(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Theologische studiën"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves bef ore it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



AHbnyA I 



,!*'■ 




'Vju^X.crrl.X'KKl^ y 



.f>o ^'^ y-^"^ Ux^^ 



©arbarö ©ibinttg .Srijool 




ANDOVER-HARVARD THEOLOGIOAL LIBRARY 

MDCCCCX 

CAMBRIDGE, MASSACHUSETTS 



BOUGHT FROM THE FUND 
GIVKN IN MEMORY OF 

RUSHTON DASHWOOD BURR 

Divinity School, Class of 1852 
The gift of Mrs. Burr 




Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Il|e0l0gi0cl|e Ituètëm 



TIJDSCHRIFT 



ONDER REDACTIE 



VAN 



Dr. F. E. DA.UBA.NTON, Dr. F. VAN GHEËL GiLDEMEESTEH, 
Dr. A. J. Th. JONKER, en Dr. C. H. VAN RHUN. 



TWAALFDE JAARGANG. 



>€55=Aig:5:g>OO^S:55£Atf^^^ 



Uteboht, — KiMivK & Zoov. — 1894. 



Digitized by LjOOQ IC 



AinJOTER-HARVARD 
ilBOLOQICAL liBRARY 

FEB 1 5 1915 

TïARVA.Pn 
j PiviKiTY School 

I N H O r D. 



Bit. 

J. M. S. Baljon, Het Evangelie van Petrus 1 

J. M. S. Bal JOH, De Openbaring van Petras 35 

Boekbeoordeelingen 49 

Dr. G. Wildeboer, De Letterkunde des Ouden Yerbondf naar de tqdsorde 
van haar ontstaan, door H. Zeydner. 

J. M. S. Ba^on, Inleiding op de Boeken des Nieuwen Yerbonds, hoofd- 
^k^Ö^ bewerkt taviar bet „tjdbrbuch der Einleitnng in das Neue Testament*^ 
van Dr. B. Weiëé, door C. H. van Rhgn. 

A. Klopper, Der Brief des Apostels Paulus an die Philipper, door G. H. 
van Rhijn. 

Theod. 2^bn, Skizzen aus dem Leben der Alten Rirche, Erlangen 1894 , 
door G. H. van Rh\jn. 

Inhoud van Tijdschriften 85 

A. Ybbkoüw, Christus beteekenis voor de hedendaagsche God» 
'geleerdheid (I) 89 

Boekbeoordeelingen 182 

Sociale Moraal in preek en schets van Paul Walther. Vertaald door 
S. Ulfers, door A. J. Th. Jonker. 

Eene belangryke apologie van de Christelgk Wereldbeschouwing, door 
H. Bavinck. 

F. E. DaubantoB, Yma. . 153 

Artur Schopenhauer. De vier Hoeksteenen der wereld en haar Bouw- 
meester. 

Darwin en Schopenhauer. Natuurkunde en Bovennatuurkunde door Dr. 
H. M. Duparc. 

Seved Ribbing. Met wie mag men trouwen? 

Gisbertus Yoetius door A. G. Duker. Jeugd en Academiejaren, 1589—1611. 

Ernst Wilhelm Hengstenberg. Sein Leben und Wirken nach gedruckten 
und ungei^rückten Qüeïló'n dargéltèlt Vön Johannes Baéhtóanti. Nach J. 
Bachmann's Tode dargestellt von Th. Schmalenbach. 

Tempi passati (1840 A 1858). Nouvelle édition par Ad. Schaeffer. 



Digitized by 



Google 



Bit. 

De christelijke G'eloolTslèer. Handboek voor Middelbaar Oudë^i^ijs en 
ëi^én onderzoek door Br. J. J. van Toorenénbei geA. 2é uitgave. 

Het onderwas in de Zeèékundè van Prof. Abraham Koenen door H. IJ. 
Groenewegen. 

De Bijbel Toor kinderen door J. H. Gunning JHz. Afl. 1. 

Leitfaden für den Religionsunterricht in der Fortbildungsschule , zugleich 
ein Hilfsbuch für den Coufirmandenuuterricht und die kirchlichen Kate- 
chismusunterredungen , auch für Leitér von Jünglingsvereinen. Auf Yer- 
anlassung hérausigegèben ton Dr. Eilist Siedel. Zweite Auflage 

Onze plichten, door J Th. de Visser. 

Offener Brief an den hochwürdigsten Bischof von Trier, Herrn D. Korum 
von Willibald Beyslag. 

Bescheid an den bischöÜichen Seminar-professor in Trier, Herrn Dr. 
Ëinig, in Sachen meines offehen Briefes an Hérrii Bischof Di. Kot*um, 
von Willibald Beyslag. 

Inhoud van Tijdschriften 176 

A. YtïtKOirw, Christus t/n de Ohristeliike €k>dgeleerd- 

heid. (II) 181 

F. £. Daubaitton, De Jongste Kederlandsclie Vertaling 

Yan Het Nieuwe Testament 231 

Boëkbeoordéelittgen 277 

Het Herstel van Israël in het Perzische l^ijdvak, eéné studie van JDr. 
W. H. Kosters, door G, Wildeboer. 

The Triple Tradition of the Exodus, by Benj. \V. Bacon, door G. 
Wildeboer 

A. J. Th. Jonker j De beteekenis van de nieuwste beschou- 
wingen over erfelijkheid en toerekènbaarheid YO<Mr den 
die^tor Tati fa^ Bt^geliei . ^ ..;;... . 291 

H. Ernst, Is het woord XuTpov (Matth. 20: 28) in jüH- 

dischen of ethischen zin te y^staaHp $23 

fi. H. YAK LBWWftir, „Ststoria réVetatVEmifi*' of ^l%cN>logia 
biblica"P (Éen èHci/dapai^f^ch tfa&g^stuk) ..... 348 

Èbekbeoordeelingen dsS 

Gesammelte Abhandlungen zur biblischen Wissenschaft von Dr. Abra- 
ham Kuenen. Aus dem HoUandischen übersetzt von R. Budde. door J. J. 
P. Valeton Jr. 

Handkommentar z. Alten Testament. In Verbindung mit anderen Fach- 
gelehrten herausgegeben von I>. W. Nowack. 

Friedrich Spitta, Zur Geschichte und Litteratur des Urchristenthums, 
Erster Band, door C. H. van Rbyn. 

Rritisch-exegetischer Kommentar über das Neue Testament begründet 
von H. A. W. Meyer. 

Das Johannes-Evangelium. Achtste Aufl. neu bearbeilet von Dr. B. Weiss. 



Digitized by 



Google 



!▼ INHOUD. 

Bic. 

Die Briefe Pauli au Timotheua uud Tilus. Neu bearbeitet von Dr. B. 
Weiss. Sechtsle, Aufl. besorgt vou Lic. Joh. Weiss., door C. H. vau Rhijn. 

J. A. C. van Leeuwen, De. Joodsche achtergrond van den Brief aan de 
Romeinen, door C. H. van Rhijn. 

Inhoud van Tijdschriften , . . 388 

J. M. S. Baljok, De brief \kn Jakobus 393 

G. W. Stemler, Het verba^d van 1 Petr. 3:8—9:6. . 409 
Qt. W. Stbmlër, De rentmeester en aijn heer. Luk. 

16:1—9 ' . 414 

F. E. Daübanton, Varia . . . . . . . . . . . ,. 301 

. Biblische unci .Kirph^nhiatorisphe, Studiën von O. Zöckler. 

Die Jugend Ziuz^ndoris . im Lichte,; ganz neuer Quellen vqn Encomaf 
Ernst von Natzmer. 

Die theologische Einzelschule im Verhaltniss zur ^vaugelischen Èirche. 
Ausschnitte aus der Geschichte der neuesten Theologie. Mit besondere 
Rücksicht auf die jungritschl'sche Schule und die Streitigkeiten ueber das 
liturgische Bekenntniss von Friedrich Nippold. 2 B. 

Uitlegkundige Wenken. Korte aanteekeningen op den brief van den 
Apostel Paulus aan de Ephesiêrs (1S92); op de brieven van den Apostel 
Paulus aan Timotheüs (1893) door Dr. A. H. De Hartog. 

Der Weg zur ewigen Jugend. Lebensweisheit für Jünglinge. Auf Ver- 
langen in Druck gegeben von Dr. Ernst Siedel, Pfarrer em. Zwreite Auflage. 
Verlag von Justus Naumann's BucHhahdlung (L. Ungelenck). 

, Nachklange £|us dem Heiligthum. Predigien ueber die Evangeliën des 
Kirchenjahres in der Kirche zu Tharandt gehalten und auf Verlangen in 
Druck gegeben von Dr. Ernst Siedel. 

De Rum-Serams op Nieuw-Guiuea of het Hinduisme in het Oosten van 
onzen Archipel door Dr. D. W. Horst. 

Iets over de pauselijke transsubstantiatién door een onpartijdig Anti- 
Pausgezinde. 

Twintig Koralen van J. S. Bach voor gemengd koor, orgel of piano. 

KoUewijn's Algemeene Wereldgeschiedenis voor Huis en School 

Berenice. Historische roman uit den t\jd van de verwoesting van Jeru- 
zalem. Naar het Duitsch van Vollratt Schumacher door Dr. A. Halberstadt 

Inhoud van Tydschriften 426 



Digitized by LjOOQ IC 



Het Eyangelie Tan Petrus. 



In de „Mémoires publiés par les membres de la mission 
archéologique frangaise au Caire t. IX , fase. I (Paris , Leroux 
1892) gaf W. Bouriant een handschrift uit, dat in den winter 
van 1886, 1887 door Fransche oudheidkundigen bij hunne 
opgravingen te Akhmim, het vroegere Panopolis in Opper- 
Egypte, in het graf van eenen Eoptischen monnik was ge- 
vonden. Deze codex, van perkament vervaardigd, bevatte 
een fragment van het evangelie van Petrus, een stuk van 
Petrus' openbaring , een vijfde gedeelte van het boek Henoch 
in den Griekschen tekst en eindelijk twee bladzijden, die 
een fragment behelzen van een martjrium van den heiligen 
Julianus. Oeze codex, volgens het oordeel van V. Gebhardt 
uit de 8® eeuw na Christus afkomstig, wordt tegenwoordig 
in het museum te Gizeh bij Cairo bewaard. De uitgaaf van 
Bouriant was niet nauwkeurig. De transscriptie had nauw- 
keuriger kunnen zijn. Veel bijzonders deelde hij over den 
gevonden schat niet mede. Klaarblijkelijk wilde de Egypto- 
loog Bouriant het nader onderzoek van den codex aan 
Theologen overlaten. Eene uitgaaf in lichtdruk van den ge- 
noemden codex op 34 platen kwam in de pas aangehaalde 
„Mémoires etc." uit in 1893. De titel luidt: „Répróduction 
en héliogravure du manuscrit d'Énoch et des écrits attribués 
a saint Pierre, avec introduction de M. A. Lods." Van de 
hand van den Berlijnschen geleerde O. V. Gebhardt kwam 
uit „Das Evangelium und die Apokalypse des Petrus. Die 
neuentdeckten Bruchstttcke nach einer Photographie der 

1 



Digitized by 



Google 



Handschrift zu Gizeh in Lichtdruck herausgegeben'', Leipzig 
Hinrichsche Buchhandlung , 1893. 

Niet zoodra was de codex bekend geworden, of tal yan 
geleerden onderzocht den inhoud zeer nauwkeurig en gaf 
hem uit. Vooral moeten hier genoemd worden Hamack, 
die eerst in de Koninklijke Pruisische Akademie van Weten- 
schappen te Berlijn over de Petrusfragmenten sprak in de 
zittingen van 3 en 10 Nov. 1892 en die daarna in de „Texte 
und Untersuchungen zur Geschichte der altchristlichen Lite- 
ratur" uitgaf ,,B^u<^bstücke des Eyangeliums und der Apoka- 
lypse des Petrus", waarvan kort na het verschijnen eene 
tweede en vermeerderde uitgaaf in 1893 uitkwam. Harnack 
geeft daarin den tekst en de vertaling van het evangelie en 
de openbaring van Petrus met belangrijke opmerkingen en 
toevoegsels ter verklaring van den tekst en ter bepaling van 
plaats en tijd van vervaardiging. Vooral staat Harnack stil 
bij de kwestie, of het Petrus-evangelie het evangelie is, dat 
Justinus Martyr, dat de Didascalia en de Didache gebruikten 
en welke verhouding bestaat tusschen het evangelie van Petrus 
en de canonieke evangeliën. Harnack hield het evangelie 
van Petrus voor jonger dan onze canonieke evangeliën en 
meende, dat de schrijver bekend was met het evangelie van 
Markus , ook met het daarvan verloren gegane slot Al stohd 
ons evangelie het dichtst bij Mattheüs, daarom is niet zeker, 
dat het het evangelie van Mattheüs heeft gekend. 

Misschien vulde Petrus een bericht aan, mede door Mat- 
theüs geraadpleegd. In dezelfde verhouding zal Petrus tegen- 
over Lukas gestaan hebben. Mogelijk is, dat Petrus het 
vierde evangelie gekend heeft. Doch met zekerheid valt 
dienaangaande niets te beslissen. De pericoop over de over- 
spelige vrouw zou uit het evangelie van Petrus in het evan- 
gelie van Johannes gekomen zijn. 

Interessant is eveneens de uitgaaf van het evangelie en de 
Apocalypse van Petrus door Robinson en James , twee ge- 
leerden te Cambridge. Hun boek draagt dit opschrift: „The 
gospel according to Peter and the Revelation of Peter. Two 
lectures on the newly recovered fragments together with the 



Digitized by 



Google 



Greek texts (London, C. J. Clay and Sons 1892). Eene 
tweede uitgaaf van dit werk, ook nog in 1892 verschenen, 
is geheel aan de eerste gelijk. Deze Ëngelsche geleerden 
slaan de waarde van ons evangelie voor de kennis van het 
oudste Christendom niet hoog aan en meenen , dat uit het 
evangelie van Petrus blijkt, hoe vrij men in het begin der 
tweede eeuw deze evangeliën gebruikte , ze besnoeide of ver- 
meerderde , al naardat het den bewerker geschikt voorkwam. 

De uitgever van den lichtdruk in de „Memoires publiés 
par les membres etc", A. Lods , had reeds in 1892 een boek 
geschreven „Evangelii secundum Petrum et Petri Apocalyp- 
seos quae supersunt ad fidem codicis in Aegypto nuper 
inventi, cum latina versione et dissertatione critica" (Parisiis 
apud E. Leroux), welk boek later omgewerkt werd in 
„L'Evangile et l'Apocalypse de Pierre'* par A. Lods, 1893. 
Zeer uitvoerig vermeldt Lods wat de oude getuigen over dit 
geschrift berichten. Volgens dezen geleerde kent Petrus 
Markus en Mattheüs en neemt van hen over. Bij Lukas 
denkt hij aan eene gemeenschappelijke bron. Johannes zou 
door Petrus niet nagevolgd zijn. Ook in ons vaderland trok- 
ken het evangelie en de apocalypse van Petrus spoedig de 
aandacht van velen. Dr. W. H. van de Sande Bakhuyzen 
sprak over het fragment van het evangelie van Petrus in de 
Koninklijke Akademie van Wetenschappen van 1893 en gaf 
zijne studie uit in de verslagen en mededeelingen dier Aka- 
demie. Dr. V. d. S. B. bestrijdt het docetisch karakter, dat 
sommigen aan het evangelie van Petrus toekennen. Hij vindt 
niet onaannemelijk, dat Petrus Mattheüs, Markus en Johannes 
gekend heeft. Daarenboven evenwel zou Petrus uit andere 
bronnen geput hebben. Dr. V. d. S. B. geeft den tekst 
met verbeteringen uit. 

Dr. W. Francken (Geloof en Vrijheid, 1893, 2) vertaalt het 
evangelie van Petrus en wijst op de hooge waarde onzer canonieke 
evangeliën boven een evangelie van Petrus. Hij vermeldt met 
instemming het gevoelen van een scherpzinnig theoloog, dat 
het evangelie van Petrus een namaaksel zou zijn van iemand , 
die in de oudheid wel van een evangelie van Petrus gespro- 

1* 

Digitized by LjOOQ IC 



ken vond, maar het nergens ontdekte. Dr. Francken ver- 
werpt dus de identiteit van ons evangelie met de gegevens 
dienaangaande van de Christelijke oudheid. Dr. Maronier 
onderhield de lezers van de „Hervorming" over de Petrus- 
fragmenten in de nommers van 11, 18 en 25 Februari 1893. 
Bij de firma Brill te liciden bezorgde Prof. Van Manen eene 
uitgaaf van het evangelie van Petrus en in de afleveringen 
van Mei, Juli en September van het Theologisch Tijdschrift 
van 1893 sprak Prof. Van Manen zeer uitvoerig over de 
literatuur over zijn onderwerp, over de uitwendigen getuigen 
van het evangelie van Petrus en over den inhoud, welken hij 
zelfstandig en onafhankelijk van de canonieke evangeliën 
aan zijne kritiek onderwierp. Volgens den Leidschen Hoogl. 
is het fragment van het evangelie van Petrus van groote 
waarde en brengt ons dichter dan de canonieke evangeliën 
bij het oudste evangelie, waarvan deze boeken, ja rijkere <en 
schoonere, maar toch jongere bewerkingen zijn. Voor onze 
kennis van het oudste evangelie heeft het zeer groote waarde, 
èn om hetgeen wij daaruit ons hier voorgelegd zien, èn om 
de wenken ons tevens stilzwijgend gegeven, waardoor wij 
ons niet zonder vrucht zullen kunnen laten leiden bij het zoo 
mogelijk verder opsporen van den inhoud dier merkwaardige 
oorkonden, waarop volgende schrijvers van evangeliën heb- 
ben voortgebouwd. Het kruiswoord , dat Petrus vermeldt , 
)5 ióvx/zlg f40v VI ivvxf^k f40v xxTiK£i\l/ig /zs zou Petrus in eenen 
ouderen en meer oorspronkelijken vorm bewaard hebben dan 
Mattheüs (27 : 46 êsé fjt^ov isé (j^ou) en Markus (15 : 34 o ésic 
fjLov o isóc [jLOv) en de sterfdag van Jezus zou volgens Petrus 
niet Vrijdag, maar Donderdag geweest zijn, wat volgens 
Prof. Van Manen ook juister is dan de gegevens der canonieke 
evangeliën, die trouwens sporen genoeg van de oude over- 
levering aangaande Jezus' sterfdag bewaard zouden hebben. 
Onze geleerde hecht er groote waarde aan, dat Petrus bijna 
altijd van „den Heer" spreekt, wanneer hij Jezus bedoelt. 
Slechts viermaal wordt Jezus bij Petrus Zoon Gods genoemd , 
nooit J&ius of Christus y ook niet Zoon des menschen. Dit 
laatste kan ons niet verbazen , daar volgens Prof. Van Manen 



Digitized by 



Google 



en diens leerling Dr. H. L. Oort (De uitdrukking o vloc; tou 
ivipooTTov in het N. T., Leiden, E. J. Brill 1893) Jezus zich 
nooit Zoon des menschen genoemd heeft en deze uitdrukking 
eerst door de apocalyptische letterkunde in de evangelie- 
geschiedenis gekomen is. De benaming de Heer is volgens 
Prof. Van Manen ook oorspronkelijker dan de benamingen 
van Jezus in onze canonieke evangeliën. Petrus gebruikte, 
naar het schijnt, een Hebreeuwsch evangelie, hetzij in den 
oorspronkelijken tekst, hetzij in eene Grieksche vertaling, 
waarbij het niet noodzakelijk is te denken aan eene woorde- 
lijke overzetting. In ieder geval was deze bewerking van het 
oude „evangelie" eene andere dan die het gemeenschappelijk 
uitgangspunt van onze Nieuw-Testamentische evangeliën, met 
name van de synoptische heeten mag , al wijst deze zoo goed 
als gene terug op hetzelfde oorspronkelijke werk. De hoofd- 
bestanddeelen van dat oudste evangelie zouden geweest zijn 
Jezus' komst, lijden en opstanding en zouden een stichtelijk 
leerstellig en niet een geschiedkundig karakter hebben ge- 
dragen. Justinus heeft volgens Van Manen het evangelie 
van Petrus gekend en gebruikt (bl. 55Ö). Van de Didache 
is het zeer waarschijnlijk. Bij Ignatius is het nauwelijks 
twijfelachtig, of hij heeft onzen Petrus gekend en gebruikt. 
Polycarpus beriep zich in zijn begeleidend schrijven aan de 
Filippiërs op onze canonieke evangeliën en heeft zich mis- 
schien ook bij voorkeur aan Petrus gehouden. Barnabas 
(bl. 557) heeft zijne kennis van de evangeliegeschiedenis, zoo 
niet uitsluitend, dan toch doorloopend en bij voorkeur uit 
het evangelie van Petrus geput. Wat betreft Clemens Ro- 
manus als schrijver van den eersten brief aan de Korinthiërs , 
kan slechts de mogelijkheid eener gelijke verhouding worden 
erkend. De vraag, of Aristides in zijne Pleitrede van ons 
evangelie gebruik heeft gemaakt, kan niet met beslistheid 
worden beantwoord. Hier geldt een „Non liquet" (bl. 559). 
Verwantschap ontdekte Prof. Van Manen ook tusschen Petrus 
en het door „Paulus" gebruikte evangelie (bl. 559 , 560) , ja 
zelfs ziet hij overeenstemming tusschen Petrus en Johannes, 
den schrijver der Openbaring. Ons evangelie beeft ook blijk- 



Digitized by 



Google 



baar te Rossus in Gilicië (zie Easebius, H. E. YI, 16) en in 
Egypte, waar de codex geyonden werd , vele lezers geyonden. 

Dr. Rovers schreef een artikel over het evangelie van 
Petrus, getiteld „Eene nieuwe ontdekking" (Bibl voor Mod. 
Theol. en Lett. XDI (1893), bl. 605—620. 

De laatste theologische verhandeling over ons evangelie, 
die door een in Nederland werkzaam theoloog geschreven 
werd, was die van den Amsterdamschen HoogL Yölter, 
„Petrusevangelium oder Aegypterevangelium? Eine Frage be- 
züglich des neuentdeckten Evangelienfragments", uitgegeven 
te Tübingen 1893. Deze Hoogl. houdt het evangeUe voor 
eene bewerking van een oorspronkelijk geschrift Het oor- 
spronkelijke zou docetisch en tamelijk oud zijn, geschreven 
in eenen tijd , toen onze evangeliën nog geen autoriteit had- 
den. De schrijver wil een zelfstandig verhaal geven. Hij 
laat weg wat in de canonieke evangeUën staat en geeft veel 
wat eene ontwikkeling is van enkele in onze evangeliën be- 
waarde trekken. Völter ziet in het oorspronkelijk evangelie 
van Petrus twee bedoelingen of „tendenzen" 1« de anti- 
Judaïstische , derhalve de nationale en 2^ de apologetische, 
Jezus als den Zoon van God aan te wijzen , waarvoor bijzonder 
docetische trekken dienen. Juist omdat Jezus niet in staat 
was te lijden, heeft Hij zichzelven als Zoon van God ge- 
openbaard. Met Zahn vat Yölter het drenken als vergiftiging 
op en verklaart ivBXvicpévi van den terugkeer der goddelijke 
lifvxfjLn; naar den hemel. Vss. 6 enz. bij het verhaal van de 
bespotting van Jezus zou „Sapientia" 2, 10 etc. den schrijver 
voor oogen gestaan hebben en (rvpufiev zou overeenkomstig 
KccTCiivvx(rTêvffooiu,€v Sap. 2 : 10 beteekenen: laat ons met geweld 
nemen. De latere toevoegsels (3, 5», 11 — 13, 21 — 24, 36, 
37b, 39 — 42, 52 — 54, 56^) zouden eene andere Christologie 
openbaren. In vss. 36 enz. ziet Völter modalistisch monar- 
chianisme. Bamabas en 2 Glem., die beiden volgens Völter 
uit Egypte afkomstig zijn, zouden het evangelie van Petrus 
gekend hebben. Onder de argumenten voor de eenheid van 
bet evangelie van Petrus en het evangelie der Egyptenaren 



Digitized by 



Google 



is het belangrijkste, door Völter van Zahn overgenomen, dat 
het gesprek van Jezus met Salome, dat volgens Clemens 
Alexandrinus in het evangelie der Egyptenaren stond, ook 
in het evangelie van Petrus gestaan heeft (S. 40 u. s. w.). 

Terecht heeft men gezegd, dat aan de echtheid van het 
evangelie van Petrus (en wij voegen er aan toe ook aan de 
echtheid der openbaring van Petrus) niet getwijfeld kan 
worden. Men bedoelt daarmee niet, dat evangelie en open- 
baring het werk van den apostel Petrus zelven zouden zijn, 
want dit zal wel in niemands gedachten opkomen , maar dat 
evangelie en openbaring van Petrus de geschriften zijn, waar- 
van in de Christelijke oudheid gesproken wordt. In eenen 
brief van Serapion, die 191 — 213 bisschop te Antiochië was, 
bewaard bij Eusebius (H. E. VI, 12) en gericht aan do 
gemeente te Rossus, eene stad der Ciliciërs, zooals Hiërony- 
mus vermeldt, niet ver van Antiochië gelegen, schrijft de 
bisschop, dat hij eerst verlof gegeven heeft dat boek te 
lezen, maar dat hij nu vernomen hebbende, dat zijne woor- 
den tot kettersche denkbeelden aanleiding gegeven hebben , 
zich haasten zal om te komen (77rovM(ru ttxXiv ysvhixi Tpèg 
if.u,c6c^ co(TT£ , £iê\(poi , TTpotr^oicxTs fis sv Txxei), Daarop volgt bij 
Eusebius (in de door mij gebruikte uitgaaf, die van Schwegler 
C 12, 5,6) eene onduidelijke redeneeriüg. Serapion heeft het 
daar over de ketterij van Marcianus (Marcion ?) en schrijft, 
dat hij het evangelie van menschen , die het docetisme toege- 
daan waren, geleend heeft en bevonden heeft, dat het meeste, 
wat daarin voorkomt, met de ware leer overeenstemt, uit- 
gezonderd sommige stukken. 

Niet onmogelijk is, dat de brief aan de gemeente te 
Rossus met Tpo(rioKXTé fis êv txxsi eindigt en dat het volgende 
uit eenen anderen brief afkomstig en gericht is tegen het 
docetisme van het evangelie van Marcion. Vgl. ook Dr. V. 
d. Sande Bakhuyzen bl. 339 en Prof. Van Manen bl. 381 enz, 

Origenes spreekt in zijne commentaar op Mattheüs (ed. 
de la Rue III, p. 462) van datzelfde evangelie. Hij schrijft 
bij de verklaring van Mt, 13 : 55, dat sommigen, uitgaande 



Digitized by 



Google 



van de overlevering van het evangelie, dat naar Petros heet, 
beweren, dat de broeders van Jezus zoons van Jozef uit een 
vroeger huwelijk geweest zijn. Ook volgens de gegevens van 
Origenes zou dus het evangelie van Petrus een docetisch 
karakter gedragen hebben. 

Eusebius verhaalt nog (H. K Hl, 3, 2 en 25, 6), dat 
het naar Petrus genoemde evangelie niet onder de echte 
boeken opgenomen is, daar niemand van de |vroegere of 
latere schrijvers het gebruikt heeft. Hiëronymus (De vir. 
ill. c. 2, opp. ed. Vallars. vol. II, p. 814) geeft eene lijst 
op van geschriften , welke ten onrechte den naam van Petrus 
dragen, nl. de Handelingen, het evangelie, de prediking 
(xiipvyfAx), de openbaring en het oordeel van Petrus (judi- 
cium Petri). Eene nadere beschrijving van het evangelie 
vinden wij evenmin bij Origenes als bij Hiëronymus. Theo- 
doretus noemt het evangelie (Haer. fab. H, 2), maar heeft 
het waarschijnlijk evenmin gekend. Volgens hem werd het 
evangelie gebruikt door Nazareeërs, die Joden waren, daar 
zij Christus als een rechtvaardig mensch eerden. In het 
„Decretum Gelasii de libris recipiendis et non recipiendis" 
(zie Credner, Zur Geschichte des Eanons, S. 151 — 289) 
wordt het genoemd onder de scripta apocrypha. Ook wordt 
het evangelie van Petrus vermeld in de Kerkgeschiedenis van 
Nicephorus Gallistus , die hoewel eerst in de 14® eeuw samen- 
gesteld, op berichten en bescheiden uit zeer ouden tijd rust 
De uitwendige getuigen en gegevens aangaande de openba- 
ring van Petrus noemen wij later bij dat boek. Wij houden 
ons hier vooreerst met het evangelie van Petrus bezig. 



Alvorens verder te gaan, geef ik eerst den tekst van het 
evangelie van Petrus met eene vertaling en later den tekst 
van de Openbaring van Petrus met daarbij behoorende 
vertaling. 

'Ek tov KccTi UiTfiOv sv»yyBXlou. 
Mt. 27 : 24. t(5v) Ve ^lou^xicav oiüsiq êi/lyj^xro rxg x^^P^ ^^^^ 



Digitized by 



Google 



*Hpefii}i^ oifii Tt^ 1) (T)av Kptruv xvrov, x{x) fivi) *) 

(iov^viêévTUv (xuToJv) vl\pxffécct dviff(7))iu Uet^^xTog, 

Lk« 23 : 11. 2. xa) tóts ksXsvsi 'Hpcpiijg o 0»7iXi\ji 7r»p{»Xvi)fi^' 

êijv»l 3) rèv xóptoVf cIttoóv xiroig on "Ovot hiXeuva 

2^ 'larijKst ii 6K6Ï 'lao-ijicï) i 0lkog UetXiTOv kcc) 

rou Kvpiov KoCi eïiag on arccupd^êtu *) ocvrov [/.éXKouviv 

Ij^dsv Trpig ïlst^ctrov ytou ^T^fre rh vufAX tov Kvplou 

Lk. 23 : 7. Trpog rxCpviv. 4. x«) i TleiXSiToq 7rifjL\pctg ^rpoq 'Hp^Jjfv 

^Tvitrey xvtov t3 (ru,ux, 5. xot) o 'Hpq)iiig ÜCp^ ' 'ASf^^l 

Uêi^iTS fJ Kx) fAvi Tiq avTOv ifirvixet^ fifJLslq xvrhv 

iéxTTTOfisv , iTTs) xx) (Tifi^xTov fV/^fiSo'Xf/ ^). ysypxTTTxt 

Lk. 23 : 54. ^o^p èv r^ véf^cp !j?,tov f4,ii ivvxi stt) Trs^ovsu/ziucp ^ 

Ef. 4 : 26. Kx) Trxpi^coKsv xvrèv r^ ^xf Trpo fiixg tuv x^ufAuv ^ 

Joh. 19 : 31. TJfö" köpTVJ? XVTUV. 

30. O/ is KxfióvTsi; TOV xvpiov oiêouu xuTèv rpixov' 
Tsg Kx) €\eyov ' ZópufASv ^) rbu vthv rou êeov ê^ou^ixv 



i) Waarschijnlijk moeten wij ovié n^ lezen. Duidelijk is het niet. 
Olfitf^ of obiUlQ lezen Bouriant, Bensley Lods, Y. d. S. Bakhuyzen. Vol- 
gens V. Manen (bl. 570) staat oh^é rtQ niet vast. 

2) Keu fjL^ met Y. Manen, Bennett, Lods. Bouriant leest Koi rüv of 
KuiTTêp. Harnack heeft kou flovXtfé, uhrüv, Y. d. S. B. laat drukken Kxi 
/3oüAifö. De tekst van Harnack en Y. d. S. B. is blijkbaar onjuist. 

3) •JFupaktiii^^veit. Zoo vullen Bouriant, Y. Gebhardt, Harnack, Y. d. 
S. B. aan. Y. Manen (bl. 390) sluit zich bij Manchot aan , die Protest. Kir- 
chenz 1893, No. 6, op Justinus uijrov vapfréfiifmtro 0/ 'jrpto'fi^Ttpot roÜ 
XceoG vfjtóiv x»t oi iepeiQ (Dial. 40) wijst en hier frupafesfi^^^vut leest. 
Bouriant beroept zich voor zijne conjectuur op Mt. 27 : 27 en Joh. 19 : 16. 

4) De tekst is onduidelijk. Blass wil o'ruvp&o'ut. Ook o'ravpfo'Kttv zou 
kunnen worden toegelaten, indien niet vss. 10, 52, 56 voor vretvpuvstv 
getuigden. 

5) Yolgens Y. Manen (bl. 391) zijn de woorden «9r«? kxI (r&fi^arov tirt^utrutt 
ecne ingeslopen kantteekening. Zij zouden den samenhang verbreken, die 
wijst op de noodzakelijkheid der begrafenis vóór zonsondergang, omdat de 
wet verbiedt de voltrekking van het vonnis langer te doen duren. Die 
bepaling geldt voor eiken dag en niet alleen met het oog op den Sabbat. 
Zij zouden in strijd zijn met hetgeen volgens Y. Manen in vs. 27 aan- 
gaande den sterfdag des Heeren te lezen staat. De sterfdag zou een Don- 
derdag en niet een Yrijdag zijn. 

6) Y. Gebhardt leest o-öpofAtv. Harris gist 2ép«/it«v , Zahn eifpuyLtv^ Manchot 
xvp&fitv (feiérlich in Herrschaft einführen>, Bennett 6viJtSfitv (let us make 



Digitized by 



Google 



10 



Joh. 19 : 10. aÖTOv i^x^K/ksq. 7. kcCi Top^tipctv xutov vëpti0a^ov 

Mk. 15 : 17. Kx) iicxêiactv oturov im x,ot6i'ip»v Kphsag XkywTsg ' 

Joh. 19 : 13. AiKcticog Kpïve , fiotviXsv tov 'ivpstviX. 8. xxl rt^ 

ccÖTuv èvs^Koov (rT6(pxvov imvitvov ïttiiuv éV/ rij^ 

K€^»^>ig TOV Kvplov 9. Koi sTspot êffToÏTêg svéimjov 

Mt. 26 : 67. xvtov raïg i^eai kou &XXoi rig (n»yóv»q ctinov 

Joh. 19 : 34. spiTtivav , sTspot Kx^Jcficfi hvwov avrhv xcti rive^ 

ctuTOv ifji^xo-Tt^ov kéyovreg' TxvTi/i rg t/acJI Ttfiijffco^ 

fisv riv vlov Tou êsov, 

41^. K») vivsynov 3üö KXKoipyovg kou iarxvpu^xv 
xui fAso-ov xvTUV TOV Kvptov' ocvrèg Sf itrióvx ug 
fA)jiévx TTÓvov 1) èxoav. 1 1 koCi otb &pioov»v ^) tov 
ffTXvpov 3) è7riypx\pxu on OvTog éVr/v o fixviXshg 
TOU 'iffpxij^. 12 Kx) TsieiKÓTsg tx av^ifAXTx sfi- 
Lk. 23 : 39 Trpoffêêv xutov hstAêpivxvTO kx) Xxxf^v i^xXov «V 
enz. xifTOÏg. 13. Eig Si Tig tuu KXKOvpyoov sKsivuv mei- 
hcrev *) xitTohg xkycov ' *Hf4,€Ïg hx tx kxkx x èTTOivi- 

(TXfJLSV OVTOC TTSTTÓvixfABV ^ OUTOg 3f «"«T^p yBVOfJLSVOg 

TÜv xyêpuTTuv tI jJS/xj^ö'fv vfMig\ 14. Kx) xyxvxKTyi" 
Joh. 19 : 32. (rxvTsg stt' xvt^ èKsKsv^xv ïvx f4.i1 vKêPiOKOTniê^ , 
OTToog (3x^xvt^ófA€vog x%o6xvifi ^). 

51^. ^HV is fA6ff)i/z(3pix , kx) ^KÓtOC KXT6(rX6 TTXVXV 

T\jv 'louixixr Kxi èdopv^ovvTO kx) ^yuvicav (ji^vittots o 
vihiog ISy STTStiii hi l^y' yéypxTTTXi (yxp) ^) xvToTg 



augry or provoke) vel a-ravpiSfisv^ V. d. Sande Bakhuyzen schrijft eVpuijav, 
maar verklaart zoowel in de tekst als in de aanteekeuingen No. 6, dat het 
geen zin geeft. Hij behandelt daar de verschillende conjecturen, maar 
komt tot geen conclusie. Met Van Manen (bl. 570) ben ik van gevoelen, 
dat o'^pufiev hier nog den besten zin geeft. Men kan vertalen: ,,Laat ons 
bespotten", waarvoor anders wel Bma-vpetv gebezigd wordt. Vgl. Justinus, 
Ap. I, 35 Biaa-^povTS^ avrhv ÏKA^tvetv It/ fii^fiaro^. De kruisiging komt eerst 
later en daarom kan vreivpQiisv hem geheel niet voldoen. 

1) fMf^èv tFÓvov Zahu, iivi^h 'éiMFOvov Bennett. 

2) St/ iSpêua-uv Diels ap. Harn. Hrt (Bouriant) vel Hrt (Bensley) tupêu- 
ffuv cod. 

3) 9Tavp&v cod. 4> èvtf^tio'sv cod. 5) éirodAfot cod. 

6) ydp ontbreekt in de cod. V. Manen (bl. 412, 413) laat hfrsi$ii'éTt'é^ti' 
yiypeiirrm uhrcft^* ifMov fiii iüvat sTt TC^vci/ficv^ weg. Nicholson en Bennett 



Digitized by 



Google 



11 



Joh. 19:28/ 9a/ov fiil iïjuxt è'Trï 'TreCpovevfiiuc^. 16. kxI rtg xvtuv 
29. eÏTTêv' ïlorhxTê xirh xoxitv fier» S^ovg' kx) xspi- 

(FCtVTêg iTTÓTKrXV. 17. Kx) iTT^IJpCOa'XV TTXVTX KX) 

IrgKêlcQO'xu KXTx Tijg K€0xX}jg xvtuv tx xfAxprij- 
Joh. 18:36. fixrx. 18. TrsptiipxovTO SI ttoX^o) (istx Kvxvcov vö- 
fit^ovTsg OTi vi^ B7TIV *). 19. Kxi i Kvptog xvsfiiyiVB 
Xkyav' *H iuvxfitq fjLOV y vi ióvxfitg fiou ^) xxTiXetifxg 
fif xx) êÏTTav xvê^ijCpêij. 20. Kx) xörfj (r^) aptf ^) 
hv^xyif rh KXTX'Trérxvfix tov vxov tvh ^Upovvx- 
Joh. 20:25. XvifA sig 3vo. 6^^ Kx) tóts X7ré(r7rxffxv Tovg viXovg 
xTrh Tav ;^f/p«v rou Kvplov kx) lê^KXv xöriv èv) rïjg 
yviq. Kx) jj yij TTXfTX ivshijj kx) 0ól3og fjJyxg 
iyévsro. 22. tóts {o) vi\m ï^x/z\p€ *) kx) svpiéii apx 

hebben dit erkend voor yéypotxrcu — «-«0. Deze toelichting van den ver- 
dachten angst of strijd zou duidelijk van vs. 5 afkomstig z^jn. Volgens 
V. Manen schreeuwden de Joden, opdat de zon niet mocht ondergaan, d. i. 
zij beijverden zich om door schreeuwen en schieten de zou. die zij door 
booze machten vervolgd waanden, te hulp te komen. Zij zouden niet ge- 
schreeuwd hebben uit vrees, dat de zon mocht ondergaan, terw\ji een 
veroordeelde nog aan het hout hing. Dan toch zouden de Joden aan dt 
drie gekruisigden hebben moeten denken en waren de Joden bang geweest, 
dat Jezus te lang zou leven, dan hadden immers de hier „bevelende" Joden 
Hem eenen genadeslag kunnen geven. 

1) De codex heeft la-rtv ta-dt verbeterd in ha^tv iTia-eivTO. De afschrijver 
was na emv in de war. Mogelijk stond er oorspronkelijk 9rt v^{ 'éveo'fv 
of iyévero. Wellicht schreef een kantteekenaar ter verklaring van 'éxtffgv 
op den rand lo-r/v. Een ander nam êa-nv in den tekst op en zoo ontstond 
ia-Ttv 'é^evev^ waarna een ander ï^reo-fv in Itco-^to veranderde. Lods liet 
als tekst drukken hrt v6\ ia-rtv km ivgxéa'eevTO (Pendant que c*était la nuit 
et ils se mettaient a table). V. Gebhardt leest ivê'jruóvuvTO (z\j begaven 
zich ter ruste), wat evenwel midden op den dag vreemd geweest zou zijn. 
Bouriant had geschreven Ier tv h^réo'eivTo. Harnack voegde daarna kx^ vóór 
iTFicavro in. Hobinson stelde 'évêcdv n voor, waaraan ook Lods eerst zijn 
zegel hechtte. V. d. Sande Bakhuyzen (bl. 356) merkte terecht op, dat 
het harde i^io-avro, eich Heien veUlen, zich nederUgden hier niet past. Liever 
las hij 6iFu6veivT0 of ivtxaéa-xvro. Manchet giste irpéffotvro, Hilgenfeld 
gxa/aavTOy Redpath è^fvTxvro, Bennett Yvu lai xée-otvro, 

2) V. Gebhardt leest de tweede maal ^ èóvufiiQ. Mij komt met Harnack 
en V. d. Sande Bakhuyzen voor, dat t^uv ook de tweede maal niet mag 
ontbreken. 

3) Harnack leest utfrÜQ tïJ< SpotQ. Volgens van Manen (bl. 571) kan de 
wijziging etifvf rf üp^, hoewel niet volstrekt noodzakel\jk, worden toegelaten. 

4) V. d. S. B. stelt voor róre 6 ifxtof MKctfi^ê, Volgens V. Manen (bl. 



Digitized by 



Google 



12 

A/irjf. 23. ix^fi^^^v 3i ol 'IöüJjwö/ koi) hidicaai r^ 
'luaijCp Th ffufix avTOVf 7va cturi tóipjj, iTretiii iex- 

Mk. 15 : 46. Kuptov ÏKovvb xa) êvelKtjvs vivióvi koii ei^yocysv slg 

Joh. 19:41. *liiov tx^ov KaKoufievov K^vov 'itfO'if^. 

7^*». TÓTs ol ^lovlaïoi Ka) ol irpsvfivTspoi kxi ol 
lepsT^ yvivTsg oiov kxkóv kxvTOÏg i7roiti(Txv vip^ayro 
KÓTTTStrBxi Kx) Xsyeiv ' Oux) rxU xjzxprlxtg vifim ' 

Lk. 23 : 48. tiyyi^sv >5 Kphn; kx) ri TsXog 'lepou^xkilj». 26. iyoo 
is (JL6TX Tuv irxipoiv [jlov i\u7rovf4}ju ^ kx) TSTpoofAévot 
KXTx hxvotxv iKpv(Sófuêx. ê^viTOUfiêix yxp vtt' xötuv 
ut; KXKOvpyoi kx) u; riv vxov teXovrst; ifiTpyifTxt. 27 
fTr) 3é TOUTOi^ 7rx(Fiv hyi7Ts6ofJLBV kx) sKxês^ófJieix 

Joh. 20 : 26. TrsviodvTs^ kx) KXxiovrsq vukto^ kx) ^fiépxg sug tgv 
(rx(3i3xT0u. 

Mt. 27 : 63. 8^. ZvvxxiivTSi; is ol ypxiAfAxrslg kx) ^xpi7xlot 

etc. kx) 7rp€ff(3lJT€p0t VpOq XXKViKOVg XK0V7XVTêq 071 O ?*XOg 

Lk. 23 : 48. XTxg yoyyv^si kx) kótttstxi tx vTiiitj PiéyovTsg OTt 
El T^ &XVXTCO xvTOv TxvTX TX fiiytffTX (DifASÏx yé- 
yoyav Hsts ottóvov 1) ÜKXióg èvrtv , 29. è^ol3iiê}j(rxv ') 
kx) Jj'/iêov Trphg Ilst^xTov hófisvot xutou kx) XéyovTsg • 
30. Uxpxiog vifMv vTpxTiéTxg ïvx 0uKa^oofisy to 
(AvyjfjLX XVTOV stt) Tpsïg ^fi{ipxg)y (jlvittotb sKdévTsg 
ol fjixêijTx) XVTOV K\éifja)(Ttv xvtSv y Kx) v7ro>,xfi\i O kaog 



392) is de verandering niet strikt noodzakelijk, daar 9a/oc veel meer voor- 
komt waar wij ó 9a/oc zouden verwachten (zie Mt. 13:6, Lk. '21:25, 
1 Kor. 15 : 41) , terwijl in het N. T. A^ftTf/v wel en &vetX&ii%9iv niet be- 
kend is. 

1) Hamack, v. Gebhardt, Diels schrijven éróvov. Swete laat xóvov weg 
en Nicholson schrapt Hrt als een glos voor het gebruikelijke tfóo-ov. V. Manen 
(bl. 392) behoudt 2/n feóvov en liri staat hier dan voor onzen dubbelen 
punt (zie Lk. 24 : 39, Joh. 7 : 52). Voor tfóo'ov wijst hij naar feóo'ov Hvtcri^ 
Hoever is het? (Xenophon, Cyr. 6, 3, 10). 

2) In de lichtdruk-uitgaaf, door Y. Gebhardt gegeven , staat na i^o/^^difo-ov 
niet oi 'jrpBtr^órtpoL Hamack evenwel schrijft wel oi Ttpsv^^rêpot. V. d. S. B. 
schrapt o/ ^pea-fiónpot. Hij schrijft bl. 357 : „Het is een zeer gewoon ver- 
schijnsel in Hss. van het N. T., dat als een werkwoord een weinig van 
zijn onderwerp of voorwerp afstaat, er door afschrijvers nog eens een 
onderwerp of voorwerp wordt bijgevoegd." 



Digitized by 



Google 



13 



on ix vsKfuv ivhTvi^ xxi Troiiiaafftv ijfitv xxxa. 31. 
*0 il ïleiXiro^ TrxpxiiiooKev xvToïg TleTpivtov rhv 
KSVTvplavx [JLSTct (TTpxTiaTuv ^vXijvsiv rh ri^ov. 
Kxi VVV xxnoU yi>^^ov Tcpsv^vrspot xx) ypxfifzxTsïg 
btt) rè fAvïjfjtx. 32. Kx) xuKbxvrsg Xliov fiiyxv (jutx 
Tov xsvTvpimog xxi tuu VTpxTiuTuv ifiou 1) 'TrivTsg 
ói IvTsg sxéï iitjxxv STn rg éiip^ tov fivyifAxrog. 33. 
Kx\ iTTsxpKTXv Itttx (T^Ppxyïixq xx) (Txvivffv êxeï ^ij- 
^xvTsq è<pvKx^xv. 93*. irpoalxq 31 iTri^d^xovrog tov 
(rx(30XTOv viXisv ox^og xx) *\spovvxXvifJt, xxi Tijg tts- 
Mt. 28 : 1. pix^pov 7vx 1iy]vt to fjLVijfjtsTou h^pxyifffiivov, 35. T$ 
Sf vvxt) $ èiri^avKev jj xvpixxvi ^vXxavóvrtav Tav (TTpx^ 
TiuTuv ivx ivo ivo ^) xxTX0povpxv , fiê'yx^ij 0uvii 
iyivcTO èv ry ovpxvSi, 36. xoti sliov xvotx^évTxg Tovg 
ovpx[v)ovg xx) ivo xvipxg xxTsXióvTxg êxsïêêv tto^v 
^iyyog Sx^vTxg xx) êyyhxvrxg t^ Tx:pcfi, 37. i ie 
Küog èxelvog o fie^XijfAévog btt) t^ 6vp^ x0' sxvtov 
xvXitjds)g xvex^P^^^ Trxpx f^ipog xx) i TX0og ijvolypj 
xx) xfj(/pÓTspoi ói vexvhxot eWij^iiov, l(fi^. ïiivTsg ovv 
oi jTpXTtuTXt ixeïvot 8) s^vttvkïxv tIv xevTvploiVX xx) 
TOvg 7rp€(r(3vTipovg Trxpijfrxv yxp xxt xvto) ^vXxv- 
ffovTsg *). 39. Kx) ê^ij}^ovfiévuv xvtuv x sJiov ttxXiv 
opuffiv i^€?.öovTxg XTTO TOV TX(pov Tpslg xvipxg , xx) 
TOvg ivo TOV hx vjTopêovvTxg xx) (TTXvpov ixoKov- 



1) Beuuet ziet b\i,9^ met een vérdacht oog aan. Vgl. evenwel Joh. ^0 : 4. 
Over de gissingen van Bennett om te lezen tq^ Kgvrvp/uvo^ kou r&v arpa- 
riur&v 'évroiv ófioV met weglating van Kxrd of fAerA, en die van Manchot 
(S. 165, 177) om de woorden fierk roü Kevrvpfuvoq Kot t&¥ vrpotTmTÜv 
te houden voor eene ingeslopen kautteekeniug bij het oorspronkelijke óiioH 
vgl. V. Manen bl. 392, 393, die deze gissingen terecht verwerpt. 

2) V. Manen laat in zijne uitgaaf het tweede i6o weg. "Wij kunnen het 
ook gevoegelijk missen. 

3) V. Manen (bl. 393) verwerpt op goede gronden het voorstel van V. d. 
S. B. om SKe/vov^ te lezen. 

4) Volgens V. Manen (bl. 393) is de toelichting xup^vetv . . . ^vKiwovn^ 
niet oorspronkelijk als overbodig na het medegedeelde in vss. 31—33, 
als op zich zelf niet juist, daar de mannen sliepen in de tent en als in 
strijd met den inhoud der eerste woorden van vs. 39. 



Digitized by 



Google 



u 



toüvr» otvroïq. 40. Kot) tw fih iiio ripf xi^aXitv 
Xapovvav fjUxpt rov oöpxvov, rov *) )2 ;t£/;ay«yöy- 
fiivov v'TT* otinuv vvspfixlvouaxv tovq oipavoig. 41. xa) 
^cavijg ^kovov h Tm oipctvav \syo\kyig' ^Kijpu^ccg 
1 Petr.3: 19. toï? Koifiafiivotg. 42. Kx) xncxKOvi ^ i^KOViro chri rov 
fTTccvpov, Tè N«/. 1148. (TvvetTKiirroyTO ouv «AAjjAö/^ 
iKêïvot iireXielv kx) h^xviaxi txutx t^ Ilf/Air^. 

, 44. Kx) hl hxvooufisvoov xurav (pxlvomxi irxXiv xuot» 

X^ivrsq 6i oipxvdi kx) ivtpairóg rtg kxt€^6uv kcu 
êheXtoóv êU ro fivijfix. 

45. TxvTX ïióvreg oï 'jrep) rhv xevTvplmx vuKrig 
hTTSvaxv Tphg Ilei/MTOv x^évrs^ rdv rx^ ov è^Xxff- 
ffovp Kx) i^tjyijffxvTO TXVTX XTTsp sJioVf xyGovtavTeg ^) 
(AsyiKcag nx) Uyorreg' 'AXijêug viig iiv ieov. 46. «tö- 
KptSslg o Ilst^XTog i(pff "Eru Kxéxpstia tov xTfixTog 

Mt. 27 : 24. tov vku tov Ssov, vfiTv ♦) ü tovto üo^êv, 47. ehx 
TrpovsXÓóvTsg TrivTeg liiovTO xvtov xx) irxpeKx^ovv ^) 

K€?i£V<rXt T^ KSVTVplaVl kx) T07g ffTpXTttüTXtg (JLvfisv) *) 

eliTih X eliov. 48. ^vfjUpipet yxp^ Cpxaiv, iifuv 
i(pMiffXi (JtsyhTviv xfAXprlxv IfjtTrpoaSev tov êeóv kx) 
fjfM èfA7r€ff€Ïv elg x^^P^ '^ov kxov Tap ^lovixim kx) 



1) Redpath leest hier den Ace. rdv I) %ff/p«y«yo^fiffvoy ihr' avrSv iftf^ 
0eiho¥rct. 

2) Dr. V. d. S. B. heeft bezwaar tegen ^TetKoif vs. 42, als nergens ge- 
bruikt in den zin van antwoord ^ waarom hij aanbeveelt ixoii = verkondi- 
ging, stem. Maar — zegt terecht V. Manen, bl. 393 — het gebruik van 
i^xKoóetv voor cmtwoordên , en van 6 vvanovég voor itmand^ die iets vtm een 
ander gehoord heeft ^ kan geacht worden den weg te hebben gebaand voor 
ó^»KO^ in den zin van antwoord ^ terv^l ixoif toch eigeniyk ook niet deze 
beteekenis heeft. 

3) V. Manen (bl. 394) vindt u-jrttvi&vrê^ foutief, maar iymUivTê^ te ver 
gezocht, terw\jl het voor de hand liggende ixetviSivTiq volgens hem eenen 
goeden zin heeft. 

4) De Hs8. lezen ^fuv. 

5) nat xapêHAhowt Harnack en anderen. Het Hs. heeft neuiFtp txa^ovv. 

6) ijuiisvf. Zoo Zahn, V. Herwerden, V. d. S. B. Harnack leest fmèév en 
V. Manen eveneens. V. Manen beroept er zich op, dat /jmiév dikwijls als 
bijwoord vóór «<t<7v en andere werkwoorden staat. Zie Mk. 1 : 4i, Lk. 
4 : 35 enz. 



Digitized by 



Google 



15 



Xiêccffêijvxi. 49. sKiXêvvBv oSv 3 rif/A^ro^ r^ Kivru- 
ptuvt Kot róïg (rrpctTiarat^ finjih sWeiv. 

12^0. '^Opépov. 1) Sè Tijg Kvpt»Kiig Mxpiafi if 
MxyixXvivviy ficctiirptx tov Kvpiov — ^(Sovfiiwj *) 

Joh. 19:38. hx Toug 'lovixlovg, i^rf/S^ i^xéyovro óvi Tïjg ópyijg 
oifK ivoiiivsv 8) sTf) r^ fjtviljfjLxrt *) tov Kvplou siaisvxv 

Joh. 19 : 40. 'jroiBÏy xl yvvxÏKsg M Tolg xTroivii^Kovffi roïg xyxvu- 
(üvoig xvTxïg ^). 51. Xx(3ovffX (isS* êxvrijg ro^ 
^Ixxg ^Xiêu iTTt rè fiwjfiiïov S'ttou vjv reOetg, 52. kx) 
ècpo^óivTO fih liaxTiv «üt«^ oi 'lovixïot kx) lA^yöv' 
£/ kx) fiii iv iKeivifi t$ vK^ip^ i êffrxvpdöri üwiitii' 

fABV KXXVVXI kx) KÓ\}^X(rêxt, K&U ^) VVV èir) TOV (AVVI' 

Mk. 16 : 3. fJLXTog xvtóv TroDjtrafisv taDt«. 53. Tig ii xvoKuXhet 
vifjuv kx) 7) TOV xliov Tèv TtêivTX stt) Tijg itjpxg 
TOV (ivmAsiov^ 7vx ehsxéovffxt TTxpxKxSefféafisv' xvt^ 
kx) TTOtijiroofAsv Tx è^siKÓf/,evx \ 54. fJt>tyxg yxp fjv i 
\liog, kx) 0o(3ovfi€éx fAvi Ttg lifjtxg U^, kx) eï fiii 
ivvxfiséXy K&v im Tijg évpxg fixXoufMv x 0épof^€v 
€}g fjf^vijfioffvviiv xvTOVj Khxvvoifjt^v kx) K0\pèf^6x ^) 
sug 6\êcofjL€v sU Th oJkov vi(jf,m. 

Luk. 24 : 2. 13^^, Kx) èxsKiovtrxi ^) svpov tov tx^ov jfv^yy^i- 



1) Het Hs. leert èpQov, MceyèaXtvti, 

2) V. Manen schrijft bl. 394: Vóór ^ofiovfiévii met Hobinson 9t<$, met 
Blass Brt, of met Bakhuyzen ff te schrijven, dan wel met Harnack achter 
hy^9 in te lasschen: sv r$ ^fiép^ i hffravpudn 6 K^ptOQ^ of met Bennett èi 
achter XMfiotvu^ zou overweging verdienen, indien men langs één dezer 
wegen vss. 50, 51 in den gewonen zin goed leesbaar kon maken en indien 
niet veeleer moest worden erkend: De moeilgkheden, die zich hier voordoen, 
ujn een gevolg van overnemen van woorden uit verschillende berichten. 

3) ovK STofiia'ev. roG Toiïïa-ctt Usener bij Harnack. 

4) Y. d. S. B. wil ten onrechte fiw^iiari in cuyuiTt veranderen. Iets moet 
gedaan worden aan of by het graf, niet aan het lichaam des Heeren. 

5) Het Hs. heeft uhroig^ dat stellig bedorven is. V. Manen (bl. 394) 
leest uurüv. 

6) V. Manen (bl. 571) leest tuu vOv. 

7) Volgens V. Manen (bl. 571) is tca/ overbodig. 
B) Het Hs. heeft 'rXavo'Ofiiv xxt Ko^ofju6u^ 

9) Harnack leest ivgAéoGo'cct , wat V. d. S. B. met toejuiching van V. 
Manen verandert in lTfAd-öo-«/, zooals volgens V. Gebhardt de codex ook 
leest. Naber gist irapeXêoVo'ai. 



Digitized by 



Google 



16 



vov K»i Trpocre^tovacu TTxpixfApav iKsT, km ipavnf ixêT 

Joh. 20 : 5. Tivct viavhuov xaSs^éfievov {iv) (jUvcp rou ri^w apaJov 

Koii veptfie^XnfjUvov oTöAèv XxfivpoTiTviv ^ iarn; I0jf 

xvrouq* 56. T/ ix6»rs\ rlvx ^^tot^; fi^n Th (ttxv' 

pcüSivrx sKehov\ iviaTfi kou iTrij^Sêv' êi ii fiii 

TTtaTêóêTSf TTxpxKu^xre Kot 1hT€ ^) xiv TÓTToy svSx 

hêtro, Sti oök he^riv ivivTvi yxp k») i7ffj?^êev BKei 

Stsv xTTêVTaAJi. 57. rrfrf al ywxÏKsq 0ol3fits7(rat 

?0yyoy. 1458, "^Hv 5^ reXstjToda ijfiipx rav d^vfiop 

Lk. 23 : 48. Kx) voXXol rtvsg i^ijpxovTO inrovTpé^vTêg eU rovg 

olKOug xvTuv Tijg hprijg voAj^xfJiiv^g. 59. ^[islg Vi 

61 iuisfia fAxêyjrx) rov Kuplov sK^xlofASv kx) iKuTroi- 

fjisix ^) Kx) 6KX(TTog KoTToifiivog hx ri vvfi^xv 

Lk. 24 : 14. XTTriXXAyvi sig rh oJkov xxnóv. 60. iyoa il ZifAoov 

Joh. 21 : 2. Uérpog kx) *AvSpéxg o xie\(póg fAOV Xx^évrsg ^fiav 

enz. Tx Xlvx i7ni?iixfA6u sig r^v 6xKow<rxv. kx) iju abv 

Mk. 2 : 14. ^fuv Asusig o tov *AA(p«/öy, ov Kiipiog^). . . Cetera 

desunt. 

Ik geef van den voorafgaauden Griekschen tekst de vol- 
gende HoUandsche vertaling: 

Van het evangelie van Petrus. 

1. Van de Joden evenwel wiesch niemand zich de handen 
ook niet Herodes noch een van zijne rechters, en toen zij 
zich niet wilden wasschen, stond Pilatus op 2. En toen 
beveelt Herodes de koning, da;t de Heer aangegrepen zou 
worden, tot hen zeggende: Wat ik u beval met Hem te 
doen, doet dat. 

2^. Daar stond Jozef de vriend van Pilatus en van den 
Heer en wetende, dat zij Hem zouden kruisigen, kwam hij 



1) Y. Manen (bl. 571) vraagt: Heeft het N. T. wel V^ar«, waarom moet 
het dan hier wijken voor V^erj? Hetzelfde geldt voor 'évrty (vgl. Mk. 15 : 6) 
tegenover "évto-rtv vs. 56. 

2) V. d. S. B. leest met Van Herwerden waarschijnlijk met het oog op 
vss. 52, 54 hKOTTTÓfitêcc. Zie V. Manen bl. 394. 

3) Robinson stelt voor ^ Kvptog. 



Digitized by 



Google 



il 

tot t^ilatus en vroeg het lichaam des Heeren ter begrafenis^ 
4. En PilatuS; tot Herodes zendende, vroeg zijn lichaam 5 
en Herodes zeide: ,, Broeder Pilatus! ook indien niemand om 
Hem verzocht had, zouden wij Hem begraven , daar ook 
de Sabbat aanlicht. Want er staat in de wet geschreven, 
dat de zon niet mag ondergaan over eenen gedoode." En 
hij gaf Hem aan het volk vóór den eersten dag der onge- 
zuurde broeden van hun feest. 

3^ Zij nu den Heer genomen hebbende, stietten Hem al 
loopende en zeiden : „Laat ons den Zoon van God bespotten , 
macht over Hem verkregen hebbende." 7. En zij deden Hem 
eeu purperen kleed aan en zetten Hem op den rechterstoel 
zeggende: Oordeel rechtvaardige koning Israels! 8. En een 
van hen bracht een doornen kroon en zette die op het hoofd 
des Heeren 9 en anderen staande spuwden Hem in de oogen 
en anderen sloegen Hem op de kinnebakken. Anderen sta- 
ken Hem met een riet en sommigen geeselden Hem, zeggende: 
Laat ons met die eer den Zoon Gods eeren! 

410 En zij brachten twee misdadigers en kruisigden den 
Heer in het midden van hen. Hij zelf zweeg alsof Hij geen 
pijn had. IL En toen zij het kruis opgericht hadden, 
schreven zij er op: Deze is de koning Israels. 12. En de 
kleederen voor Hem gelegd hebbende, verdeelden zij die en 
zij wierpen het lot daarover. 13. En een van die misda- 
digers beschimpte hen zeggende: „Wij lijden alzoo om der 
wille van het kwaad, dat wij deden, maar deze, die de 
redder der menschen geworden is, wat deed Hij u voor kwaad ?" 
14. En boos op Hem wordende bevalen zij, dat van Hem 
de beenen niet gebroken zouden worden , opdat Hij onder 
hevige pijnen sterven zou. 

ö^^. Het was nu middag en duisternis bedekte geheel 
Judea. En zij werden onrustig en beangst, dat de zon was 
ondergegaan, terwijl Hij nog leefde; want er staat geschre- 
ven, dat de zon niet mag ondergaan over eenen gedoode. 

16. En een hunner zeide: Geeft Hem gal met azijn te drin- 
ken en die gemengd hebbende, gaven zij Hem te drinken. 

17. En zij vervulden allen en maakten hunne zonden over 

2 



Digitized by 



Google 



hun hoofd vol. 18. Ëd velen liepen met lampen ronc!, 
meeLende, dat het nacht was. 19. En de Heer riep met 
groote stem, zeggende: Mijne kracht! mijne kracht! gij liet 
mij in de steek. En dat gezegd hebbende, werd Hij opge- 
nomen. 20. En in dat uur scheurde het voorhangsel des 
tempels van Jeruzalem in tweeën 21 en toen trokken zij de 
nagelen uit de handen des Heeren en legden Hem op den 
grond. En de geheele aarde beefde en groote vrees ont- 
stond. 22. Toen scheen de zon weder en het was de negende 
ure. 23. De Joden nu verheugden zich en hebben aan Jozef 
Zijn lichaam gegeven, opdat hij dat begraven zou, daar hij 
gezien had hoeveel goed Hij deed. 24. Den Heer genomen 
hebbende, wiesch hij Hem en wikkelde Hem in linnen en 
bracht Hem in zijn eigen graf^ den tuin van Jozef ge- 
naamd. 

7^5, Xoen bemerkten de Joden en de oudsten en de pries- 
ters hoedanig kwaad zij over zichzelven brachten en begon- 
nen zich op de borst te slaan en te zeggen : Wee over onze 
zonden! Het oordeel en het einde van Jeruzalem zijn nabij 
gekomen. 26. Ik nu met mijne makkers werd bedroefd en 
gewond in het hart (gemoed), verborgen wij ons. Want wg 
werden door hen gezocht als kwaaddoeners en alsof wij den 
tempel wilden verbranden. 27. Over dit alles nu vastten 
wij en zaten neder treurende en weenende des nachts en des 
daags tot den Sabbat. 

8^3. De Schriftgeleerden en de Farizeeërs en de oudsten 
kwamen bij elkander en hoerende , daf het geheele volk morde 
en zich op de borst sloeg , zeggende : Indien door zijnen dood 
die zeer groote teekenen gebeurd zijn, ziet hoe rechtvaardig 
Hij is! 29 werden zij bevreesd en kwamen tot Pilatus hem 
verzoekende en zeggende: 30 Geef ons soldaten, opdat wij 
zijn graf drie dagen bewaken, opdat niet zijne leerlingen 
Hem stelen en het volk geloove, dat Hij uit de dooden op- 
gestaan is en zij ons kwaad doen. 31. En Pilatus heeft 
hun Petronius den centurio met soldaten gegeven om het 
graf te bewaken. En met hen kwamen oudsten en schrift- 
geleerden tot het graf. 32. En eenen groeten steen gewen- 



Digitized by 



Google 



19 

teid hebbende met den centurio en de soldaten, plaatsteü 
aJlen tezamen, die daar waren, hem voor de deur van het 
graf 33 en deden er zeven zegels op en daar een tent op- 
slaande, hielden zij de wacht. 93*. Des morgens vroeg, toen 
de Sabbat aanlichtte, kwam eene menigte van Jeruzalem 
en van den omtrek, opdat zij het verzegelde graf zouden 
zien. 

35. In den nacht nu, waarin de dag des Heeren aan- 
Uchtte, terwijl de soldaten met hun tweeën de wacht hiel- 
den, klonk (werd) eene sterke stem in den hemel 36. en 
zij zagen de hemelen geopend en twee mannen daar neder- 
dalen met eenen helderen glans en het graf naderen. 37. Die 
steen, die voor de deur gezet was, bewoog zich vanzelven 
en ging voor een gedeelte op zijde en het graf werd geopend 
en de beide jongelingen gingen er in. lO^s. Die soldaten 
dan, dat ziende, maakten den centurio en de oudsten wak- 
ker — want ook dezen waren daar op de wacht — 39 en 
terwijl zij verhaalden wat !^ij gezien hadden, zagen zij 
wederom uit het graf drie mannen komen en de twee hiel-r 
den den derde opgericht en het kruis volgde hen 40. en 
van de twee (zagen zij) het hoofd, reikende tot aan den 
hemel en van hem, die door hen bij de hand geleid werd, 
(het hoofd) uitstekende boven de hemelen. 41. En zij hoorden 
eene stem uit de hemelen, die zeide: Prediktet gij den gestor- 
venen? 42. En het antwoord werd van het kruis gehoord: 
Ja. 11*3. Zij nu overlegden met elkander heen te gaan en 
dat aan Pilatus te openbaren. 44. En toen zij nog over- 
legden, vertoonden zich wederom de hemelen geopend en 
een mensch nederdalend en in het graf ingaand. 45. Zij, 
die bij den centurio waren, dat gezien hebbende, haastten 
zich des nachts tot Pilatus, het graf verlatende, dat zij be- 
waakten en legden alles uit wat zij zagen , zeer beangst 
zijnde en zeggende: Waarlijk! Hij was Gods Zoon. 46. 
Hlatus antwoordde en zeide : Ik ben rein van het bloed van 
Gods Zoon, maar aan u heeft dat zoo goed gedacht. 43. Allen 
vervolgens tot hem komende , baden hem en verzochten hem 
den centurio en den soldaten te bevelen, aan niemand te 



Digitized by 



Google 



2Ö 



teggen wat zij zagen. 48. Want het is ons beter, zeiden zij, 
aan eene zeer groote zoude voor God schuldig te staan en 
niet te vallen in de handen van het volk der Joden en ge- 
steenigd te worden. 49. Pilatus dan beval den centurio en 
den soldaten niets te zeggen. 

12^^. Vroeg op den dag des Heeren nam Maria Magda- 
lena, leerling des Heeren, die uit vrees voor ^ de Joden, 
daar zij van toorn gloeiden, niet bij het graf des Heeren 
gestaan had, wat de vrouwen aan de gestorvenen, die zij lief- 
hadden, gewoon waren te doen, 51 hare vriendinnen met 
zich en ging naar het graf, waar Hij gelegd was. 52. En 
Aj vreesden, dat de Joden haar zouden zien en zeiden: 
Indien wij ook niet op dien dag, waarop Hij gekruisigd 
werd, konden weenen en rouw bedrijven, laten wij dat dan 
nu bij zijn graf doen. 53. Maar wie zal voor ons den steen 
afwentelen, die voor de deur van het graf gelegd is, opdat 
wij binnen komende, ons bij Hem nederzetten en doen wat 
wij schuldig zijn? 54. Want groot was de steen en wij 
vreezen, dat iemand ons ziet. En indien wij het niet kun- 
nen, laten Mj dan maar op de deur leggen wat wij tot zijne 
gedachtenis brengen. Laten wij weenen en rouw bedrijven 
totdat wij komen in ons huis! 

13^^. En er heen gegaan zijnde, vonden zij het graf 
geopend en er bij gekomen, bukten zij en zagen daar een 
zeker jongeling zitten midden in het graf, schoon en bekleed 
met een zeer blinkend kleed, die tot haar zeide 56: Waartoe 
kwaamt gij? Wien zoekt gij? Toch niet hem, die gekruisigd is? 
Hij stond op en ging heen. En indien gij het niet gelooft, 
bukt en ziet de plaats waar Hij lag, dat Hij er niet in is, 
want Hij stond op en ging daar heen waarvan hij uitgezon- 
den was. 57. Toen vluchtten de vrouwen bevreesd weg. 

14^^. Het was de laatste dag van het feest der ongezuurde 
brooden en velen gingen uit (de stad) terugkeerende naar 
hunne huizen, daar het feest geëindigd was. 59. En wij, 
de twaalf leerlingen des Heeren, weenden en waren bedroefd 
en een ieder bedroefd, wegens hetgeen gebeurd was, ging 
heen naar zijn huis. 60. Maar ik Simon Petrus en Andreas 



Digitized by 



Google 



21 

mijn broeder, onze netten genomen hebbende, gingen heen 
naar de zee. En Levi, de zoon van Alfeüs, was bij ons, 
dien de Heer .... cetera desunt. 

Het geheele fragment vers voor vers na te gaan, is over 
bodig na het werk van anderen, b. v. van Harnack en 
Van Manen. De lezer zelf zal ook gemakkelijk door eigen 
onderzoek de particularia van ons evangelie vinden. Slechts 
bij enkele hoofdzaken willen wij kort stilstaan. Eene vraag 
van beteekenis, welke zeer verschillend beantwoord is, luidt 
aldus: Wat is het doorgaand karakter, wat is de geest van 
ons evangelie? Is het docetisch, zooals de oude getuigen 
(zie bl. 7, 8) ons doen vermoeden of zijn deze oude getuigen 
verkeerd ingelicht? V. d. S. Bakhuyzen en V. Manen ont- 
kennen het docetisch karakter, Harnack, Zahn (Das Evan- 
gelium des Petrus, 1893, S. 36—38), Völter (Petrusevan- 
gelium oder Aegypterevangelium , 1893, S. 22), zijn van het 
tegenovergestelde gevoelen. Ik sluit mij bij de laatsten aan. 

Terecht wijst Völter er op, hoe het evangelie van Petrus 
poogt, Jezus als den Zoon Gods voor te stellen in zijn ver- 
heven karakter. In de beschrijving van Jezus' lijden, ster- 
ven, opstanding gaat het hierin boven de canonieke evan- 
geliën uit. Hoeveel overeenstemming men tusschen canonieke 
evangeliën en ons evangelie ontdekke, ons Petrus-evangelie 
lijdt aan tastbare overdrijving en staat zoowel uit aesthetisch 
als uit historisch oogpunt verre bij onze canonieke evan- 
geliën achter. Hoe men dit op bijna ieder punt ontkennen 
kan, zooals Prof. Van Manen doet, is mij een raadsel. 
Zonder twijfel is ons evangelie docetisch. Ik zal daarvoor de 
gronden noemen. Vs. 10 lezen wij, dat Jezus na de kruisi- 
ging zweeg, alsof Hij geen pijn gevoelde («^ .^j^Sèv ttöW ?%«i/). 
In de canonieke evangeliën zegt Jezus ook niet veel aan het 
kruis, maar Hij klaagt daar toch, wat zeer natuurlijk is, 
over Godverlatenheid en over dorst (Mt. 27 : 46, Mk. 15: 34, 
Joh. 19 : 28). Bij Mattheüs en Markus (26 : 63 en 14 : 61) 
zwijgt Jezus tegenover valsche beschuldigingen , maar hier is 
het geheel anders. We zouden zeggen, het zwijgen is hier 



Digitized by 



Google 



22 



zoo doelloos 9 zoo onnut, zoo onhistorisch en met opzet hier 
overgebracht. De schrijver wilde Jezas laten zwijgen aan het 
kruis, om aan te toonen, dat Hij boven het Igden verheven 
was en als Zone Gods er niets van gevoelen kon. De aateur 
heeft gedacht aan Jez. 53 : 7 en zooals uit het gebruik van 
vévoq duidelijk blijkt , aan Jez. 53 : 4 volgens de LXX. Ook 
het drenken van Jezus (vs. 16) wijst op denzelfden gedachien- 
gang. Jezus krijgt geen wijn met gal gemengd (Mt 27 : 43) 
of gemyrrhden wijn (Mk. 15: 23), eenen verdoovenden drank, 
maar gal met azijn, waarbij wij aan een soort vergif te 
denken hebben. Zie voor deze beteekenis van x^^^ LXX 
Deut. 29: 18, Jer. 8: 14, Job 20: 15. Op het zondige van 
dat drenken van Jezus wijst Petrus vs. 17 en dat de drank 
zijn doel niet miste, zien wij uit vs. 19. Spoedig na den 
giftdrank stierf Jezus. Maar dit is het afwijkende van de 
voorstelling der canonieke evangeliën, welke ook hier weder 
eenvoudiger, natuurlijker en historischer is; men gaf volgens 
Petrus Jezus niet uit medelijden te drinken , om Hem in het 
lijden wat te helpen. Jezus klaagde niet over lijden of dorst. 
De drank was een giftdrank , gegeven uit vrees , dat de zon zou 
ondergaan , terwijl Jezus nog leefde (vs. 15). Het duidelijkst 
springt het docetisch karakter in het oog vs. 19 : kx) o KÓpm 
ivs^óvitTs Pjyoov' ij iiivxfjtig fiov^ ^ ivvxfiig fiov xarixeixltig fi€, 
Koï ehoóv avê}i)iCpê}j, Ook hier weder geen klacht zooals in 
de bekende klacht der canonieke evangeliën over godverla- 
tenheid, maar het constateeren van een feit Ook hier is 
de voorstelling blqkbaar door den schrijver om zijn dogma- 
tisch doel gealtereerd. Een kruislijder klaagt, maar consta- 
teert geen feiten. Na den drank zou Jezus spoedig sterven. 
Zijne kracht, zijn geest ^ bepaald zijn Heilige Geest zou Hem 
begeven. Die goddelijke kracht kon niet aan den dood on- 
derworpen zijn. Deze verliet Jezus en toen kon Hij sterven. 
De vreemde uitdrukking xvs^cpd}^, hij werd opgenomen, vs. 
19 van Jezus' sterven kan dan ook alleen verklaard worden 
uit den terugkeer van de geestelijke kracht naar God. De 
verandering van isé izov, êsé (jlov ivccti (jls èytcxrixtireg (Mt. 
27 : 46) in fi ióvxf^lg (jlou xrA. is ook op taalkundige gronden 



Digitized by 



Google 



23 



wel te verklaren. Volgens Field luidt Ps. 22 : 2 bij Aquila 
^X^P^ i^öy, hx^pi A4öy . . . ., waarbij Field opmerkt: „Sic Ms. 
et Euseb. IJemonstr. p. 494, qui addit: ri V oiicpi^sg ia-riv 
lo'X^^ f^ov hx^Q aöy." Nehemia 5 : 5 vertaalt b« door iuvxfiig, 
Vgl. ook de LXX bij Gen. 31 : 29 en Deut. 28 : 32. De 
evangelist Petrus haalde het Psalmwoord öf vrij naar Aquila 
aan öf hij vertaalde, onafhankelijk van eenen voorganger 
)}A5/ door iuvafjdig f4,ov, Deissmann bij Harnack, S. 65, zegt: 
„Dass der Verfasser unbefangen ióva,uig fjLov eingesetzt habe, 
ist ganz unwahrscheinlich." Zie over vs. 19 Harnack, S. 
64—66. 

Welke verheven Christologische gedachten onze schrijver 
had, blijkt ook uit het vervolg. Ook nadat Jezus gestorven 
is, spreekt hij van den Heer (vs. 21). De geheele aarde 
beefde, toen men Jezus' lichaam op den grond legde. Al 
had dus de hoogere kracht Hem verlaten, ook zijn lichaam, 
zijne meiischelijke kracht was van een verheven, eenige be- 
teekenis. De bewaking van het graf is bij Petrus grootscher 
en eervoller dan in de canonieke evangeliën. Van Jezus' 
opstanding geeft Petrus eene wonderlijke, overdreven voor- 
stelling , die verre afsteekt bij de meer sobere , en eenvoudige 
van onze N. T.ische evangeliën. Ook hier staan m. i. onze 
N. T.ische evangeliën dichter bij de werkelijkheid dan Petrus. 
Twee engelen wekten Jezus op. Hunne hoofden reikten tot 
aan den hemel en dat van den opgestane stak nog boven 
de hemelen uit (bl. 40). Voorwaar eene potsierlijke voor- 
stelling! Het is alsof de opgestane een herstellende is (vs. 
40). De Heer kan naar den aard zijner verheven persoon* 
lijkheid niet in het graf gerust hebben. Hij moest ook naar 
de bekende voorstelling van 1 Petr. den dooden in de onder- 
wereld het evangelie gepredikt hebben. Op de vraag van 
de stem uit den hemel, of de Heer werkelijk den dooden 
gepredikt had, antwoordt het kruis, dat achter hem aan- 
kwam (vs. 40). Dit kruis moet zeker een beeld van Jezus' 
menschheid zijn De opgestane kan zelf nog niet spreken. 
Daarom antwoordt het kruis. Jezus is na zijn dood volko- 
men gescheiden van zijne menschheid. Die menschheid , dat 



Digitized by 



Google 



24 



vleesch volgt Hem op eenen afstand. Völter ziet (S. 24) in 
deze trekken van den opgestanen Heer monarchiaansch- 
modalistische trekken en wil ze als latere toevoegsels uit den 
tekst verwijderen. Ik kan de hypothese van de omwerking 
van ons evangelie , door Völter voorgestaan , evenmin als het 
voorstel van Manchot (Protestant. Kirchenz. '93, N® 8), om 
twee redacties van het evangelie van Petrus aan te nemen, 
gelukkig vinden. Maar, zooals gezegd is, heeft m. i. Völter 
hierin gelijk , dat de Christologische ideeën van dit evangelie 
verre boven die der canonieke evangeliën uitgaan en doce- 
tisme verraden. Ons resiütaat is, dat de oude overlevering 
dienaangaande gelijk heeft 

Een V tweede punt van gewicht is de verhouding van ons 
evangelie tot de canonieke evangeliën. Er is merkwaardige 
overeenkomst, maar ook groot verschil. De meeste over- 
eenkomst vinden wij met Mattheüs en Markus, minder met 
Lukas en zeer weinig met Johannes. We volgen kort ons 
evangelie op den voet. We zien 1 : 7 overeenstemming met 
Markus 15 : 17 {7rop:pvpxv xvrlv TrepiifixXov). 24. elki^^B viviSvi 
doet denken aan Mk. 15 : 46. Bij vs. 27 vergelijke men Mk. 
16: 10 {TTsuêoyvTS^ Koii ycKoLiovTsq) Toïg fiST* avTOv yevofiivoig Tsvêov(nv 
mi J6^oitov<ny; 37 en 55 wordt vêavhxoc van de engelen 
gezegd, die na de opstanding verschijnen (Mk. 16 : 5). Vs. 
44 komt een enkele engel (vgl. Mt.) in het graf (vgl.^ Lk. en 
Joh.) om vervolgens aan de vrouwen te verschijnen. Zie ook 
Mk. 16 : 5. Vs. 51 herinnert Ji^êsv stt) rh fji^viifisToy aan Mk. 
16 : 2, maar ook aan Lk. 24 : 1. 53. Mk. 16 : 3 en 54 
{fjLiyxq y»p viv b ^iSog) = Mk. 16 : 4. 55 [vsotvhuov icxêêi^ófisvov 

.... KX) TTSpi^S^XVjfJLivOV GT0XV\V XXfJLTrpOTXT^V = ML 16 ! 5. 57 

0o(3ri6€T(rxi eCpvyov = Mk. 16:8. 60 Asvitc o tov *A^0xlou 
wordt alleen genoemd Mk. 2 : 14 (en Lk. 5 : 27 , 29 zonder 
den naam Alfeüs). Ook spreekt Markus evenals ons evangelie 
van den centurio (Mk. 15 : 39, 44, 45). Ons evangelie 
onderstelt, dat Pilatus zich de handen gewasschen heeft (1 = 
Mt. 27:24, vgl. Didasc. V, 19, p. 320, Resch. S. 409). 
Pe aanbieding van den gemyrrhden wijn (16) = Mk. 15 : 36 



Digitized by 



Google 



25 

evenals Mt. 27 : 48. Maar de drank is hier eene nieuwe 
wreedheid (ygl. TertuU. De spectaculis 30). Het is eene soort 
vergif; zie bl. 22. Hij schreeuwde zeggende (ivs^ómê ktym 
vinden wij ook Mt. 27 : 46. Dat de aarde beefde (21), lezen 
wij ook Mt. 27 : 51. Volgens vs. 24 evenals volgens Mt. 
27 : 60 behoorde het graf aan Jozef van Arimathea. Het 
woord ricpog (24) vinden wij in het lijdensverhaal alleen nog 
Mt. 27 : 61, 64, 66, 28 : 1. Vss. 28, 29 hebben zeer dui- 
delijke trekken van overeenstemming met Mt 27 ; 62. Vs. 30 
doet denken aan Mt. 27 : 64. Evenals bij Mt geeft Pilatus 
gehoor aan den wensch der Joden betreffende de bewaking 
van het graf. Er bestaat ook verschil tusschen Petrus en 
Mt Volgens Petrus zijn de Joden getuigen van Jezus' op- 
standing en vragen Pilatus, dat hij den Joden het stilzwijgen 
oplegge. Ook verklaart Petrus, dat de steen door de Joden 
gelegd is en niet door Jozef, zooals Mt. (27 : 60) en Mk. 
(15 : 46) willen. De beschrijving van de opstanding is bij 
Petrus grootscher dan bij Mt. De engelen (Mt. één engel) 
komen met schitterende kleederen van den hemel, de steen 
valt weg (36, 37, 44 = Mt 28:2, 3). Jezus vertoont zich 
in Galilea (60) aan de discipelen evenals bij Mt De ver- 
* gelijking tusschen Petrus en Lukas geeft minder resultaten. 
Evenals Lk. 23:7 (vgl. Hand. 4:27, Justin. Apol. I, 40, 
Dial. 103) komt Herodes in het proces van Jezus tusschen 
beiden, maar Petrus (1 — 5) geeft hem eene andere rol. De 
moordenaar aan Jezus' rechterzijde spreekt bij Petrus en 
Lukas, maar bij Petrus richt hij zich tot het volk. Bij 
Petrus ontbreekt de bede van den moordenaar evenals de 
belofte des Heeren. De klaagtonen der Joden (25) gelijken 
op Lk. 23:48. De uitroep van het volk, vs. 28, doet den- 
ken aan dien van den centurio Lk. 23 : 47. 

Bij Lk. (23:54) en Petrus staat, dat de Sabbat begon 
aan te Uchten. Volgens Lk. 24 : 4 (Joh. 20 : 12) zagen de 
vi'ouwen twee engelen, volgens Petrus (Mt. en Mk.) één engel. 
Even te voren verhaalt Petrus, dat twee engelen den opge- 
stanen Christus vergezelden. 

Evenals Johannes (18 : 28 enz.) stelt Petrus den dood van 



Digitized by 



Google 



26 

Jezus op den avond vóór de ongezuurde broeden , 14 Nisan , 
en niet 15 Nisan, zooals de synoptici doen. Petrus spreekt 
evenals bet vierde evangelie van de Joden, maar Petras is 
hun bepaald vijandig. Niet Pilatus, maar Herodes en z^ne 
rechters veroordeelen Jezus. De rechters weigeren zich de 
handen te wasschen. Pilatus zit op den rechterstoel = Joh. 
19 : 13. Evenals bij Johannes (19 : 31) mag Jezus' lichaam 
niet op Sabbatdag aan het kruishout blijven hangen. Bij 
Petrus evenwel rust dit op de uitlegging van eenen tekst 
(Deut. 21:22, 23), bij Johannes is het eene kwestie van 
welvoeglijkheid. Bij Petrus worden Jezus' beenen niet ge- 
broken, opdat Hij in zijne smarten sterven mocht, bg Jo- 
hannes wordt dit anders gemotiveerd (19:31 — 33). Zoowel 
bij Petrus als Johannes worden spijkers in Jezus' voeten ge- 
slagen. Dit is evenwel niets bijzonders, daar de kruisiging 
algemeen bekend was. VgL Lucanus 6, 547, Socrates, H. 
E. 1, 17, Ign. ad Smyrn. 1,2, Mart. Polyc. 14, 1. Petrus 
spreekt niet van spijkers in Jezus' voeten zooals b. v. Justi- 
nus Martyr (Dial. c. Tryphone 97) en TertuU. (Mare 3, 19). 
De plaats, waar Jezus begraven werd, is bij Petrus en Jo- 
hannes een xyj^roc. Petrus noemt hem een tuin van Jozef, 
en Johannes zegt, dat men Jezus begraaft in eenen tuin, 
dicht bij de plaats, waar Hij gekruisigd was. Wegens- de 
voorbereiding voor den Sabbat was haast noodig. Dat de 
tuin van Jozef is , zegt Johannes niet. Petrus verhaalt even- 
als Johannes van eene verschijning van Jezus aan de zee, 
maar Johannes noemt noch Andreas noch Levi onder de 
makkers van Petrus. Mijn resultaat is, dat ik wel geneigd 
ben, bekendheid van Petrus met Mt. en Mk. aan te nemen, 
maar dat onzeker is , of Petrus ook Lk. en Joh. gebruikt heeft. 
Zahn (Das Evangelium des Petrus, S. 38 u. s. w.) is van 
gevoelen, dat Petrus de vier canonieke evangeliën gekend 
heeft. Met velen meen ik , dat wij dit niet zoo zeker kunnen 
en mogen vaststellen. Wel heeft Petrus andere, niet cano- 
nieke evangeliën gebezigd. Hij heeft zoovele bijzonderheden 
en eigenaardigheden, dat wij hem niet alleen uit Mt. en Mk. 
kunnen verklaren. Petrus heeft zeker op grond van eigen 



Digitized by 



Google 



27 

gegevens een zelfstandig evangelie willen vormen. Van zijne 
bronnen zal hij een zeer vrij gebruik gemaakt hebben. Zonder 
twijfel was zijne verhouding tegenover de Joden eene vijan- 
dige. In strijd met de meer historische voorstelling van onze 
canonieke evangeliën , dat de Joden wel de aanklagers , maar 
de Romeinen, bepaald de Romeinsche landvoogd, de uitvoer- 
ders van Jezus' dood waren, werpt Petrus alle schuld op de 
Joden. De Joden treden bij liem als de handelende perso- 
nen op. Zij vellen de beslissing. Pilatus bekleedt eene on- 
dergeschikte rol (vs. 46b). 

Heeft Justinus Martyr ons Petrus-evangelie gekend ? Behoort 
het misschien tot de i7rofAV}i,uov€UfA»T» , door Justinus als zijne 
bron genoemd? Tot dusver is deze kwestie het grondigst 
behandeld door Hamack (S. 38—40) en Manchet (Protest. 
Kirchenz. 1893, W 6). Reeds Credner (Beitrage zur Einl. 
in dier Bibl. Schriften, Bd. 1 1832) had er op gewe- 
zen, dat onder de iTrofiv^fzovsveixrx^ welke Justinus Martyr 
noemt, een evangelie van Petrus kan behooren. Mij komt 
voor, dat de uitkomst deze hypothese schitterend gerecht- 
vaardigd heeft. Allereerst is de overeenkomst treffend tus- 
schen het begin van het fragment en Apol. I, 40, 25 (ed. 
van Krüger), waar Justinus schrijft: Kx) Troóg fitfvvst tijv ys- 
yevii/xévijv 'ïlpiiov tov 0x<riXécag 'lou^alcav kx) xvrav llovixioiv kx) 
WiXxTOu TOV v,u€Tspov Ttxp xxiTOÏq ysvoy^kvoxj sTrirpÓTrow (tvv toï^ 

XUTOV ffTpXTlUTXl^ KXTX TOV XpitTTOV VVvéX£V7tV, Zulk CCne VVvk' 

K6V(Tig hebben onze canonieke evangeliën niet, maar alleen 
het evangelie van Petrus. Vooral opmerkelijk vind ik Apol. 
I» 35, waar Justinus schrijft: hx^vpovreg xvtov sKxêtaxv stt) 
l^vifAXTog Kx) eiTov' Kphov vifjuv. De drie hier genoemde bij- 
zonderheden van Jezus' lijdensgeschiedenis komen alleen voor 

in ons evangelie vss. 6 etc, 7vpa(Mv tov vm tov êsov 

sKx$i(rxv XVTOV èm KxSéipxv Kpl^eag XéyovTsc' itKxioog xphe^ (ix- 
(n\€v TOV 'iffpxijK. De uitdrukking Xxxi^iv ^xKXovTeg (Dial. 97) 
herinnert ons aan vs. 12 van het ev. van Petrus {Xxxf^ov 
i0x>,ov fV' xvToïc). Onze canonieke evangeliën spreken van 
JcAiJpoy ^xKKsiv. De trek, dat Jezus gebonden i^ehf/^ivov) door 
Pilatus naar Herodes gezonden werd, welken Justinus Dial. 



Digitized by 



Google 



28 

103 meedeelt, komt nergens in onze canonieke evangeliën 
voor. Met het oog op het voorafgaande is niet onwaar- 
schijnlijk, dat Justinus deze bijzonderheid aan Petras ont- 
leend beeft, misschien wel aan het gedeelte, dat onmiddellijk 
aan ons fragment voorafgaat. We lezen bij Justinus (ApoL 
I, 50, 5): fJiêTx ovv ri o'rxvpaSijvxt xurov kx) oï yvoopi/zoi ctvrov 
TrivTsi; ivivryi^xv , ipwi^xfjuvoi xvrév (vgl. Dial. 106), wat wel 
overeenstemt met vss. 26, 27, 59 van ons evangelie van 
Petrus. Dial. 108 doet denken aan Mattheüs, maar niet 
minder aan ons evangelie. We lezen Dial. 108 : ^hj(rov .... 
OU (TTXvpcao'xuTcou yjfzoóv ^ cl fJLxè^TCU xvTOv JtXeypxyTS^ xvtov XTri 

TOU (JLVVIfJLXTOC VVKTÓ^ , VTrÓêeV KXTSTéêtl X0ij>,Caê€); XTTO TOU ffTXU' 

pou^ TTXxvSöai Tov? xvêpdTTOvc hsyovre^ iytjyipêxi xvrbv sk vsicpav. 
Van ons evangelie herinneren wij ons hier vs. 30. Evenals 
in ons evangelie wordt de Herodes, die Jezus deed lijden, 
hij Justinus 103 koning genoemd. Vreemd is, dat Justinus, 
die Dial. 73 van de prediking van Jezus in de onderwereld 
afweet, niets van Petrus' evangelie vermeldt. Wel beschul- 
digt Justinus (Ie Joden, dat zij plaatsen van het Oude Testa- 
ment, die op Christus wijzen, uitschrappen en daaronder 
eene plaats van Jeremia, die op de nederdaling ter helle 
gewezen zou hebben. Men kan met het oog hierop de vraag 
doen: Heeft Justinus het evangelie van Petrus in den vorm 
gekend, waarin wij het bezitten? Zahn (S. 66 flf.) ontkent 
iedere betrekking tusschen Petrus en Justinus. Onder de 
x7rofivy,fiovs'jfjt,xTx van Justinus verstaat Zahn het evangelie 
van Markus. Zie zijn werk Gesch. d. Kanons, I, 509 — 516. 
Het komt mij voor, dat Harnack bewezen heeft, dat het 
evangelie van Petrus eene bron der Didascalia geweest is 
(zie Harnack, Bruckstücke des Evang. und der Apoc. des 
Petrus, S. 49). Zelfs Zahn stemt dit toe. Aan het door 
Harnack gezegde heb ik niets toe te voegen. 

Nu wij weten , dat het evangelie van Petrus een docetisch 
karakter had , en bekend was b. v. aan Justinus Martyr en 
gebruikt is in de Didascalia; dat het waarschijnlijk een paar 
onzer canonieke evangeliën onderstelt, hebben wij den weg 



Digitized by 



Google 



29 



gebaand voor de beantwoording ?an de vraag , waar en wan-» 
neer ons evangelie geschreven is. We hebben tusschen twee 
verschillende gevoelens te kiezen. Het eerste is, dat het in 
Syrië y bepaald in den omtrek van of te Antiochië is ont- 
staan. Een zeer nauwgezet onderzoek dienaangaande heeft 
Zahn ingesteld (S. 70 ff.)* ^^^ ^^^^ ^^9 ^^^ ^^ doceten van 
Antiochië het omstreeks 200 gebruikten. Van Antiochië 
kwam ons evangelie zeker naar Bhossus. Origenes was niet 
meer te Alexandrië^ maar vooral in Palestina werkzaam, 
toen hij in zijnen commentaar op Mattheüs het evangelie van 
Petrus vermeldde. De Didascalia, waarin van het evangelie 
van Petrus gebruik gemaakt wordt, zijn waarschijnlijk in de 
nabijheid van of te Antiochië omstreeks den tijd van Origenes 
ontstaan. Opmerkelijk is, dat in den tijd der kruistochten 
Christenen uit de nabijheid van Antiochië er zich op be- 
roemden, dat zij een evangelie van Petrus bezaten. Ook de 
naam van den centurio Petronius — volgens een andere over- 
levering heette hij Longinus — wijst misschien op Antiochië 
en herinnert aan Petronius, den praeses van Syrië in den 
tijd van Caligula (vgl. Schürer, Gesch. des Jüd. Volkes I, 
270, 421 — 424). In onderscheiding van den woesten keizer 
was Petronius een bezonnen en welwillend man geweest. 
Wanneer reeds Justinus, wiens letterkundige werkzaamheid 
in het midden der tweede eeuw valt — men stelt de eerste 
apologie ongoveer 138 — ons evangelie kent, moet het om- 
streeks het begin der tweede eeuw ontstaan zijn. Ons evan- 
gelie is wel docetisch, maar het heeft niet het plompe do- 
cetisme van de Valentianen , van een Marcion of een Basilides. 
Men stelle het dus niet te laat zooals b. v. Zahn (S. 75), 
die het^ omstreeks 140 of 150 laat ontstaan. Mij dunkt, 
ons evangelie is geschreven, voordat Cassianus, door Clemens 
van Alexandrië de vader van het docetisme van Antiochië 
genoemd (0 Tijg hycvitrecoq s^xpx^'^)^ optrad. Het dateert uit 
eenen tijd , toen het docetisme zich nog niet als eene bepaalde 
ketterij vertoonde , maar toen het in de lucht zat. Nu kunnen 
wij begrijpen (zie bl. 7), dat Serapion de lectuur van ons 
evangehe eerst toestond, maar later toen hij bemerkte; dat 



Digitized by 



Google 



3Ó 



het tot ketterijen aanleiding gaf, de lezing daarvan ver* 
bood. 

Prof. Völter heeft in zijne reeds genoemde brochure op 
Egypte als vaderland van ons evangelie gewezen. Ons evan- 
gelie, hetzij dan in zijnen tegenwoordigen, hetzij in eenen 
anderen vorm zou het evangelie der Egyptenaren zijn , waar- 
van de oudheid melding maakt. Hij beroept er zich op, dat 
ons evangelie gebruikt zou zijn door „Barnabas'' en 2 Clem., 
die volgens hem beiden in Egypte ontstaan zijn. Reeds Prof. 
Van Manen (bl. 556, 557) had er op gewezen, dat Bamabas 
zijne kennis van de evangeliegeschiedenis , zoo niet uitsluitend 
dan toch doorloopend en in de eerste plaats uit het evangelie 
van Petrus putte. 

Y. Manen spreekt (bl. 557, 558) over 1 Clem. en beweert, 
dat slechts de mogelijkheid eener zoodanige verhouding bij 
1 Clem. aangenomen kan worden. Ik moet eerlijk bekennen, 
dat na herhaalde overweging van het door Prof. Völter en 
V. Manen op dit punt geschrevene, hun betoog geene diepen 
indruk op mij gemaakt heeft. Ik kan althans aan Prof. Völter 
niet toegeven, dat de onderstelde afhankelijkheid van Bar- 
nabas en Clem. 2 van ons evangelie, iets voor zijne hypothese 
aangaande de origine van ons evangelie getuigen zou. 

Het sterkste argument, door Völter voor zijne hypothese 
aangaande den oorsprong van ons evangelie aangevoerd, is 
door hem van Zahn oviTgenomen. Zahn en Völter beweren, 
dat het gesprek van Jezus met Salome ^), waarvan volgens 
Clemens Alexandrinus (Stromateis III, 6 ed. Potter, p. 531) 
de Encratieten een verkeerd gebruik maakten, en dat vol- 



1) Volgens Clemens (Stromateis III, 45, 92) heeft Cassianus het gesprek 
aldus medegedeeld: Salomo vraagt den Heer: fiéxp' ^^' êévaroQ ïo'x^o'tt; 
-waarop de Heer antwoordt: t^éxpti &v CfUtQ ai ywalxsQ riKTnrt, Op de 
verdere vraag van Salomo, wanneer dit geschieden zal, antwoordt de Heer: 
^irav rh t^q etïo'x^v^Q 'évivfjta trarvia'nre^ Kca Brctv yév^rat^ rk ivo %v Keu rh 
Upftv fur^ r{fc dif Ac/ff c oVre Upptv oVn ê^Xv. Slechts de eerste vraag en het 
antwoord komen voor in het citaat der Valentinianen Epit. es Theodoto 
67. Zie Zahn S. 74, Gesch. des Kanons II, 632—641, 750) en Völter (S. 
39 u. s. w.). 



Digitized by 



Google 



gens Clemens misschien door hen aan het evangelie der 
Egyptenaren ontleend zou zijn, ook gestaan heeft in het 
evangelie van Petrus. Dit laatste vermoeden rust hierop, 
dat Julius Cassianus, aan wiens geschrift 'jcsp) èyKpxTsictg ^ 
Tsp) suvovxi^ti Clemens Alexandrinus zijne opmerking aan- 
gaande de Ëncratieten ontleende , dien Clemens den vader 
van het docetisme noemde, te Antiochiê leefde, waar vol- 
gens Eusebius (H. E. VI, 12) het evangelie van Petrus door 
de doceten gebruikt werd. Yölter verklaart nu , dat evangelie 
van Petrus of der Egyptenaren in de oudheid twee bena- 
mingen zijn van één geschrift. Ook deze grond van Völter 
lijkt mij niet afdoende. Ik vind het zeer vreemd, dat een 
evangelie, waarin Petrus sprekend optreedt, dat een evan- 
gelie van Petrus zou zijn, in de oudheid onder den weinig 
zeggenden, geographischen naam „der Egyptenaren" aange- 
haald zou zijn. Hoe kwam men in Egypte aan Petrus? 
Bestond daarvoor eene bijzondere aanleiding? 

Wij willen nog eene bijzonderheid aanstippen , die ons niet 
van belang ontbloot schijnt. We bedoelen den sterfdag van 
Jezus. Volgens V. Manen (bl. 391, 402, 424, 425) was 
die sterfdag volgens Petrus een Donderdag en niet een Vrijdag. 
Upo [jLixc Tav d^rifjLuv (vs. 5) zou beteekenen : één dag vóór de 
Azyma, die geacht werden te beginnen 14Nisan, m. a. w. 13 
Nisan. Iemand, die de Azyma, naar oude gewoonte, plaatste 
op 15 — 21 Nisan, en alzoo met den „dag vóór de Azyma" 
U Nisan bejioelde, zou dit stellig anders uitgedrukt en 
geschreven hebben iv rqü 'Tritrxx of sv rg iifJi^spof. tov Trd^x^' 
Is Jezus 13 Nisan gestorven, dan verklaart zich het be- 
spotten, kruisigen en begraven van Jezus beter dan dat 
wij dat alles 14 Nisan moeten stellen, den dag, waarop 
's avonds het Paaschlam moest worden gegeten (bl. 402). 
V. Manen vindt van die overlevering, Jezus gestorven 13 
Nisan, ook sporen in de canonieke evangeliën (bl. 424 — 430). 
De uitdrukkingen hcc rplcov ii,uspav Mt. 26 : 61 , Mk. 14 : 58 
en iv Tpicrh mépxi^ Mt. 27:40, Mk. 15:29, Joh. 2:19,20 
zouden allen op eeuen Donderdag als sterfdag van Jezus wijzen. 



Digitized by 



Google 



32 



Ik kan niet inzien , dat V. Manen de teksten juist inter- 
preteert en houd mij aan de gangbare verklaring, dat Jezus 
op Vrijdag gestorven is. De uitdrukkingen iix rpiu¥ ^pupuj 
en 51/ rpKrh ijfiipaic worden gewoonlijk zóó verklaard, dat 
naar de wijze der Joodsche telling de dag, vanwaar af men 
rekent, er bij geteld wordt. Wij zouden zeggen: Jezus was 
twee dagen in het graf, maar de Jood, die den Vrijdag als 
den eersten dag telde, sprak van drie dagen. Het zou wel 
vreemd zijn, dat de synoptici, die deze oude overlevering 
volgens Van Manen behielden en omwerkten , niet gevoelden , 
dat zij hier met zichzelven in strijd kwamen, wanneer zij 
Jezus 14 Nisan eerst den Paaschmaaltijd lieten houden. Die 
Paaschmaaltijd weerspreekt den door V. Manen aangenomen 
sterfdag toch wel ten duidelijkste. 

Met Harnack, (S. 24), Lods (p. 69), V. Soden (Zeitschrift 
für Theologie und Kirche van Grottschick, 1893, S. 70) en 
Francken (bl. 205) meen ik, dat Ttpè fjLiig ruv i^ófJLuv vs. 
5 beteekent: één dag vóór de ongezuurde broeden, d. i. de 14 
Nisan , de dag , waarop het paaschlam geslacht en *s avonds 
gegeten moest worden. Het feest der ongezuurde brooden, 
dat 7 dagen duurde, begon 15 Nisan. Zie Ezod. 12:6 — 17, 
Lev. 23 : 5—8, Num. 28 : 16—17, Jos. Ant Hl, 10, 5. Ons 
evangelie wijst zelf duidelijk op Vrijdag als Jezus' sterfdag 
met de woorden vs. 5^ sTii kx) (rci(2(2xTov êTnCpd^Kei. Herodes 
zegt hier tot Pilatus , dat Jezus begraven moest worden , daar 
zijn lijk volgens de Joodsche wet niet mag blijven hangen 
totdat de Sabbat aanbreekt. Natuurlijk heeft Prof. Van Manen 
op deze woorden ook wel gelet, doch hij verwijdert ze bl. 
391 als onecht uit den tekst. Hij zegt: „Zij verbreken den 
samenhang, die wijst op de noodzakelijkheid der begrafenis 
vóór zonsondergang, omdat de wet verbiedt, de voltrekking 
van het vonnis langer te doen duren. Die bepaling geldt 
voor eiken dag en niet alleen met het oog op den Sabbat.'' 
Prof. Van Manen ziet over 't hoofd , dat volgens vs. 5 wel 
degelijk in de wet geschreven staat, dat de zon niet mag 
ondergaan over een ter dood gebrachte vóór den eersten dag 
der ongezuurde broeden , en niet eenvoudig dat iemand vóór 



Digitized by 



Google 



3i 

zonsondergai^ begraven moet worden. ^Etts) k») <rci0(ixTÓif 
sTTicpéfnisi past dus in het verband zeer goed en noemt niet 
eene andere reden naast de aan de wet ontleende, maar 
dezelfde reden. Eene andere kwestie ia, dat de aan de wet 
ontleende reden niet met zooveel woorden in de wet staat. 
Deut. 21 :22, waaraan hier zeker gedacht is (vgl. Joz. 10: 27), 
wordt alleen aan de begrafenis vóór zonsondergang en niet 
bepaald aan den Sabbat gedacht. Hèt beroep op de wet 
baat dus, strikt genomen, Herodes niet. Doch dat is niet 
onze zaak, maar de zaak van den schrijver van het evan- 
gelie van Petrus. Een feit is, dat ook Joh. 19 : 31 bijzondere 
voorzorg genomen wordt, dat de lichamen der kruiselingen 
niet op den Sabbat bleven hangen, daar de dag van dien 
Sabbat groot was. Het is duidelijk, dat wanneer btcs) kx) 
(ri^(3xTov iTTiCpiiTicsi echt is, met de echtheid de geheele 
hypothese van Van Manen aangaande den sterfdag van Jezus 
vervalt. 

Wij moeten volmondig erkennen, dat het vasten en treuren 
des nachts en des daags tot den Sabbat (vs. 27, zie V. 
Manen bl. 423) vreemd zou zijn, wanneer dit vasten en 
treuren eerst na Jezus' dood begonnen was. De sterfdag 
van Jezus zou dan niet Vrijdag, maar Donderdag geweest 
zijn. Niets weerhoudt ons evenwel met Harnack (S. 28) 
aan te nemen , dat de jongeren volgens de voorstelling der 
canonieke evangeliën zich van af Donderdag avond , toen 
Jezus gevangen genomen was, schuil hielden en bedroefd 
waren en vastten. Het „dag en nacht" komt dan volkomen 
tot zijn recht. Niet alleen uit vs. 27, maar uit het geheele 
fragment blijkt, dat de schrijver niet bijzonder geoefend was 
en dat hij zijne stof niet genoegzaam beheerschte. Ook ^ uit 
VS. 34 zien wij onwedersprekelijk , dat volgens ons fragment 
Jezus' sterfdag een Vrijdag was. Na Jezus' dood vroeg men 
aan Pilatus om eene wacht. Het graf werd verzegeld en des 
morgens vroeg, toen de Sabbat aanbrak, kwam een menigte 
volks van Jeruzalem om het verzegelde graf te bezien. Vol- 
gens de voorstelling van het fragment is tusschen het bezoek 
aan het graf en Jezus' begrafenis niet veel tijd verloopeiï. 

3 

Digitized by LjOOQIC 



34 

tiet volk, dat Jezus bad zien lijden en ster?en, was nieuws- 
gierig, waar men Hem gelegd had en hoe het graf bewaakt 
werd. Zoo spoedig mogelijk — dit ligt in den aard der 
zaak — wilde bet aan zijne nieuwsgierigheid voldoen. 

Het fragment van het evangelie van Petrus geeft tot 
meerdere opmerkingen aanleiding. Doch wij gaven wat in 
onze oogen bet belangrijkste was. Zooals gezegd is , was bet 
ons niet om eenen doorloopenden commentaar op dat evan- 
gelie te doen. Daar gelaten , dat ons bestek bet geven van 
zulk eenen commentaar verbood, zouden wij na de studiën 
van Harnack en V. Manen een overtollig werk verrichten. 
Wij zijn van plan in een volgend stuk iets over de open- 
baring van Petrus te zeggen. 

Almeloo, Jan. 1894. J. M. S. Baljon. 



Digitized by 



Google 



Be Openbaring van Petrus. 



EK TH2 AnOKAATYEflS TOT HETPOT. 

Mt 24 : 24. 1. IIoAAo/ i? xvtuv hovrxi \p€uio7rpo(pyJTcct , kxï 

Siobg Kx) iiyfiXTX ttoikIx» Tijg x'^ruXelag ^iix- 

Mt 13 : 22. ^ov(Ttu. 2. êxsïvoi is ub) tj}^ iTToaXeixg yevJja-ovTXi, 

JoIl 17 : 22. 3. Ka) tÓts IX£U(tstoi o êshg stt) rovg TTKTTOug f4,ou 

2Thes.2:3. rovg Tsivmrxq xx) h\poóv{rxg) kx) ê^itSof^évoug kx) 

Mt 5:6. iv TovTcp r9 0lcp txq \pvx^g èxvToóv ioMficü^ovTxg kx) 

•2Th. 1:6, 7. Kptvsï rohg uïoug Tijg xvofilxg. 

Mt. 26:30, 2*. Kx) TTpotrisig o Kvpiog 6(p^' *^Aycafjtsv slg rè 

45. Mk. 6 : Spog , 6v^a(isè{x), 5. xTrspxóf^svot 3f f4>6T' xvtov 

46.Lk.9:28. ^f4.€7g ol iuisKX f4,{x)ê(vj)Tx) êhijêiifjLSv OTrag Sf/Jj; 

^//Jv hx Tuv xS6^<puu ^fiuv {tuv) iixxluv TUV i^fA- 

SóvTuv X7rè Tov KÓfffioVy hx UufjLev ttotxItoI em rviv 

fiop(pijv Kxi ixptrvivxvTsg TTxpxêxp^vvafAsv kx) Tovg 

XKOvovTxg iifim xvêpèTroug. 3^. {K)x) evxof^^vuv 

vj/zav x{(l>vü3) cp{xiv)ovTXi Syö xvipsg èo'TUTêg ïfiTrpoo'êsv 

TOV KVploU^ TTpèg 0{vg) OVK shuVVldvKlBV XVTl(i^i\pXL 

7. i^^pix)^'^^ 7^P ^^^ '^^^ S^soag xvtuv XKTig ^) 
ug vikIov XXI (pcoTSivèv Jjv xv(tuv to) SviufJLX OTTOTOV 

Mt. 17:2, o(y)ii7roT€ i(pixX(i,hg xvipoü7r{ov sJ^sv' oifii yx)p fTTÓ(ix 

28:3. 1 Kor. ^óvxtxi i^yiyi^i^xvixi Jj K{xp'Six i7rivo}j(rx)t '^) Thvió^xv 

2:9. }jy (ê)v€iélüVTO kx) Th KxX{Kog Tijg i^)saig xvtoóv. 

8. oug lióvTsg iêxf^^uêy,fA6v' tx fAêu yxp fTÓaiiXTX 



1) Het Hs. heeft ixTtv. 

1) itTtvo^veu Lods (zie vs. 30), iK^pAvat James, yv&vcu Haruack. 

3* 



Digitized by 



Google 



36 

Mt. 28 : 3. xinruv Ijv Ksvaórspx ttx^; X^^^^^ **' ipvépórepx 
Trxvrhq póSov, 9. JuvêKixpxTO 31 to ipvêphv aitrav 
T^ >,£VKu , KCLi aTT^uc oif ivvxfiai i^^yvivxoiou Tö 

KXXhO^ XVTÖÓV, 10. IfTf yxp KÓfl}1 XUTOV öüAlf ijv 
KX) XvêiipX KX) êTTlTTpiTTOVffX XÖtÜV T^ T€ TpOji^Cfi 

Kx) ufioi:; uffJTsps) (rrè^xvoq ix vxpiov^TXX^o; tts- 
Pred. 1:8. 7r>^tyfjUvo; kx) TrornKm xvioóv i} ooaTrsp Jptg iv iépr 

TOtXVrij VIV XVTUV VI eVTTpSTTStX, 

Hand. 3:11. 4i*. ''ÏSoutsc ovv xvtoóv rJ xiAAö^ Ïxêxfi0oi ya- 
yójiXiJLSv TTpog xvTOvg y sTTstih x^yoi è^xyvifrxv, 12. 

Open. 7:13. Kxi Trpo^eXdoav t^ Kuplcp sJttov Tiveg sï^h oSrot; 13. 
Xéyet fAor OvtoI slaiv ol xieX^o) öfiav ol iixxtoi uv 
YidaXvifTXTs {tx)(; (lopcpxg lHeïv. 14. Kxyii i^v xifT^* 
Kx) TTOv 6171 TivTsg ot Hkxioi if Trótóg ifTTiv i oum 

Mk. 10 : 30. h ^ mi rxuTiiv ?%övt£^ t^v ió^xv ; 

5^5. Kx) i xiiptog I3«?i fioi (iiyi<rrov x^P^v SKrèg 
tov{t)ov tou KÓfffMv viripXxiiirpov r^ (purl^ kx) rèv 
xépx rhv èKBt XKTmv ^kIov KXTXkxfixófisvov ^ kx) rijv 

1 Petr. 1:3; yijv xvTijv xvêouaxv xfAxpxvTOt; ivdetn kou xpufiirav 

5 : 4. TT^ijpii kx) (puTuv svxvêoóv kx) x^êxpruv kx) Kxpirov 

sif^oyijfiivov ^epóvruv, 16. tovoutov Sf }jv Tb ivSog 

dg ^) kx) è^* ^ficig êKSïSev cpipevixi. 17. dl Yb 

Mt. 22 : 30. óiKviTopeg tou tóttov iKshou ivhivfiivot vitrxv hlvfix 

Mk. 12:25. xyyi^cov ^aTsivav^ kx) ofiotov vfv Th hüvfjiM xutSsv 
T)ft x^P^ xifTuv, 18. iyysXoi. Yê TrepléTpsxov xvrohg 

èKeÏ76, 19. Ulj II ^V jj 3^?^ '^^^ ^Xf/ ÓiKViTÓpoWf 
kx) (11^ (pOOVÏj Th KUpiOV óshv XVêV^fMVV ^) êv^pxt' 

vófMvot èv êKslvcp T^ TÓTTcp. 20. kiysi fffjuv i Kvpiog* 
OuTÓg ioTiv i TÓwog Tm xpxtBpicov vfiSv ToóviiKouav 
xySpÓTreau. 6^^. Éliov Sf kx) sTBpov tóxov kxtxv- 

TlKphq èKslvOU XVXf^ijpÓTXTOV ^) Kx) JjV tÓtTO^ KOK^x)' 

7€cagj kx) 01 KOXa^ófievoi €K6Ï kx) oi KO?Ji^ovTêg iy- 
yiXoi fFKOTsivhv sJxov xötuv (tö) evivfix (cf. supra 

\) &Qi Usener voegt hvyc^y in. 

2) èvtv^fAovv en ecvi^ corr. cod. ivrft/^if/tiow Preuschen b\i Hamack. 

3) aifxt^^p^'''»'rov Blass. acifxt^^P^^'''U¥ cod. «w%f*if^fiv rtvctv Diels, ctttxfi'iipév 
Harnack, auxt^^lfi^y ^^^» Jame«. 



Digitized by 



Google 



37 



VS. 7: ivisivfA6vx cod.) kxt» Tèv iépct tov tóttou. 

Mt. 21 : 32. 722. Kal rivsg Jivxv sksï sk t?^ yA^cö-jf^ KpsfAcifievor 
ovTOi ie Ji(TXv dl (3^x(r0)ifAouvT6g r^i/ oiov rüg itKXto- 
(TÓvfi^^ Kx) virUsiTO xvTOÏg irüp ^Ksyifisvov xx) 
xoXxl^ov xvTotig. 

8^3. K^) \lfivii Tig Jjv fieyxXyj 'TST^iipafiiv^ ffop- 

Open. 19:20. 0épov ^Xeyofzivov ^ sv ^ Ji^xv xvêpooTrol Tivsg xtto- 
(TTpi^ovTsc T^v iiiixiO(T6wjVy Kxi vTTsKStvTO xuToTg xyysXot 
(ix7xvi(TTxl 1). 9^. Ji7xv 31 nx) xXXot , ytJv{x)ÏKeg 

1 Petr. 3:3. (t)«ï/ TrKoKXfjLuv è^vipTyjfisvxi xvuTépu tou (3op0ipo(u) 

iK6lv{0ü) TOV XVXTTXCp/^Ji^OVTOg' ^) xvT(xi) SI fi^xv 5) 

XI TTohg fioix^lxv KOfTfziiêêïffxr ol il 7VfifJLi'y{ivT)sg 

xiiTuv T^ (iiX7(Jt,XTt Tijg fjiotx^lxg Ik toóv Tróioóv {^trxv) 

jc[pêfiXfj(,€voi *) k]x) Txg Ki^xKxg sïxov iv tu ^op~ 

(3óp{ep Kx)] $[wvg fj(,syiKi(i) ^) txeyor Ovk iTTivTevofJUV ^) 

iX€Vff€ffêxt slg TOUTOv Tèv tÓttov, 

10^2. Kx) Tovg ^covéïg lfi>.sicov kx) Tovg ffuveiiórxg 

Mt. 7 : 14, xvTOÏg 0e(3xijfiivovg h tivi TéTTcp Têê^ifif^iucp kx) tts- 

Sap. Sal. 'JTK^poofiévCfi spttstoóv Troutjpuv kx) 7r\ij<rffOfiivovg vtto 

XVI : 5, Tuv êtjpluv sKslvcüv kx) oÏjtu ffTps^ofiévoug bk€Ï iv Tjj 

KO^xffet SKsiviu, vTTeKsivTO Sf xÖTOÏg ^K&XtjKsg uo'Trep 

Mk. 9 : 44. vs^iKxi (TKÓTOvg, xi ie \pvx^) tuv 7re0ovevfiivcov 

e^TUffxt kx) iC^opmxi tvjv KÓkxviv eKeivuv tuv (poviav 

♦ÏAfyöV 'O Seig, iiKxix vou j} Kplvig, 

11^. UK^viov ie TOU tÓttov eKeivou eJiov eTepov 
tÓttov Te6\tfAfi{iv)ov êv (c5) o \xoap kx) j} iv^aiix tuv 
KO^k^ofiéyuv KXTi^peg kx) mTrep Kifivm fylvtTO iKeï. 
KXKeï iKxêijVTO yvvxlKeg ïx^vffxi tov I%«p« f^^XP' 
t(uv) Tpxx^^i^sv), kx) ivTiKphg xvtuv ttoKXo) irou' 
Sfi?, o^lTive)g iapoi êT{l)KT0VTO, Kxêiifievoi H^^xiov. 
• kx) TpoijpxovTG ê^ xv[Tav] (pxóy{eg) Trupèg kx) ri^ 
yvvxÏKxg l7rX}j(r7ov kxtx tu(v) è^xXfmv. xvtxi iè 



1) fiao'etvtrretf en fianvreti corr. cod. 
2). ex ava^ corr. cod. 3> $y cod. 

4) Hpêiiétiuvot xa/ James, ivctKpttAAfuyot Harnack. 

5) Lods heeft ifph^ «^AAi^Aovc i. p. v. kcü ^«y$ ttty&X\i, 

6) Harnack leest l^/a-rfi/ov. 



Digitized by 



Google 



38 



Wijsh. v: Sal. 12^7. k«) 'kspoi (ivipeg) x») yuvx7x{€(;) (pkeyó- 
XII 9 5. (Asvoi ijtrav fiixp^ tou ^fiivoug ctvruv ko.) 0€0}^fiivot 
èv TÓ'TCCfi SKoreiv^ kou fixaTt^éfisvoi iirh wevfMTUV 
Tcov^pZy KOLi MtófAevot ri v'KK&y^a xrjch <rxa?iiixoiv 
cacotfiiiTav' ovrot 31 Jj^ctv oi itd^ocufTeg rov^ iixcUou^ 
mi TrxpxSóvTs^ xurotig. 13^. Ka) 'jrknivlw iKêivuv 
TciXiv yxjvouKS^ kcu avipeq fiaa-dfievoi xvrav tx ;^f /Aif 

KX) KOXa^ÓfieVOt K») TTSTTVpOSpUvOV ffli}ipOV KCtTX TUV 

i^êaXpuóv XaiA^avovTsq* ovrot ii iaav oi I3\aa'0fi(iili' 
Hand. 19:9. aavTsg kx) xxKug eïiróvreg rijv Süv rijg hxatoffómig. 
Open.l6:10. 142ö. Kx) KXTxvTtxpv roórav ixxot wi\tv avipeg 
xx) yuvxÏKsq Txg y>M(Tvaq xvtov fixaufievot xx) vvp 
^K£'yó(iey{p)y Ix^vTsg iv ry (nifAXTi. ovrot 31 Jifrxv 
oi \p6viofJuipTvpsg. 

1580. Kx) êv hêp(p Ttv) TÓTTcp ;^iA/xf^ Jj^xv i^ii- 
Têpoi ^t^uv xx) TTxvrhg i^sXlvxov^ Tsmjpcofuvot ^ xx) 
Jak. 2 : 2. yvvxlxeg xx) xv^psg ^xk}i ^vTrxpa êvieivpUvot exv- 
Xlovro i'jr* xvtuv xokxl^ófievot. ovrot 3i ^ffxv oi 'ttXov- 
Tovvreq xx) t$ tAöut^ xvrav wsvotdórsg xx) fiij 
è?^Siia'XVT€g 3p(pxvovg xx) %i}paj^, «AA* ifisXvifrxvreq 
Tijg êvToXïjg tov Ósov, 

16^^ '£y 3f iripf ^Ifivyi fisyxX^ vsv^tipcofiiv^ 
TTvov 1) xx) xHfiXTog xx) fiopfiópov xva^iovTog /oDf- 
X6t(Txy xv^peg xx) yvvxïxsg fiixp^ yovxrav, övTOt Vs 
vi^xv oi ixut^ovT€g xx) ccTrxtTOvvrsg róxovg tÓxoqv. 

1732. ''AXXot xvipeg xx) yvvouxsg xto xptifivou 
(jLeyixov xxTXffTp€(pofievot ijpxovTO xxtco xx) 'tcxXiv 

VjXXVVOVTO VTTO TUV STTtXetflévUV XVxffijVXt XVOQ iTl TOV 

Open.l4:ll. xpijfivov xx) xxTstrTpéCpovTo êxsïêev xxru , xx) i^ffvxi^v 
Bom. 1:26,27. ovx eïxov x'tcI ravTvig Tijg xoXxtrecog. ovTOt 3è Jjtrxv 
oi fitxvxvTsg rx ffdfiXTX hxvTuv dog ywxlxsg xvxvrps' 
(pófisvor xi SI fA€T^ XVTUV yvvxTxeg, xvtxi ijaxv 
xi ffuyxotfiTjêeJffxt xWrj^xtg dg xv xvijp Tphg yuvxixx, 
33. Kx) TTxpx T$ xpijfiv^ êxslvcp TÓvog jfv 'ffvphg 



\) ^vov Harnacl^. Trom cod. Jaroes gist T/o-o'irc hcü 6t/ov. 

y Google 



Digitized by ^ 



39 



TTXelffTOv yifinv kccksJ iariiKetffxv ivipeg ornvig retlg 
ïiixtg Z^P^^f ^oiyx ixvToTg ê7rot>j^»v ivr) dsov. K«' 
T«p' iKsivoiq ivhpe; srspoi k») yuvxïxsg piffioug vwphg 
ixovTsg Kx) iXXviXouq ruTTTOvrsg k») fJLniiiiroTs TCtvó- 
fievot TÜig Toicctinig KoXi(T€ag. 20^*. Kx) erepot T«Aiv 
iyyvg sKslvoov yuvxÏKeg jc») ivipsg (pXsyifAivoi kx) 
ffrps^éfievot kx) myxvi^ófASVoi. oStoi ii Jjffxv di A0ivTsg 
Mk. 7 : 8. T^v oiov roü 6sou .... cetera desunt. 

VERTALING. 

Van de Openbaring van Petrus. 

1. Velen van hen zullen valsche profeten zijn en zullen 
velerlei wegen en leeringen des verderfs leeren. 2. Zij even- 
wel zullen zonen des verderfs worden. 3. En dan zal God 
komen tot mijne geloovigen, de hoDgerenden en dorstenden 
en de verdrukten en tot hen^ die in dit leven hunne zielen 
beproeven en Hij zal de zonen der ongerechtigheid richten. 
2*. En de Heer ging voort en zeide : „Laat ons op den berg 
gaan, laat ons bidden P 5. Wij, de twaalf leerlingen, gingen 
met Hem en vroegen , of Hij een van onze broederen , de 
rechtvaardigen, zou toonen, die van de wereld waren heen- 
gegaan, opdat wij zouden zien hoedanig zij zijn van gedaante 
en wij, moed scheppend, ook de menschen, die onshooren, 
bemoedigen kunnen. 6. En toen wij baden, verschenen 
plotseling twee mannen, staande voor den Heer, tot wie wij 
niet konden opzien, 7 want een straal als van de zon ging 
van hun aangezicht uit en hun kleed was licht, hoedanig 
nooit een oog des menschen zag; want geen mond kan uit- 
spreken of een hart verstaan de heerl^'kheid , waarmee zij 
bekleed waren en de schoonheid van hun aanblik. 8. Toen 
wij ze zagen, ontzetten wij ons; want hunne lichamen waren 
witter dan alle sneeuw en rooder dan elke roos. 9. Hun 
rood was evenwel met het wit vermengd en in *t algemeen 
kan ik hunne schoonheid niet verhalen; 10 want hun haar 
was dik -en jeugdig en paste bij hun voorkomen en hunne 



Digitized by 



Google 



40 



schouders evenals een krans uit nardusbloemen en velerlei 
bloemen geweven of evenals de regenboog in de lucht. Zoo- 
danig was hunne bekoorlijkheid. 

4^1. Toen wij dan hunne schoonheid zagen, ontzetten 
wij ons over hen, omdat zij plotseling verschenen waren. 

12. En ik kwam tot den Heer en zeide : „Wie z\jn dezen ?'* 

13. Hij zeide mij: „Dat zijn mijne broeders, de rechtvaar^ 
digen, wier gedaante gij wildet zien." 14. En ik zeide tot 
Hem: „En waar zijn alle rechtvaardigen of hoedanig is de 
eeuw (aeon)^ waarin zij zijn, deze heerlijkheid bezittende?'' 
15. En de Heer toonde mij eene groote uitgestrektheid buiten 
deze wereld, overvloeiend van licht en de lucht daar van de 
stralen der zon verlicht en de aarde zelvegbloeiend van on- 
verwelkelijke bloemen en vol van geuren en met heerlijk 
bloeiende ; onverderfelijke en schoone vruchten voortbrengende 
gewassen. 16. Zooveel waren de bloemen, dat (de geur) 
vandaar tot ons doordrong. 17. De bewoners van die plaats 
waren bekleed met een kleed van lichtgevende engelen en 
faun kleed was aan die streek gelijk. 18. ^Engelen nu om- 
zweefden hen daar. 19. Zoo was de heerlijkheid van hen, 
die daar wonen en met één stem zongen zij luide ter eere 
van den Heere God, zich verheugende in die plaats. 20. 
De Heer zeide (zegt) tot ons: Dit is de plaats uwer hooge- 
priesters, der rechtvaardige menschen. 

21. Ik zag ook eene andere plaats tegenover gene zeer 
woest, en het was eene plaats van straf en zij, die daar 
gestraft worden en de strafiende engelen hadden hunne klee- 
deren donker evenals de lucht van die plaats. 22. En som- 
migen waren daar aan hunne tong opgehangen. Zij waren 
bet, die den weg der gerechtigheid lasteren en onder hen 
lag een lichtend en hen straffend vuur. 23. En er was een 
groote, met brandend vuur gevulde poel, waarin sommige 
menschen waren , die de gerechtigheid verdraaien en engelen 
zaten als pijnigers bun op de hielen. 24. Er waren ook 
anderen, vrouwen aan hare vlechten opgehangen boven dat 
brandend vuil, dat boven haar uitspatte. Dat waren zij, 
die zich tot echtbreuk versierd hadden. Zij nu, die zich 



Digitized by 



Google 



41 



met de besmetting van de echtbreuk bezoedeld hadden, 
hingen aan hunne voeten en hadden het hoofd in het vuil 
en |met eene groote stem zeiden zij: „Wij geloofden niet in 
deze plaats te zullen komen". 

25. En ik zag de moordenaars en hunne medeplichtigen , 
geworpen in eene zekere enge plaats, die vervuld was van 
leelijke kruipende dieren en gepijnigd door die dieren en 
zich alzoo daar wentelend onder die straf. Wormen als 
wolken der duisternis zaten hun op ^e hielen. De zielen nu 
van de gedooden stonden en zagen de straf van die moor- 
denaars en zeiden: „o God! uw oordeel is rechtvaardig". 

26. Dicht bij die plaats zag ik eene andere nauwe plaats , 
waarin het bloed en de stank der gestraften afvloeiden en 
als een poel daar werd. En daarin zaten vrouwen, die het 
bloed tot aan den hals hadden en tegenover haar zaten vele 
kinderen, die ontijdig geboren waren en uit hen sprongen 
stralen vuur en dezen ti'offen de vrouwen bij de oogen. Dezen 
waren ^ die ongehuwd de kleinen voortgebracht en afgedre- 
ven hadden. 

27. En andere mannen en vrouwen stonden tot aan hun 
middel in de vlammen en waren geworpen in eene donkere 
plaats en gekweld door booze geesten en de ingewanden 
werden verteerd door wormen, die niet sterven. Dezen waren, 
die de rechtvaardigen vervolgden en ze overgaven. 28. En 
dicht bij hen waren wederom vrouwen en mannen, die op 
hunne lippen beten en gestraft wordende, kregen zij een 
gloeiend ijzer op hunne oogen. Dezen waren de lasteraars 
en zij, die kwaad spreken van den weg der gerechtigheid. 
29. £n tegenover dezen waren wederom andere mannen en 
vrouwen, die op hunne tongen beten en een brandend vuur 
in den mond hadden. Dezen waren de valsche getuigen. 

30. En in eene zekere andere plaats waren steenen, 
scherper dan zwaarden en alle spiesen, gloeiend gemaakt 
en vrouwen en mannen, gehuld in vuile kleederen, wentel- 
den zich daarover, gestraft wordende. Dit waren de rijken, 
die op hunnen rijkdom vertrouwden en zich niet ontfermden 
over weezen en weduwen, maar het gebod Gods geminacht 



Digitized by 



Google 



42 



hadden. 31. In eenen anderen , grooten met etter, bloed en 
kokend voil gevalden poel stonden mannen en ?roawen tot 
de knieën. Dat waren zij, die geld voorschieten en interest 
op interest eischen. 

32. Andere mannen en vrouwen werden van eene hooge 
steilte afgeworpen, kwamen naar beneden en werden door 
hen, die hun op de hielen zaten, wederom aangezet naar 
boven op de steilte te klimmen en werden vandaar naar 
beneden gestort en hadden geen rast van deze pijniging. 
Dat waren zij^ die hunne lichamen bevlekten, als vrouwen 
met elkander omgaande. De vrouwen nu , die bij hen waren , 
waren zij, die bij elkander sliepen als een man met eene 
vrouw. 33. En bij die steilte was eene plaats , met zeer veel 
vuur gevuld. Ën daar stonden mannen , die met hunne han- 
den voor zichzelven gesneden houtwerk in plaats van God 
maakten. En bij hen waren andere mannen en vrouwen, 
die roeden van vuur hadden en elkander sloegen en nooit 
ophielden met die pijniging. 34. En wederom andere vrou- 
wen en mannen waren bij hen, zich brandend, keerend en 
badend. Dat waren zij , die den weg Gods verlaten .... 
cetera desunt. 



Het fragment der Apocalypse verplaatst ons midden in 
eene apocalyptische toespraak van Jezus aan zijne leerlingen. 
Jezus gaat met zijne leerlingen op eenen berg om te bidden 
(VS. 4). VgL Mt. 17 : 1 enz. 2 Petr. 1 : 16 enz. Jezus voor- 
spelt de komst van valsche profeten en valsche leeraars 
(vgl. Mt. 24 : 24, Mk. 13 : 22) en wijst er op, dat God ver- 
lossing zou teweegbrengen en de zonen der ongerechtigheid 
zou richten (vs. 3). Jezus waarschuwt tegen het iiü^Ksiv 
van ióyiJLXT» 'jFomXx (vs. 1). Het zijn waarschijnlijk bepaalde 
gnostische leeringen, waaraan hier gedacht wordt. Hieruit 
volgt, dat de Apocalypse niet bijzonder jong kan zijn. Mis- 
schien dateert zij uit de eerste helft der tweede eeuw na Ghr. 
We kunnen er hier wel bijvoegen , dat wegens groote overeen- 



Digitized by 



Google 



43 

stemming en yerwantschap met 2 Petr. en de Sibyllijnsche 
boeken y die beiden waarschijnlijk in Egypte ontstonden, 
niet onmogelijk is, dat deze Apocalypse in Egypte ontstond. 
Dat het godsdienstig standpunt nog zeer Joodsch-Ghristelijk 
is, blijkt o. a. reeds vs. 3, waar Christns zijne wederkomst 
zeer Oud-Testamentisch beschrijft als de dag, waarop God 
komt tot de zijnen. De benaming van de Christenen mijne 
getrouwen is zeer vreemd (vs. 3). Aan de bergrede herin- 
nert de beschrijving der Christenen door hongerenden en 
dorstenden (vs. 3). Worden zij ook verdrukten {t\i0of/,ivovg) 
gebeeten, dan wijst dit op vervolging. Misschien wordt ge- 
dacht aan de vervolging van Trajanus. Het ioxifj^cH^etv van 
VS. 3 is wellicht eene ascetische handeling. Vergelijking ver- 
dient bij To^ ^^fux^ Icurruv ioKtfjta^ovreg (vs. 3) de Syr. Apoc. , 
welke Lagarde in het Grieksch vertaalde (c. 14, p. 14): 

Op de apocalyptische toespraak volgen twee visioenen. 
Het eerste geeft Jezus aan zijne twaalf jongeren , die vroegen , 
of de Heer hun den toestand der gezaligden toonen wilde, 
opdat zijzelven moed zouden scheppen en anderen bij de 
prediking ver^cwikken konden. Op hunne bede verschenen 
plotseling twee mannen^ d. z. twee gezaligden. Wij denken 
hier onwillekeurig aan de verschijning van Mozes en Elia 
op den berg der verheerlijking. De twee mannen evenwel 
worden hier niet met name genoemd. De beschrijving der 
gezaligden is zeer opmerkenswaardig. We hebben hier een 
der oudste beschrijvingen, hoe de eerste Christenen zich den 
toestand der gezaligden dachten. Hunne kleederen waren 
wit, hunne lichamen wit en rood. Hun voorkomen was 
jeugdig en bekoorlijk. Bij de beschrijving van het paradijs 
kan men vergelijken Act. Perpet. 11, Cypr. Ep. 10, 5, 1 Kor. 
2 : 9 en 2 Kor. 3 : 13. Bij de nardusbloemen en de geuren 
van vs. 10 zie Epist Lugd. bij Euseb. H. E. V, 1, 36 (ix 
hx^ipuv yip ;^pa/cwJT«v kx) TrxvToiuv ivêuv hx 'TrXi^xvrsg (rri^ 
^xvov Trpoaiiveyxxv t^ vxrpl). Vss. 12 enz. spreekt Petrus 
namens de apostelen. Vs. 13 is de benaming der Christenen 
oi xis^cpo) vfMv 01 itKxtoi eene echte oud-Christelijke^ Het 



Digitized by 



Google 



44 



verband geeft duidelijk te kennen, dat een aeon van vs. 14 
niet tijdelijk y maar plaatselijk opgevat moet worden. Het 
paradijs, dat volgons vs. 15 buiten deze wereld gelegen is, 
vloeit over van licht, bloemen en geuren, heerlijke gewassen. 
De geur der bloemen was zóó sterk, dat hij tot de aarde 
doordrong; oene voorstelling, welke meer voorkomt vooral 
bij de martelaars. Zie Zeitschr. f. kirchengesch. Il, S. 291 
flf. Ignat ad Ephes. 17 : 1, Acta Perpet. 13 (universi odore 
inenarrabili alobamur), Cypr. ep. 77, 3 (naribus etiam fla- 
grantes flores inposuisti). Bij de talrijkheid der vruchten 
vergelijke men de Apocalypse van Baruch en de bekende 
afschildering van Papias over de weelderigheid der wijn- 
ranken in het Paradijs. Zie Ireneüs 5, 33, 3. De geza- 
ligden worden vs. 20 genoemd uwe hoogepriesters (ipx^^P^^^) » 
omdat zij voor de achtergeblevenen bidden. Dit is oene zeer 
eigenaardige , bijzondere voorstelling. Ook Didache 13:3 
worden de profeten hoogepriestors genoemd. In het N. T. 
en bij Clemens (I, 40) is Christus de hoogepriester. We 
wijzen nog eens op de oud-Ghristelijke benaming van de ge- 
zaligden (vs. 19) T«j/ iiKxlm avêpccTruv. We kunnen het vol- 
gend lijstje van oud-Christelijke, Joodsch-Christelijke qualifi- 
caties opmaken: ol iUatot (vss. 5, 13, 14, 20, 27), iiiKxto<rvwi 
(vss. 22, 23, 28), »5 oiog rijg hicxtotrvimc (vss. 22, 28), j} oSk 
Tov êsov (vs. 34), èh) ryjq xTuXslag (vs. 1), jJ /vtöA^ toö êeov 
(vs. 30), en ot vio) Tijg ivofiixg^ Ttjg i'TrosKslxg (vss. 2, 3). Oud- 
christelijk is ook de beschrijving van de rijken , die op hunne 
rijkdom vertrouwden, zich niet over weduwen en weezen 
ontfermden en het gebod Gods minachtten (vs, 30, 31). Vgl. 
Hermas, Sim. 1,8. 

Van VS. 21 af begint de beschrijving van de hel, welke 
niet Joodsch, maar Grieksch-orphisch is. Zie Plato, Polit. 
614 B sqq., Gorgias 523 etc, Aristophanes , Ranae, vs. 145 
etc. De straffen betreffen bijna aJle overtredingen van de 
zedelijkheid. Al naar men wil, kan men 12 of 13 (daar 1 
en 7 bijna idei)tisch zijn) klassen van zondaars onderscheiden. 
Uit de aanhalingen bij Clemens Alexandrinus , welke wij later 
noemen zullen, blijkt, dat oorspronkelijk nog meer klassen 



Digitized by 



Google 



45 



van zondaars in het fragment genoemd zijn. De lasteraars 
van den weg der gerechtigheid (vs. 22), die aan hunne 
tongen opgehangen waren , zijn spotters of misschien zij , die 
voor de overheid hunne Christelijke overtuiging verloochenden. 
Zij worden gestraft aan het lid, waarmee zij zondigden. De 
overspelige vrouwen worden vs. 24 nog vóór de overspelige 
mannen genoemd. De ontuchtige vrouw is dus nog slechter 
dan de ontuchtige man. De versiering der Christelijke vrou- 
wen {jcoafiyjdêïaxi) leidde zoo licht tot echtbreuk. VgL bij 
mvfAxri 2 Petr. 2:20 en bij vs. 24 Clem. Alex. Eclog. 38, 
die klaarblijkelijk aan vs. 24 denkt. VgL bij vs. 29 Herm. 
Mand. VIII, 5, bij vs. 30 den brief van Jakobus en bij vs. 
32 Bom. 1 : 26 etc. Bij (AtivxvTeg tx aufiarx êxurav vs. 32 
zie Jud. 8 tripKx f^ixlvovffi. Vs. 33 is gedacht aan hen, die 
afgodsbeelden vervaardigden en vs. 34 is niet duidelijk meer, 
wie bedoeld zijn. Tijyctvi^siv vs. 34 komt ook voor Epist. 
Lugd. bij Eusebius, H. E. V, 1, 38 T^yxvi^éfJt^v» TitrcófixTx^ 
VS. 56 rè Tvjyxvov. 

Zeer opmerkelijk zijn de parallelen met den 2®^ brief van 
Petrus en den brief van Judas. We kunnen op de volgende 
plaatsen wijzen 2 Petr. 1:1, 16 — 18 , 19 (vgl. fragment vs. 
21), 2 Petr. 2 : 1 (fragment 1 , 2 en 2 : 3, 3 : 7, 16), 2 Petr. 
2:2 (fragment vs. 10, 21, 22, 28, 34), 2 Petr. 2:7 (frag- 
ment 8 enz.), 2 Petr. 2:8 (fragment vs. 3), 2 Petr. 2:9 
(fragment, vs. 21), 2 Petr. 2:10, 14, 17, 20 (fragment vs. 
24, 30, 31, 32, 2 Petr. 2:22 (fragment vs. 23), 2 Petr. 
3:2 (fragment vs. 30), 2 Petr. 3:7 (fragment vs. 22), 2 Petr. 
3:11 (fragment vs. 57), 2 Petr. 3:12 (fragment vs. 2). 
Uit den brief van Judas kan men aanhalen vss. 6, 7, 8, 
10, 11, 12, 13. 

Parallelen met onze Apocalypse vindt men in de Apoca- 
lypse van Ezra (Tischendorf, Apocal. apocr. p. 24 etc.) en 
van Paulus (c. 31 — 40). Overeenstemming vindt men ook 
met het 2e boek der Sibyllijnsche boeken en den Pastor van 
Hermas (vgl. de schildering van de verschillende klassen van 
zondaars). Men deuke ook aan de Apocalypse van Baruch 



Digitized by 



Google 



4ë 



(ELH. 49 — 51), de Acta Perpetoae, de acta Thomae (eené 
vrouw y door Thomas uit de dooden opgewekt , verhaalt wat 
zij in de hel gezien heeft) , de Ascensio Jesajae en het schrgyen 
van de gemeente ?an Lyon (Ëuseb. H. E. V, 1) en vooral aan 
de geechiedenis van Barlaam en Josafat Eindelijk nog moeten 
wij de aandacht vestigen op de uit het Syrisch in het Grieksch 
vertaalde Apocalypse van Petrus en Johannes (zie Reliq. Jor. 
antiq. 1856, p. 80 sq.). Misschien is die Apocalypse van 
de Apocal3rpse van Petrus afhankelijk. Bunsen en Bobinson 
hebben beweerd , dat in het fragment van het geschrift van 
Hippolytus liep) vavróg de Apocalypse van Petrus gebruikt 
is. Zie Lagarde y p. 68 sqq.. Hamack twijfelt. (S. 82). Zeer 
uitvoerig hebben over de verwantschap tusschen de Apocalypse 
van Petrus en andere geschriften gehandeld J. Armitage, 
Bobinson en Montague, Bhodes James „The gospel accor- 
ding to Peter and the revelation of Peter/' 1892 en Adolphe 
Lods „L'évangile et Fapocalypse de Pierre/' 1893. 

Voordat wij de uitwendige getuigen van de Apocalypse 
van Petrus noemen, wijzen wg eerst op aanhalingen uit deze 
apocalypse, die in ons fragment niet voorkomen. Glemens 
Alex. Eclog. 48 zegt: AvtIk» è Ukpog êv t^ ^Awoxx^tAJ^st ^^iv 
Ti fipé<pyi i^xiA^XoiiivTOL rvig ifislvovog hófuva fiolpctg (vel ö-tci- 
pxg cod. Tslpa^), Glem. Alex. 1. c. 49 to ii yixot tu¥ yvvxt- 
X6ÓV , péov C67rh Tav fix^Toóv xoCi 'Tnjyvipt.evov , (^Wv i ïlérpog h T\i 
*A7roKa^v\pst, yevvijaei dnipla XsiFTOt axpjco^iy» xa) ivcLTpix^urra, 
Ac auTo^ MTstrê/et. Glem. Eclog. 41 'H yp(x(pii (pff^t t» fipkp^ 
ri UTsthfT» T}ifi€\ovxv Trcipail^offtctt i'yyi^ep, iCp' ov 7rxihv&' 
ffêxl Te K») aö^stv, Kx) laoyrccty ^Wv, u^ ol èicxTèv hSóv êvravóx 
T/o-To/. Eclog 48 TcttJTX iyyéxtp TvnAsT^uxcfi TrxpxilioffiAt ^ Ivx 
yvévecaq (isTXhxfiivTx T^g ifislvovoq tux^ fiovijc. Bij Methodius 
herinnert het volgende aan onze Apocal3rpse: Sésv Ivi kx) 
T^fAsXovxoKS xyyéXoig^ k&v ix fJLOtx^lxg «o-/, tx xTOTiKTÓfievx 
iFxpoAiiovixi TxpstXijCpxfiev iv isoTTVêWToig ypifAfixa-iv. De hei- 
densche schrijver zegt bij Macarias Magnus IV, 6 en 16: 
^ yij Txpxmiaei irxvrxg t^ 6b^ {Kpivof^ivoug) , èv vi(i»ip^ Kpheag 
fjUK^ouo'x Kx) xuTii Kplve^dxi ffvv Kx) Ta 'TTspikxoyTt oipxv^ en 



Digitized by 



Google 



47 

rVy 7 . xa) TotKiiaeTat vZfrx iwxfitg oipxvov Km êKi0iiffêT»t i 
xfiTréXov Kx) iq tItttsi ^uXXx xvi avKijg. 

De Apocalypse ?an Petrus komt ?oor in het fragment ?an 
Muratoriy c. 16» waar men leest: „Et Potri apocalypsin 
tantum recipimus, quam quidam ex nostris legi in ecclesia 
nolunt." Eusebius (H. E. VI, 14, 1) verhaalt van Clemens 
van Alexandrië^ dat hij in zijn groot werk de Hypotyposen 
aanteekeningen maakte op de canonieko geschriften , fi^ii 
Txq xyriXsyofiivxq '^•xpeXêav, rviv 'lovix Xsya kx) rxg Xoivx^ 
KxSoXtKxg ivKTtóXxg^ Tviv T6 'Qxpvx^x Kx) T^v Hhpov Xsyo^êv^v 
xTOKxXuxptv. Eusebius zelf (H. E. III , 3 , 2) spreekt van een 
xijpvyizx en eene xvoKxXu^ig Tiérpou^ die evenwel niet onder 
de Katholieke geschriften zijn opgenomen {ovV oKag iv Kxto- 
hiKxlg hfA,sv TTxpxhiofAêvx) ^ omdat zij geen voldoend gezag 
hebben (SV/ fj^ijTs xpx»loov fj(.ilire tcóv kolS' vifjLxq rig iKKkm^tx^ 
ffTtxhq (Fuyypx^evg rxTg if xvtoóv ffWê^PW^TO (ixpruplxig). Sozo- 
menus (1« helft der 5« eeuw) verhaalt, dat de ouden de 
Apocalypse verwierpen en dat zij ééns per jaar op Vrijdag 
gelezen werd door de menschen ter herinnering aan Jezus' 
lijden. Rufinus (vertaling van Eusebius, H. E. VI , 12) be* 
houdt de Apocalypse en laat de Katholieke brieven weg. 
De lijst van Nicephorus .(850), geschreven te JjBruzalem, 
geeft eene lijst van betwiste boeken en zegt: De Apocalypse 
van Johannes heeft 1400 regels, de Apocalypse van Petrus 
300, de brief van Barnabas 1360, het evangelie der He- 
breërs 2200 regels. De codex Claromontanus, D op de 
Paulinische brieven, bevat eene lijst boeken, waarop ook 
de Apocalypse van Petrus voorkomt, die 270 regels groot 
zou zijn. 

Ons resultaat is derhalve, dat de Apocalypse van Petrus 
te Rome gelezen is in de 2e eeuw> dat zij gebruikt werd in 
Egypte en in Lycië. Tot de 5« eeuw werd zij in Palestina 
bewaard en op goeden Vrijdag voorgelezen. Nog zeer laat 
werd zij blijkens het HS. van Gizeh, dat uit de 9^ eeuw 
dagteekent, in Egypte overgeschreven. Blijkbaar was de 



Digitized by 



Google 



48 

Apocalypse vakn ï^etras zeer popalair. E. Grabe gaf frag- 
menten. Tan de Apocalypse in zijn ,,Spicilegiam^ 1» 74, Fa- 
bricius voegde er eenige aanteekeningen bg in den codex 
apocryphus N. T. 1 , 940. Hilgenfeld (Noram Testamentum 
extra canonem receptam, IV, 74 (1866 en 1880) gaf ook 
de gegevens, welke hij verzamelen kon. Zie verder Salmon 
(Introdttction to the New Testament), Zahn (N. T. Kanon, 
II, 810—820), Robinson (Passion of S. Perpetua, p. 37 — 43). 

Met de Apocalypse van Johannes heeft de Apocalypse van 
Petrus zeer weinig gemeen. 

AlmeloOj Jan. 1894. J. M. S. Bauon. 



Digitized by 



Google 



Boekbeooideelingen. 



De Letterkunde des Ouden Verbonds naar 
de tijdsêrde van haar ontstaan, door Dr. 
G. WiLDBBOEB, hoogleeraar te Groningen. 
Groningen. J. B. Wolters 

Een uitnemend boek verscheen onder bovenstaanden titel. 
Uitnemend, wanneer men in het oog houdt het doel, dat de 
schrijver zich stelde. Hij zelf duidt dit doel met deze woor- 
den aan: ..Inleidingen op het O. T. zijn er genoeg ^ maar 
wat studenten noodig hebben en theologen, die zich niet 
opzettelijk aan de O. T.ische studiën kunnen wijden ^ is 
eene beschrijving van het kritisch onderzoek, een zoodanige 
mededeeling der verkregene resultaten j die de beteekenis 
daarvan in het licht stelt j en den weg doet kennen ^ waarop 
deze resultaten zijn verkregen.'* En dit doel heeft hij gewis 
bereikt. 

De vraag kan natuurlijk gesteld worden: „Maar is dit 
niet een gevaarlijk doel ? Is het niet wenschelijk , dat iedere 
aanstaande theoloog het geheele critiesch onderzoek zelf 
doormake aan de hand van ervaren leidslieden, liever dan 
dat hem, zooals hier, de resultaten in beknopten vorm vóór 
de oogen gelegd worden?'* — Wenschelijk? Gewis. Maar 
mogelijk? Dat is een andere zaak. De studie der theologie 
heeft zulk een groeten omvang verkregen, dat alleen enkele 
genieën in al haar vakken even grondige kennis kunnen 

4 



Digitized by 



Google 



60 



opdoen. En genieën ztjn nu eenmaal dun gezaaid onder de 
menschen; dus ook onder de theologen. Een ieder godge- 
leerde, die niet een genie is, zal daarom zich wel moeten 
uitkiezen één of een paar lievelings?akken. Hiermede vervalt 
vanzelf de gemaakte bedenking. Hoe voortreffelijk ook de 
eisch des ideaals zij, deze lijdt schipbreuk op de klippen 
der practijk. En nu heeft Dr. Wildeboer werkelijk voorzien 
in een behoefte van hen, die geen vakgeleerden op O. T.iesch 
gebied willen worden en niet met de zalfolie des genies 
overgoten zijn. 

Dat de rangschikking van de stof niet altijd even gemak- 
kelijk viel, blijkt hier en daar. Doch dit kan nu eenmaal 
niet anders, zoolang daar nog stukken des O. T; zijn, 
omtrent welker ouderdom men nog niet onwederlegbare 
zekerheid bezit of wellicht nooit zal kunnen verkrijgen. De 
schrijver heeft gewis over het geheel het juiste getroffen, 
en moge hg een enkele maal eenig boek of fragment ouder 
achten dan anderen (ook mij) waarschijnlijk voorkomt, dit 
schaadt nochtans aan de samenstelling van zijn boek 
zóó weinig, dat de totaalindruk zoo goed als ongeschon- 
den blijft. 

„Waarom echter niet den ouden vorm van „Inleiding" 
behouden? Men had dan het voordeel van alles bijeen te 
hebben, wat over ieder afzonderlijk geschrift des O. T. te 
zeggen valt.^' -^ Zóó kan men vragen. Maar deze wijze 
van behandeling heeft gewis dit onmiskenbaar nadeel, dat 
men geen behoorlijk overzicht verkrijgt van de geschiedenis 
der O. T.iesche literatuur. Wil men bij het gebruik van 
een „Inleiding" dit verkrijgen, dan moet men zelf datgene 
bijeenzoeken , wat tot zulk een overzicht voeren kan. En 
dit blijft wel bg de meesten achterwege. Daarentegen be- 
handelt men de stof, zooals Dr. W. deed, en heeft men er 
een goeden index bij , dan kost het zoo goed als geen moeite 
te ontdekken, uit welke bestanddeelen het één of ander 
boek des O. T. bestaat. De voordeelen van een Literatuur- 
geschiedenis wegen ruimschoots op tegen die , welke de oude 
vorm van „Inleiding" bood. 



Digitized by 



Google 



51 

Het spreekt ?an zelf, dat een student, die het O. T. tot 
zijn hoofdvak van studie kiest, niet genoeg heeft aan Dr. 
W.'s werk. Toch kan het hem zeer van nut zijn, omdat 
het hem den weg wijst naar de voornaamste bronnen van 
kennis op dit gebied, en hem doet zien, hoe de schrijver 
van deze handleiding tot zijn slotsommen gekomen is. 

„Zal dit boek óók overtuigend zijn voor de ouderen, die, 
zonder eigen zelfstandig onderzoek zijn vastgeworteld in de 
traditioneele beschouwingen omtrent het O. T., welke ons 
de rabbijnen hebben overgeleverd?" — De schrijver koestert 
hoop in dit opzicht. Ik voor mij meen echter, dat voor 
zulken een historiesch-critiesche uiteenzetting van de lotge- 
vallen des Israëlietieschen volks , van diens godsdienst en van 
diens literatuur in één verband betere diensten bewijzen kan ; 
iets, zooals Reuss geleverd heeft, echter zonder de gebre- 
ken, aan het werk van Beuss klevend; wat echter gemakke- 
lijker is opgegeven dan tot stand gebracht. Om het rechte 
nut te hebben van Dr. W.'s boek, wordt bij den lezer 
ondersteld een zekere mate van kennis, waardoor men de 
traditioneele beschouwingen omtrent Israëls cultus, profe- 
tisme, godsdienstige voorstellingen, enz. onhoudbaar heeft 
leeren achten. Deze nu zal men wèl vinden bij studenten, 
die aan de academie zijn gaan leeren, waarlijk ernst te 
maken met de studie van het O. T. , en d&&rom zal dit boek 
voor hen zeer vruchtbaar kunnen zijn. Daarentegen een 
oningewijde of half-ingewijde in de methode en resultaten 
der historiesch-critiesche school loopt gevaar, veel in dit 
boek te onrechte voor ongegronde subjectieve meeningen en 
hyper-critiek te houden — ook vaak gemakshalve — , nu 
hem niet tegelijk op al wat ik zooeven noemde een blik 
gegund wordt. Wij zagen nog onlangs hiervan een sterk 
sprekend voorbeeld bij Dr. Bronsveld, toen hij schreef over 
hetgeen hij bij W. gelezen had omtrent JoëFs profetie. Maar 
nogmaals — zulk een yerbeterden Beuss te geven is een 
reuzentaak. Toch kan Dr. W.'s werk ook voor de ouderen 
een spoorslag worden, om ernstig kennis te nemen van de 
onderzoekingen der historiesch-critiesche school, of om dit 

4* 

Digitized by LjOOQ IC 



52 

beter en minder oppervlakkig te doen, dan bij sommigen 
hunner tot dusver het geval was. MeyciXfj )} ixvièsi» %») 
vTTsptffx^^i' (3 Esra 4 : 41). 

Eén opmerking moet mij nog uit de pen, voordat ik ga 
wijzen op veel voortreflfelijks. Waarom heeft Dr. W. zich 
bepaald bij de literatuur ^ cles. O. T.y en niet ook het 
onkanonieke in zijn geschiedenis opgenomen? Zijn beschou- 
wingen omtrent boeken als Esther, Prediker en Hooglied 
getuigen genoegzaam, dat een bijzonder begrip van ,,kanon" 
hem daarbij niet in den weg stond, gelijk wij trouwens reeds 
vuisten uit zijn vroeger uitgekomen en herdrukte werk over 
den kanon des O. T. Had hij kunnen besluiten, zijn arbeid 
in die richting uit te breiden (tot op ongeveer de geboorte 
van Christus), zijn boek zou déi.rdoor nog meer waard 
zijn geworden. Immers verscheidene „apocriefen" staan in 
geestelijk opzicht niet lager — enkele zelfs hooger — dan 
de zooeven vermelde megillóth. 

Doch ter zake. — Het boek heeft de goede eigenschap, 
dat het den arbeid van de beste Fransche geleerden evenaart 
in helderheid van stijl, levendigheid van voorstelling en 
onderhoudendheid; en dat het tevens doet denken aan het 
werk van de beste Duitsche geleerden, wat degelijkheid en 
grondigheid betreft. Overlading vindt men, geloof ik, ner- 
gens , en bijna immer is al te groote beknoptheid gelukkig 
vermeden. Het laat geleidelijk de literariesche producten, 
in het O. T. bewaard, voor onze oogen verschijnen naar den 
ouderdom, dien de schrijver op grond van zelfstandig onder- 
zoek daaraan meent te moeten toekennen. Hij laat het 
geestelijk verband tusschen de verscheidene stukken eer voelen 
dan dat hij dit opzettelijk aantoont; wat geheel volgens zijn 
vastgesteld plan is^ om nl. af te snijden wat tot de geschie- 
denis van het volk Israël en van zijn godsdienst behoort 
Zijn beschrijvingen van sommige ^ geschriften zijn in één 



i) Ik zou liever het woord „lÜercUuur'' gebruikt zien, DiettegeDStaande 
het een woord van vreemden oorsprong is, omdat wij onder yfletterkwtde*' 
meestal (en etymologiesch zeer juist) verstaan de de kennis van de lüeratwir 
met wat daarbij behoort. 



Digitized by 



Google 



53 

woord voortreffelijk. Met korte trekken geeft hij b.v. een 
zeer juiste karakteristiek van het z.g. Bondsboek, van Den- 
teronomium en van den Priestercodex. Over zaken, die 
nog meer nadere toetsing vereischen dan men er tot dusver 
aan heeft kunnen geven, laat hij zich zeer voorzichtig uit 
(zie b.v. op blz. 172 de vermelding van de „Gilgal"- en 
„Mizpa-verhalen", door Budde aan J en E toegekend). Uit- 
stekend is ook hetgeen hij zegt over het „ik" in de Psalmen 
(blz. 462). Wel komt somtijds de apologeet voor de histo- 
riesch-critiesche opvattingen krachtig aan het woord, en 
spreekt deze uit vollen drang des gemoeds (zie b.v. blz. 184, 
218, 229, 284, 378, 426/27). Maar — de gustibus non 
est disputandum. Deze toch hangen innig samen met iemands 
geheele wezen, en misten wij dat apologetiesche in Dr. W's. 
boek, dan zouden wij wellicht gevaar loopen, dat in lateren 
tijd de één of andere criticus zou trachten, hem dit werk 
te ontzeggen juist op grond van dit gemis. (Hij vergeve 
mij deze ondeugendheid. Deze hangt óók samen met het 
wezen, gelijk hij weet) 

Eén zaak is mij in Dr. W.'s. voorstelling bepaald duister. 
(Het is hem tot lof, dat het maar één is). Op blz. 25 spreekt 
de schrijver van dogmatiesche in tegenstelling met historiesche 
critiek. Op blz. 24 noemt hij tegenover de dogmatiesche de 
literariesche critiek. Het ligt zeker aan mij, dat ik niet 
goed vat, tvat dogmatiesche critiek is. Ik zou liever datgene, 
wat Dr. W. zóó noemt, a-priorisme heeten. Het merkwaar- 
digste hierbij is wel dit: Zij, aan wie Dr. W. dogmatiesche 
critiek verwijt, redeneeren zóó: Nog eeuwen na Moses vinden 
wij in de oorkonden van die dagen een standpunt, lager 
dan dat van den decaloog. Derhalve oordeelen wij, dat de 
decaloog, die het stempel draagt der profetiesche predi- 
king van lateren tijd, niet aan Moses moet worden toege- 
schreven. — En Dr. W. schrapt uit den oorspronkelijken 
decaloog het verbod van beeldendienst (zie blz. 23) , kennelijk 
op grond van deze overweging: Nog eeuwen na Moses vinden 
wij in de oorkonden van die dagen teraflm, keroebim, enz. 
door de profeten van Jahweh vermeld zelfs zonder de minste 



Digitized by 



Google 



54 



afkeuring. Derhalve kan dat verbod van beeldendienst niet 
tot den oorspronkelijken decaloog behoord hebben, en moet 
dus niet worden toegekend aan Moses, den vervaardiger 
van den Nehoest&n. — Welk principieel onderscheid nu tus- 
schen deze twee redeneeringen valt op te merken, ontsnapt 
aan mijn waarnemingsvermogen. Ik geloof ook niet, dat 
zuiver literariesche critiek hier iets afdoends geven zaL 
Elke critiek is in een zekere mate dogmatiesch. Immers bg 
elk critiesch onderzoek dringt zich uit de massa der vaak 
zeer tegenstrijdige gegevens beslist intuïtief een beeld voor 
onzen geest op, dat ons voorkomt het beeld van het wezen 
der zaak te zijn. Wij brengen dien indruk onder woorden. 
Dit nu wordt voor ons een dogma, in het midden gelaten, 
of het objectief waar dan wel valsch is. En nu gaan wij 
met dit beeld voor oogen na, of ook alle kleine bijzonder- 
heden, die wij tot dusver over het hoofd zagen, daarmede 
stemmen, en zoo er zich voordoen, die niet daarmede stem- 
men , gaan wg ons zelf rekenschap afvragen , hoe die strijdige 
bijzonderheden kunnen ontstaan zijn. Gaan deze laatste te 
zwaar wegen en laten zij zich niet brengen tot de hoogste 
mate van onwaarschijnlijkheid, dan gaan wij onderzoeken, 
of niet ons dogma, en verder of niet onze intuïtief verkregen 
indruk van de zaak valsch is. Zoo zal dan elke wetenschap- 
pelijke critiek op het O. T. in zich dragen een literariesche 
een historiesch , een dogmatiesch , maar bovenal een intuïtief 
bestanddeel. Alleen critiek, op a^priarisme gegrond, is 
even als alle a -priorisme op dit gebied ten sterkste te ver- 
oordeelen. Wie zou leeren: „Menschen, die hun tijd vooruit 
zijn , of menschen , die van God een bijzonder inzicht hebben 
gekregen in de dingen van zijn eeuwig koninkrijk, zijn 
eenvoudig ondenkbaar. Derhalve kan Moses niet boven zijn 
tijdgenooten gedaan hebben, en moeten wij hem alle be- 
betrekking tot den decaloog ontzeggen'', — is eenvoudig een 
onwetenschappelijk a-priorist. Een andere vraag is nog: „Staat 
de decaloog, niet christelijk gekleurd, niet in het licht van 
de z.g. hoofdsom der geboden (Matth. 22 : 37 — 40), maar 
historiesch opgevat in den geest der groote profeten van 



Digitized by 



Google 



56 

V 

Israël , werkelijk wel zoo bijzonder hoog , afgezien zijn mono- 
theïsme? Staan niet de bekende geboden: „God lief te 
hebben met geheel zijn hart*' enz.^ „Den naaste lief te hebben 
als zichzelf' veel hooger dan de geheele decaloog ?" Wat mij 
betreft; ik durf niet beslissen, uit welken tijd deze laatste, 
ontdaan van zijn latere toevoegselen , dagteekent, al geloof 
ik stellig, dat hij niet behoord heeft tot het zg. Bondsboek, 
en twijfel ik met Budde er sterk aan, of hij wel ooit in J 
gestaan heeft. 

Om verder den geachten schrijver te doen zien, dat ik 
zijn boek met de grootste belangstelling gelezen en bestu- 
deerd heb, laat ik volgen enkele opmerkingen, waarmede 
hij, zoo hij ze juist acht, rekening kan houden bij den 
tweeden druk van zijn degelijk werk, welken het, even als 
de „Geschiedenis van den kanon des O. T." deszelfden auteurs, 
zeker wel beleven zal (zoo niet meer). 

jyTaalverwantschap is niet altijd volksverwantschap*^ enz', 
(biz. 9.) Jk zou willen vragen: Rekent de volkentafel in 
Gen. 10 niet veeleer met geographiesche ligging dan met 
volksverwantschap ? Elam en Loed behoorden tot het oudere 
ras y dat in den grijzen voortijd de drager van de beschaving 
was, toen de Semieten nog maar zwervende horden waren. 
Dit oudere ras moest toch ergens ondergebracht worden, en 
naar, zijn geographiesche ligging kwam het het best bij Sem. 
De Foeniciërs hebben — dit wist men in de 8« eeuw v. Chr. 
nog zeer goed — met de Filistijnen hun zetel in de Nyldelta 
gehad, vóórdat zij in historieschen tijd heerschten aan 
Kanaan's kust. Bovendien waren zij vijanden van Israël. 
Niet bij Sem, maar bij Cham werden zij gevoegd. Egypte, 
Israëls oude vijand, en zij behoorden bij elkander. 

,jln de 8« eeuw vóór Chr. komt Israël met Assur in be- 
trekking*' enz. (blz. 10). In de 9e eeuw reeds (858 v. Chr.) 
werd Achab door Salmanasser II bij Karkar (of Karkór) 
verslagen en zeer waarschijnlijk ook cijnsbaar aan Assyrië 
gemaakt. 

„Vijfde dynastie (4600—4450 v. Chr); 12« dynastie 
(3450—3250)" (blz. 14). Vele Egyptologen stellen die veel 



Digitized by 



Google 



56 



later. B. y. Hommel: 5« dynastie „2950 en Yer?."; 12« 
dynastie „2300—2100 (?)'' Dit zal wel meer der werkelgkheid 
nabij komen dan die zeer boog opklimmende cgfers Tan 
Egypte's bewonderaars in de 2^ macht 

„Welker duur waarschijnlijk op twee eeuwen moet ge- 
steld worden'' (bl. 33). De Richterentijd is zeker iets langer 
geweest. De uittocht uit Egypte valt op zijn laatst ± 1320, 
en Saul kan op zijn vroegst ± 1010 koning zgn geworden. 
„t Kenmerkende*' (nl. van de mythe) „is de toekenning 
van het beumste aan het onbewuste'' (blz. 66). ^Slechts de 
„Drgcschichte" in Gen. 1 — 11 kan als tot de mythen behoo- 
rende in aanmerking komen. Daarin is als zuiver mythisch 
{d. w. z. als leer in den vorm van een verhaal) te beschaur 
wen wat ons in de beide scheppingsverhalen {Gen, 2 : 4« ^ 
Gen. 2:4^ w,)^ en wat daarmede samenhangt ^ verhaald 
wordt," Waar vinden wij nu in de beide scheppingsverhalen 
toekenning van het bewuste aan het onbewuste? Dat is toch 
het kenm>erk van de mythe volgens den schrijver. Of zijn 
definitie van mythe behoeft herziening op het punt van het 
kenmerkende. Of hij moet de scheppingsverhalen niet tot 
de mythen rekenen. Tertium non datur. 

„En later het verlangen naar die eenheid levendig ge- 
houden" (blz. 78). De schrijver heeft recht , wanneer hij 
zich kant tegen voorstellingen , die te kort doen aan het 
besef van éénheid in afkomst , dat in Israëls stammen voor- 
zeker gevonden werd. Maar toch stelt hij zich verder dat 
besef van eenheid te sterk voor. De éénheid des volks, 
onder Saul tot stand gebracht, toen Juda nog niet zooveel 
beteekende als later, en onder David en Salomo in stand 
gehouden, was toch eigenlijk maar een kunstmatige, gelijk 
de geschiedenis duidelijk geleerd heeft; een eenheid in den 
trant van die der 17 Vereenigde Nederlanden onder Karel V, 
Filips II en Willem I. Het verlangen naar éénheid na de 
scheuring vinden wij voor het eerst bij Juda, niet vroeger 
dan na de vernietiging van het Noorderrijk, en op een 
wijze, die den overblijfselen van dat rijk zeker niet begeerlijk 
is voorgekomen. Josia behandelde hen als buit, niet als 



Digitized by 



Google 



57 



gelijkberechtigde stamverwanten. Nadat Sargon in 715 y 
Chr. het onmiddelijk aan Juda grenzende gebied bevolkt 
had met Mesopotamiesche bannelingen, is de reeds slechte 
verstandhouding tusschen Noord- en Zuid-Israël er zeker niet 
beter op geworden. Het verlangen naar een hereeniging 
vinden wij nog ééns temg, maar al weder bij Juda, en 
natuurlijk met de begeerte, dat die Noordelijke Israëlieten 
zich mogen onderwerpen aan een Davids-zoon, Juda's wet- 
tigen vorst. De vrijheidsoorlog onder de Makkabeeën werd 
door Juda gestreden. Geen wonder, dat Galilea, een land 
vol heidensche volkplantingen, nog in de dagen van Jezus 
Christus in verachting was bij de Judeeërs , de „eoAte Israë- 
lieten". Waar blijft nu die hooggeroemde eenheid? Meer 
historiesch is het, dat er zich al zeer vroeg ttvee eenheden 
in Israël gevormd hebben. In het Noorden groepeerden 
zich de stammen rondom den ouden Josefstam, en Juda 
bleef geïsoleerd. Later, toen Juda door David en Salomo 
grootere beteekenis had gekregen, en Benjamin, zwaar 
geteisterd y zich niet gaarne stelde onder de macht van den 
bloeienden stam Efraïm^ vormden Juda en Benjamin ook 
een eenheid, welker koningshuis alleen onder Josafat eenige 
toenadering tot het Noordelijk broedervolk toonde, maar 
die overigens steeds op gespannen voet was met het Tien- 
stammenrijk, zoolang dit bestond. Dit moeten wij niet zoeken 
weg te redeneeren aan de hand van een paar profetiesche 
wenschen. 

M'^ns (blz. 82). De oorsprong van deze benaming behoeft nog 
niet een uitsluitend- Assyriesche te wezen. In het Assyriesch 
is het substantief M'^ns nog niet aangetroffen, maar veelvuldig 
komt in die taal voor het verbum Mns = (luid) spreken, 
noemen , verkondigen. Daar nu het Aethiopiesch een verbum 
nns == spreken heeft, kan zeer goed het Oer-semitiesch een 
radix ns gehad hebben, die de beteekenis had van „luid de 
stem verheffen" en, wat zijn beteekenis betreft, is blijven 
voortleven in zooevengenoemde Assyriesche en Aethiopiesche 
verba en Hebreeuwsch substantief, zander dat er in de 
grondbeteekenis van 33 hoegenaamd iets van „ekstase" ligt 



Digitized by 



Google 



58 



,,Deuteronofnisch boek SamueV^ ,,Deuteronoiniesch" vinden 
wij bij Dr, W. meer dan eens (blz. 95, 97, 98, 266 enz.), 
waar m. i. ,,Deutet'onomistiesch'' beter gepast zou hebben. 
„DeuteroDomiesch'' toch is „wat tot Deuteronomium behoort' i 
„Deuteronomistiesch" is „wat in den trant en geest van 
Deuteronomium geschreven werd". Zoo is „in Deuterono- 
mischen geest" (blz. 266) goed gezegd; maar „Deuterono- 
misch boek Samuel" (blz. 95) minder juist. 

De verhalen over Elia en Elisa* (blz. 99). Deze — zegt 
de geachte schr. — waren, wat haar kern betreft, reeds 
voorhanden in de 9^ eeuw v. Chr., de eeuw, in welker 2© 
helft Elisa* nog leefde. Het ware wenschelijk aan te duiden, 
wat dan wel de oude historiesche kern van deze verhalen, 
die zoo sterk de midr&strekken vertoonen, is, al kan men 
den oudsten vorm moeielijk meer bepalen. 

„iUim mag dit Israëlietisch recht Mozaïsch heeten*^ (blz. 
103). Dr. Wildeboer laat te recht Israëls wetten in den loop 
der eeuwen ontstaan. Hij erkent, dat de oudste oorkonden, 
die wij over Moses hebben, dagteekenen, op haar vroegst, 
uit de 9e eeuw vóór Chr. En Moses leefde in de 14« eeuw. 
Wat weet men er dan van , of de één of andere wetsbepaling 
reeds van Moses dagteekent of niet? De oorkonden maken 
geen scheiding tusschen Mosaïesch en na-Mosaïesch. De 
literariesche factor in de critiek staat hier machteloos. De 
historiesche maakt er zich van af met een „non liquet." 
De dogmatiesche zegt: „ik weet het niet". Dus — een 
a-prioristiesch factortje heeft gefluisterd: „Er moet toch 
vast en zeker wel wat van Moses zelf onder wezen. Moses 
is immers in de oorkonden van 5 a 6 eeuwen na zijn dood 
een wetgever." 

„Daar het Bondsboek blijkens de wijze y waarop de Deu- 
teronomist het gebruikt heeft ^ nooit officieel gezag heeft 
bezeten^* (blz. 118). Ik zou liever zeggen: „de schrijver van 
Deuteronomium's kern". Maar verder — een tamelijk ge- 
waagde conclusie. Op blz. 119 zegt Dr. W. zelf, dat wij 
alle reden hebben , om het z. g. Bondsboek voor Noord- 
Israëlietiesch te houden. En de auteur van den kern van 



Digitized by 



Google 



59 

Deuteronomium was een Judeesch priester. Wat Josafat nu 
met deze zaak al of niet te maken heeft > is niet duidelijk. 
Maar dit is zeker: nu beide geschriften ieder tot een ander 
volk en een andere periode behooren^ valt uit de wijze, 
waarop Deuteronomium van het z. g. Bondsboek afwijkt , m. i. 
niets af te leiden omtrent een niet gehad hebben van of&cieel 
gezag door het laatste. Veeleer laat uit de omstandigheid, 
dat het ons bewaard gebleven is in E , zich opmaken , dat het 
toel degelijk eens officieel gezag bezeten heeft (Is het ook 
wel juist, dat het z. g. Bondsboek de rechtsbeginselen van 
woestijnbewoners weergeeft?) Op dezelfde wijze als hierboven 
zou men er eveneens toe moeten besluiten, dat ook Deu- 
teronomium nimmer officieel gezag heeft bezeten, want P.G. 
doet met Deut, als Deut. met het z. g. Bondsboek. En uit 
de geschiedenis weten wij beter. Mij dunkt, voorstellingen 
omtrent wetboeken voor privaat gebruik moeten wij opgeven. 
Al de ons bewaarde wetboeken, behalve het ontwerp van 
Ezechiël, hebben eens kracht van wet gehad, maar aan 
sommige bepalingen hield men zich al zeer spoedig niet, 
omdat zij (men denke slechts aan het sabbats- en het 
jubeljaar) onuitvoerbaar bleken te zijn. 

Amos (blz. 129 vv.). Amos schreef volgens Dr. W. om- 
streeks 760 V. Chr. Dit is onmogelijk. Toen zat AsoerdAnlloe 
III nog op den Assyrieschen troon. Onder dezen (773 — 754) 
en onder Asoernirari (754 — 745) verzwakte Assyrië zeer. 
Amos kan eerst opgetreden zijn na de troonsverheffing van 
Tiglathpileser III (Poeloe) in 745, en hoogst waarschijnlijk 
na diens verovering van Babel (najaar van 745). Dus op 
zijn vroegst in 744, en in allen gevalle vóór Tiglathpileser*s 
krijgstocht tegen het Westen , die in 742 begon. De inleiding 
van zijn boek geeft ons nog nader licht omtrent den tijd 
van zijn schrijven. De man, die deze schreef, heeft minstens 
het begin van den Syro-Efraïmietieschen oorlog (735 v. Chr.) 
gekend, in welken de Filistijnen en Edomieten ook hun 
deel van den buit wilden hebben (zie 2 Kron. 28 : 17 , 18, 
wat toch niet per se ongeloofwaardig is, omdat het in 
Kron. staat). Hij weet ook van een a"^n» n-ï^a (l • 9)i 



Digitized by 



Google 



60 



waaraan Tyrus eerst had deel genomen maar later zich ver- 
raderlijk onttrokken. 

In den oorlog van 742 — 740 was Azaria van Juda bond- 
genoot van de koninkrijken in en omtrent den Libanon, 
volgens bericht van Tiglathpileser-zelf (Schrader KAT*. 217 — 
227). Omdat Amos 1 : 6—8 en 1 : 11, 12 van vgandelijk- 
heden tegen Juda gewagen, zullen de vijandelijkheden van 
Tyrus ,1:9 genoemd , zeker ook wel Juda gegolden hebben. 
En zeer goed mogelijk is het, dat Pëkah en Rëstn Tyriesche 
hulptroepen hebben gebruikt tegen Ah&z in 735. De schrijver 
van Amos 1 en 2 kent ook den desolaten toestand van 
Noord-Israël op godsdienstig gebied , welken Hosea zoo leven- 
dig beschrijft, maar die in het eigenlijke boek Amos zelf 
nog niet doorschemert (zie 2:7,8). [5 : 26 is te corrupt 
om als bewijs te dienen voor afgoderij onder Jerobeam II]. 
Van de koningen van Damaskus worden alleen BehaJad en 
Hazaël genoemd, en, vreemd genoeg, niets gemeld omtrent 
Bêsin's aanval op Juda, die toch noch wat meer beteekende 
dan B's en H's verwoesting van Gilead. Wat de Ammonieten 
eigenlijk misdreven hebben, om hun gebied te vergrooten, 
is raadselachtig (1 : 13), en wat de profetie tegen Juda 
(2:4, 5) betreft, deze blijft mij, trots alle pogingen om ze 
aan Amos toe te schrijven en ze schoon te wasschen van 
Deuteronomistiesche kleur, te Deuteronomistiesch klinken, 
om ze niet als ingevoegd te beschouwen. 

Wat kan dus het geval geweest zijn? De symmetrie doet 
dadelijk aan Amos zelf denken. Ware die niet zoo sterk, 
ik zou geneigd zijn, Hst. 1 en 2 aan een redactor toe te 
schrijven. De zaak kan zich evenwel zóó hebben toegedragen. 
Na zijn verbanning uit zijn vaderland heeft de profeet in 
Juda zijn redenen vrij op schrift weergegeven. Daarvan 
maakten deel uit de korte profetieën tegen Damaskus 
(1 : 3 — 5), tegen Ammon (1 : 13—15) en tegen Moab 
(2:1—3), waarna hij de profetie tegen Israël (2:6 — 16) 
liet volgen. Toen was Edom hem nog sympathiek als broe- 
dervolk van Efraïm. Later kan nog zeer goed hij' zelf, of 
anders één zijner vrienden, in denzelfden trant de profetieën 



Digitized by 



Google 



61 



tegen de Filistijnen (1 : 6 — 8), tegen Tyrus (1 : 9 — 10) en 
tegen Edom (1 : 11 — 15) er hebben ingevoegd. ö"^niöbB n"^*iNiö 
(1 : 8) klinkt al zeer zonderlinge vóór de veroveringstochten 
van Tiglathpileser III, maar is zeer goed te verklaren, nadat 
de Filistijnen de zware hand diens konings gevoeld hadden. 
De overwinningen van Azaria op de Filistijnen (2 Kron. 26 : 6) 
zijn gewis niet van dien aard geweest, om te kunnen spre- 
ken van een n'>*^Niö {= overschot; niet = de overige nog 
niet genoemde). De drie zooeven vermelde profetieën dragen 
beslist een Judeesche kleur. Indien zij van Amos-zelf zijn, 
was gewis de sympathie voor Edom in Thekoa* aanmerkelijk 
bekoeld, en de sympathie voor Juda, des profeten tweede 
vaderland, sterk toegenomen. Evenwel blijft de mogelijkheid 
grooter, dat deze uitbreiding van de inleiding niet meer van 
Amos' hand is, maar van één zijner geestverwanten uit het 
jongere geslacht , een Judeeër , die even vóór of tijdens San- 
herib's veldtocht van 701 het boek van den vereerden balling 
uit het Noorden voor Juda bijwerkte , omdat het in die don- 
kere dagen óók voor Zuid-Israël van onberekenbaar nut kon 
zijn, nu Amos' bedreiging met Assyrië aan Efraïm werkelijk 
vervuld was geworden. Het waren de dagen van Jesaja, en 
daaruit laat zich gereedelijk verklaren, dat de omwerker 
van 5:1,2 zich letterlijk aansluit aan Jesaja (6 : 13), en 
in zijn omwerking van 6:1,2 kennis draagt van de ver- 
woesting van Hamath in 720 en van Kalne in 710 (beide 
door Sargon); ook van die van Gath (in 1 : 6—8 gemist 
onder de Filistijnsche hoofdsteden). Deze omwerker gelooft, 
in Ignrechte tegenstelling met Amos-zelf, niet aan de her- 
stelling van Noord- Israël (zie 5 : 2). Van dezelfde hand kun- 
nen eveneens zijn de ingevoegde vermeldingen van Bëêrsèba' 
(5 : 5 en 8 : 14), die zoo hinderlijk de sterke symmetrie van 
het oorspronkelijk boek verstoren. Dezelfde man leverde ons 
waarschijnlijk het opschrift 1:1,2 (uitgenomen Ud&^i*^ p , 
dat zeker een naexiliesche geleerde opmerking is), en voegde 
in Hst. 7 de levensbijzonderheden van Amos (vs 10 — 17) 
in. — Later, in of veel waarschijnlijker nog na de bal- 
lingschap, is het boek uitgebreid door toevoeging van het 



Digitized by 



Google 



62 



Messiaansche slot (9: 11 — 15), dat blijkens ts 11 en lÖ 
den ondergang Tan het Davidiesche koningsgeslacht en 
Juda's wegvoering achter zich heeft. (Let ook op ^mn, 
Ys 11, in plaats van de oude schrijfwijze nrr, evenals Hosea 
3 : 5). Noord-Israël heeft nooit veel opgehad met dit ko- 
ningshuis. De Davidiesche heilsverwachting hebben wij be- 
slist voor Judeesch te houden. Trouwens tijdens Amos* leven 
regeerde Davids geslacht nog, en was het nog zóóver niet 
gekomen, dat Isai's stam afgehouwen was. — Na-exiliesch 
zijn, trots Euenen's poging om die verzen voor Amos te 
behouden y ontwijfelbaar de glossen in Deutero-Jesajaanschen 
trant (4 : 13; 5:8, 9; 9:5, 6). Heeft de bewerker uit 
Hizkia's tijd gemeend uit 2 : 13 te moeten opmaken, dat 
Amos een paar jaar vóór de groote aardbeving onder Azaria 
schreef [deze heet in 1 : 1 al Uzzia; bg Tiglathpileser 
(Schrader KAT» 217 vv.) heet hij nog (742— 740) Azaria], 
de naexiliesche interpolator heeft de stoute beeldspraak van 
8:8, waarmede de diepe verontwaardiging des lands over 
de goddeloosheid der machthebbenden geteekend wordt, nl. 
de ontroering der harten ^ in 9 : 5 en 6 omgeduid in een 
aanroering van het land door Jahweh ^ en de golvende 
onrust in een golven van den aardbodem. Bovendien deze 
interpolatieën storen niet alleen in 5:8 en 9 beslist den 
grammatieschen zin, maar tevens in alle drie de gevallen 
werken zij storend op den geregelden gedachtengang. Zij 
zijn geheel in den trant van de aanhalingen der latere 
schriftgeleerden; alleen maar op den klank af (vgl. riM'-ip 
4 : 12 met "^j^i vs 13; yiNb tr^an 5 : 7 met y"iÉ«n "^sb \>y ittö 
VS 8; ö"^!aiö, y^É«, d% t^, enz. 9:2,3 met d"^73», y"iN, ö"^, araj 
vs 5, 6). Wat men aanvoert voor de mogelijke echtheid van 
deze verzen kan, dunkt mij, op den duur geen steek hou- 
den. Het Deuteronomistiesch gekleurde stukske over Juda 
(2:4, 5) kan des noods nog uit den tijd van ± 701, liever 
nog uit de laatste dagen van Juda's koningschap dagteeke- 
nen. Waarschijnlijker echter is het nog jonger. 

Men ziet uit het bovenstaande, dat ik nog niet kan op- 
geven de overtuiging , dat Amos geen geboren Judeeër , maar 



Digitized by 



Google 



63 



integendeel een geboren Noord-Israëliet is geweest van uit 
den omtrek des groeten Earmels. Ondertusschen heb ik 
nimmer beweerd, wat Dr. W. bij vergissing op blz. 132 
omtrent mij verkeerdelijk vermeldt, nl. dat er ook in het 
Tienstammenrijk een Thekoa' gelegen moet hebben. In 1886 
stelde ik Araos voor als balling te Thekoa* in Juda. Dr. Oort, 
die eerst een Thekoa* in Efraïm heeft willen aannemen, 
verklaarde zich in 1891 voor dezelfde opvatting. De zaak 
van Amos' Judeeërschap moet^ dunkt mij, toch niet zoo 
bijzonder vast staan, als wij in aanmerking nemen, dat een 
geleerde als Euenen dddrvoor óók meende te moeten aan- 
voeren het verhaal van den profeet uit Juda in I Kon. 13; 
let wel ! een stuk , uit een zeer jongen midr&s in Kon. inge- 
voegd. Dit stuk ademt reeds den geest, waarvan wij in 
Joh. 7 : 52 een uiting vinden. Al wat uit God is, moet uit 

Juda komen. — Wat de uitdrukking -«yiöB ïiuibiö by 

i3i"^U)N Nb rT3^:3'nN byi (1:3 verv.) in het verband met het- 
geen dédrop onmiddelijk volgt beteekenen moet, is en blijft 
mij duister, niettegenstaande alle geraadpleegde commen- 
taren, enz. Wie ontsteekt een afdoend licht over den ge- 
dachtengang bij deze uitdrukking?" 

Hosea (blz. 142 verv.). „Het aannemen van een Judeesche 
bewerking ook van Hosea's geschrift met Dr. W. voor over- 
bodig houden , is mij onmogelijk. Ik meen , dat het gevoelen 
in deze van Wellhausen , Stade en Oort ten slotte de bovenhand 
zal behouden. Dat Dr. W. het aannemen van zulk een 
bewerking voor Juda overbodig acht , is gegrond in zijn veel 
te gunstige voorstelling omtrent de geestelijke betrekkingen 
tusschen Noord- en Zuid-Israël, waarvan ik reeds hierboven 
sprak. Eer dat wij een kwart eeuw verder zijn, zal die 
Judeesche bewerking èn van Amos èn van Hosea ongetwij- 
feld vast staan voor alle ernstige onderzoekers. Ik wensch 
nog een stap verder te gaan, en te beweren, dat over 25 
jaren de vraag, of Hosea werkelijk iets met zijn vrouw zal 
hebben doorleefd, als de inleiding des hoeks vermeldt, dan 
wèl, of de profeet zelf hier allegoriseert, haar beteekenis 
verloren zal hebben. Men leze eens aandachtig Hst. 1 en 



Digitized by 



Google 



64 



2. Dan treft ons allereerst, dat de steeds zoo abrupt schrg- 
yende Hosea hier zoo glad van stgl is geworden. Dit te 
dekken met het verschil tosschen beschrijvenden en oreeren- 
den stijl is slechts een noodschot Dan vrage men zich ook 
af: Hoe kan een ijveraar voor den dienst van Jahweh-alleen, 
als Hosea, het uitroeien van het huis van Omri door den 
ijveraar voor Jahweh, Jehu, een bloedschuld noemen (1:4)? 
Dit voegt veeleer in den mond eens Judeeërs, dew^'1 Jehu 
óók het huis Davids zulk een geweldige wonde heeft toege- 
bracht door de vermoording van Ahazia en diens broederen 
(H Kon. 9 : 27, 10 : 13, 14). Hos. 1 : 7 kent niet slechts het 
aftrekken der Assyriers in 701 van Jerusalem, maar 1 : 11 
kent zelfs de ballingschap van 586 (zie "pfi^ p ib9, 
St.vt. 1 : 11). Hos. 3 : 5 verwacht de herstelling van 
de Davidiesche dynastie over geheel Israël d'<73*'n n-<^nMn 
(een zeer na-exiliesch klinkende uitdrukking). Een nauw- 
keurig onderzoek zal m. i bevestigen, dat 1 :2 — 2:22 en 
3 : 5 behooren tot de Judeesche bewerking van het boek 
[3:5 is misschien vrij jong: 'T'^ voor in, tenzij dit aan 
een lateren afschrijver te wijten zou zijn, wat niet waar- 
schijnlijk is, dewijl het ook in de Judeesche bewerking van 
Amos (9:11) gevonden wordt]; dat 3:1—4 (behalve het 
ingevoegde iiy, vs. 1) van Hosea zelf kan wezen; dat Hst 
1 en 2 niets anders zijn dan een profetiesch zeer hoog 
staand uitspinnen van de hoofdgedachte van 3:1 — 4. In 
Hst. 1 en 2 kan misschien een allegorie van Hosea-zelf 
borgen zijn , maar dan is die door een geestelijken zoon van 
Ezechiël zóó breed uitgewerkt, dat men het origineel van 
den kort en krachtig zich uitdrukkenden Hosea niet meer 
herkennen kan. Opmerkelijk is ook , dat in 3 : 1 — 4 in den 
l*** persoon gesproken wordt door den profeet, en in Hst 1 
over hem geproken wordt in den 3^^ persoon, evenals in 
Amos 7 : 10 verv. over Amos. Zie ik hierin juist , dan 
moeten wij erkennen, dat wij van het huwelijksleven des 
profeten niets weten , en dat hij priester zou zijn geweest , 
is in allen gevalle een bloot vermoeden zonder genoegzamen 
grond. Verder — dat Hosea al zou begonnen zijn met profe- 



Digitized by 



Google 



65 

teeren in 755, berust op een verkeerde tijdrekening. Zijn 
optreden valt na den dood van Zacharia (743) en vóór den 
Syro-Efraïmietieschen krijg (735). Hst. 10 : 6 schijnt te doelen 
op Menahem's onderwerping aan Tiglathpileser III in den 
oorlog van 742 — 740 [In 738 vermeldt de laatste hem als 
schatplichtig (zie Schrader KAT» 217 w.)]; Hst. 13:10, 11 
op Sallum's korte regeering (743); terwijl Hst. 12:9. niet 
al te lang na den val der Nimsiden uitgesproken kan zijn. 
Ten slotte: Hosea behoeft Amos niet gelezen te hebben. Hij 
kan zelf hem hebben gehoord of van den inhoud zijner 
prediking hebben vernomen. 

Elohist (blz. 162). y^Behoort v$. \^ er nog bij^ dan heeft 
hij verhaald j dat de naam Jahve eigenlijk reeds bekend was, 
doch hier een nieuwe beteekenis ontving'\ enz. Dit volgt 
nog volslrekt niet uit vs. 15. De appositie bij „Jahweh" 
kan even goed opgevat worden als : „dezelfde God , die zich 
aan uw oudvaders openbaarde ^ zij het onder een anderen 
naam^\ en dba^b heeft immers niet, evenmin als ^i "iib 
terugwerkende kracht. Het is óók hier: ,,van nu tot in lengte 
van dagen." — Verder lezen wij: „Wij mogen uit dit meer 
theologisch nadenken wel reeds concludeeren dat E jonger is 
dan Jy Op blz. 157: „Kt denzelfden tijd afkomstig'' Op 
blz. 150: Ji + J3 „8e eeuw:' (Ji misschien ,,uit de 9® eeuti;.") 
Op blz. 163 aansluiting bij Budde: J» ^^tusschen 850 en 
700." Blz. 164: „rfe Elohist ongeveer 750 v. Chr. geschreven'' 
kennelijk goedgekeurd. Hier zijn de lijnen niet bijzonder 
vast getrokken. Zij vragen een kleine retoucheering bij de 
2« uitgave, welke Dr. Ws boek voorzeker wel beleven zal. 

Richterenboek (blz. 173). De twee laatste volzinnen van 
deze blz. lijden niet aan overgroote helderheid; wat des te 
meer uitkomt, dewgl Dr. W. overigens zich overal door 
groote helderheid en duidelijkheid onderscheidt. 

Micha (blz. 180 verv.). De schrijver neigt naar de ge- 
voelens van Dr. Pont en Dr. Elhorst in zake van Micha. 
(Zie ook op blz. 53 Micha gerekend onder de profeten, 
„die verwachten, dat Jahve door een anderen David zijn 
volk zou ^redden en gelukkig maken".) M. i. blijft Stade's 

5 



Digitized by 



Google 



66 



gevoelen; dat alleen Hsi 1 — 3 (uitgenomen 2:12 en 13) 
van den profeet Micha afkomstig zijn, en al bet overige 
exiliesch of na-eziliesch is, niettegenstaande de verschillende 
bestrijdingen van dat gevoelen, nog steeds „als een rots in 
bet midden der bruisende golven*' staan, al zegt men nog 
niet „ja" en „amen" op al de argumenten van Stade, en 
al moeten wij voorzeker in aanmerking nemen, wat W. 
zegt over bet onderscheid tusscben uitgesproken en gesebre- 
ven profetie. 

Jesaja (blz. 189). Moeten wij wel Jes. 8:9 en 10 en 
17:12 — 14 als afzonderlijke profetieën beschouwen? Zijn 
het niet veeleer interpolatieën van latere hand? 

,y Bevreemdend" acht de schr. bet (blz. 191), dat in Jes. 
2 — 5 niet Assur, Israël en Damaskus met name genoemd 
worden, terwijl toch de oorspronkelijke inleiding op Jesaja's 
profetieën , waarvoor thands bijna algemeen Jes. 6 gehouden 
wordt, beet te dagteekenen uit Azaria*s sterfjaar (735). 
Maar was bet beslist noodig voor den profeet; die volken 
met name te noemen? Schemert de gedachte, in Jes. 6:11, 
12 uitgesproken, niet duidelijk door in Jes. 3 en 5, vooral 
in 5 : 25: ïT'ntaa it niyi itiN aiö »b n»i bM? In 735 kon 
Jesaja den 28-jarigen lichtzinnigen Achaz en den 17-jarigen 
Hiskia nog wel „kinderen" noemen (3 : 12») , en dan doelt 
de eerste toornuitbarsting van Jahweh op den Syro-Ëfraïmie- 
tieschen krijg en het nog uitgestrekt blijven van Zijn hand 
op onderdrukking door Assyrië. Maar is het zoo zeker, dat 
deze Hst., indien zij van Jesaja-zelf zijn, tot diens eerste 
periode behooren? Kunnen zij niet dagteekenen uit den 
tijd, dat Manasse, bij Hiskia's dood in 698 eerst 12 jaar 
oud, onder een regentschap stond? Toen óók kan de invloed 
van vrouwen (3 : 12») groot geweest zijn. En dan spreekt 
de profeet in 5 : 25 van de Assyriesche veldtochten onder 
Sargon in 720, 715 en 711 en onder Sanherib in 701, daarbij 
voegend, dat hij nieuwe invallen van Assurs kant verwacht. 
In 5 : 25 worden de eerste slagen door Jahweh's hand als 
reeds vrij zwaar geteekend. Al wat in Hst 2 — 5 gezegd 
wordt van weelde en trotschbeid, onrechtvaardigheid, afgo- 



Digitized by 



Google 



6? 

derij en waarzeggerij past even goed op de eerste jaren na 
698 als op 735. 

Karakteristiek is (op blz. 195) deze zinsnede: „Maar er 
zal toch wel een woord van den profeet uit die booze dagen 
bewaard zijn, en dan komt 10 : 5 — 11 zeer in aanmerking.'' 
Waarom kunnen Jesaja's woorden uit dien tijd niet verloren 
zijn gegaan? Kalne werd eerst in 710 verwoest. Derhalve 
voegt 10 : 5 — 11 veel beter in den tijd van Sanherib's veld- 
tocht van 701. 

^.Laatste woorden van Jesaja'' „tn Hst. 33". Zeer moet 
ik betwijfelen , of de schr. hier wel juist ziet. naia^n» n'>'ip )V^ 
(vs. 20) zal Jesajaansch zijn en niet echt-naexiliesch ! (vgl. 
nyitt bn»). Jerusalem een plaats der rivieren, van wijde 
stroomen I Dat overtreft nog de verdubbeling van Ezechiëls 
tempelbeek bij Zacharia. En ten slotte geen Davidszoon, 
maar Jahweh-zelf Richter, Wetgever en Koning (vs 22)1 
Het geheele Hst. heeft zulk een apocalyptiesch karakter, 
dat men Kuenen's poging^ om daarin een uitwerking te 
zien van echt Jesajaansche denkbeelden door iemand van 
Jesaja's school, in ieder geval van vóór de ballingschap, 
wel als mislukt moet beschouwen, en óók in deze Stade 
gelijk geven. 

Deuteronomium (blz. 217). Cheyne's voorstelling van een 
priesterlijken en een profetieschen auteur van de Deuterono- 
miesche thora is, dunkt mij, een wel wat te veel toegeven 
aan zijn fantasie. De man, die 10:12 — 22 schreef, kan 
zeer wel 23 : 3 — 8 en 20 : 17 geschreven hebben. Immers 
de schrijver van 23 : 3 — 8 zondert in vs 7 en 8 de Edomieten 
en Egyptenaren uit. Alleen tegen de Kanaanieten , Moabieten 
en Ammonieten zal de vijandschap eeuwig zijn ; zoo rationeel 
mogelijk op Israëlietiesch standpunt , want deze volken zaten 
Israël in den weg in het beloofde land^ èn aan deze zijde 
van den Jordaan èn in de steppen tusschen den Jabbok en 
den Amon. De Egyptische en Edomietiesche vreemdelingen 
verkeerden onder Israël zonder eenige aanspraak te maken 
op grondgebied, waarop Israël recht meende te hebben. 

Bij blz. 218/19 zou ik willen vragen: Is die overlevering 

Digitized by LjOOQ IC 



68 



aangaande de instelling van een hooggerechtshof te Jerasalem 
reeds door Josafat niet veeleer gegrond op Deuteronomium 
(17 : 8 — 13), dat in de dagen van Josia iets nieuws invoerde: 
zoowel concentratie van eeredieiist als concentratie van pries- 
terlijk-burgerlijke rechtspraak? In Deut. 17:8 — 13 is m. L 
geen spoor te vinden van iets, dat ons moet brengen tot de 
slotsom: Toen dat geschreven werd, achtte men een hoog- 
gerechtshof te Jerusalem reeds een oude instelling. 

Omtrent het in het licht komen des kems van Deutero- 
nomium (blz. 220) is nog een derde mogelijkheid aan te 
nemen, en wel deze: Dat dit boek bij de herstelling door 
Hilkia gevonden zal zijn, is niets dan een vermoeden, wel- 
licht reeds een overlevering; in het eerste geval van den 
exilieschen of na-exilieschen schrijver van Kon., in het laatste 
van één zijner voorgangers; ontstaan eenvoudig uit de ge- 
dachte: „Jerusalem's heiligdom kan toch vóór dien tijd niet 
zonder de nu geldende geschreven thora geweest zijn/' Tns- 
schen Josia*s hervorming en de beschrijving daarvan in 
ons boek der Kon. , afgezien van de nog latere retoucheerin- 
gen , liggen minstens ^j^ en hoogstens l^/^ eeuw. Dit vergete 
men niet. 

Jeremia (blz. 236). „Van nature weekhartig'' — „ccn 
held des geloof s'' „Gegossen aus Erz, zerrinnend in Thranen!' 
Zóó wordt Jeremia gekarakteriseerd. Daargelaten, of „ge- 
gossen aus Erz" wel samen kan gaan met „van nature 
weekhartig", vraag ik: fantaseert men niet te veel, met 
Jeremia voor te stellen als zoo ;,weekhartig''? Het gaat er 
m. i. mede als met Amos' „boerschheid". Eenmaal moet 
maar iemand zoo iets gezegd hebben , dan gaat dit „van wege 
de mooiigheid" als een loopend vuurtje verder. Op mij ten 
minste maakt Jeremia meer den indruk van een man, die, 
evenals Calvijn, van nature min of meer beschroomd was, 
maar in het gevoel van zijn roeping de stoutmoedigsten van 
nature somtijds kon overtreffen. Als hij oordeelen aankon- 
digt , vinden wij wel hier en daar sporen van een mannelijk 
medelijden met de kinderkens en jongelingen en vrouwen, 
maar in het minst geen weekheid. Een weekhartig mensch 



Digitized by 



Google 



69 



zal in zulk een geval met zijn medelijdende woorden ver- 
wijlen bij de ellende. Jeremia daarentegen doet het bij zijn 
uitingen van deernis met een paar woorden af. 

Samuel (blz. 280). Wellhausen's ^Text der Bmher Sa- 
muelis^^ had naast Driver^s werk wel genoemd mogen worden. 
Vóór-exiliesche Psalmen (blz. 309). Van deze zegt de 
schr., dat zij „in den tempel te Bethel wel vrij ongeestelijk 
zullen geweest zijn'\ met beroep op Amos 5:21 — 23. Maar 
op deze plaats is , dunkt mij , alleen sprake van een onwaar 
dienen van Jahweh, en dit immers kon samengaan met het 
zingen of uitschreeuwen van de meest-geestelijke tempel- 
liederen. Van den inhoud dier psalmen weten wij hoege- 
naamd niets. 

En verder (blz. 310) — zou het waar zijn, dat Ps. 24: 
7 — 10 op de ark. van Jahweh slaat? Is het niet veeleer een 
terugslag op Mal. 3:1^ en daarom een woord van betrek- 
kelijk zeer jongen oorsprong? (Maleachi heeft in zijn 55 vss. 
23 maal m»aar mïT«). 

DeuterO'Jesaja. Iets meer over Jes. 63 — 66 (blz. 328/29 
zou wenschelijk zijn geweest. Al ware het slechts de ver- 
melding van Cheyne's opvatting omtrent den tijd van het 
ontstaan dier Hst^^. 

Dat het beeld der .jonkvrouw Israëls^^ reeds sedert Amos 
gebruikelijk is geweest (blz. 332/33), kan, dunkt mij, niet 
volgehouden worden. In Amos 5 : 2 hebben wij te doen met 
de hand van iemand , die niet gelooft aan de herstelling van 
Noord-Israël^ wat Amos wèl deed. 

Op blz. 335 is „F. 2 — 12" kennelijk een vergissing , want 
op blz. 334 wordt Hst. 12 gerekend tot de invoegselen van 
na 536 v. Chr. 

Zacharia (blz. 344). „Zijn heelden zijn gekunsteld^ en wij 
kunnen niet mser zeggen wat werkelijk visioen en wat lit^ 
terarische inkleeding daarbij w." Dit ben ik niet eens met 
den geeërden schr. Wij kunnen gerust een stap verder gaan 
en zeggen: Al de profetiesche beschrijvingen van visioenen 
in het O. T. zijn, zooals zij daar vóór ons liggen, literarie- 
sche inkleeding. De oude vorm van het profetisme, visioenen 



Digitized by 



Google 



70 

zien 9 is in de profetiesche geschriften aangehouden, maar 
de beschrijving van de visioenen draagt nitsluitend het ken- 
merk 6f van gelijkenis 5f van allegorie 5f van woordspeling. 
Hebben de profeten sedert de 8« eeuw werkeLgk visioenen 
gehad y dan kunnen wij omtrent den aard daarvan niets 
meer besluiten uit de beschrgving van de visioenen. Deze 
is beslist kunst en geen natuur. Gansch opmerkelijk voor 
de geschiedenis van het profetiesch visioen is zeker wel 
Zach. 1:7,8: -^n»*! t »tt»b "b» niïT '^i rrïi "n5«a "«nn "ora 
"nam rt^brt; een welsprekend getuigenis, dat de profeet 
zelf het visioen als bloote inkleeding van Jahweh's woord 
beschouwt (Let op: -^nKl 1ïD»b). 

Klaagliederen. Dat alfabethiesche liederen zóó oud zouden 
zijn, als Dr. W. hier (blz. 350) beweert omtrent de Klaag- 
liederen, die dezen vorm hebben, kan ik niet toestemmen. 
Dr. W. laat de vijf Klaagliederen alle reeds gedicht zgn vóór 
516. In het ZfATW 1893 (blz. 111 vv.) betoogt S. A. 
Fries te Upsala, die geneigd is Hst 1 — 3 des noods aan 
Jeremia toe te schrijven, dat Hst. 4 en 5 uit den tijd der 
Makkabeeën dagteekenen, wat hij met trekken uit de ge- 
schiedenis tracht te staven. Reeds eenige jaren geleden ben 
ik tot de overtuiging gekomen, dat geen der vijf Klaagliederen 
zóó oud is, als men tot dusver bijna algemeen geloofd heefL 
Hun plaats onder de ti'^^ind getuigt ook tegen grooten 
ouderdom. Wij hebben ze m. i. te beschouwen als overblijf- 
selen derzelfde soort van literatuur, waartoe ook de „Lofzang 
van Hanna" (1 Sam. 2 : 1 vv.), het „Gebed van Hizkia" (Jes. 
38 : 9 verv.), het „Gebed van Jona" (Jona 2), het „Gebed van 
Manasse" en dat „der jongelingen in den oven" behooren, 
en waarvan de oudste stukken zeker niet vóór 400 (eerder 
later nog) en de jongste eerst na 150 v. Ghr. geschreven 
zijn. De midraslm hebben zeker zich gretig op deze stukken 
geworpen en die in zich opgenomen. Van d&&r, dat zij ons 
bewaard zijn. Budde heeft gewis goed gezien , dat wij van den 
in 2 Kron. 24:27 genoemden d'^sb^ïi "ito lölTO nog heel 
wat in ons O. T. over hebben (vgl. 2 Kron. 13:22: «ito 
ins^ M'^^^n). Dat de Klaagliederen niet zijn gevoegd bij het 



Digitized by 



Google 



71 



boek Jeremia zal zeker wel hieraan liggen , 5f dat men bij 
het omwerken van dat boek in zijn tegenwoordigen vorm, 
zich zeer goed vaQ den jongen oorsprong dier liederen be- 
wust was, 5f dat zelfs het oudste van het vijftal óók toen 
nog niet was gedicht. M. i. is niet alleen het derde ^ maar 
zijn alle vijf te gekunsteld, om uit den tijd der ellende zelf 
te wezen. Een overkropt gemoed zoekt toch waarlijk geen 
a-b-c-vorm, om zich te luchten. 

Samenstelling van den Hexateuch (blz. 379). Hierbij een 
vraag: Is het zoo zeker, dat de Samaritanen van den be- 
ginne af (5® eeuw) de geheele Thora hebben bezeten? Op 
blz. 379 wordt dit ^teMigf verzekerd; ook op blz. 365, met 
verwijzing naar des schrijvers „Gesch. van den kanon (blz. 
106)". In deze laatste echter wordt op de bedoelde blz. het 
onzeker genoemd , wanneer de Samaritanen de Thora hebben 
overgenomen, en het overnemen 80 jaar vóór 333 slechts 
waarschijnlijk geacht. Deze waarschijnlijkheid wordt ook 
uitgesproken op blz. 381 van de „Letterk. des O. V." Dit 
vereischt zeker eenige retoucheering bij den tweeden druk. 

,,Deze priesterlijke redactor (Rp) moet zijn werk niet lang 
na 494" (lees 444) verricht hebben.'' Zoo lezen wij op blz. 
380. Dit acht ik niet zeer waarschijnlijk. In 444 bestond 
JE + D als één geheel. Dit schijnt vrij wel zeker te zijn. 
Maar nu zou men bijna geen beter middel hebben kunnen 
bedenken, om aan het gezag van het nieuwe wetboek P 
afbreuk te doen, dan om dit al spoedig na de invoering te 
verbinden met de oudere wetgevende geschriften. Het gezag 
van P moet wel al diep geworteld zijn geweest, vóórdat 
men er aan dacht, van al de wetgevende geschriften (zoowel 
de verouderde als het nog van kracht zijnde) één geheel 
te maken. 

Maleachi. „De laatste profeet des O. F." (blz. 390). Dit 
zou ik niet gaarne onderschrijven. Want al mogen de jongere 
boeken Joel, Jesaja 24 — 27 en Zacharia 9 — 14 eschatolo- 
gieën zijn, en Jona een stichtelijk verhaal, toch waren dit 
voortbrengselen van den profetieschen geest dier dagen , even 
goed als het boek Daniël. Het^rofotisme verliep nu een- 



Digitized by 



Google 



72 



maal in eschatologie en apocalyptiek , en wij mogen toch niet 
het karakteristieke van de „eigenlgke" profetie leggen allem 
in de boetpredUong, gelijk blz. 408 geschiedt Maar dezen 
maatstaf gemeten , zouden de boeken Obadja en Nahum ook 
geen profetieën zijn. 

Joel (blz. 398 very.)* Een sterk bewijs voor de jonkheid 
van JoëFs profetie acht ik ook den geheelen geest yan het 
boek. Zij, over wie het oordeel komt, zgn de Heidenen. 
Dit is óók wel het geval bij Obadja en Nahum, maar bij 
deze profeten zijn het concreete volken ^ en over Juda spreken 
zij in het geheel niet. Joel doet dit laatste wel^ maar wat 
is het eenige, waartoe Juda vermaand wordt? Vasten en 
nog eens vasten. Slechts even een dieperen toon (2 : 13): 
lyScheurt uw hart en niet uw kleederen, en bekeert u tot 
Jahweh, uw God". Maar dit is ook alles, in gansch alge- 
meene termen, en wordt gevolgd door een paar citaten. Men 
hoort in bet minst niet, wat Juda eigenlijk misdreven heeft 
Het isy alsof het zoo goed als geen schuld heeft, want men 
kan even juist vertalen: ^ Wendt u tot Jahweh uw God." 
En ten slotte wordt het volk toegeroepen: ^^Ik zal hun bloed 
wreken , dat ik nog niet gewroken heb" (4 : 21) ['^rmp^ L pi. v. 
Ti'^pï vgl. 2 Kon. 9:7, Deut 32 : 43]. Wel worden Egypte, 
Edom en Jonië genoemd , maar als de aanval der Heidenen ge- 
teekend wordt, weet men niet, aan toelke volken de profeet 
denkt. Hij wil kennelijk geen namen noemen, zeker om des 
gevaars wil. Hier hebben wij m. i. te doen met een voorloo- 
per of met één der eersten van de Hasidlm , welker geestes- 
richting, in den vrijheidskrijg nog verscherpt, ten slotte uit- 
geloopen is in dan stroom van het latere Farizeïsme. Zeer 
waarschijnlijk moet men het boek nog later stellen dan Dr. 
Matthes deed. Hst. 3 : 4—6 en 19 kunnen zeer goed slaan 
op de verovering van Jerusalem door het Egyptiesche leger 
onder Scopas (omstr. 201), want opmerkelijk is het, dat 
oiider de vijanden Syrië niet genoemd wordt De heerschende 
partij der „zonen van Tobia" openden immers vrijwillig 
Jerusalem's poorten voor Antiochus den Groote, nadat deze 
Scopas bij Panion geheel verslagen had, en Antiochus be- 



Digitized by 



Google 



73 



wees den Judeeërs vele gunsten. De profeet smacht naar 
het einde van zulk een vernedering , waarbij Jernsalem de 
speelbal is der vreemdelingen (3:17^). Ik neig er toe, om 
den tijd van zijn schrijven te bepalen op kort na 200 v. 
Ghr. ; in ieder geval vóór de regeering van Seleucus Nicator. 
Hij verwacht alles van de vervulling van Moses' wensch: 
„Ochl dat al het volk profeten waren." Dat hij niet naar 
de Wet verwijst, kan eenvoudig hierin liggen, dat onder 
den hoogopriester Onias III, den ijveraar voor de Wet en 
later den vriend der Hasidim, in Jerusalem een strenge 
uitwendige nakoming van de Wet heerschende was bij de 
groote meerderheid, die Josjf-ben-Tobia en zijn zonen niet 
navolgde in hun wereldsch leven, al sloten zij zich in de 
politiek bij hen aan om der rust en des vredes wil i). Dit 
verklaart op de gemakkelijkste wijze het niet noemen van 
volkszonden bij Juda. En wat betreft de afsluiting van den 
bundel der d'<»"»a5, waarin Joel een plaats gevonden heeft, 
deze hebben wij gewis later te stellen dan omstreeks 200. 
Waarom Daniël er geen plaats in gevonden heeft, zal hier- 
onder waarschijnlijk gemaakt worden. Ten slotte, dat de 
taal van Joel veel zuiverder is dan die van Kron.-Esra-Ne- 
hemia, zal wel hieraan liggen, dat Joel in plechtigen stijl 
schrijft in navolging van de oudere geschriften , en de schrij- 
ver van eerstgenoemd werk op populaire wijze de volkstaal 
van zijn dagen bezigt. 

Zacharia IX — XIV (blz. 412). In zake van den ouderdom 
dezer profetie meen ik van den geachten schr. te moeten 
afwijken. Hij sluit zich bij Stade aan in de verdediging 
van haar éénheid. En dit is zeker juist gezien. Met Stade 
plaatsts hij haar in ± 280 v. Chr. M, i. zoo ongeveer een 
eeuw te vroeg. In de 3 herders (11:8) kan ik onmogelijk 



1) Zóó naar de t^drekeniug van Hitzig. Volgens anderen stierf de vader 
en voorganger van Onias III in 498, dus omstreeks den tijd, dat Joel kan 
geschreven hebben. Doch dit verandert aan de zaak niet véél, daar 
Simon II zeker geen anti-wetsman is geweest (anders zou Jezus Sirach 
hem niet verheerlijkt hebben in zijn 50e Hst.), en bovendien Onias, kort 
vóór zijns vaders dood, reeds grooten invloed k&n bezeten hebben. 



Digitized by 



Google 



74 

drie wereldrijken herkennen, maar wel de 3 hoornen van 
Dan. 7 : 24, nl Seleucus Nicator, diens ongenoemden zoon 
(zie het fragment 58 v. Johaunes v. Antiochië) ^) en Helio- 
dorus. Antiochus Epifanes was in 176 op de thuisreis van 
Rome te Athene, toen zijn broeder Seleucus Nicator door 
Heliodorus vermoord werd. Hij spoedde zich naar Antiochië, 
en liet ondertusschen den oudsten zoon zijns broeders , wiens 
naam in het fragment van Johannes v. Antiochië niet ge- 
noemd wordt, door Andronicus het leven benemen, nadat 
met behulp van Eumenes van Pergamus en diens broeder 
Attalus Heliodorus verslagen en omgebracht was. Daar het 
allen schijn heeft, dat voor de troonsbeklimming van Antiochus 
en het geheim verbond tegen Rome alles vooruit in gereed- 
heid was gebracht door de saamgezworenen, kunnen zeer 
wel èn Seleucus èn diens zoon èn Heliodorus binnen den 
tijd van één maand gevallen zijn. Op deze drie, als Syrië- 
sche afgodendienaars, past voorzeker vs SK Met het ver- 
breken van den staf d^ï verbrak Jahweh zijn verbond. 
Grieksche zeden werden ingevoerd na de afzetting van Onias 
ni; priesters zelfs namen deel aan de kampspelen onder 
Onias' onwaardigen broeder Jesua-Jason. De 30 zilverlingen, 
die het loon voor Jahweh zijn en die maar in den tempel- 
schat (lees latn^n i. pi. v. latrrt) moeten geworpen worden 
(vs 13) y kunnen geweest zijn de schrale opbrengst der tem- 
pelcollecte aan de hoofdpoort, nu de Griekschgezinden den 
tempel lieten achterstaan bij het gymnasium en de vromen 
in Israël den tempel vermeden, waar zulk een priesterschap 
diende. Het verbond (vgl. ook Dan. 9 : 27 , waar het ge- 
karakteriseerd wordt als nauw samenhangend met den tem- 
peldienst) werd ten slotte geheel te niet gedaan door de 
ontheiliging des tempels, door Antiochus Epifanes onderno- 
men na zijn komst te Jerusalem. „Al deze volken" (vs 10) 
kon de profeet zeggen, omdat hij gelooft aan het oudere 
profetiesche woord, dat ééns de volken zullen komen te 



1) By Muller Fra^/m. hitt. graee, IV 558. JËxc, VaHc, Maü p. 72 (uit 
Diod. 29e B.). A. v. Gutschmid Ehein. Mus. XV. 2. 316. 



Digitized by 



Google 



75 

Jerusalem, om te aanbidden en Jahweh schatting te bren- 
gen. Daarna wordt de staf d-^ban verbroken, en nu is het 
gedaan met de broederschap tusschen Juda en Israël. Het 
Noorden laat Juda alleen den vrijheidskrijg strijden. De 
Samaritanen hebben hun tempel op Gerizim vrijwillig aan 
Zeus gewijd, en de Israëlieten in Galilea en Perea zijn door 
de Syriërs a^esneden van Juda en zeker niet met alle kracht 
ijverend voor den dienst van Jahweh. In vs 11 vinden wij 
de Hasidim geteekend als ü'^'^^y, hun lievelingsbenaming in 
de Psalmen. Ook in 13 : 11, waar zij d'^iyiS heeten. 

Na met de 3 verkeerde wereldlijke herders afgehandeld 
te hebben, beschrijft de profeet den verkeerden geestelijken 
herder (11 : 15 — 17), nl. Onias-Menelaüs , den Benjaminiet 
(of Minjaminietieschen Leviet?), die den verraderlijken Jesua- 
Jason op zijn beurt den voet gelicht en het hoogepriester- 
schap gekocht had voor veel geld , dat hij uit de wijgeschen- 
ken des tempels zich toeëigende. „Verlater van de kudde" 
(11 : 17) heet hij, omdat hij meest in Antiochië vertoefde en 
zijn broeder Lysimachus als plaatsvervangenden hoogepriester 
had achtergelaten. Beide broeders vinden wij terug in 13 : 7 
[lees met den MT -^yh; niet met Kuenen •^y'i; verder met som- 
mige LXX-HSS {avToïf) hn*^^ ^naj]. Met diepe verachting roept 
Jahweh: „Zwaard! ontwaak tegen mijn herder en tegen 
dien man (dien dappere) van zijn geslacht (familie).'' Lysima- 
chus werd dicht bij den tempelschat door het volk gedood 
wegens den tempelroof zijns broeders. En in 12 : 10 verv. 
vinden wij den moord vermeld, door Antiochus' gunsteling 
Andronicus gepleegd op den rechtvaardigen balling Onias III 
in 171, op aanstoken van den tempelberoover Onias-Mene- 
laüs. [Lees rb» L pi v. -^bN. Al het overige is ook in den 
3«n- pers. En let op üüs i. pi. v. MNI , dus : aandachtig 
waarnemen, acht geven. Hier met de gedachte van: be- 
seflfen wat men toch wel in hem verloren heeft; niet: den 
gedoode zelf physiesch zien.] Hij wordt beweend door het 
koninklijk geslacht (David), door het profetengeslacht (Nathan) 
en door het priestergeslacht (Levi) met hun vrouwen, als 
vertegenwoordigende het gansche Israël. In 14 : 1 , 2 zien 



Digitized by 



Google 



76 



wij de stad Jerusaletn in de handen der Syriërs, waarop 
volgt de overwinning van Jahweh in apocalyptiesche trekken. 
Dit wijst er ons op, dat Zach. 9 — 14 en het boek Daniël 
ongeveer even oud zijn, nl. geschreven tusschen 167 en 
165 V. Chr. 

,Jn het Assyrisch beteekent masalu glinsteren'' (blz. 418). 
Dit zij zoo, maar het Assyriesch kent toch óók b^Ta in de 
beteekenis van gelijk zijn aan^ vgL b"»ti5n = gelijkheid y 
gelijkenis, en bii5?n (stat. constr.) = evenals. Zouden niet b»» 
= glinsteren, heerschen en b«» = gelijk zijn aan, gelijken 
op twee verschillende stammen zijn^ die niets met elkander 
hebben uit te staan, voor zoover wij kunnen nagaan? 

Job (blz. 441). Als het waar is, dat de Elihu-redenen 
van den schrijver-zelf van het boek Job afkomstig zijn en 
deze redenen de slotsom geven van den dichter, dan is het 
slot, waarin Jahweh-zelf sprekend wordt ingevoerd, verwij- 
zende alleen naar Zijn ondoorgrondelijke souvereiniteit, al 
bijzonder misplaatst. In Hst. 37 : 23, 24 zou dan de slot- 
som zijn gegeven. Waarom dan nu dat slot verzwakt door 
een antwoord van Jahweh, dat niet, zooals Elihu's ant- 
woord, óók naar Gods rechtvaardigheid verwijst, doch alleen 
maar Zijn almacht en ondoorgrondelijkheid doet opmerken? 
Bovendien, als de dichter- zelf Elihu had ingevoerd, zou hij 
toch wel in het verhalend gedeelte hem niet geheel en al 
onvermeld hebben gelaten. Juist het onbevredigende van het 
oorspronkelijk slot moet in lateren tijd geleid hebben tot het 
inlasschen van de Elihu- redenen, die nu weder op haar 
beurt ons, Christenen, niet kunnen bevredigen. 

Psalmen (blz. 451/52). Zouden niet eerder al die op- 
schriften met by, b», b en ook al de dergelijke zonder 
voorzetsel het begin van bekende melodieën aanduiden , en 
geen enkele een instrument of hoogte van stem aangeven? 
En zou ook niet mny in Ps. 60 en 80 bij ys^^ en d-^siöid 
behoorenP De Schr. vermeldt de verklaring van nbo als 
•niöM nby»b ao = da capo. Deze is dunkt mij meer ver- 
nuftig dan juist, want dat zou beteekenen: dè zanger heeft 
nu van boven naar beneden op de bladzijde gezongen, nu 



Digitized by 



Google 



77 



moet hij van beneden naar boven gaan zingen. ^^D geeft 
alleen met volgend imperfectum aan dit laatste de betee- 
kenis van: wederom doen, doch zulk een imperf. ontbreekt 
hier geheel. En bovendien, niet alleen zouden b voor "ob 
en n voor "ttJn onduidelijk genoeg zijn, maar ook Th^^'nb is 
altijd = naarhoven; nimmer = van boven af, i) 

Kronieken. Op blz. 468 lezen wij, dat „de taar van Kron. 
y^{in hetgeen de auteur zelf schreef) wel vrij zuiver Hebreeuwsch 
is, maar toch een taalgebruik blijkt te zijn van iemand 
voor wien het Hebreeuwsch een doode taal begon te worden.'' 
Het boek Kron.-Esra-Nehemia laat Dr. W. geschreven zijn 
± 250 V. Chr. (blz. 465). Evenwel in dien tijd stond 
Palestina nog onder de Egyptiesche koningen, en moge het 
Arameesch toen al groote vorderingen hebben gemaakt in 
Egypte's wingewest, zeker is deze taal toen nog wel niet 
de volkstaal geweest, allerminst voor Juda en Jerusalem. 
Immers meer dan 80 jaar later werden er nog boeken 
in het Hebreeuwsch geschreven (Dan. en Zach. 9 — 14), en 
deze toch niet uitsluitend voor de schriftgeleerden, maar 
ook (en hoofdzakelijk) voor het volk. Op grond van het 
gebruik maken van een Arameesch geschrift in Kron-Esra- 
Neheraia (blz. 472/73), welk geschrift .^reeds bezield" is 
„door de zucht om de Joden te verheerlijken/' zouden wij, 
geloof ik, het samenstellen van het priesterlijk geschiedboek 
nog wel een eeuw later moeten stellen. Die geslachtslijsten 
toch in Kron. (11 geslachten na Zerubbabel en 6 hooge- 
priesternamen) beteekenen voor het vaststellen van den tijd 
des ontstaans van het boek hoegenaamd niets. De schrijver 
copieerde hier oude bronnen, en deze gaven niet meer dan 
wat daaruit afgeschreven werd. Al stond het op blz. 472 
vermelde in die Arameesche bron op de rechte plaats, dan 
is deze toch nog niet het getuigenis geweest yyOngeveer van 
een tijdgenoot," want omstreeks 400 of 350 v. Chr. sprak 



1) Eerder nog dan deze verklaring zou in aanmerking kunnen komen die 
van Dalman: MbO = o-eA/c = ruimte tusschen twee regels. (LXX hA^aXyt.») 
[Th. Lit. Z. 1893 21. 518]. Jan. '94. 



Digitized by 



Google 



78 



en schreef men onder Israël zeker nog geen Axameesch. 
Alleen wanneer wij aannemen, dat dit Arameesche geschrift 
een vertaling is geweest van een veel onder Hebree nwsch, dat 
verloren is gegaan en tijdens het schrijven van Eron-Esra- 
Nehemia alleen nog maar in vertaling aanwezig was , zou het 
geheele werk geschreven knnnen zijn omstreeks 250 v. Ghr. 

Misschien hebben wij hier te doen met iets dergelijks als 
bij Daniel (zie hieronder). Dat Zerah een "«tsd en niet een 
'^iz$t0 zon geweest zijn (blz. 481) is een niet goed te kenren 
gissing van Winckler. Men zie maar eens in 2 Kron. 
14:10 — 14, welken weg de vluchtende indringer neemt 
Juist den weg naar de landengte van Suez. Een Chaldeër 
zou in het Filistijnsche gebied, waardóór de groote w^ 
van Mesopotamië naar Egypte liep, Noordwaarts en 'niet 
Zuidwaarts gevlucht zijn, om zich niet voor goed den terug- 
tocht afgesneden te zien. 

Prediker (blz. 490). M. L neemt Dr. W. Dr. A. Pierson's 
woorden wat te veel „au sérieux." Dr. A. P. bemint nu een- 
maal het spelen met gedachten op zeer vernuftige wijze; (ge- 
tuigen zijn boeken over Israël en over de profeten van Israël), 
wat bij zijn groote geleerdheid gewis te betreuren valt. 

Daniel (blz. 506). ,,De vraag: ,,van waar dit Arameesch?^' 
is niet op te lossen ^^^ enz. Toch waag ik een gissing, die 
voor mij de bezwaren oplost, en wel deze: Het boek Daniël 
werd tusschen 167 en 105 v. Ghr. geschreven geheel in het 
Hebreeuwsch. Al zeer vroeg ontstonden er één of meer 
Arameesche vertalingen voor hen, die het Hebreeuwsch niet 
al te best meer verstonden ^ nl. het volk buiten Juda's grond- 
gebied. In de troebele tijden van den vrijheidsoorlog is 
het Hebreeuwsche origineel op eenige bladen na verloren 
geraakt en later aangevuld uit een Arameesche vertaling. 
Toen werd , om den overgang van de ééne taal tot de andere 
minder vreemd te maken , in 2 : 4 ingevoegd het woord 
n'^Taifit. Daar met Hst. 8 een nieuw stuk begint, was hier 
niet noodig een reden op te geven, waarom hetgeen volgt 
weder Hebreeuwsch is. En dat Dan. 1 — 6 niet zou slaan 
op de toestanden in 167 kan ik Meinhold niet toegeven. 



Digitized by 



Google 



79 



Beeds Dan. 1 is' een vermaning tegen het gebruik van „on- 
reine^* spijzen , en Hst. 3 een krachtig protest tegen de aan- 
bidding van beelden , beide zaken , waartoe Antiochus Epifanes 
wilde dwingen. Hst, 5 is een waarschuwing voor koningen, 
die het aan Jahweh geheiligde ontwijden. Hst. 6 een aan- 
sporing tot het blijven bidden met het aangezicht naar den 
tempel, al kon men dien, als ontwijd, niet meer betreden. 
M. e. w. alles dingen, die volkomen terecht in den tijd van 
Antiochus Epifanes zijn te plaatsen. Is het juist gezien, dat 
het boek Daniël een tijdlang op het begin en het slot na 
verloren is geweest, dan verklaart zich van zelf, waarom 
het niet, even als Joel, Jona en Zach. 9 — 14, in den bundel 
der D'^N'^aa is opgenomen geworden. — 

De uitvoering van het boek is, zooals wij dat van den 
Heer Wolters gewoon zijn, L e. w. keurig. Drukfouten, 
welke niet van achteren zijn aangeteekend , heb ik niet veel 
gevonden. Ziet hier die, op welke mijn oog bleef rusten: 
blz. 122 r. 16 v. o. Ez. 22 : 28b, 29, lees Ex. 22 : 28b, 29. 

„ 331 „ 8 „ b. Nabonida, „ Nabuna'id of 

Nabonedus. 
n 444. 
„ Jehu. 
„ jaarweken of 
weken. 

De geachte schr. ziet uit het bovenstaande, dat ik met 
groote lust en zeer hooge waardeering zijn boek heb be- 
studeerd. Moet ik nog één karakteristiek van zijn werk aan- 
geven, dan is het: de Schr. is behoudend in den goeden zin 
des woords , nl. niet gemakkelijk het oude opruimend voor iets 
nieuws , maar daartoe gewillig overgaand , wanneer de feiten 
niets aan duidelijkheid overlaten. Dus behoudend in den 
zin, waarin zijn leermeester Kuenen óók behoudend was. 
Dit ziet men duidelijk, wanneer hij tegenover de traditie 
komt te staan. Men kan in dat geval tweederlei doen. Of 
alleen maar vragen: Wat is de indruk, dien dit of dat feit 
of geschrift op mij maakt, afgezien van alle traditie? — Of 
vragen: Kan er ook in de traditie een element zijn, dat 



380,, 


5 




ï> 


0. 494, 


445,, 


6 




»» 


b. Jahve, 


501., 


3 en 


8 


n 


0. jaren, 



Digrtized by 



Google 



80 



ik kan gebruiken voor mijn onderzoek? — Tot dit laatste 
neigt Dr. W. gewis. En het is goed> dat er zulke mannen 
zijn. Zij bewaren tegen de uitspattingen van de andere zijde , 
al zullen zij op den duur niet alles kunnen handhayen, wat 
zij als het resultaat van hun onderzoekingen in het licht 
geven. Immers de wetenschap, óók de O. Tasche, schrijdt 
steeds voorwaarts. En hiermede neem ik in dit tijdschrift 
afscheid van Dr. Ws „Letterkunde des O. T." Hebbe het een 
lang leven, en doe het dat nut, hetwelk het ongetwgfeld 
stichten kan en stichten moet Ten slotte — zeer veel dank 
aan den schr. voor het genot, dat mij zijn arbeid in zóó 
ruime mate verschafte! 

Vollenhovej Sept. 1893. H. Zetdneb. 

Naschrift. Hos. 10 : 6 liet ik hierboven slaan op Mena- 
hem 's onderwerping aan Assyrië, even vóór 740. Dit is 
mogelijk. Maar bij nadere overweging komt het mij waar- 
schijnlijker voor, dat 10 : 6 — 8 doelt op Tiglathpileser's inval 
van 734, waarbij Pëkah gedood is. Dan dalen wij af tot 
na den Syro^Efraïmietieschen oorlog, wat echter geen bezwaar 
is voor hen , die een Judeesche bewerking van het boek aan- 
nemen en meenen, dat de profeet-zelf niet van Juda gerept 
heeft, dus ook niet noodig had den oorlog tegen Juda beslist 
afkeurend te noemen. Toch vind ik een toespeling op dien 
oorlog in 10 : 6^. Hij was de oorzaak van Assyrië's nieuwe 
vijandelijkheden in 734. (Zie Schrader KAT» 754 w). 13: 10, 
11 kan slaan op Pëkah's korte regeering (2 j. in pi. van 
20 j.) [zie mijn Proeve eener synchron. tafel. Th. Stud. 1887, 
N°. 1]. De beschrijving van den godsdienstigen toestand wijst 
ons kennelijk op een periode van afval van de uitsluitend- 
Jahweh- vereering, kort na den val der Nimsiden in 743, 
tengevolge van de nederlagen, onder Menahem door Assyrie 
toegebracht. 

Jan. 1894. H. Z. 



Digitized by 



Google 



Dr. J. M. S. Baljon, Inleiding op de 
Boeken des Nieuwen Verbonds , hoofdzakelijk 
bewerkt naar het „Lehrbuch der Einleitung 
in das Neue Testament" van Dr. B. Weiss. 
Utrecht. Kemink en Zoon. 1893. 

Van de Leerboeken voor Inleiding op het Nieuwe Testa- 
ment, welke in de laatste jaren in Duitschland het licht 
zagen , hebben die van Weiss en Holtzmann wel den meesten 
ingang gevonden. Van het eerste verscheen een 2^^ , van 
het laatste een 3^^ druk. Prof. Holtzmann geeft vrij wel de 
Tubingsche resultaten. Zijn boek doet denken aan een 
expositie, waarop hoofd- en bijzaken met onbarmhartige 
volledigheid uitgestald zijn. Prof. Weiss is behoudend, in 
gezonden zin. In smaakvollen vorm geeft hij alleen het voor- 
naamste. Zijn boek houdt het midden tusschen een Hand- 
en een Leerboek. 

Van deze Inleiding verscheen een HoUandsche uitgaaf in 
de Godgeleerde Bibliotheek. De Redactie droeg de bewerking 
op aan den Heer Dr. Baljon en had moeilijk een beter keus 
kunnen doen. Ook in de Godgeleerde Bibliotheek is Dr. 
Baljon een goede bekende. Eenige jaren geleden gaf hij een 
vertaling van Tschackerts .^Evangelische Polemiek tegen de 
Roomsche Kerk'' en voor de bewerking van Weiss was hij de 
aangewezen man vanwege zijn grondige kennis van de stof. 
Ook verblijd ik mij dat de Redactie geen zelfstandige Inlei- 
ding heeft gegeven. Hiertoe is de tijd nog niet rijp. Aller- 
minst in zake de Handelingen en Hoofdbrieven hebben wij 
vaste resultaten en over den ouderlingen samenhang der 
Evangeliën, waaromtrent meerdere vastheid bestond, hebben 
Feine en Ewald onlangs nieuwe onderzoekingen geopend. Een 
zelfstandige Inleiding is trouwens de vrucht van een leven. 
De mannen van beteekenis ook op dit gebied hebben hunne 
geschriften eerst op gevorderden leeftijd ter perse gelegd. 

Het boek van Baljon is geen eenvoudige vertaling van dat 

6 



Digitized by 



Google 



82 



yan Weiss. De geachte bewerker raadple^de ook de hand- 
boeken Tan Hilgenfeld, Holtzmann, Reoss en Bleek-Mangold. 
Soms (o. a. blz. 114) nam hij een aanteekening van Weiss 
op in den tekst, wanneer zrj hier meer thuis behoorde dan 
aan den voet der bladzijde. Elders (o. a. blz. 134) liet hij 
de ondere geschriften weg en vermeldde in plaats daarvan 
een nieuwere studie , waarin de oudere litteratuur opgenomen 
en verwerkt is. Wanneer de opvatting van Weiss hem niet 
bevredigde, heeft hij in plaats daarvan de zijne gegeven, in 
den regel met vermelding van de gronden, waarop die rust 
(blz. 150. 171). Inzonderheid verdient zijn boek aanbeveling 
vanwege de wijze, waarop hij Weiss heeft aangevuld. Deze 
Hoogleeraar pleegt niet kennis te nemen , althans niet melding 
te maken van hetgeen op kritisch gebied in ons vaderland 
omgaat; dientengevolge is zijn Inleiding onvolledig. Deze 
leemte heeft Dr. Baljon voortreffelijk aangevuld, met waar- 
deerende belangstelling het voornaamste vermeldende, dat 
zoowel door de linker- als van de rechterzijde over het door 
hem behandelde onderwerp geleverd is. Vooral het 2^^ en 
3<ïe deel, de Geschiedenis van het ontstaan der N. T.ische 
Schriften omvattende, heeft een aantal bladzijden van zijn 
hand (150. 163. 239. 254. 255. 257. 277. 367. vv. 538. v. 
559 e. a.), terwijl de Inleiding op Gal. voor een deel, 
die op I en II Kor. (blz. 183) vv. geheel nieuw is. De be- 
werking in haar geheel is zeer gelukkig geslaagd i). Alleen 
heb ik mijzelven afgevraagd of een verkorting van Weiss 
met aanvulling in den geest van B. niet doelmatiger geweest 
was, althans voor studenten, van wie op het Candidaats- 
examen niet meer geëischt wordt dan kennis van de Oud- 
christelijke Letterkunde in hare hoofdtrekken. Ook begrijp 
ik niet recht waarom Dr. B. van de indeeling van Weiss is 
afgeweken. Het 2^* Deel, de Geschiedenis van het ontstaan 
der N. T.ische Schriften, omvat niet alleen de Paulinische 
Brieven ma^ar ook de Openbaring en de Algemeene Zend- 



1> Bit. 1^ leze men voor Hand. 15, 24. vs. 23, blz. 171 voor Granke' 
Franke, blz. 184 voor lijden, leiden. 



Digitized by 



Google 



83 



brieven, terwijl het 3d« Deel over de Historische Boeken 
loopt alsof deze niet tot de N. Tasche geschriften behooren. 
Mijn vriend Baljon beleve veel genoegen ook van dezen 
arbeid en Prof. Weiss vinde daarin aanleiding, voortaan 
kennis te nemen van onze HoUandsche theologie. 



A. Klöppeb, Der Brief des Apostels Paulus 
an die Philipper. Gotha 1893. 

Dit boekske is de vrucht van een belofte. In zijn ver- 
klaring van den brief aan de Kolossers i) beloofde Prof. 
Klopper Kommentaren op de kleinere Paulinische Brieven. 
Keeds gaf hij een Kommentaar op Eph., waarin de Hoog- 
leeraar, op grond van den stijl en het leer begrip, dezen 
brief aan Paulus ontzegde ^) , en nu onlangs verscheen zijn 
verklaring van de „epistola de gaudio" (Blengel). 

De pied de resistance is het 2de gedeelte^ de exegese van 
den tekst. Zooals gewoonlijk in de Duitsche Kommentaren 
gaat hieraan vooraf een korte bespreking van de Inleidings- 
questiën. Deze methode is niet aan te bevelen. Afgezien van 
de vraag of een dergelijke „Inleiding" in een Kommentaar 
thuis behoort, geeft zij in den regel te weinig. Ik ben in 
dit gevoelen versterkt door het geschrift van Prof. Klopper. 
De auteur handhaaft de authentie met Schmidt en Brückner 
tegen Holsten, Hoekstra e. a.; wat hij zegt over de stichting 
der gemeente volgens Hand. XVI en hare vefdere lotgevallen, 
over den toestand en de stemming, waarin Paulus verkeerde, 
toen hij Phil. schreef, over den inhoud van den brief en de 
bezwaren tegen de echtheid is degelijk en goed, maar vol- 
ledig is het niet. Vooral in zake het laatste punt heeft 
Klopper te veel verwezen naar doorluchtige voorgangers en 
hetgeen hij zegt over de stemming van Paulus had grondiger 
en dieper behandeld kunnen worden^ Intusschen is het 



1) Vgl. mijne beoordeeling Theol. Studiën i885 Blz. 307 vv. 

2) Der Brief an die Epheser. 1891, 



Digitized by 



Google 



84 



isagogische gedeelte niet hoofdzaak. Het boekske ^) is een 
Kommentaar en geeft als zoodanig veel voortreffélijks. De 
kracht van Klopper ligt in de exegese van den tekst Rastig 
en grondig ontwikkelt hij de denkbeelden van Paolos. Hij 
vermoeit niet met een kritiek van allerlei interpretaties en 
geeft de woord-verklaring in den regel aan den voet der 
bladzijde 9 waardoor het overzicht van den inhoud gemakke- 
lijker wordt. Menige opmerking zult grj elders vruchteloos 
zoeken: vgl. het onderscheid tusschen ^ijv en ^aii blz. 77, 
de verklaring van den locus classicus H. II, 5 — 11 blz. 
112—140, die van kÓT^og ^uijg blz. 153, van H. IH, 12 blz. 204. 



Dr. Theod. ZahKi Skizzen aus dem Leben 
der Alten Kirche. Erlangen 1894. 

Onder dezen titel gaf Prof. Zahn zeven „penteekeningen" 
uit het leven van de oude Kerk. Hare strekking is practisch; 
alleen de achtergrond is zuiver wetenschappelijk. De rede over 
de Zondagsrust, waarschijnlijk uit de 4de eeuw, en de Christe- 
lijke gebeden, uit de jaren 90 — 170, geven aan het boekske 
zelfs een eenigszins stichtelijk karakter. De schetsen zelve 
handelen over: de aanbidding van Jezus in de Apostolische 
eeuw, de sociale questie en de inwendige Zending volgens 
den Brief van Jacobus, Slavernij en Christendom in de oude 
wereld, Zendingsmethode in de Apostolische eeuw, Wereld- 
verkeer en Kerk gedurende de eerste drie eeuwen, de Ge- 
schiedenis van den Zondag vooral in de oude Kerk, Con- 
stantijn de Groote en de Kerk. Ik las deze opstellen met 
ingenomenheid. En naar ik veronderstel^ zullen zij ten onzent 
veel belangstelling vinden. Wie onzer luistert niet wanneer 
een man als Zahn de denkbeelden van de oude Kerk ont- 
wikkelt over de vraagstukken van den dag: de zending, de 
zondagsrust en de sociale questie? 

Groningen y Januari 1894. C. H. van Rhijn. 



1) 256 Blz. Prijs ƒ 2,90. 

y Google 



Digitized by ^ 



INHOUD VAN TIJDSCHRIFTEN. 



P. E. H. Bodel Bienfait, Kerkelijke armyerzorging (Theol. Tijd- 
schrift XXVII, 6). 

G. A. Tan der Bragghen, Het boekje van Prof. de la Saussaye: 
,,Zekerheid en Twgfel" (Geloof en Vrijheid XXVII, 4. 5). 

A. van Doominck, De Simsonsagen, Kritische Studiën over 
Kicht. XIV— XV (Theol. Tijdschrift XXVII, 6). 

A. Drost Dz., De negende Continentale Zendingsconferentie te 
Bremen (Mededeelingen vanwege het Nederlandsche Zendeling- 
genootschap XXXVII, 3). 

B. H. Drgber, Gedachten over het wonder, en vooral over de 
wonderen van Jezus (Geloof en Vrijheid XXVII , 4. 5). 

B. Fruin, De wederopluiking van het Katholicisme in Noord- 
Nederland, omstreeks den aanvang der XVIIe eeew I (Gids 
Januari). 

M A. Gooszen, De blijvende waarde van de Heilige Schrift ook 
voor den Christen en de Christeiyke gemeente onzer dagen 
(Geloof en Vrijheid XX VH, 4. 5). 

Z. B. Hoekzema, Een en ander over de toestanden in de Mina- 
hassa (Mededeelingen vanwege het Nederlandsche Zendeling- 
genootschap XXXVII, 3). 

W. F. K. Klinkenberg, Objectief gezag (Geloof en Vrijheid 
XXVII, 4. 5). 

— Tweeërlei gaven, maar één geest (Geloof en Vrijheid XXVII , 
4. 5). 

— Professor Blok en de Jezuïeten (Geloof en Vrijheid XXVII , 6). 

— Rom. I, 4 (Geloof en Vrijheid XXVII, 6). 

J. Kreemer, De Javaan en zijne hoenders (Mededeelingen van 
wege het Nederlandsche Zendelinggenootschap XXXVII, 3). 

W. Mallinckrodt , Bespiegelingen naar aanleiding van een woord 
van een groot man (Geloof en Vrijheid XXVII , 4. 5). 

C. J. van Paassen, Een tertium genus (Stemmen voor Waar- 
heid en Vrede, December). 

C. Poensen, Iets over de Javaansche desa (Mededeelingen van 
wege het Nederlandsche Zendelinggenootschap XXXVII, 3). 

— Welke beteekenis heeft de Genees- en Heelkunde in en voor 
de Zending (Mededeelingen vanwege het Nederlandsche Zen- 
delinggenootschap XXXVII, 3). 



Digitized by 



Google 



475 

M. A. N. Rovers, Ben nieuwe poging ter oplossing van het Sy- 
noptisch probleem (Theol. Tgdschrift XXVII, 6). 

— De invloed van Dionysius Areopagita (Theol. Tijdschrift 
XXVII, 6). 

W. Scheffer, Altruïstische moraal (Theol. Tijdschrift XXVH, 6). 

F. W. Stutterheim, Juliana van Stolberg en haar Zoon Willem 
de Zwijger (Stemmen voor Waarheid en Vrede, November). 

S. D. van Veen, Een man die niet vergeten zal worden [Ds. 
F. Daubanton] (Stemmen voor Waarheid en Vrede , December). 

G. J. Weyland, De volheid des tijds (Stemmen voor Waarheid 
Vrede, November). 

G. Wildeboer, Iets over beginselen en resultaten van het histo- 
risc(h-kritisch onderzoek des Ouden Verbonds (Stemmen voor 
Waarheid en Vrede, November). 

— Nog eens: de eerste verzen van Ps. XVI (Theol. Tijdschrift, 
November). 

E. M. van IJzendijk, Christendom en Mohammedanisme (Geloof 
en Vrijheid XXVII, 6). 



Buitenlandsche Tijdschriften. 

P. Asmussen, Die Leastamme. Ein Beitrag zur Urgeschichte 

Israels (Ztschr. f. wissensch. Theol. 36, II, 3, 1893, S. 

378—415). 
F. Blass, Die zwiefache Textüberlieferung in der Apostelge- 

schichte (Theol. Stud. u. Krit. 1894, 1, S. 86—119). 
K. Budde , Das Volkslied Israels im Munde der Propheten (Preus. 

Jahrb. 1893, Sept., S. 460—483). Ersch. auch in The New 

World 1893, march. 
D. Chwolson, üeber das Datum im Evangelium MatthaiXXVI, 

17: T^ SJ TrpcoTifi ruv xi^vjxcüv (Monatsschr. f. Gesch. u. Wis- 
sensch. des Jüdenth. N. F. I, 12, Sept. 1893, S. 537—555). 
Conrad, Das neunte u. das zehnte Gebot (Pastoralblatter f. Homil., 

Katech. u. Seelsorge XXXV, 7, April 1893, S. 361—364). 
C. A. Cornelius, Der Besuch Calvin's bei der Herzogin Renata 

von Ferrara im Jahr 1536 (Deutsche Ztschr. f. Geschichts- 

wissensch. IX, 2, 1893, S. 203- -222). 
Dalton, Calvins Bekehrung (Deutsch-evang. Blatter 1893, 8, S. 

529—554). 
J. Dometh, Die Stundisten in Russland (Protest. Kirchztg. 1893 , 

5, Sp. 111—113) 
R Eckardt, Der religiöse Gehalt von Sacharja 9—14 (Ztschr. 

f. Theol. u. Kirche 1893, 4 u. 5, S. 311—334). 
L. Friedlaender , Die Christenvorfolgungen der römischen Kaiser 

(Deutsche Rundschau 1893, Sept., S. 386-.-415). 



Digitized by 



Google 



87 



Gerber u. J. K. Zenner, Zu Gen. 6, 3 (Ztschr. f. kath. Theol. 

1893, 4, S. 733—735) 
R. F. Grau, Sem, Ham und Japhet (Der Beweis des Glaubens 

1893, Juli, S. 249—264). 

A. Hilgenfeld, Neue Streitfragen. Besprochen von A. H. 1. Jü- 
dische u. christliche Nachstenliebe. 2. Die damonische Be- 
sessenheit bei Marcus. 3. Zu dem griechischen Texte des 
Hermas-Hirten (Ztsch. f. wissensch. Theol. 36, II, 3, 1893, 
S, 416—441). 

G. Kampffmeyer, Alte Namen im heutigen Palastina u. Syrien. 
I. Namen des Alten Testaments (Ztschr. d. Deutsch. Palastina- 
Vereins XVI, 1 u. 2, 1893, S. 1—71). 

E. Eönig, Alttestamentliche Kritik u. Christenglaube [Schluss] 
(Noue Jahrbücher f. deutsche Theol. II, 4, 1893, S. 485—528). 

Th. Kolde, Zur Geschichte der Schmalkaldisohen A.rtikel (Theol. 

Stud. u. Krit. 1894, 1, S. 157—160). 
Kühl , Sfcellung u. Bedeutung des alttestamentlichen Gesetzes im 

Zusammenhang der paulinischen Lehre (Theol. Stud. u. Krit. 

1894, 1, S. 120—146). 

J. Eunze, Das Petrusevangelium. I. (Neue Jahrbücher f. Deut- 
sche Theol. II, 4, 1893, S. 583—604). 

H. Ch. Lea, Die Inquisition v. Toledo von 1575—1610 (Ztschr. 
f. Kirchengesch. XIV, l2, 1893, S. 193—201). 

P. Lechler, Zur Theodicee. Eine Anmerkung zu A. Ritschls 
Theologie (Theol. Stud. u. Krit. 1894, 1, S. 161—170). 

F. Luther, Über das Verhaitnis zwischen Rechtfertigung u. 
fleiligung nach Ritschl. 1 (Neue Kirchl. Ztschr. 1893, 9, S. 
697—740). 

F. Mühlau, Beitrage zur Palastinaliteratur im Anschluss an 
Röhricht's Bibliotheca geographica Palaestinae (Ztschr. d. 
Deutsch. Palaestina- Vereins XVI, 3, 1893, 8. 209—234). 

A. Oppenrieder, In welchem Sinne fügt der Apostel Jakobus 
seinem auf dem Apostelkonzile abgegebenen Gutachten die 
Worte bei, welche wir Apg. 15, 21 lesen? (Der Beweis des 
Glaubens 1893, Nov., S. 420—431; Dez., S. 462—475). 

L. Riefs , Waren die Kinder Israël jemals in Aegypten ? (Preuss. 
Jahrbücher 1893, Dez., S. 430-448). 

B. Rinz, Albrecht Ritschls geschichtliche Studiën zur christli- 
chen Lehre von Gott u. sein eigener Gottesbegriff (Ztschr. f. 
kath. Theol. 1893, 4, S. 577—644). 

O. Ritschl, Der geschichtliche Christus, der christliche Glaube 

u. die theologische Wissenschaft Ztschr. f. Theol. u. Kirche 

1893, 4 u. 5, S. 371—426). 
F. W. E. Roth , Zur Geschichte der Wiedertaüfer zu Worms im 

16. Jahrhundert (Mennonit. Blatter 1893, 14, S. 105—106). 
J. W. Rothstein, tJber Habakuk Kap. 1 u. 2 (Theol. Stud. u. 

Krit 1894, 1, S. 51—85). 
A. Rüegg, Die Zuverlassigkeit unseres neutestamentiichen Schrift- 

textes (Theol. Ztschr. aus der Schweiz 1893, 4, S. 193—210). 



Digitized by 



Google 



88 

C. Schick, Jerusalem nach Ps. 122, 3 (Ztschr. d. Deutsch. Pa- 
laestina- Vereins XVI, 3, 1893, S. 206—208). 

— On the site of Calvary. — The tombs of the propheta (Pa- 
lestine Explor. Fond. Qoarterly statement 1893, jan. , p. 23—25: 
april, p. 119-132). 

H. Schmidt, Das VerhUltniss des Marcionitismus unserer Zeit 
zum Begrif der Offenbarung (Neue Jahrbüoher f. dentsche 
Theol. II, 4, 1893, S. 529—582). 

P. W. Schmiedel, Glaube u. Dogma beim Apostel Paulus (Theol. 
Ztschr. aus d. Schweiz 1893, 4, S. 211—230). 

H. Schultz, Der Sittliche Begriff des Verdienstes u. seine An- 
wendung auf das Verstandnis des Werkes Christi. Eine dog- 
matische Frage vom ethischen Gesichtspunkt aus betrachtet 
(Theol. Stud. u. Krit. 1894, 1, S. 7—50). 

R. Seeberg, Das Martyrium des Apollonius (Neue Eirchl. Ztschr. 
1893, 10, S. 836— 872i. 

G. F. Spieker, The negativo criticism of the Old Testament 
(The Lutheran Chnrch Review 1893, oct., p. 335—348). 

H. O. Stölten , Zum Gedachtnis von R. A. Lipsios (Prot. Eirohztff . 
1893, 34, Sp. 801-805). 

J. J. P. Valeton Jr., Das Wort n"»'na bei den Propheten u. in 
den Ketubim. — Resultat (Ztschr. f. d. alttestam. Wissensch. 
XIII, 2, 1893, S. 245-279). 

H. Vuilleumier, Les résultats des travaux les plus récents sur 
l' Ancien Testament et leur influence sur Phistoire de la re- 
ligiën et sur la dogmatique. II. (Revue de théol. et philos. 
1893, 4, p. 303—337). 

Wiesen , Die Gleichnisse vom verlomen Schaf u. vom verlomen 
Groschen (Luk. 15, 1—10.) (Der Beweis des Glaubens 1893, 
August, S. 285—300). 

— Das Gleichnis von den beiden Sohnen. Luk. 15, IJ— 32 Der 
Beweis des Glaubens 1893, Okt., S. 371—386). 

— Das Gleichnis von reichen Mann. Luk. 16, 19 — 31 (Der Be- 
weis des Glaubens 1893, Dez., 454—462). 

Wohlenberg, Willkommene Zugestandnisse. Einige Bemerkun- 
gen zu R. Stocks Galaterbrief (Neue Kirchl. Ztschr. 1893, 9, 
S. 741-754). 

E. Zittel, Ueber die Christenlehre (Prot. Kirchenztg. 1892, 34, 
Sp 792-795). 

O. Zöckler, f Rudolf Friedrich Grau. Erinnerungen an sein 
Leben u. Charakteristik seiner Schriften [Mit portret] (Der 
Beweis des Glaubens 1893, Okt, S. 857-371). 

— Der Diaiog im Dienste der Apologetik. II. lm Mittelalter 
(Der Beweis des Glaubens 1893, Aug , S. 301—315). 

— Der Diaiog im Dienste der Apologetik (Der Beweis des Glau- 
bens 1893, Sept., S. 331-349; Okt., S. 386—396). 



Digitized I 



y Google 



Gillistas beteekenis Toor de hedendaagsche 
Oodgalefirdlieid. 



„The Place of Christ in modern Theology" is de titel 
van een verleden zomer verschenen boek van den Oxford- 
schen Hoogleeraar A. M. Fairbairn (sinds geruimen tijd geen 
vreemdeling meer voor ons) dat, als referent zich niet be- 
driegt, bestemd is de aandacht ook in Nederland tot zich 
te trekken. De Auteur verstaat de kunst zijn onderwerp te 
behandelen op eene wijze, die onweerstaanbaar boeit en zijn 
boek tot een dier wetenschappelijke werken maakt welke 
men niet gaarne uit de hand legt eer men het einde is te 
weten gekomen. Wil men eene heldere, nauwkeurige dictie, 
treffend juiste vergelijkingen in plastisch beeld of histori- 
sche analogie, de gave van met een paar penseelstreken 
deze of gene merkwaardige persoonlijkheid als in levenden 
lijve voor oogen te stellen, van een geheel tijdvak, eene 
geheele school, of geestesrichting te doen herleven, in 't kort 
een dier theologische werken ^ die ^als in der tijd Bunsen's 
„Gott in der Geschichte*' met literair genot worden gelezen, 
men verschaffe zich dan dit werk. Hoe men ook over het 
standpunt, door den Heer F. ingenomen denke, niemand 
behoeft hier te vreezen voor het genre ennuyeux. 

Doch de impulsie dit werk bij zijne landgenooten in te 
leiden dankt referent minder aan den vorm, dan wel aan 
den inhoud van het boek. De Auteur stelt zich met name 
niets mioder ten doel dan aan te toonen dat onze tijd een 
„terugkeer tot Christus*' is te noemen, en nu Hij jtls het 

7 



Digitized by 



Google 



90 



ware weer werd „ontdekt" de Christelgke godgeleerdheid 
welker eenige kenbron Hij eigenlijk is, in al hare vertak- 
kingen — van theologie (in engeren zin), van anthropologie , 
van hamartologie , van soteriologie en ecclesiologie — in , 't 
kort in geheel haren omvang zich kan en moet verjeugdigen 
en hervormen. 

Eene stelling als deze klinkt zeker niet alledaagsch , doch 
loopt groot gevaar als men niet nauwkeurig zegt wat men 
ermee bedoelt bloot te staan aan misverstand. Is onze tijd 
tot Christus „teruggekeerd" in dien zin dat hij meer dan 
een vorige zich onderscheidt door liefde tot Hem , door eene 
op Hem gebouwde vaste geloofsovertuiging? De Auteur be- 
neemt u al spoedig alle mogelijkheid van misverstand. Hij 
zegt u, dat in liefde tot Christus en geloof in Hem volgens 
hem de voorrang onzes tijds niet is gelegen. Integendeel , 
vorige eeuwen verheflfen zich in dit opzicht boven dezen tijd. 
Doch wat hem kenmerkt en onderscheidt is hierin gelegen 
dat hij beter dan de voorafgaande Hem kent, zooals Hij in 
zijn leven was, en zooals Hij in de geschiedenis leefde. 
Onder den invloed van den nu sedert eene halve eeuw ont- 
waakten historischen zin is de vraag ontstaan naar den 
Christus der historie, en al is het laatste woord in dezen 
nog niet gesproken, Schrijver is van oordeel dat we zijne 
tegenwoordigheid veel meer dan in vorige tijden het geval 
kon wezen, gewaar kunnen worden als op de wijze der 
Apostolische eeuw. Vroeger kon men tot Christus niet goed 
anders komen dan door de kerk of wat zich daarbij kan laten 
denken; nu kan en moet de omgekeerde richting worden 
ingeslagen. Tot de kerk, met hare scholen, hare onder- 
afdeelingen, hare verschillende conventies kome men door 
den Persoon van Christus , Die het licht der wereld is. 

£n eene tweede vraag ligt voor de hand bij het "aanhooren 
dier stelling. Deze „terugkeer" tot Christus vooronderstelt 
eene verwijdering van Hem. Wil dat nu zeggen, dat de 
kerk en de theologie, dat het Christendom en de Christen- 
heid in de vorige eeuwen in volslagen duisternis haren weg 
2ocht en niets dan dwaling en onwaarheid ten antwoord had 



Digitized by 



Google 



91 



op de vraag: wat dunkt u van den Christus? Ook deze 
bedenking wordt door den Schrijver uit den weg geruimd. 
En hij doet het op eene wijze welke den lezer van het goed 
recht zijner stelling overtuigt. Hij maakt een tocht met u 
door alle Christeneeuwen — om u te doen zien , dat de ge- 
schiedenis van Christelijk leven en denken niet dan eene 
geschiedenis van afval en afdwaling is? Integendeel^ als iets 
door hem duidelijk wordt het is dan dat ook in zoo menigen 
donkeren tijd als de Christenheid doorleefde, de ster van 
Christus invloed aan den nachtelijken hemel nooit geheel 
kon worden verduisterd. Maar als gij vraagt, of de ge- 
meente des Heeren , zoolang ze er was , wel ooit e«n zuivere 
weerspiegeling was van Zijn Geest en leven, dan toont hij 
u, dat de wereld onder den invloed van Zijn Geest aan den 
klomp meels doen denken, waarin het zuurdeesem niet dan 
langzaam en niet zonder zelf den invloed der aanraking met 
het meel te ondergaan, zijn werk verricht. Er ie hier dus 
tweeërlei; een organisme, dat de bron en de zetel is van 
het leven, en eene omgeving ^ een milieu, waarin bel leven 
bezielend , hervormend optreedt. Doch ook het milieu is niet 
zonder groeten invloed. De menschen die Christen werden 
of als zoodanig werden geboren zijn kinderen van bon tijd, 
behebt met de eigenaardigheden van het volk, waartoe zij 
behooren. Hun verleden, hunne denkwijze, hunne overleve- 
vering, hunne gebruiken zijn in meerdere of mindere mate 
van invloed op de gestalte, welke het Christelijk leven aan- 
neemt, ja onder deze omstandigheden ligt het voor de band 
mogelijk te achten dat het in meer dan éen opzicht eene 
gestalte aanneemt, welke van het ideaal, 't welk C. ver- 
persoonlijkt, misschien zeer verre is verwijderd. 

De Heer F. is geen geestverwant van mannen als H. Spencer, 
doch men ziet dat hij niet aarzelt de door dezen zoo op 
den voorgrond geplaatste theorie der „evolutie" over te 
nemen en toe te passen op een godgeleerd onderwerp en 
haar op het veld zijner onderzoekingen als zijne „methode" 
te bezigen. Zooals men van hem verwachten kon zijn ettelijke 
bladzijden van zijn werk aan de poging gewijd om haar 

7* 

Digitized by LjOOQ IC 



goed recht aan te toonen en uiteen te zetten op welke «wet" 
zij rust. Zij is een denkbeeld , zegt hij, dat in de lucht zit. 
Darwin ontdekte haar niet Zij is zoo oad als de wijsbe- 
geerte en de methode , waarvan ze zich min of meer bewust 
zijn, van alle groote onderzoekers. De tegenwoordige |on- 
derscheidt zich van den vorigen tijd in dit opzicht dan ook 
alleen hierin dat zij meer algemeen, met meer bewustheid 
wordt aangewend. Zij is 5f subjectief en dan eene methode 
waardoor men iets tracht te begrijpen of te verklaren door 
er de geschiedenis van na te gaan. Of ze is objectief en 
dan een proces van voortgezette en natuurlijke verandering, 
waarin iets zich bevindt en zich moet bevinden , zal het 
kunnen bestaan. De twee groote factoren, die hier weder- 
keerig op elkander inwerken, zijn het on/ant^me, waarin het 
leven , en de omgeving welke op dat leven plastischen invloed 
uitoefent. Toegepast op de geschiedenis der Christenheid wil 
het zeggen: Het organisme is Christus, en de omgeving, 
waarin Hij optrad was eene dubbele, 1^ de maatschappij, 
waaraan Hij het aanzijn gaf, en 2^ de wereld, waarin deze 
optrad. De maatschappij nu kon niet van stonde afaan de 
getrouwe afdruk van zijn Wezen zijn. Maatschappij en 
wereld hadden dan van stonde afaan eene geheel nieuwe 
moeten wezen. De Joden, de Grieken, de Romeinen, die 
leden der kerk werden, hadden dan al hunne eigenaardig- 
heden moeten prijs geven. Was dit het geval? De Auteur 
wordt thans onze leidsman op de paden der geschiedenis en 
toont ons dat dit geenszins het geval is, dat zulke eigen- 
aardigheden veeleer van beslissenden invloed zijn op den 
gang van zaken. Er is zich in de wereld eene scheppende, 
bezielende kracht gaan vertoonen, doch ook dit staat vast, 
in welk eene gedaante zij zichtbaar wordt, hangt af van de 
omgeving. Hieruit volgt, dat wat een Paus beslist, een 
Concilie eens vast stelde, geene voor alle tijden verbindende 
kracht maar slechts een tijdelijk en plaatselijk karakter heeft 
en in hoe vroegeren tijd men zich bevindt, hoe meer die 
waarheid toepasselijk is. De ontwikkeling der Christelijke 
menschheid is het werk van vele eeuwen en vordert slechts 



Digitized by 



Google 



93 

langzaam. Over 't geheel kan men zeggen , dat het gods- 
dienstig bewustzijn van onzen tijd minder heidensche en 
meer christelijke bestanddeelen bevat dan het geval was 
in de kerk der 2^ en 3^ Eeuw. 

De Heer F. zegt over dit onderwerp nog veel meer, wat 
verslaggever om zooveel mogelijk binnen de perken eener 
boekaankondiging te blijven, hoe belangrijk het ook zij, 
stilzwijgend , gelijk zooveel anders , voorbij gaat Noodig is 
evenwel, zullen we samenstel, gedachtengang en inhoud 
van het boek, eer we verder gaan, met een enkelen blik 
kunnen overzien, dat de indeeling hier wordt opgegeven. 
Het werk bestaat uit twee deelen. I is historisch-kritisch , 
beantwoordt de vraag: „Waaraan is het toe te schrijven dat 
de theologie dikwijls, zelfs als zij bezig was G. te verkla- 
ren (interpret) zich van Hem verwijderde?" en dan deze: 
„Welke zijn de oorzaken van den hedendaagschen terugkeer 
tot Hem?" Dit is de inhoud van het I^ Deel. U behandelt 
evenzeer tweeërlei. Het eerste is: „welke verklaring (inter- 
pretation) van Christus vindt men in de bronnen van het 
Christendom, in het N. T.?", het andere: „Welke beteeketiis 
heeft Hij voor de Theologie , als Hij , aldus geïnterpreteerd , 
ons voor oogen treedt ?*' Een wijd uitgestrekt veld van onder- 
zoek is ons hiermee aangewezen. Beter dan een blik te 
houden op het geheel van den tocht zal het referent mogelijk 
wezen in den rijken voorraad van vruchten van onderzoek, 
welke de Heer F. ons op onzen weg doet vinden, telkens 
een enkelen greep te doen. Dit reeds is voldoende om het 
degelijke en aantrekkelijke van het werk te doen uitkomen. 

De moederkiem aller christelijke ontwikkeling is J. C. 
Wie Hij is wordt later opzettelijk gezegd, doch het ideaal 
dat Hij vertegenwoordigt sta hier op den voorgrond. Onder 
het vele merkwaardige dat van Hem vermeld moet worden 
behoort, dat Hij in het midden van een volk en van een 
tijd, in welks cultus priester en offerande een hoofdrol ver- 
vulde, eene gemeente in het leven riep uit leden bestaande 
die zich zonen Gods voelden en dus de bemiddeling eener 
priesterschap niet behoefden. Geen ander offer dan het 



Digitized by 



Google 



94 



dankoffer des harten. Geene symbolen , geene plechtigheden, 
waaraan de toenadering tot God gebonden was. Of indien 
er sprake ?an een priesterschap was, het was dan slechts in 
collectieven zin als dat der geloovigen, vereenigd onder hun 
Hoofd, die de eenige Hoogepriester is, verzoend door het 
offer dat Hij eens bracht En hier geen God^ die verzoend 
hoefde te worden naar de wijze van voorstelling, beiden van 
Jood en Heiden, maar die zelf de verzoening te weeg had 
gebracht voor zijne eer zoowel als voor de behoefte en zon- 
den der menschen. Dat God Vader was, Zijn eigen Vader, 
ziedaar de getuigenis van Jezus diepste bewustzijn, welke 
telkens was gehoord, doch dat Vaderschap gunde Hij aan 
alle menschen , gekomen als Hij was om zich eene gemeente 
te stichten, welker leden zich als zonen Gods kenden en 
elkander als broeders. Dit ideaal verscheen met C. in de 
wereld. Hoe ging het deze bezielende kracht in de verschil- 
lende omgevingen, waarmee zij in aanraking kwam? In hoe- 
ver hadden de vormen, welke zij aannam en de elementen 
welke z\j belichaamde , hun ontstaan te danken aan de imma- 
nente wettön van haar eigen wezen of den invloed van het 
milieu, waarin ze haar werk verrichtte? 

De omgeving waarin het Christendom optrad was het 
Jodendom. Van Joodsche afkomst was de Heer zelf. Hij 
en de Apostelen bezigden de scholen , de synagogen tot pre- 
diking van het Evangelie. En de bewoordingen zelve waarin 
deze nieuwst\jding werd verkondigd — de termini technici 
als (icifft^slcc Tou êsov^ of Toóv ovpotvav^ vófJLOt;, Tri^ug, xóyoq 
enz. waren ontleend aan het Judaïsme van het vaderland of 
der diaspora. Na eene generatie evenwel veranderde dit 
alles. De tempel was van den aardbodem verdwenen. Paulus 
had door zijn invloed den stroom der kerk in de bedding 
der heidenen geleid, «n het Christendom stond daar nu als 
iemand, die zijne moedertaal was vergeten en de taal had 
aan te leeren van het nieuwe vaderland. De heiden werd 
christen , doch kon den godsdienst niet opvatten in den geest 
zijner eerste predikers, al begeerde hij ook nog zoo in over- 
eenstemming te zijn met de apostelen. Hij bezag de nieuwe 



Digitized by 



Google 



95 

ideën met andere oogen dan Joden of Hellenisten gedaan 
hadden. Van hunne grieksche filosofie en romeinscbe staats- 
leer konden en wilden ze zich niet losmaken. 

Ook in dit werk treft alweer de waarheid het oog, dat 
er wat den christelijken geest betreft eene diepe klove gaapt 
tusschen het naapostolisch tijdvak en dat van het ontstaan 
der kerk. Het eerste volgt erop, maar blijkt niet eruit 
voort te komen. Er komt geen enkel man in voor^ die op 
godsdienstig gebied een autoriteit van aanbelang is en met 
de mannen van een menschenleeftijd vroeger — •• met de 
apostelen kunnen worden vergeleken. Wat we in de theologie 
van dit tgdvak missen zijn de groote Johanneïsche en Pau- 
linische opvattingen, de eenheid en samenhang der mensch- 
heid, de tegenstelling van zonde en genade, van wet en 
evangelie, van werken en geloof, van de beteekenis van den 
Zoon voor den Vader, en van den Vader voor de wereld, 
van het Woord van God en Zijn werk voor de menschen. 
De godsdienstige gedachte is meer wettisch dan ethisch. Niet 
op hart en geweten, op het verstand (de kennis) valt de 
nadruk. De tegenstelUng met het Oude Testament gaat te 
loor en gewijzigd komen de ceremoniële denkbeelden weer 
tot gezag. Zelfs een Ireneus, die voor zijn tijd machtig was 
in de schriften, in die van de apostelen was het slacht- 
offer eener traditie welke zijn gezicht verzwakte en verdon- 
kerde. Er is in hem een dualisme overgebleven, volgens het- 
welk de duivel in het heelal eene gevestigde en erkende 
plaats heeft. Wat hij van de zonde zegt doet aan eene 
slechts uitwendige opvatting denken en even oppervlakkig 
is bij hem derhalve de leer der verlossing. In verband 
daarmee staat ook bij hem het legalisme en een opvatting 
van het evangelie alsof het niet dan eene verruiming der 
beteekenis van de Wet, hare nieuwe afkondiging, geenszins 
hare vervulling ware. En de Schrijver noemt nog meer. Van 
onwikkeling is hier geene sprake, doch ook niet van achter- 
uitgang. Het karakter is niet zoozeer minder dan dat van 
het vorige tijdvak, als wel anders. Het stelt de eerste poging 
voor oogen van het kind om te begrijpen wat onbegrepen 



Digitized by 



Google 



96 



tot hem. kwam en maakt duidelijk welk eene verwarring de 
traditie, als geene authentieke Schrift haar of althans niet 
genoegzaam controleert, kan aanrichten en hoe weinig het 
van een nog ongevormd en beginnend Christendom te wachten 
is y dat het eene juiste voorstelling van Christus heeft en geeft. 
Volgens den S. zijn het nu voornamelijk deze ontwikkelings- 
factoren waarmede de kerk in de oude wereld had te re- 
kenen : de invloed der oude volksgodsdiensten , de helleensche 
filosofie en de romeinsche staatsidee. Referent bepaalt er 
zich toe alleen over beide laatste een enkel woord te spreken. 
Wat de oud-helleensche wijsbegeerte — ten bewijze van den 
heiligenden invloed van Christus in den dienst der christelijke 
theologie gekomen — vermocht en niet vermocht, m. a. w. hoe 
ook hier weder organisme en milieu elkander vonden en 
wederkeerigen invloed op elkander uitoefenden, de vrucht 
der Helleensche godgeleerdheid, het symbool van Nicea en 
Chalcedon kan ons dit zeggen. Het is uitdrukking van het 
streven, van God in plaats van eene abstracte, doode een- 
heid iets dat leeft, een concretum te maken. Vandaar dat 
men zoo poogde zoowel het onderscheid in God als zgne 
eenheid vast te stellen. Het is eene loffelijke opvatting die 
zoowel van het deïsme als van het pantheïsme redt. Hiermee 
stond in verband, hiervan was de keerzijde, de leer aan- 
gaande den mensch in het algemeen en die aangaande 
Christus in het bijzonder. De mensch weri vatbaar ver- 
klaard voor de gemeenschap Gods en deze heeft die gemeen- 
schap voltooid door zijne menschwording. Zoo we nagaan 
dat de grieksche filosofiie als ze over God handelde, dat 
ook Plato van Hem sprekende steeds het neutrum liefhad, 
zich boven een louter metafysisch abstractum nooit kon ver- 
heffen, dan blijkt hier de machtige invloed van den Greest 
des Heeren, waardoor alleen het streven der antieke gedachte 
naar eene wetenschappelijke conceptie der Godheid , zijn doel 
kon bereiken. 

Doch nu het oog op den schaduwkant gericht. De fout 
der oude nog ongekerstende grieksche wijsbegeerte is nog 
niet geheel afgelegd. In het door ons besproken symbool 



Digitized by 



Google 



97 

is de metafysica nog te machtig. Het doet geweld aan de 
ethische eigenschappen der Godheid. Het is gesteld in 
scholastieke termen die de zedelijke realiteiten te na komen. 
Men vergat op deze concilies dat men God door den Zoon 
moet kennen en gelijk de Zoon Hem kende. De metafysische 
triniteit had de neiging zich in de plaats der ethische God- 
heid te stellen. De Vader was veel meer de Iste Persoon, 
dan God in betrekking tot den mensch; de Zoon veel meer 
de He Persoon dan de menschheid in hare verhouding tot 
God. Men zag niet in dat het Vaderschap in de Godheid 
hare zedelijke godsdienstige beteekenis verliest zonder het 
Vaderschap Gods; dat het Zoonschap zonder majesteit is, 
als het in het Zoonschap des menschen zijne consequentie 
en zijn correlaat niet vindt. De Niceensche theologie ge- 
bruikte liever de termen der school dan die welke Christus 
bewustzijn van Zijn Zoonschap had gebezigd. Het ware den 
kerk toen en later ten zegen geweest, zoo ze het eerste niet 
minder had gedaan maar veel meer het laatste. 

Van het Oosten , de oorden der bespiegelende wijsbegeerte 
en de leer van God, spoeden we ons naar het Westen en 
vinden daar andere geesten. Zijn de grieksche Patres alle 
door de filosofie gevormd, was b. v. Athanasius Platonist, 
Basilius en Gregorius leerling van de school te Athene; in 
het Westen speelde de filosofie een veel meer ondergeschikten 
rol. Waar zij was en invloed uitoefende daar was dit vooral 
in dienst van het recht, van de romeinsche Staatsidee , welke 
in de vergoding des keizers, juist ten tijde, dat het Chris- 
tendom zich al meer en meer begon te vertoonen, haar 
toppunt besteeg. De eminente mannen der Westersche kerk 
waren juristen. TertuUianus werd christen en legde zijn 
staatsambt neer, maar bleef jurist. Gyprianus is een pa- 
triciër voor wien de kerk geene ecclesia maar civitas is. 
En zoo zouden we kunnen doorgaan. Indien ergens dan is 
hier gebleken, welk eene assimilerende kracht er uit ging 
van het milieu der kerk. De mannen die tot haar over- 
kwamen als burgers van het Romeinsche rijk, vol van eene 
Staatsleer, die op wettige orde en gezag allen nadruk deed 



Digitized by 



Google 



98 

leggen, werden dat ideaal niet moe omdat z^ christenen 
werden; int^endeel, de kerk moest dat ideaal overnemen , 
zoodat ze al meer en meer een Instituut werd , dat het beeld 
vertoonde van de civitas, van het Imperium romanum. Dat 
in het Oosten van de kerk als van de Wa/^ éêov ^firró^f van 
de ixxk^vl»; in het Westen slechts als van de civitas werd 
gesproken was geen toevaL De tóxh; was de stad der vrije 
burgers en de sKKkiivix hunne vergadering, buiten welke zij 
niet kon. Maar de civitas kon niet buiten Caesar en de 
kerk weldra niet buiten den Paus. Het leven, dat er in de 
Boomsche kerk is , is aan 't Christendom te danken ; hare 
organisatie dankt zij evenwel aan Bome. Had Rome als 
model haar niet voor oogen gestaan, was het niet, als haar 
tot zTJn plaatsvervangster aanstellende, te gronde gegaan en 
van de aarde verdwenen, de Boomsche kerk ware nooit 
ontstaan. Had Christus kerk in het Oosten in vrije helleen- 
sche steden kunnen tieren hare geschiedenis zou eene ande- 
ren loop hebben gehad. Hoe meer hare organisatie zich 
bestendigde, hoe grooter invloed dit nu op alles, ook op de 
ontwikkeling van het dogma had, in het Westen dat der 
Anthropologie , gelyk in eene kerk, voor welke de Wet, de 
kerkeorde het een het al is, het geval moei wezen. Vooral 
komt dit uit in de anthropologie van Tertullianus. Zijne 
leer stelt hij in de termen der leer van Paulus, doch als 
h\j den mensch de schuld van Adam laat erven, het individu 
laat verloren gaan in het geslacht, en spreekt van de massa 
perditionis, dan moge dit niet vreemd zijn aan het denken 
van een rechtsgeleerde dier dagen, maar zeer zeker is die 
beschouwing aan Paulus vreemd. Intusschen, waar was de 
kerk van priesters, dus zonder priester gebleven, welke 
Christus eens in het leven riep? Tegenover die massa per- 
ditionis, (doch slechts in weiielijken zin was men verloren) 
stond de maatschappij der geredden, en redster was de 
priesterschap der Roomsche kerk. De wet was in hare 
handen gelegd. Om behouden te heeten had men zich slechts 
aan haar te onderwerpen. De attributen welke alleen aan 
Christus, bet hoofd der kerk, toekomen eigent de Roomsche 



Digitized by 



Google 



99 

kerk zich toe. Indien er iets is, dat van zijne heerlijkheid 
getuigt, dit is het dan, dat Hij in vormen zoo weinig aan 
Zijn Geest verwant nog kon blijven leven en werken. 

Merkwaardig intusschen was de uitkomst der tot dusver 
gekomen ontwikkeling. De kerk overleefde het Rijk en nam 
hare plaats in. Uit Palestina wat haren oorsprong betreft 
en wat hare theologie aangaat uit Griekenland afkomstig, 
was ze voor alle dingen Roomsch wat hare inrichting aan- 
gaat en hare macht. 

Doch de verandering gaat voort. Andere menschen komen 
ten tooneele^ andere vormen worden zichtbaar. Hoe kon 
het anders waar de nieuwe volken der groote volksverhui- 
zing de oude overwinnen, met dat gevolg dat ze zich ge- 
wonnen geven aan hun geloof? Het eerste verschijnsel dat 
zich nu voordoet aan het oog van den waarnemer is, dat 
terwijl in Rome het gezag zich al meer en meer concen- 
treert, buiten Rome, in het Noorden van Europa de ge- 
dachte zich verspreidde. Zoo was het in den ouden keizertijd 
geweest. Letteren, filosofie had zich liefst teruggetrokken 
naar de provincies. En onder de Pausen was het niet anders. 
Het denken, de scholastiek moet men niet te Rome, maar 
in Oxford, in Parijs, in Keulen zoeken. Slechts op een 
afstand kan de wijsgeer eerbied voor absoluut gezag heb- 
ben en een machthebbende tolerant zijn voor de vrijheid der 
gedachte. 

In dezen nieuwen tijd herhaalt zich dus, wat in den 
vorigen het geval was geweest. Theologisch denken en kerke- 
lijke autoriteit wonen niet op dezelfde plaats. Doch met dit 
verschil dat thans niet de tegenstelling van Oosten en Westen, 
maar die van Noorden en Zuiden in dit opzicht in het oog 
valt. De denkers dezer eeuwen zijn Duitschers, Britten, 
Schotten, Franschen. Anselmus van Italië geboortig, was 
van noordelijk bloed. Groote diensten werden van weerszijde 
door den een aan den ander bewezen. Het Zuiden gaf aan 
het Noorden eene vaste kerkelijke inrichting, een kerkelijk 
ritueel, doch het Noorden aan het Zuiden een beredeneerd 
zoo al niet redelijk geloof. Het behoeft niet te worden 



Digitized by 



Google 



100 

gezegd, dat het edelste deel verreweg was aan de zgde van 
het Noorden. 

Wat waren na de problemen, waarroor het zich geplaatst 
▼ond en waarmee het zich bezig hield? Oostersche theologie 
had geen inyloed. Men sympathiseerde er niet mee. Daaren- 
boven waren de Grieken ketters die het filioqne verwierpen. 
De man van beteekenis (aan het begin van het tijdvak doemt 
zijne grootsche figuur nog even op) die op de ontwikkeling 
der middeneeuwen — en van later — een grooten invloed 
verkreeg heet Augustinus. Wat de problemen des tgds 
waren maakt hij duidelijk in een systeem vol tegenstellingen, 
indien maar niet van tegenstrijdigheden. In zijne jeugd ^ 
vóór zijne bekeering, bevond zich zijn innerlijk leven voor 
de antithese van het Neo-platonisme en het Manicheïsme, 
doch ook later is hij als denker nooit een man uit éen stuk 
geweest. In de tegenstellingen van Paulus theologie — die 
van geest en vleesch — vond hij zijne overtuiging weder. 
Zijn werk over de twee Civitates — de Civitas Dei, welke 
niets anders dan de kerk is, en de Civitas humana, waar- 
mede hij den Staat op het oog heeft, ingericht naar het 
oude ideaal van het republikeinsche Rome, spreekt met 
nadruk deze overtuiging uit. Zijne meening over kerkgezag 
wapende hem tegen de Donatisten, zijne leer van God deed 
hem den handschoen opnemen tegen de Pelagianen. In principe 
en vorm van overtuiging is hij nooit vast geweest Tusschen 
zijne theologie en anthropologie heeft' niemand ooit een dui- 
delijk verband gevonden. Zijne werken waren gelegenheids- 
geschriften en hij kon op éen punt staren of dit alleen de 
beteekenis had van het geheel. Wat men zijn stelsel noemt 
was dit eigenlijk niet , maar zijn stellingen voor het oogen- 
blik gehandhaafd met een polemisch doel. Zijne ^Aleer 
stelde den mensch voorwaarde ^ maar zoo iets van geenerlei 
voorwaarde iets wilde weten dan was het zijne leer van God. 
Waar voorstellingen worden gevonden gelijk bij hem, dat 
van doop en eucharistie afhankelijk is of men tot de kerk 
— de ark des behouds — al of niet behoort en deze door 
menschen bediend worden of ook kannen worden geweigerd , 



Digitized by 



Google 



101 



door menschen aangenomea moeten worden maar ook kun* 
nen worden verworpen, daar is heel het behoud aan voor- 
waarden gebonden. Doch waar — gelijk voor hem, God de 
alvermogende en alomtegenwoordige Wil is; de mensch, 
tenzij veranderd door God , onbekwaam tot eenig goed , daar 
is van voorwaarde in 't geheel geen sprake. Augustinus heeft 
nooit getracht dezo tegenstelling te verzoenen, of uit elke 
der theses, waaruit zij bestaat de consequentie te trekken. 
Uit de eerste zou de noodzakelijkheid afgeleid zijn Gods wil 
in aanraking te (en harmonie) te brengen met de vrijheid 
des menschen. Zijne consequente theologie zou alle kerkelijk 
verbindend ritueel hebben verdrongen. De geschiedenis van 
het godsdienstig denken toont, dat het éen het ander uitsluit. 

De eeuwen , die op hem volgden , waren eeuwen van groote 
werkzaamheid op het gebied des verstands en dat der ker- 
kelijke heerschappij. Door gelukkige ficties, door het „maken 
van geschiedenis" werd haar gezag al luisterijker in de oogen 
der menigte. Kritiek was er niet. De oude scholen waren 
dood. De oude letteren waren verloren. Wat er leefde be- 
hoorde tot de kerk, was ingericht in haren geest, voelde 
haar oog op zich rusten. De theologie put hare wijsheid 
slechts uit de traditie, in den dienst der kerk, of vindt 
daarin aanleiding voor de poging tot verdere ontwikkeling. 
Uit de Christologie van Augustinus komt de vraag op, of 
Jezus als mensch Zoon van God alleen bij adoptie was, of 
dat dit voortvloeide uit de eenheid des Persoons, die de 
Zoon van God is. Uit zijnen strijd tegen de Pelagianen ont- 
stond de vraag of er eene Praedestinatio duplex was, een 
onderzoek naar den vrijen of naar den gebonden wil des 
menschen. Aan zijne meer geestelijke beschouwing der sacra- 
menten was de vraag te danken, tegenover het veldwinnend 
streven het misofier te maken tot het middenpunt der aan- 
bidding, of de elementen van brood en wijn en water on- 
veranderd blijven of niet. 

Zoo gaf de traditie, zoo gaf vooral het gezag waarmee 
Augustinus bekleed was haren inhoud aan de theologie , doch 
•n spijt van alle antipathie kon Rome van Griekenland niet 



Digitized by 



Google 



102 



loskomen. Wat den vorm betreft zwaaide een Griek, Aris- 
toteles, den scepter. In dien zin is hij de vader der scho- 
lastiek te heeten. Bedenkt men dat deze zich de verheer- 
lijking van het Pausdom ten doel stelde, met de pausel^ke 
oppermacht leefde en met haar stierf, men kan dan be- 
weren dat hij in de kerk van Rome eigenlgk eene plaats 
had moeten krijgen onder de heiligen van den calender. 

Drie groote kwesties zijn volgens den S. door de scholastie- 
ken behandeld. De eerste welke eene beweging te voorschijn 
riep, die zich groepeert om twee kampioenen Anselmus en 
Abailard, besprak het verband tusschen geloof en rede. 
Wat van deze twee heeft de prioriteit? Anselmus, zegt de 
heer F., heeft gelijk als men de zaak uit het oogpunt der 
tijdsorde beziet; het geloof is aanwezig, men rindt het, als 
men in het leven treedt; in dien zin gaat het credo vooraf 
aan het intelligo. Maar uit het logisch oogpunt was Abailard 
in zijn recht. Dat gevonden geloof moet persoonlijk, geestelijk 
eigendom worden en dit kan het geval niet zgn, eer het 
door den geest verstaan werd en toegeëigend. Van het 
oogenblik af dat dit geschiedt is de prioriteit aan de rede. 

De tweede kwestie der scholastiek, ig het beroemde: cur 
Deus homo? van Anselmus. Geheel in den geest der Wester- 
sche kerk was de beantwoording dier vraag niet Christologisch, 
geene poging om te zeggen, wie Hij was, maar soteriolo- 
gisch, bescheid gevend op de vraag: wat hij deed f; was de 
eerste poging, welke dien naam verdient, om tusschen Chris- 
tus dood en de verlossing en schuldvergeving het verband 
te ontdekken en formuleren. Men weet dat dit verband 
altijd vast had gestaan voor het geloof der kerk. Doch niet 
korter dan duizend jaren bestond zij eer het eerste ver- 
standige woord op dit gebied door Anselmus werd gespro 
ken. Ireneus, Augustinus hadden in hunne beschouwing 
over dit onderwerp den duivel den hoofdrol doen vervullen. 
Glinsterend hierbij steekt de satisfactietheorie af van Ansel- 
mus. Wat de S. van deze zelve zegt behoeft hier niet gemeld 
te worden, al munt ook hier zijn exposé uit door heldere 
uiteenzetting. Doch dit dient vermeld, dat de S. zijne be- 



Digitized by 



Google 



103 



zwaren heeft tegen deze theorie, hoe verdieDstelijk zij zijn 
moge. Het is eene soort rechtsgeleerde bespiegeling: eene 
poging de verhouding tusschen God en mensch in de termen 
te verklaren der romeinsche wet, door het Germaansche 
recht gewijzigd en toegepast op het boetestelsel der kerk. 
Van die zijde gezien is zij noodlottig geweest voor het 
Koninkrijk Gods, het Rijk der genade. De voldoening gaf 
den beleediger wettige kwitantie; doch de schuld welke op 
die wijze betaald was, was nog geen vergeven schuld in den 
ethischen zin des woords en hem, die aldus voldeed was 
voortaan geen behoud of loon meer te weigeren. De ver- 
lossing is voor deze theorie vrucht van eene vooraf beraamde 
overeenkomst, eene soort van koopmans-handel wijze ; in het 
belang van den beleediger eene wettelijke fictie. Bij zulk 
eene onderhandeling en overeenkomst als zij in den boezem 
der Godheid vooronderstelt loopt de ethische eenheid dier 
Godheid groot gevaar. Met dat al is zij eene eerste, invloed- 
rijke poging de kwestie op te lossen, is ze de methode van 
bespiegelingen over dit onderwerp gebleven tot op den dag 
van heden. 

De derde kwestie waarvoor de scholastieken gesteld werden 
was eene filosofische. De vraag ontstond naar de verhouding 
tusschen de algemeene termen en de inviduën. Aan den strijd 
hierover ontstaan hadden de scholen der Nominalisten en der 
Realisten hun aanschijn te danken. In dit verschil waren alle 
fundamentele kwesties eigen aan alle denken gelegen. Het 
realisme was wat wij idealisme noemen. Wat Duns Scotus en 
anderen de realia noemde zijn onze ideën. Nominalisme was 
ons empirisme met de inductieve methode: waarmee men, 
al generaliserende slechts tot abstracties, tot nomina komt. 
Duns Scotus , wiens stelling luidde : universalia ante rem , was 
een Platonist, een zuiver speculatief wijsgeer, man van het a 
priori. Thomas Aquinas met de stelling: universalia in re was 
eerder van Aristoteles de volgeling, en een supranaturalist. 
En W. van Occam, de Nominalist, wiens stelling luidde: 
universalia post rem , zou zich in onze dagen niet vreemd of 
ver hebben gevoeld van de empirische stelsels. Het overge- 



Digitized by 



Google 



104 

leverde te kritiseren kon het Nominalisme niet laten. Het 
lag in zijn principe en de kritiek viel juist niet opbouwend 
uit en dan soms het meest als zij zich verborg achter den 
eerbied voor de autoriteit der kerk. Een kritisch systeem 
kan de transscendentale ideën slechts op gezag aannemen. 
Een man als Occam leerde beter de moeite dan het ver- 
mogen om te gelooven kennen en de omstandigheid, dat 
het laatste woord van het Nominalisme het beroep op de 
autoriteit der kerk is geweest duidt aan, dat het midden- 
eeuwsch katholicisme verouderd was en nabij de verdwijning. 

In het volgende tijdvak werpt de kritiek de boeien der 
kerk ver van zich af en draagt zij niet weinig bij tot den 
val van het middeneeuwsche Pausdom. Zij verscheen met 
L. Valla, die zijne slagen tegen de fictie der schenking van 
keizer Gonstantijn , tegen de overlevering omtrent het Aposto- 
lisch Symbool, tegen de vertaling der Vulgaat richtte en 
straks in anderen, in een Erasmus vooral nog krachtiger 
navolgers zou vinden. De kerk was tot een diep verval 
gekomen en kon slechts weinig ontzag meer inboezemen. 
Haar oud imperium had zij verloren; wat zij overhield was 
eene slimme politiek. Hare geschiedenis gedurende dezen 
tijd is eene histoire scandaleuse. Celibaat was alles behalve 
castiteit. Vorsten der kerk gingen hierin voor en het ergste 
was, dat Pausen als Innocentius VIII en Alexander VI ge- 
kozen werden door mannen, die hen maar al te goed kenden. 

De kritiek was uit de Renaissance, uit de herleving van 
geheel den tijd door de ontdekking der oude letteren ge- 
boren. Zin voor stijl, voor zuiver, elegant Latijn was er 
een der eerste , schoon der minste vruchten van. Eene betere 
was de studie der oude filosofie , welke meer veredelend dan 
die der scholastieke theologie van de middeneeuwen werd 
gevonden. De helden en wijzen der oudheid werden in den 
kring der heiligen getrokken, gedoopt als het ware in de in 
zwang zijnde kerkelijke ideën en gebruiken. Socrates werd 
de type van Christus, Plato de Attische Mozes en Marsilio 
Ficino onderhield de vlam eener lamp voor de buste van 
dien wijsgeer. Het zieke lichaam der kerk leed onder die 



Digitized by 



Google 



;JÖ5 

aanraking met de nieuwe gedachte ^ doch zij kwam er niet 
toe haar in zich op te nemen en zoo haar herstel te be- 
vorderen. De verheven geest van Plato vroeg om iets anders 
dan om ledige dogmatische formules en Savonarola stond op 
en klaagde haar aan om hare zonde. De tijd was rijp voor 
een groeten omkeer, doch het Pausdom en Italië, door de 
Pausen verlaagd, „la corruttela ed il vituperio" geworden 
„del mondo", is er niet rijp voor en is niet bij machte de 
nieuwe gedachte te belichamen. 

Het bleek op nieuw, dat er een groot verschil was tus- 
schen het Zuiden en Noorden. Natuurlijk dat als vrucht van 
het Humanisme met de wereld der oude classieken ook die 
van Jezus en de Apostelen aan het licht was getreden; dat 
althans de oude christelijke literatuur eene meer geopende 
bron werd. Maar terwijl Italië van het Humanisme geleerden 
en schilders ontving, ontving Duitschland er geleerden van 
en hervormers. Reuchlin bestudeerde de classieken om des 
te beter theoloog te wezen. De Engelschman Colet zag geen 
heil in de studie der oudheid dan om er des te beter Paulus 
door te leeren verstaan. In Italië daarentegen was het 
Humanisme doel in plaats van middel. Men vond er in het 
N. T. niets van een goeden stijl. Door er te veel in te lezen 
mocht men de elegantie van zijn latijn eens bederven. In het 
land over de Alpen ontbrak het aan den ernst, die de man- 
nen van den Germaanschen stam onderscheidde, en pan- 
theïstische stelsels als van Bruno en Vanini bewezen mede 
hoe weinig men er zich aangetrokken gevoelde tot een uit 
ernst geboren onderzoek naar het oorspronkelijk Christendom. 

De man, die meer dan eenig ander dat onderzoek een 
heel eind op weg heeft geholpen is de humanist Ërasmus. 
Niemand was door de natuur minder tot hervormer bestemd. 
Zijn voorstellingsvermogen was banger voor de incidenten 
eener omwenteling dan zijn geweten voor het kwaad dat hij 
om zich heen gadesloeg. Doch in weerwil hiervan is er geen 
man geweest, die meer voor de Hervorming gedaan heeft. 
Zijn heldenfeit is de uitgave van het N. T., tegenover de 
Vulgaat in de oorspronkelijke taal, met pogingen van text- 

8 



Digitized by 



Google 



106 



critiek^ met eene nieuw.e vertaling. Uit zijnen mond, nit 
zijne pen vloeiden woorden , die de geheele priesterhierarchie , 
de monnikenorden, het zedenbederf van zijnen tijd een slag 
in het aangezicht geven. „De wetten van Bisschop of Concilie 
of van eenige orde kunnen niet vervangen de wetten der 
natuur of van God. Zoo een priester zijn haar laat groeien 
of een leekekleed draagt wordt hij gestraft;, maar als h^ 
een losbandig leven leidt heet hij toch een pilaar der kerk. 
De menschen zouden liever sterven dan vleesch eten in den 
vasten, maar leven wellustig." Niemand had minder van 
een puritein , niemand doet ons meer de behoefte aan dieper 
ernst gevoelen. Deze groote humanist was een fijn opmerker 
van het kwaad dat om hem heen heerschte en op elegante, 
snijdende, satyrieke, humoristische wijze wist hij, wat hij zag, 
te kritiseren — doch het is iets anders te kritiseren en 
een — hervormer te zijn. 

De hervormer kwam en was een ander man. Luther 
neemt geene plaats in onder de mannen van het Humanisme , 
schoon het bijdroeg tot zijne vorming. „Is de weg, dien de 
kerk wijst, de weg naar Christus?" Dat was de vraag van 
Luther — en de vraag van zijn tijd. Hij was sterk zin- 
nelijk, hartstochtelijk, van eene rijke verbeelding, teeder van 
hart, spoedig tot lachen en weenen gereed, vatbaar voor 
liefde en haat, onverschillig voor het abstracte, met een open 
zin voor het concrete. Goed bestond er niet voor hem zonder 
God en geen kwaad zonder den duivel. Verandering zocht 
hij nooit onder den invloed van logisch saamgevoegde gedach- 
ten, hoewel hij in kritieke omstandigheden uitmuntte door 
gezond verstand. Indien iemand dan was hij conservatief. 
Gevoel van noodzakelijkheid alleen deed hem veranderen, 
en de verandering was dan min of meer eene katastrophe. 
Hij wederstond haar, totdat weerstand onmogelijk was en 
veranderde dan met een gerucht , dat Europa in rep en roer 
bracht. Zoo was het met zijne theses, met de verbranding 
der bul, met zijne verschijning te Worms, met zijn huwelijk. 
Wat hij naliet was dan ook geen beredeneerd , goed in elkaar 
gezet stelsel. Aan de éene zijde geeft zijne hoofdgedachte. 



Digitized by 



Google 



107 



de rechtvaardiging door het geloof — zijn kriterium , vrijheid 
in de behandeling der H. S., maar aan den anderen kant 
is hij tegenover het Avondmaal geenszins vrij van slaafsche 
letterknechterij. Luther was een protestant, doch hij was 
het onder protest. 

Juist hij was de man om van eene letterkundige beweging 
het Humanisme eene religieuse , eene hervormende te maken. 
Hij was een man, in wien het gevoel van zonde zoo sterk 
was als eens in Paulus, in Augustinus en later in Bunyan. 
Hij was een man, die zich nooit iets laags, iets slechts te 
verwijten heeft gehad, maar die de onmogelijkheid gevoelde 
Gode waardig te zijn; voor wien de Verzoening, zal ze 
werkelijkheid zijn, van Ood moet komen en tot God moet 
brengen; voor wien ze het werk is van Zijne oneindige ge- 
nade. Voor hem is de godsdienst niet dan de methode of de 
weg der verzoening. De gedachte die hem geheel inneemt en 
al wat hij doet bepaalt is de rechtvaardiging door het geloof. 

Deze waarheid was niet door de kerk, maar door het 
N. T., door Paulus tot hem gekomen. Om die waarheid 
gemeen goed te maken moest men terug naar het aposto- 
lisch Christendom. Hij vroeg niet: hoe ontstond de kerk, 
zooals we haar nu kennen? Die vraag vooronderstelt een 
veel hooger wetenschappelijk standpunt dan het zijne. Zijn 
streven was alleen de omverwerping der R. Kerk. Rome's 
leer en het N. T. kon niet te gelijk waar zijn en was het 
dan geene absolute plicht den Geest van Christus en der 
apostelen te realiseren? 

Doch een algeheele terugkeer tot den oorspronkelijken 
toestand der Christenheid is geenszins de vrucht geweest van 
zijn streven. De feiten van een geheel verleden kunnen niet 
vernietigd worden of voorafgegane eeuwen worden gelicht 
uit het leven der menschheid. Het oude kan men navolgen, 
doch navolging is nooit het oude. Het Lutherdom gaf blijken 
van groote onstandvastigheid. Het spaarde veel dat had 
moeten worden verwijderd. Het legde op de hoofdidee te 
veel den nadruk. Het hechtte zich aan definities, formules, 
die verdeeldheid, bitterder dan welke ooit te voren onvrede 

8* 



Digitized by 



Google 



108 

bracht en eene nieuwe scholastiek ten gevolge had. Het 
leerde dat de mensch alleen voor God verantwoordelijk was, 
doch liet toe dat de Staat zich het meesterschap aanmatigde 
over de kerk. 

Een contrast met Luther, den teragkeer tot het Apostolisch 
Christendom in een geheel anderen vorm eischende, is de 
hervormer van Genève. Reeds de impuls, die hem tot han- 
delen dreef, verschilt Bij Luther werkte het gevoel van 
zonde; liefde voor waarheid, als ideaal en realiteit is het 
movens van Calvijn. Hij wl zich èn een stelsel èn een 
Staat vormen dat het evenbeeld is der waarheid Gods. Hij 
is een der best gehate mannen der geschiedenis. En iemand 
zoo fel gehaat door menschen, die behalve in dien haat, 
in alles met elkander verschilden, zal wel een man geweest 
zijn van geheel ongewone en verheven kracht, wel waardig 
onpartijdig bestudeerd te worden door ieder, die de XYIe 
en latere eeuwen wil leeren kennen. 

De hoofdgedachte van Calvijn is het absolute en algenoeg- 
zame van den Wil van God , die zich de redding voorneemt 
en haar voltooit. Zij is het Stoïcisme, doch gedoopt in het 
Christelijk geloof en door dien doop vernieuwd en opgeheven. 
Bij Calvijn is de Wil persoonlijk, al is hij oneindig, genadig 
al is hij absoluut, in werking zóó onweerstaanbaar en doel- 
treffend, dat hij zeker is van alle middelen en doeleinden. 
Kennis van God en ons zelven is éen en hetzelfde. Hem gehoor- 
zamen is het „volgen der natuur" in idealen zin. Augustinus, 
in de leer van God en mensch ook Calvijns leermeester, 
wikkelt zich — we zagen het — in eene tegenstrijdigheid, 
als hij een begrip der kerk huldigt, waarmee hij in botsing 
komt met zijne „onvoorwaardelijke" theologie. Bij Calvijn daar- 
entegen is er harmonie tusschen zijne kerkelijke-politieke 
beschouwing en zijn Godsbegrip. Zij is eruit afgeleid , vrucht 
zijner speculatie. Zijne kerk is eene poging eene maatschappij 
te organiseren welke, zal ze eenigszins zijn wat ze moet 
wezen, de uitdrukking is van den souvereinen Wil van God. 

De Schrijver spreekt natuurlijk van Calvijns gebreken, 
doch hoe? Hij had, zoo zegt hij, zijne fouten, maar geeue 



Digitized by 



Google 



109 

Tan aardschgezindheid en zwakheid. Hij was een man, wien 
men van een al te verheven strengheid, een al te ontoe- 
gefelijk rigorisme niet kan vrijpleiten , doch bij wien dit alles 
vrucht van het geloof was, dat God genadig is opdat de 
mensch rechtvaardig zij. Zijne gebreken mogen onkunde 
aan den dag gelegd hebben van de zwakheid des menschen 
en zijne kracht: het moet nog altijd bewezen worden, dat 
ze iets onedels aan den dag legden, hetzij wat den geest 
betreft , waarin hij zijn stelsel vervaardigde , hetzij wat het 
stelsel aangaat dat zijn geest tot stand bracht. 

Dit alles geeft referent slechts als proeve. Het zou als 
eene vertaling worden van het werk, mededeelingen te doen 
van wat de heer F. verder zegt van het contrast dat er 
tusschen hem en Luther bestond , als hij het feit ter sprake 
brengt, dat Galvijn even als de Roomsche kerk bovenal Orde 
begeerde, maar deze in tegenspraak met haar, alleen door 
het volk te verwerkelijken achtte. De regeering op den wil 
van een enkele gebaseerd was voor Galvijn niet dan eene 
onmogelijkheid en de Staten en volken, die juist onder den 
invloed van zijnen geest voorbeelden werden, beide van orde 
en vrijheid, drukken op die overtuiging den stempel. 

De hervorming was naar het oordeel des S. eene krachtige 
poging tot Christus terug te keeren. Wat die poging ten 
deele verijdelde, was de voortduring van het oude bewust- 
zijn, de voortwerking van den ouden geest. De theologie 
bleef die van het Westen in den zin der christelijke oudheid. 
Zij bleef, hier meer, daar minder onder den invloed van 
Augustinus, in dezen zin eyenwel dat men niet langer als 
hij de theologie eener gratia irresistibilis en het onvoorwaar- 
delijk karakter eener legale kerk — hoezeer ook antithesen — 
coördineert. In de R. kerk geeft men de theologie van 
Augustinus, het geloof prijs aan Gods absolute genade; in 
de kerken der Hervorming daarentegen is men het denk- 
beeld te boven gekomen van de kerk als de Instelling die 
behoudt. In het opgeven dier coördinatie ligt nu het eigen- 
aardige en merkwaardige van de eeuw der Hervorming. En 
indien iets, dan kern dit ons de waarheid doen zien, dat in 



Digitized by 



Google 



110 



Luthers eeuw niets zich geheel aan de Terandering daarin 
aangebracht kon onttrekken en dat dit wel allerminst het 
geval was met de Boomsche kerk, tegen welke de beweging 
dier eeuw gericht was. 

Wien het lust, kan den S. in zijn boek die stelling met 
feiten zien staven. Referent is het voldoende ook op deze 
byzonderheid in het werk te wijzen en even slechts dit aan 
te stippen, dat de heer F. van oordeel is, dat nu, sinds 
het Concilie van Trente, de R. kerk aan leerformnlering, 
aan een geschreven constitutie gebonden werd, ze daarmee 
zich de handen bond. Had ze buiten die verplichting kun- 
nen blijven, haar vermogen van adaptatie ware oneindig 
groot geweest. 

Het groote probleem der Luthersche kerk werd de vraag 
naar de communicatie idiomatum. Het ontstond , gelijk ieder 
weet, uit de meening, dat in het element van brood en wijn 
bij de Avondmaalsviering 's Heeren lichaam en bloed aan- 
wezig is. Men vroeg: „hoe is deze tegenwoordigheid en die 
verspreiding mogelijk? De Verlosser is in den hemel, en 
waar Hij is daar is ook Zijn lichaam." Het antwoord was 
menigvoudig, niet behandelende de kwestie van de betrek- 
king der naturen tot den Persoon, maar van de verhouding 
waarin ze staan tot elkander. De kwestie gaf aanleiding 
tot veel twist en strijd, doch is de ruime bijdrage welke aan 
de systematische theologie de Luthersche kerk levert. De 
leer der incarnatie werd zoozeer het probleem der kerk van 
Luther, dat zij zelfs de oude Oostersche kerk hierin overtrof. 
Eerst won men met de poging tot oplossing dat men 's men- 
schen vatbaarheid inzag voor de inwoning Gods. Nu in dezen 
onzen tijd is dit de vrucht van 't geen de Luthersche theo- 
logen ons schonken dat we de vatbaarheid van God zich te 
verliezen en weer te vinden in den mensch begrijpelijk achten. 
De kenotische theoriën zijn vol mysteries, doch doen zien 
dat de incarnatie het symbool zoowel der hoogste mystiek 
als der hoogste waarheid is. Filosofen, die vraagstukken als 
deze voor hunne aandacht plaatsten , zijn zonen van het land 
en de kerk van Luther, en theologen, die de theologie ver- 



Digitized by 



Google 



UI 



levendigden door de leer der incarnatie en poogden haar in 
verband met de hedendaagsche wetenschap te brengen, deden 
niets dan eene onbewuste schoon welverdiende hulde te 
brengen aan den hervormer en zijne zonen. 

Het is daarna naar de Calvinistische stelsels, dat de S. 
onzen blik heenricht. Uitvoerig staat hij stil eerst bij het 
supralapsarisme , ons latende zien bij de uiteenzetting en 
beoordeeling van deze meest consequente uitwerking van 
Calvijns gedachte, hoe deze toch eigenlijk, natuurlijk onbe- 
wust, een systeem als dat van Spinoza heeft geanticipeerd. 
Of het heelal een modus genoemd wordt van den oneindigen 
Wil of van de oneindige Substantie, is in den grond het- 
zelfde. Aan het verwijt van pantheïsme ontkomt men ook 
bij dit verschil van termen niet. 

Het infra-lapsarisme, dat de decreta Dei infra lapsum 
stelt, ontkwam aan enkele moeielijkheden , doch ten koste 
der consequentie. De zonde mocht wat begrijpelijker worden , 
haar ontstaan wat meer gerechtvaardigd , het lot des zon- 
daars wordt er harder, duisterder door. Immers in de zonde 
van een enkele , al was hij dan ook de vertegenwoordiger 
der menschheid, nam God aanleiding en vond Hij de ge- 
legenheid tot het over haar uitgesproken vonnis. En |hoe 
meer de zonde, wat haren oorsprong betreft, ophield nood- 
zakelijk te zijn, hoe meer aan de zijde Gods onrecht deel 
aan die zonde scheen te hebben, die eene oneindige belee- 
diging Gods is. Men ziet, de wijziging van de harde voor- 
stellingen der supralapsariërs zette voor de kritiek de deur 
meer in plaats van minder open. Met de idee der mensch- 
heid reageerde tegen* de kerkleer het Arminianisme , met de 
idee van God het Socinianisme. 

Het pleidooi van het eerste tegen de kerkleer was een 
beroep op Gods rechtvaardigheid en de zedelijke, morele 
natuur des menschen. Het laatste kwam vooral tegen de 
Yoorstelling op van het in de eeuwigheid vóór de schepping 
door de drie personen der triniteit afgesproken plan tot ver- 
zoening des zondaars. Drie willen, zeiden zij, verschillende 
morele gemoedsstemmingen vertegenwoordigende in den boe- 



Digitized by 



Google 



112 



zem der Godheid, zijn nog meer voor hare ethische dan 
voor hare metafysische eenheid noodlottig. En ze zeiden 
nog meer. Als de strenge analyse eener bloot formele en 
scholastieke theologie was deze kritiek niet zonder waarde, 
doch het ontbrak haar te veel aan inzicht in de ernstige 
zijde der kwestie en te weinig aan den lost tot polemiek 
om hetzij op speculatief, hetzij op historisch terrein bij te 
dragen tot de interpretatie van het Christendom. Hare werk- 
zaamheid was het spel van het prozaisch verstand op het 
gebied der religieuse, speculatieve fantaisie. Op het terrein 
eensdeels der theologie, andersdeels der soteriologie kwam 
de wijziging uit, welke het dogma, dank zij den aanval der 
kritiek, onderging. 

Wat de theologie betreft, kwam te Saumur deze meening 
tot stand: ,,God wil alle menschen zalig maken. Christus 
stierf voor de geheele wereld. Opdat dit effect hebbe, heeft 
God enkele tot behoudenis uitverkoren. Hun behoud is 
noodzakelijk, maar dat van alle andere — mogelijk" Dit 
z. g. hypothetische universalisme was met de calvinistische 
theorie niet minder dan onvereenigbaar. Voor deze is de 
behoudenis volstrekt onmogelijk, zoodra aangenomen moet 
worden dat de satisfactie iets minder is dan absoluut. 

De tweede wijziging in het heerschende gevoelen kwam 
van de zijde der Arminianen en was afkomstig van Hugo 
de Groot. Hij bewoog zich op het terrein der soteriologie. 
Laat |ons, zoo sprak hij, onderscheid maken tusschen absoluut 
en politiek recht. We leven niet onder een systeem van 
rigoureus, onbepaald recht, of van private welwillendheid, 
maar van het jus publicum. God is niet een individu als 
onzer een, maar een Regent, Die over een zeer gemengd 
heelal het bewind heeft. Hij is geroepen orde te houden 
en eerbied in te boezemen voor de wet. Doch dit gaat 
niet zonder boete en sanctie. Evenwel vorm en graad der 
handhaving kan variëren. De regent kan omstandigheden 
in aanmerking nemen, kan vergiffenis schenken uit conside- 
ratie. Zulk eene is de verzoening. Om haar kan God den 
zondaar de straf kwijtschelden en hem redden van de wet. 



Digitized by 



Google 



113 



Op dit standpunt is er dus geene absolute satisfactie, slechts 
een basis voor de relaxatie der wet. En dit is dan het 
resultaat : van geen mensch is de redding noodzakelijk , maar 
voor allen is zij mogelijk door het geloof! 

De nieuwere evangelische soteriologie is eene fusie van 
het Amyraldisme met deze jurisprudentie van de Groot. Ook 
voor haar is God Souverein, geen absoluut koning evenwel 
als de God was der bovenvaldrrjvers , maar de vorst van eeü 
constitutioneelen staat, waar het recht publiek is en de wel- 
willendheid algemeen. Het gebrek is dat men over de wet 
nog veel te veel spreekt in de termen eens rechtsgeleerde 
en vergeet dat die wet doordrongen, vervormd, verheerlijkt 
moet worden door de inwoning Gods. Doch niettegenstaande 
dit gebrekkige komen alle soteriologische theoriën hierin 
overeen , dat vervreemd van God te zijn het grootst mogelijke 
kwaad moet heeten. In spijt van deze te kort koming is de 
theologie voor zoovelen een middel der heiliging geweest, 
dat ze zonder eenige bedenking een bode Gods kan heeten 
aan de menschen. 

Hier aangekomen werpt de S. een blik op den langen 
afgelegden weg. Eene breede schets van wat er óok in zijn 
eigen vaderland omtrent de ontwikkelingsgeschiedenis^ welke 
hij behandelt; is te zeggen is dan door hem geleverd. Het 
resultaat van dit overzicht is^ dat er ook in vorige tijden 
eenige terugkeer tot Christus plaats vond in de kerk; door 
de antignostieke Patres, later door Augustinus en vooral 
door de reformatoren; doch dat het terugkeeren tot den 
historischen Christus een voorrecht is van onzen tijd, Luther 
zag den Christus door de oogen van Paulus, wij veel meer 
in Zijn eigen licht, als van aangezicht tot aangezicht. Hoe 
kwam het, dat het bewustzijn dezes tijds vol werd van 
Christus? De He afdeeling van het Ie Deel geeft hierop 
het antwoord. 

De S. legt hier de verklaring af, dat het zijn doel 
geenszins is van het proces dat den historischen Christus 
het uitgangspunt maakte der systematische theologie de ge- 
schiedenis te schrijven. Eene korte schets, welke de be- 



Digitized by 



Google 



114 



trekking aanwijst waarin dit proces tot de moderne geestes- 
richtingen staat mag evenwel niet ontbreken. De kritische 
beweging werd uit die tendences geboren. Deze, daar ze 
niets hebben uit te staan met het hard en eng rationalisme , 
met de negatieve kritiek der vorige periode , kondigden eene 
nieuwe aera aan en vertegenwoordigen den meer ruimen 
en opbouwenden geest, welke de 19® eeuw van de 18® 
onderscheidt. 

De literatuur komt hier het eerst in aanmerking. Lessing^ 
man van letteren, (en ook theoloog) behoorde nog tot de 
18®, maar was de profeet der daarop volgende eeuw. Tegen 
deïsten» rationalisten, apologeten trad hij op met het be- 
weren^ dat geene woorden of gebeurtenissen, in den Bijbel 
te vinden, te maken hadden met het wezen van den gods- 
dient , dat hij voor zich zocht in den inhoud van het geweten 
en de waarheden der rede. Of Christus opstanding al dan 
niet een feit was, had niet te maken met de vraag of God 
een Zoon had, in wezen aan Hem gelijk. De relige bestond 
vóór en buiten den Bijbel. De menschheid is als een colossale 
man, wiens opvoeding nog niet voltooid is, doch wiens tijde- 
lijke zwakheid zijne ontwikkeling in den weg staat Open- 
baring is niet dan de mededeeling door God van nieuwe en 
hoogere waarheden, welke ten doel heeft deze zwakheid 
onschadelijk te maken en den vooruitgang te bevorderen. Op 
dit standpunt heeft geene openbaring absolute waarde. In 
„Nathan de Wijze" zijn de drie ringen^ de een zoo goed als 
de andere, gave van een en denzelfden vader. De mensch 
kan het er eens buiten stellen. De geest vervangt eens de 
letter, en beoordeelt die. Met eene denkwijze als deze kon 
een man als Lessing de ontwikkeling der kritiek welke zich 
met het geschreven woord, met de letter bezig houdt, niet 
anders dan bevorderen. 

Niet zoo rechtstreeks maar toch in geenszins geringe mate 
was Schiller van invloed op de godsdienstige meening. Hij 
was te moreel van aard om niet een theïst te zijn van de 
Eantiaansche type. De macht van het Christendom ligt in 
de verandering der categorische imperatief in eene vrije 



Digitized by 



Google 



415 



neiging. Het tooneel moest onderwijzer der ethiek worden, 
wat het te zien geeft de zedewet ,,in actie'' wezen. Maar 
hij maakte een scherp onderscheid tusschen het ideale en 
actuele Christendom. Ideaal was Christas godsdienst de ver- 
tegenwoordiging der morele schoonheid , de incarnatie der 
heiligheid, maar in de praktijk was hij iets ontaards, hin- 
derlijks, gemeens , omdat als vertegenwoordiging van het 
hoogste zijne kracht was gebroken. En ook ideaal was hij 
niet in alles een aanwinst. De vergoding van den geest 
ontgoodde de natuur. „Einen zu bereichern unter Allen, 
musste diese Götterwelt vergehn." 

Veel dieper ging, veel wijder om zich heen strekte zich de 
invloed uit van Goethe. Spinoza was voor hem geen atheus, 
maar theissimus, maar christianismus. Christus eene open- 
baring, niet de eenige van God. Hij is in de morele wereld 
de hoogste, niet de alleen adaequate. Hij gelooft meer in 
de aristocratie der cultuur dan in de monarchie van Christus 
en acht het onrecht en roof allen fraaien vogels de veeren 
uit te trekken om er een enkelen paradijsvogel mee te ver- 
sieren. Zijn miraculeus karakter wordt door hem geloochend , 
eene stem uit den hemel kon hem niet overtuigen, dat een 
doode opstond; zoo iets was laster voor hem van God en 
diens openbaring in de natuur. Christus was slechts éene 
der openbaringsvormen , doch de God, dien Hij openbaarde, 
het wezen zijner eigene schoone ziel. Hij was sui juris; de 
hoogste in zijne eigene orde. In de evangeliën vond hij de 
uitstraling der majesteit, voortgekomen uit den persoon van 
Christus, voor wien ook hij zich neerboog als voor het hoogste 
principe der moraliteit. Hij streefde ernaar het gebied der 
waarheid van het bovennatuurlijke in Christus en de feiten 
der evangeliën, over te brengen op beider moreel en geestelijk 
karakter en hierop als op indrukwekkend schoone , toch zuiver 
natuurlijke scheppingen van den geest, die in het heelal is. 
Het kruis was voor hem geen goddelijk ofifer tot verlossing, 
maar een schoon symbool der zelfverloochening en van het 
leven dat men daardoor gewint. 

Doch den krachtigsten invloed heeft in dezen tijd de 



Digitized by 



Google 



116 



theoloog onder de klassieken en de klassieke onder de theo- 
logen Herder uitgeoefend. Voor hem staat de menschheid 
zoo hoog dat er geen beter naam voor een mensch dan die 
vau mensch is. De cultuur der menschheid is het goddelijk 
element iu ons geslacht, waartoe elk eminent man op zijn 
gebied heeft bijgedragen. Godsdienst is de ontvouwing van 
het denkbeeld der humaniteit; is als een heilige driehoek, 
welks hoeken dichtkunst, filosofie zijn — en relige. Grods- 
dienst is de verwerkelijking van dit denkbeeld, Christus zijne 
hoogste belichaming. Zijn godsdienst was de zuiverste hu- 
maniteit, bereikt op de zuiverste wijze. In zijn leven werd 
zij aan den dag gelegd , in zijn sterven bevestigd. De weinige 
woorden, die Hij sprak, waren er de uiting van. Hij gaf 
er zijn leven voor. In zijn hart was geschreven: „God is 
mijn Vader, Vader van alle menschen, en alle ménschen 
zijn broeders.*' 

Even als Lessing legde Herder vollen nadruk op de te 
maken onderscheiding tusschen den godsdienst van C, en 
dien welken men op en rondom Hem gebouwd heeft Eennis, 
noch van het eene , noch van het andere was mogelijk zonder 
terug te gaan tot de bronnen, tot de oorspronkelijke docu- 
menten. Hij was voor alles Bijbelsch theoloog. De Bijbel 
was voor hem het meest goddelijke, omdat het het meest 
menschelijke boek is. Om het goed te lezen moet men er 
door bezield wezen. Toch is voor hem, evenmin als voor 
Lessing, openbaring hetzelfde als een boek, maar eene 
werking Gods in en op en door ménschen. Zij was er van 
den beginne, maar niet als eene voltooide kennis, slechts^ 
als iets virtueels, als een besef van het onzichtbare in het 
zichtbare, van het eene in het menigvoudige , van de oorzaak 
in de verschijnselen. Om dit besef te voorschijn te roepen 
zendt God zijne uitverkoren geesten, die de eeuwen ver- 
lichten, de natiën opheffen zelfs tegen hunnen wil. Het 
proces dat door deze revelatie tot stand kwam is geene 
manteia, maar illuminatie — is de inspiratie, waardoor de 
menschelijke rede zóó wakker geroepen en verlicht wordt, 
dat zij God kan zien als van aangezicht tot aangezicht en 



Digitized by 



Google 



117 

den menschen kan zeggen wat het zag en hoorde. Zij verheft 
in den mensch al zijne ziel vermogens en komt zóó tot hem. 
Doch wat aldus te zijner opvoeding kwam tot den mensch» 
de mensch moet er telkens op nieuw toe (komen, om erdoor 
opgevoed en bezield te worden. De Bijbel is als een verloren 
boek. We moeten hem weer gaan lezen als een boek vol 
van poëzie niet alleen, maar als het boek der menschheid. 
Het komt uit het Oosten, en heeft dus onze verbeelding 
noodig, maar bovenal ons hart. Hoofdzaak der gewijde 
verhalen is de zedelijke werking, niet het miraculeuze. Toch 
had ook bij hem het mirakel in G. geschiedenis eene plaats. 
Wat er voorviel bij den doop, de transfiguratie, de opstan- 
ding waren feiten , welke getuigenis gaven aan den Gezalfde 
Gods. Bij deze opvatting der geschiedenis had Herder zijne 
zelfstandige opinie over de evangeliën. Het hoogst stelde 
hij dat van Johannes. Het was het evangelie „op hoogeren 
toon", de echo der anderen. Speculatief en systematisch is 
het het duurzaamste , het nieuwste, het leerzaamste. 

Herders werk was fragmentarisch, vol van geniale intuïtie, 
zonder de systematiserende rede. Maar indien iemand den 
blik heeft verruimd, den godsdienst geplaatst heeft boven en 
naast en in alle kerken, van den Bijbel een geopend en als 
levend boek maakte, het dogma dwong tot zijn bron terug 
te keeren en daar een beteren vorm aan te nemen, aan- 
toonde dat Jezus te naderen op den weg der historie betee- 
kende van Hem eene meer reële en universele figuur te 
maken, en verder dat wie Hem kennen en beschrijven wilde 
niet dan door de evangeliën — deze opgevat als eene ge- 
schiedenis en als eene literatuur — kon naderen, dan is 
dit voorzeker Herder geweest. 

Evenwel grooteren invloed op de theologie dan de litera- 
tuur of de historie had de filosofie. Niet zoozeer in Engeland, 
waar de woordvoerders op dit gebied meer tegen dan vóór 
den godsdienst zijn (we behoeven namen als Hobbes, Hume, 
Locke, de Mill's, Spencer maar te noemen, om aanstonds te 
begrijpen welke filosofie de S. bedoelt), als wel in Duitsch- 
land, waar het de ambitie der filosofen was om theologen 



Digitized by 



Google 



118 



en der theologen om filosofen te zijn, is dit het geval De 
fasen der filosofische stelsels hebben zich in de theologie 
gereproduceerd. Vandaar dat het verband tusschen de spe- 
culatieve en religiense kritiek niet over 't hoofd moet wor- 
den gezien. 

Met de vroegere periode van Kant tot en met Fichte 
hebben we te nanwemood te maken. Wat de eerste voor 
den godsdienst deed is niet meer dan een poging om het 
christelijk dogma over te brengen in de termen van een 
moreel ratioDalisme en is in de verte niet bij hetgeen hij op 
het gebied der filosofie deed te vergelijken. Zijn kritiek der 
zuivere rede had de strekking de theologie te vernietigen, 
maar zijne praktische rede herstelde God en werd grondslag 
van een ethisch theïsme. De categorische imperatief werd 
eene nieuwe macht voor het geweten. De godsdienst werd 
opgevat als het voertuig der moraliteit, het kennen der 
plichten als goddelijke geboden. Christus geschiedenis is 
belangrijk in zoo verre als ze eene menschheid aan het licht 
brengt, die het ideaal eener Gode welgevallige menschheid 
verwerkelijkte. Niet hij zelf, maar dit ideaal is G^ds eenig- 
geboren Zoon. Incarnatie is niet dan de verpersoonlijking 
van dit zedelijk ideaal. Christus toonde ons, waartoe we 
door God zijn geschapen en zijne kerk is eene ethische 
maatschappij, het koninkrijk Gods, in het leven geroepen 
met het doel den mensch voor de heerschappij der zuivere 
redC; voor moraliteit onder God op te voeden. 

Jacobi hechtte geene waarde aan het historisch Christen- 
dom. Christus als Godmensch was niet de schepper maar de 
schepping des geloofs. Alles wat tot deugd en goddelijk 
leven doet ontwaken kan voorgesteld worden onder den naam 
en het beeld van Christus, maar alleen de inwendige ^ ideale 
Christus kan hiertoe worden gebezigd. Zulk eene idee in 
de historie te willen brengen is eene vernedering van rede 
en zedelijkheid door afgoderij. 

Fichte op zijn eenzijdig standpunt van het subjectief 
pantheïsme zag in de morele wereldorde den eenigen God, 
dien we noodig hebben. Godsdienst was geloof in die wereld- 



Digitized by 



Google 



119 

orde, geloof het weldoen en niet omzien. In ieder die zich 
aan haar onbepaald oyergeeft wordt God mensch. Later werd 
zijne zienswijze meer objectief, een theïstisch idealisme. Belige 
werd unie van God en ziel, en Jezns het groote mirakel op 
het veld der menschheid, daar Hij de eerste was, die deze 
eenheid verwerkelijkte. In historischen zin was Hij onmis- 
baar , want de yereeniging met God wordt slechts door Hem 
verkregen. In ieder, die haar verkrijgt, wordt de Logos 
vleesch. Na Fichte toonen de filosofische stelsels al meer 
en meer belangstelling voor het Christendom. De godsdienst 
als de hoogste openbaring des geestes wordt het einddoel 
der wijsbegeerte. Schelling door zijne stelling dat natuur 
en geest beide modi zijn van de absolute identiteit bepaal- 
delijk de historie , het gebied waarop de geest zich openbaart 
en realiseert, de openbaring en verwerkelijking Gods is, 
kwam het dualisme van Kants zuivere en praktische rede te 
boven. De godsdienst hield op beperkt te zijn tot de morele 
relaties tusschen God en mensch. 

In de betrekking, waarin natuur en geest tot elkander 
staan, staan tot elkander Helleensche en Christelijke gods- 
dienst In den eersten wordt de natuur vergood^ in den 
tweeden wordt God mensch. Deze laatste idee, al heeft ze 
haar historisch begin in een enkelen persoon, vertegenwoor- 
digt eene eeuwige, algemeene waarheid. De eeuwige Zoon 
van God , geboren uit het wezen des Vaders van alle dingen , 
is het eindige, gelijk het bestaat in Gods eeuwige intuïtie, 
Verschijnende als een lijdende God, onderworpen aan alle 
fataliteit der tijden; en deze God, op het oogenblik Zijner 
verschijning in C. eindigt de wereld der eindigheid, opent 
die der oneindigheid of van de heerschappij des geestes. 
Deze waarheid is universeel, bevestigd door de aanwezigheid 
der ^ idee, in godsdiensten vóór en zonder Christus en als 
zoodanig eeuwig, onafhankelijk van alle kritische vragen 
naar echtheid van boeken of realiteit van gebeurtenissen. 
Het Christendom, als zijnde speculatief en transscendenteel 
moet nooit worden verward met eene reeks empirische feiten. 

In een latere periode legde hij vollen nadruk op de nood- 



Digitized by 



Google 



120 

zakelijkheid dat de persoonlijke vrijheid van persoonlijk kwaad 
werd verlost. God toont zijn hart, openbaart zich. De 
mensch, in wien die verlossing tot stand komt, ziet het en 
geeft aan den universelen vrijwillig zijn particulieren wil. 
Een middelaar in menschengedaante is hiertoe noodig. God 
wordt mensch, opdat de mensch tot God komt. Hij wordt 
mensch in den architypischen goddelijken mensch, die door 
zijne natuur de hoogste straal , de apex der goddelijke open- 
baring is. Door dezen mensch wordt de natuur tot geest 
verheerlijkt en God een persoonlijk en intelligent wezen. 
Wie is deze mensch? Alleen Christus, maar opgevat niet 
als individuele maar als ideale mensch; de waarheid, welke 
de collectieve menschheid geldt, kan tot een historisch individu 
niet beperkt worden , hoewel zonder dat individu de waarheid 
noch in 't leven treden noch bekend kon worden. Wie het 
ideale principe vat verwerkelijkt Christus eenheid van natuur 
en geest , deelhebbende als het ware aan de incarnatie. Zijne 
geschiedenis houdt dus op enkelvoudig en empirisch te zijn ; 
wordt universeel, de geschiedenis van een goddelijken Geest, 
die zich zóó in de menschheid belichaamt, dat het een groot 
lichaam wordt, welks hoofd is Christus. De historie is het 
voortgaande proces van Gods menschwording in Hem. 

Dit was niet Schellings laatste woord. Hoe mystieker hij 
werd, hoe meer Bijbelsch hij werd. Wel ging hij voort 
religieuse leeringen als filosofische principes te behandelen, 
doch zoo voor iemand dan was voor hem relige de schoonste 
en beste bloem van 's menschen geest. 

Doch de man zonder wien de nieuwe beweging op theo- 
logisch gebied onverstaanbaar zou wezen ^ door de conse- 
quentie van wiens stelsel het stelsel te niet liep en omsloeg 
in eene filosofische (ontkennende) kritiek van het Christen- 
dom, is — Hegel. We hebben niet te maken met zijn 
stelsel, maar alleen met zijne constructie van den persoon 
en de geschiedenis van Christus. 

Hegel wilde filosoof der historie zijn, in dien zin dat hij, 
wat hij vond, wilde rechtvaardigen door er voldoenden grond 
voor te vinden. Een kritische geest was hem niet eigen. 



Digitized by 



Google 



121 

Het Christendom dat hij met het oog zijner wijsbegeerte 
bekeek (niet omgekeerd) was dat der traditie en der kerk. 

Eene hoofdstelling van Hegel is dat godsdienst en wijs- 
begeerte alleen wat den vorm betreft verschillen. Voor de 
laatste was God de zuivere gedachte, het begrip; voor de 
eerste de idee, het figuurlijk begrip, de gedachte die nog 
altijd gekleed was in een zinnelijken vorm. Het begrip nu 
is het hoogste, de samenvatting van het object in zijne 
totaliteit, in een bestaan in en voor zichzelven. De idee 
daarentegen of de voorstelling is de gedachte in schilderij , 
het algemeene in het bijzondere, het onvergankelijke in het 
voorbijgaande , het onbeperkte en eeuwige aan de voorwaar- 
den onderworpen van ruimte en tijd. Zij is van het begrip 
slechts dè weerkaatsing. Bij Homerus is er tweeërlei taal 
van goden en menschen. Zoo is er bij Hegel eene taal van 
het begrip, der absolute wijsbegeerte en eene andere der 
idee, van de godsdienstige voorstelling, die evenwel over- 
gebracht moet worden in de taal des begrips. 

Wijsbegeerte en godsdienst komen wat de materie betreft 
overeen. Het Absolute der filosofie is de God der reUge. 
Er is hier slechts verschil in naam. En dit absolute is 
geene indi£ferentie , geene identiteit van subject en object 
als bij Schelling, maar een proces van ontwikkeling, waaruit 
alle verschil voortkomt. Het Absolute als Gedachte moet 
denkende zich van zich zelven onderscheiden, zich object 
maken van zichzelven , zich beperken — doch alleen om tot 
zichzelven terug te keeren, zichzelven te kennen aldus 
onderscheiden en geobjectiveerd als identisch met zichzelven. 
Op de theologie toegepast luidt deze hoogste waarheid aldus : 
het Absolute als zuivere Gedachte en Zijn is de Vader, 
Schepping behoort tot Zijn wezen, dat een ander stellen/ 
zich objectiveren moet. Dit proces is eeuwig. Zonder eeuwige 
generatie was God geen God. Wat nu gegenereerd is is 
de Zoon, God geobjectiveerd en van zichzelven onderschei- 
den, de wereld der eindigheid, van den Oneindige onder- 
scheiden en toch met Hem identisch. Er is dus streven 
naar verzoening en als deze tot stand komt is het verschil 

9 



Digitized by 



Google 



122 



overwonnen; wat zeggen wil» dat de Geest zichzelven één 
weet met den Eeuwige , en deze Geest is de B. Geest. In 
de Godheid ligt voor Hegel de geheele geschiedenis der 
menschheid. Deze is slechts het proces, waarin Zij zichzelve 
onderscheidt van zichzelve en zichzelve verzoent met zichzelve.. 

Voor deze hooge bespiegeling was de incarnatie slechts 
als iets universeels, als iets dat op de geheele menschheid 
betrekking had op te vatten. Evenwel het Christendom denkt 
hier alleen aan een particulier, een bepaald historisch per- 
soon. Hegel is op dit punt uitvoerig. Hij construeert de 
leer der menschwording Gods door te wijzen op de eenheid 
der goddelijke en menschelijke natuur, welke niet tegenover 
elkander staan , verwant zijn en verbonden als het universele 
en bijzondere. Om dit nu met den historischen Christus in 
verband te brengen riep hij de idee der verzoening te hulp. 
De mensch moet uit den staat der scheiding opgeheven wor- 
den en tot bewustzijn gebracht van zijne eenheid met God. 
Dit moet geschieden door een zinnelijk feit Derhalve moest 
in de empirische wereld, in het zinnelijk heden God als 
gelijke en metgezel van den mensch treden en zoo toonen, 
dat de goddelijke en menschelijke natuur niet verschillen in 
zichzelve , doch vatbaar zijn om in éen persoon vereenigd te 
wezen. Maar Hegel verklaart beter hoe het geloof in de 
menschwording Gods ontstaat dan dat hij aantoont, dat er 
een gegeven persoon was die zich bewust was de mensch- 
geworden God te zijn. 

De zwarigheid — de vraag in welk verband de incarnatie 
stond tot Jezus — werd door Hegel niet overwonnen, maar 
vermeden. Dit werd niet dadelijk opgemerkt door de theo- 
logen. Integendeel , er ging een gejuich op over de verzoening 
der godgeleerdheid met de filosofie, hare oude vijandin. De 
leer van Athanasius hoorde men als de eerste speculatieve 
ontwikkeling der christelijke waarheid roemen. Dogmatische 
stelsels namen de terminologie over der school van Hegel ^ 
of hadden wat het pars materialis betreft eene trinitarische 
indeeling. God werd het wezen des menschen en deze de 
actualiteit van God. De formule, welke geloof en weten 



Digitized by 



Google 



123 

verzoende > was gevonden. Men vermoedde weinig dat in 
het stelsel zelve van den gevierden meester eene nog niet 
opzettelijk gestelde^ onopgeloste kwestie school, welke den 
strijd heviger dan ooit zou vernieuwen. 

Vooraf echter wees een man op de gebreken dier school 
die even groot was in de theologie als Hegel het was in de 
filosofie. Dit wil niet zeggen, dat Schleiermacher zonder 
beteekenis was op het gebied der wijsbegeerte. Hij was een 
leerling van Jacobi, Fichte, Schelling — en Plato. Zijne 
hand was overal eene meesterhand. Hij wist Plato Duitsch 
te laten spreken en de Duitsche lezers van dien wijsgeer te 
laten denken in het Grieksch. 

Doch zijne groote verdienste is op het terrein der relige 
te vinden. Hij wees haar haar eigen grondgebied aan, redde 
haar van den haat harer vijanden en den Qnverstandigen 
ijver harer vrienden. Hij maakte haar een menschelijk, een 
noodzakelijk fenomeen, voortgekomen uit intuïtie, uit het 
gevoel van absolute afhankelijkheid , uit het bewustzijn dat 
al wat eindig is leeft in en door den Oneindige. Met Gods 
natuur had dit bewustzijn niet te maken. Bespiegeling was 
of filosofie of theologie — maar geene relige. Maar de relige 
dringt ons ons als deel van het groote geheel te kennen, 
daar het universum elk oogenblik zich aan^ zich in ons 
openbaart 

De specifieke godsdiensten danken hun ontstaan aan schep- 
pende persoonlijkheden of indrukwekkende feiten. Van het 
Christendom is Christus de schepper — en ook de onder- 
houder. In Hem was het bewustzijn der relatie met God 
volkomen. Hij was vol van God en hoe meer de menschen- 
maatschappij vol is van Hem hoe meer mensch en godsdienst 
de volmaaktheid bereikt. 

In onderscheiding van Hegel , die intellectualistisch op de 
kerkleer den nadruk lag, stelde Schleiermacher echter den 
persoon van Christus op den voorgrond. Het christelijk be- 
wustzijn zweefde in de lucht, was een gevolg zonder oorzaak 
als men het van Hem losmaakte. Het bevatte in zich als de 
twee primaire elementen: zonde en genade. Het bewustzijn 

9* 



Digitized by 



Google 



124 



van het laatsto, van de yernieuwing des levens is geschapen 
door Christus. Door de gemeenschap met God, welke Hij 
vestigde, leefde het geloof in zijne Godheid. Men moet Hem 
geene hoogere waardigheid toekennen dan waarop Zijne werk- 
zaamheid recht geeft, maar ook geene lagere. In het col- 
lectieve leven Zijner maatschappij komt de verlossing tot 
stand door de zondelooze volmaaktheid van Jezus, daar Hij 
die volmaaktheid mededeelde , zijn bewustzijn zich aan andere 
mededeelde, op andere overging en overerfde. Hiermee is 
geenszins bedoeld, dat ooit de kerk als een geheel of eenig 
lid dier kerk voor zichzelf zijne zondeloosheid gerealiseerd 
heeft, doch het niet verdwijnen maar voortduren van het 
bewustzijn van de historische Architype, met de immer 
vernieuwde aansporing tot het goede en de vernieuwing van 
wat Hij schiep, legt getuigenis af voor Zijn leven en macht. 
Deze persoon is aldus eene altijd werkende zedelijke oorzaak 
geworden. En vanwaar Zijne zondeloosheid ? Uit de zondige 
menschheid kon zij niet voortkomen en had zij geene na- 
tuurlijke oorzaak, wat anders dan het bovennatuurlijke kon 
haar in het leven roepen ? Maar plaatste Hem dit niet buiten 
alle identiteit met de menschheid? Neen, het maakte Hem 
den normalen mensch , daar zonde in strijd is met 's men- 
schen wezen. De .beteekenis van Jezus persoon was 'dus 
hierin gelegen, dat zijne menschelijke natuur slechts een 
organisme was voor de werking en verwerkelijking der 
inwoning Gods. Hij was werkelijk mensch, maar zoo door- 
drongen en in het bezit van God^ dat Hij om zoo te spreken, 
sui juris een schepper van een geslacht of gemeente werd, 
welke • Hij evenzeer vol van Hem had te maken als Hij zelf 
van God was, met het doel Gods koningrijk te doen komen 
op aarde. 

Tot dien persoon komt men door de kerk, doch niet 
door die der overlevering, maar der ondervinding en rede, 
van den eerbied en het onderzoek. De volle nadruk viel 
niet op de onbevlekte ontvangenis , de opstanding, de hemel- 
vaart maar op zijne zondeloosheid. En terwijl Zgne geschie- 
denis Hem aan den tijd verbond en de verklaring was van 



Digitized by 



Google 



125 



zijne gemeente, van Zijnen godsdienst, bracht Zijn architypisch 
karakter Hem met 4e eeuwigheid in verband en kon dit 
alleen antwoord op de vraag naar zijne natuur, reden en 
doel geven. Hegel sprak altijd over den Godmensch, S. 
altijd over den Verlosser. In het* religieus systeem van S. en 
het praktische van Kant nam Jezus dezelfde plaats in. Wat 
Hij in het eerste was voor het geweten, was Hij in het 
tweede voor het bewustzijn, maar terwijl Hij in het eerste 
al de strengheid had der onbuigzame zedewet had Hij in 
het laatste al de schoonheid en de genade van den Verlosser 
en Zaligmaker der menschen. 

Dit alles evenwel, hoe belangrijk, was niets dan bespie-^ 
geling en die van Schleiermacher was daarbij bij uitnemend- 
heid subjectief. De historische en literaire kritiek had meestal, 
toch is dit niet van allen waar, de hand in den schoot ge- 
houden. £n de speculatie hield zich voor even onafhankelijk 
van historie als van kritiek. Slechts Hase gaf zijn „leven 
van Jezus" uit, evenals Paulus van Heidelberg, wiens z. g. 
„natuurlijke" verklaring verwonderlijker was dan het wonder 
dat hij loochende. De eigenlijke kritiek kwam eerst met 
Strauss en toen zij verscheen was het er eene van revolutio- 
nair karakter. Van Kant kwaip hij tot Hegel. Hem trad 
helder voor den geest , dat de filosofie , die het absolute oplost 
in een proces, geen universeel en voortdurend en uitsluitend 
zijn aan een enkel persoon kan geven. Wat het Christendom 
aan dien persoon toekent moet overgebracht worden op het 
menschengeslacht. Deze gedachte gaf het aanzijn aan Strauss 
beroemd en berucht „leven van Jezus." 

Het boek was niet het product van historische kritiek, 
.maar de zuivere schepping van filosofische verbeelding. We 
hebben hier met een man te doen , die de geschiedenis hoopte 
het voertuig te maken van een aprioristisch stelsel. Geene 
poging bij hem, zich in te leven in het land, in den tijd 
van Jezus, of om zich in het geslacht te verplaatsen, waarin^ 
gelijk hij beweerde, eens het z. g. mythische proces in wer- 
king was en zich eindelijk in den vorm der verhalen van 
de evangeliën crystalliseerde. Basis der kritiek was niets 



Digitized by 



Google 



126 

anders dan Hegels leer van het absolute, vernauwd en ge- 
wijzigd naar de behoefte en wensch van dezen leerling. Het 
eeuwig proces wordt de immanente God, die zichzelven ver- 
werkelijkt in de onveranderlijke en noodzakelijke orde der 
natuur. Op dit standpunt was de Godheid onpersoonlijk, 
het mirakel onmogelijk en dus al het bovennatuurlijke onge- 
loofelijk. En de evangelische verhalen, wat waren ze anders 
dan waarheden uitgedrukt in den vorm der idee, in den 
zinnelijken vorm, welke hij zich haastte — voor den inge- 
wijde , niet voor den leek — in de taal van het begrip , van 
het zuivere denken over te brengen? Op den voorgrond 
moest hierbij evenwel de vraag treden: welke de waarheid 
was, die als kern overbleef nu de bolster aldus was weg- 
geworpen. Hij gaf ten antwoord: de incarnatie welke de 
kerk alleen aan Christus toekende, gemeengoed gemaakt 
der geheele menschheid. De vereeniging der twee naturen 
is niet Jezus, maar de menschheid. Gestorven, opgestaan, 
ten hemel gevaren is alleen de menschheid. Zij alleen is 
„gerechtvaardigd door het geloof" d. w. z. de individuen 
werden het godmenschelijk leven der soort deelachtig. „Onze 
tijd wil geleid worden tot de idee in het feit, tot het geslacht 
in het individu." 

Christus historische persoonlijkheid moest dus worden prijs 
gegeven. Welk middel greep hij aan die poging te doen 
gelukken? De lucht zat toen vol van mythologische theoriën. 
We noemen slechts Heyne, Hermann, Creuzer. „A mythis 
omnis priscorum hominum cum historia tum filosofia pro- 
cedit" scheen de leus van dien tijd. Die methode nu heeft 
Strauss gegeneraliseerd en toegepast op de evangeliën. De 
feiten erin gevonden waren niet dan de symbolen, de- 
inkleedingen der oorspronkelijke christelijke ideën. Onbewust 
waren zij, dus te goeder trouw, tot stand gekomen als 
product eener normale werking des geestes, als geschiedenis 
alle werkelijkheid missende, maar voor het denken, ideëel, 
zuivere waarheid. Deze theorie had slechts eene kleine hoe- 
veelheid historische realiteit noodig. Dat Jezus opgegroeid 
was in Nazareth, gedoopt door Johannes, 12 discipelen had 



Digitized by 



Google 



127 



geroepen, onderwijs gevende door het land trok, in opstand 
tegen de farizeën kwam , een messiaansch koningrijk stichtte 
en gekruisigd werd — het was hem voldoende. Zijn dood 
stelde zijne discipelen te leur, doch verstrooide hen niet. 
De Messias hunner droomen en wenschen nam langzamer- 
hand meer afgerond, duidelijker de gestalte huns meesters 
aan. Het Oude Testament en de traditie werden op die 
wijze de bron van menig buitengewoon ding dat Jezus zei 
of deed. Onder den invloed dier mythische theorie werd de 
Profetie de evolutie, welke „in den strijd voor het bestaan" 
Jezus den Christus maakte. 

Het was een storm welke de verschijning van dit boek 
veroorzaakte , doch het was een storm die de lucht zuiverde. 
Tholuck wees op de hoog noodige kritiek van de bronnen 
dier verhalen. Schweitzer trad voor de werkelijkheid op van 
den historischen Christus door de beteekenis aan te wijzen 
van scheppende persoonlijkheden op elk gebied van gedachte 
en daad. En üllmann herinnerde niet alleen dat de evan- 
geliën mythen kunnen bevatten zonder daarom mythen te 
zijn, maar ook dat er buiten de evangeliën getuigen van 
Christus zijn, in den Apostel Paulus , in den oorspronkelijken 
toestand der kerk. Over 't geheel kan men zeggen , dat de 
poging eener natuurlijke verklaring van Christus door middel 
eener kritiek die aan de bespiegeling haar aanzijn had te 
danken mislukte, doch dat zij dit ten uitkomst en vrucht 
had, dat aan de rechter- en linkerzijde, dat allerwege de 
werkelijke geschiedenis van Christus het doel der godgeleerde 
werkzaamheid werd. De mannen des geloofs zagen in, dat 
reconstructie der systematische theologie , nu ze op den weg 
der bespiegeling gedéstruëerd was, slechts langs dien van 
historisch onderzoek en literaire kritiek kon komen. En de 
mannen van het weten, in de overweging, dat Strauss het 
probleem niet opgelost, er integendeel eene menigte had 
veroorzaakt en de grootste gebeurtenis in de geschiedenis 
minder begrijpelijk gemaakt dan zij ooit te voren geweest 
was, zochten door nieuwe methoden en uit nieuwe oogpun- 
ten het werk van onderzoek en ontdekking te ondernemen. 



Digitized by 



Google 



128 



Middelerwijl ging de theologie voort eene merkwaardige werk- 
zaamheid te ontwikkelen op christologisch gebied. Omdat 
Strauss zijn werk schreef hielden de mannen die aan Hegel 
en Schleiermacher hunnen impuls te danken hadden niet op 
met denken. S. kan hier slechts eene onvolledige schets 
leveren. Men kan onderscheiden eene filosofische, eene 
kenotische, eene historische christologie. Doch wat haar ook 
onderscheidt, in de erkentenis komen zij overeen, dat in de 
positieve theologie de incarnatie niet kan worden geconstru- 
eerd zonder dat men acht geeft op de historische beteekenis 
van den persoon van Christus. 

F. C. Baur en de Tubinger school sloegen een geheel 
nieuwe richting in. Strauss had gepoogd de gewijde geschie- 
denis op te lossen in een zinnelijken vorm der absolute ge- 
dachte. Baur daarentegen trachtte te ontdekken wat hier 
historische werkelijkheid was en hoe het Christendom eruit 
voortkwam De eerste had de historie der evangeliën ge- 
kritiseerd zonder kritiek te oefenen op de evangeliën zelven 
en in de historie het eenige vaste punt verwaarloosd, waaruit 
deze kon worden geconstrueerd. Hiertegenover stond de 
methode van Baur, die er op uit was de oudste literatuur 
op te sporen om daardoor wat de gelijktijdige geschiedenis 
is te ontdekken. De kennis aldus verkregen bezigde hij om 
de voorafgaande geschiedenis te bepalen en de waarde van 
hare strikt genomen minder authentieke literaire monumen- 
ten. Na eene reeks van monografiën van dogmen-historischen 
aard kwam hij eindelijk tot het hoofdprobleem. In 1845 
verscheen zijn „Paulus". Twee punten waren daarin van 
belang a. het voorop plaatsen der 4 door hem echt bevonden 
brieven, b. de door hen in 't licht gestelde antithese der 
Paulinische en Petrinische partij. Ieder kent dj uiteenzetting, 
die destijds zulk een diepen indruk maakte. Paulus redde 
het christendom van den terugval in het Judaïmè. De sleutel 
van alle problemen van den tijd der apostelen ligt niet in 
hunne eenheid, maar in hun verschil. De antithesen in de 
Paulinische theologie zijn er de weerspiegeling van. De ge- 
schiedenis van het oorspronkelijk christendom scheen zich 



Digitized by 



Google 



129 



hier gedwee in de zienswijze van het HegeUanisme te schik- 
ken, dat ook voor Baur eene historische methode was. De 
thesis was: Jezus van Nazareth is de Messias der Joden; 
antithese: Hij is de Zaligmaker der menschen; de synthese 
is de leer der katholieke kerk, welke die tegenstellingen 
verzoent. 

Welk resultaat de S. ons laat zien dat deze methode had 
op de kritiek der brieven en evv. laten we onvermeld. Doch 
dit mag niet onopgemerkt blijven, dat tegenover Strauss 
hypothese der onbewuste mythe Baur juist het tegenover- 
gestelde, die der tendence stelde en als hij dezen verweet 
kritiek der evangelie-geschiedenis zonder kritiek der evan- 
geliën te leveren , zelf tot het ander uiterste verviel en kritiek 
van de evangeliën gaf zonder een kritiek van de evangelie- 
geschiedenis. M. a. w. die geschiedenis moest zich voegen 
naar eene theorie van botsing, welke uit den tijd der apostelen 
werd overgebracht op dien van Jezus. De school van Baur 
oefende een machtigen invloed uit en was rijk aan invloed- 
rijke leerlingen. Doch het systeem sloot al te goed ineen en 
hoewel de verklaring welke het aanbood zoo volmaakt was, 
dat ze nu tevens ook waar had moeten wezen, voldeed ze 
op eene of andere wijze zelfs hen niet die haar met moeite 
opbouwden. De beste leerlingen kozen andere vakken. Toen 
de meester in 1860 stierf hield de school op in werkelijk- 
heid te bestaan. 

De Tubingsche kritiek heeft groote verdienste. Ze heeft 
de kritiek van het N. T. tot eene wetenschap gemaakt en 
kennis verbreid omtrent het oorspronkelijke christendom, 
deed de apostolische en na-apostolische literatuur herleven. 
Doch hare fout was , dat zij formeel historisch , in werkelijk- 
heid filosofie was. Nooit gaf ze zich moeite den persoon te 
ontdekken , die de beschreven partijen , tendences , processen 
in het leven riep. Paulus was van meer gewicht dan Jezus, 
üe tendences waren van meer gewicht dan de personen, de 
partijschap begrijpelijker dan de geestdrift, het ontstaan der 
literatuur meer dan de oorsprong van het geloof. In plaats 
van gedetailleerde onderzoekingen vinden we filosofische 



Digitized by 



Google 



130 

formulen En indien Paolos het zuiver Christendom 

gaf, in welk verband staat hiertoe Christus? Is er verband 
dan moest Christus meer op den voorgrond treden , is het er 
niet dan is al wat we hebben de leer van een voortreffel^k 
man. Hoe kwamen uit Jezus als uit éene bron die twee 
stroomen voort? Inderdaad, tegenover Hem die haar in 
het leven riep traden de partijen geheel op den achtergrond. 
De Ie eeuw der kerk heeft zoo goed als geene literatuur 
maar ons welbekende mannen ; in de He had ze eene groote 
literatuur en bijna geene bekende mannen. Hoe komt het 
dat een ongeletterd tijdperk zoo vol van historische per- 
soonlijkheden is, terwijl een zeer geletterd er bijna geene 
kan aanwijzen? Eene theorie die zulke kwesties onopgelost 
laat kan moeielijk op den titel van historische waarheid 
aanspraak maken. En toch is er veel in hare methode en 
ten deele in hare resultaten, dat als eene kostbare erfenis 
moet worden beschouwd ^ welke iedere onderzoeker dient te 
bezitten. 

Het ware resultaat der bovenbeschreven fase van ontwik- 
keling is de leus: ontdek den historischen Christus. Na den 
dood van Baur breekt de periode aan die gekenschetst kan 
worden als het tijdperk der kritiek van de evangeliën en 
hunne geschiedenis. Benan in 1863 steekt de heiligste ge- 
schiedenis in het gewaad eener fransche erotische roman, 
maar hij erkent dat het christendom verklaard moet worden 
niet door abstracties, tendences, een verschil dat verzoend 
wordt, maar door eene levende, scheppende persoonlijkheid. 
Er komt eene heele reeks, te lang om in dit verslag eene 
plaats te vinden, van schrijvers die hunne kracht wijden aan 
de beschrijving van niets minder dan den persoon van Jezus. 
Ge vindt er mannen in van een beroemden naam: Schleier- 
macher en op nieuw Strauss, Schenkel en Eeim; in latere 
jaren Weizsacker, Weiss en Beyschlag, om geene andere 
in andere landen, ook onder katholieken en rabbijnen te 
noemen. De analyse is nog in werking, de synthese nog 
niet gevonden, doch alle partijen stemmen hierin overeen, 
dat een onderzoek dat zóó het rijk der bespiegeling beperkte 



Digitized by 



Google 



131 



om het veld der werkelijkheid te vergrooten eene misschien 
nog kleine, toch zuivere winst aanbracht. 

Doch het zijn niet alleen „de leven's van Jezus" welke 
van den ontwaakten historischen zin getuigen. De z. g. 
histoire contemporaine plant het N. T. midden in zijn ge- 
boortegrond, vindt er eigenlijk verschillende gronden, die 
van het Judaïsme van synagoge en tempel, een verschil 
eerst in de 2© helft onzer eeuw bekend geworden. Ritschl, 
in tegenspraak met zijn Tubingsch verleden, verklaarde dat 
de verschilpunten der apostolische eeuw niet het uitgangs- 
punt was der ontwikkeling. Wat eraan vooraf ging, wat 
erachter lag was de overtuiging: Jezus stichtte het N. V. 
Allen hielden daaraan vast, de synoptici nog meer dan 
Johannes. Het verschil ontstond eerst toen de apostolische 
mannen deze waarheid trachtten te begrijpen. De nieuwste 
Tubingsche school is meer psychologisch dan metafysisch, 
doch hoe meer men Paulus eigenaardige lichaamsgesteldheid 
op den voorgrond plaatst, hoe duidelijker de kracht uitkomt 
van Hem, die aehter hem moet staan zal hij tot zoo groote 
dingen in staat zijn. En met al deze historische onderzoe- 
kingen hangt samen eene nieuwe literaire kritiek. Brieven 
als die aan de Thessalonicensen en Filippensen werden in 
den kring der echte geschriften toegelaten. Wat de andere 
betreft, over hen verspreidt het beter gekende Gnosticisme 
helderder licht. In de kritiek der evangeliën kwam eenvoudig 
eene omwenteling. Zij leidt tot een standpunt, waarop beiden 
de oude harmonist en de nieuwe mythicist ophouden zich te 
verontrusten. En wat de gewijde auteurs zelve betreft, ze 
worden meer beschouwd naar hunne persoonlijkheid, eigen- 
aardigheid, naar den geest en het woord hun alleen eigen. 
We zijn nu beter in staat, gelijk bepaaldelijk bij Paulus het 
geval is, de verandering en verbreeding hunner gedachte te 
registreren en meten. Bijbelsche theologie is nu de theologie 
des Bijbels, niet het credo der godgeleerde scholen. We heb- 
ben nu zelfs, met eerbied gesproken, eene theologie, eene 
doctrine van Jezus. Ontleed , vergeleken , verklaard is al wat 
Hij, zoowel in de synoptici als in Johannes Evangelie heeft 



Digitized by 



Google 



132 



gesproken. We kennen Hem nu, als het ware, gelijk Hij 
zichzelven kent en verstaan Zijne roeping gelijk deze Hem 
voor den geest stond , eer zij kwam in den geest van Paulas 
of in de ruwe handen viel van den geloofsstrijd. 

Onder deze kritische bewerking is het N. T. nu voor ons 
een organisch geheel geworden. Wat daarin meer dan iets 
anders de aandacht trekt? Het is de hooge trap waarop de 
meester boven eiken leerling staat Paulus is het grootst, 
als hij het meest staat onder invloed van Jezus, het kleinst 
waar hij het meest is, die hij ook vroeger was; waar zijn 
rabbinisme y zijn antagonisme den vorm en de substantie 
zijne gedachte beheerscht Zoo is het met Johannes: het 
locale en triviale is van hem. De idee van het Vaderschap, 
bij den meester het alles beheerschende beginsel neemt van 
de apostelen niet den geheelen geest in. Verloren ging 
voor hen, eenigszins, de idee van Gods koninkrijk. En de 
S. noemt nog meer. Deze verschilpunten zag de Tubingsche 
school voorbij , schoon ze meer dan iets anders in staat zijn 
op het onderscheid en verschil der scholen van de eerste 
kerk de aandacht te vestigen. Zoo staat Christus dan nu 
voor ons op eene nieuwe trap en wijze als de schepper zijner 
gemeente, met gedachten die grooter zijn dan dat iemand 
haar ooit geheel kon assimileren; als de bron van hare 
voortdurende ontwikkeling, waar de op nieuw aangevangen 
verklaring van zijnen persoon tot haar onveranderlijk en 
onvermijdelijk probleem wordt gemaakt 

We leven in een tijd van een dieper besef van de histori- 
sche werkelijkheid en den voorrang van den persoon, die in 
het niet werd opgelost door de theorie der mythen of door 
de dialektiek een product van in botsing gekomen tendences 
werd. Alles, literatuur, filosofie, kritiek, theologie, relige, 
dit alles te zamen en onopzettelijk werkte samen om dat 
besef te wekken. Zelfs wat hier destructief optrad, ja dat 
nog het meest heeft ertoe bijgedragen, dat dit resultaat 
werd verkregen. Deze „terugkeer" tot Christus mag allerminst 
onverschillig zijn aan de theologie. Eene halve eeuw ligt er 
nu in tusschen ons en de oude godgeleerdheid. Wil dat 



Digitized by 



Google 



m 



zeggen dat dit tijdperk van kritiek aan de theologie voor 
goed een eind heeft gemaakt ^ of moet er eene poging worden 
aangewend haar onder meer bezielde en gepaste bewoordin- 
gen te brengen? Is christelijke theologie eene theologia 
Christiy Hem betreffende en van Hem afkomstig, dan moet 
het heden beter mogelijk dan te voren wezen zulk eene 
theologie op te bouwen. Eene poging daartoe, hoe zwak 
ook, is meer overeenkomstig plicht en geweten dan de ge- 
makzucht, welke ertoe komen kon de oude theologie en de 
nieuwe kritiek eenvoudig naast elkander te laten staan 
zonder verband en zonder verzoening. 

Tot dusver de auteur. Referent stelt zich voor in eene 
volgende aflevering verslag te geven van het Ile exegetisch- 
dogmatisch deel, welks inhoud en indeeling reeds werd op- 
gegeven. Het staat niet beneden hetgeen we reeds ontvingen. 
Niet onmogelijk staat het er zelfs boven. Eerst waar we 
het geheel overzien zal het ons mogelijk zijn, hoewel dit 
geenszins vooraan staat in onze bedoeling en voor de 
ingenomenheid waarmee we dit werk lazen geheel op den 
achtergrond treedt over éen en ander wat de S. ons schonk 
onze meening uit te spreken. 

BiHeUey Februari 1894. A. Vebkoxtw. 



Digitized by 



Google 



Boetbeooideelingen. 



Sociale Moraal in preek en schets van 
Paul Waltheb. Vertaald door S. Ulfbbs. 
Utrecht, Eemink en Zoon 1894. 

Velen zijn er, die al haast kippenvel beginnen te krijgen, 
als zij iets vernemen van de vraag, of het ook misschien 
aanbeveling zon verdienen, de sociale kwestie eens op den 
kansel ter sprake te brengen. Ze beschouwen dat als een 
soort van ontwijding, als een offer aan den modegeest onzer 
dagen. Maar als het Evangelie waarlijk Evangelie is, dan 
moet het toch ook wel een practisch Evangelie zijn in den 
vollen zin des woords. En als het een practisch Evangelie 
is, dan dient het toch ook wel zoo gepredikt te worden, 
dat de menschen er iets aan hebben voor de practijk des 
levens, waarin immers ontegenzeggelijk allerlei vraagstukken 
van maatschappelijken aard tegenwoordig zulk eene bijzonder 
groote rol spelen. Naar mijn bescheiden meening, is de 
dienaar des Woords in deze dagen wel ter dege verplicht 
zeer bepaald op die in zoo menig opzicht bedorven sociale 
toestanden en verhoudingen het licht te laten vallen, ons 
door God in het Evangelie geschonken. Voor de Gremeente 
is dat licht niet slechts een licht, maar het licht En wij 
kunnen onmogelijk de schijnbaar dwaze pretensie laten varen , 
dat elke kwestie van zedelijken aard dan eerst in het rechte 
licht komt, wanneer zij door dat licht helder en van alle 
kanten wordt bestraald. In mijn boekje: „Het sociale vraag- 



Digitized by 



Google 



135 



stuk, een wekstem voor de Gemeente" heb ik „de roeping 
van den Evangeliedienaar" op dit punt besproken (blz. 
161 — 188). En, naar ik meen, duidelijk genoeg om be- 
grepen te kunnen worden door ieder, wien het om begrijpen 
te doen was , en wien de min heroïeke hebbelijkheid van het 
in scirpo nodum quaerere nog niet tot een tweede natuur 
was geworden. 

Is men het er eenmaal over eens , dat de maatschappelijke 
vragen, die onzen tijd beroeren, ook op den kansel ter 
sprake dienen te komen, dan volgt natuurlijk terstond de 
vraag: hoe dit behoort te geschieden? En ik durf niet be- 
weren dat de methode, door den schrijver van bovengenoemd 
boek gevolgd, aanbeveling verdient. Het werk heet oorspron- 
kelijk; „Sociale Gedanken." En het levert ons een groot 
aantal proeven , waaruit zal kunnen blijken , hoe zulke pree- 
ken betreffende maatschappelijke vraagstukken er ongeveer 
moeten uitzien. Nu denk ik er ook geen oogenblik aan te 
ontkennen , dat er voor ons , die 't voorrecht hebben het 
Evangelie in de Gemeente te prediken, uit deze proeven 
niet heel wat valt te leeren. Op allerlei dingen , die het volks- 
leven raken, en die de routine ons zoo gemakkelijk zou 
kunnen doen voorbijzien, wordt onze aandacht gevestigd. 
Tal van practische opmerkingen en wenken liggen hier voor 
't grijpen. En de schrijver opent ons eene waarlijk goede 
gelegenheid om — sit venia verbo — kijk te krijgen op 
behoeften en belangen, die maar al te gemakkelijk aan 
onzen blik ontsnappen, en die toch voor het gemeenteleven 
eene zeer wezenlijke beteekenis hebben. Daarom acht ik voor 
allen, die het predikambt bekleeden, de lezing van dit 
geschrift zeer nuttig. En ik vermoed, dat er onder mijne 
geachte collega's wel de een of ander zal zijn, die er geene 
kennis mee kan maken, zonder het gevoel te krijgen, dat 
hij in zijne prediking de practische zijde van het Evangelie 
toch ook wel eens wat meer dan tot nu toe tot haar recht 
mag laten komen. En als dat gevoel hem dan een' prikkel 
wordt om hiermede voortaan inderdaad ernst te maken, 
dan is dit toch al eene lang niet verwerpelijke vrucht van 



Digitized by 



Google 



136 

de moeite, door schrijver en vertaler aan dezen arbeid 
besteed. 

Tot navolging van het hier gegeven voorbeeld zal zich 
intusschen, wat de formeele zijde der zaak betreft , onder 
ons wel niemand gemakkelijk laten verleiden. De groote 
fout, welke de door den Heer Walther gevolgde methode 
aankleeft, springt daartoe te duidelijk in het oog. Laat 
hem zelf zeggen hoe hij te werk gaat. „Op geheel onge- 
dwongen wijze" zoo verklaart hij, „heb ik aan de behandeling 
van zulke plaatsen uit de Evangeliën, die overigens met de 
sociale quaestie niet te maken hebben , mijne gedachten over 
de maatschappelijke toestanden en vragen vastgehecht" En 
een oogenblik later: „Waar de teksten vanzelf aanleiding 
gaven tot behandeling van de eene of andere sociale vraag, 
daar werd dankbaar van de gelegenheid gebruik gemaakt. 
Maar ook daar, waar de tekst in geenerlei betrekking tot 
de sociale quaestie stond, werden toch beschouwingen over 
de quaestie daaraan vastgeknoopt; en in dit geval werden 
zulke teksten of woorden als motto gebruikt, als haken en 
nagels, waar ik mijne gedachten aan vasthechtte, als stokken, 
waarlangs zij als ranken zich om heen slingeren." Ik be- 
wonder de eerlijkheid, waarmede deze homiletische zonde 
wordt beleden. Ook het „ongegeneerde", van de wijze waarop 
de Heer Walther — als ik de door hem gekozen beeldspraak 
mag voortzetten — zijn sociale wasch ophangt aan de geeste- 
lijke koorden, aan de Heilige Schriften ontleend. Een paar 
voorbeelden. De beschrijving onder Cyrenius wordt gebruikt 
tot eene aanleiding om te handelen over statistiek (bl. 13), 
de mededeeling dat er geene plaats was in de herberg tot 
eenen aanloop om den woningnood ter sprake te brengen (14). 
En de goede herders uit Efrata's velden moeten dienen als 
kapstok voor een betoog over het socialisme , dat een zevental 
bladzijden beslaat (16 — 23), en waarin de gevoelens van 
Bebel en Bellamy vrij uitvoerig worden besproken. De dienst- 
knechten uit de gelijkenis van het onkruid onder de tarwe 
worden toegesproken als : „dwaze dienstknechten , die , tegen- 
over de omwentelingspartij, geen beter middel kennen dan 



Digitized by 



Google 



I3t 



kruit en lood!" Het onschuldige jongsken uit Joh. 6 moet 
dienst doen als een stormram tegen het kapitalisme. Jezus 
had het brood van dat jongsken genamen ^ om het volk er 
mede te verzadigen. „Die knaap mocht geen overvloed heb- 
ben, terwijl 5000 man om hem heen honger leden. Zoo is 
het ook niet naar den wil van Christus , dat eenige honderd 
menschen onmetelijke rijkdommen hebben, terwijl de mil- 
lioenen om hen heen gebrek lijden. Het is een misverstand 
als men denkt, dat God dat zoo beschikt. Dat misverstand 
moet de wereld uit." Aldus de geachte schrijver (bl. 68). 
Straks biedt de klove uit de gelijkenis van den rijken man 
en Lazarus hem een welkome gelegenheid , om over de diepe 
en breede klove tusschen rijken en armen uit te weiden. 
En in het „neen", tot vader Abraham gericht , hoort hij zeer 
duidelijk den materialist van onzen tijd (bl. 133). Als hij 
het heeft over den doove, die zwaarlijk sprak, maakt hij 
vliegensvlug de opmerking , dat zijn volk niet aan dat gebrek 
lijdt, tot een bruggetje om te komen tot het afkeuren van 
den hatelijken toon in de hedendaagsche pers, en van de 
afstootelijke manieren, niet alleen bij de sociaaldemocratische, 
maar pok bij de conservatieve bladen (bl. 178). En de 
moordenaars uit de gelijkenis van den barmhartigen Sama- 
ritaan kan hij niet aanzien, zonder een treffende overeen- 
komst te ontdekken tusschen hen en woekeraars, en geld- 
mannen, en werkgevers, die hun arbeiders uitzuigen (bl. 187). 
Ik durf wedden , dat er in den ganschen Bijbel geen enkele 
tekst voorkomt, dien de Hr. Walther niet weet te gebruiken 
als een spijker, waaraan hij de een of andere zijner sociale 
beschouwingen kan ophangen. 

Zoo gaat het 't heele boek door. De schrijver maakt 
haast den indruk van op dit punt monomaan te zijn. Ik 
zeg niet, dat hij 't is. Maar ik beweer, dat wie den Hr. 
Walther enkel uit dit boek leert kennen, moeielijk den indruk 
kan weren, dat de schrijver lijdt aan een soort van sociaal- 
homiletische monomanie. Met zekeren komischen hartstocht 
zien we hem regelrecht op eiken tekst, die maar onder zijn 
bereik komt, aanstappen, ten einde zijne beschouwingen over 

^0 

Digitized by LjOOQ IC 



138 



maatschappelijke toestanden en verhoudingen daaraan vast 
te haken. Exegese P Verband? In zijn ridderlijken ijver 
bekreunt hij zich om deze dingen geen zier. Als er maar 
een haak is! En als er geen haak is, welnu, dan maakt 
hij er een. En de behendigheid, waarmee hij in dit opzicht 
te werk gaat, mag inderdaad bewonderenswaardig heeten. 

Maar wie zal nu zoo'n methode voor z'jne rekening nemen? 
De Rotterdamsche prediker, die dit boek in onze taal over- 
bracht? Ik kan het nauwelijks gelooven. In zijn voorrede 
wijst hij zelf op de vraag : ,,of nu de methode goed te keuren 
is, en of men de Bijbelsche verhalen gebruiken mag om er 
maatschappelijke toepassingen uit te maken?" En op deze 
bedenking laat hij, leuk genoeg, den schrijver het antwoord 
geven in zijn narede^ als voorrede bij de vertaling gevoegd. Maar 
dit antwoord kan toch niet bevredigend geacht worden. 

„Ik geef toe/* zoo verklaart Walther, „deze manier van 
doen zal niet zelden aan sommigen bevreemdend en ver- 
rassend toeschijnen, vooral waar ik de gewone oorspron- 
kelijke beteekenis van zulk eene schriftuurplaats, als voor 
mijn doel op het oogenblik van minder belang, buiten be- 
spreking liet , en in plaats daarvan sociale beschouwingen in 
aansluiting aan den tekst gaf." .... Waaraan hebben wij te 
denken bij de niet-gewone, de niet-oorspronkelijke beteekenis 
van de eene of andere schriftuurplaats ? Ook bij de prediking 
moet het allereerst en eenvoudig te doen zijn om de betee- 
kenis van de schriftuurplaats , welke men behandelt. En onze 
schrijver heeft zich aan die beteekenis in dit boek doorgaans 
in het geheel niet gestoord. Evenmin aan de gewone, als 
aan de ongewone Evenmin aan de oorspronkelijke, als aan 
de niet-oorspronkelijke. Hij heeft zich aan de verschillende 
door hem opgegeven schriftuurplaatsen slechts in zoover ge- 
stoord, als zij hem konden dienen tot haken. In plaats van 
de gewone en oorspronkelijke beteekenis (hij zegt het zelf) 
geeft hij sociale beschouwingen. En die beschouwingen zijn 
bij den tekst aangesloten, precies zooals een rok is aange- 
sloten aan den spijker waaraan hij is opgehangen. Maar als 
hij om de beteekenis van de een of andere schriftuurplaats 



Digitized by 



Google 



139 



niet geeft, wat geeft hij dan wel om die schriftuurplaats 
zelf? En als hij om die schriftaurplaats zelf niet geeft , 
waarom laat hij ze dan niet liever achterwege, en zegt hij 
niet zonder haar wat hij te zeggen heeft? Een kleedingstuk 
behoudt zijn waarde, ook al hangt het niet aan een haak. 

„Ook zal men mij voor de voeten werpen", zoo gaat de 
geachte schrijver voort, „dat ik sommige schriftuurplaatsen 
opzettelijk eenzijdig en opzettelijk sociaal verklaard heb; «ene 
opmerking^ die ik verklaarbaar vind, omdat ik mij bepaald 
beperken wilde tot sociale toepassing dier plaatsen, en omdat 
ik voor ditmaal en voor dit mijn doel dus ook geheel van 
de gewone verklaring en toepassing afgezien had." .... De 
Heer Walther vergist zich. Poorgaans heeft hij niet slechts 
van de gewone verklaring van de door hem behandelde 
teksten, maar van elke verklaring dier teksten afgezien. Hij 
geeft ons niet, zooals hij schijnt te meenen (vgl. ook bl. XV), 
eene nieuwe verklaring. Hij geeft ons in 't geheel geene ver- 
klaring. Of ja, hij geeft eene „sociale'* verklaring. Ra, ra, 
wat it dat? Dat de hermeneuten zich over ons ontfermen I 
Was het den schrijver te doen om eene sociale toepassing, 
in elk geval zou deze dan toch eene juiste toepassing moeten 
zijn, en, om juist te kunnen zijn, moeten rusten op eene 
juiste exegese. 

„Wanneer ik als prediker", zoo lezen we verder, „jaar 
en dag bezig ben de Schriften te prediken en te verklaren 
met het oog op het eeuwig welzijn der menschenzielen , mag 
ik dan voor een keer diezelfde Schriften eens niet lezen en 
verklaren en toepassen met het oog op het tijdelijke welzijn 
der menschenkinderen, d, w. z. met het oog op de sociale 

vragen?" Antwoord: zeer zeker. Niemand zal dezen 

ijverigen prediker het recht daartoe willen ontzeggen. De 
godzaligheid heeft niet slechts de beloften des toekomenden , 
ook die des tegenwoordigen levens. Maar dan ook werkelijk 
lezen en verklaren en toepassen; goed lezen, en niet zóó, 
dat er met de bedoeling van den schrijver volstrekt en vol- 
strekt geene rekening gehouden wordt; goed verklaren, en 
niet zóó, dat men, met een beroep op wat ook beroemde 

10* 



Digitized by 



Google 



140 



predikers met voorliefde deden (bl. XV), op de golven van 
het vrije symboliseeren en allegoriseeren gaat spelevaren, nog 
minder zóó verklaren, dat er, ook met den scherpsten blik, 
van eene verklaring geen enkel spoor te ontdekken valt; goed 
toepassen , en niet zóó, dat de toepassing met den tekst even 
innig verbonden is als het kleed met den haak, waaraan 
het hangt. 

Uit den toon, waarop de Heer Walther zich verdedigt, zou 
men haast opmaken, dat hij een beetje krieawelig geworden 
is over de bedenkingen, door zijn methode uitgelokt. Voor 
de vastheid van zijn overtuiging, dat hij op dit terrein den 
rechten weg heeft gevonden , pleit dit, dunkt mij , niet Even- 
min als daarvoor de slottirade van zijn voorrede pleit , waarin 
hij te kennen geeft, dat, als hier een goed en voedzaam 
brood wordt aangeboden , men het dan ook maar zonder veel 
bedillens moet eten en genieten en aan anderen meedeelen; 
terwijl dan de vraag, of het brood misschien niet op eene 
andere wijze had bereid en gebakken kunnen worden , vanzelf 
op den achtergrond treedt. Trouwens dit is de kwestie niet 
Deze is niet louter formeel. Zij gaat veel dieper, 't Is niet 
de vraag, hoe het brood is gebakken en bereid, maar uit 
welk deeg het is gebakken en bereid. In dit geval: uit het 
deeg van des Heeren Walther*s eigene beschouwingen, in 
zekeren zin Christelijke beschouwingen , maar toch doorgaans 
buiten eenig organisch verband met de Heilige Schriften, en 
dan geplaatst onder de hoede van den eenen of anderen tekst , 
die meestal met de aan de orde gestelde maatschappelijke 
vraagstukken letterlijk niets te maken heeft. De auteur had 
zijn brood moeten bereiden en bakken uit de grondbeginselen, 
in den Bijbel voor het sociale leven gesteld. Hij had die 
beginselen moeten opsporen , in 't licht stellen , vergelijken , 
onderzoeken , ontwikkelen , en aantoonen welk eene diepe en 
breede beteekenis zij hebben voor de maatschappelijke toe- 
standen en verhoudingen in den tegenwoordigen tijd. En dan 
zouden wij de vraag , of hij dat brood misschien niet op eene 
andere wijze had kunnen bereiden en bakken gaarne hebben 
laten rusten. Nu geeft hij ons wel een „sociale moraal". 



Digitized by 



Google 



141 



Ook wel een ^sociale moraar', opgehangen aan Bijbelteksten. 
Maar hij gaf ons niet een „sociale moraaF' rastende op het 
fondament, waarop zij rusten moet, ontwikkeld uit de prin- 
cipiën, waaruit zij ontwikkeld moet worden, om ten volle op 
den naam van „Christelijk" aanspraak te kunnen maken. 

Het heeft mij getroffen, dat de voorrede van den vertaler 
zoo weinig correct is wat stijl en taal betreft. Zoo wordt er 
pleonastisch gesproken van een „goeden" zegen, en van eene 
leege kerk als van iets^ dat men „ervaart." Van Paulus en 
Luther wordt ondersteld, dat zij met verpletterende woorden 
zouden neerkomen over die bange houd-u-maar-stil-theoristen! 
Zoo zijn er meer dingen , waardoor evenmin de fraaiheid als 
de zuiverheid van den stijl wordt bevorderd. Onze zeer 
geachte vriend Ulfers bezit als stilist eene zekere reputatie. 
Maar hij zal wel doen met hierop niet te veel te wagen, 
en te zorgen, dat het „stylam vertere" niet door hem uit 
het oog wordt verloren. Wij danken hem voor zijne opwek- 
king, gericht tot de drie of vierduizend leeraars van ver- 
schillende gezindten in Nederland, die, zoo zij wilden, eene 
sterke getuigende macht konden ontwikkelen tegen het wassend 
socialisme. De waarheid van de bewering : „dat 'niemand zoo 
schoone gelegenheid heeft om op het volk in te werken, als 
zij," is gelukkig minder kwestieus, dan de onberispelijkheid 
van den vorm, waarin zij ons hier wordt herinnerd. En of 
die drieduizend, „als zij maar wilden, werkelijk het spook 
konden bezweren" credula res amor est. 

Dordrecht^ Febr. '94. A. J. Th. Jonker. 



Digitized by 



Googfe 



Sene belangrijke apologie van de Chiisteltjke 
Wereldbescliouwmg. 



Voor enkele jaren werd door eene dame, Miss Joan Kerr, 
in Schotland aan de United Presbyterian Church daar te 
lande een aanzienlijk legaat vermaakt. Daarvoor moesten 
lezingen worden gehouden ter bevordering van de beoefening 
van wetenschappelijke Theologie in de Vereenigde Presbyte- 
riaansche kerk. De eerste lecturer was Dr. James Orr, 
thans Hoogleeraar in de kerkgeschiedenis aan de Theol. 
School van de Vereenigde Presb. kerk te Edinburgh. Hij 
hield deze lezingen voor de studenten en andere belangstel- 
lenden in den winter van 1890 — 91 Daar hij door de 
Synode in Mei 1891 tot Hoogleeraar werd benoemd, werd 
de uitgave der lezingen vertraagd. Thans echter zijn ze bij 
Andrew Elliot te Edinburgh in het licht verschenen onder 
den titel van The Christian View of God and the world, 
as centring in the incarnation (574 bladz. f 6.50). Het 
werk is in Schotland en Engeland terstond met groeten lof 
en waardeering ontvangen, en is deze ook waard. Referent, 
die het genoegen had op het concilie van Geref. kerken te 
Toronto ten vorigen jare met den geleerden schrijver kennis 
te maken, oordeelt dat deze in vele opzichten belangrijke 
studie ook hier te lande eene korte bespreking en eene 
warme aanbeveling verdient. 

De titel van het werk drukt reeds den inhoud en het doel 



Digitized by 



Google 



143 



van dezen arbeid uit. De Schrijver tracht eene verdediging 
van de christelijke levans- en wereldbeschouwing te leveren 
tegenover die van den modernen tijd. Het woord wereld- 
beschouwing , waarvan de Schrijver in 't kort den oorsprong 
en de geschiedenis nagaat, schijnt echter toch wel wat 
al te ruim gekozen met het oog op de stof, die in zijn 
werk behandeld wordt. Bij dat woord denken we toch niet 
alleen aan de voornaamste loei der christelijke dogmatiek, 
maar vooral ook aan de opvatting, die uit de begin- 
selen des Ghristendoms ten aanzien van de verschillende 
terreinen des levens, van kunst en wetenschap, van maat- 
schappij en staat enz. voortvloeit. Deze onderwerpen komen 
echter in dit boek niet ter sprake. Prof. Orr stelt zich 
ten doel, om de belangrijkste waarheden der christelijke 
religie, nl, de leer van God, de schepping, de zonde, 
Christus, de verzoening en het wereldeinde tegenover de 
verschillende aanvallen dezer eeuw in het licht te stellen 
en te handhaven. Ook zóó beperkt, is zijne taak ruim en 
zwaar genoeg. 

Zulk eene verdediging der christelijke wereldbeschouwing 
acht de Schrijver dringend noodzakelijk. Immers, aan eene 
wereldbeschouwing heeft iedereen behoefte. Niemand kan 
er buiten. Theoretisch en practisch wordt elk mensch tot de 
vorming ervan gedrongen door zijne natuur. Wij zijn niet 
tevreden met en kunnen niet rusten in fragmentarische ken- 
nis; wij zoeken eenheid, kennis van het geheel. En we 
hebben bovendien ook voor de practijk beginselen noodig, 
die ons leiden bij ons leven. Ondanks allen afkeer van 
speculatie en metaphysica, is onze eeuw dan ook verbazend 
rijk aan stelsels en theorieën, die leven en wereld trachten 
te verklaren en het gedrag der menschen willen regelen. 
Hoe vele en verschillend deze nu ook zijn jin den tegenwoor- 
digen tijd, ze hebben alle één karaktertrek gemeen: zij be- 
strijden alle het supranatureele. Zij richten den aanval niet 
maar tegen één wonder of ook 'tegen de wonderen, maar 
tegen het bovennatuurlijke geheel in het algemeen, tegen 
de transcendentie Gods, de bovennatuurlijke regeering 'der 



Digitized by 



Google 



144 

wereld,' de bovennatnurlijke openbaring in Christus, de bo- 
vennatuurlijke gemeenschap van God en mensch, de boven- 
natnurlijke werking Gods in de harten der menschen, enz. 
Niet dit of dat feit, maar het bovennatuurlijke zelf is in 
discussie tusschen de moderne en de christelijke wereld- 
beschouwing. 

Wel staat het Christendom tegenover al die nieuwere 
stelsels van wijsbegeerte niet uitsluitend negatief; het erkent 
integendeel gaarne en ten volle de elementen van waarheid , 
die ook in die systemen aanwezig zijn. Maar toch op dit 
punt van het bovennatuurlijke loopen ze uiteen en staan 
ze tegenover elkaar. Het Christendom is zelf supranatureel 
en wil ook alzoo wereld en leven verklaren. Het is van 
oordeel, dat zonder dezen factor alles een raadsel blijft en 
de wetenschap zelve in dwaling verloopt. En deze tegen- 
stelling mag niet worden verzwakt. Het baat niets te zeggen , 
dat het Christendom geen wereldbeschouwing is , maar louter 
religie, leven, gevoel, waardeering is. Want al is het Chris- 
tendom dit alles ook, het is toch nog meer dan dat; het 
is niet denkbaar en niet bestaanbaar zonder ideeën. Evenmin 
als eenige andere religie kan ook de christelijke dualistisch 
naast of tegenover de wetenschap worden geplaatst. Religie 
sluit altijd kennis in en affirmeert ten sterkste de realiteit 
van haar object. En zoo brengt ook het Christendom een 
eigen stel gedachten mede over God, over de wereld, over 
den mensch, over Christus, over de verlossing, over het 
einde der geschiedenis. 

Nadat de Schrijver alzoo in de eerste lezing op treflfelrjke 
wijze de christelijke en de moderne levensbeschouwing tegen- 
over elkander heeft gesteld en de onderneming van zijn arbeid 
heeft gerechtvaardigd , gaat hij er in de tweede lezing toe 
over, om het standpunt aan te wijzen, dat hij bij de verde- 
diging der christelijke werellbeschouwing wenscht in te nemen. 
Deze tweede lezing is daarom ook het meest geschikt, om 
ons de richting des Schrijvers te doen kennen , en in zoover 
de belangrijkste van heel het werk. Het standpunt, waarop 
Prof. Orr zich plaatst, is het Christologische. De persoon 



Digitized by 



Google 



145 



van Christus toch is het middelpunt van het Christendom. 
Dit uitgangspunt wekt echter èn op zich zelf èn ook in 
verband met het volgende wel eenige bedenking. Natuurlijk 
is er niet het minste bezwaar tegen, om Christus het cen- 
trum des Christendoms te noemen. Maar indien Hij het 
middelpunt is, is Hij daardoor juist niet het beginsel en het 
uitgangspunt. De Schrijver wordt daarom genoodzaakt , over 
den persoon van Christus tweemaal te handelen, eerst in 
deze, en dan later nog eens op de rechte plaats, in de 
zesde lezing. 

Toch is het goed te begrijpen, wat de Schrijver tot de 
keuze van dit standpunt heeft geleid. Wij bespeuren hier 
den invloed van de Duitsche Theologie, die na Schleier- 
macher opkwam, maar vooral ook van die richting in En- 
geland , welke reeds sedert jaren de vleesch wording gemaakt 
heeft tot object van de stoutste speculatie. Mannen als 
Wilberforce, Westcott, Stanton, Gore, Dale en anderen 
trachten uit de incarnatie alles te verklaren, wereld en zonde, 
kerk en sacrament, kunst en wetenschap, zelfs de gewone 
dingen van het natuurlijke leven. En ook Prof. Orr is van 
meening, dat de incarnatie op alle dingen, op God en wereld^ 
mensch en zonde een geheel nienw licht vallen laat. Van 
daar ook, dat het theistisch Godsbegrip, de schepping en 
de zonde in de derde, vierde en vijfde lezing niet op zich- 
zelf als door God geopenbaarde waarheden maar als postu- 
laten der christelijke wereldbeschouwing, als noodzakelijke 
onderstellingen der vleeschwording worden behandeld. Wel 
blijft de Schrijver hieraan dan zelf in de bespreking niet 
getrouw, wijl hij ze toch ook weer uit andere gegevens op- 
bouwt; maar dat is toch telkens zijn uitgangspunt. Bij deze 
christologische beschouwing wordt echter te veel vergeten, 
dat de christologie ,. ofschoon ook ongetwijfeld licht op de 
vroegere loei der dogmatiek terugwerpend , toch zelve op haar 
beurt op deze waarheden van schepping en zonde is ge- 
baseerd en zonder haar den grondslag onder de voeten 
verliest. Toch is dit christologisch standpunt daarom zoo 
lang in eere gebleven, wijl men meende, daarin eene vaste 



Digitized by 



Google 



146 



basis te hebben tegenover de aanvallen der wetenschap. 
De Schrifk, vooral het Oude Testament, was over de leer 
van schepping en zonde niet betrouwbaar genoeg. Ook 
Prof. Orr abstraheert meermalen van het gezag der Schrift, 
en zegt dat schepping, val enz. ook zonder dit vast genoeg 
staan, bv. bl. 144. 212. Want de persoon van Christus 
heeft zekerheid genoeg en waarborgt ook de waarheid dier 
postulaten en onderstellingen. Alleen rijst de vraag, wat 
gezag het Nieuwe Testament nog hebben kan, wanneer 
het wordt losgemaakt van het Oude; en wat grondslag de 
christologie nog behouden kan, wanneer datzelfde funda- 
ment onder de theologie en anthropologie is ondermijnd en 
losgewoeld ? 

Afgezien van deze formeele kwestie, is de inhoud der 
tweede lezing hoogst belangrijk. Prof. Orr tracht hierin 
de Goddelijke natuur van Christus te betoogen niet uit 
teksten der Schrift of uit speculatieve redeneeringen, maar 
uit de historie der christologie in vroeger en later tijd. 
Hij toont daartoe in de eerste plaats aan, dat alle be- 
middelende theorieën over den persoon van Christus van 
Arius af tot de school van Ritschl toe steeds door ge- 
brek aan levensvatbaarheid gestorven zijn. Zij hebben geen 
bestand in zichzelve en maken daarom altijd plaats voor 
zulke opvattingen, die in Jezus niets meer zien dan een 
gewoon mensch en hoogstens hem erkennen als een leeraar 
en voorbeeld. Maar ook hierbij kan men dan niet blij- 
ven staan. De „downward movement" gaat altijd verder. 
Als Jezus niet meer dan leeraar en voorbeeld is, is het 
Theïsme niet houdbaar en volgt logisch en noodzakelijk 
het Deïsme. Maar dit bevredigt niet en biedt geen rust- 
punt. Wat is een God, die ver van ons verwijderd is, 
die zwijgt en zich niet openbaart? Wat weten wij dan 
van Hem? Het deïsme leidt zoo tot agnosticisme, en dit 
weder tot pessimisme, d. i. tot de loochening van voor- 
uitgang, van een plan Gods in de wereld. Het agnos- 
ticisme is de abdicatie der gedachte. Pascal stelde 's men- 
schen grootheid in zijn denken, maar bij het agnosticisme 



Digitized by 



Google 



147 



en pessimisme wordt de gedachte de fatale gift aan den 
mensch. 

Maar als dit laatste punt is bereikt, volgt de omkeer en 
begint een „upward movement". Het pessimisme kan geen 
wereldbeschouwing leveren; het lijdt schipbreuk aan de ge- 
dachte, de rede, welke in de dingen is. Deze is niet te 
loochenen; er is gedachte in den mensch, in de geschiede- 
nis, in de wereld, en deze kan voor den pessimist weer de 
aanleiding zijn , om zich op te heffen tot het Theïsme. Maar 
dit Theïsme voert dan vanzelf tot openbaring; eerst wel tot 
openbaring in algemeenen, maar vervolgens toch, indien er 
met dit begrip ernst wordt gemaakt, tot openbaring in 
bijzonderen zin bij Israël en in Christus. 

Reeds deze lezing geeft ons, evenals al de volgende, een 
hoogen dunk van de kennis en belezenheid des Schrijvers. 
Hij is op de hoogte niet alleen van de Engelsche , maar 
evengoed van de Duitsche litteratuur op het gebied van 
theologie en philosophie. De aanteekeningen , waarmede 
Prof. Orr zijn werk heeft verrijkt en die meer dan honderd 
bladzijden beslaan, geven een aantal citaten uit de voor- 
naamste schrijvers over elk onderwerp, ter toelichting of 
bevestiging zijner denkbeelden. Vooral moet de tact van 
den Schrijver geroemd worden, waarmede hij uit de ver- 
schillende stelsels winste weet te halen voor de verdediging 
van het Christendom. Maar toch verleidt hem dit wel eens, 
om den eenen bestrijder van zijne wereldbeschouwing tegen 
den ander uit te spelen. Dat bijv. het Arianisme door het 
Theïsme en Deïsme heen, tot Agnosticisme en Pessimisme 
leidt, wordt niet historisch of genetisch aangetoond, maar 
uit eene willekeurige groepeering van personen afgeleid. En 
als hij vervolgens wil betoogen dat het Pessimisme tot het 
Theïsme terugvoert, beroept hij zich niet zonder eenig recht 
op Hartmann en Peters ; maar het Theïsme verder vervolgend 
in zijn terugkeer tot het geloof aan de openbaring, moet 
hij natuurlijk deze personen laten varen en ontleent dan 
zijne bewijzen aan Pfleiderer en Ritschl. Niet de genetische 
of historische ontwikkeling der stelsels en gedachten, maar 



Digitized by 



Google 



148 



eene eigenaardige groepeering levert den Schrijver het his- 
torisch bewgs, dat we in Christus den Zone Gods hebben 
te zien. Geen wonder, dat dan ook het slot dezer lezing 
niet geheel aan het begin beantwoordt. Er moest uit de 
geschiedenis bewezen worden, dat Christus, het middelpunt 
des Christendoms, niet alleen een mensch was, maar de 
waarachtige Zoon van God. Maar de historie bewijst geens- 
zins, noch in een individu, noch in eene of andere school, 
noch ook zelfs in de gangen der eeuwen, dat downward en 
upward movement, met hunne verschillende stadiën, in die 
verhouding staan als de Schrijver ons aanwees, en nog 
veel minder, dat zij ons heenleiden tot de belijdenis van de 
Godheid van Christus. 

• De derde, vier Je en vijfde lezing behandelen dan het 
Theïsme, de schepping en den val als de postulaten der 
christelijke wereldbeschouwing. Het geloof aan het bestaan 
van een persoonlijk, wijs en heilig God sluit tal van su- 
pranatureele elementen in zich. Ook al neemt men nog 
geen enkel wonder aan in engeren zin, het gansche heelal 
rust dan toch reeds op een bovennatuurlijken grondslag. Op 
theïstisch standpunt kan er zelfs geen bezwaar meer worden 
ingebracht tegen eene bijzondere openbaring. Theïsme en 
openbaring zijn ten nauwste met elkander verbonden, en 
gaan ia het Christendom hand aan hand. Daarom hangt er 
van het theïstisch Godsbegrip zoo veel af. De Schrijver 
tracht deze Godsidee daarom eerst te handhaven tegenover 
het Agnosticisme, dat of tot volslagen atheïsme moet voort- 
schrijden of in tegenspraak met zichzelf moet komen. Daarna 
gaat hij de bewijzen na, die voor het theïstisch Godsbegrip 
gewoonlijk worden aangevoerd. Prof. Orr hecht groote waarde 
aan deze bewijzen, tot zelfs aan het ontologische toe, maar 
hij brengt er meermalen eigenaardige wijzigingen in en draagt 
ze voor op eene zelfstandige manier. Hij betoogt Gods be- 
staan op grond van de wereld, die eene oorzaak onderstelt, 
maar vooral op grond van de redelijke en zedelijke orde, 
die er in de wereld bestaat. Die orde kan niet worden 
ontkend. Onze rede zelve eischt, dat er rede, logos, is in 



Digitized by 



Google 



149 



de dingen. De wetenschap is op deze groote onderstelling 
gebaseerd. En die rede in ons en buiten ons rust niet in 
eenig schepsel , maar is het logische prius van alle schepsel , 
en rust dus op eene absolute redO; die op haar beurt niet 
denkbaar is zonder een persoon, een Ik, in wien zij woont. 
En eyenzoo is het met de zedelijke wereldorde. Prof Orr 
neemt het standpunt in van het Rationeele Realisme, gelijk 
hij zelf het noemt; de physische, redelijke, zedelijke, reli- 
gieuse wereld — zij alle leiden op tot en postuleeren het 
bestaan van een persoonlijk, wijs en heilig. God. Nadat 
hij dan in de vierde lezing over den mensch en zijne schep- 
ping naar het beeld Gods heeft gehandeld en deze heeft 
gehandhaafd tegen het pantheïsme en materialisme, spreekt 
hij in de vijfde lezing over de zonde. Hij maakt hierbij op 
treffende wijze gebruik van de apologetische momenten, die 
er in de hedendaagsche wereldbeschouwing voor de christelijke 
opvatting der zonde étanwezig zijn. Immers, het oppervlakkig 
individualisme en optimisme eener vroegere eeuw schijnt op 
dit punt door de wetenschap van den nieuweren tijd geheel 
overwonnen te zijn. Het staat thans ook voor de wetenschap 
vast, dat het zedelijk kwaad algemeen is en van geslacht 
op geslacht overerft. De schrikkelijke werkelijkheid van het 
zedelijk kwaad kan niet worden geloochend, ook al verschilt 
de waardeering. En hierin staat het Christendom inderdaad 
weer alleen. Want de christelijke religie alleen erkent ten 
volle de eigenlijke natuur van de zonde; hier is ze niet eene 
noodzakelijke phase in de algemeene ontwikkeling, geen 
product der zinnelijkheid, maar iets dat niet behoorde te 
zijn, dat geen recht van bestaan heeft, en daarom alleen 
uit eene vrije wilsdaad kan worden verklaard. 

De zesde lezing handelt over de vleeschwording. Vroeger 
heeft de Schrijver ze historisch trachten aan te topnen, nu 
gaat hij na, hoe van den beginne af door de discipelen aan 
Jezus eene hoogere natuur is toegekend. Jezus is van den 
aanvang af gehouden voor een heilig en zondeloos mensch, 
voor den Messias der Joden, voor den Rechter van levenden 
en dooden, voor den Zone Gods in geheel eenigen, boven- 



Digitized by 



Google 



150 

nataurlijken zin. Dat zijn de feiten , die de Schrift ond 
biedt, niet alleen in het Evangelie van Johannes maar ook 
in de drie eerste Evangeliën en bij alle Apostelen. En deze 
feiten worden nu in geen enkele nieuwe Christologie ten 
volle verklaard, maar komen nog het best tot hun recht in 
de kerkelijke leer van de Vleeschwonling des Woords. Van 
dit centrale feit des Christendoms laat Prof. Orr nu in de 
volgende lezingen het licht vallen op de Triniteit, de ver- 
zoening en de bestemming der wereld. 

De triniteitsleer wordt opgebouwd op het feit der incar- 
natie^ op de uitspraken der H. Schrift, ook in het Oude 
Testament, en op verschillende speculatieve bewijzen, waar- 
aan Prof. Orr eene vrij groote kracht toekent. Hare waarde 
ligt vooral ook hierin, dat zij schepping en herschepping 
met elkander in verband stelt als deelen van één geheel. 
De Zoon van God is immers tegelijk eerstgeborene aller 
creaturen en eerstgeborene uit de dooden. Op uitnemende 
wijze wordt van dit gezichtspunt uit de vraag beantwoord 
naar de vleescfawording des Woords buiten de zonde. De 
fout bij de gewone oplossing dezer kwestie^ zoowel bij de 
bevestiging als bij de ontkenning der vraag, ligt hierin dat 
men bij Ctod twee plannen onderstelt. Ofschoon wij nu van 
menschelijk standpunt dikwerf dit onderscheid moeten maken, 
in wei^kelijkheid is Gods plan maar één. God heeft terstond 
bij de conceptie der wereldidee ook de zonde en de verlos- 
sing in haar opgenomen. Creation is built up on Bedemp- 
tipn Unes. 

De achtste lezing toont het verband aan tusschen de 
incarnatie en de verzoening. Het Christendom is de gods- 
dienst der verzoening. De H. Schrift verbindt onze zaligheid 
ten nauwste met den persoon en vooral met het lijden en 
sterven van Christus. De nieuwere voorstellingen nu, welke 
Schleiermacher, Kothe, Bitschl, Bushnell en anderen van de 
verzoening zich gevormd hebben , bevatten veel waars en veel 
goeds, maar laten dit element toch niet genoeg tot zijn 
recht komen. Zij trachten wel alle eene meer geestelijke 
opvatting van de verzoening te verkrijgen en brengen haar 



Digitized by 



Google 



151 



daartoe in inniger verband met de vleeschwording , en ook 
mét de wetten die er op andere terreinen heerschen; maar 
zij schieten te kort in waardeering van het lijden, en het 
sterven van Christus. Zij rekenen niet genoeg met de schuld 
der zonde en met de gerechtigheid Gods. Zij vergeten te 
veel, dat Christus intrad in onzen schuldigen toestand en 
de straf der zonde op zich nam. 

Eindelijk spreekt Prof. Orr in eene negende lezing nog 
over de bestemming van menschheid en wereld. Hij doet 
dat op zeer bescheidene wijze. De vraag naar het einde 
en het doel der wereld is algemeen. ledere godsdienst en 
elk wijsgeerig stelsel heeft zijne eschatologie. Ook het 
Christendom eindigt met eene leer over de laatste dingen. 
Maar het dualistisch eindresultaat, waarop de geschiedenis 
der wereld schijnt uit te loopen, is in vele opzichten onbe- 
vredigend. Vooral wanneer we bedenken, dat de Zoon van 
God zelf voor de redding der menschheid in 't vleesch is 
gekomen en geleden heeft, dan schijnt het hard, dat dit 
feit van ontzachlijke beteekenis aan een zoo klein gedeelte 
van het menschelijko geslacht ten goede komt. Aan de 
andere zijde wordt ook het universalisme, de conditioneele 
onsterfelijkheid, en de ^future probation" door tal van be- 
zwaren gedrukt, en ze zijn ook alle met de duidelijke uit- 
spraken der Schrift in strijd. Daarom past het ons, in 
deze zoo gewichtige zaak voorzichtig en bescheiden te ziji^. 
Het laatste woord is bij dit probleem nog niet gesproken. 
Ëene vaste theorie is er nog niet. De gegevens voor eene 
Yolledige solutie ontbreken ons. Alleen hebben wij het woord 
te behartigen: hoe zullen we ontvlieden, indien wij op zoo 
groote zaligheid geen acht nemen I 

Aan het slot belijdt Prof. Orr, dat hij zich ten volle 
bewust is van het gebrekkige van zijn arbeid; maar hij 
gevoelt toch ook behoefte, om uittespreken, dat hij door 
de studie van dit onderwerp versterkt is in zijn geloof aan 
de openbaring Gods, en bevestigd in de hope, dat de 
christelijke religie de aanvallen, waaraan zij thans van alle 
zijde blootstaat, glansrijk zal doorstaan. En wie dit werk 



Digitized by 



Google 



152 

emstig bestudeert, zal waarschiJDlijk eene dergelijke ervaring 
opdoen. De nieuwere wereld- en levensbeschouwing toch, 
met welk een gezag zij ook optrede, blijkt te meer onbe- 
vredigend, naarmate zij nauwkeuriger onderzocht en met 
de christelijke vergeleken wordt. Dat toont Prof. Orr in 
zijn boek duidelijk aan. Daarom danken wij hem voor 
zijn veelzins voortreffelijken arbeid. En daarom bevelen wij 
zijn werk ook hier te lande met warmte aan. 

Kampen. H. Bavinck. 



Digitized by 



Google 



Taria. 



(Brief aan Ds. N. N.) 

Arthur Sohopenhauer. De vier Hoeksteenen der wereld 
en haar Bouwmeester. 2 Deelen. 's Gravenhage. D. N. F. 
KieU. 1893. 

Darwin en Schopenhauer. Nataurkunde en Bovennataur- 
kunde door Dr. U. M. Duparc. Arnhem en Nijmegen. 
Gebr. E. & M. Cohen. 

Prof. Dr. Seved Bibbing. Met wie mag men trouwen? 
Leiden A. H. Adriani 



Gisbertus Voetius door A. C. Duker, Theol. Doet. Eerste 
Deel. Eerste Helft. Jeugd en Academiejaren, 1589 — 1611. 
Leiden, E. J. BrilL 1893. 

Ernst Wilhelm Hengstenberg. Sein Leben und Wirken 
nach gedruckten und ungedruckten duellen dargestelt von 
Johannes Bachmann, der Theologie Doctor und'ordentlichem 
Professor zu Bostock. Erster Band 1876. Zweiter Band 
1880. Dritter Band. Nach Prof. Dr. J. Bachmann's Tode 
dargestellt von Tb. Schmalenbach , Superintendent in Men- 
ninghüffen. 1892. Gütersloh. Druck und Verlag von C. 
Bertelsmann. 

Tempi pas?ati 1840 a 1858. Nouvelle édition, revue et 
considérablement augmentée (avec Ie portrait de Tauteur) par 
Ad. Schaeffer, Dr. en théologie et pasteur a Golmar. Lau- 
sanne, Paris. 1894. 



11 



Digitized by LjOOQ IC 



154 



De cbristeiyke Geloofsleer. Huidboek voor Midddbear 
Onderwas en eigen onderzoek door Dr. J. J. van Toorenen- 
beigen, Oud-Hoogleeraar. Tweede, herziene en vermeerderde 
uitgave. Culemborg. Blom en Olivierse. 1893. 

Het onderw\J8 in de Zedekunde van Prof. Abraham 
Kuenen door Dr. H. IJ. Groenewegen. Amsterdam. IJ. Bogge. 



De Bgbel voor kinderen door Dr. J. H. Gunning JHz. 
Leiden. A. W. Sgthoff. Afl. I. 

Leitfaden für den Beligioosunterricht in der Fortbildnng^- 
schule, zugleich ein Hilfsbuch fiir den Confirmandenunter- 
richt und die kirchlichen Katechismusunterredungen , auch 
für Leiter von Jünglingsvereinen. Auf Yeranlassung heraus- 
gegeben von Dr. Ernst Siedel, Pfarrer em. Zweite vermehrle 
Auflage. Dresden. Verlag von Justus Nenmann^s Buchhand- 
lung (L. Ungelenk). 1894. 

Onze plichten, door Dr. J. Th. de Visser, Amsterdam. 
D. B. Centen. 1898. 



Offener Brief an den hochwürdigsten Bischof von Trier, 
Herrn D. Korum, von Wiliibald Beyslag, Doktor und 
Professor der evang. Theologie. Allen wahrheilliebenden Ka- 
tholiken und Protestanten znr Prüfnng vorgelegt. Leipzig 
1893. Verlag der Buchhandlung des Evang. Bundes von 
Carl Braun. Preis 30 Pf. Zweites Tausend. 

Bescheid an den bischöflichen Seminar- professor in Trier, 
Herrn Dr. Einig, in Sachen meines offenen Briefes an 
Herrn Bischof Dr. Korum, von Wiliibald Beyslag, Doctor 
und Professor der evang. Theologie. Allen Wahrheitlieben- 
den Katholiken und Protestanten zur Prüfung vorgelegt. 
Leipzig 1893. Verlag der Buchhandlung^, des Ev. Bundes 
Ton Carl Braun. Preis 20 Pf. Erstes und Zweites Tausend. 



Gy vindt het prettig, amice, dat ik zoo nu en dan U op de 
hoogte breng van pas uitgekomen boeken. My is het altgd een 



Digitized by 



Google 



155 



^oot genoegen een kleinen dienst aan een vriend te bewijzen. En 
daar ik gemeenlijk boeken lees met een potlood in mijn hand — om 
aanteekeningen te maken: hier een vraagteeken, daar een uitroepings- 
teeken te zetten; nd eens in margine op te merken ,, zeer juist*', dén 
weer aan te merken „heelemaal mis^' — valt het mij niet zwaar aan 
uw verlangen te voldoen. Ditmaal vormen de titels der te bespreken 
boeken een heele lijst. Zooals gij ziet heb ik wat orde in de dingen 
gebracht en het gelijksoortige bij elkaêr geplaatst. Want „Varia'* 
beteekent wel „Allerlei". Maar „Varia'' staat niet gelijk met „Chaotica". 
Beginnen we dan met een paar uitgaven op het gebied der Wijs- 
begeerte. In de eerste plaats een woordje over ^.Arthur Schopen' 
hatier: de Fier Hoekateenen der Wereld,^\ Schopenhauer is eene 
belangwekkende figuur. Begroet hem als den apostel van het evan- 
gelie (?) der eeuwige doodstilte, of toon aan dat deze tragische man 
geen oog had voor het waarachtig Evangelie van onzen Heiland, die 
de weg, de waarheid en het leven is; roem de oorspronkelijkheid 
van dezen geest , de diepte van dit gemoed, of leg den nadruk op 
zijn gebrek aan methodische vorming, op de fouten van zijn charakter, 
op de inconsequenties in zijn leven — dit moet gy erkennen: Scho- 
penhauer is eene belangwekkende figuur. — De heer D. Kiehl — 
lees maar de „Inleiding tevens Voorrede" van de „Vier Hoekstee- 
nen" — is volbloed Schopenhaueriaan. Met warmen eerbied noemt 
hij den raadselachtigen man „den Meester". Van de wijsgeeren vinden 
genade in de oogeu des heeren Kiehl „de goddelijke Platoon" en de 
Ouden, die in de Vedahs spreken. Van de nieuweren waardeert hij 
Locke, meer nog Kant. Maar boven allen staat Schopenhauer, de 
eenige Schopenhauer. Dei^e is meer, is grooter dan Kant „is hem 
verre vooruit gestreefd en dat niet kwantitatief, maar kwalitatief" 
(p. XVI). Het loont de moeite, waarde vriend I die sterk gepeperde 
„Voorrede" te lezen. De Heer Kiehl heeft heel wat grieven tegen 
zijne mede-vaderlanders. Zoo puntig, zoo scherp; zoo grof, zoo lomp 
mogelijk brengt hij ze onder woorden, 't Is een gebijt en gehap van 
sta-vast. Zoo „de Meester" gewoon was te zingen, zoo tracht deze 
leerling hem na- te- piepen. En daar slaagt hij in. Wilt ge een 
proefje? Lees maar al aanstonds de eerste woorden: „Ofschoon naar 
mijne meening eene der hoofdredenen waarom Nederland in sommige 
voorname opzichten bij de toongevende volken , zelfs van klein zielental 
nog lang zal achterstaan, juist in zijne onuitroeibare inbeelding gelegen 
is dat het op intellektueel gebied onder de beschaafde natiën reeds 
eene zeer voorname en bijna niet te verbeteren plaats inneemt, zoo 

11* 



Digitized by 



Google 



166 

staat aan den anderen kant z^n intellektueel peil toch niet zóó laag 
dat het b. ?. nooit van Schopenhauer zou gehoord hebben , of, sooals 
het dit waarschynlgk lie?er zal willen uitgedmkt zien: „dat het 
Schopenhauer niet zou kennen/* Wij Nederlanders, het door alle 
Treemdelingen zoo eenparig bewonderde volkje, Schopenhauer niet 
kennen IIP' (bldz. IX). Toch acht de heer K. „ons volk, niet van 
nature, zooals b. v. ten gevolge van eene te rudimentaire inrichting 
zgner breinkronkels of dgl., voor onvatbaar of onbekwaam met 
Schopenhauer en zijne filozofij kennis te maken" (bldz. X). Ooze land- 
genooten „voor zoover slj geen socialisten zgn, zijn met hun lieve 
en prettige leventje tamelijk wel ingenomen" (bldz. XXV); „zij heb- 
ben een zoo gevoelig nationale-ydelheids-huidje" (bldz. XL) ; „zij plegen 
in zekere gevallen, onveranderlijk denzelfden gemeenen streek oit-te- 
halen*'. (bldz. XXXIX). Dergel^ke lompheden, vindt gij ook niet 
amice, had de heer K. — die blijkens de „Voorrede'' een ernstig 
man is — niet moeten schrijven. Het sarkasme is nu eenmaal geen 
paedugogiesch middel. Zulke ruwe hatelgkheden verzwakken den 
indruk van een streng, welgemeend woord, dat geïnspireerd werd 
door liefde tot ons volk. Tot nadenken roept wat de heer K. zegt 
over het ,,prozaisch, banaal, filistijnsch, kruyenierachtig liberalisme 
waaronder wQ sedert 1848 zuchten." En al stel ik geen het minste 
vertrouwen in het geneesmiddel tegen de kwaal door den schr^ver 
ons aanbevolen: aanwijzing van het euvel acht ik reeds veel. 

De stukken uit Scbopenbauer^s werken door den heer Kiehl ver- 
taald vormen saam — gij ziet het reeds aan de pagineering — vier 
bundeltjes. I. Bldz. 1—160; bldz. 161— »B2. II. Bldz. 1—196; 
bldz. 197 — 384. Bij deze opgave z^n ingesloten de belangrijke 
„Aanteekeningen" van den kundigen vertaler. De vertaling volgende 
z^n wij DU hier, d&n daar in Schopenhauer^s werken. Jammer; dat 
de heer K. ons niet geregeld zegt w^r het oorspronkelijke te vinden 
is. Het „Eerste Hoofdstuk'* van „Kapittel V' „Over den Dood en 
z^ne Betrekking tot de Onverdelgbaarheid van ons eigenlijke Wezen" 
staat in „Die Welt als Wille und Vorstellung" in den „Zweiter Band, 
welcher die Erganzungen zu den vier Büchern des ersten Bandes 
entbalt". Kap. 41 „Über den Tod und sein Verhaltnis zur Unzer- 
störbarkeit unseres Wesens an sich'* (S. 474—524) ^). Het daarop 
terstond volgend Kap. 42 „Leben der Gattung" (S. 524—531) staat 
in de hoUandsche vertaling, in het tweede deel bldz. 57 — 65: „Over 



1) Ik gebruik de editie Halle a. d. S. Otto Hendel. 



Digitized by 



Google 



157 

het le?en der Soort". Dan 7olg^ onmiddeliy k — in het oorspronkeiyk 
en in de vertaling — „Ef^lichkeit der Eigens chaften*^ en «fMetaphysik 
der Oeschlechtsliebe**. Alleen laat de Vertaler den „Anhang snm 
vorstehenden Kapittel", zonder 't ons te zeggen , ac hterwege. Na dat 
Kap. 44 plaatst de Vertaler Kap. 19: „Vom Primat des Willens 
im Selbstbcwusstsein". Hij vertaalt dit opschrift: „Over het Voor- 
beerschen van den Wil boven het Verstand in het Zelfbewustzijn" en 
laat den aanhef van het hoofdstak weg. N6g eens gaan w^ terng. 
„Kap. 17 : „Ueber das metaphysische Bedürfnis des Menschen" opent 
het vierde bundeltje. Vertaler volgt het origineel tot op de woorden: 
,,Also, wie oben gesagt das Böse, das Uebel und der Tod sind es 
welche das philosophiscbe Erstaunen qualifizieren und erhöhen, nicht 
bloss, dass die Welt vorhanrjen, sondem noch mehr, dass sie eine 
80 trübselige sei, ist das punctum pruriens der Metaphysik, das 
Problem, welcbes die Menscbheit in eine Unruhe versetzt, die sich 
weder durch Skepticismus noch durch Kriticismus beschwichtigen 
lasst" (II. S. 171). Terstond op die woorden volgt bij Schopen- 
bauer „Mit der Erklarung der Erscheinungen in der Welt finnen wir 
auch die Physik (im weitesten Sinne des Worts) beschaftigt^'. In de 
vertaling wordt echter eene ontwikkeling van twee bldz. ingeschoven, 
die weer van elders genomen is. (bldz. 212 — 214). De Vertaler maakt 
het ons op die manier niet gemakkelijk zijn werk met bet oorspron- 
kelijk te vergelijken. En dat willen wij toch méér dan eens. W\j 
lezen b. v. II, bldz. 2: „Het leven eens menschen met zijn oneindig 
getob, zorg en IQden is te beschouwen als de loutering en de para- 
fraze van het voortplantingsbedrijf.*' „Loutering en parafraze.'* Won- 
derlijke combinatie, vindt ge niet? In het oorspronkelijke staat: 
„Das Leben eines Menschen mit seiner endlosen Mühe, Not und 
Leiden ist anzusehen als die Erklarung und Paraphrase des Zeugungs- 
aktes'* (II. S. 586). Schopenhauer te vertalen is een zeer lastig werk. 
En het is lichter den heer Kiehl te kritizeeren dan 't hem te ver- 
beteren. Wat den stijl betreft lees ik liever de vertaling dan de 
oorspronkelijke Voorrede, 't Verdient geen aanbeveling dat de heer 
K. zoo kwistig is met vette letters. Dat geeft iets ordinairs aan zijn 
boek. — En vraagt ge ten slotte: „Wat zullen de fata van deze 
uitgave zijn?*' Mij dunkt, de beoefenaar van de Wijsbegeerte en van 
hare geschiedenis zal Schopenhauer in het Duitsch blgven lezen. Maar 
menige „leek" zal eens in de vertaling neuzen om te zien „wat die 
Schopenhauer toch eigenlek wilde." De diepzinnige grilligheden van 
dezen genialen titan zullen hem wellicht in den war brengen. Indien 



Digitized by 



Google 



158 



maar ieder lezer van „de Yier Hoeksteenea** déze waarheid helder 
▼oor den geest stond: „de Bouddha of de Christus, d^t is in dit 
tijdsgewricht de groote tweevraag«^ Verlossing van het bestaan óf 
verlossing van de zonde, die het bestaan bezoedelt en vergalt. £n . . . 
spreekt dan het zedelyk geweten zyn woord, krachtig en helder, din 
zal de keuze niet twijfelachtig zijn! — 

De brochure „Darwin en Schopenhauer. Natuurkunde en Boven- 
natuurkunde" zult gg , waarde vriend , wel niet met volkomen instem- 
ming maar toch met belangstelling lezen. De reeds bejaarde Schrij- 
ver wgst even (Inleiding, bldz. B — 11) op Darwin's beteekenis voor 
de geschiedenis der natuurwetenschap, en begroet in Schopenhauer 
den man „die betoogd heeft wat vijftig jaar later door Darwin werd 
geleerd." Als vurig vereerder van Schopenhauer doet Dr. Dnparc 
zich kennen in de volgende woorden: „Wij veroorloven ons niet 
Darwin te verdenken , dat hij , toegerust met den schat van Schopen- 
hauer*s wijsbegeerte, op het gebied der natuurkunde heeft gewoekerd. 
Wat echter wel geoorloofd zal zijn, is de verontwaardiging uit te 
drukken , dat vele geleerden een der grootste genieën , die Duitschland 
in deze eeuw heeft voortgebracht, wellicht den grootsten philosoof, 
die ooit heeft bestaan, 6ï met drie regels schrift poogden te ver- 
nietigen, óf hem, zonder de bron te noemen, de schoonste denk- 
beelden ontnamen, ten einde zich met die uitgeplukte vederen den 
hoed te tooien óf hem geheel ignoreerden en doodzwegen.*^ Tegenover 
de kleinzielige kritiek dezer détracteurs wgst Dr. Duparc op het feit 
dat niemand minder dan Goethe, dat Jean Paul, Schopenhauer reeds 
waardeerden ; op het feit dat in EngeUnd , in Duitschland , in Frank- 
rgk de beteekenis van zijn systeem meer en meer wordt erkend. Zeer 
juist zegt onze Schrijver: „Het empirisme van Darwin, Moleschot, 
Yogt, Pasteur, Hackel, Yirchow, Harting en anderen kan nimmer 
meer geven dan eene geschiedenis van opvolgende verschijnselen, 
dew^l het onmachtig is om daaruit het levensbeginsel af te leiden 
en van eene eerste oorzaak te spreken; nog meer het is eene fout 
van vele dezer groote mannen, die tevens tot groote dwalingen aan- 
leiding geeft, de moraal aan hunne theorieën vast te knoopen. Juist 
aan deze wonde plekken houdt alle ervaring op, en dan is het de 
philosophie, de wetenschap der wetenschappen, die gerechtigd is naar 
eene eerste oorzaak onderzoek te doen, die van het rijk der Ideeën 
haren weg midden door het empirisme vervolgt, totdat zij weder 
aan het onbekende van alle ervaring, aan haar eigen uitgangspunt 
is aangeland.'* Een man, die zóó schrijft, heeft terstond onze wel- 



Digitized by 



Google 



159 

willende en belangstellende aandacht. De Scylla Tan het enghartig 
empirisme, dat van geen speculatie wil booreb; de Charybdis ran 
eene hoogmoedige bespiegeling, die, niet steunend op empirische ge- 
gevens, in de lucht zweeft, worden beiden vermeden. ,«Le savoir 
humain'\ zegt Gkiy-Lussac ergens, „ressemble k une pyramide, dont 
Tobservation et Texpérience font la base et dont la métapltysique est 
Ie sommet.*' Volgends dat woord schrijft Dr. Duparc boven zijn 
flink opstel ,,Ervaring en Bovennatuurkunde.** In hoofdlijnen teekent 
hij eerst Darwin's ontwikkelings- en afstammingsleer. Hij besluit 
zeer terecht: „Het Darwinisme is niet in staat de vraag naar den 
eersten oorsprong van alle dingen met zekerheid te beantwoorden, 
want het behandelt een uitsluitend empirisch, geen metaphysisch 
vraagstuk. Het Darwinisme is daarom voor zich christelijk noch 
atheïstisch, materialistisch noch pantheïstisch — het is uitsluitend 
natuurwetenschappelijk. Maar indien zelfs de ontwikkeling van den 
mensch uit lagere diersoorten volkomen bewezen ware, zou dit nog 
niet strijden tegen het bestaan en de wysheid van een Schepper, die 
juist op deze w^ize den mensch heeft willen doen ontstaan. Integen- 
deel zou daardoor in zekere mate een empirisch- natuurwetenschappe- 
lijke grond ontstaan voor de hoop, dat, als de mensch zich allengs 
uit zoo lage vormen tot zulk eene hoogte had opgewerkt, hij ook 
geroepen is zich tot nog hoogere toestanden te verheffen. B\jgevolg 
belet niets om het Darwinisme met elke niet dogmatisch bevangen 
godsdienstbeschouwing te verbinden^* (bldz. 21). — In de tweede plaats 
resumeert S. de kenmerkende trekken van die „afzonderl^ke partij 
der Darwinistnn'* wier apostel Haeckel is (generatio spontanea). Hij 
toont duidelijk aan dat meer dan ééüo boute beweering van Haeckel 
niets dan hypothese, ja, niets dan dichting der phantasie is. „Wil 
Haeckel door de opsomming der verschillende soheppingssystemen 
aantooneu, dat wij ons hoe langer hoe meer in hypothesen zullen 
verliezen, dan heeft hij in zijn geleerd werk (Natürliche Schöpfungs- 
geschichto) dit doel volkomen bereikt.^' Na die woorden laat de 
geleerde S. de volgende, veel beslissende, hooren: „De natuur kan, 
naar mijne bescheiden meening, niet physisch verklaard worden** 
(bldz. 29). „Evenals met den menscbelijken stamboom, waarop men 
op het voetspoor van Darwin hoofdzakelijk het oog heeft gevestigd, 
gaat het ook met de overige stamboomen , zoodra men ze aan de 
hand der feiten kritisch toelicht. De meesten daarvan zijn even ge- 
brekkig, even mythisch, om zoo te zeggen, als de in de oudheid en 
in de middeleeuwen gezochte stamboomen der vorstelijke en adellijke 



Digitized by 



Google 



160 



gealachten , die nu eens tot den een of anderen held ymn den Trojaan- 
schen oorlog, dan eens tot een bybelschen aartsfader opgeteerd 
werden. . . . Nog veel minder is het bewijs geleverd en zal het ooit 
geleverd kunnen worden, dat de mensch in trapsgewgze ontwikkeling 
en vervorming in den strQd om het bestaan en in natuurl^ke teelt- 
keus op eenvoudig natuurlijke wijze van het Oerslijm afkomstig is** 
(bldz. 81, 82). Dr. D. handelt nu kortelings over de Monera en de 
rol door haar in Haeckel's constructie vervuld. De lotgevallen van 
den Bathybius Haeckelii worden vermeld. Het eindwoord zijner 
Odjssea luidt: „Dus was bewezen, dat de Bathybius slechts in de ver- 
beelding van Haeckel , Huxley en anderen bestond*' (bldz. 86). Trou- 
wens, beweert Haeckel, dat de nieuwere scheikundige en pbysiologi- 
sche ontdekkingen en waarnemingen zeer pleiten voor de mogelgkheid 
en zelfs voor de waarsch\jniykheid der oorspronkelgke en natuurl^ke 
(zelf)voortbrenging . • . slechts op tweederlei w^ze zou de juistheid 
van zijne descendentie-theorie bewezen kunnen worden , als het namelgk 
gelukt een homunculus in de retort of op andere scheikundig physi- 
sche w\jze in het leven te roepen of de natuurlgke ontwikkeling van 
een menschelQk embryo te beletten of het onder den diervorm in het 
leven te behouden , dien het op het oogenblik der stoornis zou hebben 
gehad. Tot zoolang zullen wg wachten er geloof aan te hechten. 
Dit zal echter wel nimmer geschieden. De natuur kunnen wQ het 
werk niet uit de handen nemen. ZQ doet alles doelmatiger dan w^**. 
(bldz. 47). „Bg al hure voortreffelijkheid**, concludeert onze boeiende 
Schrijver, ,,bl\jft de natuurwetenschap in zekeren zin gebrekkig en 
zgn haar in ruimte en t^d grenzen gesteld, zoodat nog veel buiten 
haar bereik ligt en dus onverklaarbaar voor haar blijtt. Tusschen 
het stoffelijke, zichtbare, reëele en het geestel^ke, onzichtbare, ideale, 
ligt eene klove, die z\j niet kan overbruggen of dempen^ (bldz. 52). 
De wereld kan noch op materieeley noch op zuiver spiritueele wQze 
worden verklaard, (bldz. 58). Tot eene monistische wereldverklaring 
komen wQ als wg geest en stof slechts als verschillende uitingen van 
het zijn of bestaan beschouwen, die elkander noodzakelijk aanvullen 
en zich tot elkander verhouden als kracht en stof, als wezen en ver- 
schijning, die dus wel is waar denkbeeldig verschillen, doch feitelijk 
één en onafscheidelijk zgn ... In de eenheid van den geest en de 
stof, van GK>d en de Natuur, ligt verder de verklaring der orde en 
harmonie van het heelal; op die eenheid berust de heerschappij van 
den geest over de stof en de uitwerking van deze heerschappij is de 
wereldorde.** (bldz. 55). Dr. Duparc huldigt dus wat ik, met zijn 



Digitized by 



Google 



161 

eigeu woorden noem, de „groote pantli^tische waereldbescbouwing^ 
(bids. 57). Verklaart hij ,,Zy is geenszins in strijd met de leerstellingen 
der geopenbaarde Gk>dsdienst, dewijl beiden de algemeene menschen- 
liefde als grondbeginsel der zedelijkheid tot fundament hebben'* (bldz. 
57), dan verhindert dankbaarheid voor het vele goede en gezond wijsgee- 
rige dat de geachte Schrijver ons bood , ons volstrekt niet te verklaren 
dat deze oppervlakkig gemoedelijke algemeenheid tegengesproken wordt 
door ieder d66r-denkend mensch. Met de proeven door Pasteur, 
Schwann, Unger genomen, bestrijdt Dr. D. de hypothese der gene- 
ratio spontanea, al erkent hij dat de infusoriën bij de vraag omtrent 
de generatio spontanea een geheel eigenaardige plaats innemen in 
zooverre als bij deze wezens nog geene kiemen zijn waargenomen, 
(bldz. 60). Nu komt h^j op Schopenhauer terug. Deze „neemt namelijk 
de theologie in de natuur, het theologisch moment bij de ontwik- 
keling, dat Haeckel steeds ontkent, onvoorwaardelijk asn. Zoo beaamt 
Schopenhauer volkomen de mogelijkheid der ontwikkeling van de 
organische vormen in het algemeen, doch hij bestrijdt de meening, 
dat men het ontstaan des levens over bet geheel langs mechanischen 
weg kan verklaren en ijvert t^en het loochenen van den metaphy- 
sischen oorsprong des levens. Achter de mechanische en atomistische 
natuurleer steekt nog iets anders dan stoot en terugstoot . . . Scho- 
penhauer heeft zijn punt van uitgang genomen in het metaphysische , 
in den eeuwigen, zich niet bewustzijnden wil, die voor al het ge- 
schapene wet is en dit in tegenstelling met den materialistischen 
wereldbeschouwer, die in de natuurwetten dezen wil niet erkent» 
manr daarin slechts eene redelooze noodzakelijkheid ziet en dienover- 
eenkomstig meent de wereld uit het doellooze spel van blinde krachten 
en onbezielde atomen te kunnen verklaren." Hoe die eeuwige, van 
zich zelf niet bewustzgnde wil in de natuur werkt wordt door Dr. D. 
verder ontwikkeld. — De degelijke, grondige, kalme en goed ge- 
schreven studie van Dr. D. zQ voor- en tegenstanders ter lezing 
aanbevolen. Gij erkent amice , dat ik in m^n brief geen ruimte heb 
voor discussie over allerlei discutabele punten. Op ééne enkele hoofd- 
saak vestig ik ten besluite uwe attentie. Wanneer deze overtuigde 
vereerder van Schopenhauer zijnen meester looft tegenover het mate- 
rialisme dat in de natuurwetten geen wil erkent, maar er slechts 
eene redelooze noodzakelijkheid in ziet, dan vragen wij toch: „wat 
is de eeuwige, van zich zelf niet bewuste wil in den grond anders 
dan redelooze noodzakelijkheid?" Schopenhauer staat veel dichter bij 
bet materialisme dan Dr. D. het ons voorstelt. T^enover het ma- 



Digitized by 



Google 



162 

terialisme staat principieel sterk wie, ter ferklaring van het heelal, 
niet een onbewusten wil stelt, maar den eeuwig bewusten wil: den 
levenden God. Dr. Duparc waardeert niet wat wg theologen hebben 
in onzen locus „de Deo Creatore". Vandaar dat hij van „eene wille- 
keurige scheppingsdaad'* spreekt (bldz. 14). Met deze karikatuur heeft 
de Dogmatiek echter niets uit te staan. — 

Van Darwin en Schopenhauer naar Dr. Seved Ribbing en zijne 
vraag: „Met wie mag men trouwen?** Welk een sprong roept gij 
uit. Ik spreek u niet tegen, amice, maar herinner U er aan dat wy 
op het gebied der w^sbegeerte blijven. Heeft de philosophie niet 
eene pars theoretica én eene pars practica? En kunt gij precies 
zeggen waar de grenslijn tusschen die twee valt? Die Prof. Bibbing 
dan is ten onzent geen vreemdeling meer. Zijn „Sexueele Hygiëne 
en eenige harer ethische consequenties*" werd door de pers zeer 
gunstig beoordeeld en in menigen kring met vriendelyke belangstel- 
ling ontfangen. Dat gelukkig lot wacht zeker ook bet gulden boekske 
waarover ik U thands een woord of wat schrijf. Bibbing leidt zijn 
onderwerp in door even de geschiedenis van het huwelijk in enkele 
hoofdlijnen te schetsen. Din spreekt hij over den leeftijd, vervol- 
gends over de verwantschap der partijen (endogamie, exogamie, con- 
sanguiniteit). De derde vraag, die beand woord wordt, is over ziekten 
bij de partijen zelf (tuberculose, neurasthenie, dipsomanie, venerische 
ziekten, haemopbilie). Van meer dan ééae zijde wordt de vraag 
bekeken „Is het huwelijk geoorloofd aan een gezond individu, dat 
uit een geslacht is voortgekomen met ziekelijken erfelijken aanleg?'* 
Zeer ernstig wordt op de wet der erfelgkheid gewezen. Wat de 
Schrijver zegt over het verband tusschen zedelijkheid en gezondheid 
is goud waard. Eindelijk wijst de hoogl. aan wie in concrete ge- 
vallen als consulteerend raadsman mag optreden. De geleerde Schrij- 
ver — zijn onderwerp volkomen meester — maakt weinig vertoon 
van geleerdheid. Maar zijne grondige wetenschap stelt hem in staat 
wijsheid te leeren. Ik hoop dat dit werkje in bezit kome van onder- 
wijzers, katecheten, predikanten en van alle huisraders. 



Beeds komen wij, amice, tot theologische werken. Beginnen we 
met de historischen. Zie hier al aanstonds eene monographie van 
beteekenis. Ik bedoel „Gisbertus Voetius" door A. C. Duker. Voet, 
die merkwaardige, die typische theoloog had ten onzent gdeeid. 



Digitized by 



Google 



163 

gedacht, gewerkt, gestreden, gepredikt, geleeraard, geschreTen -» 
beschreTen, naar verdienste beschreren, werd hij tot nog toe niet. 
Max Goebel en Glasias en van Oosterzee en wie al niet klaagden 
over die leemte. Dr. Duker klaagde er niet over voor zoover ik 
weet. Hij deed beter, £^j zette zijne even geoefende als stoere 
schouders onder het werk. Hij ging tot de bronnen, tot de eerste 
bronnen. Hij zocht en vond. H^ diepte op en bracht naar boven. 
Hij verzamelde en schikte. £u hij bewerkte reeds Voetius" jeugd en 
Academiejaren. Het eerste deel van het geheel ligt voor de helft 
nu voor ons. De uitgave is zoo eenvoudig en net als men verwacht 
van een boek bij E. J. Brill te Leiden verschenen. — Drie capita 
beslaan honderd- vier-en-twintig bladzijden. Twee-en- vijftig bladzijden 
geven ons kostelijke „Bijlagen." Voetius* afkomst en jeugd worden 
in het eerste Hoofdstuk beschreven (bldz. 1 — 33). Wat het tweede 
hoofdstuk bevat zegt de titel: „In het Staten-coUege. Propaedeutica^* 
(bldz. 31 — 74*X. Het derde hoofdstuk verhaalt van Voet's theologische 
Studiën en zijn vertrek uit Leiden (bldz. 75 — 124. — Geene bladzijde 
schier, of notae aan den voet zeggen ons hoe ijverig Dr. Duker bron- 
nenstudie maakte. Over het werk in zijn geheel kunnen w^ natuurlijk 
nog niet oordeelen. De eerstelingen doen echter een schoenen, over- 
vloedigen oogst hopen en verwachten. De compositie van dit eerste 
stuk doet bij mij een vrome wensch geboren worden. Indien Dr. Duker 
die noten achter den tekst had geplaatst zijn boek liet zich aangena- 
mer lezen. Indien hij in die notae al de excursen had opgenomen, die 
nu in den tekst staan — wy zouden onzen held beter v66r ons zien. 
Gisbertus Voetlus heet het boek. Gisbertus Yoetius en zijn tyd moest 
het heeten. Met warme belangstelling zie ik het vervolg te gemoet. — 
Over eene biographie in drie deelen, waarde Vriend, ga ik U 
thands spreken. Ernst Wilhelm Hengstenberg. Eerste deel 376 bldz.; 
tweede deel 431 bldz. en 60 bldz. „Beilagen*'; derde deel 600 bldz. 
Tel dat nu eens op! Somma 1367 bldz. Verbazend wat een biogra* 
phiel Gedrukte documenten en vooral manuscripta, door familie en 
vrienden van Hengstenberg hun verschaft, stelden de yverige schry- 
vers in staat dit „leven" tot in de kleinste détails uit te werken. 
Zoowel Bachmann als zijn continuator zijn warme vereerders van den 
berlijnschen hoogleeraar, op wien men vrij toepasse het hoUandsche 
„Wie kaatst moet den bal verwachten*', maar van wien ook geldt 
het duitsche: „Veel vijanden, veel eere.'* In wat geest dit werk 
geschreven is zijgen ons de volgende woorden van Bachmann: „Es 
liegt nicht allein etwas Tröütliches in der Wahmehmung, dass je 



Digitized by 



Google 



164 



naber wir eingebn und je genauer wir eiuebn, nm so Tid anden die 
Wirklicbkeit una entg^enblickt , aU so manches Zerr- und Spottbild, 
das ein in Galle getaucbter Pinsel der Feinde gezeicbnot. Es li^ 
lagleicb auch etwas Versöbnlicbes in dem Eindruck dieser Person- 
licbkeit, und wir können uns der Hofhang nicbt Terscbliessen , dass 
auch mancber der erbittersten G^egner im principiellen Kampf, docb 
dem Manne, dem Christen, dem gewissenbaft treuen Knechte 
seines Herrn Anerkennung und Achtung nicht versagen wird, dessen 
BUd nun, naobdem der Staub des Scblacbtfeldes sicb langst gelegt 
bat, im treuen Spiegel der Gesebicbte uns entgegentritt. In diesem 
Sinn ist der Verfasser sicb bewusst, indem er im Folgenden eud 
Stück aus der Kriegsgescbicbte des Beiches Gottes zu schreiben 
untemimmt, doch zugleich an einem Werke des Friedens xu arbei- 
ten; nicbt im Interesse einei Fartei sondem im Dienste der Wabr- 
beit, nicbt zur Entzweiung sondem zur Versöbnung und damit zur 
Erbauung der Kirobe Jesu Christi". (S. VIII. IV). Het eerste boek 
loopt Tan Hengstenberg^s geboorte tot het einde zijner studiejaren 
te Bonn (1802—1823) (S. 8—109). Het tweede beschrijft de jaren 
1824 — 1826; eerst vinden wij onzen held te Bazel, dan zien wij 
hem te Berlijn optreden (S. 113 — 292). „Anmerkungen und Nacb- 
weise*' en „Beilagen^ besbian S. 293 — 846. Het derde boek omvat 
de jaren 1826 — 1829. Het handelt over H.'s persoonlijke en huiselyke 
omstandigheden en over de oprichting van de „Evangelische Kirchen- 
Zeitung'\ Een twintigtal bladzijden worden aan H.'s „Theologische 
Anschauung und Arbeit" gewijd (II. S. 8 — 173). Het „Viertcs 
Bucb'* brengt ons midden in de jaren van strijd. „Kampf g^n 
Bationalismus und Bevolution": de jaren 1830 — 1885 (II. S. 177 — 
431). Hier ontvalt de pen aan Bachmann's band en Scbmalenbach 
neemt haar op. Hij schrijft terecht: „Wenn aus einem Kreise 
Würtembergischer Theologen * der Wunsch ausgesprocben worden ist , 
dass nach den Hengstenbergschen Vorworten** (nl. in de Ev. K. Z.) 
die damaiige Zeit in theologischer and religiöser Beziehung dargestellt 
und ein gut Stück Kirchengescbichte vor die Augen gebracht worden 
möchte, so glaube ich, dass dieser Wunsch, welcher mir erst an 
Scbluese meiner Arbeit bekannt wurde, erfüllt ist.*' Inderdaad! Het 
vijfde en zesde boek (Zeit der Gabrung 1836^1847; Zeit der 
offenbar gewordenen Gegensatze. Beschleunigte Entwickelung (1848 — 
1869) zijn geheel chroniekmatig , chronologiescb ingericht. Boven de 
capita een jaartal van 1836 af, tot 1869. En niet één jaar ont- 
breekt in de jaartallenlijst. Na het te boek stellen van de geschiedenis 



Digitized by 



Google 



165 



is bet of de Sclury?er — eenigszins verbaasd o?er zyn eigen vrerk — • 
tot sich aelf zegt: Maar ik ben biograaf I £n om zyn litterariescb 
geweten gerost te stellen besluit h\i met de {§ „Charakteristik Heng- 
stenbergs — Beruf — Familie — Letzte Krankheit und Heimgang." Wie 
dit lijvige werk bezit en zoo nu en dan een flink stuk er van leest 
— het uno tenore te doorworstelen gaat niet aan — zal er veel, 
zeer veel uit leeren. De historicus , de kerkhistoricus in 't bizonder, 
vindt hier wat van zyoe gading is. Wie bepaald de geschiedenis der 
Theologie beoefent zal om de bekende werken van Schwarz, Dorner, 
Lichtenberger e. a. dit boek geenszins overbodig achten. Wij werden 
over H. en zgnen strijd, en zgue wijze van strijdvoeren meer dan 
eens ingelicht door tegenstanders — om nu niet te zeggen door 
vijanden. *t Is goed óók eens b\j U.'s leerlingen en vereerders om 
informatie te gaan. Dankbare piëteit bezielde déze biografen. Zg 
maken den indruk van eerlijk en oprecht te zijn in hun breed en 
breedsprakig boek. Want 1367 bhoizyden druks, naar aanleiding 
van ééa man, over veel en velerlei handelende, en in éen band ver- 
eenigd, met een titel er op, noemen wij een boek. Zóó worden er 
boeken gemaakt, amice, ook wel ten onzent, vooral in Duitschland. 
Hebt gij zulk eene rijke verzameling van wetenswaardigheden, be- 
ricbteu, informatiën, auecdota, beschouwingen etcetera bezichtigd dan 
wenscht gij dat er iemand kwam met plastiesch vermogen, met 
schoonheidszin ais van menigen Franschman om er een „boek'' van 
te maken. Want een boek is ook een kunststuk. — 

Een kunststukje geeft ons Dr. Ad. Schaeffer „Dr. en Théologie et 
pasteur a Colmar'\ Zijn „Tempi passati'' (1840 — 1858) is een frag- 
ment autobiographie in zeven keurige, fijne schetsjes. „1840. Un 
presbytère alsacien'* gunt ons een kijkje in het ouderlijk huis van den 
beminneiyken , humoristischen schrijver. Hoe dankbaar spreekt h\j 
over zijne kinderjaren, met hunne vreugd, met hun verdriet, met 
hunne spelen en prettige jongensstreken , met hunne illusiën en ver- 
wachtingen, met hun ernst en luim en eerste liefde! Ziehier, amice, 
een staaltje van Schaeffer's verhaaltrant. Gy zult er schik in hebben , 
in dat doorzichtige, eenvoudige Fransch. „C'est ainsi que les souvenirs 
se levèrent en foule au-dedans de moi, pendant cette bien-heureuse 
journeé, que je suis loin de regretter; quelques-uns d'entr'eux me rem- 
plirent de tristresse, d*autres, plus nombreuz, de joie. A revoir les 
lieux oü l'on a passé son enfance : ne croit-on pas revivre une partie, 
la plus belle, de sa vie? Q.u'a la joie se mêle un peu de mélancolie, 
cela va de soi; mais la mékncolie uVt-elle pas aussi son charme? 



Digitized by 



Google 



166 

Je repris lentement Ie chemin qui mène a Trucbtersheim. A la 
sortie du village , je rencontrai une vieilie paysanne , figoureuse encore , 
mais Ie front ridë, nn mentoii a deux étages se déversant sur sa 
poitrine, cMtait Anne-Marie. Je crois qu*elle ne me reconnut point 
et moi, tout k mes pensees, je ne me fis pas connaitre. C'était 
la la fffaiche enfant, douce et mutine a la fois qui, la première, 
avait remué mon coeur! Ce que c'est que de nousl 

Adieu, cher presbytère. Adieu bonnes gens dont j'ai parlagé les 
joies champêtres. Adieu , clocher que je ne re?errai jamais. Adieu , 
petite patrie restreinte oü j'ai connu les plus pures émotions de ma ?ie. 
Ahl qu'il est bon de croire en une patrie eélesto, oü il y aura des 
rassasiements de joie sans mélange, qui dureront ^ jamais 1 (p. 77, 78). 

Van 1841 — 1844 was onze autobiograaf leerling Tan het protes- 
tantsche gymnasium te Straatsburg. Dankbaar en geestig toekent 
hij ons de docenten aan die inrichting indertgd werkzaam. Naar 
aanleiding van den omgang der jongelui met elkander geeft hy 
treffende zielkundige en opvoedkundige wenken. Fijn en puntig me- 
diteert hy over boeken, grooten en kleinen. ,,yoyez ces 23 volumes 
in folio, du Saint Thomas d*Aquin! Eh bien, pour connaitre la 
substance du Christianisme , ce n*est pas eux qu'il vous faudra étudier, 
mais un petit livre que vous trouverez dans la salie voisine et qui 
s'intitule modestement .... Flmitation de Jésus Christ." — Vijf 
jaren werden vervolgends aan de theologische studiën gewijd. „1844! 
k 1849. Au Séminaire protestant et a la Faculté de théologie.** Blijde 
en weemoedige gedachten leven in Dr. Schaeffer als dat verleden , 
door herinnering weer v66r hem staat. „£u passant en revue les 
noms de ceux que j*ai connus a la Faculté et au Sémiuaire protes- 
tant, combien j'en trouve qui me font saigner Ie coeur! La moitié 
de ceux qui ont été mes compagnons d*étude, ne sont plus de ce 
monde! Fauchés a la flour de Vkge, ils ont, depuis longtemps, 
pénétré dans eet au-dela de la tombe, dont nos professeurs essayaient, 
d'une main mal assurée, de soulever Ie voile. Et moi, qui était 
d*une santé delicate, je vis, je travaille encore, j'attends que mon tour 
vienne d^aller au-devant de mon juge .... Que les voies de Dieu 
sont mystérieusesl et quel sentiment poignant de tristesse nous 
envahit quand, faisant revivre un long passé, évoquant Ie souvenir 
de ceux qui nous ont précédés dans 1'éternité, nous sentons Ie sol 
ohanceler sous nos pas, nous entendons une voix qui nous crie que 
toute chair est comme Therbe et toute la gloire de Thomme comme 
la fleur de Fherbe" (p. 133, 134). 



Digitized by 



Google 



167 

Dit boofdstuk bevat methodologiscbe wenken en opmerkingen waar 
ieder leeraar en student zijn voordeel meê doe ! „ J*ai ouï dire mainte 
fois qa'il ne faut pas, sans y être porté tout particulièrement « se 
vouer a la carrière pastorale. Cela n'est vrai qu'en un eens. Com- 
ment voulez-vous qu*un jeune étudiant se sente une vocation parti- 
culiere, irrésistible, pour des études dont il ne connait que vague- 
ment les difficultésP II croit avoir la foi; mais a-t-il, au même degré, 
l'indépendance d*esprit sans laquelle des études sérieuses sont impos- 
siblesP Ne suffit il pas — pour ce qui est de la théologie — qu'il 
ait a un baut degré Ie gout des cboses religieuses, mieax encore: 
Famour des pensees élevées?'* (p. 134, 135). Schaeffer studeerde 
onder de boogl. Fritz, Eeuss, Bruch, Jung, Scbmidt, Cunitz en 
Bichard. „Que l*on ne s'étonne pas que bon nombre de leurs élèves 
qui, plus tard, jetèrent Ie froc aux orties, soient arrivés a se faire 
an grand nom dans Ie monde des lettres ou soient devenus des 
publicistes bors Hgne: ainsi Nefftzer, Colani, Scberer et, parmi les 
vivants , Alfred Mareband , rédacteur au joumal Ie Temps/. (p. 146). 
Ik kan U niet alle cbarakteristieken die Schaeffer van zijne leermeesters 
geeA mededeelen. Wat bij echter van £d. Reuss zegt wil ik niet 
laten liggen. „D'apparence chétive, son corps servait d'enveloppe a 
un esprit d'une trempe supérieure. On peut dire qu'il eut la passion 
de la théologie. Son grand mérite, ce me semble, fut de comprendre 
que les livres bibliques eux aussi fournissent les éléments d^une bistoire 
des dogmes. A coup sür, il fut Ie plus suggestif de nos professeurs.** 
(p. 1488, 149). Alleronderhoudenst spreekt de Schrijver over de 
studenten, over het stud en ten-leven , over zijne Toetreizen, over zijn 
eerste optreden voor de gemeente, over zijn promotie en zijne „These": 
„Duplessis — Mornay, considéré comme apologiste. These présentée 
a la Faculté de théologie de Strasbourg, pour obtenir Ie grade de 
bacbelier en théologie." — Het vierde hoofdstuk verplaatst ons te 
Geoève (1849 — 1850) waar Schaeffer den welsprekenden Mounier 
bewonderde en de lessen volgde van Cblltel, Chenevière, Cellérier, 
Diodati, Ernest Naville en Scberer. „J*assistai a la cérémonie de 
fin d'année a la Faculté libre, appelée TOratoire. On compara 
Scberer fort babilement a Socin , a Servet , aux Libertins . . . Scberer 
présent lui aussi, se contenta de sourire discrètement. . . . Peus 
Pavantage de Ie voir chez lui presquc tous les quiuze jours. Et 
sortout j*ai garde Ie souvenir d'une promenade que je fis aveo lui, 
au ment Salève . . . Sans entrer dans Ie fond du debat théologique 
aaquel son nom demeurera attaché — ce n^est pas Ie lieu dans un 



Digitized by 



Google 



168 

livre non théologique — je dirai que j'appris ^ connattre en loi un 
homme des plus doox, on vigooreux logicien, nn profond pansenr. 
Je sois convainca que, en dépit d'affirmations inqoiétantes qn'il lui 
arri?a de laisser échapper, plus tard, au fort de la lutte, il con- 
serva, jusqu'cl la fin de ses jours, eet amour pour ia personne du 
Christ dont il paria k Genèye, en 1850, avec un accent d'une 
émotiou si communicative*' (p. 206, 206). Archinard, Lefort, 
Boehrich, graaf de Ghisparin, Bungener .... ziedaar sooyeel mannen 
van beteekenis met wie Schaeffer ons in aanraking brengt , terwijl h^ 
ons Genè?e „au point de vue religieux^', zoowel als de natuur die de 
stad omgeeft, juist afschildert. De jaren 1858 — 1855 bracht Schaeffer 
in Duitschland en te Straatsburg door. Hg bezocht Bonn, Heidel- 
berg, Berlijn, Halle, Jena, Tubingen, Marburg, Giessen. Hij maakte 
kennis met Bitschl en Ullmann , met Rothe en Tholuck en met zooveel 
andere illustraties van Duitschlands Godgeleerdheid en Wijsbegeerte, 
„line femme encore dont je fis la connaissance il Berlin, mérite one 
breve mention, une vieille fiUe, aussi spirituelle et bonne que lalde, 
auprès de la quelle je me rencontrai avec uu ancien condisciple, 
aujourd'hui pasteur ^ Strasbourg, et avec M. Fontanès, Tëloquent 
pasteur du Havre, savoir 1'excellente soeur du professeur Néander 
qui venait de décëder . . . EUe parlalt théologie, comme si elle n'eüt 
fait que cela sa longue vie durant , alors qu'elle Tavait consacrée tout 
ontière a veilier sur la santé de son frère, Ie célèbre historiën de 
rSglise". (p, 236). In 1853 verdedigde Schaeffer eene latgnsche 
thesis „Observationes ad ministerii ecclesiastici notionem rectius con- 
stltuendam^' en was nu Licentiaat in de Godgeleerdheid. Kort daarop 
vertrok hy naar Parijs (Chap. YI). Dr. Schaeffer reisde naar Frank- 
rijk's hoofdstad over de Furcka, Venetië, Milaan, Bordeaux I G\i 
ziet dat was nu niet precies linea recta I „C'était fort séduisant. . . . 
mais non moins cher*'. Boeiend vertelt Schaeffer over Pargs, waar 
hij aan de Sorbonne o. a. Saint- Mare Girardiu hoorde en Yillemaia, 
Guizot, Mignet, Athanase Coquerel (père et fils), Martin Paschoud, 
Ernest Renan (d'une laideur repoussante , mais d'un charme insinuant , 
Ie plus séduisant causeur que j'aie jamais reucontré), Ad. Monod, 
de Pressensé, Vemy, meer dan eens in vriendschappel^kcn kring 
ontmoette. Wél toegerust door studie, door verkeer met menschen, 
met wie het de moeite waard is om te gaan , aanvaardde Schaeffer 
de praktijk als aalmoezenier van het centrale huis van arrest te 
Haguenau (1855 — 1858). Eene ryke pastorale ervaring maakte hij 
hier in de gevangenis. Daar buiten had hg tegen de roomsche on- 



Digitized by 



Google 



169 



verdnagsaamheid zwaar te kampen. Zeer ernstige bescbonwingen 
OYex den tegenwooidigen toestand der menschheid bevatten de laatste 
Uadzyden. Beperkte ruimte gedoogt niet dat ik et iets ?an mede- 
dede. Ik troost m^, waarde vriend, bg de gedaobte dat dit boskje 
in Holland gekocht en gelezen zsi worden. Gy, die goede boeken 
waardeert, gg bestelt 't zeker stante pede. Wat ziet die uitgave er 
vrienddijk uiti Gk>ed papier. Flinke letter. Boyale margo — die 
firansche uitgevers weten wat een goed boek toekomt. Een keurig 
uitgevoerd portret van den scbr^ver is ons welkom. Men heeft den 
man, die zulk een werkje de waereld instuurde, lief. 't Is een 
leerr^k , boeiend , pakkend , stichtel^k — dus niet femelig of zeurig 
— boek. Ik liet het aan enkele vrienden lezen. „Zie**, zei een hunner, 
onze Ch. d. 1. S., „in de dagen van „Unnatur*' waar wQ in leven doet 
zulk een rein, natuurlijk en gezond werk U goed!** In de kldnste 
studenten-bibliotheek moest men „Tempi Passati** vinden. De Sohrig- 
ver is als methodoloog en als reisgezel onbetaalbaar. Waarde Dr. 
Schaeffer, uit deze lage landen aan de zee, groet ik U zeer hartelgkl 



Slechts op een tweetal systematische werken heb ik U ditmaal te 
w^zen, *t een aan de Dogmatiek, *t ander aan de Ethiek gew^d. G^ 
kent natuurlijk reeds sinds jaren van Toorenenbergen*s „Christelyke 
geloofsleer'*, 't Is een handboek voor middelbaar onderwas. *t Is hét 
handboek voor d^t onderwijs, het beste dat ik onder de Nederland- 
schen ken. Het ligt thands in de tweede uitgave v66r mQ. De 
hooggeleerde Schrijver noemt deze editie „herzien en vermeerderd.'* 
liaar heeft hij volkomen recht toe. De Schets van de geschiedenis 
der Geloofsleer b. v. werd uitgebreid. Meer dan één kostelijk citaat 
werd hier en daar opgenomen. De titel van { 12 „De Val" werd 
verbeterd in „De Yal en zijne gevolgen." In § 16 werd de goede 
vertaling van Gen. 49 : 10 opgenomen. Het verkeerde citaat Jez. 
33 : 13, 16 voor Jez. 33 : 15, 16 bleef staan. Het slot van die 
{ werd uitgebreid en gerevideerd, evenals dat van § 19. — 

B^ zijn leven ging Prof. Kuenen er niet toe over zijne Ethiek 
uit-te-geven. Voor het boekje „Het onderwas in de Zedekunde** is 
niet de gevierde doode, maar is Dr. H. IJ. Groenewegen aanspra- 
kelijk. Laatstgenoemde consulteerde zijne eigene dictaten , verrijkte ze 
met veel, toetste ze aan al, wat andere studenten noteerden. G^ 
vraagt, amice, kre^ deze editor geene inzage in de college-heften van 

11 



Digitized by 



Google 



119 

eQü beroemden leermeester? Maar met die vraag moet gQ seer Toor- 
dchtig zyn. Zg ligt op de greosl^n tasscheQ bescheideiibeid en on* 
bescheidenheid. Mét angstige zorgvuldigheid trachtte Dr. Groene- 
wegen te waken dat niets geschreyen werd dan wat ook is gespro- 
ken. „Natuurlek'', zegt hg, „ia de yorm van mg, al heb ik mij 
vaak by Prof. Knenen's woordkeus aangestoten. Volledigheid was 
onbereikbaar. Geheel syn historiesch onderwgs op dit gebied moest 
weggelaten. Zgne hoofdgedachten en beginselen, zijn oordeel in 
voorname vragen, zijn inzicht in belangrijke problemen, de geest en 
strekking van zgn denken deel ik mede, en dat alles in den samen- 
hang waarin hg zelf het heeft gegeven. Maar sgne uitvoerige argu- 
mentatiën worden evenals vele beschouwingen en tal van kritieken 
hier slechts kortelgk geresumeerd, (bldz. VI, VIT). Zeer keurig en 
plastiesch schetst Dr. Groenewegen in I „Kuenen's onderwijs" — 
„Kuenen als onderwgzer*' zou dit hoofdstuk óók wel kunnen betiteld 
worden. De quintessence van dat onderwijs wordt nu medegedeeld 
onder de vol$2;ende hoofden: „Methodologische en antbropologische 
voorbereiding" (II); Oorsprong en ontwikkeling van het zedrtlijk 
leven in den mensch en in het menscbdom (III); de hedendaagsche 
opvatting van het zed. lijk leven (IV); het zedelgk ideaal (V); 
plichtenleer (VI); leer der deugd (VII); vergelijking met de zede- 
leer van Jezus (VIII); Besluit. — Dr. Groenewegen heeft zich als 
referent bekwaamlgk van zgn taak gekweten. De rijke stof wordt in 
dit compendium beheerscht en toch niet bekneld. De gemeenlgk 
korte zinsneden bevorderen helderheid en duidelgkheid. Wie later 
over Kuenen als ethicus handelt en zijne beteekenis in de geschiedenis 
van dit leervak wil waardeeren — ook hier blgkt de leidsche hoog- 
leeraar een man van beteekenis — Kuenen was Kuenen I — zal Dr. 
Groenewegen's verslag ter hand nemen. 



Mijn brief, waarde Vriend, wordt wel wat lang. Toch moet 
gg nog mg hooren over eenige werken tot de Theologia Practica 
behoorende, want de litteratuur van Katechetiek en Polemiek is 
met een paar niet onbeduidende werkjes verrgkt. Daar komt eerst 
Dr. J. H. Gunning JHzn. en legt ons vóór zgnen Bijbel voor kin- 
deren. Afl. I. Een Bijbel voor kinderen te geven vind ik een 
moeielgk, een veel eischend, een zeer gevaarlgk werk. De omslag 
van dezen „Bgbel^' vertoont een lieve, uitstekend geslaagde groep: een 



Digitized by 



Google 



171 

oostenehe moeder leest haar zoontje Tan een perkamenten rolle ?oor, 
en grootmoeder zit er naast. De kleuren helder, niet schreeuwend, 
z^n toch te bont voor een ,,Byber'. De titdplaat biedt een beeld 
Tan den Heihind met Matth. XI : 28 als onderschrift. De uitdrukking 
van *s Heeren gehat .... zie zelf maar gqede Triend I . . . neen d&t 
is het niet. In z^n „Woord Tooraf** zegt Dr. Gunning: „Het 
groote belangstelling zie ik dezen Einderbybel de pers verlaten.'' Nu 
— d&t verbaast mQ niet. Ik las deze eerste aflevering. Ën nog 
iets anders dan alleen teleurstelling was mijn deel. Dr. Gunning 
weet over het geheel den juisten toon aan te shan. De „Inleiding** 
vooral is gelukkig. De hoofdzaken worden er kort en klaar in be* 
handeld. Acbtereenvolgeuds wordt nu verteld van „de Schepping van 
Hemel en Aarde'*, van „het Paradys", van „Kun en Abel'*, van „de 
Zondvloed", van „koachs Nakomelingen". Ziehier een staaltje van 
Gunning's verhaaltrant: „Nu, Adam, wilde dit gebod gaarne eer- 
biedigen. H^ was verzekerd dat God er iets goeds mede voorhad, 
en daarom liet hy den verboden boom dan ook altoos stil en onaan- 
geroerd op zijne plaats. Wat moet dat een heerlijk leven voor hem 
geweest z^n in dien prachtigen hof, in de schoonste natuur, die zich 
denken laat, in vrede met de gansche dierenwereld — want zelfs de 
leeuw en de tijger deden toen geen kwaad — en in vrede met z^n 
God" (p. 15). Dat laatste „zelfs de leeuw en de tijger deden toen 
geen kwaad" is uitstekend geslaagd. Dat is echt uit het hart en de 
verbeelding van het kind tot het hart en tot de jonge verbeelding 
gesproken. En ook met wat voorafgaat hebt g\j vrede, mits de oude 
klassiek-eenvoudige bijbeltekst U niet voor den geest komt. O, dat 
klassiek-epische van het genesiaansche verhaal bet Terrukt met bl^vende 
bekoring oud en jongl Niet gelukkig vind ik Dr. Gunning wanneer 
hg de slang het volgend gesprek met Eva hiat voeren: ,.Zeg eens, 
hebt gij wel goed gehoord wat God u verboden heeft?" „Welzeker", 
antwoordt Eva, „ik weet het heel zeker; van alle boomen mogen wg 
eten, alleen niet van dien boom dd£r , waar gij thans in zit" (p. 17). 
Lees nu, amice, Gen. 3 : 1 — 3 . • . met een och, och! 1^ gij Gun- 
ning's „Bijbel voor kinderen" ter zijde. „De Bgbel voor kinderen" 
heet deze uitgave. Ware „Bijbelsche verhalen aan kinderen verteld" 
niet beter titel? Wanneer het werk compleet zal zijn, schrijf ik U 
er nog eens van. — 

Den Schrijver van het verdienstelijk werk „Leit&den fiir den Be- 
ligionsunterrlcht" ontbreekt het niet aan humor. Hij gaf bij den 
eersten druk (Januari 1898) eene Voorrede „welche gelisen sein will". 

12* 



Digitized by 



Google 



172 



Hy Tflrklaarde toen terecht dat sgn boek een baanbreker was. „Für 
deu Beligionsaoterricht in der Fortbildongsschnle giebt es noch niohts 
Aehnliches.** Dat het werk aan eene behoefte beandwoordt en er 
aan voldoet blQkt uit het feit dat reeds in Augustus 1893 eene tweede 
uitgare bezorgd moest worden. Zulk eene „Fortbildungsschnle^' in 
Buitschland is eene inrichting die én aan onse Hoogerburgerscholen 
én aan onze Ambachtscholen doet denken. Aan xulk eene instelling 
Toor onderwys en praktische vorming is Dr. Siedel „Lehrer der 
christlichea Lebensphilosophie" (Einleitung). Het schema van dit 
uitmuntend werk is op een driejarigen cursus aangelegd. Om U een 
idee te geven van deze „Leitfaden" weet ik niet beter te doen dan 
U de Inhoudsopgave mede te deden. In het eerste leerjaar worden 
achtereenvolgens besproken „Fortbildung. Der Beruf. Freundschafi. 
Die Freuden des Jünglingsalters. Gefahren des Jünglingsalters. Das 
YaterUnd. Der Soldatenstand. Das Wandem in die Fremde.*' — 
Tweede leerjaar: „Der Jüngling als Glied seiner Kirche — am 
Sonntage- am Taufsteine — in der Beichte — als Gast am Tische 
Gottes- im Gebetskammerlein — auf dem Weg zum Leben — am 
Grabe und im Sarge". Het derde leerjaar is in tweeën verdeeld. 
Gedurende het eerste Semester wordt over den Bybel en z^ne ge- 
schiedenis gehandeld. „Die Entstehung des A. T. — des N. T. — 
Die alten Uebersetzungen der Bibel. — Die alten Handschriften der 
BibeL Die Buchdruckerkunst. Luthers deutsche Bibel. Die Bibelge- 
sellschaften. Die Bibel auf der Anklagebank.*' Geurende het tweede 
Semester worden de leerlingen op de hoogte gebracht van de Sociaal- 
demokratie: „Geschichtliches von der Socialen Frage. Das Auftreten 
des vierten Standes. Was will die SocialdemokratieP Was hat die 
Socialdemokratie fiir eme Beligion und MondP Ist den gar nichts 
Gutes an der SocialdemokratieP Die Irrthümer der Socialdemokratie. 
Was ist zu thunP" — Het boek bevat niet minder dan 265 compres 
gedrukte paginaas. Ik heb het uno tenore gelezen, zóó boeiend is 
het, zóó onderhoudend, 't Is echt gemoedelijk en geestig. H Bevat 
schatkameren van levensw^sheid. Tal van verhalen en geschiedenissen 
illustreeren het onderwijs. Niet van die muffe, zenuwachtige ver- 
haaltjes, maar geschiedenissen die den stempel der waarheid aan het 
voorhoofd dragen. De Schrijver is lutherscb: echt, oud, evangeliesch- 
lutbersch. Indien hij het niet meer dan eens met nadruk verklaarde 
en bevestigde, wy zouden *t toch duidelijk voelen by m\t h^ leert 
aangaande de Sakramenten en den biecht. W\j hervormden, wy Cal- 
vinisten, wg dwalen in z^n oog op tal van punten. WQ z^n nu 



Digitized by 



Google 



173 



eenmaal niet ecbt, oud, evangeliesch-lathencb. Maar Siedel kan ons 
dragen en verdragen. Z^ne „béte noire*' is de Union. De „Unirte 
Kircbe'' — dat is nu beelemaal niets. En dan die Sectenf Die 
Methodisten! Die Flyjnontbisten I Zij maken onzen stoeren Intberaan 
kregel I Siedel is een man met een hart. Siedel is een charakter. 
Ik durf yrymoedig U en aUen amptsbroeders raden : koopt dit boek I 
Voor het onderwijs Tan uwe meer gevorderde leerlingen znlt gg er 
groot voordeel uit trekken. Dit boek behoort in de bibliotheek van 
alle Jongelingsvereenigingen. Ook waag ik het dit boek binnen 
drie, vier jaren tien i twaalf uitgaven te voorspellen. Het drage 
vele, overvloedige vmchten tot bevestiging en tot uitbreiding van 
het Oodsr^k! — 

Het doet Uw hollandsch hart, even als het mijne, recht goed dat 
ik na den uitstekenden arbeid van een Duitscher een niet minder 
uitmuntend boek van een Nederlander mag vermelden. „Onze plich- 
ten*' heet het. Dat woord „Plichten*' klinkt mij als muziek in het 
oor in een t^d die coquetteert met z\jne „rechten". Hooge ernst 
bestierde de wél- versneden pen — wij blijven de teekenachtige uit- 
drukking gebruiken al schrijven we niet meer met ganzen- vederen — 
van mijn waaiden amptgenoot en vriend Dr. de Visser. „De zucht 
om „veel te hebben*\ zegt hij, „neemt toe; de zucht om „veel te 
zgn'' neemt af. Daartegen dient te worden opgekomen. Het besef 
der persoonlijke roeping moet onder alle rangen en standen worden 
gesterkt. Daartoe schreef ik dit boekje. Het ga zijn weg en zal zijn 
doel hebben bereikt, als de lezer beter dan te voren verstaat dat 
„plichten** en „rechten** moeten samengaan'*. (Voorrede). De bekwame 
schrijver geeft ons geen dor handboekje voor plichtenleer. Evenmin 
houdt hij diepzinnige beschouwingen over het verband tusschen deugd 
en plicht. Hij praat met ons op eenvoudige, grondige, boeiende, 
zeer beschaafde, echt praktische wgze over onze plichten. Hij doet 
*t in een taal keurig en kleurig en krachtig. Hij groepeert zQue 
stoffe zoo natuurlijk mogelijk en bespreekt onze plichten in verband 
met onzen persoon, met het huisgezin, met de maatschappy, met 
den Stiat. Volledigheid beoogt hij niet.. Hy doet eene keuze. Hy 
is gelukkig in zijne bloemlezing. Eerst spreekt hij over: „matigheid, 
reinheid, nederigheid, tevredenheid, vlyt.*' Din over: „onderlinge 
gehechtheid, handhaving van het gezag, opvoeding tot zelfstandig- 
heid, huiselijkheid.'* Vervolgens over „liefde tot elkander, eerlijkheid, 
vertrouwen, hulpvaardigheid." Ten vierde over „belangstelling in het 
openbare leven, vaderlandsliefde, trouw aan Oranje.** Een hoofdstuk 



Digitized by 



Google 



174 

orer „Godsvraohf* besluit en bekroont het gebed. Zfd ik citaten 
geven? Toch niet! Als ik dit roemde, zou ik ook dat moeten 
prezen. Als ik dezen paerel toonde, zou het mQ spyten dat ik genen 
liet liggen. Alles schier is hier even schoon en goed en degelyk. 
Een gezonde, flinke, nederige toch krachtige en fieie geest doorademt 
deze kostelijke bhidzijden. Dr. de Visser, als theoloog, is Oad-Testa- 
menticns in de eerste plaats. In „Onze plichten*' levert hy, zonder 
het te beoogen , het bewijs dat h\j geen vreemdeling is op het gebied 
van psychologie en ethiek. Z^n smaakvol boek verdient eene eere- 
plaats naast Ritter*s paedagogische en ethische fragmenten. Onwille- 
kenrig komt gij er toe beide auteurs met elkander te vergelijken. 
Bitter is meer „gesoigneerd**; de Visser is natuurlijker. Bitter is „ge- 
distingueerder*'; de Visser is warmer. Bitter .... maar komt gij er 
onwillekeurig toe die twee onderling te vergelijken, gezond verstand 
en waardeering vermanen: vergelijk niet, geniet liever van beider 
werken. Dit durf ik voorspellen: evenals de schoone bundeltjes van 
Dr. Bitter zal dat van Dr. de Visser meer dan eens herdrukt worden. 
Of ik dan in het geheel niets, heelemaal niets aan te merken heb? 
Och, m^n goede vriend, gij weet ik behoor tot dat soort beoor- 
deelaars die liever loven dan laken. Lees ik een boek, gaven vrucht 
van geest en hart en toew^ding, dan houd ik niet van bedillen. 
„Kritiek is fouten aanwijzen*'. Met uw permissie I Kritiek is bewon- 
dering 1 Wat ? Zou ik mijne gemoedsstemming niet bederven — *t 
is heden toch al een dag van nevel en mistl — zou ik mijne ge- 
moedsstemming niet bederven, glad bederven, indien ik, jager van 
droeve figuur, er op uit was een paar bokken, hoogstens een paar 
onnozele geitenbokjes neer te schieten? Intusschen zegt misschien 
deze of gene „Neef Nurks": „ja maar een recensent moet toch iets 
aanmerking maken I'* Welnu, omdat Nurks in den grond toch een 
goedhartige kaerel is, twee aanmerkingen. Aanmerking N° één. De 
Visser gebruikt gedurig het woord „r^kaard*' voor „rijke** — bono 
sensu. Dat komt in goed Nederlandsch niet te pas. Dat zal de Visser 
in een tweeden druk verbeteren. Aanmerking N^ twéé. Het katste 
hoofdstuk „Godsvrucht** is mg te vaag, te algemeen, niet positief 
genoeg. Aanmerking N^ drie die geef ik U cadeau. Dank- 
bare ' waardeering heeft een afschuw van wat ons volk zoo geestig- 
scherp noemt, spijkers op hiag water zoeken. Op dit uitgenomen 
boek ruste Go^s r\jke zegen I 



Digitized by 



Google 



176 



Polemische geschriften te lezen trekt mg gewoonlyk niet aan. Maar 
het is een letterkandig genot kennis te maken met de waardig en 
vaardig geschreven brochures van den — nu een-en*zeventigjarigen Dr. 
Beyschlag. De geestige stijl, de jaiste wendingen van dezen polemist 
doen U onwillekenrig aan Lessing denken. Aan den ernst, hier in 
den humor sluimerenden , herkent g\) den evangelischen godgeleerde, 
wien het om de waarheid , niet om gelijk-hebben te doen is. Aanlei- 
ding tot het eerste vlugschrift waren de klachten van het presbyterie 
der evangelische gemeente te Trier t^en de jesuïten-streken (m boe- 
kentaal „treken'*) van den ultramontaanschen heer Bisschop Korum. 
Dr. Beyschlag, die vroeger in Trier zes jaren lang leefde en werkte, 
neemt het voor zijne broeders aldaar op. Wederom krijgen we een 
kijk op de nltramontaanschen proselyten-jacht (proces Stöcker). We- 
derom worden wij gewaarschuwd tegen het zoiit gefluit van den 
ultramontaanschen vogelaar. Wederom worden w^ met afschuw ver- 
vuld tegen de praktijken, slinksche zetten, halve en heele leugens 
der polemiek in dienst van het jesuitisme. Zeer belangrijk is het 
college in Theologia Biblica Novi Testamenti door den protestantschen 
hoogleeraar aan Dr. Korum en z\jn fidus Achates Dr. Einig gegeven. 
(iicjc^.ifa'ta ; Upsvg, 7rp€a'(3vTefiog , im^KOTroq. Matth. 16 : 18). Mochten 
de beeren er van profiteeren! Want gerust: ze zgn erg zwak in dat 
gewichtige leervak. Dat men met citaten uit de patristieke literatuur 
goochelen kan, bl^kt uit wat Dr. Einig tegen Prof. Beyschlag inbracht. 
En dat die goocheltoeren door rustige kritiek verklaard worden, bl^kt 
uit B*8 tweede vlugschrift. Dat deze brochures — die van Beyschlag 
nl. — by duizenden verspreid, velen waarheid-lievenden roomschen 
de oogen openen 1 Dr. B. heelt de goede zaak van het protestantisme 
eeri^k en krachtig gediend. 

Hiermee neem ik voor dit maal, als verslag-gever, afscheid van 
U, waarde vriend, U wél hartelyk groetende. 

t. t. 
Amsterdam. 
Maart 1894. F. E. Daübanton. 



Digitized by 



Google 



INHOUD VAN TIJDSCHRIFTEN. 



R. H. Drgber, Mgn stuk oyer het „Wonder" (Geloof en Vrg- 
heid XXVni, 1). 

B. D. Eerdmans, De oorsprong yan de uitdrukking ,Zoon des 
Menschen" als Eyangelische Messiastitel (met een Nasclirift 
yan Dr. W. O. y. Manen) (Theol. Tijdschrift XXVIII, 2). 

W. Francken Azn., Oyer Boëthius en zijn geschrift „der Wgs- 
begeerte yertroosting" (Geloof en Vrgheid XXVIII, 1). 

B. Fruin, De wederopluiking yan het Katholicisme in Noord- 
Nederland omstreeks den aanyang der XYIIe eeuw (Gids, 
Februari). 

A. O. J. yan der Kemp , Bjjdrage tot de kennis yan het toezicht 
op kettersche leeringen der uit Frankrijk geyluchte predi- 
kanten, yolgens de Notulen der Geldersche Synoden yan 
1686—1700 (Archief yoor Nederlandsche Kerkgeschiedenis, 
IV, 3). 

L. Knappert, Vita S. Galli (Theol. Tijdschrift XXVIII, 2). 

O. KohlsQiidt, Aus dem Kirchlichen Leben Deutschlands im 
Jahre 1893 (Geloof en Vrijheid XXVIII, 1). 

G. H. Lamers, Nicolaas Lenau (Stemmen yoor Waarheid en 
Vrede, Februari). 

A. D. Loman, Een nieuwe ontdekkingstocht naar den oorsprong 
yan het Christendom (Gids, Maart). 

A. Loosjes, Uit de jeugd yan Abraham Kuenen (Stemmen yoor 
Waarheid en Vrede, Maart). 



Digitized by 



Google 



177 



W. Mallinckrodt, Oyer den Brief naar Bamabas genoemd (Geloof 
en Vrijheid XXVm, 1). 

E. Ngland, Het Parlement der Godsdiensten te Ohioago 1893 
(Stemmen voor Waarheid en Vrede, Maart). 

A.. Pijnacker Hordijk, Prof. Dr. J. H. Gunning (Stemmen voor 
Waarheid en Vrede, Maart). 

F. Pijper, Een overblgfsel van de godsoordeelen in Nederland 
(Archief voor Nederlandsche Kerkgeschiedenis IV). 

F. L. Rutgers, De Nederlandsche vertaling van Calvjjns ge- 
schriften tegen de Pseudo-Nicodemieten (Archief voor Neder- 
landsche Kerkgeschiedenis IV). 

J. J. van Toorenenbergen , De brievenschat der Nederl. Her- 
vormde gemeente te Londen (Archief voor Nederlandsche Kerk- 
geschiedenis IV). 



Mtenlandsohe Tjjdscliriften. 

J. Baobmdhn, Giebt es einen Epheser-Brief? [Einen Epheser- 

briof giebt es nicht, wol aber einen Brief iv ^ECpsiTcp] (Prot. 

Itirchztg 1894, 7, Sp. 158—159). 
lË. Bassermann, Das christologische Dogma in seiner prakti- 

schen Verkündigung. I (Ztschr. f. prakt. Theol. XVI , 1 , 

1894, S. 1—24). 
P. Battifol, Le symbole des Apótres (Revue biblique 1894, 1, 

p 30-51). 
Belser, Pauli Reisen nach Korinth (Theol. Quartalschr. 1894, 1, 

S. 15—47). 
W. Beyschlag, Über die Ausprüche Jesu an Petrus [£v. Matth. 

XVI, 17—19] (Internat, theol. Ztschr. — Revue internat, de 

théol. II, 5, janv.-mars 1894, S. 47—69). 
Böklen, Bemerkung zu Deut. 33, 12 (Theol. Stud. u. Krit. 1894, 

2, S.366— 366). 



Digitized by 



Google 



178 



A. Branne, Die Bedeutang des Bekenntnisses u. die Yerpffich- 

tung darauf in der evangelisch-lutherischen Eirche. I (Neue 

kirchl. Ztschr. 1894, 1, S. 69—83; 2, S. 121—147). 
E. Christen^ La signification de i'Écriture sainte pour Ie chrétien 

éyangelique. Analyse d'une étude de M. Erich Haupt (Revue 

de théol. et de pbilos. 1893, 6, p. 549—572). 
E. Curtius , Paulus in Athen (Sitzungsberichte d. Eönigl. Preuss. 

Akad. d. Wissensch. zu Berlin 43. 44, 1893, S. 925—938). 
H. Detmer, Ungedruokte Quellen zur Gbfohichte der Wieder- 

tüufer in Munster (Ztschr. f. yaterl. Gesch. u. Alterthumskde 

Bd. 51, 1, 1893. S. 90—118). 
W. Dilthey, Die Glaubenslehre der Reformatoren, aufgefast in 

in ihrem entwickelungsgeschichtlichen Zusammenhang (Preuss. 

Jahrbücher 1894, Jan., S. 44—86). 
J. Doderlein, Wann sah Abraham den Tag Christi? [Joh. 8.] 

(Evang. Kirch.-Ztg. 1893, 50, Sp. 825—826). 
A. Hamack, Zur Gesohichte der Entstehung des Apostolischen 

Symbolums. 1. Hat der erste Artikel des römischen Symbols 

ursprünglich gelautet: Tn^Tevco elg svx 6èOv TrxvTOKpxropx? 

(Ztschr. f. Theol. u. Kirche 1894, 2, S. 130—166) 
A. Hilgenfeld, Der Antijudaismus des Johannes-Eyangeliums 

(Ztschr. f. wissensch. Theol. Jahrg. 36, II, 4, 1893, S. 

507—517). 

— Das Kiipvyfici Uirfiov (kx) üxu^ov) (Ztschr. f. wissensch. Theol. 
Jahrg. 36, II, 4, 1893, S. 518—541). 

— Apollonius Yon Rom (Ztschr. f. wissensch. Theol. 37. Jahrg. 
N. P. 2 Jahrg., 1, 1894, S. 58—91). 

H. Holtzmann , Hugo Delff u. das yierte Eyangelium (Ztschr. f. 

wissensch. Theol. Jahrg. 36, II, 4, 1893, S. 503—507). 
O. Holtzmann, Studiën zur Apostelgeschiohte. 1. Die Güter- 

gemeinschaft. 2. Die erste Missionsreise des Paulus u. Galatien 

(Ztschr. f. Kirchengesch. XIV, 3, 1893, S. 327—346). 
J. Kaftan, Der evangelische Glaube u. die kirchliche Ueber- 

lieferung (Ztschr. f. Theol. u. Eirche lU, 6, 1893, S. 

427—492). 



Digitized by 



Google 



179 

G. Kent, Ober Hans Nielsen Hauge (Theol. Stad. u. Erit. 1894, 

2, S. 392-402). 
E. Enoke, Textkritische Bemerkungen zu Luk. 16, 11 (Theol. 

Stud. u. Erit. 1894, 2, S. 369—373). 
E. Eoch, Was lehrt ons die Schrift über Todsünden u. oner- 

lassliche Sünden? Eine biblisch-theologische Studie (Eirchl. 

Monatsscbr. XIII, 4 Jan, 1894, S. 249-266). 
Th. Eolde, Zur Geschichte der Ordination u. der Eirohenzucht 

(Theol. Stud. u. Erit. 1894, 2, S. 217—244). 
W. Lotz, Die Inspiration des Alten Tcstamentes u. die histori- 
sche Eritik. I (Neue kirchl. Ztschr. 1894, 1, S. 46—68; 2, 

S. 148-175). 
E. Marti, Der gegenwartige Stand der alttestamentlichen Wis- 

sensch. I (Theol. Ztschr. aus d. Schweiz 1894, 1, S. 21—40). 
Merkle, Prudentius u. Priscillian (Theol. Quartalschr. 1894, 1, 

S. 77—125). 

E. Michael, Priscillian u. die neueste Eritik (Ztschr. f. kath. 
Theol. 1894, 1, S. 190—196). 

F. Nitzsch, Die romantische Schule u. ihre Einwirkung auf die 
Wissenschaften, namentlich die Theologie (Preuss. Jahrbücher 
1894, Pebr., S. 321—336). 

E. Nöldechen, Tertullian u. das Spielwesen insbesondere der 
Circus. Nach Tertullian de spectaculis (Ztschr. f. wissensch. 
Theol. 37. Jahrg. N. F. 2. Jahrg. 1, 1894, S. 91—125). 

E. Nöldechen, Die Quellen Tertullian^s in seinem Buch von 
den Schauspielen. Ein Beitrag zum Yerstandniss der alt- 
christlichen Flugschrift (Philologus Suppl. Bd. VI, 2 Haifte, 
S. 727—766). 

B. Rinz, Albrecht Bitschls geschichtliche Studiën zur christli- 
chen Lehre von Gott u. sein eigener Gottesbegriff. II (Ztschr. 
f. kath. Theol. 1894, 1, S. 1—84). 

F. Rosenthal, Das letzte Passahmahl Jesu u. der Tag seines 
Todes (Monatsschr. f. Gesch. u Wissensch. des Judenth. 
XXX Vm, N. F. II, 3, Dec. 1893, S. 97-108). 



Digitized by 



Google 



180 



F. Traub , Bitschls Brkenntiiistheorie (Ztschr. f. Theol. u. Eirohe 
1894, 2, S. 91—129). 

G. Uhlhorn, Der Einfluss der wirtschaftlichen Yerhaltnisse aof 
die Entwickelung des Möncbtums im Mittelalter (Ztsolir. £• 
Kirclieiigesoh. XIV, 3, 1893, S. 347—403). 

L. Weber, Warum beteiligen sich die gebildeten eyangel. Laien 

80 wenig am kirchlicben Leben? (Eircbl. Monatsscbr. Xin, 

5, Pebr., 1894, S. 293—309). 
H. H. Wendt, Die Lebre des Paulus yerglichen mit der Lebre 

Jesu (Ztsobr. f. Tbeol. u. Kirobe IV, 1, 1894, B. 1—78). 
Tb. Zabn, Aristion der Verfasser der letzten 12 Verse des 

Markus [Bericbt über den Aufsatz von F. C. Conybaere, Ex- 

positor 1893, oct., p. 241—254] (Tbeol. Litblt. 1893, 51, Sp. 

591—594). 
— Zur Öescbicbte Yon Tatians Diatessaron fan Abendland (Neue 

kircbl. Ztscbr. 1894, 2, S. 85—120). 
M. Zimmer, Das scbriftstelleriscbe VerbUltnis des Jacobusbriefes 

zur pauliniscben Literatur (Ztscbr. f. wissenscb. Tbeol. Jabrg. 

36, II, 4, 1893, S. 481—503). 



Digitized by 



Google 



Gbristus en de Christelijke Godgeleerdheid, 
n. 



In het H^^ Deel poogt de S. antwoord te geren op de 
vraag: „hoe dacht Christus over God?" en vervolgens op 
deze: „welk licht werpt de Godsidee van Christus over 
't geheel der dingen, over het universum?" Ter beantwoor- 
ding der eerste komen dadelijk de verschillende christolo- 
giën in aanmerking, welke we aantreffen in het N. T. Van 
elke van haar geeft ons de S. een belangrijke karakteristiek, 
om daarna aan 'te toonen, wat alle met elkander gemeen 
hebben. Dan behandelt hij de kwestie: „wat dacht Jezus 
over zichzelven, wat is de christologie van Christus?" Ëene 
vergelijking tusschen deze en de apostolische stelsels of ge- 
dachten over Hem volgt hierop. De uit het vorige afgeleide 
slotsom en de overgang naar het Ile constructieve gedeelte 
vormt dan het einde van het Ie, exegetische deel. 

Met de tijdsorde rekening houdende geeft S. eerst het 
woord aan de christologie van Paulus. Met de brieven toch 
aan de Thessalonicensen behoorden die van Paulus aan de 
Romeinen, de Galaten, I en U aan de Corinthiërs tot de 
oudste oorkonden. Het kan wezen, dat er bestanddeelen in 
de Synoptici en de Acta zijn, die op hoogeren ouderdom 
kunnen bogen, maar als geschrift hebben genoemde brieven 
voor S. chronologisch de prioriteit. Zoo is er dan minder 
dan éene generatie na Jezus dood eene opvatting geformu- 
leerd, ja tot eene literatuur geworden, die wat Hij „was'' 
en „deed" verheerlgkt, en hij, die deze opvatting onder 

13 

Digitized by LjOOQ IC 



182 



woorden bracht, was een Jood, die Hem niet kende naar het 
yleesch, doch woonde in eene stad, waarin hij menschen 
aantrof, die Hem hadden gekruisigd en anderen, die Zijne 
discipelen waren. De bron zijner theologie was dan ook 
eensdeels de denkwijze over C. der Joden , anderdeels die 
zijner volgelingen. 

Wat nu de theologie van Paolus in engeren zin betreft, 
hierin kwam geene verandering. Zij is dezelfde in al zijne 
brieven. Jezus zelf had op het denkbeeld gebracht, dat het 
Messiasschap het bezit involveert der goddelijke natuur. Het 
is de verdienste en het eigenaardige van Paulns , dat hij deze 
gedachte uitwerkte. Christus historische realiteit staat hem 
daarbij steeds voor den geest, zij staat voor hem vast Hij 
gaat ervan uit en vooronderstelt haar, al zijn zijne brieven 
hoogst arm in de vermelding der bijzonderheden uit de ge- 
schiedenis van Jezus. Ze zijn ^vol" van Hem en zonder de 
evangeliën niet te verstaan. De historie van Jezus is Paulus 
element. 

Een verschil met de evangeliën is evenwel dit, dat terwijl 
deze doen zien dat Jezus de Christus is en dus tusschen het 
ambt dat Hij bekleedt en den naam, dien Hij draagt, nog 
altijd wordt onderscheiden, dit onderscheid voor Paulus ten 
eenenmale wegviel. Bij hem is de betiteling „Christus" een 
tweede „naam" geworden, gelijk eertijds het woord Jahweh 
denominatie was van Hem, Die zich hoog verhief boven alle 
goden, doch daarna appellatie werd, toen al die goden voor 
den absoluten alleenheerscher in het niet verzonken. Evenwel 
op het ambt valt bij den Apostel de nadruk niet. Hij legt 
dien op den persoon van Jezus en deze is de Zoon van God. 
Wat het voornaamste feit was in het bewustzijn van Christus 
was de eerste factor voor zijn denken Aan de openbaring 
des Zoons van God dankt hij zijn apostelschap. Hij ver- 
kondigt het evangelie van den Zoon van God en dit Zoon- 
schap begint niet met het historisch bestaan van Hem, Die 
het bekleedt. Het gaat eraan vooraf en bepaalt het. Oud- 
Testamentische citaten betrekking hebbende op Jahweh wor- 
den overgebracht op Jezus. Onder die omstandigheden is 



Digitized by 



Google 



183 

de toepassing der doxologie in Rom. 9:5 op den laatste 
niet meer dan natnurlijk. 

Ten volle ontwikkeld treffen we deze geloofsovertuiging in 
Filipp. 2 : 6 — 11 aan. Merkwaardig is dat Paulus, eene 
alffemeene overtuiging bezigt tot de aansporing zich te kwijten 
van eene heilige plicht. De opvatting omtrent God is hier 
geheel gewijzigd. Het Joodsch deïsme maakte voor het 
theïsme plaats. Voor eene strakke afgetrokkenheid kwam 
de levende persoonlijkheid. In de Godheid kwam er ruimte 
voor Vader en Zoon. De eerste was Vader door den Zoon. 
Er was nog veel te formuleren, op te helderen, doch vast 
staat dat Vader en Zoon, immanent behooren tot de essentie 
van God. 

Met Paulus soteriologie is het in dit opzicht anders dan 
met zijne theologie gelegen, dat er bij onderlinge vergelijking 
zijner brieven^ der oudere — Bom., GaL, I en II Cor. — 
met de jongere — Efeze en Col. — verandering , ontwik- 
keling is waar te nemen. De eerste periode staat onder 
den invloed der dubbele bestrijding van het Christendom door 
Joden en Joodschgezinde Christenen. 

Van haar dagteekent de parallel tusschen Christus en Adam. 
Ieder van hen bevat het menschengeslacht en is het in zekeren 
zin; wat van ieder gezegd kan worden kan gezegd worden 
van allen. In Adam leidt het geslacht zijn natuurlijk leven ^ 
zondigt, sterft; in Christus wordt het door gehoorzaamheid 
tot in den dood van 't natuurlijke bevrijd , van zonde gezui- 
verd, in 't bezit 'gesteld van het geestelijke, met God ver- 
zoend. De daad van Adam is eene overtreding, maar de 
uitwerking ervan, eer een toestand dan eene daad, niet de 
wotpi(3cc(ng y de overtreding der positieve wet, niet het Tapi- 
TTTufia^ de schuldigmakende wandaad, maar de xfAxpTix, de 
staat van gemis, verlies, de ramp, welke met éen woord 
genoemd de dood heet. Van eene overgeërfde schuld is ook 
volgens den S. bij Paulus geene sprake. Christus kon nimmer 
TTccpi^otatg ^ nog minder TrxpJiTrTcofix ^ alleen if^xpTlx worden, 
juist wijl dit laatste niet noodzakelijk persoonlijke schuld 
involveert. Adams daad werkt dus alleen den dood. Men 

i3» 



Digitized by 



Google 



184 

kwam er in door eene daad van oyertreding, men ontkomt 
dien door eene van gehoorzaamheid. Deze is volbracht en 
kon worden volbracht door Christus den tweeden Adam. De 
uitwerking ervan is ook al weer een toestand, de staat der 
^gerechtigheid", van behoud, verlossing, leven. Deze komt 
door het geloof in ons bezit , gelijk we door onze natuurlijke 
geboorte onderhevig zijn aan den dood. Er is dus tweeërlei 
gemeenschap, eene Kari (ripxx met de wereld, welker hoofd 
Adam is, en eene K»ri Tvevfia met de kerk of gemeente, 
welker hoofd is Jezus Christus. 

Dit alles wordt nu bij Paulus eene filosofie der geschie- 
denis, eene theorie der wetten en krachten, welke de ont- 
wikkeling der menschheid regelden. In 't geheele geslacht 
van Adam is er iets van Adam en is er iets van Christus. 
De zonde heerscht in den mensch, maar God, Die den mensch 
schiep in Christus , het geslacht vormende naar Hem en Hem 
naar het geslacht, reageert tegen de zonde met zijn eeuwig 
voornemen. Hij doet dit op tweeërlei wijze, V langs imma. 
neuten, natuurlijken en 2° langs transscendenten of boven- 
natuurlijken weg. De eerste id de weg der kennis Gods, 
welke niemand geheel ontbreekt. De rede staat overal aan 
de zijde van God en tegenover de zonde. Het geweten is 
Gods stem in d^ harten en maakt, dat de zondaar geene 
verontschuldiging heeft. 

Langs transscendenten weg reageert God tegen de zonde 
door de komst van Christus. Deze werd voorbereid eerst 
door de belofte aan Abraham, welke den natuurlijken mensch 
echter niet voldoen kon, waarom de Wet erbij kwam om 
der overtreding wil, met het doel de vervulling der belofte 
te brengen. Zij is dus bestemd voorbij te gaan. Ze kan 
aantoonen wat noodig tot redding is, doch is niet in staat 
die te brengen. Toch onmisbaar als breidel, bestemd den 
mensch van het kwaad terug te houden, de paedagoog van 
zonen, die nog slechts leerlingen zijn. De Wet en evenzeer 
het volk der Wet is eene schepping van God. Hij gaat te 
werk volgens het principe der uitverkiezing, en roept Abra- 
ham en na hem zijne zonen en nakomelingen, vestigende 



Digitized by 



Google 



'185 



in hun midden de instellingen der Wet , welke hen een afge- 
zonderd bestaan moesten doen leiden. Maar zij waren de 
eer hun beschoren niet waard, doch hielden zichzehen en 
hunne instellingen voor doel in plaats van yoor middel en 
kruisigden in naam der Wet den Heer der heerlijkheid. Doch 
hiermee was de Wet ten einde, veroordeeld, en veroordeeld 
het volk zelf, dat tegen God zich verzet. In de plaats van 
de oude locale bedoeling, welker voorbereidend werk was 
geëindigd, trad nu — met Jezus Christus — de nieuwe * 
universele en voortdurende, welker werk bestemd is nimmer 
op te houden. 

In de latere brieven is dit kenmerkend, dat de antithese 
Adam en Christus geheel en al verdwenen is. Ze werd ge- 
sublimeerd in eene andere, in die van den Zoon en den 
Vorst der duisternis. In deze brieven vindt men de voor- 
stelling, dat de zonde er was eer ze kwam tot den mensch. 
Er is een rijk, aan welks hoofd de God dezer wereld staat,' 
die krachtig werkt in de kinderen der ongehoorzaamheid. 
De zonde is te zoeken in het universum , het conflict tusschen 
God en haar ligt buiten den tijd. De tegenstelling „God en 
mensch" wijkt voor die van: „God en heelal". Eerst was 
alles historisch, thans is alles kosmisch. De schepping is 
werk van den Zoon, gelijk de behoudenis. De incarnatie 
heeft plaats in den tijd, maar is de vervulling van Gods 
eeuwig voornemen, was bij God in eeuwigheid als idee, bij 
Hem voor Wien de idee gelijk staat met de werkelijkheid. 
Hare verschijning in den tijd* heeft slechts voor ons betee- 
kenis. Voor Hem was zij zóó boven allen tijd verheven, dat 
ze het middel is, waarmee Hij alle dingen aan Zijne voeten 
legt. In het lichaam Zijns vleesches door den dood, ver- 
zoent Hij de menschen, vervreemd van het leven Gods; 
maakt hen nieuwe menschen geschapen naar het evenbeeld 
Gods, vormt hen tot eene nieuwe maatschappij, waarvan 
Hij het hoofd is. 

De christologie van den brief aan de Hebreen vloeide uit 
de pen van een geheel ander man. Hij schrijft eigenlijk 
eene verhandeling, welker auteur niet wordt opgegeven, welke 



Digitized by 



Google 



186 



geen duidelijk adres heeft en dus een geheel onpersoonlijk 
karakter draagt Als Paulus is hg Judaïst, maar terwigl 
deze een schriftgeleerde is behoort zijne beschouwing bij 
den priester en leviet, echter niet zooals die inheemsch was 
in Jeruzalem, maar gelijk zij als het ideaal van den waren 
tempel op een afstand der heilige stad zich vormen kon in 
het vroom gemoed, zich aan de gewijde verbeelding ver- 
toonen. Zijne allegoriserende methode, zijn idealisme, dat 
de aarde en den hemel — dat den tempel vooral — vol ziet 
van symbolen der onzichtbare werkelijkheid doet hem kennen 
als een Alexandrijn. In meer dan éen opzicht vult hij Paulus 
aan, die van het priesterschap en den tempel niet spreekt, 
terwijl hij de relatie aanwijst, waarin bepaaldelijk tot het 
eerste het Christendom staat. En wat den inhoud betreft, 
deze is samengevat in de eerste woorden van den brief: het 
is dezelfde God, Die tot de vaderen gesproken heeft in de 
Profeten en tot ons in den Zoon, doch de openbaring, welke 
zij ontvingen, was, gelijk van haren vorm te wachten was, 
fragmentarisch en slechts ten deele, terwijl zij om ten volle 
werd geschonken, daar hare vorm volkomen waar is. Van- 
daar dat de Zoon de spil is, waarom de verhandeling zich 
op elk punt beweegt Reeds de aanvang constateert zijne 
beteekenis, de betrekking definiërende, waarin Hij staat tot 
God en wereld. Deze betrekking wordt duidelijk gemaakt 
door een reeks van contrasten. 

Wij zullen den S. bij zijne reproductie der bekende con- 
trasten niet op den voet volgen, Eéne proeve van de wijze, 
waarop hij zich kwijt van die taak. Het eerste contrast 
bestaat tusschen de engelen, door wier bemiddeling het 
O. V. was geschonken en den Zoon, Die het N. heeft inge- 
steld. Hij was Gods Zoon, had den naam, den troon, den 
scepter, de eeuwigheid, het gezag van God; maar zij waren 
slechts schepselen , dienaren van Zijnen wil. Doch dit Wezen , 
dat verheven was boven de engelen , maakte van zijne supre- 
matie op de meest goddelijke wijze gebruik, niet enkel om 
te regeeren als een Souverein, maar te hulp te komen als 
een Redder. En zoo gaat het voort Een geschapen wezen 



Digitized by 



Google 



187 



blijft wat het is, kan geene andere nataur aannemen, maar 
de Zoon blijft Zoon zelfs onder de Yeranderlijkheid der be- 
staansTormen. Van zins den mensch te redden, werd Hij, 
daar alleen de mensch kon redden, „een weinig minder dan 
de engelen", wordt éen met hen , die Hij redden wilde en om 
in staat te zijn tot redden ondergaat en smaakt Hij den 
dood. Want het betaamde Grode, den Bedder tot redden 
door lijden te heiligen, en den mensch was noodig een 
Hoogepriester zonder zonde te hebben , die toch een hart yol 
mededoogen had door 't verduren van al de beproevingen en 
verzoekingen, den menschen gemeen. Vandaar, dat onder 
de menschen, even als boven de engelen, Jezus, omdat Hij 
de Zoon is, hoog is verheven, nu als Redder gelijk eerst 
als Schepper en Souverein. 

Ook de christologie van dezen brief is nog meer eene 
filosofie der geschiedenis dan eene godgeleerdheid. Voor 
haar zijn mensch en God onafscheidelijk. In de Godheid 
liggen relaties, welke de grondslag zijn van alle relaties, 
welke Zij kan onderhouden. De schepping heeft plaats door 
den Zoon en voor Hem. Hij is Middelaar van nature. Zijn 
Zoonschap is de voorwaarde van dat van den mensch, dat 
verwerkelijkt werd door eene menschheid, welke leed maar 
niet zondigde. £n hij, die zoo sprak was een Jood, spre- 
kende tot Joden over Jezus van Nazareth, die slechts een 
menschenleeftijd vroeger als een ongeletterd man door de 
Joden veracht, door hunne oversten en schriftgeleerden als 
een lasteraar van Mozes en God was gekruisigd. Indien 
iets de aandacht trekken moet en eene bevredigende ophel- 
dering eischt dan is het dit opmerkelijk verschijnsel. 

De brief van Jacobus komt hier te nauwemood in aan- 
merking. Meer dan door zijne tegenspraak van Paulus geeft 
hij aanstoot door zijne armoede aan christologie en zijn 
zwijgen omtrent den historischen Christus. Behalve de inwen- 
dige (geestelijke) opvatting der Wet, is er in zijn brief niets , 
dat genomen is uit het bewustzijn van Jezus. Geen spoor 
vindt men er in van het Zoonschap. Toch vindt men er 
het een en ander in, dat een kiem van christologie is, eeu 



Digitized by 



Google 



188 



bewijs hoezeer de S. , een conservatief en yreesachtig man , 
die een voorstander was der liberale synag(^e en zijn aan- 
zien alleen aan zijne verwantschap met Jezus dankte , krachtig 
was aangegrepen door den consensus omtrent zijne voor- 
trefielijkheid. 

Des te dieper overtuiging van de historische werkelijkheid 
van den persoon van Jezus vinden we in de christologie 
van Petrus. Zij is het werk van een man, die een blik op 
den ouden en den nieuwen godsdienst in zijn eenvoud slaat. 
Hier geene bespiegeling over de instellingen in Israël. Zijne 
kennis is intuitief , het fundament waarop hij bouwt is Jezus 
Zoonschap. God is de Vader van den Heer Jezus Christus. 
De verschijning van Deze is jong , doch Zijne realiteit is oud. 
De profeten, in wie Christus geest was, waren eigenlijk 
evangelisten. Zijn lijden, door God voorgekend vóór de schep- 
ping der wereld , werd door hen voorspeld. Hij is het voor- 
gekende Lam, dat de zonde der wereld draagt. Hij is de 
Christus. Ook hier is die titel naam geworden. Als jde 
overste Herder en Opziener der zielen, de Rechter der 
wereld , is Hij thans in den hemel; in onbepaalden zin onze 
Heer, evenals God. 

De christologie der Apocalypse is merkwaardig om hare 
passie voor alles wat in Israël, Palestina, Jeruzalem, de 
oude indeeling der stammen , den tempel als de woning niet 
der priesters maar van Israëls God en Zijne aanbidding, 
dierbaar was in 't oog van den Jood. Deze voorliefde drukt 
haren stempel af op de beeldspraak, de symbolen, niet het 
minst op de voorstelling van Christus in dit meest Joodsch- 
gezinde boek van het N. T. Als de Zoon des menschen 
doet Hij meer aan Daniels visioen dan aan den Jezus der 
evangeliën denken. Toch herinnert aan zijne historische 
verschijniüg het terugkeerend bezigen van den naam Jezus 
en juist om het sterk uitgesproken Judcüsme is de hooge 
plaats Hem toegekend des te merkwaardiger ^). Hij wordt 

i) Dat de S. hier onwillekeurig de hypothese der dooreen werking van 
tweeerlei oorkonden in de Openbaring in de hand schijnt te werken , laten 
we in het midden, maar stippen het toch even aan. 



Digitized by 



Google 



189 



aangebeden evenals de Vader in doxologiën; de glans, welke 
van zijn gelaat straalt, kan niemand verdragen. Hij proeft 
hart en nieren, oordeelt de heidenen, is eeuwig, het begin 
der schepping, de A en Cl. Welk eene opmerkelijke passie 
— op dit punt wijst de S. telkens, doch legt er vooral hier 
den nadruk op — van een man in een streng monotheïsme 
geboren voor iemand, die den eenvoudigen naam van Jezus 
droeg en van wien ieder wist te vertellen, dat Hij was ge- 
kruisigd. Nergens laat hij een spoor bemerken van de vrees , 
dat de goddelijke attributen en functies, waarmee hij den 
Christus bekleedt, Gods éénheid en oppermacht ook maar 
eenigszins in gevaar brengen. Waar is evenwel, dat hij geene 
poging aanwendt om de antinomiën in zijn denken tot elkaar 
in verband te brengen of te verzoenen ; in plaats ervan laat 
hij ons in aanbidding voor den troon van God en het Lam* 

De ideeën omtrent Christus van de Synoptici worden dan 
afzonderlijk voor oogen gesteld. Referent moet haar aan 
de belangstelling van den lezer overlaten en zich voortspoe- 
den tot de opzettelijke vermelding der christologie van het 
4de evangelie. Johannes de apostel — want voor den Heer 
F. is deze de auteur — heeft ideeën onder woorden gebracht , 
welke van eene andere orde zijn dan die der andere evan- 
gelisten, maar toch uit die van hen ontstonden. Ook hier 
is ontwikkeling. Daar zij gewoon waren de natuur zich voor 
te stellen als iets dat leefde met God, vervuld was met 
zijne kracht en tegenwoordigheid en niet, zooals wij, Hem op 
te sluiten in de „wetten" en „beperkingen" der stoffelijke 
schepping, zoo moest het streven in hen worden geboren, 
ook Jezus en Zijne geschiedenis met God en de eeuwigheid 
in verband te brengen. Men kan zeggen dat de poging, 
dezen blik op Hem te slaan het evangelie van Joh. is. Met 
allen eerbied mag het worden beschreven als de geschie- 
denis van Jezus, gelezen als een kapittel in het leven 
van God. 

In zijne theol. beschouwing spelen twee bestanddeelen den 
hoofdrol. Het eerste is de idee „Zoon". Hij dankt haar 
aan Jezus. Het tweede is de idee „Woord". Hij dankt het 



Digitized by 



Google 



190 

aan den geest en de geschiedenis van zijn volk, en beide 
moesten dienen ter beantwoording der wijsgeerige vraag van 
dien tijd: „hoe is God te naderen van buiten af, en hoe 
kan, wat in Hem is naar buiten treden?" Met dit verschil 
evenwel, dat wat voor het denken der eeuw slechts een 
abstractum 'was, een concretum, eene levende persoonlijk- 
heid wordt in den held van het 4de evangelie. 

Het is de Jezus der historie, welke door genoemde be- 
grippen in verband wordt gebracht met den Eeuwige en 
het geheele gebied van Diens werkzaamheid. Als het Woord 
is Hij de Schepper, de Openbaring Gods; als de Zoon de 
Bedder en Heiland. Hij is de f^niggeborene, levende in 
den schoot des Vaders, eeuwig als het voorwerp der liefde 
Gods, Die liefde is. Zijne liefde tot den mensch is gereali- 
seerd door de incarnatie. Het Woord werd vleesch. Het 
leven is geopenbaard en kan alleen geopenbaard worden in 
een persoonlijk leven. Deze persoon nu is de historische 
Christus. Hij onderwerpt zich aan de voorwaarden van tijd 
en plaats om zijn werk te volbrengen, dat formeel als het 
proces of de fase van schepping en redding kan worden 
onderscheiden , maar toch wezenlijk éen is gelijk de Schepper 
en Redder zelf. Als het Woord het licht der menschen, is 
Hij de „tabernakel", het symbool van Gods zichtbare tegen- 
woordigheid. Als de Zoon het leven der menschen, vertoont 
Hij de trekken van den Eeniggeborene des Vaders, vol van 
genade en waarheid. Als beide „verklaart'* Hij den Vader, 
toont Hij zijn hart, doet Hij Hem zien gelijk Hij zichzelven 
ziet, opdat men God zou leeren liefhebben met eene god- 
delijke liefde. 

Van dezen Proloog nu is Jezus geschiedenis de commen- 
taar. Zij is de realiteit, die de ideale wereld weerspiegelt. 
Feit en idee vallen hier samen zonder evenwel hun onder- 
scheid te verliezen. Deze geschiedenis is een soort van op- 
gevoerde parabel, met het doel voor oogen gesteld, dat 
men gelooft, dat Jezus is de Christus, de Zoon van God. 
Zij is een werk van zeldzame kunst, een drama, eene 
allegorie, eene voorstelling rijker aan symbolen dan de 



Digitized by 



Google 



191 



brief aan de Hebreen. Alles erin, Jezus zelf, zijne wonde- 
ren, zijne omgering, de Joden, zijn lichaam, zijne woorden , 
alles wordt bezien uifc het oogpunt Gods. Het eeuwig licht 
en de duisternis voeren strijd met elkaar, doch het licht 
triomfeert, al schijnt het een oogenbUk yerduisterd. Zijn 
kruis is 's werelds altaar , Zijn dood het offer eens voor 
allen gebracht. Het 4de Eyangelie verplaatst ons in eene 
wereld vol realiteit, waar alles ideaal is. Wat voorvalt in 
den tijd behoort tot de eeuwigheid ; de uitwendige gebeur- 
tenis is het zichtbare symbool van het innigste van Gods 
natuur en het verst reikende in Zijn voornemen; en waar 
de prozaïsche zinnen slechts de menschen van het oogenblik 
bespeuren, leest het voorstellingsvermogen van den godge- 
leerde een parabel, welke de openbaring is van Gods ge* 
heimenis aan menschen. 

Een ander merkwaardig punt door den S. behandeld is 
nu aan de orde en luidt: hoe trachtten de evangelisten het 
ideale zijn van den persoon dien zij beschrijven te verzoe- 
nen met het actuele? De S. stelt zich niet tevreden met het 
antwoord: zij gevoelden geene behoeften hier iets te ver- 
zoenen, de tegenstelling bestond niet voor hen, haar op te 
heffen lieten zij over aan anderen. Want als een onder- 
grond van hun bewustzijn was die tegenstelling inderdaad 
aanwezig. Al wilden zij niets dan eenvoudig getuigen der 
waarheid zijn, door eene poging die vraag te beantwoorden 
wordt hun geest en bedoeling des te beter verstaan. 

Voor hen allen is Jezus een bovennatuurlijk persoon, niet 
zoozeer om zijne geboorte, waarvan Marcus en Johannes niet 
eens spreken, maar om hetgeen ze in Hem vonden. En 
gelijk Hij zelf wonderbaar is, zijn het ook zijne daden. Doch 
deze bovennatuurlijke persoon is een waarachtig mensch. In 
de verceniging der beide attributen ligt voor hen niet de 
minste tegenstrijdigheid. Hij is er niet minder, maar te meer 
de Christus om, dat Hij lijdt; niet te minder maar des te 
meer Redder om, dat Hij sterft. Toch waren ze van de 
zwarigheid hierin gelegen zich niet geheel onbewust. Zij 
zelve hadden die doorleefd op de meest aangrijpende wijze. 



Digitized by 



Google 



192 

Als ze nu toch schrijven, wat zij schrijven blijkt hun eenvoud, 
welke niets verbergt, blijkt dat op het standpunt, dat zij 
bereikten, de contradictie niet alleen niet meer bestaat, 
maar zelfs eene getuigenis werd voor de waarheid. Het 
bovennatuurlijke en natuurlijke viel voor hunne overtuiging 
samen. De Christus kon niet anders dan een mensch wezen 
en deze mensch moest alles zijn wat een mensch is , om over 
't geheel een mensch te kunnen wezen. Natuurlijk dat Jezus 
menschheid het werk Gods was. Hij was zonder zonde, de 
ware mensch gelijk God zich dien dacht. En dit is opmer-* 
keiijk bij allen: de moraliteit van Jezus werd niet opgevat 
als een blijk van physische^transscendentie maar eerder als 
zijne verplichting binnen de perken onzer menschelijke natuur 
te blijven. Duidelijk is dit de idee in de verzoeking ge- 
legen, welke alle synoptici vermelden. Wel is zij meer eene 
allegorie dan eene gebeurtenis, doch tevens hooge realiteit,^ 
want werkelijkheid is de verzoeking des Heeren, eene tra- 
gedie, welker tooneel zijne eigene ziel was, doch die niet 
te doen had met de gewone zwakheden der menschelijke 
natuur, maar met Hemzelven en Zijne roeping, met het 
werk, dat Hij te verrichten had. De verzoeking werd mo- 
gelijk, waar voor zijnen geest de vraag moest oprijzen: „in 
welk verband staan tot elkander Jezus en Christus; hoe 
moet de Messias optreden; onder welke voorwaarden Zijn 
werk doen, welke waarheid is er in de traditie?" Het was 
alleen door deze vragen, dat de verzoeker vat op Hem had. 
En wat nu deze verzoeking zelve betreft, Jezus overwon 
haar in eiken vorm, wijl Hij weigerde anders te leven dan 
onder de voorwaarde en wetten den mensch gesteld. Hij 
had eene gewone, geenszins eene miraculeuse menschheid. 
We kennen geene andere en er is geene andere. De won- 
dermacht, welke de synoptici Hem toekennen wordt voor 
anderen aangewend. Nooit verlostte Hij zichzelven. En Hij 
kon dit niet doen en tevens Zichzelf wezen. Als Hij in zijn 
historisch bestaan zich bewust is God te zijn en niettemin 
spreekt als een beperkt mensch dan moet dit leiden tot hét 
ergste docetisme. Als Zijne kennis die van God is, terwijl 



Digitized by 



Google 



193 



H^ spreekt als een mensch, dan is woord en kennis hier 
niet in overeenstemming en moet het moeite kosten altijd 
zóo te spreken als men schijnt te wezen, maar niet is. Het 
was voor de theologie goed geweest, als men naar deze les 
der verzoeldng en der evangeliën altijd had geluisterd. 

Tot hiertoe was van Jezus meer bepaald als van een 
individu, een uit de velen sprake. Doch de evangelisten 
zien in Hem ook eene universele persoonlijkheid. £n als 
zoodanig heeft Hij eene bovennatuurlijke zending, waaraan 
door een mensch moest worden voldaan, maar geenszins 
op menschelijke wijze gevolg kon worden gegeven. Zijne 
menschheid zelve maakt Hem tot het werk geschikt, het 
werk zelf was het werk Gods. Met den persoon van Christus 
toch stond dit werk in het nauwste verband. Het doel 
bereikte het het meest, toen het Woord vleesch werd, het 
Heilige geboren werd, dat de Zoon van God mocht heeten, 
maar wat de evangelisten in de incarnatie zagen en bewon- 
derden was niet, dat de Godheid maar dat de menschheid 
verscheen. Van beneden gezien was die verschijning eene 
kenose, van boven waargenomen, beide van de zijde van 
Vader en Zoon een onmetelijk offer. Doch dit kon dan alleen 
het geval wezen als zijne menschheid en de dienstknechts^ 
gestalte , welke Hij aannam , even reëel als de Godheid was. 

Voor de evangelisten is Christus te gelijk de normale 
mensch, en de bovennatuurlijke persoon, het laatste in alles 
wat zijn werk betreft. Het geheele gebied, waarop dit werk 
zich bevond en bewoog > was het natuurlijke voor God, maar 
het bovennatuurlijke voor de menschen. Alles, wat erop gedaan 
werd, was van God en Gode waardig. Deze leefde als het 
ware in zichtbare tegenwoordigheid en hoorbare stem op 
aarde. De waarheid, welke Christus openbaarde, was niet die 
van menschen maar van God. Het leven, dat in Hem woonde 
was het goddelijke. Het leven in Hem was het ongeschapen 
nog scheppende leven. En dus^ als Hij handelde niet voor 
Zichzelven maar als Gods Gezalfde waren Zijne daden na- 
tuurlijk bovennatuurlijk; miraculeus niet op éen punt en in 
éen ding, maar op aUe punten en in alle dingen. Zijn werk 



Digitized by 



Google 



194 

is een éénheid^ het mirakel de normale spraak van Zijnen 
wiL Het recht de zonden te vergeven had zijn correlaat in 
de macht om te genezen. Het mirakel behoort dus uitslui- 
tend tot het gebied van zijn aml»telijk leven. Het is er 
eenigszins mede als met het hoofd van een constitutioneelen 
staat. Buiten zijne functie is hij een gewoon sterveling, erin 
de souverein , die niet zondigt , die van wet en recht de bron 
is, bekleed met het gezag en de prerogatieven van den 
hoogste in rang. Wat Christus betreft is het ons nu wel 
niet mogelijk eene scheiding te maken tusschen zijn persoon 
en werk, maar voor de evangelisten, die Hem slechts „op 
weg*' naar zijne „heerlijkheid'* zagen, was dit een ander geval. 
Wat zij aanschouwden was nog slechts een proces in wor- 
ding en de verhalen die zij doen weerspiegelen dat proces. 

In welke betrekking staat nu Christus tot deze christolo- 
giën? Is hij er slechts de aanleiding toe, of is Hij er de 
Schepper van te noemen? De S. ten antwoord op deze 
vragen herinnert ons hoe Hij dacht over Zichzelven. Hij wijst 
op de beteekenis welke zijn titel en namen hadden in den 
mond van Jezus zelven. 

Hij noemt zichzelven den Christus, maar dien titel over- 
nemende verandert Hij er den zin van. Hoofdzaak is, niet 
dat Hij Davids Zoon maar diens Heer is. Deze verandering 
in de Messias-idee loopt parallel met eene andere in het 
theïstisch Godsbegrip. In beide bracht hij het nieuwe denk- 
beeld van het Vader- en Zoonschap. De Messias heeft eene 
naar God toegekeerde zijde , en is als zoodanig Zoon van God 
en eene zijde , die den mensch is toegekeerd, en als zoodanig 
is Hij de Zoon des Menschen. Deze denkbeelden zouden 
zich niet gevormd hebben zonder het Judaïsme , maar noch 
de God noch de Messias van Jezus is van de Joden afkomstig. 

Bij de synoptici houdt hij niet van den officiëlen titel. 
Op den voorgrond treedt Zijne persoonlijke betrekking tot 
God. Vader noemt Hij Hem en hoewel Hij gaarne is onder 
de menschen onderscheidt Hij Zich van hen als zijnde de 
Zoon van God in eminenten, in exclnsieven zin. Uit deze 
persoonlijke relatie nu vloeit de officiële functie voort Be- 



Digitized by 



Google 



196 



halve als Zoon heeft Hij omtrent God niets te onderwijzei!, 
maar als Zoon heeft H\j eene kennis mee te deelen , die der 
wereld rust en zegen geven zal. En wat de benaming Zoon 
des Menschen betreft, niet van de scholen nam Hij haar uit 
Dan. 7 : 13 over. Ze is geheel oorspronkelijk en duidt aan 
zoowel de meest verheven functie en waardigheid als ten 
contrast ervan de diepste vernedering. De Zoon des men- 
schen vergeeft de zonde, en heeft niet waar Hij het hoofd 
neerlegt. Hij is Heer van den Sabbath, en wordt verraden 
en sterft De engelen omringen Hem eens als Hij komt 
om te oordeelen, en Hij is het, Die den mensch door zelf- 
opoffering redt. 

De relatie tusschen beide benamingen komt het best uit 
in het 4^^ evangelie. De Zoon van God brengt het leven 
van den hemel, de Zoon des menschen geeft het leven en 
is de weg naar den hemel. Er is eene dubbele relatie van 
de eenheid van Zoon en Vader aan de ééne zijde, van die 
tusschen Zoon en mensch aan den anderen kant. Er is een 
dubbel Zoonschap, doch in één persoon vereenigd. De leer 
van Jezus bij Johannes vult zijn onderwijs bij de synoptici 
aan en verklaart het. 

De alles bepalende gedachte in de ziel van Jezus was die 
van het Zoonschap. Zich bewust Zoon van God te wezen 
was Hij de ideale mensch en Zijne functie, door de schep- 
ping van het ideale bewustzijn ideale menschen te scheppen. 
Maar de zoonsbetrekking in menschen vooronderstelt het 
Vaderschap van God ; en dus is de God van Jezus de Vader 
der menschen. Dit Vaderschap gaat aan hun zoonschap 
vooraf, schept het, is er de basis van, grondslag van de 
plicht als H\j volmaakt te wezen. De verloren zoon blijft 
zoon en zijn broeder ontvangt eene berisping opdat hij leeren 
zou broeder te zijn. Het zoonschap , volgens Jezus , behoort 
tot het wezen des menschen gelijk het vaderschap tot dat 
van God. Hierom verschijnt de Zoon van God als Zoon des 
menschen opdat menschen door Hem zonen Gods worden. 

De geheele zending van den persoon, die Zoon van God 
en Zoon des menschen heet — het blijkt uit de analyse 



Digitized by 



Google 



196 

dier benamingen — komt hierop neer dat Hij duidelijk maakt 
Wie Hij is. Zóó onmisbaar is Hij voor menschen, zóó be- 
kwaam tot Zijn werk, alsof Hij God zelf was. Gelijk Hij 
Heer is van David is Hij het van de heiligen, de profeten 
en koningen van het O. V. „Meer is Hij dan Jona, Salomo, Abra- 
ham, de Tempel, de Sabbath, de Wet, en is niet alleen 
wat Zijn ambt betreft onmisbaar, maar bovenal als persoon. 
Van de verhouding tot Hem persoonlijk hangt alles af. Voor 
Hem moet men alles over hebben. Zijne plaats kan niemand 
innemen; in dit opzicht staat Hij alleen. Aan geene plaats 
of ruimte gebonden is Hij de Eenige , die allen rust belooft. 
In allen nood kan Hij hulp brengen en wordt door Zijn 
dood nog slechts te machtiger. Bij Hem staat de persoon 
voorop en het bijkomstige is de functie, doch zijne persoon 
is eeuwig en eeuwig dus ook Zijn ambt 

Maar toegankelijker is tevens niemand, dan deze onmis- 
bare en algenoegzame. Het viel makkelijker den meester 
te bereiken dan zich een discipel tot vriend te maken. Een 
der vroegste vervrijten tegen Hem is, dat Hij de vriend van 
tollenaren en zondaren is. Hij begeeft zich midden in het 
gewoel der schare, raakt zelf de kranken, de geraakten, 
de blindeti aan en laat zich aanraken. Hij hield er van 
opgezocht te worden door menschen. Zijne waardigheid had 
niets aan terughouding en geheimzinnigheid te danken ; inte- 
gendeel, het meest mysterieuse ding in Hem is, dat men, 
hoe meer men Hem leert kennen, de ontzagwekkende liefde 
en heiligheid van Zijnen persoon gevoelt Zoo komt het , dat 
de menschen niets dan harmonie in eene schildering be- 
speuren, welke nu eens Hem ten toon stelt als nederig en 
zachtmoedig van hart, en dan weder Hem in de geduchte 
attributen kleedt van den Rechter der wereld. En wat Hij 
toen was zou Hij altijd wezen — Gods eeuwige tegenwoor- 
digheid in het midden Zijns volks. 

We zijn nu genaderd tot de vraag, in welke verhouding 
de christologiën der apostelen stonden tot die van Christus. 
Het antwoord hierop door den S. gegeven is, dat hunne 
constructie van Jezus als den Christus, niet enkel eene nieuwe 



Digitized by 



Google 



191 



religie ontwikkelde uit de oude, maar ook eene nieuwe filo- 
sofie der geschiedenis, van den mensch, van God. Met 
dien verstande evenwel, dat de ideeën, die daarbij als grond- 
slag en grondwet dienen, alle van Hem zijn, de poging tot 
samenstelling daarentegen van hen. Bij Hem is alles onwil- 
lekeurig, de uitdrukking der intuïtie; bij hen wijst alles op 
reflectie, welke de methode bezigt van een min of meer 
ontwikkelde dialektiek. De punten van verwantschap kun- 
nen voorgesteld worden onder vier rubrieken, der historie, 
der religie, der filosofie, der theologie. Het zou van betee- 
kenis zijn deze allen en elk afzonderlijk na te gaan, doch 
referent moet zich beperken en vermeldt dus alleen de 
theologische. 

Het alles regelend beginsel is hier aan de hand gedaan 
door het hoogste alles bepalend bestanddeel in Jezus eigen 
bewustzijn — met name het Zoonschap. Het denkbeeld van 
den „Zoon van God" doordrong het denken der apostelen, 
drukte er den stempel op af van zijn eigenaardig karakter, 
gaf het aanzijn aan de theologie, welke er de uiting van is. 
Het Vaderschap werd het essentiële in God, het Zoonschap 
in den mensch. Jezus Christus is voor allen de Zoon van 
God en God de Vader van onzen Heer Jezus Christus. De 
Vader wordt gekend, zijn Wezen bepeinsd, verklaard door 
middel van den Zoon. De mannen die „Zijn bewustzijn 
binnentraden" zagen God met Zijne oogen, dachten over 
God op Zijne wijze, leerden over God te spreken in Zijne 
bewoordingen en lieten ons als een blijvend legaat eene 
verklaring van Christus na , welke eene verklaring van God is. 

Deze godgeleerdheid, merkt de S. op in een hoofdstuk, 
dat tot opschrift heeft: „Slotsom en Overgang" en waaruit 
we alleen dit aanstippen , heeft de verdienste eener bijzondere 
oorspronkelijkheid. Ze gaat haren eigen weg tegenover alle 
ideeën over God en mensch, welke toen in zwang waren en 
in het bijzonder tegenover de twee, welke alleen eenigen 
invloed kunnen gehad hebben op de N. T. schrijvers — 
met name het Judaïsme en het Hellenisme. Het is op- 
merkelijk hoezeer de theologie der apostelen van beide ver- 

14 



Digitized by 



Google 



198 



schilt, in hunne opvatting van God waren ze niet deïstisch , 
gelijk in den grond de Hehreër was met zijn geloof aan een 
God , Die in Zijne Eenheid zich van mensch en wereld meer 
op een afstand hield dan dat Hij er zich mede in verbin- 
ding stelde; dat Henotheïsme was, geen Monotheïsme. Zij 
maakten geene scheiding tusschen God en mensch, zoo dat 
deze twee eigenlijk alleen als eene tegenstelling kunnen 
worden opgevat — mechanisch verbonden — als krachten en 
niet als geesten, met naturen zoo verschillend en tegenover 
elkander staande, dat zij niet in staat zijn elkander te door- 
dringen. In tegenspraak met het monisme der Hellenen 
maakten zij God niet tot eene onveranderlijke substantie , en 
in tegenspraak met Helleensche mythologie en apotheose heft 
ze het onderscheid niet op tusschen God en mensch. Zooals 
men weet, sloot bij de Grieken goddelijke afkomst geene 
goddelijke natuur in zich. De apostelen evenwel vatten de 
idee der apotheose op als wij die zouden opvatten. Maar het 
opmerkelijke is, dat het monotheïsme daarbij absoluut was^ 
en toch ook weder voorstelling van een Eéngodendom , waar- 
uit alle afscheiding van de wereld verdween. De betrekking 
tusschen God en den mensch werd reëel, organisch, voort- 
durend. Hij werd 's menschen Vader , de mensch Gods Zoon 
en in de voorstelling zelve dezer betrekking lag de verwant- 
schap hunner natuur, het onderscheid hunner persoonlijk- 
heid, hunne onderlinge gemeenschap. Zoo werd het de 
meest redelijke zaak , dat God alleen op de wijze der incar- 
natie ten volle kenbaar werd voor menschen en dat deze 
hun ideaal en organisch wezen alleen op die wijze verwer- 
kelijkt konden zien. 

Christus opvatting der relatie tusschen God en mensch is 
dan nu gevonden en daarmee het licht, waarin de S. van nu 
af aan het gebied der leerstellige godgeleerdheid beschouwt. 
Zijne methode tot hiertoe meer beschrijvend dan kritisch, 
wordt nu meer eene beoordeeling der overgeleverde gangbare 
begrippen; wordt bovenal eene poging opbouwend, constru- 
erend te werk te gaan; een antwoord te, geven op de vraag: 
„welken inhoud ontvangt het Christelijk dogma, als het beter 



Digitized by 



Google 



199 



dan tot hiertoe wel het geval was wordt afgeleid uit de 
denkwijze van Christus?" Dit onderzoek wordt allereerst in- 
gesteld met het oog op de leer van God. 

En wat hier al dadelijk de aandacht trekt is de scherpe 
onderscheiding door den S. gemaakt tusschen God en God- 
heid. Het eerste begrip is relatief, duidt God aan als grond, 
oorzaak der wereld; is het gebied der z. g. theologia natu- 
ralis. Het tweede daarentegen wijst op God als den absolute, 
als den grond en oorzaak van Zichzelven en is vrucht der 
openbaring. Elk dier begrippen nu heeft zijne eigene ge- 
schiedenis. Het geloof in de Godheid is kenmerkend chris- 
telijk, dat in God is meer bepaald Hebreeuwsch, de laatste 
erfenis der Joden; doch hierin komen zij overeen, dat geen 
van beide genoegzaam bepaald werd door het bepalend 
element in het bewustzijn van Christus. In de Grieksche 
Godgeleerdheid duidden de woorden Vader en Zoon slechts 
immanente, transscendente relaties aan zonder genoegzaam 
verband met de menschheid. De gedachte was te metafy- 
sisch, logisch, abstract In de Latijnsche kerk, welke zich 
bezig hield met de betrekking tusschen God en wereld, stond 
de opvatting Gods als Wetgever en Souverein zóo op den 
voorgrond, dat de relatie van Vader en Zoon bijna uit de 
gedachte verdween. De opvatting was te veel legaal, te 
weinig ethisch. Van beide kan men zeggen, dat de wijze, 
waarop van het Zoonschap van Christus werd gesproken, de 
strekking had het zoonschap der menschen van eene werke- 
lijkheid tot weinig meer dan eene figuurlijke spreekwijze te 
maken. Hij was Zoon van nature, wij bij adoptie. Hij was 
de Eeniggehorene en als zoodanig onmededeelbaar; commu- 
nicabilis alleen als fii^^^geborene. Doch aldus werd zoowel 
het goddelijk Vaderschap als het menschelijk Zoonschap 
eene fictie. Indien we van nature slechts schepselen zijn, 
geene zonen, hoe komen we er ooit toe zoon te zijn, zelfs 
door de genade? Bepaaldelijk de Patres, de Niceensche en 
na-Niceensche theologen vertoonen groote neiging allen na- 
druk op het Vaderschap in den boezem der Godheid te leg- 
gen en het Vaderschap Gods in het universum te verduiste- 

14* 



Digitized by 



Google 



200 



ren, te laten varen. Derhalve is niets zoozeer noodig dan 
beide, Godheid en God, in het licht van Christus idee van 
het Vaderschap te beschouwen. De S. tracht dus eerst de 
leer der Godheid vast te stellen en beproeft daarna het 
verkregen resultaat in relatie te brengen met de leer van God. 

Het eigenaardige in Christus was, dat Hij zich bewust was 
Zoon van God te zijn en bekend maakte , dat God Vader is. 
Geen ander, volgens Hem, bezat zijne verhouding tot den 
Vader. In hunne wederkeerige relaties waren zij onderschei- 
den, maar in hunne gemeenschappelijke waren zij eene een- 
heid. En dit was niet willekeurig het geval, niet als iets, 
dat even goed niet had kunnen plaats hebben. God werd 
niet Vader, maar hij i$ Vader, omdat Hij God is. De 
onderscheiding is noodzakelijk in het wezen Gods gelegen. 
Zoo leerden de apostelen. Ze blijven Monotheïsten , maar 
zijn het niet meer op de wijze der Hebreërs. Er ontstaat 
een geheel nieuwe gedachténgang. God is liefde, subject als 
zoodanig en object; een sociaal zijn behoort als zoodanig 
onder de natuurlijke behoeften van Zijn wezen. Hij hield op 
het afgetrokken, op zichzelve gestelde zijn te wezen, dat 
eigenlijk zonder samenhang was met het bestaande. In de 
plaats der eenheid van het ens simplex trad de unitas, 
waarin alles leefde, liefde en rede altijd in werking waren, 
en alle weldaden van een maatschappelijk bestaan tot Gods 
wezen behooren en onmisbaar zijn aan zijne natuur. 

Deze opvatting, de vrucht niet van een dialektisch proces 
van wetenschappelijk denken, maar van intuïtie, is merk- 
waardig om hare oorspronkelijkheid en actualiteit. Elke 
godsdienst, elke filosofie heeft hare noodzakelijkheid gevoeld , 
doch haar niet gevonden. De indische Trimurti is een my- 
thologisch en polytheistisch pantheïsme, in tegenstelling met 
de Christelijke idee der noodzakelijke en eeuwige gemeenschap, 
welke het verblijf is van leven en liefde. Er zijn punten van 
verwantschap tusschen het christendom en de Grieksche 
filosofie. Deze was eene poging de Godheid van hare een- 
zaamheid te bevrijden, van het onvermogen ^ waarmee een ge- 
heel geisoleerd absolutisme is geslagen. Vrucht dier poging 



Digitized by 



Google 



201 

waren de ideeën van Plato , de logos der Stoïcijnen en Philo , 
de aeonen der Gnostieken. Doch verder bracht dit alles 
niet dan dat het het redelijke toonde eener behoefte, welke 
alleen het christendom bevredigde. Het was daarenboven 
in de eerste plaats filosofie, terwijl het laatste in de eerste 
plaats meer dan filosofie — religie is. 

En wat is dan nu » wat hoort dan nu in het licht van het 
door Christus geopenbaard beginsel, de leer der Godheid te 
wezen? Van hetgeen de S. hierop zegt, stippen we slechts 
het voornaamste aan. Zij spreke uit: Christus was zich be- 
wust de Zoon van God en als zoodanig de Zoon des men- 
schen te wezen. Deze Zoonsbetrekking tot menschen was 
slechts de tijdelijke vorm van de eeuwige relatie tot God. 
Wat waar is van Hem is het ook van de menschheid, waarin 
Hij zich inlijft. De mensch is ook zoon van God, bestaat 
als zoodanig voor de liefde en de gedachte Gods van eeuwig- 
heid ; den grond van dat zoonschap in het eeuwig Zoonschap 
in de Godheid bezittende, als een voorrecht dus dat geene 
vrucht van keuze, maar van noodzakelijkheid is. En geen 
logisch proces trachte deze relatie onder woorden te brengen, 
maar zulk eene opvatting van het wezen der Godheid, welke 
haar als de hoogste werkelijkheid voorstelt, als een organisme, 
welks leven liefde is, actief en passief, dat liefde betoont 
en liefde ontvangt Deze modi in het wezen der Godheid 
zijn ons alleen door openbaring bekend. De rede kan zien 
dat zij er moeten zijn, maar wat zij zijn is kenbaar alleen 
als God spreekt. Hij deed dit in Christus en het Vader- 
Zoonschap is wat ons getoond werd. Of er nog andere modi 
zijn weten we niet. Deze alleen met die van den H. Geest 
werden ons geopenbaard. Doch deze conceptie, als zijnde 
zeer bepaald die van een geopenbaarden godsdienst moet, 
als zij tot een stelsel gemaakt wordt, zooveel mogelijk in de 
bewoordingen en den geest der openbaring worden gesteld. 
De termen der Grieksche filosofie als b. v. cvtrlx zijn niet 
concreet genoeg. Het veiligst is dat we God trachten te 
beschrijven met de bewoordingen van de evangeliën, niet 
met de metafysische categoriën der godgeleerde scholen. 



Digitized by 



Google 



202 



Zoover gekomen, van deze opvatting der Godheid voorzien, 
gaat de S. het oog op de moeielijkheden vestigen, waarmee 
de theologie te kampen heeft bij de vraag: hoe zullen wij 
God begrijpen? en eene poging aanwenden met behulp van 
haar de zwarigheid op te lossen. Tweeërlei godgeleerdheid 
heeft hij daarbij achtereenvolgens op het oog , het wijsgeerig 
theisme, en die welke niet van de rede maar van de open- 
baring uitgaat, dus de z. g. theologia revelata. 

Wat is de invloed welken de leer der Godheid heeft op 
de beschouwing van het karakter Gods? Ziedaar wat we 
hem nu eerst hooren vragen. Het antwoord luidt: dezen, 
dat zij dit geheel ethisch maakt. En dit is eene verandering 
van belang. De geschiedenis zoowel der godsdiensten als der 
wijsbegeerte leeren ons , dat niets moeielijker voor het denken 
valt dan God zich voor te stellen als een moreel wezen, 
terwijl het betrekkelijk makkelijk valt in Hem de bron aller 
moraliteit te zien. Het laatste kan Hij wezen hetzij men 
Hem opvatte als rede, als idee, of wil; het eerste slechts 
als het behoort tot zijne natuur in een toestand van voor- 
waardelijk en betrekkelijk, van ethisch en gemeenschappelijk 
zijn zijne bestaanswijze te hebben. Den Joden was Hij 
als Wetgever, niet wat Hemzelven betreft, dé bron der 
zedelijkheid. De wet kwam voort uit Zijn wil, niet uit 
Zijn wezen. Zoo streed het niet met Zijne goddelijke natuur , 
dat Hij alleen de God der Joden was. Geene morele, 
slechts legale categoriën werden op Hem en Zijne ver- 
houding tot de wereld toegepast. Slechts de Wet was het 
alles regelend en bepalend denkbeeld , waarvan zelfs een 
Paulus zich nog niet geheel had losgemaakt, toen hij de 
roeping der Joden voor niets hield dan voor eene kwestie 
van Gods souvereinen wil. In welk een contrast staat 
deze opvatting tot Zijne leer van de rechtvaardiging door 
het geloof! Deze komt tot stand door eene morele, voor- 
waardelijke genade; gene alleen door eene niet morele 
macht. Zóo sprak hij niet als een apostel en christen, 
enkel als een Jood tot Joden, toen hij God den potten- 
bakker, den mensch het leem noemde. Bij een geheel 



Digitized by 



Google 



203 



ethisch-geworden opvatting Gods is zulk eene vergelijking 
niet alleen niet op hare plaats, maar ze is valsch. 

En was voor de Joden God het hoofd van den Staat* 
voor de Grieken was Hij als de Eene God de laatste de- 
ductie der gedachte; kreeg Hij zijne hoogste realiteit in de 
ideeën, welke echter nooit de attributen werden van een 
ethisch persoon. Alleen wanneer Plato poëet was sprak hij 
van God als van een persoon. Voor zijne metafysiek is 
Hij eene afgetrokkenheid gebleven. 

De leer der apostelen bracht dus eene vernieuwing te 
weeg. Voor hen behooren persoonlijke, ethische relaties tot 
het wezen Gods. God, Die niet kan zijn zonder Zoon heeft 
een zedelijk bestaan. Men zou hen geheel en al misverstaan, 
als men bij de benamingen Vader en Zoon, die zij bezigen, 
dacht aan strakke ontologische symbolen. Zeker zijn deze 
benamingen metaforen, maar zoodanige, als de noodzake- 
lijkheid aan de hand deed, waar op de best verstaanbare 
en indrukwekkende wijze gezegd moest worden, dat God de 
eeuwige en oneindige zetel is van alle morele aandoeningen 
en van elke werkzaamheid, die daarmee in verband staat 

Welke is de invloed door de leer der Godheid op die der 
schepping uitgeoefend? De S. herinnert, dat de moeielijkheid 
waarop Kant zoo den nadruk legde van uit de fenomenale 
wereld op te klimmen tot de transscendentale, tot het nou- 
menon, zijn tegenhanger heeft in het omgekeerde, in de 
leer der schepping, in de poging van de transscendentale 
oorzaak af te dalen tot de wereld. Het bestek van een 
verslag laat niet toe, dat we met den S. nagaan van welke 
tegenstrijdigheden hier het dialectisch proces vol is. Het 
moge volstaan hem de stelling te hooren uitspreken en ont- 
wikkelen , dat de leer der Godheid , zoo ze al niet alle moeie- 
lijkheden uit den weg ruimt , deze toch vermindert en er niet 
weinig toe bijdraagt het geloof aan een universum, even 
moreel als de Schepper, van Wien en voor Wien het is, te 
rechtvaardigen. 

En het eerste, wat hier dan opmerkelijk is, is, dat wan- 
neer men God opvat als de Godheid, het primaire , causale 



Digitized by 



Google 



204 



bestaan ophoudt eenvoudig abstract, dood te zijn, en inte- 
gendeel samengesteld, concreet, levend wordt Het is zijne 
natuur nooit buiten eene relatie te wezen. Wat we de per- 
sonen der Godheid noemen zijn activiteiten met gevoel, met 
verstand, met zedelijken wil. Op dit standpunt begon de 
werkzaamheid Gods niet bij de schepping; was en is Hij 
altijd werkzaam; begon hij niet eerst bij de schepping een 
geconditioneerd bestaan te leiden. Hij leidde altijd zulk een 
bestaan en leidt het nog. Op dit standpunt ontkomt men 
eene doode oorzaak vol van abstracties en vindt men de 
concrete met de volheid van leven, welke zeer goed het 
einddoel en de kracht van het universum kan wezen. 

Deze relaties nu en activiteiten zijn minder fysisch dan 
ethisch Van aard. Zij worden aangeduid door de termen 
Vaderschap en Zoonschap. Doch deze verkondigen, dat de 
liefde de natuur van God en dat zij eeuwig is. Hij was 
nooit enkel eene mogelijkheid, maar eeuwig de werkelijkheid 
der liefde. De schepping kon alleen de voorwerpen dier 
liefde, niet haar zelve vermeerderen. De Zoon was voor 
den Vader het universum en nam 's Vaders liefde in zich 
op, doch zonder die uit te putten, wijl de eindelooze liefde 
zich kon mededeelen zonder ooit verminderd te worden of 
onttrokken. 

Een en ander doet zien hoe de S. komt tot de stelling, 
dat de schepping noodzakelijk was, hoewel de schepper er 
door niets toe was gedwongen. Als voorwerp der eeuwige 
liefde Gods is zij geen contingens, geene vrucht van wille- 
keur en toeval; iets dat even goed er niet had kunnen wezen. 
Doch is dit zoo, dan is God de ratio sufficiens, de absolute 
oorzaak , dat wil zeggen Hij , Die door niemand of niets 
buiten of boven zich tot de creatie werd bewogen. En aan 
den anderen kant was Hij ook van binnen uit, door de 
natuur van zijn wezen niet gedwongen. Hier is van ethische, 
niet van fysische behoefte sprake. Op het gebied der liefde 
heerscht de hoogste vrijheid. De aandrang der natuur is 
in harmonie met den wil. Zoo komt het, dat we door middel 
van het begrip der Godheid een theïsme verkrijgen, dat 



Digitized by 



Google 



205 



evenzeer tegen het rijk des toevals, tegen het deïsme als 
tegen dat der noodwendigheid, tegen het pantheïsme en 
materialisme gekant, het geloof rechtvaardigt in een Schep- 
per, Die zoo wezenlijk liefde is , dat Hij niet anders dan de 
wereld kon scheppen, zou Hij naar den drang dier liefde 
het geluk om zich heen verspreiden. 

We moeten hier velerlei onvermeld laten , wat even belang- 
rijk als trjdroovend is. Om den geest, waarin het boek ge- 
schreven werd, geheel te leéren kennen mag de aanwijzing 
van nog een paar bijzonderheden evenwel niet ontbreken. 
Schepping in den meest reëlen zin van dat woord is het 
voortbrengen van een wezen, dat vatbaar is voor de passieve 
en actieve liefde. Een wezen, dat dit niet is, is een instru- 
ment, geen persoon. Doch God, Die eene morele wereld 
beoogt, kan alleen personen liefhebben. Aan de stoffelijke, 
natuurlijke wereld moge Hij zijne goedheid beloonen , middel 
is zij slechts voor Hem, geenszins een doel. 

Doch blijft het bezwaar niet aanwezig, dat geen wezen 
een persoonlijk, een zelfstandig bestaan kan hebben zonder 
den Oneindige een grens te zetten, zonder tegenover den 
Onafhankelijke als eene tweede almacht te wezen? De S. 
antwoordt hierop , dat tegenover deze stelling aan de zuivere 
metafysica ontleend eene andere staat, welke we aan de 
christelijke leer der Godheid hebben te danken. Zij luidt 
aldus: de almacht is geen synoniem van God, opgevat als 
de Godheid. De termen, waarin van Hem gesproken moet 
worden, zijn de ethische en een ethische God kan nooit 
zonder relaties zijn of zich onttrekken aan hen, die Hem 
noodig hebben. 

Hieruit vloeit in het algemeen voort, dat de immanente, 
de ethische relaties in God zijne fysische, transscendente 
overtreffen en bepalen. Dit definieert de houding, welke God 
tegenover de wereld aanneemt. De Zoon openbaarde ons, 
dat liefde de essentie van Zijn wezen is. Hij kan dus niet 
anders voor de wereld zijn dan Hij is voor Zichzelven. 
Zijne liefde gaat niet te loor door de zonde, wordt niet 
verworven door gehoorzaamheid. Hij heeft lief om zich 



Digitized by 



Google 



206 



zelfs wil en kan zelfs den duivel niet haten. Doch zijne 
liefde tot de goeden draagt een ander karakter. Hij heeft 
welbehagen in den een, mededoogen met den ander. En 
in dit laatste ligt de belofte gegeven aan Zichzelven nooit 
een prooi des kwaads te laten, die in zijne macht zich 
bevinden. Doch dit brengt ons op het gebied der positieve 
theologie. 

Op dit gebied, beweert de S., is nog veel te doen. Bij 
de theologen, we zagen het, is de leer der Godheid nog niet 
genoeg het leidend beginsel geweest. De beschouwing van 
God werd er niet genoeg door geleid en bezield. Als we 
spreken van de Godheid denken we aan Vader, Zoon en 
H. Geest, doch als we van God spreken is het de Souverein, 
Wetgever, Rechter, dien we bedoelen. Ons begrip der eerste 
is Christelijk, dat van den laatste is, wat den vorm betreft 
Joodsch, en wat den inhoud aangaat, Romeinsch. Met andere 
woorden, de Hebreeuwsch-romeinsche God kreeg zóo de 
overhand over de Christelijke Godheid, dat in plaats, dat 
deze de notie van God van het juridisch , forensisch element 
gezuiverd heeft, zij de strekking kreeg, hierin vooral van 
beteekenis te worden, dat zij een legaal proces voortbracht 
door de legale opvatting van God noodig geworden. Noodig 
is dus dit proces omver te stoeten en onze conceptie van 
God te doordringen met het leven en de hoedanigheden der 
Godheid. 

Tweeërlei is nu de vorm dier legale opvatting. De eerste 
is de institutionele of politische van het katholicisme, de 
tweede de dialektische of systematische van het calvinisme. 
Het eerste maakte zich een God naar het evenbeeld harer 
wet. De aardsche hiërarchie gaf vorm en kwaliteit aan de 
hemelsche, nu juist niet in volkomen overeenstemming met 
de bedoeling van pseudo-Dionysius. Zooals het systeem is, 
is de God der Roomschen. Het systeem is een ceremonieel 
en priesterlijk legalisme, en God is een wezen dat voldoe- 
ning kan ontvangen door eene priesterlijke handeling voor 
welke afwijking dan ook van de wet, hetzelfde of deze on- 
gehoorzaamheid of zonde genoemd wordt. 



Digitized by 



Google 



207 



In tegenstelling met de roomsche kerk kwam het cal- 
vinisme langs den weg van dialektiek en deductie tot zijn 
Godsbegrip. God was de souvereine wil , die geen doel heeft 
dan in zichzelven. Men verklaarde eerder God door de 
souvereiniteit dan de souvereiniteit door God. Het oudere 
calvinisme was onder den invloed van een diep ontzag voor 
de majesteit des Oneindige, het latere was niet vrij van 
den harden en pragmatischen geest van den rechtsgeleerde 
en de gerechtszaal. Wat het deïsme deed in de fysische 
wereld, deed de juridische theologie in de morele en reli- 
gieuse. God werd opgeofferd aan de souvereiniteit, ingeker- 
kerd binnen de wetten, die Hij voorondersteld werd gemaakt 
te hebben of tot de functie verlaagd van haren instandhouder 

De notie van souvereiniteit moet aan een onderzoek wor- 
den onderworpen. Men kan haar bezitten op de wijze der 
constitutie, als eerste onderdaan der wet, die geheel on- 
persoonliik is; of als absoluut koning tusschen wiens wil en 
de wetten des lands er geen onderscheid is. Men kan haar 
ook bezitten ten bewijze van het recht van den sterkste; 
het morele bevelen, zelfs bedoelen zonder dat men zelf 
moreel is. Slechts vrie haar bezit als het uitvloeisel van 
het patriarchaal systeem, dat berust op de schepping; de 
bron en grondslag zijner souvereiniteit in het vaderschap 
vindt is de ware souverein. Alleen de vader is de wezenlijke 
koning, de absolute krachtens het recht der natuur. 

Het begrip van vader en koning is niet te scheiden. Zij 
vullen elkander aan, ze corrigeren elkaar. Een absoluut 
souverein is zonder vader te zijn een tyran. Een vader, die 
geen souverein is een zwakkeling. God nu opgevat naar 
den eisch der Godheid kan geen koning zijn en niet tevens 
vader wezen. Beiden hooren in Hem bij elkander, zullen 
we kunnen gelooven , dat Zijn rijk een bestuur is van ideale 
volmaaktheid, zulk een als Zijner waardig is. 

Men kan dus souverein wezen op legale of op vaderlijke 
wijze en naarmate men het eene is of het andere, verschilt 
ook de hoedanigheid der wet, waarmee men bestuurt of re- 
geert. Is men alleen souverein, dan dient de wet meer be- 



Digitized by 



Google 



208 



paald om te straffen, is men ook vader dan meer bepaald 
om te kastijden. In het eerste geval hebben de wetten ten 
doel schrik te verwekken, in het laatste om verbetering» aan 
te brengen en hervorming. In het eerste kan men den 
zondaar niet redden, in het laatste hem niet prijsgeven. Is 
men alleen heerscher, dan doet men recht, opdat de kwaden 
den goeden geen kwaad doen. Voelt men zich ook vader 
dan doet men ook recht , maar opdat de zondaar , gered van 
hetgeen hem in ellende bracht, ophoudt kwaad te doen. 

Het behoeft geene herinnering , dat de S. met deze uiteen- 
zetting bedoelt: de souvereiniteit Gods brengt ons op een 
dwaalspoor, als we haar niet met het vaderschap verbinden , 
ja het laatste niet het bepalend element maken in zijn wezen. 
Doch we doen , wat moet , als we het begrip van Gods heer- 
schappij vaststellen door dat van God, en het laatste door 
het normatieve Zelfbewustzijn van Jezus Christus. Dan zien 
we in zijne morele eigenschappen, in zijne liefde ^ als het 
ware, den God van God en het Wezen van zijn Wezen, in 
zijne fyzische de dienaren slechts, die als Schepper Hem 
onmisbaar zijn. Zijn liefderaad dienen en geenszins als meester 
hebben te bevelen. Niet aan zijn alvermogen dankt de 
wereld haar aanzijn, hoewel ze zonder dit alvermogen niet 
had kunnen ontstaan, maar aan de morele natuur, die het 
den stoot der beweging gaf en de intelligentie, welke er zich 
van bediende. En wat den mensch betreft, hij dankt zijn 
zoonschap evenmin aan eenige fyzische handeling van creatie 
of procreatie — deze komen veeleer zelve uit zijne liefde 
voort — maar aan Zijn Vaderschap d. w. z. aan Hemzelven. 
Van adoptie te spreken en te beweren, dat hij in geen enkel 
opzicht zoon „van nature" is heeft geen zin. De mensch is 
Gods zoon al maakt hij het zich nog zoo onwaardig. De 
adoptie door den apostel bedoeld is uit den staat van het 
zoonschap der natuur opgeheven te worden in dat der genade. 

De slotsom van het overwogene luidt: God, aanschouwd 
door de oogen van Jezus Christus, is een Koning, maar Die 
het als Vader is. Het Koningschap moet zijne definitie van 
het Vaderschap ontvangen ; het laatste mag nooit verwijderd 



Digitized by 



Google 



209 

worden nit het begrip van het eerste. Doch hiermee heeft 
de S. weder eene nieuwe stadie op den weg van zijn onder- 
zoek bereikt. In het hierboven uitgesproken beginsel van 
het Vaderschap Gods , verkregen op de wijze als we hebben 
kunnen zien, ligt het materieel beginsel uitgesproken der 
systematische godgeleerdheid. De S. stelt ons nu dan ook 
als op de hoogte, vanwaar wij van het gebied van het 
christelijk dogma ^ ten minste het belangrijkste, met een blik 
kunnen overzien. God, als verklaard door Jezus Christus 
het bepalend beginsel in de theologie, bepaaldelijk in de 
leer der zonde, der redding, der openbaring, en der kerk — 
ziedaar titel en inhoud van het laatste deel van het werk. 
Na uit den overvloed van stof ook hier nog het een en ander 
te hebben meegedeeld, mag de verslaggever zijne taak voor 
geëindigd houden. 

Zooals te wachten is , spreekt de S. hier ook over 't for- 
meel beginsel der dogmatiek. Volkomen consequent op zijn 
standpunt formuleert hij het als het bewustzijn van Christus. 
Dit is de bron der waarheid, niet de Schriften, al zijn deze 
onmisbaar als het kanaal, dat tot de bron leidt. 

Het materieel principe, de formulering van de waarheid, 
welke uit die kenbron geput wordt, moet dus voortvloeien 
uit het bewustzijn van Christus. ,,De rechtvaardiging door 
het geloof" van Luther was eer ontleend aan Paulus dan 
aan Hem. De „incarnatie" der latere luthersche theologen 
is even als wat verder genoemd kon worden meer afgeleid 
dan oorspronkelijk. Het Vaderschap Gods was voor Jezus 
het eerste en laatste, het normatieve en noodzakelijke. De 
piëteit tegenover Hem vordert dat dit bij al ons denken de 
ziel zij , de leidende gedachte. 

De verhouding tusschen God en mensch is die van Vader 
en Zoon. Deze wordt verhinderd door de zonde. Dit woord 
duidt een begrip aan dat aan den godsdienst werd ontleend. 
De filosofie spreekt van kwaad. In de ethiek hoort het woord 
oodeugd thuis. Misdaad is een legale term; maar alleen 
in een systeem dat God kent kan men spreken van zonde. 
Dit begrip zegt, dat de mensch aan zijne bestemming ont- 



Digitized by 



Google 



210 



zonk^ en hijzelf de oorzaak is vau zijnen val. Het ziet het 
zedelijk kwaad sub specie aeternitatis. In de zonde zelve 
ligt iets oneindigs. Zij is de handeling , welke den toestand 
van eindelooze opklimming tot God den mensch toegedacht 
verhindert, en heeft dus categoriën van transscendentie en 
eeuwigheid. In dezen zin is het geheel en al van zuiver 
christelijken oorsprong. De Grieksche wijsbegeerte sprak 
van ondeugd, de religie van onreinheid, doch meer in cere- 
moniëlen dan in morelen zin. De Joden hadden het begrip 
van beleediging en onreinheid ; toenadering tot de christelijke 
idee was alleen bij hen te vinden die hooger stonden dan 
de priesters en schriftgeleerden. Het Brahmanisme kent 
het kwaad, minder het morele dan het metafysische, niet 
dan als eene illusie. Geene religie heeft dieper besef van 
de ellende, geene oppervlakkiger van de zonde; dooding van 
't bewustzijn is de eenige verlossing , welke zij kent. De 
Islam kent het kwaad als een politieken opstand , door straffen 
gevolgd, waarmee een alleenheerscher kan treffen, doch de 
zonde is niet het eigenlijke kwaad der hel, evenmin als het 
tegenovergestelde het eigenlijke genot des hemels is. Maar 
in het christendom is zonde de heerschappij van onkinder- 
lijke gezindheid in een hart dat tot kinderlijke liefde ge- 
schapen werd. Waar deze regeert kan het geschapen Zoon- 
schap nooit zijn doel bereiken, doch het scheppende Vader- 
schap Gods evenmin zich tevreden stellen met zijn onbereikt 
gebleven ideaal. 

Doch waarom liet God dé zonde toe ? Van toelating is in 
tweeërlei zin sprake, in fysischen en dan uit het oogpunt 
van Gods alvermogen gezien; en in ethischen uit het oog- 
punt van Zijn zedelijk wezen. In den eersten zin is zij hier 
misplaatst. Dat God het kwaad zou kunnen verhinderen, 
dus ook toelaten is slechts eene abstractie. Ook voor de 
almacht bestajin er onmogelijkheden, en onmogelijk is, dat 
God den wil opheft, die geneigd is tot zonde; den vrij ge- 
schapen mensch zou dit tot handelen drijven alsof hij ge- 
noodzaakt was. De weder vrijgelaten wil toch zou weer een 
kwade wil wezen. De weigering der zonde zou haar dus 



Digitized by 



Google 



211 



niet voorkomen. En de haast om het pas geschapene, dat 
zondigde, weer te vernietigen zou eene begrenzing dier almacht 
wezen, het duidelijk bewijs dat zij niet movens was, maar 
gemoveerd. — En wat de toelating der zonde in ethischen 
zin aangaat, er kan zelfs geene sprake van wezen. De 
eenige houding, welke God tegenover haar inneemt en Hem 
voegt, is die der oppositie. 

De vatbaarheid voor zonde is met de idee van het zoon- 
schap gegeven. Eene machine kan niet gehoorzaam zijn, 
een zoon kan het wel, maar juist omdat hij gehoorzamen 
kan, kan hij ook ongehoorzaam wezen. De proef kan hem 
niet bespaard blijven. De volmaaktheid moet worden bereikt. 
Ze is ons niet ingeschapen, en zeker is de liefde van een 
schepsel, dat weigeren kon lief te hebben interessanter voor 
God, „dan naar de muziek der sferen te luisteren, die niets 
kan doen dan spelen.'' Er zijn eigenschappen van Hem , die 
we zonder zonde niet zouden kennen. Slechts door haar 
weten we, dat Hij te diep liefheeft opi den zondaar ooit 
prijs te geven. Hoe leelijker de zonde is, hoe duidelijker 
de schoonheid Gods in het oog valt. 

Eene vraag die ook de positieve wetenschap aangaat is die 
naar het verband tusschen collectieve en persoonlijke zonde. 
Om die vraag te beantwoorden wijst ze op de wet der 
herediteit, welke we juist nu, althans een weinig, leeren ken- 
nen. In het medium , waarin we geplaatst zijn , is veel goed ^ 
ook veel kwaad. Ouder dan de persoon is de natuur des 
menschen. De collectieve kracht gaat vooraf aan de werking 
vam zijn wil. De historie noemt dit wet der continuiteit , de 
wetenschap spreekt ervan als van de erfelijkheid, doch de 
theologie noemt het erfzonde. In onderscheiding van weten- 
schap en geschiedenis ziet het verder dan tijd en ruimte, 
beoordeelt het tijd en ruimte , den mensch in zijne oneindige 
verhoudingen, collectief en persoonlijk in het licht van het 
zoonschap, Gods ideaal. De theologie, anders dan de we- 
tenschap, die slechts het natuurlijke en reële, anders dan 
de historie, welke slechts het tijdelijke ziet en het actuele 
in het oog houdt, beziet dus natuur en geschiedenis uit 



Digitized by 



Google 



212 



een hooger oogpunt. Het ,,natura corrumpit personam'' is 
voor haar eene formule, waarmee ze de natuur niet alleen 
ftöoordeelt maar ook veroordeelt. 

Evenwel , de algemeene 2onde involveert geene schuld. Door 
de gebreken der natuur zijn alle menschen aan het leed 
onderworpen, maar ook dit is waar: wegens hen is niemand 
verdoemd. De zuigeling, gedoopt of ongedoopt, gaat niet 
verloren , en waar Gods Vaderschap het meest noodig is zal 
Hij het niet vergeten of verloochenen. 

En wat de wet der verbreiding, der overbrenging van de 
zonde betreft, zij is éen met de wet van de verbreiding en 
overbrenging der gerechtigheid. Met de idee van het zoon- 
schap der menschheid is hare eenheid en solidariteit gege- 
ven, welke van die wet de voorwaarde en verklaring is. Want 
is zij een groot huisgezin samengesteld uit zonen, de zonde 
of de gerechtigheid van den éen kan dan de ramp, het 
verlies; of het geluk, de winst van den ander wezen. Nu 
zijn er op het gebied der religie twee creatieve personen. 
Van Adam heeft men zonde en dood op den weg der over- 
treding, van Christus daarentegen gerechtigheid en leven. 
Er is hier dus éene wet, doch met eene tweevoudige werking. 

Welke is de houding van Gods Eoninglijk Vaderschap 
tegenover de zonde? Natuurlijk behandelt de S. ook dit 
punt Eigenaardig en kenmerkend is het beweren: theologen 
hebben geleerd, dat door het verlies van menschenzielen Gods 
glorie werd bevorderd. Alsof de almacht het equivalent was 
voor een Wezen als God , Die liefde is. Hare natuur brengt 
mee geene plaatsvervanging te gedoogen. De moeder kan 
zich in het bezit van haar kind, dat haar het gestorvene 
te binnen brengt verheugen, maar het nieuwe is niet voor 
haar als het oude, en haar hart blijft treuren, want den 
levende aanschouwende gedenkt zij den doode. Zoo onder- 
gaat ook God een verlies als Zijn schepsel verloren gaat , en 
niet alleen het schepsel. En aangezien er voor Hem geen 
dood bestaat, waardoor voor ons de tijd wonden kan heelen, 
is het gevoel van verlies bij God des te dieper. Zijne behoefte 
aan redding des te dringender. 



Digitized by 



Google 



213 



Zonde tegenover het Vaderschap, is de poging de objec-, 
ten ervan in 't verderf te storten; tegenover de souvereiniteit 
is ze wanorde, de invoering van onrecht, beleediging, los- 
bandigheid^ eigenwilligheid. De eenige houding er -tegenover 
aan te nemen, is de toeleg haar nimmer recht of voet in 
het nniversum te geven , alles tegen te staan en omver te 
werpen, wat het zedelijk kwaad in de eeuwigheid eene soort 
van genaturaliseerd burger zou maken. Doch hoe? Door 
vernietiging des zondaars? Dan overwon feitelijk de zonde, 
dwingende God zijne schepping ongedaan te maken. Eene 
straf moest dit voor God wezen, daar Hij zich zijn onver- 
mogen zou moeten erkennen , en pijnlijk herinnerd werd aan 
de mislukking van zijn plan. Op den weg der straf dus? 
Zeker, diep voelt God in de zonde den ondergang van zijn 
zoon ; strenger nog dan als Rechter zal Hij dus als Vader 
wezen.. Doch louter vergeldend kan zijne itraf niet zijn. 
Kon Hy op een gegeven punt van plaats of tijd der eeuwig- 
heid zeggen : ,,zeker aantal zondaars moeten om een afschrik- 
kend voorbeeld te zijn zondaars blijven", Hij had daarmee 
der zonde plaats en functie afgestaan. Doch dit is eene 
zedelijke onmogelijkheid. Zoolang er zonde is, is God haar 
tegenstander, en als zij op nieuw begon zou de oorlog op 
nieuw uitbreken. 

Hiermee is geenszins gezegd, dat de mensch behouden 
wordt hetzij hij wil of niet. Hij moet vrijwillig worden gered , 
zal hij worden gered. Met den wil valt de persoon weg. 
Niet een nieuwe zou opstaan, maar een andere. Het zou 
hetzelfde als de vernietiging wezen. Doch evenmin als par- 
ticuliere vernietiging wordt hier het algemeen herstel geleerd. 
Slechts dit, dat God eeuwig Vader blijft en er dus in alle 
eeuwigheid mogelijkheid is op redding. 

God is dus ethisch genoodzaakt de Redder te worden. 
Van die ethische noodzakelijkheden dier reddende werk- 
zaamheid Gods gaan we over tot haarzelve, en letten op het 
middel, waarmee Hij die redding tot stand brengt. 

Dit middel is de menschwording Gods. Op personen kan 
God alleen door personen werken. En op dit gebied van 

15 



Digitized by 



Google 



214 



persoonlijken invloed is Jezus Christus eenig. Op zoodanige 
wijze bevatte Hij in zich Gods mededeelbaar leven ^ dat 
Hij het onuitputtelijk medium voor zijne gemeenschap met 
den mensch kon worden. Hij behoort evenzeer aan 6od 
als den mensch. Het goddelgk leven is in Hem. Hij is 
de Zoon van God. En Hij is het geschikte en bekwame 
orgaan voor de mededeeling ervan. Hij is de Zoon des 
menschen. De vereeniging of het samenzijn der beide na- 
turen in zijn persoon verklaart zijne bevoegdheid als Midde- 
laar en Redder. 

Nu behoort eerlijk erkend te worden, dat er geene leer 
meer door moeielijkheden gedrukt wordt dan die der incar- 
natie. Evenwel de metafysicus, als hij een onderzoek naar 
den oorsprong en de voorwaarden onzer kennis instelt, staat 
voor zwarigheden, die even talrijk en groot zijn. Een hulp- 
middel voor de constructie is gelukkig de leer van Gods 
immanentie, welke het beginsel is, dat de hoogere wijsgeerige 
stelsels gemeen hebben. Toegepast op het dogma der incar- 
natie beteekent het, dat God zijn aanzijn niet verliest maar 
veeleer realiseert door zijne inwoning in natuur en mensch- 
heid en dat deze niet ophoudt te zijn maar veeleer zichzelf 
wordt door de tegenwoordigheid en werking van den imma- 
nenten God. De beide naturen (van God en mensch) staan 
dus niet tegenover elkander, sluiten elkaar niet uit, maar 
hunne verwantschap drukt hunne wederkeerige ontvankelijk- 
heid uit. God is als het ware de eeuwige mogelijkheid van 
geïncarneerd te worden, de mensch is de voortdurende vat- 
baarheid deze incarnatie te ontvangen. 

In verband met de religie gebracht komt de bedoeling 
dezer bespiegelende tendence nog duidelijker aan het licht. 
Verwantschap van natuur heeft zijne hoogste uitdrukking in 
het Vader- en Zoonschap. In deze relaties der Godheid is 
de idee, het model, waarnaar de wereld gevormd werd, ge- 
legen. Het uitwendige is gemaakt naar het beeld des inwen- 
dige. Maar deze verwantschap en relatie bestaan slechts als 
ideaal. Feitelijk en door de zonde staan ze tegenover elkander, 
maar in de gedachte en de bedoeling zijn ze verwant Doch 



Digitized by 



Google 



215 

het streven Gods is deze gedachte te realiseren. Üit de 
verwantschap der naturen kan derhalve de mogelijkheid; uit 
de behoefte hunne ethische scheiding weg te nemen, het 
noodzakelijke der incarnatie worden afgeleid. 

We spreken van de menschwording Gods maar spreken 
slechts juist, als we van die des Zoons spreken. De Vader 
noch de H. Geest werd mensch, en evenmin is Jezus Christus 
God of Godheid. Maar als Zoon is Hij het ideaal der 
actuele wereld. Zij bestond in Hem, eer zij was en het 
was overeenkomstig zijne natuur het ideaal in de vormen 
van het actuele zijn te openbaren. Doch de hoogste zelf- 
verloochening, de kenosis, was hiertoe noodig. De fysische 
eigenschappen Gods — de almacht, de alwetenheid, de alom- 
tegenwoordigheid — moesten daartoe aan de ethische van 
liefde en waarheid worden onderworpen. Doch God is nooit 
meer God daü wanneer Hij zichzelf beperkt, gehoorzaam 
aan zijne hoogere natuur de lagere, de althans meer onder- 
geschikte bepaalt of inhoudt of bedekt. Nu is de redding 
zulk eend ethische noodzakelijkheid, doch hierin ligt niet 
opgesloten, dat ieder der goddelijke personen elk oogenblik 
al de fysische attributen Gods bezigen moet. De Zoon gaf 
deze attributen prijs, toen Hij zich ontledigde en gevonden 
werd in de gedaante van een mensch. De bepalende god- 
delijke hoedanigheden werden gehoorzaamd , en de bepaalde 
werden beperkt. „Het Woord werd vleesch", maar wij des 
te meer zijn aanschouwer» zijner heerlijkheid. 

De incarnatie, al vindt ze hare aanleiding in het feit der 
zonde, is toch alleen als noodwendig op te vatten. Anders 
toch, gesteld de zonde ware weggebleven, zou de wereld 
het blijk van Gods hoogste gunst en heerlijkheid hebben 
gemist. Deze verhooging door middel zijner ethische attributen 
heeft evenwel onzen zin voor zijne fysische niet verzwakt. 
Deze worden door de incarnatie niet meer beperkt dan door 
de uitwendige wereld. Het fysisch universum beperkt de 
ubiquiteit en vernietigt voor ons de eeuwigheid. Doch de 
mensch is dichter bij God en heeft meer van de eeuwigheid 
in zijn geest dan de natuur. Met de stoffelijke wereld kan 

15* , : . 

Digitized by LjOOQ IC 



216 

God zich met vereenigen, doch wel met den persoonlijken 
mensch. De incarnatie doet zijnen natuurlijken eigenschap- 
pen geen grooter geweld aan dan de schepping, doch 
zij verheft en verheerlijkt zijne morele hoedanigheden, zijn 
karakter. 

De persoon, in wién zij tot stand komt is eene eenheid, 
want twee willen of geesten waren twee personen. Er zijn 
evenwel twee naturen; elke van haar bleef onverzwakt, on- 
verminderd, meer verwerkelijkt veeleer en verruimd, volkomen 
dezelfde; met de andere krachtens hare verwantschap ver- 
eenigd, doch onvermengd. 

De menschheid toonde, wat ze van eeuwigheid was voor 
God, de Godheid; niet de fysische krachten van den Schep- 
per, maar integendeel de inwendige kwaliteit, de verborgen 
liefde en werkingen , welke de God is van God. In Hem werd 
de idee der menschheid voor God verwerkelijkt; in Hem 
werd God den mensch openbaar door de Godheid, welke 
wederkeerig voor hem eene werkelijkheid werd. 

Doch de incarnatie had eene functie te verrichten. We 
vragen nu: cur Deus homo? 

Wat ook zijn werk was geweest in eene zondelooze wereld, 
in de zondige kwam Hij redden. De vraag: hoe Hij dit 
deed , moet beantwoord worden aan de hand van het bepalend 
beginsel; dat God Vader en eo ipso de Souverein is, van 
wien de wet niet is te scheiden. Nu is evenwel de wet der 
Romeinen, de wet der Joden, ook van Paulus eene andere 
dan de absolute wet, of de gerechtigheid Gods. De eerste, 
de lex, is het geheele apparaat van de handhaving der 
staats-autoriteit; de tweede, de thora, sluit in zich de leer, 
de openbaring, de tucht, den eeredienst eigen aan het Ju- 
daïsme. De Romein , al werd hij een christen als Tertullianus , 
bleef in zijn hart een jurist, al zijn streven op de onder- 
drukking van misdaad richtend en de voldoening aan het 
recht door de daaraan geëvenredigde straf. En de Hebreër, 
al werd hij een Paulus, bleef aan de wet, waarvan Christus 
„verlostte", welke zijn dood „veroordeelde", aan die van 
rabbi en priester, ceremonie en werken denken. De betrek- 



Digitized by 



Google 



217 



Icing, waarin God staat tot zijne gerechtigheid kan niet in de 
taal worden uitgedrukt onzer tot hiertoe zeer onzuifere 
noties van wet en recht Ze moet veeleer haar licht van 
de idee van God ontvangen. 

Doch een uitgangspunt kan de juridische theorie ons 
geven: de eerste stap tot redding is het oordeel der zonde, 
doch zoo, dat dit oordeel, al komt het van God; het eigen- 
dom des zondaars wordt. Wat zou het zijn als twee absolute 
willen, de eene van God, de andere van den mensch, moes- 
ten regeeren? De wil van God beteekent de eenheid van 
heiligheid en geluk, die van den mensch een ouderlingen 
verdelgingskrijg. Gods souvereiniteit moet dus overwinnen 
zal er redding komen. De zondaar moet zich overgeven 
aan God, niet omgekeerd God zich aan de zonde. 

En dat oordeel is noodzakelijk. Zonde wordt niet te niet 
gedaan door haar te vergeten. Zonderling, doch rechtvaardig 
genoeg, is het minder makkelijk eene ongeoordeelde dan 
eene geoordeelde te vergeten. En aan den anderen kant 
zou het ons geene moeite kosten de zonde te herhalen als 
het God niets kostte haar te vergeven. Vandaar, dat zal 
den schuldige vergiffenis worden geschonken, het op voor- 
waarden moet zijn, die in hem geen twijfel laten, wat betreft 
den aard en het loon zijner zonde. 

Daarentegen moet worden opgemerkt, dat de oordeelen 
Gods minder vergeldend en judiciëel dan correctief en kastij- 
dend zijn. Dit is van invloed op het werk der verzoening, 
dat in de wereld werkt als het duidelijk en belichaamd 
oordeel Gods over de zonde , doch bestemd is in den mensch 
al de uitwerkselen voort te brengen van verbeterend en ge- 
nezend leed, het werk te doen van herstellende, van her- 
vormende straf, met dien verstande , dat het dit op eene meer 
afdoende wijze tot stand brengt dan dit leed zelf kon doen. 
Het legt in het geweten het gevoel van schaamte en schuld 
en noopt den mensch de zonde als met het oog van God te 
beschouwen. En is dit het geval dan is de zondaar gered, 
doch zóo, dat zijne redding de hoogste overwinning, zoowel 
van gerechtigheid en souvereiniteit, als van liefde en genade 



Digitized by 



Google 



218 



is. De verzoening kan dus beschreven worden als de methode, 
waardoor God zóó de zonde in het eigen verblijf des zon- 
daars geoordeeld heeft, dat Hij de redding des zondaars 
ermee tot stand bracht. 

In welk verband staat nu tot deze redding de incarnatie 
met het daarin opgesloten lijden en sterven? Vooreerst, 
stond God geopenbaard voor ons. De mensch zag, wat Hij 
prijs gaf en over had voor zondaren. De Schepper en Be- 
stuurder der wereld leefde nu voor het geloof als Vader. 
Vervolgens, kenbaar was nu niet alleen zijne liefde tot men- 
schen maar ook zijne haat tegen de zonde , dit verdriet van 
zijn hart. Er is geen valscher theologoumenon dan de mee- 
ning, dat God onvatbaar voor lijden is. De waarheid, welke 
in Christus verscheen kan geacht worden haar toppunt in 
de passibiliteit van God te vinden. Ook de Vader bracht 
een offer, leed dus, zoo goed als de Zoon. In het patri- 
passianisme is dus partiële waarheid. De overgave van den 
Zoon vertegenwoordigt het offer en leed der geheele Godheid. 
Trap en maat zijn hier ongepast, anders kon men zeggen , 
dat de Vader meer leed door den Zoon te geven, dan Deze 
door gegeven te worden. Hij , Die de taak oplegde had niet 
het loon van Hem, Die zich verheugde in de volbrenging. 
De vernedering van den Zoon bevatte in zich het zichtbare 
lijden en den dood, doch de overgave des Zoons sloot in 
zich het verdriet, dat het onzichtbaar offer was. Joh. 3 : 16. 
Eom. 8:32, 1 Joh. 4 : 10. 

Doch nog meer verhaalt Christus lijden en sterven. Het 
is meer dan iets anders eene openbaring van zonde, en ont- 
dekking der zonde is het oordeel der zonde. In Christus 
zijn liefde en gerechtigheid vleesch geworden; doch terwijl 
nu de afschuwelijkheid der zonde voor den Reine bleek , bleek 
tevens de haat, welke de zonde den Reine toedraagt. Eén 
ding is nooit te vergeten, dat de Zondelooze den onderschei- 
denden naam van „man der smarten*' draagt. In de mate, 
dat zijne ziel zuiver was voelde hij schaamte over de zonde, 
was ellende voor Hem de schaduw, welke haar volgde — maar 
deze zuiverheid was juist de grief der zonde, de ontdekking 



Digitized by 



Google 



219 



en veroordeeling , welke zij niet kon vergeven. Zoo bereidde men 
Hem den „drinkbeker*', en kon deze niet voorbijgaan, daar de 
diepste zin der zonde moest worden bloot gelegd. Van belang 
is, dat Hij veroordeeld werd door de vertegenwoordigers van 
den godsdienst Op eene heilige plaats en tijd, door de 
priesters, door een uitverkoren volk werd Hij gekruisigd , 
geofferd, dragende in zijne ziel de zonde der menschen, en 
stervende voor hunne zonden. 

Deze verzoening is de voldoening beide der liefde en ge- 
rechtigheid Gods; der liefde, daar zij een weg is tot red- 
ding en herstel; der gerechtigheid daar zij de zonde binnen 
in den zondaar overwint, hem deze zelven doet veroordeelen 
en dus de autoriteit handhaaft van den eeuwigen wil. Bom. 
3: 25^ 26. Doch de redding, welke zij tot stand brengt, is 
in betrekking tot de schuldigen en verantwoordelijken niet 
actueel , maar slechts mogelijk. De mensch wordt uit genade 
gerechtvaardigd, zonder werken, maar niet zonder geloof. Hij 
blijft vrij en verantwoordelijk. Daar de verzoening een God 
openbaart, die wel verre van bevredigd, bewogen te moeten 
worden tot genade , leed draagt en zich opoffert om te kuU" 
nm redden, verhoogt zij de beteekenis van Gods karakter 
en majesteit. En hoe verhevener Gods karakter te voorschijn 
treedt hoe grooter het geluk is der wereld. 

Doch Gods reddende, genezende werking zou niet meer 
van kracht zijn, als zij beperkt was tot het eens voor een 
poos in de geschiedenis verschenen, daarna verdwenen, feit 
der incarnatie Om invloed te blijven oefenen moet zij on- 
beperkt, universeel en voortdurend wezen. Zonder voort- 
durende relatie der Godheid met den mensch zou er niets 
zijn, dat hem tot haar riep. In de natuur, in den sterren- 
hemel o. a. met zijn duizelingwekkende, verbijsterende afstan- 
den is God slechts als almacht immanent, wekkende in ons 
vrees, geenszins aanbidding. Zal deze kunnen voortleven, 
de incarnatie des Zoons van invloed kunnen blijven; gelijk 
God woont in de natuur als macht y moet Hij dan wonen in 
den mensch als Geest, als de H. Geest. Deze H. Geest nu 
woonde in zijne volheid in Jezus, en heeft tot taak Dezen 



Digitized by 



Google 



220 



te verheerlijken. Doch getuigende van den Zoon , vestigt Hij 
door middel van door Hem bezielde menschen, in het hart 
van menschen de betrekking , welke naar God toegekeerd — 
de zoonsbetrekking, naar de menschen toegekeerd eene broe- 
derschap is. De twee groote sferen zijner werkzaamheid 
zijn de Openbaring en de Kerk. Over beide nog slechts een 
enkel woord. 

De S. onderscheidt nu tusschen Revelatie en Inspiratie. 
De laatste is het eerste, Gods initiatief tot zijn „spreken*' 
met menschen. Hare wezenlijke functie is de vorming der 
persoonlijkheden, die handelende, alsof zij een gepersonifieerd 
geweten waren, eene autoriteit werden voor menschen van 
een minder bezield geweten. Onder hen is Jezus Christus 
de hoogste autoriteit. De revelatie daarentegen heeft tot 
functie, wat de Ingeving schiep in historischen vorm te be- 
lichamen — in de literatuur vooral, welke in tegenstelling 
der spoedig veranderde traditie haren inhoud in schrift brengt 
en zoo fixeert. Op het christendom overgebracht is zij het 
verhaal van Gods verlossende werkzaamheid, welke haar 
hoogste punt vindt in de geschiedenis des Verlossers; en de 
S. S. , welke Christus bewustzijn als verpersoonlijken , onsterfe- 
lijk en algemeen maken, zijn het middel, waardoor dit overal 
zijn scheppend en normerend vermogen uitoefenen kan. De 
overlevering wordt hoe langer hoe minder betrouwbaar, en 
de kerken ontaarden zoo licht, maar telkens en telkens 
weer komt uit het woord, waarin Hij leeft als in onvergan- 
kelijke jeugd, de meester te voorschijn. De S. S. zijn het 
woord permanent gemaakt, tot een préservatief der kerk, 
welke het schiep. Als mondeling overgeleverd bericht stierf 
het woord, om als geschreven te leven en als het niet 
gestorven was had het niet kunnen leven. Doch het is 
de H. Geest, zoowel op het gebied der historie als dat 
des geloofs, Die doet zien, dat Jezus is de Christus. Nog 
altijd is er geene revelatie zonder inspiratie. Wordt God 
niet gehoord in de ziel, dan wordt Hij niet gevonden in 
het Woord. 

Wat de kritiek op de Bijbelboeken betreft, de S. is van 



Digitized by 



Google 



221 



meening, dat het hun de roemlooze onderscheiding zoa 
geven eene letterkunde te bevatten, die niet kan worden 
begrepen — als men haar het recht ontzegt zich met hen 
bezig te houden. Doch hij herinnert, dat het uitgangspunt 
hier niet de idee der canoniciteit is , maar de Christus , zijne 
relatie tot de S. S. en omgekeerd. Zij en de kerk zijn 
derivata van Hem , in harmonie met elkaar, als ze 't met 
Hem zijn. We gelooven het Woord , niet omdat de kerk het 
leert maar omdat Christus het sprak. De revelatie heeft in 
alle opzichten de prioriteit boven den Canon. 

De Bijbel heeft geen gezag als kanonisch boeky maar als 
bevattende de openbaring, de geschiedenis van verlossing en 
Verlosser. De kritiek, gelijk we zagen, bracht de h. boeken 
dichter bij de h. geschiedenis. De negatieve valt de hoogere 
elementen der geschiedenis en daarom deze boeken aan, en 
de conservatieve verbreekt den band tusschen inspiratie en 
historie. De ware kritiek gaf ons de idee weer van God, in 
de geschiedenis levende door zijn volk, en van zijn volk 
levende voor Hem door zijn Woord. Zij verbond boek en 
volk, en bracht beide in samenhang met de providentiële 
orde der wereld, üit al deze premissen leidt de S. nu de 
gedachten af, de stellingen , waarmee ter beantwoording der 
vraag: of er op den grondslag van het beginsel van het 
koninglijk Vaderschap Gods eene theorie der Openbaring 
gebouwd kan worden, dit hoofdstuk eindigt. 

Eindelijk nog iets over de leer der kerk. De S. definieert 
haar als de maatschappij, samengesteld en bestaande uit 
hen die, als geloovigen in Christus, zijn uitverkoren tot 
het leven en de navolging Gods. Ze hangt samen met den 
term „Koningrijk Gods", die in de evangeliën 112 maal 
voorkomt, terwijl het woord „kerk" er slechts 2 maal in 
gevonden wordt. Deze uitdrukkingen zijn geene synoniemen 
maar duiden begrippen aan, waarvan het eerste het laatste 



Het koningrijk is het primaire. Geheel in tegenstelling 
met het Joodsch particularisme , met de vereering eens Gods , 
Die hoofd van den stam en „jaloersch" was, en wiens ver- 



Digitized by 



Google 



222 

bondsgenade zich tot éen enkel volk beperkte — slechts 
enkele profeten maakten hier eene uitzondering en koester- 
den ruimere denkbeelden — predikte Jezus het koningrijk 
als het universeel vaderland, opengesteld voor allen zonder 
verschil van afkomst en ras. Niet op ambt of sacrament, 
slechts op de persoonlijkheid, op het karakter en gedrag 
legt Hij den nadruk. Hij zelf maakt geen aanspraak op 
iets, dat priesterlijk is. Alleen de „sleutels van het hemel- 
rijk" zijn als eene aanduiding van een officiële functie te 
beschouwen, doch de belofte erbij gegeven, is niet op die 
functie maar op den man toepasselijk, die als belijder van 
Christus geschikt was tot het waarnemen der functie. Voor- 
waardelijk niet absoluut is de belofte gegeven. Ware het 
anders, dan was Petrus, in zoover deze Hem het lijden ont- 
raadt. Satan door Jezus geheeten, zoowel Satan als sleutel- 
drager in absoluten zin. Zijn koningrijk is niet samengesteld 
uit waardigheidsbekleeders, maar heilige menschen; het 
wordt uitgebreid door de prediking des woords, de over- 
tuigende invloed des geestes is zijn karakter. Er is eene 
eenheid in, welke geen type van bestuur vormen of uitdruk- 
ken, welke geen verschil van bestuur kan wegnemen. Zijne 
analogie is de ecclesia invisibilis der hervormers. Zijn con- 
trast de gecanoniseerde bediening van een priesterlijk, ker- 
kelijk instituut. 

Het woord „kerk" komt in de Handelingen, Brieven, de 
Openbaring ook 112 maal voor, het woord „koningrijk" 29 
maal. In de LXX is ecclesia de kahal, de volksvergadering. 
Bij de Hellenen is zij de bijeenkomst der vrije burgers, die 
den Staat regeren. In het N. T. heeft over het hebreeuw- 
sche het grieksche element de overhand. De nadruk valt 
op het volk. De term komt voor in locale , particularistische 
en illocale, universele beteekenis. 

De plaatselijke kerken zijn maatschappijen der bevrijden 
of behoudenen. Hooger dan ambt en bediening staat er de 
liefde. De macht berust bij de gemeente , niet bij de ambts- 
bekleeders. (Kerk, gemeente, in Mtt. 18 : 20, moet worden ge- 
nomen in localen zin.) De geest Gods woont in haar, niet 



Digitized by 



Google 



223 



door ambten , maar door de persoonlijke relatie harer leden 
tot Christus. 

De iUocale kerk is het ideaal der locale, een denkbeeld 
later ontstaan als bewijs der voortgaande verrijking der 
christelijke gedachte. De ontwikkeling eindigt in de idee 
der kerk, welke we bij Paulus in de brieven aan de Efeziërs 
en Colossensen vinden. Zij begint met de mia- en eindigt 
met de moné-ecclesia. De locale kerk wordt een microcos- 
mos , het beeld van de geheele kerk, die in hare eenheid 
tusschen Hoofd en leden, en de leden onderling, het lichaam 
des Heeren is. De toestand eener gemeente als van Gorinthe 
is hiermee niet in overeenstemming, doch aan wat is wordt, 
wat zijn moet voorgehouden , als een verwijt en waarschuwing. 
Christus is het leven des lichaams, en het lichaam is de 
verwerkelijking van Zijn leven. Op de éene lijst der verschil- 
lende bedieningen komt het apostelschap voor, niet op de 
andere. Derhalve ook hier geene hiërarchie. De kerk be- 
stond uit menschen, die in hunne hoedanigheid van geloovigen 
als gemeente waren georganiseerd. 

In de latere Paulinische brieven zien we, gelijk reeds 
vroeger opgemerkt werd, de gedachte zich verheffen boven 
de antithesen der vorige. De idee der kerk breidt zich uit 
tot een verheven universalisme, dat den tijd evenzeer als 
de ruimte te boven gaat. De menschheid bestond voor den 
Vader van eeuwigheid in Christus. In Hem, door Hem, 
voor Hem zijn alle dingen geschapen. Alle dingen worden 
thans door den apostel in *t licht gezien van den idealen 
Christus. Op dit standpunt komt het eerst het denkbeeld 
op der mystieke kerk, welker Bruidegom Hij is. Nu sterft 
Hij niet meer voor allen, gelijk de uitdrukking was in de 
vorige brieven, maar geeft Hij zichzelven voor de gemeente. 
De nadruk valt nu op den wil en de verkiezing van God; 
niet op de „rechtvaardiging door het geloof", maar op de 
schepping eener gerechtvaardigde menschheid. Deze vertegen- 
woordigt de samenvatting en vereeniging aller dingen in hemel 
en aarde , en is zelve even als hare leden op weg eeuwig te 
worden. Doch hare kenmerken zijn niet dan ethisch, geens- 



Digitized by 



Google 



224 

zins sacerdotaal. Geen zweem van een bestaur in institu- 
tionele vormen, van gewijde orden. Gesticht door God in 
Christus, heeft zij de z. g. instrumenten der genade niet 
noodig. De genade is de direkte gift van Christus. Zijn 
Geest vervult het geheele lichaam. De kracht, welke haar 
beweegt is Zijne liefde. 

De kerk, zóo opgevat, brengt weer het koningrijk Gods 
in de gedachte. Het plan, waarnaar de kerk gebouwd 
18, is de wil van God, het ideaal des koningrijks, terwijl 
de middelen, waardoor het koningrijk verwerkelijkt wordt 
de kerk is en de — kerken. De kerk in hare later Pau- 
linischen of mystieken zin opgevat valt met het koningrijk 
samen. 

Wat moet overeenkomstig het beschouwde de leer der 
kerk wezen? Het antwoord hierop des schrijvers, zijne be- 
spreking van het onderscheid tusschen de ecclesia visibilis en 
invisibilis, dat hij handhaaft en overneemt van de reforma- 
toren, moeten wij, evenals over 't, algemeen zooveel anders, 
overlaten aan de weetgierigheid van hen, die zich door dit 
verslag opgewekt gevoelen, het boek ter hand te nemen. 
Genoeg, dat zijne opvatting van de kerk van God de meest 
ruime is, waarop mogelijkheid bestaat. Hij zegt met Luther: 
„waar een heilige ziel, hetzij onder het Pausdom of midden 
onder de Turken verkeert, daar is de kerk." Elementen, welke 
noodig zijn voor de zichtbare zijde der maatschappij van 
Christus, zijn er niet meer dan twee; het woord en de sacra- 
menten , — het Evangelie , waardoor de menschen gered wor- 
den, en de symbolen, welke, zoowel hunne relatie tot een 
gemeenschappelijk Hoofd uitspreken, als dat zij hen op de 
broederschap wijzen, welke hen verbindt. Zietdaar wat noodig 
is, maar meer dan dat ook niet. De particuliere kerken 
verbreken geenszins de eenheid der onzichtbare katholieke 
kerk, terwijl geloof en liefde alleen die eenheid tot stand 
brengen. Schisma ontstaat slechts daar, waar eene inzetting 
der menschen tot eene wet Gods gemaakt wordt , en als juk 
wordt gelegd op den hals van. een vrij volk. De formule: 
„zichtbare en onzichtbare kerk" doet eene zeer ruime opvat- 



Digitized by 



Google 



225 



ting aan de hand en geeft dus aanleiding tot kritiek, doch 
men kan zeggen , dat, wat verhevenheid en ware katholiciteit 
betreft, het Roomsch-katholicisme in verhouding tot het geloof 
der „sectarissen van de 16e èeuV in eene verhouding staat 
als van maan- tot zonlicht, als van water tot wijn, 

Het alles bepalende beginsel is Gods Vaderschap. Zijne 
genade is te rijk, om in een enkel kanaal besloten te wor- 
den, te ruim om gebonden te zijn aan concilies en orden. 
Hoe hooger men de idee kerk stelt, hoe lager die van God 
komt. De ontwikkeling van eene ;,hoog kerkelijke" leer valt 
altijd zamen met het verval van het hoogste theïstisch geloof. 
Eene absolute kerk vooronderstelt een beperkten God. Hij 
wordt eerder geacht tot zulk eene kerk te behooren dan dat 
die kerk geacht kan worden te behooren tot God. Als het 
vat verheerlijkt wordt, die een schat bevat, dan vermindert 
de sehat in waarde. 

„Van den strijd en naijver der secten moeten wij terug 
naar de tegenwoordigheid van Hem , Die te gelijk het Hoofd 
en het Hart is der kerk. Zijn vrede blijft te midden van 
de twist der menschen, die voorbij gaat. Hun beweren, dat 
hunne kerk alleen de christelijke is, willen we niet beant- 
woorden met te zeggen, dat ze geene kerk van Christus is. 
We willen geen nauwere grenzen trekken dan die door zijne 
hand getrokken werden, toen Hij sprak: „Zoo wie den wil 
mijns Vaders doet, Die in de hemelen is^ die is mijn broeder 
en zuster en moeder." 

Met deze woorden eindigt het door ons aangekondigde 
werk. In het buitenland, onder de mannen van zijn vak, 
stam en taal trekt het in die mate de aandacht, dat men 
het de eer waardig achtte eener uitvoerige weerlegging. Doch 
ook voor hen, die op zijn standpunt staan, in Christus de 
eenige incarnatie der Godheid aanschouwen, zijn er hier en 
daar zwakke zijden in het werk waar te nemen, welke het 
referent geoorloofd zij met alle bescheidenheid tegenover 
den Principal van Mansfield College te Oxford, den hoog- 
leeraar der Congregationalisten in Engeland, en met een 
enkel woord onder de aandacht te brengen. 



Digitized by 



Google 



226 



Ëene eerste opmerking is , dat men onder den invloed van 
den t)oeienden vorm van het boek allengs gevaar loopt te 
vergeten, dat de S. het voornemen had te kennen gegeven 
van de verwerkelijking van het ideaal van Jezus Christus, 
voor zoover deze waarneembaar is in de verschillende om- 
gevingen, waarin het optrad, de geschiedenis te schrijven. 
In het tijdvak der Oude kerk ziet men de aangekondigde 
methode der evolutie duidelijk toegepast en betreurt men 
des te meer, dat de invloed der groote leeraars van de 
Oostersch-Grieksche kerk niet even uitvoerig in het licht 
werd gesteld als met dien der eminente mannen der Wes- 
tersch-Latijnsche kerk het geval is. Doch de uiteenzetting 
van de gedachten dei* middeneeuwen is niet meer dan een 
bewonderingswaardige schets, waarbij, in spijt der originele 
opvatting van het verschil van invloed tusschen het Noorden 
en het Zuiden, niet genoegzaam rekening wordt gehouden 
met de chronologie. Over 't algemeen kan men ervan zeg- 
gen, dat de behandeling der stof, welke de voorstelling eener 
voortgaande wordingsgeschiedenis zou wezen, hier en daar, 
en gaandeweg meer naarmate men het einde van het 1^ deel 
nadert, den indruk, dat men hier eene evolutie voor oogen 
heeft, beneemt. In plaats van telkens nieuwe vormen uit 
de oude te zien voortkomen , de „overgangen" waar te nemen 
als de vrucht der nieuwe gedachten, gelijk men recht heeft te 
verwachten, bevindt men zich te vaak voor eene schitterende 
beschrijving van scholen, systemen, tendences, die meer als 
een afgerond geheel , als een min of meer scherp begrensde 
„groep" voor oogen worden gesteld dan in hunnen invloed 
op het milieu, waarin zij verschenen. Hoe gaarne hadden 
we o. a. de evolutie aangetroffen door een denker als Schleier- 
macher in het leven geroepen, vooral waar die geteekend 
werd door de geoefende en bekwame hand, waaraan we dit 
werk hebben te danken. Merkwaardig is ook, dat hoofdza- 
kelijk slechts Duitsche godgeleerdheid en wijsbegeerte op des 
S. belangstelling kan bogen. En nu weten we wel, dat deze 
meer dan eens zijn leedwezen te kennen geeft over de gren- 
zen , welke hij aan zijne uitvoerigheid gesteld ziet Toch trekt 



Digitized by 



Google 



227 



het de aandacht, dat van een man zoo invloedrijk als Vinet 
was en zijne school met geen enkel woord gewag wordt 
gemaakt. 

Doch het punt, waaromtrent de S. ons het meest onbe- 
vredigd laat, is de beantwoording der vraag, op welke histo- 
rische gronden hij over 't algemeen de kanonische boeken van 
het N. T. als kenbronnen van Jezus Christus en Diens „be- 
wustzijn" laat gelden. Trouw aan zijn beginsel, niets alleen 
op gezag van ti*aditie of kerk aan te nemen vinden we 
hem zelfs, als hij mannen als Strauss en Baur op de 
meest onpartijdige wijze beoordeelt. Doch, als hij de na 
hen opgekomen kritische scholen, die het geloof in Christus 
als den Zoon van God in metafysischen zin, langs geheel 
en al natuurlijken weg trachten te verklaren , met een enkel 
woord ter sprake brengt, treffen we in hem eer den man 
der bespiegeling dan der historie aan. Waar hij o. a. zoo 
beslist als hij doet de echtheid aanneemt van het IVe evan- 
gelie, den onmiskenbaren invloed van Hellenistische wijsbe- 
geerte, van Philo op de denkwijze van een Johannes ver- 
klaarbaar acht, zou met eene meer opzettelijke uiteenzetting 
der historische gegevens, waarop deze overtuiging rust, door 
een man als de Heer F. een gewichtige dienst zijn bewezen. 
Zooals de zaak zich nu toedraagt, moeten we ons met hier 
en daar te pas gebrachte, op zich zelf hoogst behartigings- 
waardige „apologetische" wenken behelpen. Waar de pre- 
missen van het Ie deel zoo geheel en al zuiver historisch 
zijn , had ook de finale niet dan historie moeten wezen. Over 
't algemeen zou een wetenschappelijke arbeid, die de datums 
der N. T. geschriften niet enkel opgeeft, maar tracht aante- 
toonen in hunne juistheid, zou eene opzettelijke aanwijzing, 
dat geene vergoding en incarnatie op het gebied van andere 
wereldgodsdiensten aan de heerlijkheid van Jezus Christus te 
kort doet of er zelfs maar mee te maken heeft , in dit zuiver 
geschiedkundig werk geheel en al op zijne plaats, het meest 
afdoend bewijs zijn, dat de beweerde terugkeer tot den Christus 
door den Heer F. beleden , de „terugkeer" is tot den histo- 
lachen Christus. Meer dan iets anders zou het voor velen 



Digitized by 



Google 



228 

bijdragen tot den overtuigenden invloed door dit werk uit- 
geoefend. 

Eene andere opmerking betreft het Ile, bepaaldelijk het 
leerstellig gedeelte. Men zal hebben opgemerkt, dat de S. 
spreekt van tweeërlei Vaderschap Gods. Hij is Vader van 
Jezus Christus in dien eminenten zin, dat deze zijn Zoon 
is, ook buiten alle relatie tot schepping en menschheid. Hij 
is het voorwerp der liefde des Vaders, en als zoodanig in 
den boezem der „Godheid" eene onmisbare hypostase. Maar 
ook de menschheid in haar geheel, de enkele mensch als 
individu, is noodwendig als object der liefde Gods, Die 
Vader is en niet dan Vader kan wezen. By deze voorstel- 
ling der zaak vraagt men, waar hek specifiek verschil tus- 
schen het Zoonschap van Jezus Christus en dat des men- 
schen nu blijft En of men daarbij geen gevaar loopt tot 
misverstand aanleiding te geven, tot de meening, dat de 
mensch een wezen is, hetwelk voor God onontbeerlijk is, 
waarvan Deze dus afhankelijk moet worden geacht, is eene 
bedenking, welke referent meent veilig in het midden te 
kunnen brengen. In de plaats der ethische betrekking, 
waarop de S. te recht zoo den nadruk legt, zou dan eene 
metafysische natuurnoodwendigheid treden , de pantheïstische 
mystiek, die met Angelus Silezius spreekt: 

„Ich weisz, dass ohne mich Gott nicht ein Nun kan leben; 
Werd' ich zu nicht , Er muss von Noth den Geist aufgeben." 

We moeten ons beperken. Eene laatste opmerking heeft 
betrekking op de soteriologie van dit werk. Volgens den 
S. zou de Vader den Zoon hiertoe hebben overgegeven ter 
kruisdood , opdat daardoor de aard en macht der zonde ten 
volle zou blijken, en de mensch ziende, wat de zonde is, 
haar ziende uit het oogpunt Gods, zijne zonde zelf veroor- 
deelen zou. Referent erkent tot hen te behooren, die zich 
door deze voorstelling der zaak niet geheel bevredigd ge- 
voelen , en van oordeel zijn , dat het dogma der door Christus 
zelven aangebrachte satisfactie, hoe gebrekkig soms ook. 



Digitized by 



Google 



229 

in de termen onzer rechtsgeleerden voorgedragen, niet behoeft^ 
niet mag worden prijsgegeven. Herinnerende aan de be- 
teekenis der woorden croóf/^x, aJf^x bij de instelling van 't 
avondmaal gebezigd, welke te onzent door den hoogleeraar 
Doedes in het licht werd gesteld ; aan het ^vTpov xvt) to^^uv 
in Matth. 20:28, aan den Johanneïschen Ux(r/zog, meent 
hij gerechtigd te zijn tot het beweren, dat, wat we bij 
Paulus b. V. 2 Cor. 5 : 21 , Rom. 3 : 25, 26 vinden, meer 
dan blijkt bij de lectuur van dit werk, uit 's Heeren eigen 
woord afgeleid is^ dan te verklaren uit de Joodsch-legale 
denkwijze, welke in den apostel zou zijn overgebleven. 

Trouwens, volgens den Heer F. zelven is van het Vader- 
schap Gods de idee van het Koningschap niet te scheiden 
en het is de vraag of niet juist in het laatste het rechts- 
moment in de wederkeerige betrekking tusschen God en 
mensch ligt opgesloten, welke genoemde satisfactieleer, hoe 
gebrekkig dan ook nog, tracht te formuleren. 

Doch we eindigen, en we doen het met de overtuiging, 
dat geene leemte, ook in dit werk te vinden, verhindert, 
dat het met groote ingenomenheid wordt aangekondigd. Het 
bezit de groote verdienste van rijke geleerdheid , nauwkeurige 
belezenheid, een ruimen blik en groote onpartijdigheid ten 
toon te spreiden. Zijne beschrijving van het Calvinisme is 
hoogst belangrijk en merkwaardig. Door zijn overzicht der 
groote Duitsche wijsgeerige stelsels en hunnen invloed op de 
kritiek en de ontwikkeling van het dogma bewijst hij menig- 
een een groeten dienst. En al had men hem in verband 
tot de jongste kritiek van de boeken des N. T. meer uit- 
voerig, meer systematisch wetenschappelijk gewenscht, de 
Heer F. geeft den indruk van al, wat kritiek en wetenschap 
omtrent den oorsprong van het Christendom en de geschie- 
denis der menschheid te zeggen had, volkomen op de hoogte 
te zijn. Aan studenten in de godgeleerdheid in hun laatste 
academiejaar zal zijn werk uitnemende diensten bewijzen ; 
theologen van beroep het zoo vruchtbaar beginsel, dat van al 
onze godgeleerdheid, Christus en Zijn woord alleen de „deter- 
minative idea" is, levendig voor oogen stellen, en bepaal- 

46 



Digitized by 



Google 



230 

delijk door zijn Ile Deel hun vooral, die om eene of andere 
reden met de kritische kwesties zich niet kunnen bezig hou- 
den , maar overtuigd zijn, dat de geheel eenige verschijning 
des Heeren, zooals ons die in de boeken des N. T. wordt 
geteekend, ook afgezien van alle historische kritiek, het 
voorwerp niet alleen maar ook de grond is van hun geloof, 
tot versterking wezen van dit geloof. 

BrieUCy Mei 1894. A. Vebkouw. 



Digitized by 



Google 



De Jongste ïlederlandsche Vertaling Van Het 
Nieuwe Testament 

Het Nieuwe Testament, of alle boeken van het 
Nieuwe Verbond onzes Heeren Jezus Christus, uit 
de oorspronkelijke taal op nieuw overgezet in de 
tegenwoordige Nederlandsche , en met verklaringen 
en gelijkluidende plaatsen voorzien, in nauwe aan- 
sluiting aan de „Staten- Vertaling", door Dr. G. J. 
Vos Az., Predikant der Amsterdamsche Gemeente. 

Mattheüs, Marcus, Lucas, Johannes, en de Han- 
delingen. Dordrecht J. P. Revers. 



Het Nieuwe Testament te vertalen , goed te vertalen , acht 
ieder deskundige een heerlijk maar zeer moeilijk werk. Wie 
er zich toe aangordt wete wél, beseffe diep, wat hij onder- 
neemt. Hij eerbiedige de eenige beteekenis van den gewijden 
bundel. Hij beschouwe — ter leering en ter waarschuwing — 
wat vertalers uit vroegere eeuwen en jaren vermochten, of 
niet bereikten. Hoog achte hij Luther's genialen arbeid. Klein 
voele hij zich tegenover dat meesterstuk „de Staten- Verta- 
ling". Zinkt de moed hem niet in de schoenen? 

Zelfkennis stelt hem, op den man af, vragen. Zijt gij als 
Graecus, bepaaldelijk als kenner van de xotvij h»\êKtog , wel 
opgewassen voor de taak die u lokt? Zijn het Hebreen wsch 
en het Arameesch zóó zeer uw eigendom dat ze u dienen 
tot het verstaan van dit uw grieksch origineel? Liggen 
de schatkameren der gewijde Aardrijkskunde en Oudheid- 

16* 

Digitized by LjOOQ IC 



232 

kunde en Geschiedenis voor u open? Voelt gij den hartslag 
van de taal — 't zij uwe moedertaal! — waarin gij „Bijbel- 
boeken" wilt vertolken? 

Ernstige vragen! Zwaar, meer dan iemand, gevoele haar 
gewicht wie het Nieuwe Testament vertalen gaat — niet 
voor geleerden, niet voor de school, maar voor de geloo- 
vigen, voor de gemeente. Feitelijk heeft de gemeente de 
evangelie-oorkonde niet in het oorspronkelijk, maar in eene 
overzetting. In dit land déze, in ddt land die vertaling. 
Het protestantsche Duitschland heeft zijnen Bijbel van Maarten 
Luther. De gemeente ten onzent heeft haar Staten- Vertaling. 
Dat alles ging niet buiten Gods bestuur om. Wie na die 
vertalingen — eerbiedwaardige gedenkstukken 1 — een nieuwe 
den geloovigen voorlegt, wake dat iedere afwijking van den 
tezt zooals hij in dien volksbijbel staat eene verbetering zij. 
Onnoodige veranderingen zijn veroordeeld even als iedere 
vrucht van willekeur hoe ook genaamd. Wij theologen hebben 
nooit uit het oog te verliezen dat verschil in vertaling den niet- 
theoloog een steen des aanstoots kan zijn, twijfelzucht in 
zijn hart kan wekken. Daarom mogen wij geene veranderin- 
gen aanbrengen in de vertaling , die ik nu eens de klassieke , 
de nationale, noem, dan wanneer wij van ganschen gemoede 
en met geheel ons verstand moeten zeggen: verandering is 
verbetering. Kunnen wij zóó spreken , dan eerlijk en moedig 
gestaan in onze vrijheid van Christen, van Protestant, van 
Hervormde. Geen idolatrie voor Septuagint, noch Vulgaat; 
voor Luther-Bijbel, noch Staten- Vertaling I Eerbied voor het 
oorspronkelijke gaat boven hoogachting óók van de beste 
overzetting. Die eerbied eischt eveneens groote nauwkeurig- 
heid bij het uitgeven van eene nieuwe vertaling. Met rabi- 
nistische zorgvuldigheid geve men acht op den druk der 
bijbelvertaling, op den vorm van het boek, op den druktype, 
op het aanzien van de bladzijde. Een bijbel zonder druk- 
fouten te willen zal wel een vrome wensch blijven. Maar 
het getal „errata" kan zóó onbehoorlijk hoog stijgen dat 
eene uitgave er door mislukt. Me dunkt dat zelfkennis, den 
man die al deze eischen wikt en weegt, aanraadt: Zoek gij, 



Digitized by 



Google 



233 



daar wij niet allen alles kennen en kunnen, medewerking. 
Arbeidsverdeeling is het woord óók op wetenschappelijk ge- 
bied. Eindelijk — 'k wil dezen introitus niet rekken — de 
nood der tijden moet tot het verschijnen van eene nieuwe 
bijbelvertaling voor de gemeente het teeken geven. De ure 
der ernstig gevoelde behoefte gaat die der vervulling vooraf. 



Daar komt Dr. Vos en biedt ons zijn N. T. aan. Hoe 
wij het terstond in ontfangst nemen? Zooals 't e^n christen- 
mensch past. Met welwillendheid. Dit boek is de vrucht 
van noeste vlijt. Wij staan verbaasd over de arbeidskracht 
van den zeergeleerden schrijver en brengen welgemeende 
hulde aan zijne onverdroten werkzaamheid. Met eene ouder- 
wetsch-gezellig- gemoedelijke „Voorrede" leidt de Schrijver 
zijne Vertaling bij ons in. Terloops merk ik op dat hij 
zich — zie het titelblad — „Predikant der Amsterdamsche 
Gemeente" noemt. Daarmede bedoelt mijn waarde amptge- 
noot, 't behoort tot zijne eigenaardigheden waardoor Dr. 
Vos Dr. Vos is! dat hij als predikant de Nederduitsch-Her- 
vormde gemeente |te Amsterdam dient. — Vos' dissertatie 
over de Synodale Bijbelvertaling i), zijn boek over het 
derde Evangelie, zijn „Leven van Jezus" dekken hem tegen 
het verwijt als zette hij den voet op vreemden bodem. 
Povendien: de kerkelijke strijd vooral sedert 1876 gevoerd 
deed in den Schrijver de begeerte ontbranden om — wij 
geven hem het woord — „om mij nog eenmaal, voordat 
God mij doet heengaan, uitsluitend in die wonderbare ge- 
schriften te verdiepen, die de zuivere en onmiskenbare ken- 
bron zijn van mijn Hoop in leven en in sterven" (bldz. vi). 
Die woorden verstaan wij! Jaren lang op kerkelijke regle- 
menten turen ; die interpreteeren ; die volgends deze of gene 



1) De Nieuwe, Synodale Bijbelvertaling inzonderheid van de vijf histori- 
sche boeken des Nieuwen Testaments, onderzocht door G. J. Vos Az., 
predikant te Goes. Utrecht, Kemink en Zoon, 1870. 



Digitized by 



Google 



234 



aangenomen interpretatie toepassen ('t moet toch ook gebeu- 
ren!) — en het zich verdiepen in de Schriften des N. T.: 
't is u als werd gij uit de Sahara naar de lachende Rhijn- 
oevers overgebracht. „Maar daarna" — Dr. Vos spreekt — 
„diene dat werk dan ook het geestelijk lichaam des Heeren ! 
Predikant geworden om, in de Vaderlandsche Eerk, het 
Evangelie te verkondigen, verheugt het mij zéér, haar, nog 
in het afgaan mijner dagen — over 9 jaren kan ik reeds 
den 40-jarigen diensttijd bereikt hebben! — , een arbeid van 
stichtelijken arbeid (sic, lees: aard) mag (sic, lees: te mogen) 
aanbieden, een getuigenis, dat ik zou mogen betitelen als 
een vrucht van veeljarige onderzoekingen en velerlei erva- 
ringen, een getuigenis voor de volkomene betrouwbaarheid 
van den in het Nieuwe Testament geschetsten Christus, te 
eeren gelijk den Vader." Ik zou liegen — ten minste doen 
wat eens diplomaten is — indien ik mijn vriend Vos geluk 
wenschte met die lange , slecht van stapel geloopen , zinsnede. 
Evenmin vind ik de, daarop terstond volgende, korte, zin- 
snede gelukkig: „Zoo verkondig ik het Evangelie mede in 
geschrifte , en naar ik hoop , op eene verstaanbare en goed- 
koope manier." „Christus te eeren gelijk den Vader" en . . . 
na die plechtige woorden het Evangelie verkondigen „op 
„goedkoope manier"! D4t schreeuwt! Laat ons zeggen: een 
lapsus calami. 

Over den vorm en den prijs van zijn boek zegt Dr. Vos: 
„Zij huldigen den tijdgeest, voor zooverre hij „goedkoop en 
handig" in zijn vaandel geschreven heeft; hij begeert geen 
folianten noch kwartijnen; ook de heilige Godgeleerdheid 
moet verschijnen „in duodecimo", als „extract", of als quin- 
tessence" (bldz. VII). Over die laatste uitspraak zal ik met 
den geëerden Schrijver niet twisten. Ik zou het kunnen 
doen. In meer dan ééne uitgave op theologiesch gebied, 
uitgave van ónzen tijd, uitgave in óns land, zou ik een 
machtig argument, tegen wat Vos beweert, hanteeren. Wél 
vind ik hier eene niet gezochte aanleiding om een en ander 
over den vorm van het werk te zeggen. 

Het bandje ziet er keurig uit. Het draagt veel goud op 



Digitized by 



Google 



235 



den rag. Maar dat goud is in stille , stemmige teekening aan- 
gebracht. Het boek ziet er van buiten goed uit. Ziet 't er 
echter voor een „Nieuw Testament" van buiten goed uit? 

Sla het nu open. Teleurstelling is uw deeL In het midden 
der bladzijde de text. Hij werd met niet veel kloeker dan 
gewonen type gedrukt. Boven dien text, met vette letter, 
een résumé van de perikoop. Daaronder, met hoofdletter, 
inhoudsopgave der onderdeden. Tusschen den text een 
wriemelende menigte van cijfertjes en cursief gedrukte let- 
tertjes. De eersten verwijzen, zegt Vos, naar „de uitdrukking 
van de indrukken die het Woord op den Schrijver maakte." 
Rechts van den text en onder den text staan die anno- 
taties met wél scherpe maar zeer kleine letter gedrukt — eene 
marteling voor uw oog. De tweeden , die cursief gedrukte 
lettertjes, verwijzen naar kantteekeningen links van den text, 
kantteekeningen, zegt Vos, van „aardrijkskundigen, oordeel- 
kundigen, uitlegkundigen aard.'' Een mager randje, een 
smal biesje blijft er voor wit over. De bladzijde is vol en 
wild en woelig. De text gaat hier en daar schuil onder al 
die aanteekeningen. Hij ligt er soms letterlijk onder be* 
graven. (Zie bldz. 4, 7, 10, 14, 15, 22, 41, etc. etc). 
Bij eene uitgave als deze had men rekening moeten houden 
met eerbied en smaak. Men had niet moeten vragen of vorm 
en prijs „den tijdgeest" huldigden. Hoe kon de uitgever er 
toe komen de witte keerzijde van bldz. 491 te bedrukken 
met eene opgave der werken, die „van denzelfden Schrijver" 
verschenen? Eene Bijhel-uUgave is eene Bijbel-mtgSLYQ. — 
Dat woord — wij schreven 't niet met leedvermaak — moest 
ons uit de pen. 

Keeren wij nu tot de „Voorrede" terug. 

De Schrijver spreekt over zijn eigen werk. Met volle in- 
stemming lees ik, dat „vertaling" zoowel vrucht van, als 
middel tót verklaring is. Ook heb ik principieel niets tegen 
zijn zeggen: „Dat ik daarin door klemtoonteekens , afkor- 
tingen, hoofdletters, j^, zelfs door enkele invullingen (die 
echter cursief gedrukt zijn) , den zin van den tekst zocht te 
doen verstaan, spreekt wel van zelf' (bldz. VII). 'k Herinner 



Digitized by 



Google 



236 



alleen maar: hier liggen voetangels en klemmen. Van de 
hulpmiddelen gewagende zegt Dr. Vos over de Staten- Ver- 
taling met hare kantteekeningen: „Zooveel mijne conscientie 
gedoogde heb ik haar behouden, niet enkel om hare voor- 
treffelijkheid en uit eerbied voor de Synode van 1618/19, 
maar ook krachtens mijne overtuiging, dat zelfs de meest- 
individueele arbeid het vruchtbaarst wordt door gepaste en 
passende aansluiting van het historisch karakter der Kerk" 
(bldz. VII, VIII). Die overtuiging acht ik de eenige door 
echt wetenschappelijke methode gesteund. Van de mogelijk- 
heid dat Dr. Vos de Staten- Vertaling hier en daar verbeteren 
zou, spreekt hij in de volgende, weinig duidelijke woorden: 
„En zoo ooit de deskundigen van oordeel worden, dat ik 
ook hare overzetting zelve verbeterd heb dan zou dat een 
kostelijk getuigenis zijn voor de bereiking van wat ik wenschte 
te doen" (bldz. VIII). Wat de kantteekeningen der St.-V. 
aangaat: Dr. Vos liet enkelen weg, anderen gaf hij in be- 
knopter vorm. Hier en daar voegde hij nieuwe kantteeke- 
ningen er bij. — Ten grondslag aan zijne vertaling legde 
Vos den textus receptus „en dat wel naar de uitgaaf van 
1624, hier en daar echter, mede op het voetspoor der Si aten- 
Vertalers, eene m. i. betere lezing opnemende of aanduidende." 
— Er is, me dunkt, ietwat ironie in de verklaring: „Met 
het opspeuren of maken (! sic) van den oorspronkelijken 
tekst heb ik mij-zelven, of den lezer, dan ook niet ver- 
moeid." — De Schrijver heeft in de „Voorrede" een woordje 

over de drukfouten, die zijn werk niet aanbevelen. Hij 

gaf eene lijst „Drukfouten" en verklaart: „Voor zoover ik 
bespeurd heb, zijn de drukfouten in de vertaling zelve niet 
grooter en talrijker, dan het lijstje aanwijst." (bldz. IX). 
D&t is al verbazend optimistiesch gesproken. Ik heb be- 
treurenswaardig vele drukfouten bespeurt „in de vertaling 
zelve." Dienstvaardig beoordeelaar, wil ik mijn vriend Vos 
een handje helpen in het aanvullen van het lijstje „Errata." 
Beleeft zijne vertaling een tweeden druk , dan beleef ik allicht 
dank van den Schrijver voor mijn corrigeeren. 



Digitized by 



Google 



237 



Matthbüs. 



Staat gedrukt: 

1 : 3 Zora 

1:23 Emmanuër 

2:6 Zijt 

4:18 èn 

6 : 2 geëerd 

6: 10 geschiedde, 

7:8 die klopt , zal openge- 
daan worden. 

7 : 14 die haar vinden. 

7:21 zegt, Heere Heere! 

8:24 En ziet, 

9 : 25 en het werd opgewekt. 

9 : 33 verwonderden zich ! 
11 : 19 die een vraat en wijn- 
zuiper , 
12:21 hopen. 
13:57 in 

15 : 5 zijne vader 

15 : 23 baden hem: Zeggende: 

16 : 4 En hem verlatende 
16: 17 Simon Bar Janas! 
16 : 21 Ouderlingen Over- 

priesters 
16 : 22 hem tot genomen heb- 
bende , 
17:4 antwoordende. 
19:19 uwen vader en moeder, 
21 : 17 vernachte 
21 : 23 (voor de tweede maal) 
23 (opschrift) van zijn volk 

en gemeente, 
bldz. 86, 87 MattheusXXIV 
bldz. 88 Mattheus XXV 
23 : 24 (voor de tweede maal) 



Lees: 

Zara 

„Emmanuël" 

zijt 

en 

geëerd 

geschiede , 

die klopt , dien zal opengedaan 

worden, 
die hem vinden, 
zegt: Heere, Heere! 
En zie, 

en het meisje werd opgewekt, 
verwonderden zich, 
die een vraat en wijnzuiper 

is, 
hopen." 
in 

zijnen vader 
baden hem, zeggende: 
En hen verlatende 
Simon Bar Jonas! 
Ouderlingen , Overpriesters 

hem tot zich genomen heb- 
bende , 

antwoordende , 

uwen vader en uwe moeder, 

vernachtte 

24 

van zijn volk en zijne ge- 
meente. 

Mattheus XXHI 

Mattheus XXIV 

25. 



Digitized by 



Google 



238 



Staat gedrukt: 


Lees: 


23:27 Schriftgeleerden, en 


Schriftgeleerden en Farizeërs, 


Farizeërs , 




24 : 9 Als dan 


Alsdan 


24 : 50 niet weet. 


niet weet; 


25 : 7 bereiden 


bereidden 


25 : 11 Heere , Heere ; 


Heere, Heere! 


25:39 en zijn tot gekomen? 


en zijn tot u gekomen? 


25:43 (voor de eerste maal) 


• 40 


26:4 en te dooden, 


en te dooden. 


26:21 Voorwaar: 'k zeg u, 


Voorwaar, 'k zeg u, 


26 : 31 'k Zal 


,/k Zal 


26:45 en zeide: 


en zeide hun: 


26:51 eén 


één 


26 : 55 scharee : 


scharen : 


26:65 nu' 


nu 


27 : 16 beruchten gevangene , 


beruchten gevangenen, (cf.v. 15) 


27:21 Welke 


Welken 


27 : 33 Golgatha 


Golgotha 


27:34 


vul het verscijfer in. 


27 : 35 over mijnen kleeding 


over mijne kleeding 


27 : 50—28 : 20 (opschrift) 




Ohristus 


Christus 


28 : 5 antwoorddende , 


antwoordende, 


Maboüs. 


1 : 16 visschers); 


visschers). 


1:31 en diende hen. 


en zij diende hen. 


1:41 wordt 


word 


1 : 42 en werd gereinigd. 


en hij werd gereinigd. 


2:9 Uchter; 


lichter : 


2 : 15 (eerste maal) 


14. 


4:6 


5. 


4:8 en het ander 


en het andere. 


5:20 verwonderde 


verwonderden 


5 : 30 keerde hij om 


keerde hij zich om 


6:19 niet, 


niet. 



Digitized by 



Google 



239 



Staat gedrukt: 


Lees: 


6 : 27 onthoofde 


onthoofdde 


6 : 51 en kijk lom 


en hij klom 


6 : 51 tot hem op 


tot hen op 


6:53—56 (opschrift) Gen- 


Gennézaret 


nésaret 




7:24—30 (opschrift) Syro- 


Syrofenicische 


fenische 




7 : 34 wordt 


word 


8 : 26 (tweede maal) 


27 


8:27 wien 


wie 


8 : 38 dien 


diens 


9 : 2 bracht hem 


bracht hen 


9 : 38 uitwerpen. 


uitwerpen, 


9 : 46 Waar 


waar 


10 : 29 der Evangelie's wil , 


des Evangelie 's wil, 


11:3 het noode heeft , 


het van noode heeft, 


12 : 13 omdat 


opdat 


12:16 opschrift 


opschrift 


12 : 28 wel 


wél 


12 : 30 En 


en 


12 : 30 uw ziel 


uwe ziel 


14: 13 volgt hem! 


volgt hem; 


14 : 22 dat is 


d4t is 


14 : 32 zijne leerlingen 


zijnen leerlingen 


14 : 52 (voor de tweede maal) 


53 


14: 71 zweren. 


zweren : 


15 : 25 te derde ure 


de derde ure 


15 : 28 En — gerekend. 


„En — gerekend." 


15 : 44 allang 


al lang 


16:10 boodschapten 


boodschapte 


Lucas. 


1 : 33 zijns Koninkrijk 


zijns Koninkrijks 


2 : 27 haar de gewoonte 


naar de gewoonte 


2 : 34 zegende hem 


zegende hen 


2 : 34 opstandig 


opstanding 




Digitized by 



Google 



240 



Staat gedrtikt: 


Lees: 


2 : 36 tot groote ouderdom 


tot grooten ouderdom 


2:37 weduw 


weduwe 


2 : 38 van hen 


van hem 


2:48 veslagen 


verslagen 


3 : 23 maar men meende 


naar men meende 


5 : 15 (eerste maal) 


14 


5 : 15 van hen 


van hem 


5: 17 om hem 


om hen 


5 : 34 doen vatten 


doen vasten 


5 : 37 nieuwe wijn 


nieuwen wijn 


5:38 „ 


» w 


5:38 te samen 


te zamen 


6 : 4 dengene 


dengenen 


6 : 30 geeft 


geef 


6:42 (eerste maal) 


41 


7 : 25 Koninklijke 


koninklijke 


8 : 8 honderd 


honderd- 


8 : 23 en er kwan 


en er kwam 


9 : 14 mannan. 


mannen. 


9 : 25 Want 


Wat 


9 : 30 En die 


En zie 


10:30 toegbracht 


toegebracht 


10:35 bij bij 


bij 


10 : 36 degenen 


desgenen 


12:26 kent 


kunt 


12:59 penningske 


penningsken 


13:7 


voeg het cijfer 7 in. 


13: 11 


voeg het cijfer 11 in. 


17 : 9 neem 


meen 


17:39 


29 


18 : 36 door 


door- 


18 : 43 gaf Gode lof I 


gaf Gode lof. 


19:10 Want 


want 


20:45 leerlingen, 


leerlingen : 


23:13 (tweede maal) 


22 


24 : 4 verlegendheid 


verlegenheid 


24:40 hij hij 


hÖ 



Digitized by 



Google 



Ui 



JöHANNBS. 


Staat gedijkt: 


Lees: 


2 : 12—25 (opschrift) Jezus' 


Jezus 


5:16 sabbat 


Sabbat 


5 : 24 (tweede inaal) 


25 


5 : 35 (tweede maal) 


36 


6 : 35 gelooft. 


gelooft 


6 : 39 ten uiterste dage. 


ten uitersten dage. 


6:58 Manna 


manna 


7 : 22 sabbat. 


Sabbat. 


7 : 23 sabbat 


Sabbat 


7:23 sabbat? 


Sabbat? 


7:41 niet Galiléa? 


ni^t uit Galiléa? 


Johannes VII (opschrift bldz. 


Johannes VIII 


330) 




8 : 6 (eerste maal) 


5. 


8 : 15 maar het vleesch , 


naar het vleesch. 


9 : 9 hem : 


hem; 


11:4 worde 


worde. 


11:27 Ja Heer! 


Zij zeide (tot) hem: Ja, Heer! 


12 : 12—19 (opschrift) drijver 


drijvers 


12 : 38 Heer — geopenbaard? 


„Heer — geopenbaard?" 


12:49 Overmits 


overmits 


14:11 ik den Vader ben, 


ik in den Vader ben, 


15 : 8 leeringen 


leerlingen 


16: 15 uit mijne 


uit het mijne 


16:30 vragen; 


vrage; 


17 : 2 eeuwige leve 


eeuwige leven 


18 : 22 Antwoord 


Antwoordt 


18:26 hoogepriesters, 


Hoogepriesters , 


18 : 28 leiden 


leidden 


19: 11 van boven 


van Boven 


19:13 Jezus, 


Jezus uit. 


19:31 boden ^ 


baden 


20 : 25 zeide 


zeiden 


21 : 13 de visch 


den visch 



Digitized by 



Google 



2i2 



Staat gedrukt : 


Lees: 


21 : 22 (tweede maal) 


23 


21 : 26 


24 


Hasdslikgen. 


2 : 25 Ti Zie 


„'k Zie 


2:28 bij uw aangezicht. 


bij uw aangezicht.". 


2 : 30 lende. 


lende , 


2:34 De Heer 


„De Heer 


2:35 voeten. 


voeten." 


3:7 vast; 


vast. 


3: 17 Oversten; 


Oversten. 


3:21 Wien 


wien 


4:18, 


18. 


4:19 dan God; 


dan God. 


5:33 en beraadslaagden 


en zij beraadslaagden 


6:5 (tweede maal) 


6 


7:21 doch. 


Doch, 


7:37 hooren! 


hooren !" 


7 : 39 Wien 


wien 


7 : 42 Hebt 


„Hebt 


7:45 onzer vaders 


onzer Vaders 


8 : 14 af. 


af; 


8:22 worde; 


worde. 


8:26 Philipus 


Philippus 


9:43 Simom 


Simon 


10:33 wélgedaan 


wél gedaan 


12 : 12 zamenvergaderd 


samenvergaderd 


12 : 13 Rode 


Rhodé 


12:25 de dienst 


den dienst 


13:27 sabbat 


Sabbat 


13:33 Gelijk 


gelijk 


13:37 dit vers is in zijn 


geheel weggevallen! 


13:41 Ziet 


„Ziet 


13:42 sabbat 


Sabbat 


15:9 2 


9 


15 : 16 oprichten" 


oprichten 



Digitized by 



Google 



243 



Staat gebrukt: 


Lees: 


16 : 30 en 


En 


18 : 28 den Joden 


de Joden 


20 : 26 (eerste maal) 


12 


20:26 van allen; 


van allen. 


bldz. 468 (opschrift) Hande- 


Handelingen XXI 


lingen X 




21 : 32 Welke 


welke 


22:10 wal 


wat 


bldz. 472 (opschrift) Hande- 


Handelingen XXHI 


lingen XXII 




24 : 12 door de stad. 


door de stad; 


bldz. 478 (opschrift) Hande- 


Handelingen XXV 


lingen XXIV 




25 : 16 Wien 


wien 


27 : 21 dezen hinder en schade 


dezen hinder en deze schade 


27 : 23 (hier vielen uit de 




woorden : 


wiens ik ben, 


bldz, 488 (opschrift) Hande- 


Handelingen XXVUI 


Hngen XXVII 





Ik beweer volstrekt niet dat ik alle drukfouten, in den 
text, opgaf. Aan de schier ontelbare errata, die de kant- 
teekeningen ontluisteren, waag ik mij niet. Dr. Vos zal zélf 
de eerste zijn om volmondig te erkennen dat de correctie 
van zijn „Nieuw Testament" niet plaats vond met de, aan het 
Nieuwe Testament verschuldigde, nauwkeurigheid. De cor- 
rector die Z.W.E.Z.G. ter zijde staat is zeer slordig. Hij ver- 
dient minstens eene „berisping" — zijnde deze „het eerste 
tuchtmiddeP. i) 



Alvorens over te gaan tot het beoordeelen van Dr. Vos* 
vertaling willen we een kort woord zeggen over de opschriften 



1) cf. De Tegenwoordige Inrichting der Vaderlandsche Kerk etc, doof 
Dr. G. J. Vos Az. 1884. p. 84. 



Digitized by LjOOQ IC 



iii 



boven de perikopen. Dr. Vos — zoo vinden we — was er 
niet gelukkig meê. Wie ons leest oordeele vrij over ons 
oordeel. Boven Matth. I: 18 — 25 schrijft Dr. Vos: „Op welke 
wijze Jezus Christus ontstond." Geen man met taalgevoel 
zal dat goed, laat staan schoon, uitgedrukt vinden. En mijn 
hooggeachte amptgenoot» die „in dogmaticis" „rechtzinnig'' 
is, keurt zelf terstond dien leelijken „lapsus calami" af. 
Welwillendheid doet mij die latijnsche woorden aan de hand. 
Het opschrift boven Matth. V:3 — 12 luidt: „Wie zalig zijn". 
Eenvoudiger en korter, dus bet^r, ware „De Zaligsprekingen". 
Een opschrift moet in zichzelf duidelijk zijn , helder , en geen 
verklaring behoeven uit den inhoud van een voorafgaanden 
text. „Hoe zijne leerlingen zich vooral tegenover en onder 
die vijanden te gedragen hebben" lezen wij boven Hoofdstuk 
V:13 — VI: 18. „Zijne leerlingen" beteekent hier 's Heeren 
discipelen. „Die vijanden" zijn de in Hoofdstuk V:ll, 12 
aangewezenen. Nog eens: een opschrift mag zélf geen ver- 
duidelijking behoeven. De pericope Matth. IX : 14 — 17 wordt 
als volgt betiteld: „Jezus' werk en de bestaande godsdienst- 
vormen". Wanneer ik aan den usus van dit laatste woord 
in de geschiedenis en de wijsbegeerte van den godsdienst 
denke, vervang ik „godsdienst vormen" door „godsdienstige 
vormen" of iets dergelijks. — Matth. IX : 18 — 26 „de gene- 
zing van de bloedvloeiende vrouw". „Bloembekranste maagden", 
„mosbedekte steenen". Ja, zulke teekenachtige saamstel- 
lingen — duitsche importatie ! — staan wij toe aan dichters. 
Ook aan nederlandsche prozaschrijvers? Ook aan Bijbelver- 
talers? — Dr. Vos zou wél gedaan hebben indien hij naar eene 
vaste methode die opschriften hadde gesteld. Hij deed het 
echter niet. B.v. H. X : 16 — 22 „Waarvoor zij (nl. de Apos- 
telen) te vreezen hadden". H. X : 23 — 31 „Waarop te hopen?" 
Waarom niet „Waarop zij te hopen hadden"? De wille- 
keurige wijzigingen in de opschriften geven iets onrustigs aan 
het boek. Boven H. XI : 1 — 15 staat „Christus en zijn weg- 
bereider". Boven H. XI : 16 — 30 „Jezus" (niet Christus) „en 
zijne tijdgenooten." Waarom die naam- wisseling? Ik vermoed 
b\j onzen Vertaler eene dogmatische bedoeling. Schrijf „Jezus 



Digitized by 



Google 



245 

Christus" boven beide pericopae. Dat is dogmatiesch volle- 
diger. Dat maakt een einde aan den willekeur. Waarom 
staat boven H. XII „Christus handhaaft veelzins zijne heer- 
lijkheid", maar boven H. XIII „Jezus onderwijst door ge- 
lijkenissen zijne leerlingen omtrent de toekomst zijner Kerk"? 
cf. H. XVII; 1—13 en XIX : 27— XX : 16. Boven de gelij- 
kenis van den Zaaier, XIII : 4 — 23, staat „Wat er met het 
woord des Koninkrijks zou gebeuren". Zou de bijbellezer 
niet meer gebaat zijn indien boven deze parabel, en boven 
de volgende , eenvoudig de naam stond waaronder wij , immers 
wij allen, haar kennen? Het zeventiende H. van Johannes' 
Evangelie wordt betiteld: „De verworpeling der wereldspre- 
kende tot den Vader". Stond er maar, eenvoudig en plechtig, 
„Het Hoogepriesterlijk gebed". Mattheüs XVI : 13—28 heeft 
tot opschrift: „De eerste ware belijdenis van Jezus' ge- 
meente" etc. Houdt Dr. Vos deze epigraaf vast („eerste 
ware belijdenis") wanneer hij zich herinnert dat boven H. 
XIV: 24 — 38 staat: „Erkenning, dat hij de Zoon Gods is, 
door de twaalve, na afgewend gevaar"? En zoo hij de eerste 
epigraaf verbeteren wil opzichtens den inhoud, zou hij dan 
de tweede niet herzien opzichtens den vorm? Is het op- 
schrift boven H. XIX : 1 — 15 „Jezus' oordeel over het ge- 
slachtsleven" niet te ruim? En is 't niet te eng, daar, vers 
13 — 15 verhaald wordt dat Jezus de kinderkens zegende? 
Op beide vragen geve Dr. Vos een bevestigend andwoord. 
Is wat we boven H. XXV lezen „Hoe met betrekking tot 
zijne komst leden en dienaars der gemeente zich jegens den 
afwezigen Heer, en hoe de Heer zich jegens de ongehoor- 
zame belijders bij zijne komst gedragen zal", voor een op- 
schrift niet veel te lang, te lax gestyleerd en onduidelijk? 

Zeer vele opschriften beginnen : „Hoe " Die vorm is 

op zijne plaats in de verdienstelijke kinderboekjes van E. 
Gerdes b.v. Die vorm is volstrekt niet gewenscht in eene 
vertaling van het Nieuwe Testament. Boven H. XXVII : 50 — 
XXVIII: 20, schreef Dr. Vos „Op allerlei wijze wordt de 
verworpen Christus verheerlijkt". Om nu dét thema, op 
allerlei wijze gevarieerd, in den text weer te vinden wordt 

17 



Digitized by 



Google 



246 



op dezen de volgende, gekunstelde en niet logiesch doorge- 
voerde schematiseering toegepast: 
H. XXVII: 51— 53. Door den God van Israël. 
„ „ 54. Door de vertegenwoordigers van de 

heidensche volkeren. 
H. XXVn:55— 61. Door de vrienden. 
„ „ 62 — 66. Door de vijanden. 
„ XXVIII : 1 — 10. Door de verijdeling van der vijanden 
voorzorg ten gevolge van Jezus' op- 
wekking. 
„ „ 11 — 15. Doordat de verslagen Joden hun toe- 
vlucht zoeken in omkoopen en liegen. 
„ „ 16 — 20. Door het wederzien in Galilea, alwaar 
de gemeente hare roeping om alle volken 
tot leerlingen van Jezus te maken met 
de heerlijkste belofte ontvangt. 



Ik zal niet uitwijden over de kantteekeningen door Dr. Vos 
ten beste gegeven. De notae „aan de rechterzijde van en 
onder den tekst, behelzen de uitdrukking van de indrukken 
die het Woord op mij maakte*'. Zóó bericht de S. in zijne 
Voorrede. Naar dat bericht handelde hij meer dan ééns. 
Wanneer dat 't geval is lezen wij vaak opmerkingen die van 
vromen, vroeden zin, van menschenkennis en van levens- 
wijsheid getuigen. Wil men een trits voorbeelden? Matth. 
XXV: 29: „Die zijne ambtsgaven gebruikt, heeft ze, en ver- 
menigvuldigt ze; die ze niet gebruikt, bezit ze niet en ver- 
liest ze'\ Matth. XXVII : 17 : „Dit is na de vraag Gn. 3 : 1 
de aangrijpendste van alle treurige vragen". Mare. VIII: 13: 
„Jezus is geen vriend van twistgesprekken". Maar volstrekt 
niet altijd behelzen die notae rechts „uitdrukking van in- 
drukken". Zoo b.v. Matth. XX : 29 : „ Jericho ligt 150 stadiën 
van Jeruzalem. Een stadie was 600 Grieksche voeten, de 
bepaalde afstand diea de wedloopers in de Olympische spelen 
afleggen moesten. Wij rekenen eene stadie op 2 minuten gaans. 



Digitized by 



Google 



247 

Jericho lag dus vijf uur van Jeruzalem". „In den regel zijn 
de kantteekeningen , die zich links bevinden, van aardrijks- 
kundigen,, oordeelkundigen , uitlegkundigen aard." Dus ver- 
zekert Dr. Vos in de Voorrede. De waarheid is dat onze 
Schrijver het verdeelingsbeginsel , dat hij aannam, volstrekt 
niet toepast maar verwaarloost, 't Ligt alles door elkander. 
Ook is Dr. Vos als anuotator geenszins altijd gelukkig en 
juist en sober. Wat hebben wij toch aan de ijdele veronder- 
stelling dat het kindeke door den Heer in het midden der 
discipelen geplaatst, Matth. XVIII : 1 „misschien wel een 
zoontje van Petrus zelven was"? Bij Matth. XXVI : 51 (En 
aie! één van degenen, die met Jezus waren, de hand uit- 
stekende, trok zijn zwaard uit, en slaande den dienstknecht 
des hoogepriesters hieuw hij zijn oor af) schrijft Dr. Vos: 
„Eerst Johannes die tegen het einde der eeuw schreef, noemt 
den naam van Petrus (H. 18 : 10); toen deze dus reeds eenige 
jaren dood was. Waarschijnlijk heeft Johannes, die het 
alleen in de verwarring opmerkte, uit eerbied den naam 
zoolang verzwegen". Hoe weet Dr. Vos dat Johannes „het 
alleen opmerkte" ? Hoe kan Dr. Vos 't waarschijnlijk achten 
dat Johannes, uit eerbied voor Petrus, diens naam, in déze 
episode, eerst verzweeg? Naar aanleiding van nota 18 bij 
Matth. XXIV : 27 vraag ik aan mijn vriend Vos wat toch 
„de algemeenheid van den bliksem" is? Vindt Dr. Vos 't 
gelukkig uitgedrukt dat Herodes Johannes bewaakte „tegen 
zijn eigen bedgenoot? (Mare. VI: 7). Of vindt hij de woord- 
speling (Hand. V:33, nota 1) „Wien zij den mond niet 
konden stoppen, die wilden zij onder den grond stoppen" 
attiesch ? 

D4n laat ons niet rechten over kleinigheden — hoe groot 
haar belang ook zij! 

Keeren we tot de „Voorrede" terug. 

„Wat nu de vertaling zelve betreft", zegt Dr. Vos, „ik 
heb mijne in de genoemde Dissertatie verdedigde beginselen 
toegepast, naar ik meen zonder rechts of links te zien" 
(bldz. IX). Op deze goede getuigenis, door den Schrijver aan 
zich zelf gegeven, willen wij niet afdingen. Aanstonds echter 

17* 



Digitized by 



Google 



248 



onderzoeken we of hij consequent was in het toepassen van 
die beginselen. Ieder deskundige toch oordeelt met ons dat 
grillen en willekeur geenszins te pas komen bij het vertalen 
Tan de Heilige Schrift. Willekeur in dezen veroordeelen wg 
vooral terecht in een geleerde, die van zich zelf óók ver- 
klaart ,,dat hij de Nieuw-Testamentische geschriften van letter 
tot letter ontleedde en het een met het (ander vergeleek" 
(bldz. X). 

Zijne verhouding tegenover „de zoogenaamde Historische 
Kritiek" besprekende, zegt Dr. Vos o. a. „Ik ben overtuigd 
dat alle meening dat de eene Evangelist van den ander 
gebruik gemaakt heeft tot samenstelling van zijn eigen ge- 
schrift, of dat er één oorspronkelijk geschrift aan de drie 
eerste Evangelisten ten grondslag ligt, tot de ganschelijk 
onbewijsbare dogmen van den nieuweren tijd behoort*'. Ge- 
dachtig aan de inleiding van het Evangelie volgends Lucas 
en aan de verhouding tusschen het Evangelie volgends Jo- 
hannes en de Synoptici, zou ik me wel driemaal moeten 
bedenken vóór dat ik met mijn vriend Vos onverholen 
instemde. 



Laat ons nu de vertaling van Dr. Vos nader bezien. Heel 
het werk kunnen wij niet onder handen nemen. Deze beoor- 
deeling mag niet groeien tot een boek als Vos' Proefschrift. 
Wij volgen den Vertaler op den voet bij zijne bewerking 
van de twee eerste hoofdstukken uit het Mattheüs-Evangelie. 
Voorts doen wij hier en daar een greep. 

Vóór ons liggen: 

het Nieuwe Testament op nieuw vertaald door Dr. Vos; 

de Staten- Vertaling editie van Ravesteijn 1664; 

de Staten-Vertaling gedrukt voor het Britsche en Buiten- 
landsche Bijbelgenootschap, 1889. 

Novum Testamentum Graece. ree. 1'ittmannus. Editio Ste- 
reotypa. Lipsiae 1820. 



Digitized by 



Google 



249 

Novum Testamentum Graece. Recensuit C. de Tischendorf . 
Ëditio tertia Stereotypa. Ad editionem YIII criticam Maio- 
rem conformata 1873. 

Synopse der Drei Ërsten Evangeliën bearbeitet von A. Hack. 
Freiburg i. B. 1892. 

De reeds vermelde Dissertatie van Dr. Vos. 



Mt. 1:1. B/j3Aö^ ysvetrsooq 'lijffov Xpicrrov. De St, V. „Htt 
boek des gesiachts van Jezus Christus", die sleepend is en 
onnauwkeurig, wordt door Vos op uitstekende wijze verbe- 
terd in het korte en teekenachtige : ,, Geslacht sboek van Jezus 
Christus". Ten onrechte voegde de St. V. twee lidwoorden 
toe. Evenzoo blijft Vos aan het Grieksch trouw 1 : 20 ; 
II: 13, 19 waar hij de St. V. „de engel des Heeren", voor 
iyy^Aö^ Kvpiov corrigeert: „etn engel des Heeren", en II : 23 
waar hij xxTcpKij^rev sU ^o^iv ^eyof^evtjv "Sx^xpsr weergeeft door : 
„hij nam zijne woonplaats in eene stad genaamd Nazaret" 
en niet, met de St, V.: „in de stad genaamd Nazaret." 

Zóó eert onze Vertaler het woord van Da Costa dat hij 
als leuze boven het vierde hoofdstuk van zijne dissertatie 
afdrukte. „Op den voorgrond sta, dat niemand er aan den- 
ken mag om de al- of niet-aanwezigheid van het lidwoord 
als iets onverschilligs te beschouwen". 

't Is er echter verre van dat Dr. Vos dit beginsel steeds 
toepast Veeleer moet ik uit tal van plaatsen aantoonen dat 
hij de willekeur ten troon verheft. 

H. II : 1 : iv vifAspxiq *Hp«5öü tov (Sx^i^ea^ vertaalt Vos : „in 
de dagen van Koning Herodes", waar de St. V. terecht luidt : 
„in de dagen van den Koning Herodes". Waarom onderdrukt 
Vos het tweede artikel rou ^xaiXsag ? Hij leest toch niet met 
v^ alleen fioc^iXeu^, want hij volgt den receptus. Ik durf 
niet veronderstellen dat redenen van euphonie of ons neder- 
landsch spraakgebruik hem tot veronachtzaming van het 
lidwoord verlokten. Deed ik het — ik moest hem eene andere 
inconsequentie voor de voeten werpen. ImmQr3 vertaalt hij 



Digitized by 



Google 



250 

II : 3 'Hp«3)f^ o (Sxffi^ev^ (Tisch. i (Sxai^sv? 'Hpuiyig) ,de Ko- 
ning Herodes". 

Ik zie niet in waarom Dr. Vos, II : 8 i^eraa-are Trept rov 
TTxiiiou evenals de St. V. tov 'jrxihou overzet door „dat kin- 
deke". Ook hierin is hij niet consequent, want II : 13 ver- 
betert hij de St. V. 'jcxpaxx^s to tcxüiov „neem tot u het 
kindeke". Hij annoteert: ^St.: dat; onjuist; het bedoelde 
kindeke". Nu: diezelfde noot schrijven wij naast Vos' ver- 
taling van II : 8. 

1 : 16 : I? viq èysvv^iij ^hfaov^ o Xeyofisvog Xptvrog, Vos vertaalt 
goed: „uit welke geboren is Jezus, gezegd Christus''. Hij 
annoteert juist „niet de Christus. Wat zijn ambtstitel was , 

werd gebruikt ter aanduiding van zijn persoon Deze 

geslachtslijst is dus afkomstig uit een kring en uit een tijd, 
waarin men Jezus als den Christus had erkend". Hoe jammer 
dat Dr. Vos zélf geen gebruik maakt van het licht door. 
hem op de kandelaar gezet. Immers 1 : 17, waar Xpiarog — 
voorafgegaan door het artikel (na de eigennamen Abraham 
en David , die zonder lidwoord staan) „Iw^ tov XpKrrou ysvexi 
^ETcxTetraxpe:;*" — duidelijk amptstitel is, vertaalt Vos, met 
de St. V. „tot Chrisius" en niet „tot den Christus". 

Op eene andere plaats volgt Dr. Vos de St. V. waar deze 
een bepalend lidwoord, natuurlijk ten onrechte, invoegen, 
'k Bedoel II : 6^ „ix <tov yxp i^sXsu^sTxi i^youfAevog^^ : „want 
uit u zal de Leidsman voortkomen". Er staat: „Uit u toch 
zal een leidsman voortkomen". Het Grieksch van Matthaeüs 
geeft het Hebreeuwsch van Micha V : 1 vrij, maar eerlijk, en 
zelfstandig ten opzichte der LXX, terug. Bij den propheet 
lezen wy: b«'nto^si btói73 rivTib «¥.■? ""^ V?». Letterlijk „üit u 
zal mij (een) voortkomen om te zijn leidsman in Israël". 
LXX: sic ffov {JLOi i^s^svffSTXi tov ehxi elg dp^ov'^^ tov 'lapxif?^. 
De St. V. geeft den zin , Micha V : 1 , goed weer : „üit u 
zal mij voortkomen, die een Heerscher zal zijn in Israël". 
Dr. Vos had geen recht vóór ^yovf^svog het bepalend lidwoord 
uit-te-denken. Waarom deed hij het? Ik durf, of liever, ik wil 
niet conjiceeren : uit sleur , uit achteloosheid. Me dunkt daar 
schuilen dogmatische overwegingen achter. Maar de hervormde 



Digitized by 



Google 



xxi sU ^yp l 



251 

godgeleerde geeft éérst het woord aan den exegeet en daarna 
aan den dogmaticus. Anders loopt het spaak én met de exegese 
die geknecht» én met de dogmatiek die tyranniek wordt. 

Trouwens van willekeurig omspringen met het lidwoord is 
Vos niet vrij-te-pleiten. 

Om dit oordeel, dat ik tot mijn spijt (want ik loof liever 
dan dat ik laak) vellen moet, te staven diene het volgende. 

Mc. IV : 3 J (T'jreipcai/ : de zaaier. Dr. Vos „een zaaier". 
Matth. III : 10 „en in het vuur" 
Lc. ni : 9 „en in vuur" 

Bij de laatste plaats merkt Dr. Vos terecht op „Niet: hei 
vuur. Joh. wil figuurlijk zeggen : in een ontstoken hoop brand- 
stof'. Zóó veroordeelt hij zijne eigene vertaling Mt. III : 10. 

o uhg fiou o xyxirijTOQ 

Mt XVII : 5. Mc. 1 : 11 ; IX : 7 : „mijn geliefde Zoon". 

Lc. III : 22 : „mijn Zoon , de geliefde". 

Waarom dezelfde woorden niet op dezelfde wijze weer- 
gegeven? 

f Mc. 1 : 26 „met eene groote stem" 

<?)«.» (^yxxv [^is: 33 „met groote stem" 

Zelfde vraag als boven. 

f Mt. IX : 6; Luc. V : 24: „op de aarde" 
( Mc. II : 10 „op aarde 

Zelfde vraag als boven. 

Oü XP^^^^ ixoy^iv . . . IccTpou 

Mt. IX : 12; Mc. 11:17: „hebben den medicijnmeester 
niet van noode" 

Lc. V : 31 : „hebben geen medicijnmeester van noode" 

Zelfde vraag als boven. 

'AAA' STTt TIjV ^VXVl^V 

Mt. V : 15 „maar op de kandelaar" 

Lc. XI : 33 „maar op een kandelaar" 

Zelfde vraag als boven. 

In zijn Specimen (bldz. 168) besprak Dr. Vos Mt. V : 15: 
iTTi Tjfy ^uxvi»y» „Er wordt gedacht . . . aan den luchter in de 
huiskamer. De vertaling met het onbepalende lidwoord is 
dus in strijd met den grondtekst". Hoe jammer dat Dr. Vos 



Digitized by 



Google 



252 



wat hij naar aanleiding van Mt. V : 15 juist opmerkte^ bij 
zijne overzetting van Lc. XI : 33 totaal veronachtzaamde. 

l Mt. VI : 30: „in een oven ge- 

j Lc. Xn : 28 : „m den oven ge- 
\ worpen". 

Zelfde vraag als boven. 

Mt. Vni : 12 „daar zal het geween zijn en tandengekners". 

Lc. XIII : 28 „daar zal zijn de weening en de knersing 
der tanden". 

Zelfde vraag als boven. Mt. VIII : 12 wordt óók bespro- 
ken op de aangehaalde bldz. van Vos' dissertatie. D44r 
vinden wij de juist# vertaling, die der Synodale overzetting: 
„daar zal het geween zijn {o jc^xvê/u,og) en het tandengeknars" 
{o (3ptjy/xoc Tccu Siovrojv), In zijn N. T. was Dr. Vos, door 
vcrwaarloozing van 't lidwoord vóór „tandengekners" wederom 
niet gelukkig. 
B..A... N.r.. ^ ^-^-XII:42: „Eene Zuider-Koningin". (!) 



f Mt. 

(Lc. 



XI 2 31 : „De Koningin van het Zuiden". 
Zelfde vraag als boven. 

!' Mc. IX : 31 : „in de handen van men- 
schen". 
\Kt. VT7TT OO T T V >l >l 

Mt. XVII : 22 ; Lc. IX : 44 : „in men- 
schen-handen". 
Zelfde vraag als boven. 

y.oti 6(TovTxi oi ivo sU (TixpKx (JLixv. Mt. XIX : 5 wordt ói ivo 
vertaald: „die twee", maar Mc. X: 8: „de twee". - 
Zelfde vraag als boven. 

En nu : 't verdriet ons diezelfde woorden „zelfde vraag als 
boven" gedurig te moeten herhalen. Wij stappen van het lid- 
woord éf . Hoe gaarne hadden we Dr. Vos gedankt voor eene 
rustig-methodische behandeling van dit interessante rededeel ! 
I: 18: Tov Sf 'Iyi^tov Xpt(Trov jj ysvstri^ ovT(ffg viv. De Si V. 
heeft hier: „De geboorte van Jezus Christus was nu aldus." 
Zich terecht aansluitende aan de volgorde der grieksche 
woorden vertaalt Dr. Vos: „Van Jezus Christus nu was de 



Digitized by 



Google 



253 



geboorte aldus". Evenzoo verbetert hij in dit opzicht de 
St. V. 1 : 22 : TOVTO ie iT^ov ysyovêv'^* : „En dit alles is ge- 
schied" (St.) in: „Dit alles nu is geschied". Het nederlandsch 
taaieigen laat een nog nauwkeuriger volgen van het Grieksch 
toe: „Dit nu alles is geschied". Goed geslaagde inversies 
naar het oorspronkelijke vinden wij nog II : 3 : *Akqv(txq h 
'Hpooi^g o (3xffi^eug (Tisch. o (3ccffi^êug *Hpcciijg) hxpxx^^' De 
St. V. geeft te lezen: „De koning Herodes nu, dit gehoord 
hebbende, werd ontroerd". Vos lost het participium op in 
een verbum finitum en vertaalt: „Als hij dit nu hoorde werd 
de Koning Herodes ontroerd". De St. V. cursiveert dit. 
Dr. Vos minder nauwkeurig doet 't niet. Ni fallor, eischt 
het nederlandsch taaieigen hier „dat". Wat Herodes hoorde 
werd reeds vermeld. Ware 't niet wat stram en stijf, 'k zou 
voorstellen het deelwoord in het Nederlandsch te behouden: 
,,Dat nu hoerende werd Herodes de koning ontroerd". Nog- 
maals herstelt Dr. Vos eene onnoodige woordomzetting in 
de St. V. n:17: Tots (Sf Tisch.) sTr^yipuöij to p^tsv vtto (}i» 
Tisch.) *l€p6f4,iov Tou TTpocpijTov. St. V. „Tocu is vervuld ge- 
worden hetgeen gesproken is door den profeet Jeremia". 
Vos: „Toen is vervuld geworden hetgeen gesproken wtrd 
door Jeremia, den Profeet". — Waarom bleef onze Vertaler 
der woordschikking van het oorspronkelijke op zoo menig 
andere plaats niet getrouw? B. v. n:6: „êx, (tou yotp è^eXsu- 
(TSTxt viyov[jL6yoq'\ Met de St. V. heeft hij : „Want uit u zal de 
Leidsman voortkomen". Er staat — ix (tov met nadruk voorop — 
„Uit u toch . . . .". Waarom? Waarom zet hij H : 4 kxi (tvv»" 
yxyav Trctvrxg rovg oipx^spsig axi ypxfzfzxTsig het object voorop , 
in afwijking van de St. V. die, aan de volgorde de grieksche 
woorden -getrouw, hier heeft: „En bijeenvergaderd hebbende 
al de overpriesters en schriftgeleerden"? Maar ook op het 
punt van de woordschikking is Dr. Vos niet te prijzen wegens 
de methodische toepassing van eens-en- vooral gehuldigde be- 
ginselen. Ook hier stuiten we op willekeur, 't Bewijs voor 
ons zeggen? 'hSj^ h mi vj i^ivvi — ksitm wordt Mt. Hl: 10 
weergegeven: „Ook ligt reeds de bijl", en diezelfde woorden 
luiden, Lc. IH: 9: ^En reeds ligt ook de bijl". „Töv iprov 



Digitized by 



Google 



254 



^fjtuv Tov èmovam iog lifj^iv aifixspou*^ — Mt VI : 1 1 — wordt 
vertaald : „Ons dagelijksch brood geef ons heden''. ,^Tov xprov 
^ficov TOV sTTtovffiov iihu tjfitv To tcxf fifiêpotv Lc. XI : 3 — luidt 
overgezet: „Geef ons eiken dag ons dagelijksch brood". Waarom 
zet Vos het object wél déAr, niet hier voorop? — Tiè^viXiêrs 
(Lc. i^sXijXv9»T6) êU Ttju èp^jLov êêxff»(rêxi; Op beide parallel- 
plaatsen in het Grieksch dezelfde woordschikking. In Vos' 
vertaling; zoo maar, verschillende opvolging. Mt XI: 7: 
„Wat zijt ge in de woestijn uitgegaan om te aanschouwen"? 
Lc. Vin : 24 „Wat zijt ge uitgegaan in de woestijn te aan- 
schouwen"? — „'O^ K(ZTXffX€VX(r€i Tfjv olov ffou sfivpociev a-ov". 
Bij Mt (XI : 10) en Lc. (VIII : 27) volgen deze woorden in 
volkomen dezelfde ordt. In Vos' overzetting is het éérst: 
„uwen weg bereiden zal voor u henen"; d4n: „die uwen weg 
voor u heen bereiden zal". — „'Axöyo-a/ t^jv a-ocptav J^oKof^oovog'* 
Mt. XII: 42 vertaalt Dr. Vos „om de wijsheid van Salomo 
te hooren". Lc. XI: 31 geeft hij eene andere volgorde: „om 
te hooren de wijsheid van Salomo". — ïlo^Xuv (rrpouiioov hxcps- 
psTs {vfjLsiq Mi). In het eerste Evangelie houdt Vos de oor- 
spronkelijke schikking: „Vele muschkens gaat gij te boven" 
(X : 31). In het derde Evangelie houdt Vos niet de oorspron- 
kelijke schikking: „ge gaat vele muschkens te boven" (XII : 7) 
^Hpooi^g i TsTpxpxyif; vertaalt Dr. Vos, Mt XIV : 1 en Luc. 
III : 19 : Herodes de Viervorst Lc. IX : 7 lust 't hem „de 
Viervorst Herodes" te schrijven. Maar genoeg over woord- 
schikking I Niemand berispe mij : Gij valt over kleinigheden. 
Ik toon aan dat mijn waarde amptgenoot er over valt. Aan 
kleinigheden kent men de methode. Aan kleinigheden ook 
de afwezigheid er van. 



Mt. 1 : 18 ^vyiaTBvieia^:; yxp t^c [/,^Tpo^ xvtov M.xpixg t^ 
'Iwö-jfCp, vpiv il avve^ösiu xutou? söpsi^ èv yotarpi èxoiJ^x h 
Tveufiarog »yiov. 

Het verhalende yxp (Tisch. noemt het niet op), door 
de St V. met „want" ten onrechte weergegeven, wordt 



Digitized by 



Google 



255 



door Vos, terecht, vertaald „namelijk". Over het geheel 
loopt dit vers hij onzen Doctor — die nog tot eene tweede 
wettige omzetting overgaat — beter van stapel. Men ver- 
gelijke ! St. V. : „Want als Maria , zijne moeder , met Jozef 
ondertrouwd was, eer zij zamengekomen waren, werd zij 
zwanger bevonden uit den Heiligen Geest", 't Hangt aan 
elkaér als droogzand! En nu Vos: „Als Maria namelijk, 
zijne moeder, met Jozef ondertrouwd was, werd zij, eer zij 
waren saamgekomen, zwanger bevonden uit den Heiligen 
Geest". *t Snoert zich aan één als de schakels van een 
ketting. 

1 : 19 : lu)(rij(p h o ivvip xiirviq , iiKXiog au kxi fitj isKav ccötijv 
7rapxiêiyfj(,a.Tioxi (Tisch. htyfAarivxi) , i(3ouX}iiii XxSpa xtto- 
Xv(rxi avTijv, 

Dr. Vos vertaalt i(3ov/.tjê}i „was van plan" niet (St.) „was 
van wil'\ Bov^svöijvai (denk aan jSoi^Aif, fiou^^evca) is iets anders 
dan isKetv. Het onderscheid tusschen die twee komt in ons 
vers juist treffend uit. {xxi /u^tj isXoov — i^ovKyiivi) Vos heeft 
een oog voor de nuance: trouwens aan etymologiesch dalto- 
nisme sukkelt wie haar niet ziet. Dr. Vos vertaalt: „Jozef 
nu, haar man, alzoo hij rechtvaardig was en haar niet wilde 
aan de kaak stellen, was van plan". Tevens wint de wel- 
luidendheid er bij. „Niet wilde" .... „was van wil" is niet 
harmoniesch in de St. V. „Jozef nu, haar man, alzoo hij 
regtvaardig was , en haar niet wilde openbaarlijk te schande 
maken, was van wil . . . .". (Eene betere vertaling van II : 13 
MMAf/ yxp *Hpcoi}jg ^yjTnv to TTxiiiov Janken we aan Dr. Vos. In 
de St. V. „Herodes zal het kindeken zoeken" komt (ji^sKXsi niet 
tot zijn recht. Vos heeft : „Herodes is van plan het kinJeke te 
zoeken" Zóó is 't goed vertaald.) Aan de onnoodige moderni- 
zeering, (I: 19) irotpxèsiyfjt^xruTxi weer te geven door „aan de 
kaak te stellen" voor „openbaarlijk te schande maken" kan 
ik mijne goedkeuring — *t doet er weinig toel — niet 
hechten. „Openbaarlijk te schande maken" geeft het Grieksch 
volkomen terug, 't Wordt thands nog — aan 't einde der 
negentiende eeuw — gedurig in de spreektaal gebruikt. Zoo 
zal een vader aan zijn zoon^ die zich| eilacy, misdraagt ^ 



Digitized by 



Google 



256 



verwijten: „gij maakt mijn naam openlijk te schande". Die 
uitdrukking zal gebruikt, dus Terstaan, blijven zoolang er 
Nederlandsch zal gesproken worden. „Aan de kaak stellen" ? 
Zouden alle minder ontwikkelden H verstaan? Zoude alle 
z. g. „ontwikkelden" het ontstaan van die uitdrukking kannen 
vertellen? Maar die uitdrukking is reeds niet meer actueel ! 
Wg hebben immers geene „aan-de-kaak-stelling" meer. Boven- 
dien missen wij, zoo we Vos' overzetting aannemen, de in 
het Nederlandsch treffende en helderheid brengende tegen- 
stelling tusschen „openbaarlijk" en „heimelijk" in „A«tfp« 
»7roXv(rxi xvt}jv'\ De St. V. „haar heimelijk te verlaten" 
vindt geen genade in de oogen van Dr. Vos. Terecht! Hij 
vertaalt: „haar heimelijk te verstoeten". Zóó wórden wij van 
slechter conditie. „Verstoeten" is veel te hard. „Verstoeten" 
vormt een dissonant met Jozefs ^ouheuêtjvctt dat uit litfde 
ontspruit. Dr. Vos meer dan iemand had die vertaling 
moeten vermijden. Immers merkt hij H. XIX : 7 , noot c , 
tegen de Synodale Vertaling van „«töAwö-^/ «yri^v" op dat 
„verstoeten even onjuist is als verlaten". „Wegzenden" ver- 
zekert hij in die kantteekening „wegzenden uit zijne ge- 
meenschap, uit zijn huis, dat is het meest in oyereenstem- 
ming met hetgeen gebeurde". Toch — grillige inconse- 
quentie! — wordt de vertaling „verstoeten" deer Vos ge- 
handhaafd niet slechts 1 : 19 , maar eek V : 31 , 32 en elders! 
^ATToXvtToci beteekent, zeeals Dr. Vos goed annoteert, „ont- 
binden", „losmaken". In de omgeving van 1 : 19 beduidt 
het bizenderlijk „losmaken van de belofte van ondertrouw" 
{fzv^fTTsvisifTvig V. 18). Ware in Bijbeltaal de uitdrukking 
niet te plat en te „westersch" getint, 'k vertaalde „was van 
plan haar heimelijk het ja-woord terug te geven", 't Beste 
zal wel zijn te vertalen: „was van plan haar heimeUjk van 
zich te laten" of „te ontslaan", 't Is eene moeielijke plaats. 
Maar aan het „verstoeten" door Dr. Vos hier gebruikt zal 
niet één vertaler aanwillen, die meent dat de psychologie 
meetelt in de kleur-menging eener vertaling. 

O, die tact van den overzetter, die intuïtie om op de 
veelsnarige harp der taal de juiste snaar op de juiste hoogte 



Digitized by 



Google 



257 



te treffen! Dd&r hangt zoo veel, zoo veel van af. Vooral bij 
een zoo gewichtig rededeel als het verbam is. — Van verba 
gesproken ! Wij willen in zake de beteekenis van het verbum 
op een paar plaatsen Vos' vertaling toetsen. Al dadelijk 1 : 20. 
TxuTx h ccifTou êvivfiifêevro^, Evêvfj^sofj^ai , Dr. Vos weet het 
ook 9 beteekent (Jv^vfjun;) „in zijn gemoed overwegen'\ De 
St. V. heeft: „En alzoo hij deze dingen in den zin had". 
Zoo ook Dr. Vos. Maar iufjun; is iets anders dan „zin", 
't Is veel rijker en dieper. Wie iets in den zin heeft, wie 
van zins is om ... . is reeds beslist. Wie met plannen in 
zijn gemoed bezig is, wie allerlei in zijn gemoed overweegt, 
is nog niet tot eene beslissing gekomen. Hij wikt en weegt 
nog. Zóó was het bij Jozef. Nog wordt hij geslingerd. — Met 
de ondiepe behandeling van èviviAsofiai hangt saam dat Dr. 
Vos het neutrum pluralis Txvrct door het enkelvoudig „dat*' 
weergeeft. Hier verandert hij de St. V. Maar hij verbetert 
haar niet. Veel en velerlei leefde en werkte in het gemoed 
van Jozef, den rechtvaardige, die zijne Maria liefhad en... 
beefde voor de heilige Wet des Heeren. Willen wij , met het 
Grieksch , zijn zielstoestand teekenen dan moeten wij vertalen : 
„En als hij deze dingen in zijn gemoed overwoog''. 

Niet zonder groote verbazing merkte ik op hoe Dr. Vos 
omsprong met het werkwoord iyeipcct. De rijke beteekenis 
er van is „verwekken". In dat „verwekken" trilt nog iets 
na van het „scheppen*' dat God den Almachtige toekomt. 
Hem alleen. Johannes de Dooper voelde dat toen hij tot 
de Joden zei : Af^a yxp vf^civ , ort ^vvxrai i êsog Ik rav Xiiav 
TovTcav iysipxi tskvx Tcp 'A^pxxfj^» Luc. III : 8. Dr. Vos ver- 
taalt hier : „Want 'k zeg u dat God uit deze steenen Abra- 
ham kinderen kan verwekken". Maar ach , toen mijn geachte 
vriend Mt. lU : 9 bewerkte, toen verliet htm de genius der 
taal en schreef hij: ;,Want 'k zeg u, dat God uit deze 
steenen Abraham kinderen kan maken'*. Zoo iets doet een 
mensch met een beetje taalgevoel pijn. — Gaan wij maar tot 
eene andere bizonderheid, tevens zonderlingheid over, die 
geen pijn doet maar wel een gullen lach wekt. 

Ba^xetv kan op meer dan driemaal tien manieren vertaald 



Digitized by 



Google 



268 



worden. Telkens moet de omgeving waarin 't Toorkomt den 
vertaler in zijne keuze bepalen. Heeft hij eenmaal beslist 
— na rustig onderzoek — in déze omgeving past déze over- 
zetting, in gêne die — dan zij hij consequent en stoote 
niet met de eene hand omver, wat hij met de andere op- 
stelde. Nu lezen wij , Mc. Il : 22 : kxi oöhtg ^xKXst ohou vsov 
eU i(TJcoyi; Tra^xioug. Dr. Vos vertaalt: „En niemand werpt 
nieuwen wijn in oude zakken/* Wijn in zakken werpen! 
Steenen kan ik ergens in werpen. Maar wijn? Zelfs met 
splinters kan ik niet »,werpen''. Maar spreek ik N. Tisch 
Grieksch dan kan ik wel tot mijn broeder zeggen: icpsg , 
iK^xXa 70 KOip^og xTTo Tov 3<pêx\fiou oov Mt. vu : 4. Als ik 
Nederlandsch spreek zeg ik echter niet met Dr. Vos: „Laat 
toe , dat 'k den splinter uit uw oog uitwerp'', maar met de 
St. V. : „dat ik den splinter uit uw oog uit doe". Nog liever 
zeg ik, mea sponte, „uit uw oog uithaal". Dr. Vos annoteert 
bij dezen locus: „In alle deze drie gevallen staat hetzelfde 
Gr. w. uitwerpen. De St. heeft echter tweemaal uitdoen 
vert.; zeker omdat ze meende, dat een splinter niet uitge- 
worpen wordt". Wat zal ik van die ietwat ironische woor- 
den zeggen? Neen, waarde collega! De St. heeft tweemaal 
uitdoen vertaald ; zeker omdat de Staten- Vertalers taalgevoel 
hadden! Dr. Vos annoteert bij Mc. II : 22 „Zóó in 't Gr." 
Toch niet! In 't Grieksch staat ovhiq ^xxxsi. En hoe die 
grieksche woorden in 't Nederlandsch vertaald moeten wor- 
den dat zal tact, taalgevoel, u moeten zeggen, nadat gij 
dtn context hebt bestudeerd. Dr. Vos verwerpt de St. V. en 
de Synodale V. „indoen'\ „Indoen" annoteert hij „is boven- 
dien om het volgende doet onwelluidend". Precies dezelfde 
woorden vindt gij Lc. V : 37 Dr. Vos vertaalt „En niemand 
doet nieuwe(n) wijn in oude zakken". Dat wonderlijke „wer- 
pen" heeft uit. En de onwelluidendheid hindert Dr, Vos 
taai-oor niet meer ! De parallel-plaats Mt. IX : ovh (3x^xov<nv 
oivov v€ov aU ci^Kovg 'jtxXxiovq heeft in de vertaling noch „wer- 
pen" noch „indoen" maar luidt: „Men giet ook geen nieuwen 
wijn in oude zakken". Zóó wordt hetzelfde werkwoord in 
dezelfde omgeving op drie verschillende manieren vertaald. 



Digitized by 



Google 



259 



Is er grooter willekeur denkbaar? Grillen en luimen zijn 
voetangels en klemmen Yoor iederen vertaler. Maar den 
Bijbelvertaler vooral past methodische eenvoud. Het lust 
mij niet dergelijke staaltjes van veranderlijkheid en wille- 
keur bij tientallen saam te brengen. Zal ik er op wijzen 
dat iiijKovet cxvrotg Mt. VIII : 15, Me. I : 31 vertaald wordt 
„Zij diende hen", maar Lc. IV : 39 „zij bediende hen"; dat 
lx6}ia€Txi o TTMg fji>ov Mt. VIII : 8 wordt omgezet „zal genezen 
worden", maar Lc. Vil : 7 „zal gezond worden"; dat è^êXisiv , 
van onreine geesten, nu eens luidt „uitgaan" Mt VIII : 32, 
XII : 43, 44, Mc. V : 8, dén eens „uitvaren" (Lc. Vin:29, 
33, XL : 24) en Itspxefröxi hier ^doorgaan", Akkr „doortrek- 
ken" (Mt. XU : 43; Lc. XI : 24); dat o oi yvc^aiyjafiTcct Mt. 
X : 26 heet ,,dat niet bekend zal worden" maar Lc. XII : 2 
„dat niet geweten zal worden"; dat (pificoêyjTi overgebracht 
wordt Mc. 1 : 25: ,zwijg stil", maar Lc. IV : 35: „zwijg"; en 
sblonfjtr» {fiiloKvida) Mt III : 17 „ik heb welbehagen", maar 
Mt XVII : 4 Mc. 1 : 11, Lc. UI : 22 „ik heb mijn welbeha- 
gen"; dat ivx^ijmi sU to opog vertaald wordt „op den berg 
klimmen" (b. v. Mt. V : 1) en „op den berg gaan'* (b. v. Mc. 
in : 13). De grieksche woorden OTt ivsTnxixSii CfTro tuv fjt^xyuv 
(Mt II: 16) vertaalt Vos: „dat hij van de Wijzen bespot 
was". Hij annoteert juist: „Wij zouden zeggen „voor den 
mal gehouden." Maar de St V. en de Synodale, door Vos 
verworpen („dat hij van de wijzen bedrogen was") zijn dichter 
bij het oorspronkelijke dan de vertaling door Vos in den text 
opgenomen. 

T»vTx 5f ocvTou iutuf4,}ii6VTog 1 : 20 vertaalde Dr. Vos zooals 
we zagen: „Doch als hij dat in den zin had". Nogmaals 
wijkt hij van de St. V. af. Mt IX : 18: txvtx xvtov XxKowto^ 
aifToig St. V. „Als hij dingen tot hen sprak"; Vos: „Terwijl 
Jezus (waar las Dr. Vos 'Ii^ö-öü?) hun dit zeide". Dat de 
gewilde toepassing van eenig hermeneutiesch beginsel onzen 
Vertaler tot die verandering bewoog moet ik betwijfelen. Op 
andere plaatsen vertaalt hij het neutrum pluralis txvtx als 
object van een transitief verbum, zooals het behoort, niet 
door het singularis „dit" of „dat" maar door „deze dingen". 



Digitized by 



Google 



260 



Mc. n : 8 : T/ txut» hxXoyi^s^h iv rxtg Kotphxn; vfioov ; 
„Waarom overdenkt ge die dingen in uwe harten?" Mt. XI : 25 : 
OTi x7rsKpv\fjxg tccvtx i^ro ^o0cüv kxi wvstcov; „Dat Gij deze 
dingen voor wijzen en verstandigen verborgen hebt". — Mt. 
vXXI : 23 êv TToici è^ovaicf, txvtx Trotste-^ „Door wat macht doet 
ge deze dingen?" v. 24. êv ttoi^ ê^outrujs. txvtx ttoioq: „Door 
welke macht 'k deze dingen doe", cf. v. 27. (Waarom die 
willekeurige afwisseling van „wat macht" en ,, welke macht"?) 
Trouwens in deze en dergelijke omgevingen het neutrum 
pluralis door een singularis weer te geven verarmt de ge- 
dachte in het oorspronkelijk vervat. Dd&r voor had Dr. Vos 
zich moeten wachten toen hij Mt. 1 : 20 overbracht. Zoo 
had ook achting voor methode hem moeten bewaren tegen 
het vertalen van ttxvtx (zoi Tcxpsioivi vtto tou vxrpog f^ov^ nü 
eens, Mt. XI : 27, „Alles is mij overgegeven van mijnen 
Vader", dén eens : Lc. X : 22 : Alle dingen zijn mij etc. 

1 : 20 *ÏSov , x^y6h.og Kvptov jcxr' ovxp scpxv^ xÖTcp , Ksycov, 'ISöw 
wordt hier en op ontelbaar andere plaatsen door Dr. Vos, 
overeenkomstig het hedendaagsch spraakgebruik, vertaald „zie" 
en niet „ziet" (St. V.) cf. 1:23; 11:1, 9, 13, 19; Hl: 16, 
17 etc. H. VIII : 24 ontglipte echter „En ziet" aan de pen 
van Dr. Vos. 

1:20 'IcatTuCp vm ^x(Sii (Tisch. Axveii). De St. V. voegt 
hier het pronomen secundae personae singularis in. „Jozef,- 
gij zone Davids". Dr. Vos doet 't niet. Zoo doet hij 't 
beter. „Jozef, zoon van David". Op nog meer plaatsen 
zuivert hij de vertaling van zulke inschuifsels. Il : 6 kxi (tv 
Byji^ssfz^ yjj 'louix St. V. „En gij Bethlehem, gft; land Juda". 
Vos: „En gij Bethlehem, land van Juda!" Consequent is 
onze vertaler in dit opzicht evenwel niet. Mt. XXUI : 37 : 

*l6pOV(TXX}jfJf, , 'Ifpöüö-^Aj^jCA , Vj XTTOKTSlVOVfTX TOVq TTpO^tjTX^ ZOt hij 

over: „Jeruzalem, Jeruzalem! gij die de Profeten doodt". 1 : 25 

èu^ OU êT€K€ TOV VIOV XVTtjg TOV TTpCÜTOTOKOV (Tisch. I«^ OU 6T6K6V 

vkv). De St. V. heeft, met willekeurige tusschenschuiving 
van „dezen", dat niet gecursiveerd staat,: „totdat zij dezen 
haren eerstgeborenen zoon gebaard had." Werden de St. 
Vertalers tot dat „dezen" bewogen door het tweemaal voor- 



Digitized by 



Google 



261 

komend lidwoord? Om het herhalen van het artikel wéér 
te geven vertaal ik letterlijk: „Totdat zij haren zoon, den 
eerstgeborenen gebaard had." Vos heeft: „totdat zij haren 
eerstgeborenen zoon gebaard had." en vermeldt de nauw- 
keurige vertaling alleen in de Kantteekening. Ik acht echter 
dat men éénmaal , aan 't verbeteren, ten einde toe moet gaao. 
IL: l iv B}iê^€€fA Tijg 'lovixixg. De St. V. geeft dezen geni- 
tivus chorographicus als volgt weder : „te Bethlehem , gelegen 
in Judea"^ cf. II : 5. Mt. XXI : 11 echter heeft de St. V. voor 
y^'^at^xper rfii TxKiXxixq\ „Nazaret in Galiléa." Vos laat dat 
tusschenschuifsel „gelegen'*, waar wij toch niets aanhebben, 
overal weg. — II : 1 : Ihu , izayot irro civxToXoov , TrxpeysvovTO 
eU *l€poao^y,uxJ^ De St. V. schrijft cursief, vóór „wijzen",: 
„eenige". Vos verwijdert dat tusschenvoegsel en vertaalt, 
bij nauwer aansluiting aan hetGrieksch, met-één levendiger: 
„Zie, daar kwamen Wijzen van het Oosten te Jeruzalem." 
Nu draagt hij „daar" in. Volgen wij nóg nauwgezetter de 
volgorde van het oorspronkelijke, dan kunnen we ook dat 
„daar" wel missen: „Zie wijzen van het Oosten kwamen te 
Jeruzalem." Ook II : 16 wordt door Vos van onnoodige tus- 
schenvoegingen gezuiverd. Na xxi x7ro(TTst\xg suppleert de 
St. V. „eenigen'* „en eenigen afgezonden hebbende." Dr. Vos 
outbindt het participium en vertaalt: „en hij zond heen en 
bracht om." ivsiXe ttxvtx; Tovg Trxtixg tov; èv Byj^\ss,u xxt 

BV TTXfft TGiq OpiOlC XlfTijg ^ XTTO hsTOVg XXI KXTUTSpü), Dc St. V. 

heeft: „heeft omgebracht al de kinderen, die binnen Beth- 
lehem en in al deszelfs landpalen waren, van twee jaren 
(md en daaronder"; Vos: „te B. en in geheel haar omgeving 
van twee jaren en daaronder." Dat is even getrouw aan den 
grondtext (over „geheel haar omgeving" echter spreken wij 
later) als kort en duidelijk. — Terloops merken wij op dat 
de St. V. iv B^iK€€,u, willekeurig, nu eens „te B." II: 5, d4n 
eens „binnen B" II: 16 weergeeft. — II: 13 iysp^ tg TxpxAx^s. 
Vos verwijdert hier het ingeslopene „en." „Sta op, neem 
tot ü." — In dé zaligsprekingen Mt. V : 3-^-12 neemt hij het 
ingeschoven „zijn" weg. Zóó komt het „sententieuse" van 
die woorden tot zijn recht. 

18 



Digitized by 



Google 



262 



I : 20 TO yccp iu xvt^ ysw^êsv, sk Trusv/zarog èvriv iyiov. 
Dr. Vos zuivert eerst de St. V. van het overtollige „dat" : 
„Want hetgeen in haar ontvangen is , dat is uit den Heiligen 
Geest" en vervangt „hetgeen in haar ontvangen is'' door 
,/t geen in haar geteeld is". Deze overzetting was den 
St. Vertalers niet onbekend. Immers annoteerden zij: „Gr. 
gegenereertj ofte, geteelt w, voor welcke woorden, alsoo het 
eène Latijnsch is en het ander duyster, bequamer geacht is 
het woort ontfangen te stellen". Vos' vertaling is zeker ge- 
trouwer. Tsvvoca iö „telen", „genereeren". Maar . . . „'t geen 
in haar geteeld is" . . , het klinkt te realistiesch. Hebben wij 
dan niet een zeer gepast woord in het Nederlandsch „ver- 
wekken"? Zonder twgfel! Daarom vertaal ik „want hetgeen 
in haar verwekt is, is uit den Heiligen Geest". 

Ik zie niet waarom Dr. Vos „tö y€vv^66v\ vertaalt „'t geen 
geteeld is geworden". De St. V. heeft niet „geworden". 
Waartoe die langere , sleepende vorm ? Terstond n& 1 : 20 
vertaalt hij ro pyjêsv „hetgeen gesproken is" niet „hetgeen 
gesproken is geworden" 1 : 22J; II : 15. In 1 : 23 — o ètrri 
(jL6dspfiviV£vo[jL6yöv — vcrkicst hij de kortere vertaling „dat is 
overgezet" boven „hetwelk is, overgezet zijnde" der St. V. 
Eveneens II : 11 : kxi Ixtovrèc sU t^v ohixv] St. V, „en in 
het huis gekomen zijnde"; Vos: „en in het huis gekomen". 
n:12, 22: ;^pjjiC*ar/ö-^£:/Tf,' , xpvuJLXTKFdsiq „door goddelijke 
openbaring vermaand" II : 23 kxi s\6av geeft Dr. Vos op 
eens weer den voorkeur aan den langeren vorm „en daar 
gekomen zijnde". Waarom toch? Hier verraadt zich weer 
dat gebrek aan doorvoering van een ééns-en-voor-goed vast- 
gesteld vertalings-beginsel. Hermeneutiesch anarchisme ! Zie 
hoe Tö pvjisv — een gedurig weerkeerende vorm — vertaald 
wordt ! 

Tö '9vii£V'. 

1. hetgeen gesproken is, 1 : 22. II : 15. IV : 14. VIII: 17. 
XII : 17. XXII : 31, XXIV : 15. 

2. hetgeen gesproken werd, II : 17. XXI : 4. XXVII : 35. 

3. het woord, gesproken, XXVII : 9. 

4. het woord dat gesproken werd, XHI : 35. 



Digitizedby 



Google 



263 



5. wat gezegd is, II : 23. 

O^ hadde mijn vriend Vos tegen willekeur gewaakt, zijn 
werk zou er zooyeel bij gewonnen hebben! 

1:21: xÖTog yocp vavet rov X»ov xvtov xtto toüv XfixpTiuv xötuv. 

Dr. Vos vertaalt: „want hij zal zijn volk behouden van 
hunne zonden/' Hij verwerpt de St. V.: „hij zal zijn volk 
zalig maken van hunne zonden'', en zegt in eene kantteeke- 
ning dat „redden" „de meest juiste vertaling" is. Waarom 
jdan die vertaling niet geëerd? Gewoonlijk echter vertaalt 
Dr. Vos ,,(ra^av": „behouden" Mc. V:34. X:52. Lc. VII:50. 
Vni:48. XVII: 19. XVIII : 42. Hand. XI: 14; XV: 1, 11; 
XVI : 30^ 31. Een enkele maal bedient hij zich van „de meest 
juiste vertaling". Zóó Hand. IV : 12: óvofix . . . . h q) ht 
(Fcadvivoci ^fiag: „door welken wij moeten gered worden". De 
zoo dikwijls voorkomende woorden jj TKrug cov (rsfruxe (ts wor- 
den gewoonlijk vertaald: „Uw geloof heeft u behouden". 
Maar Mt. IX : 22 is 't weer : „Uw geloof heeft u gered". 
KvptSy (FooiTov vi(ji,ocq Mt. VHI : 25 wordt vertaald: „Heer, behoed 
ons". Maar Kyp/£, (rootrov ijls^ Mt. XIV : 30: „Heer, behoud 
mij !" Sao-ov (TsxuTov Mt. XXVH : 40 „Verlos u zelven", maar 
Mc. XV : 30: „behoud u zelven". De kantteekening I : 21 (k) 
verbaast mij wanneer ik aan meer dan eene plaats uit Vos' 
vertaling denk. Naar aanleiding van (rco^^siv annoteert onze 
Schrijver: „Het Gr. is van een wortel, die bet. ongedeerd, 
ongeschonden ; dus komt bet ook voor in den zin van gezond 
of genezen. Verlossen gebruike men niet , omdat dit een 
ander begrip tot grondslag heefV\ En dat werkwoord „Ver- 
lossen" gebruikt Dr. Vos, om (Foo^eiv te vertalen, Mt. XXVH : 40. 
Mc. XV: 31. Lc. XXHI : 35. 37. 39! 'k Begrijp dat niet. 
AiiTcq yxp (ru(T£i vertaalt Dr. Vos: „Want hij zal behouden". 
Met die behandeling van 't emphatiesch vooropgezette xvTog 
heb ik vrede: hij met een toonteeken. Alleen moet ik er 
op wijzen dat de vertaler van hot Nieuwe Testament nooit 
uit het oog mag verliezen dat op zijn terrein het uitgedrukte 
uifTog geenszins altijd de beteekenis heeft die 't b. v. draagt 
in 't ccuToq icj^x van Pythagoras' leerlingen. Telkens moet het 
juist gevoelen van zijn text hem zeggen of ctvTog niet weer- 

18* 



Digitized by 



Google 



264 



te-geven is door het enkele, niet betoonde, „hij". Dit deed 
Dr. Vos zeer goed b. v. Lc. VIII : 54. XI : 14. Joh. VI; 15. 
Mt. VIII : 17 acht Dr. Vos 't oorbaar 't weer eens anders te 
doen: xvTog tccc iaêsveixg ^ficau èxx^ex „Zelf heeft hij onze 
krankheden op zich genomen" en op VIII : 24: olvto^ is 
sKxêeuh past Dr. Vos een derde manier van vertalen toe: 
„doch hij zelf sliep". In de zaligsprekingen Mt. V : 3 — 12 
vertaalt Dr. Vos 't emphatiesch xvrog gelukkig op de eerste 
van deze drie manieren. Daarbij veronachtzaamde hij echter 
„hunner" v. 3 , 10 met het toonteeken „hunner ' te voorzien. 
Ook had „Doch hij" Lc. XI : 17 betoond moeten worden. 
„Doch hfj" om de tegenstelling tusschen ''E.Tspoi Is ttsipaI^ov' 
T€g . , . i^'^TOuv (v. 16) en AvTog h sïiug — etTrev te doen 
gevoelen. 

1 : 23. Dr. Vos verbetert de St. V. kxi k»X6oo\j7i to ivofix 
ccvTovi „en gij zult zijnen naam heeten" in „en men zal 
zijnen naam heeten". Zóó is ook zijne overzetting I : 24 : 
hsyspêeig h 5 'Ia;(rjf$ ayro rou öttvov „ontwaakt zijnde van den 
slaap" te verkiezen boven de St. V. „opgewekt zijnde van 
den slaap". De Aoristus êTotiifrsv ug 'jrpzgeTx^sv xvtu) i iyysXog 
Kuptov wordt in de St. V. weergegeven door het imperfectum 
„deed gelijk de engel des Heeren hem bevolen had". Zóó 
ook Dr. Vos , die dan nu ook , terecht , den volgenden Aoristus 
Kxt TrapeXoi^e ri^y yuvotiKx ctvrov eveneens in dienzelfden tijd 
overzet: „en nam zijne vrouw tot zich". St. V. „en heeft 
zijne vrouw tot zich genomen". 

II : 14 TTxpsKxfis TO TTxiiiov, St. V.: „Hij nam het kindeken 
tot zich", 't Is bepaald fout dat Dr. Vos de praepositie Trxpx 
veronachtzaamt en met het magere „Hy nam het kindeke" 
voor den dag komt. Trouwens hij breekt over zich zelf den 
staf, door II : 21 diezelfde woorden te vertalen „hij nam tot 
zich het kindeke" of — naar eisch van goed Nederlandsch 
— „hij nam het kindeke tot zich". De Vertaler zal wel 
toestaan dat wij hem op dit punt even corrigeeren. Immers 
breekt hij nogmaals den staf over zich zelf door II : 20 te 
schrijven : „neem het kindeke tot u" en niet zooals II : 13 
„neem tot u het kindeke". 



Digitized by 



Google 



265 



Jegens modi en tempora betracht Dr. Vos niet altijd de 
eischen eener methodische behandeling. II : 11 b. v. vertaalt 
hij de Aoristi supov (Tisch. f/3öi/), TrpocvivsyKxv „vonden", 
„brachten" maar den Aoristus 7rpo(;eKvvy\(Txv , in den volmaakt 
verleden tijd: „hebben zij het aangebeden". De St. V. ging 
Dr. Vos hierin voor. Hij had moeten vragen of hij haar 
volgen mocht. Ik meen van niet. -^ In ieder geval moet 
eenzelfde vorm bij Mt. of bij Lc. gelezen, op dezelfde wijze 
vertaald worden. „Mj^ïiöt^ 7rpogico\pi(ig Ttpog Xiêov tov tto^x aou' 
leest Dr. Vos, Mt. IV : 6. En hij vertaalt: „Opdat ge uwen 
voet niet te eeniger tijd aan een steen stoot". Hetzelfde 
fiijTTOTe TrpocKoxj^v^ leest hij Lc. IV : 11. Nii vertaalt hij: 
„opdat gij . . . niet zoudt stoeten". ^YiKoXovdvitFxv xvTCfi wordt 
vertaald, Mt. IV : 20': „Zijn hem gevolgd", maar Mc. I : 18: 
„volgden hem". Mcti ijv Ktjpuva-cov sU rag vrjvxycoyxg wordt 
overgezet, Mc. 1 : 39 : „En hij was predikende", maar Lc. 
IV : 44: „En hij predikte". 'AvxiTTxg heet Mt. IX : 9: „Op- 
gestaan zijnde" maar Mc. II: 14: „opstaande". *Ot«v xTcxpêift 
o vvfi(piog, Mt. IX : 15 vertaalt Dr. Vos: „wanneer de brui- 
degom is weggenomen", * maar Mc. II : 20 : „wanneer de brui- 
degom zal weggenomen zijn". 'öTug xvtov iTroXsvcofnv wordt 
overgezet, Mt. XII : 14 „opdat ze hem dooden mochten" maar, 
Mc. III : 6: „om hem te dooden". 'E«i/ S^ to i\x fiapxvêi/i 
beteekent, Mt. V : 13: „indien nu het zout smakeloos wordt", 
maar Lc. XIV : 34 : „indien nu het zout smakeloos gewor- 
den is". Kxt T0T6 hx(3\€\p€ig hlixxeiv, Mt. VII: 5: „en dan 
zult ge bezien — uit te werpen", Lc. VI : 42: „en dan moogt 
ge bezien — uit te werpen". *Og èxv (j(,vi (tjcxv^x^ktS^ êv ê/zot, 
Mt. XI : 6 „die zich aan mij niet zal geërgerd hebben", Lc. 
Vn : 23: „die aan mij niet zal geërgerd worden''. 'E^tipxvê}^ 
vertaalt Dr. Vos , Mt. XIII : 6 : „het is verdord", maar Mc. 
IV : 6 , Lc. VIII : 6 „het verdorde". 'O^ yxp xv êeXTfi wordt 
vertaald, Mt. XVI : 25, Mc. VIII : 35: „Want zoo wie zal 
willen"; maar Lc. IX: 24: „Want zoo wie wil". Sapienti sat! 

1 : 25 axi sKxXeae to ivofji^x xutoi/ ^lijtrovv. Dr. Vos vertaalt 
goed: „en hij noemde zijnen naam Jezus". De St. V. „on 
heette zijnen naam Jezus" kan aanleiding geven tot de me^ 



Digitized by 



Google 



266 

ning dat Maria, en niet Jozef » als subject bedoeld werd, 
daar onmiddelijk voorafgaat „totdat zij — gebaard had". 



n : 1. fJt,oiyoi Atto ayxroXuv wxpsyevovTO etg 'UpovaccXijfz. Ik 
prijs in Dr. Vos dat hij den Aoristus — naar den eisch van 
het Nederlandsch — weergeeft „daar kwamen Wijzen van 
het Oosten te Jeruzalem", in afwijking van de St. V.: „wijzen 
van het Oosten zijn te Jeruzalem aangekomen''. 

II : 1. 2. Treffend is Mt. Il : 1. 2 de afwisseling tusschen 
den (pluralis-vorm 'AvxroXxi en het singularis jJ ivccToX^i. Zij 
trof de St. Vertalers, helaas, niet. Dr. Vos vertaalt nauw- 
keurig fiotyoi Atto ivaTo?iUv: „Wijzen van het Oosten" en 
sliofjLsv yocp otvrov tov i(TT€p» êv Tifl ivxToXia : „Wij hebben toch 
zijne ster gezien in den opgang". Niet ieder substantivum 
wordt zoo zorgvuldig door onzen Vertaler geëerbiedigd. Daar 
hebt gij b. v. )} ècrCpvg ! Uspi tijv êtrCpuv xvtou wordt vertaald 
Mt. UI : 4: „om zijne lende"; axpyrov r^jg iv^vog xutov Hand. 
II: 30: „de vrucht zijner lende". Maar Trspt r^v i(r(pvu ccCrrov 
Mc. 1:6: „om zijne lenden". MfT^s tcov ts^covcov Kxt ifictprco^av 
is nü eens overgezet, b. v. Mt. IX: 11: „met de tollenaars 
en zondaars"; d&n eens, b. v. Mc. II : 16: „met de tollenaren 
en zondaren". 'HA/x/a wordt nauwkeurig vertaald „levens- 
lengte" Mt. VI : 27; Lc. XII : 25 echter „lengte". EItts \oycp 
heet Mt. VIII : 8: „spreek een woord", maar Lc. Vil : 7: 
„zeg 't met een woord". Hetzelfde „Afy/wv" wordt overge- 
bracht, Mt. V : 9: „Legioen" en Lc. Vfll : 30: „Legio". In 
denzelfden contextus vertaalt Dr. Vos j5 ^ux,^ nü eens: de 
ziel", ddn eens: „het leven". Vgl. b. v. Mt. XVI : 25, en 
Mc. VIII : 35, Lc. IX : 24. Kokkov (rtvxTsug is Lc. XVIII : 6: 
„mosterdzaadkorrel" en Mt. XVII: 20: „mosterdkorrel". 

II : 16 Kxt èv 7rx<ri Totg optotg xvTijg luidt in de St. V. — 
even juist als teekenachtig — „en in al deszelfs landpalen". 
Vos ruilt dat pluralis in tegen het matte singularis ,>en in 
geheel haar omgeving". En datzelfde tx opix geeft hij tien- 
maal voor één terug door „de landpalen" IV : 13; XV : 22, 



Digitized by 



Google 



267 

39; XIX :1; Mc. V:17; Vn:31; Hand. XIH : 50. Mt 
VIII : 34 vindt hij 't echter goed im rm optcou »vtcov eens te 
vertalen: „van hun grondgebied". Als hij er over nadenkt 
zal Dr. Vos die willekeur veroordeelen. Betreurenswaardig 
vind ik bovenal dat zelfs in het verhaal van 's Heeren kruis- 
dood inval en gril Dr. Vos' vertaling ontluisteren. Mt, 
XXVn : 46 : iv60oyi(r€v o "lyt^rowq ^ooyifi fjt,6y»Xia : „riep Jezus met 
eene groote stem". Evenzoo wordt (poovin fi€7»^\i vertaald 
V. 50, welk vers Dr. Vos — wie gaf hem het recht daartoe? 

— geheel in hoofdletters liet drukken. Mc. XV : 84 wordt 
(pcüv^ fisycc^^ vertaald „met luide stem". Mc. XV : 37 : 'O h 
Ifltrovg icpeic (pav^v f^eyxK^v ^ i^êTrvsvtrs durft Dr. Vos vertalen: 
„Doch Jezus een luide kreet gegeven hebbende , Igaf den 
geest". Hier blijven die hoofdletters ons ten minste gespaard. 
Maar wordt de grens tusschen vrijheid en losbandigheid in 
't vertalen zoodoende niet uitgewischt? 

n : 4. Kxt (Tvvxyaycov wotVTxg Tovg cipxtspstg Kxt ypxfjLfzxrstg. 
Ik juich Vos toe dat hij (rvvxyxyccu vertaalt „vergaderd heb- 
bende" en niet „bijeenvergaderd hebbende". Die- saamstel- 
ling behoudt hij, terecht, voor loei als Mt. XXIII: 37 en 
anderen: ETTKrwayxysiv. Dé,&r heeft hij (om stti tot zijne 
waarde te brengen) „bijeenvergaderen". De vloeiendheid van 
de taal bevordert Vos door eTrwdctvsTo over te zetten — niet 
„vraagde" St. V. — maar „vraagde hij". Dit „hij" cursi- 
veert Vos niet. Goed zoo. Want in den verbaal-vorm zit 
het pronomen. Had onze Vertaler dat maar steeds bedacht ! 

II : 7. ToTS 'HjO^Sjf^, Xxdpx Jc«Afö-a^ rovg fJLOtyovg, ^jcpi(3ü)(r€ 
TTxp' avTcov. Het participium Aoristi, door de St. Vertalers 

— 'k zie niet waarom — in 't verbum finitum opgelost , 
wordt door Vos behouden. 'Hüpt^ms vertaalt hij „(hij) ver- 
nam nauwkeurig" — beter voorwaar dan de St. V. „vernam 
naarstiglijk" (cf. II : 16). 

II : 8 K»i TefA^pxq xvrovg sU Beê^esf/,^ cItts. Indien Dr. Vos 
de St. V. „En hen naar B. zendende zeide" behouden had — 
met uitdrukking van het pronomen „hij" — dan had hij de 
volgorde der grieksche woorden behouden en niet de slepende 
zinsnede geschreven: „en zeide, hen naar B. zendende". 



Digitized by 



Google 



868 



UopsuisvTsg xicpi^ag s^btoc(t»t6. Dr. Vos vertaalt ^opeviitvat hier 
en V. 9 door „heengaan", de St. V. door „heenreiaen". Te- 
recht onderscheidt de St. V. zóó tusschen TopêvSyjvxi en iTrsXêsiv 
als is zij hierin niet consequent cf. Mt. XXYIII : 16, Lc. 
VII : 11; XXIV : 13. Ook Dr. Vos vertaalt Topsviumt nü 
eens „reizen*' (Lc. 1 : 39. II : 41. IX : 51) „op reis zijn'' (Lc. 
XXIV : 13) 'd4n eens „gaan'' (Lc. VHI : 11. IX : 56, 57). 
Voorzooverre mij duidelijk werd zet Dr. Vos Tropsvêijvxi over 
door „reizen" wanneer er sprake is óf van grootere afstan- 
den , óf van het trekken van de ééne genoemde stad naar de 
andere. Dat is 't geval II : 8. Derhalve ware „reizen" hier 
beter geweest. In zijne aanteekening (i) op het volgende vers 
annoteert Vos dan ook „zij reisden nl. bij nacht". U : 20 
TTopsvov eU yviv *lfTp»vjX wordt vertaald „ga in het land Israëls". 
De St. V. „trek in het land I." vind Ik te verkiezen , al acht 
ik „trek naar het land I." de beste overzetting. 

"Ettxv 55 evpviTSy dTrayyst^xTs fjtot „zoo boodschapt het mij" 
vertaalt Vos. De invoeging van „zoo" in de apodosis is 
waarschijnlijk om de zoetvloeiendheid te bevorderen. Voeg 
zoo min mogelijk in, blijft intusschen de gulden regel. 

II : 9. 'Eug èxicav ferrif è'Trotva oif yjv ro Txüiov, „Totdat zij 
kwam te staan boven de plaats waar het kindeke was" ver- 
taalt Dr. Vos. Zóó vermijdt hij de invoeging van „en" en 
geeft ons beter Nederlandsch. De St V. luidt: „totdat zij 
kwam en stond". 

n : 13. (J)€vy€ sU Alyv^Tov. Dr. Vos vertaalt met de St. V. 
„vlied in Egypte". Hij verwerpt expresselijk de Synodale V. 
„Niet naar E. (S); in dat land zelf moest J. het dreigend 
gevaar ontvlieden". Ik kan met Dr. Vos niet instemmen. 
Hadde de Evangelist bedoeld wat Vos hem toedicht, hij had 
zich zonder moeite anders kunnen uitdrukken. „Naar Egypte 
vlieden" trouwens beteekent in het Nederlandsch niet dat 
men bij de grenzen, of op de grenzen van Egypte blijft 
staan, maar die grenzen overschrijdt. D4n is men, naar 
Egypte gevloden, in dat land veilig. Eene gelukkige incon- 
sequentie is 't dat de St. V. v. 14 jcxt iv6xoopii(r6v sU A/Vüt- 
Tov „en vertrok naar Egypte" heeft. Die grieksche woorden 



Digitized by 



Google 



269 

vertaalt Dr. Vos „en ontweek in Egypte". Maar toen Jozef 
eenmaal in Egypte aangekomen was had hij niet meer te 
ontwijken. Hij was ontweken. EU in zulk eene omgeving, 
wordt gedurig door Dr. Vos, met „in" vertaald. IV : 12: 
iv6xc^pyi(fsy iU Ttjv TotXihxixv'. hij is ontweken in Galiléa" 
(St. V. „naar") XV : 21 : ivex^^Pmsv sU r» fisptt Tvpov „hij 
week** (waarom nu hier niet „ontweek?" waarom nu hier de 
onv. verl. tijd?) „in de deelen van Tyrus" (St. V. naar). Lc. 
n : 4 echter vertaalt Vos 'AvfjSif h ^laaij^p , . . sU rviv ^lovicciav 
„Jozef ging op naar Judéa". 

H Ontbreekt ons aan ruimte om volledig na te gaan hoe 
Dr. Vos de praeposities behandelt. Dat onderwerp is een 
noli me tangere. Wij vinden 't gelukkig dat Vos II : 12 
V AKKijg o^u „langs een anderen weg" vertaalt en niet (St. V.) 
„door een anderen weg".. Overigens bereidde de geachte 
Vertaler ons met dat gevoelige rededeel groote verrassingen. 
Om iets te noemen! E/V rtfv yijv rtfv kccXviv beteekent Mc. 
IV : 8: „in de goede aarde", maar Lc. VIII : 8 (geheel de- 
zelfde omgeving): „op de goede aarde". ^Avsfivi eU ro ipog 
beteekent Mt. XIV : 23: „hij klom op den berg". Mc. IV : 46 

— iwvihésv sh To ipo; — lezen we: „hij ging in den berg". 
„In den berg" denkt de lezer ... 't zal wel weer een druk- 
fout zijn". Toch niet! Geen drukfout? Nu dan bedoelt de 
Vertaler in een grot, in een spelonk van den berg. „Niet 
in een spelonk", noteert Dr. Vos, „maar in eene tusschen 
twee hoogten van den berg inliggende plaats, vanwaar Hij 
ook een vrij uitzicht op de zee had". Waar vernuft al niet 
toe komt , als het zich ontdoet van den teugel der methode ! 
't Verleidt u om o; èxv ie^viTxi touto to TrxiSiov im Tcp ivof^xTi 
pu)v — 't welk in 't Nederlandsch luidt „zoo wie dit kindeke 
ontvangen zal in mijnen naam" (Luc. IX : 48 , cf. Mc. IX : 37) 

— te vertalen: „zoo wie dit kindeke ontvangen zal op mijnen 
naam" (Mt. XVIII : 5. Hand. IV : 17); om op eene andere 
plaats datzelfde im T(p ivofj^xTt fAou — in eene zelfde omgeving — 
te vertalen: „onder mijnen naam". (Mt. XXIV : 5. Lc. XXI : 8). 
In, op, onder! 'Etti ttivolki is mi eens „op een schotel" Mc. 
VI : 25, Mt. XIV : 8, 1 1) d&n eens „in een schotel" (Mc. VI : 28). 



Digitized by 



Google 



270 

'Tto met den genetivus auctoris vertaalt Dr. Vos nü eens 
„van", d&n eens „door". II : 16 vto tcüv fzxycQv: „van de 
Wijzen" (c£. lU : 6. IV : 1. V : 13. X : 22). Terstond daarna 
II : 17 vertaalt hij vtto 'leps.utov: „door Jeremia"; III : 3 vtto 
*Haxtov ,,door Jesaja". Il : 15: utto tou Kuptov ha tov wpo^Toui 
„van den Heere door den Profeet". 



Hoe te oordeelen over Dr. Vos' vertolking als taal- werk? 
Ons Nederlandsch rijk en diep , helder en teder, — krachtig- 
baigzame moedertaal! — vergunt ons wat in het Nieuwe 
Testament geschreven staat, getrouw overtebrengen en toch 
niet met pedante letterzif terij ^ ernstig en toch niet saai, 
plechtig en toch niet gemaakt, los en ongedwongen toch 
niet losbandig en grillig. Kunnen wij nu Dr. Vos danken: 
gij hebt ons zulk een vertaling gegeven .... eene betere 
dan die op last van hunne Hoogmogeaden ons geschon- 
ken werd? 

Onbewimpeld beandwoord ik die vraag: neen, dat kunnen 
wij volstrekt niet! 

Wie maar deze vertaling aandachtig onderzoekt bemerkt 
aanstonds dat mijn waarde amptgenoot vrij, los, natuurlijk 
styleeren wilde. Tegen stijfheid , saaiheid , tegen averechtsche 
deftigheid wilde hij waken. Maar hij streefde het doel voorbij. 

Verbazingwekkend is het zeer groote aantal weglatingtee 
kens in den tekst. Gaf men deze vertaling eenen naam, 
naar haar aanzien, zij heette „het Nieuwe Testament met 
de apostrophen". — Uxiievo) beteekent in 't Grieksch : „ik 
voed ' op". Uxilsvsig : „gij voedt op". „Ik" zit in oo. „Gij" 
zit in f/^. Uailsvu „ik voed op" niet in tegenstelling met 
'TTccthueig „gij voedt op" maar toch wel „ik" in onderschei- 
ding van „gij". Wil 'k echter tegenstelling doen gevoelen 
dan accentueer 'k het pronomen : „ik voed op", „gij voedt 
op" — wat in het Grieksch dikwijls aangeduid wordt door 
fjt^fv — 5f. Ook accentueer 'k het pronomen wanneer het den 
p^druk beeft, wat in het Grieksch zeer dikwijls aangegeven 



Digitized by 



Google 



271 

wordt door expresse uitdrukking van het voornaamwoord: 
iya TTctiievoo: ik voed op. Zeer dikwijls is dat ook het geval 
in het N. T.isch Grieksch. Zeer dikwijls! Maar niet altijd! 
Talrijk zijn de voorheelden dat er tegenstelling is tusschen 
handelende of lijdende personen zonder expresse uitdrukking 
van de pronomina. Bestudeering van den text in het licht 
van den contextus moet den Vertaler hier leiden. — Ik voed 
op; ik voed op. Ons Nederlandsch — aan vormen rijk — 
laat nog eene derde schrijfwijze toe: „'k voed op"; „ge 
voedt op". Wanneer zullen wij die geapostropheerde of ge- 
atoneerde vormen gebruiken? Taalgevoel komt hier te pas. 
Het klima van de zinsnede en van hare saamstellende leden 
moet door u worden opgenomen en u bepalen. In lossen, 
vluggen stijl zal „'k", „ge", „'t" u dikwijls welkom zijn, 
wanneer gij bijvoorbeeld over alledaagsche , doodgewone din- 
gen schrijft, of ook een luchtig en vluchtig gesprek weer- 
geeft In ieder, goed aangebrachte, apostrophe zit psycho- 
logische opmerking. Zij is aanduiding van bescheidenheid. 
Zij geeft eene rhetorische wending aan. Zoo even schreef 
ik eene zinsnede waarin ik tot tweemaal toe, onwillekeurig, 
apostropheerde : „Wil 'k echter tegenstelling doen gevoelen 
dan accentueer 'k het pronomen". Dat „'k" voor „ik" be- 
teekent: „niet ik, die thands de eer heb Dr. Vos' Nieuwe 
Testament te beoordeelen, zeg dat, maar dat is een taal- 
regel waarvan ik mij den tolk make". Wij hebben dus: 

'k Voed op — ik voed op — ik voed op. 

Voed 'k op — voed ik op — voed ik op. 

Ge voedt op — gij voedt op — gij voedt op. 

Voedt ge op — voedt gij op — voedt gij op. 

ie voedt op i) — hij voedt op — hij voedt op. 

voedt ie op ') — voedt hè op 2)._ voedt hij op — voedt hij op. 

Hoe schrijft nu Dr. Vos? Hij doet alsof die middenvor- 

men, de meest gebruikelijke, niet bestaan. Hij heeft alleen 

oor voor de uiterste stemmen. Hij laat de middenstem zwij- 

4) alleen in spreektaal. 
2) Groningsche spreektaal. 



Digitized by 



Google 



872 



gen. Hij apostropheert, atoneert en enclyticeert (men ver- 
gunne mij die zonderlinge werkwoorden voor een zonderlinge 
manier van doen!) de pronomina, in het enkelvond , in het 
meervouil, op de grilligste wijze. Het eind is er van wegl 
Hieruit volgt dat zijne taal kalmte van toon derft; dat zijn 
stijl eene zekere losse, speelsche ongegeneerdheid affecteert 
('t bastaardwoord is hier op zijne plaats) , die in Bijbeltaal 
niet te pas komt: dat de Schrijer zijne inconsequenties op- 
één-stapelen moet — immers in schrijftaal kan hg bij den 
derden persoon van 't mannelijk enkelvoud, zijn lustig apostro- 
pheeren en wat dies meer zij niet toepassen , — dat door het 
gemis aan klinkers zijn taaiklank arm wordt aan harmonie: 
er zit geen toon meer in: de sjeva heerscht; dat de meest 
ernstige, de verhevenste waarheden in een kleed worden 
gestoken dat voor baar te wuft is. Het recht dat ik heb 
d&i oordeel te vellen — ik doe 't niet mij verkneukelende! 
— erkenne een ieder na lezing van wat nu volgt. 

Ie pers. enkelvoud. Mt. V : 7: „Meent niet, dat 'k geko- 
men ben om de Wet of de Profeten te ontbinden; 'k ben 
niet gekomen om ze te ontbinden , maar om ze te vervullen". 
V : IS : „Want voorwaar 'k zeg u". En d4t voor het plech- 
tige: 'Afiiiv Xsyca v.utvl X : 27 : „Wat 'k u zeg". Zonder eenige 
reden er voor te hebben, vervangt Dr. Vos |de geapostro- 
pheerde vormen zijner voorliefde zoo nu en dan door de volle , 
b. V. XVI : 28 : „Voorwaar zeg ik u". Die klankdempingen 
zijn vooral hinderlijk wanneer zij terstond op elkaér volgen , 
b. V. XXIV : 25 „Zie, 'k heb 'tu voorzegd".- 

2e pers. enkelv. „Gij" wordt bijna altijd „ge", vóór een 
klinker gemeenlijk „g' ". V : 25 „en g' in een gevangenis 
geworpen wordt"; XVI: 19 „en wat g' ontbinden zult". Maar 
XVII : 27 lezen wij: „zult ge een stater vinden" en VIII : 29 
„Zijt gij bier gekomen". De tweede persoon singularis komt 
in dien toonloozen vorm voor zelfs in den mond van onzen 
Heiland, wanneer deze tot God Zijnen Vader spreekt. Luc. 
XXII : 42 „of ge wildet dezen drinkbeker van mij wegne- 
men". De eenig gepaste vorm is natuurlijk „gij", liefst „Gij" 
met een hoofdletter. Dr. Vos moet dat toestemmen. Immers 



Digitized by 



Google 



273 

schreef hij Mt XI : 25 ,/k Dank U, Vader, Heer des hemels 
en der aarde, dat Gij deze dingen voor wijzen en verstan- 
digen verborgen hebt". En bij annoteerde: „Eg. moest er 
Ge of ge staan ; doch dit zou als van God gebruikt hi^r niet 
passend zijn". Die annotatie is erg wonderlijk! Hoe kan 
ergens iets eigenlijk moeten staan dat daar niet passend 
is? Dr. Vos bedoelt met „eig.": volgends het door m\) aan- 
genomen beginsel dat TrxthuBtg beteekent „ge voedt op" en 
niet „gij voedt op". „Van God gebruikt" zou „ge" hier 
niet passend zijn ! Hier niet passend ? Maar Lc. XXII : 42 
wél passend? Hier niet passend? Maar wél passend Mt. 
XXVII: 46: „Mijn God, Mijn God! (zóó geschreven, en zóó 
gepuncteerd) waarom hebt ge mij verlaten ?" Neen dat onge- 
lukkige „ge" „van God gebruikt" is nergens passend, 't Is 
een oneerbielig, leelijk ding. En dat onbehouwen „ge" 
ontsiert, helaas, heel Dr. Vos' vertaling van het Hooge- 
priesterlijk gebed. (Joh. XVII). Ja voor „Gij" tot God ge- 
sproken komt zelfs „g' ". Mt. XXI : 16: „hebt g' u lof bereid I" 

3e pers. enkel V. Dr. Vos kan „hij" niet van klank be- 
rooven. Wel het vrouwelijke „zij", en het neutrum „het". 
D&t doet hij dan ook , b. v. XXII : 28 „wiens vrouw zal ze 
wezen van de zeven?" XH : 28 „die 't hem zeide". XIII: 20, 
22, 23: „deze is 't, die het Woord hoort". Zeer leelijk 
wordt dit „'t" wanneer een klankloos „g'" voorafgaat. Dr. 
Vos kon, waarlijk, schrijven „in welke ure g' 't niet meent" ! 
Lees nu Mt. XXIV : 32: „hetwelk wel het kleinste is van 
alle zaden, doch wanneer het opgewassen is, is het het 
grootste van tle moeskruiJen, en wordt het een boom". 
Dat noem ik „A^^ redivivum"! 

Maar de pluralis- vormen dan? Gij (gijlieden), wij, zij? 
„Ge", „we", „zo" maakt Dr. Vos er van! ook wel, voor 
klinkers „g'" „w'" „z"'. Exempli gratia! 

Eerste pers. meervoud XII: 38: „we wilden van u een 
teeken zien". XXI: 25: „indien we zeggen". Die klanklooze 
vormen komen terstond n4 elkaér, b. v. XX : 23 : „Ze zeiden 
hem: „We kunnen''. Een staaltje van „w'": XI: 3 „of ver- 
wachten w' een' ander". Al te scherp naar consequentie 



Digitized by 



Google 



274 



vragen moet men hier echter niet doen, want Lc. YII : 19 
lezen wij „of verwachten we een ander?" 

Tweede pers. meervoud. V : 27 : „Ge hebt gehoord , dat 
van de Ouden gezegd is". XVI : 9 „Verstaat ge nog niet, 
en gedenkt ge nog niet" (Bizonder kakophoniesch is hier dat 
ge — ge — ge). Zeer onwelluidend is ook XXV : 35 „en ge 
hebt me geherbergd" cf. v. 36. XVIII : 3: „Indien g' u niet 
verandert". XXI : 21 : „maar al zoudt g' ook dezen berg 
zeggen". Op andere plaatsen komt echter de volle vorm voor, 
al heeft het Qrieksch niet meic , b. v. V : 46 : „Indien gij 
liefhebt'*. In één-zelfden vers worden soms de verschillende 
vormen gebruikt, b. v. V : 47: y,En indien ge alleeü uwe broe- 
ders groet, wat doet gij boven anderen?" (r/ TrepKraov TrotstTs;) 

Derde pers. meervoud. Voor „zij" gebruikt Dr. Vos het 
klanklooze „ze". B. v. XII : 36: „Doch 'k zeg u, dat elk 
ijdel woord , 't welk de menschen zullen gesproken hebben , 
ze daarvan rekenschap geven zullen". Consequent is onze 
Schrijver wederom niet. Want XIV : 34 schrijft hij voor 
j}Atföv sU Ti/iv yviv Tev}/yiiTxp6ri „kwamen zij in het land Gen- 
nézaret." „Zij" wordt ook tot „z'". b. v. X:23: „Doch 
wanneer z* u in deze stad vervolgen". Ook hier geen con- 
sequentie. Want XXIV : 26 lezen we: „ze u". „Ze" en „z'" 
voor „zij" — in nominativo. Maar „ze" wordt ook gebruikt 
in accusativo voor „hen", b. v. Luc. VI: 19: „en hij genas 
ze allen". Daarentegen wordt „hen" gebezigd van de zil- 
verlingen die Judas in den tempel „smeet" (XXVII : 5, 6, 10). 

In zijn proefschrift merkt Dr. Vos tegen de Synodale Ver- 
taling op: „Ook had de nieuwe haren leiddraad kunnen 
volgen in de overbrenging van Ksysiv of sÏttsiv c. dat. Deze 
heeft ioi of den derden naamval zonder voorzetsel. Bijv. 
Matth. VIII : 7 en 9: AfV« ó^vr^ „zeide tot hem", Aiyo? tovt-jh 
„ik zeg tot dezen"; maar de navolgster heeft: „zeide tot 
hem*', „ik zeg aan dezen". En wat heeft Dr. Vos? Op vier, 
niet minder dan vier, verschillende wijzen vertaalt hij dien 
dativus, geheel willekeurig nu eens door den derden naam- 
val, d4n door „tot", dan weer door „aan", eindelijk door 
„voor!" Ziehier eenige staaltjes! 



Digitized by 



Google 



275 



a. Mt. XVI : 23 (sl^s) XXVI ; 40 (^syst), rep Uerpii). De 
St. V. heeft hier steeds: „zeide tot Petrus". Dr. Vos onder 
den indruk van ,, vertaal zoo letterlijk mogelijk" heeft „zeide 
Petrus". Vooral bij eigennamen is dat stijf en onwelluidend. 
XXVI: 73 kat Vos die vertaling varen: sIttov rep nsrpcp: „en 
zeiden tot Petrus". Elders komt die derde naamval gedurig 
weer. B. v. /.syst xvrcp XXVI : 52, 64; ^Ittsv xörtf) , XXVI:63 
„zeide hem", /.syet xurat^ XXVIII: 10 „zeide hij haar". Mc. 
1 : 17 mt sIttsv xitroic. „en zeide hun". Mc. UI : 5 Ksysi TCfi 
ivêpa)7r(f}: „zeide hij den mensch". De St. V. heeft hier con- 
sequent het veel harmonischer „tot". 

b. „Tot" zoo menigmaal door Vos verworpen vindt evenwel 
nu en dan genade in zijne oogen. B. v. VIII : 9 kxi hsyu 
TovTCfj „en 'k zeg tot dezen"; XIII : 34 : roig ix^otg „tot de 
scharen" — xurotg „tot hen". 

e. En derde naamval én „tot" moeten een enkele maal 
plaats maken voor „aan". Zóó wil *t de Vertaler, b. v. XVII : 4 
sÏTTs Tcp 'lijo'ou „zeide aan Jezus"; XX : 13 : slyrev sui xvtuv : 
„zeide aan één van hen"; XXVI: 1: sïts tok; fjLxötjTxtg : „zeide 
aan zijne leerlingen" cf. Mc. III : 9. XXIV : 55 : sIts roig 
ix^of<; : „zeide aan de scharen" XXVIII : 5 etc. , etc, 

d. Zou nu „voor" nooit gebruikt worden? D4t niet, 
XXIII : 1 b. V. vertaalt Vos Tors o 'Itjtrovg s^x^tjae roig óx^^oig : 
„Toen sprak Jezus voor de scharen". 

Den griekschen dativus , n& werkwoorden van zeggen en spre- 
ken, op nog méér manieren te vertalen . . . d&t is niet mogelijk. 

Onze hoUandsche ooren worden soms zeer wonderlijk aan- 
gedaan wanneer Dr. Vos composita van ipxe(ri^i met 'hunne 
omgeving overzet. Niet altijd is dat het geval. Want niet 
altijd doet Dr. Vos zonderling. Mc. III : 13 axt xvx^xivsi sU 
To ipog, St V. „En hij klom op den berg"; Vos: „En hij ging 
op den berg". „Gaan" voor „klimmen". Niet dat achter die 
verandering eenige bedoeling zit: want Mt. XV : 29 komt „klim- 
men" weer terug. Kxi ivx(2xg sU to ipog St. V. „en hij klom 
op den berg". Dr. Vos: „en hij klom den berg op". Maar 
de woordschikking der St. V. — daar wilde ik op komen — 
is te verkiezen boven die van Vos. Onze Vertaler w6ek van 



Digitized by 



Google 



276 



de volgorde der St- V. niet af Mc Hl : 13. Mt XVII : 9 kxtx 

^oLivorroov ctvTuv ivo tod ipovg vertaalt Dr, Vos „en als zij van 
den berg afgingen". Goed ! Mc, III : 1 eUviXêsv sU r^iv trwx- 
yuytjv „hij ging in de Synagoge". Mc. IV: 1: a<rT€ auTov ê/z- 
fixvTA sU To TTXom „zoodat hij in het schip gegaan z^nde". 
Waarom wijkt Dr. Vos van die eenvoudige, welluidende ver- 
taling af om ons te onthalen op zonderlingheden als de vol- 
gende: Mt. XV : 39 ivs^vi eig ro TrXom „ging hij het schip in". 
(St. V. „ging hij in het schip"); XXV: 21 , 23: eUsKée sU njv 
X»P»y rov Kvpiov <rov: „ga in, in de vreugde uws heeren". Zoo 
luidt de St. V. — ongekunsteld Nederlandsch ! Dr. Vos maakt 
het even gekunsteld als stram en stijf „ga de vreugde uws 
heeren in". Op dit stokpaardje voortrijdende kon mijn vriend 
Vos er toe komen Mc. V : 8 i^exh to Trveufix to xxxêxpTov sk 
Tou xvöpuTTov (St. V. Gij onreine geest ga uit van den mensch !) 
over te zetten: „Onreine geest! ga den mensch uit!" 



Wij leggen de pen neder, Sine ira et studio werd dit stukje 
door ons geschreven. Met voorliefde wezen wij op wat ons 
prijzenswaardig voorkwam in het belangrijke werk van Dr. Vos. 
Waar wij zeer veel moesten afkeuren formuleerden wij zoo 
min mogelijk ons oordeel. Wij legden onzen lezers de dingen 
zelf voor oogen. Maar wie spreekt ons tegen wanneer wij ten 
slotte judicium uitbrengen — tot onze smart het ongunstige : 
„Gebrek aan methode , willekeur , grilligheid deden het werk 
van Vos schipbreuk lijden"? 

Eerlijke kritiek voert nu eenmaal geen stroopkan in haar 
vaandel. 

Zooveel vertrouwen heb ik in het charakter van mijn waar- 
den amptgenoot dat ik — trots dat onbewimpeld gesproken 
woord — in mijnen coUegialen omgang met hem geen ervaring 
vrees als een patriarch van zijn ouderen ondervond, vol- 
gends Genesis XXXI : 2, 

Amsterdam, Juni 1894. F. E. Daubanton, 

Digitized by LjOOQIC 



Boekbeoordeeling. 



Het Herstel van Israël in het Perzische 
Tijdvak , eene studie van Dr. W. H. Kosters, 
Leiden, 1894. 

The Tripte Tradition of the Exodus, by 
Benj. W. Bacon, M. A., D. D., Hartford, 
1894. 

Het zijn twee belangrijke studiën op Oud-Testamentisch 
gebied, welker titels hierboven vermeld staan. Zij loopen 
verre uitéén wat den inhoud aangaat; het eerste handelt 
over de boeken Ezra en Nehemia , het andere over den histo- 
rischen inhoud van de laatste vier boeken der Thora. Maar 
hierin komen zij overeen, dat beider auteurs deugdelijk op 
de hoogte zijn van het wetenschappelijk onderzoek, en dat 
zij werkelijk dat onderzoek vooruit brengen. 

Deze aankondiging bedoelt de aandacht onzer theologen 
op beide werken te vestigen en de beteekenis er van voor 
het wetenschappelijk onderzoek des Ouden Yerbonds aan te 
wijzen. Slechts een enkele opmerking voegen wij er aan toe. 

Allereerst de studie van den Leidschen Hoogleeraar Dr. 
Kosters. Het is bijna een halve eeuw geleden, dat verschil- 
lende geleerden bezwaren opperden tegen de voorstelling van 
de exilische en na-exilische geschiedenis der Joden, zooals 
men zich die op grond der bijbelsche berichten pleegt te 
vormen. In 1851 echter trad daartegen op prof. A. But- 

19 



Digitized by 



Google 



278 



gers in zijn geschrift Het Tijdvak der Bdbylonisehe Bal- 
lingschap chronologisch bepaald en het nieuwste onderzoek 
daaromtrent beschouwd en weder legdj Leiden, 1851. Men 
kan gerustelijk zeggen, dat Rutgers de algemeene meening 
omtrent dit punt uitsprak, en het yraagstuk scheen beyredi- 
gend opgelost. Tot op de allerlaatste jaren waren de O. 
T.ische geleerden het hierover wel eens, dat, op enkele on- 
nauwkeurigheden na, de periode van Israëls herstel na de 
Ballingschap door de boeken Ezra en Nehemia juist en in 
de juiste volgorde was geteekend. 

Voornamelijk de Fransche school, waarvan M. Ver nes 
het meest bekend is, begon op nieuw met twijfelingen te 
openbaren. Veel instemming vonden Vernes' meeningen , zoo 
nauw samenhangend met zijn radicalisme op kritisch gebied , 
niet. Maar de zaken kwamen eenigszins anders te staan, 
toen de R. Katholieke professor te Leuven A. van Hoon- 
acker in het Muséon van 1890 publiceerde zijn Néhémie 
et Esdras, Nouvelle hypothese sur la chronologie de V époque 
de ld restauration. 

Het hoofdresultaat van dit scherpzinnig onderzoek is in 
den titel uitgesproken : niet Esdras et Néhémie , maar Néhémie 
et Esdras, m. a. w. Ezra's werkzaamheid valt na die van 
Nehemia. Herstelt men deze orde, dan worden vele bezwa- 
ren uit den weg geruimd. 

Tegen deze hypothese is Kuenen opgetreden in De chro- 
nologie van het Perzische Tijdvak der Joodsche Geschiedenis , 
Versl. en Meded. der Kon, Akad. v. Wet. Afd. Lett. 3e Reeks , 
Deel Vlly 1890. En daarna heeft van Hoonacker zijn 
eerste studie aangevuld met Zorobabel et Ie second Temple, 
étude sur la chronologie des six premiers chapitres du livre 
d' Esdras j Gand et Leipzig 1892. 

Prof. Kosters (met zijn ambtgenoot Oort en met Dr. 
J. Hooykaas aan een nieuwe vertaling des O. V. arbei- 
dende, en voor zijn deel o. a. de boeken Ezra en Nehemia 
vertalende) oordeelde, dat van Hoonacker door Kuenen niet 
afdoende weerlegd was, al kon hij het niet in alles met den 
Leuvenschen professor eens zijn. Dat was de aanleiding, 



Digitized by 



Google 



279 

dat hij zelf aan 't werk toog, en de resultaten van zijn studie 
gaf hij in 't bovengenoemde werk. 

De gang van zijn onderzoek is de volgende. Na een 
Inleiding (bl. 1 — 3) handelt hij in Hoofdstuk I over den 
tempelbouw (bl. 4 — 49) , H. Il over 't herstel van den muur 
van Jeruzalem (bl. 50 — 74), H. III over de Gola van Ezra 
en de vorming der Gemeente (bl. 75 — 141) om met een 
Besluit te eindigen (bl. 141 — 152. 

Wij vermelden enkel het hoofdresultaat. Van Hoonacker 
had gemeend , dat 't bericht over Ezra's werkzaamheid (Ezra 
7 — 10) eenvoudig geplaatst moest worden na de gebeur- 
tenissen in 't boek Nehemia vermeld. Dan zou Ezra in 398 
gekomen zijn. Maar Kosters doet beter; hij houdt rekening 
met 't feit, dat de boeken Ezra en Nehemia stukken van 
zeer ongelijksoortige waarde bevatten. En na een streng 
historisch-kritisch onderzoek der geschriften stelt hij de vraag 
veel juister: welke stukken uit het boek Nehemia moeten vóór 
of na de feiten in Ezra 7 — 10 bericht gesteld worden? 

Maar ook 't geen aan Ezra 7 voorafgaat wordt streng 
kritisch onderzocht. En 't resultaat is , dat de Kroniekschrij- 
ver, dien ook Kosters voor den auteur van het geheele werk 
Kronieken-Ezra-Nehemia houdt, voor de geschiedenis na de 
Ballingschap al even weinig vertrouwen verdient als voor de 
vroegere historie , waar hij in strijd is met de oudere boeken 
Samuël en Koningen. 

De tempel blijkt herbouwd te zijn door de achtergebleve- 
nen, en de muur is hersteld door Nehemia. Daarna is Ezra 
gekomen, ± 433 met Nehemia bij diens tweede komst. 
Daarop heeft de vorming der „gemeente" plaats gehad (Neb. 
9 en 10], en door deze gemeente is de door Ezra uit Babel 
meegebrachte Wet aangenomen (Neb. 8). De Kroniekschrijver 
wilde dat alles aan de Gola (de teruggekeerde ballingen) 
toeschrijven, heeft daartoe den terugkeer van ± 40.000 
ballingen reeds tijdens Cyrus onder Zerubbabel (dien hij ten 
onrechte met Sjesbazzar vereenzelvigt) verzonnen; de be- 
richten niet alleen omgewerkt, maar ook verschikt in een 
hopelooze wanorde. Onze auteur kon niet toegeven, dat 

19* 



Digitized by 



Google 



280 



„het arme landvolk" (dallath hadres , gelijk zij reeds 2 Kon. 
24 : 14, 25 : 12 heeten) dat alles zou verricht hebben. De 
Grola vormde later de geestelijke aristocratie , de kern der 
gemeente — aan haar moest worden toegeschreven, wat 
volgens de werkelijke geschiedenis de achtergeblevenen ver- 
richt hadden. 

Wij willen geen bizonderheden uit de bewijsvoering mede- 
deelen. Alleen zij dit argnment vermeld. Wanneer men de 
profetieën van Haggaï en Zacharia eens niet leest door 't kijk- 
glas van den Kroniekschrijver, maar zooals zij zich zelven 
aanbieden, dan weten deze profeten van geen gemeente van 
teruggekeerde ballingen, maar blijken zij opgetreden te zijn 
onder een volk van achtergebleven Judeërs (bl. 19 — 25). 

Het komt mij voor, dat Kosters in hoofdzaak juist heeft 
gezien. In elk geval verdient hij hoogen lof voor een onder- 
zoek zoo grondig en volledig, zoo scherpzinnig en bedacht- 
zaam. De methode is de juiste. Onverbiddelijk wordt de 
inhoud der overgeleverde stukken getoetst aan het kader, 
waarin de Kroniekschrijver ze geplaatst heeft. De wijziging 
hier en daar door hem in die stukken aangebracht vallen 
dan duidelijk in het oog. 

Men zal m. i. verplicht zijn de voorstelling, die men van 
Israël's herstel na de Ballingschap heeft, grondig te herzien. 
Het werk van Ezra valt niet in 444, maar ± 433, en de 
eer van het herstel komt niet zoo eenzijdig aan de Gola 
toe, als de Kroniekschrijver, die circa twee eeuwen van de 
gebeurtenissen afstaat , ons wil doen gelooven. Ik geloof dat 
steeds meerdere onderzoekers op O. T.sch gebied Kosters 
gelijk zullen geven in hoofdzaak, nu hij de oogen er voor 
heeft geopend. Bovendien gaat er over menige bizonder- 
heid licht op , als men met zijn voorlichting de boeken Ezra 
en Nehemia leest. 

Ik veroorloof mij ééne opmerking te maken, die wel niet 
de juistheid van Kosters' hoofdresultaat aantast, maar die 
zich verzet tegen een zekere eenzgdigheid. Volgens |K. is 
er eerst sprake van teruggekeerde ballingen onder Darius' 
opvolgers, al moge er dan enkelen reeds onder Darius terug- 



Digitized by 



Google 



281 

gekeerd zrjn (Zach. 6). Ik blijf nog altijd gelooven, dat 
reeds onder Gyrus de terugkeer begonnen is, zij het dan 
ook niet in zoo grooten 'getale als de Kroniekschrijver zich 
voorstelt. M. i. heeft de Kroniekschrijver niet alles puur 
verzonnen, maar heeft hij (onder den invloed van zijn ver- 
eering der Gola) op één punt in de geschiedenis geconcen- 
treerd, wat het resultaat van een veel langere periode ge- 
weest is^ Doch die periode is reeds met Cyrus aangevangen. 

Mijne argumenten zijn deze. Ten eerste merk ik op, dat 
de Perzen met bewustheid en finaal gebroken hebben met 
het systeem van deportatie der overwonnen volkeren, zooals 
hun voorgangers, de Assyriërs en Babyloniërs, dit hadden 
toegepast. Dat is in concessis. Alleenlijk is nog de vraag: 
is Cyrus daarmede reeds begonnen; of dagteekent dit uit 
een latere periode? 

Nu geeft de gevonden cylinder-inscriptie van Cyrus , dunkt 
mij, een bevestigend antwoord in eerstgenoemden zin. Bij 
zijn overwinning van Babel is den overwonnen volkeren reeds 
vrijheid gegeven terug te keeren. En zouden de Joden, door 
profeten als II Jezaia ons doet kennen^ en gelijk deze zelf 
er een was, daarop voorbereid, van de vergunning geen 
gebruik gemaakt hebben? 

Ten onrechte hadden Hay Hunter en Sayce een plaats 
uit die inscriptie vertaald als ziende op verlof tot terugkeer 
van natiën, wat blijkens hel; verband ziet op 't terugbrengen 
van Babylonische goden naar hun tempels. Men vergelijke 
de aangehaalde verhandeling van Kuenen, bl. 230 (8) n. 2. 
Kuenen deelde daar mede^ dat Tiele hem de onhoudbaarheid 
van Sayce's vertaling had aangetoond. 

Doch nu komt er in 't begin van den cylinder een plaats 
voor, die wel degelijk op zulk een verlof tot terugkeer doelt. 
Prof. Tiele had de goedheid mij de vertaling en toelichting 

van die plaats toe te zenden. Zij luidt : Maruduk 

irtasi iaaira kullai matdta kalisina. En beteekent: Ma- 
ruduk bewilligde den terugkeer van het geheel van 

alle landen (d. i. volken). En juist deze plaats, die aan 
Sayce geven kon wat hij in de inscriptie zocht, heeft hij 



Digitized by 



Google 



282 



volgens Tiele verkeerd vertaald i). Hetgeen in dit opschrift 
de Babylonische priesters van Cyrus getuigen komt merk- 
merkwaardig overeen met de beschouwing van den tweeden 
Jezaia. 

Ik blijf het er dus voor houden, dat al aanstonds onder 
Cyrus ballingen zijn weergekeerd. Maar niet in zoo groeten 
getale, dat zij den toestand konden beheerschen. Voorts 
onder Dsirius. Wellicht schuilt er in 't bericht van 3 Elzra , 
dat Zerubbabel onder dien koning teruggekomen is , een histo- 
risch datum. Daardoor wordt Kosters' verklaring van Haggaï 
en Zacharia nog niet onjuist; alleenlijk zal men wederom 
de beteekmis van dien terugkeer niet moeten overschatten. 
En dit heeft K. duidelijk aangetoond, dat de invloed der 
Gola eerst dagteekent van de aankomst van Ezra's karavaan, 
en dat deze eerst gekomen is in 433 vóór Chr. 



Be nj. W. Bacon, predikant te Oswego (N. Y.) in Amerika, 
een leerling van Prof. Moore , was onder de Oud-Testamentici 
reeds gunstig bekend, zoowel door tijdschrift-artikelen , als 
ook door zijn werkje The Genesis of Genesis ^ Hartford^ 
1892. Het doel dier uitgave was in ruimeren kring de 
resultaten der Hexateuch-kritiek ten opzichte van het boek 
Genesis bekend te maken. Iets dergelijks dus als Kautzsch 
en Socin geleverd hebben, volgens sommigen in uitvoering 
nog boven het werk dier Duitsche professoren te stellen. 

Toen reeds had Bacon het voornemen zijn onderzoekingen 
verder uit te strekken over den geheelen Hexateuch. En dat 
plan heeft hij volvoerd in het boek, dat wij aankondigen. 
De volledige titel luidt: Ths Triple Tradition of the Exodus ^ 
a study of the structure of the later pentateuchal books, 
reproducing the sources of the narrative, and further illustra- 
ting the presence of Bibles wiihin the Bible by Benjamin 



1) Zie o. a. Alte Denkmaler^ S. 184. 



Digitized by 



Google 



283 

Wisner Bacon, M. A., D. D., Hartford y The Student Pu- 
blishing Company 1894. 

Behalve een Preface (p. V — XI) bevat het boek een i»- 
troduction (p. XVII— LVIII). Dan volgt het eerste deel 
Text Analysis (p. 1 — 278). In 7 paragrafen wordt de ont- 
leding van den tekst der historische gedeelten van de Thora 
na Genesis besproken en uitgevoerd. Het resultaat wordt 
weergegeven in een nauwkeurige vertaling met verschillend 
lettertype, op de wijze van Kautzsch's en Socin's editie van 
Genesis. Doch daarbij laat de auteur het niet. In Part II 
geeft hij de Sources reconstmcted. Daarin geeft hij in een 
doorloopend verhaal den tekst (in Engelsche vertaling) van 
den Jahvist (p. 281—317), van den Elohist (p. 319—357) 
en van den priesterlijken auteur (p. 359 — 382). 

De logische orde in de behandeling der stof laat, gelijk 
men ziet, niet te wenschen over. En de inleiding, èn de 
analyse zijn geschreven met volledige kennis van zaken en 
verraden scherp kritisch vernuft. Er is geen twijfel aan of 
Bacon's werk is een boek, waarmede gerekend zal worden. 

Wij kunnen geen bizonderheden gaan bespreken, maar 
slechts op de beteekenis en den geest van dit boek wijzen. 
Een enkele opmerking voeg ik er aan toe. 

De groote beteekenis van dit boek ligt in het nieuwe, 
dat het geeft. Het is bekend, dat de kritiek in Genesis 
den Jahvist overal van den (profetischen) Elohist heeft 
onderscheiden. Dit ging vrij wel zonder bezwaar, omdat 
men meestal een vast criterium en uitgangspunt had in het 
gebruik van den Godsnaam. Maar na Ex. 3: 15, waar de 
Elohist de openbaring van den naam Jahve mededeelt, 
vervalt natuurlijk dit onderscheidingsmiddel. En als men 
nu b. V. de nieuwe Bijbelvertaling van Kautzsch raadpleegt, 
dan zal men zien, dat op zeer vele plaatsen de Jehovist 
(JE), d. i. de combinatie van Jahvist en Elohist, zooals die 
na Deuteronomium tot stand is gebracht, niet verder ont- 
leed is. Bacon, daarin gedeeltelijk door anderen voorge- 
gaan , heeft die analyse gegeven. Hij sluit zich vooral aan 
bij Budde. 



Digitized by 



Google 



284 



Met welken geest onze auteur bezield is? BSj is een 
geestverwant van zijn leermeester prof. George F. Moore, 
van Robertsen Smith en van allen , die gelooven , dat God 
in Israël ee^ bizondere openbaring heeft geschonken, maar 
die aan den Bijbel zelf willen vragen, hoe hij gelezen wil 
worden. Ik geef Bacon zelf het woord, door af te schrijven 
het slot van zijn Preface (p. XI). „We stand to-day , as Paul 
stood, between two opposing currents of religious thought, 
both earnest and both devout: „Jews" that require a sign, 
and „Greeks" that seek after wisdom. Whatever tends to 
minimize the miraculeus by seeking the manifestation of 
God in the normal rather than the abnormal, is tho the 
,Jew" „destructive criticism". .„The „Greek" is too apt to 
linger amid the lotus flowers of sweet reasonableness. The 
present work is „destructive" of nothing hut that which 
stands in the way of better, and which would not be des- 
tructible if it were not worthless. It is „constructive", at 
least in purpose, of a Bible which by the illuminating grace 
of the Holy Spirit will be more truly than ever a manifes- 
tation „to Jew and Greek" of both „the power of God and 
the wisdom of God". 

De geleerde schrijver weet, dat ik in enkele opzichten van 
hem verschil (verg. p. X). Ik geloof, dat B. op zijn standpunt 
(p. XXXVI) den Jahvist niet onjuist karakterizeert als een 
History of the Covenant People of Jahweh; maar ik ben ook 
door hem niet overtuigd , noch van den Judeeschen oorsprong 
van dit geschrift , noch van de waarschijnlijkheid, dat de 
Jahvist ook doorloopt in de andere historische boeken. Zoo 
ook waar hij den Elohist kenschetst als a History of the 
Theocratie Succesion (p. XXXVIII). Evenwel komt Bacon de 
eer toe , dat — als hij (o. a. met Budde) recht heeft J en E 
ook in de andere historische boeken ie zoeken — dat hij dan 
een treffende karakteristiek van die geschiedwerken, welke 
aan Genesis — 2 Koningen ten grondslag liggen, gegeven heeft. 
Vooral interesseerde mij § IV, 3 van Part I, de analyse 
van Exod. 33 vv. Bacon sluit zich nauw aan bij Budde. 
Hij komt tot de conclusie, dat de Jahvist als Sinaïtischen 



Digitized by 



Google 



285 



dekaloog de rituëele Tien Woorden van Ex. 34 bevat heeft. 
En hij meent, dat ook de oudste Elohist (E^) op die plaats 
een rituëelen dekaloog gehad heeft. De ethische dekaloog 
van Ez. 20 is dan later in de plaats getreden (E*^), vgl. 
ook p. XLV, noot 

Nu blijft de oorsproukelijke toestand van E^ toch altijd 
oiterst onzeker. En wat J aangaat — ik erken volmondig 
de uitspraken der litterarische analyse, zooals Budde en 
Bacon die ook op de verwarde hoofdstukken der Sinaïtische 
wetgeving toepassen. Maar ook als Ex 34 werkelijk over- 
blijfselen bevat van het Jahvistisch verhaal omtrent de wet- 
geving op Sinaïy dan zie ik nog niet in, dat de Tien Woor- 
den van Ex. 34 (de zoogenaamde tweede dekaloog) oor- 
spronkelijk ook Sinaïtisch zouden geweest zijn. Het dekalo- 
gen-systeem zit ook nog in het Verbondsboek. En er komt 
veel meer eenheid in de O. T.ische traditie, aU men dezen 
dekaloog met andere bepalingen rekent tot de wetten, die 
ook volgens de vóór-Deuteronomische traditie kort vóór den 
intocht in Kanaan zijn gegeven. (Verg. Lett. d. O. T. , bl. 
20 vv., 104 vv.). 

Ik eindig. Moge het Dr. Bacon , die zich nu reeds een 
eervolle plaats verworven heeft onder de beoefenaren van 
het Oude Testament, gegeven worden nog dikwijls, met zijn 
leermeester prof. Moore, onze wetenschappelijke litteratuur 
te verrijken, en zoo mede te werken, niet alleen tot een 
juistere waardeering van het kritisch onderzoek in Amerika , 
maar ook tot bevordering van dit onderzoek zelf, gelijk hij 
dat nu heeft gedaan. 

Groningen y 27 April 1894. G. Wildbboer. 



Digitized by 



Google 



INHOUD VAN TIJDSCHRIFTEN. 



Jac. Anspach, God met Jezus en in Jezus met ons (Geloof en 

Vrijheid XXVm, 2). 
J. A. Cramer, Luther's optreden in zgne beteekenis voor het 

sociale leven (Stemmen voor Waarheid en Vrede, April). 

B. D. Eerdmans, De beteekenis van Elohim in het Bondsboek 
(Theol. Tijdschrift XXVIII, 3). 

W. Francken Azn., Over Boëthius en zijn geschrift „der Wijs- 
begeerte vertroosting" Il (Geloof en Vrijheid XXVIII , 2). 

J. W. Ghinning Jr., Pastoralia (Stemmen voor Waarheid en 
Vrede, Mei). 

J. Herderschee, De school van Bitschl (Theol. T^dschrift; 
XXVIII, 2). 

G. A. Hulsebos, Siciliaansche Toestanden (Stemmen voor Waar- 
heid en Vrede, April). 

G. J. A. Jonker, Friedrich Nietzsche (Stemmen voor Waarheid 
en Vrede, April). 

W. F. K. Klinkenberg, De Beteekenis en het recht der indivi- 
dualiteit op zedelijk gebied, naar H. Drescher (Geloof en 
Vrijheid XXVIII, 2). 

W. Mallinckrodt , De Brief naar Bamabas genoemd en het Evan- 
gelie naar Mattheüs (Geloof en Vrijheid XXVIII, 2). 

C. J. Niemeyer, Een paar bladzijden uit de geschiedenis der 
leer van het Avondmaal (Theol. Tijdschrift XXVIII, 3). 



Digitized by 



Google 



287 

C. Poensen, Iets over de Jayaansche desa (Mededeelingen yan- 
wege het Nederlandsohe Zendelinggenootsohap (XXXYII, 4). 

F. W. Stutterheim, Vragen over Bijbeloritiek (Stemmen Toor 
Waarheid en Yrede, Mei). 



BoitenlandsolLe Tjjdschnften. 

£. A. Abbott, On the temple in John II, 20 (The Classical 

Review 1894, 3, S. 89—93). 
O. Aurbach, Brauchen wir ein neues Dogma? (Eirchl. Mo- 

natsBchr. XIII, 7, April 1894, S. 427—461). 
E. Böhme, Die Wunder Jesu (Prot. Kirchztg. 1894, 19, Sp. 

230—233). 
G. Bonet-Maury, Le parlement des religions k Chioago (Revue 

de l'hist. des religions 1893, sept.-oct. p. 187—197; nov.-déc, 

p. 325—346). 
C. Bruston, Le parallèle entre Adam et Jesus-Ohrist. Étude 

exégétique sur Rom. Y, 12 — 21 (Revue de théol. et de philos. 

1894, 1, p. 33—62). 
T. K. Cheyne, Professor Sayce on the Higher Critioism (The 

Nineteenth Century 1894, april, p. 660—666). 
Das Apostelkonzil u. die kirohlichen Eampfe der Gegenwart (Die 

christl. Welt 1894, 1, Sp. 3—8). 
J. Döderlein, Wer sind die Brüder des Mensohensohnes Matth. 

25, 40? (Evang. Kirch.-Ztg. 1894, 6, Sp. 81—83). 
S. R. Driver, Archaeology and the Old Testament (The Con- 

temporary Review 1894, march, p. 408—426). 
K. Eris, Die soziale Frage — eine rechtliche Frage (Kirchl. 

Anzeiger f. Württemberg 1894, S. 6, 61—64). 
H. Finke, Zum Eonzilsprojekte Innocenz YII (Röm. Quar- 

talsohr. f. ohristl. Alterthumskde u. f. Eirohengesoh. 1893. 4, 

S. 483—485). 



Digitized by 



Google 



288 

O. Frommel, De Oalyin k Yinet: Histoire du principe de Tindi- 

Yidualisme (Bevue chrétienne 1894, févr., p. 81—103). 
Oatzenmeier , Einige neutestamentliche Stellen. 1) Joh. 1,9. 2) 

Lok. 2 , 14. 3) Matth. 17 , 4 (Internat, theol. Ztsoh. — Beyue 

Internat, de théol. 1894, avril-juin, p. 368 — 369). 
F. Godet, La viotoire de la vie sur la mort, d'après saint Paul 

(Beyue chrétienne 1894, mars, p. 194-— 206). 
Chr. GroBB, Paul de Lagarde and die Beligion der Znkiinfl 

(Dentsoh-evang. BlStter 1893, 4, S. 229—258). 
J. Halevy , L'ëtat de la Palestine avant l'Exode (Actes dn YlIIe 

congres internat, des orientalistes k Stockholm Partie II, 1893, 

p. 141—162). 

A. Hamack, Über die jüngst entdeckte lateinische Übersetznng 
des 1. Olemensbriefs (Sitzungsberichte d. Egl. Preuss. Akad. 
d. Wiss. zu Berlin 1894, 12. 13, S. 261—273). 

J. B. Harris, Tatian and the date of the fourt gospel (The 

Contemporary Beview 1893, dec., p. 800—810). 
J. Haussleiter, Die alte lateinische Uebersetzung des Clemens- 

briefes. Ein nener Fond u. seine Bedentung (Theol. Ltblt. 

1894, 16, Sp. 169—174). 
O. Holtzmann, Studiën zur Apostelgeschichte. II (Ztschr. f. 

Kirchengesch. XIV, 4, 1894, S. 496—602). 

B. F. Eaindl, Ueber den Yersohluss der papstliohen Documente 
im XIII. Jahrhundert (Böm. Quartalschr. f. christl. Alter- 
thumskde u. f. Kirchengesch. 1893, 4, S. 492—496). 

Elostermann, Beitrage zur Entstehungsgeschichte des Pentateuchs. 

6. Das chronologische System des Pentateuchs (Neue kirchl. 

Ztschr. 1894, 3, S. 208—247). 
D. Eünstler, Budolf Friedrich Orau f (Evang. Eirch-Ztg. 1894, 

2, Sp. 29—32; 3, Sp. 45—48). 
M. Lohr , Der Sprachgebrauch des Buches der Elagelieder (Ztschr. 

f. d. alttest. Wissensch. XIY, 1, 1894, S. 31—50). 
J. Monod, Philippe Schaff (Beyue de théol. et des questions relig. 

III, 1, jany., 1894, p. 78—84). 
A. ITeuberjp, Luthers Bechtfertigungsgedanke nach seiner ge- 



Digitized by 



Google 



289 

schiohtlichen Stellung u. nach seiner Bedeutung für ons (Pasto- 
ralbl&tter f. Homil., Katech. u. Seelsorge N. F. 86 Jahrg. H. 
7, April 1894, S. 361—375). 
A. Pieper, Das Originai des Diarium Burchardi (Böm. Quar- 
talschr. f. christl. Alterthumskde. u. f. Eirchengesch. 1893, 

4, S. 387—403). 

H. Pinkuss, Die Syrische Uebersetzung der Proverbien textkri- 
tisch u. in ihrem Yerh&ltnisse zu dem masoretischen Text, 
den LXX n. dem Targum untersucht (Ztsohr t A, alttest. 
Wissensch. XIV, 1, 1894, S. 66—151). 

J. Raooaud, La oertitude chrótienne son fondement, sou déve- 
ioppement et ses limites (Revue de thëoL et de phiios. 1894, 
1, p. 63—102). 

F. Rendall, The Galatians of St. Paul and the date of the 
Epistle (The Expositor 1894, april, p. 254—264). 

Beusch^ Thesen über die Inspiration der heiligen Schrift (In- 
ternat, thóol. Ztschr. — Revue internat, de thóol. 1894, avril- 
juin, p. 227—243). 

A. Réville, Les Hérodes et Ie réve hérodien [fin] (Revue de 
Phist. des réligions 1894, janv.-fevr. , p. 1 — 24). 

O. Ritschl, Earche oder Sekte? Ein Beitrag zur Elarung des 
Urteils über Schrempf (Die christl. Welt 1894, 5, Sp. 
104—110). 

J. A. Robinson , Tatian's Diatessaron and a dutch harmony (The 
Academy 1894, 24 march, Sp. 249o-259a). 

H. Schultz, Der sittliche Begriff des Yerdienstes u. seine An- 
wendung auf das Yerstandnis des Werkes Christi. Eine dog- 
matische Frage vom ethischen Gesichtspunkt aus betrachtet 
[Schluss] (Theol. Stud. u. Erit. 1894, 3, S. 554—614). 

y. Schultze, Quellenuntersuchungen zur Yita Constantini des 
Eusebius (Ztschr. f. Eirchengesch. XIV , 4, 1894, S. 503—555). 

Sellin, Das Hauptproblem der altisraeiitischen Religionsgeschichte. 
A. Einleitung. B. Jahwes Yerhaltnis zu dem Yolke Israël 
nach altisraelitischer Yorstellung (Keue kirchl. Ztschr. 1894, 

5. 316—351). 



Digitized by 



Google 



290 

S. Silberstein , üeber d^H ürsprung der im Codex Alexandrinos 
u. Yatioanus des 4ritten Ednigsbuches der alexandrinischen 
Uebersetzung ftb^lieferten Textgestalt [Schluss] (Ztschr. f. d. 
uittest. Wiai«isch. XIV y 1, 1894, S. 1—30). 

C. Trieber^ Zur Kritik des Ensebios. I. Die Königstafel yon Alba 
Longa (Hermes (XXIX, 1, 1894, S. 123—142). 

Wandflif Die Kindheitsgesohichte Jesu Christi nach Nösgen and 
jflrt>e. I (Neue kirchl. Ztschr. 1894, 4, S. 286—315). 

0« Weyman , Die vier grossen Eirchenlehrer [erster Beleg] (Hist. 
Jahrb. XV, 1, 1894, S. 96—97). 

A. Wright, On the proper names in St. Mark's Gospel. A Study 
in the synoptic problem (The Expositor 1894, march, p. 
173—188). 

B. Zimmels, Zor Geschichte der Ëxege über den Yers Gen. 
49, 10 [Schluss] (Magazin f d. Wiss. des Judenth. 1893, 3 
u. 4, S. 168—180). 



Digitized by 



Google 



Se beteekenis ?aii de nieuwste beschouwingeii 

over erfelijkheid en toerekenbaarbeid ?oor 

den dienaar Tan het Evangelie ^). 



Iiigenia humana sunt ad suam cuique 
le\aiidain culpam nimio plu3 facunda. 
Liv. Hist. XXVIII, 25. 

Vermoedelijk is er, mijne geachte Br., niemand in uw 
midden, die niet in meerdere of mindere mate mede lijdt 
onder de klimmende spanning, welke er valt waar te nemen 
tusschen het geloof der Gemeente eenerzijds , en aan den 
anderen kant de zoogenaamde wetenschappelijke stroomingen 
dezes tijds, waarmede wij èn als theologen èn als dienaren 
van het Evangelie rekening hebben te houden. Het rustig 
besef, dat er aan de onderlinge verhouding volstrekt niets 
haperde, hebben wij allicht nooit gekend, of anders maar 
al te spoedig verloren. En van lieverlede hebben wij ons 
moeten trachten te wennen aan de drukkende gewaarwor- 
ding, dat de schoone harmonie, waarvan wij misschien een 
enkel oogenblik droomden, in werkelijkheid voor eene fatale 
wanverhouding heeft plaats gemaakt. Misstanden en mis- 
verstanden bij de vleet. Van dat goedaardig stoeien tus- 
schen geloof en wetenschap, hetwelk de leekedichter in een 
ondeugend oogenblik bij de Vermittlungs-theologen meende 
te ontdekken; kan eenvoudig geen sprake meer zijn. De 



1) Uitgesprokeu op de Predikanten-vergadering te Utrecht, 25 April '94, 

20 



Digitized by 



Google 



292 



strijd is meenens geworden. De dagen waarin een enkele 
blik op het in de apologetische arsenalen opgestapelde ma- 
terieel de onthutste zielen Termocht gerust te stellen, liggen 
al tamelijk ver achter ons. Slag op slag worden wij opge- 
schrikt door geruchten van resultaten, door wijsgeerig den- 
ken of physiologisch onderzoeken verkregen, die lijnrecht 
indruischen tegen wat wij tot nu toe voor onbetwistbare 
waarheid hadden gehouden. En geen wonder, dat ons dan 
daarbij soms 't beangstigend gevoel overvalt, alsof onze dog- 
matische vastigheden deerlijk beginnen te wankelen. Geen 
wonder ook , dat wij , in 't besef van toch niet opgewassen 
te zijn tegen den stortvloed van problemen, waarmede men 
ons letterlijk van alle kanten overstelpt, in de verzoeking 
komen ons tot den practischen arbeid in de gemeente te 
beperken; ons zoo goed mogelijk buiten de smartelgke reli- 
gieuse krisis dezer dagen te plaatsen; van tijd tot tijd al 
zuchtend de zinsnede uit het Duitsch formuliergebed te her- 
halen: „dat God zelf wetenschap en kunst moge leeren Zijne 
wegen te gaan, en dienstbaar te doen worden aan de uit- 
breiding van Zijn Bijk"; en dan ons voorts maar te troosten 
met de gedachte, dat Hij, naar Zijn wijs bestel, uit het 
„tohoe wdbohoé\ dat het einde der eeuw ons ook in dit 
opzicht te aanschouwen geeft, straks wel weer een' nieuwen 
kosmos, vol harmonische schoonheid, zal doen rijzen. 

Gelukkig, mijne Heeren, ons fondament ligt vast; het 
fondament, dat gelegd is; buiten hetwelk niemand een ander 
leggen kan, maar dat ook door geene macht ter wereld kan 
worden omvergeworpen. Het geloof der Gemeente heeft het 
getuigenis in zich zelf. En het bewijs voor de waarheid 
van het Evangelie, dat wij verkondigen, behoeven wij ner- 
gens buiten dat Evangelie te gaan zoeken. Maar dit ontslaat 
ons niet van de roeping, wat zeg ik, het verhoogt den ernst 
der roeping om ook voor ons denken een' weg te banen door 
den dichten nevel van phrases en abstracties, van conclu- 
siën en hypothesen, die er rondom ons is opgestegen, en 
ons te plaatsen voor de vraag: wat die belangrijke groepen 
van feiten, waarmede inzonderheid de natuurwetenschap 



Digitized by 



Google 



303 

opereert, en die even zeker, als met de Christelijke levens^ 
beschouwing onvereenigbaar schijnen, ons hebben te zeggen ? 
Misschien nopen zij ons, ik zeg niet ons geloof, maar onze 
geloofsbegrippen op een of ander belangrijk punt te wijzi- 
gen. Misschien zullen zij ons tot een kostelijk correctief 
kunnen dienen van voorstellingen, welke ons tot nu toe on- 
verbeterlijk voorkwamen , en die toch feitelijk de ontwikkeling 
van ons geloofsleven en van dat der Gemeente tegenhielden. 
Misschien zullen zij ons kunnen bevestigen in onze over- 
tuiging^ dat dengenen, die de waarheid liefhebben, alle din- 
gen, en inzonderheid de dingen die haar met verwoesting 
bedreigen / moeten medewerken om haar te vinden. Ik weet 
het, men kan een voortreffelijk Evangeliedienaar, ja een 
soort van geloofsheld zijn, zonder zich om de antithese tus- 
schen geloof en wetenschap veel te bekreunen, adres b. v. 
aan Maarten Luther, wien de ultramontaansche kritikasters , 
immers van hun standpunt niet geheel ten onf echte, ver- 
wijten, dat hij voor de wetenschappelijke behandeling van 
de theologie heel wat minder gedaan heoft dan menig scho- 
lastiek geleerde. Maar op den duur zal de Christelijke 
ervaring hare bewijskracht niet ten volle kunnen behouden 
en niet ten volle kunnen ontplooien , indien het haar aan de 
zekerheid ontbreekt van in overeenstemming, van althans 
niet onvereenigbaar te zijn met de resultaten , die het weten- 
schappelijk onderzoek oplevert. Daarom is ons de nood 
opgelegd. En indien het waar is, dat de schijnbare on- 
verzoenlijkheid van de beide partijen, die hier tegenover 
elkander staan, vooral moet verklaard worden uit de ge- 
woonte om herziening en hervorming altijd van de tegen- 
partij, en nooit van zichzelve te vergen, laat ons dan ten 
minste den moed hebben om met die gewoonte te breken! 

Ik vraag thans eenige oogenblikken uwe aandacht voor 
het onderwerp , u in den oproepingsbrief tot deze samenkomst 
aangekondigd. 

Het acht geven op de overerving als algemeen verschijnsel 
is geenszins van recenten datum. Reeds in de oudheid zijn 
er talrijke sporen van te ontdekken. Een' Virgilius kunnen 

20* 



Digitized by 



Google 



294 

wij reeds de voortreffelijkheid hooren bezingen van het veulen, 
dat uit edeler bloed is gesproten, en daarom „altius ingre- 
ditur, et mollia crura reponit". Ook de zedelijke erfelijk- 
heid werd volstrekt niet geloochend. Ik behoef slechts de 
geestige versregels in het geheugen terug te roepen, waarin 
Goethe met de oorspronkelijkheid van zijne eigene merkwaar- 
dige constitutie den draak gestoken heeft, om u te herinne- 
ren , dat het thans onder ons aan de orde gestelde vraagstuk 
reeds in zekeren zin zijne geschiedenis heeft, en dat de ge- 
gevens, waaruit het is opgegroeid, niet maar op een' goeden 
dag onverhoeds uit de lucht zijn komen vallen. „Yom 
Vater'', zoo hooren wij het groote wereldkind verklaren, 

„Yom Yater hab' Ich die Statur, 

Des Lebens emstes Führen, 
Vom Mütterchen die Frohnatur 

Und Lust zu fabuliren. 
Uhrahnherr war der Schönsten hold. 

Das spukt so hin und wieder; 
Uhrahnfrau liebte Schmuck und Grold, 

Das zuckt wohl durch die Glieder. 
Sind nun die Ëlemente nicht 

Aus dem Complex zu trennen. 
Was ist denn an dem ganzen Wicht 

Original zu nennen?" 

Afgezien nu van de rol, die de leer van het peccatum 
hereditarium in de geschiedenis der Christelijke dogmen heeft 
gespeeld, is evenwel eerst in den nieuweren tijd het hier 
bedoelde vraagstuk meer bepaald op den voorgrond getre 
den, en met opzet wetenschappelijk behandeld. Wij hebben 
dit voornamelijk aan Darwin en zijne volgelingen te danken. 
Wel hadden ook vóór zijn optreden de medici, vooral in 
Frankrijk, zich nu en dan bezig gehouden met het onderzoek 
naar de door hen waargenom3n gevolgen van natuurlijke 
herediteit , en was reeds in 't laatst van de vorige eeuw de 
gedachte uitgesproken, dat hetgeen bij de dieren voor blind 
mechanisch gehouden werd, misschien slechts het eenvoudig 



Digitized by 



Google 



295 



gevolg zijn zou van reeds lang te voren aangenomen ge- 
woonten, die zich van geslacht tot geslacht ' hadden voort- 
geplant. Wel had men ook vóór dien tijd reeds eene psycho- 
logie der misdadigers opgesteld. Maar door den even ge- 
noemden beroemden geleerde is toch de eigenlijke stoot 
gegeven aan de beweging, die maakte, dat het verschijnsel 
van de overerving zulk eene wijd uitgestrekte en diep ingrij- 
pende beteekenis verkregen heeft, als thans het geval is, 
z6é zelfs, dat men niet geschroomd heeft het „die groszartigste 
aller Natur-Erscheinungen" te noemen. Wat men in het 
planten- en dierenrijk had ontdekt, werd ook in de men- 
schenwereld gezocht en gevonden. De mensch bleek ^ juist 
als bij uitstek geestelijk wezen, nog veel meer dan eenig 
ander schepsel aan de invloeden der erfelijkheid onderhevig 
te zijn. De ervaring leerde zoo evident mogelijk, dat er 
nauwelijks eene enkele psychologische eigenaardigheid be- 
stond, die niet onder bepaalde omstandigheden van ouders 
op kinderen kon overgaan. En op deze lijn moest men er 
schier van zelf toe geraken om neigingen en gewoonten, 
instinct en talent, temperament en karakter, intellect en 
zedelijk gevoel, hartstocht en genie, aanleg tot het goede en 
aanleg tot het kwade, althans voor een aanmerkelijk deel 
op rekening van het voorgeslacht te boeken. 

Hierbij kwam de invloed van de statistiek, eene van de 
jongste dochteren der wetenschap, aan wier jeugd het wel 
was te vergeven , rlat zij in haar stout beloven niet altijd de 
noodige bescheidenheid betrachtte. Men ging aan het clas- 
sificeeren en catalogiseeren met een' ijver, waarover zelfs de 
mieren zich niet zouden hebben behoeven te schamen. De 
nieuwe methode — want de statistiek is meer methode dan 
wetenschap — werd toegepast ook op de feiten van het 
zedelijk leven. En de moraal-statistiek trad op. Was het 
er vroeger om te doen geweest uit de regelmatigheid , waar- 
mede men allerlei verschijnselen zag wederkeeren, af te 
leiden, dat er wel ter dege eene goddelijke orde heerschte 
in al de veranderingen , welke er in 't menschelijk geslacht 
plaats grepen, weldra moesten de gegevens der statistische 



Digitized by 



Google 



296 

bureaux voornamelijk dienst doen, om de voorstanders van 
het psychologisch determinisme in het staven hunner mee- 
ningen te hulp te komen. Alexander v. Oettingen trachtte 
zijn inductief bewijs te leveren voor de wetmatigheid (ver- 
geeft mij dit germanisme) van de zedelijke levensbeweging 
in het organisme der menschheid. Buckle besteedde in zijne 
„History of England" ongeloofelijke werkkracht en bewon- 
derenswaardige scherpzinnigheid aan het pogen om aan te 
toonen, dat overal in het leven dezelfde wetten met ijzeren 
noodzakelijkheid zich doen gelden. Met gewone overdrijving 
werd de wet der causaliteit in materialistischen zin toege- 
past op al wat tot nu toe in geschiedenis en ervaring als 
daad van den menschelijken wil was beschouwd. En reeds 
30 jaar geleden is er een werk verschenen , onder den titel : 
„Psychologie und Criminalrecht", waarin o. a. met dikke 
letters het volgende staat te lezen: „de mensch is onvrij; 
men kan hem voor zijne handelwijze evenmin aansprakelijk 
stellen als den steen ^ die ons volgens de wet der zwaarte- 
kracht op het hoofd valt ; de misdaad is eenvoudig het nood- 
zakelijk gevolg van eene onverbrekelijke natuurwet". 

Had nu nog maar de psychologie voldoende veerkracht 
bezeten om pal te staan tegen den drang, van die zijde op 
haar uitgeoefend ! Maar ook dit bleek het geval niet te zijn. 
De invloed van de natuurwetenschap is haar te machtig 
geworden. Men heeft haar den eisch gesteld , zoo niet geheel , 
dan toch bijna geheel met haar philosophisch verleden te 
breken. En de nauwkeurige kennis van het menschelijk 
organisme zoowel in gezonden als in zieken toestand , gevoegd 
bij wat het onderzoek naar den aard der maatschappelijke 
verhoudingen aan het licht bracht, moge dan voor de ziel- 
kunde nog zoo rijke vruchten hebben opgeleverd, ik vergis 
mij toch zeker niet^ als ik beweer, dat zij bij dat alles gevaar 
loopt zich in een onderdeel der physiologie op te lossen. 
Het substraat van de psychische verschijnselen wordt , onder 
den invloed van de natuurwetenschappelijke methode, als een 
substraat van physische verschijnselen behandeld. Ik her- 
inner er slechts aan hoe tegenwoordig zelfs de mathesis op 



Digitized by 



Google 



297 



bet terrein der zielkunde wordt toegepast, wanneer men de 
psychische toestanden gaat meten , en ze of onderling of met 
de daarmee correspondeerende physieke verschijnselen ver- 
gelijkt Ik wijs u slechts op het bestaan van de psycho- 
pbysika, de wetenschap, die de betrekking tusschen psy- 
chische en physische verschijnselen onderzoekt, en tracht 
aan te wijzen eenerzijds hoe lichamelijke eigenaardigheden 
op de ziel werken, gewaarwordingen bijv. als de logarithmen 
van zenuwprikkelen moeten beschouwd worden, en aan den 
anderen kant, hoe het lichaam van de ziel, om iets te noe- 
men, de spierbeweging van de wilsimpulsie afhankelijk is. 
En nu raoogt gij een studievak als dit met nog zooveel blijd- 
schap begroeten, eene blijdschap waarin ik gaarne deel, 
vergeet niet, dat Prof. Winkler in zijne straks te melden 
rede, aan deze psycho-physiek den naam van physiologie 
der hersenschors wil geven , en voor haar beslist het karakter 
van natuurwetenschap komt opeischen. 

Onder deze omstandigheden kan het ons niet al te zeer 
verbazen, dat de nieuwe richting door den Turijnschen hoog- 
Jeeraar Lombroso op het veld der anthropologische onder- 
zoekingen ingeslagen, aanvankelijk met zooveel bijval werd 
begroet. Volgens deze opvatting is de misdaad een constant 
verschijnsel, en moet zij constante oorzaken hebben. Deze 
oorzaken moeten gezocht worden in den oorspronkelijken 
aanleg van de personen, die tot de hier bedoelde klasse 
behooren. Zij zijn in zekeren zin voorbestemd om slechte 
dingen te doen. Het misdadigers-type, door de criminalisten 
van deze school, wat moet ik zeggen ontdekt of geconstru- 
eerd? is u allen in hoofdtrekken bekend. De moreele ge- 
breken, die tot misdaad voeren, kunnen, zoo meent men, 
eenvoudig door overerving en atavisme worden verklaard. 
De kiemen van eene bepaalde misdadigers-natuur, welke 
zich door een zeker aantal abnormiteiten , zoowel van het 
lichamelijk als van het geestelijk organisme, kenmerkt, laten 
zich dikwijls reeds bij kinderen aanwijzen. De schedel is 
kleiner dan die van den gewonen mensch. De hersens ver- 
toonen eene abnormale ontwikkeling en zijn minder in ge- 



Digitized by 



Google 



298 



wicht dan die hunner niet defecte of althans minder defecte 
natuurgenooten. De aangeboren neurasthenie speelt in de 
meeste gevallen eene groote rol. £r is, evenals bij de 
natuurvolken, doorgaans eene zekere liefhebberij om zich te 
tatoueeren , bijzondere ontvankelijkheid voor magnetische 
invloeden, een overwicht van de rechter op de linker her- 
sens enz. Zoo ontstaat een complex van afwijkingen en ont- 
aardingen, waardoor een afzonderlijk anthropologisch type 
wordt yerkregen. En dat dit min aantrekkelijk type in hooge 
mate de aandacht heeft getrokken, blijkt yoldoende uit de 
voor eenige jaren opgerichte internationale criminalistische 
vereeniging, die uitgaat van het beginsel, dat misdrijf en 
straf evenzeer van sociologisch en anthropologisch als van 
juristisch standpunt dienen beschouwd te worden ^ zij het 
dan ook dat zij geweigerd hee(t de resultaten van de zoo- 
genaamde positieve Italiaansche school, onder leiding van 
Ferri en Lombroso, in haar program op te nemen. 

Ook in ons vaderland is niet lang geleden de zaak na- 
drukkelijk aan de orde gesteld. Ik heb het oog op de oratie , 
waarmede Dr. Winkler verleden jaar het Hoogleeraarsambt 
aan de Stichtsche Alma mater aanvaardde, en op het inlei- 
dend woord, waarmede de Hr. Jelgersma, geneesheer aan 
het gesticht voor krankzinnigen te Meerenberg, zijne lessen 
als privaat-docent aan de Universiteit te Amsterdam heeft 
geopend. De eerste handelt over ^De beteekenis van het 
onderwijs in de psychiatrie voor de geneeskunde". En, met 
voorbijgang van allerlei belangrijke beschouwingen over dit 
onderwerp in het midden gebracht, mag ik u toch wel even 
wijzen op wat in deze professorale oratie het meest de aac- 
dacht van ons, als theologen en Evangeliedienaren, trekt. 
De mensch, zoo leert ons Prof. Winkler, is eene zich zelf 
reguleerende automatisch werkende machine, die bovendien 
bewustzijn bezit. Drijfveer tot handelen is , let wel , de streng 
gedetermineerde stoffelijke verandering, die in het organisme 
plaats heeft, en die met den veranderden bewustzijnstoe- 
stand, met de bewegingsvoorstelling, met den wil gepaard 
gaat. De psychiater acht dan ook de keuze van eene hande- 



Digitized by 



Google 



299 



ling of van eene voorstellingsassociatie gebonden aan den 
oogenblikkelijken bouw van het zenuwstelsel. En met dat 
zenuwstelsel schijnt het in den regel niet zoo extra fleurig 
gesteld te zijn. Eene normale persoonlijkheid acht de hoog- 
leeraar eene contradictio in terminis. Niemand kan de grens 
aangeven, waar de gezondheid eindigt en waar het ziekte- 
verschijnsel begint. Want de gezondheid zelve is eene fictie, 
een ideaal^ een begrip, dat dagelijks, naarmate de kennis 
der levensuitingen toeneemt, aan scherpte van begrenzing 
verliest. In het verschil, aan het ziekbed tusschen de ver- 
schijnselen der erfelijke en niet erfelijke krankzinnigheid 
waargenomen, is de grondstelling der psychiatrie geschreven. 
En tot welke ontdekking is men nu gekomen? Dat dezelfde 
verschijnselen, waargenomen bij de degeneratieve phychosen 
m. a. w. bij de slachtoffers van erfelijke krankzinnigheid, 
die van gezondheid in populairen zin zoo ver mogelijk ver- 
wijderd zijn, dat dezelfde verschijnselen, zij het ook in min- 
der aantal en in minder graad , ook voorkomen bij personen 
van dezelfde familie, die als volmaakt gezond beschouwd 
worden, 't Zijn in den grond dezelfde kenmerken van inva- 
liditeit en degeneratie, welke bij deze worden aangetroffen. 
Zoo zijn met de erkende psychosen door denzelfden heredi- 
tairen band der ontaarding broederlijk aaneengeketend de 
idioot en de imbecil, de doofstomme en de excentriek, de 
alcoholist, de morphinist en de suicidist, de prostituee, de 
geboren misdadiger, de politieke agitator en het genie. Zoo 
staat er tusschen gezondheid en krankzinnigheid eene groote 
steeds aangroeiende schare van gedesequilibreerden, van ge- 
degenereerden, van minder waardigen, van invalide perso- 
nen. Corriger Thérédité, ziedaar de taak, die de arts aan 
de hand van in de psychiatrie opgedane ervaring heeft te 
vervullen. 

De Heer Jelgersma, reeds genoemd, slaat, wat dit punt 
betreft, zoo ongeveer op hetzelfde aambeeld, in zijne rede 
over: „De beoefening der crimineele anthropologie en ge- 
rechtelijke psychiatrie". Hij beklaagt rich over de tegen- 
spraak, die men nog altoos ontmoet als men de degenera- 



Digitized by 



Google 



300 



tieve natuur van een' misdadiger tracht aan te toonen, en 
wanneer men meent , dat zijn abnormaal georganiseerde geest 
noodwendigerwijze tot abnormale daden moet voeren. Hij 
komt op tegen de gewoonte, om slechtheid en psychische 
ziekte zoozeer als twee zaken te beschouwen, dat men ze 
tegenover elkaar, in plaats van naast elkander stelt. En 
al acht hij de hypothese van Lombroso over de atavistische 
natuur van den misdadiger ten eenenmale mislukt, toch aar- 
zelt hij niet zich in beginsel en hoofdzaak bij de opvattin- 
gen van de Italiaansche school aan te sluiten. Hij stelt de 
vraag of de geestestoestand, dien men bij eene theoretisch 
geconstrueerde middelmaat van de gevangenisbewoners mag 
aannemen, in die mate verschilt van den gewonen eerlijken 
mensch, dat men met redelijken grond mag verwachten bij 
den gevangenisbewoner een' afwijkenden lichaamsbouw te 
vinden. En deze vraag wordt door hem zonder voorbehoud 
toestemmend beantwoord. De Heer Jelgersma bespreekt 
verder de bekende hypothese van den misdadig geborene, 
van den delinquente nato, een van de meest karakteristieke 
hoofdpunten uit Lombroso's systeem. Volgens die hypothese 
heeft de misdadig geborene niet alleen eene bijzondere psy- 
chische organisatie, krachtens welke hij onherroepelijk tot 
misdaden gedreven wordt, maar is deze psychische organi- 
satie ook uitwendig waarneembaar, door eene daarmee ge- 
paard gaande abnormale lichamelijke organisatie. En big dit 
deel van Lombroso's theorie sluit onze redenaar zich on- 
voorwaardelijk aan. Hij is er ten stelligste van overtuigd, 
dat er naturen bestaan, die voor de misdaad voorbeschikt 
zijn, die, in onze tegenwoordige maatschappij levende, onder 
alle denkbare omstandigheden misdadigers zullen zijn en 
blijven. Wel zouden er gevallen kunnen gedacht worden , 
waarin zelfs een voor misdaad geprepareerde geest niet mis- 
dadig werd. Ook volgt uit de hypothese van den delinquente 
nato niet dat gezonde individuen niet besmet zouden kunnen 
worden. Maar toch is de verschillende uitwerking van de 
schadelijke omstandigheden op meer of min normalen en op 
voorbeschikten bodem zeer opvallend. In het eerste geval 



Digitized by 



Google 



301 

ontwikkelt zich de gelegenheids-misdadiger of de misdadiger 
uit hartstocht; in het tweede komt de misdadiger uit ge- 
woonte te voorschijn ^ een overgangsvorm tot den delinquente 
nato. De misdadiger, zoo besluit de Heer Jelgersma, is ge- 
worden uit den gewonen mensch; erfelijkheid en uitwendige 
omstandigheden 9 de groote momenten dus» die de geheele 
organische schepping gemaakt hebben tot wat zij is , hebben 
ook hem doen ontstaan. Zijne verschijning is niet meer of 
minder noodzakelijk en natuurlijk dan die van alles wat is. 
En laat mij u nu M. H. ten slotte nog mogen herinneren, 
dat deze beschouwingen van wetenschappelijken aard, in 
zekeren zin, geflankeerd worden door eene soort van letter- 
kunde , die er krachtig toe medewerkt de zielen op het punt 
van schuldbesef en toerekenbaarheid deerlijk in de war te 
te brengen. Zij tracht op allerlei wijze datgene wat in het 
gewone leven den indruk maakt van eene vrije menschelijke 
handeling te zijn, als onvermijdelijk gevolg van heerschende 
natuurwetten voor te stellen. Zij stelt zich tot taak, met 
behulp van eene eenzijdige psychologische analyse , elk begrip 
van wezenlijke verantwoordelijkheid te vernietigen. Ja zij is 
zelfs, onaesthetisch genoeg, op den zonderlingen inval ge- 
komen, om op de mate, waarin het zieleleven van de licha- 
melijke constitutie afhangt ; op den invloed , dien de omstan- 
digheden op des menschen geestelijke ontwikkeling oefenen; 
op de gegevens, welke de statistiek levert; op den factor 
der herediteit de wetten der aesthetica te willen grondvesten. 
Meer dan aanstippen is mij uit den aard der zaak niet 
mogelijk. Daar hebt gij Nietzsche, de incarnatie van den 
ijzeren wil tot menschheidsverhooging. Het phaenomeen 
„mensch" moet volgens hem monistisch worden opgevat. 
Lichaam en ziel zijn geen twee dingen, die gescheiden kun- 
nen worden , niet twee in elkander geschoven dingen ; de ziel 
is slechts eene functie van het lichaam, tot dat lichaam in 
verhouding staande als de werking tot de oorzaak, daarmee 
stijgend of vallend , veranderend zoodra in dat lichaam maar 
de geringste organische of cerebrale verandering plaats grijpt. 
Het scheppend lichaam schept den geest als eene hand van 



Digitized by 



Google 



302 

zijn' wil. Opvoeding is oefening van bepaalde^ psychische 
organen, en het onontwikkeld laten van de organen, die 
de eerste tegenwerken. Overerving: het den ouders „nach- 
bilden'* van het jonge in de plastiek zijner organen, zoodat 
deze, als ze op gang komen, weer precies op dezelfde 
manier fungeeren als bij de ouders. Vader en moeder kun- 
nen er zóó aan toe zijn, dat in hun kind de beide werelden 
van geërfde driften en neigingen elkander gaan bestrijden , 
ja vernietigen, of in de vereeniging haar oorspronkelijk ka- 
rakter bijna geheel en al verliezen. Het kan echter ook 
gebeuren , dat er een mensch ontstaat , die 't product blijkt 
te zijn van de tucht, door 't voorgeslacht over driften en 
neigingen uitgeoefend , en in wien de erfdeugden , aan vader 
en moeder ontleend, elkander ondersteunen^ bevruchten, be- 
teugelen. In 't laatste geval ontstaat het genie, de „Ueber- 
menschlichkeit"; al het goede is spontaan, al het goede is 
erfenis. En in 't eerste geval komt men op de lijn van de 
decadenten, wien het aan suprème krachten ontbreekt, en 
die dan de prooi worden van de zwakkere krachten, d. i. 
van de zwakheid zelf, d. i. van het verderf. In dier voege 
Friedrich Nietzsche, de apocalyptisch-daemonische gigant, die 
met tragischen waanzin zijne ontzettende ongeloofs-theorieën 
als rotsblokken onder de verschrikte kinderen van het tegen- 
woordig geslacht heeft neergeworpen. 

Naast he n dient Zola te worden genoemd. Ka in zijn 
„Madeleine Férat" eene stu lie over de fataliteit van den 
overgeerfden aanleg te hebben geleverd, is hij hetzelfde 
thema uitvoeriger gaan behandelen in den bekenden roman- 
cyclus „Les Rougon-Macquart", door hem zei ven aangeduid 
als de psychologisch- sociale geschiedenis van eene familie 
onder het tweede keizerrijk. Van de 20 banden, waaruit 
deze serie zou bestaan is , ik weet niet de hoeveelste , immers 
dezer dagen verschenen of op 't punt van te verschijnen. 
Oplagen van 300,000 exemplaren te gelijk! Oorverdoovend 
applaus! Een woest gedans rondom „La béte humaine"! De 
viezigheid op den troon van de aesthetica! Emile orkest- 
directeur van 't naturalisme ! Beantwoord de vraag naar den 



Digitized by 



Google 



303 



invloed van de omgeving, beantwoord ook de vraag naar 
den invloed van het overgenomen temperament , en op grond 
daarvan met mathematische nauwkeurigheid aangewezen , dat 
de mensch, in den vreeselijksten zin, niet leeft maar ge- 
leefd wordt. 

Eindelijk Ibsen. Reeds in ,,De medestanders naar de 
kroon" had hij den twijfel aan eigen kunnen geteekend, 
zooals het in botsing komt met het zelfbewustzijn. Brandy 
met zijn' hartstochtelijken reuzenwil voor het absolute, had 
hij ons voorgesteld als beangstigd door het vraagstuk der 
overerving, dat zijn ideaal, den vrijen wil, poogde te over- 
winnen. In de rol van de raadselachtige Gerd had hij, als 
ter loops , laten zien hoe de kinderen boeten voor de zonden 
der ouders. Doch in zijn familiedrama's werd dit onderwerp 
opzettelijk aan de orde gesteld. In Rosmersholm, dat men 
het drama van dezen tijd van overgang heeft genoemd, 
schetste hij ons den strijd tusschen willen en kunnen, tus- 
schen vrijheid en fataliteit. En in „Spoken'' zien wij, hoe 
op Oswald Alving het atavisme als een noodlot rust en deze 
jonge man, als een slachtoffer van zijns vaders zonden, 
bezwijkt op het altaar, opgericht voor den modernen god: 
de onverbiddelijke natuur. Het leven van vrouw Alving, de 
moeder, is ééne marteling. Haar man /een gewezen luitenant, 
lijdt aan eene onoverwinnelijke behoefte aan zinnelijke uit* 
spattingen. Maar, gehoorzaam aan de stem van de conven- 
tioneele moraal, komt zij terug op het plan om hem te ver- 
laten en maakt allerlei gemeene brasserijen met hem door, 
en ze moet zorgen dat de ziekte, waardoor dat walgelijk 
sujet is aangetast, zich niet voortplant; ze houdt bovendien 
al die onbeschrijfelijke ellende tusschen de vier muren ver- 
borgen, zoodat haar huwelijk voor zeer gelukkig doorgaat. 
Om haar kind aan de pestlucht van die besmette woning te 
OLttrekken, heeft zij hem reeds op zijn zevende jaar naar 
een pensionaat gezonden, later naar Parijs, waar Oswald 
schilder is geworden — en nog iets anders. Straks sterft 
de vader. Vrouw Alving stelt zich voor, dat er nu voor haar 
en haar zoon nog een gelukkig bestaan zal aanbreken. Maar 



Digitized by 



Google 



304 

hoe krijgt ze haar kind terug? Eene verdorde, levensmoede 
ziel in een kwijnend lichaam. Evenals zijn vader, lijdt Oswald 
aan de matelooze behoefte aan matelooze levensvreugde. Een 
cynisch dokter in Parijs heeft hem het gruwelijke geheim 
verklapt; „waarschijnlijk ten gevolge van de uitspattingen 
van een' zijner voorvaderen", zoo heeft hij hem verteld, „is 
hij tot in de beenderen verrot, vermoulu". En Oswald weet 
zelf dat redding tot de onmogelijkheden behoort. Hij vertelt 
aan zijne moeder hoe krank hij is , hoe zijn ruggemerg geheel 
wordt uitgevreten , hoe zijne hersens verweeken en hij in een' 
staat van geestelijke verdooving en dierlijke razernij vervallen 
moet. Zij moet hem als moeder dezen laatsten dienst be- 
wijzen: als de eerste kenteekenen van die afschuwelijke ont- 
knooping zich zuUeQ vertoonen , dan moet ze hem de poeier- 
tjes ingeven, die hij lang vooruit klaar heeft laten maken, 
en die hem van zijne folteringen zullen verlossen. 

Wij komen thans tot de vraag naar de houding, die 
wij als dienaren van het Evangelie hebben aan te nemen 
tegenover de voorstellingen, welke ik u uit den aard der 
zaak niet anders dan hoogst volledig heb kunnen schetsen. 
Ook het antwoord op de nu gestelde vraag zal, even als 
wat voorafging, aan al te groote onvolledigheid lijden. Gij 
wilt er u wel op voorbereid houden. En gij zult mij toch 
zeker ook niet vruchteloos een beroep laten doen op uwe 
broederlijke welwillendheid, als ik het waag een paar op- 
merkingen in het midden te brengen, die misschien tot 
eenige gedachtenwisseling aanleiding kunnen geven. 

En dan wilt gij mij zeker wel veroorloven, dat ik begin 
met de opwekking om niet te vergeten, dat, afgezien nu 
van de groote zedelijke gevaren daaraan verbonden, er 
toch ook stof tot blijdschap gelegen is in het feit, dat het 
vraagstuk der erfelijkheid in de laatste jaren met zooveel 
ernst aan de orde is gesteld en bestudeerd. Wij mogen wel 
zorgen dat de schrik, die door beschouwingen als deze 
onwillekeurig wordt ingeboezemd, ons niet verleidt tot eene 
onbillijke beoordeeling, eene onbillijke beoordeeling, waarvan 
het ongepaste nog zou verhoogd worden door de omstandig- 



Digitized by 



Google 



30è 

beid dat wij, als theologen, niet kannen geacht worden in 
de wetenschappelijke diepte der quaestie te zijn doorgedron- 
gen, en die zeker ook niemand onzer, naar het voorbeeld 
van zeker laat mij zeggen criminalistisch doctrinarisme , enkel 
op rekening van zijne lichamelijke constitutie zou willen 
schrijven. Het is een kenmerk van het Christelijk geloof , 
dat het evenmin schroomt het goede goed te noemen, als 
het kwade kwaad. £n waarom zouden wij dan aarzelen dit 
te doen met betrekking tot het verschijnsel, dat thans onze 
aandacht bezig houdt? Dat het allerlei practisch nut afge- 
worpen heeft, en nog in ruimer mate afwerpen zal, behoeft, 
naar het mij voorkomt, geen oogenblik in twijfel getrokken 
te worden. Als ik mij niet vergis behoeven we zelfs niet 
zoo heel ver te loopen, om reeds iets van die vrucht onder 
de oogen te krijgen. Al blijft het geheim van de hersen- 
architectuur, dat de psychiatrie in hare laboratoria aan de 
natuur ontwrongen heeft, voor ons leeken-verstand een soort 
van mirakel, dat wij met ongehuichelde verbazing aanstaren , 
al kunnen wij ons geen flauw begrip vormen van dat nieuwe 
zoogenaamde intellectueele orgaan, dat in zoo bijzonder 
nauw verband met het menschelijk bewustzijn heet te staan , 
dit verhindert ons niet met dankbare blijdschap te erkennen , 
dat wij van de op dit gebied met zooveel ijver ondernomen 
en voortgezette onderzoekingen, zoowel voor de krankzinni- 
gen-verpleging als voor de ontwikkeling van het strafrecht 
veel goeds hebben te wachten. Welk een ruime zegen vloeit 
er niet reeds voort uit de erkenning, dat een kranke van 
zinnen werkelijk krank is, en er dus aanspraak op heeft 
niet als een' misdadiger, maar als een' kranke behandeld 
te worden! Men denke aan de folteringen, waardoor niet 
zelden het lijden van de arme slachtoffers der psychose 
jammerlijk werd verhoogd. Men herinnere zich b. v. de wijze » 
waarop Luther zich uitsprak omtrent een twaalfjarig idioten- 
kind in Dessau, dat zeer onaangename eigenschappen bezat, 
en dat men van den duivel bezeten waande. Men moest den 
stakker, zoo klonk des hervormers advies, doodeenvoudig 
in het water gooien, ;,denn solche Wechselbalge sind nur 



Digitized by 



Google 



30G 



ein Stiick Fleisch, eine massa carnis, da keine Seele innen 
ist, und der Teufel ist darin als ihre Seele". Voor der- 
gelijke meedoogenlooze beschouwingen zal er , dank zij mede 
de beoefening der psychiatrische wetenschap, geene plaats 
meer kunnen overblijven. Zij leert de grenslgn bepalen tus- 
schen hen , die werkelijk krankzinnig zijn en hen , die gevaar 
loopen van ten onrechte als zoodanig te worden beschouwd 
en bejegend. Zij heeft een' dam opgeworpen tegen die een- 
zijdig spiritualistische richting, die den oorsprong van deze 
krankheid schier uitsluitend in geestelijke en moreele afwij- 
kingen meende te kunnen vinden. Zij neemt den lijder in 
bescherming tegen onheusche behandeling. Zij zint op mid- 
delen om de ellende van het kranke individu te verlichten ^ 
door bestrijding van de physische oorzaken , die daaraan ten 
grondslag liggen. En ook den strafrechter weet zij uitne- 
mende diensten te bewijzen. Er zijn inderdaad gevallen, 
waarin het gepleegde misdrijf voor een goed deel het gevolg 
is van aanleg en constitutie en hereditairen invloed; aan 
haar de taak om deze gevallen aan te wijzen» den omvang 
van diergelijke invloeden te bepalen , en zoo den rechter het 
materieel te leveren, dat tot het verkrijgen van eene billijke 
beoordeeling kan medewerken. Ten opzichte van het vraag- 
stuk der recidive heeft zij een ernstig woord in het midden 
te brengen. Voor den eisch om hen, die in gevangenissen 
en verbeteringsgestichten worden opgenomen, niet allen zoo 
maar over één kam te scheren, maar de verpleegden meer 
te specialiseeren en naar den graad en de oorzaak van 
hunne degeneratie te behandelen, voor dien eisch heeft zij 
eeu krachtig pleidooi te voeren. Ik behoef niet meer te 
noemen. Reeds genoeg om het uitspreken van onze warme 
ingenomenheid met het opleven van de psychiatrische studiën 
te rechtvaardigen. Men heeft wel eens het verlangen naar 
eene bepaald „christelijke" psychiatrie uitgesproken. De 
wijze, waarop dit epitheton niet zelden wordt misbruikt , 
doet ons echter aarzelen ons bij dezen "wensch aan te slui- 
ten. En wij kunnen ons trouwens troosten met de gedachte, 
dat al wat wezenlijk goed is den naam van Christelijk, ten 



Digitized by 



Google 



307 

r flunste niet dien van onchristelijk of anti-christelijk verdient 
j. i !te dragen; : [ i , 

. Laat miSl» geachte Br.^ ook niet verzuimen: voqr onzen 
j^astoralen. arbeid gebruik, te maken fan. het lioht, dpor pas 
bedoelde studiën ontstoken.;. Als dienaren , der» gemeente 
.( komen wij t^ens id aanraking^ met gemoedsbezwaarden , 
' : i'idie volkomen «machteloos schijnen te >ataaniltegen(;H?er den 
igeheimzinnigeii invloed; waardoor hun iljBvensg^luk wordt 
ondermijnd; met^melaneholki, voor d^ troost van Jiet Evan- 
igeU&Kten enenmale vonvatbaair;. met bedorven uaituren, aan 
wder xzedelgka iverbetering^wij onwillekeurig gaan wanhopen* 
^ £ii:^u wiorden wij ^ dunkt m\j, doo^; wat ons nu en ^ dan van 
7 ' jde ontdekkingen der psychiaters ter roore komt ^ toch wel 
1: opgewekt om met meer ernst dau^ tot nu toe de. vraag te 
i^teUeB; of wij: in dergelijke gevallen niet ^allereerst met 
afw^ngen van somffitisohen aard te doeo hebben^ . Ook wg 
: u . moeten, met betrekking tot de. !ons opgedrag€(n .zielzorg, 
-evengoed als de. medici^i leeren individualiseeren^i Ook wg 
hebben bij de ;beoordeeling van de karakters onzere gemeente- 
: leden rekenii^ to; houden met. den stamboom van de familie , 
.0 waartoe zij: behoorea/>en bij het onderzoek* luaar hun* geeste- 
Igken toestand imet de mogelijke ..nawerking uvaun^rfelijke 
^ ammialiën, jnisBchien veel,, veel meer .aanwezigt' dan wij kun- 
nen nagaan. En: wij moeten niet meenen,, dat de.slachtofiers 
van dwangvoorstellingen \en hallucinatiesi louter< Aqot, religieuze 
^en invloeden zijn te genezen. ^Medicus . optimus . idig^us est 
gebenna", zoo moet er ergens in v het een of ander; ttractaat 
ivan de Miscbna te lezen staan; <£n nu vergeet iknuiet, dat 
de houding, welke.. de. artsen tegenover ons aannemen, soms 
■ van dien iiaard.iis, .dat zij maar bitten weinig < van eene be- 
* leediging verschilt; dat. geneesheereni, zooalsGoethe er ons 
in zijn „Wilhelm Meister" een teekent,t< een. manu wien het 
tot een hartstocht is gewonlen dorpspastoriën ter bezoeken, 
tol de zeldzaamheden gaan behooren; dat de oorzaak van 
deze gelukkig nog niet algemeene wanverhouding, jook voor 
een' deel hierin ligt, dat dikwerf in de . pei*sonen van genees- 
heer en Evangelieprediker twee wereldbeschouwingen, die 

31 



Digitized by 



Google 



308 



Tan het nataur-w6tenschappelijk denken en die van eene 
godsdienstig-zedelijke levensopyatting vierkant tegenover e&aii- 
der komen te staan. Maar dit mag ons toch niet verleiden 
om den arts van het ziekbed te willen verdringen (denkt 
aan den in Doitschland ontstanen strijd over de vraag: of 
bij de krankzinnigen-verpleging de voorrang aan de kerk 
dan wel aan de wetenschap toekomt, een strijd, die, als ik 
mij niet bedrieg , voor een goed deel op misverstand berast) 
of met minachting neer te zien op de anthropologische inlich- 
tingen, welke ons van dien kant wordeü aangeboden, en 
die ons in onzen pastoralen arbeid — voor een deel ook 
een soort van kliniek — uitnemende diensten knnnen be- 
wijzen. Een weinig meer praetische zin kan zeker geen 
kwaad. Eingsley gaat een' van zijne zieken bezoeken met 
eene centerboor in de hand , ten einde daarmede in den 
houten wand van 't bedompte vertrekje een flink gat te 
boren en zoo den patiënt allereerst wat frissche lucht te 
bezorgen. Oeene miskenning van het geestelijk karakter onzer 
bediening I Dilettantisme evenmin I Maar zoüder óns in allerlei 
finesses te verdiepen, en ons over de beteekenis van de ge- 
netische en de statistische en de msithematische en de ex- 
perimenteele en wie weet wat voor methoden in de psychologie 
een oordeel aan te matigen, zou een weinig zielkunde ons 
in onzen pastoralen omgang toch wel goede diensten knnnen 
bewijzen. Lttthardt heeft in zijn werkje? „Zur Einführui^ 
in das Akademische Leben und Studium des Theologen" er 
bfj de studenten ernstig op aangedrongen, om de gelegen- 
heid tot bet bijwonen van lessen in de psychologie toch 
vooral niet te verwaarloozen. Prof. Winkler heeft er in zijne 
oratie met nadruk op gewezen, dat onze pastorale arbeid , 
dien wij als praetische psychologen hebben te verrichten , 
door een weinig psychiatrisch weten niet zal worden geschaad. 
Het komt mij voor, dat wij niet wijs zouden doen, met op 
deze wenken geen acht te geven. 

Ik moet thans wijzen op het gevaar, dat er ligt in de 
beschouwingen, daareven vermeld. Dat gevaar is alles be- 
halve denkbeeldig te achten. Al gaat, gelijk gewoonlijk. 



Digitized by 



Google 



309 



ook in dit apzidit de practijk aan de theorie ifooraf, het 
behoeft geen betoog dat voorstellingen, volgens welke de 
mensch eenvoudig het product zou zijn van omstandigheden 
en erfelijke invloeden, op het levendig houden vati het gevoel 
van persoonlijke verantwoordelijkheid allernadeeli^st moeten 
wedeen. Ligt bij u de drijfveer tot handelen louter in stof- 
felijke verandering, is die verandering op hare beurt streng 
gedetermineerd , dan kan men u voor die handeling zelve 
natuurlijk niet langer in ernst aansprakelijk stellen. Is mis» 
daad enkel de openbaring eener functioneele stoornis, die 
haar uitgangspunt heeft in den toestand van het organisme, 
dsm volgt daaruit van zelf, dat wij die misdaad e0nvoudig 
hebben te beschouwen als eenen zekeren onaaugenamen 
maar volstrekt noodzakelijken vorm van het leven , de 
doornen, die w^ bij de rozen op den koop toe moeten nemen. 
Maakt de wetenschap uit dat ik , zwoegende onder den vloek 
Yon hereditaire anomalie en onder de noodlottige afwijkin* 
gen, die in de samenstelling mijner hersens voorkomen, 
Ottfioogelijk anders zijn kan dan ik ben, evenals het, om 
met Taine te spreken, onmogelijk is, dat uit een* ajuin op 
een' goeden dag eene hyacint te voorschijn komt, dan bligft 
er slechts dit voor mij over, dat ik mij aan die noodzakelijk- 
heid als aan een onverbiddelijk fatum zoo gedwee mogelifk 
onderwerp, en mij vooHs zie te troosten met de trooste- 
looze gedachte, dat de wanhoop, die uit dat onvruchtbaar 
streven naar berusting voortvloeit i even streng gedetermi- 
neerd is als dat sUeven zelf. Ook een soort van decretum 
horribilel En dat men niet schroomt dergdiijke conclusies te 
trekken, behoef ik U, M. H., niet te herinneren. Het begint 
onder de kinderen van dezen tijd al haast gewoonte te 
worden zedelijken o^wil met een beroep op zedelijke on- 
macht, en' deze weer met een beroep op pbysieke onmacht 
te verontschuldigen. De mensch eene automatisch werkende 
machine! Deugd een product, even ab suiker en vitriool! 
De menscbelijke persoonlijkheid een uurwerk, dat opgetrok- 
ken wordt en dat zegt: „tik tak'^ terwijl dan anderen er 
bij komen en zeggen: dat tik-tak is de vrijheid. Hel schuld- 

21« 



Digitized by 



Google 



, 310 

geyoel, ik' gebruik woorden van Nietzsche, ni^t meer dan 
een stuk ^erpsjcliologie , dat kaï^ voortkomen uit eene 
ziekte . van den ner?ii8 sympathicus , of uit eene overmatige 
galafisoheidingy of, uit gebrek van het bloed aan zwavel* en 
phosphorzure kali of uit onderlijfskwalen. .... Otj vergunt 
mij over 4it droevig spel der gewetenloosheid niet verder uit 
te weiden. Zeker heb ik uwerz^'ds geene tegenspraak te 
wachten, als ik verklaar, dat wij op den ernst van het 
gevaar, ^t ons in deze beschouwingen bedreigt^ niet zoig- 
vuldig genoeg bedacht kunnen zijn. De ^erlijnsche krank- 
zinni^en-arts Prof. Mendel heeft onlangs in het openbaar 
nerveuze menschen zeer dringend gewaarschuwd tegen het 
aanschouwen vantooneelstukken, zooals die van Ibsen, welke 
te diep in zékere medische vraagstukken indringen, en op 
hypochondrische of prikkelbare naturen zeer nadeeli^ kunnen 
werken. Maar wie zal zcj^g^ hóe vele vele zielen , ondier den 
invloed van literatuur als dez^, heimelijk hét slachtoffer van 
lichtzinuigbeid en dus het slachtoffer van wanhoop zijn ge- 
worden ? Wij behoeven hét ons l^oyendien niet, te ontveinzen: 
me^ de realiteit van ^het schuldgevoel staa^ en valt de reali- 
teit van den Christus, en dus. de realiteit van net Christen- 
dom. Nietzsche leert, dat door het nederdalen van den Gt>d 
der Christenen, als van den maximaal-god ook het maximum 
van het in zijne oogen zoo verfoeilijke schuldgevoel is te 
voorschijn geroepen, e;i dat, atiieïsme e^ onschuld btj elkander 
b€|hooren.. Wij aanvaarden die tegenstelling. Met godloo- 
jchefung staat de loochening van het schuldgevoel in het 
allemauwste velband. Is het schuldbjBsef weg, dan is het 
Chjpstendom ook wég. 

Voorshands behoeven wij ^ns nog niét bezorga te maken. 
Ik mag u toch wel even doen opmerken, dat de weten- 
schappelijke vastheid van de praemissen , die tot de straks 
genoemde erj^erlyke gevplgtrekkingen leiden , evenals de logi- 
sche juistheid van die gevolgtrek^ngen zelve ,^ nog al iets te 
wenscheii overlaten.^ Natui^rlijk komt geen óo^enblik de 
gedachte bij mij op , om met de beoefenaren der psychiatrie 
ÏTx, discussie te treden over dingen, waarvan ik niet weet 



Digitized by 



Google 



311 

Maar dat wij ons niet al te zeer 't)ehoeyen te haasten met 
het boawen van zedelijke slotsommen op de door hen ver- 
kregenè resultateii, blykt b)cb' ongetwijfeld uit' cte betrekke- 
lijke ongewislieid , die nóg op dit terrein' hëerscht i)e omvang 
van d^ terra incognita is nog groot genoeg, om ons desnoods 
daarop terug te kunnen trekken. Dé heeren staan nog pas 
aan 't begin van den weg. Niemand weet waarheen de w^ 
leidt. Ën laten we ons dus niet al té veel angst laten aan- 
jagen dopr het vooruitzicht, dat hij weleens op vernietiging 
van ons allerheiligst geloof zóii kunnen uitlóopén.' Wili; gij 
een bijna vermalcelijk staaïtje van de manier, waarop het ook 
hier geldt: „wat ons de wijzen als waarheid verkonden; straks 
komt een wijzer, die 't w^edenéeri*'. . . . . let dan'eetis oj) 
de eenstemmigheid, waarmede Lombroso, dien hèros op het 
terrein der crimineele anthropoïogie, wordt toegeroepen: „der 
Mohr hat seine Schuldigkeit gethan , der Mohr kann gehen !" 
Zijn misdadigers-tjrpe is gevallen, verklaart Prof. Winklet; 
mén zou haast den lust niet kunnen weerstaan om te vragen , 
of het dan wel ooit goed had gestaan. „De man' V zoo klinkt 
het uit den mond van een' anderen deskundige, „de man, 
die de baan brak en de reclame maakte voor dé zaak, is al 
lang overtroflfen, en zal spoedig verouderd, vergeten zijn, 
even als de curieuse stellingen van GaQ met zijn „muziek- 
knobbel" en „la botte de Tesprit*'. Lombroso is een weten- 
schappelijk kwakzalver, zoo moet het yari de lippen van een*' 
vaderlandschen hooggeleerde geklonken hebben. LomhrosO's 
opvatting van de veirwantschap van het genie inet den waanzin 
heet bij een ander kortweg: eene „Schwindel- und ^n dé 
siècle- theorie". En nog dezer dagen verklaarde dé rectoi*- 
magnificus der ütrechtsche hoogeschoól in eéne rede, bg de" 
viering van haar SöSnarig bestaan, over hét strafrecht ge- 
houden (althans voïgéns het verslag van dïè rede in dé Niéuwe 
Rotterdamsche Courant): „zijne rechtsgeleerde kennis is nul'; 
zijne opvatting van dén misdadiger fictief; zijne bonclüsiën t\yi 
onbetrouwbaar en meestal niet gerechtvaardigd". Dé man 
kan het er vöorïoópig mee doeii. Eii aan beschouwingen 
als deze mogen wij toch voorloopig wel hét recht ontleenend 



Digitized by 



Google 



312 



om 9 in de schaduw van da autoritót van coiTphaeën, die 
zich aldus durven uitlaten » nog niet aUes wat door psychiatrie 
en anthropologie ter markt wordt gebracht » voor goede munt 
aan te nemen. Bovendien ligt , gel^k ik reeds aanstipte , nog 
zooveel in het duister. Het menschel^k bewustzijn — de 
heeren aarzelen trouwens niet het te erkennen — is tot nu 
toe een mysterie gebleven, en zal, huns erachtens, ook wel 
altijd een mysterie blgven. De vraag naar de wijze waarop 
het centrale zenuwstelsel op dat bewustzgn werkt, heeft nog 
geen voldoend antwoord gevonden. Het is der psychiatrie 
nog niet gelukt eene behoorlijke definitie te geven van het 
begrip krankzinnigheid, voortdurend door haar gebruikt. Men 
stuit telkens op feiten, die twijfel wekken aan de juistheid 
der gestelde hypothesen; terwijl b. v. volgens Lombroso het 
ontbreken van den baardgroei als een teeken van eerlijkheid 
mag gelden, verklaart Prof. Thiry, op grond van een onder- 
zoek door hem in de gevangenissen ingesteld , dat juist de 
gauwdieven met het cultiveeren van dat sieraad des mans 
gewoonlijk bijzonder veel moeite hebben. En nu moge men 
er nog zoo ten volle gerust op zijn, dat uit al die nevelen 
het heldere licht der waarheid eenmaal zeker zal rijzen, op 
zich zelf is het toch niet onmogelijk, dat die zonsopgang 
ad calendas Oraecas op zich laat wachten , en tot zoolang 
kan men het toch ook van ons billijkerwgze niet vergen, 
dat wij als uitgemaakt aanvaarden, wat nog bij lange na 
niet uitgemaakt is. 

Maar de resultaten , die er dan wel zijn .... 't is er toch 
verre van daan, dat zij ons nopen onze overtuigingen op 
het punt van toerekenbaarheid en strafwaardigheid prijs te 
geven. In een enkel opzicht komen zij integendeel die over- 
tuigingen meer daii zijdelii^s bevestigen. Ik heb natuurlgk 
het oog op het „in zonde ontvangen en geboren", dat de 
gemeente met diepe schaamte belijdt, en dat, onder den 
indruk van wat de nieuwste onderzoekingen omtrent de ont- 
zettende macht der erfelijkheid, ook op de ziel des menschen, 
aan het licht hebben gebracht, wel met verhoogden ernst 
mag worden herhaald. Wanneer wij door iemand als Ludwig 



Digitized by 



Google 



313 



Büchner gewezen worden op de analogie tusschen de kerke- 
lijke leer der erfzonde, en hetgeen een van de donkerste 
kapittels uit de geschiedenis der menschheid omtrent den 
overgang van allerlei Uchamelijke en geestelijke afwgkingen 
van het eene geslacht op 't andere leert , dan moge ons het 
„timeo Danaos" onwillekeurig van de lippen glyden, het 
verschijnsel is toch te merkwaardig om er niet, zij het dan 
ook met zekere hi^vering,. acte van te nemen. De Pelagi- 
aansche voorstelling: ^^omne malum non nobiscum oritur, 
sed agitur a nobis", wordt Inderdaad door de waiwneming 
der psychiaters op nieuw in hare schromelijke oppervlakkig- 
heid ten . toon gesteld. En met het oog op wat van die 
zijde wetenschappelijk wordt vaatge3teld omtrent de kiemen 
van degeneratie, die wij alleix in meerdere ol mindere mate 
bjj^ onze geboorte mee brengen, gaat het toch niet aan op 
Ritschl'eaanscbe manier aan eep simpel van meet af „hinein- 
gestellt" zijn in zekeren samenhang mat bet booze, als ver- 
klaring van onzen zondigen toestand , boven het „geneigd 
tot alle kwaad" van onzen ouden Heidelberge^ de voorkeur 
te geven. Alleenlijk, wij wenschen dit niet slechts op den 
delipquent^ nato als een, afzonderlijk type, maar op ieder 
individu zonder onderscheid toe te passen. : Uit de erken- 
ping van gradueel verschil volgt niet, dat niet aUer bestaan 
in zekere mate van pature abnormaal en diaharmonieus 
wezen zou door de zonde. En er is immers niemand onder 
ons, die weigert het Gods Barmhartigheid alleen dank te 
weten, wanneer wij in iets mtinder vreesel\|ken zin dan som- 
migen onzer natuurgenooten, het slachto£fer der algemeene 
degeneratie zgn geworden. 

Waar blijft dan onze verantwoordelijkheid? Mijne Heeren, 
het is niet allereerst de vraag waar zij blijft, maar of ze 
blijft En mg aangaande, ik aarzel niet op deze vraag een 
beslist bevestigend antwoord te geven. In de reeds ge* 
noemde oratie van Prof. Pols is, nog slechts een paar weken 
geleden, met nadruk betoogd, dat er wel ter dege zedelijke 
aansprakelijkheid blijft bestaan, dat de wil eene keuze doet, 
en dat op het feit der keuze de toerekenbaarheid der han- 



Digitized by 



Google 



314 

deUng rost, een pleidooi » dat toch niet enkel door de beoefe- 
naren vanoihet strafrecbt maar ook door ons # theologen en iy.n 
Evangeliedienaren, met blijdschap mag wordeni begroet De 
keuze Tan eene handeling of van eenei ivoorstelUoga^assoeïatie ^ 
moge gebondea zijn aan^ den oogenblikkelijken bouw yan het. i . 
zenuwstelsel/ hiermede is niet bewezen, dat wg die k^ize . 
louter 'als het noodzakelijk product lem dat stelsel zouden .. 
hebben te beschouwen. De stoffelgke verandering, die- de 
drijfveer^ tot handelen uitmaakt, moge Jdogc zoo sti^esg gede^ 
termineerd' wezen, hieruit volgt n niet, dat ^ de veranderde be? 
wustheidstoestand , welke met i die istoffelgke wijziging gepaard 
gaat, vaü: ballen invloed op die determinatie zou zijn.uitge-r 
sloten.^. Prof. Winkler verklaartnii()drukkeli|kiy, dat de pey- 
chiater'in physiologiachen zin geenet toerekenbaarheid Jceni 
Ik begrijp niet recht wat met i die uitdrukking:: „in pbyf^o-^ 
logischen zin" ^is bedoeld; Ik wil toestemmen, ^ dat de. le^ 
van het geheel der verschijnselen y die. des organismen tkenn* 
merken, alle recht heeft de quaestie «der toerekenbaarheid 
geheel>>en all buiten beschouwing te laten.; Maar ikbeweer, : . 
dat, al moge, gelyk dei Hoogleeraar op die ; verkl^iring laat . 
volgen>i> de o persoon door i. den psyeèiater zoomin voor zgae 
organisatie, ,als-v<»or de omstandigheden, waarin hij kwam, \ ; 
toerekenbaar geacht worden j die persoon toch. wel ter deg^, . 
verantwoordelijk blijft voor wat. hij met : deze. g^evensdöot:/ d 
voor de houding, die hij tegenover zijne organisatie aaik- 
neemtf en voor de wijze,: < waarop hij zichi met betrekking tot 
die omstandigheden gedraï^t. Zedelijk verantwoordelijk, wel 
te verstaam Het begrip van sociale verantwoordelijkbeid, . 
op grond waarvan de maatschappij gerechtigd zou zrjnieder.:3: . 
individu rekenschap te vragen van de door hem verrichte 
daden , zonder eemgsziiïs met zijne zedelijke schuld te reket 
nen, schijnt mij niet veel- meer dan eene ::poging te. zijn om 
voor hetf» strafrecht) eene basis te construeerenv die voor ons 
bekrompen leekenverstand -metterdaad toch wel. wat op 
rechtsverkrachting gelijkt.^ Is iemand persoonlijk niet ver-r i 
antwoordBlijk , dan houdt* hij tevens op ook in^ gezonden zia 
sociaal i verantwoordelijk te zijn. En juist om ' die persoonr 



Digitized by 



Google 



315 



lijfce Terantwoordelrjkheid van den mensch als zedelijk wezen 
is het ;ons te doen. In^ sommige gevalleiiy. bet z|j opb^ , 
wimpekl erkend, o valt z^ ten- eeiienmale weg. Er zgn om- 
standigheden*, waarin de «meoschelijke wil, door ^.ilivloedien,,^ 
geheel van bem onafhankelgk» gebogen, ja gaoscbelijk yer- 
nietigd .^roaridt Ik denk aan . psycho-patbisohe . toestanden, 
waarin, fouten en gebreken ^.hartstochten enmisdrijyen klaar- 
blijkel^L als jdekteverficbjgnselen openbaart.wprden,..:Ik denk 
b. y. aan ^ene ^^ur als die van. G;aiteaa » 4en moordenaar 
van Garfield ^ ons door Lomhroso geteekend.^ als een oyerr . 
spannen slachtoffer van de dwangvoorstelling v dat God hem 
geroepea ^ heeft . om den President te dooden, even bepai^d 
als H^:. Abraham had opgedragen zijn' zoon ten offer te, 
brengen.. Mftar»- afgezien nu nog van de mogeljjkheid, da^r 
er zelfs big zulke ^ongelukkig^n een minimum van. vr^je wils- 
bepaling is overgebleven, dat de psychiaters hebben op te 
sporen^ . blijven dergelijke gevallen van absolute gebonden- 
heid, welke gebondenheid trouwens de vrucht, van eigen 
zonde wezen kan, tot de uitzondepngen behooren. Zelfs 
volgens, de andera, op dit punt nog al strenge kerkleer, heeft 
de gevallen mensch ^nog het vermogen overgehouden om 
zeker soort van. gerechtigheid te betrachten, en de kleine ^ 
overblijfselen ^ der uitnemende gaven, welke bjj. van God: 
ontvangen had; zijn genoegzaam om hem alle onschuld, 
groot genoeg om hem alle ongehoudenheid tot verantwoor- : 
ding te ontnemen. Niet zelden zon bet eenvoudig bespottelijk 
worden dit voorbij te zien. Büchner verhaalt van een braaf, 
dienstmeisje, dat zqq pra^tzjek, was« dat, wanneer bet geene 
luisterende ooren van mensqhefi ,koo idnden, piet dieren, 
met levenlooze vog^rwerpen, of anders xfkei ,zich zelf ging 
keuvelen. Zij werd wegens -dit gebrek uit h^en dienst 
gejaagd, en riep met tranen in de oogen: ^ach, ik kan er 
niets tegen doen; mijn vader praat en mijne moeder praat, 
en mijn oom praat en mijne tante praat en mijne heele familie 
praat", 't Is heusch. om met het Sjchepseyje, medelijden te 
krijgen. En 't is tevens jammer, dat lij ge,eQ, gelegenheid 
gehad heeft om zicb aan te meld^nk.bij den een' of anderen 



,"'i 



Digitized by 



Google 



316 

psychiater, die zich streng stoffelijk gedetermineerd achtte 
haar in dienst te nemen , en even streng stoffelijk gedetermi- 
neer4 om dat oor?erdoovend hereditair gebabbel met gela- 
tenheid aan te hooren. Uit Parijs kwam dezer dagen het 
bericht, dat zekere mijnheer Jules Lévy zich op 48-jarigen 
leeftijd door een pistoolschot van het leven had beroofd. 
H\| was bekend als een der grootste pretmakers , het erkende 
hoofd en de ziel van de „ Incoherent s", — op 't woord 
afgaande zou men vermoeden: eene club, die het toelegt op 
't verbreken van samenhang. Ondanks zijne goede weten- 
schappelijke positie pleegde hij zelfmoord, omdat hij^ zooals 
hij in een nagelaten schrijven verklaarde, leed aan onge- 
neeslijke verveling. Nu kunnen wij ons toch kwalijk diets 
laten maken, dat deze mijnheer Lévy onmogelyk in staat is 
geweest wat meer cohaerentie in zijn leven .te brengen, 
zijn' lust tot pretmakerg te beteugelen, en, in plaats van 
langs de boulevards te slenteren, te gaan werken en zoo 
aan den vloek der verveling te ontkomen» Waar moet het 
op die wijze heen? Men beschouwt bet leven als een soort 
van dobbelspel, in plaats van als een das^d. ,Men existeert 
er op los. Men weigert zich flink af^n te psikken, en klodc 
op te trekken tegen dat heirleger van schadelijke^ invloeden, 
waardoor een mensch in deze wereld van binnen en van 
buiten wordt bedreigd. „Ich bin", zoo laat men in som- 
mige kringen wel eens een' kleinen dikzak van een* jongen 
spreken: 

Ich bin ein kleiner Pumpemickel, 

Ich bin ein kleiner. Bar; . 
Und wie mich Gott geschaffen hat, 

So bumm'le Ich daJier. 

Ik durf beweren dat er volwassen menschen iü legio zijn, 
wier levensinrichting er deze variatie op maakt: 

Ich bin ein groszer Pumpemickel, 

Ich bin ein groszer Bar; 
Und wie 's der Laune nur gefallt, 

So bumm'le Ich daher. 



Digitized by 



Google 



317 

Juist in dat planlooze en willooze bumm'len , in dat gemis 
aan zelfbeheersching, in dat zich op sleeptouw laten nemen 
door lusten en omstandigheden ligt bij de meesten de eigen- 
lijke kiem der ellende. En wie niet wil, maakt natuurlijk 
ten slotte dat hij niet meer kan. Tegen de methode om 
dat noodlottige niet meer kannen op rekening van de con- 
stitutie, of op rekening van het voorgeslacht, of desnoods 
op rekening van den goeden God te schrijven, daartegen 
blijft echter het geweten krachtig en ondubbelzinnig pro- 
testeeren. Ik ontken niet, dat de verantwoordelijkheid van 
de gelukkig geconstitueerde menschen niet heel wat grooter 
wezen zou, dan die van hen, welke men „furchtbar belast^' 
pleegt te noemen. Er zit een alwetend en rechtvaardig 
Rechter op den troon van het heelal. Ood zal niet maaien, 
waar Hij niet gezaaid heeft. Maar dit beweer ik , ook met 
een beroep op uwe eigene ervaring, dat, exeptis exipiendis^ 
de mensch zich er van bewust kan worden, dat het slechte, 
door hem verricht, niet slechts ^lot" is, maar ook, maar 
allereerst „daad". In hoeverre lot, en in hoeverre daad, 
dat doet hier niet ter zake. Malum oritur et agitur. De 
grens tusschen het „oritur" en het „agitur" moge niet dui- 
delijk kunnen worden aangewezen, hieruit volgt niet dat zij 
niet bestaat, evenals rondom een' brandenden fakkel des 
avonds in het open veld niemand eene lijn trekken kan 
zeggende: hier eindigt het licht, en hier begint de duister- 
nis; en toch ook niemand in het hoofd krijgen zal, het 
onderscheid tusschen licht en donker in den omtrek te loo- 
chenen. Wij hebben hier te doen met het moeilijk probleem , 
door 't menschelijk schuldbewustzijn gesteld : hoe namelijk 
de werkingen van invloeden, van ons onafhankelijk, met de 
werkingen van onz' eigen wil zijn samengeweven. Doch het 
geweten behoeft niet op de oplossing van dit probleem te 
wachten, om te zeggen: „gij liegi>", wanneer het gezond 
verstand de menschen wil vleien met den troost, dat zij de 
zonde krijgen op dezelfde manier waarop ze de tering of 
de pokken krggen. Het laat zich niet weg-anatomiseeren. 
Het laat zich niet wegredeneeren. De meest krasse voor- 



Digitized by 



Google 



818 

stellingen van 's menschen volstrekte onmacht onder den 
invloed, ^slu het .^peccatum hereditariom" hebben het niet 
hnnneit vernietigen.. Pe meest logische gevolgtrf^l^ingen^ uit 
de meest gewisse waarnemingen deir p^chiatri^ , afgeleid, 
ztdlen het evenmin yermpgen. Duizendmaal gedood , stas^ 
het duizendmaal weer op uit zijn graf^ zeggende: zie, pi 
ik leef! Het is geen product van, abstract nadenken over 
anthropologische^ waarnemingen, aan de wezenlijkheid waar- 
van m^p naar welgevallen kan twijfelen. Het is eenyPj^iJg 
eene realiteit , laat het s^jn eene onwetenj^c|iappelyke » maar 
toch eene rei^teit Als het hier, uit het labyrinth der 
borst» _weg kon raken, dai\ was het al lung ^eg geweest^ 
En wanneer het zich in, zijne volle kracht laat gelden^ dan 
kunne^ wij niet najaten te lachen melj de profetie, dat, het 
binnen niet al te langen tijd spoorloos zal verdwijnen; dan 
zouden wij er desnoods toe kunnen komen om tegenover ben, 
die het. in naam der wetenschap het zwijgen willen opleg- 
gen, te handelen met de schoone vermietelheid , waarmede 
de inwoners van zeker dorp in Hongarije, onlangs, toen zg 
bij gelegenheid van de aankomst v^n Kossuth's lijk de 
klokken waren beginnen te luiden, hun' bisschop, die per 
telegram dit eerbetoon aan den protestantschen patriot had 
verboden , spottende met zijne autoriteit, terug telegrafeerden: 
„bemoei u met uw eigen zaken". 

Is er dus geene reden om het geweten op het altaar van 
de eene, of andere theorie ten oflfer te brengen — eene 
ceremonie, die ons toch niet zou bate^, omdat het offer 
toch niet zou worden verteerd — wij hebben wel reden om, 
met het oog op wat de studie der erfelijkheid aan het licht 
brengt, vernieuwden nadruk te leggen, zoowel op de solida- 
riteit der .zonde, als op het verderfelijk karakter, dat zij 
openbaart, Ibsen en Zola laten het zien aan ieder, die 
zien wil: de zpnde is geene ^egatie, geene fictie, geen spo- 
radisch verschijnsel, geene onschuldige phase in 46n ontwik- 
kelingsgang van ons geslacht, geen fantastisch spooksel in 
het brein van rechtzinnige theologen, maar eene vreeselijke, 
vreeselijke, vreeselijke macht, die heel den mensch en de 



Digitized by 



Google 



■IV 

319 

menschbéid tën'verclèrve dreigt te Voéreü. Als wijj dat zeg- 
gen; gelooft men ons niet Misschieti kühnen die' andere 
predikers ' meer inclrok maken. Ons ps^i het in élk geval 
demèuwe klaarheid» 'dié er dóöt dê ondéi'zoekingen van 
den liftatsten' tijd 'op deze waarheid valt,' 'niet otiofigemerkt 
ie laten. Wij inogén ook daaraan hët recht ontleénen tot 
Ket verwerpen van 'die* atómisüsché bèl^Ghoiiwing; die aan 
dèn samenhang van het individu met de gemeenschap» en 
dus aan ^ 'de verantwoordelijkheid van dat individu ib^enover 
dé gemeenschap ; 'geen réèht laat' wedeif^arcih, en vergeet 
dat 'iedereen aan' het groote defect, dat de ontWikkéling der 
mènschheid te aanschouwen geeft, eveöeènó zijn' è!ée\ toe- 
brengt', als 'hij er 'zijn' deel van' ontVangt. „Ik' hóóp u te 
kunnen' aantoonén; dat de misdadiger niet ié als een mon- 
stram, mi<^den in de Hem vreemde maatschappij; geïsoleerd , 
als een met eléctriciteit ' geladen voorwdi-p op een glazen 
tafel', 'maar ik hoop 'u te bewijzen, 'dat' alle motieven die 
iiem tot handelen voeren, dat alle^ Wat h^ gévóelt^èin denkt , 
iD meerdere' of mindere ïnatd hetzelfde 'is al&t Wat ons 
allen drijfL^' Aldus ' JTelgei^ma iti zijn slan^haaldé rede- 
voering. Ik 'zou er 'willen bijvöegeh: dat * wij düs ïó meer- 
dere of mindere inate deel hebban aan het Verkeerde, dat 
in des misdadigere hanclelwijze ^ót ' ójieifb^ring komt. Dat 
heeft de gereformeerde gemeente té Londefn 'r4ed^ in de 
Kervomiihgseeuw begrepen» toen zij beslodt 'om,' 'als eene 
ongehuwde vrouw een onecht kind ten doop Vraclit, het 
der gemeente dmdelijk aan te zeggen; dat ïii diéze zond« 
aller zonde uitkwam, én dat aan ll^ar misdnjf 'dus allen 
schulciig stonden. En dat besef van sbli'd^teit niag ook 
onder ons wèlwiaï aangewakkerd' worden.*' Bovendien blijkt 
uit de kiannis der erfelijke invloeden zoo otit2<nttend duide- 
lijk, dat élke zonde een „Verbrechén** is;* eéti b^&én, een 
helpen breken van de harmonie dé)t zedelijke weigeld, van 
onberekenbare schade zoowel vóór de anderen ' als voor 
ons zelven. Onze daden zijn zdden. Elke zónde brengt 
haren vloek meê, oot al wordt zij vergevén.'''Eii terwijl 
niemand sterft zonder de consequentie van zijn leven mede 



Digitized by 



Google 



te nemen naar de eeuwigheid, is het onmogelijk te leven , 
zonder dat dit leven hier eene nawerking achterlaat, ten 
zegen of ten vloeL 

En laat mij U, M. B., ten slotte dan nog mogen herin- 
neren, hoe de nieuwste beschou¥ringen over erfelijkheid en 
toerekenbaarheid, waarover wij samen nadachten, ons een 
krachtig pleidooi voor de noodzakelijkheid der verlossing 
leveren. Met verbetering kpmen wij er niet. Met bescha- 
ving koï)[ien wij er niet. Met wetenschap komen wij er niet. 
Met godsdienst komen wij er niet Met spanning van eigen 
wilskracht komen wij er niet. Alle deze dingen vermogen 
ons niet op te heffen uit den toestand, waarin wij ons van 
nature bevinden, niet vrij te maken van de „dira necessitas 
non posse non peccandi''. En het overblijfsel van vrijheid, 
waarop ik reeds wees, en dat wij met hand en tand bijden 
vasthouden, is in zich zelf toch niet krachtig genoQg, om 
OM met behulp daarvan aan den vloek des verderfs te 
kunnen ontworstelen. Daarom is er verlossing iK>odig. Het 
wordt ook eiken dag duidelijker, dat humaniteit zonder 
diviniteit eindigt met in bestialiteit te verzinken. Wij be- 
hoeven geen pessimist te zijn om te kusnen begrijpen, hoe 
een optimist als Goethe kon klagen: „^s iemand goed in 
de ellende der wereld in komt/ krijgt hij 't gevoel, alsof 
zij rijpt voor den jongsten dag; want het is niet genoeg 
dat wij onder de zonden on^r vaderen lijden, maar wij 
leveren ook deze geërfde gebreken, met onze eigene ver^ 
meerderd,, aan 't nageslacht over". En gij moet maar eens 
lezen hoe Prof Winkle;r, in zijne telkens genoemde rede, 
over de onrustbarende toeneming van de degeneratie van 
ons geslacht spreekt, om u den lust tot het meezingen van 
dat zoete liedeke^i van den vooruitgang te voelen ontzinken. 
Nog eens, er is verlossing noodig. De wereld gaat in wer- 
kelijkheid te gronde, als er geene hoogere kracht over haar 
komt, in staat om haar terug te houden en op te heffen. 
„Wer soÜte wohl" — zoo kunt gij von Baader, den bliksem- 
philosoof, hooren spreken, wiens woorden ik u onvertaald 
teruggeef, opdat gij er de volle schoonheid van kunt ge- 



Digitized by 



Google 



321 



nieten, ^wer soUte wohl auf jenem Strome der Zeit dem 
Strome selbst dadurch entgegen arbeiten, sein Schifflein 
zurückhalten wollen , dasz er sein Seil versuchté an die 
Wellen zu knüpfen oder an irgend ein anderes Schifflein, 
welches nicht weniger von dem Strome fortgerissen würde? 
(Luk. 6 : 39). An irgend einen feöten Punkt auszer dem 
Strome wird er jeues Seil zu knüpfen suchen mussen! — 
„Gieb mir den Punkt!" — Ist nicht all MQser Ringen und 
Streben ein Aehnliches: Gieb mir den Punkt? — Wir 
suchen ein Miiiel, das uns aus dieser niedern Wassersphare 
der Sinnlichkeit und aus dem eiteln Dienste der Ereatur 
in die höhere, freie Lichtregion emporzöge oder an dem 
wir uns hinaufarbeiten mochten. Wir suchen ein Mittely 
— kein physiches, mechanisch wirkendes Mittel, indem irir 
ja mit und an ihm eben aus der physischen, mechanischen 
Region uns erheben sollen ^ Ueberwindung des physischen 
Fatalismus suchen — also einen MiUler: ein denkendes, 
wollendes, freithatiges und allmachtiges Mittel!'* 

God lof! het middel is er; de Middelaar is er; en dat 
is de inhoud van de oude en altijd nieuwe boodschap, die 
wij aan de in schier elk opzicht verzwakte kinderen dezes 
tijds met verhoogden ernst hebben te brengen. Onze veel- 
geprezene energie loopt ten slotte op bittere teleurstelling 
uit, maar — tsog s<FTtv o ivepyuv êv öfjfJv kx) to HXeiv kx) to 
èvepyéïv uTsp rijg siloMxq. Er is in deze arme wereld eene 
kracht, die niet van de wereld is, eene kracht Gods, de 
reëelste van alle kracht, de kracht Gods tot behoudenis 
voor een iegelijk die gelooft. O, laat ons die boodschap 
uitroepen met nieuwe geestdrift! Het komt er nu voor het 
Christendom op aan zijne groote, zijne misschien beslis- 
sende ^Kraftprobe" te leveren. Kan het dat niet, dan moge 
het breken! Dan zal het breken ook. En dan breekt de 
wereld meteen. Doch nietwaar? wij vreezen deze katastrophe 
niet. Wij willen arbeiden als menschen, die in den wijn- 
gaard „uitgestooten" zijn, en zich, in meer dan een' zin, 
uitgestootenen gevoelen. Wij willen toonen dat hij, dien 
de Zoon vrijmaakt, vrij is, zedelijk vrij, innerlijk vrij ook 



Digitized by 



Google 



322 

-^an den vlóèk dér berediteit ' En; 'mét de hand op het 
'*' E?ftDgelie 'der genllde Oods, istaair Wq ongesGhokt in het 
^ ^geloof dat het' laatste woord <ler wereldgeschiedenis niet 
„degeneratie" maar ^^regeneratie" zal zgn. 

Dordrecht, 24 April '94. A, J. Th. Jonkkb. 



Digitized by LjOOQIC 



Is het wooid y^pov (Matth. 20 : 28) in juridisoben 
of ethisolieii zin te yerstaan? 



't Moet voor de , wie weet hoeveelste maal worden her- 
haald , daty evenals beeldspraak in 't algemeen menigen 
hoorder en lezer , zoo ook en vooral Oostersche beeldspraak 
en overdrachtelijke spreekwijze in het N. T. vele dogmatici 
en hunne volgelingen op een dwaalspoor geleid heeft , en 
van menige onhoudbare stelling op het gebied van gods- 
dienstige , meer bepaald van aldusgenaamde Christelijk-gods- 
dienstige voorstellingen en meeningen de zij 't dan ook 
ongewilde oorzaak geweest is. Al de hier bedoelde voor- 
beelden van derwijze misverstane en misbruikte beeldspraak 
alsmede van overdrachtelijke spreekwijzen aan te halen, ligt 
thans niet op onzen weg. Alleen die, welke in boven ge- 
citeerd woord KvTpov ligt opgesloten , eischt voor ons doel 
eenige beknopte , zij 't dan ook slechts in eenige stellingen 
uitgedrukte y bespreking. 

Men zou deze bespreking, hier alzoo slechts in aphoris- 
tischen vorm gegeven , overbodig kunnen achten , ware 't 
niet, dat nog zeer onlangs dat woord, in verband met de 
schriftuurplaats , waarin het voorkomt, ware aangehaald ter 
aanprijzing van een leerstuk , volgens 't welk 's Heeren dood 
zou zijn te beschouwen als het door God gewilde betaal- 
middel j zonder 't welk Zijne rechtvaardigheid verhinderd 
ware geweest, aan een in zonde ontvangen en geboren mensch- 
heid de schuld te kunnen vergeven. 

„Indien God niet liefde is, zijn wij y menschen, verloren, 

22 



Digitized by 



Google 



324 

maar indien God niet rechtvaardig is, dan is God-zelf ver- 
loren'\ Aan dat bekende woord werd mede in dat verband 
herinnerd, ten einde te doen gevoelen, dat God Zich-zelven 
als een rechtvaardig Wezen te niet gedaan, alzoo, met eer- 
bied gesproken, aan Zich-zelven een' zedelijken zelfmoord 
gepleegd hebben zou, bijaldien Hij den dood zijns Zoons 
niet als schulddelgend zoenoffer hadde geeischt, om eerst 
daarna, of wil men, reeds vooruit, met het oog op dat te 
brengen en later gebrachte offer, aan de zoowel vóór als na 
den Christus op aarde geleefd hebbende en verwacht wor- 
dende menschheid de zondeschuld te kunnen vergeven. 

1. Het woord \vTpov (Luth. vert. „losprijs", Statenvert. 
„rantsoen") slaat in Matth. 20 : 28 op 's Heeren leven in 
deszelfs geheel , gelijk 't ook letterlijk te dier plaatse heet: 
„Zijn ('s Heeren) leven geven'* {huvxi Titv i^vx^y), of wat wij 
in onze taal plegen uit te drukken door „zijn leven toe- 
wijden''. 

De beide woorden huvxt en xl^vxh heeft men in hunne 
^ onderlinge samenvoeging volgens een traditioneele exegese 
doorgaans van „het leven in den dood te geven" verstaan, 
een opvatting , waarvoor intusschen naar de letter geen grond 
is te vinden. Evenmin als bijv. in Matth. 6:25, 10:39, 
16 : 26 e. a. bij het woord -pvz^i aan het einde van het 
aardsche leven in 't algemeen valt te denken , eischt de uit- 
drukking: hvvxi rijv 'pvx^^ «tet geven van het leven" uit- 
sluitend te verstaan van een „geven daarvan in den dood". 
Dat intusschen dat laatste in de toewijding van het geheele 
leven opgesloten ligt, en daarvan, om zoo te zeggen, de 
bezegeling en kroon uitmaakt, spreekt wel van zelf, en 
eischt geen schaduw van betoog; echter mag het verschil 
tusschen het een en ander geenszins voorbijgezien worden, 
ten einde in deze niet op den klip van tendenz-e;Kegese te 
stooten en logisch te stranden. 

Aovvxt rijv \pux^^ is alzoo te verklaren van 's Heeren toe- 
wijding Zijns levens in deszelfs geheell Bij het bezigen dier 
woorden heeft Hij , zich als 't ware in het verleden Zijns 



Digitized by 



Google 



325 



aardschen levens nog eens terugdenkend j en na vervolgens 
van den aanvang van zijn aardschen loopbaan af den blik 
naar Zijn toekomst hier op aarde onder de menschheid 
(ofschoon in werkelijkheid reeds ten einde) heenrichtend , het 
doel Zijner menschwording nog eens voor het laatst, als 
in het aangezicht des doods, voor de Zijnen verklaard 
(Joh. 1:11, 12). 

Nog eens: de uitd«ukking hier besproken, ziet derhalve 
niet op het einde van 's Heeren leven = zijn sterven^ mits- 
dien niet op het „geven" van zijn leven in den dood alléén i). 

2. De Zoon Gods en des Menschen heeft in en door Zijne 
menschwording den losprijs (^vrpov) gebracht, en onder het 
bereik gesteld van een iegelijk, tot wien het Evangelie kwam, 
om zich uit de slavernij der zonde on van haren vloek vrij 
te koopen. Jezas' leven op aarde is die losprijs. Met dat 
leven zijn eigen leven te verbinden, of liever, door dat leven 
het eigen leven te laten doordringen , zoodat het alsdan 
wordt, gelijk de heiden-apostel het uitdrukt, „niet meer 
zich- zei ven te leven" of een eigen gewild leven te leiden, 



1) „Das Wort Mt 20, .28 ist nicht mittelst einer dogmatiichen Theorie 
zu erklaren oder wiUkürlich dahin zu erganzen, dass jenes Lösegeld dem 
Teufel oder Gott hatte bezahlt werden mussen. Ebensowenig ist hier 
die Opferidee irgendwie heran zu ziehen. Der ganze Zasammenhaug (20, 
25 — 28) fordert vielmehr notwendig, zumal wenn man die damaligen Kol- 
turzustande bedenkt, die Deutung des Avrpov als eines Lösegelds zum Zweck 
der Loskaufung aus Gefangenschaft und Sklaverei; in den Weltlichen Din- 
gen und Reichen ist derjenige der Höchste, der möglichst viele Untertha- 
nen, Knechten und Sklaven hat, und der Weg zu den Höchsten Stellen 
4st die Underdrückung und Knechtung anderer Menschen'; im Grottesreich 
ist die Ordnnng die entgegengesetzte. Je inehr man dient, um so höher 
steht man. Wendet doch der Höchste im Gottesreich, der Messias selbst, 
sein ganzes Leben dazu an, andem zu dienen, und ist geradezu ent- 
schlossen, dies sein Leben hinzugeben, um viele aus des Knechtschaft fïrei 
ZQ machen. Dabei ist natürlich an die Knechtschaft der Sünde, Schuld 
und Uebel gedacht ; aber abgesehen davon ist dies Bild vöUig in seiner 
Allgemeinheit zu belassen und nicht darauf hin zu pressen, dass man eine 
ausgeführte Erlösungstheorie daraus entwickeln kann." (Unterricht im 
Ghristentum von Prof. Lic. Theol. W. Bornemann, Zweite Auflage. Göttin- 
gen. Yandenhoek und Ruprecht, 1891. Seite 79 Anm. 6). 



Digitized by 



Google 



326 



„maar Christus in zich te laten leven'' is die losprijs voor 
en door den Christen verkregen. Wie toch zoo één is gewor- 
den met Jezus Christus , die laat wereld en zonde los^ al 
grijpen beiden als 't ware met gretige handen nu en dan 
nog naar hem (haar) heen. In 't eind echter laten ook zij 
hem (haar) los als voor haar niet meer van waarde , al ware 
't zelfs dat dit loslaten eerst gelijktijdig met de overlevering 
tot den marteldood geschiedde. 

In dien zin nu, meenen we, dat Jezus' leven als losprijs 
moet worden verstaan. 

3. Krachtens de beide bovenstaande aphorismen verdwijnt 
alzoo uit het woord A^rpoi/ de uitsluitende beteekenis van 's Hee- 
ren dood, wijl deze slechts het slot of einde van (en tevens 
de kroon op) dat „geven Zijns aardschen levens" uitmaakt. 
Daarmede vervalt dan tevens de stelling als moest aan dat 
laatste deel der gave van den losprijs de beteekenis van Benig 
op zich zélf staand zoenoffer-betaalmiddel worden verbonden. 

4. Wil men , in weerwil van het boven gezegde , nochtans 
afzonderlijk bij 's Heeren dood als losprijs met zijne ge- 
dachten blijven stiUtaan, en in Jezus' sterven het hoogtepunt 
Zijns aardschen levens (culmen vitae) hebben erkend ^), dan 



1) Gelijk Paalus o. a. in 1 Cor. 2,2; 1, 17, 18 en trouwens alle apostelen 
hebben gedaan. Genoemde apostel wilde echter in het veelvuldig aange- 
haalde, 1 Cor. 2, 2 in het j,den geTcmUten'' of, geiyk anderen vertalen, „m 
dMn gékruitigd'' {Xptvrov kou roürov ivrotvfniiévov) geenszins iets zeggen, 
't welk grond zou geven voor het gevoelen , uitgedrukt in de bekende leer 
van Auselmus, maar daarin geeft hy niet anders te verstaan, dan dat hij 
geenon in ctardsche heerlijkheid geleefd hebbenden aardschen Koning, noch 
ook een voormaals bewierookten aardschen wijsgeer predikt, maar een' Chris- 
tus^ Wiens groote heerlijkheid, wisheid eii macht uitblonk, toen Hij zich 
voor de meuschheid tot zelfs overgaf in het wreedste lijden. De tegenstel- 
ling, welke de apostel zijdelings wil laten uitkomen, is deze: de vorsten 
dezer wereld zijn op aardsche tronen gezeten, en wijsgeeren nemen leer- 
stoelen of verheven spreekplaatsen in, de troon en hoogste leerstoel 
van den Christus daarentegen, dien ik u (Goriuthiêrs) te prediken heb, 
is een kruis. Wat den Joden alzoo een ergernis en den Grieken een 
dwaasheid is, is mij en hun, die mij willen hooren, de hoogste wijsheid 1 
— En wat voorts Joh. 1, 29 betreft, zoo kan ook hier het é eii^m r^v 
dfAaprtAv Toü KÓvykov (die of dat de zonde der wereld draagt) niet anders 



Digitized by 



Google 



327 



zoo Zijn sterveD alleen in zooverre als losprijs kannen wor- 
den beschouwd, als die dood eenerzijds de onvergelijkelijke 
hoogte en diepte van Jezus^ liefde in Zijne yrijwillige roensch- 
wording geopenbaard, ons doet kennen, een intreden in het 
leven eener zondige wereld alzoo , waarvan zulk een lijden en 
dood voor Hem slechts het einde kon zijn ; tervnjl andererzijds 
er niets is of ooit kon bestaan^ waaraan zóóieer de afgrij- 
zelijkf^eid van de macht der zonde en van den dienst dezer 
wereld gekend worden kan. Het zien op het kruis van Gol- 
gotha als samenvatting van het allerergste , wat de zonde wil , 
en onder Gods toelating tegenover den reinsten, edelsten en 
barmhartigsten aller menschenkinderen vermocht, moet voor 
den mensch het krachtigste middel zijn, om de ketenen van 
de slavernij der zonde met afschuw van zich te werpen. In 
dien zin is Jezus' dood een ..losprijs voor velen*' te noemen, 
middel en prikkel, om van den dienst der zonde ontslagen 
te raken. Daarbij dient te worden erkend, dat in dien zin 
van het woord Xvrpov uitsluitend een ethische, geenszins 
eenige juridische beteekenis kan worden toegelaten. 

5. Het eigen woord der H. Schrift in Psalm 51 : 18, 19 
te vinden, door den bekenden Schriftgeleerde in Mare. 12 : 33, 
34a herhaald, en door den Heer zelven goedgekeurd en be- 
krachtigd — waarin duidelijk uitgesproken is, dat God geen 
Itist tot offers y op zich zelve beschouwd , en geen behagen in 
brandoffers , als zoodanig alleen, heeft, maar dat alleen de 
gezindheid des harten, de overgave der ziel (een verbroken 
hart, een verslagen geest = boete en berouw) Hem welge- 
vallig is — pleit op o. i. besliste wijze voor het gevoelen der- 



dan óf van een gebukt gawn onder of torschen tan worden verstaan óf alleen 
van een uitsluitend in ethischen zin wegnemen van den last en prikkel 
der zonde in dezulken ^ die op Zijn {Christus') roepstem tot Mem zijn ge- 
komen. Dat de Christus door Zijn dood als betaalmiddel de straf voor de 
zonde der wereld weggenomen zou hebben, staat er eenvoudig niet, en die 
gedachte moet er derhalve eerst door den dogmaticus worden ingelegd, om 
haar er vervolgens uit te kunnen halen. Het woord „2am'' {6 HfivoQ) toch 
zinspeelt alléén op Jezus' ootmoed en nederigheid {^/LüiXh. M . 29), geenszins 
op Zijn aanstaand sterven. 



Digitized by 



Google 



328 



genen, dié in het woord >.vTpov, in verband beschouwd met 
heel de O. T'.ische zoen- en schuldofferleer enkel symboliek^ 
geenszins eenig betaalmiddel in juridischen zin ter afdoening 
of delging alzoo van de zondeschuld der geheele menschheid 
willen hebben gezien. Moest toch de zoogenaamde leer van 
Anselmus als waar worden erkend, dan zou — zeer beslist 
in dat geval met de evengenoemde uitspraken der H. Schrift 
in strijd — het juist wèl waar zijn, dat God aan offers en 
brandoffers op zich-zelve reeds, en boven alle deze aan het 
„offer van Jezus' dood", wel te verstaan, opgevat als zoen- 
offer-betaalmiddel ^ niet alleen behagen zou hebben gehad, 
maar zelfs van de toebrenging daarvan de mogelijkheid van 
de verlossing der geheele wereld afhankelijk zou hebben 
gesteld 

6. Dat de woorden „offer, zoenoffer, lam Grods" op den 
persoon des Heeren overgebracht, uitsluitend symbolisch ^ en 
mitsdien enkel ethisch te verstaan zijn, blijkt, gelijk ten 
deele reels boven gezegd is, hieruit, dat, getuige de beide 
genoemde Schriftuurplaatsen , 1° de offers onder het O. V. als 
geenszins op zich-zelve waarde hebbend waren en zijn te be- 
schouwen, maar daaraan slechts inzooverre waarde toegekend 
worden moest, als de aanbieding daarvan van een bepaalde 
gezindheid des harten aan de zijde des offeraars de uitdruk- 
king was , met name van schuldgevoel en boete , van behoefte 
aan verzoening met, en daarna van dankbaarheid aan Jehova, 
Israëls God, en 2° mede hieruit, dat die offers (schuld-, 
zoen-, dank- en reinigingsoffers) alle te zamen en ieder af- 
zonderlijk heenwezen op die ééne groote offerande van eens- 
willendheid met God, Zijnen Vader, en van liefde tot de 
menschheid, door den Verlosser ('er wereld Jezus Christus op 
Golgotha gebracht, alsmede op het geheel en de harmonische 
samenvoeging van die beginselen en eigenschappen^ in het 
onderscheiden karakter dier respectieve O. T'.ische offers ge- 
noemd, welke in den aanstaanden belijder en belijderes van 
Jezus Christus van Godswege worden geëischt, eigenschappen, 
wier bezit den belijder (belijderes) recht geven, zoowel het 
leven als den dood des Heeren als ééne door Dezen Gode 



Digitized by 



Google 



329 

Zijnen Vader gebrachte geheel vrijwillige, geenszins echter 
jUBEDisGH GBËI8CHTB *) ofiferande zich te mogen toeëigenen 
en toerekenen ^). 

7. Dat 's Heeren dood onmogelijk in een anderen dan 



1) Schijnbaar, maar dan ook slechts schijnbaar pleiten.^ zoowel de aanw\j- 
zing of profetische aanduiding des Heeren , dat Hij „lijden en sterven moeêf* 
(Matth. 16 : 21 ; 26 : 2), als zijne van Gods zijde onverhoord gebleven , ofschoon 
op hetzelfde oogenblik van het uitspreken teruggenomen bede in Gethsémané 
„Vader, indien *t mogelijk is, laat dan dezen drinkbeker van M\j voorbij- 
gaan, doch niet mijn wil, maar de Uwe geschiede T' alsmede de terecht- 
wijzing aan Petrus (Matth. 26 : 52) inzonderheid vers 54 — tegen de bewering 
in bovenstaande woorden geuit. Slechts schijnbaar, zeiden we, is zulks het 
geval, immers in dat alles behoeft op zich zelf beschouwd niets anders te 
liggen (en dat iets anders daarin gelegen zou zijn, kan geenszins worden 
bewezen/) dan deze gedachte, dat God aan de macht der zonde tegenover 
Zijnen Zoon den vrijen loop wilde laten, eerstens, om aan de wereld te too- 
nen, wat goddelijke liefde vermag, die zich aan de menschheid had gegeven 
en wilde blijven geven ten oiatde toe, om door Zijn leven, 't welk een leven 
uit God, met God en tot God was, zondaren tot kinderen Gods te maken 
(Joh. 1 : 11, 12), en vervolgens, om aan de menschheid te doen gevoelen, 
hoever haat en opstand tegen God en de dingen van het eeuwig Koninkrijk 
vermag te gaan, een haat en opstand, die intusschen zich zelf, ten aan- 
schouwe van de dienaren dezer wereld, heeft geoordeeld en gevonnisd. 

2) lm Anschluss an die Abendmahlsworte Jesu ist im N. ï. noch mehr- 
fach der Tod Jesu durch das Bild des Opfers gedeutet, — des Bundes Opfers 
Apgsch. 20, 28. Oflfenb. 1, 5. 6. (vgl. 2, Mos. 19, 5. 6) Tit. 2, 14., des 
jahrlichen allgemeinen Yersöhnungsopfers (3, Mos. 16) Röm. 3, 25 f, Hebr. 
9, 11—14; des Passa-opfers 1 Cor. 5, 7. l. Petr. 1, 18, 19; des Opfers 
überhaupt Eph. 5, 2. Wie alle jene Alt-testamentliche Yorbilder, so setzt 
auch der Tod Jesu in diesen Christlichen Deutungen die grundlegeude und 
freie Bunde?gnade von Seiten Gottes voraus. In jenen alt-testamentlichen 
Opferakten wird der Israelitischen Volksgemeinde die Gnade Gottes nach 
Gottes freiem Entschluss zugesichert oder aufs neuen beslatigt und nach 
Gottes Yorschrift die Sündenvergebung gesucht und dem Volke zugeeignet. 
So wird von den Neu-testamentlichen Schriftstellern im Tode Jetu der 
entscheidende, einmalige Akt gesehen, in welchen Gott ein neues Bundes- 
volk von Priestern und Könige sich erwirbt und heiligt, den Gliedern 
dieses neuen (Glauben-) volkes die Rechte des neuen Bundes schenkt und 
zusichert, ihre Sünde tilgt, sie aus jeglicher Knechtschaft befreit und selbst 
vom Tode erlöst. Die Yoraussetzung dabei, nicht aber erst das durch Opfer 
erzielte Ergebniss ist die Bundesgnade Gottes; von einer durch das Vpfer 
zu erreiehende Vmsümmung Gottes vom Zorn zur Gnade ist weder bei jenen 
Alt-testamentlichen Yorbildern noch in den neu-testamentlichen Stellen 
die Rede'", ibid. 80. 



Digitized by 



Google 



330 



enkel oyerdracbtelijken en ethischen zin als zoenoffer, en 
derhalve geenszins als taalmiddel, alzoo ter afdoening of 
delging van de zondeschuld der geheele menschheid kan 
worden beschouwd, blijkt verder hieruit, dat 1°, met eer- 
bied gesproken, God-Zelf dat door de voorstanders der 
Anselmiaansche satisfactieleer beweerde zoen- en schuldoffer 
(= Jezus uitsluitend als lijdende en stervende beschouwd) 
in de plaats en ten behoeve eener zondige menschheid geens- 
zins gebracht heeft, iets wat, bijaldien de bedoelde dogma- 
tische beschouwing inderdaad gegrond ware, toch het geval 
had moeten zijn (al ware het dan ook door middel van een 
engel of hemelgezant) , ongeveer op een zelfde of gelijksoor- 
tige wijze, als waarop een Abraham zijn eigen zoon Izaak 
geofferd zou hebben, indien zulks niet van Godswege eerst 
ter beproeving van den Godsman geboden, daarna echter 
nog in tijds ware belet; en 2° hieruit, dat dat zoenoffer in 
den door velen beweerden zin van betaalmiddel y evenmin 
door de beste en edelste menschenkinderen als priesters of 
uitvoerders van Gods wil in hunne eigene en der overigen 
zondaren plaats is gebracht of geslacht, maar dat Jezus — 
geenszins als offer of offerande ^ neen integendeel — als prooi 
of slachtoffer gedood is geworden door de hand van zon- 
daars, wier gezindheid diametraal tegen het gevoel van be- 
hoefte aan verzoening met God, en mitsdien tegen eenige de 
minste bedoeling , om Gode een offer te wijden , blijkens den 
op Jezus persoon gepleegden moord, overstond. 

Met andere woorden: evenmin als een of ander, op verren 
afstand van den Joodschen tempel, door een heiden in wreed- 
heid geveld lam voor' een in den voorhof des tempels ten bate 
van een Israëliet geslacht , en alzoo voor een voor dezen ge- 
offerd lam had kunnen gelden, evenmin kon de moord, op 
Jezus Christus gepleegd, gelden voor een zoogenaamd zoen- 
en schuldoffer (in juridischen zin verstaan) aan God. 

8. Uit het zoo even gezegde volgt, dat van zoen-schuld- 
offery als benaming in juridischen zin verstaan van 's Heeren 
dood, alleen dan sprake had kunnen zijn, wanneer er tus- 
schen de personen met hunnen aanhang, die Hem den dood 



Digitized by 



Google 



331 

hebben doen sterven ter eenre zijde, en hanne (zoogenaamde) 
offerande (inderdaad echter prooi en slachtoffer) aan den 
anderen kant, een zeker rapport van eenheid of harmonie 
badde bestaan en bij zulk een daad hadde kunnen bestaan , 
evenzeer als die onder het O. V. tusschen den offeraar en 
zijn offer bestond , althans moest geacht worden te bestaan , 
zonder 't welk de priester tot het aanbieden der offerande 
niet gerechtigd was over te gaan. 

Met andere woorden en om duidelijk te spreken: niemand 
haat of verfoeit het geschenk , 't welk hij iemand geeft , en 
't geen van de gezindheid, welke hem tegenover zulk een 
persoon, aan wien hij het opdraagt of vereert, blijk geven 
moet Zoo nu ook kon roet geen mogelijkheid onder het 
0. V. de offeraar het offer, 't welk hij Jehova aanbood , 
schoon zulks dan ook in den dood overgevende, verfoeien 
of haten. En gesteld eens, dat hij dat gedaan had^ in dat 
geval zou hij weldra voor zich zelven hebben gevoeld. Jehova 
iets te hebben aangeboden , aan 't welk hij zelf als mensch 
niet eenmaal waarde toegekend had. Zulks nu ware, instede 
van Jehova te eeren, integendeel een in strijd handelen ge-, 
weest met den eerbied jegens Hem, wien het allerbeste toe- 
kwam, wat de offeraar met eenige mogelijkheid aan had t« 
bieden. Daarom kon en mocht de offerande aanbiedende 
Israëliet het door hem Jehova op te dragen offer geenszins 
geringschatten of haten, op het oogenblik, waarop hij het 
den offerenden priester aanbood. In zulk een oogenblik alzoo 
gevoelde de offeraar zich één, wij zouden haast zeggen 
solidair met zijn offer. Waar echter is — vragen we — die 
eenheidsbetrekking , of hoe men dit anders mocht willen uit- 
drukken, tusschen Jezus Christus als zoenoffer beschouwd, 
en wel in juridischen zin, en Diens offeraars^ neen, moob- 
DENAABS te vinden? ! 

9. Te zeggen , dat 's Heeren dood als zoen- en schuldoffer, 
in den zin van betaalmiddel voor de schuld der menschheid , 
door God geeischt, maar daartegenover de moord op Hem 
gepleegd, door den Vader gewraakt is geworden, is de recht- 
vaardigheid Gods op één en hetzelfde oogenblik ja en neen 



Digitized by 



Google 



332 

te laten zeggen »). Zulk een dubbele stelling vast te willen 
houden, zou eerst waarlijk moeten heeten. God, uit het oog- 
punt van rechtvaardigheid , Zich-zelven te lat jn weerspreken ! 
Bevatt'e derhalve die dubbele stelling waarheid, dan eerst 
„zou God Zichrzelven hebben verloren.^^ Geenszins derhalve 
de negatie y maar integendeel de affirmatie der Anselmiaan- 
sche satisfactie-leer doet Gods rechtvaardigheid , zonder zulks 
natuurlijk te willen, te niety waarbij nog dit komt, dat die 
leer een' onschuldige voor een' schuldige laat boeten 2), wat 
al mede met goddelijke rechtvaardigheid in strijd zou zijn 

1) Men zegge hier niet. ten einde toch maar coüte qui coüte Anselmus* 
voldoeningsleer als houdbaar en redelijk voor te stellen : nu ja , laat ,het 
zijn, dat Jezus' dood stricto sensu aan een moord doet denken, zou dat dan 
echter met dat al tegen de bovenbedoelde verzoeningsleer behoeven te pleiten? 
Of zien we niet in houderderlei, ja, duizenderlei voorbeelden de stelling 
op het gebied der ervaring uitgesproken en bevestigd, dat de Almachtige, 
heilige God uit het kwade het goede voortkomen laat? En wat ook is er 
in beginsel in zedelyk opzicht tegen te zeggen, dat veler levensbehoud dik- 
wijls de vrucht is geworden daarvan, dat één vermoord werd, of wil men, 
zich heeft laten vermoorden? Of biedt de historie van den ouden en nieu- 
veeren tijd daarvan niet menig voorbeeld ons aan? 

Wat zullen we hierop antwoorden? Wat anders dan dit, dat toelaie» 
nog geen in het leoen roepen of verordenen beteekent, en dat, wanneer Grod 
het zoo beschikte, dat bijv. het ééne volk of individu door het andere getuch- 
tigd of ten onder gebracht werd , en Hij zoodoende aan het woeleb van natiën 
of individuen, hetzij uit wraakzucht, eer- of winzucht ontstaan, hoogere be- 
doelingen verbond, dan waaraan de tydelijk of voortdurend betergezinden 
in den boezem dier natiën zelven niet eenmaal dachten en zulks alzoo nog 
Teel minder hadden beoogd — dit toch, voorzeker, gansch iets anders is daa 
Y* een moord bepaaldelijk te hebben gewild, 2® zulk een moord bepaal- 
delijk op den edelste der menschenkinderen , ja. op Zijn Eeniggeboren 
Zoon te hebben willen doen plegen door anderen; 3® zulk een moord op- 
zetteiyk te hebben gewild, (alzoo niet maar enkel toegelaten!), om — onze 
pen weigert schier hier voort te gaan — zich zelven als een .... heilig (!) 
.... rechivcKurdig (I) God VOLDOENING voor .... de schuld der wereld te 
geven. . . . Maar wij gaan niet voort, wijl, dunkt mij, een ieder gevoelt, 
dat bovengenoemde veronderstelde pleitrede ten gunste der z. g. voldoe- 
ningsleer onmogeiyk steek houden kan. 

2) „Nicht dass ein Onschuldiger um des Zornes Willen anstatt der Schul- 
digen mit dem Tode bestrafft sei, sondem dass ein reines Leben freiwillig 
Gott hingegeben sei aus l^iebe zu ihm und zu den Sündern, ist der stete 
Grundgedanke der Neutestamentliche Betrachtung desTodes Jesu; und Chris- 
ius selbst hot sich wenigstens nur in diesem 8inne geaussert, ibid. Seite 80* 



Digitized by 



Google 



333 



geweest^ — wijl de Rechtvaardige God wel toelaten kati, 
dat een onschuldige een tijdlang door schuldigen wordt ver^ 
drukt, maar zulks niet als een door Hem-zelven lang te voren 
gewild en voorbereid feit aou hebben verordend — terwijl zij 
(die leer nml.) voorts ab uitvoerders van, naar 't moet heeten, 
Gods ,,strafeischmde gerechtigheid*' wil beschouwd hebben 
overpriester», schriftgeleerden en oudsten dos volks, lieden 
alzoo, die ... . deswegenSy — blijkens de vervulling in de we- 
reldgeschiedenis der vloekbede „Zijn bloed kome over ons 
en onze kinderen!" — met gansch hun nakomelingschap, 
ja, heel het Joodsche volk zijn gestraft! 

Slechts schijnbaar met het boven gezegde , — wat de door 
ons gebezigde uitdrukking betreft , dat God , wel te verstaan 
volgens Anselmus' leer, een ..onschuldige (Jezus) voor schul- 
digen zou hebben laten lijden" — is in strijd 2 Cor. V:21, 
waar de apostel zegt: „want Hij (God) heeft dengene, die 
van geen zonde wist, voor ons tot zonde gemaakt , opdat wij 
zouden worden de gerechtigheid , die voor Hem geldt". Immers 
de zin der uitspraak kan toch wel geen andere dan deze 
zijn — gelijk trouwens algemeen bekend is, en boven herinnerd 
werd — dat Hij (de Vader) nml. toegelaten heeft, dat de Zoon, 
die van geen zou Je wist, bejegend werd door de menschen als 
ware hij een medezondaar, en nog wel een misdadiger, opdat 
de menschheid door te letten op de satanische macht der 
zonde, welke Hem den Reine en Heilige aan het kruis heeft 
gebracht, haar, de zonde, zou leeren verfoeien, haten en 
afsterven. 

10. Het begrip, gelegen in het woord Aurpöi/ , laat zich — 
tenzij enkel in overdrachtelijken en ethischen zin verstaan — 
geenszins identificeeren met de gedachte aan 's Heeren ster- 
ven. De beteekenis van zoenoffer, losprijs toch doet in de eerste 
plaats denken aan offerande = aanbieding , terwijl de dood 
van Jezus Christus, door de menschen Hem aangedaan, niet 
anders dan moord, en dus geweldadige levensbeneming was, 
twee heterogene begrippen alzoo, tusschen welke een te dezen 
aanzien onhoudbaar dogmatisme door middel van onware 
dialektiek heeft gepoogd eenheid te brengen. 



Digitized by 



Google 



334 



11. Gaat men volgens Anselmus bekende satisfactieleer 
uit van de stelling, dat God^ ten einde Zijne gerechtigheid 
te handhaven, voldoening moest eischen *), vóór en aleer 
Hjj der menschheid haar zondeschuld kon vergeven, dan 
kunnen met geen mogelijkheid bij eenig nadenken deze twee 
dingen voorbijgezien worden 1° dat hetgeen vergeven of kwijt- 
schelden van schuld genoemd had kunnen worden, bijaldien 
die schuld feitelijk door een' derde tot op de laatste penning 
betaald ware geworden. Met andere woorden : God, de Vader, 
zou in den eigenlijken zin niet gezegd kunnen worden de 
schuld aan de schuldige wereld te vergeven of te hebben 
vergeven j indien de Christus, de Eeniggeborene Zoon, heel 
die schuld met Zijn lijden en sterven in juridischen zin hadde 
betaald y maar 2° dat die schulddelging (juridisch opgevat) 
dan ook volkomen evenredig aan {adaequaat met) de te del- 
gen schuld had behooren te wezen. Erkennen nu echter zij, 
welke Anselmus' leer aanvaarden, tevens die der nimmer 
eindigende verdoemenis van de onbekeerd gestorvenen, en 
stellen zij mitsdien, dat de straf voor de geheele menschheid 
zonder einde zou zijn geweest, bijaldien niemand de schuld 
hadde op zich genomen, gelijk volgens die beschouwing de 
Zoon Gods en des Menschen zal hebben gedaan, dan moet 
het voor hen, die aldus denken, toch bij voortgezette over- 
weging ten slotte met de strikte rechtvaardigheid Gods on- 
mogelijk te rijmen zijn, dat, met eerbied gesproken , de door 



1) „Jesus hat nirgends ausgesprochen , dass Gott wegen Seiner Heiligkeit 
oder Gerechtigkeit den Sündem nicht vergeben oder mit ihnen nicht ver- 
kehren könne, ohne eine vorhergehende Sühneleittung oder ein^n Srsais von 
seittn dieser Sünder, erhalten zu hdben. Ware das Jesu Meinuug gewesen, 
so würde eine Reihe Seiner Gleichnisse und Reden ohne innere, zwin- 
gende Kraft sein (Mt. 48, 12 f. 48, 24—35. Lk. 13, 4—9. 45, 4-7. 8—40. 
14 — 32. 18, 9 — 44. Joh. 3, 17), und er würde von den Menschen rnehr 
gefordert haben, als Gott selbst daun leistete. Auch 'A'ürde seiue eigene 
Praxis jenem verraeintlichen Grundsatz widersprochen haben (Mt. 9, 2. 
24, 34 f. Lk. 9, 54 ff. 4 45, 49, 4—40. Mt. 9, 9 ff); und da er selbstmit 
den Sündern verkehrt hat, so würde man an der Gottlichkeit seines 
Handelns und an seiner wirklichen, voUstandigcn göttlichen Heiligkeit 
zweifeln mussen". — S. 78 ibid. 



Digitized by 



Google 



335 



Jezus in Diens dood gedragen straf j althans wat den duur 
aangaat y zeer verre bij zulk een nimmer eindigende verdoe- 
menis heeft achter gestaan. 

Men zegt wel eens yan een zijde > waar intusschen het be- 
doelde leerstuk mede geene instemming yindt, dat ,,de daarin 
uitgedrukte leer naar het betoog in Zondag 5 en 6 van den 
Heidelberger sluit als een bus" ^), Die verklaring is echter, 
naar onze bescheiden meening, reeds daarom moeielijk te 
handhaven, wijl er geene evenredige verhouding geacht kan 
worden te hebben bestaan tusschen 's Heeren lijden en ster- 
ven als „vrijwillig op zich genomen straf voor de zonde der 
geheele wereld" gedurende 3, wil men 30 uren, — ja, neemt 
men geheel Jezus' openbare omwandeling op aarde, of nog 
beter Zijn geheele aardsche leven in aanmerking, gedurende 
drie-en-dertig jaren ter eenre zijde en een nimmer eindigende 
verdoemenis van de buiten Hemy Jezus Christus, verloren 
geachte wereld aan den anderen kant. 

Wel moet in dit verband door ons volmondig worden 
erkend, dat hoe reiner, beter, aan dit of dat misdrijf on- 
schuldiger^ liefdevoller en barmhartiger iemand is , in diezelfde 
mate onverdiend geleden smaad , miskenning, verguizing, laste- 
ring, lichamelijk en geestelijk aangedaan lijden voor zulk een 
des te feller en wreeder moet wezen; dat derhalve, naar 
zulk e-en m^aatstaf gemsten ^ 's Heeren lijden en sterven met 
al , wat daaraan voorafgegaan is , Hem oneindig meer en 
zwaarder heeft moeten treffen, dan zelfs de edelste mensch 
zich voorstellen kan , dat door eenig mensch geleden kan wor- 
den ; maar toch , hoezeer ook qualilaiief dieper en vreesselijker 
's Heeren lijden ' en dood dan van eenig menschelijk wezen 
moge en moet zijn geweest, zoo moet hiertegenover toch 
worden toegegeven, dat een eeuwigheid van lijden en een 
drie-en-dertig jarig lijden onderling geenszins kunnen ge- 
acht worden, wèl te verstaan volgens de leer van een plaats- 



1) Aldus Prof. Dr. J. OÉferhaus Lz , in de 3de afl. van het i\jd«chrifl 
„tieloof en Vrijheid" jaarg. 1893, pag. 614. 



tDigitizedby Google 



336 



bekleedend of, nog sterker uitgedrukt, plaatsvervangend lijden 
— elkander quantitatief te aequivaleeren. Met andere woor- 
den: hier is geen aequivalentie van schuld en betaling. 

In verband met het eerste gedeelte van deze aphorisme, 
merken wij voorts op, dat het troostrijke, specifiek Ch^te- 
lijke leerstuk aangaande 's Heeren „ Voorspraak" voor den 
tot Hem de toevlucht genomen hebbenden zondaar (1 Joh. 
2:1) en alzoo tevens betreffende Zijn .^Middelaarschap*', be- 
zwaarlijk, bij de aanneming van Anselmus' satisfactieleer, te 
handhaven is. Heeft toch, volgens die leer, Jezus Christus, 
de mensch geworden Zoon Gods , de zondeschuld der mensch- 
beid volkomen en eens voor altijd afbetaald met Zijn' dood , 
en is mitsdien Zijn lijden een plaatsbekleedend of plaatsver- 
vangend geweest, alsdan behoeft de Eeniggeborene Zoon bij 
den Vader voor zondaren geen voorspraak of Middelaar meer 
te zijn. Met eerbied gespi^oken, berust, volgens Anselmus' 
leer aangaande 's Heeren dood, mits consequent toegepast, 
het recht; om voor den zondaar den toegang tot den hemel 
open te stellen, niet meer bij den Vader, maar bij den Zoon! 
In taal, aan menschelijke of maatschappelijke verhoudingen 
ontleend, kan men zeggen: indien een menschenvriend de 
schuld eens schuldenaars aan een' schuldeischer voldaan heeft , 
dan is de voorspraak van dien menschenvriend bij den schuld- 
eischer voor den schuldenaar wegens des laatsten schuld , — 
alsdan immers geen schuldenaar meer! — io 't geheel niet 
meer noodig. Datzelfde nu geldt met geringe wijziging van 
wat de Schrift (Gal. 3 : 19, 20; 1 Tim. 2:5; Hebr. 8:6; 
9 : 15; 12 : 24) aangaande Jezus' Middelaarschap zegt. 

11. Waar blijft men verder met zijne gronden voor de 
aldus genaamde voldoeningsleer bij de bepeinzing o. a. van 
„de gelijkenis van den verloren zoon'*? Of was daar de door 
den Heer geschetste vader, wat rechtvaardigheid betrof, dan 
óók ..zelf verloren*\ toen hij zijn verloren, thans terugge- 
keerden zoon in genade aannam, zonder vooraf iemand in 
diens plaats voor diens schuld „vaderlijke gestrengheid" te 
hebben doen ondervinden in deswegens te dragen straf? Dat 
die vader zijn verloren kind weder aannam, zonder „betaal- 



Digitized by 



Google 



387 



middel" d. i. zonder eenigen anderen eisch dan diens berouw^ 
wekte juist de ergernis bij den bekenden oudsten broeder, 
maar bewees voor den vader daarom nog geenszins de nood- 
zakelijkheid van zulk een betaal-, verzoenings-^ afkoopings- 
middel of maatregel, ter delging van des jongsten zoons 
schuld. Berouw en diepe smart over zijn gerlrag van weleer 
tegenover den door hem wreed miskenden, liefhebbenden vader, 
was de volstrekt eenige voorwaarde, door dien vader tegen- 
over den afgedwaalde gesteld. 

Zoo nu ook verdient het, in verband met het bovenge- 
zegde, opmerking, dat bij 's Heeren woord „uwe zonden zijn 
u vergeven!'' zoowel tegenover de gevallene, boetvaardige 
zondares , als tegenover den genezenen beroerde geen sprake 
is geweest, noch van een vooraf geëischt zoenoffer-hetaal- 
middel j noch zelfs van een ook maar verborgen toespeling 
op een later door Hem (den Heer-zelven, die de gelijkenis 
voordroeg) in Zijnen dood op Golgotha te brengen vol- of 
afdoening van aller zondaren schuld. 

Alzoo, evenmin als de vader in de genoemde gelijkenis 
uit het oogpunt van rechtvaardigheid, „zich-zelven verloor^* 
door den eenmaal verloren, maar thans berouwvol terugge- 
keerden zoon — buiten eenige andere straf dan die, welke 
hem reeds bij zijne afdwaling zelve, en door het verlies van 
zijn geld en goed getroffen had — in genade weder aange- 
nomen te hebben, evenmin kon en kan God Zich-zelven uit 
het oogpunt van rechtvaardigheid, ..verliezen" door, ter we- 
deraanneming van den afgedwaalden zondaar, allèèn diens 
berouw en in-gemeenschap-treding met Jezus Christus, doch 
overigens geen af betalings- pf schulddelgingsmiddel, welk 't dan 
ook zou mogen zijn, van Zijne zijde te hebben geëischt. 

13. Het beeld Gods verflauwt en vervluchtigt hoe langer 
zoo meer bij hen, die zóó lang en zóó subtiel over het 
Wezen Gods aan het redeneeren en philosopheeren zijn 
geweest, totdat in 't eind de eigenschap van Gods rechtvaar- 
digheid bij hen weggephilosopheerd is. Deze stelling kan 
bezwaarlijk worden ontkend. Dat „wegcijferen of hinaus- 
raisonniren" heeft echter, gelijk wel eens ten onrechte beweerd 



Digitized by 



Google 



338 



wordt^ niet d&&r plaats, waar en omdat de theorie van het 
z. g. „plaatsvervangend lijden'* des Heeren ontkend wordt. 
De rechtvaardigheid Gods spreekt zich eensdeels uit in even- 
redige, reeds hier op aarde den zondaar, naar den aard 
van diens vroeger of tegenwoordig zondig leven op te leggen 
straffen, anderdeels in een evenzeer evenredige vergelding 
hiernamaals voor zijn zondeschuld , bijaldien hij niet in trj ds , 
alzoo vóór zijn sterven , in de gemeenschap met Jezus Christus 
is getreden , en in de biddende en strijdende toeeigening van 
Jezus' geest den geestelijken en zedelijken (ethischen) .^los- 
prijs*' heeft aanvaard, welke hem van het dienen en lief- 
hébben van wereld en zonde vrij gemaakt heeft. Behalve in 
die tweevoudige straf openbaart zich de goddelijke gerechtig- 
heid niet, evenmin volgens de H. Schrift, als in der zondaren 
tegenwoordige en toekomstige ervaring. 

14. Te meenen, dat het vervluchtigd en verflauwd zijn van 
het beeld Gods alleen gevonden wordt bij dezulken, die het 
z. g. y,pl(Mtsbekleedend" lijden ^) van Jezus Christus ontken- 
nen, mist evenzeer allen grond als een andere bewering, 
volgens welke al diegenen moeten eindigen met aan Gods 
rechtvaardigheid te twijfelen, en die ten laatste te ontkennen, 
welke geenszins „de eeuwigheid der hellestraffen*' voor de on- 
bekeerd gestorvenen mede tot den inhoud hunner Christelijke 
geloofsbelijdenis rekenen. Noch wat de theorie betreft, noch 
wat de praktijk aangaat, levert de ervaring bewijs voor 
evengenoemde dubbele bewering. Geheele streken, hier ea 
ginds, alwaar de strengste traditioneele opvatting ten aan- 



1) Nach alledem kann Jesus seine eigene Sendung , sein Lebeu wie seinen 
Tod wohl als zureichenden Grund und zweckraassigen Weg für die Ver- 
wirklichunff und Verbüri^uiiff der angebotenen und zugesicherten göttlicheu 
Sündenvergebung, aber nicht als juristische condiHo sine qua non für ihre 
Möglichkeit aufgefaszt haben. Damit ist nicht geieugnet, das rechter Glaube 
das thatsachliche Leiden Christi bussfertig als ein stellrertretendes empfindet 
(alzoo subjectief y voor het eigen gevoel) preist und deutet und als ein für 
den Glaubigen notwendiges begreift. Wohl aber ist ausffetchlosse», dass man 
auf theorêtiech-wissenschaftlichen Wege die logische Notwendigleeit eines steil' 
vertredendes Leidens aus aUgemevneny vorgefaszten, juristischen Begriffen 
raéhnell ableUet. Ibid. S. 79. 



Digitized by 



Google 



339 



zien dezer beide punten heerschip levei*en talrijke bewijzen 
Toor de stelling, dat men het in de praktijk des levens met 
het geloof aan Gods rechtvaardigheid en aan een toekomend 
oordeel al bijster lichtvaardig, in elk geval niet ernstiger 
neemt, dan men zulks liefst van alle tegenstanders der beide 
bedoelde traditioneele leerstukken over 't algemeen wil heb- 
ben beweerd. 

15. Dat onschuldigen dikwijls voor schuldigen moeten 
lijden, is de doemwaardige vrucht of vloek van de onge- 
rechtigheid der goddeloozen, n\^ar kan nooit de wil zijn 
geweest van God. Zij daarentegen, die aan de Anselmiaan^ 
sche voldoeningstheorie hun zegel hechten, en de onus irae 
divinae alleen afwentelbaar achten door het feit van Jezus' 
dood als schuld- en zoenoffer in juridischen zin verstaan, 
dezulken moeten alzoo wel van oordeel zijn, dat God in 
beginsel, en wel blijkens den aldus beschouwden dood Zijns 
Zoons, het lijden van onschuldigen voor schuldigen onder 
bepaalde omstandigheden niet enkel toelaat, maar zeer be- 
paaldelijk wiL Moet echter Gods rechtvaardigheid het ge- 
dwongen lijden van onschuldigen voor schuldigen wraken , 
en de laatsten als bewerkers des wegens straffen, hoe en op 
welken grond kan dan toch worden beweerd , dat God, de 
rechtvaardigheid zelve. Zijn' Eeniggeborene , de onschuld 
zelve, voor de schuld der geheele wereld gestraft hebben 
zou?! 1) Zegt Jesaja, dat „de straf (ati^izS) op Hem lag^ opdat 



1) „Dss der Vf. eine durch das Blut vermittelte natürliche oder eiue auf 
juristische Fiction beruhende declaratorische Uebertragung annehme, ist 
nicht sehr wahrscheinlich, die juristische Substitution wenigstens nirgends 

angedeutet , 

Die „wir\ für die er spricht, leiden und bussen nachtraglich 

mit, nehmen zwar nicht mehr körperlicb, aber doch geistig die Schuld 
seines Leidens auf sich, haben, was der Zweck der göttlichen Padagogie 
war, an und durch ihn gelernt , Gottes Zurechtweisung zu verstehen , sich 
ihr frei willig zu unterwerfeu , sich durch sie bessern zu lassen. Bleibt nun 
nicht doch noch eine VngerechtigTceit übrig, so fern doch der VnschMige 
körperlieh leiden müsste und die Schuldigen mit diesenl geistigen Mitleiden 
davon kommen? Ja, aber sie wird ausgeglichen durch seine kün/Hge Ver^ 
hêrrlicAunff'\ (Das Buch Jesaia übersetzt und erklart von Dr. Bernh. Duhm., 



Digitized by 



Google 



340 



wij vrede zouden hebben" (Jes. Ö3 : 5) dan mist hier het 
woord „straf zijn eigenlijke beteekenis» en doidt alleen een 
vrucht van der goddeloozen werk aan, welke in de oogen 
der wereld, waar die vrucht kinderen Gods treft, „straf 
schijnt 

Ook wijst de profeet in het „tinE; hielden Hem (ïinj^tin) 
voor een' geplaagde, die door God geslagen en vernederd 
was'' (vs. 4) de gedachte af, als zou Jehova het geweest zgn, 
die Hem dat lijden aandeed (aandoen zou), en die foltering 
als „straft oplegde (opleggen zou). Neen, beslist laat hij 
in vers 5 gevoelen, dat de zonde en goddeloosheid der men- 
schen dat deed (doen zou), en in stede van Hem voor Zijne 
vrijwillige menschwording te loven en te eeren , Hem integen- 
deel daarvoor als 't ware nog „strafte*' (straffen zou) , en bo- 
vendien onder het juk van het lijden den dood ten laatste 
deed (zou doen) sterven. God was het , die dat enkel toeliet 
(toelaten zou), een zondige menschheid alleen deed 't Hem aan. 

16. Ligt in het boven aangehaalde woord „straf" geens- 
zins de gewone beteekenis van „verdiend loon of vergelding" 
voor een of meerdere misdaden of voor een doorgaand 
onwettig en wederspannig bestaan, en is het alzoo te ver- 
klaren in een' van de gewone beteekenis, gelijk boven aan- 
geduid» afwijkenden zin, dan volgt daaruit. tevens, dat het 
woord „losprijs" of rantsoen" daarop overgebracht, evenzeer 
oneigenlijk en alleen ethisch kan worden verstaan. Wanneer 
bijv. een Christen-zendeling in China zijn leven aan het 
moorddadig fanatisme tegen het Christendom ten offer brengt, 
dan „ligt of lag er „straf* op dien Christen-zendeling (wèl 
te verstaan, in de oogen der Chineesche moordenaars en 
der met dezen homogeen zijnde volksmenigte) op het oogen- 
blik, waarop hij den wreeden marteldood stierf, zonder dat 
echter die dood de tot het Christendom bekeerde Chineezen 
aan straf kon doen denken. Alzoo, wat straf was of heette 



o. Prof. d. Theol. in Basel im Handkommentar zom Alten Testament, 
heraosgegeben von D. W. Nowack, o. Prof. de Theol. in Strassburg i. Els., 
Göttingen, Vandenhoek & Ruprecht 1892. S. 370. 



Digitized by 



Google 



341 

in de oogen der moorddadige bedrijvers en hunner geestver- 
wanten, met het epitheton welverdiend nog vermeerderd, dat 
was in de schatting dier vele of weinige Ghineezen, die een 
open oog en een geopend hart yoor het Evangelie hadden 
gekregen y een door dien zendeling gebracht vrijwillig offer ^ 
ten einde ook Ghina's bewoners te brengen tot dien waar- 
achtigen, duurzamen^ innerlijken vrede , dien de wereld niet 
kent 9 maar alleen als in de schaduw van Golgotha's kruis 
kan groeien en bloeien. 

17. De offer-aanbiedende Israëliet onder het Oude en de 
Christusbelijder onder het Nieuwe Verbond hebben dit met 
elkander gemeen, dat, waar de eerste bij het aanbieden van 
schuld^, zoen-' en danftoffers daarin de gelijknamige gezind- 
heid zijns harten uitsprak, die zelfde drievoudige, innerlijk 
verbonden, maar nog hooger opgevatte en nog dieper gaande 
gezindheid door den Ghristusbelijder voortdurend werd en 
wordt uitgesproken in de blijvende ^ onophoudelijk zich her- 
halende offerande, door hem Gode aangeboden in het van 
Christus' persoon, zij 't dan ook hier op aarde, nog ge- 
brekkig geassimileerde leven naar den geest 

Met andere woorden: de offers onder het Oude Verbond 
w^zen symbolisch heen op de geestelijke, nimmer eindigende 
offerande in de toeeigening van het leven der gemeenschap 
met Jezus Christus, Gode aangeboden door den belijder en 
de belrjderesse Zijns Zoons. 

18. De fout in de Anselmiaansche , op aardsch-juridischen 
leest geschoeide satisfactie-leer is deze, dat zij 's Heeren 
dood van Zijn overig leven zoo goed als isoleert, of althans 
door middel harer voorstanders bewust of onbewust 's Heeren 
leven naar evenredigheid meer bepaald als aanloop tot Zijn 
dood, dan als Godsopenbaring in het vleesch (1 Joh. 1 vs. 2) 
laat voorstellen en waardeeren. 

Dien dood stelt zij (de satisfactie-leer) daarbij vóór als een 
Gode niet alleen welbehagelijke , maar ook door Hem be- 
paaldelijk gewilde, door alles voorbereide en in het leven 
geroepen offerande, terwijl die dood inderdaad en op zich- 
zelf beschouwd niet anders was dan een moord, door de 

Digitized by LjOOQ IC 



342 



zonde der wereld op den heiligen Zone Oods en des men- 
schen gepleegd. Van Asl&t, dat 's Heeren dood in ethischen , 
nimmer in juridischen zin een „zoenoffer" Toor de zonde 
der wereld kan heeten. Het schuld- of zoenoffer, 't welk 
onder het Oade Verbond in symbolischen zin werd verstaan, 
is ten onrechte door belijders des Christendoms in het Nieuwe 
Verbond , en wel in juridischen zin op den dood des Heeren 
OTergebracht „God was in Christus — alzoo niet in Diens 
dood alléén! — de wereld met Zich-zelven verzoenende» haar 
hare zonden niet toerekenende" zegt de apostel, d. L de 
verzoening van den zondaar met God komt tot stand door- 
dien gene met zijn ^^uen intreedt in het leven der gemeen- 
schap met Jezus Christus y waartoe schuldbesef en behoefte 
aan een leven voor en tot God hem dringt, en hij daardoor 
zulk een zieleleven in zich voelt ontwaken , 't welk hem zich 
een wederaangenomen kind van God doet gevoelen. 

19. Zij, die de Anselmiaansche satisfactie-leer tot eiken 
pr\|s willen verdedigen, wijzen daarbij vooral op de woorden, 
met welke door den Heer het H. Avondmaal is ingesteld. 
Zulks echter zeer ten onrechte. Wie toch die woorden leest, 
en daarin een verwijzing naar, of toepassing op de z. g. vol- 
doeningsleer naar Anselmus aangeduid wil zien, vergeet, 
dat de Heer, blijkens de duidelijke woorden „doet dit tot 
Mijne gedachtenis'* (Luc. 22, 19^), een verklaring van den 
aard en het doel van dien maaltijd als een gedachtenismMil 
tijd geeft, welke o. a. ten eenenmale overbodig en zonderling 
zou z\jn geweest, bijaldien hetzij de transsubstantiatie- of 
consubstantiatie-leer geacht moest worden recht van bestaan 
te hebben. Kon toch iemands lichaam gedurig worden ge- 
geten en zijn bbed gedronken y dan zou zulks toch wel 
onmogelijk buiten het herdenken van, of de gedachtenis aan 
zulk een kunnen geschieden. 

„Het brood" wordt door den Heer, aan dien met Zijne 
jongeren laatstgehouden maaltijd op zinnebeeldige wijze „Zyn 
lichaam'* genoemd, waarmede Rij B,B,ndmdde Zijne tijdelijke y 
aardsche verschijning onder hen^ welke ten einde toe aan 
hen en de menschheid in 't algemeen toegewijd was geweest. 



Digitized by 



Google 



343 



en daarom ook ten einde toe in dankbare, met Hem in den 
geest steeds verbonden houdende „gedachtenis" moest bl^'ven. 
nDe(n) wijfC^ noemt Hij, eveneens op zinnebeeldige wijze 
sprekende, „Zyn bloed''. 

Aan dat brood nu = Zijn lichaam^ verbindt Hij , de beeld- 
spraak volhoudende, het begrip van eten 9 aan den wijn = Zijn 
bloed dat van drinken. Dat beide uitdrukkingen slechts 
beeldsprakig, en in geenerlei zin letterlijk zijn te verstaan, 
alzoo ook zelfs niet op de beweerde waarheid der Anselmi- 
aansche satisfactie-leer van uit de verte kunnen doelen , blijkt 
reeds hieruit, dat het offervleesch der zond' en schuldoSevs 
(waarop dan, gelijk sommigen willen, gezinspeeld zou zijn) 
door den offeraar geenszins (door den priesters slechts ge^ 
deeUelijk) gegeten, maar het bloed van het schuldoffer nog 
veel minder gedronken ^) mocht worden. M. a. w. slechts 
de woorden „vleesch" en „bloed" hebben, zouden we zeg- 
gen, hier op toevallige wijze „iets op den klank af* gemeens 
met de gedachte aan zond- en schuldoffers, maar overigens 
bestaat er tusschen beide die uitdrukkingen „Zijn vleesch 
eten*\ n^ijn bloed drinken'' eenerzijds en de gedachte aan 
de offers onder het O. V. anderzijds volstrekt geen verband. 
Werd toch het vleesch verbrand ^ zoo werd het bloed der 
offers aan den voet van het brandofferaltaar uitgestort j nadat 
vooraf met een deel daarvan de altaar-hoornen waren be- 
sprengd (Lev. 4 : 34). 

De uitdrukkingen of zegswijzen ^Zijn (Jezus') vleesch te 
eten" alsmede „Zijn (Jezus') bloed te drinken" (men vergel. 
Joh. 6, 53, 54) hebben met het geloof, in de z. g. Anselmi- 
aansche satisfactie-theorie vervat, alzoo even weinig als met 
den Ond-testamentischen offerdienst gemeens, 't Is derhalve 
een beeldspraak, uit 's Heeren mond opgeteekend, welke, om 
zoo te zeggen, geheel op zich-zelf staat, en gansch iets 
anders aanduidt, dan men gewoonlijk daardoor aangeduid, en 
met bovengenoemde theorie in verband gebracht hebben wil. 



i) In Levit. 3, 17; 7, 27; 17, 12. 14 komt ook zelfe hier, waar het nml. 
hloed betreft, €tê» in plaats van drinke» voor. 



Digitized by 



Google 



In de bovenbedoelde instellingswoorden des H. Avondmaals 
is, naar Jezus' bedoeling» het woord ,^hloed!* = de zetel des 
(Zijns) levens en vervolgens = dat leven ulf: hier echter 
niet, zooals bij „dat (brood) is mijn lichaam", aanduidende 
Zijne aardsche en alzoo slechts tijdelijke verschoning» maar 
zinspelende op het voor en in hen blijvende nml. Zijn geest , 
welke evenals de wijn in het lichaam, in hun gemoeds- of 
ziele-, wil men, geloofsleven zou overgaan. De gelijkenis van 
den wijnstok en van den wijn^ dringende in de ranken, heeft 
zich hier in 's Heeren voorstelling ten nauwste aan het 
bezigen van het woord .fihed!' verbonden i). Van daar, dat 
Hij in de genoemde instellingswoorden^ evenals vroeger in 
JoL 6 : 54, van Zijn „bloed" als door de Zijnen te „({rtn- 
heri^ gewaagt Strikt genomen, pasten alzoo die beide werk- 
woorden eten en drinken bij brood en wijn alléén ! Uit geheel 
het verband zijner zegswijzen blijkt echter, dat Jezus als 
't ware met de menschelijke taal geworsteld heeft, om met 
behulp daarvan zoo diep en innig mogelijk de allemauwste 
betrekking voor der menschen bevatting te kenschetsen ^), 
welke Hij tusschen Zijnen geest en dien der Zijnen y in het 
eigen belang dezer laatsten, tot stand gebracht wenscht 
Daaruit is dan ook mede dat woord ,,vergoten^^ {sKxvvvófjLevov 
Matth. 26 : 28) te verklaren, 't welk van het beeld van den 
wijn ongemerkt en als van zelf op dat van het bloed ^ Zijn 
bloed {in den reeds boven aangegeven zin te verstaan) door 
Hem overgebracht werd. 

Gewaagt de Heer in de instellingswoorden van „Ael 
Nieutue Verbond in Zijn bloed'\ dan wil Hij daarbij aan dat 
nieuwe verbondsleven met God hebben gedacht, 't welk door 
de uitstorting van Zijn bloed = het nieuwe leven van Zijn 



1) Dit kan ons zelfs als Westerlingen te minder bevreemden, wijl men 
immers ook op het gebied van den wijnbouw van het ^jlloed" van den 
wijnstok = de sappen van de wijngaardranken , pleegt te spreken. 

2) Iets, hoewel meer in aardschen zin, analoogs met deze door den Heer 
gebezigde Oottersche beeldspraak vinden we terug in de teedere taal, waar- 
mede men bijv. een moeder ten onzent uit het volk haar lieveling aan het 
hart drukkende vaak hoort zeggen: „Ik zou je haast opeten, mijn schat!" 



Digitized by 



Google 



346 



geest, in Zijne belijders en belijderessen zou komen, en 't welk 
door Hem tegenoTer het leven des geestes onder het Oude 
Verbond, alzoo in zekeren zin het oude leven naar de Wet» 
werd overgesteld (men vergd. hierbij vooral MattL 9 : 17; 
Mare. 2, 22; Luc. 5, 37). 

Van dat leven Zijns geestes na, voorgesteld onder het beeld 
van bloed y (vergal Joh. 6, 53 — 56) verklaart Jezus, dat het 
zou worden vergoten (evenals zulks in uitwendigen, voor zin- 
tuigen waarneembaren zin met den wijn uit vat of kruik in 
den kelk geschiedt) „tot vergeving van zonden'' (stg i(p€<nv 
ifixpriuv Matth. 26, 28). Dat wil zeggen: waar Zijn „bloed'' = 
het leven Zijns geestes zou worden vergoten (of ..uitgestort'^ 
welk laatste woord evenzeer figuurlijk gebezigd is in iKJcéyv- 
rat, Rom. 5, 5 en in hxé^rs, Apoc. 16, 1 als later van de 
mededeeling des Geestes op den Isten Christen-pinksterdag) 
en overgaan in de harten der Zijnen, daar werd tevens 
innerlijk aan al die voorwaarden voldaan, welke Jot verge- 
ving van zonden" zouden leiden, m. a. w. daar zou ootmoed, 
boete en berouw, derhalve nieuwheid des levens ontstaan. 

„Zijn bloed d. L het leven Zijns geestes vergoten tot ver- 
geving van zonden". 

Dat het woord „vergoten" hier alzoo evenzeer figuurlijk 
is te verstaan als het „uitgestort'\ 't welk van „de liefde 
Gods ()5 iyiTT}] Tov ièeov Rom. 5, 5) enz. wordt gezegd, gelijk 
we zoo even kortelijk aanduidden, blijkt mede hieruit, dat 
aan geen letterlijke beteekenis van het woord valt te den- 
ken, ook waar men bij het woord „bloed" {aJ^ji,») aan Jezus' 
dood mocht willen hebben gedacht. Immers is de Heer toch 
geenszins op zoodanige wijze gestorven, dat zijn sterven aan 
een eigenlijk gezegd vergoten zijn geworden van Zijn bloed 
(bloedstorting) , evenals bijv. bij Paulus' dood nml. door ont- 
hoofding , zou kunnen doen denken. Zeker, hloeiverlies had 
ook bij den kruisdood plaats, maar toch niet in die mate, 
dat Jezus' dood voorgesteld zou kunnen worden als te zijn 
geschied door eigenlijk gezegd bloedvergieten. Neen, ziele- 
lijden en uitputting nóg meer dan bloedverlies waS* de mid- 
delgke oorzaak zijns doods. 



Digitized by 



Google 



346 

En wat dat „tot vergeving van zonden^* betreft, zoo wordt 
hier als doel en strekking voorgesteld, wat door den Heer 
bedoeld was als vrucht en gevolg zijner Terschijning in deze 
wereld en van Zijn lijden. Hiermede analoog is bijv. de vermel- 
ding van zijn gekomen zijn „tot een oordeeV* {sU iipifix Ji?.êov) 
in Joh. 9 : 39. Alzoo zou „de vergeving der zonden'' = „de 
verzoening" met God (1 Joh. 2, 2) in een iegelijk tot stand 
komen, die „het bloed der verlossing gedronken'* zou heb- 
ben, m. a. w. in wien „de Geest des levens van Jezus 
Christus" zou zijn gekomen door bewondering voor, liefde 
tot en geloof in , d. i. algeheele overgave aan Jezus Christus. 
Gelijk reiniging en versterking van iemands bloed (het bloed 
thans in letterlijken zin genomen) niet op eenmaal tot stand 
komt, zoo ook komt niemand tot „vergeving van zonden'* of 
verzoening met God'' door een dogmatische , en dan nog wel 
onhoudbare voorstelling aangaande het feit van Jezus' ster- 
ven van een man als Anselmus over te nemen , maar wel en 
alleen door Christus' reine, krachtige bloed = Zijn geest, 
in de aderen van ons geestesleven te doen intreden, en 
daaruit het onreine , bedorven bloed = den geest van wereld- 
zin en zondelust, te doen verwijderen. Alle mogelijke beeld- 
sprakige uitdrukkingen, welke in de Schriften des Nieuwen 
Testaments voorkomen, en welke op het „bloed van Jezus 
Christus" als verlossingsmiddel zinspelen , moeten , naar onze 
bescheidene meening, naar deze grondgedachte des N. Ver- 
bonds worden verklaard. 

En wanneer nogtans afzonderlijk en met nadruk op 's Hee 
ren dood daarbij wor Jt gewezen , dan geschiedt dit alleen om 
deze twee hoofdredenen 1° omdat in dien dood heel Jezus' 
leven als een door Hem Gode en der menschheid gewijd leven 
en offer j wel te verstaan in ethischen zin, zich nog eenmaal 
als 't ware herhaalt en concentreert, 2° omdat in dien dood, 
als moord van de zijde der wereld , heel de toeleg en macht 
van de zonde der wereld gezien wordt, en dat tevens indirect 
den tot zich zelven ingekeerden zondaar heendrijft tot God. 

Dat intusschen de gedachte aan Zijn' naderenden dood bij 
den Heer aan bovengenoemden beeldspraak van den wijn = 



Digitized by 



Google 



347 



het bloed = Zijn geest, zich aansloot, laat zich gereedelgk 
verklaren uit d<B gedachte in vers 29, waarbij Hij zegt 
„Tan nn aan niet meer Tan het gewas des wijnstoks te zullen 
drinken tot op den dag, waarop Hij het nieuw met hen 
drinken zou in het rijk Zgns Vaders^' — ook al wederom 
een uitdrukking, die niet anders dan als beeldspraak kan 
worden verstaan, en derhalTe slechts in oTerdrachtelijken of 
geestelijken is te Terklaren. 

Maar ook en nog meer hierom Terbond Hij de hier uit- 
gesproken gedachte Tan Zijn ophanden zijnd sterven aan het 
dr.mken van den wijUj het zinnebeeld, gelijk we gezien 
hebben, van Zijn' in de Zijnen vereischten geest ^ wijl juist 
door Zijn dood m. a. w. na Zijn heengaan Zijn geest in hen 
zou komen, zich in hen zou ontwikkeleu. Dat laatste toch 
zou geschieden overeenkomstig die later door Hem gegOTon 
belofte der Zending der „kracht uit de hoogte" (= den H. 
(reest), en mede Tolgens die algemeen waargenomen en erkende 
wet der enraring , dat nml. de geest Tan edele bloedTorwanten 
en vrienden nog meer na derzulkeu dood na- en doorwerkt 
in hunne achtergebleTen betrekkingen en Trienden, dan die 
zich in dezen openbaarde en werkte tijdens het aardsche 
leven van genen. Daarin ligt dan ook, ten deele althans, 
de Terklaring Tan 's Heeren bekende woord : „het is u goed , 
dat ik heenga" (Joh. 16 : 7»). In dat heengaan toch lag Toor- 
waarde en waarborg beide , dat Zijn geest (= het bloed = 
levensadem , kracht en geest des Nieuwen Verbonds'*) in hen 
zou komen en door hen op anderen zou werken. Zoo Tiel 
de gedachte aan Zijn ophanden zijnd sterTen samen met die 
van het overgaan van Zijn geest in de harten der Zijnen, 
aanschouwelijk afgebeeld in de handeling van drinken ^ in- 
drinken van den wijn aan dien laatsten, diep aandoenlijken 
maaltijd, gehouden met zijne jongeren. 

Heusdeny H. Ebnst. 

iu de Lijdensweken van 1894. 



Digitized by 



Google 



„listoria revelationis'', of „Theologia biblica"? 

(Een encyclopaedisch vraagstuk). 



De bewering 9 dat het jongst-verschenen werk van Dr. 
A. Kuyper: „Encyclopaedie der heilige Godgeleerdheid" door 
theologen; die niet opzien tegen de kostbaarheid en de 
lectuur van drie zoo zwaarwichtige deelen, met meer dan 
gewone belangstelling begroet en ontvangen werd, is zeker 
niet al te gewaagd. Wat mij betreft, ik zou oneerlijk zijn, 
indien ik zeide, dat ik, deze regelen schrijvende, de ± 1700 
bladzijden reeds van a tot z heb dooi^elezen (trouwens het 
„Voorwoord" van Deel Drie is ook pas van 17 Juni 1894), 
maar ook indien ik verzweeg, dat ik er toch reeds genoeg 
van gelezen heb om my genoopt te voelen tot de verzekering 
dat ik de opmerkingen , die hier volgen , minstens ook wensch 
beschouwd te zien als een ^eeresaluut^' mijnentwege aan een 
zoo eerbiedwekkenden theologischen arbeid. 

Uit het vorenstaande is het reeds te merken, dat het 
volstrekt niet in mijne bedoeling ligt, een kritiek te geven 
van deze Ëncyclopaedie als zoodanig en in haar geheel. 
Zeer gaarne laat ik dat aan onderen over, het liefst na- 
tuurlijk aan encyclopaedisten van professie. Slechts wensch 
ik enkele kantteekeningen , al lezende door mij gemaakt, 
een weinig nader hier uit te werken. Ze betreffen meer in 
't bijzonder een onderdeel dezer Ëncyclopaedie , hetwelk reeds 
op zichzelf belangrijk genoeg is om nauwgezette overweging 
te verdienen, maar waaraan ook om déze reden eenige 
meerdere aandacht mag geschonken worden omdat het, naar 
mijn inzicht althans, direct verband houdt met de bemuurde 
dogmatische paden, waarop deze scholasticus redivivus met 
zoo groot talent ons voorgaat, ja vooruitsnelt 



Digitized by 



Google 



349 

Ik heb het oog op het vak, dat in de theologische wereld 
doorgaans als ^Theologia Biblica'' aangeduid, in Dr. Kuyper's 
Encyclopaedie ja Tele malen vermeld en vrij uitvoerig be- 
sproken wordt, maar zóó dat niet alleen de titel vervangen 
wordt door dien van ^^Historia revelationis'^ maar dat men 
gedurig in twijfel verkeert of wij hier enkel te doen hebben 
met eene eenvoudige naamsverwisseling, dan wel met de 
wegruiming van een vak dat misschien te hinderlijk is voor 
het dogmatisme, waarin de opmerkzame beschouwer den 
grond herkent van het gansche gebouw. 

De Eerste Afdeeling van het gebouw wordt gevormd door 
„de bibliologische groep". Deze groep omvat drieërlei, wat 
door een bekwaam architect aldus in schets is gebracht 
(ni, bL 22): 'I. Tcc fii^xiot als Boek: De CanonwcA^ vakken; 
n. Ti fitfixlx als Geschrift: De exegetische vakken; IIL Ta. 
fii^Kid als Getuigenis: De pragmatische vakken. Als onder- 
deelen van laatstgenoemde worden dan opgegeven: 1. de 
archaeologia sacra; 2. de historia sacra; 3. de historia re- 
velationis. 

Op dit laatste nu, de historia revelationis , vestig ik uit- 
sluitend de aandacht. Op de voorafgaande bladzijde (21) was 
zij reeds aangekondigd met de volgende woorden: „Van de 
Theologia Biblica wordt hier met opzet geen melding ge- 
maakt, omdat deze begrepen is onder wat wij liever: de 
geschiedenis der Openbaring noemen". Reeds hier ontstaat 
de vraag: waarom is het eigenlijk te doen? Om een anderen, 
naar des schrijvers gevoelen juisteren en beteren naam voor 
„Theologia Biblica", öf om de wegcijfering van deze onder 
eiken vorm door de substitueering van iets anders, wat hij 
dan liever „de geschiedenis der Openbaring" noemt? Zoowel 
het een als het ander toch kan zijn uitgedrukt door de aan- 
gehaalde zinsnede, bepaaldelijk door de woorden: omdat 
deze begrepen is onder. Dit kan beteekenen, 5f: wat men 
noemt Theologia Biblica heeft wel recht van bestaan, alleen 
de naam is verkeerd; of: zij moet plaats maken voor iets 
anders, wat ik daarom liever de geschiedenis der Openba- 
ring noem. 



Digitized by 



Google 



360 



Is het eerste bedoeld, wtj zouden met de naamsverwisse- 
ling niet alleen vrede kunnen hebben, maar haar ook met 
blgdschap aanvaarden, indien het werkelijk blijken mocht» 
dat daardoor een einde kon komen aan velerlei misverstand, 
en dat derhalve verandering hier ook verbetering ware. Is 
daarentegen het andere bedoeld, wij zouden moeten pro- 
testeeren èn tegen de naamsverwisseling èn tegen de w%- 
neming daarmede van hetgeen o. a. ook nog wel eenigen 
dienst kan bewijzen aan eiken godgeleerde, die, hoezeer ook 
beliidend: ,,de S. Scriptura het principium unicum theolo- 
giae'* (II. blz. 297), niettemin nog wel eens kon noodig 
hebben , door die H. Schrift tot de orde geroepen te worden , 
wanneer het soms blijken mocht dat hij o ja uitnemend den 
weg weet naar „het eigenlijke Sanctuarium der Theologie" i), 
maar zóó dat wij, „de Dogmatiek de eigenlijke vaste burcht, 
binnen welks veste de Theologie als regina scientiaruiA haar 
koninklijken zetel gevestigd had" ^) eenmaal goed in het oog 
gekregen hebbende, verschrikt terugtreden, zeggende: „ik 
ga toch eigenlijk liever niet met u meé, want ik bemerk, 
dat deze weg; principieel, geen andere is dan . . . de loeg 
naar Romé*\ 

Doch wij willen niet vooruitloopen; wij zijn nog slechts 
aan de vraag: waarom is het te doen? Mij dunkt, niet maar 
eenvoudig om eene naamsverwisseling, al schijnt het som- 
wijlen zoo te zijn. B. v. op bladz. 59 (Deel III) heet het 
eerst: „Met dit laatste" — d. i. de Historia revelationis — 
„is geen Theologia Biblica bedoeld". En vlak daarop volgt: 
„Bij de Historia revelationis zal er rekenschap van worden 
gegeven, waarom het spreken van Theologia biblica ons 
onhoudbaar voorkomt". Is het niet alsof er stond, eerst: 
„met de Historia revelationis bedoel ik heel iets anders dan 
Theologia biblica", en dan: „ik bedoel er eigenlijk hetzelfde 
meé; alleen de benaming is onhoudbaar , en men spreke 
daarom liever van Historia revelationis"? 



1) Zie III, blz. 346, w.: D« Dü^matoloffitehe groep. 

2) t z. p. 



Digitized by 



Google 



351 



Men zegge niet: ,,dat zijn kleinigheden, waaraan men niet 
te veel moet hechten , en die allicht het gevolg zijn van mis- 
schien wat al te vluchtige formuleering". Het is wel mogelijk, 
maar het maakt toch, dat men blijft rondtasten naar des 
schrijvers bedoeling, en dat men, zich gezet hebbende tot 
ernstige overweging van zijne beweringen, zich erdoor voor 
gewaarschuwd houdt om niet mis te tasten in hetgeen vat- 
baar is voor tweeërlei uitlegging. 

Misschien echter is dat gemis aan duidelijkheid ten deze 
aan iets anders te wijten. Ik bedoel het inderdaad onloo- 
chenbaar feit, dat in den loop der tijden onder de vlag van 
Theologia biblica allerlei valsche lading is binnengesmok- 
keld, waartegen ie^ler eerlijk bijbelsch theoloog met welge- 
vallen het welsprekend protest van Dr. Euyper verneemt. 
De mogelijkheid nu mag ondersteld worden, dat deze radicale 
geest, die niet van halve maatregelen houdt, ten einde aan 
al die smokkelpartijen een eind te maken en alle contrabande 
op dit gebied, zoo mogelijk, te weren, die oude vlag heeft 
willen neerhalen om ze te vervangen door een andere, die, 
naar zijne meening, geen dubbelzinnigheid meer gedoogt. 
Voorzeker een loffelijk bedoelen ! Uitnemende bladzijden zijn 
dan ook gewijd aan een protest tegen zoo oneerlijke handel- 
wijs; en de stelling „dat het ter bane brengen zoowel van 
de Theologia biblica als van de Dogmatica biblica weinig 
anders was dan het zoeken naar een instrumentum belli, 
ten einde met behulp hiervan de kracht der kerkelijke be- 
lijdenis te breken'' (III. blz. 169), moge in deze haar alge- 
meenheid niet zyn vrij te pleiten van overdrijving, te ont- 
kennen valt het niet, dat er niet weinig waarheid in schuilt, 
en toegestemd moet worden hetgeen er wordt bijgevoegd : „De 
historie bewijst dan ook, hoe vooral de Rationalisten op dit 
terrein hun lauweren zochten." Maar dat is toch nog geen 
reden om hetzij de zaak zelve hetzij haar benaming absoluut 
te verworpen. Immers met evenveel recht zou men kunnen 
zeggen, dat ook onder de vlag van Theologia Dogmatica 
niet weinig is ter bane gebracht wat, allerminst voorzeker 
door Dr. K., als echte Dogmatiek kan erkend worden, en 



Digitized by 



Google 



352 



waarin maar al te dniddgk de toeleg te bespeuren is om de 
kracht der kerkelgke belgdenis te breken. Dit na zoo zijnde , 
zou het niet wat al te yeel van een dogmatioas als Dr. K 
of van wien dan ook gevergd zijn» vrede te hebben met den 
▼oorslag om voortaan maar niet meer te spreken van Dog- 
matiek, en zich gewonnen te geven b. v. aan Dr. K Martin , 
van wien wij o. a. vernamen (L blz. 463 w.) y,dat hij de 
geheele dogmatiek liefst opruimt", om haar te vervangen door 
de Ethiek? En toch heeft deze Martin, die een weg wigst 
waarlangs het geschieden kan „qne les éléments de la dog- 
matique actuelle sQix>nt dessiminés", in zgn schema, waarin 
alle dogmatiek is weggesmolten in een aggr^aat van alles 
en nog wat, met alleen eene iheologia biblica; maar ook 
eene „Histoire de la révélation" ingepast. Voorzeker merk- 
waardig genoeg, ook omdat er uit blijkt, dat er tegenwoordig 
zelfs Encyclopaedisten zijn, die gewapend met eene Historia 
revelationis , met behulp waarvan Dr. K. de Theologica biblica 
wil opruimen ten behoeve zijner Dogmatiek, juist andersom 
manoeuvreeren, namelijk om er de geheele Dogmatiek mede 
op te ruimen. Het wil mij echter voorkomen, dat in beide 
gevallen de regel mag gelden: abusus non tollit usum. 

Doch er worden andere bedenkingen door Dr. E. tegen de 
Theologia biblica te berde gebracht, bedenkingen die ernstig 
genoeg zijn om ernstige overweging te verdienen. Het voor- 
naamste is wel het volgende (UI. blz. 166) : „Theologia biblica 
kan tweeërlei beteekenen , öf een Theologie die uit de Heilige 
Schrift ontwikkeld wordt, 5f wel een Theologie, die in de 
Heilige Schrift voor ons ligt. Het eerste nu is hier niet 
bedoeld , want de uit de Heilige Schrift ontnikkelde Theologie 
is en kan niet anders zijn dan de dogmatiek. Blijft dus 
alleen de beteekenis van een Theologie, die in de Heilige 
Schrift voor ons ligt; en die nu bestaat niet. Want wel kan 
men, in den trant van onze oude dogmatici, de openbaring 
zelve theologia ectypa noemen , maar in dien zin is dit woord 
noch door Gabler, noch door zijne navolgers gebruikt". En 
eindelijk wordt dan als volgt geconcludeerd (blz. 167): „Wie 
alzoo van Theologia biblica spreekt, gebruikt een term, die 



Digitized by 



Google 



353 



of heel iets anders beteekent dan wij onder Theologie ver- 
staan, öf wel hij bezigt een uitdrukking, die de revelatie 
ontkent, en aan de schrijvers der Heilige Schrift een ka- 
rakter opdringt, dat ze niet bezaten." 

Laat ons nu deze beweringen een weinig nader bezien.' 
„Theologia biblica kan tweeërlei beteekenen". Voorzeker, 
ja ik zou zeggen: zelfs nog wel meer dan tweeërlei. Men 
behoeft de onderscheidene handboeken over dat studievak 
slechts in te zien, om zich er van te overtuigen, hoe ver- 
schillend het wordt opgevat, en hoe verschillend ook de 
methode is, die zich naar die opvatting richt. Maar is dat 
anders met andere studievakken, ook op theologisch gebied ? 
om iets te noemen met „Dogmatiek", en m^.akt het niet 
reeds verschil of men dezen kunstterm met Dr. Kuyper en 
anderen, naar mijne meening terecht, afleidt van het sub- 
stantief 8öVjC4«, dan wel met Ritschl e. a. van het verbum 
ioyfAxrl^siv? Zonder twijfel, de term „Theologia biblica" is, 
zoomin als vele andere, ondubbelzinnig, en d4&rom juist is 
het in de meeste gevallen zoo noodig, dat ieder die over 
een of ander onderwerp gaat handelen, waarvan men weet 
dat niet iedereen daarbij aan hetzelfde denkt, vooraf dui- 
delijk zegge , wat hij bedoelt. Maar ik ga verder, jen beweer, 
dat ook de door Dr. E. gebezigde term „Historia revela- 
tionis", waardoor hij de Theologia biblica wil vervangen, 
alles behalve ondubbelzinnig is , en zelfs in zijn eigen spraak- 
gebruik tweeërlei beteekenis toelaat Soms heb ik gedacht, 
dat hij zelf dat ook wel heeft opgemerkt, en den tweeërlei 
zin waarin hij telkens spreekt van „revelatio" of „openbaring" 
(met en zonder verbinding met Historia, Geschiedenis), heeft 
willen uitdrukken door bij afwisseling te schrijven „Revelatio" 
en „Openbaring", en dan weer „revelatie" en „openbaring". 
Maar die afwisseling van de B en O met de r en o bleek 
mij toch niet constant noch systematisch genoeg om dat 
vermoeden te wettigen. 

Ik ga mij nader verklaren. Wat is „revelatie, openbaring"? 
In den eigenlijken , schriftuurlijken zin is het altoos en zonder 
uitzondering, èn als iTromKtrptq èn als (paviputng, actief, de 



Digitized by 



Google 



354 



actus Dei quo semet ipsom reyelat, en nooit ofte nimmer, 
in passieyen zin, het geopenbaarde , id qnod revelatom est, 
m. a. w. nimmer de inbond der openbaring. In deze laatste, 
passieve of oyerdrachtelijke beteekenis moge de uitdrukking 
^openbaring" in het latere spraakgebruik zijn overgebracht, 
en er moge verschil van gevoelen over kunnen zijn of het 
volgen van dat spraakgebruik wel aanbeveling verdient voor 
de streng- wetenschappelijke terminologie, in geen geval mag 
men die tweeërlei beteekenis door elkander halen en alzoo 
de duidelijkheid opofferen aan zoo willekeurig gebruik. 

Ziedaar wat door Dr. K. gedurig is uit het oog verioren, 
en het is mede de oorzaak dat de nadenkende lezer, die 
zich niet van de wijs laat brengen door eene wegslepende 
maar misschien al te metaphorische en overstelpende dictie, 
menigmaal verlegen staat als hij zich rekenschap wil geven 
en de juiste bedoeling wil vatten van hetgeen hij gelezen 
beeft. De verwarring, die wordt aangericht door het dubbel- 
zinnig gebruik van het woord openbaring, zal ik met enkele 
voorbeelden toelichten. In de boven aangehaalde zinsnede 
lazen wij reeds: „wel kan men, in den trant van onze oude 
dogmatici, de openbaring zelve 1'heologia ectypa noemen", 
terw\jl elders die theologia ectypa „vrucht van openbaring" 
heet, en wel in een §, die tot opschrift heeft: De Theologia 
ectypa vrucht van Openbaring (II. blz. 205). Hoe kan dat 
nu? Hoe kan iets de openbaring zelve en tevens vrucht van 
Openbaring zijn, tenzij men openbaring neme in tweeërlei 
zin? De aan laatstgenoemde § naast voorafgaande, waarin 
gehandeld wordt over Het afhankelijk karakter der Theo- 
logie ^ eipdigt met deze woorden: „Dit nu is het wat we 
bedoelden, toen we de Theologie een afhankelijke kennisse 
noemden, dat is zulk eene kennisse, die niet het resultaat 
is van activiteit onzerzijds, maar vrucht van een actie, die 
van God naar ons uitgaat; en die actie is in wijderen zin 
Gods zelfopenbaring aan zijn creatuur". Zóó is het goed: 
„Gods zelfopenbaring een a^ie die van God naar ons uit- 
gaat". Evenzoo weder op de daarop volgende bladzijde : „In 
de derde plaats dient in het oog gehouden, dat de Open- 



Digitized by 



Google 



35Ó 



baring Gods niet een daad van één oogenblik is, maar een 
doorgaand proces y dat zich over eeuwen uitbreidt en in deze 
uitbreiding over de eeuwen niet willoos her- en derwaarts 
slingert , maar zich voortbeweegt naar het motief i) , dat in 
haar idee ligt, naar den aard van haar successieven inhoud , 
en naar de gelegenheid van de bedding, die haar stroom 
zich vormen moet, ... En eindelijk valt in de vijfde plaats 
rekening te houden met hel speciale karakter^ dat deze Open- 
baring, zoo wat de actie van Openbaring, als haar inhoud 
.... betreft, moest aannemen" enz. Zeer terecht is daar 
de daad der openbaring, zij het ook als een doorgaand 
proces y „de Openbaring Gods" genoemd, en deze onderschei- 
den van haren inhoud^ evenals ook weer, waar het heet in 
hetzelfde verband (II. blz. 208) „dat alle schepping zelve 
openbaring is" en : „De schepping kan noch mag dus anders 
begrepen dan als een vrije daad Gods'\ 

Die onderscheiding echter is gedurig weer uit het oog ver- 
loren, en de Openbaring als actus Dei verward en verwis- 
seld met den inhoud der Openbaring, d. L met het geopen- 
baarde. Nog één voorbeeld wil ik bijbrengen, waarin dat zeer 
sterk uitkomt. In Deel II blz. 209 lezen wij het volgende: 
„Hieruit nu vloeit vanzelf als tweede stelling voort, dat de 
Openbaring Gods een creatuur eischt^ in staat om deze Open- 
baring in subiectieve kennisse van God om te zetten'\ Twee- 
maal is hier het woord openbaring gebruikt, maar in tweeërlei 



1) Ik veroorloof mij hier eeue kleine excursie buiten direct verband met 
ons ondervirerp. Maar de met dat „mptief verband houdende stelling: dat 
God zichzelf openbacurt om zichzelf 8 wille, en niet ten behoeve vcm den mensch 
(II, blz. 207) is al te zonderling om er niet even de aandacht op te vesti- 
gen. Hoe? is dat een tegenstelling: God openbaart zichzelf om zichzelf s 
wille, en niet ten behoeve van den mensch? Ën wanneer dan in de bewijs- 
voering, dit ten behoeve van den mensch eerst wordt vervangen door om 
*8 menschen wü , en dan op de volgende bladzijde de thesis schijnt gewon- 
nen te zijn met de zegevierende conclusie: ,,dau ïcan het motief voor die 
Openbaring niet in den mensch gelegen zijn" — zie, dan maakt men het 
met zulke sophisterij zich toch wat al te gemakkelijk, want ieder, die 
nadenkt, zal zeggen- om 's menschen wil^ en het motief in den mmisch, dat 
is toch waarlijk niet hetzelfde als: ten behoeve vwn den mensch! 

24 

y Google 



Digitized by ^ 



356 



zin; eerst in den eigenlijken zin van een actns Dei, en dan 
in de beteekenis van „het geopenbaarde'* of „hetgeen open- 
baar wordt". Men leze slechts aandachtig de ontwikkeling 
en de toelichting der stelling op de daarop volgende blad- 
zijden, en bepaaldelijk het volgende (blz. 212): „In onze 
tweede stelling ligt echter nog meer. Het bewuste creatuur 
is niet slechts onmisbaar, opriat de openbaring openbaring 
zijn kunne, maar ook, hetgeen openbaar wordt, moet door 
den mensch in subiectieve kennisse van God en zijne deug- 
den kunnen worden omgezet". Wat in de stelling is uitge- 
drukt met de woorden: „om deze Openbaring iu subiectieve 
kennisse van God om te zetten", is in de laatst gerefereerde 
zinsnede geworden: „maar ook, hetgeen openbaar wordt, moet 
door den mensch in subiectieve kennisse van God en zijne 
deugden kunnen worden omgezet". Uit dit „maar ook" blijkt, 
dat „hetgeen openbaar wordt" onderscheiden wordt van het 
voorafgaande „openbaring", en verder blijkt er uit, wat ik 
gezegd heb, dat in de stelling het woord Openbaring de 
tweede keer beteekent: „hetgeen openbaar wordt". 

Vreemd is het dus niet, dat wij bij den term „Historia 
revelationis", telkens vertaald en afgewisseld door „Geschie- 
denis der openbaring", vragen en blijven vragen: „wat be- 
doelt gij er mede?" Want het behoeft geen betoog, dat het 
een groot verschil maakt, of men zegt, te willen geven eene 
Geschiedenis van Gods zelfopenbaring als actie die, als door" 
gaand proces^ van God naar ons uitgaat^ dan wel eene 
Geschiedenis van den openbarings-inAotid , die door middel 
van dat doorgaand proces ons gegeven is. 

Wij zoeken licht in de § die afzonderlijk en uitvoerig 
handelt over de Historia Revelationis (deel III. § 17. blz. 
166 — 180) — maar ten slotte, ik moet het eerlijk beken- 
nen, is het mij, na herhaalde en aandachtige lezing, ook 
daaruit nog niet recht duidelijk kunnen worden. Eensdeels 
zou men kunnen meenen , dat de geschiedenis van den open- 
barings-inhoud bedoeld is. Dit zou men reeds kunnen op- 
maken uit de indeeling van „De Geschiedenis der Openbaring" 
onder de pragmatische vakken (blz. 134), de keus van welke 



Digitized by 



Google 



357 



benaming aldus wordt gemotiveerd: „Naast de Grieksche 
termen van Canonische en Exegetische vakken kon moeilijk 
de latijnsche uitdrukking van realistische vakken gebezigd 
worden. Ongetwijfeld kon men den inhoud der Schrift in 
het Grieksch ook door tx svovtx uitdrukken, maar de aflei- 
ding Enontische vakken zou niet kunnen bestaan'' (blz. 131). 
Zoo ook, wanne.er gezegd wordt (blz. 181) „dat de Historia 
Revelationis aan de Kerk een Thesaurus Veritatis , een Woord 
Gods, in handen geeft, die, in zijn kern sa4mgevat, als 
het Evangelie de wereld ingaat". Maar anderdeels geraken 
wij toch weer in twijfel, wanneer wij, ons herinnerend het- 
geen wij gememoreerd hebben van „de daad der Openbaring 
als een doorgaand proces", het volgende lezen (blz. 179): 
dat het is „de plicht van de Geschiedenis der Openbaring, 
duidelijk te doen uitkomen, hoe het historisch proces juist 
zóó verliep en het organisch karakter der Openbaring juist 
zóó was ingericht, dat er in elke periode van dit proces 
een weg ter zaligheid ontsloten was, en dat toch het geheel 
eerst in den Christus culmineert", en dan ten slotte: „Het 
bovenstaande s&amvattend komen we derhalve tot de con- 
clusie, dat de Historia Revelationis het proces der Open- 
baring van God aan ons menschelijk geslacht heeft te be- 
schrijven, en dit proces zoo in zijn deelen als in het geheel 
van zijn verloop heeft toe te lichten". Derhalve niet de 
Openbaring naar haren inhoud , maar alleen haar proces en 
verloop heeft de Historia revelationis te beschrijven? 

Wij laten dit nu verder rusten, en komen terug tot de 
vroeger vermelde thesis, waar het eigenlijk op aankomt, en 
die wij daarom een weinig nader gaan bezien. Ik bedoel 
de apodictische, maar alles behalve afdoende wijze, waarop 
de Theologia Biblica geplaatst wordt voor het dilemma om 
te zijn of „een Theologie , die in de Heilige Schrift voor ons 
ligt; en die nu" — wij stemmen het gereedelijk toe — „be- 
staat niet", öf „de dogmatiek". Zóó toch werd gezegd 
(III. blz. 166): „een Theologie die uit de Heilige Schrift ont- 
wikkeld wordt, is hier niet bedoeld, want de uit de Heilige 
Schrift ontwikkelde Theologie is en kan niet anders zijn dan 

24* 



Digitized by 



Google 



358 



de dogmatiek". Met deze lakonieke bewering wordt de Theo- 
logia biblica zoo niaar zonder verder spreken Tan de baan 
geschoven. Maar is het wellicht onbescheiden, te vragen: 
waarom kan de uit de Heilige Schrift ontwikkelde Theolc^e 
in geen geval iets anders zijn dan de dogmatiek? Omdat — 
ik voorzie dit antwoord — omJat ge dan krijgt een dnsge- 
naamde „bijbelsche Dogmatiek", d. i. een contradictio in ter> 
minis, want „er is geen Dogmatiek denkbaar, tenzij zich 
vooraf het dogma gevormd hebbe, en het dogma is als zoo 
danig een vrucht van het levensproces der Kerk. In de Heilige 
Schrift zijn geen dogmata, maar is alleen de stof gegeven^ 
waaruit de Kerk, onder de leiding des Heiligen Geestes, de 
dogmata te construeeren heeft" (blz. 169). Dat is (bijna in 
zijn geheel) kostelijk gezegd , evenals wat verderop nog volgt 
(blz. 175): „Een Dogmatica biblica is, welbegrepen, niet 
anders dan de zuivere dogmatiek, die in het spoor der waar 
beid loopt'', en niet minder ook dit: „dat de ontwikkeling 
van het Dogma nooit reeds in de Schrift mag worden gezocht. 
De Schrift geeft niet dogmata, maar voor die dogmata de 
stof, en wie, aan de hand van de dusgenaamde Theologia 
Biblica, de dogmatische fixeering reeds bij Christus of de 
apostelen zoekt, geeft hiermede het eigenaardig karakter 
van het Dogma en alzoo het object der doginageschiedenis 
prijs" (blz. 385). Dit alles nu stem ik van harte gaarne 
toe. Maar, wat het laatstgezegde betreft, ik zou wel willen 
vragen: wie is dwaas genoeg om dat te doen of te willen 
doen, nml. de dogmatische fixeering reeds bij Christus of de 
apostelen zoeken? Neen, maar aangezien de Schrift, zooals 
het goed gezegd werd, niet dogmata geeft, maar wel de stof 
waaruit — zooals ik het liever zou zeggen — de onderschei- 
dene Kerken ieder haar eigen dogmata geconstrueerd hebben , 
zoo mag de vraag toch nog wel gesteld worden : waarom zou 
de systematische bewerking van de in de Heilige Schrift 
gegeven stof waaruit de Kerken hare dogmata geconstrueerd 
hebben, niet kunnen en mogen geschieden afgezien van alle 
dogmata en van alle dogmatiek, en waarom zou zulke uit 
de Heilige Schrift ontwikkelde Theologie niet met volle 



Digitized by 



Google 



359 

recht Theologia Biblica mogen heeten? Omdat — zóó meen 
ik te vernemen — omdat een historisch vak, zooals toch 
de Theologia biblica is, uit den aard der zaak geen syste- 
matische behandeling toelaat zonder te ontaarden in Dog- 
matiek. Ten minste in Deel III, blz. 174, lees ik het vol- 
gende : „Omdat de Openbaring een historisch proces doorliep , 
dadrom moet ze ook in eene historia revelationis geteekend 
worden. Dat we den naam van Theologia biblica verwerpen, 
is dus allerminst, omdat we aan dit historisch karakter der 
Openbaring willen te kort doen , maar juist omdat ,we het 
te beter tot zijn recht willen doen komen. Theologia biblica 
is geen naam voor een historisch vak, maar een thetisch- 
systematische studie. Een historisch proces kan nooit anders 
dan in een historie worden weergegeven, en het is alzoo 
eisch; dat ook in den naam van dit vak dat historisch 
karakter uitkome". Maar hoe heb ik het nu? En de 
Archaeologia Sacra dan, waarover zulk een schoone § is 
(III. blz. 134 — 147)? Eveneens, niet alleen een pragmatisch , 
maar ook een historisch vak, volgens Dr. K. zelf: „Uit het 
gezegde volgt rechtstreeks dat de Archaeologia Sacra niet 
enkel een systematisch-beschrijvende , maar tevens een histo- 
risch-systematische wetenschap is'' (blz. 139). Komt in den 
naam van het vak , dat „Archaeologia Sacra ' betiteld wordt , 
het historisch karakter uit? Ik hoor er ten minste de „His- 
toria" niet in. Maar dat behoeft ook niet; — immers Dr. K. 
zelf heeft het uitnemend gezegd — „historisch" en „syste- 
matisch" sluiten elké.ar niet uit, zijn geen tegenstellingen, 
en te zeggen: „systematisch is = dogmatisch", dat is niet 
te rechtvaardigen. Dat staat in § 45, die handelt over De 
Dogmalologische groep als zoodanig. Ik vind het zóó goed 
en schoon gezegd, dat ik een gansche bladzijde overschrijf. 
„In welken zin de daartoe strekkende studiën haar naam 
aan het woord Dogma ontleenen, zal in de § over Dogmatiek 
nader worden uiteengezet. Hier zij er alleen op gewezen, 
dat de naam van Systematische vakken ^ waarmee men deze 
groep thans veelal gedoopt heeft, niet te rechtvaardigen is. 
Systematisch is een formeel begrip, dat op zichzelf niets 



Digitized by 



Google 



360 



anders aanduidt , dan dat ge niet aphoristisch te werk gaat , 
maar het gevondene in goede orde en innerlijken samenhang 
uiteenzet. In dien algemeenen zin geldt het alzoo voor alle 
studie, want een uiteenzetting zonder orde is als zoodanig 
onwetenschappelijk. Neemt men daarentegen systematisch in 
engeren zin als aanduiding van die vakken , die geen feiten , 
maar ideeën tot voorwerp hebben , en als zoodanig op syste- 
matische structuur zijn aangelegd, dan strekt dit begrip op 
theologisch gebied veel verder dan de Dogmatiek. Om slechts 
dit ééne te noemen, is in dien zin toch ook het Kerkrecht 
in zijn thetisch deel zuiver systematisch van structuur. Dat 
hetzelfde ook van de Hermeneutiek, van de Homiletiek en 
zooveel meer geldt, is onbetwistbaar. Wilde men dus den 
naam van systematische vakken in dien engeren zin hand- 
haven, dan zou niet alleen de Dogmatiek en de Ethiek, 
maar zouden evenzeer alle deze andere systematische vakken 
in deze groep zijn sé;am te vatten ; en dit doet niemand. Ten 
slotte erkent men dan ook zelf, dat systematisch hier niet 
zoozeer doelt op de systematische behandeling, maar op de 
kern en het wezen van de Theologische stof, die eerst in 
deze vakken tot haar eigenlijke structuur komt. Zoo nu ge- 
nomen, vervalt natuurlijk elke bedenking, maar dan wordt 
hiermee ook uitgesproken, dat het eigenaardige van deze 
groep niet ligt in haar systematischen vorm, maar in haar 
rechtstreeksche bemoeiing met den waarheidsinhoud der 
Openbaring. Hierbij echter is het geheel van secundair 
belang, dat deze stoffe systematische behandeling eischt, en 
blijft het hoofdzaak dat ze den waarheidsinhou4 der Open- 
baring in het licht stelt; waarom het dan ook logisch is de 
groep als zoodanig naar dien waarheids-inhoud en niet naar 
haar toevallige systematische constructie te noemen". 

Welnu, indien daar dan, buiten de dogmatologische, maar 
binnen den kring van de bibliologische groep, onder de 
pragmatische vakken, nevens de Historia Sacra en de Ar- 
chaeologia Sacra, nog een derde vak is, hetwelk de beschrij- 
ving van de gebeurtenissen^ die de H. Schrift ons mededeelt, 
overlatend aan de Historia Sacra y en de beschrijving van 



Digitized by 



Google 



361 



de toestanden j die zij ons leert kennen, oyerlatend aan de 
Archaeologia Sacrd, de dan nog resteerende elementen van 
ri rpé'yfjLXTx der Schrift i) d. i. „den geestelijken inhoud 
van feit en getuigenis" ^) , in goede orde tracht s&am te 
vatten en objectief te beschrijven (d. i. „systematisch-be- 
schrijvénd") , en dat tracht te doen zóó dat het historisch- 
organisch karakter van dien inhoud zooveel mogelijk tot zijn 
recht kome (d. i. „historisch-systematisch") — is dat dan niet 
Theologia^ en juist omdat zij enkel en alleen uit en naar de 
Heilige Schrift ontwikkeld wordt, Theologia biblica? 

Ten slotte is er voor Dr. K. feitelijk géén „Theologia" 
dan alleen Theologia dogmatica^ en ik ben niet verre van 
de meening , dat zijn polemiek tegen de Theologia Biblica , en 
daarmee de vervanging van deze door eene HistoriaRevelationis, 
direct verband houdt — zooals ik in den aanvang reeds 
aanduidde — met de bemuurde dogmatische paden , waarop 
deze Bcholasticus redivivus ons leiden wil. Zeer heeft mij 
getrofien de principieele gelijkenis van Dr. Kuypers dogma- 
tologische opvattingen en beschouwingen met die van den 
„Doctor ecclesiae", die op het punt staat te herleven aan 
Amsterdam's Universiteit, waar de Theologia Biblica is weg- 
gevaagd van de Series, evenmin als zij te vinden is op die 
van „de Vrije Universiteit" ^)^ en waar het nu heet: ^ vivat, 
floreat, crescat Doctor ecclesiae, Thomas Aquinas! 

Ik behoef slechts het een en ander te refereeren, om de 
sterk sprekende principieele gelijkenis te doen uitkomen. 
Voor Thomas van Aquino, „in wiens Summa Theologica de 
Scholastiek haar rijpste en zuiverste vrucht geteeld heeft" 
(L blz. 98), moge „al de Theologie nog in de Dogmatiek 
opgaan", het neemt niet weg, dat „het licht, dat hij over de 
Dogmatiek verspreidde, dan toch aan heel de Theologie ten 



1) Zeer opzettelijk en met studie heb ik deze mijne conclusie geformu- 
leerd naar K.*s eigen dictie (III, blz. 134) waaraan ik zoodoende tevens 
ongeveinsdel\jk hulde breng. 

2)tz. p. 

3) Maar ook geen Historia Revelationis is daar te vinden. 



Digitized by 



Google 



362 



goede kwam" (blz. 102). „Sacra doctrina, Theologia, Dog- 
matica en Scientia divina zijn voor hem termen om hetzelfde 
denkbeeld uit te drukken. Toch is het ook zoo goud waard , 
dat hij de Theologie principieel op de Kennisse Gods als 
haar object, en wel als haar eenig object, terugbrengt" (blz. 
101), „Alle Theologie, dien naam waard, ... zal dus steeds 
aan den draad moeten voortspinnen , die[n] met name Thomas 
van Aquino ons in handen gaf. Mits onder dit drievoudig 
voorbehoud: .-. . 2° dat met de S. Scriptura als principium 
der Theologie ernst worde gemaakt , en dus niet de Roomsche 
dpgmatiek *) der 13^ eeuw den zin der Schrift beheersche" 
(blz. 103), want „Natuurlijk golden ... de Chiirtelijke dog- 
mata, gelijk de toenmalige Kerk die beleed, als vaststaande. 
Van critiek op die dogmata kon nog geen sprake zijn" 
(blz. 93). „Feitelijk stond dus voor Thomas zijn belijdenis 
vast, eer hij tot de H. Schrift kwam, en strekt zijn onder- 
zoek meer, om de Schrift aan zijn belijdenis dienstbaar te 
maken, dan dat hij aan die Schrift critiek op zrjn belijdenis 
toestond; maar formeel blijft het niettemin ook zijn methode, 
om den grond voor zijn belijdenis ten principale in de Schrift 
te zoeken" (blz. 203). 

En nu de taak en de methode der Dogmatiek volgens 
Dr. Kuyper? „Wat nu die taak aangaat, verwierpen we de 
voorstelling, alsof de Dogmaticus slechts historisch te con- 
stateeren had , welke op een gegeven tijdstip de belijdenis 
der Kerk was. Een Hutterus RedivivuSy of ook een studie 
als Heppe leverde is geen Dogmatiek, maar hoort onder de 
Symboliek thuis" (III. blz. 405). Nu, daarmee kunnen wij 
vrede hebben, evenals ook nog met den zin die dan volgt 
(mits men goed lette op dat ,,doelV')i „De Dogmatiek doelt 
niet op historische juistheid^ maar op absolute waarheid^'. 
Het is nu maar de vraag, of de echte en, volgens Dr. K. 
eigenlijk eenig mogelijke Dogmaticus tot het Dogma van zijn 
Kerk moet komen als absolute waarheid ^ al dan niet, en 



1) Ik zou liever zeggen: niet alleen niet de Roomsche, maar geen enkele 
dogmatiek mag den zin der Schrift beheerschen. 



Digitized by 



Google 



363 



welken dienst hij bij zijn arbeid te verwachten en te vragen 
heeft van de H. Schrift. Ziehier iets ter beantwoording van 
die vraag. Twee gevallen worden gesteld. Uit het eerste 
geval volgt „de ondenkbaarheid , dat wie in zijne persoonlijke 
overtuiging vreemd tegenover het Dogma van zijn Kerk staat , 
ooit een Dogmatiek zou kunnen schrijven". Maar nu het 
andere geval. „Hij daarentegen , die persoonlijk de belijdenis 
zijner Kerk belijdt, heeft als Dogmaticus niet slechts te 
constateeren y welke die belijdenis is, maar heel anders, de 
waarheid van die belijdenis systematisch in het licht te 
stellen. Hij zet niet slechts uiteen, maar levert bewijs, ver- 
dedigt tegen bedenkingen, en verbindt wat aphoristisch zich 
voordoet tot één organisch geheel" (blz. 405, 406). Van het 
Thomas-achtig gedeelte nu van deze stelling, door de rech- 
terhand van dien Doctor ecclesiae ons aangeboden, wordt 
later door de linkerhand schijnbaar wel weer iets terugge- 
nomen, wanneer daar toch ook erkend wordt „tfe critüche 
roeping der Dogmatiek, die weg zou vallen, bijaldien de 
Kerk met onfeilbaar gezag sprak, maar die niet is af te 
wijzen , nu het slechts betrekkelijk karakter van het kerkelijk 
gezag, althans onder Protestanten, niet betwist wordt" (blz. 
407); maar welbezien is en blijft het een geven en nemen, 
zooals dan ook aanstonds blijkt, wanneer op de volgende 
bladzijde weer gezegd wordt: „De Dogmatiek . . . mag nooit 
iets anders in het Dogma zien, dan Schriftwaarheid, die door 
de historie in de denkvormen van ons algemeen menschelijk 
bewustzijn gereflecteerd is", en dan weer eenige regels verder 
(blz. 409): „Is het nu de roeping van de Dogmatiek om de 
waarheid van bet Dogma aan te toonen, dan beteekent dit 
nooit iets^ anders, dan dat ze de Schriftuurlijkheid van het 
Dogma heeft te bewijzen , en alzoo op de Schrift heeft terug 
te gaan, om te doen zien, hoe het Dogma, naar recht en 
reden, alzoo uit de Schrift moest opkomen, en niet anders 
mag geformuleerd". Ik bid u, waar blijft ge hierbij nu weer 
met de critische roeping der Dogmatiek, waaraan te voren 
toch eenige hulde gebracht is? Ja zelfs, wat wij zoo-even 
vernamen: „dat de Dogmatiek de Schriftuurlijkheid van het 



Digitized by 



Google 



364 

Dogma heeft te bewijzen , en alzoo op de Schrift heeft terug 
te gaan*^ enz. , hoe is het overeen te brengen met de lijnrecht 
tegenovergestelde bewering, die vier bladzijden verder gelezen 
wordt 9 namelijk dat men niet van het Dogma op de Schrift 
moet teruggaan, maar dkt men van de Schrift moet komen 
tot het Dogma? Zóó toch wordt daar gezegd (blz. 413): 
,,Wat eindelijk de methode j of wijze van behandeling betreft, 
zoo kan tweeërlei weg ingeslagen". Die beide wegen worden 
dan geteekend; en dan volgt: ^In het eerste geval gaat men 
van het Dogma op de Schrift terug, in het tweede geval 
komt men van de Schrift tot het Dogma. Nu is, enkele 
monographieën uitgezonderd, dusver, zelfs door Boomsch- 
Catholieke dogmatici bijna uitsluitend de laatste methode 
gevolgd; en dat terecht". Uit dat „enkele monographieën 
uitgezonderd" nu blijkt, dat bedoeld was de Dogmatica ge- 
neralis , en dat derhalve voor den gestelden eisch om van de 
Schrift te komen tot het Dogma, en niet andersom, niet 
gelden kan de exceptie, dat die eerste methode „wel bruik- 
baar is bij de dogmatische monographie, maar niet bij de 
Dogmatica generalis" (blz. 414). 

Dit ondergeschikte punt nu echter daargelaten. Maar is 
het aangehaalde niet genoeg om te doen zien , dat Dr. Kuyper 
ons terugleidt op de paden der Scholastiek, aangezien ook 
van dézen dogmaticus moet gezegd worden, wat hij van 
Thomas verklaarde: „Feitelijk staat voor hem zijn belijdenis 
vast, eer hij tot de Schrift komt, en strekt zijn onderzoek 
meer, om de Schrift aan zijn belijdenis dienstbaar te maken , 
dan dat hij aan die Schrift critiek op zyn belijdenis toestaat , 
al blijft het formeel ook zijn methode, om den grond voor 
zijn belijdenis ten principale in de Schrift te zoeken"? Ook 
daarom, meen ik, is het goed, dat de „Theologia biblica" 
blijve leven, al ware het alleen maar om ons er aan te 
herinneren, dat wij, als protestantsche theologen, met de S. 
Scriptura als priucipium der Theologie ernst moeten blijven 
maken, opdat al onze Theologie waarlijk bijbelsch zij. 

utrecht y 15 Aug. 1894. Dr. E. H. van Leeuwen. 

Digitized by LjOOQ IC 



Boekbeoordeelingen. 



Gesammelte Abhandlungen zur biblischm 
Wissenschaft von Dr. Abbaham kuenbn, 
weiland Professor zu Leiden. Aus dem Hol- 
landischen übersetzt von K. Budde. Mit 
Bildnis und Schriften verzeichnis. Freiburg 
i. B. und Leipzig 1894. Akademische Ver- 
lagsbuchbandlung von J. C. B. Mohr, XIV 
u. 511 S. gr. 8^. 12 M. 

Mij is verzocht op het boek, welks titel ik hierboven 
schreef, in de Theologische Studiën de aandacht te vestigen. 
Gaarne voldoe ik aan dat verzoek. Eene moeilijke taak is 
het niet. Eigenlijk zou ik kunnen volstaan met wat ik reeds 
gaf: de mededeeling van den titel. Deze zegt genoeg. Wij 
hebben hier voor ons: verhandelingen van Kuenen, samen- 
gebracht door Budde. Dat deze, wat inhoud betreft, aller 
aandacht verdienen , daarvoor staat de naam van den eerste , 
— daarvoor dat zij in een harer waardig kleed zijn gesto- 
ken, de naam van den tweede ons borg. 

Doch laat ons het boek een weinig meer van nabij bezien. 
Het is een lijvig boekdeel , zonder de voorrede 32 vel groot ; 
in een prettig formaat, met duidelijke letter, voorzien van 
een goed portret, dat gelijk Budde ons meedeelt, vervaar- 
digd is naar eene hem in 1882 ten geschenke gegeven pho- 
tografie ; een boek aan welks uiterlijke verschijning alle zorg 
is besteed. Jammer slechts, dat de uitgever niet noodig 



Digitized by 



Google 



366 

geacht heeft het behoorlijk te laten innaaien ; de lezer staat 
nu steeds voor het gevaar, dat bij de minste beweging alle 
bladen uit elkander vallen; dat te voorkomen ware eene 
geringe moeite geweest. 

En nu het voornaamste, de inhoud? Ik verwijs naar de 
Voorrede. Eenigen tijd na het overlijden van Kuenen gaf 
Budde in de Theologische Literaturzeitung (22 Juli 1893) 
eene aankondiging van het uit de nagelaten papieren samen- 
gestelde 3de deel, lst« stuk, van Kuenen's Historisch-kri- 
tisch Onderzoek {2^^ druk). Daarbij voegde hij een woord 
van hulde aan zijn hoogvereerden leermeester en vriend, 
welk woord hij nu in zijne. Voorrede nog eens laat afdruk- 
ken. Daarin komen, als Budde over Kuenen's Verhande- 
lingen in de Kon. Akademie van Wetenschappen spreekt, 
o. a. deze regels voor: „Schade, dass gerade sie nicht in 
Uebersetzungen vorliegen und auch schwerlich welche finden 
werden; aber wer auch nur um ihretwillen das HoUandi- 
sche erlernt , hat den Gewinn nicht zu teuer bezahlt". Weinige 
dagen later ontvangt hij van den uitgever van het voor ons 
liggende boek het bericht > dat deze bereid is al het mogelijke 
• te doen ten einde eene duitsche vertaling er van het licht 
te doen zien, en het verzoek hem daarin behulpzaam te 
willen zijn. Dat Budde dit verzoek niet afwees, spreekt van 
zelf, en — de verschijning van ons boek was verzekerd. 

Uit deze mededeeling ziet men, dat al vormen de „akade- 
mische Vortrage", zooals Budde ze noemt, slechts de kleine 
helft van ons boek, zij toch in de eerste plaats de raisoa 
d'être er van zijn. „An entlegenem Orte erschienen, in 
Privatbesitz ausserst selten, daher trotz ihres hohen Wertes 
an der Geschichte unserer Wissenschaft vielfach spurlos 
vorübergegangen ; dabei bis heute in voller Geltung und — 
besonders da er den dritten Band seines Onderzoeks^ nicht 
volenden durfte — von Kuenen selbst nirgends verwertet", 
waren zij het vooral , die Budde binnen ieders bereik bren- 
gen wilde. Onder hen, die eenigszins belang stellen in 
O. Tische studiën, zal wel niemand zijn, die hem hiervoor 
niet hartelijk dankbaar is. Bij mij althans lijdt die dank- 



Digitized by 



Google 



367 



baarheid niet onder het feit, dat ik al deze verhandelingen 
gelezen, en de meeste er van door Kuenen's vriendelijk- 
heid in bezit heb. Na liggen zij allen te samen voor ons, 
wel niet in het oorspronkelijk, maar dan toch in eene ver- 
taling, die, door eene bij uitstek bevoegde hand geleverd , in 
duidelijkheid met het oorspronkelijk wedijvert. Dat er van 
deze verhandelingen niet licht te veel goeds kan worden 
gezegd, behoef ik trouwens niet meer te betoogen. Wie ze 
gelezen heeft, weet dit. Budde noemt ze terecht kabinet 
stukjes, die „für alle Zeiten Muster der kritischen Arbeit 
bleiben werden, so wia es die Lessing's bis auf den heutigen 
Tag geblieben sind". Mij hebben zij altoos toegeschenen te 
behooren tot het beste — en dat zegt wat — dat Kuenen 
geleverd heeft, en gaarne onderschrijf ik het oordeel van 
Budde: „wer arbeiten, wer wissenschaftliches Verfahren lernen 
will, der kann nichts Besseres thum, als diesen Abhanl- 
lungen Schritt für Schritt nachgehen". Laat mij er hier 
de titels van noemen. Zooals Budde die geeft, zijn zij 
woordelijk uit het Hollandsch overgezet; in de „Inhouds- 
opgave'' is dit laatste er bijgevoegd met vermelding waar zij 
in de ..Verslagen en Mededeelingen der Koninklijke Akade- 
mie van Wetenschappen, Af deeling: Letterkunde'' te vinden 
zijn. Zij zijn: ijtber die Zusammensetzung des Sanhedrin; — 
der Stammbaum des masorethischen Textes des A. Ts.; — 
iiber die Mdnner der grossen Synagoge; — Hu^o Grotius 
als Amleger des A. Ts,; — die jfMelecheth des HimmeW 
in c. 7 und 44 des Buches Jeremia ; — die Chronologie des 
persischen Zeitalters der jüdischen Geschichte. 

Toch, zooah ik reeds zeide, vormen deze „akademische 
Vortrage" slechts een deel, hfdst II, van het voor mij lig- 
gende boek. In hfdst III zijn een zevental opstellen „aus 
Fachzeitschriften" bijeengebracht Het moet Budde veeV 
moeite gekost hebben, uit alles wat hiervoor in aanmerking 
kwam, eene keuze te doen. Van wat hem daarbij geleid 
heeft, deelt hij in de Voorrede iets mede. Tot de belang- 
rijkste détail-onderzoekingen op O. T.isch gebied , met de 
Verhandelingen voor de Kon. Akademie in methode^ dege- 



Digitized by 



Google 



368 



lijkheid en helderheid wedijverende, behooren ontegenzeggelijk 
de 20 opstellen, die Kuenen van 1867 — 76 onder den titel: 
Kritische bijdragen tot de geschiedenis van den israèlietischen 
godsdienst j en 1877 — 84 onder dien van Bijdragen tot de 
critiek van Pentatemh en Jozua in het Theologisch Tijd- 
schrift plaatste. Toch achtte Badde deze voor zijn doel 
minder geschikt „weil ihre Ergebnisse fast ansnahmlos, 
wenn auch zusammengezogen, in die grossen Werke Euenen's 
verarbeitet waren". Dat de weglating er van oit dien hoofde 
volkomen gemotiveerd was, zal niemand ontkennen. Waarom 
desniettemin aan twee daarvan uit de, 2^^ serie, over Gen. 
XXXIV Dina en Sichem en over Exod. XVI manna en 
kwakkelen y bij uitzondering wel eene plaats werd gegand, 
is mij niet duidelijk. 

In 1885 verscheen van den 2<ien druk van Kuenen's Bist, 
Krit. onderzoek het 1ste deel, l^te stuk. Men kan zeggen dat 
daarmee eene bepaalde periode van Kuenen's wetenschap- 
pelijke werkzaamheid afsluit. De artikelen, die daarna van 
zijne hand in het Theologisch Tijdschrift verschenen , dragen 
een eenigszins ander karakter. Zij vormen, zegt Budde, 
„sammtlich die Fortsetzung und Berichtigung zu dem , was 
Kuenen's zusammenfassende Bücher darbieten, und haben 
zugleich den Wert neuer ErscheinnngeUy die noch heute als 
Fermente in der Fortentwickelung unserer Wissenschaft wirk- 
sam wird". Dat hij ze daarom alle in zijn werk opnam, 
verwondert ons niet. Het zijn — ik geef weder de duit- 
sche titels — : Hetcateuchkritik und israelitische Religions- 
geschichte, 1885; — die jüngsten Pha:sen der Kritik des 
Hexateuchs, 1888; — drei Wege ein Ziel, 1888 (een bespre- 
king van Renan's Bistoire du peuple d' Israël I, Kittel's Ge- 
schichte der Bebraer I Halbband ; en Baethgen's Beitrage zur 
semitischen Religionsgeschichté) ; — en die Geschichte des 
Jahwepriestertums und das Alter des Priestergesetzes ^ 1890. 

Behalve dit viertal staan in het Theologisch Tijdschrift na 
1885 nog drie andere groote artikelen van Kuenen's hand. 
Van deze liet Budde er twee: Idealisme op naturalistischen 
grondslag^ 1886, naar aanleiding van Steinthal's A%6m^*n^ 



Digitized by 



Google 



369 

Ethik; en Voor en na de vestiging van het Christendom, 
1891, naar aanleiding van werken van Toy en Hatch, ter 
zijde, omdat beiden „zu sehr nar Berichte sind, und zu 
wenig Eigenes bieten". Daarentegen nam hij he( derde 
Verisimiliaf , 1886, naar aanleiding van het bekende boek 
van dien naam van A. Pierson en S. A. Naber, wel op. Ik 
geloof dat men hem daarvoor in Duitschland niet anders 
dan dankbaar zijn kan. Voor de kennis van Kuenen's stand- 
punt is het van groote beteekenis. 

Eindelijk vinden wij in dit hfdst. nog een zevende artikel 
ODder den titel „das Werk Esra*s'\ Het verscheen oorspron- 
kelijk in het Fransch in de Reviie de rhistoire des religionSy 
Paris, XIII, 1886, bl. 334—358. Voor de opneming ervan 
pleitte, dat het „nicht nur zu Anfang des hier auf ihn fol- 
genden Aufsatzes (die jüngsten Phasen der Hexateuchkritik) 
vorausgesetzf wird , sondern auch wertvoUe Erlauterungen zu 
anderen, besonders dem dritten und sechsten der Akademi- 
sche Vortrdge darbietet". Een ander artikel uit deze zelfde 
RevtLe, getiteld: la réforme des études bibliques selon M. 
Maurice VemeSy 1889, nam Budde niet op, „weil diese Rich- 
tung im dem Aufsatze die jüngsten Phasen u. s. w., genü- 
gend gekennzeichnet und widerlegt wird, und weiteres nur 
etwa für Frankreich nützlich erscheinen konnte". 

Dat ook nog wel artikelen uit andere tijdschriften de eer 
eener vertaling waren waardig geweest, zal Budde zeker 
allerminst betwisten. Edoch, eene keuze moest worden ge- 
daan; en wat gegeven werd, is zeker wel het voornaamste. 

Eene gelukkige greep was het aan dit 2^^ en 3de hoofdstuk 
een eerste te laten voorafgaan onder den titel „zwr Ein- 
führung'\ en daarvoor te gebruiken een artikel , getiteld 
kritische Methode^ oorspronkelijk verschenen in the Modem 
Review f I, 1880. Ik kende het niet, maar na het gelezen te 
hebben, begrijp ik volkomen wat Budde verklaart: „je ge- 
nauer ich diese Abhandlung ansah, un so klarer wurde es 
mir dass sie aufgenommen werden mus s te. Entwickelt doch 
in ihr derselbe Meister sein e kritische Methode, von dessen 
kritischer Arbeit diese Sammlung ein Bild bieten soll". Daarbij 



Digitized by 



Google 



370 



was zij bij uitnemendheid geschikt om als „inleiding'' voor 
het werk van Budde te dienen. Op Euenen's gewone glas- 
heldere wijze wordt de beginselquestie voor geheel den criti- 
schen arbeid er in gesteld. Om op de hoogte te komen van 
het doel, dat Euenen zich met zijn arbeid voorstelde, gelijk 
van den weg, dien hij daartoe meende te moeten volgen, kan 
men niet beter doen dan deze verhandeling te lezen en te 
herlezen. Ook al voelt men zich — althans zoo ging het 
mij — uit godsdienstig oogpunt er niet door bevredigd , men 
zal zich den tijd er aan besteed niet beklagen. 

Eigenaardig is, dat juist van dit artikel, gelijk van dat 
hetwelk Budde uit de Revue de Vhistoire, des religions over- 
nam, hem de hollandsche handschriften konden worden 
toegezonden. Het waren de eenige, die in Euenen's nala- 
tenschap gevonden werden. Dat Budde er dapkbaar ge- 
bruik van maakte, spreekt van zelf. Beide verhandelingen 
werden nu natuurlijk uit den oorspronkelijken hoUandschen 
tekst in het duitsch vertaald „um sie nicht zweifacher Gefahr 
aus zu setzen, wie Euenen es in einer nur für den Ueber- 
setzer bestimmten Randbemerkung des Manuscriptes „kriti- 
sche Methode" ausdrückt". Aan het werk van Budde ligt 
dien ten gevolge alleen hollandsch ten grondslag. 

Het geheele werk wordt besloten door de zeer uitvoerige 
lijst van Euenen's geschriften, welke van Manen voor de 
Jewish Quarterly Review (April 1892) samenstelde, en die 
ook staat achter het Levensbericht door van der Vlugt voor 
de Maatschappij der Nederl. Letterkunde te Leiden van 
Euenen gegeven. Ze met deze laatste vergelijkende, vond ik 
ze op enkele punten eenigszins uitgebreid. Zoo konden bij 
de „afzonderlijke uitgaven" nu ook nog worden vermeld: de 
Schetsen uit de Geschiedenis van Israët van wijlen Dr, 
A. Kunnen, Met portret, Nijmegen, H. C. A.*Thieme, 1892; — 
het Onderwijs in de zedekunde van Prof. A. Kuenen^ door 
Dr. H. IJ. Groene wegen, Amsterdam, IJ. Rogge, 1893; — 
en het thans voor mij liggende werk van Budde. Bovendien 
vond ik meer genoemd: uit de Gids van 1862 I bl. 903 vv.: 
Beoordeeling van II. Wijbelingh: de vraag of Jacobus polemi- 



Digitized by 



Google 



371 



seert; — uit de Levensberichten der zoo even genoemde 
Maatschappij der Nederl Letterkunde, 1882, bl. 199—226: 
Levensbericht van Willem Muurling ; — uit de Etudes arché- 
ologiques, linguistiques et historiques dédiées a Mr. Ie dr. 
C, Leemans, Leiden, 1885, bl. 116 — 118 Jl/tc'Aa I: 5; en een 
aanbevelend woord voor C. C. Everett : de voornaamste oudste 
godsdiensten, Arnhem 1886, 2de druk 1892; — terwijl ein- 
delijk de in the CHristian Register 1888 en 1891 opgenomen 
vertalingen: on ethical culture [Salter: moral religion) en 
Judaism and Christianity (over C. H. Toy's boek van dien 
naam) onder een afzonderlijk nommer worden vermeld. 

Aan deze mededeeling van den inhoud voeg ik slechts 
zeer weinig toe. Wat mij in dat boek getroffen heeft, is 
zoowel de „Gewissenhaftigkeit" — ik weet er geen juist 
hoUandsch woord voor, — waarmede Budde de vrijwillig 
aanvaarde taak heeft verricht, als de groote piëteit, waar- 
mede hij dit deed. Dat wij in de wetenschappelijke wereld 
op dit laatste punt niet verwend zijn, maakt den indruk, 
dien dit boek maakt, des te weldadiger. Budde heeft er 
een monument door willen oprichten ter eere van den hoog- 
vereerden meester; hij heeft door de wijze, waarop hij het 
deed, tevens zich zelven geëerd. Dat het vooral voor zijne 
landgenooten eene welkome gave moet wezen, spreekt van 
zelf. Toch mogen ook wij , Hollanders , hem er van harte 
dankbaar voor zijn. 

utrecht, 9 Juni '94. J. J. P. Valeton Jr. 



25 

Digitized by LjOOQ IC 



Handkommentar z. Alten Testament. In 
Verbindung mit anderen Fachgelehrten her- 
ansgegeben von D. W. Nowack o. Prof. d. 
Theol. in Strassburg i. Els. 

1892 sind erscbienen II Abtb., Die poeti- 
schen Bücher: Die Psalmen übersetzt und 
erklart von Prof. D. Fr. Baethgen in Greifs- 
wald. Preis 8 Mk 20 Pf. geb. 10 Mk. lU 
Abth. , Die propbetischen Bücher : Das Buch 
Jesaia übersetzt und erklart von Prof. D. 
Bernb. Dubm in Basel. Preis 8 Mk 20 Pf. 
geb. 10 Mk. 

1894 sind erscbienen: III Abth., Die pro- 
phetische Bücher: Das Buch Jeremia übers. 
u. erkl. V. Prof. D. Fr. Giesebrecht in Greifs- 
wald. Die Klagelieder Jeremiae übers. u. 
erkl. von Prof. Dr. M. Löhr in Breslau. Preis 
beider Theile 6 Mk 40 Pf. Geb. 7 Mk 50 Pf. 

Wij hebben aan Duitschland verschillende commentaren op 
de boeken des O. V. te danken. Bij ons worden, als ik mij 
niet vergis, zelfs bijna geen andere gebruikt A hist. and 
crit. Commentary on the O. T. van M. Kalisch blijft vreem- 
deling in vergelijking met het burgerrecht , 't welk de commen- 
taren van Delitzsch en Dillmann onder ons verworven heb- 
ben. Zij , die weinig of in 't geheel niet van critiek gediend 
zijn, raadplegen met dankbaarheid den Biblischer Commentar 
über das Alte Testament, herausgegeben von G. Fr. Keil 
und Franz Delitzsch (Leipzig, Dörffling & Franke), die 
vooral op het gebied der etymologie , waar Delitzsch werkte , 
groote verdiensten heeft. Het feit, dat deze geleerde nog in 



Digitized by 



Google 



373 



1889 eene vierde, geheel nieuw bewerkte uitgave van de 
profetie Jesaja gaf, is wel een bewijs , dat deze Commentaar 
zich nog in veler gunst verheugt. Daarnaast staat reeds 
gedurende een reeks van jaren het Kurzgefasstes Exegetisches 
Handbuch zum Alten Testament, uitgegeven bij S. Hirzel te 
Leipzig, waaraan geleerden als Knobel, Thenius, Olshausen 
en Bertheau hun naam hebben verbonden. Dit werk is in 
zeer vele handen en vooral dat gedeelte , 't welk door Dillmann 
op zoo voortreflfelijke wijze „neu bearbeitet" is , verdient in de 
bibliotheek van iederen student in de theologie en predikant 
eene plaats. De critiek komt grootendeels in dit Exegetisches 
Handbuch tot haar recht. Maar toch niet geheel en al. Ik heb 
hierbij minder het oog op de groote verschillen , die er vooral 
ten opzichte van de samenstelling der vijf boeken van Mozes, 
tusschen Dillmann e. a. en tusschen Graf-Kuenen-Wellhausen 
bestaan, dan wel op de verhouding, waarin de schrijvers 
van dit Handbuch staan tegenover den masoretischen tekst. 
Wel zegt Dillmann in zijn Commentaar op Exodus en Le- 
viticus (Vorwort VI): „Auch dem massoretischen Text selbst, 
der keineswegs so rein und correct ist, wie man gewöhnlich 
glaubt, und den andern kritischen Zeugen, besonders Sam. 
und LXX, welche Knobel ganz bei Seite liess, habe ich 
gebührende Aufmerksamheit gewidmet", maar ook bij hem 
bemerkt men gedurig de oude taaiheid der veroordeelen ten 
aanzien van de waarde van den masoretischen tekst. Het is 
dan ook begrijpelijk, dat bij den tegenwoordigen stand der 
critiek nog iets anders verlangd werd, dan het Kurzgefasstes 
Handbuch geeft. Aan dat verlangen nu wordt voldaan door 
de nieuwe uitgave onder leiding van Prof. Nowack, den 
bekenden commentator van Hosea's profetie. De uitgave 
zal dan ook wel minder zijn geschied om deze reden in het 
Prospectus genoemd : „So viel Werth volles die Neubearbeitun- 
gen des bei Hirzel erschienenen kurzgefassten exegetischen 
Handbuchs gebracht haben mogen, das ist unbestreitbar, 
dass diese Kommentare zu einem Umfang angewachsen sind , 
der viele Kreise, namentlich der im Amte stehenden Geist- 
lichen, von fruchtbarer Benutzung abhalt" (het verschil in 

25* 



Digitized by 



Google 



374 



omvang b. v. tusschc:. Olshausen's Psalmen en die van Baeth- 
gen is zoo groot niet) dan wel om die andere reden, die 
daarna vermeld staat, maar wel allereerst mocht vermeW 
zijn: „Auch waren sachliche Differenzen mit vielen jener 
Neubearbeitungen — bei ver.<cl liedenen Gelehrten in ver- 
schiedenem Maasse — ein Antrieb, sich an einem neuen Eom- 
mentarwerke zu betheiligen". Wat dan volgt: „Andere in 
neuerer Zeit hervorgetretene Unternehmungen haben nicht 
gehalten, was sie versprochen; statt einer wirklichen Ein- 
führung in den gegenwartiijen stand der Wissenschaft und 
die vorliegenden Proldeme erhalt man eine Exegese, deren 
hauptsachlichste Eigenthüralichkeit im Verschweigen und in 
dem Abbrechen der Spitzen besteht" zal wel slaan op de 
uitgave van een „Kurzgefaszter Kommentar zu den h. Schriften 
A. u. N. Testamentes, sowie zu den Apokryphen" onder 
leiding van de Proflf. H. Strack en O. Zöckler te Nördlungen , 
bij C. H. Beek uitgegeven, waarin van het Oud-Testamen- 
-tische deel het eerst de bewerking der profetiën van Jesaja 
en Jeremia door Prof. C. von Orelli in 1887 het licht zag. 
Ik onderschrijf het oordeel in het Prospectus over dezen Com- 
mentaar geheel. 

Het is niet te ontkennen, dat deze commentaar een twee- 
slachtig karakter vertoont Aarzelend worden sommige resul- 
taten der historische kritiek overgenomen, maar de schrijvers 
blijven te halverwege staan. De masoretische tekst wordt 
niet voor feilloos verklaard , zelfs neemt Klostermann in zijn 
„die Bücher Samuels und der Könige" de lezingen der Griek- 
sche tekstrecensie en zijne eigen gissingen op in den tekst 
zijner vertaling, maar over 't algemeen wordt aan de eischen 
der tekstcritiek niet geheel voldaan. Wetenschappelijk staan 
dan ook de commentaren, die tot dusverre in Nowack's 
Handkommentar zijn uitgegeven, veel hooger. Ten eerste 
worden gedurig de oude vertalingen, vooral die der LXX, 
met den masoretischen tekst vergeleken en wordt de meest 
nauwgezette studie besteed om een verstaanbaren zin te krij- 
gen. Nu eens worden de LXX gevolgd, dan weder de Ma- 
sorethen in het gelijk gesteld. Soms wordt een conjectuur 



Digitized by 



Google 



375 



beproefd, dan weder een gedeelte als glosse verwijder.1. On- 
partijdig gaan de schrijvers te werk. Van eenzijdige voor- 
liefde, b. V. voor de alexandrijn sche overzetting, is geen 
sprake. Bij het moeilijk probleem over de verhouding van 
de alex. vertaling van Jeremia en den hebr. tekst, die 
onderling zoo verschillen, dat ongeveer 2700 woorden van 
den hebr. tekst bij de LXX ontbreken, terwijl deze slechts 
een paar honderd woorden meer hebben, ziet toch Siegfried, 
bij de erkenning van de meerdere zuiverheid der alex. ver- 
taling, ook hare fouten niet voorbij (zie Einl. bldz 28 en 
33). Evenmin de anderen. Mij zijn geene commentaren 
bekend, waarin zulke ernstige pogingen zijn aangewend om 
een zuiveren tekst en een duidelijken zin te krijgen, als in 
deze. Daardoor hebben zij reeds een groote beteekenis. 

Maar niet minder in de tweede plaats om de volle erkenning 
van de rechten der historische critiek en het zelfstandig onder- 
zoek, door de schrijvers op dit gebied ingesteld, ook al lijdt dit 
somwijlen tot een slotsom, die wij niet voor onze rekening zou- 
den nemen. Baethgen kent, in navolging van Cheyne, alleen 
Psalm 18 1) en dan nog niet eens in den tegenvvoordigen vorm 
aan David toe , maar handhaaft tegenover hem den vóór-exili- 
schen oorsprong van verschillende andere Psalmen. Siegfried 
schrijft met vele geleerden tal van stukken uit Jeremia op de 
rekening van den ,,Bearbeiter" — zelfs verklaart hij tot mijne 
verwondering in navolging van Stade cap. 30 vv. en 33 voor 
„sekundar — maar aan de andere zijde houdt hij weder ge- 
deelten voor Jeremiaansch , welker echtheid door anderen be- 
streden wordt (b. V. 3:6b— 18; 5:20—22; 9:22 v. 24 v.; 
16: 1 — 13). Duhm ontzegt in tegenspraak met velen aan Jesaja 
cap. 23, ja meent zelfs, dat capp. 15:1 — 9»; 16:7 — 11; 
24 — 27; 33; 34; 35 eerst in de tweede eeuw zijn ontstaan, 
maar handhaaft daarentegen cap. 32:9 — 14 als Jesajaansch , 
wat o. a. door Kuenen wordt ontkend. En Löhr, wiens commen-^ 
taar op de Klaagliederen zich aansluit aan dien , welke hij in 
1891 uitgaf, bewandelt ook nu zijn eigen weg. Cap. 2 en 4 zijn 



1) Aarzelend laat hij zich over Ps. 3 en 4 uil. 

Digitized by LjOOQIC 



376 



Yolgeos hem omstreeks 570 v. Gbr., en cap. 1 en 5 niet vroeger 
dan 530 v. Chr. geschreven. Gap. 3 is bet jongste stuk, maar toch 
niet veel jonger dan „vielleicht gar gleichaltrig mit cap. 1 und 5'*. 
Wij hebben hier das geschriften van zelfstandige onder- 
zoekers voor ons. De wijze , waarop deze commentaren zijn 
ingericht, komt mij zeer doeltreffend voor. De vertaling wordt 
in den tekst gegeven; de aanteekeningen zijn, bij wijze van 
noten, daaronder geplaatst, terwijl daaraan telkens eene be- 
knopte inhoudsopgave voorafgaat Alleen heeft het mij ver- 
wonderd y dat in Duhm's commentaar de echte tekst met een 
anderen letter gedrukt is, dan hetgeen als bijvoeging van 
den verzamelaar of als glosse wordt beschouwd, en in dien 
van Siegfried alleen tusschen twee haakjes wordt geplaatst , 
wat niet in den tekst behoort. Uniformiteit ware hier ge- 
wenscht geweest. Het gemis daarvan wordt ook nog met 
betrekking tot iets anders gevoeld. Löhr geeft eene bijna 
even lange inleiding op het kleine boek „de Klaagliederen" 
(20 bldz.), als Duhm op de veelomvattende profetie van 
Jesaja (21 bldz.). In den commentaar op Jeremia krijgen 
wij voorafgaande beschouwingen over „die Zeit Jeremias", 
„das Leben Jeremias", „die Persönlichkeit Jeremias" (m. i. 
de minst geslaagde gedeelten van het boek), terwijl zoo iets 
in den commentaar op Jesaja geheel ontbreekt Kennelijk 
hebben de bewerkers verschillende gevoelens over hetgeen 
in eene Inleiding op een commentaar thuis behoort Even- 
wel zou meerdere overeenstemming op dit punt in den 
„Handkommentar" wenschelijk geweest zijn. 

Maar dit is eene kleinigheid in vergelijking van de groote 
verdiensten, die deze werken hebben. Hartelijk wenschen 
wij ze in veler handen, terwijl wij de hoop koesteren, dat, 
onder leiding van Prof. Nowack , het overig gedeelte spoedig 
gereed kome en deze Handkommentar z. A. T. een middel 
zij èn om het O. T. beter te doen verstaan èn om de lust 
tot de beoefening der O. T. wetenschap bij jongeren en 
ouderen te doen toenemen. 

Amsterdam y 24 Mei 1894. J. Th. de Visseb. 

Digitized by LjOOQIC 



Fbiedsich Spitta, Zur Geschichte und 
Lüteratur des ürchristentums. Erster Band. 
1893. 

Van de hand van den Straatsbarger Hoogleeraar Spitta 
verscheen reeds meer dan ééne belangrijke studie. In 1889 
gaf hij een boek over de question brülante dier dagen > de 
samenstelling van de Openbaring van Johannes. In 1890 
verscheen een exegetische verhandeling over I Petr. III, 
19 vv., waarin hij deze plaats trachtte te verklaren uit het 
Apocriefe boek van Henoch. Een jaar later zag zijn onder- 
zoek naar de bronnen van de Handelingen der Apostelen 
het licht en thans ligt weder een lijvige studie voor mij, 
evenals de vorige, belangrijk om hare stoute en verrassende 
gezichtspunten. 

Zur Geschichte und Lüteratur des Urchristentums bevat 
vier verhandelingen over N. T.ische onderwerpen. De 1ste 
handelt over de tweede gevangenschap van Paulus. In den 
regel wordt deze questie beheerscht door die van de echtheid 
der Pastorale Brieven , waarbij de meeste voorstanders hunner 
authentie een tweede gevangenschap aannemen, ten einde 
die Brieven in het leven van Paulus te kunnen plaatsen. Ook 
Spitta neemt een 2^^ gevangenschap aan maar neemt zijn 
uitgangspunt elders, in de Handelingen der Apostelen en 
den Brief aan de Romeinen. De Handelingen weten niets 
van een martyrium van Paulus te Rome en veronderstellen 
veeleer diens vrijlating. De Brief aan de Romeinen zal oor- 
spronkelijk uit twee brieven van Paulus aan de Romeinen 
bestaan hebben. In de 1ste ^ de grootere, stelt de Apostel 
zich aan de gemeente voor en spreekt hij zijn voornemen 
uit, over Rome naar Spanje te gaan; de 2de, de kleinere, 



Digitized by 



Google 



378 



werd na de eerste gevangenschap opgesteld en zal bestaan 
hebben uit H. XII, 1— XV, 7, XVI,' 1—20, enkele woor- 
den uit H. I en uit het laatste gedeelte van H. XVI. Dat 
deze brief na de 1^^^ gevangenschap opgesteld is, zal blijken 
uit de groeten aan de H. XVI, 3 — 15 genoemde personen, 
wier Christelijken zin de schrijver uit eigen ervaring schijnt 
te kennen , alsmede uit het karakter van vertrouwelijkheid , 
waarin hij tot de gemeente blijkt te staan, hetgeen een 
persoonlijk verblijf in haar midden veronderstelt 

Deze hypothese, de eigenlijke pièce de résistance van het 
opstel, wordt door twee bezwaren gedrukt. Vooreerst is 
H. I zeker niet de meest voor de hand liggende plaats voor 
de Inleiding van den uit de laatste Hoofdstukken bestaanden 
2deu brief; ten andere is er geen reden denkbaar waarom de 
gemeente te Rome van de twee brieven één brief zal gemaakt 
hebben, nu zij in den Isten reeds een „corpus doctrinae" bezat. 
Wat Spitta verder aanvoert, dient tot bevestiging van het 
verkregen resultaat en heeft voor een deel mijn instemming. 
De Brieven aan de Eolossers en aan Philémon kunnen uit 
de gevangenschap te Caesaréa zijn en komen dus niet in 
aanmerking. Wel de Brief aan de Philippiërs. Toen Paulus 
dezen schreef, stond hij voor het alternatief: de dood óf de 
vrijheid, maar het eerste was te Caesaréa niet mogelijk, 
daar hem hier het beroep op den keizer overbleef Ook kon 
de Apostel alleen de groeten doen van de heiligen rij^ Kxla-x- 
pog ohixqj wanneer hij zich bevond in een stad, waar een 
omx Tov Kaitrxpog was. Het zwaartepunt ligt natuurlijk in 
de Pastorale Brieven, „wier traditie over het leven van 
Paulus alle geloof verdient" (Spitta S. 49). Van deze ver- 
meldt alleen II Tim. een gevangenschap van Paulus te Rome, 
maar zoowel d berichten over Onesiphorus (I, 16 v.) als 
de vermaning aan Timotheüs (1 , 7 v.) en de aanteekeningen 
over des Apostels eigen leven en lot veronderstellen een 
gansch anderen toestand en stemming dan Hand. en Philipp. , 
zoodat ook een andere, strengere gevangenschap moet be- 
doeld zijn , welke met zijn dood is geëindigd. De getuigenissen 
der Patres hebben voor mij niet zooveel bewijskracht als 



Digitized by 



Google 



379 



voor Spitta. Het bericht van Clemens maakt den indruk van 
sterk gekleurd te zijn. En de overigen noemen hunne bron- 
nen niet. Hoe licht kon een vereerder van Paulus in Rom. 
XV, 24. 28 aanleiding vinden tot de meening dat Paulus 
Spanje werkelijk had bezocht! De Spaansche Kerk ontsteekt 
ook geen licht. Hare oudste litteratuur is eerst uit het begin 
der 5<^e eeuw. En wat Gams e. a. beweren (Die Kirchen- 
geschichte von Spanien 18G2. I S. 55 f.) over de reisroute 
van Paulus en den duur van des Apostels verblijf op het 
Iberische schiereiland is louter phantasie. Summa summa- 
rum wegen de argumenten voor en tegen een tweede gevan- 
genschap vrij wel tegen elkan Ier op. 

De 2<iö verhandeling loopt over den oorsprong van II Thes- 
salonicensen. Ook dienaangaande opent Prof. Spitta een 
nieuw gezichtspunt. Volgens hem zijn de bezwaren tegen 
I Thess. niet zoo overwegend dat wij den brief aan Paulus 
behoeven te ontzeggen: de Apostel dicteerde hem aan Timo- 
theüs , die met Paulus en Silas in het adres als afzender voor- 
komt. II Thess. echter is niet van Paulus zelven , noch door 
hem gedicteerd maar door Timotheüs in naam en op last 
van Paulus opgesteld en door den Apostel van een eigén- 
handigen groet voorzien. Bij deze opvatting verdwijnen de 
bezwaren, welke tegen den brief zijn ingebracht: de eigen- 
handige groet aan het einde; de scherpere toon in vergelij- 
king met I Thess.: Timotheüs komt voor zijn leermeester 
op; de overeenkomst van beide brieven en het Paulinisch 
karakter van den Uden; Timotheüs had I Thess. geschreven 
en was door zijn verkeer met Paulus met diens termino- 
logie vertrouwd; het (eschatologisch) verschil en de Joodsch 
gekleurde Apocalyptiek : Timotheüs had zich kort te voren 
aan Paulus aangesloten en was reeds vroeg in het Joden- 
dom ingeleid. Kortom, de hypothese van Spitta is de toe- 
passing op II Thess. van hetgeen Grimm oVer I Petrus 
leerde, welke in naam en op last van Petrus door Silvanus 
in briefvorm zou zijn gebracht. Ik kan de hypothese van 
Spitta niet onvoorwaardelijk afkeuren. Zij heft voor een 
goed deel de bezwaren op. En het is niet onwaarschijnlijk 



Digitized by 



Google 



380 



dat er een nauwer verband bestaat tusschen den oorsprong 
der N. T.iscbe brieven en de medeafzenders dan de tradi- 
tioneele opvatting aanneemt 

In het 3de opstel handelt Prof Spitta over den tekst van 
het 4de Evangelie. Joh. XVIII, 12—28, de verhalen van 
het verhoor van Jezus voor den Hoogepriester en van de 
verloochening van Petrus, zijn verward. Eerst (vs. 12 — 24) 
het bericht dat Jezus gebracht werd tot Annas, daarna 
(vs. 15 — 18) een fragment over de verloochening van Petras, 
voorts (vs. 19 — 24) weder een fragment over het verhoor 
voor den Hoogepriester, eindigende met vs 24, hetgeen hier 
uiterst vreemd is , en eindelijk het slot van de verloochening 
van Petrus, waarbij vs. 25 woordelijk aan vs. 28 herinnert. 
Spitta wil op vs. li^ vs. 19 — 24 laten volgen, waardoor de 
goede orde hersteld wordt. — Een andere tekstverbetering 
betreft H. XIII— XVII. H. XV en XVI staan niet op hun 
plaats, zooals blijkt uit het slot van H. XIV en het begin 
van H. XV. Plaats H. XV en XVI achter H. XIII, 31a en 
de zwarigheden zijn opgeheven. De verwarring is waarschijn- 
lijk ontstaan doordat de bladen papyrus losgeraakt waren 
en bij het opnieuw lijmen door den conglutinator op een 
verkeerde plaats werden gehecht. — Misschien heeft dezelfde 
omstandigheid de inlassing in H. Vil, 53 — VIII, 11 ver- 
oorzaakt van de pericope de adultera, terwijl H. VII, 
15 — 24 evenmin in den samenhang past maar achter H. 
V behoort. Ik kan deze verbeteringen hier alleen memoree- 
ren. Zij zijn overtuigend en zullen ongetwijfeld de aandacht 
trekken van hen, die zich onledig houden met de kritiek 
van den tekst. 

De laatste verhandeling, ongeveer een derde van den 
ganschen bundel beslaande, loopt over „Die ürchristlichen 
Traditionen über ürsprung und Sinn des Abendmahls". Een 
actueel onderwerp, in de laatste jaren aan de orde gesteld 
door Schultz, Lobstein, Harnack, Jülicheren, in ons vader- 
land, door Dr. Boekenoogen. Prof. Spitta gaat echter ook 
hier zijn eigen weg. Hij richt zich niet zoozeer tegen zijne 
voorgangers als wel tegen zichzelven. Zijn verhandeling is 



Digitized by 



Google 



381 

een „Selbstkritik", een bestrijding van hetgeen vroeger door 
hem beweerd is geworden. Thans zijn zijne resultaten de 
volgende. Jezus heeft het laatste samenzijn met zijne jongeren 
gehouden den avond van den IS^en Nisan (Joh.). De Synop- 
tische traditie is onnauwkeurig: Mark XIV, 12 — 16, hetwelk 
de instelling van het Avondmaal met het Paaschmaal ver- 
bindt en dit laatste stelt op den avond van den 14<Jen Nisan , 
geinterpoleerd. Ook Lucas, Paulus en de Avonrlmaalsgebe- 
den in de Didache hebben trekken, welke niet uit de ver- 
binding van het Avondmaal met het Pascha zijn te verklaren 
en dus op een anderen oorsprong wijzen. Wat dan het Avondm. 
oorspronkelijk was? Een gewone, Joodsche maaltijd {Mtvov; 
Joh.), waaraan Jezus met zijne discipelen at en dronk in 
verheuging des harten en, geheel vervuld van de toekomst, 
wanneer God Zijn Koninkrijk zou voltooien, hun in brood 
en wijn de gaven bood, welke Hij alleen hun kon schenken, 
zijn lichaam en bloed. Het Avondm. is dus door Jezus 
ingesteld niet ter gedachtenis van zichzelven of van zijn dood: 
zija karakter is niet mnemonisch maar eschatologisch; zijn 
wezen symbool van den triomf en van de heerlijkheid van 
het Messiasrijk. Uit dit hÏTrvov ontwikkelden zich de Agapen , 
waarmede het Avondm. ident was (Paulus) en waarbij de 
Avondmaalsliturgie verrijkt werd met mnemonische en dog- 
matische elementen en reminiscensen , ontleend aan het 
Paaschmaal. Het Christelijk Avondm. werd het ware Paasch- 
maal toen Christus het ware Paaschlam werd. 

In dit ontwikkelingsproject speelt de hypothese een groote 
rol. Voor een deel is dit een gevolg van onze bronnen. 
Over het tijdstip en de wijze van instelling van het Avond- 
maal zijn de berichten niet gelijkluidend en over het verband 
met het Paaschmaal en de Agapen zijn zij niet helder. Spitta 
heeft de leemten aangevuld met hypothesen. Op zichzelf is 
hier niets tegen. Een hypothese heeft recht van bestaan, 
mits zij eenvoudig en natuurlijk is en de vermoedelijke toe- 
dracht op aannemelijke wijze verklaart. Die van Spitta doet 
dit niet. Zijne combinaties zijn zuiver uitwendig. Zoo is 
is het verschil tusschen het Avondm. en het Messiasmaal 



Digitized by 



Google 



382 



essentieel. Het laatste was eea gastmaal , waarbij het eten en 
drinken hoofdzaak was en de geloovigen zich in den overvloed 
der gaven verlustigden, het Avondm. niet. Het Messiasmaal 
was een triomfmaal, aan het Avondm. heerschte een sobere, 
diep weemoedige stemming. Dat ook het eschatologisch ge 
zichtspunt de gedachten van Jezus bij de Avondmaalsinstel- 
ling heeft beheerscht, leeren de bronnen, maar overwegend 
was het niet. Evenmin blijkt uit I Kor. dat het Avondm. 
ident was met de Agapen, Zelfs is het questieus of te 
Korinthe de liefdemaaltijd met het Avonrlmaal vereenigd was. 
Eigenlijk weten wij van de oud-Christelijke li^fdemaaltijden 
uit het N. T. niet meer dan dat zij bestonden. In I Kor. 
XI, 20 vv. handelt Paulus over het jcvpixxov hïTvsv, waarmede 
blijkens vs. 23 vv. het Avondm. wordt bedoeld, niet de 
Agapen. Van een afwijzing der armen door de rijken of 
zelfs van een onderscheid tusschen armen en rijken (Spitta 
S. 246) spreekt Paulus niet. De fih <^xov7€: van vs. 22 zijn 
de (aM Ix^''^'^^^ "^^ ^^yciai 'Axï Tl TTivuciv aan het Jcvpixxov ^sTttt/cv . 
De Apostel bestraft allen. Hij rept geen woord van liefde 
of van den aard en het doel der liefdemaaltijflen, waarvan 
hij toch ni?t had mogen zwijgen, indien zijn bedoeling was, 
deze te louteren, maar polemiseert tegen den honger en 
den eetlust en toetst de onwaardige Avond maalspractijken 
der Korinthiërs aan de plechtige instelling zelve. Dit resul- 
taat van Prof. Doedes (De Leer van het Avondmaal 1847. 
Blz. 47 vv.) is nog niet wederlegd. Even uitwendig is 
Spitta's combinatie van het Avondm. en Eph. V, 25-^32. 
Wij hebben hier een gansch andere categorie van denk- 
beelden. Wie ter wereld zal in vs. 29 het Avondmaal terug- 
vinden ? De verwarring van acip^ en ^Sif^x speelt Prof. Spitta 
bedenkelijke parten. 

Zijn kritiek en exegese van den tekst is inderdaad wille 
keurig. Ten einde het verband van het Paasch- met het 
Avondmaal te elimineeren, verklaart hij Mare. XIV, 12 — 16, 
het verhaal van de toebereiding van het Paaschmaal, voor 
geïnterpoleerd. Wanneer een tekst of pericoop niet past in 
het systeem, zijn de kritici met dat woord al te spoedig 



Digitized by 



Google 



383 

gereed en gered. In waarheid is de tijdsbepaling vs. 17* 
nxi o\pixg ysvof/^épyi; zonder vs. 12 — 16 onverstaanbaar. Ook 
is die in vs. 12 een duidelijke terugslag op vs. 1 , terwijl 
Ipz^T^t usrat Tuv idiisKx in vs. 17 veronderstelt, hetgeen 
op zichzelf waarschijnlijk is, dat de twee leerlingen tot den 
Heer teruggekeerd zijn om hem den uitslag van hun op- 
dracht te melden. En wat te zeggen van Spitta's verkla- 
ring van TOÏJTÓ hrty to xTfjLX fiov rijg hxêijK^; to sKx^vyófisvov 
itrip TToXxSóv'i Jezus zal die woorden niet gesproken hebben 
„mit Hinweis auf eine Flüssigkeit, Axq ausgesprengi j sondern 
aof eine solche, die in Becher ausgegossen getrunken wird; 
nicht mit Hinweis auf Blut, sondern auf Wein . . ." (S. 268 f.). 
Maar beteekent dan skx^sTv inschenken? En zoo ja, welke 
beteekenis had dan de uitstorting of liever de inschenking van 
den wijn in den beker, zoodat Jezus daarvan kon zeggen 
hxwvófzsvoy vTêp ttoxXuv? Bij deze verklaring komen de woor- 
den van Jezus, inzonderheid het begrip iixiviKvi niet tot hun 
recht. Ik verwacht dat de geleerde schrijver, dit opstel 
aan een rustige revisie onderwerpende, tot meer aanne- 
melijke resultaten zal komen. Wellicht neemt hij dan zijn 
uitgangspunt wel in I Kor. in plaats van in het onzekere 
Johanneïsche islirvov. 



Kriiisch-exegetischer Kommentar über das 
Neue Testament begründet von H. A. W. 
Meyee. 

Das Johannes'Evangelium. Achte Aufl., 
neu bearbeitet von Dr. B. Weiss. 1893. 

Die Briefe Pauli an Timotheus und Titus. 
Neu bearbeitet von Dr. B. Wbiss. Sechste 
Aufl. besorgt von Lic. Joh. Weiss. 1894. 

De Eommentaren van Meyer behoeven geen aanbeveling ^ 
allerminst die, welke door Prof. B. Weiss zijn bewerkt. De 
solide exegese, de samenvattende behandeling van de stof, 



Digitized by 



Google 



ÈSi 



de zorg voor de kritiek van den tekst inzonderheid in de 
nieuwere drukken worden hoog gewaardeerd. Toch voldoe 
ik gaarne aan het verzoek van de Uitgevers , de Heeren Van- 
denhoeck en Ruprecht om bovengenoemde uitgaven bij onze 
lezers in te leiden. 

Het kritisch standpunt van Prof. Weiss in zake de 
Johanneïsche questie is bekend. Hij kent het ^^^ Ev. 
toe aan Johannes , den zoon van Zebedeüs , den discipel , 
dien Jezus liefhad. Hij handhaaft de waarde van de testi- 
monia externa en accentueert de zelfgetuigenis van den 
Evangelist. Johannes putte uit den rijken schat zijner herin- 
neringen. „Allein die Exegese wird nachzuweisen haben, 
dass dieselben (de reden van Jezus) überall einen festen 
Kern geschichtlicher Erinnerungen voraussetzen, deren lebens- 
voUe Bezüge auf die gegebenen Verhaltnisse dieser Auffas- 
sung (die der Tubingsche school) widersprechen. Eine 
wörtliche Wiedergabe war freilich nach so vielen Jahrzehnten 
ohnehin eine Unmöglichkeit; und die Aehnlichkeit mit der 
Lehr- und Denkweise des ersten Briefes, sowie die Aehnlich- 
keit zwischen den Reden Jesu und denen des Taufers zeigt, 
dass diese Reden und Gesprache in freier Reproduction 
wiedergegeben sind , wie sie in der Erinnerung des Apostels , 
die unwillkürlich das Ursprüngliche mit dem tieferen Ver- 
standniss, das ihm unter der Leitung des Geistes aufgegan- 
gen war, vermischte, sich ausgestaltet haben" (S. 27 f.). 
Deze en dergelijke uitspraken kenmerken den geest van den 
kommen taar. Weiss is geen vriend van de harmonistiek: bij 
de verklaring van H. XIII, 1 wijst hij af de aan de Synoptici 
ontleende bewering van Keil e. a. dat het hï^rvov op den 
avond van den 14den Nisan zal plaats gehad hebben. In zake 
deji tijd van de tempelreiniging schaart hij zich aan de zijde 
van Johannes (S. 120), terwijl de pericope de adultera even- 
goed een toevoegsel is als Joh. XXL Het heeft mij ver- 
wondert dat Prof. Weiss volstrekt geen melding maakt van 
de jongste hypothesen over de samenstelling van de Open- 
baring van Johannes (S. 21) en dat hij S. 36 wel den naam 



Digitized by 



Google 



3Hé 



noemt van Nicolas niet dien van Delff, die het Evan- 
gelie ook aan den Presbyter Johannes toekent. Voorts 
had hier o. a het ,,Johannesevangelie in zijnen oorsprong 
onderzocht" (1891) van Bolland vermeld kunnen worden, 
wanneer Prof» Weiss rekening hield met de Hollandsche 
litteratuur. Waren deze en andere geschriften opgenomen, 
desnoods in plaats van de oudere , dan zon de kommentaar 
in actualiteit hebben gewonnen en voor ons Hollanders aan- 
trekkelijker geworden zijn. 

De nieuwste uitgaaf van Meyer op de Pastorale Brieven 
zijn wij verschuldigd aan den zoon van den Berlijnschen 
Hoogleeraar, Prof. J. Weiss, ook in ons vaderland bekend 
o. a. door een verhandeling over het Koninkrijk Gods en een 
kritisch onderzoek van den Brief van Barnabas. Deze uitgaaf 
onderscheidt zich slechts weinig van de vorige, zoodat wij 
eigenlijk het werk van den vader voor ons hebben, ver- 
meerderd met enkele aanteekeningen en bijvoegsels van den 
zoon. B. Weiss neigt tot de erkenning van de echtheid der 
Pastorale Brieven. De hypothese van de onechtheid geeft ons 
nog grootere moeielijkheden dan dat de brieven uit een ons 
overigens onbekende periode uit het leven van Paulus zijn. 
Hij tracht de drie hoofdbezwaren: hei litterarische j onüeend 
aan de taal, het chronologische^ ontleend aan het ons be- 
kende le^en van Paulus, en het algemeen historische j ont- 
leend aan de gemeentelijke verhoudingen — tot hunne ware 
afmetingen terug te brengen, dikwijls gelukkig, naar mij 
voorkomt. De organisatie der gemeenten en haar cultus 
noodzaken ons niet de brieven te plaatsen in den na-aposto-^ 
lischen tijd. Evenmin overwegend is het bezwaar ontleend 
aan de Gnosis. De lezers worden niet opgewekt, funda- 
menteele dwalingen te wederleggen en het historisch christen- 
dom te beveiligen , zooals de schrijver ongetwijfeld zou gedaan 
hebben, wanneer zij door Gnostieke dwalingen bevangen 
waren, maar om zich te onthouden van ijdele en doellooze 
speculaties. De auteur bindt Timotheüs op het hart om te 
waken, niet tegen een valsche leer maar tegen het leeren 



Digitized by 



Google 



386 



van vreemde dingen (I Tim. I, 3. IV, 3), welke met de 
heilswaarheid niets te maken hebben en voor het godsdienstig 
leven schadelijk zijn. Intusschen zijn de toestanden, welke 
de Pastorale Brieven veronderstellen , zoo gansch andere dan 
die, welke wij uit de Hoofdbrieven kennen, dat zij haast 
niet te midden van deze kunnen opgesteld zijn, te meer 
daar de Pastorale Br. den indruk niet geven, dat de ver- 
warringen en ongeregeldheden, welke zij bestrijden, locaal 
en tot een bepaalde landstreek beperkt waren. Een afdoende 
wetenschappelijke behandeling van het vraagstuk laat nog 
op zich wachten. Dat een onbevangen exegese vele moeielijk- 
heden wegneemt, heeft Weiss bij vernieuwing bewezen. 



J. A. C. VAN Leeuwen, De Joodsche 
achtergrond van den Brief aan de Romei- 
nen. 1894. 

Het onderwerp van dit Academisch proefschrift is goed 
gekozen en degelijk behandeld. Bij den omvang, dien de 
questie van de echtheid der Hoofdbrieven heeft genomen, 
beperkt de Heer Van Leeuwen zich tot een klein maar be- 
langrijk onderdeel en bestrijdt de beweringen van de HoogU. 
Steek en Van Manen dat de auteur van den brief aan de 
Romeinen optreedt in het karakter van een Griek, in welk 
geval hij dus niet de Apostel Paulus kan zijn. Dit argument 
is nog niet opzettelijk behandeld; wat Gloël dienaangaande 
heeft ingebracht, is niet principieel; zijne opmerkingen zijn 
weinig meer dan kantteekeningen. 

De Heer Van L. heeft de stof samengevat in vier Hoofd- 
stukken. Het 1ste Hoofdst. bevat de rechtstreèksche getui- 
genissen over de nationaliteit van den schrijver van Rom. 
In het 2de bespreekt hij diens beoordeeling van de heidenen, 
in het 3de van de Joden , waarbij hij achtereenvolgens handelt 
over de Joden in het algemeen, over de beteekenis van de 



Digitized by 



Google 



387 



„wet'' en over Israël en Christus, terwijl in het 4de en 
laatste hoofdstak de taal en stijl ten voordeele van de Jood- 
sche afkomst van den schrijver aangevoerd worden. Dat Dr. 
Van L. ook gebruik maakt van de Rabbijnsche litteratuur 
strekt tot aanbeveling van zijn geschrift. Misschien heeft 
hij al te veel plaats ingeruimd voor tekstkritische questies. 
Of wij in Rom. V, 1 sxcof/^sv dan wel ïz^fisw moeten lezen 
(Blz. 75) doet in dit verband niet af, maar overigens is zijn 
methode correct en zijn bewijsvoering bondig. Moge het den 
schrijver gegeven worden zijne aangevangen studiën uit te 
breiden tot een vergelijking van Rom. en de Gnosis. Dien- 
aangaande kan hij het boek van Heinrici nog belangrijk aan- 
vullen. Dr. Van Leeuwen heeft getoond een in de theolo* 
gische wereld met eere bekenden naam te willen en te 
kunnen hoog houden. 

Graningen j Augustus 1894. C. H. van Rhijn. 



26 

Digitized by LjOOQ IC 



INHOUD VAN TIJDSCHRIFTEN. 



L. W. Bakhuizen van den Brink, Het recht op de kerkelijke 
goederen der Hervormde Gemeente te Breedevoort in 1798 
bewezen en gehandhaafd. (Archief voor Nederl. Kerkgeschie- 
denis V, 1). 

A. W. Bronsveld, Protestantsche Godsdienstige Yolkslitteratuur 
in Duitschland (Stemmen voor Waarheid en Vrede, Juni). 

— De Zending en het Lied (Stemmen voor Waarheid en Vrede , 
Augustus). 

J. A. Cramer, Is dat „Historische Kritiek"? (Stemmen voor 
Waarheid en Vrede, Augustus). 

R. H. Drijber , Ter verdediging van de gelgkenis van het onkruid 
in den akker (Geloof en Vrijheid XXVIII, 3, 4). 

W. Francken Azn., Over Boëthius en zijn geschrift: ^Der Wijs- 
begeerte Vertroosting. Vervolg en Slot (Geloof en Vrijheid 
XXVm, 3, 4). 

James de Fremery, De Naaldwijksche praebenden in de St. 
Pancras- of Hooglandsche Kerk te Leiden (Archief voor Nederl. 
Kerkgeschiedenis V, 1), 

C. de Graaf, Een der oudste Christengemeenten van het eiland 
Java, Depok (Stemmen voor Waarheid en Vrede, Junij. 

W. F. K. Klinkenberg, Schumann over Wellhausen en Reuss 
(Geloof en Vrijheid XXVIII, 3, 4). 

W. P. C. Kiiuttel , Vergaderplaatsen der Katholieken te 's Gra- 
venhage in de 17<^6 eeuw (Archief voor Nederl. Kerkgeschie- 
denis V, 1). 

Alb. C. Kruijt, Naar het Meer van Poso (Mededeelingen van 
wege het Nederl. Zendelinggenootschap XXXVIII, 1). 

V. Loosjes, Johan Erval (Geloof en Vrijheid XXVIII, 3, 4). 



Digitized by 



Google 



389 



W. Mallinckrodt , De Brief naar Barnabas genoemd III (Geloof 

en Vrijheid XXVIII, 3, 4). 
Th. H. Nahuijs , Huisbezoek (Stemmen voor Waarheid en Vrede 

Juni). 
C. Poensen, Iets over de Javaansche desa (Mededeelingen van 

wege het Nederl. Zendelinggenootschap XXXVIII, 1). 
H. C. Rogge, Brief van D. Baudius aan J. Wtenbogaert (Archief 

voor Nederl. Kerkgeschiedenis V, 1). 
P. J. B. K. Simon van der Aa , Welke is de beteekenis van het 

te Chicago gehouden congres der godsdiensten (Geloof en 

Vrijheid XXVIII, 3, 4). 



Buitenlandsclie Tijdschrifteii. 

H. Achelis, Zum Muratorischen Fragment (Ztschr. f. wissensch. 

Theol. 37, 2, 1894, S. 223—232). 
Jean-Frëdéric Astié (Revue de thëol. et de philos. 1894, 3, p. 

201—206). 
O. Aurbach , Brauchen wir ein neues Dogma ? (Kirchl. Monatsschr. 

XIII, 7, April 1894, S. 427—461). 
J. Bachmann, Zur Textkritik des Propheten Zephania (Theol. 

Stud. u Krit. 1894, 4, S. 641—655). 
W. Baldensperger , Die neueren kritischen Forschungen über 

die Apokalypse Johannis (Ztschr.. f. Theol. u. Kirche 1894, 

3, S. 232—250). 

F. Barth, Der Tod des Judas Ischarioth (Theol. Ztschr. aus d. 
Schweiz 1894, 2, S. 108—124). 

H. Bassermann , Das christologische Dogma in seiner praktischen 
Verkündigung (Ztschr. f. prakt. Theol. XVI, 2, 1894, S. 
97—112). 

Bratke , Ein Zeugniss des Josephus über Christus (Theol. Litblt. 
1894, 16, Sp. 185—188; 17, Sp. 193—197). 

G. Chastand, Judas Ischariot (Revue chrétienne 1894, juin, p. 
430-439). 

T. K. Cheyne, The hearing of criticism on edification: illus- 
trated by a study of I Sam. XXII. 22—23 (The Biblical World 
1894, april, p. 281—290). 



Digitized by 



Google 



390 



Clemen, Notiz über ein neagefundenes Fragment einer bisher 

unbekannten Pilatuslegende (Theol. Stud. u. Erit. 1894, 4,S. 

757—768). 
Cremer , Das Bedürfhis der mdiyidaellen Seelenpflege in der 

evangelisohen Eirche u. die Mittél zu seiner Befriedigong 

(Kirchl. MonatBschr. XIII, 8, Mai 1894, S. 509—520). 
Gt Dahnan , Das Hebraeische Neue Testament vón Franz Delitzsch 

(Hebraica IX, 3 and 4, april— july 1893, p. 226—231). 
Demmler, Uber den Yerfasser der unter Cyprians Namen über- 

lieferten Traktate „De bono pudicitiae" und ,De spectacnlis*' 

(Theol. Quartalschr. 1894, 2, S. 223—271). 
J. Draseke, Zur Überliefenmg der Apostelgeschichte (Ztschr. f. 

wissensch. Theol. 37, 2, 1894, S. 192—206). 
A. M. Fairbaim, Christ dans la théologie moderne. Traduction 

de M. E. Christen (Revue de théol. et de philos 1894, 3, p. 

220—235). 
A. Fomerod, Deux conoeptions du dogme (Revue de théol. et 

de philos. 1894, 3, p. 207—219). 
!|S. de Gryse, Un demier mot sur Ie premier chapitre de la 

Genese (Revue des sciences ecclésiastiques 1893, juill. p. 

19—26). 
J. Haussleiter, Die alte lateinische Uebersetzung des Clemens- 

briefes. Ein neuer Fund u. seine Bedeutung (Theol. Litblt. 

1894, 15, Sp. 169—174). 
R. Heinrichs, Gregor der Grosse Ein Beitrag zur Würdigung 

seiner socialen Thatigkeit (Der Katholik 1894 , Jan. , S. 12—23). 
A. Hilgenfeld, Der Taheb der Samariter, nach einer neu auf- 

gefundenen Urkunde (Ztschr. f. wissensch. Theol. 37, 2. 1894, 

S. 233—244). 
M. Eahler , Die richtige Beurteilung der apostolischen Gemeinden 

nach dem Neuen Testamente (Allg. Missions-Ztschr. 1894, 6, 

S, 241—261). 
A. Elöpper, Über den Sinn u. die ursprüngliche Form der ersten 

Seligpreisung der Bergpredigt bei Matthaus (Ztschr. f. wis- 
sensch. Theol. 37, 2, 1894, S. 175—191). 
J. J. Eiieucker, Der alttestamentliche Gottesbegriff in seiner 

geschichtlichen Entwicklung. Thesen (Prot. Eirchztg. 1894, 

27, Sp. 633—636). 
G. Erüger, Aristides als Yerfasser des Briefes an Diognet 

(Ztschr. f. wissensch. Theol. 37, 2, 1894, S. 206 223). 

A. Lesétre, Les prophéties contre les gentils d*après la Bible 



Digitized by 



Google 



391 

et les doouments profanes (Revue des sciences ecclésiastiques 

1893, oct., p. 331—340). 

A. Lindenborn, ETangelisation u. Eirche (Eirchl. Monatsschr. 

Xni, 9, Juni 1894, S. 611—615). 
K. Marti, Der gegenwartige Stand der alttestamentlichen Wis- 
senschaft [Fortsetzuug] (Theol. Ztschr. aus d. Schweiz 1894, 

2, S. 76—108). 
A. Montagne, De Tapparition de Dieu k Moyse sur Ie mout 

Horeb (Exode, ch. III) (Revue biblique 1894^ 2, p. 232—247). 
C. G. Montefiore, First impressions of Paul (The Jewish Quar 

terly Review VI, 23, April, 1894, p. 428—474). 
E Nestle , Zur kirchlichen Chronologie des Lebens Jesu (Ztschr. 

f. wissensch. Theol. 37, 2, 1894, S. 244-245). 
J. Raccaud, La certitude chrétienne, son fondement, son déve- 

loppement et ses limites. II (Revue de thëol. & de philos. 

1894, 2, p. 154—188). 

— , La certitude chrétienne, son fondement, son développement 

et ses limites [fin] (Revue de théol. et de philos. 1894, 3, p. 

256-276). 
H. Rosenfeldt , „Empfangen vom heiligen Geist" u. Pastor A. 

Wagner (Mitthlgn. u. Nachrn. f. d. evang. Kirche in Russland 

1894, April, S. 146—158). 
Sagmüller, Die Synoden von Rom 798 und Aachen 799 (Theol. 

Quartalsch. 1894, 2, S. 295—303). 
Schanz, Der Opferbegriff (Theol. Quartalschr. 1894, 2, S. 

177—222). 
O. Schmoller, Die geschichtliche Person Jesu nach den pauli- 

nischen Schriften (Theol. Stud. u. Krit. 1894, 4, S. 656—705). 
Sellin, Das Hauptproblem der altisraelitischen Religionsgeschichte. 

A. Einleitung. B. Jahwes Verhaltnis zu dem Volke Israël 

nach altisraelitischer Yorstellung (Neue Eirchl. Ztschr. 1894, 

4, S. 316—351). 
— , Das Hauptproblem der altisraelitischen Religionsgeschichte 

[Schluss] (Neue kirchl. Ztschr. 1894, 5, S. 376—413). 
E. Simons , Das System der praktischen Theologie u. die innere 

Mission (Ztschr. f. prakt. Theol. XVI, 2, 1894, S. 112—124). 
Sladeczek, 'H (piXot^sKCpla. nach den Schriften des h. Apostels 

Paulus (Theol. Quartalschr. 1894, 2, S. 272—295). 
Steude, Zur Apologie des Wunders (Der Beweis des Glaubens 

1894, Mai, S. 169—188; Juni, S. 209—233). 



Digitized by 



Google 



392 



Wandel , Die Eindheitsgeschichte Jesu Christi nach Nösgen and 

Nebe. I (Neue kirchl. Ztschr. 1894, 4, S. 286—315). 
— , Die Eindheitsgeschichte Jesu Christi nach Nösgen u. Nebe 

[Schluss] (Neue kirchl. Ztschr. 1894, 6, S. 449—465). 
Th. Zahn, Petrus in Antiochien 'Neue Mrchl. Ztschr. 1894, 6, 

S. 435-448). 
O. Zöckler, Das Martyrium des Apollonius (Der Beweis des 

Glaubens 1894, April, S. 165—167). 
— , Altenglische Psalmenexegese unter antiochenischem Einflusse 

(Theol. Litblt. 1894, 20, Sp. 233—234). 



Digitized by 



Google 



J)e brief van Jakobus. 



Gelijk over bijna alle Nieaw-Testamentische geschriften 
liepen de gevoelens over het ontstaan van den brief van 
Jakobus zeer uiteen. Men behoeft slechts het laatste ge- 
schrift, dat over dezen brief verscheen „Der Jakobusbrief nach 
Lehranschauungen und Entstehungsverhaltnissen" untersucht 
von Lic. Dr. Paul Feine, Eisenach, M. Wilckjns, 1893 (b. v. 
S. 56 fif.) ^) te vergelijken, om daarvan ten diepste doordrongen 
te worden. Bleek-Mangold (zie hunne „Einleitung in das N. T." 
S. 704 ff.) stelden den brief zeer vroeg. Bleek dacht aan 
63 of 64 na Christus. Wel kon volgens Bleek onze brief 
niet het oudste geschrift zijn van het N. T. De algemeene 
benaming van de eerste lezers is eerst denkbaar, wanneer 
de Christelijke godsdienst reeds naar verschillende kanten 
buiten Palestina verbreid was. De Christelijke naam , welken 
de lezers droegen (2:7), de vervolgingen , waaraan de be- 
lijders buiten Palestina blootstonden (1:2 enz.), het feit, 
dat in de samenkomsten aan rijken en aanzienlijken eene bij- 
zondere* eereplaats verleend werd (2:14 enz.), de bekend- 
heid met de Paulinische leer van de rechtvaardiging uit het 
geloof, die tot velerlei misverstand aanleiding gegeven had, 
waartegen Jakobus meende te moeten opkomen, wezen er 
volgens Bleek op , dat de brief niet lang vóór den dood van 
Jakobus ontstaan kon zijn. Mangeld , de uitgever van Bleek's 
„Einleitung in das Neue Testament" S. 706, 707 meent, dat 
Jakobus' brief wel vóór 50 geschreven kan zijn en dat de 
argumenten van Bleek tegen eene al te vroege dateering geen 
steek houden. Mij komt voor, dat Bleek beter zag dan de 



i) Zie hierover o.a. Pi<rf. va» Rhijn, Theol. Stud. 4893, bl. 469— 473. 

27 



Digitized by 



Google 



394 



latere uitgever en dat zijne argumentatie niet van gezocht- 
heid is vrij te pleiten. Alleen moeten wij Mangold toegeven , 
dat wanneer Jakobus' brief polemiek tegeii het Paulinisme 
bevat, de vraag gedaan moet worden, of Bleek den brief 
wel laat genoeg dateerde, of hij genoegzame tijdsruimte 
overliet voor zulk eene ontaarding van het Paulinisme, als 
waarvan de brief sporen zou dragen. 

Beyschlag (comm. van Meyer 1882) stelt Jakobus* brief 
vóór de werkzaamheid van Paulus. Polemiek tegen Paulus 
zou Jakobus dus niet bedoeld hebben. De auteur Jakobus 
woonde te Jeruzalem en schreef aan Joden- Christenen in Syrië. 
Prof, Van Rhijn, die in de „Theol Studiën" van 1887, bl. 
377 — 390 den brief van Jakobus besprak, verdedigde ook 
de echtheid van Jakobus. Vóór Paulus' werkzaamheid was 
de brief geschreven. Polemiek tegen het Paulinisme bevatte 
de brief niet. Feine in zijn hierboven genoemd boek vin- 
diceert ook de echtheid van den brief, verklaart zich zeer 
sterk b. v. tegen de opvatting van Holtzmann , maar daar hij 
(S. 57) „Rücksichtnahme auf paulinische Formeln und Lehr- 
anschauungen" niet ontkennen kan , plaatst hij den brief zoo 
laat mogelijk in het leven van Jakobus, den broeder des 
Heeren, het hoofd der Jeruzalemsche gemeente. 

Reuss (Geschichte des neuen Testaments, 1887 S. 218) 
is niet zeker van zijne zaak. Wel noemt hij Jakobus' brief 
een Joodsch-Ghristelijk product, minder door het op den 
voorgrond stellen van de hoofdstellingen van het .Joden- 
Christendom als wel door de nu eens stilzwijgende dan weder 
uitgesprokene verwijdering van alle mystieke en speculatieve 
elementen der Christelijke prediking. Maar hij ziet toch in 
den brief een veelvuldig gebruik van Paulinische uitdruk- 
kingen, het streven om het evangelie als theologie op te 
vatten en hij twijfelt daarom aan de echtheid van den brief 
(S. 223). Wellicht is de brief na het leven van Jakobus 
geschreven. 

Weiss (zie mijne bewerking van Weiss' „ Einleitung in das N. T.", 
1893, bl. 391 — 411) is ook voor de echtheid van den brief van 
Jakobus. Weiss ziet geen strijd tusschen Jakobus en Paulus. 



Digitized by 



Google 



Het geloofsbegrip bij Jakobus is een auder dan dat vaü 
Paulus en de door Jakobus geëischte werken zijn niet de 
door Paulus bestreden werken der wet. De rechtvaardiging, 
waarynn Jakobus spreekt, is niet evenals bij Paulus eene 
handeling van Gods genade, waarbij den zondaar de gerech- 
tigheid toegerekend wordt, maar de handeling van den rechter, 
die den rechtvaardige als zoodanig erkent (Mt. 12:37) en 
hem daardoor redt van het verderf. ' De Paulinische formules 
(fiii TiavZaêe^ £>X ipsï rig) behooren tot de Rabbijnsche dia- 
lectiek. Het geheel nog onontwikkelde echt Joodsch-Ghriste- 
l\jke leertype is slechts denkbaar, wanneer de schrijver nog 
niet onder den invloed staat van de rijk ontwikkelde Pau- 
linische Theologie (bl. 396). 

Tegenover deze verdedigers van de echtheid, de voor- 
standers van eene meer of minder vroegtijdige vervaardiging 
van den brief staan andere critici, die op grond van uit- 
en vooral van inwendige getuigen den brief na het leven van 
Jakobus plaatsen. 

Dr. Blom (De brief van Jakobus, 1869) kon geen over- 
eenstemming zien of eene indifferente verhouding tusschen 
Jakobus en Paulus. Hij onderstelde, dat de brief omstreeks 
het jaar 80 ontstaan is (zie bl. 291). Wel is de brief aan 
de geheele Christenheid gericht, maar inderdaad is slechts 
eene enkele gemeente, die van Alexandrië bedoeld. Later 
beweerde Blom (Theol. Tijdschr. 1881 , bl. 439), dat de brief 
duidelijk Palestijnsche toestanden onderstelde , maar aan zijne 
hoofdstelling betreffende den tijd der vervaardiging van den 
brief veranderde dit niets. Dr. Rovers (N.Tische Letterkunde 
2« druk bl. 98) meent, dat de brief waarschijnlijk uit den 
tijd van Domitianus dagteekent. De brief kan evenwel ook 
een twintigtal jaren later geschreven zijn. Volgens Brückner 
(Die chronologische Reihenfolge u. s. w. S. 292) is de brief 
uit den tijd van Hadrianus (117—138). H. 4: 13 — 15 zou 
op eene periode wijzen , waarin de Christelijke gemeente van 
den druk der vervolging bevrijd was. Het adres is eene 
fictie. Zelf te Rome wonende , heeft de auteur zijne vermaning 

27* 

Digitized by LjOOQIC 



m 

ger^ht aa^ eene kleiue gemeente van Esseen^ch gezinde 
Joden-Christenen; Het is er hem om te doen, zijne kleine 
geqieente niet alleen voor de heidensche wereld, maar ook 
vx)or het Paulinisch Christendom te bewaren, Pfleiderer (Ur- 
cbristenthum , S, 865 fif.) houdt den brief voor een tegenhanger 
van den Pastor van Hermas, ontstaan in de 2^ eeuw. Hij 
vindt er geen strijd tusschen het Jodendom en het Chris- 
tendom uit de heidenen in^ maar het practisch katholicisme , 
zooals het zich uit het Helleensche heiden- Christendom vooral 
in de kerk van Rome ontwikkeld heeft. V. Soden (Jahrb. 
f, prot Theol 1884, 1, Hand-Commentar van Holtzmann 1891) 
houdt den schrijver van den brief voor een geestverwant van 
Clemens en Hermas , die te Rome tijdens de vervolgingen van 
Domitianus leefde. Reeds Hilgenfeld had vroeger in zijne 
,,Einleitung in das N. T/' aan den tijd van Domitianus gedacht. 

Klopper (Zeitschr. f. wiss. Theologie, 1885, S. 280—319) 
geeft eene flinke , degelijke verklaring van Jak. 2 : 14 — 26 en 
erkent daarbij volmondig, dat de brief de frischheid des ge- 
loofs mist 9 dat de brief geen sporen draagt van den eersten 
ijver en den tijd der eerste liefde. De brief zou ontstaan 
zgn, nadat het Paulinisme hier en daar verbasterd was ge- 
worden (S. 318). 

Wij willen thans niet meer gevoelens van anderen aanhalen 
en bespreken , maar ons eigen gevoelen aangaande den brief 
zeggen. Wij stellen hierbij op den voorgrond, dat de brief 
naar onze opvatting niet voornamelijk een dogmatisch, maar 
een practisch doel heeft. Aan de Paulinische kwesties als 
van de waarde der Mozaïsche wet , de besnijdenis , Sabbath , 
verhouding van vleesch en geest dacht hij niet. Evenmin 
vindt men er sporen in van diep ingrijpende Christologische 
belangen. Van Christus' verlossingswerk ontdekt men geen 
spoor. Zijn naam wordt genoemd 1 : 1 en 2 : 1 , op de laatste 
plaats met de bijvoeging „Heer der heerlgkheid." Daaren- 
boven is Hij de rechter, die voor de deur staat (5:9, zie 
Openb. 3:20) en volgens sommigen is Hij ook de wetgever 
en rechter, die behouden kan en verderven (4:12). Het 
voorwerp des geloof s is 1 : 18 het woord der waarheid, 



Digitized by 



Google 



397 



waardoor de Vader der lichten ons herschapen heeft. De 
inhoud van liet woord der waarheid is bij Jakobus evenals 
bij Cletnens en Hermas de monotheïstische godskennis (2 : 19) 
en de door Christus geopenbaarde volkomene wet Gods. Dit 
is het woord, dat de zielen kan zalig maken, wanneer het 
met zachtmoedigheid aangenomen en innerlijk toegeëigend, 
alzoo ingeplant wordt. Dat woord mag men niet vluchtig 
aauhooren, maar moet in de practijk beoefend worden 
(1:21 — 25). Deze Christelijke wet, die met de Mozaïsche 
niets te maken heeft , is de volkomene wet der vrijheid 
(1:25, 2:12), die tot inhoud heeft de zedelijke voor- 
schriften der wet, die samengevat zijn in de koninklijke wet 
van de liefde tot den naaste overeenkomstig het woord van 
Jezus (Ji : 8). Wie deze wet onderhoudt , zal zalig worden , 
omdat voor de barmhartigen ook bij het goddelijk gericht 
barmhartigheid voor recht gaat (1:25, 2:12 enz. vgl. Mt. 
5:7, Luk. 6:35 enz.). De oud-Christelijke prediking, dat 
Jezus de Messias is ondanks zijnen kruisdood en op grond 
van zijne opstanding en dat Hij bij zijne wederkomst het be- 
loofde heil geven zal, vindt men bij Jakobus niet. 

Ik heb gezegd : Jakobus had vooral een practisch doel en 
ik wil dit nader aantoonen. In den strijd der partijen over 
woorden en theoriën , in de hebzucht des levens , in hét jagen 
naar rijkdom en genot ziet hij slechts bewijzen of teekenen 
van de aardsche wijsheid, die het tegenovergestelde is van 
de wijsheid , die van boven komt of van de ware Christelijke 
vroomheid. De schrijver wil een stil, eenvoudig, Christelijk 
leven bevorderen en barmhartigheid jegens den naaste voor- 
staan. Hij bestrijdt het wereldsch Christendom, zooals hij 
het bij de hoogere standen , bij de rijken en de wijzen dezer 
wereld gevonden had. Vooral heeft hij het gemunt op de 
rijken, die spreken en handelen, alsof zij het wereldbestuur 
in handen hadden en die zoo weinig steunden op de voor- 
zienigheid Gods. In weelde baadden zij zich, aan brood- 
dronkenheid gaven zij zich. over. Aan den arbeider werd 
zijn rechtmatig loon onthouden, ja de rechtvaardige werd 
veroordeeld, zedelijk vermoord (4:1 — 5:6). In de gemeente 



Digitized by 



Google 



398 

werden de rijken veel te veel ontzien. Bij de samenkomsten 
kregen de rijken de beste, de armen de slechtste plaatsen , 
somtijds eene staanplaats (2 : 1 — 4). Men vergat, dat Grod 
juist de armen had uitverkoren om rijk te zijn in het geloof 
en erfgenamen te worden van het koninkrijk , dat Hij dengenen 
beloofde, die Hem liefhebben. Helaas! de rijken overheerschten 
de armen, zogen ze uit, trokken ze voor de rechtbanken, 
lasterden hunnen goeden, Christelijken naam. En die rijken 
waren ook Christenen. Hoe was het mogelijk! Wilde men 
voor God rechtvaardig zijn, dan moest men de geheele wet 
vervullen en niet één of meer geboden houden. De wet was 
een organisch geheel, waarvan de deelen onverbrekelijk samen- 
bingen (2:8 — 13). Voorwaar! gemeenten, waarin zulke toe- 
standen konden voorkomen , waarin zulke verbasteringen van 
het Christelijk geloof en bet Christelijk leven werden aange- 
troffen, stonden verre af van den eersten Christelijken tijd, 
toen men alle goederen gemeen had. Men bedenke wel: De 
schrijver bespreekt niet een enkel geval , maar wijst aan , dat 
de toestanden der gemeente in haar geheel verdorven waren. 
In de eerste Christelijke gemeenten behoorden de rijken tot 
de uitzonderingen. Bij Jakobus is dat niet meer het geval. 
Daar waren er reeds velen. Daar had men eenen stand van 
rijken tegenover eenen stand van armen. De sociale ver 
houdingen waren allesbehalve gunstig. 

Jakobus waarschuwde niet alleen tegen de zonden , die uit 
geld- en hebzucht voortvloeiden, maar ook tegen eenen 
zekeren geestelijken hoogmoed, die met het gewaande bezit 
van eene hoogere kennis, wijsheid, gnosis samenhing. De 
wijsheid, waartegen Jakobus opkomt, is eene aardsche, zin- 
lijke of psychische, duivelsche. Zij noemde zichzelve zeker 
pneumatisch bij uitnemendheid. Vandaar de qualificatie, dat 
zij psychisch was. De ware wijsheid, die van boven is, is 
rein, vredelievend, welwillend, gezeggelijk, vol barmhartigheid 
en goede vruchten, onpartijdig, ongeveinsd (3 : 17). De wijs- 
heid, waartegen Jakobus opkwam, was dus het tegendeel 
daarvan. De epitheta van de ware wijsheid zijn zeker ge- 
kozen m^t het oog op de eigenschappen der valsche wijsheid. 



Digitized by 



Google 



Men beeldde zich in, dat de Tersoddng tot het kwade Tan 
Grod kwam in plaats dat men ze toeschreef aan dmi inTloed 
van zijne eigene begeerlijkheid en booze la^n (1 : 13, 14). 
Deze opmerking herinnert ons aan het feit, dat Irenefis aan 
den Gnosticns Florinas een geschrift schreef orer het thema, 
dat God niet de oorsprong van het kwade is. Bij het oor- 
deelen, kritiek uitoefenen op de wet (4: 11), kan men denken 
aan de kritiek, welke Cerdo en Marcion op het Oade Testa- 
ment toepasten. De vmcht dier aardsche wijsheid was, 
dat men allerlei verkeerde dingen zeide, dat de tong mis- 
bmikt werd op schromelijke wijze (3 : 1 — 12). De dwaalleer 
van Jakobus' brief herinnert aan die van Hermas (A^s. 3*: 10, 
Mand. 11:8 etc.) en aan de karakteristiek van Judas (vs. 16 
fisfixplfioipoi). 

De dwaalleer had de Paulinische leer van de rechtvaar- 
diging uit het geloof misvormd tot een dor en droog, een 
hard, een onvruchtbaar geloofsbegrip. Het geloof was eene 
theorie geworden, waaraan de praktijk des levens ontbrak. 
Men vindt er in het begin der verstandelgke gnosis. Het 
ultra-PauIinisme deed in de Christelgke kerk de behoefte ont- 
staan aan een practisch, werkdadig Christendom. Wat baat 
het of iemand zegt, dat hij geloof heeft en de werken mist? 
Kan het geloof wel Jbehouden?» Greloof zonder werken is dood. 
Het geloof der dwaalleeraars was een geloof, dat ook de 
demonen hadden. Op de werken komt het aan. Het geloof 
werkt slechts mede met de werken. Uit de werken wordt 
het geloof voltooid. Zijnen wasdom , zijne voltooiing ontvangt 
het geloof eerst uit de werken. Uit de werken, op grond 
daarvan, niet uit geloof alleen wordt men gerechtvaardigd 
zooals in het O. T. dit het geval was met Abraham, toen 
hij zijnen zoon Izak oflferde en met Rachab, toen z\j voor de 
verspieders zorgde (2 : 18—26). Dergelijke beschouwingen 
staan ver af van den tijd , waarin een Paulus en een Petrus 
optraden, b. v. van den tijd, waarin de brieven aan de 
Romeinen , de Korinthiërs en de Galatiërs geschreven werden. 
De wijsheidsleeraars zullen zich op Paulus beroepen hebben 
eii daarom wil Jakobus heil met hunne eigene wapenen be- 



Digitized by 



Google 



400 



strgden, o. a. met het voorbeeld van Abraham. Niet recht- 
streeks f maar middellijkerwijze polemiseert Jakobus ook tegen 
Paalus (vgL Jak. 2 : 24 met Rom. 3 : 28). Ik erken volmondig , 
dat Jakobus Paulus eigenlijk niet treft , daar het geloof en 
de werken bij Paulus iets anders zijn dan het geloof en de 
werken bij Jakobus. De exegeten hebben dit terecht opge- 
merkt, o. a. Klopper in zijn bovengenoemde studie en Dr. 
Thijm (Theol. Studiën 1883, bl. 188—221 en bl. 477—547)- 
Maar al treft Jakobus Paulus niet, daarmee is niet bewezen, 
dat hij hem niet heeft willen treffen. Mij dunkt, daartoe is 
de woordelijke terugslag van Jakobus op Paulus veel te in 
't oogloopend. Terecht heeft men er aan herinnerd, dat de 
bepalingen van het concilie van 1'rente aangaande den weg 
des heils, de subjectieve voorwaarden van het heil, de bepa- 
lingen van de confessie Augustana niet treffen. Maar wie 
zou durven beweren, dat het concilie van Trente geen 
kritiek beeft willen oefenen op de confessie Augustana? 

De opvatting van het geloof als eene geloofsleer of geloofs* 
waarheid, vindt men niet alleen bij de dwaalleeraars van 
Jakobus, maar ook bij Jakobus zelven en evenzeeer in de 
Pastoraalbrieven en de Ignatiaansche brieven. De leer trad 
van lieverlede in de plaats van het levend geloof des harten. 
Vooral vindt men in den Paster van Hermas vele gegevens , 
welke wgzen op eene opvatting van het geloof, welke men 
ook in den brief van Jakobus aantreft. Volgens den Pastor 
waren er velen , die de kerkelijk overgeleverde leer aannamen , 
maar de ware vroomheid en zedelijkheid misten. Vgl. Mand. 
10:1, Sim. 8:10, 9:22. 

Bespiegeling vindt men in dezen brief niet. De theologie 
is eenvoudig en praktisch. Het Klein-Aziatisch Hellenisme 
heeft de speculatieve en mystische elementen van het Pauli- 
nisme verder ontwikkeld , maar het meer practische Rome, 
waar de brief van Jakobus ontstond , had daarvoor noch oor 
noch hart. Zoo heeft deze brief — daargelaten het specifiek 
Christelijk element van de openbaring in Christus — over- 
eenstemming met het vóór-Christelijk Hellenisme. Ook dat 
Hellenisme legt den nadruk op het geloof in den éénen God, 



Digitized by 



Google 



401 



op eene algemeen zedelijke wetgefing en bet toekomstig 
oordeel. Vgl. Siegfried, Philo, S. 311 ff. Onze brief, die 
practiscb en nucbter is /toont sporen van overeenkomst met 
het Essetsme in zijn verbod van den eed (ö: 12), zijne ver- 
aobting van den rgkdom, zgne waarschuwing tegen misbruik 
van de tong, en zijne waardeering van de armoede. 

De tijd, waarin de brief geschreven werd, was een tijdperk 
van vrede voor de gemeente. Men kon plannen maken om 
te gaan en te reizen waarheen men wilde en daar eenen onbe* 
paalden tijd door te brengen (4 : 13 — 15). De vervolging en 
tegenkanting, waaraan de gemeente blootstond, kwam niet 
voort van de zijde der heidenen of der Joden , maar van de 
machtigen en de groeten in de gemeente zelve (2:6, 7). 
Terecht heeft men dus gedacht aan den t\jd van Hadrianus 
(117 — 138). Aan welke gevaren de Christelijke gemeenten 
blootstonden in den tijd van Trajanus, bewijst de eerste brief 
van Petrus. Zie mijn opstel „Wanneer werd de eerste brief 
van Petrus geschreven?" (Theol. Stud. 1892, bl. 111—128). 

Wij hebben tot dusver geen specifiek Joodsch-Christelijke 
elementen in den brief ontmoet, eer het katholieke Christen- 
dom van de 2^ eeuw. Deze opvatting evenwel is in strijd 
met den klank der woorden van 1:1, waar Jakobus, de 
dienstknecht van God en van den Heer Jezus Christus, schrijft 
aan de twaalf stammen, die in de verstrooiing zijn {txï^ 
iuisKcc Cpu^aïg rcug èv TjJ hxffTrop^). Men wijst er ook op, 
dat 2 : 2 de plaats der samenkomst van de Christenen frumyay^ 
genoemd wordt en dat de schrijver van Abraham als van 
onzen vader spreekt (2:21). Wijzen deze gegevens op een 
Joodsch-Christelijk standpunt van den brief? Wij zullen zien. 
De schrijver kan de Christenen uit de heidenen de twaalf 
stammen noemen, wanneer hij de Christenen hield voor 
het ware Israël Gods. Deze voorstelling vinden wij ook bij 
Paulus (Gal. 6:16), Barnabas (4:6, 13:1, 3) en Clemens 
(2 Clem. 2 : 2). De eigenaardige uitdrukking twaalf stammen 
kan hare verklaring vinden in Hermas (Sim. 9:17), waar 
de Christenen uit de twaalf stammen of de volken der wereld 



Digitized by 



Google 



402 



verzameld worden. De toevoeging in de verstrooiing is eene 
navolging van 1 !Petr. 1:1. De daar bedoelde locale be- 
teekenis valt hier weg en daarmee verkrijgt bet woord bij 
Jakobus eene algemeene beteekenis: de over de wereld ver- 
strooide Christenen. Zoo duidt deze qualificatie de katholieke 
bestemming van den brief aan i). Tegen deze opvatting ge- 
tuigt niet, dat de schrijver bepaalde toestanden van eene 
zekere gemeente , b. v. die van Rome, onderstelt. De schrijver 
kan toch, den brief bepaald voor Rome's gemeente schrij- 
vende , hem aan de geheele Christenheid gericht hebben, in 
de gedachte, dat dergelijke gebreken en zonden overal voor- 
kteamen. Zoo heeft ook Hermas de opdracht, de allereerst 
voor Rome bestemde openbaringen ook buiten Rome bekend 
te maken (Vis. 2:4, 3). De benaming synagoge voor Chris- 
telijke verzameling (2 : 2) behoeft niet bepaald op een Joodsch- 
Christelijk karakter van den brief te wijzen. Immers komt 
die benaming ook bij Ignatius en Hermas herhaaldelijk voor 
van eene Christelijke verzameling der gemeente. Zie Hermas , 
Mand. 11:9, 13, 14, Ignatius ad Polyc. 4:2, ad Trall. 3. 
Vgl verder Harnack bij Hermas, Mand. 11:9, 13, 14. Met 
het voorgaande hangt samen, dat wij Abraham onzen vader 
(2:21) verklaren door Abraham, onzen geestelijken vader. 
Aan eene nationale afkomst behoeft men hierbij niet nood- 
zakelijk te denken. Paulus zou zeggen (Gal. 3:7): yivifrKsrs 
&px OTt 01 Sk TrifTTsooc ^ ovTOi uiol shiv ^A(3pai!z. 

Voor eene latere vervaardiging van den brief heeft men 
zich ook beroepen op 5: 14, waar gezegd wordt, dat een 
zieke de presbyters der gemeente ontbiede, opdat zij voor 
hem bidden en hem zalven met olie in den naam des Heeren ^). 
Het gebed zal den zieke behouden en heeft hij gezondigd , dan 
kan hij zijne zonden belijden , opdat zij hem vergeven worden. 
(Zie Holtzmann, Einl. 3. Aufl S. 332 en Feine, S. 62, 63.) 



1) Ook Feine (S. 60) erkent, dat deze opvatting mogelijk is. Prof. van 
Rh\jn erkent eveneens de moeilykheid van het adres in verband met den 
inhoud van den brief (Theol. Stud. 4893, bl. 472, 473). 

2) Het zalven met olie is klaarblijkelijk ontstaan uit het hv\e\ van 
Christus aan zijne jongeren (Mk. 6: 13). 



Digitized by 



Google 



403 



Ik moet evenwel toestemmen, dat men hier zeer voorzichtig 
moet zijn. De presbyters worden hier klaarblijkelijk niet als 
vertegenwoordigers eener hiërarchie geroepen, maar als de 
vert^enwoordigers van de gemeente. H. 5 : 16 staat toch 
onmiddellijk na de vermelding van de presbyters, dat men 
elkander de zonden moet beliiden en voor elkander bidden 
moet, opdat de zieke genezen worde, daar het gebed des 
rechtvaardigen — geheel in 't algemeen — veel vermag , wat 
dan nader door het voorbeeld van Elia duidelijk gemaakt 
wordt (5 : 17). Het leerambt is nog voor allen toegankelijk 
en werd door velen met eene zekere voorliefde gezocht (3 : I ). 



De brief is zeer laat in de Christelijke kerk bekend ge- 
worden. Het Westen had den brief tot het midden der 
3^ eeuw niet in zgne verzameling van Heilige Geschriften 
(Hamack, Das Neue Testament um das Jahr 200, S. 79). 
In de Latijnsche kerk vond de brief eerst erkenning in de 
4^ eeuw. De canon van Muratori, die Hermas vermeldt^ 
zwijgt over Jakobus. TertuUianus kende hem niet Zahn 
(Gesch. des Neut Kanons, I, S. 3*iö) beweert wel, dat Ireneüs 
Jakobus kende, en den brief als van zelf gebruikte, omdat 
de brief in het land van Ireneüs, Klein-Azië, in zulk eene 
hooge eer stond. Doch terecht heeft Harnack (S. 79) zich 
hiertegen verzet De bewijsplaatsen, welke Feine nog aan- 
haalt (S. 151), zijn m. i. niet overtuigend. Feine vergelijkt 
van Ireneüs IV, 16:2 (vgl. IV, 13:4) met Jak. 2:23 en 
V, 1, 1 met Jak. 1:18, 22. Op de eerste plaats wordt 
Abraham bij Ireneüs evenals bij Jakobus vriend Gods ge- 
naamd en op de tweede schrijft Ireneüs: „factores autein 
sermonum ejus (sc^ dei) facti . . . facti autem initium facturae". 
In de Alexandrijnsche kerk komt de brief vóór Origenes niet 
voor. Wel lezen wij bij Eusebius H. E. VI, 14:1 en bij 
Photius, Bibl. cod. 109, dat Clemens van Alexandrië alle 
katholieke brieven in zijne Hypotyposen verklaard zou hebben. 
Maar in de Hypotyposen, voorzoover zij voor ons bewaard 



Digitized by 



Google 



404 



ziJD, vinden wij ran eene dergelgke verklaring geen spoor 
en eene aanhaling van den brief bij Clemens kan niet voorden 
bewezen (Harnack, S. 80). Van belang is dit op te merken, 
daar Clemens den eersten brief van Petrus wel gebruikt. 
Origenes noemt den brief, maar betwijfelt de echtheid. Zie 
Joh. Tom. XIX, 6, waar Origenes spreekt van rjj 0êpofiiv^ 
'laKci(3ov iTTto'To^^ en Joh. Tom. XX, 10. Eusebius twijfelt 
aan de echtheid van Jakobus en rekent hem tot de anti- 
legomena. Men leest bij hem H. E. Il, 23, 24, 25: ov 
(sc.'l«)wSj3öt») ^ TTpccTyj Tuv êvofJta^Ofiivcov KxèoXiKav imtTTO^oóv êhau 
XiysTOLi* hriou ii cog vodsvsrou fiév {ou 7roX\o) yoxiv tuv TcctXxtSóv 
airijg ifiu^fjtévêvo'ctv ^ cóc oi^i rijg Xsyofiévtjg 'louix, fMxc km xvr^g 
oöcriig Tav sttt» Xsyof^ivccv kxSoXitcoóv)^ Ofjt,cog 5f hfzsu kx) rxirxg 
fASTx TÓóv y^oiwm êv TrXsiarxi; i€iififiofft€vf4,éuxg êKx}i}i^lxtc. En uit het 
shxt xiysTxi èn uit voisverxi blijkt m. i. genoegzaam, dat Eusebius 
aan de echtheid van Jakobus* brief twijfelde. Ten onrechte 
verklaart Feine S. 152 uoSsvêTxi met het oog op de tegenstelling 
van het niet behooren tot den kanon. Dit is in strijd met 
den duidelijken zin der woorden. De echtheid. wordt verder 
betwijfeld door Hiëronymus (De vir. ill. 2) en verworpen door 
Theódorus van Mopsuestia (Leont. Bijz. c. Nest. et Eutych. 
Hiertegenover staat, dat de Syrische kerk den brief van 
Jakobus accepteerde. De Peschittho, die vier anti-legomena 
buitensloot, neemt dezen brief van Jakobus als een apostolisch 
werk op. Het spaarzamelijk gebruik van den brief van 
Jakobus moet allereerst verklaard worden uit zijne late ver- 
vervaardiging en ten tweede uit zijne polemiek tegen Paulus. 
Daarenboven was Jakobus de autoriteit der Ebionieten en 
een brief op zijn naam dus als vanzelf minder gezocht En 
eindelijk werd het vervaardigen van katholieke brieven reeds 
op het eind der tweede eeuw. als een privilege van de twaalven 
beschouwd. Zie Harnack, Lehre der zwölf Apostel, S. 108. 

Zeer interessant is de kwestie, welke bronnen Jakobus 
gebruikt heeft. Over dit onderwerp hebben Brückner (Die 
chronologische Reihenfolge u. s. w. S. 60—65 en 287 — 295) 
en Feine (S. 100—149) het uitvoerigst gehandeld. Overeen- 



Digitized by 



Google 



406 



dtemming tusschen Jakobus en de synoptische evangeliën 
yindt men op de volgende plaatsen: Jak. 1:2 = Lk. 6 : 23, 
1:5 = Mt 7:7, Lk. 11 : 9. Mk. 1 : 6 = 11:23 enz. 
1 : 9 = Lk. 1 : 52, l : 17 = Mt. 7 : 11 , Lk. 11 : 13. 1 : 20 = 
Mt. 5:22, 1:21 = Mt. 13:23, 1:22 enz. = Mt. 7:21 
enz. Lk. 6 : 46 enz. 2 : 5 = Lk. 6 : 20. 2 : 8 = Mt. 22 : 39 , 
Mk. 12:31. Lk. 10:27, 2:13 = Mt. 5:7. 3:12 = Mt. 
7 : 16 enz. Lk. 6 : 43 enz. 3:18 = Mt. 5 : 9. 4:3 = Mt. 
7:7, Lk. 11:9. 4:4 = Mt. 12:39, 4: 9 = Lk. 6: 24 enz. 
4:10 = Mt. 23:12, Lk. 14:11, 18:14. 4:11 enz. = 
Mt. 7:1, Lk. 6 : 37. 4 : 14 enz. = Lk. 12 : 16 enz. 4:17 = 
Lk. 12:47. 4:19 = Lk. 6:25. 5:1 = Lk. 6:24 enz. 
5:2 enz. = Mt. 6:19 enz. Lk. 12:33. 5:3 = Lk. 12: 
16_2l. 5:6 = Lk. 6:37. 5: 9 = Mt. 24 : 33. 5:10 = 
Mt. 5:10 enz. Lk. 6:23. 5:12 = Mt. 5:34—37, 5 ; 17 
enz. = Lk. 4 : 25 enz. De meeste parallelen vindt men 
hier met de bergrede volgens Mattheüs en met het evangelie 
van Lukas. Feine meent (S. 73 ff., S. 134), dat de aan 
Lukas eigenaardige Joodsch-Christelijke bron met den brief 
van Jakobus overeenstemt i). De verwantschap tusschen Ja- 
kobus en de synoptici is nergens van dien aard, dat men 
tot eene bepaalde literarische afhankelijkheid zou mogen 
besluiten. Wel kunnen aan Jakobus overleveringen en bronnen 
ten dienste hebben gestaan, welke ook Jakobus kende, maar 
verder mogen wij niet gaan. Zelfs het verbod van den eed 
volgens Jak. 5 : 12 verschilt nog al van het verbod volgens 
Mt 5 : 34 — 37. Dat het verbod volgens Jakobus nauwkeurig 
overeen zou komen met dat volgens Justinus (Apol. I, 16, 
en de Clem. Hom. (III, 55, XIX, 2), zooals Feine zegt, 
is niet juist. Ook daar is aanmerkelijk verschil. 

Van meer gewicht is de vraag, ïn welke verhouding Jakobus 
tot de Paulinische brieven staat. Ik heb reeds gezegd , dat het 
mij voorkomt, dat hier literarische verwantschap, een lite- 



i) Over de zg. Joodsch-Christelijke bron, welke Feine bg het 3e evan- 
gelie aanneemt, kan men des verkiezende vergelijken wat ik schreef ,,Theol. 
Tydschr." 1892, bl. 175—481. 



Digitized by 



Google 



40tJ 



tariscb gebruik van de Paulinische brieven door Jakobus 
doorzichtig is, en dat m. i. Jakobus tegen Paulus polemi- 
seert, al raakt zijne polemiek Paulus eigenlijk niet, daar 
Jakobus en Paulus, zooals de exegeten terecht herinnerd 
hebben, onder geloof en rechtvaardiging niet hetzelfde ver- 
stonden. Zie nog het laatst Feine, S. 101 — 107. Ik acht 
mij ontslagen van de plicht, mijne stelling in bijzonderheden 
te staven en de teksten naast elkander uit te schrijven , daar 
zelfs Feine, de verdediger der echtheid van Jakobus' brief 
na eene vergelijking van GaL 2 : 16, Rom. 3 : 20, 28 met Jak. 
2:14, 24 schrijft: „die grosse formale Verwandschaft der 
bei Paulus and Jakobus gegenübergestellten Satze ist unver- 
kenbar. Daran kann auch dadurch nicht geandert werden, 
dass Paulus von ipyx vófiQv redet und von mo'Ttg Xpio'TOu 'hto'ou , 
wahrend Jakobus einfach die Begriffe ipyx und Thri^ ver- 
wendet. Allerdings sind alle die Begrifife, um die es sich hier 
handelt, yrhTig, Ip'yx und htcxiovtrixi (jil^svixi) bei beiden in 
verschiedenem Sinne gebraucht'\ Deze laatste stelling, welke 
Feine dan nader ontwikkelt , stem ik , gelijk ik reeds gezegd 
heb, van harte toe. 

Feine heeft zich de moeite getroost (S. 109 — 119), alle 
andere plaatsen , welke als parallelplaatsen tusschen Jakobus 
en Paulus door V. Soden (Jahrb. f. prot Theol. 1884, S. 
162 £), door Brückner (ChronoL Reihenfolge S, 289) en 
Holtzmann (Einl. N. T. 3 Aufl. t a. pi.) genoemd zijn , na te 
gaan en hij komt tot de gevolgtrekking, dat nergens vol- 
strekte afhankelijkheid blijkt. Dit is volkomen waar. Nergens 
elders kunnen wij stricto sensu bewijzen , dat Jakobus Paulus' 
brieven gebruikt heeft. Maar wanneer eenmaal aangenomen 
is, dat Jakobus op enkele plaatsen aan Paulus dacht en 
zooals mij voorkomt, hem bestreed, is het zeer waarschijnlijk, 
dat Jakobus ook op andere plaatsen van hem nota ge- 
nomen heeft ^). 



1) De plaatsen, welke V. Soden noemt, zijn Jak. 1 :3 (Rom. 5:3), 1 : 13 
(1 Kor. 10:13), 1:22 (Rom 2:13), 2:5 (1 Kor. 1:27 enz.) 2:21 (Rom. 



Digitized by 



Google 



407 



Ik erken, dat wanneer men, zooals Feine S. 122 — 125 
doet, de teksten uit Jakobus en den brief aan de Hebreërs 
naast elkander plaatst, over de verhouding tusschen deze 
twee brieven verschillend gedacht kan worden. Wat m^ 
evenwel aangaat, ik vind de overeenstemming tusschen Jak. 
2:21 en Hebr. 11:17, Jak. 2:25 en Hebr. 11:31 (de 
voorbeelden van Abraham en Rachub) te frappant dan dat 
zij toevallig kan zijn. Jakobus polemiseert tegen de be- 
schouwingen, welke in de genoemde plaatsen uit den brief aan 
de Hebreërs gehuldigd werden. 

De verwantschap tusschen Jakobus en den eersten brief 
van Petrus is van dien aard, dat niemand, die der zake 
kundig is^ haar loochenen kan. Feine (S. 125 ff.) doet dat 
trouwens ook niet. Naar mij voorkomt, heeft Brückner (S. 
60 — 65) de afhankelijkheid van Jakobus van l Petr. bewezen. 
Het karakter van een tijdschriftsartikel laat niet toe , al deze 
gedetailleerde kwesties in bijzonderheden na te gaan. Trouwens 
het is ook niet noodig, daar verscheiden anderen dat vóór 
ons gedaan hebben. Men vergelijke de verhandelingen van 
Brückner en Feine. 



4:3), 2:24 (Rom. 3:28), 4:i (Hom. 7:23), 4 ;4 (Rom. 8:7), 4:12 
(Rom. 2:1, 14:4). Brückner w\jst uatuurlgk op de pericoop 2:14 — 26, 
waar de afhankelijkheid van de Paulinische brieven blijkt, en noemt verder 
Jak. 1 : 3 (Rom. 5:3), Jak. 1 : 9 (Rom. 5:3), Jak. 1 : 12, 2 : 5 (1 Kor. 2 : 9), 
Jak. 1 : 13 (1 Kor. 10: 13), Jak. 1 : 15 (Rom. 5 : 12), Jak. 2 : 5 (1 Kor. 1 : 27 
enz.), Jak. 4:1 (Rom. 7:23), Jak. 4:4, 6:23 (Rom. 8:7), Jak. 4:9 
(Rom. 7:24). Holtzmaun (Einl. S 335) herinnert aan de overeenstemming 
der uitdrukkingen iituttoCcêat sk T/crsui of s| 'épyav , itKUsocóvfi 6soC , riAcTv 
rév vónovy den samenhang van de begrippen KAfipovofJte7v en ^etvtKÊia^ verder 
Kfhtv^cu vvè vófjtov , KOTaxavx^^^^t > t/ rh 'ó^tXo^ , iitj •jrXav&o'U , iAA' iptt 
Ttc^ ixÓKXfipo^y TafceAoy^tvém, /licAif, fretpa^Aryic vófAov, ixtvUpia. Verder 
vergelijkt hij 1 : 2, 3 (Rom. 5:3, 4), 13 (1 Kor. 10: 13), 18 (Rom. 8: 23), 
21 (Rom. 13:12), 22 (Rom. 2:13), 2:4 (Rom. 14:1), 2:5 (1 Kor. 1:27, 
28, 2Kor.6:10, 8:9), 2:6 (1 Kor.6:2, 4), 2:8 (Rom. 13:8, Gal. 5:14), 
2:10 (Gal. 5:3), 2:19 (1 Kor. 8:4, 2 Kor. 11:14), 2:21 (Gal. 3:6, 
Rom. 4:3), 2:24 (Rom. 3:28, Gal. 2:16). 3:15 ( Kor. 2:6, 14). 3:16, 
18 (1 Kor. 3:3, 14:33, 2 Kor. 12:20), 4:1 (Rom. 6:13, 7:23), 4:4 
(Rom. 8:7) 4:5 (Gal.5:lV, Rom.8:9, 11), 4:11, 12 (Rom.2:l. 14:4), 
4:15 (1 Kor. 4:19). Daarnaast noemt HoUzman nog enkele punten van 
overeenkomst, die van minder belang zijn. 



Digitized by 



Google 



408 

De parallelen, welke men tusscheD Jakobus en de Apo- 
calypse gevonden heeft, Jak. 2 : 5 met Apoc. 2:9, 1 : 12 met 
Apoc. 2: 10, 1 : 18 met Apoc. 14:4, 5:9 met Apoc. 3:20, 
5 : 17 met Apoc. 11:6, zijn van te weinig waarde , dan dat 
ik er iets aan hecht. Ik sluit mij hier geheel aan bij Feine, 
S. 131—133. 

Men stemt zoo goed als algemeen toe, dat eene afhanke- 
l^kheidsbetrekking tusschen den brief van Jakobus en den 
eersten brief van Clemens en den Pastor van Hermas bestaat. 
Zie Feine, S. 134 — 139. Over de betrekking tusschen Jakobus 
en den Pastor van Hermas heeft ook Harnack (Patr. Apost. 
III, p. 273 etc.) uitvoerig gehandeld. Wie zooals Feine de 
echtheid van Jakobus', brief handhaven wil, moet wel con- 
cludeeren, dat Clemens en Hermas Jakobus gekend hebben. 
Wie den brief van Jakobus zooals wij dateert, kan de ver- 
houding tusschen Jakobus en Clemens en Hermas anders 
stellen. Volstrekte zekerheid is door de eenvoudige verge- 
lijking van de teksten m. i. hier niet te verkrijgen. Bij de 
bepaling van de echtheid en den tijd van vervaardiging van 
een geschrift moeten de inwendige getuigen den doorslag 
geven. Dat die inwendige getuigen volgens mijn gevoelen 
niet gunstig zijn voor de echtheid van den brief van Jakobus , 
zal den lezer wel genoegzaam duidelijk zijn geworden. Ik 
houd den brief voor een vrucht van het na-apostolisch 
tijdvak. 

AlmeloOy Nov. 1894. J. M. S. Baljon. 



Digitized by 



Google 



Iet yerband yan 1 Petr. 3 : 8—4 : 6. 



Zegt men iH het O. en N. V. eene openbaring van God te 
hebben, zou men zich dan wel juist uitdrukken? Heeft 
men van deze beschouwing niet zeer vreemde en wonder- 
lijke toepassingen gemaakt? Kunnen wij alle uitspraken in 
de H. Schriften als uitspraken Gods beschouwen? Zou 
men zich niet juister uitdrukken, indien men zeide in de 
H. Schriften de openbaring te vinden van de voorstellingen 
en denkbeelden, welke de schrijvers zich van den eenen 
waren God gevormd hebben ^)? 

Eene tweede vraag is dan, of wij in die Schriften ook 
kunnen nagaan, door welke gewone en buitengewone ge- 
beurtenissen God Israël alleen, hoezeer even geneigd tót af- 
goderij als alle andere volken , tot de erkenning van één God 
en tot die verhevene voorstellingen en denkbeelden van dien 
éénen God gebracht heeft? 

Wij zien dus ook in de Schriften des N. V. hoe deze 
schrijvers • door Jezus Christus geleid zijn , tot eene nog 
hoogere beschouwing van den éénen God , als onzen hemel- 
schen Vader. 

Bij het nagaan van het verband in het bovenstaande ge- 
deelte van den eersten brief van Petrus, vinden wij dan ge- 
openbaard , welke voorstelling de schrijver zich gevormd heeft- 
van de genade Gods, in het lijden en sterven van Christus 



1) verg. Joh. 1:47, 18. 

28 

y Google 



Digitized by ^ 



410. 



geopenbaard y tot heil niet alleen van de geloovigen, maar 
ook tot heil der geheele wereld '). 

Dat die voorstelling groot en verheven is, blijkt overtuigend , 
wanneer wij het verband nagaan. 

Nadat de schrijver aan zijne vermaningen als slotsom had 
toegevoegd , hoe zijne lezers zich jegens elkander behoorden 
te betoonen ^) , wekt hij hen op geen kwaad met kwaad 
te vergelden, maar naar hunne roeping als christenen tot 
zegen te zijn , opdat zij zegening zouden beërven ^). En , 
vervolgt hij nu, alsof dit van zelf sprak ^), wie zal u kwaad 
doeHj zoo gij ijveraars voor het goede geworden zijl f Maar^ 
voegt hij er bij^), al lijdt gij ook om der gerechtigheid 
W(ily zalig gij! Hij roept hun toe niet voor hen te vreezen, 
die hun lijden aandoen, en steeds bereid te zijn, om met 
zachtmoedigheid en vrees aan ieder verantwoording te geven 
van de hope , die in hen is , en een goed geweten te hebben. 
Is het toch Gods wil, dat zij goeddoende lijden ondergaan , 
het is beter d&n kwaaddoende te lijden. Immers daardoor 
konden zg tot zegen zijn, als zij^ die uu)en goeden wandel in 
Christus lasteren, beschaamd worden. Want, schrijft hij ^) , 
ook Christus heeft éénmaal wegens zonden geleden, een recht- 
vaardige voor onrechtvaardigen, opdat hij u tot God zou 
brengen, wel gedood naar het vleesch, maar levend gemaakt 
naar den geest ?). 

Dat ontvouwt hij vervolgens door er aan toe te voegen ^): 
in welken, als levend gemaakt naar den geest, hij ook is 
heengegaan en den geesten in de gevangenis gepredikt heeft. 

Wat Christus aan hen gepredikt heeft behoefde hij hier 
niet te herhalen , nadat hij gezegd had ^) , dat Christus één-- 
maal wegens zonden geleden heeft, een rechtvaardige voor 
onrechtvaardigen , opdat hij u tot God zou brengen. In deze 
woorden had de schrijver zich beroepen op hetgeen zijne 



1) i Joh. 2:2. 2) 1 Pelr. 3t8. 3) vs. 9^-12. 4) yg. ia 

5) VS. 14-17. 6) VS. 18. 

7) Zie ür. i. Cramer N. Bijd. D 7 St. 4 bl. 79. 

8) VS. 19. 9) VS. ia 



Digitized by 



Google 



411 



lezers zelven badden ondervonden door de prediking van 
C9m«tu8. Schreef hij das van den Christus , dat hij als levend 
g^nat^t naar den geest gepre likt had , dan kon er niet aan 
getwijfeld worden , wat hij den geesten in de gevangenis had 
gepredikt. 

Wie de schrijver met de geesten in de gevangenis bedoelde, 
heeft hij aangewezen door er bij te voegen ^) : die eertijds 
ongehoorzaam waren , toen de lankmoedigheid van God wach- 
tende wasj in de dagen van Noach, terwijl de ark ver^ 
vaardigd werdy waarin weinige^ dat is, acht zielen behauden 
werdm door het water % 

De woorden door het water , geven den schrijver aanleiding, 
voor hij verder schrijft, dat Christus» door onrechtvaardig 
te liijden, de menschen tot God brengt, hier iets tusschen te 
voegen. Wie het eerste Hoofdstuk van den Brief gelezen 
heeft, zal dit niet vreemd voorkomen. 

Hij Iaat namelijk op de woorden: behouden door het water ^ 
aanstonds volgen : hetwelk ook u als tegenbeeld thans behoudt 
als doop. Hij hield zich overtuigd , dat zijne lezers die over- 
brenging niet hadden verwacht , en plaatste daarom het woord , 
waarop het eigenlijk aankwam, het laatst 

Opdat men echter, naar de algemeen heerschende denk- 
wijze van zijnen tijd, den Üoop niet misduiden en aan eene 
uitwendige handelwijze die kracht zou toeschrijven ^ voegt hij 
er bij wat die Doop inhield; namelijk, niet als aflegging van 
vuilheid des vleesches^ maar als vraag naar een goed ge- 
vreten voor God 3) door de opstanding van Jezus Christus. 

Deze laatste woorden brengen den schrijver weder terug 
tot zijne bewering , dat het onrechtvaardig lijden van Christus 
niet alleen aan de vóórwereld ten goede was geworden, maar 



1) VS. 20. 

2) hio'uéfia'av ituietroQ^ Dit Werkw. met ita komt in het N. V. alleen 
hier voor. Men moet dus i/a in die beteekenis nemen, die het vooi^etsel 
overal in den Brief heeft, te meer daar er onmiddelijk vs 21 op volgt: door 
de opstanding van Jei^us Christus, 

3) Winer Gram 6ste Aufl. S. 353, 366. 

28* 



Digitized by 



Google 



412. 



ook aan de tegenwoordige wereld. Hij laat toch op de 
woorden: door de opstanding van Jezus Chrishis, daarom 
achteraan geplaatst, volgen *): die, heengegaan naar den 
hemel, aan Gods rechterhand isy terwijl engelen en machten 
en krachten hem onderworpen zijn geworden. 

Dat hij daarmede den overgang maakt om terug te komen 
op zijne bewering, dat de Christus tot heil der wereld ge- 
leden had , ziet ieder uit de herhaling ^) van hetgeen hij 
reeds gezegd had: Dadr Christus dan naar het vleesch^), 
geleden heeft Hij past dit eerst weder toe op de lezers van 
zijn Brief, schrijvende ^) : zoo wapent ook gij u mei dezelfde 
gezindheid^), om namelijk bij het lijden, dat gij goeddoende 
ondergaat, niet op u zelven te zien, wetende, dat wie naar 
het vleesch geleden heeft , rust gekregen heeft van de zonde % 
dat is, dat door het lijden naar het vleesch de zonde gestuit, 
van kracht beroofd is; naardien het doel van het lijden , dat 
Ood toezendt^ is te leeren 7), om den overigen tijd in het 
vleesch niet meer naar de begeerlijkheden der menschen, 
maar naar den wil van God te leven. 

„Na de roeping der geloovigen te hebben aangegeven S) , 
om den verderen tijd van hun leven niet naar de begeerlijk- 
heden der menschen, maar naar den wil Gods te wandelen^), 
dringt hij dit aan met te zeggen , dat zij nu lang genoeg den 
wil der heidenen hebben volbracht met te wandelen in onge- 
bondenheden, begeerlijkhedpn , wijndronkerijen, brasserijen, 
drinkgelagen en ongeoorloofde afgoderijen ^^). Daarvan moeten 
zij zich nu onthouden, en zich niet laten afschrikken door 
de Heidenen, die zich ergeren, als zij niet meer meéloopen 
op den ouden weg van losbandigheid, ja niet schromen hen 



1) V8. 22. 2) H. 4:1a. 

3) Zie Dr. J. Cramer t. a. p. Wiuer. 1. c. S. 360. 

4)H. 4<1». 

5) Verg. ttebr. 4:12 waar 'évvotmv van tv^vfi^vtm onderscheiden wordt, 
en ook de Syn. vert. 'évvomv door gezindheden heeft vertaald. 

6) Verg Winer 1. c. S. 234. 7) vs. 2. 

8) Hiermede neem ik de woorden van Dr. J. Cramer over t. a. p. bl. 138. 
9)fl. 4s2. 10) VS. 3. 



Digitized by 



Google 



413 



te lasteren, omdat zij zich nu terugtrekken ^). Dit moeten 
de Christenen toch bedenken: die lasteraars zullen reken- 
schap geven van hunne boosheid aan Hem, die gereed staat 
levenden en dooden to oordeelen " ^) 

Met deze laatste woorden komt de schrijver weder tot zijn 
onderwerp terug en zegt, dat het lijden van Christus wegens 
zonden, hij, een rechtvaardige voor onrechtvaardigen , ook 
voor deze lasteraars ten goede is , al ontgaan zij hunne straf 
niet voor de zonden, die zij bedreven hebben. Wantj schrijft 
hij 8), daartoe is ook aan de dooden het evangelie verkondigd j 
opdat zij wel voor de menschen naar het vleesch geoordeeld ^ 
dus gestraft worden, maar voot* God zotiden leven naar den 
geest Het einddoel van het lijden van Jezus is dus, dat 
ook zij^ die hun goeddoende lijden aandeden^ tot God zouden 
gebracht worden. 

Wat de schrijver hier schrijft over de strekking van het 
lijden v»n Christus, is voorzeker iets groots en verhevens*). 

Mogen wij het ons anders voorstellen, dan de schrijver, 
hoe eens Christus over alle levenden en dooden heerschen 
zal. Dit moeten wij toch erkennen, dat niemand hoogere 
gedachte van de liefde Gods, in het lijden van Jezus Christus 
geopenbaard, zich vormen kan. 

Verheven is het uitzicht, dat eens Christus over levenden 
en dooden heerschen zal, om alle zondaars, al ontgaan zij 
hunne rechtvaardige straf niet, eens tot God te brengen. 

Deze beschouwing van de liefde Gods geeft ons den indruk, 
dat wij hier een schrijven hebben van een der eerste geloo- 
vi^en, die zelf in het diepste des gemoeds Go Is liefde in 
Christus ondervonden had. 



i) VS. 4. 2) VS 5. 3) VS. 6. 4) verg. l Joh. 2:2. 

. . ■ . . . ....,,v 

Velp. G. W. Stbmlbr.^ 



Digitized by 



Google 



De rentmeester en zjjn heer. 

Luk. 16 : 1—9. 



Er is wel geen gelijkenis, die zoozeer vereischt, dat de 
hoorders of lezers met den toenmaligen toestand des tijds 
bekend zijn, waarin zij gegeven werd, dan die. van den rent- 
meester in het evangelie van Lukas. 

Voor ons, die zoovele eeuwen later en in geheel anderen 
toestand leven, is z\j dus onmogelijk te verstaan, zonder 
onderstellingen. Zullen deze niet willekeurig zijn , maar grond 
hebben, dan moeten zij op de gelijkenis zelve rusten, dat 
is, wij moeten niets meer onderstellen, dan waartoe de ge- 
lijkenis aanleiding of recht geeft Daartoe is vooral noodig 
nategaan, als hoedanig de rentmeester en als hoedanig zijn 
heer hier wordt voorgesteld. Dit gaan wij hier onderzoeken. 

Waarom wordt in de gelijkenis de rentmeester de onrecht^ 
vaardige rentmeester i) genoemd ? 

Niet om zijne laatste daad, maar om hetgeen hij vroeger 
zou gedaan hebben ^). Doch er wordt geen onrecht, vroeger 
door hem gepleegd, vermeld. Hij wordt alleen gezegd van 
onrecht beticht te zijn S). 

Beticht y dat is, door anderen bij zijn heer beschuldigd. 
Het grieksche werkwoord ^) duidt bij de Grieken altijd iets 
vijandigs aan. Het komt in het N. V. alleen hier voor. 



i) Luk. 10:8. 

3) Zie Dr. G. E. van Koetsveld: De gelijkenissen D. 2 Si. 3 bl. 317. 

3) VS. 1. i) hifi^üh. 



Digitized by 



Google 



415 



Daaruit volgt dus niet, dat hij aan werkelijk onrecht schuldig 
is geweest. Zijn heer beroept zich ten minste op geen enkel 
feit , maar alleen op hetgeen hij van hem gehoord heeft Hij 
zegt tot hem ^): Wat koor ik van uf dat is, zooals Dr. 
van Koetsvelfl dit verklaart 2): „Hoe is 't mogelijk, dat ik 
dit van u hooren moet.'* 't Is een blijk van verwondering , 
na zoo een onbepaald vertrouwen, niet een hard en scherp 
verwijt" 

Hij wordt dus 3) de onrechtvaardige rentmeester genoemd 
met het oog óp de betichting. Of de rentmeester schuldig 
of niet schuldig was, is hier voor hetgeen Jezus wilde, dat 
de zijnen van hem zoulen leeren, geheel onverschillig ; want 
alleen zijne handelwijze met de schuldenaars zijns heeren 
stelt Jezus aan de zijnen ten voorbeeld. 

Van welk onrecht werd hij eigenlijk bij zijn heer beticht? 
Volgens de gewone vertaling, als een, die zijne goederen 
doorbracht. Welk onrecht wordt daarmede bedoeld? 

Het grieksche woord *) heeft overal in het N. V. de be- 
teekenis van verstrooien, uiteemuerpen^). 

In de gelijkenis van den verloren zoon geeft Lukas, door 
het bijgevoegde^): losbandig levende, te kennen op welke wijze 
deze zich om zijne goederen bracht De toegevoegde ver- 
klaring geeft genoegzaam te kennen, wat Lukas daar met 
doorbrengen bedoelde en dat blijkt ook uit het vervolg. Doch 
hier verklaart hij dit niet nader. Het is alzoo onzeker, op 
welke wijze, naar de betichting, de rentmeester zijn heer om 
zijne goederen bracht. 

üit het vervolg blijkt, dat hij dit niet deed door zich 
van de goederen zijns heeren te verrijken. Daarvan werd hij 
ook niet beticht Heeft men nu recht tot de onderstelling, 
dat' hij zijn heer om zijne goederen bracht, door daarvan 
losbandig te leven? Daarvan wordt hij ook niet beticht 



i) VS. 2 2) t. a. p. bl. 307. 3) vs. 8. 4) havKopvr/^ttv. 

5) Zie Brüder concord. p. 194 die behalve deze plaats opgeeft: Matth. 
25:24, 26, H. 16: 31. Mark. 14:27. Luk. 1:51. H. 15:13. Joh. 11:52. 
Hand. 5:37. 

6) Luk. 15:13 Hut énsi ht^-KÓf^t^ê rtfv oba/av avroö {f^y 4^mt«^, 



Digitized by 



Google 



416 



Zonder zijn onrecht nader aan te duiden, zonder van onder- 
zoek melding te maken, of den rentmeester op te roepen ^ 
om zich te verdedigen, grondt zijn heer alleen op de be- 
tichting zijn besluit i): Doe rekening van uw rentmeesterschap; 
want gij zult geen rentmeester meer kunnen zijn. Z\jn heer 
geeft met deze woorden zijdelings te kennen , dat hij dat zelf 
zou inzien. 

Hoe hebben wij deze handelwijze van zijn heer te begrijpen? 
Voor de hand schijnt de onderstelling te liggen , dat de heer 
overtuigd was van het onrecht, waarvan zijn rentmeester 
béticbt was. Maar welken grond heeft men daarvoor in de 
gelijkenis? Van eigene overtuiging spreekt de heer geen enkel 
woord, alleen van betichting. Op grond van hetgeen hij 
gehoord had, zegt hij zijn rentmeester zijne betrekking op. 
Men zou dus zijn heer van verregaande willekeur kunnen 
verdenken, daar hij zelfs zijn rentmeester niet opriep tegen 
de betichting zich te verdedigen. Doch daarmede strookt 
het niet, als hij vermeent, dat zijn rentmeester van zelven 
zou begrijpen, niet langer rentmeester te kunnen zijn, zeg- 
gende: want gij zult geen rentmeester kunnen zijn. Waarom 
toch niet, zoo lang de betichting niet bewezen was? 

Alleen in één geval zou de rentmeester dit moeten er- 
kennen. Namelijk, als de betichting ^) zijn grond had in de 
handelwijze van den rentmeester met de goederen zijns heeren 
in betrekking tot de pachters, waarbij het scheen, dat hij 
ten hunne behoeve de rechten van zijn heer niet behartigde , 
en alzoo zijn heer om zijne goederen bracht. 

Deze verklaring van het grieksche woord ^) komt ook 
overeen met de handelwijze van den rentmeester aan het slot 
der gelijkenis. 

B\j deze onderstelling begrijpen wij, waarom de heer hem 
niet tot verdediging opriep en de rentmeester ook geen poging 
aanwendde, om de betichting te wederleggen. Hij zelf zag 
het in , hetzij dan schuldig of niet schuldig : rentmeester kon 



1) VS. 2. 2) VS. i Aq ha9-Kop9r(^uv rk vyekp^o^ra uvroH. 

3) <&c hetruopifd^tiiv. 



Digitized by 



Google 



417 



hij iriet meer zijn; hij had het vertrouwen zijns heeren ver- 
loren. Wegens de betichting zou zijn heer hem altijd mis- 
troawen. Dat gewekte mistrouwen kon geene wederlegging 
wegnemen. 

De rentmeester is , naar de gelijkenis ^ een van de kinderen 
dezer wereld, maar een zeer verstandig kind dezer wereld. 
Blijkbaar heeft hij zich niet verrijkt uit de goederen van zijn 
heer. In de gelijkenis komt evenmin een enkel spoor voor 
van eenig verwijt zijns gewetens over losbandig leven. Niet 
hoe hij nu verder in overdaad zou leven, maar hoe hij in 
zijn onderhond zou kunnen voorzien is zijne zorg. Als kind 
dezer wereld denkt hij noch aan God, noch aan een toe- 
komend leven; maar als een verstandig kind dezer wereld 
denkt hij er wel ernstig over na , hoe hij voortaan in de be- 
hoeften zijns levens zou voorzien. Dit is voor hem, als kind 
dezer wereld, alleen het punt zijner overweging, zijne eènige 
zorg. Hij behoort tot die menschen, die men met recht 
solide noemt, of zoo als Dr. van Koetsveld schrijft *): „tót 
die wereldsche menschen , die aan de zaken van dit leven 
al hun overleg wijden" ^). 

Zal hij voortaan door handenwerk in zijn onderhoud voor- 
zien? Maar dat heeft hij niet geleerd, dat kan hij niet. Zal 
hij dan nu zifn brood bedelen ? Daarvoor schaamt hij zich ^). 
Doch nadenkende, heeft zijn verstand er iets op gevonden. 
Ik weet, zegt hij*), wat ik doen zalj opdat j wanneer ik 
van het rentmeesterschap ontzet ben^ zij mij in hunne 
woningen ontvangen. En hij riep de schuldenaars zijns 
heeren, dat is, de pachters &), één voor één tot zich. Hoe 
hij met hen handelde, wordt in twee voorbeelden opgegeven. 
De rentmeester gevoelt zich daarbij natuurlijk eerst eenigzins 
ongerust. Hij begint met den eersten te haasten, naardien 
hij aanstonds zou aftreden , en nog met vele schuldenaars te 
doen heeft, maar ook omdat hij niet weet, of zijn plan ge- 



i) t. a. p. bl. 330. 2) verg. Luk. 12:13 en v., verg. vs. 22 en 30. 

3) VS. 3. 4) VS. 4—7. 

5) Zie Meyer ad 1. en Dr. van Koetsveld t. a. p. bl. 311. 



Digitized by 



Google 



418 



lukken zal ^). Hij zêide tot dm eersten: Hoeveel zijt gij 
mijnen heer schuldig f Hij zeide: Honderd vaten olie. En 
hij zeide tot hem: Neem uw handschrift en zet u neder en 
schrijf schielijk vijftig. Daarna zeide hij tot een anderen: 
En gij, hoeveel zijt gij schuldig? Hij zeide: Honderd mud 
tarwe. En hij zeide tot hem: Neem uw handschrift en 
schrijf tachtig. Die handelwijze is gewis voor ons geheel 
onbegrijpelijk. 

Om haar te verklaren , kan men onderstellen , dat de rent- 
meester eigenmachtig de schuldbekentenissen ten nadeele 
van zijn heer verminderde. Maar op welken grond in de 
gelijkenis zou die onderstelling rusten? Kan zij afgeleid worden 
uit de woorden 3): En de heer prees den onrechtvaardigen rent- 
meester? Maar daar die benaming hem gegeven wordt wegens 
de betichting, zou hij dus in deze handeling zijne verwaar- 
loozing van de rechten zijns heeren onwedersprekelijk betoond 
hebben; hoe moet men dan het prijzen van hem door zijn 
heer begrijpen? Welk een heer moet deze toch geweest zijn, 
als hij , zonder de minste afkeuring over deze schaamtelooze 
handelwijze van zijnen bij hem van onrechtvaardigheid be« 
schuldigden rentmeester, hem slechts te prijzen vond over 
zijn verstandig handelen ? Was dit in de oogen van zijn heer 
zoo schitterend I zoo voortreffelijk, dat hij, in weerwil van 
het onbeschaamdste onrecht door zijn rentmeester hem aan^ 
gedaan, dit onrecht geheel voorbijzag» om hem daarover te 
prijzen? Kon dan dit schandelijk onrecht den rentmeestw 
met eenigen grond doen verwachten, dat de pachters^ hoe 
baatzuchtig zij ook mochten zijn, in hunne huizen hem zouden 
ontvangen 9 dien zij, in weerwil van al hunne zelfzucht, in 
hun hart ten diepste moesten verachten? 

Was die lompe handeling als zoo iets hoogst verstandigs 
te prijzen, als een zoo welbegrepen handelen omtrent zijn 
geslacht? Wat moet het hierbij beteekenen, als aangemerkt 



1) verg. Dr. van Koetsveld t. a. p. bl. 314. 

2) VS. 3. 



Digitized by 



Google 



419 



wordt door den schrijver *): Dit alle^ nu hoorden ook de 
Farizeërs, d%e geldgierig waren, en zij beschimpten hem? 

Alleen die onderstelling kan nier gelden, welke door deze 
bezwaren niet gedrukt wordt, het prijzen van den boer on- 
gedwongen verklaart en grond in de gelijkenis vindt. 

Dat vermag alleen deze onderstelling. Namelijk, dat hier 
de heer , gelijk de koning in eene andere gelijkenis ^) , die 
zijnen dienstknecht, op zijn enkel bidden, 10,000 talenten 
kwijtscheldt, in onze oogen geidealiseerd is. Hij gaf namelijk 
een buitengewoon hoog loon aan zijnen rentmeester, wat men 
gewoonlijk niet deed. Bijv. van honderd vaten olie ontving 
de rentmeester vijftig; van honderd mud tarwe twintig als 
zijn deel. 

Bij een zoo aanzienlek loon moest het van zelf den heer 
ergeren, toen zijn rentmeester bij hem beticht werd, als die 
hem om zgne goederen bracht, door tegenover de pachters 
zijne rechten niet te behartigen. Het is dan volkomen ver- 
klaard « waarom hij zijn rentmeester niet tot verantwoording 
opriep, omdat hij hem steeds zou mistrouwen. Bij ^oo een hoog 
loon moest er, zelfs geen schijn van twijfel voor iemand kunnen 
bestaan , aan des rentmeesters zorg voor de goederen van zijn 
heer. Met recht mocht de heer vragen: Hoe hoor ik dit 
van w? Nu komt ook eerst de fijne bedachtzaamheid, het 
zeer verstandig gedrag van den rentmeester omtrent zijn 
geslacht helder aan het licht. Daarin straalde waarlijk diepe 
menschenkennis door. 

Moest toch de rentmeester aftreden, dan kwam het zijn 
heer niet toe, om ook zijn loon van de pachters aan te 
nemen. Hij neemt dat loon niet voor zich zelven , maar laat 
het afschrijven, omdat hij zeer verstandig en menschen*- 
kundig er op rekende , dat de pachters , door die vermeende 
edelmoedigheid getroflfen, van zelven bereid zouden zijn om 
hem in hunne huizen te ontvangen. Dit zijn doel doorziet 
zijn heer en daarom kon hij wel niet anders dan zijn reut^ 



1) VS. U. 2) Matt 18:23 en vv- 

Digitized by LjOOQ IC 



420 



meester 9 bij hem van onrecht beticht « over zijne meDschen- 
kennis prijken. 

De Farizeërs, die geldgierig waren ^ spotten er mede, bij 
zich zei ven denkende: welk een dwaas voorbeeld ter navolging! 
wie zon zoo dom zijn, om zooveel op de dankbaarheid der 
menschen te rekenen! Waarlijk! de rentmeester was ver- 
standiger omtrent zijn geslacht dan de kinderen des liehts. 
Deze weten of moesten het ten minste weten, dat het ware 
leven in de liefde bestaat , en toch handelen zij niet zoo ver- 
standig jegens elkander en durven zich niet op enkel liefde 
verlaten. 

Hierop spreekt Jezus uit, wat hij verlangde, dat de kin- 
deren des lichts van dezen rentmeester, kind dezer wereld 
zouden leeren. Zooals namelijk deze rentmeester zeer ver- 
standig handelde voor zijn leven op aarde, zoo verstandig 
behoorden ook de kinderen des lichts te handelen voor het 
leven, dat in eeuwigheid duurt. 

En ik zeg u, zegt Jezus i), maakt u lelven vrienden door 
den onrechtvaardigen Mammon y opdat , wanneer hij u be- 
geeft y zij u ontvangen in de eeuwige woningen. 

Het spreekt van zelf, dat wij niet hebben te vragen, wie 
zijn die vrienden? Zullen zij ons voorgaan in de eeuwige 
woningen ? Blijkbaar drukt Jezus zich zoo uit , ziende op de 
gegeven gelijkenis. De bedoeling van Jezus is duidelijk deze: 
Besteedt den Mammon, uw geld, schijnbaar willekeurig en 
onrechtvaardig toebedeeld en ontnomen en dat tot zooveel 
onrecht de menschen verleidt , tot zegen van uw naaste , wat 
u in het toekomende leven ten goede zijn zal. 

Om steeds den Mammon tot heil van den naaste aan te 
wenden, moet namelijk liefde ons besturen. Verkreeg de 
rentmeester door zijn verstandig gedrag zijn levensonderhoud 
op aarde ; kinderen des lichts , door liefde bestuurd , behooren 
even verstandig te handelen en zullen zich dan een schat in 
den hemel vergaderen. Door liefde bestuurd , leeren zij deze 



1) VS. 9. 



Digitized by 



Google 



4^1 



wijsheid. Dat zien wij in die arme weduwe, die van haar 
gebrek y den ganschen schat ^ dien zij bezat ^ in de qfferkist 
wierp 1). 

Verstaan wij op deze wijze de gelijkenis, dan zijn alle 
onderstellingen in haar gegrond, dan worden de vermeende 
zwarigheden opgeheven , en laten zich vervolgeus ook de ver- 
maningen, die Jezus ^) er aan toevoegt, ongedwongen ver- 
klaren. 



1) Luc. 24 : i— 4. 2) VS. 10- 13. 

Velp. G. W. Stbmlbb. 



Digitized by 



Google 



Taria. 



(Brief aan Ds. N. N.) 

Biblische und EirchenhistoriBche Studiën YonO. Zdckler. 
München 1893. G. H. Beck'iche Yerlagslwehhandliing 
Oskar Beek. 



Die Jagend Zinzendorfs im Lidite, ganz neuer Quellen 
Ton Encomar Ernst Yon Natzmer. Eisenach, Verlag Ton 
M. Wilckens. 1894. 

Die theologische Einzelsehule im Yerhftltniss zur evan- 
gelischen Eirche. Aussehnitte aas der Qeschichte der 
neuesten Theologie. Hit besondere Rücksicht aaf die 
jangritschrsche Schale and die Streitigkeiten aeber das 
litargische Bekenntniss Yon Friedrich Nippold. 2 B. 
Braunschweig, C. A. Sohwetschke and Sohn (Appel- 
hans & Pfenningstorff) 1893. 



Uitlegkondige Wenken. Korte aanteekeningen op den 
brief van den Apostel Panlas aan de Ephesiërs (1892); 
op de brieven yan den Apostel Paulas aan Timotheüs 
(1893) door Dr. A. H. De Hartog. Amsterdam A. 
Femhont. 



Der ^eg zur ewigen Jagend. Lebensweisheit f&r 
Jünglinge. Auf Verlangen in Druck gegeben Ton Dr. 



Digitized by 



Google 



423 



Ernst Siedel, Pfarrer em. Zweite Auflage. Verlag toü 
JustuB Naumann's Buohhandlung (L.' Ungelenck). 

Naohklange aus dem Heüigthum. Predigten ueber die 
EYangeliên des Kirohenjahres in der Eirohe zu Tharandt 
gehalten and auf Verlangen in Druck gegeben von Dr. 
Ernst Siedel , Pfarrer. Dresden. Justas Naumann's Buch- 
handlung (L. Ungelenck). 



De Rum-Serams op Nienw-Gninea of het Hinduïsme 
in het Oosten van onzen Archipel door Dr. D. W. Horst , 
Assistent-Resident M. V. Met 4 platen. Uitgegeven ten 
Yoordeele der Zending onder de Papus. Leiden. E. J. Brill. 
1893. 



Iets oTor de pauselijke transsubitantiatiën door een 
onpartgdig Anti-Pausgezinde, 's Oravenhage , W. A. 
Beschoor. 1894. 



Twintig Koralen van J. S. Bach voor gemengd koor, 
orgel of piano. Uitgegeven in samenwerking met den 
Bond van Christeiyke Zangvereenigingen in Nederland. 
Amsterdam, F. W. Egeling. 



Eollewijn's Algemeene Wereldgeschiedenis voor Huis 
School. Gk>edkoope uitgave van Gebr. E. & M. Cohen, 
Arnhem — Nijmegen. 

Berenioe. Historische roman uit den tijd van de ver- 
woesting van Jeruzalem. Naar het Duitsch van Vollratt 
Schumacher door Dr. A. Halberstadt. Utrecht. H. 
Honig. 1894. 



Ziehier weer, amice , een brief over boeken die ik dezer dagen 
las. Of ik U aanraad ze ook te lezen? Maak ddt op uit mijn 



Digitized by 



Google 



424 

sohnjvdn, dat gg haiuurlgk — oit welwillendheid jegeii» m^ — •■ 
wél leest. In de eerste plaatf deel ik U iets mede over en uit 
de „Biblisohe und Eirchenhistorische Studiën" van Zockler. Dr. 
Zdckler, — gy moogt zijne commentaren in Lange's Bibelwerk 
taai vinden of niet — behoort tot de meest erudiete en yverigste 
godgeleerden van Duitschland. Zou er wel één gebied onzer 
wetenschap zijn waarop deze Oud-Testamenticus zijne stem niet 
verhief? En wanneer hij spreekt geeft hij steeds *t bewijs dat 
zijne groote geleerdheid schier van dlles kenHis nam. De „Bij- 
belsche en kerkhistorische Studiën" zagen in vier deeltjes het 
licht. Het ^Erstes Heft" heet ,Zum Apostolikum-Streit , Ge- 
danken und Untersuchungen insbesondere aus Anlass der Schriften 
von A. Harnack und F. Kattenbusch". In deze actueele quaestie 
neemt Zockler het woord als historicus én — als apologeet. Hg 
is verstandig genoeg om niet heel den katalogus der litteratuur 
over dit onderwerp na te gaan. Hij bepaalt zich bij een viertal 
punten. Eerst vraagt hij: is het westersch symbolum oorspron- 
kelijk drie- of twaalfledigP Besluit: „Es bleibt dabei: enie ge- 
schichtlich begreifliche Erscheinung ist das der 1. H&lfte des 
zweiten Jahrhunderts (oder möglicherweise schon dem Ausgang 
des ersten) entstammende „altrömische" Symbolum nur dann, 
wenn seine triadische Gestallt als eine ursprüngliche , aus dem 
Taufbefehl Ohristi geflossene , anerkannt wird. Von seinen „zwölf 
Gliedem" wissen die alteren Zeugnisse nichts. BCan lasse dieses 
Produkt spielender Reflexion und dichtender Legende dem Zeit*- 
alter, in welches es passt und welchem die historisch sichoren 
Zeugnisse es zuweisen: der nachnicanischen Periode" (S. 24). 
In de tweede plaats handelt Zdckler over de Loei „de Spiritu 
Sancto" (Art 2, 3) van het Symbolum. Dft is de vraag: ^Wie 
verh&lt sich das die Geburt des Herrn ins Fleisoh bewirkende 
TTvsvfix X'yiov zu dem vor der Kirche, der Sundenvergebuiig 
und der Fleischesauferstehung genanntenP Sind beide, wie die 
gleiche Bezeichnnng es anzunehmen nahelegt, slechthin iden- 
tisch, oder hat man sie irgendwie zu unterscheidenP*' (S. 24). 
't Kan niet anders of déze studie is tweeledig: a. Empfangen 
vom heiligen Geist"; b. ,Ich Glaube an den heiligen Geist". Na 
een belangwekkend dogmenhistoriesch onderzoek concludeert de 
Schrijver : , Aussprüche wie ,,Zwei Hypostasen der Gottheit , nicht 
drei, sind bekannt", oder wie: „das Dogma von den drei Per- 
sonen sei für jene Zeit nicht zu retten" etc lassen sich angesichtö 



Digitized by 



Google 



426 

des von uns dargelegten Thatbestands nicht rechtfertigraL Sier 
stützen Bich auf ins Einseitige gesteigerte halbe Wahrheiten 
oder auf die Beobachtung einzelner, ihrem Zuzammenhange ent- 
nommener Aussprüche, mit welchen ein Beweis für die unper- 
sönlicbe Fassung des TTveuiMoc kyizv an der Spitze des 3. Symbol- 
artü^ls auf keine Weise gefuhrt werden kann'' (S. 48). Yervolgeiids 
wo;rdt gesproken oyer de „Gemeenschap der Heiligen" en de 
yUebrigen wichtigeren Zusatse des neurömischen Symboltexts*. 
a. Communie Sanctorum. b. Sancta catholica Ecclesia, c. Yita 
^terna. d. Creator coeli et terrae. e. Descendit ad infema^ 
In een vierde § beschouwt Zöckler het Apostolioum met betrek- 
king tot de andere oekumenische Symbolen, a. ^Ist das Apo»to^ 
likum wirklich ein allgemeines Bekenntnis?" b. yWie verhult 
sich das Apostolikum zum Niclinum und zum Athahasianom in^ 
Bezug auf sein Alter und Ansehen? c. ,Muss das ApostoUkum 
fiir è&SL kirchlichen Gebrauch eiuer Reyision unterzogen wer- 
den?" „Kirchliche Bekenntnisse** vindt de S. j^sind nicht dazu 
da, gemass den wechselnden Modeansichten heutiger Zeitrichtun«^ 
gen bald so bald so umgestaltet zu werden. Sie sind Ehrendmik- 
male grosser Momente der kirchlichen Yergangenheit , an welchen 
die spateren Geslechter sich geistlich starken und auferbauen, 
nicht aber ihre kritische Geschicklichkeit und Neuerungslust 
auslasseii sollen". Dat, gij gevoelt ^t waarde vriend, is gemoe- 
delijk gezegd. En ook wel wddr gezegd. Maar bindt zoo gij 
kunt met zulke zeelen den Simson der kritiek! IJdel werk, 
voorwaar I 

Het tweede ^Heft' bevat eene boeiende studie over , Diakonen 
und Evangelisten." Zur Entwicklung der Eirchen und Gemein- 
deamter im Urchristenthum, Mit besonderer Rüoksicht auf Sohm 
Kirchenrecht Qand I. „A. Diakonen und Aelteste im apostel, 
und nachapostolischen Zeitalter. 1. Die Hausgemeinen und ihr 
Personal. 2 Die Lokalgemeinde-Beamten der spateren apostoli- 
schen Zeit: Diakonen und Bischöfe 3. Diakonen, Aelteste, Bischöfe 
der nachapostolischen Zeit. B. Euangelisten , Propheten und 
Lehrer, 1. der Apostelzeit ; 2. der nachapostol. Zeit. C. Anhan'g; 
Die Gemeindebeamten-Hierarchie und die freien Amter in der 
sp&teren Zeit. 1. Die Minoristenamter und ihre Beziehungen 
zum Diakonat. 2. Das Metropolitan- und Patriarchatsystem und 
seine Evangelisten." In een ^Exkurs" wordt de vraag behandeld: 
,Ist der Name „Evangelistik" als Bezeichnung der c)iristlichen 



Digitized by 



Google 



m 



MiBsionslehre berechtigt ?'* — Titels schreef ik voor ü af, mgn 
waardel Maar die opschriften zijn welsprekend. Ieder deskun- 
dige verstaat wat gewichtige dingen — ook voor onzen tyd ge- 
wichtige — hier behandeld worden. En ik mag U yerzekeren 
dat ze grondig en nauwkeurig worden besproken. 

Het derde deeltje van deze Studiën brengt ons op het gebied 
der geschiedenis van dogme en Ethiek ^Het leerstuk van de zeven 
Hoofdzonden." Wat en hoe er in den loop der eeuwen geleerd 
werd over de septem vicia wier namen de bekende kunstterm 
ySaligia" vereenigt, vinden wy hier in compendio keurig en 
degelijk verhaald. Vooral roem ik de groote menigte , met zorg 
byeengebrachte , citaten. 

^Evagrius Pontikus" heet het vierde Heft: ^seine Stellung in 
der altchristlichen Literatur- und Dogmengeschiehte." Nebst 
einem Anhang von D. F. Baethgen: Evagrius gr^sere Schrift 
vón den acht Lastergedanken. De geleerde monographie behelst : 
1. Der Lebenslauf (nach Palladius und den Fortsetzeren des 
Eusebius). 2. Evagrius als Schriftsteller. 3. Die ethische und 
dogmatische Lehreigentümlichkeit des Evagrius. 4. Evagrius im 
dogmatischen Urteil der Nachwelt. — 

Eindelijk komt , 5® Heft , de Oud-Testamenticus aan het woord. 
In wat hjj geestig noemt: ^Drei unlösbare und doch firuchtbare 
Probleme biblischer Forschung" onderzoekt Zöckler naar ^Eden, 
Ophir, Ephraim." Aan curiosa is hier geen gebrek. Evenmin 
aan hoogst wetenswaardige peeningen en gissingen. De door-en- 
door geleerde Schrijver deed wel met deze ^Erganzungs-Studiën" 
niet in portefeuille te laten rusten. Nu bezorgt hij zgnen lezers 
even aangename als leerryke uren. — 

De monographie ^die Jugend Zinzendorfs*^, waarop ik thands 
Uw aandacht vestig, is in den vollen zin des woords, wat de 
Duitscher ^^eingehend" noemt. Uit den historischen arbeid van 
den Schrijver blijkt wederom „dass es in den Irrungen des 
menschlichen Lebens ueber alles auf die Reinheit unserer Ab- 
sichten ankommt." In vier hoofddoelen wordt Zinzendorfs ont- 
wikkelingsgang van 1700 tot 1719 geschetst Erstes Buch ~ Zu 
Hause und auf dem P&dagogium in Halle (1700—1716) S 1—80. 
Zweites Buch — Auf die Universitat Wittenberg. Unter dem 
Feldzeugmeister als Yormund vom 26 August 1716 bis Johanni 
1718, S. 81—167. Drittes Buch. Auf der Universit&t w&hrend 
^m Interimistikum von Johanni 1718 bis Neujahr 1719. S. 



■ Digitized by 



Google 



421 



169 — 211. Vierkes Buoh. Auf der Universitat Wittenberg itiiter 
Hofrat Bitter als Yormund im Jahre 1719. S. 213—249. Dit 
boek iB, echt duitsoh, grondig en omslachtig. De ijverige Schrijyer 
spaart u niets. Citaten uit brieyen ^ citaten uit dagboeken — 
alles wordt u yoorgelegd. Zóó gaat gy langzaam maar zeker: 
in de eerste plaats langzaam. En wordt e» wel eens yeel, zeer 
yeel , yan uw geduld gevorderd . . 't betoonde geduld wordt rijk 
beloond. In het licht van geheel nieuwe bronnen geschreven, 
bewijst dit boek voor de zooveelste maal wat belangwekkende 
figuur Duitschland in zgn Zinzendorf heeft. — 
. De geschiedenis der Theologie, gij weet 't, amice, heeft myne 
liefde. Liefde is tot ofEérbrengen gereed. Mijne liefde tot ée 
Historia Theologiae bewoog mij om Nippold's boek ^Die theolo- 
gische Einzelschule" te lezen, 't Was een harde proef. Maar 
'k heb het boek gelezen, dat geschiedkundig werk waarin het 
vuur, het niet altijd weldadig-aandoende vuur, der polemiek 
tintelt. De beroemde Nippold wijdde zyne zeer rijke bijdrage 
ydem unvergesslichen Andenken an das reiche Lebenswerk von 
Richard Adelbert Lipsius." In een , Yorwort" (S. v — xi) z^t de 
Schrijver wat hem bewoog de pen op te nemen en in wat geest 
hy haar voeren zal. Het is nu ruim zeven jaar geleden dat in 
Duitschland de ^Evangelische Bund" opgericht werd met het 
oog op de vijanden der Evangelische kerk. Die yyanden zifn: 
hier de pauselijke politiek , dé4r spottend ongeloof en Scepticisme. 
,Mehr wie jemals thut unserer evangelischen Kirche die innere 
Einigung ihrer Theologie noth." Wie nu in zulke omstandig- 
heden zich in den strijd der richtingen en meeningen mengt , be- 
seft dat hij verplicht is Jede persdnliche Zuspitzung principieller 
Eontroversen zu vermeiden. Ohnedem wird ja sehon l&ngst jede» 
bose Wort, mit welchem der eine unserer Theologen von dem 
anderen redet, alsbald sorgsam gehucht und unter den vielbe- 
liebten Zeugnissen von Protestante gegen den Piotestantismus 
beg^erig verwerket." Nippold beroept zich op zijne antecedenten 
die staven „dass er nicht zu denen gehort, welche über ikrem 
Streite unter einander es ausser Acht lassmi, in welcher Weise 
,der alte böse Feind" aus solchem Streite seinem Yorftheil zu 
ziehen weiss. Wenn er daher niohtsdestoweniger sich zur Yer- 
theidigung der von ihm nicht willkürlich erdachten , s^idem ihm 
allm&hlich erwachsenen Ueberzeugungen genöthigt si^t , so wirè 
wohl Jeder, den nicht das Partei-Interesse am unbefangenen 

29^ 



Digitized by 



Google 



428 

Ürtheilen hindert, ihm von vornherein zutrauen, das» es sich 
dabei um eine unabweisbare Verpflicbfcung gehandelt bat. Er 
bofft zudem aucb diesen Streit so zu fübren, daas er nacbmalB 
ein Mittel werde zu dauerndem Frieden" (I. S. v, vi). Gij ziet: 
wat ons wacht is wel Polemiek , maar gelukkig , Irenische Po- 
lemiek. Onmiddelijke aanleiding tot schrijyen vond Nippold dit 
maal in de ontfangst door RitschPs Yolgelingen aan zijne j^Qe- 
Bchiohte der deutschen Theologie*' bereid. Schreef hij in d&t 
handboek (S. 443) „Wir werden diese Schule nicht nur mit war- 
men Danke für alles , was auch sie auf der gemeinsamen Grund- 
lage des Eyangeliums aufgebaut hat , und freudigen Herzens über 
das, was in ihr der Gesammtkirche gegeben war, den alteren 
Schalen anreihen, sondern wir werden auch von ihrer Wechad- 
mrkung mit ihren Genossen noch Grosseren fÜr die Zukunst 
erwarten dürfen*' (S. YII) .... zijn boek was toch een steen der 
ergernis Yoor de Ritschlianen. In „Albrecht Ritschrs Leben'' — 
't werk yan zijn zoon O. Ritschl ~- wordt beweerd dat lïippold 
geen historie schreef, maar aan ^Legenden-Bildung" deed. „Un- 
richtige and angenaue Angaben'' en eene „widersprachsvolle 
Darstellung'' worden hem yerweten. Nippold, die de geïncrimi- 
neerde § 29 van zijn handboek in oprechtheid blijft handhaven, 
Toelt dat het gevaar dreigt zich in allerlei kleinigheden te ver- 
liezen. Hij zal dus gedurig het oog gevestigd houden op de 
principiëele portee der dingen. En — schijnen de Ritschlianen 
de belangen van hiinne richting , hunne school , vaak boyen die 
der eyangelische kerk in haar geheel te stellen, toch ,die Be- 
strebungen einer Ëinzelschule , das hochnothwendige Ineinander- 
greifen der verschiedenen Richtungen und Schalen des Protes- 
tantismus zu meistern, dürfen und sollen nicht da von abhalten, 
auch die- individuellen Verdienste jener Ëinzelschule , neben den 
anderen, nach wie vor anzuerkennen" (S. 1.) Nippold verdeelt 
zijn werk in yier ,Abtheilungen*\ In de twee eerste is RitschPs 
persoon en werk het middenpunt waar alles om gegroepeerd 
wordt. Boven de eerste afdeeling schrijft Nippold dan ook «Per- 
sönliches" (S. 5 — 71). § 1. „Briefliche Beitrage zur Biographie 
Ritsohl't (S. 5—23) — brieven van Ritschl aan Nippold uit de 
jaren 1864—1872. Opstellen, redevoeringen, werken van Nippold, 
Ritschl en anderen, in die brieven vermeld, worden in de volgende 
J§ medegedeeld — geheel of ten deele — of besproken. § 2. 
Die Stellung der Kirche zum Pietismut und Separatismus (1864/5). 



•Digitized by 



Google 



429 



§ 3. Der erste Band der Ritscbrschen Monographie über die 
Ohristhche Lehre von der Rechtfertigang und Versöhnung" 
(1871). In § 4 „Die hollandischen Monographieen über Baur und 
die einschlagige Zeitschrift'iche Literatur", herdrukt Nippold zijne 
beoordeeling yan Scheffer's en Heringa's bekroonde prijsverban- 
delingen: „F. C. Baur. Volledig en kritiesch overzicht van zijiii 
werkzaamheid op theologiesch gebied'' vroeger verschenen in de 
Prot. K. Ztg. 1873 N. 19—21. § 5 geeft ons te lezen wat 
Nippold in 1876 schreef „Zum 50jahrigen Predigtamtsjubil&um 
J. P. Lange's" . . . opstel dat evenals het vorige „RitschPs Miss- 
fallen erregte'' (S. 103), en de vriendschappelijke verhouding 
tusschen beide geschied vorschers verstoorde. § 6. »Zur Vorge- 
schichte des Piekismus" (1881) bevat Nippold's beoordeeling van 
Ritschl's bekende werk in de „Studiën und Kritiken". Meer dan 
één streng maar billijk oordeel, vroeger over dat werk geveld, 
blijft gehandhaaft. E. g. S. 131 : „R. selbst beklagt in der Vor- 
rede den „lückenhaften literarischen Apparat, der ihm zu Gebote 
gestanden", bat sich aber dadurch nicht abhalten lassen , ueber 
geschichtliche Ërscheinungen , zu deren wirklicher Kenntniss 
eben doch ein gewisses Mass von Quellenkunde gehort, auch 
ohne dasselbe sehr decidirte Urtheile zu fUllen. Ja , es fehlt so 
gar nicht an Fallen , wo ihm die einschlagige geschichtliche 
Literatur, deren Ergebnisse freilich nicht besonders zu der in 
seinem Buche niedergelegten Yorstellungsweise passten, genau 
bekannt sein musste, aber unbenutzt blieb. Es bezieht sich dies 
u. A. auf Hoekstra's quellenmassige Monographie „De beginselen 
der oude Doopsgezinden", deren deutsche Bearbeitung von Ritschl 
früher warm begrüsst worden war (vgl. seinen Brief vom 3 Nov. 
1866), wahrend jetzt alle ihre Nachweise völlig ignorirt blieben. 
In Verband mit der ungenügenden Art des Quellenstudiums zeigt 
es sich denn auch wiederholt, dass manche der von ihm behan- 
delten Persönlichkeiten völlig aus dem geschichtlichen Zusam- 
menhang, aus dem sie hervorwuchsen, herausgerissen sind, so 
dass das von ihnen gezeichnete Charakterbild geradezu in der Luft 
schwebt." In § 7 neemt N. een stuk van 1884 op, waarin hij 
het partijzuchtig exclusivisme van de „jungritschl'schen Schule" 
aan den kaak stelt. Eene theologische school is de kerk niet. 
Dogmatiesch systeem en Evangelie zijn twee. „Rückblick auf das 
letzte Vierteljahrhundert der rhein-preussischen Kirche'* heet 
het stuk. Op hetzelde aanbeeld hamerde N. in zjjne prórecto- 



Digitized by 



Google 



430 



fftattrede ylnfallibiliimus und GBtohiohtforsehuBg" vaii 1887 ^ 
kimr in § 8 opgenomen. 

De tweede Afdeeling „Ein erledigter Schullstreit" (S. 201—267) 
is aan de wisselende yerhouding tusschen Baur en Ritschl gewgd. 
Uitvoerig toekent N. ons „Baar und Bitschl in Einklang and 
Oegensatz" (S. 201—239). Eerst hoe Ritschl zich bij Baar aan- 
sloot, dan „die Zeit der Schwankangen'% eindelijk ^^der Brach 
BitschPs mit Baar". Hij volgt hier de jongste biographie van 
O. Bitschl op den voet en vergant zich haar op den tand te 
voelen. In de tweede plaats handelt Ni over: „Die Tübinger 
historische Kritik als die Lehrmeisterin der gesammten nach* 
fblgenden Geschichtsforschang" (S. 239 — 253) om dan eindelijk 
Bitschl's ,,Mora1system und Dogmenformung als Grundlage einer 
neuen Schule*' onder handen te nemen (S. 253 — 267). De indruk 
door deze , met groote zorg bewerkte , afdeeling op ons gemaakt , 
is zeer ten gunste van Baur. Baur was een groot man. Ritschl 
was een man die groeten invloed had. 

In de derde , Afdeeling'V schetst N. de wetenschappelijke be* 
weging in de systematische theologie sinds het optreden van 
RitschPs school (S. 1—40), Deze afdeeling is als een hoofdstuk 
van het Theologischer Jahresbericht. Lic. Kohlschmidt bewerkte 
haar. Na de opgave van de litteratuur onder verschillende ru- 
brieken (a. Metaphysik und Theologie; b. Christliche Wahrheit 
und Qewissheit, etc.) komt telkens een enkel woord om de ver- 
schillende brochures, opstellen, en grootere werken, te charak- 
teriseeren. De beoefenaar van de geschiedenis der Theologie zal 
van deze afdeeling als van een lexicon gebruik maken. Als 
„lectuur" zijn deze bladzijden eenvoudig ongenietbaar. De vierde 
afdeeling vS. 48—237) is betiteld „Pathologische Symptome des 
Fractionsgeistes — e^i lange , fijn uitgesponnen , onverkwikkelijk 
verbaal van de intriges der Ritschlianen in hun eerste en tweede 
geslacht. Een slotwoord ,Wege zum Frieden" (S. 258—278) is 
ons welkom. Want nü is het uit. Ik bewonder Nippold's toe- 
wjjding. Veel en velerlei is hier saamgebracht. Opstellen vóór 
ettelijke jaren geschreven; redevoeringen vóór ettelijke jaren 
gehouden ; kritieken over beiden gepubliceerd ; antikritieken door 
die kritieken gewekt , worden ons geheel of gedeeltelijk nog eens 
afgedrukt; partyen en partijhoofden worden voor ons geanaly- 
seerd; door een doolhof van partij wendingen en intriges worden 
we heengeleid. Zulk een boek stelt men niet saam zonder eene 



Digitized by 



Google 



431 



oyerwinning over zich zelf behaald te hebben. Zulk een boek 
leest wie het lezen moet. En wie het lezen moet is dankbaar 
dat het onyerkwikkelijke maar nuttige werk in de waereld is. 
Ik durf wedden, amice, dat gij het niet leest! Sufficit. 



Nog heb ik tal van geschriften van meer practischen aard U 
Yoor te stellen. Dr. A. H. De Hartog gaf ^Uitlegkundige Wenken''. 
De boekjes — de heer A. Fernhout was zoo beleefd mij gebon- 
den exemplaren ter recensie te zenden — zien er zeer vriendelijk 
en aanlokkeijk uit. De banden zyn soliede en smaakvol. Het 
papier is goed. De type is duidelijk. De uitgever — niet karig 
— zorgde voor een flinken witten rand. Die man weet wat een 
boek toekomt. Tot het goede aanzien van dit werk droeg ook de 
Schrijver het zijne bij, door verstandig met de ,,alinea's" te 
handelen; Zij zijn niet te weinig aangebracht: eentonigheid hin- 
dert U niet. Zoovele hoofdstukken de behandelde brief heeft, 
zooveel hoofdstukken heeft ook De Hartog's verklaring, vooraf- 
gegaan door eene Inleiding, gevolgd door een Naschrift. Telkens 
wordt de tekst, cursief gedrukt, geheel opgenomen, en in de 
verklaring worden ook gecursiveerd de woorden die tot leiddraad 
strekken. De Inleiding op den brief aan de Ephesiërs geeft met 
een enkelen trek de synthetiesch-analytischë methode van den 
Schrijver aan en bevat voorts een kort overzicht van den brieL 
Met authenticiteitsquaesties houdt de Hartog zich niet op. Hi^ 
wil niet voor geleerden schrijven. „Doch gelijk wij reeds zeiden" 
(Inleiding op I Tim, p. 11) „wij merken dit slechts in het voor- 
bijgaan op , daar het buiten het ons voorgestelde bestek ligt om 
deze, en meer andere quaesties van dien aard, in het breede te 
bespreken. Alleen dit ééne willen wij hier nog opmerken, dat 
ook op wetenschappelijke gronden voor de echtheid van dezen 
brief steeds meerdere bewijzen uitkomen. En dat het ons ter 
hoogste instantie wel het beste en alles afdoend argument is, 
dat wij het getuigenis des Heiligen Geestes, dat is het getui- 
genis der waarheid, gelijk dit in de gemeente ons is overge- 
leverd, vóór ons hebben. En dat wij op dien vasten grond 
desnoods al het overige wel kunnen missen". Deze overwegingen 
van Dr. De Hartog laten mij , door hare onbepaaldheid QQ VQt* 



Digitized by 



Google 



432 

ivarring-brengende vaagheid , zeer onbevredigd. De Hartog schrijft 
niet voor theologen en begeeft zich niet in debat over authen- 
ticiteits^quaésties. Uitstekend! Maar het komt niet te pas die 
quaesties toch , zoo genaamd , aittemaken door wat hij noemt „het 
getuigenis des H. G.*', waaronder hij , nota bene , verstaat ^het 
getuigenis der waarheid, gelijk dit in de gemeente ons is over- 
geleverd''. Ddt noem ik krypto-roomsch buigen en bukken onder 
dé traditie. Authent^citeits-quaesties worden uitgemaakt op grond 
van argumenten van uitwendige en inwendige kritiek, zijnde 
deze de middelen door den H. G. ten dienste van den theoloog 
gesteld. Voorts kan ik Dr. D. H. gelukwenschen met zijn wél- 
geslaagd werk. Hij verklaart zijnen schrijver. Hij maakt exegese. 
Hij bezondigt zich niet aan zekere, smokkelhandel drijvende, 
eisegese. Aan treffende opmerkingen, aan juisfce zielkundige 
heenwijzingen ontbreekt het hier niet. In deze boekjes zit geest 
en geestigheid en geestelijkheid. De Schrijver, doctor in de 
Letteren, is een man met een oog voor wat schoon is, met een 
oor voor wat lieflijk is en wél luidt. Zoo nu en dan getuigt 
zijn schrijven van groote naïveteit. Zoo nu en dan speelt zgn 
overstappen van 't een op 't ander hem parten. Dït is naief : 
„Dat Pauhis zich zelf noemt als den schrijver ook van dezen 
brief, is zeker . naar Goddelijk bevel , om aanstonds alle tegen- 
sprekers te weerspreken. En ook hierin is het getuigenis des 
Heiligen Geestes , zelfs in het noemen van zijn naam te zegenen." 
(Ephesiërs bldz. 14, 15). Wat dunkt U, amice? Wie zal zulk 
een gemoedelijken schrijver nu streng beoordeelen? Beminnelijke 
eenvoud! Wat zal de wetenschappelijke isagoog er van zeggen? 
— Dït is zonder na-denken neergeschreven: „Overigens is het 
oök naar de gewoonte van die dagen , dat (terwijl wij gewoonlijk 
met onze „ik-heid" beginnen, en met onzen naam besluiten) uit 
den vooropgezetten naam de individualiteit en persoonlijkheid van 
den schrijver zich vervolgens ontwikkelt". Dit leelijk-gebouwde 
zinnetje maakt ons zwarter dan we zijn. Nóch Dr. De Hartog, 
nóch één beschaafd Nederlander begint zijnen brief met „Ik". U 
en mij verbood de schoolmeester 't reeds. — Dit is valsch ver- 
nuft: „Hetgeen zeker van uitnemende toepassing is op den naam 
en den persoon van den apostel. Die te voren Saulus was, maar 
nu Paulus is. Die van den schouder af, en opwaarts, grooter 
was geweest dan al het volk; maar nu klein en gering, ja de 
kleinste in zijn eigen oog was geworden". De naam „Saulus" 



Digitized by 



Google 



433 

4eed Dr. De Hartog denkmi aan Koning Saül. En wat van dien 
T<^8t vermeld staat wordt hier, met alle yrijheid van speel sche 
phantasie, in de gedachtenreeks uitgewerkt en op den heiden- 
apostel toegepast! — Indien de geachte schrijyer van plan is 
zyne serie ^Uitlegkundige Wenken'' voort te zetten — w^ heb- 
ben geen reden hem zulks bepaald te ontraden I — dan vergete 
bij niet dat te streven naar nauwkeurigheid plicht is óók voor 
een gemoedelijk man die voor niet-geleerden schrijft. — 

Gij herinnert U Dr. E. Siedel. In mijnen vorigen briefschreef 
ik U over zijne ^Leitfaden für den Religionsunterricht in der 
Fortbildungsschule''. Van dat boek meldde ik U veel goeds. 
Na zeven maanden verscheen een tweede druk. Dat vind ik 
bemoedigend. Daar had deze hoogbejaarde, wijze en gemoede- 
lijke Evangeliedienaar eene gelukkige gedachte! Het eerste ge- 
deelte der ^Leitfaden" werkte hij om. Alle hoofdstukken werden 
herzien. Enkelen werden broeder bewerkt. . Een nieuw caput 
kwam er bij. De ietwat schoolsche titel ,,Leitfaden'' werd ver- 
vangen door den dichterlijken — maar waren! — ,Der Weg zur 
ewigen Jugend". Niet alleen den scholieren der ^Fortbildungs- 
schule" wordt het werkje in handen gegeven. H Is een geschenk 
aan heel de jeugd en jongelingschap. De Schrijver, die in vroe- 
ger jaren te Qenève leefde, schrijft heerlijk Duitsch. Korte, 
heldere zinnen. Eene oprechte, doorzichtige stijl. Een keurig 
bandje strekt der uitgave tot aanbeveling. Het Christus-beeld 
uit het prachtwerk „Kommet zu mir" van Prof. H. Hofmann — 
smaakvol, zonder kleuren, gedrukt, ciert haar. De opschriften 
boven de capita zijn veranderd, hooger gestemd. Vooral het 
vyfde hoofdstuk „Furchtbar sind die Gefahren des Jünglings* 
alters. Hütet euch!'' werd breeder uitgewerkt. Met diepen, diepen 
ernst waarschuwt Dr. Siedel tegen de zonden der onkuischheid. 
Dit uitmuntend boek — 't kan niet anders — zal een zegen 
zijn voor de duitsche jeugd. Indien gij, amice, dit boek eens 
vrij vertaaldet voor onze nederlandsche jongens! Oud en jong 
zal geboeid worden door de levenswijsheid die hier vermaant, 
vertroost, bemoedigt. — 

De eerbiedwaardige grijsaard, die ons „Der Weg zur ewigen 
Jügend*' gaf, had ook den moed een kloek boekdeel van 807 S. 
„predikaties" in het licht te zenden. Zooals zij uitgesproken 
werden, zóó werden zij gedrukt, 't Zijn eenvoudige toespraken. 
^Hans und Grote" zou Luther zeggen, kunnen ze verstaan. 



Digitized by 



Google 



434 



Zie hier populaire Evangelieprediking. „Sie gehen**, zegt Dr. S. 
van zijne toespraken, „sie gehen nun im Namen des Herm hinaus 
in die Welt, zunachst als ein Yermachtniss an meine liebe 
theure Qemeinde, in der mioh Gottes Qnade 40 Jahre lang hat 
wirken lassen. Dort wird man sie freundlich aufoehmen, dessen 
bin ich gewiss; denn wie man sie einst mit Liebe gehort hat, 
so wird man sie auch mit Liebe lesen. Greifen auch noch Andere 
darnach , so bitte ich sie recht herzlich , dass sie mit WohlwoUen 
und nachsicht urtheilen mogen''. (An die lieben Leser). Nu, 
Tindt ge ook niet? wanneer zulk eenTOudig en degelijk werk, 
met zooyeel bescheidenheid ingeleid wordt, dan kdn het oordeel 
niet anders dan met welwillendheid uitgebracht worden. De 
inrichting van deze korte toespraken is steeds dezelfde. Éérst 
een treffend Schriftwoord, dan eene inleiding, yervolg^nds de 
opgave van den tekst. Na een enkel woord wordt dan bet 
onderwerp vermeld evenals de indeeling. De toepassing is ge- 
meenlgk kort en krachtig. Tien k dertien S. beslaat iedere 
toespraak. Mij dunkt dat de gemeente van Tharandt met dunk 
de kostelijke erflating van haren gemoedelij ken , emstigen en 
geest vollen leeraar ontfangen heeft. Ook in wijder kring zal deze 
bundel gewaardeerd worden. 



Dat boek ,De Rum-Serams", waarde Vriend, kan ik niet be- 
oordeelen. Ddt zullen de specialisten op het gebied der geschie- 
denis van de godsdiensten doen, in periodieken aan die weten- 
schap gewijd. Wél kan ik de heldere uiteenzetting van de stoffe 
waardeeren. Klaarblijkelijk spreekt de Schrijver van dingen die 
hij gezien heeft en door-en-door kent. „Op een herleving van 
het Buddhisme" zegt hij in zijne korte voorrede , „hoe gewenscht 
ook als dam tegen Islamitisch fanatisme en exclusivisme bestaat 
weinig kans. Godsdiensten hebben, even als de gedachten der 
menschen, hun jeugd, bloeitijd en tijd van vervaL Daarom acht 
ik het een eisch der Humaniteit dat het licht van het Evan- 
gelie gebracht worde aan die volksstammen, wier goden door 
den Islam of het Christendom verjaagd werden , zonder dat hun 
iets beters in de plaats werd gegeven, ten gevolge waarvan zij 
thans in volslagen duisternis zitten.". Die woorden charakteri- 



Digitized by 



Google 



435 



zeeren het standpunt van den geleerden sohrijyer: het licht des 
Evangelies te brengen is eisoh van de Humaniteit. ^In verband 
met die sienswijze^^, zóó vervolgt Dr. Horst, ,, bestemde ik de 
opbrengst van dit werkje voor de zending op Nieuw-Guinea. Dat 
ik daarin geen bewijs wil gezien hebben van onvoorwaardelijke 
ingenomenheid met de wijze, waarop onze Zendinggenootschap- 
pen meerendeels arbeiden, spreekt van zelf. Ik heb daarover 
elders reeds mijn gevoelen gezegd*\ De Zending heeft dus in 
Dr. Horst ^een vriend die haar heur feilen toont'\ Zulk een 
wordt door verstandige Zendingsvrienden zeer hoog gewaardeerd. 
Om op het werk van Dr. Horst terug te komen: na de korte, 
maar zaakryke „Inleiding'* (p. 1—19) beschrijft hij het „Hin- 
duïsme op Jaya en de meer oostwaarts gelegen eilanden van 
onzen Archipel" (bldz. 20 — 104). Het derde hoofdstuk behandelt 
bepaaldelijk ,De rum-Serams op Nieuw-Guinea'* (bldz. 105 — 154). 
Eindelijk wijdt de Schrijver een hoofdstuk aan den eeredienst 
waarvoor die tempels opgericht waren: De eeredienst der rum- 
Serams geen voorouderendienst maar Qiyaïsme (Lingamdienst) 
(bldz. 155—200). De vier „platen" versieren het interessante, 
goed geschreven, boekje. 



yPaus^ke transsubstantiatiën". „Wat is dat nu?" zoo vraagt 
gij. Dat is, amice, de wonderlijke titel van eene knap geschre- 
ven brochure. „Pauselijke leugens" echter ware én taalkundig 
én zielkundig beter. De Schrijver noemt zich „anti-Pausgezind" 
en teyeüs „onpartijdig". Ddt versta ik niet. De Schrijver be- 
doelt niet „onpartijdig" maar „eerlijk" ^waarheidlievend". Hij 
verwijt den Pausen de volgende „transsubstantiatiën": 

Transs. (wezensverandering) van Jansenius den bestrijder in 
Jansenius d^i verdediger. 

Transs. evenzeer van Pausen, die elkander onderling bestrij- 
den en dus minstens voor een deel feilbaar zijn, Transs. van al 
deze elkander onderling bestrijdende in elkander onderling ver- 
dedigende pausen, en op die wijze allen zonder onderscheid 
onfeilbaar. 

Transs. van pausen , Christus-verloochenaars , in pausen , Chris- 
tus-belijders , en van pausen, Gemeente-verwoesters , verblind 



Digitized by 



Google 



43G 



door den leugenvorst, in rotsmannen, bouwlieden der Gemeente, 
en evenals Petrus, verlicht door den Vader. 

Trauss. van ontelbare kruimpjes in even zooyele, wezenlijke 
en aller volkomenste lichamen, en alzoo met bloed. Evenzoo van 
ontelbare drupjes in het ware, wezenlijke en allervolkomenste 
bloed van die lichamen; dus wezenlijke lichamen, tegelijk met 
en zonder bloed. 

Transs. van het goddelijk verbod: knielt nooit voor beelden of 
schepselen, — in het bevel: Knielt dagelijks daarvoor vooral 
voor die beelden , welke een bizonder wonderdoende kracht 
bezitten. 

Transs. der yoI maakte offerande , eenmaal door den eenigen en 
algenoegzamen Zaligmaker volbracht, in een nog onvolkomen 
offerande, nog dagelijks te volbrengen of aan te vullen door 
misoffers en nietswaardige ceremoniën. 

Transs. der nietswaardige voorspraken van Maria , van heiligen 
en zelfs van onheiligen, in de eenige volmaakte voorspraak van 
den eenigen en volmaakten Middelaar en Hoogepriester. 

Transs. van de werkingen der nietswaardige, verkoopbare 
aflaten in werkingen van den eenig volmaakten Hoogepriester. 

Transs. van 's Heeren uitspraken : Leest en onderzoekt de 
Schriften, die van mij getuigen, en de Heilige Geest zal U in 
de waarheid leiden, — in het pauselijk verbod om de Schriften 
te lezen en te onderzoeken, alsmede in het verzinsel, dat niet 
de Heilige Geest, maar de pausen en hun catheders in de waar- 
heid leiden. 

Transs. van nietige, weg te werpen vodden, in kostbare reli- 
quiën; eerbiedig te vereeren, ja knielend te aanbidden, ook nog 
in vitrines, waarin zij nagenoeg even onzichtbaar zyn als het 
bloed van Januarius. Zoo zijn de transsubstantiatiën of wezens- 
veranderingen waardoor de vader der leugens pausen en paus- 
gezinden weet te verblinden en het anti-christel^ke Ryk te ver- 
blijden" (bldz. 19—21). — Zóó, amice, schrijft onze „onpar- 
tijdige" anti-pausgezinde. Die man is een schalk: dat bemerkt 
gij aan zijne uitdrukkingen, die, ni fallor, ons ook leeren dat 
hjj niet protestant is noch theoloog. Dat hij, in hoofdzaken, 
waarheid spreekt erkent ieder die niet vreemdeling is in de ge- 
schiedenis der roomsphe kerk en harer dogmata. Ik heb ééne 
aanmerking. Ik moet iets zeggen k décharge van de pausen. 
Niet dat die menschen mij sympathiesch zijn. Maar billijk is 



Digitized by 



Google 



437 

billijk. Pausen zgn gewoonlijk bejaarde heeren. Niet alle be- 
jaarde heeren zijn frisch en groen in hunne nadagen. Ook niet 
alle pausen. En nu zitten die pausen meestal onder den plak 
der Jesuïten. Op dïe lieden wordt niet naar behooren gewezen 
in de brochure dié bij W. A. Beschoor het licht zag. Schrijver 
rekent alleen met den Duivel en de Pausen. Loyola's kweeke- 
lingen zijn „dritten im Bunde". En actief dat ze zijn! 



Yan de Jezuïten naar koralen van Bach ! Kent gij aangenamer 
overgang ? Keurig is de vorm van Egelings uitgave , soliede het 
papier, helder de druk. Gelukkig waren de verzamelaars in 
hunne keuze van die twintig koralen, waarvan de meesten ten 
onzent reeds geliefd zijn. Wat de zetting aangaat? Ik breng 
geen uilen naar Athene en prijs niet de heerlijke harmoniën van 
Bach , dien kunstpriester, bij Gods genade ! Bach sticht en troost 
en beurt op. Deze bundel zij ons volk ten zegen. 



Ten slotte sehryf ik U eën woordjen over twee werken, die 
niet tot de Theologie behooren. 

De energieke firma Gebr. E. & M. Cohen durft. Zij maakt 
zich verdienstelijk wanneer zij gezonde lectuur zóó goedkoop 
verkrijgbaar stelt dat ook de kleine burgerman aan inteekening 
kan denken. Dat is het geval met die uitgave van KoUewijn^s 
waereldgeschièdenis. Vijftien cents voor eene aflevering van 
vier-en-zestig bladzijden is inderdaad een geringe prijs. In vijftig 
afleveringen zal het werk compleet zijn. Kort en zakelijk zegt 
de Heer Kollewijn wat hij ons vertellen wil. In de eerste afleve- 
ring behandelt hij I. De Chineezen. IL De Ariërs en de Era- 
niërs. (De Hindoes). De Egyptenaren (I. Egypte en de Nijl. IL 
De oudste Egyptenaren. IIL De Koningen van Memphis Menes. 
Cheops. IV. De eerste Koningen van Thebe. Amenemhat IIL 
Oesortesen I. V. De latere Koningen van Thebe. Amosis. Thoet- 
mes L Thoetmes II. Thoetmes III. Ramses II.) Ook verhaalt 



Digitized by 



Google 



438 



èè hmr Kollew^ <^ «aageiuuiie, xeer «mderboadeBde wgxe. Zgm 
•igly etaroodig eo otot hei gelieel waardig, aal xoowel aan da 
jaogd ali aan de rgperen Tan jaren behageo. De geaehiedenis 
ia TOOT hem ieto anders nog, iets edelers, dan hiBt(Hre4)ataille. 
De otttwikkeltngtgang der besehaying, Tan kuisten en yaa we- 
tensehappen boeit hem. Natnurlgk zet hg meer dan eens den Toet 
op 't gebied Tan de geschiedenis der godsdiensten. Daarl^ schroomt 
hg geenszins uitspraken van heidensche godsdienst-leerwen met 
die Tan Ghristos te yergelgken en yan zgne hoogerstelling Tan 
het ETangelie blgk te geTcn. Tnsschen den text yinden wg^ in 
niet geringen getale, grootere en kleinere afbeeldingen. Zg zgn 
seer geëigend tot haar doel: ons een kgkje te gunnen in de 
waereld waarin de SchriJTer met ons verwglt. Zoo zien wg bldz. 
é ^'Een dief door politie-agenten door de straten geleid*'; bldz. 6. 
,De tempel des Hemels te Peking"; bldz. 8. ,De tempel Kong- 
foe-tse te Peking". De firma Cohen berichtte mij dat de nitroe- 
ring der illustraties in de Tolgende afleTeringen, die der eerste 
nog Ter OTertreffen zal. Met ingenomenheid begroeten wg deze 
uitgaye. Zij zal groot nut afwerpen yoor de ontwikkeling onzer 
jongens en ons zelf menig uurtje van studie en uitspanning 
bereiden. 

Wilt gij een historischen roman lezen? Ja? Yan Berenice ytklt 
goed te zeggen. Dr. A. Halberstadt bewerkte Y. Scbumacher's 
roman niet zonder yerdiensten. Er komen in dit boek voor: uit- 
yoerige plaatsbesohrg vingen; zeer boeiende momenten; en zeer 
yele onwaarschgnlijkheden op zielkundig gebied. Dat laatste 
strekt het boek niet tot aanbeveling nóch bij U, nóch bg 

t. t. 

Amsterdam, November 1894. F. E. Daübanton. 



Digitized by 



Google 



INHOUD VAN TIJDSCHRIFTEN. 



J. van den Bergh, De „moraal" van Prof. Kuenen (Tijdspiegel, 
September). 

A, W. Bronsveld, Een nieuw boek van W. H. Biehl. (Stemmen 
voor Waarheid en Vrede, October). 

— , Prof. Doedes als Leermeester (Stemmen voor Waarheid en 
Vrede, November). 

A. Bruining, De moderne richting en de dogmatiek (Theol. 
Tijdschrift XXVIII, 6). 

A. Le Comte, De kunstzin der Protestanten (Stemmen voor 
Waarheid en Vrede, October). 

James de Premery, Schenking van land in 1295 ten behoeve 
van een eventueelen kruistocht (Archief voor Nederl. Kerk- 
geschiedenis V, 2). 

R. Fruin, De Voorbereiding in de ballingschap van de Gere- 
formeerde Kerk in Holland (Archief voor Nederl. Kerkge- 
schiedenis V, 1). 

H. IJ. Groenewegen, Wijsgeerige en Christelijke zedeleer (Theol. 
Tijdschrift XXVIII, 5). 

Q, W. Heesen, Welken eisch stelt de sociale beweging aan den 
predikant met het oog op zijne prediking (Geloof en Vrijheid 
XXVIII, 5). 

J. Herderschee , Onderwijs in geloofs- en zedeleer (Theol. Tijd- 
schrift XXVIII , 6). 

W. Mallinckrodt , Gelo(^ en dogme in het Christendom (GFeloof 
en Vrijheid XXVIII, 5). 

W. C. van Manen , De ouderdom van den Brief van Bamabas 
(Theol. Tijdschrift XXVIII , 5). 

J. H. Maronier, Hans Sachs 1494—1576 (Tijdspiegel ^ Septen^r, 



Digitized by 



Google 



440 



H. JL Tsn Kef, Dniftemis en Dageraad. (Stemmffli toot Waar- 
heid en Trede, October). 

J, OCerhaiu Lzn., De eeehatologie van Paalus, in Torband met 
het Panlinisme in zgn geheel (€kleof 'en Yrgheid XXVlll , 5). 

C. PoMiBen, Iets over de Javaansehe desa (Mededeelingen Tan 
wege het Nederl. Zendelinggenootschap XXXYlil, 2). 

H. C. Rogge, Adriaan Stolker en zgn plan tot oprichting Tan 
chriitelgke gemeenten in het buitenland op den grondslag Tan 
het Bemonstrantisme (Archief Toor NederL Kerkgeschiedenis 
V, 2)L 

IL A. N. Rovers, De samenstelling en de tgd Tan het ontstaan 
der Johannéïsche Openbaring (Theol. Tgdschrift XXYIII, 5). 

— ' , De oorsprong van het Christendom yolgens de nieuwste ont- 
dekkingen (Tgdspiegel, October). 

M. J. Sehuurbecque Boeye, Het Socialisme (Stemmen voor .Waar- 
beid en Vrede, November). 

H. Was, Een nieuwe verklaring van Platons Symposion (Theol. 
Tijdschrift XXVIII, 6). 



Buitenlandsclie Tjjdschnften. 

B. Albers, Zur geschichte des Benedictiner-Ordens in Polen (Stud. 

u. Mitthlgn. aus d. Benedictiner- u. d. Cistercienser-Orden 1894, 

2, S. 194-232). 
Baldensperger , Renans Entwicklung^ Geschichtsschreibung u. 

Weltanschauung (Die christl. Welt 1894, 18, Sp. 422—427; 

24, Sp. 567-572; 26, Sp. 610—619). 
G. v. Below, Zur Geschichte der geistlichen Gerichtsbarkeit am 

Ausgang des Mittolalters (Deutsche Ztschr. f. Kirchenrecht IV, 

2, 1894, S. 121—128). 
F. Braun, Kirche u. Reich Gottes. I. (Neue kirchl Ztschr. 1894, 

9, S. 687—726). 
K. Budde, Was ist das Hohelied? (Preuss. Jahrbücher 1894, 

Okt., S. 92-117). 
R. Bürkner, Otto Funcke. 1. Der Schriftsteller. 2. Der Theo- 
loge (Die christl. Welt 1894, 12, Sp. 275—280; 13, Sp. 

801-304). 



Digitized by 



Google 



441 

J. B. Chabot, L'Apocalypse d^Esdras touchant Ie royaume des 

Arabes (Revue sémitique 1894, juill., p. 242—250). 
F. C. Conybeare, The authorsl^ip of the last verses of Mark. 

1. By .Th. Zahn [in the Theolog. Litêraturblatt , of Leipzig, 
for 22 December, 1893. 2. By A. Resch [in Ausser-CanoniBche 
Paralleltexte zu den Evangeliën, X. Band, Heft 3, of t. Geb- 
hardt and Harnack^s Texte und Untersuchungen , p. 449 (The 
Expositor 1894, sept. p. 219—232). 

Dietrioh, Confucius. Leben, Wirken n. Einfluss (Allg. Missions- 

Ztschr. 1894, Marz, S. 106—113; Mai, S. 212-223; Juni, 

S. 262—269; Juli, S. 303—310). 
L. Dolberg, Die Satzungen der Cistercienser wider das Betreten 

ihrer Klöster und Kirchen durch Frauen (Stud. u. Mitthlgn. 

aus d. Benedictiner- u. d. Cistercienser-Orden 1894, S. 40—44; 

2, S. 244—249). 

C. Douais, Saint Augustin et la Bible [Suite] (Revue biblique 
1894, juill., p. 410—432). 

B. Duhm, The Book of Job (The New World 1824, june, p. 
328-344). 

D. R. A. Eoke, Lipsius (Kirchl. Monatsschr. XIII, 12, Sept. 
1894, S. 798—817). 

A. M. Fairbairn, Christ dans la théologie moderne. Traduction 
de E. Christen. 2»^ fragment (Revue de théol. et de philos. 
1894, 4, p. 352—370). 

C. Flammarion , Der Stem von Bethlehem (Deutsche Revue 1894, 
Sept., S. 309-317). 

Gaupp, Die Eigentümlichkeit des Ezechiel (Neue kirchl. Zt^chr. 

1894, 8, S. 613—645). 
A. Gercke , Der hvrspo^ Koyoz des Lucas u. die Apostelgeschichte 

(Hermes 1894, 3, S. 373—392). 
R. F. Grau, der Gott Abrahams, Isaaks u. Jakobs (Der Beweis 

des Glaubens 1894, Juli, S. 245—269). 
R. F. Grau , Der Auszug aus Aegypten (Der Beweis der Glaubens 

1894, Aug., S. 294—302). 
A. Harnack, Neue Studiën zur jüngst entdeckten lateinischen 

Übersetzung des I. Clemensbriefs (Sitzungsberichte d. klg. 

preufs. Akad. d. Wiss. zu Berlin 1894, 30. 31, S. 601—621). 
— , Biblische Namen als christliche Rufhamen (Die christl. Welt 

1894, 14, Sp. 325-329). 

E. Hartung, Johannes Chrysostomus u. die Heldenmission (Allg, 
Missions-Ztschr. 1894, Juli, S. 310— 32«), 



Digitized by 



Google 



442 

W. Herrmann, Ergebnisse des Streites um datf Apostolikuni 

(Ztscbr. f. Theol. u. Kirche 1894, 4, S. 251-305). 
Hesse, Die kirchliche Armenpflege; ihre Ausgestaltung u. Hebung. 

Auf Grand eines Referates von Abt D. Ublborn-Hannover 

(Halte was du bast XVII, 11, August 1894, S. 497—507). 
H. Holtzmaun, Baur*s New Testament criticism in the light of 
• the present (Tbe New World 1894, june, p. 201—218)» 
Pb. Kieferndorf, Zur Eidesfrage (Prot. Kircbztg. 1894, 37, Sp. 

874—879). 
E. Krey, Die Aufeirstebung des ,Fiei8ches' u. die Agendenfrage 

(Protest. Kircbztg. 1894, 35, Sp. 819—824). 
Krüger , Beitr&ge zur Kenntnis der Pbaris&er u. Essener (Tbeol. 

Quartalscbr. 1894, 3, S. 431—496). 
E. Lingens, Das Concil von Trient u. die Yulgata (Ztsobr. f. 

katb. Tbeol. 1894, 4, S. 759—761). 
Loofs, Das Testament des Franz van Assisi (Die cbristl. Welt 

1894, 27, Sp. 634—639; 28, Sp. 658—664; 29, Sp. 682-686). 
Mellin , Die Mission im alten Testament (Kircbl. Monatsscbr. XIII , 

11, Aug. 1894, S. 748-758). 
E. Nestle, 1. I. Sam. 25, 34.— 2. Psalm 132, 15 (Ztscbr. f. d. 

alttestam. Wissenscb. XIY, 2, 1894, S. 319—320). 
Nö9gen, Ueber cbristl icbe Romane des zweiten Jabrbonderts 

unserer Zeitrecbnung. Ein Yortrag (Allg. Konserrat. Monatsscbr. 

1894, Aug., S. 833—850). 
S. Prudbomme , La mótbode de Pascal (La Revue de Paris 1894, 

iw sept., p. 5—22). 
E. Renan , Pbilon d'Alexandrie et son oeuvre (La Revue de Paris 

1894, 1, p. 37—55). 
A. Roberts, „Power on tbe bead." 1 Cor. XI, 10 (Tbe Expositor 

1894, aug., p 139—149). 
A. Sabatier, Les origenes de la demière encyclique [de Léon 

XIII, Providentissimus Deus] (Revue cbrótienne 1894, mal, 

p. 360—367). 
Scbiek , Die bistoriscben Yoraussetzungen der Sonntagsfeier (Neue 

kircbl. Ztsobr. 1894, 9, S. 727—760). 
3. Scbiller, Die Sittlicbkeitsbewegung in Deutscbland (Der Beweis 

dm Qlaubens 1894, Aug., S. 285—294). 
O. Scbnedermann , Die modernen Yerbandlungen über den nmi- 

testamentlicben Begriff vom Reicbe Qottes (Neue kircbl. Ztsobr. 

1894, 7, S. 668-579). 



Digitized by 



Google 



443 

j. R. Smith, The Prologue of the fourth gospel (The Presby-» 
terian and Reformed Review 1894, july, p. 454—477). 

G. F. Spieker, The influencc of rationalism in the Lutheran 
Chnrch in America (The Luth'eran Church Review 1894 , july, 
p. 226—233). 

A. Splittgerber, Naturwissenschaft und Theologie, ein Beitfag 
zur Feststellung ihres Verhaltnisses (Kirchl. Monatsschr. XIII, 
9, Juni 1894, S. 604—611). 

B. Stade ^ Beitrage zur Pentateuchkritik. 1) Das Kainszeichen. 
Zur Entstehungsgeschichte der jahvistischen Pentateuchquelle 
u. zur israelitisehen Sagenkunde (Ztschr. f. d. alttestam. Wis- 
sensch. XIV, 2, 1894, S. 250—318). 

Th. Tielemann, Yersuch einer neuen Auslegung und Anordnung 

des Jakobusbriefes (Neue kirchl. Ztschr. 1894, 7, S. 580—611). 
J. J. P. Yaleton Jr., Glaube, eine unerlassliche Forderung dos 

theologischen Studiums. Obers. v. A. Schowalter (Halte was 

du hast XVII, 9, Juni 1894, S. 411—418). 
F, Zimmer, Die Grundlegung der praktischen Theologie. Zug< 

leich eine Auseinandersetzung mit der Prakt. Theologie von 

E. C. Achelis (Halte was du hast XVII, 10, Juni 1894, S. 

449—465). 
— , Die Grundlegung der praktischen Theologie [Schluss] (Halte 

was du hast XVII, 12, Sept. 1894, S. 547—572). 



Digitized by 



Google 



FEESTSTOFFEN. 

E« Uilel m u letntleiin tw It cmiiliiiyte Fiotn. 

BlJEENGBBBTACHT DOOR 

Dr. F. VAN (ÜHEEL aiLDËHEE8T£R. 

Prijs: Ing. / 1.90. Geb. / 2 40. 
INHOUD. 

Dr. F. VAN Ghekl Gildembestkb, Uw licht komt! Adventspreek. 

Dr. J. RiRMENS, Bereidt den weg des Heeren. Adventspreek. 

Dr. A. J. Th Jonker, „Vredevorst." Kerstpreek. 

Dr. J. H. Gunning JHz. , Engelenzang. 

J. H. L. Roozemeijbb, Het bewaren van het kerst-evangelie. 

Ds. T. Kuiper, De juiste waardeering van ons verleden Oude- 
jaarsavond. 

P. \D. Chantepib dk ijA Saussayb, Ons leven in den tyd. 
Nieuwjaarspreek. 

P. D Chastepie DB LA Saussate, De macht der duisternis 
Lydenspreek. 

W. L. Wbltbr Jr., Op weg naar Golgotha. L\|denspreek. 

B. J. Adriani, De laatste levensoogenblikken van onzen Heer. 
Goede Vrydag. 

A. PijNACKER Hordijk, Het evangelie der opstanding. Paascbpreek 

W. L. Wbltbr Jr , Christus en ons hopen. Paaschpreek. 

Dr. A. J. Th. Jonker, Hemelvaart. 

J. H. Gunning Jr., Pinksteren. 

Dr. F. VAN Ghebl Gildbmbester, De Pinkstertaai. Overden- 
king voor den Tweeden Pinksterdag. 

J. H. L. Roozbmbijbb, Des Heeren Avondmaal. 

Wy kunnen dit boekske ten volle aanbevelen. De lezer 
ontvangt hier zestien feestpreeken van twaalf predikanten. Al 
deze preeken bevatten het volle Evangelie, ze zyu allen echt 
stichtelijk en voor den eenvoudige verstaanbaar ; sommigen ook 
homiletisch onberispe1\jk. Wie op feestdagen verhinderd is meê 
op te gaan met de gemeente naar Godshuis , neme dezen bundel 
ter hand en de lezing kan hem een huiszegen brengen. Wy 
dachten na de lectuur: zoolang er door zulke mannen en op 
zulk een voortreffelijke wijze gepreekt wordt in onze kerk, be- 
hoeven wy voor haar toekomst niet te vreezen 

*$ Gravenh. Kerh^de van 6 Dec. '90. G. J. r- d. Flibr 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



( oogi 



Digitized by 



Google 



t