querelas^ delabor.
Hujusmodi scilicet obvenit mihi conditio, beneficii
nihilominus habenda loco, et pro qua vel ingratiis meis
gratias exsolvam oportet, si minus sorti meae, vestra?
saltem voluntati debitas.
Neque sortem tamen aggravabo meam, mcesta specie
rerum exterrens meipsum, aut oratione tragica vobis
horrorem incutiens ; non degenerem Academiam, coUap-
214 Procancellai^ii electi ratio.
sam disciplinam, pessundatos mores, subnatas nescio
quas tetras pestes, atque feralia portenta (monstra
nempe totidem a novo Procancellario velut Hercule
quodam edomanda), cuncta demum in sequiorem formam
niirifice traducta querulo sermone deplangam, aut acerbo
insectabor ; non ita suscepti muneris auspicia deturpabo,
pro votis vestris quasi convicia regerens, et gratitudinis
vice criminationem intentans: id si facerem setate de-
vexior, aut gravioris supercilii compos, ignoscendum
forsitan esset, nil aliud quam pro more senum exactse
juventutis blandam recolenti memoriam, et alienos mo-
res carpendo mcerores marcoresque proprios consolanti.
Quin illucpotius oratio nostra spectabit, ut vestrum
favorem ambiam, opemque vestram implorem, quibus
impotentise mese succurratur, quibusque sublevatus gra-
vissimum quod imposuistis onus utcunque ferendo sim:
cum enim in banc Spartam animum advertens, id mihi
potissimum negotii deman datum sentiam, ut Legum
nostrarum sanctione munitus, in studiis diligentiam
et solertiam, in moribus probitatem et modestiam, in
administranda republica literaria evra^iav et gravitatem
fovendo tuendoque Academise decus sustentem; equi-
dem tariiae rei proprio Marte consequendae me prorsus
imparem comperio, nee eatenus ausim vel ipsa spe
adspirare, nisi socias vos admoveatis manus, operseque
vestrae suppetias abunde conferatis.
Enimvero vestrum est (spectatissimr viri), vestram
ad virtutem laudemque pertinet, juventutem academi-
cam ad optima quaeque vestris praeceptionibus infor-
mare, vestris hortatibus impellere, vestris exemplis al-
licere atque perducere: penes vos est unice teneram
aetatem vestrae seu alumnam disciplinae seu conversa-
tionis aemulam a pravis institutis, ab ignavia, a petu-
lantia, a temulentia, ab improbitate omnimodo vestris
Procancellarii electi Oratio. 215
consiliis abstrahere, vestra qua poUetis authoritate coer-
cere: alioquin irrita fuerit illi seu dirigendse seu cor-
rigendae, qusecunque impendetur opera, nisi vobis auc-
toribus et incentoribus addiscat, quod sui est officii
gnaviter exequi, studiis acriter incumbendo ad erudi-
tionis palmam anhelare, exercitia scholastica serio et
sedulo obire, debitam majoribus reverentiam ultro stu-
dioseque deferre, scurrilern lasciviam detestari atque
despuere; a cauponis, oenopoliis, ganeis (inertise lustris,
et nequitiae officinis) se continere ; ad honestam, inge-
nuam, frugique vitam sese to tarn componere.
Ad liaec ut unusquisque severe mentem intendat,
invigiletque solicite, cum semper indole vestra dignum
sit, ad res optimas evecta, prseclarisque disciplinis ex-
culta ; cum et officio vestro congruat ad Academise
salutem promovendam obstricto; turn jam prsesertim
opportunum est, praesentisque ratio temporis enixe de-
poscit, si aut Almse Matris honori consultum aut pub-
licse de vobis opinioni satisfactum vultis.
Etenim ignorare nemo potest quale sit seculum, quot
erroribus foetum, quot vitiis addictum, quot factionibus
occupatum; adeoque quam vobis iniquum ac infensum;
vobis, inquam, quos unice veritatis strenuos assertores
et vindices, virtutis impigros magistros ducesque, pacis
fidos asseclas atque patronos, morum arbitros eenso-
resque prsecipuos cemit et, fremit, experitur et indig-
natur; bine malignitatis et invidise stimulis percitum
famse nostrae perpetim insidias struit, bine Academiae
dedecus impingendi undecunque causas aucupatur.
Quo magis si quando alias nunc certe nobis omni-
bus impensius allaborandum est, ne qua nobis labes
adspergatur, ne qua commodetur ansa mores nostros
sugillandi; quin ut in his potius tanta pelluceat inte-
gritas, quanta facile tam a bonis et sapientibus vires
216 Procancellarii electi Or alio.
laudem eliciat, quam invidorum ac malevolorum obtrec-
tationes compescat.
Sin aiitem e genio seculi, ad luxum et licentiam
proclivis, pravae quicquam laxseve consuetudinis irrep-
serit nobis, nostrosque suo contagio mores afflaverit, id
protinus omne solicitudo vestra discutiat, amoliatur,
expurget; ita quidem ut liquido dehinc constare possit,
quid Mundi intersit et Acadenaiae; ut cum passim alibi
gentium dissidia flagrent, socordia regnet, luxuria furat,
flagitia grassentur, impietas triumphet, insultetque, hie
saltern apud vos concordia portum, industria thronum,
sobrietas perfugium, virtus asylum, et religio propug-
naculum obtinuisse videantur.
Ad hsec utcunque peragenda collimare quidem debet
hoc quicquid est seu magistratus seu ministerii vestro
in me judicio coUati; ipsum vero scopum attingere
neutiquam aliter valebit, nisi vosmet ut opera potenter
adnitamini, ut exemplo insigniter prseluceatis exorando.
Ita si me beneficio afFecistis, munus vestrum vobis
gratus retribuo ; si incommodo gravastis, illo me in vos
Justus ultor exonero.
Neque jam ferme succurrit aliud dictu tempestivum ;
cum si minus exoraverim, frustra quicquam addidero;
sin exoravi, peroravi.
ORATIO
HABITA IN COMITIIS.
[a. d. 1676.]
BONUM factum, Academici, quod divina aspirante
dementia, fama^ nequicquam occlamitante (vel in-
famia potius, quae plerosque nos omnes aut tumulis
mortuos inclusit, aut lectis segros affixit) Libitina ex-
empt!, feralibusque purpuris exuti, vivi (Deo sospitatori
gratias) valentesque, quinimo vegeti atque robusti, com-
paremus hodie, ostro festiviore succincti prodimus. Aca-
demic! puerperi! solennia recolimus, et nedum ipsi
propitia valetudine gaudemus at multam amicis nostris
salutem impertimus.
Nos, inquam, divino beneficio salvi salvos esse ju-
bemus, Hospites nostri quotquot adestis, sive quondam
hujus, sive nunc alterius Academise alumni ; charissimi
fratres, dilectissimique consobrini; quoscunque vel pro-
pensa cliaritas vel honesta curiositas hue adduxerunt,
These expressions imply that there had been a report of the
plague being at Cambridge, which might have scared away visitors.
To explain the allusions in the next three pages I may notice that the
Duke of Monmouth had been elected Chancellor of the University in 1674 :
and that Dr Beaumont, the Master of Peterhouse, was now Regius
Professor of Theology. The "numerosa soboles" to which Alma Mater
had just given birth were those who had just taken their Degrees. The
" theologus insignis " was apparently Dr Gower, afterwards Master of St
John's. Besides him, D.D. Degrees were conferred upon W. Durham,
Chaplain to the Duke of Monmouth, Edward Lake, Chaplain to the Duke
of York, John Eachard, just elected Master of Catharine Hall. The
"philosophus nobilissimus " was probably the Hon. John North, who
succeeded Barrow as Master of Trinity next year.
218 Oratio habita in Comitiis.
seu ad invisendum decumbentem Academiam, sen ad
congratulandum erectse, seu ad illam utcunque prse-
senti^ vestra cohonestandum recreandumque.
Multum sane, si quandocunque, nunc prsesertim
afFectui vestro debere se persentiscit Alma Mater, quod
malignis rumoribus haudquaquam absterriti, ad iter vos
accingere veriti non estis, nee viarum tsedia subire gra-
vati, neque sorti nostrse vestram adjungere dedignati;
id utique vobis imponentes negotii, ne moesta solitudine
laboraret Academia, ne deserta prorsus aut amicis des-
tituta videretur, ne Comitia publica private celebraret,
aut incelebrata potius clanculum obiret.
Quo magis exoptandum mihi sit, ilia nunc auspi-
canti, expectatione vestr4 dignam, auribusque vestris
baud ingratam, qu4 vos excipiam, orandi contigisse ma-
teriam; quae et meam eloquendi tenuitatem suppieat,
vestram expleat cupiditatem audiendi.
Neque votis Fortuna meis omnino refragatur, cum
multa tarn florentis indicia, quam crescentis Academiae
preesagia, quae et praesentis status felicitatem luculente
monstrant, et futuri spem abunde fovent, ultro res ipsa
dicturo subministret.
Si quidem imprimis Musae nostrae fausto patrocinio,
certo praesidio, beneficoque fruuntur influxu illustrissimi
juxta ac optimi Cancellarii, ad Academiae protegendam
salutem, provehendum decus, privilegia vindicanda, rem-
que publicam nostram quomodocunque conservandam,
exornandam, amplificandam, prompto studio, valida ope,
stabili gratia paratissimi; quo nuUus, opinor, ab omni
memoria contigit ad commodis nostris subveniendum
aut voluntate pronior, aut oper4 potentior, aut successu
felicior; cujus ad omnimodas laudes, ad excelsas vir-
tutes, ad gloriosa facinora justo praeconio celebrandum
cum facultas mea non aspiret, cum ad indolis heroicae
Oratio hahita in Comitiis. 219
splendorem, animique coruscam magnitudinem nostra
praestringatur acies ; cum ad Martium ardorem, et mili-
tarem peritiam, ad fulminatum Mosam, et expugnatum
Trajectum (perennis historise stylo debitum Monumeth-
anse fortitudinis et famse monumentum) vox contre-
miscat ; id saltern officii ratio vel invitis et impotentibus
eliciat, ne tam. spectatam in nos eximiam benignitatem
silentio penitus involvamus, aut amplissima beneficia
nobis collata non agnoscendo vel stupide vecordes, vel
perdite ingrati videamur; neque quod Academia tanti
Msecenatis non illustri solum nomine decorata fulgeat,
felicibusque sub auspiciis vigeat, ast singulari quoque
benevolentia (nullam non seu captante sen arripiente
benefaciendi occasionem) munita permaneat, subtra-
benda fuit ansa nobis opportune gestiendi, vobisque
libenter gratulandi.
Turn Professorem Cathedra nostra possidet, ejusmodi
virum, eo animi vigore ingeniique acumine, e4 judicii
soliditate, e4 facundiae splendida amoenitate, limpida
ubertate, nervosaque vi; e^ eruditionis amplitudine et
copia; e^ demum solerti4, diligenti^que praecellentem,
ut quamlibet Academiam ipse solus beare, solus insig-
nire et illustrare valeat; de quo plura taceo^ ne aut
ipsius modestiam irritem, aut soli lucem affundere vi-
dear; cum laudes nullas Hercules ille Theologicus desi-
deret, apud vos prsesertim, quibus ipsius dotes nullatenus
incompertae sunt aut erunt; si quidem aut memores
estis eorum quae antehac gesta sunt, aut iis quae nunc
geruntur attentionem debitam praestatis.
Accedunt alii Facultatum, Linguarum, Mathematum
Professores, suo quisque peculiari dignissimus elogio,
si vel ipsi proprio suo merito non satis inclarescerent,
vel eorum famam perfunctoria nostra commendatio vale-
ret adaequare.
I
220 Oratio habita in Comitiis.
Quid, quod numerosam Alma Mater jam enixa
Sobolem, in utriusque Reipublicse subsidium, inque pos-
terorum solatium confert; optima ni fallimur indole prse-
ditam, et probe disciplinis excultam ?
En et vobis, Hospites, liberaliter excipiendis, ad
disputandi munia comparators, viros eximios; imprimis
Theologum insignem, quem frustra sit verbis meis lau-
dare, se factis suis mox abunde commendaturum ; eo
saltern nomine non laudes modo nostras sed et grates
ample promeritum, quod honori publico modestiam
suam litavit, sibique vim inferri passus est, ut gratam
banc vobis operam impenderet ; quin ecce (ut egregios
Medicos prseteream et Jurisconsultos, Utopianis nihilo
pauciores aut deteriores; ecce dico) Philosophum nobi-
lissimum, magnanimae radicis surculum baud degene-
rem, vultu juvenem, animo virum, (ingenio, judicio,
eruditione, virtute maturum) togse decus et comitiorum
sydus, non splendore natalium, quam dotum et meri-
torum excellently praelustrius ; cujus prseclaram indolem
suavissimosque mores cum reliquus vitse tenor explicet,
tum vel boc unum specimen luculente demonstrat, quod
partes hasce tam comiter suscipere voluit, quam feli-
citer valet sustinere.
Porro, dum oppidi plateas et pomaeria, dum singula
Musarum bospitia, florentioris aetatis vestigia cupide
repetentes perlustratis, ecce vobis nova passim aedificia
seu perfecta seu adfecta, ilia coelis nuper inserta, haec e
terris modo prorumpentia, se ostentant ; quae certe spec-
tacula, etiamnum pubescentis Academiae staturamque
suam protendentis argumenta clarissima, quin oculos
vestros jucundissime percellant, quin animos uberrima
voluptate perfundant, nefas existimo dubitare; tanta
siquidem Almae Parenti nostrae incrementa accedere,
tanta Musis ornamenta adponi, tantis subsidiis rem
Oratio hahita in Comitiis. 221
literariam adaugeri, quis ingenue cordatus non gaudeat,
non gestiat? Neque ferme vobis opinor quicquam au-
ditu gratius (sicuti mihi dictu nil Isetius) obveniat,
quam in hoc ad extremam duritiam vergenti seculo,
non ita penitus eviluisse literas, non ubique generosos
spiritus adeo defecisse, ne plurimi supersint fidissimi
Musarum amici amplissimique patroni; qui nedum iis
voluntate favent, ast reips4 prosunt; nedum illas bene-
volo coinplectuntur affectu, sed benefica quoque manu
prosequuntur ; cujus ego nuncii tarn certus testis, quam
lubens prseco sum, quanti cum fratribus meis moliminis
particeps, tantum optimorum hominum (immortali laude
dignissimam, effusaque cum gratitudine perpetuo com-
memorandam) munificentiam expertus; qua nempe fac-
tum est, ut non prorsus temere tantas spes concepisse,
tanta posteris studiorum adminicula destinasse, tantum
(praefiscine dixerim) Academise nostrae, pene dixissem
et Anglicse genti, decus affectasse videamur.
Quid enim? annon gentis nostrae peculiaris est
gloria, quod Uteris tam indulgenter, tam provide^ tarn
opim^ liberalitate consuluit ; ut nuspiam gentium adeo
clara prostent hujusce divinissimse munificentiae mo-
numenta ; nusquam Musse tam commode versentur, tam
laute degant, tam decore splendideque habitenti Cum
aliis gentibus Martise virtutis et Mercurialis ingenii
famam dividamus oportet, at liberalis in disciplinas
animi laudem nobis integram, et ab semulis intactam,
reservamus. Cum enim urbes alibi conspicere liceat
magnificis templis, superbis palatiis, juridicis curiis,
Mercatoriis porticibus, ambulacris, aquaeductibus, por-
tubus, aedibus quibuscumque publicis eleganter et afFa-
bre constructis exornatas; cum suum unaquaeque natio
Londinum exhibeat; ubinam vero tot eruditioni devota
222 Oratio hahita in Comitiis.
sacraria, tanta Scientiarum emporia, tales Musarum
basilicas sol aspicit? quid Oxonio simile, quid Canta-
brigiae par habent, quod delicata monstret Italia, quod
grandiloqua crepet Hispania, quod gloriosa jactet Gal-
lia? quidni proinde dum Academias ornamus augemus-
que, simul et Anglici nominis majestatem promovere
videamur? Quibus ideo coeptis ausisque nostris (quo
estis ingenuo mentis candore prsediti, quo in literas
studio jDropendetis, quo rem publicam affectu complec-
timini) adsistetis et vos, Hospites benignissimi, tarn
animo benevoli fautores, quam opera qu4 licet benefici
promotores; id ut a Yobis prsefidenter emendicare non
ausim, ita facile mihi polliceri non vereor, quod ultro
tan turn parturientibus foetum aut obstetricantes admo-
vebitis manus, aut votis saltem annuentes propitiam
nobis Lucinam advocabitis.
Hisce nimirum praeludiis ad ilia viam sternimus,
spem erigimus, animosque comparamus, augustiora nos-
tras Beipublicse incrementa ; Tlieatrum utique quod dis-
putantium jurgiis hoc templum exoneret, et quo san-
niorum ineptiae relegentur ; Bibliothecam, quae supellec-
tilem nostram librariam, baud sane curtam, apte capiat,
et quam tot optimi auctores laxius at que liberius inco-
lant, tam arcto limite minus aestuantes ; Scliolas denique
publicas, illustris nostrae Reipublicae amplitudine dignas,
quibusque pulcherrimam et suavissimam istam Germa-
nam nostram ut mentis indole plurimum referimus, ita
vultus specie propius attingamus.
Sed enim, inquietis, structuris auctiorem et cultiorem
(afFatim collaetantibus nobis) Academiam repraesentas ;
ecquid autem est de studiorum profectu, de morum cul-
tura, de virtutis et pietatis augmentis quod eloquaris et
enarres? Imo de his multa succurrerent dicenda, nisi
Or alio hahita in Comitiis. 223
subvererer aiit laudando blandus assentator, aut repre-
liendendo importunus censor, aut utcunque judicia vestra
prseoccupando temerarius arbiter existimari.
Quapropter ista dicendi forma consult o posthabita,
ad vos potius, Academica Pubes, oratione conversa, ut
studiis acriter incumbatis, ut ad virtutem mores sedulo
componatis, tantisper cohortabor. Cohortabor, inquam ;
at quorsum, forsan obmurmuretis, hoc thema detritum,
obsoletum, et rancidum attingere? quorsum toties ex-
coctam cramben reponere? quorsum ad hsec animitus
intentos dirigere, vel aculeis sponte currentes instigare?
Imo vero magnopere jam refert hujusmodi parseneses
instaurari; ut salubria monita crebro nunc instillentur,
serio imprimantur, valideque inculcentur, peculiaris
ratio temporum justius exposcit, praesens conditio
rerum veliementius efflagitat, publicse necessitates dis-
trictius exigunt, et quodammodo extorquent. Jam
enim prsesertim ut velis omnibus remisque summam
ad eruditionem contendatis, ut impensiore cura et in-
tentiore solertia ad exquisitam virtutem annitamini,
non e re vestra tantum, quantum ex usu publico est.
Cum multa perpetuo suppetant argumenta, quibus
ingenuse mentes ad studia provocentur, alliciantur, in-
cendantur; quum plurima nunquam desint, quae corda-
tos homines ad vitam probe pureque transigendam im-
pellant ac exstimulent; plura saltem et validiora res jam
subdunt irritamenta. Non tam animi gratia, vel ut pri-
vato satisfaciatis officio, quam Reipublicse caus4, et ut
publicis commodis succurratis, impigre jam studendum,
incorrupte vivendum est. Non inquam, jam ideo prse-
sertim studendum est, ut mentes vestras Scientise suavi
salubrique esca pascatis, cultu splendido ornetis, honest^
voluptate deliniatis; ut ex eruditione claritatem adscis-
. ... ^ .... ..
224 Oi^atio hahita in Comitiis.
idcirco bene vivendum, ut alacri conscientia, Integra
fama, spe jucunda fruamini, salutemque denuo propriam
consequamini : sed enim potius ad nobiliores quodam-
modo scopes collimantes, ut inde subsidio prsesidioque
vestro Rempublicam his egentem adjuvetis, labantem
sustentetis, periclitantem conservetis.
In eo siquidem cardine jam nostra omnium salus
vertitur, in eo prsesertim Ecclesise fortuna versatur, quam
undique densis agminibus infensi perduelles circum-
sistunt, omnibus machinis admotis illam impetentes,
cunctis illam viribus ferociter oppugnantes, cum infesta
signa palam inferentes, tum subdolas insidias clam in-
tendentes.
Investrum sinum Veritas, variis ab hostibus vexata,
variisque fluctibus j aetata, nusquam tranquilla confugit,
ipsius vos assertores et vindices, vos protectores et pro-
pugnatores unicos implorans; nee ea jam omnino pacata
frui licet, nisi confestim ad certamen vos accingatis, in
arenam descendatis, strenue depugnetis, ipsam vobis vi
et armis asseratis.
Vestram Religio fidem invocat, et promptas a vobis
suppetias deposcit; quam importuni scilicet adversarii
hi penitus evertere student, illi misere pervertere conni-
tuntur.
Vestra (si quidem ulla mortali) opera Pax ut fac-
tionibus discerpta resarciatur, Ordo ut turbis conquas-
satus instauretur, Salus ut mille periculis involuta extri-
cetur, jam praestolantur.
Multi jam ad portas Hannibales, agros nostros in-
cursant, muros nostros obsident, vallis nostris insultant,
nisi vos vigilanter adsistatis, nisi viriliter obsistatis,
statim irrupturi, statim omnia direpturi. Innumeros
perpetimCapitolinus ille FlamenCatholici sui potentatus
satellites e castris suis, e claustris, e seminariis efFundit,
I
Oratio hdbita in Comitiis. 225
copiosis opibus dotatos, amplissimisque mercedibus con-
ductos, armis valide munitos, animisque vebementer
accensos, quibus nihil aliud est pensi, quam ut populis
irrepant, virusque suum infundant, ut lubricos in castra
transfugas abripiendo ecclesiam nostram depopulentur,
devastent, debellent, atque sub jugum mittant.
Multos parasynagogse nostrse zizaniorum satores,
turbarum incentores, nequitiae et ineptise prsecones fo-
vent, animi prsefract^ contumaci4, frontis impenetrabili
duritia, ingenii versatilis astuti4, linguseque volubilis
efficaci^ ad vulgus seducendum mirifice comparatis, qui-
bus et illud religio est (unica forsan religio) religionem
nostram pessundare.
Quinimo complures tellus nostra gigantes protulit,
impietatis immanes zelotas ac pugiles acerrimos; qui
bello coelis indict o, Deum e rebus extrudere, pietatem
ab animis invellere mordicils adnituntur.
Quibus universis vos ferme solos Ecclesia, Veritas,
Pietas, habent quos opponant, salutis suae patronos et
propugnatores; vestris sua Pergama dextris defendenda
committit, et accredit! A vobis utique nemo non ex-
petit, non expectat, ingruentes cervicibus nostris hinc
duram servitutem, improbas fraudes et imposturas, inde
profanam infidelitatem, ineffraenem licentiam, factiosam
pervicaciam, et enthusiasticos furores depelli.
Quae si minus praestentur, aut male succedant; si
Veritas erroribus succumbat, si ab impietate Religio pro-
fligetur ; si quicunque praevaleant inimici, vel Ecclesiae
status utcunque convellatur, totum id quicquid emer-
serit dispendii vestrae adscribetur inscitiae, vel ignaviae
improperabitur; et dum aliis forsan in damnum aut in
ruinam cedet, vobis duntaxat in crimen et opprobrium
computabitur; neque quisquam tunc erit, qui frustra
vobis invidenda haec otia contigisse, incassum in vosr
B. VOL. IX. 15
226 Oratio habita in Comitiis.
uberes istos proventus erogari, immerito tantam vobis
existimationem competere, tantam in vobis spem coUo-
cari non exclamabit.
Cseterum ut his partibus rite defungamini, non seg-
nis prsestabit opera, non tenuis sufficiet industria, non
modicse facultates satis conducent; quin eo opus erit,
ut ingenii nervos omnes intendatis, ut nulli non disci-
plinse gnaviter insudetis, ut omnigena eruditione non
leviter tincti sitis, at funditus imbuamini; nee enim spe-
randum est, ut nuda Veritas armatos errores subigat;
ut imbellis Pietas giganteam audaciam prosternat; ut
Ecclesia solo nomine suo se indefensa tueatur; ut, nisi
validis armis instructi, tot hostium copias sustinere,
tantos aggressorum impetus reprimere valeatis.
Veritatem nonnuUi veteratores antiquitatis obtentu
suppressum eunt; qui nempe dum novitia sua com-
menta, cruda dogmata, musteos ritus besternasque tra-
ditiones propinant obtruduntque nobis, nihil interim
magis quam profundam vetustatem praetexunt, Patres
citant, Synodos crepant, veteres Historiolas narrant ; quo-
rum ut Gibeoniticam simulationem detegatis, fallacesque
larvas detrahatis, eludatis technas, erroresque refellatis
antiquitatis et ipsi scrinia diligenter excutere, Patrum
scripta assidua manu revolvere, Conciliorum decreta et
Historiarum monumenta percallere debetis.
Alii sophisticis tricis spinosisque cavillis errores in-
volvant, obesee naris animique simplicis homines, velut
aranese muscas subtilitatum laqueis irretientes; et de-
monstrationes subinde nescio quas (frivolas quidem illas,
sed intricatas et captiosas) venditantes; cujusmodi prae-
stigias ut quo et facile perspicere et expedite detor-
quere valeatis, uti solidioris omnis Philosophise exquisi-
tam notitiam indipiscamini, ut et non vulgari dispu-
tandi solerti4 poUeatis, ita et scholasticis argutiis
Oratio habita in Comitiis, 227
strophisque dialecticis, quantum suffecerit, assuescatis
oportet.
Sunt qui plebeculam auribus prehensam ab Ecclesia
divellunt; proflui sermonis illecebris et popular! suada
demulcentes ipsam, inque suos casses illicientes; quo-
rum ad assultus coercendos, expedit et vos flexanimi
vim eloquii comparare, ejusce prsesertim, quod ad vulgi
captum hominumque communem sensum accommodatur.
Alii Naturae singularem sibi peritiam arrogantes, Ma-
tbesisque prae se ferentes eximium studium, ex Epicure^
penu depromptis telis Eeligioni pugnam intentant; ne-
que cujusquam rei magis satagunt, quam ut divinam e
mundo potestatem ac providentiam eliminent; borum
ingratissimorum certe mortalium ut detestanda compes-
catis ausa, vestri quoque plurimum interest Naturae pen-
etralia scrutari, mundi pbaenomena curiose speculari,
rerum causas solerter indagare, diffusum per omnia
Numen et singulis rebus impressa divinae sapientiae ves-
tigia cum ipsi deprehenderO; tum aliis commonstrare ;
quin et istis (quibus hi feroculi sciolique nebulones
tantopere insolescunt) Mathematis ingenium vestrum
exercere, excitare et exacuere.
Neque demum linguas negligatis licet, Scientiarum
claves et eruditionis vestibula; sine quibus ipsi nee
doctos intelligere, nee indoctos potestis erudire; et sa-
pientia vobis vel nulla vel infans sit oportet.
Ista scilicet, Academici, tot et tanta rerum momenta
vos ad quibuscunque studiis acriter incumbendum non
tam invitant et saadent, quam urgent et cogunt ; si vel
existimationi vestrae publicaeque de vobis opinioni satis-
factum, vel Almae Matris honori dignitatique prospec-
tum, vel Ecclesiae saluti pacique consultum vultis; imo
(quod istis praepollet omnibus) si vobis cordi sit vestro
erga Deum officio perfungi, divinaeque gloriae inservire.
15—2
228 Oratio liahita in Comitiis.
Neque jam segniores ad honestam frugique vitam
instituendam hie temporum status seculique genius sti-
mulos admovent vobis ; cum enim ubique terrarum per-
niciosa licentia grassetur, pravse consuetudines invales-
cant, dissoluti mores inolescant, pestiferorum dogmatum
corruptelse serpant, dissoluti mores contagiosis exemplis
propagentur, cum passim alibi luxuria furat, discordia
flagret, ignavia stagnet, improbitas omniscunque tri-
umphet et dominetur; unde prseterquam a vobis, inun-
dantibus hisce malis obex aliquis, aut epidemicis bisce
morbis remedium quodpiam expectetur? quo profuga
Virtus nisi ad hoc asylum se conferat ? ubinam integri-
tas nisi in hoc portu conquiescat? qua in arce sobrietas
incolumis consistat? qua in officina solertia se exerceat?
ubi mentis alma simplicitas, illibatus candor, suavis
humanitas, et intemerata modestia non solium in quo
regnent dico, sed locum ubi commorentur, inveniant?
ubi sanctior et strictior disciplina vigeat? unde vivendi
certse normse, vel exemplaria clara desumantur? quam
aliam vitse cynosuram respiciat mundus, in opinionum
salo fluctuans, aut inter errorum syrtes et scopulos veli-
ficans? Enimvero nisi vos prompte succurritis, baud
Sanctis tantummodo prseceptionibus homines ad optima
quaeque dirigentes, strenuis hortatibus impellentes, sed
et illustribus exemplis conspicue prselucentes, de rebus
humanis conclamatum est, ferinam in rabiem et bellui-
nas sordes degenerat seculum ; in prseceps omnia ruunt,
ac infimum vitiorum in barathrum subtio demergun-
tur.
Quinetiam ut hue unusquisque serio mentem adver-
tat, invigiletque solicit e, jam prsesertim opportunum est,
quoniam in vos ceu virtutis unicos, magistros ducesque,
ceu morum praecipuos arbitros atque censores, flagitio-
rum asseclse animum perquam iniquum infensumque
Oratio habita in Comitiis. 229
gerunt; unde malignitatis et invidise furialibus cestris
perciti famse vestrae perpetim insidias struunt, sequiores
de vobis rumusculos captant, et Academiis dedecus im-
pingendi undecunque prsetextus aucupantur; quo magis
si quando alias nunc certe vobis omnibus impensius
allaborandum est, nequa vobis labes adspergatur, nequa
porrigatur ansa mores vestros sugillandi ; quin ut in his
potius tanta pelluceat integritas, quanta facile tam a
bonis et sapientibus viris laudem eliciat, quam impro-
borum atque vecordium obtrectationes compescat. Sive
genio seculi ad luxum atque licentiam proclivis, laxse
quicquam consuetudinis hue irrepserit, aut intruserit
se, nostrosque suo contagio mores afflaverit, id protinus
omne discutiatis et expurgetis.
Haec, Academici, utinam ego non hac languida fri-
gidaque (per tempestatis licet et occupation um sestus
excogitata) oratione tenuiter innuere, leviterque per-
stringere, sed efficaciore vi quadam dicendi vestrum in
pectus altius imprimere, clavisque quasi trabalibus in-
figere potuissem ; utcunque quod exilis facultas dicendo
consequi non potuit, enavabit animus vovendo praestare ;
neque mihi fervidse preces unquam deerunt, ut mentem
Deus Opt. Max. vobis inspiret educatione vestra dig-
nam, industrium in prsecordiis vestris vigorem accendat,
rectissimos in tramites vitse vestrse cursum disponat;
studiis denique vestris, et institutis feliciter obsecundet.
Dixi.
VICECANCELLAEII
MUNERE DEFUNCTI
R A T I 0.
[a.d. 1676.]
QUANQUAM, Academici, spiritum agenti mihi
linguae usus vix suppetit, ut exequiali salutatione
vos interpellem ; neque video quorsum exauctoratus et
nuUius jam rei vir minimum habitura pondus verba pro-
fundam ; adeoque fato placide succumbere, seu provincia
tacitus elabi malim, quam supremis vocibus aut circa
vos temere, vel de meipso putide nescio quid effutire ;
tamen quia dominus rerum mos exigit, extremoque in
actu, praesertim officioso, nolim deficere, compatiamur
invicem sultis, ego paucula coacte profando, vos aures
tantisper indulgendo.
Quid ergo? scire vultis, opinor, de munere quod
exuo, quid sentiam, aut qualiter animo decedam afFec-
tus: dicam; juxta cum illis, qui diuturn^ velificatione
perfuncti transcursos fluctus cum horror e respiciunt,
stabilis autem soli herbidos saltus, sylvasque prominen-
tes alacriter obtuentur; consimiliter enim mihi, post
enavigatum undosum hoc pelagus, transacta recolenti
moeror oboritur, at futura prospicienti non modica vo-
luptas obversatur.
Hujus ingruentis Isetitiae causas nihil opus est expo-
nere: quis enim portum non hilaris ingreditur? quis
sibi se restitutum non Isetabundus excipit? quern non
Vicecancellarii Munere defuncti Oraiio. 281
delectet eximi jugo, vel emancipari servitute, tot domi-
nis addicta, quorum tarn difficile sit exequi placita,
quam sententias conciliare? quis invito Minerv^ sus-
ceptum onus non animo adlubescente deponat? quis
solus incedere, proque suopte arbitratu passim exspa-
tiari non centies prseoptet, quam aut domo affigi, aut
custodibus succingi ; quis pervicacem mundum non sibi
libentius dimittat ut vadat sicut vult, quam ei seu
dirigendo seu corrigendo teneatur incumbered quis de-
mum a fervido rerum sestu in amoenam umbram, ab
obstreperis litibus in tranquillam pacem, ab alienis im-
portunis negotiis ad sua jucunda studia regresso sibi
non impense gratuletur?
Yerum illud mcBrere quod dixi quorsum attinet, aut
unde provenit? an quod adversi quicquam aut infesti
sustinuerim; quod in hoc salo naufragium passus re-
cularum plusculum amiserim, aut tempestatibus acerbe
jactatus vexatusque fuerim? imo, nihil tale me pungit,
aut quaquam tangit; nee enim curriculum hoc emetienti
triste quippiam aut tragicum, aut oppido sinistrum
recorder obvenisse; nullae (vobis gratias) emerserunt
turbse, nuUae factiones exarserunt; omnia leni defluxe-
runt amne, placidoque tenore decurrerunt. Obmurmu-
rarit aliquis, obstrepuerit, obnisus aut obloquutus fuerit
quid vis administranti ; non assero factum : (absit) : at
fieri potuisse suppono; quid tum? an idcirco doleam?
minime omnium; nam an alitor uspiam vivitur? an
mortalium discrepare judicia, seu vota non conspirare,
mirum aut moestum est? quod certe nisi esset, vita
non esset, Respublica non esset; stertere potius quam
vivere, turpiter famulari quam viriliter in publicum
consulere videremur: hujusmodi proinde siquid acci-
disset, neutiquam id meis accidisset ingratiis, et gra-
tanter potius (si saperem) quam gravate pertulissem.
232 Vicecancellarii Munere defuncti Oratio.
Quid itaque maceror aut angor animi? hsec unice scili-
cet, Academici ; quod commodis vestris minus profuerim,
quod votis vestris parum satisfecerim ; quod favori ves-
tro parem referre gratiam baud valuerim; quod mihi
non adeo propitia sors aspirarit, ut opera mea quicquam
prsestarem in rem vestram abunde proficuum, aut spe
dignum, aut voluntati gratum; quod adeo Galbae mi-
sello, quam Vespasiano propius exeam.
Non bsec dico, quasi mibimet ipsi in gerend4 Repub-
lic4 sequius aliquid admisisse conscirem; quum potius
excussa memoria, integr4 conscientia, animoque prorsus
erecto iidenter ausim profiteri, nil omnino me quod
sciam vel animo destinasse, vel opere patrasse, seu
meipso seu vobis indignum; cujusve sic poeniteat, ut
infectum cupiam; quinimo demandatum pensum ita
milii saltem ipsi videor obiisse, ut neque privatis com-
pendiis inserviens, neque propriis affectibus indulgens,
ad ea simpliciter coUimarim, quae Reipublicse vestrse vel
utilia vel honorifica subductis rationibus aut plane sci-
rem, aut valde sperarem, et serio arbitrarer; Lucania-
nique Catonis ad instar in commune bonus aut fui
semper, aut esse studui; commissorum utique si ratio
habeatur.
Yeruntamen quod nonnuUa factu commoda prseter-
miserim,' seu perperam habentia corrigere non allabora-
rim, illud sane non tam aegre fateor, quam fero ; nimirum
ad talia ne strenue accingerer, animi nativa lenitas
dicam an mollities aut socordia prsepedivit, vel rerum
nimia difficultas absterruit, vel aliquid opera dignum
peragendi desperatio cobibuit; cum is nempe sim, qui
labori non movendo parcere satius autumo, quam ipsum
nil promovendo dispendere; nee iis ambiam accenseri,
qui se dum turbas cient negotia putant conficere ; idque
multa agendo consequi solent, ut nihil agant.
Vicecancellarii Munere defuncti Oratio, 23
r»
Hinc tamen utcunque sit, ut oculum retorquens
molestia afficiar, eoque graviter admordear, quod vel
opportunitas defuit, aut imbecillitas obfuit, ne de vobis
luculentius promererer.
Nee aliunde quam a comitate vestr^ solatium ex-
quiram ; quale satis efficax adhibeatis licet, quoad a me
vel gesta vel omissa, sicuti res postularit, aut boni con-
sulendo, aut benigne condonando.
lUud obtestato mihi tantummodo superest, ut pros-
pera vobis omnia comprecer; imprimisque talem mihi
successorem obtingere, qui cum usibus vestris aptior,
tum votis acceptior sit : ita voveo scilicet, ita non Iseva
comix auguror iarai irdvra KoXm.
I
DE TRIBUS SYMBOLIS.
Relaxatio fidei trium Symholorum, in octavo arti-
culo Ecclesice Anglicance propositorum, admitti
non potest, sine scandalo dato apostasice ah
Ecclesia universali.
ANASCENTIS Ecclesiae primordiis usu recep-
tum apparet, formulas quasdam professionis, et
Rom. vi. sacrge doctrinse summulas, (quales Sanctus Paulus
2Tim.i.i3. "^^"^ov^ cioayrj<$^ et vyiaivovTwv Xoyoov VTToru'Truxjei'i 111-
digitare videtur, TertuUianus* verifcatis et fidei
regulas ac leges appellitat,) in Ecclesiis prostrare;
quibus veluti symbolis ac tesseris Christiani fideles
dignoscerentur^, et Religio nostra qualis esset omni-
Heb.vi. I. bus innotesceret; quibus ad Christianismum acce-
dentes Neophyti ipsius principiis imbuerentur; ei-
demque nomen dantes quousque profecerant osten-
derent, et quid susceperant credendum profiterentur;
quibus denuo quasi metis aut repagulis ingenia
continerentur, ne praeter oleas sanse doctrinse devios
in errores exorbitarent, aut excurrerent.
* Do Virg. Vel. [cap. i. 0pp. 173 a.] De Prsescript. Haeret.
[cap. xiii. p. 206 d.] Adv. Prax. [cap. ii. p. 501 b.]
^ Symbolum tessera est et signaculum quo inter fideles perfi-
dosque secernitur. — Max. Taur. [Yerbatim. Beati Apostoli —
exemplum . sequentes Ecclesise Dei — mysterium Symboli tradide-
runt, ut quia sub uno Christi nomine credentium erat futura
diversitas, signaculum Symboli inter fideles perfidosque secerneret. —
Hom. de Expos. Symb. Max. Bibl. Vet. Pat. Tom. vi. p. 42 a]
De Tribus SymhoUs. 235
Haec prlmitus admodum erant succincta atque
simplicia; nee aliud ferme quam praecipua contine-
bant Keligionis nostrae capita, ab aliis illam (Juda-
ismo scilicet, et Ethnicismo tunc obtinentibus) dis-
tinguentia; prout ex illis liquet ejusmodi formis,
quae in Sanctis Irenaeo, Tertulliano, Cypriano pro-
ponuntur, aut subindicantur.
Sed postquam emergentes prave curiosi dog-
matistae suis ausi sunt commentis et irapalLaTpifiah iTim.vi.5.
sublimia fidei nostrae mysteria pervertere, vel con-
taminare; Ecclesiae pastoribus necesse vel ex usu
visum est, post quaestiones eventilatas et accurate
discussas, alia nova Symbola veritatem districtius
elucidantia proponere; cum ut Ecclesiae filios ad
veram dogmatum intelligentiam erudirent, et auc-
toritate sua damnatis erroribus aditum praeclude-
rent, tum ut illorum professione Ortbodoxos ab
Haereticis dispescerent, illosque gremio foverent,
hos procul arcerent.
Ita cum Paulus SamOSatenUS, aTroo-ras tov Kavovo^
eVt Kiji^rfKa kol voda ^iSdymaTa /mereXiiXvOeu , istlS A.n-
tiochena Synodus a se formatam definitionem oppo-
suit; ej usque vestigiis insist ens Nicena Synodus
Arii, postmodumque Constantinopolitana, irveufxa-
-ro^ayAnv beterodoxias hac ratione transfixit.
Veruntamen cum prioribus Symbolis, Catbolico
consensu receptis, Veritas satis definita videretur;
et quo multorum curiosa vel contentiosa reprimere-
tur ambitio novas indies fidei confessiones procu-
dentium, lacinias suas prioribus assuentium (a quibus
dissidia succrescebant, et fides perplexa reddebatur),
Synodo Ephesinae Generali (ut et postea Chalce-
donensi) legem sancire placuit, gravissima poena
^ Eus. Eccles. Hist. vii. 30.
I
236 De Trihus Symholis.
.munitam, ne cui exinde liceret alium a Niceno
fidei typum componere vel exponere*^.
Hinc factum, ut reliquis dimissis, tria saltern
Symbola publicam in Ecclesia auctoritatem tenu-
erint; quse proinde, Ecclesia Anglicana, mater
nostra, quo suam cum Ecclesia Catholica concor-
diam testatam faceret, et semetipsam ab errorum
tam contagio quam consortio praestaret immunem,
suffragio suo comprobavit (in Articulis suis ex-
presso,) Liturgiis suis inseruit, adeoque filiis suis
(Clericis prsesertim) agnoscenda et usurpanda prse-
scripsit : Symbola , inquit, tria, Nicenunij Aihancisvi,
et quod vulgo Apostolorum appellatur, omnino red-
pienda suntj et credenda; nam Jirmissimis Scrip-
turai'um testimoniis ^prohari possunt^.
De quibus singillatim paucula qusedam attin-
gamus ad thesin propositam spectantia ; hoc saltern
praenotato, quod in ilia, Jldei relaxatio talis intelligi
videatur, qua Symbolorum usus publicus obmittatur,
aut ipsorum professio, legibus refixis, non exigatur ;
reliqua vero tam clara sunt, ut explicationem mini-
me desiderent.
I. Jam Apostolicum Symbolum (illud ipsum
vel ei consimile, quod TertuUianus^appellat regulam
veritatisj quce veniat a Christo, transmissa "per comi-
tes ipsius; quod saltem antiquitus in Ecclesiis
plerisque, imprimis Romana, Baptismum suscipien-
tes profiteri solebant) praecipuos complectitur et
maxime peculiares Christianse Eeligionis articulos,
^ Syn. Eph. Can. vii. [Bin. Cone. Tom. ii. p. 366.]
Syn. Chal. Act. v. [Bin. Tom. m.] p. 340.
Evagr. Eccl. Hist. ii. 4.
["Qptcrei' »7 dyta Koi oIkovh^vik^ avvubos erepav ttIo-tiv firj^epl 7rpo(f>€-
ptiv.]
^ Art. VIII. ^ Apol. cap. xlvii. [0pp. p. 37 b.]
De Trihus SymhoUs. 237
e Sacris Literis congestos, et simplicissimis verbis
liquido conceptos; a quo proinde Christianum sibi
nomen asserentium nemo ferme quisquam uUatenus
dissentire prse se fert ; adeoque nee quisquam, opi-
nor, in illo comprehensse fidei relaxation em ullam
cogitet aut exoptet; ullam autem admittere, quid
aliud esset, quam ipsius Christianismi repudiati
scandalum accersere ? de eo proinde nil attinet plura
dicere.
II. Nicenum vero Symbolum, ab illo primo
celeberrimoque Concilio, quod in ipsis Ecclesise
triumpbantis auspiciis, e persecutionum flammis
emergentes celebrarunt plusquam trecenti antistites
Ecclesiarum, fidei Cbristianae confessores eximii
fortissimique atbletse; nam (ut S. Cbrysostomus
aureo suo penicillo illos alicubi depingit), KaOa-n-ep
apicTTeis Tiv€<i /uvpta a-rrjcravTes TpoTraia, Kat iroWd ce^d-
fxevoi TpavfjiaTa, ovrw Travra'^^oOev eTravfjeaav Tore twv
€KK\f]aiajv o\ irpoaraTai, rd ariy/tiaTa tov ^piarov
fiaarai^ovTcs, kui TroXXa? e^oi/re? dpiOjULelv Tifxwpia^^ cts
Ota ri^v ofjioXoyiav vire^eivav — kol did twv dOXrjTcov tov'
TWV r} GvvoSo^ diraaa avyKCKpoTtjTo totc — ^, ab hujus-
modi, inquam, tot Patribus conditum, et a Secundo
Generali Concilio, Constantinopoli habito, nonnihil
adauctum, S. Trinitatis mysterium, haustis e diving
Scripture sensibus, luculente tradit, Christi divinam
setemamque naturam ab Arianae sectse commentis,
ipsum in creatarum temporaliumque rerum censum
deprimentibus, exerte vindicans; nee non Sancti
Spiritus Divinitatem asserens a pravis TrvevfiaTo-
fid-xi^v heterodoxiis.
Hujusce Symboli fidem, post tot superatos at-
^ Chrys. 0pp. Tom. vi. Orat. 28.
238 De Trihus Symbolis.
que sedatos adversarum molitionum fluctus ubique
prsevalentem, adeoque Divinae Providentise quasi
suffragio comprpbatam (ne dicam sacrorum oracu-
lorum Claris testimoniis quoque subnixam) totque
seculorum universali consensu stabilitam, jam re-
laxare, quid aliud esset, quam istorum Hsereticorum
vel in castra transire, vel in consortium nos tradere ?
quam Orthodoxiae proditae nos plane reos facere,
vel utcunque suspectos praebere? quam consopita
dissentionum incendia resuscitare ; quam defixas a
Patribus metas amovere; quam ovilis Dominici
septa diruere murosque demoliri; quam Unitatis
Catholicae clarissimas tesseras, certissimaque pigno-
ra projicere; quam veritatis simul ac pacis conser-
vandae exploratissima media, falsitatis autem dis-
cordiaeque propulsandae potentissima probatissima-
que remedia subtrahere; quam Ecclesiae (non de-
generis, inquinatae, pontificio jugo oppressae, sed)
omnino primitivae, defoecatae, liberrimae consistoria,
summe veneranda, quorum in JEeclesid, si Augus-
tine credimus, saluberrima est auctoritas, auctori-
tate sua prorsus exuere, tamque diuturna posses-
sione firmato ab honore deturbare? quam denuo
totius Ecclesiae quae fuerunt unquam aut esse pote-
runt augustissima judicia convellere, vel omnino
cassare? quorum nihil non Apostasiae ab Ecclesiae
universalis vel fide vel pace suspicionem ingerat,
et scandalum obtrudat.
Enimvero si nuUam fidei professionem exigat, si
nullos communioni suae limites praefigat Ecclesia,
unde quae sit ejus mens, qualis doctrina, constabit ?
quo signo monstrabit, quo testimonio evincet, quo
pignore cavebit se quoad intaminatam fidem cum
Ecclesia Catholica conspirare vel cohaerere ? vel Hae-
I
De Tribus SymhoUs. 239
reticorum se opinionibus et consortio renunciare?
qiiibus notis aut characteribus ab heterodoxis doc-
toribus orthodoxos pastores, a lupis, a vulpibus, a
canibus oves secernet aut disterminabit ? qu4 ra-
tione Tcou €T€po^i^a(jKa\ovvTwi, et sanctissima mys-
teria pervertentium ora fraenabit, aut serpentium
errorum contagia sistet? quo pacto tarn ab Apostolis
impense laudatae crebroque inculcatse o/xoi/o/a con-
sulet; vel efficiet, ut juxta S. Pauli mandata con-
stanter omnes idem sentiamus, idem loquamur;
simusque KarrjprKJiJLevoL ev tm avrw vol, Kai ev tyi avrrj iCor.i. lo.
'yviofxY] ; idem sapiamus, et in eddem reguld permane- Phii.iii.15;
amus ; in uno Spiritu stemus unanimes ; unitatem- Eph* iv. 3.
que Spiritus in vinculo pacis servemus f quomodo
denique prseceptis apostolicis obsequetur, jubenti-
bus Hsereticos, erepoSi^aaKaXovvTa^, aliud Evange- ^^;^'";^^°"
Hum praedicantes, aversari, devitare, detestari? 17-
Quod si fidei professionem uUam requirat, quidni
praesertim hujus Nicense, quam tanta commendat
antiquitas, tam venerabilis auctoritas edidit, tot
aetatum praescriptio roboravit, adeoque diffusus Ec-
clesiae consensus sacravit ? Si quos omnino commu-
nioni suae terminos praescribat, quidni potissimum
bos, ita dudum Christiani populi sensibus infixos,
ut sine fidei vel gravi ruina vel periculos4 concus-
sione vix evelli queant ? Denique si Patrum fidem
respuimus, annon eo ipso ab Ecclesia Catholic^
deflectimus? sin constanter illam amplectimur,
quorsum ejus professionem luxamus?
! III. Tertium, S. Athanasio adscriptum, Sym-
bolum, non auctoris claritate (is enim apud doctos
baud adeo certus est) nee antiquitatis compertae
gratia (nam duntaxat a mille circiter annis ejusce
notitia percrebuit), neque consensus amplitudine
240 De Tribus SymboUs.
(cum ab occidentali tantum Ecclesia recipiatur) ita
commendatum, hoc tamen nomine dignitatem suam
tuetur, quod undicunque profectum tot per secula
tantamque per orbis Christiani partem invaluit;
quin et a se intrinsecus hoc habet, quod rehquis
quodammodo perfectius et plenius est, nee non ad
opOo^o^iav adserendam accommodatius.
Etenim praeter S. Trinitatis doctrinam enucleate
propositam (non Ario tantum, at Sabellio quoque
damnato, quem Nicenum baud ita clare tangit) Tn-
carnationis Dominicse mysterium dilucidius expH-
cat, juxta Synodorum CEcumenicarum Ephesinse et
Chalcedonensis definitiones accuratas, utramque
Christi naturam a Nestorii illas distrahentis, et ab
Eutychetis iisdem confundentis, erroribus asserens ;
ut et ab Apollinarii perverso dogmate Domini hu-
manitatem mutilantis ; quinetiam de Sancti Spiritus
origine gravissimam decidit controversiam, adversus
Graecos hac in parte cespitantes; (quibus argu-
mentis ut ejus vetustati nonnihil derogatur, ita
perfectioni praestantiaeque intrinsecae plurimum ac-
cedit.)
Hujus itaque fides eatenus relaxanda non est;
ne Synodorum istarum, a primis duabus baud longo
intervallo proximarum, vel puram doctrinam re-
spuere, vel eximiae auctoritati detrahere videamur;
vel saltern ne Graecorum errori videamur astipulari ;
et generatim propter easdem ferme causas, quas de
Nicena fide non relaxanda mox attigimus.
Hoc sane, una cum reliquis in occidentali
Ecclesid diu receptis, sapienter Ecclesia nostra re-
tinendum censuit: cum ut suam opOoSo^ia^ curam
zelumque demonstraret, tum ut concordiae studium
ostenderet in iis omnibus, quae veritati consona
De Trihus Symbolis. 241
Koman«3 partes decent, ultro agnoscendis; turn
etiam ne quam captiosis hominibus speciosam
offensionis ansam ministraret.
In hoc quidem Symbolo quibusdam nonnulla
minus arrident; illud praesertim, quod in dogma-
turn explicatione dissentientes tarn asper4 censura
percellit, tantisque poenis devovet. Cui exception!
breviter (etenim ut fuse non vacat) respondemus.
Pmno, Illud judicium non ad Symboli fidem,
adeoque nee ad quaestionem, pertinere videtur. Id
verborum ipsa series innuit ; nam prsefatorio judicio
subjicitur, Catliolica vera Fides est hcec: item fidei
expositse adnectitur epilogus, Hcec est Catholica
Fides, quam excipit simile judicium; itaque fides
ipsa judiciis istis irapevOeriKm interclusa jacet.
Secu7ido, Judicium illud non seque videtur ad
omnia Symboli puncta se extendere, verum ad ilia
prsesertim, qu8e in Universalibus Conciliis definita
sunt, et quibus adversa dogmata Patres tanquam
hseretica sunt execrati. Nam, v. g. Grsecos Hsere-
ticis accensere, vel a salute prorsus excludere, multi
Theologi non sustinent, alioqain huic Symbolo
mordicus adhserentes ; ne id faciant, gravissimis
argumentis permoti. Nam (ut alia prseteream) an
leve est tantam Ecclesise partem, a Photii saltern
tempore (hoc est, plusquam 800 annis,) huic errori
adhserentem abscindere, vel inferno addicere? unde
factum est, inquiunt, ut plerique Patres Grseci prse-
sertim de eo haesitent, aut nihil exploratum tra-
dant ? unde ex illis praecipui docent processionis (vel
vTrdp^ews) Sancti Spiritus modum tuto ignorari?
unde Constantinopolitana Synodus hoc indefinitum
transiliit? unde Synodi subsequentes definitioni
quicquam adjici prohibuerunt ? unde Theodoretus
B. VOL. IX. 16
I
242 De Tribus SymhoUs,
hoc dogma oppugnavit tarn impune, Cyrillo contra
nihil hiscente, nee ejus tot adversariis ei propterea
erroris dicam impingentibus ?
Tertio, Ejusmodi judicia sic temperanda sunt,
Tit iis non quihbet ignarus aut simpliciter errans et
incredulus subjaceat, at ii saltern, qui pravis aiFecti-
bus, animo revera hseretico (hoc est, avroKaTaKpiTw,
vel hypocritico, temerario, factioso, arrogante, con-
tumace), patefactse circa fidei doctrinam veritati prse-
fracte obnituntur atque reclamant, avOpwiroi, juxta
Tim.vi.5. Apostolum, SiecpOapimevoi tov vovv, ac inde, airearepY}'
fxevoi T^9 dXrjOeia?. Ita quidem S. Augustinus: Si
mihi (inquit, ad Honoratum Manicha^um scribens)
unum atque idem videretur hcereticus et credens
hwreticis homo, tarn lingua quam. stylo in hac causa
conquiescendum mihi esse arhitrarer. Nunc vero
cum inter hcec duo plurimum inter^sit; quandoqui-
dem hcereticus est, ut mea fert opinio, qui alicujiis
temporalis commodi, et maxime glorice principatus-
que sui gratia, falsas ac novas opiniones vel gignit,
vel sequitur; ille aut em qui hujusmodi hominihus
credit, homo est imaginatione quadam veritatis ac
pietatis illusus\ Et rursus, Donatistarum Episco-
pos alloquens : Qui sententiam, inquit, suam quamvis
falsam atque perversam, nulla pertinaci animositate
defendunt, prcesertim quam non audacia prcesmnp-
tionis suce pepererunt, sed a seductis atque in
err or em lapsis parentihus acceperunt, qucerunt au-
tem cauta solicitudine veritatem, cor7ngi parati, cum
invenerint; nequaquam sunt inter hcereticos depu-
tandi. Tales ergo vos nisi esse crederem, nullas
fortasse vohis literas mitteremK Ita nonnullos ille
'^ [De TJtil. Cred. cap. i. 0pp. Tom. viii. col. 45 a.]
* Ep. CLXii. [Ep. XLiii. Tom. 11. col. 88 g.]
De Trihus Symholis. 243
Manichseos nonnuUosque Donatistas hsereseos ab-
solvit: quam in rem continere non possum ne
quoque vetusti piissimique scrip toris (Salviani)
adjungam verba perquam diserta, de quibusdam
Arianis ita proloquentis : Hwretici sunt, sed non
scientes; denique apud nos sunt hwreticiy apud se
non sunt; 7iam in tantwn se Cathohcos esse judi-
cant, ut 710S ipsos titulo hcereticoe appellationis in-
fament: quod ergo illi nobis sunt, hoc nos illis: nos
eos injumani divince generationi facer e certi sumus,
quod minor em Patre Filium dicant; illi nos inju-
riosos Patri existimant, quia cequales esse credamus.
Veritas apud nos est, sed illi apud se esse prcesu-
munt; honor Dei apud nos est, sed illi hoc arhi-
trantur honor em divinitatis esse quod credunt;
inofficiosi sunt, sed illis hoc est summum religionis
officium; impii sunt, sed hoc putant veram esse
pietatem; errant ergo, sed bono animo errant, non
odio sed affectu Dei, honorare se Dominum atque
amare credentes; quamvis non habeant rectam
fidem, illi tamen hoc perfectam Dei cestimant
charitatem: qualiter pro hoc ipso falsce opinionis
errore in die judicii puniendi sint, nullus potest
scire nisi Judex^.
Itaque nihil officit ista exceptio, quo minus
hujusce Symboli fides merito debeat retineri, seu
relaxari non debeat.
^ Salv. de Gub. Dei, lib. v.
16—2
DE SPIRITU SANCTO,
Spiritus Sanctus est Persona distincta, Patri Fi-
lioque coessentialis, et ah utroque procedens.
Marc. xii. TTNUM Gxisteie Deum (rei-um omnium Autho-
i^Cor. viii. ^ rem, Custodem, Dominum) universus ordo
Deut. iv. cursusque rerum, Naturae clara vox, Gentium unani-
39>^vi. 4, jjjjg consensus, perpetuaque traditio, miraculorum
ingens copia, oraculorum denique sacrorum irre-
fragabilis attestatio luculentissime comprobant et
evincunt.
Quid sit Deus (cujusmodi nempe perfectionibus
attributisque gaudeat) ex operibus divinis observa-
tionem nostram sensibiliter incurrentibus, nobis
etiam modo nostro (hoc est, indistincte et imper-
Rom. i. 20. fecte) quadantenus innotescat; Nam invisihilia
Dei a creaturd mundi per ea quae facta sunt intel-
lectu conspiciuntw% cum sempiterna ejus potestas,
tum divinitas.
Verum quomodo Deus sit, aut qualis sit ejus
existentia, nulla (Eevelatione seclusa) nobis suppe-
tit aut investigandi ratio, vel dijudicandi facultas;
eam nee ediscere studio, nee intellectu comprehen-
I Tim. vi. dere valemus ; quum is lucem hahitans inaccessam
nostris a sensibus (naturalis scientise fontibus, na-
turalis judicii fundamentis unicis) plusquam toto
coelo distet, infinito sejungatur intervallo. Unde
Sapw ix. 16. prudenter sapiens Hebrseus : Difficile, inquit, cesti-
mamus quce in terrd sunt, et, quce in prospectu sunt,
De S'piritii Sancto. 245
invenimus cum lahore: quce autem in ccelis sunt,
qitis investigahit f sensum tuum quis sciet, nisi tu
dederis sapientiam, et miseris Sjpiritum tuum de
altissimis^f
Sed et existentisB divinse modum a nobis con-
cipi vel exprimi plurimum obstat, quod is ab exis-
tendi modo valde dissidet earum rerum omnium,
qu.se nobis obversantur, aut experientiae nostrae
subjacent; a quibus nostras elicimus ideas; quibus
notiones nostras conformamus; quibus exprimen-
dis Yocabula nostra procudimus, et accommodamus ;
unde fit ei nostros conceptus, axiomata nostra, nos-
traque verba parum congruere; quin et necessa-
rium evadit nos de illo cogitantes haesitare saepius,
aut intricari; de illo sermocinantes plerumque bal-
butire et aKvpoXoyelv, de illo disquirentes et discep-
tantes nil aliud ferme quam andabatas agere^.
Hujus impotentise vel inscitise nostrse manifes-
tum in eo specimen apparet, quod cuicunque natu-
rae spirituali (vel incorporese) multse competunt
proprietates a nobis impervestigabiles, incompre-
hensibiles et ineifabiles°. Nam quomodo res par-
tium expers locum occupet, spatioque coextenda-
tur; qua ratione corpora penetret, et ipsis coexistat
(illis loco conjuncta, substantia vero discreta) ; quo
pacto nullis manibus aut machinis utens apprehen-
* Sap. IX. 16.
Tbv fi€v ovv irotrjT^v Ka\ trarepa roCSe rov navrbs cvpelv re cpyoPf
Koi evpopra els Travras dbvvarov Xeyeiv. — Plat. Tim. [28 c]
Id enim quod (Deus) est, secundum id quod est nee humano
sermone edici, nee humanis auribus percipi, nee humanis sensibus
colligi potest. — Novat. de Trin. cap. vn. [App. ad TertulL 0pp.
p. 710 c.]
*^ Phantasmatibus suis illuduntur, quia solent videre corporaliter
vel animalia tria, vel quajcunque tria corpora suis locis separata, &c.
I
246 De Spiritu Sancto.
dat et propellat corpora; quomodo denuo nil pa-
tiens aut accipiens objecta persentiscat (quale nil
experimur in rebus observationi nostrse expositis,
sed quae spiritibus inesse aliunde discimus), equi-
dem nee assequi distincte, nee limpide valemus
effari. Addo, fieri posse, quod spiritualibus sub-
stantiis aliae complures proprietates conveniant,
adhuc fando nobis inauditae, ab intellectus nostri
capacitate longius amotae.
Praesertim vero circa Divinse naturae et opera-
tionis (nedum incorporeae, sed etiam infinitae) mo-
des cogitatione versantibus innumeri se tales obji-
ciunt labyrinthi. Nam, verbi gratia, quomodo
Deus purissime simplex et indivisibilis omni spatio
praesens sit, hio et illic totus, ubique immensus;
quomodo decurrentium temporum successionibus
cunctis semper adsit, *^easque simul et semel pro-
spectui suo subjectas habeat; quomodo nullas ab
objectis species admittens aut retinens omnia com-
prehendit tam futura, quam praesentia vel praeter-
ita, etiam ea quae contingenter futura sunt, et a
causis precedent arbitrariis, atque prorsus indeter-
minatis : quomodo per merum voluntatis actum, et
unicum verbum enunciando, stupendam banc rerum
molem e nihilo produxerit: quomodo sine mentis
uUa distractione vel molesti4 subtilissimas istas in-
numerabilium cogitationum, dictorum, factorum
varietates inspicit ac ordinat — ita curans universos
tanquam singulos, ita singulos tanquam solos^: quo-
Tls t; ToiavTT] vfioou (piKoveiKia rcov e^evpeVecoi/, coore dvOpconivrj
<f>pov^<r€i vnep r^v dvdpconivrjv v6rj(riv Spi^ecrBai . — Ath. 0pp.
Tom. I. p. 625. [Ed. Paris. 1625.]
® Aug. [Confess, iii. 11. 0pp. Tom. i. col. 95 f.] Athan. 0pp.
Tom. I. p. 625. [Ed. Paris. 1627.]
De Spiritu Sancto, 247
modo nuUam mutationem aut mutationis umbram
subiens decreta statuit et rescindit; diligit ac odit;
gaudet et dolet: quomodo cum omnia facillime
possit, evenire multa sinat ipsi displicentia, quae-
dam infecta dimittat, quibus valde delectatur : quo-
modo, versus omnes creaturas suas admodum bonus
et benignus, aliquas ita condiderit, ut in extremam
miseriam facile prolabi possent, prolapsseque fue-
rint; circa hsec, inquam, similiaque Dei attributa,
decreta, opera, facta (nobis abunde per Revelatio-
nem explorata: quoad ro on nempe, non quoad t6
TTws), si ex nostro sensu concipere, vel ad nostrum
modum eloqui velimus, continenter innumeris per-
plexitatibus et evavnocpai^eiais nos implicari sentie-
mus ; ut subiturum sit exclamare cum Apostolo, Eom. xi.
'Q j3d0o9 ttXovtov Kai ao(pias Kai yi'coacco^ Qeov' oj?
av€^€p€VVtiTa TO. Kpifxara avrov, Kai a.ve^f)^viaaTOi at oSol
avTov ; quod de Providentiae Divinse metJbodo prola-
tum ad existentise Divinse modum ratione quodam-
modo potiori referatur^. Ex his autem colligitur
et consectatur;
PrimOj Quod non est penes nos circa modum
existentise divinse, aliunde quam e coelesti Revela-
tione, veram ullam notitiam acquirere, ullum prse- 6.^°Ji\/^;
terquam e sacris testimoniis certum judicium for- ^^•
mare^: quod adeo in bis cppovelv virep o yey pairTai,
nil aliud est quam desipere.
SecundOy Quod circa illam quicquid (utcunque
conceptu arduum, vel absonum dictu) Sacris in
Literis expressum habetur, id nobis baud ita mirum
El yap ai olKOPOfiiai aKaTakriTrToi, rroXka fiaXXov avros. — Chrys.
Ta (na>Tr(ofxeva p-rj 7re pLepyd^eadai. — Bas.
^ Ta yeypappha kol av Xeye kol ov Kivdwdeis. — Maximus apud
Athan. Dialog, i. in Maced.
14.
248 De Spiritu Sancto.
aut incredibile videri debeat, ne statim assensu
firmo amplectamur; quod tale videtur, ipsius rei
sublimitati, vel imbecillitati captus nostri, vel
notionum et vocabulorum nostrorum inopiae inipu-
Cor. ii. tantes : hoc est, opinor, quod Apostolus docet, xf/v
XtK:os avQpwTTo^ (id est, homo sola ratione natural!
utens, animse constans non desuper illuminatse) ov
ce^erai ra tov Yli/evfiaTo^ tov Qeov ' /uLwpia yap avTof^
eari' Kai ov ovvarai yvcovai, otl irvavfxaTiKU)^ (id est, e
Spiritus Sancti revelatione) avaKpiverai.
Tertioj Quod omnis proinde, quae de hujusmodi
rebus exoritur, disceptationis cardo prsecipuus in hoc
uno vertitur, an Deus hoc vel illud dixerit, vel an
hoc potius vel illud : (excluso rationis comprobantis
aut improbantis omni suffragio, vel prsejudicio;
quoad rerum materiam intelligo, non quoad sen sum
verborum:) an Deus, inquam, dixerit, seu directe
verbis ipsissimis, vel consequenter aut verbis aequi-
poUentibus; nam ad illustrandum Sacrse Scripturse
sensum, ad qusestiones expediendas, ad errores sub-
movendos, aha subinde vocabula, ex usu communi
deprompta, adhiberi non Hcet modo, sed expedit
fermeque necessarium est^; ut fari aliquo modo
possimics, quod effari non possumus, uti scite Au-
gustinus.
Hinc, quarto, temere Socinus, et qui cum eo
faciunt, de rebus his agentes, cum ipsorum imagi-
nation! minus adblandiens aliquid occurrit, utcun-
que manifestis in sacro textu verbis enunciatum,
continuo sanam rationem et sensum communem
appellant: quasi vero potius non insana sit ratio,
qu9e res adeo captum nostrum {tov voov tjJs aapKos,
KaivoTOfMe^v ircpi to. ovofiaTa (Ta(f>TjV€[as evcKa. — Greg. Naz. Orat.
XXXIX.
Dg Spiritu Sancto. 249
quern appellat S. Paulus) transcendentes humanse Coi. ii. ij
rationis trutinse subdit; et a communi sensu maxi-
me non abhorreat, de summo rerum invisibilium
apice nostro ex sensu dijudicare^; quasi non ex-
tremas rerum possibilitates a mentis nostrse acie
discerni, veritatesque cunctas adsequate nostris vo-
cibus exprimi posse, non extremae vecordise simul
et arrogantiae sit existimare; quasi denuo non so-
brietatis et sapientise multo potius esset, ipsi de se
testimonium perhibenti Deo (juxta sensus vocum,
quas ejus sapientia selegit, usitatis acceptionibus
maxime congruas et affines), simpliciter et promte
fi dem adhibere. Sane nostris conceptibus paradoxa,
nostris auribus absona videri, de quibus nunc agi-
tur, mysteria, eonfiteri non verentur S. Patres;
quae tamen verissima credunt, divinis testimoniis
subnixi: Mrj OavMci^ri^, inquit Nyssenus, el to uvto
avvjjfx/iievov Kai oiaKeKpifJievov eivai (pafxev, Kai Tiva eiri-
voovfiev (joairep ev aiviyiJiarL Kaivtjv Kai irapaoo^ov ciaKpicriv
Te avvrjiuiULevrjv, Kai oiaKCKpiiJikvriv crvvd(peiav \ CuTU guCB-
ritur quid tres, inquit S. Augustinus, magna pror-
sus iiiopia humanum lahorat eloquium. Dictum
est tamen tres Fersonce, non ut illud dicereiur, sed
ne tacereturK
Hsec, etsi dilutius, ad sanctorum Patrum ex-
emplum (qui suae adversus heterodoxorum cavilla-
tiones communiendae doctrinae Dei to aKaraXtjirTov,
nostraeque rationis infirmitatem, praestruere solent)
delibare visum est : nunc ad thesin nostram impri-
* Dignare et tu ista nescire. — Hier. ad Ctes. Ita saltern S.
Chrysostomus existimavit, fiaviav yap eywyc etvai ia-xarrjv 4>rifx\ (f)i\o-
viKcIv ilbevai ri rfjv oixriav ioTiv 6 Geoj. Ovdev xetpov tov toTs Xoyia-
fiois TrvevfiaTiKO, eTrirpeireiv.
^ Orat. IX. contra Eunom.
* De Trin. v. 9. Tom. vra. col. 838 d.]
250 De Spiritu Sancto.
mis explicandam pauUo, turn comprobandam accin-
gimur. Ejus autem de subjecto primum nonnulla
praemittemus.
Ex iis qu8e visAs aciem effugiunt, at quae ma-
nifestis effectibus sese produnt, nihil est ferme quod
vento substantia penetrantius, impetu citatius, effi-
cacia validius comperitur; ex bine fit, ut in com-
muni linguarum plerarumque omnium usu, venti
seu spirit^s nomen ejusmodi designandis rebus
inserviat, quae cum prae substantias puritate vel
tenuitate prorsus invisibiles sint, magna pernicitate
agi, magna vi pollere censentur : ita constat Physi-
cos cuj usque corporis quod abstrusissimum, tenuissi-
mum, agilissimum, et efficacissimum est, ejus spiri-
tumnominare. Hinc etiam factum, ut ad a sensu ma-
teriaque discretas, intellectu autem et virtute praepo-
tente dotatas substantias denotandas translatum sit
hoc vocabuH ; etiam apud Ethnicos, quibus imprimis
anima nostra (quam et ab avejuos deducunt Gram-
matici) spiritus dicitur: Vita, corpore et spiritu
continetur ; et, Eodem tempore et suscipimur m
lucem, et hoc ccelesti spiritu augemur, inquit Cicero" :
praesertim apud Stoicos anima sic audivit : Stoicos,
inquit TertuUianus'', allego, qui spiritum prcedican-
tes animam pene nohiscum. Quin et ab illis Deo
Opt. Max. nomen hoc tribuitur^:
Coeluin ac terrain camposque liquentes,
Lucentemque globum Lunse, Titaniaque astra,
Spiritus intus agit.
Ita cecinit poetarum princeps, Spiritus nomine,
™ [Orat. pro Marcell. cap. ix. 28. Orat. de Harus. Resp. cap.
xxvn. 67.]
^ De Anima, cap. v. [0pp. p. 267 A.] Vid. Lips. Stoic. Phil.
** ^n. VI. [724.]
De Spiritu Sancto. 251
interpretantibus Lactantio^ et Macrobio, Deum
intelligens : imo suam ipse mentem exponit alibi
canens,
Deum namque ire per omnes
Terrasque, tractusque maris, coelumque profundum'*.
Similiter apud Ciceronem Balbus: Hwc, inquit,
ita Jieri omnibus inter se concinentihus mundi 'par-
tibus profecto non possent, nisi ea uno divino et
continuato Spiritu continerentur^ : clarissimeque
Seneca: Prope est, inquit, a te Deus, tecum est,
intus est. Ita dico, Lucili, sacer intra nos Spiritus
sedetj malorum bonorumque nostrorum observator et
custos — Bonus vir sine Deo non esf.
Hinc itidem, denuo, captui nostro consulentes
Sacrse Literae eodem appellamento substantias
ejusmodi cunctas (corporese molis et concretionis
exsortes), animam humanam, omne genus ange-
licum, ipsumque summum, incomprehensibile Nu-
men adumbrant. Et Deo quidem assignatur hoc
nomen ad simplicissimam ejus naturam et poten-
tissimam energiam significanda; reliquis autem
ejusmodi substantiis etiam ad originis suae modum
exprimendum attribui videtur, quoniam eas Deus
spiratione quadam produxit: qualem etiam ob
causam (ex parte saltem) in Sacra Scriptur4 id
nominis uni cuidam rei signanter, et modo quodam
peculiari tribuitur ; illi nempe prsecellentissimse rei,
^ Lact. Inst. i. 5.
*^ Georg. IV. [221.]
' De Nat. Deor. [ii. 7.]
* Epist. XLi.
Uvevfjia voepbv Koi nvpcoBes, ovK e^ov fxeu fx.op(f)riUj fiera^aWou d*
els a ^ovXerai, Koi crvpe^ofioiovixcvou Tracnv, Posidonius [apud Plut.
de Plac. I. 6. 0pp. Tom. ix. p. 485. Ed. Reisk.]
Qebs ia-ri Trvevjiay dirJKOv dt oXov tov Kocrfiov. — Zeno.
I
252 De Spiritu Sancto,
circa quam prsesens instituitur disquisitio; qu88
Spiritus Sanctus, Spiritus Dei (Dei Patris utique,
qui propter ordinis eloxnv saepe Deus appellatur,
significatu personali), Spiritus Christi, Spiritus
Dei bonus; sed et airoXvTws (baud raro), per excel-
lentiam, Spiritus Sanctus Spiritus vocatur; quae
res etiam Dei potentia seu virtus nominatur.
Luc. i. 35. Quo de nomine breviter observetur ; cum rei
49. ' * cuilibet intellectuali tres prsecipuse facultates,
voluntas, intellectus, efficacitas, bisque congruae
tres perfectiones, bonitas, sapientia, potestas, inesse
concipiantur; barum una qusedam, juxta mysti-
cam in divinis oiKovo^xiav, (ut inde modus et ordo
subsistendi cuique proprius insinuentur), singulse
sacrse Triadis Personae (ita TrpoXriirTiKoos loquor)
modo quodam appropriatur ; Patri* nempe, quae
facienda sunt ex arbitrio decern ere; Filio, sapien-
tissim^ ratione disponere ; Spiritui Sancto, virtute
praepotente exequi et efficere: unde prout Filius
Dei Sapientia, ita Spiritus sanctus Dei Potentia
(substantialis utique) nominatur : buic certe rei,
qualiscunque sit (qualis enim, postea comproban-
dum est) satis liquet proprie et primario Spirits
Sancti nomen adscribi. Verum exinde per figuratam,
uti fit, deflectionem seu metonymiam, operationis,
quam ille Spiritus exerit, modus, ejus influxus et
efficacia, nee non ejus efiectus qualescunque nomen
boc interdum adsumunt. Ita cum ab boc Spiritu,
modo perquam conspicuo, eximia vis ubertim in-
deretur Apostolis opera mirabilia perpetrandi, po-
I Cor. xii. testas ista (vel ejusce communicatio, manifesta, ij
(pavepwai^ rov Tn^eiz/xaro?, quam S. Paulus vocat) dicta
* Pater omnia pro arbitrio ordinare dicitur, et proindo to 6i-
Xrjixa dictus est.— Vid. Ignatium in Epist.
De Spiritu Sancto. 253
est Spiritus Sanctus; veluti cum scriptum habetur
in Evangelio Joliannis, outto) ^v irueu/uia ayiov, hoc Jo^ivii- 39-
est, nondum ejusmodi potestatem acceperant Apo-
stoli, vol nondum ista Sancti Spirittls efficacia com-
paruerat : item ubi discipuli quidam in Actis sibi Act. xix. 2.
nondum innotuisse dicunt, an esset Spiritus Sanc-
tus; id est, an talis divinae vis peculiaris commu-
nicatio. Cum vero Spiritus prophetise, Spiritus Rom. viii.
revelationis, Spiritus sapientiae, similesque memo- |- , j
rantur (quales Spiritus augeri, auferri, extingui ^ ^«g- "• 9-
nonnunquam innuitur), palam est ejusce pbrasibus i Thess. v.
Spirittis Sancti efFectus, dona, cbarismata, fructus, J^cor. xii.
evepytjfjLara denotari; qualia proinde numero plurali^'j^j ^ ^^
irvemara vocantur; ut cum a S. Paulo prsecipitur,
^rikwrai eare irvevindTwv' et CUm ab CO nonnuUis i Cor. xiv.
SiaKpia-ei^ irvevindTwv donari affirmatur; ut et cum J^cor. xii.
prophetarum Trvev^ara prophetis subjici vel subor- J°^^^ ^j
dinari dicuntur : his autem et ejusmodi (quicunque 3^.
sunt) sensibus metonymicis exclusis, nos de Spiritu
Sancto juxta sen sum proprium et primarium jam
agere prsemonemus.
Pro reliquorum terminorum explicatione pauca
jam subdemus. Cum Spiritum Sanctum personam
dicimus, intelligimus rem singularem subsistentem,
intellectualem, (completam scilicet, vel avToreXri),
vel, ut Boethius" definit, rationabilis natures indivi-
duam substantiam; Grseci virocrTaaiv (quae vox la-
tioretiam res intelligentise expertes comprehendit),
hoc est, substantiam^ concrete sumptam, sive rem
subsistentem, (to ewnocTTaTov) hue adhibuerunt;
quod vocabuli etiam in Sacra Scriptura extat,
ubi Filius Dei Patris respectu dicitur x^p^^f^TVp -rfj^ Heb. i. 3.
i/7ro(7Taa-ew9 auTov' quo minus causse fuit, cur hypo-
" [De duabus Nat. Christ. 0pp. p. 950. Ed. Basil. 154G.]
254 . De Spiritu Sancto.
stasis verbum ita refugerent, aut timidius admitte-
rent Hieronymus'', et alii Latini; subverentes
quippe, ne illo utentes tres essentias agnoscere
viderentur; cum usitatiori significatu, ut Augusti-
nus notat^, nil aliud denotaret substantia quam
essentiam. Unde non audemus, ait ille, dicere
unam essentiam, tres substantias; sed unam essen-
tiam {vet substantiam) , tres autem personas^. Sed
hoc nil aliud erat, ut subnotabat Nazianzenus^,
quam irepl Xe^etSiwv Xvyoixaxelv, de voculis discrepare,
cum sive personam, sive hypostasin, sive to ewTroar-
Tarov dicimus, idem sentiamus. Nos hoc idcirco
ponimus, ut Socini et IploIo^cov excludamus senten-
tiam, qu9e Spiritum Sanctum nil aliud esse vult
quam accidens, aut accidentale quoddam; divinam
nempe potentiam, vim, aut efficaciam.
Distinctam adjungimus, ut Praxeae, Hermo-
genis, Noeti, Sabellii, similiumque dogma repro-
betur''; quod Patrem, Filium, et Spiritum Sanctum,
confundens, ipsorumque proprietates destruens, un-
am ex omnibus Personam trinominem effingit, ev
fiL(j. v7ro<7TQ(r€i T^eTs ovofxaa'ia^ asserens, et Ttjv Tpidca
(jvva\oi^Y]v efficiens, ut tradit Epiphanius °. Distinc-
tionis autem vocabulum prse reliquis huic mysterio
commodius applicari censent Scholastici; quum
^ Epist. ad Damas. [0pp. Tom. iv. p. ii. col. 20.]
^ De Trin. v. 1. 0pp. Tom. viii. col. 838 b. [Essentiam dico,
quae ova-la Grsece dicitur, quam usitatius substantiam Tocamus.]
^ Ibid. cap. 9.
^ Orat. XXXIX. [0pp. Tom. i. p. 684.] Hepi rov jjxov /xttepoXo.
yelv, circa sonum argutari. [Orat. xLii. p. 759.]
^ 'Qs fir}T€ rfjv 2a/3eXXtoi; voaov x^P^^ Xa/Sfii', crvyxfOfxepau tSp
vTroo-rdaeoiVy etrovv t5>v IdiorrjTcov avaipov^xivav. Patr. Conc. Const.
Epist. ad Conc. Rom. apud Theodor. Eccl. Hist. v. 9. [0pp. Tom.
III. p. 716 D.]
"" [Heer. lxii. Tom. i. pp. 513 b, 614 d.]
I
De Spiritu Sancto. 255
diversitas et differentia nonnullum essentiae discri-
men subinnuere videantur. In divinis, inquit
Thomas'^ vitare dehemus nomen diver sitatis et
differenticB ; possumus autem uti nomine distinc-
tioniSy propter oppositionem relativam: quam ta-
men cautelam baud morosius observant Patres;
nam apud illos subinde irpocrcoTrwv erepoTr)^, Kal
Siacpopd, quin et nonnunquam Siaipeai^, occurrunt®;
quanquam SiaKpiaiv lubentius adhibere videantur.
Nos simpliciter asserimus Personas t-oIs i^LWfjLaai
SiaKpiveaOaij ut Nyssenus ait, aXXov Ktti aWov, ut
Nazianzenus^, persistere; a se vere, plusquam mero
conceptu vel nomine, distingui, propter distinctas
personales proprietates, sen relationes.
Porro, cum coessentialem (hoc est, oinoovtriov, quod
vocabulum adeo percrebuit olim, et contentione
tanta passim exagitatum est, quod avvSea-juov iricr-
TCC09, et 6p6o^o^ia9 propugnaculum, recte sentientium
qui proinde oiJiovo-iaaTaij coessentialistse, dicti sunt,
tesseram appellitant Patres) dicimus Patri Filioque
Spiritum Sanctum, intelligimus essentiam Dei,
(quae simplex est et una,) cum suis omnibus per-
fectionibus et attributis (aeternitate, maj estate, bo-
nitate, sapientia, potentia) inj&nitis, Spiritui Sancto
inesse, vereque attribui: vel idem brevius effe-
rendo, Spiritum Sanctum esse Deum ; contra quam
olim semi-Ariani, qui dicti sunt, et princeps inter
eos Macedonius, statuebant. Hasce vero thesis
nostrae partes S. Augustinus ita bene paucis com-
^ [Sumra. Theol. Pars i. Qusest. xxxi. 2.]
^ NOi/ Se 8i8aa-Ke roaovTOV ddevat jj-ovov, fiovada ev Tpiddi /cat
Tpiada Iv fxovadi Trpoo-KvvovfievrjVj napddo^ov ^xovcrau, Koi rfjv Siaipe-
aiv, Koi rfiv evaxnv. — Greg. Naz. [Orat. xxv. 0pp. Tom. i. p. 468 a.]
Apud Augustinum personse scepe diversse dicuntur.
^ [Epist. CI. 0pp. Tom. n. p. 86 a.]
L
256 De Spiritii Sancto.
plexus est: Pater, inquit, et Filius, et Spiritus
SanctuSj et propter individuam Deitatem unus Deus
est, et propter uniuscujusque proprietatem tres Per-
soncB sunt, et propter singuloriim perfectionem partes
unius Dei non sunt^.
Ultimo, Cum Spiritum Sanctum a Patre Fili-
oque procedere dicimus, modus et ordo designantur
originis huic divinse Personae convenientis : Spiri-
tui nempe Sancto, peculiar! modo (ineffabili quidem
illo, sed qui per hoc processionis vocabulum utcun-
que designatur), tarn a Filio, quam a Patre, divi-
nam quam babet essentiam communicari; contra
quam nuperiores Grseci dogmatizant.
His expositis, thesis nostras singulas partes
breviter (etenim ne fusius aut pensiculatius agam,
rerum vetat multitudo) comprobatas dabo.
I. Imprimis, Contra Sabellium dico, Spiritum
Sanctum a Patre Filioque vere, plusquam nomine,
distingui.
Distinguitur a Patre : nam,
io^7i"&c ^ Patris Spiritus dicitur; neque proculdubio
ilia relatio commentitia est, aut reali fundamento
destituitur: ejus itaque termini sunt vere distincti.
Job. XV. 2 Spiritus Sanctus a Patre eKTropeverai (hoc
est, egreditur vel procedit) ; alius itaque sit opor-
tet; nee enim ab eo quicquam vere procedere
concipiatur, a quo non nisi conceptu vel nomine
tenus differt.
Joh. xiv. 3 Consimiliter a Patre mitti, conferri, donari
dicitur; quae certe veram aliqualem distinctionem
arguunt.
I Cor. ii. 4 Spiritui Sancto tribuuntur nonnulla, quae
Gal. iv. 6. Patri minus congruunt ; veluti speciatim quod
^ Contra Maxim. [Lib. ii. 0pp. Tom. vni. col. 699 b.]
De Spiritu Sancto. 257
(TcojuariKw eicei, Specie corjpored, apparuerit; quodLuc.iii.22.
descenderit, et resederit super Christum, adspec-
tante Baptista : Vidi, inquit Johannes, Spiritum Joh. i. 32,
descendentem quasi columham, et mansit super ^^'
eum: atqui Deum (Patrem utique) nemo vidit^^^-^-}^-
unquam, ait idem Evangehsta: 7iec eum, S. Paulus 12.
addit, videre quisquam potest, 16.
5 Denique Spiritus Sanctus est noster apud Gai. iv. 6.
Deum advocatus, damans^ in cordibus nostris, et ,4. ' ''^'"
Patrem interpellans {virepevrvyx^^^'^^) W^ nobis : id fg''™^^^'"'
officii, id actus manifesto veram distinctionem sup-
ponit.
Pares ob causas etiam a Filio distinguitur Spi-
ritus Sanctus : nam,
1 Filii Spiritus dicitur ; neque de nihilo haec Gai. iv. 6.
relatio.
2 A Filio mittitur : \^ov eyw airodTeWw, inquit Luc. xxv.
Christus de Spiritu Sancto. ^^'
3 Super Christum descendit et mansit, ipsum Luc.iy. i.
replevit, ipsum egit, seu duxit; ipsum unxit; sed ° '"^■^'^"
et ejus operatione Filius carnem suscepit : ergo
di versus est a Filio.
4 Aperte distinguit ipse Christus inter ohloqui Matt. xii.
Filio et in Spiritum Sanctum hlasphemare, ^^'
5 Spiritus Sanctus a Filio accepturus dicitur, joh. xvi.
quod annunciarit discipulis, ac inde Filium glorifi- ^'^'
care.
6 Multa Filius fecit, et passus est, quae Spiri-
tui Sancto convenire vel attribui nequeunt; quod
incarnatus est, et humanam naturam suscepit;
quod passus est, resurrexit, ascendit in coelos.
7 Exerte demum Spiritus Sanctus dicitur alius joh. xiv.
16.
^ *Ev w KpdCoiMfv . — Rom. Yiii. 15, 26.
B. VOL. IX. 17
258 De Spiritu Sancto.
a Filio : e-yo) epwrrjao) tov Uarepa /cat aWov ira-
paKXtjTov o(ti(j€i v/uuvj ait Dommus.
Ita separatim Spiritus Sancti ab utroque dis-
tinctio monstratur. Porro conjunct e variis in locis
liaec distinctio significatur; nam tribus illis, con-
stant! quadam oeconomia, certus ordo assignatur,
propria munia quaedam et energiaa peculiares ad-
scribuntur; id quod absque reali fundamento fac-
Eph.ii. 18. turn existimare par non est. Per Christurriy inquit
S. Paulus^ hdbemiis accessum in uno Spiritu ad
Patrem: quorsum per has ambages bac districta
methodo proceditur, si Pater, Pilius, et Spiritus
Sanctus solo nomine distinguuntur ? quorsum et
2 Cor. xiii. idem Apostolus ita benedicit ? Gratia Domini nostri
*^* Jesu Christij et charitas Dei, et communicatio Spi-
I Cor. xii. ritus Sancti sit cum omnibus vohis : quorsum is
'^' ^' ' discrete Patri energematum, Filio ministeriorum,
Spiritui Sancto charismatum, peculiarem adsignat
I Pet. i. 2. dispensationem? Quorsum etiam S. Petrus sanc-
torum electionem Patri praedestinanti, Filio pro-
pitianti, Spiritui sanctificanti adscribit? Sane divi-
norum oraculorum gravitati, simplicitati, sinceri-
tati non convenit, ita perpetuo tenore tres illos, ut
tres, nedum nominibus, at reipsa, essendi modo,
operatione diversos proponere, si nulla praeter notio-
nalem illam subsit distinctio ? quid hoc aliud esset,
quam nobis errandi non tarn occasionem prsebere,
quam necessitatem imponere? nisi veritatis unices
magistros consulto argutos, perplexos et obscures
arbitrari velimus. Porro, tres in Coelo testimonium
perhibere Patrem, Filium, et Spiritum Sanctum
I Joh. V. 7. affirmat S. Johannes in Epistola Prima; (saltem,
si textus avOei'Tia constetj) quod et indubie, licet
non junctim, ut in Epistola sua, asseverat in Evan-
I
De Spiritu Sancto, 259
gelio; nam Joh. viii. i8: Ego sum, inquit Chris-
tus, qui testimonium perhiheo de meipso, et testimo-
nium de me perhihetj qui me misit, Pater: rursusque
Joh. XV. 26 : Cum autem venerit Paracletus, ille
testimonium perhihehit de me. Ecce tres in coelo
testes: atque tria nomina (qualia putes Marcus,
TuUius, Cicero), vel tribus nominibus insignita res
omni modo eadem, tres testes baud confecerint.
Denique Baptismi forma distinctionem banc evin-
cit ; nam Baptismum subeuntes, Patrem, Filium, et
Spiritum Sanctum agnoscere profitemur; iis sin-
gubs cultum prsestamus, et obsequium pollicemur :
quod agentes nos paria facere vult SabeUius, ac si
subditi Caio, JuHo, Csesarique fidem obstringere
juberentur; quale quid a Deo solenniter institui,
nemo non videt quam absurdum sit statuere. Satis
haec, opinor, Sabellianum dogma convellunt, nos-
trseque thesis unam partem confirmant.
II. Dicimus, secundo, Spiritum Sanctum esse
Personam, non accidentale quid, ut sentiunt asse-
clse Socini.
I Suadetur hoc imprimis ex iis, quae de Patris
ac Spiritlis Sancti distinctione prselibata sunt. Et-
enim ejusmodi tenuis, aut ferme nulla, distinctio,
qualis inter ens quodpiam et ejus efficaciam versa-
tur, (prsesertim in hoc casu, si Dei simplicissimam
naturam et simplicissimum agendi modum atten-
damus,) minus rem attingit, nee omnino sufficit illi
fundandse distinctioni, quam inter Patrem et Spi-
ritum Sanctum (uti monstratum est) constituit
Scriptura. Enimvero in hac parte Socinus (quan-
quam is subinde Catholicis Sabellianismum impin-
gere solet) a Sabellio nihil discrepat; etenim Sa-
bellius ipse Filium et Spiritum Sanctum Patris
17—2
260 De Sjnritu Sancto,
alias ac alias energias esse; ut et sic eos a Patre,
velut a sole lucem ac calorem, distingui professus
est; quod non obstitifc ne Patres eum, quasi nullani
poneret veram distinctionem, redarguerent : prout
re vera Deus a potentia vel efficacia sua, quoad rem
ipsam, non distinguitur.
2 Porro, Colligitur hoc ex ipso Spiritlas no-
mine, quod certe primario substantiis (tarn corpo-
reis quam incorporeis) impositum est, ipsi Deo
{ova-Lw^ws intellecto) angelis, animse humanse; quae
res universse sunt substantias; unde verisimile fit,
ei de qua agimus rei, quoniam et ipsa p*ariter est
substantia, ab optimo vocum arbitro Deo, Spiritus
nomen assignari; Sancti, distinctionis in gratiam,
insigni adposito epitheto. Confirmatur hoc ex eo,
quod cum ipse Deus ovaicohw^ sit Spiritus (ut apud
J0h.iv.a4. S. Johannem in Evangelio habetur expressum),
ejus efficacia parum apte sibi nomen hoc idem ad-
sciscat; prout inde quod anima nostra essentialiter
est spiritus, incongruum esset ejus vim quampiam
animse spiritum appellare. Idem amplius exinde
I Sam. xvi. confirmatur, quod qui bono Dei Spiritui opponitur
^' spiritus malus non est efficacia Dei, sed res sub-
sistens; id quod et bonum quoque Spiritum arguit
esse rem subsistentem : idem corroboratur ex eo,
1 Cor. ii. quod Sanctus Spiritus ab Apostolo comparatur ei
spiritui, qui in homine situs ejus intima consiha
rimatur et persentiscit ; spiritus autem hominis est
substantiale quid; unde irapaWrfKw^i et Spiritum
Sanctum esse tale quid innuitur. His accedit,
quod Spiritui Sancto potentia, vis, efficacia ascri-
Rom. XV. buntur ; els to irepiacreveiv vfxas ev Trj eXTrihi, ev ouvdjULci
^^' ^^' UvevfxaTos 'Ay'iov, inquit S. Paulus; potentiam vero
potentiae, vim vi, efficaciam efficaciae adscribi, non
ita congruum est.
De Spiritu Saneto. 261
3 Porro, Sacra Scriptura (quacum loquente
sentire nos decet) Spiritum Sanctum passim ut
Personam describit, personalibus elogiis, officiis,
attributis, operationibus insignitam; talibus et illis,
quae divinse tantum efficacise nee sono nee re con-
veniunt.
(i) Imprimis de Spiritu Saneto loquens,
Personse congruum articulum ipsi consulto et quasi
de industria accommodat : orav eXOi^ eKfii^os, to Joh. xvi.
iruevjua ttjs aArjtfeia^. Ta tou kjcou ouoei^ oidev, et fXTj x\. 26.
TO TrvevjULa tou Oeov. Quorsum ita (alioquin prseter u.
analogise grammatics© rationem) stylum tempe-
rare, vel inflectere, nisi ut Spiritus Sancti perso-
nalitas subindicetur ? is si nil aliud quam Dei vis
esset, nihil opus esset, imo potius incommodum
foret, ejusmpdi phrases adhibere.
(2) Pursus, Attribuit ilia Spiritui Saneto
officia personalia : Magistri; sKelvo^ vfxa^ h^a^ei joh. xiv.
iravTa* DuctOTlS; oorjytjaei v/mas et? Traaau tyiv aXtj- j^^i. xvi.
Ociav' Momtoris'i vwoixif^aei v/jici^ iravTa' Testis; y-
€K€ivo's iiapTvpriaei Trepi e/uov ' quinimo (quod fortius ^^'
evincit) Legati, qui mentem divinam non tanquam
a se, verum ut a Patre Filioque deputatus ac in-
structus annunciat; ov XaXrjaeL a(f> eavTov, dXX' 6a a Joh. xxi.
av cLKOvcrr] XaXrjaei, kqI to. ep-^ofxeva dvayyeXel v/ixlv' '
iravTa oaa e^et o LiaTtjp e/ixa ggti cia tovto envoVy on
€K Tov €/uLov X>7\|/6Tat* quss sauc nuUo pacto divinse
potentise vel efficaciae conveniunt, at personam
liquidissime respiciunt: nam quod ab agente quo-
piam peragitur, id de ejus efficacia, tanquam ab
ipso distincta, prsedicari, prseter loquendi rationem
atque morem fit; prsesertimque divinse (nos sim-
plicissime planissimeque docendos suscipientis)
Scripturse ab indole abhorret. Dei efficaciam a
262 De Spiritu Sancto.
Patre Filioque mitti, a Patre Filioque (non a
seipso; a quo seipso die sodes? qui ipsum ab ipso
Patre non distinguis) loqui, a Patre vel Filio quae
annunciet audire, quam horride durum et obscurum
est? quid non audent, qui Sacris Literis (ad nos
instruendos comparatis) ejusmodi caliginem ad-
spergere non verentur? Quinetiam adsimiliter
Spiritui Sancto Paracleti (seu Advocati) tribuitur
officium, qui apud Deum causam nostram agit, pro
nobis orat ac intercedit; verum Patris efficaciam
(quae vix concipi potest, neque concipi debet, a
Eom, viii. Patre distincta) Deum alloqui, Patri nobisque
mediam interponi, nimis quam (ut caetera) per-
plexum est, et aiviyixarwie^,
(3) Porro, Spiritui quoque Sancto S. Scrip-
tura tribuit facultates, et his adnexas operationes,
I Cor. ii. plane personales; quales sunt Intellectus; Spiritus
omnia perscrutatur etiam profunda Dei: T/s ol^ei/,
I Cor. xii. et fJLi] TO Hveuiiia'y voluntas j maifje^ eKacrro} KaOo)^
fiovXerai' AfFectuS tristitiae et irae; /mrj XuTrelre to
Trvevfxa to ayiov tou Beod; Spiritum ejus exacerba-
Joh. iii. 8. runt; Sensus; oaa av uKovcrr} XaXiiaei' Sermo; cum
Ps.cvi.' 43! ibidem tum alibi saepe, Non enim vos estis, qui
13. * ^^^' loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur
Matt. X. in vohis. Dixit Spiritus Sanctus, Separate mihi
Actsxni.2. -^<^^'^<^^^^ <^tque Sauluia: Addo locum ilium (ut
Act. X. 19. mihi videtur) luculentissimum : Petro autem cogi-
tante de visione, dixit Spiritus ei, Ecce tres viri
qucerunt te; surge itaque et vade cum eis nihil duhi-
tans; quia ego misi illos, Haec, inquam, et agnata
complura liquido personaha sunt; neque qualitatem
• aliquam aut energiam, sed hypostasin vivam ac
intellectualem repraesentant : haec omnia ceu per
TrpoawTTOTrouav, (hoc est, quasi dramatice) prolata
I
I
De Spiritii Sancto. 263
interpretari, quid fuerit aliud quam oracula Dei
velut in Pythios griphos transformare, deque
Theologia Mythologiam efficere? ut emphasis
causa, in re minus obscura vel ardua, ejusmodi
schemata nonnunquam adhibeat S. Scriptura, nil
officit, fateor; sed ut rem gravissimam subhmis-
simamque quasi perpetuo tortuosis istis loquendi
formis involvat, equidem ejus sanctissimse simpli-
cissimseque majestati consentaneum hand videtur:
certe prout simplicius, clarius et intelhgibilius, ita
majori compendio dici potuisset, Deus cognoscit,
Deus Yult, Deus hoc vel illo modo afficitur; Deus
loquitur: quam Dei vis cognoscit, Dei potentia
Tult, Dei efficacia loquitur. Si nihil hi modi
loquendi discreparent, at saltem clarior, simpHcior
ceu expeditior est ille ; nee adeo dubiis aut errori-
bus ansam prsebet. Non inepta saltem deberet
esse TrpoacoTroiroua talis, at quse rei propositee quam
apposite conveniret ; id quod in hoc casu non con^
tingit; nam ex illis saltem attributis personalibus
nonnuUa sensus istos figuratos vix admittunt ; aut
plane duriusculum est divinam vim cognoscere,
vel audire; et divinam efficaciam ira vel moestitia
affici (hoc est evepyeiav pati) quis commode dixerit?
(4) Spiritus Sanctus simili modo, parique jure,
quo Pater et Filius, est fidei, cultus, obsequii nos-
tri object um : addo, cum in Spiritum Sanctum blas-
phemia committi dicitur, eadem plane loquendi
forma, qua in Filium, significatur eodem modo
Spiritum Sanctum esse personam, quo Filius est
persona : ahoquin comparatio minus apte videretur
instituta: id quod cum alias plurifariam constet,
(ut postmodum ostendetur) tum prsesertim e S.
Baptismi forma ab ipso Domino instituta; ubi
2C4 De Spiritu Sancto.
scilicet seque in Spiritus Sancti nomen, ac in no-
men Patris et Filii baptizamur ; quo significatur, at-
que solenni contestatione sancitur, e parte quidem
divingi tres ilios ita junctos et quasi confoederatos
nobis conspiranter propitios et faventes esse; nos
ab iis in disciplinam, in gratiam, in clientelam ac-
cipi; eos nobis (foederis initi leges atque conditio-
nes implentibus) paratos et promissi jure velut ob-
strictos esse beneficia qusedam eximia elargiri; e
parte vero nostra, nos solida fide tres illos pariter
(hoc est penitus) agnoscere et amplecti; nos in illis
parem (hoc est, summam) spem et fiduciam repo-
nere; eos omnes et singulos suprema nos reveren-
tly prosequi; quin et iis perpetuum (et quoad ejus
a nobis fieri potest, perfectum) obsequium sancte
spondemus: quod agentes (sicut Athanasius, vel
sub Athanasii nomine quis alius vetustus scriptor
effatur) plusquam simpliciter adoramus Spiritum
Sanctum : el ce /xrj elat TeXeioi ^pitrriavol o\ KaTviyoV'
fx€voi, TTpiv ri j3a7rTL(79(Ji}(Tiy jBa'TTTiaOePTe^ Se TeXeiovprai*
TO jidiTTiaiia a pa fxeti^ov ean t^s irpoa-Kwrja-ecos^, Ex-
hinc quis non perspicit, in hoc Eeligionis nostrae
primo preecipuoque mysterio Spiritum Sanctum
nobis ut personam exhiberi, circa ilium ut talem
nostri praecellentem banc officii partem, cultum
hunc eximium versari? Hue autem attendentes
adversantium sententiam multis sentiemus incom-
modis nrgeri. Nam si Spiritus Sanctus non est
persona, minus apte (vel potius admodum incon-
grue) cum duabus aliis personis in eundem ordinem
censumque coaptatur; minus recte res adeo toto
genere diversse (subsistentes, et non subsistentes)
copulantur, nobisque forma prorsus e^dem tanquam
^ Dial. I. con. Maced. [0pp. Tom. ir. p. 644 r.]
De Spiritu Sancto, 265
similia cultus objecta proponuntur; quin et frustra
ac superfine Spiritus Sancti nomen adponi videtur,
si nil prseter Dei patris efficaciam designat: nam
Patrem ^gnoscentes, ejus una patientiam et effica-
ciam (divinae naturae congruam) agnoscimus: Pa-
trem colentes, simul ejus potentiam suspicimus;
Patri nos in obsequium addicentes, ejus juxta po-
testati nos subdimus : veluti si quis regi se fidum
et obsequentem poUicitus ac obtestatus est, eatenus
abunde satisfecit officio suo, nihil ut sit opus post
fidem sic obstrictam, etiam se regiae potentise vel
efficacioe cuipiam devotum profiteri: supervacanee
regem a regi4 potentia divelli quis non videt?
Sciscitari quoque licet, annon simili ratione par
esset in divinse bonitatis, aut divinse justitiae, vel
divinae sapientiae, vel alterius cujusvis attributi
divini nomen, aeque ac in nomen divinae potentiae
nos consecrari? Miras itaque tenebras et affanias
augasto huic mysterio inducit expositio Sociniana :
quod tamen decuit clarissime nobis et simplicissime
proponi; ne in ipso Christianae professionis aditu
cespitandi porrigeretur occasio.
(5) Etiam perspicue Spiritus Sancti personali-
tatem evincit, quod sub visibili rei subsistentis spe-
cie, ci^ei awfxaTiKWj apparuisse memoratur in Evan-
gelio. Rei scilicet accidentalis res substantialis
haudquaquam idoneum est symbolum aut reprae-
sentamen; nee ejus nomen adsumat commode. Rei
minime subsistenti parum congruit ad instar co-
lumbae descendere, Christoque incumbere : quod si
Spiritus Sanctus esset tantum efficacia Dei Patris,
(quandoquidem facultatum et operationum effectus
suppositis suis aptissime tribuuntur,) exinde dici
posset, (idque rectius et magis proprie,) Patrem
266 De Spiritu Sancto.
ipsum apparuisse corporea specie, Patrem descen-
disse, Patrem Christo insedisse; Patrem S. Bap-
tistse conspectum esse; quod a veri specie nimis-
quam abludit, et a nobis antea rejectum est. Taceo
(quod antehac attigimus) Spiritum Sanctum inter
tres in ccelo testificantes recenseri; quod et pecca-
tum in Spiritum Sanctum a peccatis disterminatur
in Deum Patrem admissis. Ut et prsetereo quod
Personarum trinitas, e Patrum complurium sen-
tentia, in ilia quae Abrahamo facta est apparitione
Gen. xviiL (ubi, AppciTuit ci Dominus; et Apparuerunt ei tres
viri, dicitur) reprsesentatur^ ; ut et quod eandem
Esa. vi. 3. hymnus ille rpicrayio^ (apud Esaiam et Apocalypten)
8. * ' insinuat; ut et quod, Creavit EloJum, Faciamus
hominem, et similia^, eodem referantur : nam e dic-
tis Socinianus error abunde refutatus videtur, et
altera theseos nostrse pars constabilita.
III. Asserimus, tertio, (supposita jam ejus per-
sonalitate,) Spiritum Sanctum esse coessentialem
Patri Filioque; seu divinam illam unicam essen-
tiam ei cum Patre et Filio communem esse; seu,
quod eodem recidit, Spiritum Sanctum esse Deum
(summum ilium, absolute propriissimeque dictum).
Cum enim unum esse Deum et Sacrae Literse passim
clament, et omnes facile consentiant, si Spiritus
Sanctus sit Deus, Patri Filioque (qui jam Deus esse
supponitur) necessario coessentialis erit: quod vero
Spiritus Sanctus est Deus (contra Macedonium, et
ei oiJioSo^ovi) hujusmodi demonstratur argumentis.
^ Cum vero tres viri visi sunt, nee quisquam in eis vel forma
vel setate vel potestate major ceteris dictus est, cur non hie acci-
piamus visibiliter insinuatam per creaturam visibilem Trinitatis
sequalitatem, atque in tribus personis unam eandemque substan-
tiam? — Aug. Trin. 11. 11. [0pp. Tom. vm. col. 784 c] Cf. cap. 12.
* Jehovah Elohim , Deut. vi. 4.
Dg Spiritu Sancto. 267
I Spiritui Sancto Dei nomina maxime propria
titulique summopere divini passim attribuuntur ;
ex interpretatione justa nimirum, et consequentia
perspicua; quatenus ssepenumero (pene dixeram
semper) variis ex occasionibus simul ad Deum et
Spiritum Sanctum eadem verba, opera, factaqne
referuntur; quicquid ut Deus dixisse, fecisse, vel
utcunque gessisse tradatur, id etiam a Spiritu
Sancto juxta dictatum, confectum, transactumque
perhibeatur; et vicissim ut quicquid Spiritum
Sanctum quomodocunque spectet, id pariter ad
Deum referatur; id quod rebus Dei Spiritusque
Sancti nomine designatis essentialem intercedere
quandam identitatem vel unitatem arguit. De
Israelitis nequiter incredulis et immorigeris in
Psalmo dicitur : Tentaverunt et exacerhaverunt ps. ixxviii.
Deum excelsum ; id sic exprimit Esaias : Ad ira- ^^'
cundiam provocaverunt, et qfflixerunt Spiritum io,'vi. 9.'
Sanctum ejus. Ananiam insimulat S. Petrus, quod 25! ' ^^^"^*
Spiritui Sancto mentitus esset, ac inde quod Deo;
Ananias, inquit, cur tentavit Sathanas cor tuum Act. v. 3,
mentiri Spiritui Sancto f mox autem subjicit, No7i ^'
mentitus es hominibus, sed Deo; plane, nominibus
illis eandem rem designat; plusquam innuit idem
esse mentiri Spiritui Sancto, atque mentiri Deo.
Servator noster, ut homo, conceptus est a Spiritu
Sancto, proptereaque Dei natus fuit: Spiritus Lnc. i. zs.
Sanctus (inquit Angelus ille) superveniet in te, et
virtus AUissimi ohumhrahit tihi; ideoque quod et
nascetur ex te sanctum vocabitur Filius Dei; quo-
modo constabit aut consequetur id, nisi Spiritus
Sanctus sit Deus? Dominus etiam noster cum
Dei, turn Spiritus Sancti virtute miracula perpe-
trasse narratur : Si ego (apud Matthseum ait ipse) ^^^*- ^"-
268 De Spiritu Sancto,
in Spiritu Dei ejicio dcemonas ; apud Lucam vero,
Luc. xi. 20. 5^{ ego digito Dei (hoc est, Dei potentia) ejicio
Act. ii. 72. dcemonia. Eadem in Actis Petrus Deum fecisse
Rom. XV. dicit. Utramque phrasin ^equipollenter effert S. Pau-
lus per SuvdfX€L YlvevjULaTos 'Ayiov. Scriptura Sancta,
2 Tim. iu. quoniam a Spiritu Sancto dictata, Oeoirvevaros dici-
iPet i II ^^^* -^^'^^'^ in prophetis Spiritus, ait B. Petrus, et
Heb. i. I. idem alii passim ; Dixit in iisdem Deus, ait Apo-
&c. ' stolus ad Hebraeos, et itidem alii, toties, quoties S.
pagina Dei Verbum appellatur. Spiritus Sanctus
in cordibus nostris charitatem difFundit, et opera-
iThess.iv. tur; ideo OeoSiSaKroL dicimur ad nos mutuo diligen-
dum: quin omnis virtus idcirco promiscue Deo
Spirituique Sancto tanquam immediatis authoribus
Rom. viii. ascribitur : Erei/VaTt Qeov ayeaOai, et o Qeos ccttiv
Phil. ii. 13. evepytov kol to deXeiv Koi to evepyelv, idem denotant.
Unusquisque porro fidelis Christianus ideo tem-
plum (hoc est, locus Deo sacratus) vocitatur, qua-
tenus ei Spiritus Sanctus speciali modo prsesens
est: ovK o'ioaTe, oti paos Qeov eaTS, Kal to Hvevixa
Tov Qeov oLKel ev v^ilv\ (inquit Paulus;) Annon
scitis vos esse Dei sacrarium? unde scitis? inde,
quod Dei Spiritus vos incolit; quoniam utique
divini Spiritus inhabitatio nil aliud est quam in-
habitatio Dei. Hursus idem Apostolus: ev w Kal
vfiei^ avvoiKooofxeiade eis KaToiKtjTi^piov tov Qeov ev
YlveviuaTL' ad hahitaculum Dei in Spiritu ; hoc est,
eatenus habitaculum Dei, quatenus Spiritus Sanc-
tus in vobis habitat. Quomodo disertius aut peni-
tius Spiritus Sancti divinitas enunciari poterat?
2 Cor. iii. Accedit, quod expresse S. Paulus Spiritum Sanc-
' turn appellat Dominum: 6 Se Kvpio^ to Uveviud
€(TTi' TO Uvev/ua verbis immediate subsequentibus
TO Uvevfia Kvpiov dicitur; (quod et prius in eodem
1 Cor.
t6, 17.
vi. 19.
2 Cor.
16.
iii.
vi.
Eom. ^
9.
vm.
Ephes.
22.
ii.
De Spiritu Sancto, 269
capite TO Wveviiia Qeov ([wvto?, uti Chrysostomus
adnotat;) itaque Domini Spiritus et ipse Dominus
est, ad quern Judaei, dempto velamine mentes
eorum obtegente, revertentur. Demum S. Johan- i John v.
nes Patrem, Filium, et Sp. Sanctum unum esse "
testatur; adeoque Spiritus Sanctus est Deus, utri-
que coessentialis.
Exhinc corollarii loco, Macedonianorum retun-
ditur importunitas, nihil aliud fere, quam ubinam
Spiritus Sanctus in Sacris Literis exerte Deus ap-
pellatur, sciscitantium"" : Ubi Deus appellatur, ais?
Ubi non? inquam ego: siquidem cum passim in
eodem diplomate, vel in eadem historia, Csesari et
Imperatori eadem dicta, facta, gesta memorentur,
recte pronunciari possit, quod ibidem Csesar appel-
latur imperator; id quod nemo, reor, inficias ibit.
2 Spiritui Sancto expressissime tribuuntur om-
nigenae Dei perfectiones incommunicabiles, divinse
naturae characteres et idiomata. Ipsum imprimis
Sancti (absolute, avrovofxaa-riKm, characteristice po-
situm) epitheton hue pertinet: siquidem, (ut in
Annae hymno habetur,) Non est sanctus ut est
Dominus, neque enim est alius extra te — non est i Sam. ii.
alius nempe praeter Deum absolute perfecteque
sanctus, (hoc est, a rebus omnibus intervallo quam
longissimo segregatus, procul exaltatus supra om-
nia, peculiariter venerabilis et augustus,) unde
Sanctus ille, *0 ayio^, Dei nomen est plane SiaKpin-
Kov' imo Spiritus ipsius nomen (itidem absolute, et
eminenter positum) adeoque summam puritatem
et perfectissimam (ut cum barbaris loquar) actuali-
tatem signans, idem innuere videtur: quin etiam
aetemitas, immensitas, omniscieiitia, omnipotentia
™ Dial. I. con. Maced. apud Athan. [0pp. Tom. n. p. 551 b.]
270 De Spiritu Sancto.
(quibus utique nullse concipi possunt excelsiores,
aut Deo magis proprise perfectiones) Spiritui
Sancto tribuuntur. ^ternitas; iidim livevixa aucviov
Heb. ix. dicitur Apostolo ad Hebraeos; Quanta magis (in-
quit ille) sanguis Christi, qui per Spiritum ^ter-
nurrh" semetipsum ohtulit immaculatiim Deo f Im-
ps, cxxxix. mensitas ; Quo (inquit Psalmographus) iho a Spi-
ritu tuo f et quo a facie tuo fugiam f qusestio
negationem involvit, ej usque manifestam innuit
rationem : a Spiritu tuo fugere non est, quoniam is
ubique prsesens est. Omniscientia; Spiritus (in-
r Cor. ii, quit B. Paulus) omnia perscimtatur (id est, omnia,
perfecte, funditusque comprehendit,) e^iam^ro/l^nc?a
Dei, Koi ra fidOrj tov Qeov, lioc est, omnia, nulla re
exclusa ; nam si ra (iddrj, tum omnia proculdubio,
quae Deus novit, adeoque quae sciri possunt, intel-
ligit ; ilia nempe, quae comprehendere tam creaturse
sortem longe superat, quam unius liominis captum
transgreditur alterius hominis cogitationes affectus-
que persentiscere, (nam hujusmodi comparationem
instituit S. Paulus) : quod et e Servatoris dicto
Luc. X. 22. COnfirmatur: ovoeh yiPwaKci tU eaTiv 6 Yios, et jULi] 6
HaTi^p' Kal t/9 ecTTiif o UaTrjp, el fxr] 6 Ylos* atqui Spi-
ritus Sanctus quis Pater, et quis Filius, proculdubio
norat: ergo, Spiritus Sanctus Patri Filioque coes-
sentialis est. Speciatim Spiritui Sancto tribuitur
prsescientia futurorum, quae contingenter eveniunt,
(qualis scientia prse reliquis ardua, Deoque summo-
pere propria est, ac inde vulgo divinatio nuncupa-
tur,) quae peculiariter Spiritui Sancto velut ejus
Eph. Hi. 5, immediato principle appropriatur ; undo Spiritus
Rev.'xix. prophetiae (vel propheticus), Spiritus revelationis.
Job. XV. Spiritus sapientiae, Spiritus veritatis audit. His
26.
" Vulg. Sanctum.
De Spiriiu Sancto. 271
accenseri possunt et alia non minus divina Spiritus
Sancti attributa ; velut Independentia quoad volun-
tatem et operationem ; nam, Hcec omnia (gratiarum i Cor. xn.
scilicet istarum eximiarum productionem ; donorum
istorum mirabilium distribution em) operatur units
ac idem Spiritus, dividend singidis prout vult, ait S.
Paulus. Uti Ventus ubicunque vidt spiral, nee aJoh.iii. 8.
quoquam determinari potest, aut inhiberi, ita (quod
Dominus noster in Evangelio Jobannis insinuat)
Sanctus Spiritus pro jure suo ac arbitrio quicquid
vult operatur. Bonitas absoluta; quse soli Deo
convenit (nam Bonus nemo, prceterquam unus, Deus Matt. xix.
ipse:) atqui Spiritus tuus bonus: Deduc me in ter- ^^*
ram rectam (ait Psaltes). Yeracitas absolutissima, ps. cxUii.
(quae et scientiam perfectam et bonitatem extremam ^^'^^ j^
implicat,) qualem innuit ei assignata veritatis abs- ^°-
tractse titulus: Spiritus est qui testificatur (ait S. iJoh. v. 6.
Johannes) quoniam Spiritus"" est Veritas, hoc est
absolutissime perfectissimeque verax. Demum
Omnipotentia Spiritui Sancto congruit, ut ex ejus
operibus constat, quae mox sequenti proponemus
argumento :
3 Nam, tertio, Operationes divinissimse (creatse
cujuscunque rei potestatem transcendentes) adscri-
buntur Spiritui Sancto, quales sunt res creare:
nam, informi massse Spiritus incubans mundum cen. i. i.
enixus est : Spiritus Dei ccelos ornavit, inquit B. Job xxvi.
Job : Verho Domini (canit Psaltes) caili formati ps. xxxiii.
sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum: qui ^'
vero res omnes condidit, Deus est, (o U iravra Heb. iii. 4.
KaTa(TK€vaaa^, Geo?,) infert Apostolus ad Hebraeos.
Res conservare : Emittes Spiritum tuum et creahun- ps. civ. 30.
tury et renovdbis faciem terrce (de rerum continua
° Vulg. Christus.
272 De Spiritu Sancto.
productione seu conservatione significatur). Homi-
nes speciatim cum primitus, tum continuo produ-
cere ; nam a Dei Spiritu promanavit anima proto-
plasti; deque seipso profitetur ille bonus Elihu:
Job xxxiii. SpiTitus Dei fecit me, et spiraculum Omnipoten-
tis vivificavit me. Sed et (quod aliquanto majus
et difficilius aestimetur merito^) homines denuo cre-
Eph.iv.24, are, vel deformatos ad imaginem Dei renovare (ho-
" Coniv. 6, niinis quodammodo demortui spiritum vivifican-
Coio^s's. iii. ^^^ csecam illustrando mentem^ perversos affectus
T?t iii reformando) ; quae efFecta dare prout Deo, sic et
Luc. V. 21. Spiritui Sancto passim attribuitur. Sed et huic
I Cor. vi. adnexum justificare, vel peccata condonare (non
Eom. viii. ministerialiter, sed, quod soli Deo convenit, princi-
Tit. iii. 5. paliter et absolute) nam, Sed justificati estis (inquit
I Cor. xu. g^ Paul us) in nomine Domini Jesu, et in Spiritu
Act. XX. 2)e^ nostri, Ecclesiam influxu suo velut animare :
Compare- SUO nutu temperarc, les^es ei prsescribere, rectores
turEph.iv. . P • . . . 1 1
II. I Cor. ei praencere ; qum et ei extruendae, propagandae,
^^' ® • "* conservandaeque proficua quaeque charismata dis-
pensare (quae sane divinae potestatis omnino pro-
pria, praecipuaque sunt opera). Miracula (hoc est,
opera naturae legibus adversa vel superiora, Deoque
proinde soli congrua) peragere ; quae nempe pecu-
liariter attribuuntur Spiritui Sancto; in his quod
palmam obtinet, resuscitare corpora mortuorum:
Rom. viii. o eyeipa^ tov ^piGTov e/c v€KpaJv, ^cooTroirjcrei Kal to.
OvYira awfxara vficov ^ta to evoiKovv avrou irvevfia cv VfTiv,
inquit S. Paulus. Nullum est denique seu Naturae,
seu Providentiae, seu Gratiae tarn sublime, tam ar-
duum opus, quale non adscribitur efficaciae Spiritus
Sancti, quod potestatem ejus avroKparopiKriv poten-
tiam iravTOKparopiKr^v demonstrat : nullis certe lucu-
^ *H KTiiTis ovx ayid^fi leria-iv, — Basil.
De Spiritu Sancto, 273
lentioribus argunientis demonstrari potest ipsa
summi Numinis omnipotentia.
4 Exinde porro Spiritui Sancto divina majes-
tas asseritur, qu6d ipsi rectissime divinus cultus
exhibetur. Exhibetur is ex proescripto Dei, quan-
do solemniter in ejus nomen baptizati, fidem in
eum spemque nostram defigere profitemur, ei cul-
tum protestamur et obsequium. Idem prsestatur,
cum ad Paulinse benedictionis normam una cum
Domini Jesu gratia, Deique Patris charitate, Sancti 2 Cor. xiii.
Spiritus imploratur communicatio. Idem non ob- ^*
scure significatur, ubicunque (quod baud raro fit)
divinorum in officiorum et operum (tam eximiorum
ac admirabilium) executione Patri Filioque con-
junctus et coordinatus reperitur. Etenim hoc a
Deo zelotypo, suique honoris admodum curioso
(qui gloriam suam alteri se neutiquam commimica- ^^•..^^"- ^'
turum profitetur baud semel), creaturae cuiquam
concessum esse, ut pari quasi passu secum ambulet,
Iparile dignitatis ad culmen evehi videatur, haud-
quaquam credibile vel uUi rationi consonum est'^.
Adhsec, quanta Spiritui Sancto dignitas competit,
qualis ei reverentia debetur, exinde liquido perspi-
citur, quod in eum prolatse blaspbemise singulatim
abjudicatur venia; cujus impetrationem in Deum
Patrem admissa facinora, nee non Christo Dei Filio
intentata obloquia minime respuunt; nee enim rei
natura fert, ut creaturse quicquam detrabere tam
capitale sit, aut tantam aggravationem capiat; ut
1^ Hoia yap Koivcoviq tw KTicrjiaTi npos ktio-ttjv; 8td ti to TTfTTOij;-
fievou avvapidfii'iTai t(0 noirjaavTi els ttjv tcov TravTcov TeXeloicriv ; — Ath.
Or. III. contr. Ar.
'A(T€^€s ovv €(TTi KTicTTov jj TTOiTjTov Xeyeiv TO Uvevpa TOV Qcov,
OTTOTf naaa ypa(f)rj TraXaid re Koi kuiptj pera UaTpos Koi Ylov avTo
avvapiBpei /cat So|a^et.— Id. [de Incam. 0pp. Tom. I. p. 876 D.]
274 De Spiritu Sancto.
et vix concipi potest creaturae honorem divino sic
anteferri''.
5 Accedit his quod cum Christus, etiam ut
Phil. ii. 9. homo supra res Omnes (vwep irav ovofxa, v-rrepavw Trd-
Eph.i. 21. , ^^ ^ ^ \ ^ r , A J- 1
cTt]^ ap-^rj^, Kai e^oi/crms, Kai cuvajuewq, Ut i^pOStOlUS nOS
docet) elevetur ac emineat, nihilominus ille eatenus
Spiritui Sancto subjacet, atque cedit : nam, ut talis,
Matt. i. 20. a Spiritu Sancto naturam suam accepit {to ev avT^
yevvi^Qtv €K TTvevfjiaTos ecTiv ay iou, inquit evangensta) :
Heb. iii, 3. VCrum, TrXeiova TifJLrjv e^6i tou olkou o KaracTKevacras
avToi', j^dem dignitate super at, qui illam extruxit,
inquit Apostolus ad Hebrseos. A Spiritu Sancto
isa. xiviii. missus ost Christus : Dominus (de eo prsedixit pro-
Joii. xiii. pheta) misit me, et Spiritus ejus: atqui, Non est
^ ' servus major Domino suo, nee Apostolus major est
eo, qui misit ilium; non est major, ait Dominus,
Kara XiroT^ra, hoc est, inferior est mittente qui
mittitur. A Spiritu Sancto consecratus est Chris-
Luc, iv. tus, et inauguratus officiis suis : Spiritus Domini
Is. ixi. I. super me, eo quod unxit me, (de Christo prsedixit
Esaias, interpretantibus Evangelistis ;) sed, Absque
Hcb, vii. 7. COntrOVersia t6 eXaTTOv vtto tov KpeiTTOvo^ evXayeiTai,
subdit auctor Epistolse ad Hebrseos. A Spiritu
Job. iii. 34. Sancto Christus ubertim et prseter mensuram exi-
ii.'^-i^o, 5*2. ' miis dotibus ornatus est; at, Beatius esse dare quam>
Act. XX. 35. ^^^^p^j.Q^ Q^ QJ.Q Domini prolatum est axioma. Spi-
Matt. xii. ritus denique Sancti virtute Christus miracula pa-
Heb. ix. travit ; per Spiritum Sternum se obtulit Deo im-
iitim. i. 4, maculatum ; Spiritu resuscitatus est a mortuis ;
quae certe non obscura sunt argumenta Spiritum
^ Quomodo igitur inter creaturas audet quisquam Spiritum
computare ? Aut quis sic se obligat, ut si creaturse derogaverit,
non putet sibi hoc aliqua venia relaxandum ? Ambr. [de Sp. S.
Lib. I. cap. 3. 0pp. Tom. ir. col. 611 a.]
VIU. II.
De Spiritu Sancio. 275
Sanctum Christo, ut homini, prsecellere. Quare
cum extra Deum unum nihil Christo, etiam ut ho-
mine, prsestantius aut superius sit, necessario con-
sectatur Spiritum Sanctum esse Deum.
6 Addo, Cum rerum creatarum, variis ex occa-
sionibus, ordines et classes percenseantur (ut cum Ps. ciii.
ad Dei laudes concinnendas ipsarum universus cho- cxiviii.'
rus advocatur; angeli nominatim, coeli, terrae, ho- l^^^' ^^^'
mines, bestise, plantge citantur; quando census ini- Coi. i. i6.
tur rerum a Christo conditarum ipsique subditarum, Rom/viu!'
quas inter angeli, throni, dominationes, potestates, ''^'
virtutes memorantur ;) mirum sit hunc creaturarum
(modo creatura sit) apicem, hunc ipsarum praecen-
torem et choregum omnino prsetermitti : verisimile
sit, id si Prophetse scissent, aut sensissent Apostoli,
tacituros non fuisse; quod certe si fecissent, scru-
pulos hos tantos eiToresque nobis exemissent; ve-
rum non erat quod facerent, cum revera Spiritus
Sanctus in creatarum rerum censu non sit ; id quod
jam satis astruxisse videmur, adeoque thesis nostrse
tertiam partem comprobasse.
Prsemissis autem omnibus haud leve momen-
tum accedit a tot sanctorum Patrum doctrina, tot
Conciliorum auctoritate, totiusque Ecclesiae tot per
secula decurrente consensu; quibus (absque causis
admodum sonticis) obnunciare, tam a prudenti4 re-
cedit quam a modestia procul elongatur. Notiora
vero sunt ilia et magis apud adversarios confessa,
quam ut opus sit iis immorari.
IV. Superest, ut quam paucissimis ultimam
theseos partem (quae Spiritus Sancti originem
spectat) comprobatam demus; nempe Spiritum
Sanctum a Patre Filioque procedere.
I Quod Spiritus Sanctus a se non est, uti Pater,
18—2
276 De Spiritu Sancto.
perspicuum est; quoniam isto posito, duo forent
Job. xvi. prima principia, et plures adeo Dei, unde ovk d(j>
^' eavTOv \a\^(T€i,
Quod a Patre procedit, constat ex eo quod Pater
omnis essentiae fons est; etiam hoc apud omnes in
confesso est^; item a Christo signanter Spiritus
Job. XV. Sanctus Trapa Uarpo^ eKiropeveaOai, egredi, vel emcc-
I Cor. ii. fict'^e dicitur a Patre; et t6 irved/uLa t6 e/c rod Seod
^^* vocatur a S. Paulo. Quod a Filio quoque proce-
dit, colligitur,
Matt. X. I Primo, Quod sicuti Patris, ita et Filii Spiri-
Gai. iv. 6. ^^s ssepe nuncupatur ; quod eum pariter ad Filium
Rom. viii. ^Q ^^ Patrem referri significat ; utrumque proinde
I Pet.i. II. similiter ad ejus productionem conspirare.
Job. XV. 2 Secundo, Prout a Patre, sic etiam a Filio
of) xvn 'y
Luc. xxiv. mitti dicitur : missio vero et eKiropeuai^ haud diffe-
^^' runt (nisi loquendi saltem modo ; quatenus missio
denotat originis terminum, eKwopevai^ ejusdem actum
vel elFectum designat :) nee aliter Spiritui Sancto,
(qui Deus est, ut ostensum,) mitti vel egredi con-
venit, quam per essentiae communicationem.
3 Tertio, De Spiritu Sancto dicit Filius e/c tov
Job. xvi. efxov Xriyf/erat, de meo accipiet et annunciahit vobis;
cui coincidit, oaa av aKovarj XaXi^aei, quibus innuitur
Spiritum Sanctum a Filio scientiam accipere, quod
aliter non potest (cum Deus sit), quam ab eodem
essentiam suam accipiendo.
4 Quarto, Spiritus Sanctus est Persona ordine
tertia ; cum itaque Filius ordine prior (ordine dico,
non tempore) divinam essentiam obtineat; hsec
adeo, cum emanet Spiritus Sanctus, Filio simul ac
Patri communis sit; a Patre seorsum essentiam
^ Novat. de Trin. cap. xxxi. [App. ad Tertull. 0pp. (Ed.
Paris. 1664) p. 729 c.]
13, M.
De Spirit u Sancto. 277
recipere non potest, quin eandem simul a Filio de-
rivet : quomodo Christus ipse videtur argumenta- Job. xvi.
tus; ubi ait, Omnia quw Pater habet, mea sunt; lo.
ideo dixi, quod ex meo accipiet,
5 Quinto, Hanc demum a se Spiritus Sancti
processionem significasse videtur Christus, quum
discipulis insufflans Spirituni Sanctum communica- joh. xx.
ret; ut quidem Augustinus et Cyrillus arbitrantur. ^^*
6 Accedit Latinoiiim Patrum Hilarii, Ambro-
sii*, Augustini, et reli quorum consentiens aucto-
ritas, hoc explicite docentium. Sed et antiquiores
Grseci, Athanasius, BasiHus, uterque Gregorius",
Epiphanius, Cyrillus Alexandrinus, idem (etsi ra-
rius adeo diserte, ssepe tamen sequipollenter, et
quoad sensum) tradunt.
Itaque theseos partibus cunctis utcunque com-
probatis concludo :
Spiritum Sanctum esse Personam distinctam,
Patri Filioque coessentialem, et ab utroque proce-
dentem.
* Deus Pater coseternum sibi et coomnipotens genuit Verbum,
cum quo Spiritum Sanctum produxit. — Ambr. in Symb.
AKovets yevvqaiv, to ncos fJ-r) irepupyaQov aKoveis to Tzpoiov CK tov
Uarpos, to ttws fifj iTo\vTrpayp.6vei. — Greg. Naz. Or. xxix.
DE POTESTATE CLAVIUM.
Matt. xvi. 19.
Et dabo tihi claves regni ccdorum.
MODUS, quo Christus, Ecclesise Kex, banc or-
dinat atque regit, illi perquam affinis est, quo
Deus mundi Dominus ipsum moderatur. Mun-
dum Deus partim immediato providentiae suae nutu
temperat, partim intercedente delegatorum suorum,
et quasi proregum visibilium (quos variis regni sui
provinciis praefecit), opera curaque vicari4 admi-
nistrat. Horum (a Deo accepta auctoritate simul
ac imposito officio) partes sunt, sub Rege summo,
in suo quemque districtu, secundum ab ipso prsesti-
tutas sequi bonique regulas, ipsius ita gubernare
subditos, cum ut imprimis omnibus qua licet modis
Dei promoveatur honos, turn ut proximo salus ho-
minum procuretur; allaborantibus iis, ut et Deus
ubique summa reverentia colatur, et homines vit4
secur4, tranquilla, commoda perfruantur : quinetiam
horum praefectorum unusquisque commissi sibi
gregis utihtati speciatim ita prospicere debet, ut
simul omnes aliquatenus universi generis humani
commoda respiciant, cum reliquis hominibus pacem,
amicitiam, innocuum beneficumque commercium
fovendo, versusque cunctos, quibuscum eos rem
habere contingit, humanitatis officia et sequitatis
leges observando : ilHs porro Dei vicariis quae com-
mittitur auctoritas, omnimodam complectitur ad
XXVUl. lb.
b
Dg Potestate Glavium. 279
illos consequendos fines necessariam, vel utcunque
requisitam potestatem, leges sequas et idoneas san-
ciendi^ judicia exercendi, dispensandi prsemia, poenas
infligendi, sic ut hisce subditi, juxta Dei voluntatem
et ex divini juris vigore, sese morigeros prsestare
teneantur.
Adsimili ratione, Ecclesise caput et absolutus
rector Christus (cui scilicet Omnis in ccelo, supra- Matt.
que terram potestas est donata) spirituale regnum
suum dispensat, parti in immediate sui Spiritus
directione et efficacia, partim legatorum et prsesi-
dum SUOrum (rwv ^jyovfievcov, Twv TTpoecTTcoTwv, twv
ayyeXwv, Judicum vice Christi, quos vocat Cypri-
anus , Twv rod acoTfjpo'S eireyovTiDv TrpoawTrou, ut ait
Basilius^) ministerio, quos ipse variis Ecclesise suae
provinciis prseposuit, auctoritate sic instructos, ut
eo modo res Ecclesiasticas ordinare possint atque
debeant, qui cum ad Christi provehendam gloria m,
tum ad populi Christiani bonum procurandum
maxim opere conducat''; scilicet, ut imprimis B>egi
Christo debita reverentia concilietur^ ut ejus mari-
datis integrum deferatur obsequium, ut ipsius reg-
num in Optimo statu conservetur atque floreat,
quin et indies accrescat et prolatetur ; tum ut ejus
subditi (quibus in rebus ipsorum vertitur salus, et
bonum prsecipuum) ad officium suum peragendum 2 Cor
instructione requisita dirigantur, et monitis oppor- ^°'
Ep. Lv. [Verbatim. Nee unus in Ecclesia ad tempus sacer-
dos, et ad tempus judex vice Christi cogitatur. — 0pp. p. 82.]
'O yap KadrjyovfjLevos ovbip erepov €(tt\v, 77 6 rov "ScoTTJpos
^TT€X(i>v TTpoo-conov. — Basii. Const. Monast. cap. xxii. [0pp. Tom. 11.
p. 573.]
Nee nos vim cuiquam facimus, aut legem damus, quando
habeat in Ecclesise administratione voluntatis suse arbitrium libe-
rum unusquisque prsepositus, rationem actus sui Domino reddi-
turus. — Cypr. Ep. lxxii. [0pp. p. 129.]
280 De Potcstate Clavium.
tunis excitentur ; a peccatis muniantur, et perfici-
antur in sanctitate; quoque modo demum quam
optime pra3parentur ad seternam illam, ad quam
(Dei benignitate gratiosa) destinantur ac invitantur,
felicitatem occupandam. Hi vero Christiani regni
dispensatores, ita quisque propriam, quam nactus
est, Spartam singillatim obire debet ac ornare,
totius ut interea corporis utilitati consulat atque
studeat, cum reliquis fidelibus communicationem
pads, ut cum TertuUiano"^ loquar, et appellatio-
nem fraternitatisj et contesserationem hospitalitatis
servando; hoc est, concordiam mutuam obnixe
colendo, propensamque versus universos Christi
cultores charitatem exercendo; quinetiam ipsis
qu^ a Christo demandatur auctoritas, omnimodam
continet ad ista complenda requisitam potestatem :
penes ipsos est (in sua penes unumquemque pro-
vincia) leges aut regulas salubres prsescribere, causas
emergentes decidere, praemia distribuere, sed et
pcenas irrogare (officii nempe sui spiritualis naturae
consentaneas, et ejusmodi proposito accommodatas),
ita demum, ut etiam Imjusce regni populus, e
Heb. xiii. Christi Domini mente jussuque, legibus istis pa-
iLtt. ^Q'^Q, decisionibus acquiescere, censuris subjacere
constringantur.
Haec vero potestas (magna saltem ex parte)
multis ab inde seculis appellari consuescit Potestas
clavium, ex illis, quae legi, verbis adsumpta nomen-
clatura; quibus in verbis Sancto Petro polhcetur
Dominus, se regni coelestis claves ei donaturum:
^ De Prscscript. Hseret. cap. xx. [Sic omnes prima, ct Apo-
stolica, dum una omnes probant unitatcm ; dum est illis commu-
nicatio pacis, et appellatio fratcrnitatis, et contesseratio hospitali-
tatis. — 0pp. p. 209 A.]
xxm. 2.
De Potestate Clavmm. 281
circa quod sen promissum (seu pra3dictum) illud
imprimis observandum venit, quod licet uni Petro
(verborum ad formam et sonum attendendo) factum
videatur, revera tamen commune sit, et ad Eccle-
siam totam ejusque rectores pertineat: nee enim
occasio promittendi, Petrum unice spectabat, neque
causa propter quam promitteretur Petro suberat
peculiaris ; nee alligabatur uni Petro promissi ma-
teria; nee in Petrum denique solum derivatus est
ejus effectus. Occasionem quod attinet; interro-
gavit omnes (quotquot aderant) discipulos Christus, Matt.
Vos autem quern me dicitis essef Petrus e more ^^'
suo (utpote prse reliquis promptus et fervidus;
irpodvixos et Oepfjio^j ut ait Chrysostomus®, vel ut inter
illos setatis, vocationis, aut alia nescio qua ration e
quodammodo prseeminens; ut irpoeSpo^, adeoque
nrporiyopos) Q vestigio prsesultans responsum arripit
(irpoTrrjSa Kai irpoXa^j^dvei, ait ChrySOStomus^), id
omnium nomine dictans, quod indubie cuncti sense-
runt, uti colligitur e capite 14. ubi succlamant
omnes, aXtiOm- Qeov v\6s d ; quanquam Bellarminus^ Matt.
(satis id audacter et temere) quid potissimum ^^'
responderent ignorasse caeteros, baud veritus est
oggerere; sane quum, apud S. Johannem, simili
(fortassis eadem) ex occasione confessionem bic
apostolus prorsus eandem ederet, expressum babe-
tur; rjjue'L?, mquit, TreTriareuKaiuev Kai eyi/wKa/ueVj on
(TV €1 o XjOtcrros o v\o^ rov Oeou tou ^covto^' ita tunc
exerte, nunc autem implicite Petrus, velut Aposto-
lorum OS (quo ilium nomine cum bic, tum alibi
^ [In Matt. Horn. liv. 0pp. Tom. ii. p. 343] — qui sibi fidit
Dux regit examen.
^ [Ubi supra.]
^ Quum pro omnibus responderet. De Pontif. Rom. i. 12.
282 De Potestate Clavium.
Chrysostomus^ insignit), Pro omnibus loquens, et
Ecclesice voce i^espondens (uti loquitur B. Cjpri-
anus'). Suppar est causae promissum hoc velut
elicientis ratio : quod nempe Petrus Cliristum Dei
Filium esse cognoverit, crediderit, et confessus sit :
Mercedem (inquit Hieronymus) accepit vera con-
fessio: Petro revelatum id dicitur; cunctis hoc
fidelibus seque competit; nee enim quisquam nisi
I Cor. xii. 'per Spiritum S. Jesum appellare potest Dominum;
i joh. iv. Omnisque spii^ituSj qui coiifitetur Jesum Christum
Gal. i. 2. i'^ came venisse, ex Deo est : firme credidit, et clare
professus est illud Petrus; idem facere Christianis
I Joh. V. 5. omnibus ex sequo convenit et incumbit : Quis enim
Kom.x.io. . . . . . . T T
est J qui mundum vmcit, nisi qui credit Jesum esse
Filium Deif Corde creditur ad justitiam, et ore
fit professio ad salutem: nihil igitur hac ex parte
Petro fuit proprium, nullum hie singularis privi-
legii fundamentum habetur. Neque si rem ipsam
expendimus, aliquid Petro delatum constat, aut
exhibitum, quod non et aliis seque competit, ac alibi
diserte tribuitur: affirmat Christus sese super
Petrum, ceu rupem firmam (super Petrum : etenim
istum sensum, ut aliquatenus simpliciorem, ut Petri
saltem praerogativee, si qua fuit, faventiorem, haud
respuimus), Ecclesiam suam extructurum ; hoc est
ejus imprimis opera efficace se multos in coetum
sibi fidelem ac obsequentem, diving protectione con-
"EKfcptros J71/ rav aTroa-rokmv, kch CTTOfxa rap fxadrjrav koi Kopv<^i]
rov xopov. — Chrys. in Joh. xxi. 15. [Horn, lxxxviii. 0pp. Tom. 11.
p. 927.]
Vid. Tertull. adv. Marc. iv. 21. [ — interroganti Domino, quis-
nam illis videretur, quum pro omnibus responderet, Tu es Christus.
— 0pp. p. 435 B.]
^ Ep. LV. [0pp. p. 83.]
De Fotestate Clavium. 283
servandum, compacturum ; se Petri praevalido tes-
timonio, impigroque studio ac labore, domum suam
(quam in Epistola su4 vocat ipse Petrus) spiritu- ii'«*'" 5-
alem erecturum : hoc autem reliquis apostolis (quin 20.
et omnibus Ecclesise doctoribus aliquatenus) con-
gruere res ipsa clamat, et expresse docetur; nam
in Apocalypsi, duodecim fundamentis innitens de- ^poc- xxi-
scribitur Urbis Coelestis murus, quibus totidem
apostolorum inscribuntur nomina; et apostolorum
at que prophetarum fundamento insedificari Eccle- ^p^- i^- ^o-
siam astruit S. Paulus; idemque vocat eandem
^dificium Dei, cujus ipse velut sapiens architectus » c°^- ^^•
fundamentum posuerat.
PoUicitus est etiam Petro Do minus (id quod
phrasis propositse sensum explicat), quicquid is
super terram alligarit, id in coelis alligatum fore;
quicquid ille solvent hie, id ibi fore sokitum : idem
hoc explicite verbis prorsus iisdem Ecclesiae spon-
detur Matt, xviii. quin et verbis sequipoUentibus Matt.xviii.
ahbi discipulis suis promittitur a Christo, Joh. xx. jo'h.xx.22,
Sed et ilia nedum promissa, sed et ipsis exhibita, ^^'
ab ipsis exercita luculente constat. Nam si denuo
promissi respiciantur effectus, nil hujusmodi peca-
liare quippiam accepisse Petrus vel prsestitisse
deprehendetur, quod non et alii pariter acceperint
et usurparint. Nihil ille juris supra reliquos col-
legas adsumpsit sibi, vel exercuit : id innuit Chris-
tus, ubi scribarum ambitionem sugillans, subdit;
et? SGTLV (inquit) v^wv o KaOfjytjrrj^ XpLcrro^, Trdvres ^e Matt.xxiii.
ujuels a^eXcpoL eare' liquido testatur id universus tenor
historige apostolicse: sed et aperte significat S.
Paulus, ubi de seipso praedicat, nihil ipsi defecisse,
quod sibimet apostolorum prsecipui possent vindi-
care {ov^ev varepriaa rwi' virep Xiai' aTroaToXcov) : ubi J^ ^"*
I
Gal
284 De Potestate Clavium.
quoque (quasi solicite caveret, et obviam iret illo-
rum commeDto, qui non immediate coUatam, sed a
Petro derivatam volunt in reliquos apostolos hanc
potestatem) se nee ab hominibus, neque per homines
{ovK dir dvOpcoTTODi'j ouSe Si dvOpco7rwi')y apostolum esse
constitutum asserit, ast immediate Christo ipsi
2 Cor. xi. Deoque Patri suam acceptam referre potestatem
Gal. ii. 7. apostolicam ; ubi sibi cunctarum Eeclesiarum curam
incumbere testatur; ubi denique se Petro nomina-
tim exerteque comparat, neque sibi minus potestatis
aut officii concreditum innuit in su4 provincia, quam
Petro in sua.
His expensis, baud immerito censetur hoc quic-
quid est potestatis (clavium nomine designatum)
non in Petrum personahter (hoc est restrictive, vel
exclusive) consideratum, sed quodammodo reprge-
sentative (communis ex fidei, vel communis officii
ratione), vel quatenus is aliorum omnium simili
conditione gaudentium, similive munere fun gentium
quasi vices obiret, aut sustineret personas, conferri,
vel conferendurn promitti: in Petrum, tanquam
strenuum iidei confessorem, eximium Ecclesise fun-
datorem, gnavumque pastorem; fere juxta quod
ita commentatur Origenes^; Quod si nos loquimur
idem quod Petrus loquutus est, efficimur Petrvs ;
et nobis dicetur, Tu es Petrus : Petra enim est quis-
quis est discipidus Christi. Vel si Petrum direct e
spectent haec verba, saltem ea interpretative vel
consecutive non minus ad ahos pertinere, quibus ex
rationis paritate, vel officii similitudine conveniunt ;
praesertim reliquis apostolis, qui (ut B. Cyprianus^
ait) hoc erant quodfuit Petrus, pari consortio prce-
^ In Matt. Tract, i.
^ De Unit. Eccl. [0pp. p. 195.]
De Potestate Clavium. 285
diti et honoris et potestatis: in Ecclesiam adeo totam
finaliter (hoc est, in ejus gratiam et beneficium)
collatum est, formaliter autem (hoc est, quoad ejus
usum et exercitium) iis prsesertim concessuin intel-
Hgatur, quibus Ecclesise propagandas conservandse-
que cura demandatur, et officium incumbit. Ita
certe rem accepere veteres; e multis, quae protule-
runt hue spectantia, paucula qusedam allegabimus :
Tertullianus : Si adhuc claiisum putas ccelum, me-
mento claves ejus hie Dominum Petro, et per eum^
Ecclesice reliquisse, quas hie unusquisqiie interroga-
tus atque confessus feret secum^.' Ita Pater ille
prsedoctus, e communi sententia, ut videtur; quam
tamen alibi, Montanismo penitius infixus, ut ejus
vTTodeaeL serviret, retractavit; nam Hbro de Pudi-
citid, ordinariam in Ecclesi^ peccata remittendi po-
testatem convellens, ac eapropter asserens apostolos
non ex disciplina, sed ex potestate (mirifica scilicet
aut prophetica) id fecisse, sic infit: De tud nunc
sententia qucero, unde hoc jus Ecclesice usurpes. Si
quia dixerat Petro Dominus, Super hanc Petram
— idcirco prcesumis et ad te derivasse solvendi et
alligandi potestatem, id est, ad omnem Ecclesiam
Petri propinquam, qualis eSf evertens atque com-
mutans inanifestam Domini intentionem, perso7iali'
ter hoc Petro conferentem"^ , — Ita tunc is, et in
earn mentem plura pro fanaticis Montani deliriis
adversus Ecclesiam disputans. Dominus 7ioster,
cujus prcecepta et monita ohservare debemus, episcopi
honorem, et Ecclesice suce rationem disponens in
Evangelic loquitur, et dicit Petro: Ego tihi dico —
Inde per temporum et successionum vices episco-
™ Scorp. in Gnost. cap. x. [0pp. p. 496 a.]
^ De Pud. cap. xxi. [0pp. p. 574 b.]
I
286 De Potestate Clavium,
porum ordinatio, et Ecclesice ratio decurrit, ut Ec-
clesia super episcopos co7istituatur, et omnis actus
Ecclesice per eosdem prcepositos guhernetur^. Fir-
milianus, Csesareae Cappadocum episcopus, liunc
citans locum, subjicit : Potestas 2^^<^(^^iorum re-
niittendorum apostolis data est, et ecclesiis, quas
illi a Christo missi constituerunt, et episcopis, qui
eis ordinatione vicarid successerunt^. B. Ambro-
sius : In B. Petro claves regni ccelorum cuncti
suscepimus sacerdotes"^. Augustinus'^ in Johannem :
Pet7^o dicitur, Tihi dabo claves regni ccelorum, tan-
quam ligandi et solvendi solus acceperit potestatem,
cum et illud pro omnibus dixerit, et hoc cum omni-
bus j tanquam 'personam gerens unitatis, accejoerif.
E^ursus; Quando ei dictum est, Tibi dabo claves
— universam signijicavit Ecclesiam; et, Si in Petro
non esset Ecclesice sacramentum, non ei diceret
Dominus, Tibi dabo claves — si hoc ergo — in Ecclesid
Jit, Peti'us quando claves accepit, ecclesiam sanctam
signijicavit^. Basilius: Trao-t ^e toI^ ecpe^^s Troi/ueai
Kal cioacTKdXoi^ Trjv 'larrju irape-^ovTos e^ovaiav kuI
TOvTou (TYjiJielov TO d6(7/uLciu cLTTavTa^ ofioiws Kal Xveiv
wcrirep e/ceTi/os". Theophylactus : el Kal irpos Uerpov
fiovov e'tprjrai to, cwgci) aoi, aWa Kal iracn roTs 'Attoctto-
Xois ^eSoTai. — E quibus prsestantium veteris Eccle-
siae maofistrorum dictis de illius sensu constare
videtur: itaque jam ratum habeatur promissam
liic, et aliquando proinde commissam fuisse potes-
tatem banc clavium nomine designatam; id quod
Cypr. Ep. XXVII. [0pp. p. 37.]
^ Apud Cypr. Ep. Lxxv. fp. 148.]
*^ [De Dign. Sac. cap. i. 0pp. Tom. ii. (App.) p. 358 a.]
'" Tract, cxviii. in Joh.
^ Tract, cxxiv.
* Tract. L. [0pp. Tom. iii. coll. 822 e.]
" Const. Mon. cap. xxii. [0pp. Tom. ii. p. 573 b.]
De Potestate Clavium. 287
ex ejus natura, usu, scopo verisimilius evadet; quae
modo nobis breviter instituimus exponenda, metho-
dum banc insistentibus ; primo, Nonien ejus;
secundo, Object um seu terminum : tertio, Phrases
aequipollentes, quibus exprimitur, aut explicatur:
quarto, Praxin ejus et exercitium in Ecclesi4 pri-
mseva: quinto, Ejus instituendee originem, vel ex-
emplar in ecclesi^ Mosaica; sexto, Ejus necessita-
tem, et utilitatem (hsec, inquam, vel horum partem
aliquam nunc pro modulo temporis et nostro) per-
stringemus.
I. Clavium nomen (metaphoricum cum sit)
significat eo denotatam rem e natura sua, vel quoad
aliquam proprietatera suam, ipsi praesertim intimam
et nobis obviam, claves referre. Claves autem, velut
organa certis usibus destinata, nullam obtinent na-
turam aut proprietatem aliam immediatam, quam
ut aditum, sive transitum, qui est ab uno loco in ali-
um, muniant, ilium vel recludendo, vel occludendo ;
illarum consequenter effectus proximi et primarii
sunt vel introitum aut admissionem praebere; vel
egressum probibere, seu introrsum detinere; vel
aditum obstruere, et ab intrando arcere: borum
igitur actuum omnes aut aliqui (vel iis analogum
et agnatum quiddam) huic potestati, quo nomen
hoc apte sibi adsciscat, congruere debent, respectu
loci seu status, quem ipsa respicit : per eam adeo
jus habetur vel in regnum coelorum admittere, vel
in eo detinere, vel ab eo excludere, cum nihil aliud
firme suppetat, propter quod hoc nominis indipisci
potuerit. Enimvero cernimus, cum similes ad ca-
sus illustrandos adhibetur hsec metaphora, horum
effectuum nonnullos interpretandi causa adjectos:
ita cum in Apocalypsi de sancto illo et verace (de Apoc.iii.7.
288 De Potestate Clavium.
Servatore nempe nostro) dicitur ipsum habere cla-
vem Davidis, subjicitur, Aperit et nemo claudit ;
Luc.xi.52. claudit et nemo aperit: cum et Dominus Judseorum
legisperitis improperat, eos clavem ahstulisse scien-
ticBj dicti sui mentem elucidat, subdens : lp5^ non
intrastis, et eos qui intrdbant prohibuistis ; itidem
Matt.xxiii. de scribis ait : Clauditis regnum ccelomm (locum
^^' scilicet baud alium ab eo de quo nunc agimus)
ante homines: quid hoc? exponit: F05 emm, addit,
7ion intratis, nee introeuntes sinitis intrare. Unde
colligi potest, banc potestatem in eo prsecipue sitam
esse, ut in locum, quern respicit, adducat, vel ab eo
secludat quomodocunque ; de quo loco proxime dis-
piciendum est; etenim talis sit potestas hsec opor-
tet, qualem rei, quae regnum coelorum appellatur,
natura capit aut exigit.
IT. Regnum coelorum, e Novi Foederis usu,
duos prsecipue sensus accipit : imprimis crebro de-
signat Religionis sub Evangelio statum, prout is a
rerum conditione distinguitur, quae sub antiqua
Lege vigebat. Sub Legis Mosaicae tempera Dei
Psai. cxiv. ^^^^"^ quodammodo terrestre fuit: Facta est
iVxvi 1 ' J^^^^(^ sanctijicatio ejus, Israel potestas ejus ; f actus
xiviii. 2. e^i {^i Salem locus ejus, et hahitatio ejus in Sion. In
Hierosolymis {magni Regis civitate quae dicitur)
velut in arce regi4, imperiique sui metropoli, resi-
debat Deus; ei quod illic extabat templum quasi
Pa. xci. I, palatii loco fuit, pro solio (praesentiae specialis loco)
tectum fuit, arcae sacrae Cherubinis inteijectum :
inde subditos gubernare videbatur, edictis extra
ordinem subinde promulgatis, hoc est, oraculis, per
temporum occasiones, in sacerdotum atque prophe-
tarum ipsum consultantium ora infusis. Leges im-
Heb. vii. posuit, ex magna parte carnales (ei/roXaV aapKiKa^, ut
De Potestate Clavium. 289
est apud Apostolum ad Hebrseos) et terrenas : visi-
bilia potissimum tributa (cultum crassum et corpo-
reum) exegit atque retulit a subditis; privilegia,
beneficiaque terrena concessit et elargitus est illis ;
ad legum suarum observantiam terrestrium prse-
miorum poUicitatione excitavit et allexit ; ut et ab
inobedientia praesentia damna poenasque temporales
interminando deterruit; verbo, nihil fere non sub
ilia dispensatione (saltern immediate, quoad pri-
mam speciem) terrestre videbatur ac temporale,
prsesentem banc in terris vitam respiciens. Yerum
sub evangelic^ constitutione prout regnum Dei
capacius et illimitate protensum evasit, ita nullum
Deus adsumpsit sibi peculiarem in terris residendi J^^- ^^•
locum, nee aliter jam prsesidet, aut colitur, quam Kom. xiv.
ut in ccelo (nativa quasi majestatis suae gloriseque
sede) residens, et lucem babitans inaccessam; per
legem mortalibus imperitat perpetuam et immuta-
bilem, inde delatam; hostias jam et adorationes ex- iPet.ii. 5.
poscit maxima ex parte spirituales, eo dirigendas;
privilegiis et beneficiis spiritualibus subditos omat Eph. i. 3.
obstringitque ; eos praemiis ad obsequium invitat Joh. xvUi.
in coelo conferendis, ab impietate poenis subducit ^ *
post banc vitam inferendis; breviter, nihil fere jam
inculcatur non coeleste vel aeternum: hie itaque
rerum status apte regnum ccelorum, regnum Dei,
regnum Christi (regnum veniens et appropinquans,
ij ep-^ojuLevrij ri eyy 'iCpvaa (^aaiXeia, tunc utique CUm in Matt.iii.2;
terris ipse Christus Rex noster humiliter versaretur; lo/I'y^
at vero jam regnum prsesens, postquam Christus ad Luc. ix.
coelestem thronum evectus, ibique juxta Patris om- xxi'.^'sT^sL'
nipotentis dextram residens, inde super omnia longe ^^**' ^"*
lateque dominatur) ; in quod regnum transferri, ad Coioss. ii.
coelestem Hierusalem accessisse, concives et co- ^*
B. VOL. IX. 19
290 De Fo testate Clavium.
I Cor. XV. hseredes evasisse sanctorum in luce degentium, in
Coioss. i. coelo TToKLTeveaOai, coelestis vocationis participes fieri,
Heb.^iii. cum Christo coelestibus in locis considere dicuntur,
EpLTi*. 6. quicunque sincera mentis persuasione Christi doc-
ntb "xu°* ^^i^^^ amplexantur, animique firmo proposito se
28. Christi lesfibus subiiciunt: eo scilicet ipso coelestis
Matt. V. . . ° . . ., *^ IT. . .
20. nujus regni civibus ac subditis ascripti, munia
suscipientes ei statui debita, nee non privilegiis in
eum collatis dotati : hujusmodi vero status vel re-
latio in sacris Uteris ita passim et obvie ccelorum
regnum vocatur, nihil ut sit opus instantias allegare,
vel ei confirmandae tempus impendere: subnotan-
dum est tantummodo, Christi regnum hoc (sicuti
quoad alia regna fit) ibi vigere, ubi vere nomen
Luc.xviii. esjus colitur, ct auctoritas agnoscitur; ubi veritati
16 ; IX. 62. ^^^^ docuit fides adhibetur, et legibus quas tulit
obsequium prsestatur; ubi vicariis ejus rite consti-
tutis honos et observantia deferuntur; ubi denique
charitas et concordia, disciplina et ordo conservan-
tur (mediocriter saltem, si non exquisite) ; unde
coetus hominum, ita Christo fidentium et obsequen-
tium, in tali statu constitutus et compactus, etiam
Matt. xiii. subinde ccelorum regnum dicitur : ut, verbi gratia,
^'^' ubi ccelorum regnum agro assimilatur, cui bonus
Sator triticum insevit, malus autem interspersit
Matt. xiii. zizania ; ubi fermento confertur in massam ingen-
Matt. xiu. tem saporis sui quiddam diffundenti ; ubi sagenam
'^'' referre dicitur, quae mari injecta piscium (bonorum
simul ac malorum) promiscuam copiam apprehendit
et complectitur; hsec autem acceptio (juxta quam
regnum ccelorum Ecclesiam designat) eodem recidit
quo prior, nee in re propositi quicquam immutat;
perinde fuerit an statum abstracte, vel concrete
homines in hoc statu constitutes inteUigamus : ita
De Potestate Clavium. 291
enim in usu sermonis vulgari fit, ut regnum quod-
piam vel pro ipso statu, vel pro personis ei subjectis
accipiatur.
Sed et praeterea ssepe phrasis eadem statum al-
terum designat, qui priorem ilium extreme perficit; ^^t^' viu'
illam alwvLov BaaiXeiav, seternum illud Christi Serva- ">.j6, 28;
toris nostri regnum (de quo S. Petrus), hoc est, su- 25, 34;'
premum ilium beatitudinis ac glorise statum ; qui w' xSi.
prseparatur iis, et in quern denuo recipientur omnes ^^L xiv.
fideles Chris tiani, qui per hanc transitoriam vitam ^^^^^ ^.
in jugi versus Kegem ccelestem obsequio persevera- 9> 15, 5p.
runt; quem non quicunque dixerit Domimis, Do- 18.
minus (qui tantum ore, vel extern^ specie tenus se i?.
Christi subditum profitetur), at qui Dei in ccelis\^^^^'^^^'
existentis voluntatem peragit, ingredietur. Jam ^^*** ^^•
vero cum hi duo status (unus gratise^ seu favoris
apparentis hie in terns, ;; xapi^ avrtj ev ri ea-n^Kajuev, Rom. V. 7.
ut S. Paulus loquitur; alter glorise gaudiique per- ^^*'^^'^'^'
ennis in coelis) natur4 su4, et ex intentione primaria
cohsereant indivulse ; quippe cum huic iste tanquam
gradus subordinetur, vel in hanc ut via prsetenda-
tur^; quum hie illius completio qusedam et consum-
matio sit; is ordine praecedat, hie fine proponatur;
idcirco quod unum ipsorum immediate spectat, id
ad alterum ex consequently refertur; videlicet in
casu, qui prse manibus, potestas aperiendi vel clau-
dendi statum gratise (in hunc admittendi, vel ab
hoc secludendi) merito potestas quoque censeri pos-
sit ad glorise statum, pari (respective) modo relata ;
quoniam vero personae, quibus induitur vel inhseret
hsec potestas, hie versantur, et hie eam exercent;
cum et ejus immediati effectus hie appareant (etenim
^ Idem erat specie status peregrinantium in eremo, et residen-
tium in terra promissionis ; at gradu diflferebant.
19—2
k
292 De Potestate Clavium,
Petrus in terris ligat, atque solvit) ideo par esse vi-
detur, ut directius et immediatius ad prsesentem
hunc gratise statum referatur hsec phrasis; reg-
numque ccelorum intelligatur hoc, in quod Christi
nomen professi recipiuntur; status hie, inquam, in-
telligatur; aut si malitis, coetus ipse, cui potestas
haec committitur; quanquam remotius et ex conse-
quente gloriosum insuper Dei regnum, eoque gau-
dens societas in coelo triumphalis connotetur. Suc-
cedit itaque jam ut dispiciatur quomodo status hi
(prsesertim ille gratise, qui immediatius respicitur)
hujusmodi clavibus subjacere possint; qua ratione
penes hominem quempiam concipiatur gratise sta-
tum aperire vel claudere ; ejus respectu ingressum
vel egressum prsebere quomodocunque, vel auferre.
Cum variis hoc modis effici possit, illorum plerique
saltem ad haec pauca capita redigantur. i. Per
efficacis adjumenti, quo quis admoveatur huic sta-
tui, vel in eo permaneat, subministrationem : aut e
contra, per interpositionem obicis aut impedimenti,
quo quis ab eo amoveatur. 2. Per intercessionem,
qua cuipiam intrandi permanendive voluntas et
facultas impetrantur. 3. Per discretionis faculta-
tem, qua dotatus quis cum dignos ab indignis,
aptos ab ineptis internoscere queat, tum juxta qua-
litates ipsorum exploratas respective (pro suo arbi-
tratu) jus habeat vel illos recipiendi, vel hos rejici-
endi. 4. Per formalem actum judicii, cujus virtute
post causam cognitam decisamque quidam parti-
cipes fiant jurium et privilegiorum ad hunc statum
pertinentium, alii reddantur illorum incapaces, et
exsortes.
I Prime, inquam, hujusmodi status recludi po-
test, verum quodpiam adminiculum suj)peditando;
De Potestate Clavium. 293
qua ratione, qui docendo viam commonstrant, qui
consiliis, argumentis, hortatibus, admonitionibus et
reprehensionibus tempestivis adducunt; qui media
vel occasiones suppeditant; qui leges prsescribunt
eo conducentes, vel adjuvantes, utcunque recludere
dicantur. Ita Deus Gentilibus ostium fidei dicitur Act. xiv.
aperuisse praecones idoneos ad illos submittendo. ^^'
Sic et sibi magnum et evidens (vel efficax) ostium^ i cor. xv
Ephesi apertum, et alterum apud Troadem dicit S. ^bor.ii.i
Paulus; idemque Colossenses hortatur Deum exo-
rare, ut sibi \6yov Ovpav aperiat, Christi mysterium
praedicandi ; ubi januam aperire nil denotat aliud,
quam opportunitates et adjumenta rei peragendse
necessaria dispensare. Ita vero status istius, de quo
loquimur, ad naturam attendendo, quandoquidem e
debito versus Dei gloriam ac hominum salutem re-
spectu obstringuntur omnes (suo quisque modo ac
ordine) conniti, ut homines quotquot ubique sunt,
in coelorum regnum adducantur, aut in eo persis-
tant; hoc autem Ecclesise prsesidum (pro officio
quod obeunt, pro facultate qua poUent) potissimum
intersit ; ideo rei naturam spectando, jure censeatur
hie modus propositae potestatis unam partem con-
stituerC; vel eam ingredi (nee enim subesse ratio
videtur, cur ab hujusce phrasis significatu quicquam
rejiciamus, quod illo satis apte vereque compre-
hendit) : quo admisso, possint exhinc multae claves,
aliquatenus distinctae, numerari; nempe, clavis
doctrinae, clavis exhortationis^, clavis admonitionis,
clavis correptionis, denique clavis voixoOeaias, et his,
si quae sunt, affines aliae.
Quin et ab altera parte, qui viae notitiam aufe-
runt aut impediunt, qui dehortantur ab ingressu,
y epepyfj dvpav. * napuKKijcns.
294 De Potestate Clavium.
vel deterrent ; qui media vel occasiones subducunt ;
qui difficultates, pericula, damna, vel obstacula
qusepiam objiciunt ; qui leges condunt prsepedientes
viam, aut arcentes ab ingressu, ejusmodi statum
claudere dicantur, vel ab eo excludere: ita scribse
Luc.xi.52. regnum coelorum claudebant, hoc est, impediebant,
ne Christi doctrinam amplecterentur homines, aut
ejus se legi subjicerent; eos ab attentione fideque
dictis ejus et factis prsestanda, per calumniosas
suggestiones, avertendo; ut et ab agnitione per-
spectee veritatis per minas, contumelias, et pcenas
acerbas abigendo. Talis autem clavis, ut cuiquam
concedatur, rei natura vix fert; conscientia siqui-
dem et charitas vetant eo modo gratiae statum ob-
struere ; Scribisque vitio vertitur, quod homines ita
coeleste regnum ingredi non siverint. Est tamen
nonnihil, ab hujusmodi legitime potestate non ab-
horrens, quod et hue referri possit : cum scilicet iis,
Act. xiii. qui veritatem malitiose respuunt {dirwOovGi tov Xo-
xviii. 6. yof, et se vita seterna indignos judicant, avTiraT-
Matt.x.13. ^Q^^^j^ ^^1 l3Xa(T(f>fifxova-i, ut habetur in Actis), qui
salubria monita prsefracte repellunt et aspemant,
qui noxiis erroribus aut vitiis pertinaciter adhaerent,
qui turpi vita religionem dehonestant, qui pacem
Tit. iii. 10. et ordinem conturbant, ad tempus, et sub condi-
I joh.v.*i6.' tione (quousque scilicet impietati vel contumacise
2^joh. IV. g^gg involuti persistunt) ilia submoventur admini-
i7*-*td^^6"' ^^^^y quibus ordinarie patefit aditus in hunc statum ;
^Thess.iii. iis doctrina subtrahitur; ab eos monendo desistitur;
6, 14. .. ....
Rom. xvi. us coetuum actuumque sacrorum participatione m-
I Cor. V. terdicitur; ab eorum consortio abstinetur, quo nam-
^' "' '^" pe cum aliis prosit exemplum, terror incutiatur;
subducatur contagio, depellatur infamia ; tum ipsis
ejusmodi poena corrigendis inserviat; si forte de
De Pot estate Clavium, 295
suo statu admoniti, pudore sufFusi, metu perculsi,
dolore compuncti resipiscant.
Hinc aliud clavium genus; (rejectionis, declina-
tionis, excommunicationis claves; quae) tamen ad
alia capita commodius referantur.
2 Alius aperiendi modus est intercessio, qua
scilicet ab eo, qui solus eos praestare potest, tales
effectus impetrantur; quo pacto coelum plusquam
triemiio clausum reseravit Elias; qualis etiam coe- Luc.iv.25.
lum occludendi potestas testibus Apocalypticis con- a^c^xiI'.
cessa traditur. Hie vero modus propositi status
naturae admodum quadrat; quatenus oratione ad
Deum fus4 (quae plurimum valet) cum voluntas Jam. v. 16.
prompta, tum apta dispositio comparantur iis ne-
cessariae, qui statum bunc capessunt: hoc modo
Cbristianis omnibus aliquatenus competit coeleste
regnum aperire; pastoribus autem id apprime con-
venit, ex officio peculiari; quorum utpote functio
preces concipere, et ore fungi coetus universi : nam
S. Paulus ideo mandat pro cunctis hominibus sup- i Tim. ii.
plicationes fieri, quoniam Deus omnes vult salvari, ' '^'
et ad veritatis agnitionem pervenire ; hoc est, cupit
omnes hunc coelestis regni statum ingredi; ilium
proinde vult communium precum clave reserari.
Etiam S. Johannes, cum hoc modo praecipit: Si ijo}i.y. 16.
quis videat fratrem suum peccatum admittenfem,
quod non ad mortem^ alrijaei Kal Swcrei avTw ^ft)j;i/,
precetur et illi vitam donet; eximiam scilicet insi-
nuat ad hoc ipsum orationis efficaciam. Domini
quoque nostri promissum habetur, huic ipsi non
obscure agnatum et annexum, quo post exhibitam
ligandi solvendique potestatem, continuo spondetur,
Si duo ex vobis consenserint super terram de omni Matt.xviii.
re quamcunque petierint, jiet illis a Patre meo, qui ^^'
296 De Potestate Clavium.
m ccelis est : hinc emergit altera clavis, hanc potes-
tatem ex parte constituens, nempe clavis orationis
vel intercessionis.
3 Alter, tertio, succurrit hujusmodi statum ape-
riendi modus per facultatem discretionis, qua quis
instructus personarum aptitudinem perspiciat, et ex
illius perspectae ratione quosdam admittere (quos
aptos nempe dignosque censuerit) alios autem re-
pellere vel eliminare sibi concreditam habeat potes-
tatem^: veluti si quis servo, vel amico cuipiam suo
domum committat, cum mandato vel licentia quos-
dam (sibi puta amicos, vel agnatos, vel alioquin
bene comparatos) excipiendi hospitio ; et neutiquam
tales alios excludendi ; cui non absimilem potesta-
Luc.xii.42. tem obtinet oeconomus, quem (ut in evangelio ha-
betur) constituit dominus supra familiam suam, ut
det illis in tempore demensum suum ; qualem et
eleemosynarius usurpat in dispensanda domini sui
liberalitate; qualem denuo legatus habet a rege suo
perduellibus ad fidem reducendis deputatus, cui
integrum sit cuicunque, pro personae qualitate de-
lictive modo, veniam condonare vel subtrahere:
hujusmodi discretione (modo quodam mirifico men-
suraque plusquam ordinari4) dotatos fuisse constat
Ecclesise primaevae pastores : nam inter Spiritus cha-
I Cor. xii. rismata recensetur 7n/€v/ua StaKpiaews, et t^? irpocprj^
Act^v. *^' '^^'"^ actibus adnumeratur, cordis arcana patefacere ;
cujus doni specimen edidit Petrus Ananiae nequi-
I Joh.iv.i. tiam detegens; sed et SoKifiai^eiv irveuiiara pastoribus
aliis ordinarie (suo modo ac modulo) competit; ne-
dum quatenus (ut alii) human4 prudentia utuntur,
ast insuper ex inflexu et assistenti4 speciali Dei;
* Eio"i TLvcs Terayfievoi npos to (^CKoncvaTelv tovs ^iovs, Koi ras
dymyas rav irpo(n6vTa>v. — Orig. COn. Ccls. III. p. 142.
De Fotestate Clavium. 297
nam et hoc proculdubio charismatis illius divini
partem constituit^ quod presbyterii '^^eLpoOeaia colla-
tum innuit S. Paulus ad Timotheum scribens ; cujus i Tim. iv.
et ipse Petrus aliud specimen exhibuit, cum de Act. viii.
Simone Mago proferret illud : Cor tuiim non est'^^''^^'
rectum coram Deo : In felle enim amaritudinis,
et obligatione iniquitatis video te esse ; cujusmodi
sententias, rebus inspectis, et assistente Deo, pro-
ferre valent ordinarii pastores. Porro satis liquet
hoc modo coelestis regni statum reserari vel obse-
rari posse; cum quicunque charitatis et prudentiae
judicio digni, recteque dispositi sunt (qui sunt
evOeroi eU ttji/ fiaaiKeiav tov Ocov, qui nempe Christi Luc.ix.62.
doctrinam intellectu capiunt, assensuque compro-
bant, qui de vita priore male acta resipiscunt, et ad
Christi mandatis dehinc obtemperandum se com-
posuerunt), Ecclesiae protinus inseri debeant; ut et
illos exhinc secludi par sit, quos secus animatos
esse constat: cum et nonnuUi sacrorum mysterio-
rum e rei dignitate, cumque suo fructu participes
esse queant, adeoque debeant; alii vero non sine^Cor. xi.
Ecclesise dedecore, suoque detrimento res ejusmodi
sacras attingant; cum quibusdam recte moratis
consolationem impertiri, aliis prave affectis iram
denunciari expediat; cum alii sint oves verse, qui- Joh. x.
bus caula patere debeat, et pascui copia fieri ; alii
vero sint canes mordaculi (quibus contemerandum Matt.vii.6.
dari vetuit Christus, quod sanctum est) aut im-
mundi porci, quibus projici non debent conculcandae
margaritae ; vel lupi rapaces^ non parcentes gregi,
quos ideo fas et aequum est procul arcere. Cum et
hos secemere pastoribus Ecclesise concessum sit, ac
ut ea facultate utantur nedum in honorem illis, sed
in Ecclesiae commodum cedat, quidni concredatur
^ hvKoi ^apus. — Act. XX. 29.
298 De Fotestate Clavium.
illis talis auctoritas? quidni (rem ipsam spectando)
ad illam de qua agimus potestatem pertinere cen-
seatur clavis discretionis, in sacramentorum dis-
iCor.iv.i. pensatione ab illis adhibend^, qui sunt oikovo^iol
fiva-Ttjpiwv Qeou. Sane speciatim baptismus, quern
competentibus et idoneis, juxta suum arbitratum,
dispensandi jus obtinent Ecclesise pastores, a Nazi-
anzeno^ diserte vocatur kXcU t^s I3aai\€ia9 twv ovpavwv,
et oLxm^ '^po^ Qeov' ab Augustino"^ Ecclesise janua,
porta gratiae, primus introitus sanctorum ad seter-
nam Dei et Ecclesiae consuetudinem. In Christi
Baptismo reseratur aditus ccelestis regni, quo sol-
vuntur alUgata retro delicta, ait Tertullianus®. Ea-
demque plane ratio est reliquorum actuum, quos
pastorum prudentiae commisit et commendavit Do-
minus.
4 Demum quarto hujusmodi status aperiri clau-
dique concipiatur per actus judiciales, et quasi
prsetorios/ juxta sententiam, secundum prsestitutas
leges aut regulas, deliberatione praemiss^ causaque
mature discussa prolatam ; eo fere modo, quo cer-
nimus indies nonnuUos civium (his vel illis privi-
legiis ac immunitatibus gaudentium) in statum
ascribi recipique; sed et alios ab eo distineri vel
expungi, per sufiragia decretaque formaliter ab iis
enunciata, quorum auctoritati, juxta reipublicse
constitutionem, assignatum est id muneris aut offi-
cii: cujusmodi potestate quum donatus esset atque
E3.xxii.20. defungeretur ille (apud Esaiam propbetam) Serva-
toris nostri typus Eliacim, de eo propterea dicitur,
Daho clavem domus David super humerum hujus;
"^ Naz. Or. 40.
^ Aug. de Pecc. Mer. et Remis. Per lavacrum undaj regenera-
tricis janua panditur ccelestis rcgni. — Bed.
® De Pud. cap. xxi. [0pp. p. 574 b.]
De Potestate Clavium, 299
et aperiety et non erit qui claudat ; et claudet, et
non erit qui aperiet : hunc vero modum in nostro
casu adhiberi natura rei nedum pati, sed prorsus
exigere videtur. Cum enim (ut prsenotatum est)
huic statui vel inseri vel inhaerere debeant illi tan-
tummodo, qui cum a mentis fide, tum a morum
habitu digni sunt (quorum recta fides et honesta
conversatio Deo simul ac Ecclesiae honorem concili-
ent, et illorum quibuscum versantur sedificationi
deserviant) nee non ab eo vel omnino vel ex parte
(pro hominum causarumque merito) secludi par sit
illos, qui seu noxiis erroribus afflati, seu pravis mo-
ribus imbuti divinam gloriam obfuscare, Ecclesiae
dedecus impingere, socios corrumpere, pacem inter-
turbare, scandala quae vis progignere, compariti sunt;
cum etiam super hujusmodi dispositionibus et factis
eas indicantibus necesse sit (e conditione rerum hu-
manarum) interdum suboriri controversias; cum et
harum aliquse graviores sint, quam ut sequum sit,
aut intersit reipublicae, illas perfunctoriae vel arbi-
trariae decisioni subjici ; (ne scilicet hominum consci-
entise famseque nimis absolute dominari videantur
pastores, indeque causas etiam arripiant insoles-
cendi;) expedire videtur omnino, ejusmodi dubiis
eventilandis atque dirimendis leges quasdam par-
ticulares formulasque statas institui, quarum ex
prsescripto pastores Ecclesiae tales causas cognoscere
debeant ac definire; cujus processus effectus sunt,
hinc, reos condemnare, pcenisque subjicere; inde,
illos absolvere, et in integro coUocare. Undo clavis
habetur jurisdictionis; et in hac comprehensae cla-
ves magis speciales excommunicationis, suspensio-
nis, restitutionis, absolutionis; bisque suppares ac
affines.
300 De Potestate Clavium.
Talis et totuplex existimetur hsec potestas ol>
jecti naturam attendendo.
III. Yerum ut lucis amplius nonnihil affun-
datur huic negotio, phrases istas excutiamus paulo,
quibus in parallelis Evangeliorum locis exprimi vel
explicari videtur haec potestas ; imprimis quid sibi
volunt antitheta ista ligare et solvere^; turn quid
designant remissio peccatorum et retentio.
Quod ligationem attinet et solutionem, satis
apparet hoc ipso in loco potestatem a Petro Pe-
trique similibus usurpandam consequentes efFectus
hisce verbis significari, Et quodcunque ligaveris
super terram, erit ligatum et in ccelis; quodcunque
solveris super terram^ erit solutum etiam in ccelis.
Jam vero ligatio quamlibet determinationem,
restrictionem, aut detentionem apposite denotare
potest rebus aut personis impositam; solutio quic-
quid illis contrarium est, puta rem in medio liberam
relinquere, personam nexu quopiam eximere. Qui
just4 potestate dotatus utensque quicquam mandat
aut vetat, illud rei ligat (moralem ejus quaUtatem
determinando, faciendo ut bona sit vel mala, justa
vel injusta,) personas etiam ligat, eas ad observan-
dum aut abstinendum obstringendo. Idem ille
legem abrogans aut relaxans (dispensando vel ex-
cipiendo) solvit; rem quidem, faciendo, ut ilia jam
adiaphora sit; personam, ut is jam liber evaserit;
hujusmodi ligationem, et illi oppositam solutionem
attingit apostolus, ubi de muliere nupta pronun-
I Cor. vii. ciat, rwrj SeSerai vo/ulw, muUer alUgata est legi,
quanta tempore vir ejus vivit; quod si dormierit
vir ejus, liberata est; cui vult nuhat: hinc de Ju-
' Solvunt autem eos apostoli sermone Dei, et testimoniis
scripturarura, et exhortatione virtutum. — Hier. in Is. 14.
39
De Potestate Clavium. 801
daicae legis doctoribus ill is affirmatur, Aeo-jmeJovo-t Matt.
, , n ' \ ^ n ' \ * n' * ^ xxiii. 4.
(popTia papea Kai dvapaaTaKTa, Kai eivLTLveacnv eiri
Toi)s wjjLov^i rtav avOpuoircov (quanquam hoc etiam ad
legum interpretationem referri potest) : hoc modo
leges omnes sunt vincula (omnes Oeafxol sunt toti-
dem ^6(jjuot), et obligare dicuntur eos, qui legitime
subsunt; illarumque vim infringere (vel in solidum
abrogando, vel ex parte dispensando) consequenter
est solvere, vel relaxare; talis itaque ligandi sol-
vendique potestas nihil est aliud, quam ilia, quam
supra perstrinximus, clavis voiJLoQeTLKriy leges (hoc
est regulas actuum nostrorum directrices) figendi
refigendique potestas. Huic suppar est potestas
leges a Deo vel ab Ecclesia institutas (cum aucto-
ritate, vel ex officio) interpretandi, hoc est, defini-
endi declarandique quidnam prsecipitur, quid pro-
hibetur, aut liberum relinquitur: quod prsBstare
(sicuti Cameron, Seldenus et Grotius observant)
a scriptoribus Hebraeis nominari solet ligare et
solvere: quod et TertuUianus^ confirmare videtur;
dicens, Quam vero clavem hahehant Legis doctoi^es,
nisi interpretationem Legis? Hsec autem potestas
Ecclesise pastoribus eximie competit, et ad doc-
trinae clavem liquido pertinet; prsecipua quippe
docendi pars in divinarum legum expositione*^ (kv
Tw iiavoiyeiv tov vovv tov crvvievm rd? ypacpas:) COn-
sistit: etiam apud omnes gentes divinam mentem
interpretari peculiar e sacerdotum censebatur offi-
cium : horum quisque talis semper habitus est,
qualis apud Horatium Orpheus,
sacer interpresque deorum*.
^ Adv. Marc. IV. 27. [0pp. p. 444 a.]
*^ Religionum interpretes. — Cic. de Leg. Ca3S. 1. 6, &c.
» [Hor. Ar. Po. t. 392.]
302 De Potestate Clavium.
Praeterea jurisdictionis cujuspiam, aut arbitrii ju-
risdictionem semulantis exercitium, quatenus causas
determinat, eoque personas (ad resarciendum dam-
num, ad offensae parti satisfaciendum, ad poenam
subeundam) astringit, vel ab iis eximit, est ligatio
qusedam aut solutio; quales actus aperte spectat
buic agnatus ille locus (Matt, xviii. i8) ubi Domi-
nus validum fore pronunciat arbitrium inter duos
disceptantes ab amico peractum uno vel altero ; vel
(si minus dirimendae liti suffecerit illud) Ecclesiae
finale judicium, de quibus sic asseverat: Amen,
dico vohis, qucecunque vos (hoc est, e discipulis
meis aliqui; vel ipsorum quicunque coetus legiti-
mus, hoc modo litem quamcunque per arbitrium
aut judicium definiendo) alligaveritis super terram,
erunt ligata et in ccelo; hoc est, omnes vestrae de-
cisiones et sententiae (rite secundum aequi bonique
leges peractae prolataeque) apud Deum invalescent,
rataeque fient, sicut iis repugnantes Deum sensuri
sint ipsarum assertorem et vindicem; juxta quod
S. Chrysostomus ait^: airep av epyaawurai Kara) o\
\€peiSf ravra 6 Geos aifw KVpo7, Kal tijv tcov SovXwv
yvwfxrjv 6 SeaTTOTjj^ fie.jiaLo'i' cujus acceptionis ad
normam intellecta potestas haec jurisdictionis illam
(quam mox antehac attigimus) clavem compre-
hendit.
Porro, qui contractum ineunt, vinculo quodam
obligantur, ab iis injecto, quibuscum pactum con-
trahitur; quomodo pastores etiam illos ligant, qui
Christianismum primo suscipientes, aut eum denuo
redintegrantes, foedus ineunt cum Deo, fidem suam
et obsequium Christo devoventes.
Item detentio quaecunque sub alterius potently
^ Chrys. de Sacerd. ni. (p. 16.)
De Potestate Clavium. 303
vel imperio vocatur ligatio; qua qui emancipatur
proinde solutus dicitur: Annon, inquit Dominus, luc. xiu.
hanc Jiliam Abrahce, quam alligavit Sathanas ecce ^ '
decern et octo annis non oportuit solvi a vinculo
isto die Sabbathi? ubi quod dicitur a Sathana li-
gari, alibi exprimitur KaTaSvpaarevecrOai vtto tov Act. X. 38.
Aial36\ov' ut et in statu quo vis praesenti detineri,
vel ab eo liberari, ligari illud, hoc solvi est : AeSeaai i Cor. vn.
yvvaiKt; (inquit apostolus) /jl^ ^vrei \vaiv, de statu '
perpete conjugii. ''Oaoi viro ^vyov SovXoi, de statu iTim.vi.i.
ServitutlS. 'EuveKXeiae o Geos Tov<i iravras eis uTrei- Rom. xi.
Oeiav, de statu hominum, ante patefactum evan-Gai.ui.22.
gelium; ita si cui sub reatus irseve statu jacenti,
vindictseque idcirco vel poense obnoxio, non con-
ceditur aut abnuitur venia; vel si veniae procu-
randse necessaria aut idonea media subtrabuntur, is
ea ratione ligatus censeatur; ut et solutus, qui ab
ejusmodi statu per exhibitionem veniae, per medio-
rum earn procurantium applicationem, per obstan-
tium causarum amotionem extricatur: cui sensui
quadantenus altera phrasis, illi quae prae manibus
laolvvafjio^^ coincidit, quae habetur apud S. Johan-
nem, ubi Servator discipulis sic affatur: Accipite 3oh.ja..2i.
Spiritum Sanctum; quorum remiseritis peccata, re-
mittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt;
hoc est, quemcunque merito dignum reputabitis,
qui absolvatur a reatu, et in gratiam recipiatur,
adeoque cui veniam annunciabitis et exhibebitis,
illi revera Deus conciliabitur et ignoscet; quem-
cunque vero (propter animi pravas affectiones non- '
dum exutas) minime dignum aptumve judicabitis,
cui divinus favor indulgeatur, reatus aboleatur,
ccelestis regni privilegia concedantur; et cui pro-
inde, justis ex causis, Dei nomine veniam imper-
304 De Potestate Clavium,
tire recusabitis, ille talis in eo statu misero revera
detinebitur et persistet, exsors remissionis, et a
divina gratia semotus^: vester eo spectans (ille vel
hie) actus a Deo comprobabitur, effectumque pro-
inde certissimum obtinebit.
Yerura ut haec paulo curatius exponantur, ad-
vertamus variis modis intelligi posse, quod Eccle-
sise pastores peccata dimittunt ; idque prsenotandum
est, quod cum principaliter et absolute peccata re-
mittere Deo soli^ (I^egi Judicique supremo) com-
petat (nee enim abs ratione scitabantur isti Scribse,
Marc.ii. 7. Quis jpTcetev unum Deum peccata valet remitteref)
id tamen ut homines (Dei nomine et voluntate,
tanquam ejus virrjperai, SiciKovoif o'lKovofioi, (jvvepyoiy
iCoT.v. ^■, 7rp€(TJ3€vrai, quibus iUos nominibus et officiis insig-
AcLxxvi. niunt sacrse literse,) instrumentaliter et subordinate
lit i 7. f^ciunt, a Deo concessum et constitutum esse : prout
aCor.vi.4. et iis homines convertere, regenerare, salvare, si-
10. miliaque talia (qualia primario solus efficit Deus"^),
utcunque tribuuntur; ita quidem, ut quot et qua-
libus ipse Deus, tot fere talibusque modis pastores
ordine suo peccata dimittunt : id autem hisce po-
tissimum modis exequuntur:
Prime, Dispositive ; dum homines ad remissio-
nem obtinendam parant, illas animi dispositiones
(fidem scilicet et poenitentiam) ingenerando, quae
ad remissionem necessario praeviae sunt, et quas
^ Tunc vera est sententia prsesidentis, quando setemi sequitur
sententiam judicis. — Ambr.
*■ ^ Semper Dei est ilia gratia, et Dei sacramentum, hominis
autem solum ministerium, &c. — Aug. Ep. clxvi. [Ep. cv. 0pp.
Tom. II. col. 301 B.]
™ Sibi tenuit Dominus baptizandi potestatem, sends minis-
terium dedit. — Aug. in Joh. Tract, v. [0pp. Tom. iii. p. 2.
col. 323 D.]
De Potestate Clavium, 305
hsec certo consectatur, ex vi foederis et promissi
divini : dum eos ad hunc statum invitant, alliciunt,
adducunt, in quo remissio peccatorum offertur, et
exhibetur: dum tov^ e^w suorum criminum et erro- iCor.v.12.
rum arguunt reosque peragunt ; de statu suo per-
quam periculoso commonefaciunt, certosque red-
dun t; compunctionem ac terror em lis incutiunt ; Act. h. 37 ,-
resipiscentiam acriter inculcanf" : hinc a Domino
nostro tale describitur Apostolo Paulo demandatum
munus : Constituam te ministrum et testem — te de- Act. xxvi.
ligeiis ex populo et gentihus, in quas nunc mitto te;
aperire oculos eorum, ut convertantur a tenehris ad
lucent, et de potestate Sathance ad Deum, ut acci-
piant peccatorum remissionem, et sortem inter sane-
tos, per Jidem quce est in me — quod et ipse mox
prsestitisse narratur — dirayycXXtw /Jieravoelv, Kal €7ri-
(xrpecpeLv eVt Geou' quo munere S. Petrum defunctum
cernimus, ita concionando: Meravoi^aaTe, kuI iiri-
(TTpe^are eis to e^aXeiCpOrjvai vjuoov rds ajuapria^. Idem
versus tov9 eaw similiter prsestant, quum illos in
errores vitiaque prolabentes aut prolapsos admonent i Thess.
officii, severe redarguunt, corripiunt, increpant, I'Thess. in.
quin et aliquando coercent, et castigant; necnon^^ct.xx.31.
enixe modis omnibus eos ad sanam mentem redu-^'i;^- '^3-
I Tim, V.
cere student; qualia pera^rentes dum peccatorem^^ '^^•
convertunt ab errore vice suce, sicuti B. Jacobus xii. 20 ;
docet), salvant animam a morte, et multitudinem i'cor°*
peccatorum operiunt. j^;.
Secundo, Idem exsequuntur declarative, tum per ^Cor.v. 19.
ilium quem ebuccinant \6yov KaraXXay^^, peccato-
rum sensu perculsis, et ad Deum animi serio firmo-
Quo de raodo Firmilianus "non quasi a nobis remissionem
peccatorum consequantur, sod ut per nos ad intelligentiam delic-
torum suorum convertantur." — P. 198.
B. VOL. IX. 20
IV.
21.
V. 20.
306 De Potestate Clavium.
que proposito revertentibus, indubie paratam apud
Deum veniam, gratiamque mox praesentem attes-
tantur et annunciant^; velut legati, seu prsecones,
ad homines sub his conditionibus Deo reconcilian-
dos deputati: ita munus apostolicum et pastorium
^Cor.v.2o. depingit S. Paulus, virep XpidTov -rrpeaj^evoiuiev — Pro
Christo legatione fungimur, tanquam Deo exhor-
tante per nos ; ohsecramusque "pro CliristOy reconci-
liamini Deo.
Tertio, Peccata remittunt impetrative, precum
energia divinam gratiam conciliantes peccatori. Ita
inonet S. Jacobus infirmos, ut Ecclesise presbyteros
Jac. V. 15. advOCent pro ipsis OraturOS; Kav aixapTLa<s rj weTroit^KW^,
acpeOrjcreTai avrw' Et SI languens peccati quippiam
commiseritj id (intercedente presbyterorum ora-
tione) ei dimittetur : ita sacerdotes peccata dimit-
tere Chrysostomus arbitratur^: Ou yap orav rjfia^
avayewMTL idovov, aKKa Kai /uLera tuutu crvyvcopeLU
e)(^ovcnu e^ovcriau djULaprtj.aara' diOevel yap ris — inquit
ille, dictum S. Jacobi locum adponens.
Quarto, Propius hoc et immediatius exsequuntur
dispensative ; peccatorum nempe remissionem ex-
erte dispensando ; quin et eam revera concessam et
exhibitam symbolis solennibus obsignando : nempe,
I Dum baptismum conferunt — Felix (ut Ter-
tuUianus*^ loquitur) sacramentum aquee nostrce, qua
abluti delictis pinstincs ccecitatis in vitam ceternam
Eom. vi. liheramur; in quo commorientes et consepulti Chris-
to justificamur a peccato ; de quo Petrus — f^awTKT-
Act. ii. 38. OrjTU) eKaaro'S v/iwu ewl rw ovofxari Irjaov Xpiarov et?
^ Lomb. Dist. 18. Dominus tribuit sacerdotibus potestatem
ligandi et solvendi, id est, ostendendi hominibus ligatos vel
solutos.
^ De Sacerd. iii. pag. 17.
^ De Bapt. cap. i. [0pp. p. 224 a.]
De Potestate Clavium. 307
acpecjLv d/iapTLwi', et Ananias S. Paiilum alloquens — Act. xxii.
duacTTo.^ ^diTTKjai Kai cLTroXovaai Tas aimapTia^ — quOCl Act.iii.19.
cum sacerdotum judicio simul ac opera administre-
tur, eapropter illi peccata remittere dicantur; et
hue Domini promissum aliquoties refert B. Cypri-
anus, et e Patribus alii.
2 Dum in gravia scandala prolapsis, et idcirco
peccatorum reatu innodatis, post resipiscentiam pro-
babilibus indiciis compertam, absolutos pronunci-
ant, in statum gratise redintegrant (verbum est
Paulinum, VOS SpiritualeS, KarapTi^ere Tov TOLOVTov) Gal. vi. T.
in Ecclesiae sinum et sacrorum officiorum consor-
tium restituunt, id beneficii solenni x^^poOeaia^ ritu
confirmantes ; id quod S. Paulus -xaplXeaOai, gratiam 1 Cor. ii.
indulgere, VOCat: (l Se n '^^ap'tXeaQe, kol eyco' hue et " ^°'
illud spectare videtur ejusdem Apostoli monitum,
Timotheo dictum : Xelpa^ raxem M^evl einriOei, i Tim. v.
fXYi^e Koivwvei dfxapriai^ dWorpiai^. Cave ne Cuiquam
ante poenitentiam luculente comprobatam, absolu-
tionem impertias, ne in causa sis, ut peccator remis-
sionis prsematura spe delinitus nihil amplius curet,
adeoque cum remissionis exsors fiat, tum in peccatis
obduretur : hue etiam Christi promissum refertur a
Patribus. Ambrosius contra Novatianos disserens^:
Cur haptizatis, si per liominem peccata remitti
non licet f In haptismo enim utique remissio pec-
catorum omnium est; neque interest, utrum per
poenitentiam, an per lavacrum hoc jus sibi datum
sacerdotes sibi vindicent; idem in utroque mysterio
est, Hisce modis Ecclesiae pastores peccata re-
mittunt, sed et ai^rta-ro/^^ws eadem retinent, cum
media submovent, quibus homines ad peccatorum
'' De Poenit. c. 7.
20—2
2 Joh. 10.
308 De Potestate Clavium.
remissionemconsequendam disponantur; dum iram
Dei denunciant; dum (quod subinde fieri posse
iJoh.v.i6. S. Johannes innuit) a precibus pro illorum salute
fundendis abstinent; dum baptismum indignis de-
negant; dum ab Ecclesia depellunt aut distinent;
adeoque tanquam ethnicos et publicanos habent:
vel dum a Deo quasi divulsos Satbanse tradunt
exagitandos.
Ex his omnibus, quse de potestatis hujus no-
mine, de ejus objecto, de phrasibus aequipoUentibus
ac exegeticis prsemissa sunt, tametsi satis verisi-
mihter ipsius natura deduci possit et determinari ;
quid tamen sit et quousque se extendat, baud ali-
unde clarius eliciatur elucideturque, quam ex eo
quod proximo decreveram attingere.
lY. E praxi scilicet et exercitio potestatis is-
tius, quae cum primitus Apostolis ut Ecclesi^e ma-
gistris et rectoribus demandata sit, existimare nefas
est illos eam secus quam par erat usurpasse, vel
ultra citrave justos limites extendisse: quicquid
igitur ab iis (officii ratione, vel per modum auctori-
tatis ordinarise) factum cernimus, applicabile vel
consentaneum horum verborum sensui rationabili-
ter exposito, quidni merito potestatis hujus, ipsis a
Domino tam expresse communicatae, virtute factum
arbitremur? Idem de Ecclesiis ad illorum tempera
proximo accedentibus jure supponamus licet; quic-
quid illse nempe (regiminis et disciphnse modo)
passim factitarunt, id eas non temere, vel ab auc-
toritate sibimet arbitrarie desumpta vel arrogata,
sed ex jure potius ab ipsius Christi institutione
derivato (quod singulas Ecclesias in ordine statu-
que recto stabilientes Apostoli declararint, constitu-
erint, etad singulares casus accommodarint) usur-
De Potestate Clavium. 809
passe vel exercuisse ; juxta TertuUiani priscum illud
efFatum: Constahit id esse ah Apostolis traditum,
quod apud EcclesicLS Ajpostolorum fuerit sacrosanc-
tum^.
Yerum has et caeteras, quae supersunt instituti
discursus partes (etiam potissimas) vel ut nunc ob-
mittam, vel ut immaniter patientiae vestrae molestus
sim oportet : illud prius faciam potius ; et TertuUi-
ani luculentis verbis (in Apologetico) clavium usum
primitivum repraesentantibus sermonem claudam:
Certejidem, inquit, Sanctis vocihus pascimus, spem
erigimus, jftdiiciam Jigimus, disciplinam prcecepto-
tmm nihilominus inculcationihus densamus. Ibi-
dem etiam exhortationes, castigationes et censura
divina. Nam et judicatur magno cum pondere, ut
apud certos de Dei conspectu ; summumque futuri
judicii prcBJudicium est, si quis ita deliquerit, ut a
communicatione orationis, et conventus, et omnis
sancti commwcii relegetur\
Gratia Domini nostri Jesu Christie et charitas
Dei, et communicatio Sancti Spiritus sit cum omni-
bus vobis. Amen.
* Cont. Marc. iv. 6. [0pp. p. 416 d.]
* Istum locum episcopi et presbyteri non intelligentes aliquid
sibi do Pharisseorum assumunt supercilio, ut vel damnent inno-
centes, vel solvere se noxios arbitrentur; cum apud Deum non
sententia sacerdotum, sed reorum vita quseratur. — Hier. in loc.
Apol. cap. XXXIX. [0pp. p. 31 a,]
DE REGIMINE EPISCOPALI.
Rejectio regiminis episcopalis, uhi hahentur or-
thodoxi et legitimi episcopi, facit proprie
schisma mortale.
IN banc tbesin imprimis nonnuUa strictim adno-
tabimus, turn illam argumentis quibusdam ad-
struemus.
Episcopale regimen quid designet, unicuique
perspectum autumo, quatenus illud ab aliis Ecclesise
administrandse formis, -xPk nal Trpwrju introductis,
distinguitur ; illud nempe regimen, penes quod, in
districtu quopiam ecclesiastico, singularis unus (ad
id rite vocatus, delectus, approbatus ef consecratus)
toti coetui, totique clero prseficitur, ceu^ pastor et
inspector supremus, in sacris quibuscunque rebus
dispensandis et ordinandis, Trpeaj^ela quiedam obti-
nens et peculiaria munia sibi reservata, sacros ordi-
nes conferendi, baptizatos confirmandi, jurisdictio-
nem exercendi ; quale S. Cyprianus innuit et utcun-
que describit, quum affirmat Singulis pastorihus
portio gregis adscripta sit, quam regat unusquisque
et gubernet, rationem sui actus Domino redditu-
7'us^; et quod, Inde (nimirum a Dominica dispo-
sitione) per temporum et successionum vices Epi-
scoporum ordinatio et Ecclesice ratio decurrit, ut
Cui iyKpLTCis irapa ras \oi7ras rd^eis els avrovpylav 6 6iios
dea-fios dnoveveixTjKe Tcis Beiorepas lepovpyias. — Dion. Hier. C. 5.
^ Ep. LV. [0pp. p. 86.]
De Regimine Episcopali. 311
Ecclesia super Episcopos coiistituatur, et omnis actus
Ecclesice per eosdem prcepositos guhernetur'^ ; quale
denuo regimen ante plurima secula per universum
orbem Christianum invaluisse neminem latet.
Hujusmodi regimini variis modis obrogari po-
test; veliiti primo, Cum Episcopo potestatem exe-
renti ejus subditi obsequium detrectant; de quo S.
Cyprianus"^, Neque enim aliuride hcereses ohortce
sunt, aut nata sunt schismata, quam inde quod
sacerdoti Dei non ohtemperatu7\ nee unus in Eccle-
sia, ad tempus sacerdos, et ad tempus judex, vice
Christi cogitatur.
Secundo, Cum nonnulli, (quibuscunque de cau-
sis, aut quocunque prsetextu) se ab Episcoporum
suorum communione (adeoque penitus ab imperio)
subducunt atque segregant; id quod olim Novati-
ani, Donatistse, Melitiani, Luciferiani schismatici
fecere, nee non liseretici plerique catholicorum Epi-
scoporum consortium declinantes; quo et illud S.
Cypriani referatur, Qui "plantatus non est in prce-
ceptis Dei Fatris et monitis, solus poterit de Ecclesia
ille discedere, solus, Episcopis derelictis, cum scJiis-
maticis et hcereticis in furore remanere^.
Tertio, Cum talis regiminis ipsa species abdi-
catur, alia quaquam Ecclesise regendse forma subro-
gata; quod utique vix usquam priscis temporibus
attentatum^ apud nos saltem nuper factum memi-
nistis : Et hie quidem, opinor, episcopale regimen
rejiciendi modus in thesi potissimum innuitur.
Schism a proprie divisionem significat, ast inde
fjLeTwvvjuLiKws peccatum, aut vitium, divisionis in
^ Ep. xxvir. [0pp. p. 37.]
^ Ep. LV. [0pp. p. 82.]
® Ep. XLix. [0pp. p. 64.]
312 De Regimine Episcopali.
Ecclesia causam, designat ; quod scilicet admittit,
quicunque (contra voluntatem Domini, suos inter
Job. xvu. discipulos omnes unitatem, charitatem, pacem in-
12' xiv.T-. stituentis) animo turbulento, vel utcunque pravis
Marc. ix. aflfectibus occupato, Ecclesise membra, unitate so-
luta, a se disjungit, pacem infringit, ordinem con-
turbat, dissidia, factiones, scandala charitati adver-
sa creando, vel fovendo. Scilicet hoc diversimode
committi potest;
In particulari quapiam Ecclesia contentiones,
factiones, turbas animorum divortia concitando^;
quomodo factum apud Corintliios, cum S. Paulus
1 Cor. xi. dixit, 'Akovw ayjLCTixaTa ev vfxiv virap-^eiv' CUm et S.
Hi.' 4. ^°' Clemens^ iisdem improperat /juapdv Kal dvoaiov (rrda-iv,
rjv oXiya irpocrcaira irpOTreTtj kui avOaorj — e^eKavaav.
Etiam committitur, utcunque peregrina per-
versaque dogmata rectse fidei vel probis moribus
Heb. xiii. adversa serendo, indeque scandala pariendo, cogen-
£ph.iv.T4. doque sectas ab orthodox^ Ecclesia devias; de quo
iTim. i. 3, Q^^^^ alias saepe S. Paulus, tumin illo ad E-omanos
VI. 3, IV. I. ^ J^ '
2Tim. ii. loco signanter efFatur; UapaKaXw Se vfxa^!^ dSeXtpoU
Tit. i. II. (TKdirelv Tov^ ras ciyocFTacrias kol rd CKdvSaXa irapd riji/
Rom. xvi. r\ ^ \ t\ t ^ t ,^ ^ , » ^ , > >
17. oLca^riv rjv Vfxeis Cfiauere riroiovvTa^ Kai eKKAivare an
avTwv.
Etiam perpetratur ab illis, qui sibimet arripiunt
potestatem indebitam et inordinatam (Ecclesiarum
legibus aut moribus adversam) functiones Ecclesias-
ticas obeundi, concionandi prsesertim, aut populum
2 Cor. xi. docendi ; quales illi pseudapostoli, epydrai SoXioi,
lieraa-^^ri/jiaTLCoixevoL et? dwodToKovq ^picrrov' illi viri
Act. XX. XaXovvres oieaTpa/uLiJieva tov dTrodTrdv toi)s fiaOrjTa^
30.
^ "Frateriiitatis bene sibi cohserentis, et se invicem diligentis con-
cordiam scindens," ut Cyprianus loquitur. — Ep. xlix. [0pp. p. 64.]
^ Clem, ad Cor. p. 2.
De Regiminc Episcopali. 813
oTTicrw avTwv' illi evluvovre^ el? rets ot«:m9, koi ai^^/xaXw- 2 Tim. iii.6.
TevovTcs TO. yvvaiKapLa, illi OeXovTe^ elvai vofiooioaaKakoC i Tim. i. 7.
lUi €^ epiOeia^ tov ^piarov KaTayyeWovre'i. Phil. i. 16.
Item ab illis fit, qui pastoribus immorigeri
sunt, aut ipsos repudiant; quales illi awTroraKTot, Hit. i io.
yoyyvaTaij avOaSci^^ ToXjuitjTal, So^as fiXaa^rj/uLovvres, 10.
quos Apostoli perstringunt ; illi draKTcos 7r6|0t7ra- ^^^^^^ \-j;
TOVVT69, qui S. Pauli dictata respuerunt; isteambi-^' ^4-
tiosus Diotrephes, qui S. Johannem non admisit. 3 Job. 9.
Itidem patratur ab illis, qui sine justa vel ne-
cessaria causa ab Ecclesise cujuscunque fidelis com-
munione secedunt, aut separando se dirimunt; de
qualibus Judas Apostolus, Ouroi. elaiv o\ diro^iopi- Jud. 19.
^oi^Tc^' et S. Cyprianus^ Sihi extra Ecdesiam con-
stituunt conventiculum perditce factionis.
Denique cum Patrem Dominus obtestatus fuerit,
ut ejus discipuli irdvTe^ eV roo-t, in hoc gravissime Joh. xvii.
impingunt, qui corporis Christi compagem luxant,
dum ejus membra prsecipua, diversas Ecclesias', a
se divellunt, amicae pacis inter illas, communionis
sanctae, commercii hospitalis, fraternseque charitatis
vincula utcunque dissolvendo; quod fit cum una
Ecclesia aliam acerbe taxat, aut temere damnat,
aut inique a communione repellit; cum una alterius
jura vel privilegia invadit, in alteram indebitum
imperium usurpat, aut tyrannicam dominationem
exercet; cum una qusepiam ecclesiasticee dispensa-
tionis modum quemcunque generali consensu a
confcederatis pastoribus, evra^ia^ aut concordiae
gratia, lege sancitum, vel usu firmatum, (nulla co-
gente necessitate, vel gravi ratione suadente)
violat.
^ Ep. LV. [Opp. p. 86.]
* Tertull. de Prsescr. Hseret. cap. xx. [Opp. p. 208d.]
314 De Eegimme Episcopali.
Ex his schismatis faciendi modis cum omnes
ferme, vel certe plusculos incurrere videantur hi
plerique, qui episcopale regimen abrogant, ilh sal-
tem inteUiguntur, qui singuHs ipsorum molitionibus
apposite quadrant.
Subditur autem epitheton mortali ; quo nempe
delicti gra vitas insinuatur; cujus qui reatum incur-
rit, penes divinum judicium aeternoe morti sese
reddit obnoxium, inde non nisi seria poenitentia et
emendatione congrua absolvendus.
Ita prsecipuos thesis absolute sumptse terminos
exposuimus. At ne forte casus speciales ejus veri-
tati subinde derogent, duse merito inseruntur ex-
ceptiones : prima est, Uhi hahentur orthodoxi Epi-
scopi; recte hoc; nam Episcoporum heterodoxorum
nedum regimen, at communionem ipsam rejicere
fas est, imo officii est, e Sacrse Scriptures, Patrum,
ecclesiasticse praxis auctoritate :
2 Thess. Nam quilibet hsereticus, aut erepo^ilaaKoXwv
1 Tim. vi. (etiam Episcopus, imo forte magis Episcopus, ut cri-
Rom. xvi. niinosior et periculosior) repudiandus, declinandus,
2 joh lo ^^ derelinquendus est; ab hoc GreWeaOat, d(pi(XTa-
Tit. iii. lo. aOat, €KK\iv€iv, hunc TrapaiTeiaOaL jubemur. Etiam
Gal. i. 8. Apostolo, imo Angelo coelesti (quanto magis Apo-
stoli vicario, vel Angelo terrestri), aliam ab evan-
gelio doctrinam annuncianti, execratio intentanda
est.
Consonant his Patres ; Cyprianus^ Flebs obse-
quens prceceptis Dominicis, et Deum onetuens, a
peccatore prceposito separare se debet, (peccatore,
id est, fidei desertore). Item, Nee, inquit^, sibi
plebs blandiatur, quasi immunis esse a contagio de-
^ Ep. Lxvm. [0pp. p. 118.]
^ Ibid.
De Regimine Episcopali. 815
licti posdty cum sacerdote peccatore communicans.
Idem alibi''', Quomodo possunt integritati et conti-
nentice prceesse, si ex ipsis incipiant corruptelce et
vitiorum magisteria procederel
Chrysostomus , 'A^'uoiJia TrpoawTrcov ou TTpocrierai,
orav TTFpl d\t]Oeia^ 6 Xoyos rj. Item, et fxei^ yap ooyjma
'€)(€i Siearpa/xjuLevov, k^u ayyeXo^ rf, firj TreiOov.
Ambrosius°: Si qua est Ecclesia (quanto ma-
gis, siquis Episcopus) qucB fidem respuaty nee
apostoliccB prcedicationis fundamenta possideat, ne
quam labem perfidice possit aspergere, deserenda
est.
Augustinus^: Nee catholicis Episcopis consenti-
endicm est, sicubi forte falluntur, ut contra canoni-
cas Dei Scripturas aliquid sentiant; quanto magis
hsereticis Episcopis obnunciandum est?
Itaque P. Celestinus I. populum Constantino-
politanum, a Nestorio falsa dogmata propinante
secedentem, ita laudavit'^, MaKapios Se 6jum jj ayeXrj,
t] irapeayev o KfjQios Kplveiv wepi t^S iom9 vo/urj^, Et
in Ephesino Concilio probantur presbyteri, qui
eundem Nestorium i^Xey^aVj et xij? avrod Koivwviai
avTov c^ef^aXov. Et in eodem admittitur illud Cha-
risii presbyteri effatum perquam notabile'': Ev-^i^ fxev
diracTi roTs €v(ppovovai Ttfirjv aWi Kal Trpeirovcrav ai^w
7rv€v/ULaTtKoi9 fxaXiura iraTpaai koi cicadKoXoi^ aTrove/ueiv'
€1 o€ TTov crv/uf^r] Tovs cicaaK€iv ocpeiXovras ToiavTa toT?
i/7r>/»coot9 evrj^eiv Trepi t^s Tr/orews, ola tcl^ aTravTcov
*" Ep. LXii. [0pp. p. 103.]
° Chrys. in Gal. i. 9. in 2 Tim. Orat. 2.
° Ambr. in Luc. ix. p. 85.
^ Aug. de Unit. Eccl. cap. x. [cap. xi. 0pp. Tom. ix. col. 355 f.]
*^ Act. Cone. Eph. p. 359. Act. p. 220.
"" Act. Eph. p. 358.
316 De Regimine UpiscojMli.
aKoa^ Kal Kapdia^ KaTa/^XaTrrei, ai'dyKrj ti^v ra^iv avraX'
XaTTeaOai, Kal tovs /ca/ccus otodaKeii/ eXojuLefovs vtto rwtf
ri<j(joi>(i)v cieXey^^eaOai.
Hinc octava, quse dicitur, Synodus Papse Ho-
norio ab orientalibus anathema recte dictum asserit^,
on eirl aipecrei KaTrjyopyjOr], cl tjv Kal fxovou €^€Gtl tovs
aTTOceeaTe povs tcov /uei^ovwi^ KaTe^aviaTaaOai,
Ipse, ne plura congeram, P. Nicolaus I^ Fides
universalis, et omnium communis est, quce non solum
ad clericos, verum etiam ad laicos, et ad omnes om-
nino pertinet; itaque procul habendi sunt, qui
fidem, rem maxime nostram, ablatum eunt.
Neque mirum hsec dici, cum revera qui a san4
fide deflectit, non amplius Episcopus, quippe nee
Tit. iii. II. Christianus sit; nam e^ea-rpaTrrai 6 ToiovTo^, inquit
S. Paulus; et juxta Tertullianum", Si hceretici sunt,
Christiani esse non possunt; illudque Cypriani^:
Nee Christianus videri potest, qui non permanet in
evangelii ejus etjidei veritate.
Porro subditur et altera exceptio, Ubi hahentur
Episcopi legitimi; hoc est, qui cum rite consecran-
tur, tum jure populo suo prseficiuntur ; Nam Qui
(quales S. Cyprianus^ hisce verbis perstringit) se
ultro apud temerarios convenas sine divina disposi-
tone prceficiunt, qui se prcepositos sine idla ordina-
tionis lege constituunt, qui nemine episcopatum dante
Episcopi sihi nomen assumunt; vel Qui (ut apud
S. Augustinum nonnuUi) turhide atque inordinate
in eos coercendos insiliunt qui nulld sihi lege subjecti
" Syn. vin. Act. 8. p, 963.
' P. Nicol. I. Ep. 8. p. 506.
" De Prsescr. Hseret. cap. xxxvii. [0pp. p. 215 D.]
^ De Unit. Eccles. [0pp. p. 199.]
y Ibid. [p. 197.]
De Regimine Episcopali, 317
mnf; Qui (inquain) inordinate (praeter Dei volunta-
tem et Ecclesiae instituta) munus sacrum invadunt,
aut regiminis clavum arripiunt, hi jure rejici pos-
sunt ; quin et merito debent, ne ipsorum vel sacri-
lega prsesumptio vel arrogans injuria comprobari
videantur : etemm TroJs Krjpv^u)(jiv, edv jutj aVocrra- Rom.x.15.
Xwat; Nee quisquam sihi sumit hunc honor em, nm'Heb. v. 4.
q2ii vocatur a Deo, tanquam Aaron; Qui non intrat Job. x. i.
per ostium in ovile ovium, sed ascendit aliunde, ille
(non pastor ovium, sed) fur est et latro; Non mit- Jer. xxiii.
teham jprophetas, et ipsi cuiTehant; no7i loquehar ad
eos, et ipsi prophetahant ; ita nempe tales sacrse
functionis aggressores divina proscribunt oracula:
tales scilicet in Ecclesia E-omana Novatianus, in
Carthaginensi Majorinus, in Alexandrine Gregorius
et Georgius (Athanasii eemuli) ; et universim, quos
antiqui Patres Ecclesiarum adulteros prsedonesque
vocitarunt, qui veris extrusis Episcopis Ecclesias
occuparunt, aut in segreges coetus genuinis pasto-
ribus abductos (adscita spuria quapiam ordinatione)
potestatis umbram exercuerunt; quales Episcopo-
rum neutiquam habendos loco ita graviter monet
S. Cyprianus ; Nee Episcopus computari potest, qui,
evangelicd et apostolicd traditione contemptd, nemini
succedens a seipso ortus est^: et, Qui nee unitatem
Spiritus nee eonjunetionem paeis ohservat, et se ah
eeelesicB vineulo, atque a saeerdotum collegio sepa-
rat, Episeopi nee potestatem potest habere, nee ho-
norem^.
Hisce quoad expositionem prselibatis, thesi jam
^ Aug. de Unit. Eccl. cap. xvii. [cap. xx. 0pp. Tom. ix. col.
375 E.] Cf. Cypr. Ep. lxxiv.
* Ep. Lxxvi. [0pp. p. 152.]
^ Ep. LTi. [0pp. p. 74.]
318 De Regimine Episcopali.
comprobandse nos accingemus. Hoc autem impri-
mis nimis quam manifestum sumimus, illos qui
episcopale regimen abjiciunt, de facto saltern Eccle-
sise (cujus usitatam praxin deserunt) unitatem atque
concordiam infringere, veterisque disciplinae tena-
cibus offensionem ministrare, novam suam quam-
cunque, tot seculorum prsescriptioni adversam, re-
giminis formam iavehendo; illud proinde si jure
factum excusare non valent, si justas aut necessa-
rias tanti moliminis causas assignare nequeunt,
quinimo si res ipsa per se culpabilis sit, ne schis-
matis rei sint, effugere non poterunt.
Quod autem res a culpa non sit immunis, his
elucebit argumentis.
I. Nefas est divinum institutum (vel aposto-
licam in grandis momenti re constitutionem) abo-
lere. Nam, Adulterum est, (ut S. Cyprianus° ex-
clamat,) imjpium est, sacrilegum est, quodcunque
Jiumano furore instituitur ut dispositio divina viole-
tur; atqui tale fore regimen episcopale, cum a plu-
ribus doctissimis viris luculente fuseque demonstra-
turn sit, tum baec jam transcursim perstringenda
suadent.
I. Id Sacra Scriptura docet.
I Cor. xii. Rectores enim haec asserit a Deo constitutos, et
Eph.iv.ii. a Spiritu Sancto Ecclesise prsepositos, quos passim
Act.xx.28. eVtc/coTTou?, inspeetores, vel superintendentes, ut S.
Hieronymus*^ vertit, irpoearrwras, antistites, aut prce-
suleSj i^yovii€vov9, ductores vel antesignanos, ewifieXr]-
ra?, seu curatores, pastores denique nuncupat ; qui-
bus ultro cedere subjicique nos jubet, nee aures
"^ Ep. XL. [0pp. p. 53.] Cf. Ep. Lxviii.
^ Ep. Lxxxv. ad Evag.
De Eegimirie Episcopali. 319
tantiim dociles adhibere, sed et honorem deferre,
ac obsequium jorsestare.
Hisce munus nempe demandatum est, ut Apo-
stolis (primis Ecclesiarum parentibus, et pastoribus
supremis) dum in vivis superessent, earum in ad-
ministratione vicariam operam, sociasque manus et
avvepyiav accommodarent ; et postquam vita exces-
sissent, in ipsorum locum succederent, regni ccBles-
tis clavibus acceptis, quas Apostolis Deus, et per
eos Ecclesi^e concessit, in seternum duraturas.
Liquet enim Apostolis (preeter extraordinaria
qusedam officia specialibus donis ad Ecclesise fun-
dationemnecessariis communita) peculiaria nonnulla
munia, regiminis episcopalis propria, competisse;
qualia sunt, Ecclesiis pastores et XeiTovpyov^ adsig- Actxiii.-z,
nare, Ecclesise insertis Sancti Spiritus acppaylSa i^. ' ^'"'
imprimere, jurisdictionem in disciplina formanda,
legibus ferendis, defectibus corrigendis, causis diju-
dicandis, delinquentibus castigandis, (/card ti]v e^ov- 1 Cor. x. 8,
aiavrjv e^wKev o Kvpio<^,) obire®; quorum cum ad Ec-
clesise conservationem et sedificationem (wpos tou Eph. iv.
KaTapTKTfwv T(ov dyiwv, gU epyov ciaKovia^, ets oiKooontjv
Tov awfxaTo? tou Xpicrrov) perpetuus et ordinarius sit
usus, ea ad posteros transmitti, adeoque successori-
bus committi debuerunt.
Itaque rectores ecclesiastici sunt revera (quales
ipsos S. Patres*^ ne quidem S. Hieronymo^ ex-
cepto, uno ore proclamant) Apostolorum in Ecclesi^
pascenda regendaque hseredes succedanei et succen-
turiati; Quibus (ut S. Irenseus^ loquitur) illi earn,
Vid. Cypr. Ep. Lxxin.
^ Vid. Cypr. Epp. xxvii. lxix. xli. lxxv.
^ Ep. Liv. ad Marc.
** Lib. IV. cap. 63. [iv. 33. § 8. p. 272. Ed. Boned.]
[2.
320 De Regimine Episcopali.
quce in unoquoque loco est, Ecclesiam tradiderunt;
per quos cum apostolicum officium in secula tradu-
catur, iis adsistendo Christus sponsionem suam
Matt. exsequitur, qua se poUicitus est Apostolis ad aevi
consummationem afFuturum.
Juxta quae satis constat ab Apostolis in Eccle-
siis passim rectores constitutos^ talibus officiis de-
stinatos.
Hinc a S. Paulo Tito demandatum, ut in dis-
Tit. i. 5. trictu suo Cretensi ra Xelirovra reformaret, et singu-
lis in civitatibus presbyteros constitueret, instru-
Tit. ii. 15, eret et argueret p.era wdarjs einTayrj^, omni cum
10. ' "* imperio et auctoritate ; Kefractariis, et prava do-
centibus silentium imponeret, hsereticosque pro-
scriberet.
Hinc idem Timotheo commissam omnigenam
jurisdictionem multis innuit, ipsum ad ejusce rec-
tam administrationem ubertim erudiens excitans-
que; scilicet ut presbyteros non aspere jurgaret,
iTim.v. I, ast officii leniter admoneret; ne temere delatam
22', li'lo, adversus illos accusationem susciperet; ut ipsis pro
y[ ^i "• ^' meritis honoraria laboris praemia dispensaret ; ut
delinquentes palam argueret et corriperet; ut ne-
mini prsepropere manum imponeret, aut censuris
eximeret; ut sacros ordines in viros idoneos, mori-
bus spectabiles, examine prsemisso conferret; ut
viduarum aptam electionem procuraret; ut liturgias
recte confici prospiceret; ut hujusmodi cuncta pru-
denter, et juste, sine prsejudicio quopiam, aut par-
tium studio, administraret : quae sane praefecturam
illi commendatam abunde monstrant.
Hinc denuo principalibus istis in Asia Ecclesiis,
plures presbyteros complectentibus, unum Angelum
Apoc. ii. praesedisse, a quo Spiritus Sanctus ecclesiastici sta-
De Regimine Episcopali. 321
tus (utpote suae cura3 concrediti) rationem exigit,
ipsi imputans quaecunque recte vel perperam gesta
sunt, baud obscure divinus Apocalyptes indigitat.
II. Hsec ex eo nonnihil confirmantur, quod
apud veterem Dei populum hujusmodi regimen
obtinuit; a cujus form^ Dominus noster, novitatis
baud amans, in ordinandi popub sui discipbn4 non
facile recessisset; quin ordinem potius apud illos
constitutum suis institutis adaptasset ; unde nee ob
boc apud Judseos conversos uspiam turbatum legi-
mus. Atqui constat apud eos, sicuti magni syne-
drii senatoribus unus antistes praefuit, ita singuUs
synagogis (quibus utique jam particulares ecclesi-
se respondent) apy^iawayooyov'^ quendam, seu caput
ccetus, rebquos inter doctores et presbyteros cum
auctoritate prsesedisse.
III. Ecclesiae primitivae status et praxis, apo-
stoHca tempora statim excipiens, boc penitus firmat,
et irrefragabibter quasi demonstrat; nam episcopale
regimen tunc passim invaluisse, certum atque con-
fessum est : at vero qui fieri potuit, ut Ecclesiae tarn
variis in locis a se longissime dissitis (Hierosolymis
puta, Antiocbiae, Alexandriae, Epbesi, Corintbi,
Homae) ab Apostolis nuper fundatae, hujus in di-
sciplinae agnitione et usu derepente simul omnes
conspirarent, nisi primitus illam ab institutione
apostolica derivassent? quomodo tam subito, tam
facile, sine manifesta quadam confcederatione, sine
notabili strepitu, sine multa contradictione irrepere
potuit ab apostolica institutione defiectens regimen ?
Num verisimile fit inter fervidas illas persecutio-
nes, Ecclesiae magistris potissimum incumbentes,
adeoque cum eminentia nil aliud quam gravissima
B. VOL. IX. 21
322 De Regimiyie Episcopali.
accerseretpericula, stolidamlianc ambitionem ubique
sic increbuisse prsesidentias indebitas occupandi?
Adeone sanctissimos plerosque fide confessores et
martyres ista pestis invasit, ut injustam potestatem
vel impotenter appeterent, vel improbe arriperent?
An alii fortissimi quique viri tain iniqua molienti-
bus facile cessissent, aut prompte consensissent ?
Cuncti Patres, viri sanctitate juxta ac sapientia
illustres, tarn cseci fuissent, ut non perspicerent,
tarn pravi, ut ultro comprobarent ingruentem ejus-
modi corruptelam ? Tota demum Ecclesia tanto
abusui tarn libenter acquievisset, tarn placide suc-
cubuisset? Imo potius, cum hsec absona sint, et
quae vix concipi potest ullatenus obvenisse, regimen
episcopale cunctarum Ecclesiarum apostolicse con-
stitutioni innexum est ; et juxta Tertulliani effatum
aliis Patribus astipulantibus probatum, Pariter
utique constabitj id esse ah ApostoUs traditum, quod
apud Ecclesias Apostolorum fuerit sacrosanctum^ ;
cui et illud accinit Augustini, Ilia quce non scrip -
ta sed tradita custodimus, quce quidem toto teiTarum
orhe ohservantur, dantur intelligi vel ah ipsis Apo-
stolisj vel plenariis Conciliis quorum est in Ecclesia
saluherrima auctoritas, commendata atque statuta
retineri^.
lY. Hoc etiam invicte munit historiarum
certa fides, et inconcussa traditio, quae in Ecclesiis
quibusque prsecipuis prsesidentesEpiscopos continue
ab Apostolis serie deducit ; nam Hahemus (inquit, et
aliquoties iterat Ireneeus, testis apostolico sevo
finitimus) annumerare eos qui ah Apostolis instituti
sunt Episcopi in Ecclesiis, et successor es eorum usque
^ Adv. Marc. iv. 5. [0pp. p. 415d.]
* Ep. cxviii. [Ep. Liv. ad Jan. 0pp. Tom. ii. col. 124 b.]
De Regimine Episcopali. 323
ad nos^. Istam historiae fidem, consonumque
traditionis suffragium, si morose respuimus, quo
sodes fundamento religionis nostrae Veritas nitetur,
quo fulchro sacrorum librorum auctoritas sustenta-
bitur? quid uspiam sanctura, quid certum appare-
bit ? Hoc certe ratiocinio, cum firmiori non possent,
Irenseus, TertuUianus, aliique patres hsereticos re-
futarunt, apostolicee doctrinse obstrepentes.
V. Accedit bis veterum Patrum (uno saltern
Hieronymo dempto, non antiquissimo, nee sibi satis
in hac re constanti) unanimis consensus, episcopale
regimen auctori Domino vel Apostolis adscribens;
quem aspernari, nescio certe num immaniorem ar-
rogantiam an stupidiorem vecordiam sapiat : parco
testimoniis, quae et innumera et nimis obvia sunt ".
Itaque rejicere hoc regimen est divinam institutio-
nem violare, idcircoque criminosum.
2 Culpa non vacat Ecclesise catbolicse sanc-
tionem, toto (ut Hieronymus loquitur) orhe de-
cretam^, communique assensu firmatam, divinse
legi minime contrariam, abjicere. Hoc qui negat,
quem in Ecclesia unitati, paci, cbaritati locum re-
linquit? annon synodos omnes generales asperna-
tur, despuit, aut irritas facit? annon dum totius
Ecclesiae sententiam refigit, etiam singulae cuj usque,
totam comprehensae Ecclesiae pessundat auctorita-
tem? At episcopale regimen tale saltem est; et si
minus apostolica, utcunque tamen Ecclesiastica po-
tissim^ constitutione nititur; si non divina lege,
"" Iren. iii. 3. [§ 1. 0pp. p. 175.] Vid. iv. 63. [iv. S3. § 8. p.
272.] V. 20. fp. 317.]
Vid. Cypr. Epp. LV. Lii.
In Tit. i. 6. Episcopi noverint se magis consuetudine qiiam
Dominica dispositionis veritate prcsbyteris esse majores. — Hier.ibid.
21—2
324 De Regimine Episcopali.
saltem humana prudentia constitutum est. Hoc
ex innumeris synodorum decretis liquet, quae regi-
men hoc clarissime probant, firmissimeque muniunt;
ut quod de Paschali jejunio, a synodo Nicsena prae-
scripto, graviter inculcat S. Chrysostomus^, id huic
negotio, longe potiori ratione, congruat ; To /xh yap
T(Zc6 7} r(fC€ '^povdp vrjarrevaai ovk eyKXjjfxa ' to c€ g')^i<tcii
Triv €KK\r)(Tiav, Kal (piXoveiKcos ciaTeO^vai, Kai oi-^oGTa-
aia^ efxiroie'iv, Kal r^js avvooov mrjveKW^ eavrov airocTTe-
pelv, aavyvwcToVy Ka\ Kartjyopias a^ioi^, Kal 7ro\Xr]v ep^et
Tijuoopiav.
Cseterum divinse legi non adversari regimen
episcopale, cum res ipsa monstrat, (ubinam enim
talis lex exstat ?) tum eorum praecipui fatentur,
quibus hoc regimen non arridet.
3 Non absimiliter reprehensibile est Ecclesia-
rum innocaae consuetudini seu praxi vulgatae repug-
nare : hoc ponit Apostolus, quando suum de feminis
inter sacra peragenda velandis virisque retegendis
I Cor. xi. prseceptum hoc urget argumento ; Si quis autem
videtur contentiosus esse, nos talem consuetudinem
nonhahemus, neque Ecclesice Dei; quod sane frustra
dixisset, si pacis gratia consuetudini non esset ob-
sequendum: cui ita succinit Augustinus; In his
rehus, de quibus nihil certi statuit Scriptwa divina,
(demus adversariis hoc in prsesenti casu contingere,)
mos popidi Dei, vel instituta majorum pro lege te-
nenda sunt"^; rursus, Sc7'ipturarum a nobis tenetur
Veritas, quum hoc facimus, quod universce jam pla-
cuit Ecclesice ^: iterum, Siquid horum tota per orbem
frequentat Ecclesia, hoc quin ita faciendum sit dis-
^ Chrys. Tom. 6. Orat. 28.
^ Ep. Lxxxvi. [Ep. XXXVI. ad Consul. 0pp. Tom. ii. col. 68 E.]
"■ Cont. Cresc. i. 33. [Tom. ix. col. 407 r.]
De Regimine Upiscopali. 325
putare, insolentissimce insanice esf; quanto magis
huic censurse subjacet, orbis totius in re tanta con-
suetudinem penitus abjicere !
4 Etiam culpae affine est regimen abjicere ra-
ti oniconsentaneum, Ecclesise commodum et salubre,
pietatique servandse vel fovendae apprime condu-
cens.
Episcopalem certe prsesidentiam ratio multij)lex
exigit, et pluribus ex causis res ipsa postulare vi-
detur.
Absque ilia yix, aut ne vix fieri potest, ut in
divino cultu decora conservetur barmonia, in sacra
disciplina firma concordia vigeat, scandala propul-
sentur, factiones reprimantur, a perniciosis bseresi-
bus religio protegatur, Ecclesise status aliquandiu
persistat integer et incolumis, ne in plurimas ilia
sectas comminuta dissipetur.
Sane reipublicse Christianse plurimum interest,
societates iristitui mole quadam et robore non exili
prseditas, quae collatis viribus operisque conjunctis
religionis veritatem, dignitatem, incrementum, et
qusecunque commoda tutentur; alioquin si ipsa
comminuatur in frustula, vel particulis incohseren-
tibus, tanquam pulvis aut arena, constet, facile
statim quocunque vento seu invasionis externse
seu intestinae seditionis dispergetur : quin et Baby-
lonia quadam opinionum rituumque confusione la-
borans, in sapientibus fastidium excitabit, profanis
ludibrium debebit. Verum nulla societas, grandi-
uscula praesertim, ordinate pacatoque in statu, diu-
tine consistere potest sub potestatibus multis paribus
atque coordinatis ; vel absque singulari quadam auc-
toritate, quae ad rempublicam spectantia proponat,
^ Ep. cxviii, [Ep. Liv. ad Jan. Tom. ii. col. 126 c]
326 De Regimine Episcopali.
inlta de his consilia moderetur et ad consensum
inflectat, discordes sententias conciliet, dubiis in
casibus arbitretur, constituta executioni mandet,
repugnantes coerceat ; ita fit enim, ut quod pluribus
incumbit, id nemo caret ; quod multis committitur,
id nullus exsequatur. Unde mera democratia, nisi
de monarchia mutui quid adsciscat, omnino sub-
sistere nequit; neque proinde corpus ullum sine
capite, uUus exercitus sine duce, uUus senatus abs-
que prseside, vel civitas absque prsefecto durare
solet. Hoc jugis experientia docet, hoc etiam epi-
scopaUs praesidentise adversarii non diffitentur, quin
et sua praxi confirmant ; itaque varias ipsi sub-ordi-
nationes a se excogitatas instituunt, et singuhs suis
ecclesiasticis conventibus moderatorem quondam,
velut irpodKaipov Episcopum, prseponunt ; ratione sic
efilagitante, ut Beza docet, imo et Deo ordinante;
Essentiale fuit (inquit ille vir clarissimus *, et pari-
tatis presbyteranse patronus acerrimus) quod ex
Dei ordinatione peiyetua fuit, est, et erit, ut jpres-
hyterio quispiam et loco et dignitate py^imus actioni
guhernaridcB prcesit, cum eo quod ipsi divinitus attri-
butum est jure; item, Nee presbyterorum, inquit,
ccetus rite constitutus did potest, in quo nullus sit
rjyovfxevo^ .
Porro, si nuUi sint, qui cleri doctrinam et mores
indesinente cur4 vigiles inspiciunt, quid vis dicendi
agendique licentia confestim ingruet; plerique quae
suo genio placebunt, aut populi cupiditatibus ad-
blandientur, aut propriis commodis inservient, sana
doctrin^ posthabit4, pro concione venditabunt;
complures suae voluptati nihil non indulgentes luxu
* De Var. Minist. Grad. c. 23. p. 153.
" Ibid. cap. 22.
De Regimine Episcopali. 327
diffluent, socordiaque languebunt; etiam inter se
discrepantes sententiis, sermonibusque confligentes
sacerdotes plebem in partes distractam dissidiis et
factionibus implicabunt ; unde S. Hieronymus'', JSc-
clesicB salus in summi sacerdotis dignitate consistit,
cui si non exsors qucedam et ah hominihus eminens
detur potestas, tot in Ecclesid efficientur schismata
quot sacerdotes. Idem Pater tametsi (propria qua-
dam ex opinatione vel conjectura) primitus Ec-
clesias communi preshyterorum consilio gubernatas
aliquando censuerit, ratione tamen suadente, vel
cogente necessitate, statim id ubique demutatum
addidit^, et in toto orbe decretum, lit unus de pres-
hyteris electus superponeretiir cceteins, ad quewy om-
nis EcclesicB cura pertineret, et schismatum semina
tollerentur.
Quinetiam ad institutam a Cbristo totius Eccle-
sise Catholicae unitatem retinendam, ad Dominici
corporis compagem arctius stringendam, ad com-
munionem Ecclesiarum expediendam, admodum uti.
lis aut prorsus necessaria est hujusmodi prsesidentia ;
nee enim alias inter coetus disparatos facile com-
mercium institui potest, aut stabilis concordia fo-
veri, quam personarum singularium interventu;
quapropter Episcoporum cura et consensu Catholi-
cam unitatem contineri, crebro suggerit sanctissimus
ille prudentissimusque Cyprianus; Quando, inquit,
^ Hier. contr. Lucif. cap. 1.
^ In schismatis remedium factum est, ne unusquisque ad se
trahens ecclesiam Christi rumperet. — Ad Evag. Ep. 85.
Putet aliquis non scripturarum, sed nostram esse sententiam,
&c.
In Tit. i. 6.
Paullatim vero ut dissensionum plantaria evellerentur, ad unum
omnem solicitudinem esse delatam. — Ibid.
328 De Regimine Episcopali,
JE celesta, quce catholica et una est, scissa non sit,
negue divisa, sed sit utique connexa, et cohcerentium
sihi invicem sacerdotum glutino copulata^, Et,
Idcirco copiosum corpus est sacerdotum concor-
dice mutuce glutino, atque unitatis vinculo copida-
tum, &c.* Hujusmodi proinde tantis commodis,
episcopali reginiine sublato, qui Ecclesiam spoliaiit,
ut de ilia pessime merentes, admodum culpandi
sunt.
Rom. xvi. 5 Scandala facer e ab Apostolo inter gravissima
Matt. delicta censetur, et vce istis Christus denunciat, ^^er
xvm. 7. ^^^^ j^^^ ohveniunt; at qusenam gravior erga to turn
populum Christianum offensa committi potest, quam
sacratissimum ordinem, ab ipso semper in summo
pretio habitum, et prsecipuo honore, parentum ad
instar, cultum, eliminare et expungere?
6 Episcopi scilicet a profundissima usque an-
tiquitate^ Summi sacerdotes, Sacerdotum principes
et apices; sacerdotii sublime fastigium, et pontifi-
catus apicem adepti; Ecclesise gubernandso sublimi
ac divina potestate prsediti; a quibus ministerii
exordium est, Apostolorum irpoelpiav sortiti, Christi
vicem gerentes, beati papae, (ut alia complura satis
obvia taceam ejusmodi elogia) crebro dicti sunt et
certo existimati; quorum ideo non aliquos tantum
honore exuere, sed omnes radicitus extirpare, qualis
flagitii res, quanti horroris videatur necesse est?
7 Item, Episcopis antiquitus utcunque obluctari
vel obstrepere piaculum erat, et haeresium ac schis-
matum origo censebatur; Neque enim, ait Cypria-
^ Ep. LXix. [0pp. 123.]
* Ep. Lxvu. [0pp. p. 116.]
^ Tert. de Bapt. 17. Opt. I. Cypr. Ep. 52. Leo. Ep. 84. Cypr.
Ep. 65. Amb. de Sacr. III. i. Bas. Ep Cypr. Ep. 55.
De Regimine Episcopali, 329
nus, aUu7ide hcereses ohortce sunt, aut nata sunt
schismata, quam inde quod sacerdoti Dei non oh-
temperatur, 7iec unus in Ecclesia ad tempus sacer-
doSj et ad tempus judex vice Christi cogitatur'',
Et, Inde schismata et hcereses ohoi^tcB sunt et ori-
iintur, dum Episcopus, qui unus est et Ecclesice
prwest, superha quorundam prcesumptione contem-
nitur^; Nee putent sibi vitce aut salutis constare
ratio7iem, si Episcopis et sacerdotihus ohtemperare
noluerinf. Quanto scelestius et magis schismati-
cum existimassent, non hujus tantum aut illiiis
Episcopi mandatis obsistere, sed omnis episcopatus
jugum excutere?
8 Quinetiam in praepositos utcunque sibi ju-
dicium assumere summse temeritatis et arrogantise
rem arbitrati sunt Patres; Quis enim, inquit Cy-
prianus, hie est superhice tumor, quce arrogantia
animiy quce mentis injlatio, ad cognitionem suam
prcepositos et sacei^dotes vocare^l quanto gravius
autem omnes abjudicare, ipsumque munus episco-
pale quasi capitis damnatum proscribere?
9 Istis in seculis Altare contra altar e eri-
gere, cathedram sibi constituerCj gliscente discordia,
(Cypriani^ verba sunt), Episcopum sibi consti-
tuerCy et contra Sacramentum semel traditum di-
vince dispositionis, et Catholicce imitatis adidteruni
^ Ep. LV. [0pp. p. 82.]
^ Ep. Lxix. [0pp. p. 122.]
^ Ep. LXii. [0pp. p. 103.]
^ Ep. LXIX. [0pp. p. 122.] Hsec sunt initia hajreticorum, ct
ortus atque conatus schismaticorum male cogitantium, ut sibi pla-
ceant, ut prsepositum superbo turaore contemnant. — Ep. lxv. [0pp.
p. 113.] Vid. Epp. LV. LXIX.
^ Ep. Lxxvi [?] A pastore oves, et Alios a parente separare, et
Christi membra dissipare. — Ep. 68. [?]
330 De Regimine Episcopali,
et contrarium caput extra Ecclesiamfacere; {contra
Ecclesiasticam dispositionem, contra Evangelicain
legem, contra institutionis CatJioUcw unitateni ali-
um Episcoj^um Jieri consentire,) nefarium et exe-
crandum facinus erat, propter quod admissum No-
vatiani, Donatistae, reliquique ferme Schismatici
tarn pessime audierunt ; quale facinus igitur altaria
cuncta demoliri, cathedras omnes submovere; non
in unius Episcopi praejudicium alterum creare, sub-
ornare, sed in omnium ruinam nullum pati ? quanto
damnosius Ecclesiam unamquamque capite prseciso
(quod nostri moliuntur) aKe^aXov facere, quam (id
quod veteres schismatici fecerunt) bicipites Eccle-
sias erigere?
Episcopalis itaque regiminis abjectionem quis-
quis animo pravo (contentioso scilicet, arrogante,
pervicace, fastidioso, vel utcunque perverse) moli-
tur; eum quidni cum doctissimo respondente schis-
matis (et quidem mortalis, hoc est peccati gravis-
simi) reum pronunciem ? Quod enim (ut S. Cypri-
an! verbis concludam) majus potest esse delictumy
aut qucB macula deformior, quam, adversus Christum
stetisse, quam Ecclesiam ejus, quam ille sanguine
suo paravity et condidit, dissipa.sse f quam Evange-
liccB pads et dilectionis ohlitum coiitra unanimem
et concordem Dei populum hostilis discordiw furore
pugnasse^f
\_Inexpiabilis et gravis culpa discordim nee passione
purgeturK'}
^ Cypr. Ep. Lxxii.
* Cypr. de Unit. Eccl. p. 257.
ANIMJ5 HUMANi^ COEPORIBUS
NON PK^EXISTUNT.
HITMAN-^ animge, de qua praesens instltuitur
disputatio, nihil magis proprium aut a natura
ingenitum esse videtur, quam ut rerum, quas sensu
percipit, et quibuscum continuo versatur, causas et
origines inquirat. Eorum enim, qui communiter
apparent, effectuum notitia atque historia ultro oti-
osis et quasi nolentibus se ingerunt, per apertas
sensuum fenestras ad animse sedem penetrantes, ad
hoc patientis solummodo personam sustinet, ac velut
domi residens advenarum impulsum persentiscit.
Turn demum se erigit, ac in se dignam activitatem
conspirat, quum ut Homericus ille hospes peregri-
num, ita haec suos compellat, T/?, ttoOcv eh avSpcov,
TToOe TOL TToXtfT r}^e toktjc? ; cum rerum principia et
sortes nascendi, unde ortao, quomodo productae sint
sedula disquisitione investigat : quale scrutinium si
indifferenter in reliqua omnia forinsecus sibi oblata
exercere consuescat, mirum non est si ad sui ipsius,
cujus sibi intime conscia est, quam semper prsesen-
tem intuetur, cujus omnes motus dum exerit, im-
mediate perspectos habet, originem atque natales
indagandos praecipuo studio aspiraret : quo conatu
dum occupatur, dum setatem suam retro percurrit,
annosque praeteritos cogitatione remetitur, tandem
infantiae terminum assequitur, ante quem nuUibi
extitisse, nihil sensisse, molitam aut meditatam
332 AnimcB HumancB Corporibus
fuisse se recordatur; unde circa id tempus existendi
initium sumpsisse merito suspicatur. Ut enim me
Bomse fuisse, quod valde optarem, purpuratorum
patrum splendidissimis pompis interfuisse, magni-
ficas sedes tarn publicas quam privatas, imaginum
pigmentorumque elegantias, et praeclara antiquita-
tis monumenta perlustrasse, nemo ut credam ade-
gerit, quia illarum rerum nulla species animo insi-
det; ita animas in coelo olim sevum transegisse, ibi
nescio quae facinora perpetrasse, exinde in haec
corpora prsecipites decidisse, ideo quispiam prona
fide non admittit, quoniam hujusmodi eventuum
nulla in se deprehendit vestigia. Quod tamen mi-
nime eiFecit, ne plurimi experientise proprise testi-
monio diffisi, animas suas prsesentis vitse auspiciis
superiores existimarint. Quibus illos non accenseo,
qui ex corporea quacunque concretione oriri animas
putant; inter quos prsecipui Democritus, Anaxa-
goras, Epicurus, Stoici. Hi enim, licet animarum
substantiam, igneam nempe, aeream vel spirituosam
prseextitisse, plerique ab seterno crediderint, fuisse
tamen animas, antequam hsec materies coalesceret,
non asserunt, ut nee setbereae substantias particu-
las, antequam in lucidiim orbem confluant, stellam
componere. Nee usquam Aristoteles, quod sciam,
huic sententiae aperte fa vet (illud enim OupaOev
eireiorievai ambiguum est, et ad alios existendi modes
referri potest), quin potius dum UvOayopiKov^ quos
vocat fxvOov^ ridet, dum passim Platonicam ava/uurjaiv
ubique impugnat, omnemque intellectus notitiam a
sensibus derivari contendit, dumque animam cor-
poris organici actum definit, ab ea penitus alie-
nus esse videtur. Ex pliilosophis igitur principes
Pythagoras et Plato boc commentum introduxe-
non prceexistunt. 833
runt, quorum passim celebrantur liujus ^erefixl/ux^'
o-i?, illius avaxl/vxia. Exque horum institutione e
Christianis theologis Origeuem et Synesium, atque
ex hsereticis tarn Judseis quam Christianis qui idem
senserunt, hausisse credibile est. Et |U6T6m>|/i^x^^'^
quidem, hoc est, Tertulliano definiente, ex ani-
marum recidivatu revolubili alterna mortiiorum
atque viventium suffectio, ut Christianse fidei fun-
damenta, resurrectionem praesertim, ultimumque
judicium convellens, ab omnibus merito exploditur,
ut supervacaneum putem in ea refutand4 oleum
atque operam insumere. Simplex est irpo'virap^i^,
quam impugnandam suscepimus, idque sequentibus
potissimum ratiociniis.
Primo, Si animse praeexistant, tum ita ut vel
ante mundum conditum, vel una cum eo, vel aliquo
post eum tempore creatse existere coeperint; nam a
se esse, vel ab seterno factas, nemo, opinor, Christi-
anus affirmaverit. Non ante mundum conditum, cum
nulla ratio sit, cur aliud ipsis extra commune rebus
universis initium statuamus; quod propterea sim-
pliciter principii nomine insignitur ; In p^nncipio Gen. i. i,
creavit Deus ccelum et terram. Quem locum respi-
ciens Apostolus, rov Aoyov solum tum extitisse in- Joh. i. r.
nuit, futurum omnium Opificem. Id quod ex eo
confirmatur, quoniam ex antiquissimi sanctissimique
scriptoris mente nihil hanc periodum antecessit,
prseter chaos quoddam, hoc est, informem quandam,
indigestam, tenebricosam molem, minime idoneum
animabus habitaculum. Quis enim in ilM confusione
locus fuit animarum dignitati accommodatus, quem
incolerent? quid in tam spissa cahgine cernerent?
quo mentis aciem dirigerent? in quae objecta acti-
vitates suas exercerent ? Annon rectius sancti Patres
334 AnimcB Humance Corporibus
hoc universum, tanquam animarum hospitium quod-
dam atque gymnasium, eo duntaxat fine construc-
tum statuunt, ut esset ubi animse commode dege-
rent, quod ordinarent et regerent, in cujus mirabili
ordine, harmonica compage, elegantissima specie
contemplandis, se oblectarent : contra animas idcir-
co productas, ut tam augustse fabricae pulchritudine
atque praestantia animadversis, Conditoris optimi,
maximi, sapientissimi majestatem suspicerent, ejus-
que admiratione perculsi in amorem raperentur:
quae si vera sunt, nee mundus anima posterior ex-
titit, nee anima mundo, ipsa hujus pars maxima et
prsestantissima. Neque post mundum conditum si-
mul omnes existere coeperunt, siquidem cur illse
hoc potius, quam aUo tempore fierent, nulla ratio
assignari possit; prsecipue quum humanum genus
ex prima propagine magis magisque indies cresce-
ret, ideoque nov£e semper requirerentur animse ex
publico, quod haec hypothesis prsestruit, animarum
seminario depromendae: itaque omnes ab ineunte
mundo Adami animae concreatas oportuit. Verum
obstat quod in sacra rrjs KoaiioTroua^ historia, ubi
rerum creatio luculente percensetur, animarum tum
conditarum aut praeexistentium nulla mentio habe-
tur; quam ignorare Moses qui potuit, cui uni versa
series divini opificii clare perspecta, accurate de-
scrip ta est; aut cognitam dissimulasse, quum pri-
mum rerum statum et praecijDue hominis sibi enar-
randum proposuerit, sincerus imprimis auctor, et
quovis Pythagora vel Platone tantum scienti4 et
fide, quantum sevo anterior; praesertim quum ali-
cujus momenti negotium vertitur, in quo sine tanti
magistri ductu facile est labi, ad cujus notitiam fla-
grantibus desideriis anhelamus? Imo idem sacer
non 'prcBexistxint. 835
Historicus tantum abest, ne omnes animas turn
conditas asseveret, ut unam tantum memoret, reli-
quarum in hunc mundi campum antesignanam,
eamque non a grege animarum forinsecus assump-
tam, sed a Deo immediate inspiratam, Gen. ii. 7.
Formavit Dominus Deus hominem e limo terrce, et
inspiravit infaciem ejus spiraculum vitce. Cui Se-
necse illud mirifice consonat, Si primam ejus ori-
ginem aspexeris, non est ex terreno et gravi con-
creta corporey ex illo ccelesti Spiritu descendit^.
Cujus sane Spiritus unicus A damns primo parti-
ceps fuit, nisi aut Moses nescivit, aut legentibus
imponere voluit, aut nobis saltem invidit origines
nostras ; qui cum unius animse natales celebret, cur
reliquas seque nobiles praeteriret? imo cum anima-
rum par conditio sit, quare Adami anima corpus
prseformatum subsequatur, reliquse materiam dis-
positam antecedant? ilia ex divino afilatu procedat,
hse ex communi thesauro desumantur? ilia nun-
quam extra corpus fuit, vita simplici contenta; bse
seorsim agant, duplicemque statum experiantur?
quid ilia promeruit, ut ab ortu statim in corporeum
claustrum truderetur, cum hse justa libertate frue-
rentur? ut ilia sensibus alllgata, necessitatibus sub-
jecta, laboribus mancipata fuerit, quorum hae diu
exsortes feriantur? Quin potius quoniam Adami
anima nunquam praeextitit, nee a corpore separata
diurnavit, neque extra sensuum consortium cogi-
tandi facultatem exeruit, non est quod reliquas
dissimili conditione factas arbitremur. Cui accedit,
quod Christi, secundi Adami, sanctissima anima
non prseextitit, sed a Deo itidem spirante procreata
est, Luc. i. 35. TTvevfia ayiov eirekevaeTai hirl ere, Ka\
* Consol. ad Helv.
336 Animce Humance Corporibus
cuuafxis 'Y\|/£crToi/ eTriaKiacrei aoi, cio kuI to yevvwfxevov
ayiov K\r]9t]<j€Tm fto? Qeou' in quo loco, ut Adamus,
Luc. iii. ver. ultimo, Films Dei vocatur, ob Spiri-
tum a Deo communicatum ; ita Servator noster,
quatenus homo est, eo nomine Filius Dei dicitur,
quod animam suam a Deo Patre acceperit, quae pro-
inde non prseexistit, ideoque nee nostrae, quae quoad
existendi modum in hoc tantum ab iUius anim^ dit-
ferunt, quod haec a divino Spiritu immediate, no-
strae humano interventu producuntur. Loci enim,
quos allegat optimus doctissimusque vir^, Joh. xvii.
5. Kai vvv co^aaov jme av iraTep irapa aeavTc^ Trj oo^rj
p €i)^ov irpo Tov TOP Koa/uLou elvaiy irapd aoi, et Phil.
ii. 6. OS €u iuLop<pri Qeov vTrap-^^wv, et consimiles, divi-
nitatem Christi clarissime respiciunt, eoque com-
muniter ab interpretibus referuntur.
Secundo, Animarum praeexistentiae adversatur
ipsarum propagatio, sive mavis, substitutio. Cujus
modus (quoad dependentiam successivam intelligo)
si aut analogiam naturae sequi, aut experientiae ar-
bitrium agnoscere volumus, sacrae historiae calculo
comprobatum, ab illo vix discrepat, quo brutorum
animantium imo et vegetabilium augentur numeri,
species conservantur. Similis ubique vis prolifica
deprehenditur, gemella procreandi methodus, ex
parili benedictione se multiplicandi potestatem ob-
tinuere ; et prout ex unius equi stirpe equina difFun-
ditur progenies, quae immensas regiones populando
sit; nee minus ab una glande quercuum ingentes
sylvae exsurgunt, ita ut nuUaehispraeparentur animae,
nisi quas pro re nat4 emittunt; ita ab uno homine
plurimarum gentium infinita exuberavit multitudo ;
Act. xvii. 26. GiTOLYjae re e^ evos aljuaros ticlv hOfO^
^ H[enricus] M[ore] ? W. W.
non prceexistunt 337
avOpwTTWV KaroiKelv ctti irav to irpocrcoTrov rfjs y^9. Igl-
tur inquit Tertullianiis infra, unde merito Adamus
pater J Eva viventium mater appellantur : quae no
mina nisi parentes ad animarum existentiam aliquid
conferrent, frustra imponerentur. Nam corpora
quod attinet, prseterquam quod animarum quasi
appendices, instrumenta et vascula sint, illorum
substantia a generantibus independens jam olim
extitit, iisque figuras et conformationes organicas,
non parentes tribuunt, sed ipsae sibi animse, Deo
opitulante, effingunt; ut prseteream corporis pri-
mordium, animseque vehiculum semen, quantulum-
cunque est, quod in matricem recipitur, protinus
sensu arbitro putrere, dispergi, evanescere, aut si
aliquid superest, continuis incrementorum affluxi-
bus mutari, atque transponi ; ut non absurde neget
Aristoteles^ semen patris uUam partem materise
corporis foetui conferre ; et nescio an fundamentum
corruat honoris et gratitudinis, quam ipsis ceu vitse
auctoribus exhibere solemus. Ideoque si parenti-
bus animarum existentia aliquatenus deputetur,
niliil est plane quod impertiant, quibus tamen pa-
rentibus Sacrse Literse non tantum hominis (cujus
anima essentialem constitutionem in tantum ingre-
ditur, ut homo dicatur anima vivens), sed et ipsa- Gen. ii. 7.
rum animarum productionem disertis verbis assig-
nant, baud ultra debitum, credo, liberales. Gen. xii.
5 : Tulitque Sarai uxorem suam, et Lot Jilium fra-
tris suij universamque substantiam quam possede-^
rant, et animas, quas fecerant in Haran, Gen.
xlvi. 18: Hi filii Zelphce, quam dedit Laban Jilice
suce, et hos genuit Jacob, sedecim animas. Exod.
i. 5 : Erant autem omnes animce egi^essorum e
^ Aristot. q. de Gen. An. c. ii. xx. et xxi. et iv. de Gen. An.
B, VOL. IX. 22
838 Animce humance Corporibus
semine Jacob septuaginta. Igitur, inqult TertuUia-
nus, ex uno homine tota licec animarum redundantia
agitur, observant e scilicet naturd Dei editum, Cres-
cite et in multitudinem projicite^ ; quibus addi pot-
est^ quod parentes similes sibi liberos progenerare
dicantur, Gen. y. ^: JEt vixit Adam centum et tri-
ginta amios, et genuit ad imaginem et similitudinem
suam; et hoc quidem juxta philosoplii pronuncia-
tum, (pvaiKwraTOv toov ev roTs ^wcriv epyov to TroLtjcrat
erepou olov avrd^. Quomodo autem sibi similes
gignunt, si aliquo modo animas non communicant,
quse ad human se naturae integritatem quam maxi-
me pertinent?
Tertio, Si animae prseexistunt, unde est quod
specie oris, habitu corporis, animi moribus, prosa-
piam soboles referat ? quod liberi saepius parentibus
pulchri formosis, robusti validis, fortes creantur for-
tibus et bonis, ac vice versa ? qua nascendi sorte in
patris vitia succedit, virtutes aemulatur proles, quo-
cum animae extraneae nulla cognatio, nullum prae-
cessit commercium? quae sane ex corpore^ atomi
dispositione hand proveniunt, quae tantilM ex pa-
rentis substantia discerpitur, cujus fluxa temperies
quolibet memento variatur, quaeque haud scio an
virtutum vitiorumque capax sit, cumque praecipui
habitus animae insideant, et ipsa sibi organa ex-
truat, nativae indoli conformia. Cui affine est,
Quarto, Natorum animae paternorum criminum
poenas persaepe luunt, benefactorum gratiam repor-
tant, quod cum multis e sacr4 historia exemplis pot-
ent confirmari, sufficiet primi hominis lapsum com-
memorare, e<j) i} TraVre? rifxaprov, Ex quo peccato
^ De An. xxvii. ® De An. ii. c. iv.
non prcEexistunt 339
mors intravit, et reliqui morbi, labores, cruciatus
liumanum genus pervaserunt, quibuscum vita com-
munis perpetuo confiictatur, ut liquebit verba ilia
perpendenti, Gen. iii. 17, 18: Adce vero dixit j quia
audisti vocem uxoris tiiw, et comedisti de lignOj ex
quo prceceperam tihi ne comederes, maledicta terra
in opere tuo: in laboribus comedes ex ed cunctis
diehiis vitce tuce. Spinas et trihulos germinahit tihi,
— In sudore vidtus tui vesceris pane, donee reverta-
ons in terram, de qua sumptus es. Quod si poste-
rorum animae Adami animse aiyxpovoi fuerint,
neque ab ilia aliqua tonus dependeant, quo jure
Adamici criminis participes evadunt, quod null^
generis proximitate attingunt? Nam corpora quod
attinet, haec ut primitiva labe inquinata conceda-
mus, neque ulla commoda sentiunt, nee afficiuntur
incommodis, neque mercede gaudent, nee supplicio
anguntur. Ne dicam omnem materiam Adse in-
dependentem coextitisse, ideoque ex eodem luto
nos minime conflari: animasque proinde solas ab
eo utcunque derivari, ideoque merito communem
cum eo fortunam subire. Quo utitur argumento
S. Augustinus : Si, inquit, anima nostra nullam de
ilia peccatrice originem ducit, quce causa est animce
subeundi originale peccatum^f
Quint 0, Quum in sacris Uteris quispiam aut egre-
gie nequam, aut apprime bonus sanctusque celebra-
tur, ultra natales et prima incunabula meritorum
origo nusquam extenditur. Nonnulli, diro Ppetpov^, ^ Tim. iii.
ab ineunte setate virtutibus innutriti, alii flagitiis
assuefacti indigitantur. Psal. Iviii. 4 : Alienati simt
peccatores a vidvd, erraverunt a utero, locuti sunt
^ Epist. CLVii.
22—2
340 Animw humance Cor^orihus
Jer. i. 5. falsa. Contra Hieremias in utero sanctificatus di-
Luc. i. 15. citur ; de S. Johanne Baptista prsedictum^ ko\ YVvev-
fiuTO's ay Lov 7r\r]aOr]a€Tat en e/c icoiKia^ jm.rjTpo9 aurou.
Gal. i. 15. S. Paulus de se, o B609 o dcpopiaa^ /ue €K Koi\ia9 firj-
Tpos fjiou' non utique dicitur e coelitum puriore coetu
delectas esse egregias has animas, neque prsestratas
invasisse sanctitatem, sed ipsis Deo procurante con-
genitam fuisse. Nee sequiores illas ex altero secum
pravitatem detulisse, sed ab ipsa infantia scelerum
exemplis initiatos, peccandi perpetua consuetudine
conceptam improbitatem [patravisse]. Item cum
human 88 vitae calamitates graphice depingunt, ac
animarum miseram conditionem flebilibus modis
deplorant, non e coelesti habitatione detrusas, non
in materise custodiam demersas moerent, sed a re-
centis vitse lachrymis exordium petunt, ab uterinis
infortuniis threnodias auspicantur. Job. iii. 10:
Quia non conclusit ostia ventris, qui portavit me,
nee ahstulit mala ab oculis meis? Quare non in
vulva mortuus sum, egressus ex utero statim periif
quare exceptus genihusf cur lactatus uherihus?
Porro, sexto, ut Socratica interrogandi Hcentia
hanc qusestionem vexemus. Cum juxta Aristotelis
effatum ttclp t6 01/ vTro\ajul3av6TaL eli^ai irov, ubi gen-
tium ab orbe condito hae prseexistentes animae
setatem transigant? per hberas regiones vagae spa-
tiantur, an certis sedibus fixae conquiescunt ? prope
ambitum telluris opportunos receptus expectant,
an ex longinquo in corpora defluunt? aethereas
arces obsident, an per nescio quae intermundia vo-
Utent, an in terrestribus claustris detinentur? Pla-
tonici quidem e supernis ipsas devocant, coeU ohm
indigenas, juxta quos Cicero in Somnio Scipionis:
Ilominibus animus datus est ex illis sempiternis
non prceexistunt 341
ignihiis qiios sydera et Stellas vocamus; at recla-
mante Christo, Job. iii. 1 3 : Ovieh dvaf^eS^rjuGv eU
Tov ovpavovj el /irj o e/c rou ovpavov Karafid^, 6 inos tov
dvOpcoTTov, d wv ev rip ovpavw' ubi 6 coelo descendisse
ac coelestium conscium fuisse sibi soli assumit, aliis
abjudicat. Quin bos cum ^ne4 sciscitemur,
Anne aliquas ad coelum hinc ire putandum
Sublimes animas, iterumque ad tarda reverti
Corpora, quae lucis miseris tam dira cupido^?
Quid autein attinet animabus vitam separatam coe-
lestem attribuendo bumanam naturam cum ange-
lic4 confundere, quas revera distingui apparet, ad
Heb. 11. l6: Ov ydp c^nou dyyeXwv eTriXafifidi/eTat,
aXXd (Tirepixaro^ 'Afipadjui eiriXaiJifidveTai, Nec opus
est ut animarum gregibus redundant es planetae
suas ad nos colonias deducerent, quum a provido
Numine peculiares animas destinari, quae terres-
trem bunc mundum conspicere et contemplari,
eique interesse ac prsesidere teneantur, ratio dic-
tet, auctoritas suffragetur: quae tum demum in
scenam prodire, partesque commissas capessere
aptse natse sunt, quum sibi corporum personas in-
duere: interim donee nudse, habitusque corporei
expertes sunt, quid rei moliuntur? dormiunt, an
vigilant, desides otiantur, an destinentur negotiis?
certe aliquid agunt, quum animae sint, quibus desi-
dia mors est : quid autem ? Non colores prospicere
valent, ad quos oculis opus est, volatiles formas
motusque palabundos colligentibus ; non sonos di-
judicare, quos auricularum sinuosi anfractus modu-
lantur; nee saporum capere discrimina, ad quae
palati titillatio requiritur; neque mundi bujus visi-
^ Mn. VI.
342 AnimcB humance Corporihus
bills harmoniam, pulchritudinem, delicias percipere
queant, quum ad hoc comparatse videntur, ut ab
animgi, organorum vario apparatu instructa digno-
scantur; et nescio an ullum cum bis rebus com-
mercium inire possint, sensuum familiari auxilio
destitutae: sin maxime possint, quare apad ipsas
gestorum, Ad nos vix tenuis famce perlabitur aura,
seque ac ab iis, qui e vivis excesserunt?
Deinde antequam corpora ingruunt, quam lotum
somnolentam degustant, quo rore Letbaeo perluun-
tur, ut omnium quae in praecedenti statu egerint,
senserint, perceperint, recordationem omnimodam
amiserint? Nullo, opinor, morbo laborant letbar-
gicse bse animse tarn acuto, null4 agitatione tam
fera commoventur, quae unico instanti memoriae
thesaurum penitus exhauriant, omnesque praevias
species ex animae tabula eradant. Species, inqiiam,
istas, quas absque corporis ullo influxu aut minis-
terio acquisitas quomodo corpus auferendo sit,
quum postea animae a corpore separatio etiam vio-
lenta, eorum quae in statu conjuncto gessimus, id-
que ab eo dependenter, ideas minime excutiat, nee
impedimento sit, quo minus multorum memores
persistamus? Imo mirum est nullos adhuc a supe-
riore vita impresses characteres legi, nee ex anima-
rum ingeniis, proprietatibus, differentiis ullum pris-
tini status signum aut vestigium notabile eluces-
cere. Non enim ex hac scaturigine subtilitatem
Itali, Galli inconstantiam, Germani hebetudinem,
Scytbae simplicitatem, Dalmatae ferociam, Cretae
vanitatem trabunt; ad regionum constitutionem,
alimentorum temperiem, educationis curam, tem-
porum eventum, casuumque licentiam, ad bujusce
naturae statas leges, aut ad fortuitas circumstantias,
noil pireexistunt. 343
dispositionum omnis varietas et habituum naturali-
um discrepantise exiguntur.
Porro^ Si uniuscuj usque prseexistat anima, cum
generandi actus requirit corpus ingressum, quomo-
do ilia praesto est, unde accitur, quo pacto in semen
se insinuat? quem fingere possumus Mercurium
yj/v^^aycoyou, quo adigente in corporeum carcerem
compingitur? invita intrat an sponte? vi compulsa,
an impetu suo ? conscia quid agat, an ignara ? de-
lectu proprio, an alieno? Si sapit, cur levis et
libera prius cum sit, ergastulo se includat, mole
onerosa vestiat, morbis et moeroribus corporeis se
submittat? Si nescit, quomodo callem per avia
tenebrarum invenit, nee tritum et satis angustum?
quem prsemonstrare parentes nequeunt, ipsi ani-
marum quod sint, ubi praestolantur, quot novam
provinciam candidatse ambiant, nescientes ? ad haec
evolvenda Deus dwo fxrj-x^avfj^ scilicet advocetur ne-
cesse est: quare autem supremi Numinis, pro cu-
jusvis pagani arbitrio in cogendis animabus quoti-
diana deposcitur opera? annon sufficiat naturae
legem certam et foedus inviolabile sanxisse, foecun-
ditatem homini se implantasse, concursum ordina-
rium subministrasse, et verbum ad omnia efficax
protulisse, Crescite et midttplicamini ? ut taceam,
videri si assidue Deus in corpora animas cogeret,
opus non fuisse, ut quandoque ipsum facti hominis
poeniteret, aut diluvium inducendo humanum genus
pessundaret, quum nulla naturae, quam instituerat,
lege violata, hoc tantum compulsu intermisso, haec
destructio necessario consequi, scelerumque inde
propagatio intercipi potuisset.
Denique postquam anima directoris cujuslibet
auspiciis ad luteas sedes ducentem semitam inivit,
344 Animce humance Corporibiis
in semen quomodocunque intromissa, ex qua subito
disciplina plastici artificii mirabilem sibi peritiam
comparavit, hujusmodi architecturae prius ignara,
nee in effingendis corporibus exercitata ? unde tanta
statim avfXTrdOeta emergit, et peregrini hospitis arc-
tus cum materia nexus? et cur a vinculi parum
connaturalis dissolutione tantopere abhorret? qu?G
omnia cum animam corpori congenitam satis indi-
cant, turn inextricabilis prseexistentiae laqueos in-
nectunt.
Deinde, Hanc opinionem plerique Sancti Pa-
tres aperte damnarunt, hosque secuti ecclesiastici
doctores. Augustini verba sunt: Credimus ani-
mas neo esse initio cum angelis, nee simul creatcts,
sicut Origenes Jinxit\ Hieronymus : Nobis nihil
placet, nisi quod ecclesiasticum est, et puhlice in
Ecclesia dicer e non timemus, ne juxta Fythagoram
ac Platonem, ac discipulos eoimm, qui sub nomine
Christiano introducunt dogma gentilium, dicamus
animas lapsas de ccelo esse\ Idem alicubi hanc
doctrinam peregrinam, alibi impiam et sceleratam
vocat, acriter quidem pro more suo. TertuUianus
postquam hsereticis quibusdam hoc dogma tribu-
isset, subjungit : Doleo Platonem omnium hceretico-
rum condimentarium factum^. Epiphanius : Illud
quoque quis Origenem dicentem patiatur, quod
animce angeli fuerint in ccelis, et postquam peccave-
rint in super nis directas esse in hunc mundum, et
quasi in tumulos et sepulchra^ sic in corpora ista
relegatas, pcenas antiquorum luere peccatorum, et
^^ Lib. de Sp. et An. cap. 40.
^ Ad Hedibiam. Ad Demetr.
^ De An. cap. xxin.
7ion prceexistunt. 345
corpora credentiiim non templa Christi esse, sed
carceres damnatorum^'i
Ultimo, Fundamenta infirma sunt, quibus banc
prseexistentiam superstruunt adversarii.
Nam, primo, Traditionem allegant, ex profun-
dissim4 antiquitate desumptam. Pbilolaus Pytba-
goricus: MapTvpeoirai oe kqI o\ iraXaiol OeoXoyol re
Kai fxaPTCis, ft)S cia rivas Tijuwpias rj yv^rj T(p awfiari
crvj/e^6i'/cTai™. Ipse Socrates apud Platonem: ria-
Xat09 luev ovv ecrri ns o Xo-yo? outo9 ou juejULvrjfxeOa, a>?
elaiv evOevce dcpiKo/uLevai e^e?, Kal irdXivye Seupo dcpiK-
vovvrai^. Cicero : £Jx quibus humance vitce errori-
hus atque cerumnis fit, ut interdum veteres illi sive
vates, sive in sacris initiisque tradendis divince men-
tis interpretes, qui nos oh aliqua scelera suscepta in
vita superiore pcenarum hiendarum causa natos
esse dixerimt^, Sec.
Quos bi antiquos vates, quos tbeologos intelli-
gent, praeexistentise prsecones, non admodum con-
stat: inter Homeri et Hesiodi figmenta nusquam
comparet, unde nee Orpbeum et Musseum sic in-
stitutos improbabile fuerit, quos Graeca tbeologia
patres atque antistites agnoscit; an igitur Pytba-
goram ipsum, de quo Ovidius :
primusque animalia mensis
Arguit imponi, primus quoque talibus ora
Docta quidem solvit, sed non et credita verbis ?, &c.
An vero potius ^gyptios sacerdotes ; a quibus r^?
fx€T€i>a(vfiaTcoa€ws doctrina imbutum Pytbagoram
^ Epist. ad Joan. Hieros.
Apud Eugub.
" In Phsed.
° In Hortens. apud Aug. 1. ix. contr. Jul.
^ 16. Metam.
346 Animce humance Corporihus
auctor est Herodotus? Respondeat pro me Tertul-
lianus: Nullus sermo divinus, nisi Dei unius quo
Proplietw, quo Apostoli, quo ipse Christus intonuit :
multo antiquior Moses etiam SaturnOy nongentis
circiter annis, neclum pronepotihus ejus; certe divi-
nior multo, qui decursus generis humani ah exo7^dio
mundi quoque per singulas nativitates nominatim
temporatimque digessit^.
Sane nobis nihil pensi est hujusmodi spurias,
malefidas, multorumque portentorum obstetrices
historias rejicere; quibus si legitimam originem
assignare volumus, non aliunde fortassis repetenda
erit, quam ex institutione Mosaica perperam intel-
lecta : quae cum primi hominis animam a supremo
numine inflatam perliibeat, quid mirum si coeleste
illi genus ascripserint ; inde a cceIo delapsam autu-
marint: vel potius, primum tiominem in Paradiso
collocatum fuisse, ibi Dei immorigerum extitisse,
deinde ex amoenissimo borto ejectum exulasse; bis-
que cohserentia cum audiverint, quid fabularum
prsestigias affectantibus facilius erat quam Elysium
terrestre in coeleste palatium evebere, quodque
revera uni bomini acciderat^ ad omnes transferre ?
Sed et priscorum Hebraeorum suffragia advocant,
quorum complures boc dogmate imbutos ex Jose-
pbo, Pbilone, Talmudistis certum, e sanctioribus
Uteris probabile est: quod innuit Judaeorum ilia
Joan. IX. 2; q^gegtio : Ti's rj^aprevj 0VT09, rj o\ yovels avrou^ tVa tu-
viii. 20. ^y^^^ yevvrjOrj ; illudque auctoris Sapientiae^ juaXXou
U dyaOos <vv r]\Oov els awfia d^iavTOv' Josephus de
Essenis: Kal ydp ippwrai Trap* avroTs ijSe >J ^o^a,
fhOaprd nxev elvai rd awfxara, Kai Tf]V vXtjv ov iiovi^ov
^* Dg An. xxviir.
non prceexistunL 347
avTois' rds ce \j/V)^a^ dOavdrovs aei ciajuLeveiv, Kal aujuL-
TrXeKeaOai /mev e/c tov XeirroraTOV (poiTWcras aSepo^t
wdTrep e'lpKTai^ toi^ awjuLacnv, Tvyyi tivi (pvcTiKf] Kara-
o-TTOj/xeras^* idem Pharisseis tribuit, quod opinati
fuermt: ^vy^^v irdaav fxev acpdaprov^ fxerafiaiveiv ce eU
erepov awjULa ri]V twv dyaOwu fxovrji^. Quid igitur? an
propter horum suffragia Pythagoricam animarum
translationem amplectemur ? quam nescio an ab
ethnicis pbilosophis, vel a sacerdotibus -^gyptiis
mutuati fuerint; certe nee a Mose, neque ex sanc-
torum propbetarum scbolis edidicere. Enimvero
quadrat, et fortassis hue ex scribentis proposito
coUineavit admonitio ilia Paulina: BXeVere nxij tiscoLHS.
i/yuas haTat o avXaywywv bia Tr]<s (piXoaocpia^ Kal Kevrjs
aTrarr}?, Kara tt]v irapavocnv toov avBptoirwVy Kara rci
GTOL'^eia TOV Koa/uLOUf Kal ov Kara Xpiardv,
NonnuUos etiam S. Scripturse locos citat Orl-
genes, Peccavi antequam humiliarer, boc est, ante-
quam in corpus descenderem ; subjecta est creatura
vanitati, id est, corpori; et aliquot alios in com-
menti sui patrocinium allegorica expositione detor-
tos ; a quibus excutiendis, atque ab aliena interpre-
tatione vindicandis, non est quod diutius immorer.
Superflua res esset, et pene infinita, et quod sancti
Patres abunde praestiterunt.
Secundo, Rationibus decernunt^ quarum pal-
maria est, quod divinae justitias bine optime con-
suli, hac sola clave providentiae adyta reserari posse
videantur. Nam si banc vitam nibil anim^ prae-
cessit, ergo nee meriti. Cujus igitur justitige fuit,
misellas animas in corpora tot infirmitatibus ob-
noxia constringere, ad statum tot molestiis involu-
tum damnare? Cur ipsa nascendi lege proclivitate
' De B. J. II. 8, 11.
348 AnimcB humance Corporihus
in vitia tarn obstinaU feruntur, ad virtutes adeo
aversse ac contumaces? cui infelicitati tantarum
gentium, totque seculorum pene fatalis barbaries
imputanda est? unde naturam tarn aspere nover-
catur fortuna, tarn ferociter insultat mortalibus, nisi
quod anteactse vitse poenas damus, veteresque ne-
quitias ultricibus furiis divinse Nemesis flagra per-
se quuntur^ ?
Respondeo, primo, Si hsec doctrina justitiae di-
vinae illustrandae tantopere inserviret, cur Prophetis
Dei intimis non innotuit? quare in sacris oraculis
ssepius clariusque non inculcatur? praecipue in
Eom. i. 17. EvangeliO; de quo Sanctus Paulus, At/catoo-uV)? Geo!}
61/ avTcZ cnroKaXuTTTerai' quum maxime intersit, ut
de divina justitia recte sentiamus, cum illius eluci-
dandae multiplex succurrat occasio, et in eo Sacrse
Script urse plurimum occupentur. I mo,
Secundo, Horum accidentium alise causae expri-
muntur, in quibus parentum contumacia, inobedien-
tia, negiectus, praecipue Adami : ex quo semine non
alibi quam nostro in loco, ab ipso pene nascentis
mundi primordio, haec nobis malorum seges pullu-
lavit.
Tertio, Barbariem, inscitiam, et peccandi procli-
vitatem quod attinet, has non omnino necessarias
et prorsus inevitabiles esse docet demonstratque
Apostolus ad Pom. i. 19, 20: Awn to yvwarou rod
Qeov (havepov eariv ev avroi^' o yap Geo? avroi^ ecpave-
paxrev. Ta yap dopara avrou airo KTiaecos Koafxou tois
TTOitj/uiaai poovfxeva KaOoparai, I] re dioLO^ avrou cuva/xi^
Kal Oeiorrj^i els to elrat aurovs dvaTro\oyriTou<i, Quid
enim si homines naturali lumine et facultatibus di-
vinitus concessis abutantur, quibus ad Dei notitiam,
^ Not. in quo statu Cain peccavit? et ii qui statim ab ortu, &c.
non jprceexistunt. 349
viriutisque amplexum aspirare possint, ea propter
divina providentia injuriiB est arcessenda? an Deus
homines e cunis perfecte sapientes, infallibiliter jus-
tos, et prorsus avafxaprriTov^^ condere debuif? Quin
potius si rationis judicium consulere nolunt, con-
scientiae dictamina respuunt, primsevse lucis scin-
tillas extinguunt, naturae leges violant, exemplorum
pessima imitantur, seque improbis moribus totos
devovent, non tam antiquorum criminum rei sunt,
quam recentibus implicantur, quorum aut adimere
potestatem, aut efFectum impedire, nuUo Dens jure
tenetur, nullo pacto obstringitur : imo non tam
puniendorum, quam probandorum hominum gratis
lisec permittere potuit; et quidem permisit: Act.
XIV. l6: ' Os €v Toi^' irapipyrj^evaL^ 'yeveai'i ciaaG iravra
TO. eOvrj TTOpeveaOaL TctTs 6co7\; avTcZv' et A.ct. Xvii.
30 . Toys {J^ev ovv y^povov^ Ttj^ ayvoia^ virepicwv o Ueo?.
Quarto, Humanse vitae miserias atque serumnas,
hoc est, naturales defectus, morbos, egestates, infor-
tunia, querula petulantia providentise increpantes
apostolicum fulmen retundit, M rj epel to irXdaiua tw R
TrXaaavTi, Tt /x' ewoirjcja^ ovrw^', Etiam brutlS ani-
mantibus communia sunt, quorum animas rationis
unquam participes, et peccandi consequenter com-
potes fuisse, aut e supernis sedibus in corpora rele -
gatas, quis tam absonus est ut dicat, tam audax
ut propterea divinam insimulet justitiam? Neque
est quod hae afflictiones tantas tragoedias excitent,
quae tam immanes non sunt, ut facile tolerari ne-
queant, ut propterea vitam respuant homines, mor-
temque avertere non satagant, ut plerunque gran-
dioribus commodis non compensentur. Denique
hsec mala ad bonos usus transferri, ad morum me-
delam facere, in virtutum occasiones convert!, ad
om, IX.
20.
350 Animce hiimance Corporibus
stultitiam arguendam, compescendam arrogantiam,
intemperantiam coercendam, ad conciliandam pru-
dentiam, acuendam fortitudinem, exercendam pa-
tientiam, animumque corroborandum conducere
possunt: ut praeteream ex his plurima non esse
QeoTre/LTTTa, sed ab hominum in se stolida pravitate
accersi : quo pacto nodum dissolvit Homericus ille
Jupiter,
'O TTOTTOt, OLOV Stj VV 0€OV<; ^pOTol aLTLOOJVTat,
'E^ y/xiiDV yap <j>acn Ka/c l^/xevat* ol 8e Kat avToi
'^(:f>fj(nv aTacrOaXLrja-LV virep fxopov aXye c^ovo-tv*.
Quinto, Status ille animarum quicunque prae-
cessisse supponatur, etiam peccatis, doloribus, de-
fectibus subjacere debuit, ut reatus contrahi, et
supplicii obligatio emergere possit : an idcirco ut
justitiae ac providentiae idonea ratio reddatur, hoc
alio priori comminisci oportet, istoque itidem prio-
rem alterum, et sic in infinitum?
Sexto, Christus divinse dispensationis myste-
rium alitor interpretatur. Nam, cur quis csecus
natus fuerat, sciscitantibus Pharisaeis, respondet,
Joan. ix. 3. non ob praecedentia peccata contigisse, dXX' 'Iva
(pavepivOfj Ta epya rov Geo? ev avrto. Reliquarum
calamitatum non absimilis est ratio; instruendis
hominibus, gloriaeque divinae illustrandae inservi-
unt, nee tam a praeteritis malis fluunt, quam ad
futura bona diriguntur.
Septimo, Si corpus animae career sit, non com-
modum diversorium, et vivere poena sit, non bene-
ficium; quo gratiae evanescunt, quas auctori vitae
Deo debemus, quasque parentibus divinae ^rjmiovfy
♦yms instrumentis persolvimus ? Frustra ab Apostolo
* Od. a. 32.
non prceexistunt. 351
Celebratur J SiSovs iraai iCwtjv, Kat -nvot)!', Kai ra irclvra. Act. xvii.
Nec ab eodem minus incongrue dicitur Deus eniri- xiv. 17.
'TrXcoy TpoCprj^ Kai €u(ppo(Tvurj9 ras Kapoia^ ruiuoVj (l. 6.
viventium). Melius non exclamasset Job, F^^aw Job. x. 12.
et misericordiam trihuisti mihi. Tacuisset David, ^s- ^^^^•
Manus turn Ji7ixerunt et prceparaverunt me. Im-
meritis laudibus tot hymni personant ; in ludibrium
abiit conformati liominis solennis historia, illudit
nobis haec mundi concinna fabrica, magnificus ap-
paratus ; custodia est, non theatrum libertatis. Ne-
que denique ibi vit4 communicate tarn Creatoris
beneficentiam suspicere est, quam Yindicis severi-
tatem perhorrescere.
Quibus, octavo, subjungo ilia Epipbanii contra
Origenem disputantis, Sihocverum est, uhi est fides
nostra f uhi prceconium resurrectionis f uhi apo-
stolica doctrinaj quce in Ecclesiis Christi huciisque
perdurat f uhi ilia henedictio ad Adam et ad semen
ejus J et ad Noe et adfilios ejus, Crescite et multipli-
camini, et replete terram ? Jam enim non erit
henedictio, sed maledictio, juxta Origenem, qui An-
gelos vertit in ariimas, et de suhlimi fastigio digni-
tatis facit ad inferior a descender e ; quasi Deus non
Ijossit animas per henedictionem dare, nisi Angeli
peccaverint, et tot in ccelo sint ruince, quce in terra
nativitates.
Nono, Justitise convenit, ut delictorum, ob quae
sontes plectuntur, non aboleatur memoria" ; cum ut
ad qualemcunque resipiscentiam ex reatus consci-
entia et poenae sensu perducantur, tum ut justitise
ultricis majestatem agnoscerent, discerentque jus-
titiam moniti, et non temnere divos : quo spectat
illud Tertulliani, Evacuahitur ratio judicii, si
" Vid. Just, in Tiyph.
352 Animce humance Corpoi^ihus
meritorum deerit sensus. Igitur cum olim pecca-
turn esse non agnoscimus, cur pcenam inde injiigi cen-
seamus f
Ultimo, Ex admiss4 prseexistentia non minus
inextricablies difficultatum labyrinthi oriuntur. Cur
enim Aclami anima nunquam prseextitit, Caini
unum atque alterum annum, Pharaonis per aliquot
secula, Judse anima sero in corporeum pistrinum
conjecta est? et in universo aliquse ad poenas sube-
undas prsecoces, alise tamdiu immaturse sunt ? Cur
ssepe, ut videtur, meliores animae temperiem corpo-
ris languidam, dubiam, infirmam sortiuntur, longe
pejores sanis, vegetis, robustis corporibus donantur?
Unde apud Indos, Mauros, ^thiopes, reliquasque
barbaras gentes, deciles animi, benignae indoles,
felicia ingenia, apud Christianos aliosque populos
moraliores contraria dispositione praeditse animse
nascuntur? Qualia problemata ex praeexistentiae
hypothesi difficulter, ex naturae lege ordinaria,
ej usque pluriformibus circumstantiis multo facilius
solvuntur.
Tertio, Praeexistentiam Platonici ex notionibus
quibusdam deducunt, quas tanquam rudera praece-
dentis ruinae, pristinaeque scientiae reliquias, etiam-
num superstites volunt. Item ex humanae mentis
docilitate, quae non tam prompte disciplinas arripe-
ret, nisi quas prius calluisset; quaecunque quae in-
terciderat memoria, ex mentis agitatione reviviscit :
qui arguendi modus Ciceroni vehementer arrisit,
Tuscul. Quaest. i. Hahet autem (anima) primum
memoriam, et earn infinitam, rerum innumerahilium,
quam- quidem Plato recordationem esse vidt supe-
rioris vitce: — nee fieri ullo modo posse, ut a pueins
tot rerum atque tantarum insitas et quasi consig-
non prceexistunt. 353
natas in animis notiones, quas ewoia^ vocant, hahe-
remus, nisi animus^ antequam in corpus intravisset,
in rerum cognitione viguisset. Libro de Senectute,
c. 21. Magno est argumento homines scire pleraqice
antequam nati sint, quod jam pueri, quum artes
difficiles discant, ita celeriter res innumerahiles
arripiant, ut eas non turn primum accipere vide-
antur, sed reminisci et recordari. Sed contra
nuUas ejusmodi ewoia? animo inhserere verisimile
est, quas mentis opera, sensus adminiculo, a recen-
tis vitse exordio non acquisivit. Axiomata enim,
et prima veritatis principia, quae perspicuitate sua
communem assensum merentur, vel ex terminorum
genuina significatione, vi sibi indita, protinus ap-
prehendit, aut ex quotidiana observatione facile
dignoscit; reliquas autem ex his pendulas conclu-
siones non temere, et ex idearum fortuito occursu,
sed nativse sagacitatis virtute elicit, per consequen-
tiarum success! vam seriem operoso progressu dis-
currendo : imo si praecessisse aliquem animae statum
supponamus, has ipsas notiones turn aut ei primitus
impressas, aut ab intellectus naturali facultate ex-
cusas, vel a jugi experientia desumptas oportuit,
ne oblivionum scilicet ac reminiscentiarum perpe-
tuas reciprocationes fingendo in infinitum regredia-
mur. Cum igitur cogriitio omnis aliquando nova
esse debuit, et animus prsesens scientise omni, quam
possidet, adipiscendse par sit, neque aliter jam dis-
cit, quam in superiore statu didicisset ; quidni hie
opportune terminum figamus, neque in seculorum,
quae dudum affluxere, obscuras profunditates frus-
tra nosimmergamus? Cum sane illius, si qua est,
elapsae vitse tarn exilis, aut potius nulla est recor-
B. VOL. IX. 23
354 AnimcB humance Corporihus, etc.
datio, ut merito canat Platonicse sententiae fautor
ac interpres poeta,
animae, quibus altera fato
Corpora debentur, Lethaei ad fluminis tindain
Securos latices, et longa oblivia potant.
Ultimo, Alios existendi modos destruendo, prse-
existentiam astruere conantur. Idcirco enim animas
a Deo creatas infundi negant, quia puram, inson-
tem, immaculatam, qaalis e divina manu procede-
ret, in corpus immundum et vitiosa labe contami-
natum immitti, totque confestim morbis et miseriis
ineluctabilibus nuUo suo merito addici, nefas, atque
divinae justitiae contrarium ducunt : ut et Deum ad
actum creationis sublimem, liberum, peculiarem,
adulterorum quocunque arbitrio, incestorumque te-
merari4 libidine determinari, fore incongruum. Nee
minoribus difficultatibus involutam animarum ex
traduce propagationem arguunt; nam ex eo conse-
qui aut animas a parentibus creari, aut si ab eorum
substantia discerpantur, divisibiles esse, quorum
illud idioma Dei incommunicabile creaturae adju-
dicat; hoc animarum dignitati, simplicique naturae
derogat. Sed quoniam contra praeexistentiam satis
prolixe disputavimus, neque e reliquis aliquem ex-
istendi modum propugnandum suscepimus, et au-
ditorum patientiae consultum volumus, sufficiat ut-
cunque probatum dedisse, quod animae humanae
corporibus non praeexistunt.
CONCIO AD CLERUM.
JOELIS ii. 12.
Convertimini ad me toto corde vestro, et injejunio,
etfletu, et planctu.
QUO tempore vixerit hie propheta, et circa quae
singularia eventa versetur ejus proplietia, cum
nee ipse diserte indicet, nee uspiam in sacr4 historia
tradatur, nee ex rerum quas enarrat circumstantiis,
satis liqaido appareat, merito ambigitur ab inter-
pretibus, et in varias sententias fit discessio ; nee e
re nostr4 fuerit, in tam difficili lite componend4
admodum solicitos esse. lUud constat, valde lugu-
brem fuisse et calamitosum illorum temporum sta-
tum, qualem habemus in prime capite luculent4
descriptione expressum. Liquet etiam Judseis ex
hostili invasione graviores serumnas impendisse,
quas propediem consequuturas capite hoc commi-
natur Deus, denunciat propheta, ejus horribiles cir-
cumstantias tragicosque eventus ad terrorem com-
posite oratione accurate depingens. Ne autem tam
immanis periculi magnitudine simul ac propinqui-
tate perculsi et consternati, ex desperatione animos
abjicerent, quo pacto Dei iram placare et instantem
vindictam propulsare possent, docet illos propheta
verbis modo lectis. In quibus pertractandis non
alia utar methodo, quam textus seriem persequens^
23—2
856 Co7icio ad Clerum.
ut ipsa qualitercunque explicare satagam, deinde
quae continent utilia documenta ut expromam,
Convertimini ad me, id est, ad Deum. Converti
vero vel reverti ad Deum, eTnaTpecpeipeTrl Geoi/, juxta
stylum sacrum et propheticum dicuntur, —
Primo, Qui postquam ad idololatriam descive-
rant, errore deprehenso ad veri Dei cultum rede-
unt : aut saltern qui ab ineunte setate quum alienis
superstitionibus addicti et innutriti essent, denuo
melius edocti veram religionem ex animo agnoscunt
et amplexantur : quod et nunc Tulgo obtinet ut di-
catur Converti. Etenim Deum recta fide confitentes
et debito honore reverentes mentis obtutu Deum
respiciunt, affectu accedunt, corde amplectuntur, et
proinde in sacris literis, Deo adhcerere, Graecis ver-
tentibus, KoWaaQai Tw QeM, boc est, Deo aggluti-
nari, item Deo appropinquare, Deo appropriari, ad
Dei peculium pertinere, a Deo adoptari, institui,
regi dicuntur; et consequenter Deum deserere, fu-
gere, abnegare, repudiare, Deo adversari, in Deum
rebellare et fornicari, a Deo aTroo-rareti', deficere,
tergiversari, abalienari, divelli, faciem avertere, qui
a vera religione ad superstitiosos ritus deflectunt ;
proinde optimo jure ad veram fidem et sanctum
cultum receptus ad Deum conversio nuncupatur.
Quomodo, Jer. iii. 6. Dixit autem Jehova — F^-
distine quce fecit rehellis Israel ? obit ipsa suj^er
omnem montem excelsum, et in omnem arhorem
viridem, et fornicatur ihi, et dixi 2^ostquam feci
omnia ista, Ad me reverter e : et ita passim in Ve-
teri Testamento; quinetiam in Novo, Act. xiv. 15.
RuayyeXi^ofJiai viua^ airo tovtcov twv inaraitov eiriaTpe-
(petv 67ri Tov Geor tov X^iJovra' airo twv juaTaiwi/' airo tcov
el^taXwv. Nam idolum Hebroeis appellatur y^Tj, id
Concio ad Clerum. 357
est, ndraiovj sicuti cum aliis locis patet, turn ex illo
Jeremise, viii. 19. Atori Trapwpyia-dv ne eu Toh yXvTT-
T019 auTwVj KOI €v /uaTaioi^ aWorpioi^,
Secundo, Converti ad Deum dicuntur, qui ab
impietate ad pietatem, ab iniquitate ad justitiam, a
contumaci4 ad obedientiam, a pravis et impuris
moribus ad probum sanctumque vivendi institutum
se recipiunt. Nam et qui Dei mandatis obtempe-
rant, et mores suos ad divinse legis normam compo-
nunt, Deo attendunt, Deo auscultant, Dei nutum
observant, ideoque cum Deo ambulare, in ,Dei
semitis incedere, Deum sequi, Deum amicum et
familiarem sortiri, cum Deo consuetudinem habere,
Deo uniri, imo et Deo inesse perbibentur, et ejus-
modi passim magnificis titulis atque elogiis ornan-
tur ; contra, qui divinis praeceptis minus obsequen-
tes sunt, desertores, transfugae, perduelles, bostes,
a Deo alieni, separati, aversi appellantur: itaque
vitam emendantes, et ad bonam frugem reducti,
ad Deum vultum reflectere, regredi, converti di-
cuntur; nee aliud est boc modo acceptum converti,
quam iieravofiv, resipiscere, mores corrigere, vitam
reformare. Quo spectant sacrae scripturse loca,
Deut. XXX. 2. Et conversus fueris ad JeJiovam
Deum tuum, ohedierisque voci ejus per omnia.
Is. Iv. 7. Derelinquet impius viam suaniy et vir ini-
quus cogitationes suas, revertaturque ad Jehovam.
Hos. xii. 6. Tu ergo ad Deum tuum revertere,
misericordiam et justitiam custodi, et Jide Deo tuo
semper. Ps. b'. 13. Doceho prcevaricatores vias
tuas, etpeccatores ad te convertentur.
Tertio, Converti ad Deum dicuntur illi, qui se
vitae male institutse pigere, peccata admissa agnos-
cere, et serio dolore prosequi, debita illis supplicia
358 Concio ad Clerum,
deprecari, et misericordiam divinam implorare, ex-
ternis indiciis testatum faciunt : quod et simili
metaphora faciem Dei qucerere, et nonnunquam
resipiscere dicitur; quatenus alterius conversionis,
hoc est, animi poenitentis, mutati propositi, et vitse
ad obsequium redeuntis argumentum, initium atque
instrumentum est. Ita de Ninevitis, qui solenne
jejunium observarant, cilicium induerant, et in pul-
vere sederant, dicitur, Jonse iii. lo. Vidit autem
Deus opera eorum, quod conversi erant a vid sud
maid. De Tyriis et Sidoniis pronunciat Christus,
Matt. xi. 21. irdXai av €v holkki^ kol cfiroht^ /uLerevoijaau'
de se Daniel testatur, cap. ix. 3. Posui faciem
meam ad Dominum, ut queerer em orationem et de-
precationem jejunio, sacco et cinere.
Nee dubium est, quin hoc loco propheta sicuti
ad priores conversiones duas, sincerse religionis stu-
dium, et vitse emendationem, potissimum collineet,
ita ultimam hanc magis directo obtutu respiciat;
adeo quidem ut in intentione primarise illse, hsec in
executione prima esse, illse succedere, hsec prselu-
dere, illse perfici, hsec subministrare, debuerit. E sa-
cra enim historia et scriptis propheticis apparet, Ju-
dseos tunc temporis magna ex parte a pura reli-
gione, quam lex Mosaica prsescripserit, ad Gentili-
um conterminorum impias superstitiones defecisse;
istorumque pravos mores, sacrificia sseva et sangui-
naria, ritus stolidos, obsccenos et detestabiles ex
vesan4 quadam Kano^r]\ia semulatos esse; legem
■vero divinam neglectui penitus habitam, et quasi
oblivioni traditam jacuisse. Quinimo apud ipsos
crassissimam inscitiam, pestilentissimam superbi-
am, delicatissimam moUitiem, profusissimam luxu-
riam, insatiabilem avaritiam, eque his natas imma-
Concio ad Clerum. 359
nissimam crudelitatem, gravissimam oppressionem,
execrabilem perfidiam, omne genus vitii, sceleris
et injurise viguisse, quibus merito divinam iram
irritaverant, poenasque in se varias et severa judicia
access! verant; quibusque avertendis, ut se ad verse
religionis studium reciperent, mores improbos cor-
rigerent, et ita faciendi propositum extraordinariis
quibusdam officiis ostentarent, propheta cohortatur.
Subdit autem, cum toto corde vestro. Cor in
sacra dialecto non est tantum principale viscus illud,
vitse omnis, motus et caloris nativi fons; sed et
facultatum omnium et operationum animalium pa-
riter ac vitalium principium, origo, sedes intellectus,
phantasise^ memorise, affectuum; scaturigo, ex qua
cogitationes, discursus^ imaginationes, passiones et
motus, qui in homine sunt omnes, fiuunt ac ema-
nant ; thesaurus insuper virtutum, vitiorum sentina,
et habituum quorumcunque repositorium ; unde ^S
Greecis transductoribus varie redditur, nempe, Kap-
oia, \|/y^>}, (pprjff vov^j oiavoia, €7ri6ujuiia. Est itaque
cum toto corde, cum sincero assensu mentis, cum
serio voluntatis proposito, cum affectuum vehemente
impetu, cum valido virium conatu ^7. Qh^ ut alibi
habetur, in mentis integritate, vel perfectione, non
17.*! ^/5 cum corde duplicato, vel potius dimidiato.
Vult nimirum vates, ut conversio penitus cordata
sit, hoc est, vera et sincera, non ficta, fucata, hypo-
critica : seria et solida, non ludicra, levis, perfunc-
toria; diligens et efficax, non imbecilla, remissa,
ignava ; Integra denique et plena, non concisa, mu-
tila et imperfecta.
Sequitur cum jejunio, jietu et planctu ; quorum
explicationi non est quod diu immoremur: per
jejunium enim nihil aliud intelligitur, quam ab
860 Concio ad Cler^m.
alimentis et oblectamentis corporalibus ad certum
tempus omnimoda abstinentia, ad religiosos fines
ordinata et exercita : per fletum vero et planctum
externa signa denotantur, quibus internum animus
dolorem, status sui displicentiam et miseri^e incum-
bentis sensum, vel naturae instinctu, vel consuetu-
dinis receptee arbitrio, exprimere solet. Cor* enim
cum gravis moestitia occupat, lacbrymas naturalis
necessitas exprimit, et spiritus ictu doloris impul-
sus, quemadmodum totum corpus quatit, ita oculos,
quibus adjacentem humorem perpremit et expellit.
Planctus vero, Kowero^, quum pectus manibus con-
tundunt, caput allidunt, crines vellicant, et consi-
miles sibi injurias inferunt, ex institute dolorem
indicare videtur; ex se enim hi gestus furoris po-
tius quam moeroris indicia sunt, et mentem emo-
tam magis, quam affectu commotam repraesentant.
E quibus sic explicatis, et ad contextum coUatis at-
que expensis, hsec tria elicimus documenta.
Primo, Ad divinam iram leniendam, et poenas,
quae ex ilia consequuntur, avertendas, necessario
requiritur ac summopere conducit seria resipiscen-
tia, seu vitae reformatio et morum emendatio. Cujus
efiati Veritas cam aliis plurimis testimoniis et ex-
emplis e sacra pagina, tum validissimis e rei natura
deductis argumentis, demonstrari potest. Testimo-
nia atque exempla praetereo, cum brevitatis studio,
tum quia huic fundamento universa fere prophe-
tarum praeconia innitantur, ad hoc evincendum tot
valida elenchorum tela vibrantur, ad hoc persua-
dendum illorum atroces minae, graves querelae,
pathetici hortatus diriguntur. Argumenta vero
perstringemus. Et,
I Patet hoc ex natura et ingenio hominum,
^ Sen. Ep. 99.
Concio ad Clerum. 361
quibus pcense infliguntur. Hi enim dum vitiosis
liabitibus imbuuntur, pravis affectibus distorquen-
tur, et impuris moribus indulgent, non possunt non
Deo displicere, nequeunt suis nefariis flagitiis non
divinam in se indignationem provocare. Non sunt
coelestis misericordiae idonea objecta, non capaces
uUius felicitatis. Ita comparati sunt, ut non prosit
illis, imo obsit magnopere et noceat divina indul-
gentia. Ex divinis beneficiis ut nullum commodum,
ita gravissimum detrimentum percepturi sunt ; nee
ab ipsis deteriores tantum fient, sed et miseriores,
ut sibi et aliis molestias creent, inde ansam arrep-
turi. Ex impunitate crescit improbitas, et corro-
boratur prava dispositio. Inde poenitentise omnis
cura abjicitur, sensus peccati extinguitur, cor obdu-
ratur, conscientise callus obducitur, animus ad divi-
nae legis monita minasque obsurdescit. Inde stolidi
magis, praefracti, obstinati, intractabiles fiunt, gi-
ganteam quandam animi ferociam concipiunt, hor-
ribili superbia inflantur, profundo stupore demersi
obbrutescunt : sui immemores evadunt et Dei, quem
quia scelerum vindicem non sentiunt, vereri desi-
nunt, aspernantur et negligunt, tandemque existere
non credunt, aut rebus humanis non prospicere.
Itaque priusquam vitiis renunciaverint, virtutem-
que amplexati fuerint, non jure debetur, non ex
decoro convenit, imo non expedit illis, ut a poenis
liberentur, aut Deum sibi propitium experiri vide-
antur. Cum vero ita dispositi fuerint, tum divinae
misericordijB capaces esse incipiunt, turn faventis
coeli beneficia grato animo accipere, et ex rebus
prosperis qualemcunque fructum percipere queunt.
2 Patet idem ex natura, fine et usu poenarum.
Naturam habent remedii. Ex primaria intentione
362 Concio ad Clerum.
sua ad correctionem ordinantur. Ad hoc utiles
sunt, ut melior et felicior evadat, qui perpetitur:
ri /co\acrt9 eir ayaOu) Kal eir coCpeXeia tov KoXal^o/uevov^'
non ex pura vindicta procedunt, non ex odio mero ;
sed ab ira quadam propenso amore temperata, quali
subinde parentes in liberos incandescunt. Non sui
gratia infer untur, nee in patientis dolorem, miseri-
am, perniciem tendunt, imo in ejusdem gaudium,
solatium, salutem collimant et destinantur: irai^eia^
rationem habent, quern castigant, monentis et in-
struentis ; medicinse amarae, sed salubris ; catharti-
ci fastidium parientis, ast vitiosos humores evacu-
antis : caustici putridas excrescentias adurentis, sa-
nas cames reparantis. Instar ferri corruptas partes
recidunt, sinceras conservant. Falcis ritu, inutiles
ramos amputant, ut feliciores inserantur. Tanquam
ventus, aream averrunt, difflant paleas, frumentum
emundant. Ut ignis, sordes absumunt, scoream
segregant, bonam massani puriorem, nitidiorem,
splendidiorem reddunt. Verum animae purgatorium
sunt, ei incoctam labem excernens, affectus spurcos
purificans, mentem coelo prseparans. Nee ob alios
fines, quam ut animi stolidas opiniones avellant,
stupidam incuriam excitent, contumacem ferociam
contundant, fastuosos tumores reprimant, indomitas
cupiditates compescant, peccati vividum sensum
ingenerent, conscientise veternum excutiant, sui
moneant, Dei memores timentesque efficiant, divi-
nse providentise fidem faciant, vitiorum denique ut
radices extirpent, virtutum semina insinuent, vitam
reforment, moresque corrigant, poenae mortalibus
infliguntur. Quos fines antequam assequutae sunt,
expedit ut perdurent, illasque subducere crudelitati
^ Clem. Alex. Peed.
Concio ad Clerum. 363
verius quam clementiee esset deputandum. Sin
scopum suum attigerint, castigatumque ad sanam
mentem pertraxerint, earum omnis ratio evanescit,
turn peracto suo negotio protinus cessare debent,
nee habent quod ultra operentur ; turn prorsus inu-
tiles sunt, et velut sano medicina, frustra adhiben-
tur.
3 Patet hoc ipsum ex natur^ Dei poenas infli-
gentis : quae quidem ex quadam naturae proprietate
impura omnia et perversa odit ac detestatur; ci-
tiusque adversi poli coeant, prius coelo infernus
collidatur, facilius inter se amice conspirent infen-
sissimse antipathise, desinat esse prius contrarius
ignibus humor, quam cum homine Deus, pessimo
Optimus in gratiam redeat. Non potest ille non
ad omnem impuritatem expurgandam, ad omnem
iniquitatem coercendam, ad omnem nequitiam ex-
pugnandam, non seipsum naturae sanctissimae in-
desinenti impetu effundere. Nee ex aho manat
haec qualitas, quam ab illo bonitatis immensae dul-
cissimo fonte. Bene enim Clemens Alexandrinus :
eTrerat tw ayaO(p, rj (pvaei ayaOos earTiv, r] ixicroTrovrjpia '
quippe vitia quantum creaturae suae damni, mo-
lestiae, miseriae, afferunt, nequit ignorare, nee cum
sciat non misereri et succurrere laboranti; nee ideo
non enixam operam dare, ut a gravissimis istis
malis liberetur, via naturae suae convenienti, id est,
monitis, hortatibus, minis, correptionibus et poenis ;
quas proinde infert, non sponte, nee ex suopte
ingenio, sed invitus, et quasi coaetus. Talem nobis
depingit Jeremias Threnorum iii. 33. Qui non
affligit ex animo suo, mcestitidque afficit mortales,
Talem se praebuit, cum Ephraimum castigaret,
propheta attestante, sonuerunt viscera mea super J^^- ^^-^i-
364 Concio ad Clerum.
eum, quasi condolesceret ac compateretur patienti.
Ssepe se opera sua universa diligere testatur, mor-
tem impii nolle, omnes ad salutem perductos velle.
Nos vero Parentis optimi in nos indignationem
concitamus, nos clementissimi Domini ultricem
manum armamus,
— neque per nostrum patimur scelus
IraGunda Deum ponere fulmina.
Optime in hanc rem Salvianus : Nos vim Deo
facimus iniquitatihus nostris, nos nolentem idcisci
cogimuSj nos parcere volentem non permittimus. Nee
male Deo convenit quod Augusto tribuit JSTaso,
Est piger ad poenas princeps, ad prsemia velox;
Quique dolet quoties cogitur esse ferox.
Qui cum triste aliquod statuit, fit tristis et ipsej
Cuique fere poenam sumere poena sua est.
Victa tamen vitio est hujus dementia nostro,
Venit et ad vires ira coacta suas.
Clemens est Dei ira, mitis justitia, salutaris
se Veritas. Itaque antequam peccator resipiscat,
potest Deus a poena irroganda absistere, non ma-
gis quam bonus et Justus esse desinere ; nee magis
quam fidelis medicus a curando abstinere, prius
quam morbum expulerit, segrumque ad justam
sanitatem perduxerit. Turn vero, cum propositum
suum obtinuerit, cum perversum rectificarit, aber-
rantem reduxerit, male affectum ad sanam mentem
restituerit, ultro ei deferbescit ira, intime reconcili-
atur animus, serenatur vultus, seponitur flagellum,
manu excidit fulmen; turn favoris amplo cumulo
prseterita supplicia compensat, et ad bonam frugem
revocatum prodigum tenerrimo affectu complecti-
tur; nee absurde dixit Seneca'', Deum hahet^ faven-
*" De Provid.
Concio ad Clerum. 365
tern et 2')Topitium, quisquis sihi se propitiavit. Est
enim Deus ex indole seterna, necessaria et im-
mutabili benignus, misericors, placabilis, xP^'^^^^'
(ptXdi'OpcoiroS', juaKpoOuiJio^, TroXveXeo^}' quo propterea
arguinento noster vates Judaeos ad conversionem
invitat, versu proxime sequent!, Convertimini, in-
quit, ad JeJiovam Deum vestnim, quia misericors
et miserator est, loiiganimis, et multce misericordice,
et pcenitens super malum, Talemque nobis Deum
sacrse literse, naturae vox, gentium consensus, suf-
fragia sapientum, et quotidiana experientia exhi-
bent ac reprsesentant. Ex quibus liquido apparet,
quo Dei iram et inde oriundas calamitates evite-
mus, nobis necessario incumbere, ut convertamur
ad Deum cum toto corde; id est, primo ut vitam
reformare et mores emendare studeamus.
Secundo, Ex bis coUigimus, ad Dei iram aver-
tendam necessario exigi et plurimum conferre de
peccatis admissis serium dolorem, seu validam ani-
mi displicentiam. Cujus etiam pronunciati verita-
tem cum multa sanctae scripturae loca confirmant,
tuto rei ratio perspicue evincit. Quisquis enim
vitae male actae sibi conscius, quot bonis exciderit,
quantis se miseriis implicuerit, quam impie, inique,
ingrate, optimum Patrem ac Dominum tractaverit,
quantam a se bonitatem alienaverit, qualemque
adversus se potentiam irritaverit, serio perpendit,
non potest non summopere contristari, et gravis-
sima cum animi anxietate sortem suam deplorare,
nee ideo non peccata sua valde detestari, tot malo-
rum causas, tam acerbi doloris origines. Ad quae
in posterum devitanda (cum alioqui divinae indul-
gentiae spes afFulgeat), ut vitae melius instituendae
consilium ineat, eique pertinaciter insistat, praegus-
366 Concio ad Clerum.
tatae amaritudinis memoria acerrime stimulatur:
2 Cor. vii. {l2i quod S. Paulus asserit, ^ Kara Oeov \virrj nera-
voiav d/uL€TafJieXrjTov Karepya^erai. Etenim ut Aris-
toteles ait*^, Xvirfj Ka& avTo (pevKTou, nec in ilia quis
ultro se ingerit, a quibus veliementer doluisse se
recordatur. Timet naufragus mare, ignem fugit,
quisquis eum vel semel attrectavit; corpori cavet
miles utcunque saucium se expertus; solitaries cal-
les declinat a praedonibus aliquando spoliatus ; qui
segrum se commeminit, sanitati noxia aversatur;
quae fastidium olim pepererunt palatum semper
respuit; quidni aequo a vitiis abliorreat, qui vitio-
rum acerbos morsus praesensit? Se vero nec Deum
vereri, nec peccatum odisse, nec seipsum nosse, nec
periculi sui conscium esse, nec emendandae vitae
propositum fovere, nec proinde divinae misericordiae
capacem aut veniae opportunum esse commonstrat,
qui morborum spiritualium maxime sontico laborat,
rrj dva\yrj(TioL. Itaquo ubique Deus sibi demissam
animi dispositionem impense placere, se moestos
consolari, afflictos et animo pauperes recreare, hu-
miles erigere, laborantes sublevare, corde contritos
sanare, miseriae suae sensu dejectis veniam, subsi-
dium, effugium indulgere, paratum ostendit ; contra
his oppositos animi habitus, superbiam, arrogan-
tiam, confidentiam, ferociam aversari et abominari
profitetur. Itaque ad Deum mitigandum, et poenas
depellendas, expedit, ut de admissis peccatis serio
doleamus.
Tertio, Deducimus ad eosdem effectus, (nempe
ad favorem recuperandum, et instantes calamitates
averuncandas) externis animi moesti contritique
signis qualemcunque efficaciam competere, eadem-
^ Ethic. Nicom. x. [2. 2.]
Concio ad Clerum. 867
que a Deo injungi, probari, benigne accipi. Doce-
mur hoc cum aliis, turn Achabi et Ninevitarum
illustribus exemplis, et illo Ezrse viii. 23. Jeju-
navimus itaque, et petivimus a Deo nostra propter
hoc, et pacatus est nobis. Nee de nihilo est quod,
ut praemonitum, liaec conversionis et resipiscentise
titulis commendata nobis veniunt. Nimirum Deo
valde arrident doloris nostri spontanea ostentatio,
humilitatis verecunda expressio, mutati propositi
solennis attestatio ; divinam gloriam illustrant, nos-
trum statum decent, ad mutuam sedificationem
faciunt, quam profitentur poenitentiam valde pro-
movent, augent, confirmant, vitseque ad emenda-
tionem properantis eximia pignora, auspicia, ad-
minicula sunt : imprimis jejunium, de quo, quia
res meretur, et prsesens occasio flagitat, paulo fusius
disseremus.
De jejunio nihil uspiam habetur in lege Mosaica
expresse praescriptum, aut definitum; nulla regula
traditur ejus observationem dirigens, nullum tem-
pus ei dictum aut injunctum legimus. Nee alibi
fere sub alieni nominis larv4 innuitur, nisi ubi de
expiationis festo agitur, in quo Judseis prsecipitur,
ut animas suas vexent ; quam vexationem sicuti de
aliis abstinentiis voluptatum, ita prsesertim de je-
junio interpretantur Hebraei, haud absurde, ut mox
videbimus. Nihilominus constat ipsos postea sibi
omne genus jejunia instituisse, tam ordinaria, et ex
statis temporum intervallis recurrentia, quam extra
ordinem, et haec cum pubHca, tum privata. Stato-
rum jejuniorum Celebris est* mentio apud Zachari-
am vatem, cap. viii. : Jejunium quarti, et jejunium
quinti, et jejunium septimi, et jejunium decimi, men-
sis erunt domui Judoe in gaudium, et Icetitiam, et
368 Concio ad Clerum.
solemiitates prceclaras; quae quidem jejunia qua-
tuor ex occasione variarum afEictionum et aerum-
narum, quae genti Judaicae obtigerant, jam olim
indicta, ad hunc usque diem observantur. De je-
juniis extraordinariis ob praesentem aliquam vel
imminentem calami tatem indictis saepe legimus,
quale Israelitarum, quum a Benjamitis caesi et pro-
fiigati sunt; Josaphati regis, quum ipsi Moabitae
et Ammonitae bellum inferrent; Esdrae, cum ex
captivitate Babylonica ad templum instaurandum
se accingeret. Privatorum etiam jejuniorum non
infrequens est mentio, quae pii homines suopte ar-
bitrio ad bonos fines sibi obeunda susceperunt ; nee
opus est ut Davidis, Nehemiae, Danielis, et aliorum
exempla proferam quando Salvator noster illis le-
gem dixerit, et methodum descripserit ; et constet
6 Judaeis, quicunque prae caeteris devoti et pii erant,
per totius anni curriculum singulis diebus Lunae et
Jovis jejunii agendi consuetudinem usurpasse, in
quibus ille in evangelio Pharisaeus gloriosus nomen
profitetur suum. E quo ritu fluxisse videtur mos
ifite Christianorum antiquissimus, et nescio an ab
ipsis apostolis ad nostra usque tempora deductus,
bis hebdomatim jejunandi, utpote qui a Clemente
Alexandrino, et TertuUiano, vetustissimis Patribus,
communi suorum temporum usu comprobatus me-
moretur. Imo in hac omni materia, quam Judaei
licentiam sumpserant, sibi eandem Christiani vin-
dicarunt, quod ne facerent, nulla ratio prohibuit.
Nam ex eo, quod licet in lege Mosaica de jejuniis
omnibus (unico forsitan excepto) altum sit silen-
tium, nedum ut de iis lex ulla figatur, vel certa
aliqua et constans regula praestituatur, utcunque
Hebraei non dubitarint complura ipsi observare, et
Concio ad Cleimm. 869
aliis observanda prsecipere, clare sequitur, Hebraeos
lion ita se Mosaicae legi adstrictos censuisse, ut ex-
tra ipsius explicitum prsescriptum in cultu divino
nihil attingere deberent ; quin potius quae ad pieta-
tem in lege commendatam vel promovendam vel
exprimendam conducere videbantur, ultro exeogi-
tabant, instituebant et observabant, prophetis Dei
non improbantibus, imo laudantibus, et astipulan-
tibus; qualia fuerunt festa evx^p^^^^^^^y atque jejunia
Purim, Mardochaei magnatis authoritate stabilita,
et Encaenia a Machabaeis instituta; atque illae, de
quibus modo dictum, jejuniorum statae solennitates.
Quod si id Judaeis non illicitum fuit, quibus Deus,
quoad ritus religiosos et modum cultus sui, curio-
sius prospexerat, et strictiores officiorum cancellos
praefiniverat, multo minus Christianae ecclesiae ad-
empta est, quam et semper sibi asseruit, quae ad
XoyiKi^v XuTpeiav honesta, decora, utilia videbuntur,
statuendi et praecipiendi potestas, cui scilicet Deus
ampliorem indulsit libertatem, cui in modo, ordine,
mensura et circumstanfciis cultus sui nihil fere ex-
pressum, determinatum, vel singulare praecepit, ut
consulto ipsius judicio et prudentiae reliquisse vide-
atur, quod in his rebus sibi ex usu esset, Hberum
deligendi arbitratum. Quod nisi partium immodi-
cum studium, et altercandi prurigo pestifera multos
transversos ageret, et omnia ex certis incerta face-
ret, nuUam arbitror hac in parte, ut per multa
secula non fuit, ita nunc dierum exituram contro-
versiam. Et sane qui Judaeos in extraordinariis
festis atque jejuniis celebrandis sequi se et imitari
non diffitentur, cur in statis et ordinariis obeundis
eorundem exemplum tam pertinaciter detractant,
nisi quantum in animos hominum praejudicia
B. VOL. IX. 24
870 Concio ad Clerum.
valeant, non ignoranti mirum cuivis videri possit,
Non enim hoc facere magis liberum illis fuit, quam
nobis; imo tanto magis nobis, quanto Deus nobis
parcius in his rebus providit, nosque minus arcfcis
limitibus circumscripsit^ quanto nos illis altius sa-
pere voluit, quantoque licentia concessa nos melius
uti possumus, aut posse debemus. Nee major iis
ratio fuit, aut graviores illi causae, cur hsec solennia
jejunia procuderent, quam prisci religionis Christi-
anse antistites habuerunt, ut nobis nostra commen-
darent. Siquidem enim Judsei tabulas legis lapi-
deas confractas, Hierosolyma obsidione cincta, tem-
plum concrematum, Gedaliam interemptum (quae
scilicet ex Judaeorum unanimi consensu causae fu-
erunt praecipuae quatuor, quorum Zacharias memi-
nit solennium jejuniorum instituendorum) anni-
versario in perpetuum luctu recolenda autumarint ;
si istarum rerum recurrens memoria, ut proavorum
antiqua delicta deflerent, et memorem Dei vindic-
tam deprecarentur, satis illis causae subministrarint,
quanto dignior est passio Domini et Kedemptoris
nostri, qui pro nobis acerbam et ignominiosam
mortem subiit, quae solenni recordatione quotannis
(quid si dixerim quotidie?) in sempiterna secula
sit concelebranda ? quanto potiori jure occasionem
banc arripere debemus peccata nostra gravissima
fatendi ac deplorandi, qua Filium Dei sanctissi-
mum et innocentissimum, deque nobis optime me-
ritum, in crucem adegerunt? quo praeterea lucu-
lentiori symbolo tam impensi amoris sensum exhi-
beamus? quo illustriori indicio pro tam eximio
beneficio gratitudinem nostram exprimamus? quo
denique certiori documento tantae erga nos bonita-
tis benevolentiae et charitatis susceptum aestimare
Concio ad Clerum. 371
nos, suscipere, et magni pendere demonstremus?
Non ideo gravior illis causa fuit, sed nee sanctior
finis propositus nee usus commodior oblatus fuit,
nee major neeessitas ineubuit, nee uberiorem inde
fruetum isti percipere potuerunt, quam nos possu-
mus; quod patebit jejunii fines et usus expendenti,
quos nobis saerse literse, ratio et experientia ferme
tales indigitant.
Primo, Primarius jejunii finis in saer4 paging
perhibetur, ut ob perpetrata peeeata eoneeptum
dolorem augeat et intendat ; unde passim afflietio,
vexatio, humiliatio, vel depressio animse nuneupa-
tur; Grseeis traduetoribus nune KaKwaig, nune raTrci-
vcoats r?? yj/vx^' Ps. XXXV. 1 3 : Affiigebam in jeju-
nio animam meam; eTairelvow ev VYia-reia Tt]v \l/uxiiv
MOV, Esrse viii. 21 : Tunc indixi ihi jejunium juxta
fluvium Ahava, ut affligeremus nos coram Deo no-
stro, Esaise Iviii. 3 : Ut quid jejunavimus, et non
aspexisti, affliximus animas nostras^ et nescivistif
Judlthse IV. 9 : eTaireivovcfav tol^ "^^X^^ avrijov ev €K~
Tevela. neyaXr}, quod de jejunio intelligi ex contextu
liquet. Et proinde patet in expiationis festo, quum
imperatur ut affligant animas suas, de jejunio reete
accipi a Judseis : quod et sub gravis poen?e periculo
injungitur, Lev. xxiii. 29 : Omnis enim anima, quce
non fuerit affiicta eo ipso die, excidetur a populis
suis. Idemque proculdubio respieitur, Num. xxx.
14: Omne votum, et omne juramentum ohligationis,
ut affligat animam suam,, ''OpKos ^eoixov KaKwaat \{/v-
X>/j/, ubi materia fit voti vel juramenti Deo sanete
prsestandi, etiam a feminis. Nee obseurum est,
pio dolori amplificando jejunium quantopere inser-
viat; tam operative naturam lacessendo, sensum
imitando, spiritus aeuendo, appetitum stimulando,
24—2
372 Concio ad Clerum.
quam privative dolorem prohibens gaudium sub-
movendo, voluptatem extinguendo, et lascivientis
animi impetus coercendo. E-ecte philosopbus, Ni-
COmacheorum ultimo, yivojuevfj^ imei/ avairXripivaew^
ijSoiTo av Ti<s, Kal re/xi/oyuei/o? Xvttolto^; Semper incdice
mceror sequela est, sic ut Icetitia accessio sagince.
Nee sane nisi subductis Isetitiae alimentis, cibo et
potu, possibile est, ut quispiam valde contristetur.
His natura velit, nolit, reficitur, oblectatur, exultat.
Ex horum usu per inevitabilem resultantiam venae
turgent, spiritus exhilarantur, corpus roboratur, sen-
sus titillatur, Isetificis halitibus cerebrum repletur,
imaginatio obtunditur, et cum mentis acumine tris-
titise acrimonia hebetatur. Itaque ferocienti ju-
mento pabulum subtrabendum, servus contumax
fame edomandus, prurienti naturae blandimenta
prsecidenda sunt, siquidem peccati vivido sensu
cruciari, et vehementis molestise aculeis animum
pungi oporteat.
Secundo, Nee solummodo dolorem alit jeju-
nium, sed et spiritualem parit Isetitiam, animum-
que ad percipiendam e coelestibus voluptatem sum-
mopere disponit; nee hoc tantum indirecte et ex
consequenti, quatenus defunctse ojSicio conscientiae
necessario gaudium adnascitur, sed directe et effec-
tive, juxta Augustini dictum: Cessando a Icetitid
carnis acquiritur Icetitia mentis^, Crassis enim
corporecB voluptatis fumis soluta mens amceniorihiis
radiis scintillat. A ventriculo quae exhalant, nu-
bibus discussis, in amabile sudum serenatur; sen-
sualis complacentiae sordibus detersis, nitidiori facie
resplendet. Compedibus exemptis liberior, onere
® X. [x. 3. 6.]
^ [De Util. Jesun. Cap. v. 0pp. Tom. vi. col. 618 a.]
Concio ad Clerum. 373
sublato levior, amotis impedimentis expeditior, mo-
lestiis abdicatis alacrior, sensu carnali destituta ad
spirituales gustus acrior, occupationibus corporeis
defuncta ad intellectus munia habilior, inimica
carne debilitata, spiritu fortior, vegetior, animosior,
ex bis omnibus Isetior, placidior, vivacior evadit.
Quo spectat Basilii monitum, et /3oi/Xet laxvpov woirj-
aai TOP vovv, od/uacrov Ttji/ adpKa md vrjareias.
Tertio, jejunium ad precum aptitudinem et effi-
caciam admodum conducit. Unde hsec duo, or alio
et jejunium, in sacris literis indivulsa copul4 socian-
tur ; juxta Cbrysostomi effatum, vYiareia^ dSeXcprj Kal
ojuo^vyo^ eu-)^ri, Uno partu gemellam banc sobolem
religio enixa est : inde perpetuae consuetudinis fra-
terno vinculo colbgantur; idem sacra biga officio-
rum jugum trabit ; indissociabili nexu comitantur
se invicem, et amice conspirant, maximosque sem-
per ad pietatis effectus collatas operas prsestant.
2i;V re ^v cp^ofxevco^ nibil non valent efficere, coelum
flectunt, infernum expugnant, mala abigunt, judicia
avertunt, beneficia accersunt. Ex hisce partibus
conflata est sanctae mulieris Annse devotio, Luc. ii.
37: l>\T]CTT€iais kqI ^ei^aeai Xarpeuovaa vvKra Kal rjfxe-
pav' quo bis vacarent, monet apostolus conjuges,
ut maritali toro interdum abstinerent, i Cor vii. 5 :
"iva (T')(oKd'(riT€ tvi vrj<jT€ia^ Kal rri irpoaevy^. Harum
junctas vires libidinum daemoniis eliminandis unice
sufficere docet Christus, Matt. xvii. 21 : Tovro to
•yei'o? ovK eKTrop€U€Tai, ei jutj ev irpoaev^rj Kai vrjarcta,
Gemina bac oblatione apostoli Deo sacrorum ad-
ministros consecrabant, et ecclesiae gubernaculis
presby teres admovebant. Act. xiv. 23: Xeiporo-
v^aavTa ^€ avTol^ irpeG^vrepov^ KaT eKKXrjalav, irpocr-
ev^dfxevoi fierd vrjareiidv irapeOevTo avrovs no Kvpiip'
^ Adag.
374 Concio ad Clerum.
quorum vestigiis etiamnum insistit ecclesia^ et sem-
per inheesit; ut non dubitet Basilius M. affirmare,
nefas esse sine jejunio quenquam sacrum hoc offi-
cium attrectare : ov ydp Swarov (in quit) avev vrjareias
'lepovpyla^ KaraTokfiav^. Imo nec olim nisi per ora-
tionis atque jejunii bipatentes valvas, quisquam in
sedem Dei, Ecclesiam dico, admissus est. Auctor
est S. Justinus, Apol. ii'. pro Christianis: ''Oaoi
av TreiaOcoai, Kal TriorTevwaiv aXrjOrj Taura, to. v<p rjfxwv
CLoaaKOfxeva Kal Xeyo/jieva eluai, Kal l3iovv ovtws cuvaGOai
viricryywvTai^ evyeadai re Kal aiT€iv vrjcrTCvovre^ Trapa
Tov Qeov Twi^ IT poriiiiapTrijxeviav a,(p€crtv moao'KovTai, riiiwv
avv€v^o(xevwVy Kal avuvrjarevovTcov avToiS' -Nec fere
(ut paululum digrediamur) ut sine precibus, sic
absque jejunio prseclari quicquam gestum aut ad-
ministratum legimus. Sub jejunii conditione hu-
mani generis salus primseva stetit ; nec nisi violata
legum vetustissima, Ne comedas, simul et semel
pessundati omnes, et ab amplissimae felicitatis fa-
stigio in hunc infimae miserise statum delapsi su-
mus; nec jejunio nobis jam opus esset, si Eva olim
jejunasset^. Jejunii quoque impatiens Esau, Faci-
lius ventri quam Deo cessit, ]3abulo potius qiiam
Heb. xii. pvcBcepto amiuit, salutem guld vendidit^; et avrl
l3pcoa€W9 /uta9 cLTreooro to. irpwTOTOKia avTov, ut est
apud auctorem adHebrseos. Quadragesimale quod-
dam jejunium quum observaret Moses, vidit oculis
Dei gloriam, et audivit auribus Dei vocem, et corde
^ Vid. Cyp. Ep. vii. p. 20. [Sed de victu parco et sobrio
potu divinis dignationibus admonemur; scilicet ne vigore coelesti
sublime jam pectus illecebra ssecularis enervet, vel ne largioribus
epulis mens gravata minus ad preces orationis evigilet. 0pp. p. 15.]
' [Apol. I. 61. 0pp. p. 82 B.]
^ Et €v^(rT€V(Tev dno tov ^vXov t; Eva, ovk ap Tavrrjs vvv jy/xfir eSfo-
licBa rfjs vrjoTeias, Bas.
^ Tertull. [de Jej. cap. in. 0pp. p. 545 c]
1 6
Concio ad Clerum. 375
conjecit Dei legem"", ^que diuturnse mediae pati-
ens, legis vindex, et vatum antesignanus Elias, cum
in speluncam divertisset, familiari Dei congressu et
quodam Numinis quasi contubernio exceptus est.
Nee in minus temp oris spatium protracti jejunii ar-
matura instructus, legis veterisque instaurator, et
novse auctor, Christus Diaboli insultus sustinuit,
repulit, SUperavit, ^m«s Trai^eJo)!/ vrjarelais dXeifpew,
Kai 7raidoTfnj3eiu eavTovs ttjOos tov^ ev tois Treipacr^oi^
aycovas, ut optime inquit Basilius. Paris intervalli
abstinentia Ninevitse enormibus flagitiis suis accen-
sam Dei iram restinguere, excidii latam in se sen-
tentiam rescindere, ipsumque Deum quasi ad palin-
odiam adigere potuerunt : quod exemplum intuens
Patrum non nemo satis audacter dixit, Sodoma
quoque et Gomoy^rha evasissent, si jejunassent. Se-
miquadragesimali temperantia (vir desideriorum)
Daniel ad visiones eximias claro intuitu conspici-
endas, atque ad revelationes istas mirabiles puro
animo percipiendas sese comparavit. Triduano je-
junio Regina Estbera Amani perniciosas molitiones
elusit ac infregit. Jejunio freti Esdras et Nehe-
mias ad urbem sanctam extruendam, et domum
Dei instaurandam, auspicato se contulerunt. Ejus-
dem prsesidio communiti Samuel Philistseos, Josa-
pbatus Ammonitas, et, ni fallor, Hezekias Assy-
rios exultantes repressit et profligavit; Acbabus
vero quas peccando acceleraverat poenas, jejunando
distulit, et a se penitus elongavit. Quae ex sacr4
scriptura lubens commemoro, ceu non temere effu-
sa, sed in usum et exemplum nostrum irpos ^i^aaKa- 2 Tim. iii.
\iavy TTjOos e\e'y)(ov, tt/oos eiravopQtocriv^ irpo^ iraLCeiav Trji;
€v ^iKaioavvr}, tradita et consignata. Quid porro
poenitentise prseconem referam et evangelicse lucis
" TertuU. [de Jej. cap. vi. p. 647 b.]
*S76 Concio ad Clerum.
phosphorum, Joliannem, cujus vita, angelicae semu-
la, fjLia vrjareia rju, ut e Patribus aliquis dixit, con-
tinuum fuitjejunium? quid ethnici orbis magistrum
apostolum, qui, seipso teste, frequentibus jejuniis
corpus suum subegit et maceravit? cum nemo, opi-
nor, usquam fuerit sanctorum, qui non ad coelestem
militiam sacra hac gymnastice se exercitarit, qui
non diving hac face devotionem suam accenderit,
cuj usque non hac ala subvectse preces ad coelos evo-
larint. Nam ut Basilius, vrjareia '7rpoa6V)(r]v €is ov-
pavov avaireixTreiy o'lovei irrepov avT^ yivo/uevr] irpos Triv
avco iropGiav, Hoc autem prsestat (ut tandem ex
diverticulo in viam redeamus), preces, inquam, ad-
juvat jejunium,
1 Indigentise nostrse sensum imprimendo, et
excitando animae desiderium ad res necessarias ap-
petendas. Nobis enim usu venit, ex unius rei, qua
caremus, conscientia, ut ad alia, quibus pariter
egemus, consideranda et expetenda erigamur; et
semel excitatus affectus ad quselibet sua objecta se
promptius diffundit, baud secus quam flu ens aqua
in quosvis sibi obvios canales facile derivatur. Ter-
reno pabulo destitutus, coelestis cibi memor et
cupidus efficitur : corporeae voluptatis exors ad spi-
rituales delicias anhelat.
2 Deinde comprimendo cupiditates lascivas,
impuras, supervacuas, quibus sancta animae desi-
deria, ceu purse aquis superfusis flammae, suffocan-
tur; quibus affectuum meliorum fervor retunditur,
cordis puritas inficitur, Spiritus Sanctus abigitur.
3 Item animam ad meditationem facilius, sua-
vius et tranquillius obeundam comparando; dum
multiplice sarcina praegravatum allevat, corporeos
tumultus sedat, fluctuantem phantasiam componit,
et phantasmata vaga, stolida, tumida, spurca fugat,
Concio ad Clerum. 377
crassos halitus discutit, menti nebulam offundentes,
cogitandi quoque instrumenta, spiritus animales
defocatiores reddit, puriores, subtiliores, agiliores.
4 Denique animse dispositiones istas gignen-
do, alendo, confortando, quibus Deus potissimum
delectatur, et ad auscultandas preces disponitur.
Nam,
Quarto, Jejunium ex se est exercitium multa-
rum virtutum, quas procreare aptum natum est,
productasque fovere et conservare. Omnimodae
temperantiso directe et immediate inservit, ej usque
fidissima disciplina, utilissima palaestra, tutissima
est custodia. Docet enim appetitus immodicos re-
frsenare, voluptatum illecebris obsistere, corpus sub-
igere et ^ovXaywyeXv. Affectus carnales cohibet,
voluntantem propriam subjugat, et ad eavTairapvri^
(Tiav assuefacit. Humilitatem ac modestiam vi qua-
dam sua peculiari parit et nutrit. De pcenitenti^
quid dicam, ad cujus incrementum ex primaria in-
tentione designatur, nee idcirco inepte a quodam"
VOCatur, apx^ ixeravoias, et ab eodem dicitur, fxerdvoia
p^w^is vr]crT€ia^ ap'yr] ? Paucis, ad vitiorum ferme
omnium radices avellendas, nervos succidendos,
alimenta subducenda, fomites restinguendos, non
exilem sortitur efficaciam. Nee, si frequens ejus
usus sit, si bono animo suscipiatur, et prudenti con-
silio administretur, ullum fere babet religio omnis
nobilius, potentius, accommodatius instrumentum.
Quinto, Utile est jejunium publicum prsesertim
ad hoc, ut dolorem nostrum significet, alienum
eliciat, humilitatem privatam prodat, publicam
provocet, et consequenter ut glorias Dei consulat,
et ecclesiae aedificationem promoveat. Nos enim
° Bas. M.
378 Concio ad Clerum.
peccata nostra sentire, fateri, detestari, deplorare,
deprecari, divinam Majestatem vereri, potentiam
expavescere, justitiam agnoscere, misericordiam im-
plorare testatur : quam de Deo magnifice, de nobis
demisse sentiamus; ut poenis merito obnoxios, prae-
miis indignos, beneficiis impares, nee necessaria
vitse, nedum oblectamenta attingere promeritos nos
arbitramur; quamque prse Dei cultu, favore, et
obsequio reliqua omnia, utcunque suavia, vel ne-
cessaria contemnimus et posthabemus, eo palara
docemus et profitemur. Omitto minores ejus usus
et commoditates percensere, veluti quod satisfac-
tionis cujusdam speciem habet, dum delicta nostra
voluntariis quasi poenis expiamus; nos ipsi judica-
mus, ne judicemur a Deo; Deoque illatge injuriae
spontanea ultione divinam nemesin antevertimus,
cum Augustino nimirum dicente, Excrucio me
{plane) ut ille jparcat; do de me pcenas, ut ille sub-
veniat: quod ex eo temporis usuram lucramur,
negotiis secularibus renunciantes, ut divinis vace-
mus; ut coelesti pabulo reficiamur, terreno tempe-
rantes ; nee digerendum stomaebo cibum ministran-
tes, ut pi^ meditatione defixi divina ruminemus :
quod corporis sanitatem conservat, et infirraitati
medetur, unde fxrjrrip vyieitj^, euc^it]^ Kpv\aKTr]pL0Vf
Gw/j-aTi avvoiKos aacpaXij^^ dici meruit : quod denique
cbaritati et eleemosynis suppetias fert, nostras gulae
abstrahens, quod pauperum fami saturandse ero-
Es.iviii. 7. gemus; quod in vero jejunio requirit Esaias, cap.
Iviii. Nonne hoc est jejunium quod ego elegi — Ut
frangas esurienti panem tuum, et pauper es vagos
introducas in domum, Sec.
Accedunt ad laudem jejunii consummandam,
° Basil. M.
Concio ad Clerum. 379
Christi et apostolorum exempla, monita, consilia;
piorum omni sevo consentiens praxis; sanctorum
Patrum magnifica encomia, et argumentorum in-
victissimum, experientia utentium. Cum igitur tam
graves causas, tam laudabiles scopos, tam insignes
usus, tam eximios fructus, tam sanctam auctorita-
tem habeat jejunium, quae causa est, ut ecclesise
adeo salutare institutum common danti refragemur?
Quid si lamentabili cum ejulatu vociferari, lachry-
mis coactis sinum perfundere, vestimenta discin-
dere, pectus tundere, cilicio corpus involvere, capiti
cineres inspergere, liumi nos prosternere, et pulvere
demersos volutare, (qualia poenitentise indicia, non
inter Judseos modo, sed et veteres apud Christianos
invaluisse, prseter indubitatae sufFragium historiae
vel hujusce diei titulus abunde fidem fecerit, a no-
bis ecclesia postularet? Ita pauca, tam mitia, adeo
facilia jubenti qui tam prsefracte adversantur, quo
clamore tam austeram disciplinam exciperent, quas
querelas evomerent, quales tragoedias excitarent?
At quibus longe graviora illi pertulerunt, cur nobis
intoleranda videntur? quae fructuosa illi experti
sunt, unde nobis perniciosa evaserunt? quamobrem
nos ceu superstitiosa arguimus, quae sancta illi re-
putarunt ? Quae prisci doctores illi, quibus religio-
nem nostram acceptam, servatam, propagatam, no-
bisque in manus traditam debemus ; illam qui voce
professi sunt, iiigenii acumine viribus propugna-
runt, vitse exemplo illustrarunt, et sanguine suo
obsignarunt; quae, inquam, illi probarunt, lauda-
runt, usurparunt, quare nos damnamus, rejicimus,
detrectamus, nisi quod nos illis immane quantum
magis delicati, morosi, refractarii sumus? Certe
nondum ofl&cii nostri ratio cessavit, nee divini
380 Concio ad Clerum.
prsecepti vigor defecit, nee ecclesise quasi senio con-
fecta potestas expiravit, nee rei ipsius virtus efFoeta,
vel abolita est effieacia. Adhue jejunium utile, et
salubre, et sanetum, et pene necessarium est; quod
nemo ausit negare.
Displieet vero quod tempus ei prsestitutum,
quod crebrius usurpatur, quod prsecipitur, et im-
peratur; placiturum nempe si vagse, indetermi-
natse, et arbitrarise observantise permittatur ; imo
vero ita plaeiturum ut penitus negligatur, con-
temnatur, in desuetudinem abeat, nisi certa illi
lex figatur, et statum tempus deputetur. Quidni
etiam iisdem objectiunculis freti ab oratione erebra,
a Deo solenniter laudando et eelebrando, a eoneio-
nibus frequentandis, et ab omnibus sacris officiis
pariter abhorreant? quibus etiam sua tempora as-
signavit, quorum frequentem usum exigit, quseque
pari auetoritate sanxit ecclesia? eur non et haec
libero euj usque arbitrio relinquuntur, ubi, quando,
quomodo eollubitum fuerit, suscipienda, vel omit-
tenda? Annon confessio peceatorum nostrorum
seque ae divinorum beneficiorum agnitio ; dolor pro
Deo ofFenso, ae laetitia in Deo propitio; contritio
cordis, ae emendatio vitae; humiliatio, sui abne-
gatio, abstinentia voluptatum seque ae alise quae-
libet virtutes a nobis semper exiguntur? Quidni
igitur harum instrumenta, adminieula, exercitia,
pariter ae illarum, in perpetuo, eonstante, ordinario,
praefinito sint usu? Et si haee saepius adhibita vitae
sanctimoniam juvare queant, aedificationi communi
inserviant, nee exiguas nobis utilitates afFerant,
quae ingratitudo, quae iniquitas, quae perversitas,
imo quae insipientia est, optimae matris euram as-
pernari, eonsilia respuere, mandatis obmurmurare!
Concio ad Clerum. 381
Yerum hisce diutius inculcandis ut abstineam,
tempus admonet, ne prolixitate nimia patientiam
vestram violem, vobisque quam immodice laudo,
importune inducam poenitentiam. Ad hoc igitur
tantum venise vestraG indulgentiam aliquantisper
peto, liceat ut mihi duntaxat paucis ad nos pro-
phetse verba adaptare, Convertimini ad me cum
toto corde vestro in jejunio, et Jletu, et planctu.
Convertamur, in quam, nos ad Deum; Nos vitam
reformare, peccata deflere, supplicis poenitentise sig-
nis conspicuis fructibusque idoneis iratum Numen
mitigare, summ^ ope enitamur : Nos, quibus alios
convertendi officium incumbit, quique ad Deum
redeuntibus prseire exemplo, et iter prsemonstrare
debemus: Nos, qui in Deum prae aliis gravissime
deliquimus, contra mejitis lumen clarius, et verita-
tem intimius perspectam, et acriores conscientise
stimulos, et ampliora Dei beneficia, et coelestis
gratiae uberiores influxus: Nos, inquam, in quos
Deus se baud mediocri ira exarsisse, non obscuris
indiciis patefecit; quos severioribus judiciis exer-
cuit, quosque ultimo pene exitio devovisse visus
est; quosque proinde liberaliore misericordi^ de-
vinxit, tot serumnis exemptos, tantis perplexitati-
bus extricates, et ab impendentis ruinse faucibus
ereptos.
Enimvero, fratres, ex gravissimis malis emersi-
mus; immania rerum discrimina effugimus; ex
desperato languore in sanitatem pene integram
convaluimus, magnam partem poenarum, quas di-
vina justitia inflixerat, supra modum, prseter spem,
ultra meritum nostrum clemens, divina bonitas
relaxavit. At nisi pravos humores malignae in-
temperiei reliquias evacuamus, nisi mores nostros
nondum satis defeecatos repurgamus, ut recrudescat
382 Concio ad Clerum,
morbus, nosque in pejorem statum relabamur, ut
consopita nemesis evigilet, et laesa Dei patientia
in furorem recandescat, ingens subest periculum,
imo certa necessitas. Quamobrem luctuos4 expe-
rientia ad sapientiam eruditi, praecedentium ma-
lorum causas solicito studio vitemus ; quibusque
impegimus scopulos, cauto remigio prsetervehamur.
Corruptricem morum luxuriam sobrio victu casti-
gemus. Ambitionem, ordinis nostri summum dede-
cus, exuamus; ejusdem praecipua ornamenta, bu-
militatem et modestiam induamus. Inanium titulo-
rum ventosos strepitus, mundanae pompae ludicrum
splendorem, popularis aurae insulsos plausus, et
secularis potentiae fallaces typhos contemnentes, ad
inculpatae vitae solidam laudem, et verae virtutis
intaminatum honorem aspiremus. Infamis avaritiae
pestem, qua nulla clero infensius odium conciliare,
aut graviorem conflare solet invidiam, cane pejus
et angue, execremur. Non alienis rebus inbiemus;
nee viis illicitis vel inbonestis ad opimas possessio-
nes contendamus, nee praesentis seculi de sordidis
exuviis rixas, et turbas, et controversias movea-
mus: virtutis potius, sapientiae, et pietatis coeles-
tibus tbesauris reponendis operam impendentes.
Socordiae quoque excutientes veternum, officio quis-
que suo gnaviter, constanter, fideliter defungamur.
Praecipue vero cbaritatis, in qua religionis nostras
summa consistit, in qua Cbristianae vitae perfectio
elucet, cui sal us nostra, pax, et felicitas tam aeternae,
quam temporariae innituntur; cbaritatis, inquam,
sanctae, beatae, gloriosae divinum, qui refrixit, ar-
dorem exsuscitemus. Nos invicem omnes sincero
et fervido affectu diligamus. Injuriarum, discor-
diarum, simultatum, et inimicitiarum veterum me-
moriam deleamus, novarum causas, occasiones, prae-
Concio ad Clerum. 883
textus devitemus. Alter alterius onera portemus,
infirmitates toleremus, offensas condonemus. In-
fensa prsejudicia deponamus, iniquis suspicionibus
ne indulgeamus ; credulitati malignae et temerarise
censurae temperemus ; ne calumnias cuiquam stru-
amus, nee detraliamus, nee obtrectemus; nee ma-
ledicamus, nee insultemus, nee facta in sequiorem
partem detorqueamus, nee dicta duriori interpreta-
tione pervertamus ; nee probris immeritis, imo nee
meritis quempiam incessamus; in neminem satyrica
petulantia invehamur, nee insolente cum ferocia
detonemus; nee e sacro hoc suggestu ebuUientis
cerebelli spumas aut sestuantis stomachi bilem, aiit
exulcerati splenis virus eructemus; nee religionis
fuco inveteratum odium, aut zeli pallio turpem in-
vidiam, vel veritatis obtentu atroeem malitiam
occultemus. Cum omnibus paeem, concordiam, be-
nevolentiam colere; humanitatis, pietatis, et cha-
ritatis officia commutare parati simus. ^quos nos
quibuscunque, ingenues, benefices, mansuetos, co-
mes, affabiles praebeamus. Controversias, factiones,
dissidia ne foveamus, nee de rebus minimi momenti
tanta cum acerbitate litigemus; judiciis nostris ne
nimium tribuamus, nee privatis opinionibus alii
alios vexemus, torqueamus, inquietemus. Dissen-
tientes placide feramus, non Turcas dico, vel pa-
ganos, aut hsereticorum nequissimos, quanquam
humanitatis id esset, sed fratres nostros, eandem
fidem profitentes, eadem spe imbutos, ejusdem in
prsecipuis animi; circa minutulas tantum quaesti-
unculas, et argutulos subtilitatum apiculos sententi4
discrepantes, humanae forsitan fragilitatis vitio de-
ceptos, aut sophismatum laqueis irretitos, aut spe-
ciosis ratiociniis illectos, vel diversse disciplinse
384 Concio ad Clerum.
prsejudiciis abreptos; hos, inquam, tales ne tetric^
vi, nee zelo amaro, nee furiali iraeundia, nee hostili
odio, nee eflPrseni maledicentia inseetemur, ast aber-
rantes qua licet, fideli consilio, blanda admonitione,
arnica suadela in viam reducamus. Nemo aspere
praesit, morose, superbe, ceu impotentem domina-
tum affectans, sed benevoli animi signis, comitate,
gravitate, prudentia subditos in obsequium trabat,
tanquam illorum qui bono studeat, et commodo
invigilet. Nos vero, qui subsumus, demissos nos
prsestemus, morigeros, tractabiles, antistitum justis
mandatis alacriter obtemperantes, prudentibus con-
siliis prompte auscultantes, personis debitam reve-
rentiam officiose deferentes; nee in illos immodesti,
pervicaces, queruli, vel importuni simus, nedum ut
eos vituperemus, infamemus, eonvitiis proseinda-
mus. Invidiam denique omnem, malitiam, contu-
maciam, reliquosque pravos affectus seponamus.
Ita quidem, contra quam plerique nunc facimus,
vitam instituamus oportet, si aut ecclesise honori
consultum cupimus, aut patriae quietem sartam
tectam conservari volumus, aut favorem propitii
Numinis diuturnum retinere praeoptamus. Nee ut
vitse tantum futurse seriem juxta legis evangeliese
normam emendate transigamus ; sed praeteritae er-
rata ut serio dolore prosequamur, fateamur, detes-
temur, iisque debitam divinam ultionem cum je-
junio, ploratu, et planctu deprecemur. Nee ideirco
instantem, banc, quam ecclesiae veteris consuetudo,
praesentis consilium, legis insuper politicae praescrip-
tum, et reipublicae auctoritas nobis commendarunt,
opportunitatem omnino' negligamus. Quae bono
cum fruetu et felice successu ut efficere valeamus,
nos gratiae suae coelestis prsepotente influxu juvet.
Concio ad Clerum. 385
Fons ille bonitatis, et Pater misericordiarum aeter-
nus, cui cum benedicto Filio et Sancto suo Spiritu,
sit omnis honos, laus et gloria in secula seculorum.
Amen.
Pax Dei, qucB superat omnem intellectum, con-
servet corda vestra, et mentes vestras, in cognitione
et amove Dei, et Filii ejus Jesu Christi Domini
nostri; et favor omnipotentis Dei, Patris, Filii, et
Spiritus Sancti, vobis adsit, vobisque semper ma-
neat. Amen.
B. VOL. IX. 25
EPITOME FIDEI ET RELIGIONIS
TURCICiE,
A MUHAMETO KUREISCHITA,
AEABUM PROPHETA,
PEIUS IN ARABIA DESERTA, POSTEA A SUCCESSORIBUS
PER TOTUM PENE ORIENTEM DIFFUSA.
MUHAMMED, cum quadragesimum setatis
suae annum attigisset, sibi revelationes fieri,
legemque a Deo constitutam commatim per an-
gelum Gabrielem adferri, xxiii annorum spatio
apud Arabes, praecipue Meccanos et Medinenses,
prsedicabat. E quibus, scilicet, coelitus demissis
commatibus conflatus est liber ille, qui Alcoran (id
est, Legenda) appellatur; hie liber apud Turcas
tant^ cum veneratione contrectatur, ut quispiam
illoto corpore et manibus non aperire aut legere
solum, sed ne tangere quidem audeat, nisi forte
necessitate coactus; tunc temporis panno aut su-
dariolo aliquo obvolutum sublevare licet: huic
libro, aut suo lectori, terga vertere nefandum est.
Hitet, id est, scriptores, qui liunc librum pulcherri-
me describunt, magnis praemiis decorantur; aliqui
mille coronatorum pretio mercantur. Huffar, id
est, eos qui hunc librum memoriter conservant, ceu
numina qusedam venerantur, et quibus facultates
adsunt, ad aedes convocatos thymiamate lionorant,
et iiscum convivalia oblectamenta peragunt; omnes
libros, paginas et schedulas, tam propriis quam
exoticis Uteris exaratos, diligenter recondunt, ne
Epitome Fidei et Religionis Tarcicce, 387
pedibus conculcentur, aut parum pie tractentur;
veriti quod versus aliquis Alcorani, aut saltern
ipsum nomen Dei in ipsis notatum inveniatur:
unde Christianos hostili odio et maledictionibus
prosequuntur, quod (sal vis auribus) charts tarn
scripts quam inscript^ podices abstergant: versi-
culos exinde descriptos amuleti loco ex collo aut
brachiis suspendunt, et ita se ab omnibus corporis
ac animse periculis salvos esse firmissime credunt :
pro victorise aut aliarum divinarum gratiarum im-
petratione aliqua particularia Siirath (id est, capita)
ex expresso imperatoris edicto perlegunt: procel-
larum tempore ad antennas, pugnarum ad vexilla
appendunt: omnes fere legunt, et quidem tam
superstitiose, ut literas, accentus et periodos con-
numerent, ast perrari intelligunt, a concionatoribus
tamen explicationem audiunt, qui nisi approbatis-
simi sint, concionari non permittuntur. In hoc
igitur libro seculares et spirituales leges continent!
praecipitur,
I. Primo, Ut quilibet credat unum esse Deum,
non trinum; absque uUo consorte aut consimili;
Creatorem, Largitorem, Praeservatorem, Permuta-
torem omnium creaturarum, exemptum ab epitheto
Patris et Filii, ut quippe qui nee natus est nee
genuit; nuUibi manet, et ubique existit; nuUam
effigiem, qualitatem, colorem, membrum possidet:
est sine principle, et sine fine erit : essentia ejus ex
seipso est, et non ab alio : natura ipsius semper in
eodem statu est; nee uUos unquam animi affectus
patitur. Si vult, omnia creata in nibilum vertet, et
iterum reficiet : nemine indiget, et omnes eo egent ;
si omnes infideles fidem ingrediantur, et omnes
impii pietatem colant, nihil ei hinc commodi; et si
25—2
388 JEpitome Fidei et Religionis Turcicce,
omnes pagani fuerint, nee eum adoraverint, nihil
damni provenire potest : vivit; scit omnia tarn
occulta quam manifesta; numerum foliorum et
granorum, arenarum et capillorum novit; specialia,
universalia, prseterita et futura, mentes et corda,
prsesentia et absentia ille solus, non quispiam alius,
cognita habet : non obliviscitur, non errat, nee quic-
quam negligit : audit omnes voces tarn submissas
quam erectas, tacitissimos quosque susurros; videt
nocte obscura quoque; nigree formicae gressum
super nigrum lapidem cernit; et auditus et visus
ejus auditui ac visui liumano dissimilis est : omnia
ex su4 voluntate dependent, cum mala, turn bona ;
fidelium fidem et piorum pietatem, paganorum in-
fidelitatem et sceleratorum seel era vult; et si nolle t,
nuUus esset infidelis, nee ullus protervus: muscae
alas commovere nequeunt absque sua voluntate:
ejus mysteria inenunciabilia sunt, nee acerrimis
quibusque ingeniis investigari possunt; neque ea
scrutari debemus, sed sufficit simpliciter credere
talem esse qualem diximus.
II. Secundo, Credatur esse angelos, servos Dei
obedientes; qui nee peccant, nee comedunt, nee
bibunt, nee masculini, nee foeminini sexus sunt.
Inter eos sunt Deo propinquati, et prophetae etiam :
quilibet suo muneri et officio prseest; aliqui in
terris, aliqui in ccelis, aliqui stantes, aliqui inclinati,
aliqui prostrati : alii laudes canunt ; alii bominibus
praefecti, quo bona et mala opera recenseant; alii
pro ipsorum custodia : aliqui maximi corporis sunt,
et eximio robore pollent; un4 hor4 e coelisin terras
descendunt; et una alaB penna montes elevare et
dissipare possunt: eorum maximus est Gabriel et
potentissiraus : Esrail morientium animas recipit.
Epitome Fidei et Religionis Turcicw, 389
et angelus mortis vocatur: Israfil extremi judicii
indicatricem tubam canere debet, quam semper ori
appositam tenet, et jussum Dei prsestolatur; jussus
inflabit tubam; ejus clangore perculsi viventes om-
nes, sive sint animse sive corpora, emorientur, ip-
semet tibicen interibit, et totum universum xl
annos vacuum permanebit : post dictos annos rur-
sus Israfil a Deo resuscitabitur, iterumque sonare
jubebitur, quo sonitu omnes animse et angeli exci-
tabuntur et reviviscent, ac ad tremendum judicium
comparebunt. Lucifer, qui Iblis vocatur, olim fuit
angelus lucis; sed quia Dei mandato, (scilicet, ut
ante Adamum noviter creatum simul cum aliis
angelis sese prosterneret,) inobsequens fuit, et se
ex lumine creatum prsestantiorem esse eo, qui ex
limo productus erat, superbe praedicavit, e coelis
ejectus est, et usque ad diem extremum spem gra-
tise expectat : hie plurimos peperit filios, cum qui-
bus filiis hominum adversatur; hi sunt angeli mali
et tentatores; in quodlibet membrum hominis in-
gredi possunt, seducunt et decipiunt: suggerunt
tamen ad infidelitatem, sed cogere nequeunt; qui-
libet sibi ab ipso caveat, eumque esse inimicum
humanae naturae pro certo sciat.
III. Tertio, Credatur quatuor potissimum li-
bros, viz. Biblium Moysi, Evangelium Jesu Christo,
Psalmos Davidi, Alcoranum Mahumeto coelitus
demissos : omnes esse veros ; tres autem anteriores,
utpote a plerisque false descriptos, interpretatos,
falsificatos, corruptos et abolitos per Alcoranum
novissime demissum abrogari: in eo enim omnia
ea, quae vere in praedictis libris continebantur, re-
periuntur ; et hie sufficiet usque ad diem resurrecti-
onis ; non augescet, nee diminutionem aut corrup-
telam patietur.
890 Epitome Fidei et Religionis Turcicce.
TV. Quarto, Credatur prophetas et evangelis-
tas a Deo esse missos, ut prsedicent veritatem.
Adamum, prophetarum patrem, ex sicco coeno con-
flatum esse, ut suae proli Factorem sui indicaret;
hie primus propheta, uti Muhammed omnium ul-
timo missus in mundum: hujus anima, tam homi-
num quam dsemonum gratia, ab seterno areata in
ardenti lampade conservabatur usque ad diem suae
nativitatis. Lex, quae ei data est, in aeternum
perseverabit : ejus asseclae omnium prsestantissimi
habentur apud Deum: hujus miracula erunt et
post mortem, uti fuerunt in vita : ex digitis fontes
manarunt; Lunam digiti signo unico in duas par-
tes divisit, quae e proprio orbe in sanctum vene-
rabundae descenderunt, ac per sinum ingressae, et
per manicarum aperturas egressae, iterum ad suum
locum ascenderunt; saxa, arbores, animaUa ipsum
alloquebantur, verumque Prophetam Dei esse con-
fitebantur.
V. Quinto, Credatur fore diem judicii, et quae
Muhametus de signis, quae ante hunc apparere de-
bent, nunciavit omnia esse verissima; nempe, ad-
ventum Deggiali, hoc est, Antichristi; descensum
Jesu Christi e coelis, ut eum interficiat; nativita-
tem Muhdi, hoc est, directoris, e stirpe Muhameti,
qui cum Jesu Christ o conveniet, et ei suam filiam
nuptum dabit; tunc temporis xl anno suna fides
manebit per totum orbem, et haec Mahumetica a
Jesu Christo attestata; exitum Gog et Magog, viz,
extremi orientis Scytharum, qui formicis minores
erant; et aliorum reptilium, quae totius mundi
aquas ebibent, quapropter homines siti necabuntur :
horum Gog Magog 50,000 unum humanum cal-
ceum inhabitare debebunt, et admirari quod anti-
Epitome Fidei et Religionis Turcicce. 391
quitus tarn magnae aulse fundarentur; ortum soils
ab occasu, et occasum ad orientem ; mortem omnium
animantium ; montium per aerem volatum ; lique-
factionem ccelorum, et post aliquod tempus eorun-
dem instaurationem ; nudorum hominum a mortuis
resurrectionem ; prophetis, Sanctis, doctoribus, to-
garum coelestium (quae Tlulet appeEantur) et ju-
mentorum coruscantium (quae Burah vocantur) e
Paradiso demissionem, quibus ii vestiti et conscensi
sub obumbrantem Dei thronum migrabunt, ibique
considebunt: gentes autem residuae nudi, famelici,
sitibundi, in pedibus consistentes, ac prae timore
mingentes remanebunt; post aliquod tempus ver-
sus solem conducentur, cui unum miliare appropin-
quati fervido sudore madebunt; aliqui usque ad
talos, aliqui usque ad genua, aliqui usque ad renes,
aliqui usque ad coUum, aliqui usque ad os, aliqui
usque ad verticem sudori immergentur; 50,000 an-
norum spatio in hoc statu perseverabunt, et pro ope-
ribus eorum mercedem intenti postulabunt; post-
hac bilanx accommodabitur; bona et mala opera
uniuscujusque ponderabuntur; quibus bona opera
praeponderabunt, paradisum, quibus mala, infernum
adibunt ; nisi forte Deus optimus ignoscat, aut pro-
phetarum, sanctorum, doctorum et proborum inter-
cessione liberentur : qui tamen extra fidem morie-
tur, intercessione fraudabitur, nee unquam a poenis
inferni absolvetur ; sed si in fide morietur et pec-
cata praeponderabunt, et si condonatio et depreca-
tio non sequetur, pro quantitate et qualitate delic-
torum gehenn^ urentur ; tandem coelo gaudebunt.
Deus quoque absque mediatore aliquo in quemlibet
inquiret; a tyrannis oppressorum justa exiget; si
quid bonorum operum habebunt, auferet, et inju-
892 Epitome Fidei et Religionis Turcicce,
riam passis donabit: si nihil habuerint, peccatis
injuria affectorum oppressores onerabit. Pons Si-
raihy qui pilo tenuior et ense acutior erit, super in-
fernum distendetur ; omnes gentes hunc transire
cogentur, aliqui ut fulmen, aliqui uti ventus, aliqui
uti velox, aliqui uti succussator equus, et aliqui
fatigatim peccatis super humeros gravati, transi-
bunt, condemnati non permeabunt, sed in infernum
decident; peccatis non gravati transcurrent, et ad
coelos pervenient: quisque propheta suam habebit
piscinam, ex qua, antequam coelum adiverint, cum
suis populis bibant: piscina Mahumeti major erit
quam aliorum; ex uno capite in alterum unius
mensis iter patebit; in viridissimis et opacis ripis
appositi erunt urceoli, stellarum multitudinem ex-
cedentes; hinc semel bibens, non amplius sitiet;
aqua piscinae lacte candidior et melle suavior erit :
coelestes semel coelum ingressi, in eo manebunt in
seternum, nunquam egressuri; ibi nulla mors, nul-
la senectus, aut decrepita setas ; vestes non senes-
cent, nulla excrementa aut foria, sed omnia per su-
dorem evacuabuntur; nullus somnus, nullus labor,
nulla passio: ibidem coelestes virgines, quae Hur
vocantur, et aliae mulieres nulla menstrua aut puer-
peria patientur; non pravi mores, nullum odium,
nulla invidia, sed aeternus ac purus et incorruptus
amor: qualemcunque cibum aut potum desidera-
bunt, epulis apportabuntur ; liaec tamen non co-
quentur, sed semper parata inveniuntur: terra ex
musco, super quam palatia mixtim ex aureis et
argenteis lateribus fabricata, auro et gemmis in-
textis peristromatibus strata, Phrygio opere labo-
ratis cervicalibus instructa, sedes ex pretiosissimis
lapidibus fabrefactae; vini jucundissimi saporis a
Epitome Fidei et Religionis Turcicce. 893
poclllatoribus pulcherrimis propinabuntur ; coitus
cum virgunculis et puerulis, periscelibus, torquibus,
armillis, et inauribus ornatis; emissio spermatis
quousque placebit. In inferno autem infideles et
diaboli seterne manebunt, ii quoque immortales;
his coUo camelorum crassitudine similes serpentes,
et mulorum magnitudine horrendi scorpiones tor-
menta injungent : illi ferventibus pice aquis aduri
debent; combusta corpora et in carbones versa
iterum novas carnes et cutes induent, poenasque
infinitas, et crudeles, ac inexplicabiles luent.
VI. Sexto, Credatur omnia bona et mala fieri
ex decreto et providentia diving ; quodcunque fuit
aut futurum est, prsedestinatum est; et in leuh et
mdhfuz (id est, tabula adservata) rerum fata ab
seterno descripta sunt; ei scripturse nihil contra-
rium accidere potest; fidelium fides et devotorum
devotio, ahaque bona fiunt ex scitu, voluntate, prse-
destinatione, consensu, complacito Dei, et dictae
tabulae creataa inscriptione ; sic quoque infidelium
infidelitas, et prsevaricatorum praevaricatio, ac mala
omnia fiunt quidem ex scitu, providently, praedes-
tinatione, et dictae tabulae inscriptione, sed non ex
consensu et complacito Dei; haec autem cur prae-
destinaverit, voluerit, noluerit, nemini indaganda
sunt, prout occulta Dei mysteria, quorum ratio
apud ilium solum constat ; imo in Deum gravissime
peccabitur, si impenetrabilia et scitu impossibilia
secreta Dei perscrutabuntur.
Et hi sunt vi articuli fidei Turcicae, quae corde
credere et lingua profiteri obHgantur, dicentes,
Credo Deum, et angelos, et libros, et prophetas, et
diem judicii, et praedestinationem boni et mali a
Deo celsissimo. Fidem quoque exterioribus actio-
394 Epitome Fidei et Religionis Turcicce.
nibus sustentant, nimirum, testatione, precibus,
eleemosyna, jejunio mensis Kamadan, et peregri-
natione ad Mecham, si viaticum sufFecerit. At-
testatio est formula, per quam patet transitus ad
sectam Mahumetanam; nempe, Non est numen
prseter Deum, et Muhamed est propheta Dei.
Turcarum ergo filii puberes ad lianc repetendam
stimulantur ; ille vero, qui ab alia fide Mahumeta-
nam ingreditur, in conspectu imperatoris, aut alte-
rius cujusvis prsepositi, pileum e capite abjicit, at-
que dicit se velle fieri Musulmannum, hoc est, per
fidem Mahumetanam salvum; tum prsesens ille
magnus jubet adferri syndonem, qua caput novitii
obvolvendo redimitur, ac unam sagittam, quae in
ejusdem dextram porrigitur; hanc ille erecto digito
indice recipit, et prsescriptam formam ab antistite
dictatam repetit; tandem secedit et ab alio con-
clavi prioribus vestibus exuitur, aliisque pro usu
Turcico induitur, ac cum assumpta sagitt^ ad di-
tiores Turcas conducitur, qui commune gaudium
ostentantes noviter sectam ingresso gratificantur;
aliqui vestes, aliqui nummos donant; postea dedu-
citur ad balneum, in quo raditur et lavatur, tan-
dem ad circumcisionem. Modus . autem circumci-
dendi hie est ; ex pannis sericis et tapetibus cortina
prseparatur, quam prseputiatus cum circumcisore et
curatore ingreditur; extra cortinam tibicines tibias
inflant, tympanistae tympana ac crembala quatiunt,
ads tans populus, magn^ voce, Deus, Deus, concla-
mant quousque circumcisor officium suum perege-
rit, qui dum novacula prseputium abscindit, procu-
rator a tergo digitum melle oblinitum ori novitii,
ne forte veritus vociferetur, imponit. Hoc perac-
to, circumcisor pulveribus constringentibus (veluti
Epitome Fidei et Religionis Turcicce. 395
arundinum cineribus, aut caprinarum pellium ra-
suris) inspersis sanguinem sistit, deinde spectatori-
bus prseputium ostendit; circumcisus lecto imponi-
tur, circumcirca mensae extruuntur, per diem epu-
lantur, noctem ludis ducunt, mane abeunt, circum-
cisus solus cum suo curatore remanet, quousque ex
vulnere sanus consurgat; tum iterum in balneo
abluitur. Opulentorum vero Turcarum filii, ante-
quam dictam cortinam ineant, pretiosis vestibus
ornati, instratis equis per plateas exspatiantur, qui-
bus pauperiores filios vel servos sues circumciden-
dos aggregant, ut sine uUo sumptu ditioris gratia
circumcidantur, quos ille libenter ex opere charita-
tis recipit, ac filio suo pro labantis animi conforta-
tione socios adsciscit : ssepius quoque banc attesta-
tionem in ore habent Turcse, et praesertim dum suas
lotiones peragunt : hoc autem fit pro fidei renova-
tione ; leves enim ob causas fidem labefactari, infir-
mari, et ab ea facillime avelli posse suspicantur:
aliqui ipsorum religiosi vocati Zahir (id est, Me-
morator, quod banc formam semper memorat) diu
et noctu sine intermissione cantitant, sed sine ad-
a44 AA ft junctione,i^fi^^a7?2mec^ estpro-
^ 1? J / 7 .7] pheta Dei, tantummodo reite-
^ ''' ^ rant, agonizantibus clara voce
=f x:a.\lahcmihf. ij^ l^^^^ inculcant, superli-
minaribus, vexillis, et aliis in locis spectabilibus
majusculis Uteris exarant.
Oratio quotidie quinquies perorari debet, antb
ortum solis, meridie, pomeridiano tempore, post
occasum solis, et prima noctis vigilia, (id est, un^
bora et media noctis) tum ipso temporis memento,
quod quidem melius fit, tum eorum intercapedine :
ut si aliquis summo mane precibus non adfuerit,
396 Epitome Fidei et Religionis Turcicce,
usque ad meridiem habet tempus satisfaciendi ; at
si meridionales preces ipsa meridie non peregerit,
intercapedine, quae inter meridiem et pomeridia-
num tempus est, persolvere poterit, et sic de caete-
ris : tempera autem a prseconibus ex turri aut locis
editis alta voce populo liis verbis indicantur:
Deits Maodmv^, quod quatuor repetit.
Fateor non esse numen prceter Deum ! hoc bis repetit.
Fateor Mahumetem esse prophetam Dei, hoc quoque bis.
Adeste ad orationem, hoc quoque bis.
Adeste ad salutem, hoc quoque bis.
Jam incipit oratio, hoc quoque bis.
DeiiS Maodmus, Deus Maximus, non est Numen prceter Deum.
Oraturi debent esse a spermate, menstruis, san-
guine et aliis sordibus, (inter quas vinum et porcina
caro vel pinguedo immundissimae habentur) impol-
luti, e quibus in balneis abluuntur, quae lotio Gast
vocatur: ante precationem autem fit lotio sacra,
quae est manuum, faciei, brachiorum, pedumque
lotio; et humidae dextrae manus per verticem capi-
tis, et per posteriores partes colli utriusque manus
ductio; haec omnia institute quodam ordine, et
interjectis aliquibus precatiunculis perficiuntur. Si
autem aqua defuerit, loco lotionis aqualis faciunt
Teijmurriy id est, lotionem pulveralem; accepto
enim terrae pulvere, et quidem puriore, manus faci-
emque defricant, et sic sacram supplent lotionem:
precationum aliquae sunt Farza, id est, institutae a
Deo in Alcorano, aliquae Surma, institutae a pro-
pheta Mahumeto : quae a Deo sancitae sunt, nun-
quam possunt omitti; et si intermittuntur, alio
tempore omnino recoli debent ; quae vero a pro-
pheta, aliquando a parum devotis praetermittuntur,
praecipue Sunna pomeridiani temporis et primae
Epitome Fidei et Religionis Turcicce, 397
noctis vigilise ; Sunnse omnes summissa voce et sine
antistite singulatim peraguntur; Farzarum aliquse
clara, uti matutina, serotina, et noctuma; aliquae
tacita, uti meridionalis et pomeridiana ; esedemque
vel singillatim, vel cum multitudine et antistite:
cum ergo precationi se accingunt, sint in templo
aut quovis alio in loco, versum eam partem orientis,
in qua templum Meccanum est, sese dirigunt ; ea
autem pars vocatur Kyher; et ad Sunnam quidem
soli per se sine ordine, ad Farzam vero si sunt duo
vel tres precaturi, et serie prout acies militaris se
disponunt, et unus eorum qui doctior est fit antis-
tes, alter vero praeco, qui prsescriptam indicationem
iterum in delubro replicat, ad cujus finem omnes
manus erigunt, ac poUicibus aurium molliores partes
attingunt, et ita se corde velle orare intendunt : ad
cujuslibet autem temporis orationem sunt prsecipue
intentionis formulae, postea junctis manibus ante
pectus, banc orationem tacite proloquuntur : Gloria
sit tihi, Deus noster, et laus; et henedicatur no-
men tuum, et exaltetur dignitas tua, et magnijicentur
encomia tua, quia non est numen aliud 'prceter te :
postea dicit, Confagio ad Dominum Deum a Dia-
holo maledicto, in, nomine Dei miseratoris et mi-
sericordis ; ac tum primam Alcorani suratam, quae
potissima ipsorum est oratio, recitat : ilia autem vo-
catur FatihCj initium : Laus Deo sabaoth, miseri-
cordi et miseratori, Regi extremi judicii : te adora-
mus, a te auxilium postulamus ; dirige nos in viam
rectam, viam eorum quibus benefecisti, non eorum
quibus iratus es, nee eorum qui deviant. Amen.
Post banc orationem tres aut quatuor versus,
quicunque placuerint, ex Alcorano pronunciant,
et haec omnia memoriter; nam inter precandum
898 Epitome Fidei et Religionis Tarcicoe.
legere non licet : hoc quoque perlecto dicitur Deus
maximuSy et miris ceremoniis sese ad medium
corpus inclinant, ac ter, vel quinquies, vel alio
imparl numero usque ad novem dicunt, Gloria
Deo meo maximo : post dicunt, Deus maximus, et
iterum se erigunt ; turn iterum, Deus maximus di-
ceiltes se inclinant; ac tandem in faciem procum-
bunt, et prsedicto numero dicunt, Laus Deo meo
altissimo ; et sic finitur una inclinatio : pro altera
iterum se erigunt, et a prsescripta Fatihe, usque ad
procubitum eadem ratione progrediuntur: post se-
cundam quoque inclinationem fit Kaade, Sessio ; in
qua oratio peroratur; Benedictiones sint Deo, et
orationes, ac honce actiones: pax tihi, propheta,
et misericordia divina, ac henedictio ejusdem, et
pax sit super nos, et super servos Dei p)'i^obos : fa-
teor quod non est numen prceter Deum ; et fateor
quod Mahumet est servus Dei, et propheta: hac
oratione peracta, si preces sunt duarum solummodo
inclinationum, hunc precum epilogum adjicit; Deus
mens, esto propitius Mahumeto, et populo Mahume-
tano, uti propitius fait Ahraliamo et populo ejus,
quia tu es laudatus et glorijicatus : hoc dicto, facie
ad dextram, post ad sinistram inversa, angelos cus-
todes, quos ipsi humeris suis insidere credunt, sa-
lutant, dicentes ad utrumque humerum,Paa:j sit vobis
et misericordia divina : ac sic manibus faciem deter-
gentes dicunt ; Audivimus, et obtemperahimus tihi:
parce nobis, Deus noster, et ad te concurrimus.
Sic finiuntur preces, quse si quatuor sint inclina-
tionum, post priorem sessionem reservato epilogo,
iterum se erigunt, et duas posteriores inchnationes,
uti prius fecerant, persolvunt; (nisi quod haec sem-
per tacite recitantur;) tum iterum considentes ses-
Epitome Fidei et Religionis Turcicce, 399
sionis orationem cum epilogo recitant et concludunt.
Matutina ante Farzam habet Sunnam duarum in-
clinationum, et unius sessionis ; post banc sequitur
Farza, eadem quoque duarum inclinationum et
unius sessionis. Meridionalis ante Farzam habet
Sunnam quatuor inclinationum et duarum sessio-
num ; post Farzam fiunt duse Sunnae, prior quatuor
inclinationum, et duarum sessionum; altera duarum
inclinationum, et unius sessionis : pomeridiana ante
Farzam habet Sunnam quatuor inclinationum et
duarum sessionum : postea sequitur Farza similiter
duarum inclinationum et sessionum ; banc subsequi-
tur Sunna duarum inclinationum et unius sessionis.
Serotina incipit a Farza, quae est 3 incl. et 2 sess. ;
prior sessio fit post duas inclinationes, secunda
post tertiam : banc sequitur Sunna 2 inclin. i sess.
Nocturna ante Farzam babet Sunnam quatuor
inclinationum et duarum sessionum; post sequitur
Farza totidem inclinationum et sessionum: post
Farzam babet Sunnam quatuor inclinationum et
duarum sessionum; sed post secundam sessionem
non recitant epilogum, uti in aliis, imo se erigit, et
pollicibus aures apprehendit, ac intendit se velle
orare Vitu, id est, orationem imparem, quam inci-
pit a Fatihe, eaque finita, recitat Doai hurt ut, id
est, orationem stationis, quae sic se babet; Deus
noster, utique a te opem imploramus, et a te indul-
gentiam petimus, a te dirigi cupimus; in te cre-
dimus, ad te convertimur, tihi conjidimus , tibi bona
omnia imputamus, tibi gratiam agimus, et non su-
mus in te ingrati; repudiamus ac relinquimus eos
qui in te contumaces sunt: Deus noster, te adora-
mus, tibi preces fundimus, et infaciem prosterni-
mur, ad te recurrimus, et properamus: speramiis
400 Epitome Fidei et Religionis Turcicce.
tuam misericordiam, etpcenam tuam timemus, quia
pcena tua ad injideles pertingit : hac oratione ab-
soluta se inclinat, prosternit ac considet, et sessionis
orationem epilogumque recitat, angelos salutat, et
finit: post cujusvis autem temporis orationes fit
Litania, vocata Tesbih, quse sic incipit ; Deus unus
est, non estaliud numen prceter eum; vivus ah ceterno.,
non corripit eum dormitatio nee somnus; quicquid
in ccelis et in terra est, ah ipso creata sunt: quis
ille, qui intercedere potest apud eum nisi cum ip-
siu^ permissione? scit quid ante et post ipsos est,
nee illius sapientice quicquam comprehendere pos-
suntj nisi quod ipse vidt ; nee est Deo gravis cceli
et terrce conservatio ; et hie est altissimiis et max-
imus, Gloria Deo, et hoc trigesies repetitur, et
corolla precaria numeratur : trigesim^ vice dicitur,
Gloria Deo altissimo, maximo, et semper Laus Deo;
sic trigesies, Laus Deo: trigesima vice dicit, Laus
Deo, Domino exercituum: tunc, Deus magnus ; hoc
quoque trigesies: trigesima vice, Deus maximum,
sapientissimus, magnificentissimus, potentissimus ;
non est Deus prceter eum solum, non hahet consor-
tem, ipsius est regnum et laus, hie etiam est omni-
potentissimus : tunc elatis manibus versus coelum
omnes precantes Turcae dissonis vocibus ac magno
motu tractis suspiriis ingemunt Amen septies; post
septimum Amen dicunt, O prcestator rerum expe-
titarum, exaudi, exauditor precum : iterum sep-
ties Amen; et, Sit laus Deo Sahaoth: tandem con-
surgunt et ex synagoga egrediuntur.
Eleemosyna praecipua, aut contributio ex lege
divina daturet consecratur; ea enim sanctificantur,
augenturque opes reliquae : ad banc nemo constrin-
gitur, nisi Nisah hauli possideat; hsec autem est
Epitome Fidei et Eeligionis Turcicce. 401
portio quarumvis opum ultra supellectilem necessa-
riam uno anno absolute possessarum, quae possesso-
rem fidelem eleemosynge dicta3 obligat. Supellex
necessaria vocatur Haget astirej qua quotidie fru-
imur, uti vestes, domus, servi, libri, boves operarii,
jumenta oneraria aut pabularia; absoluta possessio-
ne liberi potiuntur; unde servus talionatus, id est,
cui summa aliqua pecunialis pro sui ipsius redemp-
tione prsescripta est, non obstringitur hac eleemo-
syna, quia etsi opum suarum sit possessor, non
tamen ipse semet possidet : debitor quoque do tot
opibus, quot pro debito persolvendo sufficiunt, nihil
contribuit ; nee quidquam tribuitur a bonis in fine
anni perditis, aut iis quae naufragio interierunt, aut
vi ereptis: nee ereptor testimoniis convinci potest;
nee in deserto sepultis taliter ut locus ubi sepultae
sint ignoretur; nee de eo credito, quern debitor toto
anno negaverat, postea in praesentia aliquorum se
debere fassus est; nee ab aliquo principe usurpatis
et post aliquot annos restitutis; sed de iis opibus
quibus anno integro potitus est, et quas debitor non
negat, et siquidem persolvere nequeat; et de iis
quas negat, sed testimoniis aut judicis notitia ap-
probantur, eleemosyne dari debet: nee de aliis opi-
bus extra aurum, argentum, camelos, boves, oves,
equos, asinos eleemosyna impertitur, nisi forte sit
possessoris intentio opibus iis mercaturam exer-
cere : v. g. si quis servum emerit pro suo famulatu,
de eo nihil persolvet, sed si eum vendere intendit,
largitur: portio igitur dicta Nizab ex camelis est
possessio V camelorum, ex bobus xxx boum, ex
ovibus XL ovium, ex auro tam nativo quam cuso
XX Mishal (Miskal autem est pondus i\ drachm.)
ex argento c drachmae, ex rebus mercatoriis quoque
B. VOL. IX. 26
402 Epitome Fidei et Religionis Turcicce.
quae c drachmarum argenti pretio constant: pro
quotvis ergo v camelis, sint Persici aut Arabici,
una ovis datur, usquequo augeatur possessio xxv
camelorum, pro his tribuitur Ihn, vel Binetu Me-
chazin, scilicet, annum secundum agens camelus, vel
camela, usque ad augmentum possessionis xxxvi,
pro quibus IhUy vel Binetu Lehun, hoc est, annum
tertium agens camelus aut camela gratificatur, us-
que ad xLVi, pro quibus hik, vel hikkah, id est,
quartum annum agens camelus, aut camela, usque
ad Lxxvi: pro his dantur hineta lehun, id est,
duo cameli aut camelse tertium annum agentes,
usque ad xci, post cxx, a quovis quinto una ovis
et hikkatan usque ad cxlv, abhinc Ihn vel Binetu
mechaz, et hikkatan usque ad cl ; ab cl dantur
hikak, id est, tres quartum annum agentes ca-
melse ; postea iterum a ca23ite, scil. a quovis quinto
una ovis, et Jiikak usque ad xxxvi, ubi fiet summa
camelorum clxxxvi : pro his Ihn vel Binetu lehim,
et hikak, usque ad xlvi, ubi erit numerus cxcvi
camelorum, pro quibus dantur iv hikak usque ad
cc: et sic augente numero camelorum augetur
eleemosyna, inchoando a capite, uti post cl usque
ad cc actum est; et sic semper a quovis l una
hik, vel hikka, producitur, usque ad infinitum:
de bobus ovibusque sunt certse a certis numeris
institutae eleemosynarum proportiones, quae in li-
bris legum Muhamedanarum sub capite Zekiat
designatae reperiuntur, liberumque erit loco dic-
torum animalium aequiparabilem pecuniam im-
pendere. Ex auro autem, argento, ac mercibus
decimarum, quarta pars tribuitur, sic ut a 40 unum
proveniat. Hae eleemosynae distribuuntur inter pau-
peres, inopes, servos, talionatos, debitores, qui nul-
Epitome Fidei et Religionis Turcicce. 408
lam ex prredictis portionibus possident, militibus,
peregrinis in itinere remansis, et iis qui a suis
opibus longe absunt : non possunt dari parentibus,
conjugibus, mancipiis, parvulis, divitibus, nee tri-
butariis: laudabile est donare tantum per vicem,
quantum pro uno die pauperi a cibo mendicando
exempto sufficere potest: et quilibet in su4 urbe
aut mansione habitantibus, non in alia loca trans-
ferendo partitur, nisi forte ejus loci habitatores sint
suis vicinis pauperiores. Alia eleemosynse species
est Fitu, id est, jejunii solutio: banc enini dare
debent in fine Paschatis Mubammedici, succedenti
jejunio mensis Kamadani summo mane ; et nummi
qui donantur sint imparl numero, nee cui datur
intente respiciendum est. Eleemosynse exequiales
pro posse cujuslibet fiunt; Oryza cum melle et
croco cocta, ac eadem cum butyro spissa; carnes
elixas, dulciaria coquunt, ac quadragesimo septimo
die post mortem, imo et in anni exitu distribuunt.
Cbaritates omnes laudant et exercent: si ali-
quos ex agnatis aut cognitis in statu afEicto som-
niant, panes emunt, confringunt, ac per vices vagis
canibus projiciunt: canes prsesertim catellos biden-
tes summopere curant; iis enim tuguriola confici-
unt, scruta substernunt, ac per aliquod tempus nu-
triunt. Solis sine uUo hospite cibum capere grave
est; quapropter coenaculorum portas patentes si-
nunt, et publico aliqui ante portas edulia sumunt
et transgredientes invitant : die Paschatis victima-
rum et aliis temporibus, si aliquod boni successerit,
aut ex aliqua tribulatione elabuntur, oves immolant
et carnes pauperibus dispertiuntur : aquas pro com-
muni usu a longinquis partibus magno sumptu
conducunt : aliqui se solum huic servitio devovent,
26—2
404 Epitome Fidei et Religionis Turcicce.
ut aquas a longe humeris aut jumentis portatas
populo in templis, aut militibus in castris praebeant.
Jejunium principale ab apparitione lunse dictse
Ramadan usque ad finem ejusdem ex decreto di-
vine celebrant: a cibo, potu et coitu per totum
diem a diluculo usque ad crepusculum abstinent;
post solis occasum lampades supra turres et in
synagogis quam plurimse accenduntur; tum tem-
poris fit jejunii solutio, quse fit dactylis aut aliis
levioribus cibis ac potu aquae: postea serotinas
preces peragunt ; tandem mensae accumbunt, usque
ad primam noctis vigiliam, qua assurgunt et in
templo congregantur; ubi ordinariis ejus temporis
orationibus absolutis, extraordinarias et huic lunae
peculiares orationes (quae conquiescentia nuncu-
pantur) faciunt : haec autem oratio est xx inclina-
tionum; post quaslibet quatuor conquiescunt, et
antiphonas variis tonis canunt; post domum rede-
unt, ac tota nocte edunt, bibunt, melicos audiunt,
confabulantur, paetum et Tcahuvam pro evitando
somno sumunt, interdiu dormiunt : infirmi et itine-
rantes a jejunio absolvuntur, alio tempore compen-
sant; alias si aliquis data oper4 jejunium ruperit
edendo, bibendo aut coeundo, piaculum, quo tale
crimen expiatur, pensare debet; viz. pro unico die
soluti jejunii servum aut servam libertate donare,
et, si potis non fuerit, sexaginta dies jejunare, et si
hoc quoque non poterit, pro lx pauperibus pran-
dium conficere debebit; si autem casu, scil. si ali-
quis OS eluendo parum aquae absorpserit, aut vi
coactus ad edendum, bibendum, vel actum libidinis
fuerit, aut ore pleno vomuerit, aut putans adhuc
noctem esse mane comederit, aut jam vesperam
esse opinatus die claro jejunium solvent, diem pro
Epitome Fidei et Religionis Turcicce. 405
die jejunabit. Si quis interdiu dormiens polluitur,
aut oblitus comederit, biberit, aut se unxerit, vel
coUyrio oculos illeverit, aut osculatus fuerit, aut
alicui obtrectaverit, aut parumper evomuerit, aut
parum aquae in aures illapsum fuerit, aut pulvis,
fumus, vel musca in guttur incident, absolvitur.
Si frustulum, quantum unum cicer, inter dentes
remansae carnis inglutierit, diem pro die reficiet, sin
cicere minus fuerit, absolvitur, nisi forte semel ore
exemptum iterum ingerat et deglutiat. Et si ali-
quis unum granum sesami sine masticatione come-
derit, jejunium solvit, si vero masticat, non : et ore
pleno vomitus iterum fortuito, vel consulte deglu-
titus, rumpit jejunium, sed parous vomitus nequa-
quam. Imam Mubamet autem dicit, si parum
vomitus iterum deglutitus jejunium solvit; sin mul-
tum, non. Si decrepitus aliquis jejunium sustinere
non potuerit, solvat jejunium, et pro quovis die
unum pauperem saturet, aut alio tempore diem pro
die jejunet: prsegnans, aut nutrix, si sibi aut pue-
rulis timent, ne ex jejunio infirm entur, edunt sine
pensatione. Si aliquis per aliquot dies hujus lunse
mente defecerit, postea sanatus, totidem dies jeju-
nabit. Si aliquis toto mense Ramadan deliraverit,
absolvitur; sed si aliquot dies tantum, pensabit.
Sunt et alia quamplurima scrupula, quibus tale je-
junium corrumpitur, sed quia auribus non 'compe-
tunt, reticeo: alia quoque jejunia ex veto et jura-
mento observant; aliqui integro anno, sed multi
tres lunas E-egeb, Scbaban et Ramadan, quovis
anno jejunant, prsesertim provecta aetate mulieres.
Sunt et qui se in templis per aliquot dies et noctes
continent jejunantes, nee nisi alvi inaniendi gratia
prodeunt; noctu cibos capiunt, et pugnis pectora
406 Epitome Fidei et Religionis Turcicce,
percutientes cum vehementi suspiratione Huve!
Huve! (id est, Deus! Deus!) ingenti voce procla-
mant: aliqui et junctis manibus inter se chores
circulares ducunt, ac assidue praedictum Huve, vel
laii illali illala modulantur ; hoc tale jejuriium vo-
catur continentia.
Peregrinationem in Meccam a Deo sancitam
quihbet fidelis liber, puber, sanus, videns, viaticum
abundans et jumentum habens, ac familiam usque
ad reditum penu bene instructam relinquens, semel
in vita explore debet, si iter tutum est: muheres
quoque cum maritis aut propinquis parentibus
simul, si eorum mansion es plusquam trium dierum
itinere a Mecca distant, peregrinari debent. Tem-
pus in qua hsec peregrinatio peragitur, est a lun4
Schaival, in cujus principio fit pascha solvendi
jejunii, usque ad decimum diem lunae Dulhaiat,
qui dies vocatur dies jugulationis, vel pascha im-
molationis, quae in memoriam sacrificii patris Abra-
ham colitur. Hujus peregrinationis Farzae sunt
tres : prima Naziratus, nempe vilioris vestis amic-
tus, abstinentia a venatione terrestri, venere, odori-
bus; continentia a verbis obscoenis, jurgiis, rixis,
venationis demonstratione tarn actu quam dictu,
tonsur4 barbae, abrasione capitis et pilorum corporis,
unguium sectione; ab indutu caligarum, vestium,
cidaris,'ocrearum, pannorum odorifero colore im-
butorum, nisi forte odor evanuerit. Secunda
Farza est, statio in monte Arefat, ut infra dicetur.
Tertia, processus circa templum Meccanum visita-
tionis gratia. Loca dicta Mevakit, in quibus vari-
arum nationum peregrini congTegantur, sunt quin-
que : i. Hulyfa; hie locus septem milliaribus distat
a Mecca; Medinensibus est destinatus. 2. Zatark;
Epitome Fidei et Religionis Turcicce. 407
Babyloniensibus, Basrensibus, et Cufensibus. 3.
Hugefa; Damascenis. 4. Karn; Negdensibus.
5. Yelemlem; Jemaniensibus. Antequam autem
liaec loca ineant, squalentes pulvere vestes depo-
nunt, puris et insutis, quarum altera succinctorium,
altera pallium, corpora tegunt, vultunique et caput
aperiunt: duarum inclinationum oratione peracta
singuli banc precatiunculam recitant, DeuSy Deus,
'profecto ego cupio peregrinationem, proinde mihi
secunda earn, et suscipe earn a me : turn intendit se
velle perficere peregrinationem, et dicit, JEcce ad-
sum, et obedio tibi, Deus mens; non est tibi con-
sors; ^9araifi^5 consisto ad gerendum tibi morem,
quia laiis et beneficentia tua est, et regnum, nee est
tibi socius: lisec verba multoties reiterantur, prse-
sertim post quasvis orationes in ascensu montium
et descensu vallium. Meccam ingressi imprimis
ad templum Meccanum procedunt, quo conspecto
exclamant, Deus maximus, et non est numen aliud
prceter Deum : recta lapidi nigro obviam eunt ; hie
est ille lapis niger, quem summa veneratione colunt
Mahumetani, ob vestigia plantarum patris Abrabse,
quae quod continue inde jumentum inequitaverat,
et iterum super eum descenderat, impressa appa-
rent: huic igitur lapidi appropinquantes manus
imponunt, ac exosculantur, si in densa hominum
turba sine molestia alicujus fieri potest ; sin minus,
aliqu4 alia re contingunt, atque earn osculantur:
postea circum templum processionem boni adven-
ttis peragunt: bsec processio exteris nationibus
Sunna est; inchoatur a dextra parte portse pone
septum quoddam imperfectum; ponentes pallium
sub axillam dexteram, et projicientes partem ejus
super humerum sinistrum septies obeunt ; tres obi-
408 Epitome Fidei et ReUgioras TurciccB,
tus anteriores cito quidem, sed parvis passibus, ac
humeros agitantes circumcurrunt, et quavis vice
petram illam nigram, ut dictum est, contingunt,
ibique finiunt processionem : postea duas inclina-
tiones in loco Abrahami, aut in quacunque parte
templi placuerit, perficiunt: turn egrediuntur, et
ascendunt montem Safa; ubi se templo obvertunt
dicentes, Deus maximus, et non est numen aliud
'prceter Deum: et erigunt manus, impetrantque
quod cupiunt : postea vadunt versus montem Mer-
vah currentes, ej usque fastigium petunt, et idem
faciunt, quod in monte Safa; et sic ab uno monte
ad alterum septies contendunt ; rursus revertuntur
ad Meccam et pro libitu processiones peragunt.
Septimo die lunae antistes perorat, et peregrines
docet quomodo se gerere debent in Mecca; ac
ceremonias, legem, et ritum sacrificandi demonstrat.
Octavo die redeunt in vallem Munam, et ibi com-
morantur usque ad diluculum nonae diei : nona die
vadunt in montem Arefat; ibi antistes iterum prse-
dicat, et instruit populum usque ad decimum diem.
Decimo die denuo adeunt vallem Munam ; ibi ritum
sacrum dictum Gemerat incipiunt; viz. summo
mane, orato matutino, dicunt, Deus maximiis; et
lapillorum vel silicum duobus digitis prensorum
jactu Satanam quasi impetentes execrantur, atque
averruncant; et tum *reticent illam orationem Ze6-
heike, ac immolant oves, camelos, boves, si volunt,
capillos tondent, et radunt potius: a dicta absti-
nentia Nazireati, prseterquam a coitu, absolvuntur :
post solis ortum processionem visitationis peragunt,
et tum coire cum mulieribus licet. Undecimo,
duodecimo, et decimo tertio die in ek valle demo-
rantur, ac dictos lapides projiciunt, prius ter, postea
Epitome Fidei et Religionis Turcicce. 409
septies, hoc autem fit quotidie. Ultimo, Meccam
revertuntur; ac exteri in signum valedictionis tem-
plum circumeunt: Meccani autem habitatores ad
sedes tendunt; limitem templi osculantur; pectus
et faciem super MuUezem, locum inter portam et
lapidem nigrum ponunt, tegumentum templi arri-
piunt ac per unam horam tenentes supplicibus
verbis orant, plangunt, gemunt, retrorsumque in-
cedentes ex templo egrediuntur: qui autem non
substiterit toto die in monte Arefat, meritum pere-
grinationis non acquirit : propterea processione per-
act4 exuit Ihram, ac anno venturo peregrinatio-
nem renovat.
Animas, uti et corpora, sepulcliro recondi cre-
dunt Mahumetani usque ad diem extremi judicii;
sepultis statim grandem et gravem clavam geren-
tem angelum Munher vocatum, una cum Nehir,
alio angelo advenire, et defunctos de quatuor rebus
interrogare: i. Quis est tuus Deus? 2. Quistuus
proplieta? 3. Quae tua fides? 4. Quae est tua
directio? Ad has quaestiones ii, qui constanter
fidem Mahumeti professi sunt, imperterriti respon-
dent, Deus mens est ille, qui te creavit et me ; pro-
pheta Muhamed; fides mea Islam, id est, Mahu-
metana, (quasi Salvatio;) directio, Caba, id est,
templum Meccanum. Caeteri, qui extra banc fidem
sunt, ob eximiam magnitudinem angelorum summo
terrore perculsi, percontatorem angelum pro Deo
agnoscent; qua de caus4 clav^ percutientur, ac
seprulchri compressione cruciabuntur ; fideles autem
placide requiescent, ac per apertam sibi in coelis
fenestellam omnia, quae ibi aguntur, respicient, et
sic extremum diem praestolabuntur. Mahumeti
quoque anima sepulchro continetur; nam coelum
410 Epitome Fidei et Religionis TurcicoB,
sibi oblatum refutavit, nolens eo sine suis fidelibus
potiri; banc animam omnes aliae Mabumetanorum
animae uti ductricem ad coelestem gloriam inse-
quentur.
DE SESTEETIO.
t;*
^
u
^
p
p
P^
o
00
P
01
1
1
00
"0
f
"3
IIS. Sestertius, 2^ seris.
IjOOO
2000
00
03
1
1
1
3,000
00
05
1
1
1
X Denarius, 10. seris.
4000
00
07
1
1
5,000
00
09
1
3
6,000
00
11
1
1
7000
01
01
1
8000
01
03
1
9000
01
05
1
3
10
000
01
07
1
1
20
000
03
02
3
30
000
04
10
1
Centum seris, 10. denarii.
40000
06
08
05
00
1
3
1
50
000
60
000
09
08
1
70
000
11
03
1
1
80
000
12
11
90
000
14
06
1
1
100
000
16
01
3"
2001001
12
03
1
300
002
08
05
1
Mille seris, 100. denarii.
400
003
004
04
00
07
08
3
500
600
004
16
10
1
1
700
005
13
00
1
800
006
09
02
900
007
008
50
01
03
05
1
3
Sestertii! m.
1,000
'
2,000
016
02
11
3,000
024
03
04
1
Decern miUe ^ris, 10,000.
denarii. 4,000
032
040
05
07
10
02
1
5,000
6,000
048
08
09
7,000
056
10
02
1
8,000
064
11
08
9,000
072
13
01
1
412
De Sestertio,
Libra.
^
10,000
20,000
30,000
0000000080
0000000161
0000000242
Centum mlllia seris, 10,000 denarii. 40,000 0000000322
07
02
09
04
50,000
60,000
70,000
80,000
90,000
0000000403
0000000484
0000000565
0000000645
0000000726
1211
07 06
02101
16 08
1103
10
08
06
04
Sestertium semel,
bis,
ter,
&c.
100,000
200,000
300,000
400,000
500,000
600,000
700,000
800,000
900,000
0000000807
0000001614
0000002421
0000003229
0000004036
0000004843
0000005651
0000006458
0000007265
05
11
17
03
09
15
00
06
12
02
00
10
08
06
Sestertium decies,
vicies,
tricies,
&c.
Sestertium centies,
ducenties,
trecenties,
&c.
Sestertium miiiies,
bis millies,
ter millies,
&c.
1,000,000
2,000,000
3,000,000
4,000,000
5,000,000
6,000,000
7,000,000
8,000,000
9,000,000
0000008072
0000016145
0000024218
0000032291
0000040364
0000048437
0000056510
0000064583
0000072656
10,000,000
20,000,000
30,000,000
40,000,000
50,000,000
60,000,000
70,000,000
80,000,000
90,000,000
0000080729
0000161458
0000242197
0000322916
0000403645
0000484375
0000565104
0000645833
0000726562
100,000,000
200,000,000
300,000,000
400,000,000
500,000,000
600,000,000
700,000,000
800,000,000
900,000,000
0000807291
0001614583
0002421875
0003229166
0004036458
0004843750
0005651041
0006458333
0007265625
18
16
15
13
11
10
08
06
05
03
06
10
13
16
00
03
06
10
04
08
00
04
08
01
04
08
00
04
08
00
04
08
00
04
08
00
04
08
00
04
08
00
04
08
00
De Sestertlo.
413
Libra.
%
13
06
00
13
06
00
13
06
00
04
08
00
04
08
00
04
08
00
Sestertium decies millies, 1,000,000,000
vicies millies, 2,000,000,000
tricies millies, 3,000,000,000
&c. 4,000,000,000
5,000,000,000
6,000,000,000
7,000,000,000
8,000,000,000
9,000,000,000
0008072916
0016145833
0024218750
0032291666
0040364583
0048437500
0056510416
0064583333
0072656250
Sestertium centies millies, 10,000,000,000
ducenties millies, 20,000,000,000
trecenties millies, 30,000,000,000
&c. 40,000,000,000
50,000,000,000
60,000,000,000
70,000,000,000
80,000,000,000
90,000,000,000
0080729166
0161458333
0242187500
0322916666
0403645833
0484375000
0565104166
0645833333
0726562500
13
06
00
13
06
00
13
06
00
04
08
00
04
08
00
04
08
00
100,000,000,000
8072916661
13
04
Gassendus pecuniam Gallicam confert cum mul-
tiplis sestertii nummi: supponit autem denarium,
sestertii quadruplum, sub primorum Csesarum tem-
poribus, octavam unciae partem sequasse pondere :
quam hypothesin aliquatemis redarguit noster Gra-
vius : probat enim sub illis, qui Vespasiano priores
imperarunt Csesaribus, varium et inconstans denarii
fundus extitisse^; majus scilicet et minus alterna-
tim, ssepius tamen decrescendo, ita ut ab Augusto
ad Yespasianum decreverit a septima parte unciae
ad partem octavam; in quo ferme statu perstitit a
Vespasiano ad Alexandrum Severum.
Unde consequi videtur ad lectionem veterum
auctorum magis conducere, ut moderni nummi
cum consulari denario (recentiore nimirum) com-
parentur, tum quoniam is stati certique ponderis
^ De Den. Pag. 96, et 113.
414 De SesteHio.
fuit (unci^e septimam partem adsequans), turn quia
tempus, quo in usu fuit, plerosque comprehendit
poetas et historicos nobiliores, turn quia verisimi-
lius est praecipuos auctores ad hunc potius respex-
isse, quam ad Csesareum, ilium mutabilem, et nullo
certo pondere definitum^
Denarium vero consularem noster Gravius ex
appensis multis denariis, ex eorundem cum aliis
aureis argenteisque nummis (Romanis, Hebrseis,
Grsecis, Persicis, &c.) coUatione^, et ex Vespasianei
congii mensura deducit cum 62 granis Anglicis
aequiponderare*^. Unde cum denarius noster octo
grana pendat, consularis iste denarius valebit sep-
tem denarios nostros cum tribus quartis. At de-
narius Caesareus, ^ unciae pondus habens, pendet
54J grana, valebitque denarios 6ff .
Breerwoodus autem denarium consularem (f un-
cise pendentem) sestimat denariis nostris 8|^; et
Caesareum (|- unciae) denariis 7^ : quae magna est a
Gravio discrepantia. Sed is non videtur E;Omana
pondera cum nostris accurate contulisse.
In eo quoque graviter errare videtur idem
Breerwoodus, quod Caesareum denarium Atticae
drachmae putat aequalem ; cum huic potius aequetur
denarius consularis; imo quum exquisitius rempen-
sitando Attica drachma etiam consularem dena-
rium (tanto majorem Caesareo) 5 granis Anglicis
exsuperet, ut luculente probat Gravius^
Consultius itaque visum est a Gravio adsertis
proportionibus adhserere, et cum consular! nummo
pecunias nostras conferre. Quibus ex suppositis
adjuncta tabella computatur.
^ Pag. 119. "" Pag. 61, 94, &c.
^ Pag. 81. ^ Pag. 72.
De Sestertio. ^ 415
Haec tabula continuari potest ad infinitum,
repetendo numerum ultimum singulse summso li-
brarum in qualibet enneade ; ita fiet enneas subse-
quens. Semper vero retinetur in omni enneade
eadem summa solidorum et denariorum respective.
Conferatur ultima enneas cum proxime prsecedenti.
SPARSA QUJEDAM POEMATA.
B. VOL. IX. 27
Mundus nequefuity neque esse jpotuit ah ceterno.
Anno 1649.
TENT AVI: mens Pegaseo super astra rotatu
Millia seclorum tranavit prsepete penna:
Temporis immensos tractus lustravit, et aevi
Semotos fontes; vidi incunabula rerum,
Quum superi infantes agerent solennia primi
Natalis, lucisque suae promotus in oras
Ipse recens nato Phoebus rideret ocello.
Nocturnis vidi surgentem e vestibus Hylen,
Deformem, nudamque tuis, Natura, figuris;
Umbrosique Chao caput hinc prsetervehor, inde
Horrendum seterni pelagus mens longius audax
Intrat ab angusti ripis declivibus sevi.
Usque fatigatus perplexo errore viarum
Finibus invisis nee eodem calle relabor
Attonitam in lucem squalenti e noctis abysso.
Sic pia credulitas videt ipsa exordia mundi,
lUustrata oculos divinse aspergine lucis.
Nee si recurrens temporis impetus
Evolvat orbes innumerabiles,
Motu retexens circular!
Prseteriti stadii labores,
Pecursitando deficiat licet
Mundi fatiscens spiritus impiger,
Distantias sic assequetur
Longius efFiigientis aevi.
27—2
420 Sparsa qucedam Poemata.
Gyrantur isthic multiplices suo
-^ternitates vortice refluae,
Fontes abyssi seculorum,
Invia succiduis senectus.
Diffringerentur sphserse adamantinse,
Extingueretur flammula Syderum,
Et desideret Sol anhelus
Hoc spatii nimium volando.
Saturnus errans segnibus orbitis,
Et Luna bigis mobilioribus
Rotata, eodem a fine, cursus
Perficeret, numerosque eosdem.
Nox atra lucem, vespera phosphorum,
Lux clara noctem, phosphorus hesperum,
Idem seipsum prsevolaret
Prsecipiti nimium rotatu.
Divina virtus aut senior foret
-^ternitatis fontibus ipsius,
Aut conferetur prolis aetas
Dantis eam senio parentis.
Creatus orbis fihus est nihil;
Est ante prolis mater originem,
^jternitati est ante nullum,
Ergo recens habeatur Orbis,
Creaiura non potest creare.
Anno 1649.
QUI cupis artificis vires ostendere dextrae,
Creator semulus Dei,
Vade, patris magni validos imitare labores,
Matris Nihil prosapia;
Nitere, raaternani scelerati seminis alvum
Corrumpat incestus liquor,
Arguet imbelles proles sperata parentes
Nil filius tui, et nihil.
I, steriles vacui campos horl^re, colenti
Ut sponte Iseti obtemperent :
Mellis ab exucca stillantes exprime caute,
Et nectaris rivos sacri;
Paupere de vena macilenti marmor Inanis
Excide fidenti manu,
Visceribusque Chao calcem extrahe, nunc age conde,
Mavisole, mirandas strues.
Fac Gades Indus circumfluat, insula fiat
Ut Isetiori cingulo,
Distantesque polos contactus jungat amicus,
Det vesperae Eos osculum;
Perfice tu, quae si Eurystheus mandata dedisset,
Victus fuisset Hercules:
Parva potes, Nihili ac Entis vicinia novit
Distantiores terminos:
Haec inter tu vincla jube, quae conjuge magnus
Maritat annulo Deus:
422 Sparsa qucedam Poemata.
In vacuum tua fac resonent edicta profundum,
Auscultet auritum Nihil:
Die videant tenebrse; prsestet responsa roganti
Elinguis os silentii:
Concipiat vestro in cerebro fcecunda voluntas,
Dein loquendo procreet:
Sis vel uterque parens, sine conjuge Palladis auctor,
Juno simulque Jupiter:
Siste parum, non ilia potes, E,es filia coeli;
Agnosce vires proprias:
Clauderis exiguae finito in carcere spbaerse,
Et limites arctos babes,
Ultra quos brevitate coercita brachia tollens
Conatus audet irritus;
Servatrice manu moreris simul, atque resurgis
Instantis unici mor4;
Num vacat huic aliud progignere, cujus aguntur
Natalis et funus simul?
Nee fugitivse umbrae, tenuis neque sustinet aer
Impressiones verberum;
Sic insensatum, quo quis mage percutit ipsum,
Subsidit incapax Nihil.
Ergo agnoscatur solius sermo Tonantis,
Rerum stupendus artifex.
Dantur rationes Boni et Mali ceterncB et
indispensa biles.
Anno 1651.
EFFIGIES formosa Dei constantis, Honestum,
Progenies innata sui, primsevius sevo,
Principioque prius, nuUius jura parentis
Agnoscit, null4 derivat origine stirpem:
Non ipsum sero foecunda protulit alvo
Alma opifex duplicis mundi divina voluntas : .
Quin edicta Boni, quavis seniora loquel4,
Imperiis haud scita suis, nee jussa volendo
Jura tremenda colit, nee mente recusat iniqui
Ipse Deus, facilis Pecto summittere Coeli
^ternos fasces et sceptra regentia Mundum :
Divinum est servire Bono, placidisque mereri
Obsequiis, nee se justo subducere posse.
Siste, quis audebit leges praescribere Coelo,
Quis laqueos mandare Jovi, superisque catenas?
Quis docili cervice jugum perferre Tonantem
Asseret setherei juris consultus? an ora
Frsena coercebunt rerum moderantis habenas?
Nil miri, nee Coelum ideo domuere gigantes :
Se regit et frsenat, fines sibi ponit Olympus :
Immensum est mensura sui, sibi regula Pectum ;
Is Deus est sibi, qui reliquis ; se limite claudit
Virtus inconclusa; sua est angustia Coelo;
Cancellos Justi capit infinita potestas :
Non externa Venus domuit concreta profundo,
424 Sparsa qucedam Poemata.
Uritur invicto proprise bonitatis amore.
Non sibi dissimiles fore, non exemplar honesti
ConspicuuiQ delere sui, non linquere tractus
Signatos vellent superi, possentve volentes ;
Quos, Helice propria vestigia certa regente,
Extra se nunquam pellexit devius error.
Si nulla ratione regant, discrimine nuUo
Jusque nefasque habeant, pro libertate potentes
Elysio donare malos, in Tartara bruto
Fulmine dejicere insontes, non dicere promptum est,
Nil refert Deus an terrae moderentur alumni ?
Velle nefas non posse Dei est, sed velle tyranni :
Quas idea Boni leges, agnoscit easdem
Umbra coaeva Boni Pravum, et contrarius bostis :
Hgec duo sunt Camarina duplex, infixa profundo,
Non ullis jactanda mentis fluctibus sevi :
Rident imbelles digitos, viresque sororum
Fila colo non texta su4, decreta priusquam
Licia prima cito torquerent poUice Parcse.
Quin et ab his fatum ducit sua stamina lanis,
Ac Yulcanus ab his finxit sua vincla metallis :
Non ea contingit faciles emergere in ortus,
Deinde pudens caput in primes abscondere fontes,
Sic Epicureus radios variavit Apollo :
Non ita qui stabili semper fulgore coruscans
Sol noster, nequit ipse suas extinguere flammas :
Illis ceu Stygise voto constringitur undae.
Nulla quibus possunt exolvi secula vinclis :
Lassaret digitos Jovis hos evolvere nodes ;
Non Hcet has fixas Arctos demergere ponto.
Mendaces Pulchrum fucos admittere nescit,
Nativseque decus charum deponere formae:
Nee deforme Malum quavis mutaverit arte
.^thiopes vultus specie candentis Honesti.
Sparsa qucedam Poemata. 425
Finge Deum indulgere malis, obducere nubem
Fraudibus, et tutri convolvere crimina nocte ;
Vera loqui et facere ; affectus cohibere ruentes,
Tliure pio superos venerari, mente parentes,
Turpe sit et Nemesis mereatur verbera justse;
Ergo perire Deos^ tenebras diffundere Solem,
Et lapides sapere, ac Sophiam stultescere fingis :
Ergo nives fidis lambant incendia flammis;
Expers sit rationis homo, saevam agna Lesenam
Induat, et Libycos populetur fervida saltus ;
Facta volente Deo fiant infecta, fuisse
Cesset prseteritum, Clotho sua fila retexat;
Distet idem sibi, sed coeant contraria in unum.
Scilicet ideas Recti a discrimine tutas
Arce suae divina tegit sapientia Mentis.
Dantur Suhstantice incorporece Naturd sud
Immortales,
Anno 165 i.
ESSE sacrae coeleste genus spectabile menti,
Perenne et expers corporis,
Ore, nee ambiguo, pronunciat augur Apollo,
Pronunciando comprobat.
Cum flammis Pjthiam praesago arcana furore
Vis sestuantem corripit,
Interioris et ex adytis emurmurat orbis
Insaniens facundia.
Hoc Dodonsese quoties sonuere columbae,
Lybumque cornutus pater ?
Emicuit quoties veri lisec scintilla profundi
Cavernulis Trophonii?
Quin et ei tristes umbr£e squalentis Averni
Radios sues accommodant.
Thessalici precibus quae flectitur auris agyrtae,
Quis commovetur ritibus?
Quae freta vis celata quatit, concussaque sistit,
Abigitque ventos et vocat?
Macbina quae profugos sua in ostia retrahit amnes,
Kipis suis mirantibus?
Cur vetula mandante fugacia nubila parent,
Tremulique montes audiunt?
Quels Magus ex Epheso Romani fata tyranni
Oculis videbat, an suis?
Quid vatum inspirat coelesti pectora flatu,
Laxata claustris corporis.
Sparsa qucedam Foemata. 427
Csecum Dircsei senis ut collustret ocellum
Lumen futuri prDescium ?
Talibus arguitur signis abscondita virtus,
Tenebrseque verum illuminant.
Quo mihi coelestes oculos, quibus altera mundi
Excelsioris conspicer
Eegna per immensos lucem sorbentia tractus
Serenitatis limpidse,
Si diffusa animi regio, liberrima tetris
Foetentis Hyles sordibus,
Ceu Libycae tellus deserta jaceret eremi,
Heferta nuUis incolis?
E caeco corpus tarn multa tuebitur antro,
Animusque cernet nil sui?
Sin et magnifici prsetoria regia Coeli
NuUos habent satellites,
Stipat Achaemenei terrestria Susa tyranni
Augustior frequentia ;
Saepius et justos quaesiti ad muneris usus
Deerunt ministri coelites.
Num rotet immanes gyris constantibus orbes
Immunis aether spiritus?
Quis Palleneae celebret solennia palmae,
Hymnisque Isetificet deos?
Quels Deus affulget, quels divitis ille recludit
Sinus stupendos gloriae ?
Quis pellucenti divinum pectore lumen
Admittit et repercutit ?
Quis pia vota bominum fidis attoUeret alls
Idem reportans praemia?
Insidiis quis fortunae tutetur iniquae
Urbes, viros, provincias?
Usque perutile, tam sanctum genus, orbis origo
Quid obstitit ne conderet?
428 Sparsa qucedam Poemata.
Non potuit? minus est puras accendere flammas
Similes parenti proprio,
Cogere quam crassos terrena e fsece vapores
Jam dispares pulchro patri?
Noluit? impertire suos divina nitores
Hand invidet benignitas.
Ergo ruat vacuo senior Gargettius horto
Suicida ssevo dogmate :
Angelicas certo produnt existere formas
Ratio, fides, oracula:
Ergo datur species, sincerior aetliere puro,
Tenuique vento rarior;
Fceda venenosse quae vincula respuit Hyles,
Lethi malignos fomites.
Dantur Formce suhstantiales.
Anno 1652.
SISTE parum quisquis csec4 vertigine Mundum
Currere, divinse nobile mentis o]3us,
Credis, et ignavse rigidis impulsibus Hyles
Vivida Naturse gesta potentis agi ;
Qui rerum exclusis moderantibus intima formis
Constare exanimi singula mole putas;
Inspice picta Deum rutilis pallatia flammis,
Quaque patent lati cserula regna poli :
Brutane materies aetern^ lege gubernat
Ordine fixa suo Sydera, mota suo?
Quin indefessis potius ludentia gyris
Spiritus arcanis viribus astra rotat.
Quae tua percellit jucundis lumina telis
Lux, quseque aurato Sydera crine tegit,
Tota quid est nisi forma, decus, substantia Coeli,
Impuri nihil aut materialis habens ?
lUam hauris oculo, sine et illucescere menti,
Ac animi tenebras irradiare tui.
Quid Coelum petis, et Lun4 deducere formas
Niteris, ingrati Musa laboris amans?
Terra quoque innumeras foecunda mater ab alvo
Fundit, et in tepido nutrit amica sinu :
Testor veris opes et gaudia divitis borti, et
Qu8e tegit omnigenus florida prata color :
Ecce illibato decertat purpura lacti :
Judice me, neutri cedis, amoene viror ;
430 Sparsa qucedam Foemata.
•
Non ita materies distinguere mille figuras,
Non ita prata valet pingere mille modis,
Commutet pellem licet et se Protea jactet,
Ac sub multiplici veste latere sciat.
Arguit internam species externa, aliusque
Yultus inesse aliud cor animumque docet.
Quin tacitas intus sub opaco tegmine formas
Versari, et nutu flectere cuncta suo,
(Non secus ac brevibus majestas Persica sutis
Clausa sub imperio ^gyptum Asiamque suo)
Proditur indiciis sub aprico sole peractis,
Artificemque suum grande fatetur opus.
Thurane quae perflant placido Nabathsea vapore
Pura, aut quos spirant arva Sabaea crocos,
AUiaque ingratis caput avertentia fumis
(AUia Niliacis amiumerata Deis)
Psestanisque vigens horti regina rosetis,
Diraque Socraticae causa cicuta necis,
Vel nulla gaudent, vel eadem singula forma,
Pugnantesque uno fonte petuntur aquse ?
Segnis massa potest nihil, baud contraria saltem ;
Nee bene materies, nee male, opinor, olet :
Quae rebus tribuit varias demit que figuras.
Quae diversa dedit ludere, forma fuit :
Ilia sub augusti specie praeponderat auri,
Ilia levem plumam in summa volare facit :
H^c duce procerae nituntur in aethera cedri,
Flumineasque salix arida quaerit aquas.
Muta suas dicunt operando animalia, possunt
Viva etiam formas dicere voce suas :
Indicat has raucis mugitibus aera complens
Taurus, et argutis has Philomela sonis.
Quas miramur equi fabricas fulvique leonis,
Exstruxit doct^ forma operosa manu :
Sparsa qucedam Poemata, 431
Cura sagax mentis, non praeceps impetus Hyles,
Facta adeo nobis ingeniosa dedit.
Forma voluptates agnoscit, forma dolores,
Conscia sola boni, conscia sola mali :
Quae sedet in dorso lente gradientis aselli
Sentit, et borrendum forma gemescit onus :
Impetis absurdo torpentem verbere massam,
Materiae nervos irrita pungit acus.
Quid referam bumanas mentes, sublimia Coeli
Germina, etillustri semine creta Deum?
Cum quibus exanimum satagens confundere corpus
Amens se (et me etiam) judice semper erit ;
Qui pedibus saltem manibusque aut sanguine crasso
Exercere putat se rationis opus.
Rebus inesse igitur plures ab origine formas,
Sydera, terra, animae, vita, animusque probant.
Conscientia erronea ohligat.
Anno 1652.
rFYRANNE vitae, fax temeraria,
J- Infide dux, ignobile vinculum,
Sydus dolosum, senigma mentis,
Ingenui labyrinthe voti,
Assensus errans, invalidse potens
Matris propago; quern vetuit Deus
Nasci, sed orto principatum
Attribuit regimenque sanctum:
Tuum fatentes imperium odimus,
Quod deprecamur suscipimus jugum;
Una fugande, una sequende,
Despiciende, colende princeps.
Lex mentis omni lege valentior,
Lux mentis omni luce micantior.
Jus praepotentis veritatis,
Vel specie simulata vincunt.
Ne pergeremus tramite lubrico
Natura certum constituit ducem:
Errare nolle est summus error,
Hac duce prsegrediente nobis.
Si nulla portum sydera praeferunt,
Tristi renidet nulla Helice polo,
Vag4 feretur navigator
^quoris lonii procella.
Fac quod videtur luminibus tuis,
Fac quod putatur judicio tuo,
Judex refelli, falli ocellus
Possit, uterque tamen sequendus.
Sparsa qiicedam Poemata, 433
Distant remotis tractibus invicem
Legum voluntas nostraque, conjugat
Mens dissidentes, haec potestas
Jus statuit, statuitque iniquum:
Hsec abrogetur justitise arbitra,
In caeca stulti proripimur vada;
H4c luce pauc^ destituti
Ancipites tenebras subimus.
Hie nodus artem vindicis CEdipi,
Haec antecedentem bivia Herculem,
Perplexitas liaec tortuosa
Dsedaleas operas requirit:
Lex illud, illud mandat opinio,
Dedit minori sceptra potentior,
Diis elocutis obserantur,
Quae sibi mox reteguntur, aures.
Menti repugnet si manus improba,
Hsec fecit sequum, hsec jussit iniquius;
Non laude numen, sed rependet
Supplicio digitos rebelles.
Errore* tingat barbara credulas
Si corda fiectens ^sonidas, movet
Necesse rursus, quin piumque
Tingere se patrio cruore.
Ergo
Quod cuique scitur Numinis est loco,
Cogens vereri; nostra scientia,
Seu vera sit seu ficta, nosmet
Compede prsevalid^ coercet.
* Qn? Error retingat. W. W.
B. VOL. IX. 28
Christus per Mortem fait Sacrijicium proprie
expiatorium pro Peccatis.
Anno 1652.
POTA diu factis hominum patientia Divtim
Extremam tandem sensit adesse sitim:
Ceu propinato vultus rubuere veneno,
Torruit accensus viscera clausa focus;
Quid sitiente Deo tantum compesceret sestum,
Qui liquor, aut qualis sufficit haustus aquae?
Non mystae si pro libamine Nerea totum
Funderet in patinas officiosa manus.
Peccantes vindicta jubet depascere venas,
Restingui baud aliis fontibus ardor babet.
An tenuis prosit spernendi gutta cruoris,
Yilior an moestis lacryma fusa genis?
Pestis adbuc desaevit, inexorabilis, illi
Balsama ne tribuat nobiliora Deus.
Praecipitis sensus, pronique Astraea doloris;
Multa, sed pura, praedita bile Dea est;
^ternis odiis, invicta pungitur ira,
Null4 moUescunt pectora dura prece;
Orari venias, et blanda piamina culpae,
Hoc sua rideri numina torva vocat.
Exigit aequali reparari debita lance,
Non erit injusto mitis, iniqua sibi:
Criminis unius maculam non eluet aevum,
Deri vat labem in secula mille suam.
Hos simul ac vidit, simul est miserata rigores,
Progenies coeli nobilis, aequa Deo;
Sparsa qucedam Foemata, 435
Faturque O durse niortalia subdita legi!
O nimium juris pacta sever a mei !
Sic jacet addictus miser immortal ibus umbris,
Luctari debet e carcere nulla dies!
Gutta salutaris nostro de vulnere stillet,
Prosiliant venis pura fiuenta meis.
Hos ubi gustavit vindex Astrsea liquores,
Eisit, et a crudo vanuit ore rubor;
Deposuit satiata sitim, votumque nocendi,
Prorsus ab immiti facta benigna Dea:
Hac commutavit mors baud invita seipsam
Morte, per hoc fatum vincere visa satis:
Post hac dediscens Nemesis sua verbera plagas
Commisit Veneris flagra cremanda viro.
Sponsorem tantum jus summum admisit, in illo
Grandis amor, locuples copia, certa fides.
Non impune Deus tulit ipse remittere culpam;
Inde vel hinc certo pondere poena ruit.
Promissa hue patribus, praevisaque vatibus, umbris
Occultata, fide credita, vota prece;
Hue sua prsetendunt veteres mysteria formse,
Hoc caput antiquae Peligionis erat.
Exulis hie hirci csedes, hie simplicis agni,
Hie socise fidi turturis omen habet.
Sanguine quse fuso populi delicta piavit,
Hujus sustinuit victima csesa vices.
Nam nee nare Deus bibul4 nidoribus arae
Incubuit, liquidse nubila carnis amans,
Nee bruta magnas animas virtute redemit,
Nee vili veniam conditione dedit;
Pespexit prisco devotam fcedere vitam,
Displicuit tantae baud eminus umbra rei.
Quin istos etiam mores transmisit in orbem
Princeps Tartarei carceris, iste malus;
28—2
436 Sparsa qucedam Poemata.
Qui quum ementiti simulator Numinis esset,
Instituit simili Keligione coli:
Hinc olim immanes Tyrii Saturnia placant
JSTumina, sacrilegi per fera pacta sacri.
Herculis hinc ritus, altaria Tauridis, et quae
Csedibus infecit Graia puella suis.
Sic radiat verum magis, allucentibus unibris,
Expiat inferno teste piacla cruor.
O mage damnati Furiis incredule regni,
Extorris Getico Sarmata digne gelu!
Desine, nam positas vindicta resuscitat iras,
Keffluit in latices vestra medela suos.
Abnuis ut Christum tua crimina morte pi4sse,
Amplius hac Christi morte piantis eges.
Sic delicta luit sua per compendia mundus,
Totque malis hominum subditur unus homo.
Ohedientia Christi non tollit Ohedientiam Christianum.
Anno 1652.
QUEIS gravis incumbit moles mundana columnis ?
Quo nititur fundamine?
Quae movet immoto, quae continet ordine virtus
Coelum, solum, salum, omnia?
Imperium, obsequium; leges poUentis honesti
Jus imperans, pietas sequens;
Hseccine qui statuit, serie convelleret ipse
Prgepostera discors sibi?
Vincula seclorum laxaret Conditor arete
Queis obligavit secula?
Quos fecit justos, justos non esse licere
Haud sancta prsestat sanctitas.
Assidet invidise, legem sibi ferre merendi,
Peccandi aliis licentiam.
Justitise celebres titulos, insignia coeli,
Inscripta diptherse Jovis,
Arripere impuros negat Optimus ille, recusat
Nomen dari, rem subtrahi :
Quod meruit dici, meruit quoque fortius esse,
Quod imputari, et effici.
An satis extern^ speciosus pelle nitescat
Maculosus intim^ cute ?
Quid, qui se nobis descensu fecerat sequum,
Ferat is sibi nos disparesi
Fraena suo implicuit, nostrone extorsit ab ore?
Se jussit et nos non jubet?
Nee nostris urgenda tulit vestigia plantis
Dux invium calcans iter?
438 Sparsa qucedam Foemata.
Discipulusne sui temnat dictata magistri,
Famulusve heri, miles ducis?
Quod sua colla jugo Deus ipse inclusit eodem,
Tu subjugari respuis?
Quod didicit Dominus servili lege teneri,
Dediscet assecla obsequi ?
An' minor obsequio laus est, tenuataque virtus,
Divina vis quod paruif?
Num Christi pietas, quasi Satumina, voravit
Nostram piam ejus filiam?
Non exhausit adhuc fluvios mare, gratia nondum
Major minorem absorbuit.
Non nisi conducto radiari lumine prsebet
Errantis omen stellulse;
Quae prope coelestes aditus infigitur orbis
Augustioris limini
Pura mente bibit radios, et rejicit auctos
Operum bonorum foenore.
Celsius oiEcium qu^ niti debuit ala,
Hac deprimetur fortius?
Fax sacra quae Domini accendit praecordia, nostram
Extinguet observantiam ?
Quo stimulante jubet virtus intendere cursum
Calcar inhibebit impetum?
Debita quo graviore Deus cumulavit acervo,
Eo minus solvenda sunt?
Anne honor a superis cedet mortalibus sequus,
Corona par, et prsemium?
Seu quis magnanimo flagret virtutis amore,
Colat Deos, homines juvet,
Seu Lerna scelerum stagnet foetente, repugnet
Aliis, Diis, patriae, sibi ?
Hoc pedibus Sanctis tritum est dispungere callem,
Virtutis ad astra lacteum:
Sparsa qucedam Poemata, 439
Ut positi adversa regione petantur eadem
Olympus et Avernus via.
Exue fallaces laqueos, spes projice vanas,
Blandis inhaerens somniis,
Qui pennis cer4 junctis ascendere coelum,
MoUive vis ignavia:
Connubio stabili gaudent, plaudente Hymenseo,
Beatitude et sanctitas.
Jugis amicitise fatali fodere vita
-Sterna nectitur bonae.
Justos esse malos non ipsa Astrea, beatos
Non ipsa det felicitas.
Christus parendo Sanctis non officit actis,
Ea sed docet, jubet, juvat.
440
Terr am esse in Mundi Centra sitam nullis Argumentis
evincitur.
Anno 1653.
ONIMTUM faciles prono coelesfcia sensu
Metiri, radiisque oculi finire pusilli!
Nempe patent circa picti laquearia Coeli
Syderibus stipata, cavi seu fornice vitri
Implantatae agiles jaculentur lumina flammse.
Scilicet hos tenuis visus describere fines
Jussit, et hac mundi campum sepire figura:
Iste aequas stellis designat in sethere sedes,
Seu cursu stabili dubiove errore ferantur;
Ille brevi solem facile constringeret area;
Et paribus suadet spatiis distantia Mundi
Moenia Tellurem patulo complectier orbe.
Hand aliter stetit in mediis erratica terris
Delos, et in medio rupes sedet alta profundo,
Cujus spumoso lustranti e vertice circa
Omnia pontus erunt, deerunt quoque littora ponto.
Sic quern fata sinent Lunam conscendere pennis
Anseris innixum, vel dira mole gigantum,
Se putet in medio rerum consistere puncto,
Et circum sequali converti sydera gyro.
Splisera brevis sensus, coeli diffiisa; capessat
Judicium ratio, quse cum sit nulla, valete.
441
Hypothesis Cartesiana de Materid et Motu hand
satisfacit prwcipuis Natures Phcenomenis,
Anno 1653.
ALUMNE Coeli; flos Sophise ; latex,
Libella, lumeo, lima Scientiae;
Dilecte vero vir; fidelis
Artis et ingenii magister;
Prostrata cujus cuspide Martia
Ignava collum flexit opinio,
Nitens arenae, comprimensque
Deciduas cubit o columnas;
Retusa sub quo vindice tetrica
Prsejudicandi cessit iniquitas,
Sopbistice contentiosa,
Et temere ingeneratus error;
Ignosce Sanctis, maxime Cartesi,
Si Musa vecors manibus obstrepit,
Ignosce, nos te curiose,
Dum tua deserimus, sequemur;
Quseque abrogata lege tyrannidis
Exegeris sufFragia libera
Dicemus, en* te ad versus ipsum
Intrepido speculamur ore.
Timere noli: spiritus arduas
Nisu impotenti succutiens domus
Kadice figit destinata
Excidio tabulata tristi.
Ingens pusillo machina bracbio
Impulsa stabit: fortius impetum
En admovemus; vse, tremendo
Verbere personuere nubes!
** Qu? et. w. w.
442 Sparsa qucedam Poemata.
Heu quale visum lumina praeferunt
Invita turpis conjugii, sacer
Quod noHt Hymen auspicatae
Ignibus irradiare tedae.
Informis Hyle, lurida, vividse
Immunis aurse prorsus et ingeni,
Et quapiam vertiginosus
Mobilior, leviorque pluma
Motus, perennis connubii jugum
Subiere; faustos accipit annulos
Sponsus triumplians^ sponsa sordens
Pellibus induitur decoris.
Junctis nefanda lege parentibus^
Lucina praesens innumeros dedit
Form4 nitentes invidenda,
Cartesio perhibente, foetus.
Praegnantis Hyles filia prodiit
Pulchra universi maehina, ccerulus
-^tber, ferax Telluris almae
Campus, et Oceani fluentis.
Hue nempe coelestis recidit labos,
Fecisse quondam res numero duas,
Donasse nobis versipellem
Protea, pennigerumque motum.
Quas scena mundi visibus objicit
Lusus decentis perpetuas vices.
Persona duplex sustinebit?
Huic Deus invigilet theatre?
An Mundi ocellos, aetberis incolas
Caeco fluentes volvier impetu
Volubilis vis bruta molis
Ordine perpetuo incitabit?
Non cura mentis, non manus artifex,
Sed prosper aptae materiae fluor,
Sjparsa qucedam Poemata. 443
Quas torpidi miramur sedes
Struxit equo, volucrique cervo?
Nee sempiterni turbinis semulum
Cor sponte gyrat mille volumina,
Heciprocas sed obsequendo
Incipit atque perennat undas?
Quid jam cupressi funebris aut cedri
Ortus, vigores, semina cogitem'?
Non ilia rector spiritus, sed
Materies operosa prodit.
Cicuta tristis, salvia sospitans,
Conyza foetens, flos Paphiae rosee,
Utrseque surgunt ex iisdem
Seminibus, vel utraeque nuUis.
Crescens metalli venula pauperis
Centum moratur syderis ambitus,
Lasciva dum forte expetitas
Mechanice peragit choreas.
Propensa nusquam passio prenditur,
Infensa nusquam; cuncti potens amor,
Ssevum odium, finesque rerum
Exilium subeunt acerbum;
Non appetitus viribus insiti,
Sed tela vibrans, ac atomos truces,
Lupus, monenti te Eenate,
Exanimam procul arcet agnam.
Hoc mens acumen" languidior ferat,
Et tam coruscse vim sapientiae,
Inscitiae O felix asylum,
Pande fores animae fugaci!
Quin ista nudae lucidus arbiter
Naturae ocellis falsa fatentibus
Juraret interpres Deorum,
Si recitare vacaret, Hermes.
Reverendissimo Magistro, et dignissimis Sociis Collegii
S. S. Trinitat. Caritahrigiw.
Anno 1655.
ITE pieces blandae, rutilum moderantis Olympum,
(Vati siqua fides,) coelesti semine cretae,
Ite, Patrem vestrum placido mulcete susurro,
Ut vestr^ virtute polo deducta sereno
(In nutu sedet ilia Dei, precibusque vocata
Supplicibus terras niveis circumvolat alis)
Alma Salus, comitem non aspernata Camoenam
Languentem licet, et vestigia tarda trabentem,
Desertisque sui ripis Heliconis egentem,
A ripis gyro ludentibus, alveus intra lo
Quas clari Sequanae Lydo fluit aemulus amni, ♦
Ad doctos pontes, tumidis quos alluit acer
Camus aquis, Camus quo non dilectior alter
Eivulus Aonidas conspergit rore puellas,
(Nee veteres olim qui prseterfluxit Atbenas,
Nee qui Parisiis praebet modo balnea Musis)
Carpat iter matrique memor se impertiat almse,
Sexque decemque uteris, millena prole beatae ;
Officiumque pii commendet nomine gnati :
Sed tibi praecipue, reliquas praeclara sorores 20
Ut parvos inter Phoebi soror emicat ignes,
^des sacra Deo, cujus subsistere trinum
CoUigat arcano simplex essentia nodo.
Vos, dulces animae, caecis quibus intima flammis
Pectora carpit amor sanctus candentis honesti,
Quosque decent sua sublimes mysteria Musae,
Sparsa quwdam Poemata, 445
Nostra salus petit et charis complexibus ambit.
Sed levis obsequii est faeilem dixisse salutem,
Hsec manat prono cordis de fonte fluento ;
Majus opus superest, humeris gravioribus aptum, 30
Officiis sequale meis, sed viribus impar,
Quae vestro vidisse ferunt accepta favori
Debilis exigui custodes luminis orbes.
In tenui tabula vestris quoque tradere ocellis,
Quseque iter objecit spectacula debita vestris
Auribus, angustse numeris includere Musae.
Sed quoniam dedit hoc coelum mutantibus usus,
Nonnunquam dubiis expandere carbasa ventis,
Difficilique vise tremulas committere plantas,
Nitar, et objectum aggrediar superare laborem, 40
Annuat incoeptis audacibus sequus Apollo.
Postquam Thesea puppis rugosior, Argus
Quae numerare annos, Argique foramina posset,
Ignibus exponi quam see vis dignior undis,
Excepisse sinu lacero gavisa recentem
Fortunse nautam non disparis, alta petisset
-'Equora, seu naso Nereus ridebat adunco,
Seu miseratus erat formidinis indiga justse
Corda suam dubiseque fidem tentasse carinae,
Quicquid erat (nam causa latet) subsidere visum est 50
Marmor iners ponti, nimioque aequale sereno :
Non ita compositum, tenui cum carcere ventos
Dulicbius conclusit utris, nee quando sonorum
Agmen in ^olii claustris compescitur antri.
Non conspecta prius, nee corrugata profundi
Arridet facies, animum mentita faventem ;
Vultus amicitiam spirat, sed viscera bellum ;
E quibus eructans salsi violenta vaporis
Tela fodit stomachum, reseratque repagula, nostro
Quserens extorquere suo quod ventre recondat. 60
446 Sparsa qucedam Poemata.
Has tempestates quocunque tridente resedat
Certius et medico sanat prsecordia visu
Alma parens tellus, exhalans aera dulcem
Antidotumque maris; cujus simul atque tuemur
Subdita Marte favente animosis littora Neusti,
Invadit nova vis animos, nova vita pererrat
Corpus, et excedit peregrini nausea cceli.
Sic patriis ejectus aquis maris incola languet
Squamiger, in dulces cum vi torrentis iniqui
Excidit alveolos, insulsaque pocula gustat. 70
Qui si forte suos, fiuctu felice relatus
Aut clemente manu, Neptunia regna, penates
Repetit, amissi renovans momenta vigoris,
In mediam sese pernix jaculatur abyssum ;
Sic nos in nostras reduces transivimus auras,
Portumque appulimus ; cui spem mandasse salutis,
Fortunaeque suae impulsam civilibus undis
Commisisse ratem fertur rex maximus, alba
Cujus in augusto fiorescunt lilia scuto,
Qui parvam titulis Diepam regalibus auxit. 80
Crediderim Henricum, quo non sincerius alter
Numen adorabat devota mente Diones,
(Gallia salva viris vix unquam debuit) armis
Fsemineis voluisse suam concredere sortem ;
Scilicet ignari cunas reperire Deorum
E Paphia Venerem cupiunt deducere spuma;
Nam qui Diepenses mulierum turba platseas
Qualis adimpleat attonitis lustrarit ocellis,
Queis baud sufficeret gignendis terra, putavit
Justius banc isti genituram cedere ponto : 90
Sed quum mille vides, non est spectabilis una,
Hoc tantum Venerem nostris abjudicat undis.
Nee tamen bisce magis genitrix dilexit amorum
Threicium lasciva Deum : correpta furore
Sparsa quoedam Poemata, 447
Pectora saepe movent durum certamen, iisdem
Hectora quels incessebat Telamonius armis.
Testis eram, lectis vicino in littore saxis
Agmen Amazonium (ssevis suadentibus iris)
Faemineos onerasse sinus, quae grandine dens4
Dirus in oppositam disploderet impetus arcem, loo
Quam colit invisis data prsefectura tributis.
Nee tamen hoc animal solum dominatur ibidem
(Haud loquor ex animo, liceatque impune jocari)
Huic affine aliud, longuinquo Hyperionis ortu
Advectum, pollens etiam conamine linguae,
Garrulum, et bumani simulator strenuus oris,
Depictamque cutem jactans pellemque decoram,
(Et quae dicta prius, ne rem repetamus eandem)
Affluit bic nomenque bujus disseminat orae.
Sed magis artifices digiti, manuumque labores no
Atque pedum, quorum junctae solertia curae
In rebus magnas operas exilibus edit.
Ecce levi pedis impulsu nodosa rotatur
Buxus, in extremis acies quos bina terebrat
Ceme polos, in quos immotus desinit axis,
Dum medium se chorda sequax circumplicat, instar
Lubrica per ramos sinuantis terga colubri.
Imminet ex alto procerae surculus orni
Nondum aetate rigens, primisque avulsus in annis,
Qui chordam fidi lapsantem compede nodi 120
Continet, ipse recurvato deflectitur arcu ;
Funiculi reliquum sed finem mobile lignum
Excipit, et variis vicibus surgensque cadensque
Incurvat teretem, detortamque erigit ornum,
Ut pedibus placuit, pedibus labor iste dicatur.
Dum manus intentans aciem revolubile buxum
Laevigat, et placitae exsculpit simulachra figurae :
Omnia praesertim studio, ceu Protea quendam.
448 Sparsa qucedam Poemata.
Numidicum vertunt ebur in miracula rerum ;
Nunc in sub tiles tanquam Vulcania vincla 130
Diducunt telas, digitisque trementibus instant;
(Materia in tenui laus maxima ponitur artis)
Nunc denso thecarum inspergunt tegmina flore,
Ac dente ex uno fabricantur plurima membra.
Verum alio vocor, pbstrepero quo vellicat aurem
Murmure, et bis potiora dari miracula clamat,
Fama nota prius, non lumine visa fideli.
E-eligio non una, sed uno nomine jactans,
Dissona consensu, dissensu consona miro.
Quam varii mores et vitse regula dispar! 140
Temporibus diversus honos, adytisque, cibisque,
Diisque colunt quorum non aequo numina cultu ;
Multiplicesque babitus, et vestis discolor usus,
CoUata adversus Junonia cederet Iris,
Plures ostentat Tbaumantias ista colores,
Francisci foecunda domus, cui simplice trunco
Plurimus assurgit numeroso palmite ramus.
Ille EecoUectos mores, alium iste CucuUum,
Hie circumjectos Funes in nomine jactat.
Gens assueta pati quicquid reperire molesti 150
Ingenium, aut natura potest infligere duri,
Quam possent matrem, malunt sentire novercam :
Non illis nitet et tenera sub sindone gaudet,
At riget birsutis pellis circundata setis :
Contiguis plantse lignis nituntur, iisque
Duritie certare valent, dum tibia nuda,
Et quam sola tegit patientia, nobile velum,
Quos babet ardores aestas, quas bruma pruinas
Despicit, atque omnes coelorum provocat iras.
Est infame malum, cujus perterrita vultum 160
Non secus ac diram letbalibus horret Erynnin
Armatam facibus, Stygiosque in crinibus angues
Sparsa qucedam Foemata. 449
Gens hominum, et jugi sudans conamine vitat:
Pauperiem appellant, haud nomen tristius ullum est.
Hoc illi monstrum reliquis immane feroxque,
Mansuetum domitumque regunt; quo milite luxum
Pellunt, et curam, quemque inflat copia, fastum :
Mundi delicias, oculorum fascina, mentis
Illecebras, rerum dominos et numina nummos
Calcant, contactusque levi haud dignantur honore. 170
Paupertas operosa gradus habet, illius horrent
Culmen et affectant imae subsellia classis,
Ac inopes infra mendicorum ordine constant :
Non illis reditus, non prsedia certa, rogando
Accipitur victus, trahiturque precaria vita.
Ter videt innixos genubus Phoebeia lampas,
Cum minima superum vertigine circuit orbem;
Luna vices totidem spectat nocturna, molesto
Cum vigiles somnos Campana intercipit ictu,
Dum reliquum involvunt ignava silentia mundum. 180
Scilicet hisce putant meritis deberier astra.
Quam vellem tantos ver4 in virtute labores
Impendi, studiisque bonis et mente colend^,
Hoc breviore vi^ Elysios pertingeret hortos.
Quid sectatores Benedicti, Dominicique,
Queisque suas leges fictus dedit Augustinus,
Totque alios memorem, Musamque impune fatigem?
Sistra sonant, licet infandse mysteria Missse
Visere, difficilesque imitari carmine ritus.
Non ego quam pretiosa ornet delubra supellex, 190
Nee quam magnifico rutilent altaria fastu,
Neve sacerdotum velamina, murice tinctas
Intextasque auro cblamydes, et flore decoras,
Ac Phrygius quas pinxit acus, describere formas,
Languentis calami vano certamine nitar.
Blanda per hsec oculos intrat simulachra voluptas,
B. VOL. IX. 29
450 Sparsa qucedam Poemata.
Dum ferit auditum grato modulamine lingua,
Harmonicisque aures demulcent organa ventis ;
Nempe suum sensus coelum liic invenerit omnis.
Quid mentem movet interea, quo corda calore 200
Accendunt, animi excutiunt qua luce tenebras,
Et quid delicias imo sub pectore veras
Concitat, ignorare licet, dubitare profanum est.
Arrexi quantas natura indulsit, et illas
Haud curtas credo auriculas, vix attigit una
E tot vocibus attentam sententia mentem ;
Miror, si populus peregrinse murmura linguae
Percipiat melius, quum cseco percitus igni
Exiguos versat digitis pernicibus orbes, 209
Os moderante manu, qua plusquam mente precantur.
Quod nisi jam tantis reverentia debita rebus
Injiceret Musse tacit urni fraena pudoris,
Porrigit immensum justa indignatio campum,
Quo tumidum pectus conceptas explicet iras;
Quum reputat quali male sanus fronte sacerdos
Mirifico tribus evulgatis ore susurris
Se jactat fecisse Deum, factumque vorasse.
Talia divendunt miserae ludibria plebi,
Nee pudet hosce fidem sanctam corrumpere monstris.
Distribuunt siccum panem, coenaeque recidunt 220
Plus toto; sitiuntque alienae pabula vitae,
Altoresque animae succos; quo nectare mundus
Prorogat acceptam fuso de sanguine vitam.
Nee satis est partes benedictae tollere coenae,
Arripiunt totum, dum publica munera, nodes
Dulcis amicitiae, pacis caementa beatas,
Communesque epulas privato ventre recondunt.
Ut mater pullis, sic area maxima templi
Eminet, exiguis circum stipata sacellis ;
Hie caetu excluso celebrant convivia secum; 230
Sparsa qucedam Poemata. 451
Nee gratis^ merces convivis solvitur ipsis,
Et sacro panem communem pane merentur.
Juratis opus est, no plures scilicet uno
Audiat una dies prolatas gutture missas,
Ne populis exhausta suis, et fomitis expers
Purgatoria flamma precum virtute jaceret,
Et nimio mystis loculus turgesceret auro.
Sed cum festa dies affulsit sydere magno,
Cum circumferri pacis sub cortice numen
Assolet, evectum celebri per compita pompa, 240
lUe potens dominusque sui est, contraria quisquis
Non intermiscet, nee risu temperat iram :
Nam qui non intra solum penetralia sacra,
Sed Jove sub nudo, sub aprico tegmine coeli
Omnibus in vicis positas conspexerit aras,
Et cireumstet eas quam ludicra gaza putavit
Absterrere viros, pueros mulcere paratas;
Quae disponuntur pupse, quo turba maniplo
Incedit, tum quae templorum affixa leguntur
Postibus, et memorare piget, praestatque taceri; 250
Quae bonus amoveat Deus, et meliora ministret.
Magnifice servire Deo, clarisque docere
Indiciis mundum, quanto Dominumque Patremque
Et coeli et terrae et nostri vereamur bonore,
Augustasque aedes condi, ornatusque deeoros
Attribui, dignoque aras splendescere eultu,
Altaque devoto retegi mysteria ritu,
Festaque conspicuis recoli solennia pompis,
Saerificisque suum deeus, et sua jura rependi,
Et quacunque potest nasei, vel nata foveri, 260
Aut valida ostendi reverentia numinis arte,
Non ego, nee cuicunque viget mens sana, negarim.
His modo praescribant veras sapientia leges,
Et dilecta Deo ratio, maturaque recti
29—2
452 Sparsa qiicedam Poemata,
Pondera consilii, et custos prudentia justi.
Imprudentia turpis, et ignorantia veri,
Dedecus impensis redimi, sordescere vanas
Lautitias, magno risum sudore parari,
Contemptum Superis facit, et convicia coelo.
Sed nostra in primo nimium stetit anchora fixa 270
Littore, Musa moras lascivaque traxit inanes.
In laetos carpamus agros iter, ecce benigna
Fruge struit Pomona vias, quas ordine stipant
Continuo, dulcique inflammant corda rubore,
Invitantque manus fugientes pendula mala :
Hse sata praecingunt, hae compita cuncta coronae ;
Non infrugiferum telluris sarcina lignum
Definit spatia, et campos dispescit hiantes,
Ast circumtextus confinia limitat hortus.
Prodiga nempe soli latis exterminat agris, 280
Fructusque angustis munit manus invida spinis,
Vilia defendens inopi solatia valgo.
Nee certe immeritis conceditur aurea pomis
Libertas, et quae Saturnia regna deceret ;
lUis divinos latices, certantia Baccho
Pocula, sed Cerere imbutas vincentia lympbas,
Pergratos cordi debent stomachoque liquores.
Non alio furiosa sitis depeUitur baustu,
Qu^que arent Crasso fauces, quique uritur Irus.
Exigui constant, et suavem vile saporem 290
Saltem ventriculis pretium commendat egenis :
Scilicet baud nobis vinum Cereale minoris,
Ebriaque epotis frumentis venditur unda.
Eura per haec segetum flavis uberrima gazis,
Dum segnes urgemus equos, yacat acta subire
Tempera, soUicitaque retexere secula cura ;
Debitaque his nostri generis primordia terris.
Scilicet his egressa locis Mavortia pubes,
Sparsa qucedam Foemata. 453
Signa ducis sectata sui, quern semine nuUo
Natum, jure suum Fortuna volebat alumnum, 300
Invasit vestris laetum natalibus orbem,
Ferroque edomuit, dubiique favore Gradivi,
Adjecit titulisque ducalibus Anglica sceptra,
Et cum Saxonico Nortmannos sanguine junxit.
Utque genus ducens atro de funere Trqjse,
E-elliquiisque irse Argolicse, flammseque Pelasgse,
Incola jactantis septena cacumina Romse,
In Phiygios delatus agros circumspicit omnes
Sollicitis oculis, nee segni indagine quaerit,
An formse fatale forum, surgentia pinis 310
Umbrosis Idse juga, num Simoentis arenas
Et domino rerum Tibri cognata fluenta,
Xantheasque sagax poterit dignoscere lymphas;
Ac densas inter segetes si rudera forte
Emineant, Trojse quas conjectura ruinas
Cogitet, basce diu lachrymose lumine figens
Prisca novo Priami renovat dispendia luctu :
Sic nostros recolebat avos pia cura: sed ejus
Abrupit stamen medium objice villa superbo
Illustris, quam tota vocat provincia matrem: 320
Magna satis, tectis pulchra, instructissima vitse
Subsidiis, populi locuples, uberrima gazis,
Quels dives tellus, quels ditius alEuit sequor;
Quas ibi per Sequanse vicina volumina Nereus
Deponit, dulcisque tributa remunerat undse;
Egregii Sequanae ! solum tamen bactenus ; ultra
Vix capit angusto majores amne carinas :
Quarum exultantes in laxo flumine cursus
Obtundit moles sinuosis saxea gyris :
Pons erat, baud alium forma, cum fata ferebant, 330
Ostentare parem poterant, sequeve patentem
Undique ludentes per Celtica flumina Kympbae ;
454 Sparsa qucedam Foemata.
Temporis expertus vires, fluctusque feroces
Oppugnantis aquse et belli exitiabilis iras
(Tempore quod citius, ssevis violentius undis
Omnia deturbat) nunc un4 parte superstes
Nequicquam clarse monstrat monumenta ruinse.
At mirum magis inspirator acuminis usus
Substituit, quern non excisi cautibus orbes
Sustentant, curvis nee ligneus ordo columnis 340
Subjicitur stabili fundamine, puppibus omnis
Incumbit, variisque incertse legibus undae
Obsequitur, nunc elatus torrente superbo
Assurgit, mox deprimitur cum gurgite manco;
Aspice jam tumidis ut aquarum montibus alti
Insideant currus hominesque, ac vertice prono
Despiciant liumili subjectas aggere terras;
Quos subsidentis confestim valle profunda
Libratse superat facies contermina ripse.
Sed cum non vacet hie vigiles intendere curas, 350
Prolixisque hserere moris, splendentia magni
Atria PontificiS; praeclara palatia legum,
Cselatas auro cameras, serpen tia muris
Lilia, qua vario celebratur curia coetu,
Lautitiasque fori grandes, luxusque macelli,
Nobiliumque domes nitidas, et lucida templa,
In quibus eximias ostentat Oven tins aras,
Obducto condent ingrata silentia velo.
At nimio fulgore ferit fugientia turris
Lumina, nee de se sinit ambitiosa taceri, 360
Quae sola ex tribus a trunco surgentibus uno
Eminet, atque impellit acuta cuspide nubes.
Hsec nos ad matris Domini, matrumque serenae
Adducit dominae titulis insignia templa,
Quae reliquis intervallo prselustria longo,
Augusti splendore cbori pretiosa, patenti
Spai'sa qucedam Poemata, 455
Exporrecta situ, et sublimi marmore clara,
Tantos ornatus debent auctoribus Anglis,
Cum sua demissis animosa Britannia Celtis
Sub juga complevit generosis omnia palmis, 370
Virtutisque suae passim monumenta reliquit.
Ossa cubant isthic arctis damnata tenebris,
Quae cum vitali gaudentia luce regebat
Spiritus, indomitas expavit Gallia vires
Magnanimi ducis (baud oculis comperta renarro,
Sed fam^ fretus, quanquam ceu visa referre
Jure viatoris deberem et jure poetse)
Occubuit miseris quocum fortuna Britannis,
Gallica res animam penitus contrita resumpsit;
Herois monumenta rapi, manesque lacessi 380
Tranquillos (magnis terrentur scilicet umbris
Degeneres animse) vana exoptantibus ira,
Kex etiam fato oppressae virtutis amicus
Abnuit, et, qui se potuit defendere vivus
Judice me, dixit, meruit post fata quietem.
An posthac fortes violavit iniquior umbras
Impetus baud scio, sed tumulum spes irrita quaerit.
Qua merito minor Ambosius sub marmore clausus
Conspicuo perituri oblivia nominis arcet: 389
Marmora quid loquor? hunc resonabit buccina major,
Et spisso clamore per aetliera differet altum
Immani vocis certamine Georgius ingens :
Cujus in eloquium si vastam impellere molem
Vis hominum posset, Gangetidis accola ripae
Ultimus audiret perculsa mente sonantem,
Exaudiret totus, et obsurdesceret orbis;
Concussas nutare domos, fragilesque fenestras
Dissultare, feros flatus regnare videres.
Is posset clamor cunctas perrumpere spbaeras,
Adque ipsos penetrare Deos, symphonia coeli 400
456 Sparsa qucedam Foemata.
Debilior nostras nondum licet attigit aures.
Oris quale cavum ! non seque grandis hiabat
Machina ventre suo Argolicam complexa juventam.
Quam spissus munit paries ! hand crassior illo
Murus, quo Nini Babylonem cinxerat uxor.
(Ne mirare adeo, nee mendacem argue vatem ;
At perpende animo glebis ea mcBnia coctis
In laterem, hos solido muros constare metallo.)
Quis furor insedit mortalia corda, stupendo
Intima pro strepitu prsedari viscera terrse 410
Divitis, et totas simul exhaurire fodinas,
Ac se tarn valide conari reddere surdos?
Quae manus ad celsae turris fastigia tanti
Pondera prodigii evexit, coeloque locavit?
Illi Gnosius ^tneusque loco decedet uterque
Daedalus, et quisquis priscae miracula Memphis
In pontum sub ea deduxit mole gementem,
Unaque ingentes oneravit caute carinas.
Sed te materies hebeti gratissima Musae,
Plumbi stridula massa, tuasque relinquere sedes 420
Saevus amor compellit, et insitus ardor ocellis
Lustrandi nova, nee tepido praecordia voto
Accendit regni caput inspectare cupido.
Sic dum pomiferis celeres excedimus arvis,
Persequimurque diem medium, fontesque.calorum
Obrepit Bacchus sensim, parceque trementes
Exerit in limbos inimici frigoris ulnas,
Mox tepidi afflatu factus fidentior Austri
Densius objectat vineta feracia, tandem
Ebria continuo saturantur lumina Baccho ; 430
Ast humili Baccho, nee qui conscensibus altis
Aerea tenues ramos circumplicat ulmo,
Contentus terrae affixis incumbere palis.
O quam te taceam, variis Momorantia vallis
Sparsa qucedam Poemata. 457
Afflua deliciis, per quam domus inclyta, primes
Admissse jactat quae Religionis honores,
Sed fati rigidis insultibus obruta, Lethes
Nescia vivit adhuc et nomen vindicat aevo.
Nee mera vina crepas et munera sola Lysei,
Calles haud invita tuos peragrantibus offers 440
Altera dona, tuis rubet altera purpura campis.
Ecce verecundis cerasis ut consita rura
Indefensa viis irritamenta rapinse
Objiciunt, nuUo munimine tecta, sed illo
Quod praestant probitas et rara modestia vallo.
Egressis hoc Elysio suprema laborum
Meta sub aspectum venit.
Pandite nunc Helicona Deae.
Pabisiis,
Feb. 9, 1655.
Iter maritimum a Portu Ligustico ad Constantinopolim.
Nov. 6, Anno 1657.
LUXERAT illius soboles gratissima, cujus
^tern4 fasti nobilitate rubent,
Quae sceleri devota evasit sacra saluti;
Haec prior, ilia dies sexta Noverabris erat,
Cum dulcis terrse placidis amplexibus acti,
Inque tuos lapsi, Doris amara, sinus,
Deserimus Ligures oras, arcesque Liburnas,
Subditaque Etrusco littora clara Duci.
Ut tamen exilii patientia mitior esset,
Et foret intrati parca querela maris, 10
Fecit amica ratis, quse dum felicibus auris
Spumanti aequoreas perruit aere vias,
Visa fuit medio turris discurrere ponto,
Visa rapi tumidis altera Delos aquis;
Tanta superstabat moles cedentibus undis.
Sub tali gemuit pondere pressa Thetis;
Haud ilia major, nee pulchrior altera navis
Tradit in ^oliam vela superba fidem,
Per medios coeli ardentis quaecunque calores,
Et saevum pavidas per mare quaerit opes, 20
Perque ea, quae priscis ignota tonitrua nautis
Fulminei vincunt tela trisulca Jovis.
Hac nos Tyrrheni sulcavimus aequoris illas,
Quas adiit primum Lydia pinus, aquas,
Quasque errabunda tranavit Dardana pubes
Fatorum dubiam classe secuta fidem ;
Sparsa qucedam Poemata. 459
Lsevum puppe alt^ spectantibus Itala tellus,
Occupat adversum Cyrnus iniqua latus :
Saxa tenent medium, trepidis quae cognita nautis
In nostro nullum carmine nomen habent. 30
Tum Regina detim, veteris non immemor irae,
Quam peperit formee palma negata suae :
Ventorum pater, angusto qui carcere ventos
Comprimis, arbitrii sub ditione tui,
Trojanum genus, et Brutum jactare parentem
Ausa secat Tuscos gens inimica sales,
Hos modo tu : verbis assibilat ^olus. Ultra
Non opus est, conjux imperiosa Jovis;
Et simul emissus claustris resonantibus Eurus
Avolat, ac nostrum consonus Auster iter 40
Keprimit; abripitur variis obnoxia ventis,
Subditaque incerto lassa carina salo;
Undique vesano fluctu j aetata volutat,
Et nunc has partes, nunc resupinat eas ;
Instabiles titubant mensae coenantibus, orbes
Desiliunt, patinas dira ruina trahit;
Hunc aries, ilium lascivo bubula cornu
Impetit, e patula deflua lance caro.
Jus ruit indomitum, polentaque nescia justi
Limitis bumanos irrigat amne sinus; 50
Quid fragili vitro speres, Bacchoque salaci ?
Edit mirificos ebrius iste chores.
Senserat injustse ludibria sseva sororis,
Et fremuit moderans coerula regna Deus :
Hsec patitur, qua non gens navigat altera, nee qua
Insultat dorso charior uUa meo?
Composuitque fretum, reduces candentia pulsant
Yela leves Zephyri, proficimusque via.
Aspera Sardinise lustramus littora, belli
Infaustas Tyriis Trojugenisque faces. 60
460 Sparsa qucedam Poemata.
Turn procul ^tneus speculantes campus ocellos
Detinet, hunc Mayors durus adire vet at.
Mox Siculos inter fluctus Libycosque renidens
Allicit incertam Malta superba ratem ;
Infelix scopuluS; si Parca benignior illas,
Quas natura negat, non tribuisset opes :
Scilicet baud dulcis torrentia pocula Bacchi,
Nee flavse Cereris munera Iseta crepat,
Grandibus insignem factis Mavortia tollit
Fama, rudes clivos inclita palma colit. 70
Difficili turres saxo natura tuetur,
Adjicit ars vires ingeniosa suas^
Plus pia virtutis species, fulgentia summis
Aggeribus nivese signa decora crucis.
Floreat aeternum justse prosperrima sedes
Militise, herotim prodigiosa domus :
Quels dedit baud animos, scelerata nee induit arma
Fluxus opum, aut vani falsus honoris amor :
Nobilis obstrinxit Sancti tutela Sepulcbri,
Agaridasque sacro pellere cura solo : 80
EfFecit numero pollens ignavia, tandem
Desererent voti prima tbeatra sui :
Expulsis Phoebea Pbodos concessit asylum,
Pboebeam gestis nobilitare Rbodon.
At novus exundans Rhodope'is montibus imber
Hac quoque belligeram depulit arce crucem;
Extremum tandem profugi munimen honoris
Hesperii Meliten munere regis habent;
Inde suis vastant Saracenas classibus oras,
Sanctaque adhuc gladio vindice bella gerunt. 90
Hanc adimit confestim auris abrepta secundis
Pinus, et loniae pervolat sequor aquse.
Yix semel immensi gyrum percurrit Olympi
Flammigeris peragrans sethera Phcebus equis,
Sparsa qucedam Poemata. 461
Cum puer, aerei prospectans vertice mali,
'^ Provocat aspectum bellica prora meum,
Persequiturque eadem cupido vestigia cursu^
Expandens nostris aemula vela/' refert.
At si vera crucis Melitsese insignia prsefert.,
Congressus faciles optat arnica comes. loo
Hinc dubiam nobis tenuit sententia mentem,
An foret hostili concipienda loco :
CcBptum urgemus iter, pavor baud ingloria pulsat
Corda, nee indignse sordida cura fugae :
Senas impendunt quater boras, jam prope nostris
Ut verbis possint verberibusque frui;
Jam non ambiguae agnoscit praesagia pugnae,
Armaque tutelae dux animosque parat.
Quis tamen, aut quanam de gente feroculus audet
Aggressa^ tantam sollicitare ratem, no
Transtra per et cellas votis dubitatur acerbis,
Perque feros nautas pignora spissa volant :
Hie, ^'praefert tantos Hispania sola furores,
Pugnacesve edens Flandria dura virbs :"
Jurat cornigeras malis insistere lunas,
Et vecordis Afri despicit ille minas,
'' Istaque Luna meis," ait, " offuscabitur umbris,
NuUaque eras, quae nunc dimidiatur, erit :"
Quae tamen accendit timidos audacia Mauros ?
Quarum dira fames extimulavit opum? 120
Quod vix ausuros Integra classe putarem,
Yirtutem nostram provocat una ratis.
Yespera telluri tristes obduxerat umbras,
Cum prope nos tacitum dirigit bostis iter,
Quique futurus erat certaminis arbiter, undis
Sol caput Hesperii gurgitis abdiderat :
Is simul ac rosea rutilum jubar extulit Eo
Clarus, et in supero reddidit orbe diem,
* [aggressu?]
462 Sparsa qiiwdam Poemata.
Tempora candentes ostentant fusca tiaras,
Distinguitque hostes certior ira suos. 130
Hinc nostri erigitur signum fatale Georgi,
Cruxque suas edit sanguinolenta minas,
Inde vacillantis prsesagum insigne levatur
Imperii, mutila Cynthia luce rubens;
Quam ferruginei jugulo displosa canalis
Compellant raucis ignea tela sonis :
Hanc tibi, si nostro gaudes sermone, salutem
Dicimus, hoc Anglis convenit alloquium;
Has tibi portaraus merces, argentea frustra
Exigis, a nobis ferrea dona refer; 140
Responde, si grata tuas vox impulit aures,
Surdescis ? sensus arriget ilia tibi.
Languidior certe, at nostrse cognata loquelse
Mauri rhetorice subjicientis erat :
Continuo obstreperae crescens discordia rixse
Yerberat horribili garrulitate polum ;
Inter utramque ratem conferto fulmina currunt
Agmine, venturse nuncia moesta necis.
Haec graviore sono, raroque per aera cursu
Sulphurei patulo gurgite missa tubi 150
Impellunt solidam lethali vulnere quercum,
Et tractus linquunt signa tremenda sui;
Exiguum corpus, tonus est argutior illis,
At densa coeli lumina nube tegunt;
Et profugam extrudunt angusto limine vitam;
Utraque funestum musica murmur habet.
Eminus his piget seternum colludere telis,
Et vano strepitu dilacerare polum;
Lintea rimosis perfossa meatibus auras
Transmisere leves, pervia mille locis, 1 60
Irrita sed longe ceciderunt fulmina, costas
Nescia robustee perterebrare ratis.
Spa7'sa qucedam Poemata. 463
Gressibus interea tardis processimus, omni
Immunes trepidse suspicione fugse :
Scilicet in spissos tenuantur maxima nodos,
Sola suum retinent vela minora situm ;
Quae dum propellit nisu leviore, modesto
Pugnantes defert mitior aura gradu;
Acrius insistunt illi, et furialibus acti
Consiliis agiles in sua damna ruunt : 170
Nee sibi proficuas admiscent viribus artes,
Quosque fovent semper Punica corda dolos.
Qua ferit obliquus cedentia carbasa ventus,
Invadit dextrum vis simulata latus,
Ocyus inverti mortis funesta supellex,
Et tristis scense vultus abire prior,
Ac nostris propiora relinquens flamina velis
Barbaricam fallax flectit babena ratem;
Invenit ex omni fallacia parte paratos,
Nee steriles sestus quod sibi plaudat habet. 180
Admotis propius crevit certaminis ardor
Ultimus, et segnes non talit ira moras ;
Incitat bos numero rabies subnixa, repulsse
Dedecus, et prsedae barbarus urget amor;
Nos urit justum decus, indignatio pungit
Nobilis, et patriae gloria sancta rapit,
Almaque libertas vitali charior aur4,
Libertas ! bullit cor, animusque tumet :
Ut tibi subjiciar, monstrum servile, coactus
Ut subdam arbitrio libera colla tuo : 190
Ut tua perpetiar generoso verbera tergo
Yinctus, simque tuus, bestia foeda, canis !
Me prius irato percellat Jupiter igni,
Intrepidum ferient tela superna caput :
Aut mihi si tellus discluso ventre dehiscat,
Ingrediar terrse laetus ovansque sinus.
464 Sparsa qucedam Foemata.
Yexet acerba lues, paupertas durior ilia
Quam fero, squalenti comprimat arcta jugo ;
Sanguine perfundar totus, per vulnera mille
Exultans luteo carcere vita ruet; 200
Fluctibus exagiter, quos aut fortuna ciere
Aut fatum valet, aut mitior ira De^m,
Sim liber modo, nee mea mens obtemperet ulli,
Dum mea, praesertim, barbare Turca, tibi.
En modo concurrunt, nostram contraria puppim
Dura sed invalido verbere prora ferit.
Suavia dispensant extremes basia caudse,
Quam fragrans memores deffluit inde vapor ;
Mox latus exaequant lateri, mensuraque nostris
Congrua limitibus barbara navis erat. 210
Ne tamen amplexus divelleret uUus amicos
Impetus, astringunt ferrea vincla rates.
Taliter accipitri conjungitur ardea praepes,
Prsesidium vitae ferre coacta suae :
Sic depascentis viridantia pascua tauri
Involvunt avidum cornua flexa lupum.
Prorepunt portis serie tormenta minaci,
Tartareisque edunt claustra referta focis :
^stuat inclusus latebris fumantibus ignis,
Praegnantes satagens exonerare sinus. 220
^mula discludunt raucis mugitibus ora,
Et rixae gaudent tempus adesse suae :
Non ita terribilis latratu nigra trifauci
Cerberus inferni personat antra Jovis :
Nee sic Trinacrii monstrum ferale profundi
Dulichios vario terruit ore senes.
Nos primae dubias vires tentare procellae
Juvit, eis potior cura praeire fuit.
Quos penes arbitrium nostras displodere flamrnas,
Acclinant imo corpora strata solo: 230
Sparsa qucedam Foemata, 465
E quibus indomiti subridens pectoris unus,
Et stolidos temnens jam moriturus Afros,
" Accipiamus, ait, quae nobis munera prsestant,
In prompto nos quod retribuamus erit."
Dixerat; extrusse ferali fulgure glandes
Bis per nos cursum corripuere decern :
Bis denis duram quercum terebrare fenestris,
His aer, illis excipiuntur aquae :
Obvia discerpunt fragilis tabulata carinas,
Inque neces nostras altera tela creant : 240
Undique distracti vibrantur fragmina ligni.
In dominos saevit navis adacta suos.
Tres nobis socios tempestas abstulit ilia,
Excipit hos Stygiis altera cymba vadis.
Sphaerula quae reliquis Parca retinente volabat
Tardior incautos conficit una duos:
Certius ut caderent arrecto corpore temnunt
Fata, rati instantes praeteriisse minas.
Purpurea alterius dispersis area membris
Sternitur; innumeris mortibus unus obit. 250
Qualis erat falsis indutus tempora ramis
Venator, canibus praeda nefanda suis :
Aut qualis fugiens incestae jussa novercae
Hippolytus, pavidis dilaceratus equis.
Huic pila praedatrix bumerum detruncat acerbo
Vulnere, nee lacero e corpore vita fugit;
lUe manu praefert, et turpi stigmata fronte,
Alterius signant lignea tela genu.
His stimulis accensa ferocior emicat ira,
Mortiferas Nemesis praeparat aequa faces; 260
Hostibus ultrices videas impendere Parcas,
Inde suas transfert mors inopina vices.;
Qua seges uberior, potioraque pabula letho.
Qua cupidam satiet justa caterva necem.
B. VOL. IX. 30
466 Sparsa qucedam Poemata.
Barbara turn stipat Lethaeas turba paludes,
Et vexat querulis infera stagna sonis.
Is debellavit perculsos impetus hostes,
Corda repentino diriguere gelu,
Dum foedse contemplantur monumenta ruinse,
Tincta cruentatis strata cadaveribus, 270
Pertus^ immanes rimas in puppe patentes,
Ac irrumpentis lubrica stagna sali.
Deterrent Britonis studiosa silentia nautae,
Constrictseque fores, tectaque nuda viris,
Nee audent inferre pedem, licet imperet atrox,
Et stricto ductor barbarus ense micet :
Hie patulas lethum fauces intrantibus offert,
Parca doles nobis insidiosa struit;
'' Anglicus e loculis globules Jiiscentibus ignis
Spirat, in expositos plumbea grando cadet: 280
Ingressus facilis, nee quern ferus obstruit hostis,
Praeclusus callis ne redeamus erit ;
Nos subducamus prsesentis clade procellae,
Alter prsecipites in mare turbo feret."
Vocibus his, tremulo prsebent alimenta timori,
Maturique abitus corda cupido subit.
Quaeque injecerat imprudens fiducia nobis,
Cautior abrupit ferrea vincla metus.
Barbarici redit hue integra recensio qusesttis,
Quod nostrse tulerint mutua dona rati* 290
Legitime funes cumulates foenore tempus
Reddere cum rursus congrediemur erit.
Nos penes interea verax harpago trophaeum
Servatur, memoris pignus amicitiae.
Scilicet experti sapiunt quod tutius illis,
Quam junxisse, rates dissociasse fait.
Pidemus quah fugiens conamine Maurus
In fluctu ducat gesticulante chores;
Sparsa qucedam Poemata. 467
Ut procera ruens alternis nutibus arbor
His modo, nunc illis oscula figat aquis. 300
lUis, dum Iseto profugos comitamur ocello,
Nee gibbae visum praepedit sequor aquae,
Certamen dubium rapidis indicitur undis,
Atque insultanti lucta secunda salo.
Vovimus absorptos inhianti gurgite, pinguis
Praedo pisciculis nobilis esca foret.
Nee deerant animis furiisque ultricibus acti,
Hos quibus inflavit saevior ira modos :
Quin sequimur timidos verso temone latrones,
Non elabetur debita poena reis. 310
Quaeritur exilis nobis vindicta, fugatis
Hostibus, a mersis gloria major erit.
Sed potior vineens miseros sententia fures
Tradidit in sortis jura manusque suae ;
Prosequimur tardis alaeres incessibus illam,
Quam primum eoepit navis inire, viam ;
Nee tamen erigimus ventis afflanda secundis
Carbasa suspensae pallida signa fugae.
Procinetum pugnae redueis praemonstrat eodem
Belli proeedens ordine pompa minax, 320
Donee vietores oeulos non pertulit ultra
Barbarus, et jam non eonspiciendus erat;
At prius exeels^ subducunt puppe sinistrae
Vexillum sortis quod modo testis erat;
Sive vereeundam pravo eertamine lunam
Subter horizontem jussit abire pudor ;
Seu dueis oeeisi, nos ut speravimus, inde
Descendit versus Tartara nigra comes.
Quiequid erat, faustum pronis amplectimur ulnis
Omen, ovans coeptum plausus adurget iter. 330
Nunc quibus auspieiis tanti discriminis aestum
Fugeris, unde salus venerit ista, refer.
30—2
468 Sparsa qucedam Poemata.
Debita justarum celebra prfeconia laudum,
Prsesidii causas grata Camsena tui.
Prsecipuas sibi flammantis moderator Olympi,
Frugiferique soli, cseruleique maris
Asserit, afflicti vindex aeternus honesti,
Proque fera poenas improbitate creans ;
Cui Nemesis pia vulnificis accincta flagellis
Paret, quseque bonis excubat alma salus, 340
Lubrica cui digitis victoria flectitur sequis,
Et fluxas debet bellica libra vices ;
Legibus astringens servilia fata, necesque
Vitasque excusso dividit ille sinu.
Is mala deflexit Saraceni pondera plumbi,
Direxit certa spicula nostra manu,
Densa per hostiles immisit fata catervas,
Distribuit nostris vulnera rara viris ;
Illi obstringimur, sethere^ quod vescimur aur4,
Nee sit in umbrosam vita redacta domum: 350
Et nostri juris quod libera coUa feramus,
Terga nee excrucient verbera, vincla pedes :
Quod navi portum subeamus sospite, justas
Diripuit prsedo nee violentus opes;
Quod bene pugnatum est, reliquos quod laudibus aequis
Decantamus, eum gloria sola manet.
Auspice quo, nullum Mervine tacenda per aevum,
Si mea quid possent carmina, bella geris;
Sit licet is nimium tenui pro carmine magnus,
Nee belle Atlantem pumila Musa canat. 360
Vecturse est pars magna suse, vix continet ilium
Ampla, foret lembi grande minoris onus.
Vix sua sublimem dominum supereminet arbos,
^thereo nubes vertice percutiens.
Calcanti depressa tremunt tabulata, minatur
Deeussam in fundum prsecipitare ratem.
Sparsa qucedam Poemata. 469
Nee minor est tanto residens in corpore virtus,
Par mensura animo, moribus sequus honor ;
Cor bene compositum, frons exporrecta, benignum
Ingenium, sermo comis, aperta manus: 370
Proh miras aqueis dotes animantibus, errant
Rara per incultum talia monstra mare.
Nee vigil admittit suaves in lumina somnos,
Fluetuat instabili dum sua cura salo;
Instruit officiis nautas, bortatibus aeres
Aceendit, resides inerepat ore minax ;
Nune didueere vela jubet, modo pandere, rursus ,
Fleetere quo venti pronior aura vocat.
Designat puppi vestigia, voee gubernat
Indice, moriger^ quam regat ille manu. 380
Navis iter numero eonfert labentibus horis,
Quid juvet, et eurrens quid remoretur aqua,
Disserit; aequoream plumbo rimatur abyssum,
Explorat seopulos, littora fida notat ;
Inspicit attentus dubii prsesagia coeli,
Noseere quid nubes vatieinentur avet ;
Qua venti faeiles spirent regione requirit,
Unde procellosus turbo pericla vehat :
Vix natas tempestates dijudieat, ortas
Distinet, arte su^ fallitur ira poli. 390
Errantis nune objurgat mendacia chartae,
Nunc direetrieis vim meditatus actis.
Qua gelidos speetat vultu direeta Triones,
Et quibus intorquet lumina straba locis :
Sydera serutatur tacito labentia eursu,
Digerit astrorum tempora, jura, situs;
Direeto quibus impendet sol vertiee terris,
Quas ferit obliquo verbere moUe jubar,
Definit radio ; quam sero sydere ccelum
Seandat, quasque obeat Delia fluxa viees. 400
470 Sparsa qucedam Poemata.
Anxia perpetuus praecordia concitat aestus,
Quseque ratem, dominum jactitat unda ratis.
Haud dulci curas mordaces solvere Baccho
Sustinet, aut justas accipit ore dapes.
Sed noster, postquam portus intravit amicos,
Tiphys ab hoc quantum discrepat ecce viro.
Ceu navim mentemque suam simul omnibus illam
Mercibus, banc curis omnibus exoneret,
Lsetus amicorum cunctas circumvolat sedes,
Alternisque illos in sua regna rapit. 410
Colloquio, cantu, vino conviva benignus
Taedia fert lucis, taedia nocte tulit.
Integra ventre giganteo vineta recondit,
Nee dubitat plenos evacuare cados.
Haud epota queror prandenti flumina Medo,
Nee me quod mendax Graecia fallat erit;
Unus qui poterit fluvios haurire Lyaei,
Lymphae millia tot cur potuisse negem ?
Nee vino cerebrum gerit expugnabile, spernit
Pampinei vires insidiasque Dei, 420
Quamvis extremes is debellaverit Indos
Thyrsiger, haud valet hoc exuperare caput.
Ah quoties festo cum stridere mensa tumultu,
Convivasque inter serpere multa salus
Coeperat, ille tui dixit mihi Cynthia cordis
Nulla nee imperium Delia mollis habet,
Collegium tibi pro domina est ; age pocula plena,
Pocula dilectae sume dicata tuae ;
Sic pateram accipiens ut nunquam Isetius ullam,
Plurima pro vestra vota salute fero. 430
Denique cum talis rector, convivaque talis
Sit, dubito pugnet fortius, anne bibat.
Scilicet invasit cum nos Saracenus, in illo
Gnavi virtutes emicuere ducis :
Sparsa quoedam Poemata* 471
Providus expectat discrimen, idonea pugnae
Omnia prudenti dexteritate parat ;
Instruit excubias, obstacula submovet, arma
Praebet, distribui^munia, navis iter
Dirigit, exemplis animat precibusque, procellis
Objicit intrepidum fulminibusque caput. 440
Justa manent reliquos nautas encomia ; mitto
Nomina, dum memoro fortia facta Yirum.
Cum nos infenso studio sequeretur, in illis
Hostis contemptus, non metus ullus erat;
Miscebant fremitumque jocumque, his risus ocelli3,
Illis atroces incubuere minse.
Nee strepitu belli crescente refriguit ardor
Martins, accendit fortior ira viros.
Surdas terrificus clamor circumsonat aures,
Csecis luminibus lethifer ignis adest. 450
Hinc obversantur sociorum funera, sparsi
Artus, restagnans per sua strata cruor ;
Mors volat undique flammigeris invecta quadrigis,
NuUus adhuc pulsat pectora firma tremor :
Digni quos palmis fortuna remuneret aequa,
Deliciis, opibus, nomine perpetuo.
Quis non interea duri discrimina secli
Ploret, quaeque miser damna viator adit ;
Et quibus objectat mercator chara periclis
Pignora, spem vitse prsesidiumque suae ? 460
Vis nova prsedonum nunc omnibus incubat undis,
Et diris portant organa facta malis.
Antiquis fades liorrori lurida coeli,
Emissusque cavis nubibus ignis erat;
Aut siqua ambiguo cautis demersa profundo
Occupat incautas insidiosa rates ;
Fundaque damnosum torquens balearica plumbum,
y el balista gravis saxea tela vibrans ;
472 Sparsa qucedam Poemata,
Aut quae stridenti nervo decussa fugacis
Evolat Arsacidse recta sagitta manu : 470
Jam nihil ista movent tormenta, potentia coeli
Ridetur, saevi temnitur ira marisip
Imbelles ludunt Neptunia sceptra tridentes,
Cumque suis telis fulminibusque Jovem :
Deteriora suis tellus dispendia natis
Edidit e gremio dira noverca suo,
Improba sanguineis prsedonibus arma ministrans,
Flammivomum sulphur, Tartareumque nitrum :
Impetus his major, scopus est longinquior, ictus
Certior, horridior vox, citiorque via : 480
Saxea non illis obstant, non moenia ferri,
Perrumpent solidas ex adamante fores ;
Lignea ne speres obsistere valla, nee ullum
Contra compages ossea robur habet.
Auxilium coeH dedit hinc emergere, et inde
"Vela per lonios accelerare sales ;
Ocyus attigimusque tuos Cytherea recessus,
^gei portas introitusque maris :
Quae juga famosis coluit Venus aurea templis,
Nunc Mavors Veneta possidet arce suus. 490
His ad versa jacent Pani sacra Msenala, quseque
Tantalidae Pelopis littora nomen habent,
Heroum nutrix tellus, celeberrima magnis
Urbibus, ingenio militiaque potens :
Magnanimam Sparten, Agamemnoniasque Mycenas,
Nestoris antiquam regia tecta Pylon,
Elida palmiferam, Tegeam, bimaremque Corinthum,
Junonisque Argos, et Sicyona crepans ;
Nunc inculta jacet rigidi sub jure tyranni ;
Tantarum rerum nil nisi fama manet. 500
Dictseos subito coUes transimus, alebat
In quibus infantem parva capella Jovem ;
Sparsa qucedam Poemata. 473
Terribilis belli scenam; perfundit agellos
Undantes Yenetiis Threiciusque cruor.
Hanc prsetergressos nos opportuna receptat
Melos, habens tutos insula parva sinus :
Hie conquassatse reparamus damna carinse,
Vulnera Daedalea reficimusque manu :
Jam post bis denos terrena revisere soles
Littora, deque cav^ scandere puppe datur: 510
Imbibimus cupido nativos ore vapores,
Queis putris aequorei displicet aura salis ;
Ingressos nova corripiunt ostenta, videntur
Foeminei vultus^ oraque nuda comis;
Ast inclusa tegens corpuscula lanea vestis
Haud valet exertum tangere curta genu :
Quae tamen immenso spatium circumfluit orbe.
Quale premens Tityus jugera mole novem,
Diductis sinuata plicis ; extensa patenti
Congruerent stadio finibus gequa suis: 520
Et quo quaeque suis fortunis amplior, illo
Uberior gravius stragula prsestat onus :
Hsec sibi circumdant proprii monumenta laboris,
Quseque suo ducunt pollice, fila gerunt.
Forsitan lisec risum poterant movisse tuenti,
Excutient fletus altera visa tibi :
Deformis rerum species, neglectus agrorum,
Irriguis manans lacbryma crebra genis,
Et querulse voces: *'Quid duro vertis aratro
Providus et pinguem semine spargis bumum? 530
Quid teneris sponsos adjungis vitibus ulmos?
Mitia cur dura germina falce putas?
Cur armenta bourn subigis, moUesque capellas,
Yim bellantis equi, lanigerosque greges?
Mox aliena tuae complebunt borrea messes,
Abductos comedet barbara turba boves;
474 Sparsa qucedam Poemata.
Te sitiente tuo spumantia pocula Baccho
Hauriet indomito gutture miles atrox :
Squalenti lanas pectis tegumenta latroni,
Teque tuumque ferox Turca domabit equum ; 540
Aut Antenoria dominus de classe superbus,
Mercedis sitiens Dalmata, Kussus inops."
Hsec miseros fortuna manet, cervicibus aptans
Pressuram gemini duritiemque jugi;
Quicunque ^geis circundata fluctibus arva,
Ambigui Martis centra polosque colunt :
Tutelam neutri debent, utrique tributum,
Prsesidium nemo commodate ambo volunt
Prsesidii quod eget: nee mitius illud, ab agiis
Quos ipsi fructus diripuere petunt. 550
Cumque suis domini populantur classibus oras
Ancipites Yenetus Threiciusque latro,
Matronalis honos incestse damna rapinae
Deflet, virgineus tristia probra pudor.
Annua frondescunt ramosa fronte maritis
Cornua, vix cervis certior ilia seges.
Linquentes Tyriam Melon scopulosa repente
Circuit amplexu densa corona suo.
Delon ApoUineam, (quae quondam erratica divse
Obtinuit stabilem munere fixa situm,) 560
Andron conspicuam, Bromiique palatia Naxon,
Frugiferam Tenon, marmoreamque Paron ;
Et turpes Scyron latebras quae cessit Achilli,
Ventremque implevit, Deidamia, tuum ;
Excelsam Myconem, Gyarosque, brevemque Seriphon,
Queisque minor fama est nobilitasque locos
Vidimus : his parcas sequior natura ministrat,
Quas aliis nimias accumulavit opes ;
Foecundse spicas Cereris, pinguesque Minervse
Succos, quaeque fluens dona Lyaeus habet. 570
Sparsa qucedam Poemata. 475
Irrita Gradivus naturae munera prsestat
Improbus, hsec miseris quae dedit, ille rapit.
His eluctatos anfractibus amplius sequor
Concessit cursu liberiore frui,
Donee progressos intercipit, aspera curvse
Subtendens Asi£e littora, clara Chios,
Ubertate soli reliquas cultuque sorores,
^dibus, ingenio, moribus exsuperans.
Quae licet Osmanidae tenera cervice tyranni
Perferat enervans libera corda jugum, 580
Jactat adhuc Latii vestigia prisca leporis,
Et generis retinens signa notasque sui,
Altricem Genuam tectorum mole, loqueM,
Deliciis, habitu, Religione refert;
Hinc pellucentes succos, stomacboque benignas
Incisae lacrymas arboris orbis habet ;
Quaeque poetarum validis collata Falernis
Festiva attollit pagina, vina bibunt.
Prominet ecce caput sancti coeleste Jacobi,
Ostentatque tuos, inclyta Smyrna, sinus; 590
Florentis famae, cum res E-omana Deorum
Consiliis felix auspiciisque stetit ;
Nunc quoque magnificae jactas monumenta ruinae,
Splendoris testes reliquiasque tui ;
Saxorum cumulos, inscriptaque marmora claris
Priscorum titulis, nominibusque Ducum,
Pudera castelli, tremulo circundata vallo,
Nunc quoque post ipsos ambitiosa rogos,
Multiplicesque arcus, numerosisque antra columnis
Fulta, cavernosos permeat unda tubos. 600
Temporis anteferenda aliis praeclara tropbaeis
Acclivi surgunt amphitheatra jugo;
Antra notes licet, et caveas aditusque ferarum,
Et spectatores quos tenuere gradus :
476 Sparsa qucedam Poemaia.
Quid Polycleteas forsan vel Mentoris artes,
Hseret longa quibus fabula, signa loquar?
Vel Polycarpei nugas sordesque sepulchri
Eidicula memorem credulitate miser?
Audebat vero qui vitam impendere, nuUo
Aut tumulo dignus nobiliore fuit. • 6io
Nee speciem rapuit tantum, vultusque prioris
Attrivit nitidum foeda senecta decus,
Sed translata situ, et clivo deducta salubri
Urbs modo depresses occupat ima locos ;
Solibus objectam, vacuamque patentibus auris
Morborum invadit ssepius atra cohors;
Floret adhuc tamen et cultu sub paupere celat
Vespera quas et quas advehit ortus opes;
Hie cupidi nodus mundi, quo confluit agmen,
Queis sacer argenti pectora torret amor; 620
Armenia hue moUes longinquaque Persia setas,
Gazas Nile tuas mittis, et Inde tuas ;
Avulsosque capris tenues Ancyra capillos,
Cuncta suique oriens dona superba soli.
Ipsa dat arboreas gossypia tenuia Ian as,
Nulla quibus tellus sequiparanda, sibi.
G alius ab occasu lati vagus incola mundi,
Et solers Italus, Belgaque gnarus aquae,
Merces quisque suas; potiores impiger affert
Anglus, lanigerse nobile vellus ovis, 630
Pallentis stanni, segnisque gravamina plumbi,
Utraque Mavorti sacra metalla novo;
Omnes argentum, natura futile pondus,
Sed nimiam ex usu vim pretiumque ferens.
Scilicet adversa Phoebo vertigine mundum
Circuit, et fontes Indica gaza sues,
Peruviis effossa jugis petit (ultimus illuc
Terminus occidui solis, origo novi) ;
Sparsa qucedam Poemata. 477
Hesperii simul est titulos insculpta tyranni,
Protinus hac penetrat Persica regna via : 640
Turn loca monstrosus quse dissita lambit Hydaspes,
Queisque Mogul magnus praedominatur adit ;
Et varies peragit dum massa volubilis orbem,
Sceptrigeros vultus effigiesque refert.
Quas onerat multas Hispanica gaza carinas,
Vicinis semper Smyrna tuetur aquis,
Quaque nee emittit, nee portibus excipit uUam,
AfFulget miro lumine rara dies:
Nee plures nee majores gens uUa ministrat,
Quam prseses salsis Anglia nostra viis; 650
Nulla tot et tales fortunse prsestat alumnos,
Quos bene partarum palma coronet opum ;
Dignos sorte sua, quibus arte instructa fruendi
Divitiis addit mens generosa decus.
Comiter excipimur cunctis, intrantibus sedes
Prostant, ingressis libera mensa patet.
Detinet invitum mansuetis viribus hospes,
Difficilis cupidum evadere pugna manet ;
Distrabit incertos adverse copia luct4,
Qui jubet ut maneas suadet abire pudor. 660
Quo te prsesertim, Consul dignissime, versu,
Quseve canat dotes digna Camsena tuas?
Inclyta majestas proceri corporis, oris
Par decus, urbano nectare lingua fluens ;
Nobilitas animo, cultis elegantia comis
Moribus, ingenio gratia dulcis inest.
Eminet in rebus peragendis plurima virtus,
Prudentem, fortem fama, bonumque vocat;
Cumque sues placido moderamine dirigat Anglos,
Terribilem adversis indomitumque ferunt. 670
Nee te illaudatum sileam, suavissime Pastor,
Alter Smyrnsei tu Polycarpe gregis ;
478 Sparsa quwdam Poemata.
Communis soboles ornamentumque parentis,
Et matrem redamans officiose tuam;
Vestris me fultum mentis, et nomine, citra
Quod fuit in voti credulitate mei,
Ingenua bonitate excepit, fovit amicis
Consiliis, juvit consiliisque rudem.
Integritas vitse siquid, facundia linguas,
Et facilis morum candor honoris habent, 680
Siquid pacificse mentis prudentia felix,
Et sibi cura suum conciliare gregem,
Hunc merito vestrum jactare potestis alumnum,
Certus ab hoc vobis germine crescet honos.
Me sibi devinxit certe, nee debita tanta
Excutient animo secula mille meo.
Nee regit imbelles agilis dum spiritus artus,
Excidet immemori gratia vestra mihi ;
Hospite qui mens4 cepistis et hospite tecto
Ignotum vobis immeritumque virum. 690
Dum peragit septem lampas Titania gyros,
Hie sumus, octava carpere luce fugam
Coepimus, in liquidos iterum descendere campos,
Et magni portam Thracis adire juvat.
Errantes pelago scopulorum cingit acervus
Alter, in his palmam Sapphica Lesbos habet ;
Quae cunas Theophraste tuas divine, tuasque
Psittace, prseclaris terra superba viris,
Alcaeique chelyn, et jactat Arionis illam,
Quse pisces valuit sollicitare, lyram. 700
Exerit hinc sublime caput Yulcania Lemnos,
Gleba sigillatum prsebet opima solum.
Imbros detegit et canos Samothracia montes
Ardua, mystarum religiosa parens.
Implicat invites tandem statione maligni,
Nostras equidem Tenedos non bene fida rati;
Sparsa qucedara Foemata. 479
Quseque decern Danai classes Agamemnonis annos,
Nos totidem plagae detinuere dies :
Hinc Veneti rerum, depulso Thrace, tyranni,
Inde vise cupidos saeva moratur hyems; 710
Interea faciem belli spectare nefandam,
Et rigidi Martis tristia signa licet,
Ambustas aedes, direptaque praedia, passim
Quaeque per incultos ossa seruntur agras.
Qua sunt aggressi terram regione, quibusque
Yictrices scopulis applicuere rates ;
Quo tormenta jugo Saracenae obnoxia turri,
Queisque alacres turmas disposuere locis,
Demonstrant, vacat attentis admittere dicta
Auribus, invisae dum tenuere morae: 720
Kumpimus has tandem, cursumque iterantibus oliai
Inclyta Dardanii littoris ora patet.
Florida planicies, placitis delecta Deorum
Artificum, sua qua Pergama sede forent;
Nobilis heroum circus, fatale theatrum
Virtutis, prisci Martins orbis ager.
Europen Asiae commisit, Troas Achivis,
Diisque adversantes bellica scena Deos;
Hectoris eximii volucrisque effusus Achillis,
At magis ingenii campus, Homere, tui: 730
Condita divina ceciderunt moenia dextr4,
Ast aeterna tuo carmine Troja viget.
Nee procul umbrosae vertex ostenditur Idae,
Quo funesta fuit lis agitata foro ;
In mare contracto Simois ubi defluit amne.
Cum Trojae allueret moenia, major erat.
Dum vix elapsa est oculis Sigeia tellus,
Et sua adhuc memori funera mente sedent.
Altera suppeditant tragicos spectacula luctus,
Et cedunt aliis Troica fata malis. 740
480 Sparsa qucedam Poemata.
Angustas fauces Athamantia deteget Helle,
Quas fallax toties nobilitavit amor.
Diffuses Asiae tractus, plagasque patentes
Europse tenuis distrahit unda freti,
Quam tumidus vanis vexavit Persa flagellis,
Et fluxam stulta compede vinxit aquam.
Quis Seston nescit^ priscae quis nomen Abydi,
Adversas arces, claustra gemella maris ?
Cui non dicta est noctivagi jactura Leandri,
Parque Heriis pulchrae flamma, sepulta salo? 750
Non licet his curas impendere, tendimus ultra
Ignave, contra vim venientis aquae ;
Donee liberior Propontidis alveus ipsam
Explicat; effuso deficit amne vigor.
Pursus aberrantes angusto limite fluctus
Congregat, et stricto continet ore salum
Bosphorus : attollunt septem fastigia turres,
Et patet urbs longse meta statuta viae.
DE KELIGIONE TDKCICA.
AK E*AAON.
Anno 1658.
II /TENTIBUS his residere metum studiumque Deorum
-^^-L Quis putet, aut animos divinum tangere cultum
Humani expertes ? Jovis ut Cyclopica corda
Cura premat, Coeli fateantur regna gigantes ?
Sic habet : inseruit seiisum nascentibus altum
Authoris natura sui, rerumque parentem
Ignorare vetat rerum fatalis origo ;
Numinis immunes non vivitur; occupat omnes
Keligio, plus falsa juvat, quam nulla; docemur
Hanc facile, cupidaque stupentibus aure sacerdos 10
Imbibitur nugas, et inania verba susurrans.
Hinc simul ac patriis bellatrix turba latebris
Emersit, Scythicisque opulentam Persida sceptris
Supposuit, servos domini accepere magistros,
Succubuit victor domitis accessio sacris.
Saeva superstitio, bellisque creata ciendis,
Indulgens irae, pronaeque eifusa remittens
Lora voluptati, Martis simul improba fautrix
Et Veneris, votis ac moribus apta ferinis,
Barbara corripuit subit4 praecordia ilamm4: 20
Quam faveas modo, Musa, nee indignere lacunis
Stercoris impuri te immergere, protinus omnem
Excutiam, quo fonte, quibus defluxerit olim
Alveolis, arcana rudi mysteria versu,
Absurdos ritus, commentaque vana retexam.
Primus Arabs, liumili deductus stirpe, sed alt^
B. VOL. TX. 31
482 Sparsa qucedam Poemata.
Ambitione tumens, pravi molimine fretus
Ingenii, cum rem Christi marcescere foedis
Corruptam vitiis, lacerique labascere vires
Imperii, populum luxu grassante solutum, 30
Immemorem priscse fidei, fallique capacem
Cerneret, e Stygiis immissa luce tenebris;
Proditione prius satagit grandescere, cives
SoUicitare, jugum veteris convellere regni,
AUicere incertum studiisque accendere vulgus,
Se diro praebere ducem stimulumque furori :
Judiciis superum mox inclarescere ; labem
Obscuri generis detergere, desuper ortum
Illustrare, potestatemque ascribere Coelo :
Mira per humanas mendacia spargere mentes, 40
Se libertatem sublatam vindice terris
Restitui, morum se correctore reduci
Justitiam, prsecepta novae veneranda salutis
Se praeferre, su4 reparari secula lege;
Quam non terrena cretam ratione, suique
Pallada jactaret cerebri, sed ab aethere summo
Divinoque sinu rapidis deduceret alis
Dux Superum Gabriel, Coeli fidissimus Hermes :
Aut inspiraret solitae sub imagine formae
Nobilis aura Dei, mites imitata columbas, 50
Et docili arcanos stillaret in aure susurros.
Sic e spernendo venerabilis, eque latrone
Vates, nil infra commercia numinis audax,
Ense simul stricto, falsoque feroculus ore,
Marte Jovem, saevis oracula miscuit armis.
Hinc praeclara fides Mahometis ; filia turpis
Perfidiae, quam vipere^ detrusit ab alvo
Seditio, Lucina manus scelerata ministras
Praebuit impostura, tumentiaque ubera lacte
Sacrilego admovit, nutrix Bellona replevit 60
De Religione Turcica. 483
Caedibus, et crudo crescentem sanguine pavit,
Credulus effudit per conscia pectora terror.
Emanavit ab hoc fidei cynosura recentis
Angelico doctore liber, densissima monstris
Pagina, nugarum locuples, fcecunda Chimaeris;
Colluvies tetra errorum, sentina, lacusque
In quern sectarum detrita volumina sordes
Deposuere suas, quas aut Judsea creavit
Aut Pagana superstitio, vel pejor utr4que
Hseresis, obscoenos Christi velamine mores 70
Pestiferumque tegens specioso nomine virus:
Omnis in banc fluxit scelerum contagio Lernam.
Quale Chaos rerum, tenebrse, confusio, bellum !
Vox deliranti similis, mens (siqua) furenti;
Et methodus, qualis connectit somnia; miror
Si sanus, vigilem certe scripsisse negarim.
Proponit, nee persequitur; per mille vagatur
Lubricus ambages, nee se extricare laborat.
Mille licet vicibus repetat sua, nausea donee
Ingruat et patulae arescant raucedine fauces, 80
Nee meminisse sui valet, aut consistere secum, •
In cantu sibi perpetuo discordat eodem.
Undique dicta rapit, compilat scrinia prsedo
Callidus, immutat fallax sua furta character,
Deformat vultum larv4 celante priorem.
Polluit bistorias, veteris dictamina famae;
Transponit loca, secernit vicina, remota,
Germanis Indos, Hheno conjungit Hydaspem :
Conturbat seriem fatorum, tempera rerum
Invertit, seros proavis praeferre nepotes 90
Ausus, Alexandrum Gyro, Cyrumque Sesostri :
Attexit nova, quae nullus firmaverit author,
Seria ridiculis, fucatis vera rem'iscet :
Confundit brutis humana, et sacra profanis.
31—2
484 Sparsa qucedam Poemata.
Iste tamen liber, ut miracula vana, libido
Lascivus, novitatis amor, metus, improbus error,
Persuasere fidem falli proclivibus, alas
Explicuit, variasque absurdo dogmate gentes
Afflavit, comes armorum, quibus obruit orbem
Turbinis instar atrox Nabatbaese cultor arense. loo
Vis illata duplex mundo ; cervicibus arma
Aptarunt juga, sed juga mentibus Alcoranus;
Quem velut setherese scintillam lucis Olympo
Delapsam, veri canonem justique supremum
Et solum, sub quo decidunt judice lites,
Pensant facta, regunt mores, vitaeque tenorem
Componunt, miro Turcse dignantur honore ;
Descriptum pulchre limbo radiante coronant ;
Solertes immensa reportant prsemia scriboG :
Mille coronatis totidem mendacia constant. no
Ast animo quisquis memori, cerebrique tabellis
MoUibus insculpens defuncti verba propbetse
E-espirare dedit, reverentia lautior ilium
Prosequitur, meruit suffimina, numinis instar
Exigui colitur, decorat convivia praesens.
Objectum non ablutis accedere plantis,
Immunda tractare manu, contingere spurco
Corpore, luminibusque sacrum inspectare volumen
Haud bene purgatis, fuerit deflebile crimen.
Lustralis tibi lympba deest, cum toUere librum 120
Usus et officii ratio imperiosa requirit?
Armatos adhibe digitos, et forcipe puro
Suscipe, vel medii defensum tegmine panni.
Yae tibi, ni caveas contra lustrare profano
Podice, sacrificove opponere terga legenti.
O curas secus impensas, a cortice sordes
Externo prohibere, latentia stercora sensus
Turpis, et impuri maculas celare recessus ;
De Religione Turcicd. 485
Ac faciem dictis^ sed non advertere mentem.
Hujus amor script! non in se terminate ultra 130
Promovet affectus, et chartas consecrat omnes;
Nosqiie reos peragunt infandi criminis ausos
Natibus infestis sacram temerare papyrum,
Religione sua inscribi (turn denique) dignam :
Nee Venetis se perpendunt debere cloacis,
Mirificum quae nunc involvunt lintea vatem.
Dotatur miris virtufcibus illita libro
Exceptis membrana notis; comitatur liabentem
Certa salus, fugiunt depulsa pericula; tutum
Quis dubitet, tereti quicunque monilia coUo 140
Appendat sapiens chartacea, brachia Sanctis
Muniet armillis ? quis tarn temerarius ilium
Ut violet morbus, damnum manus inferat audax,
Aut prope non nimium praeceps accedat alastor ?
Pugnatur? quoties inimicos obtudit enses
Affixum signis carmen fatale, caducas
Bestituitque acies, dubiamque arcessere palmam
Attractu yaluit ? panduntur vela, procella
Ingruit, antennis circundata, cbartula pontum
Compescit, nubes abigit ventosque, serenum 150
AUicit, in magico tanta est fiducia versu.
Stylus Arabs libri, sensus sublimis, ut illis
Esse solet nullus quibus est; evolvere cuncti
Non intellecto quamvis sermone tenentur,
Et legere ignari : studium persolvit ocellus,
Mens vacat officio : quid enim, nescire profanam
Excusare manum meruit, digitique recidet
Ignavi curas ? quo scilicet indice voces
Enumerant, literas, accentus, commata, versus ;
Qualia, quseve legant caeci, quota nosse laborant; 160
Mole fidem, non vi; numero, non pondere censent.
Ne tamen ignoret penitus miserabile vulgus
486 Sparsa qucedam Foemata.
Quae melius nescire foret, mysteria fidus
Explicat interpres textumque enodat acerba
Pensatus trutina, duroque examine notus.
Nunc quae depromunt ex illo dogmata fonte,
Quos cudunt fidei articulos, exponere Musa
Aspirante juvat. Seni numerantur in ore
Communi celebres, prim^que in classe locandi.
Esse Deum, angelicas mentes, sacra Biblia, vates, 170
Judicium extremum, decreta bonique malique.
De quibus uberior quae sit sententia Turcis
Dicam, nee posito deflectar ab ordine. Primo
Est Deus, aeternus, naturae simplicis^ unus
Persona; similis, consortis, comparis expers;
A nullo genitus, genitor nuUius; origo
Ipse sui ; factor, custos, moderator eorum,
Omnia quae patulo Mundus complectitur orbe.
Transcendit sensum ipsius proportio, membri,
Partis, divisionis inops, non competit illi 180
Forma, nee effigies vivo simulanda colore.
Ante, simul, post res fuit, est, erit ; baud manet usquam
lUe loci, nee abest ; fixusque per omnia currit.
Nee minor esse potest, nee major; commoda nulla,
Affectus, curas patitur : desciscere Mundum
Finge, fides cesset, reverentia numinis omnis
Exulet, involvat sacrorum oblivio terras;
Nee deserta suis fument altaria flammis ;
In cineres abeat coelestis machina, priscum
Terra Chaos repetat, nihili redigantur in alvum 190
Omnia, funestaque cadant absorpta ruina ;
Nee dives minus aut felix erit, baud premet ilium
Cura, vel afficiet dolor, aut urgebit egestas,
Intra se plenum consummatumque, suisque
Contentum saturumque bonis. Perlustrat aprico
Lumine cuncta ; cavernosis quae clausa latebris.
De Religione Tarcicd. 487
Qu8e defuncta su4 fugere evanida vita,
lUaque, quae nondum mundanae conscia lucis,
Imperfecta jacent dubise sub semine causae;
Quo manifesta magis, praesentia, facta tuetur? 200
Cognovit pater Oceanus quot lambit arenas,
Quot numerat Ceres, ignavum quot grana papaver.
Qui foliis census debetur, quique capillis.
Haerentem scopulo polypum dijudicat, atrae
Formicaeque super nigrum vestigia saxum,
Obscuros gressus sub opaca nocte tegentis :
Percipit elisos submissa voce susurros,
Atque verecundae pressissima murmura linguae.
Quoque nihil fecit natura abstrusius, ille
Intima rimatur taciti penetralia cordis. 210
Nee tamen aspiciens oculos habet, aut quibus audit
Possidet auriculas, est totus lumen, et auris
Totus : ab humano penitus perceptio sensu
Abludit divina. Illi mortalia subsunt
Omnia, praevalidisque obsistere nescia parent
Imperils : ejus contra nihil accidit usquam
Aut praeter decreta, manus, moderamina : nutu
Absque Dei nee musca suas levis explicat alas.
Non ilium neglectus iners, non perfida Lethe,
Non praesumptio vana trahit, nee devius error. 220
Lucis inaccessae longinquas incolit arces.
Quo penetrare nefas, etsi sublimibus esset
Ingeniis : ea mortalem mysteria captum
Excedunt, illuc spectare superbia nobis
Stulta, stupor sceleratus erit ; pia suscipit ilium
Credulitas, qualem descripsimus. Esse, secundo,
Angelicos confide chores, coelestis alumnos
Aulae, syderei comites proceresque t3rranni,
Participes regni, mandatorumque ministros,
Ignaros peccare suique excurrere fines 230
488 Sparsa qucedam Poemaia.
Obsequii, quod nee flagrans remoratur edendi
Cura, nee importuna sitis, nee prolis habendso
Impatiens studium distractos oecupat; illis
Non gula, non venter, non est distinctio sexus;
Non Ceres est, non bis genitus, non filia spumae
Cordi, indigna suo eontemnunt numina cultu.
Quilibet offieio vigil exeubat; atria servant
Flammantis stellata poli ; subsellia cingunt
Augusto substrata throno, despeetibus alti
Vertieis intenti, quo designante parati 240
Cseruleas pennis findunt velocibus auras,
Et peragunt opera sublimia jussa fideli.
Non situs est idem cunetis, non omnibus unum
Offieium; perstant ereeto eorpore quidam
(Corpus enim si eredis habent) diseumbitur illis
MoUius, inflexis genubus reverenter adorant,
Et figunt alii coelestibus oseula stratis.
Hie laudes eelebrans plaeidi eoneentibus oris,
Aut agili volueres pertentans polliee chordas
Carmine mirifieo totum demulcet Olympum, 250
Et superas grato modulamine personat aures.
Ille polo non invitus delabitur exul,
Nube coruseantes humeros indutus opaea,
Prsefeetus eustosque datus mortalibus; oras
Perlustrat sibi eommissas; bona, prava recenset
Faeta, fovet donis meritos, poenisque coereet;
Sustinet auxilio labentes, erigit ipso
Prolapsos, levat oppressos, suecurrit egenis;
Eludit teehnas exquisitique labores
Consilii, minimo digiti conamina flexu 260
Submit immodicas vires jaetantia; cursus
Humanos tenui sufflaminat objiee ; forma
Conspieuus nulli, et radians eaput obrutus umbra
Apparet liquidis effeetibus. Omnibus ingens
De Religione Turcicd. 489
Robur, sed gradibus distant ac ordine certo.
Viribus excellent aliqui, immanique gigantes
Membrorum referunt babitu; de culmine Coeli
Vix intervallum labentibus effluit horae
In terras ; Scythicas tractu pernice sagittas
Vincunt, sulphureoque emissum fulmine plumbum; 270
Impellunt quicquid properantibus officit; un4
Immensos penn^ montes subvertere, terree
Radices aperire, ostendere Tartara possunt.
Inter eos Gabriel forma ac virtute supremus
Eminet: Esrahil, lethi niger angelus, Oreo
Addicit tristes animas, Ereboque reducit
Palantes : mirum si non talaria plantis
Aptet, somniferamque manu virgam quatit alter
Mercurius. Summus postremi examinis index
Insertam tenet ore tubam, jussumque moratur 280
Numinis, inflabit monitus pulmonibus acer
Israfil, et Mundum ferali perstrepet aere.
Perculsum clangore genus mortale peribit,
Corporibusque animas fatum commune sequetur;
Ut tener occumbit violent! flatibus Euri
Flosculus, aut fragiles Borea incursante fenestrse
Dissiliunt; non ipse suae vim perferet aurae
Obstreperus tubicen, vitamque efflabit ab ore.
Per denas quater orbis erit desertus aristas,
Extabitque nihil vasti per inania Mundi. 290
Post baec Israfili vitam, ventumque^ tubamque
Restituet Deus, et cantum renovare jubebit.
Ingruet angelicos manes, animasque jacentes
Eriget, immittens reduces in pectora motus
Spiritus, horrendum quo possint ante tribunal
Comparere, suae rationemque edere vitae.
Nee licet indignus fama reticebere, lucis
Transfuga, Tartareaeque hospes caliginis Iblis ;
490 Sparsa qucedam Poemata.
Non superlim populos inter postreme beatos,
Ni dederat summo malesana superbia Coelo 300
Prsecipitem, placitisque Dei parere negaras :
Nuper cum luteum Pater immortalis Adamum
Fingeret^ cetbereis animans praecordia flammis,
Et propriae pulcbra gavisus imagine formse
Ccelicolas operi cultum prsestare juberet
Applausumque suo ; tumidus natalibus altis,
Nee memor Autboris, sua cui deberet origo
Se quo que, temnebas rigidum livore maligno
Incurvare genu : quid enim, clarissima lucis
Progenies vilem coeni veneretur alumnum? 310
Ut rerum confundatur justissimus ordo,
Naturae pereat meritum, sublimia cedant
Depressis, terras axis stellatus adoret,
Serviat obscoenae lampas Pboebea paludi?
At quid vana loqui, lingu4 velitare procace,
Adversusque Deum tumidas obtendere nugas
Profuit? obsequium non detrectavit inultus,
Fulmine pallentes decessit adactus ad umbras,
Lucifugamque colit Coelo detrusus abyssum.
Hinc miser invidia turget, stirpemque perosus 320
Immanis causam lapsus, flagrantibus iris,
Hortator scelerum, patratorumque severus
Persequitur vindex homines ; nee simplice pollet
Nequiti^, similes immundo semine natos
Progenuit (moestis nee abest Venus improba regnis.
Est sua Plutoni Proserpina ; sexus abesset,
Non foret infernus, nee daemon posset haberi
Infelix, expers consortis ; credite Turcas
Dicere, non ego sic teneros aversor amores),
Infensum nobis agmen, rabieque paterna 330
Accensum ; macie tenues in corpora nostra
Insinuant sua, perversos in sanguine motus,
De Religione Turcicd. 491
In nervis, in carne cient, rationis amico
Discordes regno ; sensus a mente rebelles
Abducunt; laqueos, inimicaque retia tendunt
Virtuti; pravos affectus indere, vanas
Spes, stolidosque metus, csecosque cupidinis ignes,
Curasque ancipites, querulasque superstitiones ;
Omnigenisque student animos corrumpere monstris.
Successu scelerum gaudent, sannisque subactos 340
Excipiunt, bilares nostris cruciatibus haerent,
Deformes edunt subducta nare cachinnos,
Et sua solantur nostris dispendia damnis.
In mala non cogunt, nee apertis viribus instant,
Astuto tantum possunt impellere suasu :
Qui cavet insidias, est quod non liorreat illos,
Victor erit quisquis venientibus obstruit aures.
Sed quid furciferos lemures moror ? an furor iUis
Possessum rapit ? articulus se tertius infert
Quatuor obtendens effusa volumina sacro 350
Afflatu, non ambiguo munita sigillo
^terni Regis, totidem inspirata prophetis :
Biblia primsevus Moses, David edidit hymnos,
Christus Evangelium, Mahumetes Alcoranum.
Tres persenserunt hostilia fata priores,
Annosse rugas, corrupt elasque senectse.
Omnia mutantis. Calamus peraravit iniquus,
Errores irrepserunt, turpesque liturae.
Nil primi retinent illibatique decoris.
Nee priscam meruere fidem: liber ultimus, aevo 360
Ultimus, anterior (de se si creditur ipsi)
Et princeps pretio; purus, sincerus, abundans.
Nil falsi admistum, nil veri jactat omissum ;
Quae reliquis desunt supplet, decisa resarcit,
Confirmat genuina suo, fucataque truncat
Arbitrio; quem non fraus invida laeserit unquam.
492 Sparsa qucedam Poemata.
Deceptaeque manus scelus, aut injuria mordax
Temporis, antiquum tenet incorruptus honorem;
Defect us nullos, contagia nulla veretur.
Hac perdurabit signata coronide veri 370
Regula, defuncto dum conclamabitur orbi,
Magnaque funereo flagrabit machina busto.
Quarta fides sanctos vates creditque facitque
Credendo, radiis perfuses pectora lucis
Insolitse, superoque intinctos nectare linguas;
Mentis et eloquii promptos comprendere sensum,
Comprensum proferre Dei, praeconia veri
Accinere, errorum nebulas dispellere, mores
Dirigere, et certae callem signare salutis.
Fatidicae gentis numeroso palmite stirpem 380
Diffusam, gemino conclusit limite magnum
Par, caput Adamus, Mahometes cauda propbetis.
Fictilis is coeni exucca compage, fa villas
^therei rapiente foci, genitalia vitae
Semina, naturae praegnans virtute recentis,
Nuper prognati cecinit primordia Mundi,
Authoremque suum teneram cognoscere prolem
Imbuit : ut piceis facies informis abyssi
Obsita squaleret tenebris ; ut caerula nullis
Picta coruscaret stellis, nee luce serena 390
Rideret regio, varios nee ludicra gyros
Ederet; ut sterili tellus obducta palude,
Nocte rigens et morte, nee usquam surgeret alto
Ornatu nemorum, viridi nee serperet herba.
Ut pax nulla foret rebus, non pulcher inesset
Ordo, nee arbitrium legis, temeraria molem
Confusam instabili premeret discordia regno.
Ut tum divini nitidissima filia verbi
Turpibus emersit cunis, et praepete cursu
Qua patet immensum subito perfulsit Olympum, 400
De Religione Turcica. 493
Mobilibus coUecta globis. Subsedit aquarum
In pontum digesta palus ; tumefacta vigore
Prolifico Tellus foecunda protulit alvo
Omnigenas segetes, sylvas, animalia, tandem
Se caput et finem perfect! a Numine Mundi.
Talia vaticinans reliquis prselusit Adamus
Rusticus et simplex. Mahumetem immanior olim
Corripuit furor; baud quamvis lymphatica Musam
Exagitet rabies, totusque invadat Apollo,
lUe magos inter quantum prsefulserit omnes, 410
Nobiliter demens, insano carmine promat;
Quantos inflato superarit pectore montes,
Quam rigido arrecti steterint horrore capilli,
Quot rabido spumse modios excreverit ore,
Incumbente Deo domitus; si vis tamen illam
Ulla domare potest animam, quae condita seclis
Omnibus anterior rutilse in fervente camino
Lampadis, seternae duraverit bospita flammse;
Sulphureis donee delapsa penatibus, aur4
Frigidiore fruens, mortales induit artus, 420
Ut spem dsemoniis faceret, generique salutis
Humano, fidei reserans oracula mirae
Perpetuo mansura, feri nee dentibus aevi
Subdita, nee saevo fatorum obnoxia juri.
Haec qui suscipiunt devota mente, favore
Numinis eximio summoque beantur bonore,
Praecipue cbari, neu quis dubitaret amicam
Doctori praestare fidem, permulta superstes
Ostendit, non ambiguae concredita famse,
Plura per Elysios edet miracula campos, 430
Postumaque attonitos mnlcebunt fascina manes.
E digitis vivi latices manare reclusis
Prosilientis aquae : eel si manus aemula montis
Sudavit gelidos rapido torrente liquores,
494 Sparsa qucedam Poemata.
Et siccas Arabum fluctu irroravit arenas.
Yanus Athon fictor juvenis sub imagine fusam
Pellsei latum dextr4 profundere flumen
PoUicitus narratur ; habebit fabula robur,
Et transibit in historiam ; nee pagina vatum
UUa laborabit dubii formidine veri. 440
Yocalis Dodona fuit, reor; Orphea circum
Cantantem auritse salices duxere choreas;
Thebanas sola testudine condidit arces
Ampbion; Lunam Circe deduxit Olympo
Carmine ; cur prisci sacris sermonibus sevi
Suspicione negem assensum detentus iniqua ?
Quando poetarum nuper transcendent omnem
Materiam, torquere fidem majoribus audens
Prodigiis fugitivus Arabs : ^sopica vatem
Ore salutarunt animantia; ssepe propbetam 450
Asseruere Dei linguis arbusta canoris,
Nee conjuratse tenuere silentia inipes.
Intendens digitum flexu poUente Dianam
Discerpsit, plenamque duos divisit in arcus;
Quos simul affecit cupido devotio cultu,
Deseruere suae rutilantia culmina sphserse,
Ingressique sinum vatis fovere beati;
Intumuit magna gravis bospite Isena; subinde
Officio perfuncta brevi, satiataque cbaro
Amplexu, patulo manicarum emissa meatu, 460
Orbe recoUecto risit, dictaque salute
In superas alacris remeavit Cynthia sedes ;
Non ita Dictaei stimulo pastoris acuto
Inflammavit amor Phoeben, cum languida Ccelo
Decideret, placitieque infigeret oscula formae.
Interea vos sethereas qui scanditis arces,
Ambitiosa mente ; poli qui regna patentis
Dissita, flammigerosque orbes indagine freti
De Religione Turcica. 495
Audacis radii spatiis includitis, astris
Cancellos, finesque suos prsescribitis ipsi 470
Astrorum Regi; queis stat sententia concors
Integros Arabum salfcus excedere Lunam,
-zEgyptum licet et Libycas adjungere Syrtes;
Dicite, quo contracta modo sibi tecta Sabaeae
Induerit chlamydis, loculique foramine parvo
Immensum rutili vultus demerserit auruin :
Dicite, quis mendax fuerit, Ptolemgeus an ille
Sortilegus, gracili vestras qui stringere pugno
Auderet stellas, Epicycles clauderet area,
Nummorumve instar sacco confunderet omnes : 480
Vse vestris, illi si creditur, esto trigonis,
Quadrisque, et refugo ductis in pulvere gyris;
Prospicite Astrologi, et vestras defendite curas.
Interea, quintus musse conamen anhelse
Provocat articulus, summique ferociter instat
Judicii terrore minax : nisi credis, acerbas
Promittit tibi vindicias, praesagaque monstra,
Divino sapiens Mahomet quae prodidit ore
Summum prsecessura diem. Seductor Averno
Impius emerget, poUuto semine, Christo 490
Oppositus nebulo, Graiis cluet Antichristus,
Deggiali Turcis; coecas innectere fraudes,
Et pravo sataget pervertere dogmate mundum,
Se caput ostentans, prseceptoremque salutis.
Quem simul aspiciet fulgenti desuper axe
Terris grassantem et virus lethale serentem,
Indomita pectus generosum percitus ira,
Non impune meum numen contemnet Alastor
Tartareus, populosque meos abducet inultus,
Dicet, et illustri solio delapsus lesus 500
Cominus aggressu furiosum proteret hostem,
Inficiet piceo rorantes sanguine terras;
496 Sparsa qucedam Poemata,
Invectusque triumphali per subdita curru
Eegna ferus victor spoliisque ornatus opimis
Incedet, plausu comitum stipatus ovante.
Interea viridi Saracenus origine Muhdi
Nascetur (sic lingua virum cognomine signat
Barbara, director Latiis sonat auribus), ilium
Conveniens Christus, fid4 solennia dextr^
Foedera conjunget, pulcbrseque cupidine gnatae 510
A ccensus dicet socerum ; felice jugales
Protinus ardebunt tedse fulgore, vocatus
Faustus Hymen aderit, tbalamisque recepta superbis
Nympba decens magno peraget solatia sponso.
Dum denos quater evolvet Titania lampas
Tramitis obliqui reditus, regnare videbit
Per terras omnes quam nunc describimus unam
Assertore fidem Christo, Christoque probatam
Judice ; sic levis antiques dictamina legis
Deseret, eque suis desciscet transfuga castris, 520
Doctior efFectus : credat Saracenus Apella
Non ego ; pulchra licet prono commenta favore
Credulus arripiam, quibus illustrissima clarum
Dant argumentum Gog Magog nomina : mures
Rugosse sileat galeatos casside crustse,
Et bellatrices ranas nugator Homerus;
Pygmeosque truces inter quos tristibus iris
Sanguineosque grues exarsit nobile bellum :
Corpore debilius, sed stragi fortius agmen
Finibus extremis Scythise, solisque cubili 530
Nascentis, caecis in apricum reptile claustris
Prodibit Gog et Magog ; gens nana minorque
Formicis, gravis est minimum quels sarcina granum,
Millia Galfridi comprendit quinque patenti
Calceus hospitio, populisque palatia cedet
Ampla giganteis, vastamque colentibus urbem.
De Religione Turcica, 497
Qui simul innumeris dorsum terrestre catervis
Oppressere, avido cunctasque voragine fontes
Absorpsere lacusque ; et maxima dulcibus undis
Flumina detexere cavos exhausta canales; 540
Enecuitque homines tristi sitis arida flamm^,
Hseredes vacui traducent secula Mundi :
Ingens parva stupor percellat pectora, prisci
Sydereas arces monumenta tuentibus sevi.
Tunc oblita sui cursus natura, soluto
Ordine, primaevse violabit foedera legis;
Errabunt omnes stellsB ; sibi dispar Apollo
Ducet in eois nocturna silentia plagis,
Hesperiisque diem revehet prseposterus oris:
Impatiens salsse putrebit squamiger undse; 550
Infecto volucres languentibus aere pennis
Prsecipiti lapsu devolventur : fera saltus
Nulla venenatos, nee inhospita lustra subibit.
Strata cadaveribus moestissima scena ruinse
Continuo tellus celebrabit funera luctu ;
Cuncta repentino occumbent animalia fato.
Sedibus avulsos montes violentus avitis
Impetus sethereos adiget conseendere campos.
Sublimi dubium carpent iter astra volatu
Inter, et occursu committent praelia duro; 560
Spbserarum moles subitis adamantia flammis
Corripietur, et in fluidum diffusa liquorem
Migrabit; cum feralis desseviet ardor
Sopitaque refrigescet cceleste metallum
Sulphuris ignivomi cholera vehement e, recentes
Cudentur coeli; renovatis purior axis
Fulgebit radiis; redivivi Candida Phoebi
Frons arridebit, macularum sordida nulla
Fsece, nee umbrosae disparens objice nubis.
Nos quoque morte resurgemus, Lethesque sopore 570
B. VOL. IX. 32
498 Sparsa qucedam Poemata.
Discusso, nudi, quales emersimus alvi
Maternse latebris peregrina luce recepti.
Sed praeclara pios, doctores atque prophetas
Involvet vestis, demissaque purpura Coelo
Nobilis, Hulet habet nomen : jumentaque Burak
Inflammata jubas radiis labentur ab alto;
Ignibus aurigam qualis circundata Phoebum,
Et Pbaetonteos post se rapit ungula currus.
Has induta togas, atque hos conscensa caballos,
Gens proba migrabit superi sub tegmen opacum 580
Lsetificasque umbras solii, placid aque fruentur
TranquiUae mentis requie : pars altera nudis
Expositi membris Boream frigusque severum,
Torrentisque feros cruciatus sentiet aestus;
Affligent inopes stomachos jejunia macra,
Parcaque pallentes tenuabunt pabula vultus ;
Visceribus vacuis insanus sseviet ardor,
Non gelido prohibendus aquae non aeris haustu.
Innixi pedibus stabunt ; sedilia nulla
Eestituent artus jugi languore solutos; 590
Palpanti tremulse salient formidine venae,
Emissusque pavor stupefacfci fonte gelato
Cordis sudores rigida cute, stercus ab alvo
Excutiet, laxisque invitas renibus undas.
Mox versus superos ignes, solisque caminum
Ardentem plantis gradientur inermibus auras
Calcantes; Nemesis flagris crepitantibus instans
Urgebit tardos, lapidis distantia donee
Discretes tenet unius, praecordia Pbcebi
Ne subeant, liquidaeque natent in gurgite flammae. 600
Bulliet in venis insuet^ febre laborans
Sanguis; fusus adeps; caro colliquefacta ; medullae
In rorem undosum maceratae; durior ossis
Compages domita in viscum lentumque madorem
De Religione Turcica, 499
Rar^ pelle colabuntur; circumfluus humor
Proluet innantes sibimet, pinguedine coctos
Nativ4, inque sui demersos balnea succi.
Hos vada sudoris tenui manantia lambunt
Alveolo, talis genubusque coercita summis ;
lUos ad renes evectior amnis inundat; 6io
Sunt quibus ad coUum turget liquor, et caput extans
Gurgite contiguum despectat; sunt quibus ora
Insugunt salsos latices; sors ultima genti
Contingit miserse, capitis cui vertice summo
Pendulus alluitur fluctu insultante capillus.
Hoc angore fatigati, dum secula centum
Quinque teret vicibus fatali pollice textrix
Clotbo, spe tremula summi decreta manebunt
Judicii, meritis exactse congrua vitse.
Momentis librata bilanx aptabitur sequis, 620
Qu4 bona cum pravis coUato pondere facta
Certabunt nisu adverso ; quels praegravis ansam
AUiciet virtus librae in devexa sequacis,
Elysii virides lucos sedesque beatas
Intrabunt ; quibus evincent sequiora, subibunt
Inferni tristes umbras Stygiamque paludem :
Ni facilis Deus eximise bonitatis amico
Impulsu, sancti vel praepellente subactus
Supplicis oratu parcat, duraeque remittat
Arbitrium legis; tum ferrea vincula collo 630
Captivo resoluta cadent; suffusa pudore
Ultrix poena retro cedet, victrixque triumphos
Solennes toto ducet dementia Coelo.
Ast cui vera fides morienti defuit, extra
Ritum sincerum, et puri commercia coetus,
Nulla precum misero vehementia proderit irae
Devoto, nee flectet inexorabile fatum.
Cui fortuna favens genuino lumine mentem
32—2
500 Sparsa qucedam Poemata.
Perfundi donavit, et expirare fidelis
Intra septa gregis, licet indulgentia nulla, 640
Intercessio nulla fuit, quae pondere pressum
Peccati gravis immodico defendat acerbis
Suppliciis, animamque addictam subtrahat Oreo;
Post exacta suis delictis debita justi
Tempora tormenti, laxato carcere liber
Prorepet, passuque alacri conscendet Olympum :
Postera prseteritae geminabunt gaudia curse.
Consulet oppressis vindex Deus; arbiter omnis
Abscedet, peraget propriis examen ocellis:
Exiget a saevis rigidissima justa tyrannis; 650
Si quicquam fecere boni mercede rependi
Deposcens, si doctrinam coluisse prophetse,
Cultum promovisse sacrum, donaria templis
Impendisse, scholas studiis struxisse fovendis,
Hospitia aegrotis, quosque ardua cogit egestas,
Ostentare queant, Deus haec, erepta tyrannis,
Afflictis dabit et passis enormia probra,
Compensans laesi damnum virtute nocentis.
Sic perdet Nero florentis benefacta juventae,
Et magno cedet Senecae Thraseaeque probato 660
Imperii quinquennis honos; Callisthenis amplum
Segmen Alexandri decerpet fortibus actis
Nex indigna, nee abfuerit sua portio Clyto.
Qui meruere nihil, nee habent quo Numinis iras
Imminuant, humeros alieno fasce gravatos
Illorum peccata prement, quos caede peremptos
Immerita quondam, vel iniquo carcere clauses,
Aut aliis affecit atrox injuria damnis.
O qaot Pomanos proceres civesque levabis,
Caie furens, scelerum poenis, tuque ultime Flavi, 670
Commode degener, et solis vesane sacerdos,
Dedecora humani generis, pestesque malignae.
De Religione Turcica. 501
Pons Sirath pilo telaque exilior ilia,
Quam de nativ4 contexit aranea land,
Lamina subtilis, mucronis acutior ore
Terribili, stagnis super extendetur Avernis.
Trajicient omnes, Parca instigante coacti;
Hi velut excussum pugnacia nubila fulmen
Transilit, ad morem ventosi turbinis illi ;
Ut sonipes quidam, Pisseo in pulvere, palmse 680
Emicat impatiens, laxis effrsenis habenis;
Incedent alii passu graviore, velut qui
Succussator equus quatit alterno pede terram;
Sollicito lentoque gradu procedet onustus
Peccatis, cursumque subinde abrumpet anhelus;
Ulterioris amor ripae flagrantibus omnes
Alliciet votis cupidos transmittere : felix,
Ancipitem quisquis librato corpore lapsum
EfFugit, et placita victor consistit arena;
Ille levis culpse, vitamque innoxius egit. 690
Quem vero in seram dilata piacula mortem,
Multiplicisque gravat damnatum sarcina noxae.
Nunc partes propensus in has modo pronus in illas
Deverget, tandem subit4 vertigine raptus
In praeceps immane ruet, vanusque labantem
Sustentare labor, certamen inane sequetur;
Subjectam longo casu pertinget abyssum.
Ante polum quam conscendunt, stellataque summse
Aulse porta patet, Jano reserante, vireta
Irriguis vicina colent manantia rivis : 700
Nectareis stagnabit aquis piscina prophetse
Cuilibet, unde sua potet cum plebe ; videres
Ludere perspicuo coelestes gurgite truttas.
Sed quae restinguat Saraceni lympba palati
Ardores, teneramque gulam Mahometis abunde
Exaturet, clarisque oculos pellucida gemmis.
502 Sparsa qucedam Poemata.
Major erit reliquis, suavique placentior undd ;
Lac purum candore suo, dulcedine mella,
Assyrian! nardum fragrant! vincet odore,
Psestanasque rosas; qui degustaverit illi 710
Viscera non sestus, nee hiulcas torserit unquam
JErumnosa sitis fauces, non attrahet uro^ens
Yentriculus, sed delicise gustusque bibendi.
Nascentis celerem Lunae comes incipe cursum,
Progressuque pari dum lucida cornua crescant,
Dum totum radiis fraternis compleat orbem,
Dum sensim curv4 declinans luce senescat,
Et vultum tandem radiosum evanida celet,
Carpe viam, tanto protenditur intervallo
Oppositas quae disjungit distantia ripas, 720
Lata quibus platanus, pinus procera, cupressus
Densa dat, et placidas Tirynthia populus umbras.
Inficit admisti viridantia littora floris
Discolor omatus; sincero purpura laoti
Decernit, neutrique viror decedit amcenus ;
Lilia contendunt violis, rosa suavis utrique,
Omnibus intendit costus certamen odora.
Pocula neu desint, et sors constringat egena
E manibus ritu Cynico potare cavatis,
Aut prono latices subjectos lambere labro, 730
Festivi devexa lacus numerosa coronat
Amphora, non totidem Phoebo subeunte cubile
Hesperium sudo numerabis in acre stellas.
Nunc age Musa refer Saraceni gaudia Coeli,
Quo semel ingressi peragent aeterna quieti
Secula, nee lasciva retro vestigia fleetent ;
Nemo tranquillis abigetur sedibus exul,
Nee stolido cupiet transferre habitacula voto.
Non ibi mors unquam funesto pallida vultu,
Nee simili quicquam referat quod imagine mortem, 740
De Religione Turcicd. 603
Apparet, minuens vires mutansque colorem
Prsecursor lethi morbus, lethique satelles
Luctus, deductusque agnato sanguine somnus;
Non interrupto perfecte vivitur sevo;
Nee labor exercet corpus, nee passio mentem ;
Languida nee pravi pariunt fastidia mores;
Nee querulae lites ; discordia nulla lacessit
Conjunctos animos placidse ferrumine pacis.
Cum bellis odium, comedens prsecordia livor,
Credula suspicio, timer anxius, improba fugit 750
Ambitio, sincerus amor moderatur habenas,
Hegnaque perpetuis torquet coelestia sceptris;
Non rugas serumna vocat, nee cura seniles ;
Non setatis byems illic furibunda, nee anni
Adspergunt canis homines sylvasque ; fruuntur
Vere novo semper, semper florente juvent4;
Ipsae perdurant illsesse a tempore vestes,
Nee telas rumpet, neque conteret Atropos ista^s.
Terra placens musco moUi setaque virenti
Vestitur; celsis pallatia splendid a surgunt 760
Turribus; e solid4 fundamen iaspide constat,
Cuditur in lateres argentea massa struendis
Moenibus, et fulvi series intexitur auri
Alterne ; paribus decorantur tecta metallis ;
Sunt eboris tabulata, micant laquearia gemmis:
Area magnificis insternitur ima tapetis,
Cervicalia quels Phrygii monumenta laboris
Incumbunt, auro pulchrisque superba lapillis ;
Omnia regales longe superantia luxus,
Innixi quibus exercent convivia festa. 770
Sufl&ciet quascunque dapes optare, subibunt
Sponte fores patulas, nullo sudore paratse
Arte coqui nulla, cupientibus omnia pleno
Prodiga coelicolis effundet copia cornu.
504 Sparsa qucedam Poemata,
Gemmea scintillant infuso pocula Baccho,
Eximio qui cor recreat stomachumque sapore
Permulcet; calices form^ preestante ministri
Distribuunt, roseo convivas ore beatos
Torquentes; qualem Nymphse rapuere procaces
Ploranti Alcidse, vel quern sua vina Tonanti 780
Misturum Phrygia evexit Jovis armiger Ida.
Post dulces epulas divini nulla supersunt
Excrementa cibi, nullo vesica liquore
Turget, nee spurc^ stercus stabulatur in alvo ;
Crapula desudat blando resoluta vapore.
At quid delicias prosit sentire minores,
Ambrosia satiare gulam, distendere venas
Nectare? cur placeat Coelum, Venus aurea Coelo
Si desit? pulchras igitur Saracena puellas
Inseruit superis prudentia, menstrua nulla, 790
Nulla puerperii passas incommoda; lat4
Grandes fronte micant oculi; pinguedine carnes
Assurgunt tenera; formae complura recensent
Signa, verecundse injiciunt quae frsena camsenge.
Nativa egregio species augetur amictu.
Becta periscelides auratae crura, decoris
Collectse nodis, armillae brachia, torques
Lactea coUa, comas undantes vitta coercens,
Purpureisque genis illudens pendulus aures
Annulus exornat; irritat quicquid amores, 800
Sopitosque valet sufflare cupidinis ignes.
Virginibus titulus brevis Hur, sed gaudia longi
Prsestant concubitus, coeant in secla licebit
Quousque placet, rivo decurret sperma perenni.
Nee satis est illam cui non natura repugnat
Tnvexisse polo venerem : coeleste cinsedi,
Oh pudor ! ascendere solum, vultuque probates
In pueros elegante furit perversa libido.
De Religione Turcica. 605
At satis indultum est, capiunt fastidia Coeli
Pertaesum, saturos invadit nausea sensus; 8io
Assuetam meliora juvant solatia mentem.
Jane fores aperi ; valeat Paradisus, agatur
Quid rerum miseris furv4 Plutonis in aul4
Manibus inspiciam : per moesta crepuscula primum
Provocat obtutum species horrenda Draconum.
Colla camelorum paribus crassissima gyris
Exsequant, magnisque neget qui cedere mulis
Circuitu vasto tumefacti ventris abundat
Scorpio ; percutiunt immania monstra malignam
Dente venenato, et furialis verbere caudse 820
Dsemonis infausti sobolem, populumque rebellem.
Heu quales edunt gemitus, cum pestifer anguis
Insultat ! resonant tenebrosa ululatibus antra;
Semineces artus, nimiumque tenacia vitse
Membra parum optandse, populatur vindice flamma
Humectus, piceaque aspergine fortior ignis,
Qualis pervehitur paganica Tartara rivis
Sulphureis Phlegethon, atraque voragine torrens.
Morsibus attritse carni flammaque vorace
Depastse nova succrescit, reparata dolori 830
Esca, recens semper tormenti puUulat haeres ;
Quilibet est instar Tityi damnatus, babetque
Immortale jecur, foecundaque viscera poenis.
Ab refugae quoties inclamant nomina mortis,
Surdaque sollicitis obtundunt fata querelis !
Quippe perire datur miseris, periisse negatur.
Non fuga, non venia est, non spes ibi lumine dulci,
Optima vexatse mentis medicina, refulget.
Nullus ibi objecta sopitur janitor offa.
Nee ferus aurati placatur palmite rami 840
Portitor. Eurydicen nullam revocaverit illinc,
Nee vanis fidibus Ditem incantaverit Orpheus.
506 Sparsa qucedam Poemata,
Assidu^ multos in amceno career opacus
Detinet hospitio ; sed quod dimiserit uUum,
Quern dabis authorem, quo digrediente sonoro
Unquam tartarese crepuerunt cardine portse?
Haec nobis strictse patefecit rima fenestras,
Quae muris umbras pertusa revelat Avernis;
Non ita fugissem tenebrosa in claustra receptus,
Consultum est revocare gradum, ne conscius Orcus 850
Explorata sui doleat secreta profundi.
Pergendum est quo fata vocant, quibus ultima sedes
Competit, in fidei, nam sic voluere, caterva.
Quae fuerant, quamvis fusca nunc obruta Lethe,
Quae sunt, praesentesque lacessunt obvia sensus,
Quicquid babent olim volventia secla futurum,
Quod nee ab annexis intenta seientia causis
Elieiat, levibus nee conjectura prebendat
Auguriis, nullisque sagax prudentia signis
Colligat, abstrusumque latet radice profunda; 860
Quae bona, quae mala, quae medi4 sunt classe locanda,
Omnia perpetuis extant inseulpta tabellis,
Quae penn^ manus omnipotens adamantis aravit.
At bona, ceu sincera fides, devotio fervens,
Justum, forte, tenax veri, compescere ventrem,
Munifieum, prudens, miseris succurrere, pulcbra
Virtutum series, non tantum seita, statuta,
Definita, sed aeterno munita sigillo,
Consensuque probata Dei, eognataque juxta
Praemia eonsistunt; nitidissima pagina fulget 870
Auratis depicta notis. Capit altera pellis
Cum poenis delicta suis; deereta Tonantis
Cum jussu eitra placitum ; meruere supemi
Notitiam, sed non sufiragia Numinis ; atris
Signantur Uteris, atro damnata lapillo.
Omnis in hoc doctrina volumine, regula morum
De Religione Turcicd. 507
Figitur, est legum codex uberrimus, artis
Omnigense secreta patent; thesaurus habetur
Historiee locuples ; varias ut pendula rerum
Scena vices mutet; quoties astuta malignos 880
Ediderit fortuna jocos; qui magna volutent,
Et subitis casus evertant regna minis :
Bella legas licet, et spumantes sanguine campos,
Fcedera mox pacesque, legas licet acta virorum,
Dictaque currentis linguae, mentisque recessae
Nocte magis tacitos, citiores fulmine motus.
^re quoque in solido naturao viva latentis
Ducitur effigies ; videas effecta licebit
Principiis connexa suis; quid suscitat aestus
^quoreos; Pharium flumen quo fonte canales 890
Explicat aestivos; quo magnes percitus oestro
Immotum cert4 vertigine respicit axem;
Ambiguas quae distorquent miracula mentes.
Quae nobis incerta fluunt, dubiique videntur
Eventus, caecoque rapi temeraria cursu,
Et sic ut possint aliter contingere sortis
Arbitrio, fluxis hominum nitentia curis
Consiliisque vagis, nee sunt obnoxia legis
Praescripto, nisi quam nullis astricta catenis
Imposuit, jurisque sui regina voluntas; 900
Quae levis ad motus, celerique solutior aura
Sponte su^ ferri, nullo cogente, videtur.
JEiiQTUdd chartis mandarunt omnia Parcae.
Sic cecidit casus, sortisque accisa potestas;
Nee Coeli tantum depulsa caeumine, cultu
Exeidit, eximio divaeque potentis honore ;
Nusquam extorris agit Mundi, nee repperit usquam
In terris fortuna locum, venerandaque tantis
Gentibus, in nudum contabuit irrita nomen.
Hinc alacris projeeta subire pericula miles, 910
508 Sparsa qucedam Foemata.
Vix declinato frustrari corpore tela,
Nee cautus vitare ferae contagia pestis,
Lethique instantis patulas incurrere fauces.
Si praefixus enim quicquid luctemur habetur
Exitus, a nostris qui non dependeat actis;
Si libertatis fictae nos decipit umbra
Influxu caeco abreptos ; aestuque voluntas
Fertur prona, suo nee se temone gubernat,
Quo vani spectent certamina cassa lab oris ?
Neve audire licet, tumido quae suggerit auso 920
Nequicquam magnis ratio pugnantia fatis,
Ausaque fusilibus ceris tentare calores
Sydereos nostras fragilis sapientia mentis.
Quid frustra juvat aeternis lassare minor em
Consiliis animum? quis enim conscendat Olympum,
Altaque coelestis mysteria conscius aulae
Perspiciat, lingua promat perspecta fideli ?
Quod bona sint edicta poll, quod consona normae
Justitiae, quod nitantur ratione suprema,
Omnia quod videat praesago lumine, nutu 930
Disponat, poUente manu moderetur, oportet
Credere, nee dubii nugas agitare profani;
Sint arcana licet, tenuem superantia captum,
Nee studio scrutanda, nee enarranda loquela,
Mirari Deus haec dedit, baud expendere lancis
Imparls arbitrio, dedit hunc mortalibus amplum,
In quo decurrat taciturna modestia, campum.
Atque ita praecipuos Saraceni dogmatis artus,
Musulmana quibus perstat subnixa columnis
Religio, quibus internis assentibus haerent, 940
Et clarae debent suffragia consona linguae,
Audaci calamo perstrinximus : alter anbelam
SoUicitat labor, et rapit in certamina Musam :
Credendis quae subtexunt facienda, ministret
De Religione Turcicd. 509
Ut menti manus officiosa, theoria praxim
Procreet, assurgant posito fastigia fundo;
Quam foecunda fides, et quos radice benign^
Protrudat fructus operum, viresque propaget
Innatas ; mores hominum, sacrosque referre
Succedit nova materies in carmina ritus. 950
Non ego sustineam cunctos percurrere nisu
Immodico : quis enim Danase si classis agendus
Census erit, si non geminos descripsit Atridas,
Ajacesque duos, magnum Chironis alumnum,
Laerteque satum, superis nee cedere dignum
Tydidem, Graias inter fulgentia gentes
Nomina, sufFecisse putet, licet agmina tota
Prseterit, obscuramque premunt oblivia plebem.
Sic ego quos celebrem de tota quinque phalange
Seponam, qui prsefulgent atque agmina ducunt; 960
Cumque dato censu coUudet carminis ordo.
Testamenta, preces, eleemosyne, Ramadanus,
Mecca: locum merito tenet attestatio primum,
Praestratum sectse limen, quo liber in illam
Ingressus patet; lisec prsefertur formula : JSTumen
Est unum, prseterque Deum non suppetit ullum;
Estque propheta Dei Mahumetes. Turcica proles
Ne sinat elabi rimosa mente, memorque
Continue repetat, stimulis urgetur amoris,
Terrificisque minis, simul ac pubescere mentum 970
Incepit, roseaque gen as lanugine signant.
Sed qui deserta, quam primis imbibit annis
Materno cum lacte fidem, seu sponte vocanti
Inferno auscultans, animo vel conscius segro
Flagitii, veniseque suis a partibus exspes,
Fraudibus allectus, lucri dulcedine captus,
Vindictae sitiens, aut ambitione laborans,
Objectum sibi proponit Mahumetis asylum;
510 Sparsa qucedam Poemata.
Solenni pacto, magno sub teste tyranno,
Aut aliquo decorante nefas magnate, cerebri 980
Projicit exigui neglecto frigore tegmen
Antiquum, nudusque affrict^ fronte fatetur
Velle Musulmannus fieri ; tsedere prioris,
Si placet, a Mabumete novam sperare salutem :
Turn proceres inter non infimus ille, superbe
Adferri jubet, extremis quae nuper ab Indis
Venerit, et sancta redimiri sindone sedem
Ingenii ; nullum circundata lina pudorem
Obnubunt, tutisque asininas pellibus aures.
Deinde sagitta levis conversi nobile munus 990
Offertur dextrse, resides qu4 exerceat armos,
Adversosque novse fidei transfigat inermes :
Indice quam capit exerto (non poUice crasso.
Nee gracili minimo, ne jus sibi moereat index
Prsereptum) posthac prsescriptam nee mora formam
Pica refert baud indocilis, quam prsecinit audax
Antistes, recitat tyrunculus ore rotundo.
Ccetera desiderantur.
In ohitum dignissimi Domini Spenceri Bretton,
illustrissimi Consulis Anglorum Smyrnw,
anno 1659, Elegia.
OIGNA triumphantis quisquis feralia lethi,
^ Et saevi lucttis regna superba vides;
Quam justis regnet titulis dolor, atra triumpliet
Parca, potes paucis discere, Consul obit.
Qui, rogitas, Consul? tristem circumspice scenam,
Materiam loquitur dramatis ilia sui.
Quern deploraret populari Smyrna tumultu?
In quo tarn Celebris funere pompa foret?
Armaret quis communes in fata querelas,
Efficeret cunctis displicuisse Deos; 10
Assereret moriens suspiria publica; vulgi
Immitis fletu spargeret ora pio;
Discordes mundi sensus sociaret, ut unus
Tam variis constet gentibus esse dolor?
Agaridae Cbristi venerantem nomen, Eoi
Hesperium Perses Armeniusque virum,
Galli, Germani, cultores Ausonis orse
Conformi doleant pectore, voce gemant?
Quis diri exprimeret miracula tanta doloris?
Quem tales gemitus promeruisse putes? 20
Praesertim miseris ut acerbior incubet Anglis
Luctus, liventes planctibus ecce manus:
Demissos vultus, stillantia lumina, spissos
Singultus, laceras ungue furente comas;
Pullatas vestes, nigraeque simillima nocti
Corpora, mente tamen lucidiora sud.
512 Sparsa qucedam Poemata.
Orbatosne suum dubites deflere parentem,
Dulce decus gentis praesidiumque suae?
Moerorem modo jactur4 metire, fidemque
Mcestis at veris laudibus sequus habe. 30
Ornavit fortuna virum, licet invida dignis
Distribuit parc4 munera rara manu :
Stemma quidem clarum, generosum nomen, honestus
Sanguis, sed tantis dotibus imparia.
Dedecet heroem non summae stirpis origo,
Nasci Caesarea debuit ille domo.
Quos non aequavit meritorum pondere reges,
Quam multos animi nobilitate Deos?
Consuluit lucro, voluit dum numen avarum
Plus ornamenti quam daret accipere. 40
Sed melior natura magis cui favit alumno?
Plura dedit nuUi dona benigna parens.
Hie exhausit opes, hue cunctas contulit artes,
Ut consummatum perficeretur opus.
Membrorum specie pulchrgi, compage decora,
^qua temperie, viribus eximiis
Emicuit; forma insignis mensuraque magni
Corporis egregium praetulit alta ducem;
Incessit mediis Agamemnonis instar Achivis,
Insedit, qualis Dardanus Hector, equo. 50
Inclyta majestas divino sedit in ore;
In gemino fulsit lumine dulce jubar.
Quos non aspectu motus radiante cieret,
Seu terrere animus, seu recreare foret?
Exporrecta quidem facies, nee conscia rugae,
Et placid^ semper luce serena fuit,
Arderet justo nisi mens accensa dolore,
Calfaceretque suum nobilis ira jecur ;
Tunc corrugantis frontem, torvumque tuentis,
Quis flammas posset sustinuisse truces? 60
In Ohitum S. Bretton. 513
Flexanimse torrens inerat facundia linguae,
Aifectus omnes sub juga certa trahens.
Orantis suadela gravis, nervosaque; victrix
In dictis ratio, sed bene culta fuit.
Intentare minas placuit modo, firma tremore
Pectora fulmineo perculit ore tonans.
Cum gratos hospes facilis tractaret amicos,
Lusit in eloquio gratia mira suo.
Quam bene nectareo condivit verba lepore,
Confudit salibus mella, severa jocis ! 70
Respueret quis non epulas ut pasceret aures,
Eque hoc negligeret pendulus ore famem!
Vendicet hoc forsan fatum sibi, faustaque dotes
Nativse reputent indolis astra suas;
Virtutis saltern laudes sibi debuit ipsi,
Eripient illud sydera nulla decus.
Quam solide prudens, in rebus promptus agendis,
Mirifica pollens dexteritate fuit!
Subtili causas discrevit acumine, summo
Expendit rerum pondera judicio ! 80
Quant^t jura fide fixit, moderamine lites
Decidit, facili praemia mente dedit!
Consilio scelus oppressit, promovit honestum,
Effecit raro viribus esset opus.
Officio vigil incubuit; providit acute,
Perfecit valide sortis agenda suae.
Cura sagax, constans industria, mista labori
Ars, ut in hoc omnes emicuere viro.
Obstrinxit meritis homines; pietate fideli
Et pura coluit E-eligione Deum. 90
Ingenio mitis, comis sermone, benignus
Moribus, in factis acer at aequus erat.
Quum jus et res exigerent, quis fortior illo,
Quis magis indomitus, terribilisque fuit?
B. VOL. IX. . 33
514 Sparsa quwdam Poemata,
Ut bene, dixerimt, terror miscetur amori,
Et qui tarn bonus est, quam ferus esse potest!
Agnum nempe sui, Turcse sensere leonem,
Ut ratio varias est moderata vices.
Hinc secura sua latuit sua cura sub umbra,
Libera vel soM suspicione mali. lOO
Hinc illi tribuere omnes encomia; nemo
Odit, amare boni, pertimuere mali.
His debebatur meritis provincia major,
Pro tanto fuit haec sydere sphsera brevis.
Quam melior Romse Consul, mundique fuisset,
Ausoniis poterat fascibus esse decus:
Non ilium erubuisset ebur Latiale sedentem,
Non bumeros trabese purpura sacra sues;
Cum Fabiis et Fabriciis meruisset haberi.
Inter Scipiadas ^miliosque legi. no
Proh dolor, haec virtus terras evanida fugit,
Luridus illustri pallor in ore sedet!
Spiritus in csecas magnus disparuit auras,
Deficit ingenium, lingua diserta silet !
Prostratum est columen, cecidit fiducia nostra,
Lux extincta perit, vita superstes hebet!
Consulis ipsa sui videatur Smyrna cadaver,
Et velut in tenebris exanimata jacet.
Non illi nocuere tamen, quem sede beata
Inque sinu summi fata locare poli; 120
Quem sua traxerunt Superi in consortia, claris
Immistum beroum semideumque choris;
Interea Celebris per secula gloria vivet,
Famaque perpetuo non moritura manet.
Plura dolor prohibet, lacrymaeque in verba ruentes.
Has quoque foedavit guttula crebra notas.
Tu modo, si nostros aspectans desuper actus
Mittis ab Elysio lumina prona tuo,
Ne tenues luctus spernas, solitoque favore
Laudibus ignoscas, nobilis umbra, tuis.
Augustiss. Recji siio Reditum gratidatur Britarmia.
Anno 1660.
QUIN luctuosas, Carole, post moras
Ovantis almos in patria) sinus
Dignaris accessum, mearum
Vita, salus, medicina rerum.
An vota pro te saepius irrita
Flexere tandem difficiles Deos,
Aut ira Coeli sponte nostris
Detumuit satiata poenis?
Sive ista fati mens placidi fuit
Mundum regentis lumine provido, 10
Quid debeant monstrare vestro
Nostra salus requiesque regno,
Ut corruentis praecipitem manu
Vim sustineres imperii tua,
Vestramque dextram postulantes
Charior acciperes habenas?
Quisquis revexit seu bonus ad preces,
Seu Justus ille est, seu sapiens Deus,
Cujus proinde amplum favorem
Gratifico celebramus ore; 20
Quam ut lingua dignis vocibus exprimat,
Depingat aptis penna coloribus,
Mens assequatur sentiendo,
Littora gratior hsec revisis;
Ceu post furentis squalida Sirii
Foecundus imber regna, salubribus
Perfusus auris ; . seu benigni
Post liyemes Zephyri severas;
33—2
516 Sparsa qucedam Poemata.
Ceu navitge nox horrida quern vago,
Aut nocte nubes horridior, fer4 30
Praegnans ^piceca, sustulerunt
Aurea stella polum revelans;
Ceu delicato qui sopor impetu
In membra blandus languida defluit,
Quae dira febris vis acutae,
Yel vigiles domuere curse :
Diu quod aegro reddita sanitas,
Incarcerato liberior locus,
Aut lumen orbo restitutum,
Vita vel ipsa redux sepulto: 40
Seu sub molests sorte gementibus
Mortalibus quid gratius accidit,
Nostrae levem pro te recepto
Laetitiae simulabit umbram.
Nee ficta maesto pectore gaudia
Tyrannicae delata potentiae
EfFundimus, quels imbecilla
Signa pudor pavidus ministrat;
Sed quum per imas vivida jubila
Serpunt medullas, risibus obtegunt 50
Vultus serenos, ora solvunt
Garrula laetificis susurris,
Exuberanti mox super alveos
Sublata cursu, ac agmine confluo
Densata, festos in triumphos
Prosiliunt alacresque plausus;
Quels nulla gens persensit adhuc pares,
Seclis nee unquam nostra prioribus,
Olimque nobis contigisse
Posteritas memor invidebit. 60
Ex quo revertentem tuba publicat
Clamosa famae, quod pius ordinum
* Qu. procella. W. W.
Gratulatio Regi. 517
Consensus agnoscit tuum jus,
Officium proprium fatetur,
'Rex vivat' ultro personat omnia;
Vox ilia totam sola per Angliam
Auditur; ut sola audiatur,
Continue replicatur echo.
Qui flagrat ardor pectore civium,
Testantur altse perspicuo strues, 70
Regnare non passae tenebras,
Te profugam referente lucem.
Campanulse non immemores sui
Quod imminebat martyrii, sonis —
Nos aemulantur: ne liquentur
Motibus immodicis, veremur,
Clangore non jam mortifero minax
Accendit iras buccina Martias,
Subinde semper provocabit
Pacifico strepitu quietem. 80
Quin et trisulci fulminis semula
Ministra lethi macbina, fulgura
Jucunda spirans, ore blandam
Detonat innocuo salutem.
Incedit agmen purpureum, senes,
Quels plurimos gratissimus hie dies
Annos reduxit; quels fugat^
Canitie revirescit setas.
Et membra prisons pigra calor rapit,
Ducunt vietis poplitibus choros, 90
Sub rege tanto quisque vitse
Nestoreum sibi sperat sevum:
Vidisse vobis tempera sufficit
Tam Iseta, patres; tradite posteris
Fruenda, quos funesta duri
Secula progenuere fern.
518 Sparsa qucedam Poemata.
Quels flos juventse corporis integras
Yires ministrat, queis animi pares,
Plenam voluptatem beati
Percipiant sapiantque regni. roo
Sed quo catervas virgineas traliit
Vis immodestse Isetitise? reor
Amore regem deperire,
Ulla nee abnueret maritum.
At splendid 88 miracula maxima
Pompse superbos conspice milites,
Victos agentes se in triumphum,
Quod fuerint superati, ovantes.
Conspirat omnis plausibus impigris
Ac certat ordo; mentis et indices no
Expertus omnes exprimendse
Organa plura deesse mseret.
Nee vana gentem brutaque gaudia
Jactant furenti sydere percitam,
Mercede summa gratulantur,
Eximia ratione ducti.
, Pungit recurrens praeteriti mali
Sensus, futuri spes acuit boni,
Ac fortior vis preepotenti
Dulcis amor stimulo lacessit, 120
Cui mille flammas conciliant faces:
Prseclara stirpis nobilitas, genus
Illustrium quo prisca regum
Stemmata consociata fulgent:
Quo neminem regnante pudet regi,
Ut nee gubernanti Jovi coelites
Servire, dum prolem gigantes
Terrigenam dominos recusant.
Quae celsior natalibus eminet
Virtus, faventis progenies poli, 130
Gratulatio Regi, 519
Alumna dedignantis, astris
Mitibus orta, probata saevis :
Fortuna quam non terruit aspera,
Nee dura fati fregit iniquitas, ^
Adversa eonstanter ferendo,
Prospera quae meruit refertque.
Quis nescit insignem sapientiam,
Benignitatem, justitiam, fidem,
Quas grata lingua consonant!
Fama minor merit o celebrat? 140
Sis quanta Divum cura, periculis
Tantis superstes, csedibus ac fugis,
Ostendis, armis impetitus
Hostium et insidiis tuorum.
Tam stirpe clarum, sanguine regium,
Virtutibus tam conspicuum, Deo
Te sic amicum, Carole, ulnis
Suscipit Anglia vestra pronis.
Vult sceptra magni terna vibres patris^,
Virtute sed non sorte pari, suas 150
Injurias in te futuris
Obsequiis reparare gestit.
Tuam obsoletis vulneribus manum
Vult admoveri; te petit unicum
Poeana, pluris pendet illam,
Quam tibi debuerit salutem.
Tridente fluctus non alio sues
Quam Caroline composites cupit,
Te sola dispensante pax est
Belligerse placitura genti. 160
Concussa monstris liseresium fides
Defensionem soUicitat tuam,
Qui jure possis solus illam, et
Inde tuum titulum tueri.
520 Sparsa qiicedam Poemata
Exposcit a te Ecclesia vindice
Vulgi profanis laesa furoribus,
Exuta, conculcata, fracta
Jura, decus, reditus, quietem.
Tecum reverti participes tui
Leges requirunt exilii, fera ut 170
Necessitas exterminetur,
Unica lex, sine lege, nuper.
Festiviori Pierius chorus
Excipiet suum
Regem, parentem, spem, patronum,
Delicium columenque suum:
Cui tot per annos vita precario
Traducta, jugi objecta periculo,
Evasit usque segre superstes
Prseda lupos facilis rapaces. 180
Jam cor refectum spiritus ingruit,
EfFert in auras intrepidum caput,
E mortuo dudum recentem
Concipit ingenio vigorem:
Tutus sub umbra prsesidii tui
Secura musis dulcibus otia
Impendit, baud curans malignae
Invidiam rabiemque plebis.
En plectra docta poUice temperat,
Et voce fausta encomia personat, 190
Lsetumque certatim canoris
Indiciis animum fatetur.
Non qualis olim carmine languido
Turpes tyrannos exciperet, metu
Cogente, fucatisque veros
Laetitiis gemitus recondens.
Quos inter ima classe sedens, rudi
Fretus cameena, non humili tamen
Gratulatio Regi. 521
Accensus affectu, Tonanti
Sospite te pia vota fundo; 200
Quod te reduxit spe citius tua
Nostr^que, contra non superabiles,
Humana si spectamus, ullis
Consiliis operi^sque causas.
Adversus oestrum immane potentise
Armis et iris ac odiis ferae,
Firmaverant quae pertinaces
Ambitio simul et cupido,
Post spes retusas, deciduas opes,
Fractasque tot successibus asperis 210
Vires tuorum, quum nee ultra
Sufficerent animi fideles;
Sudore nullo aut pulvere sordidum,
Nullo madentem sanguine civium,
Nee clade funesta auspicati
Inficiente decus triumpbi;
Solos per hostes de spoliis tuis
Tumultuantes, sestibus ut ratem
Contrariis aurisque tractam
Regna tuos in avita portus. 220
ConserVet idem, dirigat, augeat
Virtute Numen, consiliis, ope
Vitam tuam, mentem, coronam
Incolumem, stabilem, perennem;
Distracta per te regna redintegret,
Concussa firmo robore fulciat^
CoUapsa restauret potente,
Sustineat ruitura, dextr^;
Exhausta per te divite copia
Perfundat, apto digerat ordine 230
Confusa, corruptis nitorem
Eestituat, dubiis quietem:
522 Sparsa qucedam Poemata.
Exulceratas corrigat, asperas
Leni medela mitiget, semulas
Mentes reponat, sedet iras,
Concilietque odiis amores;
ToUat querelas justitia ; fidem
Et veritatem promoveat piam,
Sanctosque mores, quos crearit
Beligione subacta virtus. 240
Et quicquid amplo nomine continet
Felicitas, tecum redeat, tuis
Jussis et exemplis sacratum,
Consiliis opibusque tutum.
Hsec vexet hostes ultio regia
Injuriarum, reddere si volunt
Ipsi, beatos, poenitentes
Ex animo, egregie fideles.
Sic uberes quam pertulimus licet
Fructus reportemus patientise 250
Utrique; tu regno diu, nos
Bege diutius indigentes.
Sic serus, ut nunc, semper habebere
Ad nos reductus, sic reditum tuum
Vincente j)r9esentem profunda
Posteritas recolet triumpho.
Qui plausus intrantem prseiit, comes
Sit possidenti semper, acerbior
Sed exeuntem prosequatur.
Post celeberrima regna, luctus. 260
Illustrissimo Domino Georgio Monk, Regis Restitutori,
Regni Liheratori. Anno 1660.
NEC meritis ingrata tuis, quo vindice spirat,
Et canit, et reducem Carolum, sua gaudia, spectat,
Musa tuum nomen reticebit, magne Georgi;
Quanquam argumenti nimio sub pondere tanti
Succumbat, vestrisque accedat victa triumphis,
Inque tuas laudes vano conamine surgat,
Cui triplicis frontem decorant insignia lauri,
Non uno decerpta solo. Te perfida belli
Victorem, pacisque auctorem, sensit lerne,
Inclyta nascenti tribuens prseludia famre. 10
Indocilis parere, feros agitare tumultus,
Yix reges tolerare suos, justisque reniti
Pridem sueta, jugum didicit perferre Caledon,
Consiliis edocta tuis et fortibus armis.
Nee rigidus dominos ut purgat carduus Anglos,
Exemit spinas virtus tua. MoUibus inde
Imperils quoque corda domas, conjungis amorem
Cum terrore tui, et cogis servire volentes.
Turn fines arctos, inclusas sequore terras,
Imperiumque unum temnens, unumque elementum, 20
Vela dat, et liquidos peragrat tua gloria campos,
Et fluxis infigit aquis non fluxa trophsea.
Terrestres lauros navalis serta coronse
Excipiunt; Batavis praefulgent tempora rostris.
Indomitam gentem, salsseque paludis alumnam
Linquere natales undas, subitamque precari
Vestra coegerunt inyitos fulmina pacem ;
524 Sparsa qucedam Poemata.
Vestra decus regnumque maris victoria nobis
Reddidit, indulsit victis orata secundum
Pax, te dante, locum. Quae te nunc altera, Monke, 30
Laus manet, aut cumulo perfecti accedat honoris?
Post terras undasque manu victrice subactas,
Quod superest quo decertet tua fama theatrum ?
En delubra Deum pecus incolit, hymnus equini
Personat hinnitus, galeatus sacra ministrat
Mystes, stercoreo redolent altaria thure.
Ecce forum claudunt armatse triste cohortes :
Vocem efferre tubae, legesque silere jubentur ;
Curia deseritur sensim nudata; supremum
Nunc caput abscindunt, tum nobiliora recidunt 40
Membra, statim expurgant palpantia viscera, tandem
Vix insecta manet mutilati cauda senatus :
Denique ne tanto quicquam de corpore restet,
Cogitur hsec reptare foras : novet omnis honesti
Ficta licet species, vacuum Bellona fugata?
Justitise captat solium; jus dicitur ense,
Vel juris rapiens scelerata licentia nomen.
Proscribunt, spoliant, mactant impune nocentes.
Quilibet est sine lege reus, pro lege rebellis.
Te pietas aris, Astraea focis, violata 50
Majestas sceptris, liber tas pulsa patronum
Omnibus implorat; clamantibus ore benigno
Annuis, ac opera praestas felice salutem.
Catliolico varias coeuntes agmine sectas,
Queis delere sacerdotes, evertere templa,
Exhaurire sacros reditus, et tollere leges
Unica discordes animos sententia vinxit,
Distrahis ; en profugi divellitur unio fallax
Schismatis, in partes rupta compage feruntur.
Hos ut sint ver^ tremuli, prsecordia solo 60
Inspirante metu, facis ; illos altera regna
Ad Georgium Monk. 525
Spectantes summo jamjam labentia Coelo,
E terris videant pro quinto rege secundum :
Baptistasque novos quo se demergere possint,
Insula, career aquae, liquido ♦munimine sepit.
Quos non contendens acie, nee sanguine fuso
Debellas, nimis est illis impendere cladem.
Sufficit ostentare minas, quod diceris hostis.
Non opus est armis, ubi pugnat fama tremendi
Nominis, aceipiensque vieem prudentia ferri; 70
Nectere docta moras, temeraria ccepta recusans,
Opportuna sequens, miscens virtutibus artes,
Intima non proferre suo nisi tempore sensa,
Adversosque perita suis constringere nodis.
Sic velut exanimes umbras aut ludicra spectra,
Immensas acies gladii fulgore corusei,
Non ictu sternis ; larvas probitatis iniquae
Detegis; immodic^ mentes pietate scelestas
Corrigis, illustras nimio prse lumine caeeas,
Cumque suis tergis animos versos dare cogis. 80
Militiae justse te primum bella magistrum
Agnoseunt ; parere togae, pacemque tueri
Arm a doees, saevos submittis fascibus enses,
Ut tremat armatus sub judice miles inermi.
Ostendis quam non generosum pectus inani
Ambitione tumet, quam magna potentia magno
Est animo minor, inflantem dum turgida vela
Fortunam probitate regis, vim jure coerces;
Nee quantus potes es; quodque es non dicier optas,
Protector patriae ; tibi debita gloria cedat, 90
Assumant titulum qui non meruere tyranni.
Non te furtivis plumis attoUis in altum
Degener, aut falsis humeris aliena coruscat
Purpura, quae mentem rubeat gestantis iniquam.
Quam non dedeceant, aptas diademata fronti ;
526 Sparsa qucedam Poemata.
Das justis manibus sceptrum, quels jura dederunt,
Nascendi sors, et series illustris avorum,
Nee minus excellens generoso sanguine virtus ;
Et cui te nunquam domino servire pudebit.
Hoc unum querimur, quem das simul abripis ilium, loo
Ut vix sit noster rex, totus vester, et ipsi
Quod tribuis regnum meritis ingentibus aufers.
Tu nisi nutantem validis cervicibus axem
Anglicus Alcides, cum se subduxerat Atlas,
Fulcisses, nostri cecidisset regia Coeli,
Pressissetque gravi terras delapsa ruina.
Tu deturbasti per vim fraudesque nefandas
Terrigenas aulee regimen coelestis adeptos,
Sacrilegisque diu vibrantes fulmina dextris
Non sua, restituens Superis extorribus arces no
Sydereas, pulsoque Jovi regalia sceptra.
Multorum capitum fcecundam vestra subegit
Dextra renascentem toties a mortibus hydram
Supremo interitu, ne lingua terreat anguis
Multifida posthac, nee sibila pestifer edat.
Incubuit miseris nova portentosa chimsera,
Puhlica res, privans libertatem, bona, nummos,
Cui torvi facies arsit truculenta leonis,
Plebiscita vomens rugitibus ignea ssevis;
Lascivam tumido referens abdomine capram, 120
Ambitione salax, tetrique libidine lucri;
Immanisque feri suberat cui cauda draconis,
Iris ac odiis ac viro decolor atro.
Belleroplion noster, nosterque Georgius, ilium
Sanctior invictse domuisti viribus hastao.
Historiae committatur si fabula vestrae,
Plura sub aspectus nostros se monstra tulerunt
Victa tibi, quam dicta illi; nee fingitur ullus
Quo tu non major fueris, ut verier, lieros.
Ad Gem^gium Monk, 527
Immortale decus secli, fortissime vindex 130
Justitise; simul imperii fidissima norma
Obsequiique ; stator regni divine mentis,
Vive diu patriae cliarus, patria3que parenti :
Sit tibi promeriti diuturnus fructus honoris ;
Vitam virtuti prolixam, laudibus annos
Exsequa; tumulo scribatur Miles honestus.
In Ohitit7n Henrici Duels Glocestrensis et Maricc
Principis Arausionensis, 1660.
KAPOAIAAI ^loi, lep^g /SXaa-Tfj/uLara pl^rjg
J^eSva, KXvTog Kovpog Kai y^aplea-aa Koptj-
KoUjOO?, €^9 eXirh TrevOtjjUid re TrarpiSog a^rjg,
T^? (f>do9 ijuLcpoeu, t5? TToOog aXytvoeig.
M.dX\ov oXov k6(TJuloio repag Kal Oavjma TreXwpov,
Toco'ot' vireKirpoOewv ijOeaiv ^XikIjjv
'H/3;; fjLev veog mv, aperaig S* ctK/jiaiog dTrda-aig,
Kaf reXeog Trivvraig ev TrpaTrlSecrG-i yepcov
BeXrfO'TO? (ppov€€iv rd SeovTa, Seovra re (ppd^eii/y
Nouj/ jiiev eyjjov Oeiov Kal (rrojuLa /xetX/p^fOJ/*
Oeiov ciTr' ovpavlr}<s (j)vari09 vooVf avToSlSaKTOv,
Jlpdg T dXXoig T€-)^viJov (peyyecri XajuLTrdjULevov
Kat o-TOjULa juL€tXi-)(^LOP, Toa-a-aig yXcocra-coif peov avSaig,
"Oara-aig (pOeyyovrai vvv /Bporol, ol re TraXar
Vevvalog Se (pvrjv, 7rpdo9, Kal Kaprepog ripwg,
EfV dyoprj Trpaog, Kaprepog ev ttoXgiulm,
^A.jUL(pOT6pa(f iSlotg aperag Kaipoicriv aprjpwg,
Totg T e-^Opoig (jyo/Bepog, Toig re (plXoig yXvKcpog'
Efc^o? dpia-TOv e')(coyy aOevog olXkijulov tj /mev eKclvov
^co/marog ev OaXdjULO) J^VTrpiSi /mlcryeT ^'Aptjg.
Kat (TV yvvaiK€it]g, vv/ucptj /SacriXj^iov epvog
J^aXXl(TTtj, dperrjg Seiyjiia (paeivoTarov
^vyevlr] iraa-oov /ixev vireipo-^og ov<Ta yvvaiKoov,
Mop(prjg ayXal'ri, Kal (ppevog evir peirlri'
^A/uL(pOTepcov eiSog re (pvrjv re Xayovcra toki^cov,
^rjTpooov KaXXog, cricippoa-vvtjv Trarepog'
^AktIg-i -^va-rJG-i KaXov (TTiX^ou<ra TrpocrcoTrov,
^v-^rjg XajuLirpoTepov S^ ejmcppovi /mapiixapuyy
'^OjuLjuLara ratg eXKOva-a /SpoTcov repirova-a Te, T^oe
^TTOiyjuLevr] avOpooTroov ^Sofxevag KpaSiag-
In Ohitum Frincipum. 529
TLoTVia AupiaKOv yvvrj fjyejuovtjog ayavov,
AvpiaKov fJLi^Trjp Sia KaXov OaXeos'
liIi(TTfj ^eivoSoKog /3aa'iXf}o9 ojULaljmovog, avSpwi/
^evyovTog ^eipa? yriyevecov avo/uLovg'
^'AWtj ^HXeKTpr], Ovydrtjp ^Ayajme/uLvovos aXXou,
KaJ iJ.eToyo<s Koivrj^ ckSikov eva-e^lrj^'
^€v, TTOiovi Oavaros /cXeVr?;? KaKoiXTj-^avo^ ^julcov
Qrjcravpovg aperrjg ripiracre koi croipirjgl
^Hi'Oeov jULev apicTTOV, aSeXcpop virrjKOOv, vlov,
^eXTLO-Ttjv re Kacriv, /mtjrepa) Ouyarepa.
"Aixfjcrev SiTTov TroXvavOea OaXXov acopov
M.oipa, (TiSijpeiM fjLaivojuiii/}] SpeTrdvM,
BperraviKOio Svco TrepiKaXXea Svvov oXvjulttov
''Aarrpa, ra vv^ crrvyeprj, Xvypos €Kpu\^e ^ocpog.
Uoog ajuifjiiv SiirXrju (pOdpep eXTrlSa vovcro^ awocppa^,
IS^covvjUiog yXdHxTcrrj vovcros ev *^XXaSiKrj ;
'^Ayvooa-Tog ^ol^cp vov(to9 Kal iraicrl iraXaLwv
^ItjTpwv lepotg, e'lOe Ka\ ^juerepoi^'
^vfia KaKov KOdfxoio yepovro?, vov(ro9 avovcro^,
MaXXoi/ XevyaXerj vovctiSloov ayeXtj*
^ovariSlwv oXocov crrparo'S acnrero?, eig eva ra'^Oeh
Kat jSiov iccrv/mevcog eig ci/a /mapvajuLevog.
*r2 Seive KpOKoSeiXe Tvyrj, /cXa/oucra SicoKetg,
AvcTT^vovg KT6iv€ig 0)9 iXeovca /Sporovg'
^elSeaL aOXovvrcov, (pOelpeig vLKwvrag avaKTag,
Aovrag t evjuLevecriv (rcoa-rpa irpeirovra OeoiS'
Ef? ai'Sriv Tre/uLTreis areipavovfxeva Kpara, Opidin/Boig
'Eyw/x/^aca racfyag, aXyea -^apiuLoa-vpais'
EfVaX/of? arco^eig ivl Kv/ULacri TrovTOTropovvra?,
'Ei; IUL€(T<TM KXv^eig a-co^ojuivovg Xijuevi.
Aiel TGKva (pvyeiv /SacriX^ia KepSiov eirj,
Ef? cj)6ov€pt]v yaiav /un^Trore vevcroimevovg'
^ovvov Tvju/3op eScoKC (piXi]u €19 TrarplSa v6(TT09'
Ov TOV ^^P OIKOL TOV TOTTOl', CiXXct 6aV€lV.
J. B. G. L. P.
B. VOL. IX. 34
E L E G I j/E
in eorundem Ohitum, Anno 1660.
I.
TTNDE novi gemitus, tragicae suspiria scenae,
^ Quam modo festivi perstrepuere chori?
Quod vultus repetit nubes infausta serenos,
Quod redit in siccas lachryma pulsa genas?
iHira quod urgemus renovatis fata querelis,
Damnamus, nuper qui placuere, Deos?
O miras, miserasque vices ! quam fluxa voluptas
Est hominum, fallax gloria, vita fugax !
Quam subito fortuna ferox torrentia luctu
Gaudia, spes tumidas, vota superba premit! lo
Vi facili nobis declinant prospera nutu,
Ut nimi4 proprii ponderis alta ruunt !
Languescunt fugitiva brevi solatia, tentat
Nostra recrudescens vulnera prisca dolor !
Augustos umbris feralibus ecce cupressus
Atra tegit victrix quos modo palma lares ;
Funera succedunt Isetis invisa triumphis,
Proque alacri plausu nsenia dira sonat.
Protinus inficitur piceo nova purpura fuco;
Pegia fit, posito nomine, nigra domus: 20
Nigra nee immerito, lugubri tincta colore
Bis, radiis gemini syderis orba domus :
Quorum splendorem Parcoe spectare malignae,
Nee rutilum poterant Dii tolerare jubar.
Vix adversarum spissa caligine rerum
In nitidum juvenes emicuere diem,
In Obitum Principum. 531
Auroram reducem primeeque crepuscula lucis
Mors importuna lurida nocte premit.
Exilii post longa molesti tsedia, dulcis
In patriae charum cum rediere sinum. 30
Excipit amplexu redeuntes Anglia ssevo :
Dicta quidem multa est, sed data nulla salus.
Gallia quos salvos dimisit inhospita, quamvis
In consanguineos non satis aequa suos;
Nobisque incolumes Hispanus reddidit, etsi
Antiquus nostri nominis hostis erat ;
Nee bellum Isesit, nee sors adversa, nee aer
Belgicus, sequorei fsex malesana salis;
Durior Hispanis, Gallis immitior, ense
Saevior, adversa sorte severa magis, 40
Batavicoque vapore malignior Anglia mater,
Nee mater tamen, at sseva noverca necat.
Vix eluctatas iratis fluctibus ipso
In portu fallax devorat unda rates :
Vixque novae degustata dulcedine sortis,
Lubrica de cupidis faucibus esca cadit.
Pro reditu fausto solennia vota ferentes,
Proque sua placidis vota salute Deis,
Ipsis e templis, ipsis avellit ab aris,
Et rapit ad Stygios mors inopina lacus. 50
In mediis detrudit ad infera regna triumphis ;
Ultima vox illis^ dum moriuntur, ovat.
Scilicet ostendit, non dat fortuna secundas
Res, donisque suis non sinit ipsa frui.
II.
At tu, chare Puer, sic te tua nominat setas,
Quem possit virtus jure vocare senem ;
Quo subitos gressus, ac in quas dirigis oras,
Contentus patrium vix tetigisse solum ?
34—2
532 Sparsa qucedam Poemdta,
Cur hac de causa tantum rediisse videris,
Ut tumuli posses hie reperire locum ? 60
Nunquid apud Gallos et Belgas ducere vitam,
Sub nostro tantum convenit axe mori ?
An piget ingratis ultra te credere terris,
Nee tibi vel ridens Anglia nostra placet?
Quid reduces abigis plausus, reprimisque triumphos,
Nostraque funestas gaudia, sseve puer?
Respice divini pro te suspiria Regis,
Quam te moeroris plenus abire videt!
Novit enim quanto regni consorte carebit,
Resque manu valid4, mente sagace suae. 70
Illius sit summa licet sapientia, vestri
Consilii certam saepe requiret opem;
Nee tanti regnare putat, nisi sospite charo
Fratre : tui pretium reddere regna velit.
Te sine, se credit fatis melioribus usum,
Quando tui compos exulis exul erat :
Teque suis socium bellis, sociumque triumphis
Fortis Jacobi vis animosa petit.
Ecce etiam in nostras oras modo regia Mater
Advenit, officiis excipienda tuis. 80
Nee tecum nobis pulctiras avelle sorores,
Neutra volet sine te nympha manere domi :
Altera te subito vel ad infera regna sequetur,
Altera se Gallis te moriente dabit.
Nee desolatae patriae solennia vota,
Proque tua calidas sperne salute preces;
Ilia tui dotes animi miratur amatque ;
Indolis eximiam spem fovet ilia tuae ;
Et languet, tantique nequit perferre dolorem
Vulneris, en tecum ceu moritura jacet ! 90
hi Ohitttm Princvpum. 533
III.
Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bello
Dextera, mens suminis, formaque, digna Deis !
In tenero pi etas non expugnabilis 03 vo,
Hostili quamvis soepe petita manu.
Gratia cui supplex, et torva potentia regum,
Et rigidoe Martis succubiiere minae;
Quando tuos humeros Latialis purpura nuper,
Et caput ambivit rubra tiara tuum.
Sed tenuem hsec tristemque fugit victoria Musam,
Non banc Melpomene dicere nostra potest. loo
Gesta pio puero miranda volumine justo,
Sanctaque bella canet Calliopeia chelys.
Cum vita pietas increbuit, ahna venustas,
Et probitas morum, nee temerata fides ;
In dubiis rebus toties spectata, periclis
Augusto fratri mille probata fides;
Cui comes indomitoB fortis constantia mentis,
Et virtus animi Martia jugis erat.
Testis erit, vidit nuper qui bella gerentem,
Scaldis, et attonitis protinus hsesit aquis: no
Martis ut intrepidus subiit discrimina, qualis
Exarsit pectus per juvenile calor!
-^mulus ut pugnacis erat fidusque Jacobi
Omnia per belli dura pericla comes !
Scilicet ingenii placidi suavissima tanta
Conjungi bonitas cum feritate potest,
Quseque venit canis prudentia rara capillis,
Contigit imberbi prodigiosa genso;
Ardua quse caperet sinuosi aenigmata regni,
Sciret quid credi debuit, et quid agi. 120
Dicentis stupuit quoties ad verba senatus?
Vixque pares illi se rubuere patres.
534 Sparsa quwdam Foemata.
Accessit quoque naturae doctrina benignae,
Artibus ingenii divitis auxit opes.
Calluit innumeras linguas, licet omnia dulci
Unius suad4 flectere corda potens.
Quid decus egregiae frontis, vultusque sereni
Lumina, purpureo tincta pudore, canam,
Sistere quae rigidam sortem fatumque morari,
Et triplices possent conciliare Deas? 130
Nil horum digne calamus depingere possit,
Nee lugere satis (conticet ergo) dolor.
IV.
Qualis terrigenAm post impia praelia fratrum,
Et Cceli profugis reddita jura Deis,
Fraterni comes incessit festiva triumphi,
Natalemque adiit cum Jove Juno polum :
Talis, post domitos exangui Marte rebelles,
Kegiaque in rectam sceptra remissa manum,
Fratris ut aspectu placido frueretur ovantis,
Ad patrios rediit regia nympha lares: 140
Nympha decus nostrum, nostras laus unica terrae,
Et matronal] s gloria summa chori ;
Virgo pudens simul ac prudens mulier, pia nata,
Uxor sancta, soror chara, benigna parens.
Gratia cui nivei roseique modestia vultus,
Majestas morum comis, et alma fides,
Nobilitas generis plusquam Junonia, mentis
Palladius vigor, et frontis amoena Venus.
Trans mare quae vexit nostrum cum sanguine nomen,
Quae famam Anglorum protulit atque genus ; 150
Quaeque dedit nostrae specimen venerabile gentis,
Fecit, quam fertur jure beata, fidem ;
Ostenditque orbi virtus, sapientia, forma
Anglica quantillo sit minor angelica.
In Ohitum Principum. 535
Auspice qua viget et longum transmittit in aevum
Belligeram stirpem Nassoviana domus ;
Quae neque tarn veteres aquilas, ac inclyta regni
Csesarei sacr4 sceptra vibrata manu;
Nee libertatis vindex acerrima, regis
Hesperii durum deposuisse jugum; i6o
Nee quas ipsa dedit Belgis quod tractat habenas,
Nee quod tot terris, tot moderatur aquis ;
Quam generi tandem se conjunxisse Britanno
Jactat, et a nostra nobilitate tumet.
Scilicet antiques vincet nunc ilia triumphos,
Plus aliquid virtus stemmatis aucta dabit.
Quantus erit puer Auriaco mode stemmate fulgens,
Quam magnis belli fulmine major avis,
Belgica cui nostras patientia concipit iras,
Nostro Teutonicum sanguine phlegma calet? 170
Natales eras cum tanta reviseret hospes,
Nostrse se sociam Isetitiseque daret,
Complexu cbaro, multd long^que salute,
Lsetis auguriis excipienda fuit;
TVNews
OpenLibrary